open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Макаров Степан Кузьмич

**Макаров Степан Кузьмич** (05.08.1917, Сылаҥ нэһилиэгэ, Боотур Уус улууһа, Саха уобалаһа — 12.06.1969) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Чурапчы улууhун бастакы бочуоттаах гражданина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Олоххо ураты дьулуурун иhин Саха Маресьевынан ааттаммыта.

## Наҕараадалара, ытыктабыл бэлиэлэрэ
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл (23.09.1946)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1962)
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1965)
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ытык грамотата (1958)
* ЫБСЛКС обкомун Ытык грамотата
* Чурапчы оройуонун бастакы ытык киһитэ (1967)
* Чурапчы оройуонун ытык комсомолеһа

## С. К. Макаров туһунан
* Р. М. Саввин. Улуус киэн туттар учууталлара. — Саха Маресьева (С. 36—43) — Дь., 1998.
* В. Ф. Афанасьев. Ветераны Отечественной войны и педагогического труда. — Якутск, 1983.
* И. М. Павлов, С. Г. Старостин, Р. Р. Абрамов. Чурапчытааҕы педагогическай училище (историческай очерк). — Чурапчы, 2004.
* Саха Маресьева. — «Чолбон» — 1997 — № 9.

## Аатын үйэтитии
2010 с. — Чурапчы гимназиятыгар С. К. Макаров аата иҥэриллибит..

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Макарова Ольга Акимовна, тыыл бэтэрээнэ, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
оҕолоро:
* Анатолий Степанович (04.08.1945) — пенсионер, сантехник.
* Зинаида Степановна (1947) — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин Федеральнай университет биолого-географическай факультетка кафедра доцена.
* Татьяна Степановна (21.07.1949) — Дьокуускайдааҕы художественнай лицейга преподаватель.
* Степан Степанович (07.09.1957) — Федеральнай казначейство Саха Сиринээҕи Салалтатын информационнай технологияларга главнай специалиһа.
* Афанасий Степанович (26.12.1953) — ООО «Дисплей», специалист.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
С. К. Макаров аатынан Чурапчы гимназията
Пестерев Семен Николаевич

Пестерев Семен Николаевич (1917—1983), худуоһунньук , муосчут, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ, РСФСР Репин аатынан Ил бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
1917 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчы улууһун Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1937 сыллаахха Дьокуускайдааҕы түүлээх техникумун бүтэрбитэ. Казань куоракка художественнай училищеҕа үөрэнэ сылдьыбыта. 1962 сылта ССРС худуоһунньуктар Союзтарын чилиэнэ.

С. Н. Пестерев Саха Сиригэр былыргы муосчуттар югэст
Рэ сайдарыгар бэйэтин сыратын биэрбитэ. Юксюн анималистика5а юлэлээбитэ.
300px|thumb|left|Пестерев С. Н. айымньыта
Эбии устуоруйа, фольклор сюжетам, сценам с изображением традиционного быта и исконных занятий жителей северного края. Для творческого почерка мастера характерны: мягко проработанный объем, уравновешенность и цельность композиционного решения, обобщенность формы, обработка поверхности широкими плоскостями, декоративная условность монолитных масс.

Косторез сохраняет красоту природного материала, используя легкую шлифовку бивня, стремясь эмоционально и лаконично передать созданные им образы.

На протяжении всей жизни С.Н. Пестерев проводил активную педагогическую деятельность. Работал методистом Дома народного творчества, школьным учителем, руководил кружком «Юный косторез» во Дворце пионеров г. Якутска. В 1960-1972 гг. преподавал резьбу по кости в Якутском художественном училище.

Об истории косторезного ремесла, истоках происхождения народных орнаментов, о практических методах по обработке и хранению бивня мамонта, об опыте педагогической работы с детьми мастер рассказывает в брошюрах «Советы молодым косторезам» (1968) и «Советы умельцам» (1972).

Награжден медалями и почетными грамотами. С 1952 г. экспонент республиканских, зональных, российских, всесоюзных, международных художественных выставок.

Произведения С.Н. Пестерева хранятся в Национальном художественном музее Республики Саха (Якутия), музеях Республики Саха (Якутия) и России, за рубежом.
Кварц

300px|thumb|right|Кварц көрүҥэ
**Кварц** — биһиги планетабытыгар саамай тарҕаммыт таастартан биирдэстэрэ. Химия формулата **SiO<sub>2</sub>**. Кремний оксида. Ол аата дьэҥкир аҥаардаах кумах уонна бытыылка өстүөкүлэтэ эмиэ кварц диэн ааттаныан сөп. Кварц састаабар киирэр саамай тарҕаммыт булкаастарынан тимир уонна алюминий холбоһуктара буолаллар.

Судургу састааптаах эрээри кварц тас форматынан уонна өҥүнэн эҥин араас эгэлгэ көрүҥнэрдээх буолар. Ювелир уустар кварц араас кристаалларын туһаналлар. Дьэҥкир кварц кристааллара *хайа курустаала* диэн ааттаналлар. Саһархай кристааллары *цитрин* диэн ааттыыллар. Үүт өҥнөөх, розовай уонна сырдык халаан күөҕэ таастар эмиэ көстөллөр. Иһигэр буруолаах курдук көрүҥнэр эмиэ бааллар. Хара өҥнөөх кварц кристаалын *морион* дииллэр.

*Аметистыҥы кварц* диэни минералогтар ойуччу тутан бэлиэтиллэр. Бу аата этэрин курдук фиолет өҥнөөх кварц. Дьиҥнээх аметистан уратыта — курдат көстүбэт. Иккис уратыта — үрүҥ төгүрүк сурааһыннардаах буолар. Аметист-кварцы Бразилияҕа, Мадагаскарга уонна Африка соҕуруу өттүгэр хостууллар. Өссө биир хостуур сирдэрэ Таджикистааҥҥа баар. Олохтоохтор бу тааһы *Тамерлан тааһа* диэн ааттыллар.

Бу тааһынан үксүн оҕуруо уонна иҥин араас фигуркалары оҥороллор. Санкт-Петербурга Эрмитаажка аметист кварцтан оҥоһуллубут столешница харалла сытар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7

## Өссө маны көр
* Авантюрин
Ербогачен

300px|thumb|right|Ербогачен
**Ербогачён** (эбэҥкилии *нэрбэкэчээн* - бэстээх томтор) — Иркутскай уобаласка Аллараа Тунгуска уҥа кытылыгар турар сэлиэнньэ. Катанга оройуонун киинэ.

1860 сыллаахха төрүттэммитэ. Иркутскайы кытта көтөр аал сылдьар.

## Литератураҕа ахтыылара
Шишков "Угрюм-река" диэн романыгар Ербогомохля диэн сэлиэнньэ ахтыллар.

## Бэлиэ сирдэр
* Шишков аатынан кыраайы үөрэтэр музей;
* Эбэҥкилэр тордоохторо.

## Сигэлэр
* На берегу крутом Угрюм-реки
* Ербогачён
* Деликатес с Угрюм-реки
Друза

300px|thumb|right|Аметист друзата
**Друза** — (нем. druse — «щетка») — кристааллар ханнык эрэ биир олохтон үүнэн тахсыбыттара ааттанар. Үксүн жеодтар истэригэр уонна таас хайа барбыт сирдэригэр үүнэллэр. Друзалар үксүн кварц, кальцит, целестин, барит уонна да атын таастар кристаалларыттан тураллар.
Кристааллар

**Кристааллар** — айылҕаттан сөптөөх многогранник формалаах кытаанах эттиктэр. «Кристаал» диэн аат икки гириэк тылыттан оҥоһуллубут — «тымныы» уонна «хатыы/кытаатыы», ол аата Гомер саҕана «таастыйбыт муус» диэн суолталаах этэ, уонна ол саҕана хайа курустаалын кристаалларыгар эрэ сыһыаннааҕа.

Кристааллар айылҕаттан сөптөөх формалаахтара кристаал атомнара туспа анал бэрээдэгинэн бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһоллорунан быһаарыллар. Ол анал бэрээдэктээхтик холбоспуттара кристаал решетката диэн ааттанар. 

Кристааллары араас геохимия науукалара үөрэтэллэр:
* *[[Минералогия]]* - айылҕаҕа үөскүүр минерааллар кристаалларын чинчийэр.
* *[[Кристаллография]]* кристааллар тас симметрияларын уонна ис туруктарын быһаарыынан уонна классификациялааһынынан дьарыктанар. 
* *[[Кристаллохимия]]* кристааллар араас эттиктэртэн үөскээһиннэрин уонна ис оҥоһууларын үөрэтэр.
* *[[Рентген-структурнай анаалыс]]* - дьиҥнээх кристааллар састааптарын уонна оҥоһууларын рентген көмөтүнэн чинчийэр. 
* *[[Кристаллооптика]]* кристааллар, кристаллар болөхторүн уонна хайа боруодаларын оптическэй майгыларын үөрэтэр. 
* *[[Геммология]]* айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр.
* *[[Экспериментальнай физика]]* атыны тэҥэ оҥоһуу кристааллары анал майгылаах гына үүннэриинэн дьарыктанар. 

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о геологии
Күндү таастары классификациялааһын

**Күндү таастары классификациялааһын** (бөлөххө араарыы, хаттыгастааһын) — гемммологияҕа, минералогияҕа чопчу дьон барыта тутуһар, таастар айылҕаттан бэриллибит физическэй, химическэй уонна кристаллографическай свойстволарынан классификациялааһын суох. Баччааҥҥа дылы минералогия бэйэтин «периодтаах тиһигин» (периодическэй систиэмэтин) оҥоро илик, хаһан эмит оҥоруо да диэн эрэбил суох.

Ол да буоллар күндү таастары систематизациялааһыны элбэхтэ оҥорбуттара. Билиҥҥи геммологтар таастар геологическэй айдарыыларын, састааптарын, ордук элбэхтик көстөр элэмиэннэрин (тимир, алюминий, алтан уо.д.а.), химическэй ситимнэрин көрүҥүн уонна кристаллография дааннайдарын көрөллөр. Ол гынан баран бу дааннайдар ювелиир уустарга таас сыанатын быһаарарга улахан элбэҕи биэрбэттэр. Бу характеристика — сыана — биллэн турар таас күндү буоларын эбэтэр буолбатын туоһулуурга улахан суолталаах. Ол иһин таастары классификациялааһын элбэҕэ бу критиэрийгэ олоҕурар.

Бастакы бөлөххө араарыы ньымаларыттан биирдэстэринэн 1860 с. ниэмэс минералога К. Клюге оҥорбута. Кини өҥнөөх таастары биэс кылааска араарбыта. Бастакы үс дьиҥнээх күндү таастартан турар, икки бүтэһик — стандартнай күндү таастартан. Бастакы кылааска Клюге алмааһы, корунду, хризобериллы уонна шпинели киллэрбитэ, иккискэ — бериллы, благороднай опаалы, гранааты, топааһы, турмалиины уонна циркону. Бүтэһик бэһис кылааска гематит, жадеит, малахит, нефрит, серпентин уонна да атын манна майгынныыр таастар киирбиттэрэ.

Манна майгынныыр классификациялааһыны 1902 с. ниэмэс минералогия профессора Г. Гюрих оҥорбута. Кини бары ювелирнай оҥоһуктары оҥорорго туттуллар дьэҥкир таастары бастакы ууска (род) киллэрбитэ. Күндү аҥаардаах (полудрагоценные) таастар туспа бөлөххө киирбиттэрэ.

Өссө биир классификациялааһыны М. Бауэр 1896 с. оҥорбута. Манна өҥнөөх таастар үс бөлөххө арахсаллар: күндү таастар, оҥоһук оҥорорго туттуллар (поделочные) таастар, органоген таастар. Бүтэһик бөлөххө гагат, чөмчүүк, кораалл уонна янтарь киирэллэрэ. Хас биирдии бөлөх өссө үстүү бөлөххө арахсара.

Бу ааттаммыт уонна да атын классификацилааһыннар биир итэҕэстэхтээхтэр — ханнык эмит категорияҕа киирэр таас сыаната олох кыраттан наһаа үрдүккэ дылы хамсыан сөп.

Ол иһин ювелир уустар «түөрт С быраабылатын» тутуһаллар. Бу таас хаачыстыбатын сыаналыыр түөрт тиэрмин бастакы буукубаларынан ааттаммыт быраабыла. Бастакы характеристиката — өҥө (*color*). Уоппуттаах ювелир таас өҥүн сыаналыыр уонна ханнык эмит сыыппараны иҥэрэр кыахтаах. Иккис сүрүн критиэрий — ырааһа (*clarity*). Таас иһигэр кып-кыра да туора «сыыс» киирбит буоллаҕына таас сыаната уонунан төгүл кыччыан сөп. Таас өҥүн уонна ырааһын дробтаах чыыһыланан көрдөрөллөр. Холобур 3/3 характеристикалаах бриллиант үчүгэй ахсааҥҥа киирсэр, оттон 9/12 буоллаҕына таас мөлтөх хаачыстыбалаах.

Үһүс критиэрий — кырыылааһына (огранката) (*cut*). Үчүгэйдик ырыыламмыт таас сыаната үрдүк буолар. Уонна бүтэһик, саамай сыанатыгар охсор критиэрий — караатынан бэриллибит ыйааһына (*carat weight*). Биир караат биир граам бэс гыммыт бииригэр тэҥ. Холобур 0,3 карааттаах бриллиант кыра диэн ааҕыллар, биир караакка дылы — орто, 1 карааттан үрдүк буоллаҕына — улахан.
Бессонов Георгий Евдокимович

**Георгий Евдокимович Бессонов** (18.08.1915, Үөһээ Бүлүү — 04.10.2005) — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
* 1915 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1932 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогика техникумун бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Сиэйэ оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1936 сыллаахха Тойбохой оскуолатыгар биология учууталынан анаммыт, кыраайы үөрэтэр түмэли тэрийбит. Кини тэрийбит биологияны үөрэтэр кабинета, айылҕа муннуга, оскуола түмэлэ, ботаника сада, дендрарий, кыһыҥҥы сад уонна да атын тэриллэр киһини сөхтөрөр этэ.
* 1968 сыллаахха кини Бүтүн Сойуустааҕы учууталлар сийиэстэрин делегатынан талыллыбыт.
* Түөрт төгүл ВДНХ кыттыылааҕа. 
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1968 сыл от ыйын 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан үөрэнээччилэри үөрэхтээһиҥҥэ уонна иитээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин Бессонов Георгий Евдокимовичка Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ. Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» Көмүс мэтээл туттарыллыбыттара.

* Сунтаар улууһун Тойбохойугар олорбута. 2005 сыл алтынньы 4 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1968)
* Икки Ленин уордьана (1968; ?)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* К. Д. Ушинскай мэтээлэ
* ВДНХ Улахан кыһыл көмүс уонна Үрүҥ көмүс мэтээллэрэ
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
* Г. Е. Бессонов аата иҥэриллибит:
::Тойбохой орто оскуолатыгар;
::Тойбохой историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэлигэр (2005).
* 2006 сылтан Г. Е. Бессонов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтэ олохтоммут. Бириэмийэ сыл аайы кыраайы үөрэтиигэ, экология культуратын иитээһиҥҥэ үрдүк ситиһиилээх биология, экология учууталларыгар, педагогтарыгар туттарыллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
* Саха Сирин ытык дьоно

## Сигэлэр

* Бессонов Георгий Евдокимович — Энциклопедия «Лучшие люди России» 
* Знаменательные даты и события -> Памятные даты -> 2005 год -> Август
* Бессонов Георгий Евдокимович// Энциклопедия ЯСИА
*
Аметист

300px|thumb|right|Аметист
**Аметист** — кварц көрүҥэ. Уратыта — фиолет өҥнөөх, онто хараҥа пурпуртан роза өҥүгэр тиийэ буолуон сөп. Айылҕаҕа аметистар кристаал уонна друза быһыытынан көстөллөр.

Былыргыттан Бразилия, Уругвай, Шри-Ланка аметистара аатыраллара. АХШ-ка уонна Мадагаскаарга эмиэ көстөллөр. Цейлон арыы аметистара фиолет өҥнөөхтөр, Бразилия киэннэрэ — кыа-хаан уонна пурпуур өҥнөөхтөр, Кольскай арыы аметистара — халлаан күөхтүҥү сирень өҥнөөхтөр.
Аллараа Тунгуска

**Аллараа Тунгуска**, Иркутскай уобалас уонна Красноярскай кыраайга устар өрүс, Енисей уҥа салаата.

Уһуна 2989 км, тардыытын иэнэ 473 тыһ. км².

Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн устар. Үөһээ сүүрээнингэр хочото киэҥ. Алын тардыытыгар таас харгылардаах. 

Халаан уута ыам уонна бэс ыйдарыгар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта халаан уу кэмигэр Тура бөһүөлэккэ диэри уонна үөһээ тардыытыгар *Подволошино* - Ербогачен учаастакка.

Сүрүн салаалара:
Илимпея,
Ейка,
Нидым,
Виви,
Таймура,
Учами,
Тутончана,
Северная,
Кочечум,
Непа.

Төрдүгэр Туруханскай диэн куорат турар.
Геммология

**Геммология** — айылҕа күндү таастарын уонна оҥоһуу таастар физическэй уонна химическэй майгыларын, уратыларын үөрэтэр билим.

## Өссө маны көр
* Минералогия
ВДНХ

**ВДНХ** (*Выставка достижений народного хозяйства*) — Сэбиэскэй Сойуус саҕана дойду хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин көрдөрөр, пропагандалыыр хайысхалаах, төгүрүк сыл үлэлии турар Москубаҕа баар улахан быыстапка. Билигин кини территориятыгар ВВЦ (*Всероссийский выставочный центр*) диэн улахан атыы-эргиэн киинэ баар.

1939 с. арыллыбыт, аан бастаан аата *ВСХВ (Всесоюзная сельскохозяйственная выставка)* диэн эбит, 1959 с. уларытыллан *ВДНХ* буолбут.
Таривердиев Микаэл

200px|thumb|right|Таривердиев Микаэл Леонович
**Микаэл Леонович Таривердиев** — сэбиэскэй уонна российскай композитор, РСФСР норуот артыыһа (1986), аатырбыт сэбиэскэй киинэлэргэ (холобур, «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы») музыка суруйбута.

1931 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Тбилиси куоракка төрөөбүт, 1996 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр Сочига өлбүт.

## Айар үлэтэ

132 киинэҕэ музыка суруйбутун таһынан камернай вокальнай цикллар, түөрт балет, түөрт опера, оргаан музыкатын ааптардара. Аатырбыт Арам Хачатурян үөрэнээччитэ (Гнесиннар ааттарынан педагогическай институут композиция кылааһын 1957 с. бүтэрбит), бэйэтэ композитор быһыытынан Москуба консерваториятын Улахан саалатыгар дебюттаабыта — кини романстарын ол саҕана биллиилээх камернай ырыаһыт Зара Долуханова толорбута. Кини «Кто ты?» диэн оператынан Борис Покровскай Камернай театра саҕаламмыта. «Граф Калиостро» диэн көрдөөх операта билигин да бу театр саамай репертуарнай оператын быһыытынан биллэр уонна араас дойдуларга гастроль кэмигэр көрдөрүллүбүтэ.

Олоҕун бүтэһик сылларыгар Микаэл Таривердиев инструментальнай музыкаҕа элбэхтик үлэлээбитэ.

## Өссө маны көр
Таривердиев официал саайта
Ополовников Александр Викторович

200px|thumb|right|Ополовников Александр Викторович
**Александр Викторович Ополовников** — биллиилээх архитектор-реставратор, архитектура доктора, Арассыыйа Архитектуратын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ. А. В. Ополовников салататынан 50-ча нуучча архитектууратын мас пааматынньыктара сөргүтүллүбүттэрэ, ол иһигэр нуучча мас зодчестватын киэн туттуута — аатырбыт Кижи, уонна Дьокуускай остуруогун башнята.

Александр Викторович Ополовников 1911 с. сэтинньи 8 күнүгэр Рязань губерниятын Поднаволок диэн селотугар төрөөбүтэ. Кыыһа этэринэн кини 1911 с. буолбакка 1910 с. төрөөбүт курдук. Аҕата — Ополовников Виктор Петрович (1880—1944, Москуба), дворянин, присяжнай повереннай, Рязань губерниятыгар Скопин куорат таһыгар баар таас чоҕу хостуур рудник юрисконсультанынан үлэлиир эбит.
Ийэтэ — төрөөбүтүнэн Маркович Мария Богдановна (1885—1928, Москуба уоб. Малаховка ст.), нуучча-украина суруйааччытын Марко Вовчок (Мария Александровна Маркович-Вилинская литературнай псевдонима) уонна украина этнограф-фольклорииһа Афанасий Васильевич Маркович сиэннэрэ.

Ополовниковтар дьиэ кэргэннэригэр 6 оҕолоохтор эбит: Мария, Евгения, Григорий, Александр, Любовь, Петр.

1928 с. сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Ойуур техникумун бүтэрэр уонна Дальнай Востокка үлэлиир, онтон 1932 с. Бүтүн Сойуустааҕы архитектура-тутуу институутугар (ВАСИ, билигин Москубатааҕы Архитектурнай институт) киирэр. 1939 сыллаахха туйгуннук бүтэрэр, онтон аармыйаҕа ыҥырыллар, онно Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүтүөр дылы сулууспалыыр.

Саха сиригэр Ополовников 1969 сыллаахха кэлэр. Бастаан Индигиир өрүскэ турар Зашиверскай шатровай храамын (1700) чинчийэр. Онтон сүүрбэттэн тахса сыл тухары Саха сирин кэрийэ сылдьан былыргы мас тутуулары үөрэтэр.

Ополовниковы Саха сирин мас зодчествотын саҥаттан арыйбыт киһиннэн ааҕаллар. Былыр былыргыттан Арассыыйаҕа тутуллар гынан баран билигин кини киин уобаластарыгар хаалбатах тутуу пааматынньыктара Саха сиригэр хаалбыттарын Ополовников науука өттүнэн чинчийэн былыргы мас тутуу култууратын үөрэтиигэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Ол тутуулар истэригэр ат миэлиҥсэлэрэ, араас көрүҥнээх кириэппэс ампаар-башнялар, киһи уҥуохтара киирэллэр. Онно эбии 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Алаһыай уонна Аллараа Халыма остуруоктарын графическэй реконструкцияларын онорбута.

1973 с. Ополовников блокнотугар суруйбут: «Якутия — моя вторая родина».

## Кинигэлэрэ
* Деревянное зодчество Якутии / А. В. Ополовников, Е. А. Ополовникова, 124 с. ил., 32 л. ил. 17 см, Якутск Кн. изд-во 1983
* Сокровища Русского Севера / А. В. Ополовников, 366,[1] с. ил. 29 см, М. Стройиздат 1989
* Древний Обдорск и заполярные города-легенды / А. В. Ополовников, Е. А. Ополовникова, 398,[1] с. ил. 33 см, М. Ополо 1998
* Ополовников А. В., Ополовникова Е. А. Избяная литургия. — М.: ОПОЛО, 2001. — 511 с.: ил. — (Древнерусское деревянное зодчество)

## Туһаныллыбыт сирдэр
История, культура и традиции Рязанского края

## Быһаарыылар
Зашиверскай

thumb|Зашиверскай куорат дьаралыга (1790)
**Зашиверскай** — Саха сиригэр Муома улууһун территориятыгар Индигир өрүс үрдүгэр үөскүү сылдьыбыт куорат.

Зашиверскай 1639 сыллаахха төрүттэммитэ, Саха сирин хотугулуу-илин өртүн административнай киинэ этэ. 1783 сылтан 1805 сылга диэри уезд куората.

1812 — 1856 сыллардааҕы хара оспа ыарыы эпидемиятын кэннэ дьоннор мантан барбыттара, XIX үйэ бүтэһигэр ким да хаалбатаҕа.
300px|thumb|left|Зашиверскай XVIII үйэтээҕи көстүүтэ
300px|thumb|left|Новосибирскайга көһөрүллүбүт Зашиверскай куорат Спас таҥаратын дьиэтэ
1971 сыллаахха хаалбыт таҥара дьиэтин Спасо-Зашиверская церковь  көтүрэн Новосибирскай куоракка история уонна архитектура музейын территориятыгар туппуттара.

## Ссылки
* Исчезнувший город
* Якутская Помпея 
* Спасо-Зашиверская церковь 
* Музей под открытым небом: путешествие на машине времени
* Герб Зашиверска
АХШ дуоллара

**АХШ доллара** (*United States dollar*, бэлиэтэ: **$**; кода: **USD**) диэн АХШ валютатын биирдигэ. Бу харчы биирдигэ Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн дойдулар икки ардыларынааҕы атыы-эргиэн сыһыаннарыгар туттуллар тэрил быһыытынан буолбут. 
Кумааҕынан $1, $2, $5, $10, $20, $50 уонна $100 сууммалаах харчылар бэчээттэнэллэр, тимиринэн 1¢, 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1. $1=100¢

Кэнники кэмҥэ аан дойду баhаарыгар кинини атын валюталар солбуйа сатыыллар. Холобур, эуро, йена.

400px|thumb|left|2 доллар

## Сигэлэр
* АХШ дуоллара
Моос шкалаата

**Моос шкалаата** — таастар кытаанахтарын тэҥнээн сыаналыыр уон бааллаах шкала.

Ниэмэс учуонайа *Фридрих Моос* (*Ф. Мос; F. Mohs*) 1811 с. онорбут. 10 эталонтан турар: тальк — 1; гиипсэ — 2; кальцит — 3; флюорит — 4; апатит — 5; ортоклаз — 6; кварц — 7; топааз — 8; корунд — 9; алмаас — 10.

Таас кытаанаҕын билээри тургутуллар эттиги эталон тааһынан аалаллар. Холобур 5-тээх эталон чинчийиллэр эттиккэ суол хааларар буоллаҕына, оттон 4-тээх эталоҥҥа эттик бэйэтэ суол хаалларар буоллаҕына — эттик кытаанаҕа быһа барыллаан 4,5 диэн тойоннонор.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Геология
Кулар (бөһүөлэк)

**Кулар бөһүөлэк**. 1960 - 2000 сыллардаахха Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк. 

1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4880 киһи олорор этэ. Лаптевтар байҕалларыттан 90 км., Улахан Сис хайаларыгар баар этэ. 

Көмүс хостуур тэрилтэлэр бааллара. 1965 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.

Орто уонна оҕо музыка оскуолата, икки кулууп, библиотека, балыыһа баар этилэр. 

1990 сылларга маннааҕы көмүс хостуур тэрилтэлэр эстибиттэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тэҥкэли

**Тэҥкэли бөһүөлэк**. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.

*Тэҥкэли* үрэх үрдүгэр (Хрома тардыыта) турара. 1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 3017 киһи олорор этэ.

Улуус кииниттэн 201 км хоту диэкки сытар этэ. 1960 сыллардаахха хорҕолдьуну хостооһунунан сибээстээн тэриллибитэ.

1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Орто оскуола, кулууп, библиотека, балыыһа, аэропорт баар этилэр. 90-ус сыллардаахха сабыллыбыт. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Көмүс

300px|thumb|right|Көмүс
**Көмүс** эбэтэр **кыһыл көмүс** () — араҕас өҥнөөх күндү метал. Химия ууһуга, периодтаах таабылга бэлиэтэ: Au, нүөмэрэ: 79-с.

Киһи көмүһү хас да тыһыынча сыл туттар, ювелирнай оҥоһуктарга, киэргэллэргэ уонна харчы быһыытынан. Кыһыл көмүс дэҥҥэ көстөр буолан тутаах матырыйаал этэ, уонна атын металлартан туттуута судургу буолар. Киһи тииһин эмтииригэр, уонна компьютердар чиптарыгар эмиэ туттуллар. Өҥүн *кыһыл көмүс* диэн ааттыыллар. 

Көмүс хостооһуна атын металлары хостуур ньыматыттан уратыта суох. Кыһыл көмүс сыаната улахан буолан булуллуннаҕына сороҕор Көмүс титириирэ диэн быһыы тахсыан сөп.

Ыраас кыһыл көмүс-сымнаҕас металл, электроннаах саһархай өҥнөөх. Кыһыллыҥы кыһыл көмүс оҥоһуктарга, холобур, монголларга, атын металлары, чуолаан, медиа- бөлөх булкаастара кэлэллэр.

## Химия саҥнара
Химияҕа көмүс химия ууһугун нүөмэрэ 79, 11-с көһөр металлар бөлөхтөрүгэр сытар, атом маассата 199.96 моль. Бэлиэтэ **Au** латыын тылыттан *aurum* диэн өстөн тахсар. Көмүс "күндү металларга" киирсэр, тоҕо диэн химия хардаларга кыттыһыыта намыһах.

Көмүс олус сымнаҕас метал буолар. Чараас лиис гына оҥоһуллуон сөп, эбэтэр уһун сап курдук тардыллыан сөп. Харчы быһыытынан уонна киэргэл оҥоһуктарга атын металлары кытта булкуллааччы, чуолаан үрүҥ көмүһү кытта, бөҕө буоларын курдук.

## Быһаарыылар

* Физика оҥоһуктара
Севернай

Севернай бөһүөлэк. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк.

Улуус кииниттэн 392 км. арҕаа диэкки Дьааҥы өрүс үрдүгэр турар этэ.

1989 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 4094 киһи олорор этэ, онтон 2002 сыллааҕы суруйуу 77 киһини көрдөрөр.

Кулар көмүс хостуур оройуон бириистэнэ этэ. Орто оскуола, балыыһа, кулууп, библиотека баар этилэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Климовскай Игорь Владимирович

200px|thumb|right|Климовскай Игорь Владимирович
**Климовскай Игорь Владимирович** — ирбэт тоҥу чинчийэр учуонай, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, география наукаларын кандидата.

## Олоҕун олуктара
* 1934 cыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 
* 1958 сыллаахха Москва Государственнай университетын бүтэрбитэ.
МГУ-ну бүтэрээт Дьокуускайга академик Мельников П.И. аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр Институукка үлэлээбитэ.
* 1958 сылтан сүрүннүүр наука үлэһитэ;
* 1984 сылтан отдел сэбиэдиссэйэ.
Кэнники сылларга Москва куоракка олорор уонна үлэлиир.

## Айымньылара

* «Многолетнемерзлые горные породы Станового нагорья и Витимского плоскогорья» (1967, соавтор);
* «Последнее оледенение и криолитозона Южного Верхоянья» (1973, соавтор);
* «Мерзлотные ландшафты Якутии» (1989, соавтор);
* «Экология бассейна р. Вилюй, промышленное загрязнение» (1992, соавтор);
* «Криолитозона Якутской алмазоносной провинции» (1994, соавтор).

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха Республикатын Ил былаас официал саайта
Хоҥкуу

**Хоҥкуу бөһүөлэк** — Алдан улууһугар XX үйэҕэ үөскүү сылдьыбыт сүлүүдэни хостооччулар бөһүөлэктэрэ.

Алдан куораттан 169 км соҕуруу диэкки баара. Мэлдьи сырыылаах суол билигин да баар.
1950 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ.

Ордук улаата сылдьыбыт кэмигэр 1959 сыллааҕы суруйуу түмүгүнэн 2575 киһи олоро сылдьыбыт. 1989 сыллааҕы суруйуу 1022 киһини көрдөрбүт.

Сүлүүдэни хостооһунунан дьарыктаммыттар. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар этилэр.

Саха сиргэр ордук үрдүк турар нэһилиэнньэлээх пуун этэ — муора таһымыттан 1180 м.

2001 сыллаахха учуоттан уһуллубута.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Сүлүүдэ

300px|thumb|right|Сүлүүдэ
**Сүлүүдэлэр** — слойдаах структууралаах минерааллар — гидроксиллаах уонна фтордаах алюмосиликаттар бөлөхтөрө, дьэҥкир өҥнөөхтөр, араҥаланан үөскүүллэр. Уопсай формулалара **R<sub>1</sub>R<sub>2-3</sub> [AISi<sub>3</sub>O<sub>10</sub>](OH, F)<sub>2</sub>**, манна **R<sub>1</sub> = К, Na**; **R<sub>2</sub> = Al, Mg, Fe, Li**.

## Классификацията
Химиятын састаабынан маннык бөлөхтөргө арахсаллар:

1. Алюминийдаах сүлүүдэлэр:
* мусковит KAl2[AISi3O10](OH)2,
* парагонит NaAl2[CAISi3O10](OH)2,

2. магнезиально-железистай сүлүүдэлэр:
* флогопит KMg3[AISi3O10](OH, F)2,
* биотит K (Mg, Fe)3 [AISi3O10](OH, F)2,
* лепидомелан KFe3[AlSi3O10](OH, F)2;

3. литийдээх сүлүүдэлэр:
* лепидолит KLi2-xAl1+x [Al2xSi4-2xO10](OH, F)2,
* циннвальдит KLiFeAl [AISi3O10](OH, F)2
* тайниолит KLiMg2[Si4O10](OH, F)2

Флогопит Саха сиригэр хостонор этэ.
Огонёк

**Огонёк бөһүөлэк**, Уус-Маайа улууһун территориятыгар үөскүү сылдьыбыт көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрэ.

1941 сыллаахха *Жар* диэн ааттаах тэриллибитэ. Бөһүөлэк сүрүн тэрилтэтэ "Юдома" бириискэ. Нэһилиэнньэтин ахсаанан 3 тыһыынчыҕа тиийэ сылдьыбыта.

1968 сыллаахха көмүһү хостоон бүтэрбиттэрин кэннэ учуоттан сотуллубута. Юдома өрүс үрдүгэр Югоренок бөһүөлэктэн 50 км. өрө *Жар* диэн үрүйэ төрдүгэр баара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Комраков Герман Никандрович

200px|thumb|right|Комраков Герман Никандрович
**Комраков Герман Никандрович**, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара

* 1937 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Горькай (билигин Нижнэй Новгород) куоракка төрөөбүтэ.
* 1960 сыллаахха Москва куоракка консерваторияны бүтэобитэ, Л. А. Мазель клааһыгар. 
* 1967 сыллаахха Горькай куорат консерваторияны бүтэрбитэ, А. А. Нестеров композиция клааһын.
* 1960 — 1968 Дьокуускайга музыка училищеҕа учуутал.
* 1969 сылтан Горькай куорат консерваториятыгар учуутал.

## Айымньылара
* "Песнь о Манчары", опера (Э. Алексеевтыын, Дьокуускай, 1967);
* "Орлы летят на север", балет (оҕолорго, Дьокуускай, 1971), 
* "Подвиг", балет (Дьокуускай, 1976);
* "Счастье якута", оратория (тыла С. Дадаскинов, 1971), 
* "Северная легенда", оратория (тыла С. Дадаскинов, 1976), 
* "Здравствуй, светлое будущее", кантата (тыла И. Алексеев, 1963); 
* "Пять интервью", хорга уонна симфония оркестрыгар (оҕолорго, тыла М. Садовскай, 1973), 
* "Мы — чкаловцы", (оҕолорго, тыла А. Чеботарев, 1974); 
* "Северная", сюита (1964); 
* "Симфония", сюита (1967);
* Фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар концерттар: I (1970), II (1972); 
* Норуот үнстүрүмүөннэрин оркестрыгар "Увертюра на якут. нар. темы" (1962), Северная сюита (1963); 
* Духовой үнстүрүмүөннэр оркестрыгар "Квартет" (1970); 
* Скрипкаҕа уонна вилолнчельга "Трио" (1961), Икки пьеса (1964); 
* Флейтаҕа уонна фортепьяноҕа "Соната" (1973); 
* Гобойга уонна фортепьяноҕа "Сюита" (1975); 
* Фортепьяноҕа сонатиналар: I (1961), II (1967), 
* 12 прелюдия миниатюралар (1962), 
* 6 пьеса (1966), 
* кларнетка "Интермеццо" (1961); 
* Баяҥҥа "Лирическая сюита" (1976); 
* Куоласка уонна фортепьяноҕа П. Черных-Якутскай тылыгар цикллар (1961), С. Маршак тылыгар (1965), "Под одним небом" (тала С. Кирсанов, 1968), 
* Элегиялар (тыла А. Чеботарев, 1975), "Снежность" (тыла Э. Бочкова, 1977); 
* Хорга кантата "Чтоб никогда войне не повториться" (оҕолорго, тыла М. Садовскай, 1974), 
* Цикллар "Признания" (тыла А. Прокофьев, 1962), "Холод и апрель" (оҕолорго, тыла С. Кирсанов, 1967), 
* Сюита "Времена года" (оҕолорго, тыллара эрмээн поэттара, 1969), 
* Веселые нар. песенки (оҕолорго, тыллара С. Маршак, 1974), 
* "Пять песен" тыла Д. Хармс (оҕолорго, 1976); 
* 200 кэриҥэ ырыа; 
* Драма спектакльларга музыка "Звезды Абаги" (Л. Габышев 1965), "Забыть Герострата" (Г. Горин 1973), "Мера за меру" (В. Шекспир 1975).

## Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Ортоклаз

300px|thumb|right|Ортоклаз
**Ортоклаз** (гириэктии «класис» — тостуу) — айылҕаҕа киэҥник тарҕаммыт минерал, силикааттар кылаастарыгар киирэр.

Кристаал быһыылаах олус сэдэхтик көстөр, дьэҥкир кыратык саһархайдыҥы таас. Ордук тарҕаммыт сирэ Мадагаскар. 

Ювелир өртүнэн соччо сыаната суох. Моос шкалаатыгар уон эталон таастартан биирдэстэрэ.

## Сигэлэр
* Ортоклаз webmineral.com базатыгар 
* Ортоклаз catalogmineralov.ru саайтка
Сар

300px|thumb|right|Сар оҕото
**Сар бииһин ууһа** (лат. Buteo нуучч. Род Канюки) — тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу биис-ууһуттан үс көрүҥ үөскүүр: Үрүҥ сар, Улахан сар уонна сар элиэ.
Улахан сар

300px|thumb|right|Улахан сар
**Улахан сар** (, ) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.

## Өссө маны көр
* Үрүҥ сар
* Сар элиэ
Григорян Грант Арамович

200px|thumb|right|Григорян Грант Арамович
**Григорян Грант Арамович** (13.04.1919—27.01.1962) (эрмээннии: *Հրանտ Գրիգորյան*) — композитор, саха бастакы мелодистарын, композитордарын үөрэппит киһи.

## Олоҕун олуктара

* 1919 сыл муус устар 13 күнүгэр Грузияҕа Сухуми куоракка төрөөбүтэ. Аҕа дойдуу улуу сэриитигэр кыттыбыта.
* 1940—1947 сс. Бастакы Дальневосточнай армия ырыа уонна үҥкүү Ансамблыгар сулууспалаабыта. Манна саха ырыаһыта Лев Поповы кытта доҕордоспута.
* 1952 (1953?) сыллаахха Москва куорат П. И. Чайковскай аатынан консерваториятын Е. К. Голубев профессор композиция кылааһын бүтэрбитэ. Бу үөрэнэр сылларыгар саха бастакы идэтийбит хормейстера буолбут Февронья Баишевалыын билсибитэ.
* 1953 сыллаахха Лев Попов сүбэтинэн уонна кини оччотооҕу радиокомитет бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир Г.П. Тихоновтыын кэпсэтиитин түмүгэр Дьокуускайга ыҥырыллыбыта, олохсуйбута, Музыка училищетыгар учууталлаабыта, саха музыка культуратыгар сүҥкэн кылааты оҥорбута. Музыкально-художественнай училищеҕа ол сыл түөрүйэ отделелениетын арыттарбыта. 1954 сыллаахха ССРС композитордарын сойууһугар киирбитэ. Училищеҕа үлэлиирин таһынан саха дьүрүлүн чинчийэр үлэтин саҕалаабыта. Ону таһынан, саха мелодистарын Тимофей Стручкову, Федот Аргунову, Денис Даниловы, Георгий Никифоровы, Ольга Иванованы, Серафим Павловы, Николай Бойлоховы муусука грамотатыгар (нотаны ааҕарга, суруйарга) үөрэппитэ. Атын, муусука айарга санаммакка да сылдьар дьону, холобур, норуот ырыаларын ис-иһиттэн билэр хормейстер Февронья Баишеваны саҥа муусука айарга угуйара. Холобур, Баишеваттан истибит икки мелодиятыгар олоҕуран устурууналаах квартекка анаан "Кыра скерцо" суруйбута уонна Баишева аатын ааттаппыта.
* 1962 сыл тохсунньу 27 күнүгэр быһаҕынан анньан өлөрбүттэрэ. Буруйдаах булуллубатаҕа.

## Айымньылара
90 сахалыы ырыаны, сахалыы опера, сахалыы оперетта муусукатын айбыта, Дьокуускайга турбут балет муускуатын ааптара, саха тиэмэтигэр уонунан бөдөҥ симфоническай айымньылаах.
* "Саха сирэ барахсан" икки томнаах хуордар уонна ырыалар хомуурунньуктара (1971—1972), Февронья Баишева көмөтүнэн.
* «Лоокут уонна Ньургуһун», опера.
* «Дьол тааһа», балет (1961).
* «Сир симэҕэ», оперетта (1962).
* «Северная весенняя», оратория (1955).
* Симфония (1955).
* «Праздник в горах», опера (О. Туманян).
* «Солнце над Китаем», кантата.
* Саха тематыгар скрипка уонна оркестрга аналлаах концерт.
* Саха норуотун ырыаларын тупсарыыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
thumb|300px|left|Дьокуускайга Григорян Г.А. олорбут дьэтигэр өйдөбүннүк бэлиэ
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1957)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1958)

## Ылыллыбыт сирэ
«Хайазаг» фонд энциклопедията
Берестов Николай Савельевич

**Берестов Николай Савельевич** (09.07.1932—13.07.2010) — 1964 сыллаахтан Саха сиригэр олорбут уонна үлэлээбит композитор, саха төрүт муусукатын чинчийээччи, саха муусукатын тэриллэрин (үнүстүрүмүөннэрин) түмэлин тэрийээччи, хомуһу симфоническай оркестрга киллэрэн онно оонньуур сүрүн үнүстүрүмүөн быһыытынан аан бастаан туһаммыта. Саха сирин композитордарын сойууһун төрүттээбитэ уонна уон сыл тухары салайан үлэлэппитэ (1979-1989).

## Олоҕун олуктара

* 1932 сыл от ыйын 9 күнүгэр Бүрээтийэҕэ *Кобанское* диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.  
* 1964 с. — Урал консерваториятын композиция кылааһын бүтэрбитэ.
* 1950—1951 сс. — Алмааты уобалас *Үш Төбө* бөһүөлэккэ тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар үлэлиир.
* 1955—1959 сс. — Алматы куоракка С.М. Киров аатынан завод кулуубун музыка салайааччыта.
* 1961—1964 сс. — Свердловскай уобалас *Верх-Исеть* собуотун Норуот опера уонна балет тыйаатырын симфония оркестрын дирижера.
* 1964 сылтан — Дьокуускайдааҕы музыка училищетын учуутала.
* 2010 сыл от ыйын 13 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара

* "Бармалей" опера (К. Чуковскай айымньытынан, 1959);
* "Пугачевщина" кантата (ааҕааччыга, сопрано, баритон, хор уонна симфония оркестра, тыла Б. Марьев, 1964); 
* "Огни седого Вилюя" оратория (сопрано, тенор, бас, хор уонна симфония оркестра, тыла С. Дадаскинов, 1971); 
* Сюита, симфония оpкестрыгар  (1960); 
* Концертнай импровизация, хомуска уонна симфония оркестрыгар (1972); 
* "Прощальная песнь", (сопрано, кларнет, хор уонна духовой оркестрга ( 1970); 
* "Приветственная увертюра" духовой оpкестрга (1968); 
* "Здравствуй, утро" кантата-ырыа, бас, хор уонна фортепьяно (тыла В. Антонов, 1958); 
* Квартет алтан үнстрүмүөннэргэ (1962); 
* Вариациялар, скрипка, виолончель уонна фортепьяно (1961); 
* Скерцо, кларнет уонна фортепьяно (1955); 
* Анданте, виолончель уонна фортепьяно (1956); 
* "Пусть сильнее грянет буря" поэма, хор (тыла М. А. Горькай, 1963); 
* 100 тахса фортепьяно пьесалар, хордар, ырыалар, норуот үнстүрүмүөннэрин оркестрга пьесалар, драма спектакльларга музыка, саха норуот ырыаларын тупсарааһын.

## Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ

**Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ** (атыннык ** Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрэ** эбэтэр  **9/11**) диэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2001 c. АХШ утары Аль-Каида тэрийбит бэйэҕэ тиийиниилээх террор быhылааннарын серията. Ол сарсыарда, Аль-Каида 19 террориhа дьону тиэйэр түөрт авиалайнеры күрэтэн илдьэ барбыттар. Күрэтээччилэр авиалайнердартан иккитин Нью Йоркка баар World Trade Center игирэ баҕахтарыгар туһулаан харсыhыннарбыттар, онуоха бортка баар пассажирдар бары уонна тутууларга баар элбэх дьон өлбүттэр. Тутуулар икки чаас иhигэр сууллубуттар, чугастыы баар элбэх дьиэ эмиэ алдьаммыт. Үһүс авиалайнеры күрэтээччилэр Пентагон дьиэтигэр түһэрбиттэр. Төрдүс авиалайнер Пенсильвания штатыгар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга хампы түспүт, экипаhа уонна сорох пассажирдара көтөр аалынан салайыыны террористардыын былдьаспыттарын кэннэ.
[thumb|left|[United Airlines 175 сырыыта World Trade Center соҕуруу баҕаҕыгар кэтиллиитэ.]]

Бу саба түһүүлэргэ бүтүннүүтэ 2,993 киhи өлбүт (олортон 19 террорист). Бу ахсааҥҥа 90 тахса араас дойду олохтоохторо бааллар.

Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрин кэнниттэн АХШ аан дойдутааҕы терроризмныын сэриини саҕалаабыттар. Ол иhигэр 2001 с. Афганистанҥа уонна 2003 с. Иракка кимэн киириилэр, Талибан уонна Саддам Хусейн режимнарын суулларар бастыҥ соруктардаах. Онтон ураты, АХШга дойду ис олоҕугар улахан дьайыылаах USA PATRIOT Act диэн федеральнай сиэр ылыныллыбыт. Саба түһүүлэр кэннилэриттэн Америка сорох үп биржалара кэлэр нэдиэлэ устата сабыллан турбуттар, салгын тиэйии уонна кутталтан харыстааhын индустриялара улаханнык ночоотурбуттар.

## Саба түhүүлэр хронологията

* 8:46:30 (олохтоох кэм) — American Airlines 11 сырыыта Boeing 767-200 WTC хоту баҕаҕыгар (WTC 1) кэтиллэр
* 9:02:59 — United Airlines 175 сырыыта Boeing 767-200 WTC соҕуруу баҕаҕыгар (WTC 2) кэтиллэр
* 9:37:46 — American Airlines 77 сырыыта Boeing 757-200 Пентагон дьиэтигэр кэтиллэр
* 10:03:11 — United Airlines 93 сырыыта Boeing 757-200 Пенсильвания соҕуруулуу арҕаатыгар баар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга сууллар, Уашиҥтонтан 240 км хоту диэки.

## Хос быhаарыылар
Литинскай Генрих Ильич

200px|thumb|right|Литинскай Генрих Ильич
**Литинскай Генрих Ильич**, композитор, Саха АССР Норуот артыыһа, РСФСР Үтүөлээх искусство диэйэтэлэ, Чуваш АССР Үтүөлээх скусство диэйэтэлэ, Татар АССР Норуот артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1901 сыл кулун тутар 17 күнүгэр Киев губерниятыгар Липовец диэн куоракка (билигин Винница уобалаһа) төрөөбүтэ.
* 1928 сыллаахха Москва куорат консерваториятын Р.М. Глиэр композиция клааһын бүтэрбитэ.
* 1928 сылтан Москва куорат конскрваториятын педагога
* 1933 сылтан профессор
* 1932 — 1937 уонна 1939 — 1943 сылларга композиция кафедратын сэбиэдиссэйэ уонна композитор факультетын декана.
* 1947 Гнесиннар ааттарынан Институт полифония уонна композиция профессора.
* 1949 сылтан биир кэмҥэ Казан куорат консерваториятыгар композицияны биэрбитэ.
* 1944 — 1947 сылларга ССРС Композитордарын союзтарын консультациялыыр кииҥҥэ.
* 1985 сылга өлбүтэ.

## Айымньылара
**опералар** 
* "Олонхо" (Нюргун Боотур, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1955), 
* "Сыгый Кырынаастыр" (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947, концерт толорууга), 
* "Кыһыл Ойуун" (Дьокуускай, 1967); 
**балеттар**
* "Сир Симэҕэ (М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1947; Иккис редакцията, Дьокуускай, 1960), 
* "Алтан Дьоло" (Дьокуускай, 1963), 
* "Ньургуйаана" (Алый платочек, М. Жирковтыын, Дьокуускай, 1968). 
* "Здравствуй, университет" (1970); 
**симфония оркестрыгар**
* "Симфония" (1928), 
* "Дагестанская сюита" (1931), 
* "Сюита" (1941), 
* "Марш украинских партизан" (1942), 
* "Тема с вариациями" (1943), 
* "Якутская танцевальная сюита" (1957), 
* "Ысыах", саха рапсодията (Праздник весны, 1966), 
* "Айхал", саха рапсодията (Здравица, 1972), 
* "Праздничная увертюра" (1972); 
**фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар**
* "Концертино" (1945); 
**скрипкаҕа уонна симфония оркестрыгар**
* "Поэма и скерцо" (1933), 
* "Поэма" (1959); 
**трубаҕа уонна симфония оркестрыгар**
* "Концерт" (1934); 
**струннай оркестрга**
* "Концерт" (1961); 
* "Струнный октет" (1944); 
* струнай квартеттар I (1923), II (1924), III (1925), IV (1926),V (1930), VI (1933), VII (1939), VIII (1941), IX (1942), X (1942), XI (1946), XII (1961); 
**скрипкаҕа уонна фортепьяноҕа**
* "Легенда-рапсодия" (1971); 
**икки скрипкаҕа**
* "дуэттар"; 
**виолончельга уонна контрабаска**
* "Соната" (1974); 
**икки виолончельга**
* сонаталар (1975, 1976); 
* сонаталар, этюдтар, фантазиялар уонна да атыттар;
**куоласка уонна фортепьяноҕа**
* Аҕа Дойду улуу сэриитин тематыгар (тыллара В. Сосюр, В. Стельмах, А. Малышко, С. Щипачев, 1942—1943), 
* "Край алмазный, край родной" ырыа цикла (Р. Роммныын, тыла Мирнэй куорат алмаас хостоочулара, 1960); 
* чукчалар, эскимостар норуот ырыаларын тупсарыы; 
**методика уонна чинчийии үлэлэр:** 
* "Полифоническая композиция" (М., 1951), 
* "Советское полифоническое искусство" (М., 1952—1954), 
* "Задачи по полифонии для композиторов". Учебник, ч. 1—3. (М., 1965—1967), 
* "Образование имитаций строгого письма" (М., 1969).

## Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Кыһыллар

* «Кыһыллар» — Социалистары уонна кинилэргэ чугас хамсааһыннары (лейбористары, социал-демокрааттары, хомуньуустары) XIX үйэҕэ - XX үйэ саҕаланыытыгар ааттыылар этэ.
* «Кыһыллар» — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр Кыһыл аармыйа байыастарын уопсай ааттара.
* «Кыһыллар» — Арассыыйаҕа (ол иһигэр Саха сиригэр) буолбут Гражданскай сэрии кэмигэр бассабыыктары уонна кинилэри кытта үрүҥнэри утары сойуустаспыт күүстэри ааттыыллар этэ.
Афанасьева-Адамова Айталина Саввична

200px|thumb|right|Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
**Афанасьева-Адамова Айталина Саввична** — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил тыйаатырын опера ырыаһыта.  Ил Түмэн дьокутаата. 

## Олоҕун олуктара
* 1969 сыл от ыйын 4 күнүгэр Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүт. Майаҕа улаааппыт.
* 1995 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын бүтэрбит. 
* 1997 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын аспирантуратын бүтэрбит. 
* 1986 сылтан Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет Ил театрыгар үлэлиир.  
* А. С. Афанасьева-Адамова Арассыыйа театр диэйэтэллэрин холбоһуктарын чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2002)
* Амма улууһун ытык киһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (2002)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* SakhaNews досьета 
* Деловой клуб «Женщины будущей России»:Северная Кармен
Мохсоҕоллуҥулар

**Мохсоҕоллуҥулар аймахтара** (, ) — көтөрдөр аймахтара (этэрээттэрэ).

## Тас көрүҥнэрэ
Мохсоҕоллуҥулар күүстэринэн уонна кэтит түөстэринэн уратылаахтар. Атахтарын уонна түөстэрин былчыҥнара күүскэ сайдыбыт, төбөлөрө улахан, төгүрүк. Моойдоро кылгас, бөҕө. Харахтара уонна таныылара бөдөҥнөр. Бу этэрээт бэрэстэбиитэллэрэ кыраҕы харахтаахтарынан биллэллэр. Тумустара бөҕө оҥоһуулаах кылгас, аллара диэки токуруйар, олоҕо түүтэ суох тириинэн бүрүллубут. Атахтара кылгастар, уһун тарбахтаахтар,  сытыы тыҥырахтардаахтар. Сорох көрүҥнэр атахтара түүллээх.  Эдэр көтөрдөр улааталларыгар хаста да түүлэрин өҥүн уларыталлар. 

## Саха сирэ

Саха сиригэр мохсоҕоллуҥулар аймахтарыгар 3 кэргэн, 9 уус, 21 көрүҥ киирэр.

# Умсаннар кэргэннэрэ (Скопиные, Pandiondae)
## Умсаннар уустара
### Собоһут
# Кыырдар кэргэннэрэ (Accipitridae)
## Осоедтар уустара
### Көҕүллээх кыырт
## Элиэлэр уустара
### Элиэ
## Кутуйахсыттар уустара
### Кутуйахсыт
### Кусчут кыырт
## Кыырдар уустара
### Улар кыырда
### Чыычаахсыт
### Кыра чыычаахсыт
## Сардар уустара
### Үрүҥ сар
### Улахан сар
### Сар элиэ
## Хотойдор уустара
### Хотой
### Кыра хотой
## Боруллуолар уустара
### Боруллуо
### Ала боруллуо
# Мохсоҕоллор кэргэннэрэ
## Мохсоҕоллор уустара
### Харылыыр
### Мохсоҕол
### Тыытыкы
### Хардааччы
### Хара кырбый
### Кугас кырбый

Саха сирин мохсоҕоллуҥулара Кытай, Корея, Япония сирдэригэр, Индокитай тумул арыытыгар, Соҕуруулуу-Илин Азия муораларын арыыларыгар кыстыыллар быһыылаах  диэн орнитологтар сабаҕалыыллар. Көтөрдөр сорҕолоро арааһа Индияҕа уонна Америкаҕа кыстыыллар быһыылаах.

## Быһаарыылар
Кыра хотой

thumb|250px

**Кыра хотой** (, ) — Саха Сиригэр дэҥҥэ көстөр, элбэхтик Байкаал күөлгэ уйаланар хотой. Улахан хотойтон уратыта — арыый кыра уонна өҥө хараҥа, биир кэлимсэ.
Кугас кырбый

thumb|200px
thumb|''Falco tinnunculus'' 

**Кугас кырбый** (, ) — кыра тыҥырахтаах көтөр. Бултууругар биир сиргэ кынаттарынан кыра кыратык сапсына-сапсына турар. Кутуйаҕынан аһылыктанар. Ол иһин сороҕор кутуйахсыт дииллэр, ол гынан баран маны дьиҥнээх кутуйахсыттан араарыахха наада — кини икки-үс төгүл улахан.
Улар кыырда

thumb|250px|Улар кыырда

**Улар кыырда** (, ) — саамай улахан кыырт. Саха Cиригэр туундараттан ураты барытыгар олохсуйар, аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Сорох көтөрдөр кыстыыллар.

Аһылыга сүнньүнэн араас кыыллар уонна орто, кыра көтөрдөр. Кыһынын куобаҕынан, куртуйаҕынан уонна хабдьынан аһылыктанар.
Кыырт

**Кыырт** диэн Саха Сирин араас муннуктарын олохтоохторо тыҥырахтаах көтөрдөр араас көрүҥнэрин ааттыыллар.

Холобур, Көҕүллээх кыырт осоедтар биистэрин уустарыгар киирэр, кусчут кыырт — лунь бииһин ууһа, улар кыырда — кыырдар биистэрин ууһа, тыытыкыны (нуучч. чеглок) эмиэ кыырт диэн ааттыыллар диэн «Птицы Якутии» кинигэ ааптара Воробьев суруйар.

Кыырдар биистэрин-уустарыгар (нуучч. Род Ястребы) киирэллэр Саха Сиригэр баар үс көрүҥ: 
# Улар кыырда
# Чыычаахсыт
# Кыра чыычаахсыт

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
Ыытар *кыырт*, тэбэр мохсоҕол

## Өссө маны көр
Мохсоҕоллуҥулар
Ала боруллуо

300px|thumb|right|Ала боруллуо
**Ала боруллуо** (, ) — боруллуолартан саамай улахан тыҥырахтаах көтөр.

Сотото уонна кутуруга маҥаннар. Кутуругар 14 урууллуур куорсуннаах. Тумса араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.

Сүнньүнэн улахан балыгынан, көтөрдөрүнэн, куобаҕынан, эдэр түлүөннэринэн уонна өлүктэринэн аһылыктанар. Уйатын маска, сэдэхтик таас очуостарга мутуктартан, лабаалартан, хатырыктан туттар. Уйатыгар икки маҥан өннөөх сымыыттаах буолар. 35 суукка баттыыллар. 70—75-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.

Аан дойду Кыһыл кинигэтигэр, ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа киирэр.

## Өссө маны көр
* Боруллуо
* Мохсоҕоллуҥулар

## Литература
* Б. И. Сидоров. Знаете ли вы птиц Якутии. — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-7696-0956-7

## Быһаарыылар
Батуев Жигжит Абидуевич

200px|thumb|right|Батуев Жигжит Абидуевич
**Батуев Жигжит Абидуевич**, композитор, РСФСР уонна Бурят АССР норуот артыыһа, Саха АССР искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара

* 1915 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр Бурятия *Хоро* аймакка *Шана* улууска (билигин *Кижигин* оройуона);
* 1937 сыллаахха Улан-Удэ музыка училищетын бүтэрбитэ;
* 1939 сыллаахха М.П. Мусоргскай аатынан Урал консерваториятын Б. Д. Гибалин композиция клааһын бүтэрбитэ;
* 1939 — 1945 сыллардаахха Бурят ырыа уонна үҥкүү ансамблыгар дирижер уонна салайааччы;
* 1945 — 1947 сыллардаахха Бурят опера уонна балет театрын дирижера;
* 1947 — 1959 сыллардаахха Улан-Удэ куракка музыка оскуолатын директора;
* 1959 — 1962 сыллардаахха Бурят филармониятын художественнай салайааччы;
* 1960 — 1968 сыллардаахха Бурят АССР композитордарын холбоһуктарын эппиэттээх сэкрэтээрэ.
1996 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр Улан-Үдэҕэ өлбүтэ.

## Айымньылара

* Намсараев, Галсанов, Жалсараев, Цыдынжапов тылларыгар ырыалар;
* «Колхозная сюита» (1949);
* «Симфонические эскизы» (1955);
* «Сюита» (1969);
* «Герои», поэма (1971);
* «Вечный свет Победы», оратория (1985);
* бурят норуот үнстүрүмүөннэр ансамбылыгар айымньылар;
* «Во имя любви», балет (Б. С. Майзеллиин 1957);
* «Золотая свеча», балет (1959);
* «Цветы жизни», бурят фольклорыгар олоҕурбут балет (1963);
* «Гэсэр», балет (1967);
* «Память сердца», балет (1975);
* «Вечный огонь», балет (1979);
* «Дружба», оҕолого аналлаах балет (1965);
* «Джангар», калмык матырыйаалыгар балет (1970);
* «Чурумчуку», саха остуоруйаларыгар олоҕурбут балет (М. Жорницкая уонна Эллэй либреттота 1964);
Бу балеты балетмейстер К.Д. Карпинская (г. Москва), дирижер Г.М. Кривошапко уонна худуоһунньук В. Антонов туруорбуттара. Сүрүн партиялары толорбуттар А. Ефремов (Чурумчуку), М. Местников (Боллур). Балет суруйаары Ж. А. Батуев Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. «Чурумчуку» балет мэлдьи ситиһиилээхтих туруоруллар.
* «Песни Якутии», симфония цикла (1969),
* «Якутия», өрөгөй марш уонна оркестрдаах флейтаҕа концерт пьесата (1969—1970).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутия — 2005*, Календарь памятных дат
Харылыыр

300px|thumb|right|Харылыыр
 

**Харылыыр** (, ) — улахан мохсоҕол.

Өҥө маҥантан хараҥа бороҥҥо дылы араас буолар. Сотото араҕас. Тыһыта уонна атыыра майгынныыллар.

Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн орто уонна кыра көтөрдөрүнэн, дэҥҥэ кутуйахтарынан аһылыктанар. Уйатын таас очуостарга, маска мутуктартан, лабаалартан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх кугас бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 28-30 суукка баттыыллар. 46-50-с сууккаларыгар оҕолоро көтөллөр.

ССРС Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, РФ Кыһыл кинигэтигэр — III категорияҕа, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэр.

## Өссө маны көр
* Мохсоҕол
* Тыытыкы
* Хардааччы
* Хара кырбый
* Кугас кырбый
* Мохсоҕоллуҥулар

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7