Дьарыгы, идэни харыстааһын

Олус уһун үйэлээх сахалар баһылаабыт дьарыктара уонна идэлэрэ элбэхтэр. Бастакы булчуттар үөскүөхтэриттэн ыла өйдөрө-санаалара сайдыбытын Хотой таҥара баара биллэрэр. Дьон хотой кыайа-хото бултуурун курдук бултууру ситиһэргэ аналлаах баҕа санааны үөскэтинэннэр Хотойу таҥараҕа кубулуппуттар.

Үлэни үлэлээһин туспа омугу үөскэтэр. Былыргы кэмнэргэ дьон бары баһылаабыт сүрүн үлэлэринэн тус-туспа арахсаннар омуктары үөскэппиттэр. Бу үлэ тутаах көрүҥэ уларыйыыта омук бэйэтэ эмиэ уларыйарыгар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Кыра омугу элбэх ахсааннаахтарга булкуйан симэлитиэхтэрин, суох оҥоруохтарын баҕалаахтар атын үлэни булан төрүт үлэлэрин солбуйа сатыыллар. 

“Таба суох буоллаҕына, табалаах омуктар эстэллэр” диэн этии табата билигин Россияҕа быһаарыллыыга киирдэ. Туундараҕа олохтоох таба көлөнү туһанар, көлүнэр аҕыйах ахсааннаах омуктар аан бастаан симэлийэр кутталга киирэн сылдьаллар.

Саханы саха оҥорбут идэлэр, үлэлэр манныктар:

1. Булчуттар, маҥнайгы сэрииһиттэр.

2. Табаны иитэн туһанааччылар.

3. Ынах сүөһүнү көрөөччүлэр.

4. Сылгыны иитэн туһанааччылар.

5. Тимири уһаарааччылар уонна уһанааччылар.

6. Бары үлэһиттэр - уустар.

Бу быһаарыылары кылгастык ырытан көрүөхпүт:

1. Булчуттар. Булчуттар диэн аан бастакы үлэһиттэр уонна сэрииһиттэр. Бултуурга туттуллар тыллар, араас туттар сэптэр олус былыргылар, сэриигэ туттуллаллар уонна билигин да уларыйбакка  сылдьаллар. Ыт диэн тыл ох саанан ытары тэҥэ, булчут ыты биллэрэрэ ыты иитэн, үөрэтэн бултааһыҥҥа туһаныы олус былыргы кэмнэргэ сайдыбытын биллэрэр. Саха сириттэн 15 тыһыынча сыллар анараа өттүнээҕи кэмнэр диэки өлбүт ыт өлүгэ көстүбүтэ.

Ай диэн тыл айа диэн бултуур тэрили үөскэппит. Айыы-айа диэн этии соһуччу буолар ыарыыны биллэрэрэ былыргы кэмнэргэ айаҕа табыллан эрэйдэнээччилэр элбэх эбиттэрин быһаарар.

Киһини киһи оҥорбут, кыыллартан туспа араарбыт үлэнэн бултааһын буолар. Киһи атын кыыллары бултаан аһылык оҥостон туһаҕа таһаарынан бэйэтин туспа араарынара олоххо киирбит. Элбэх кыыллар, көтөрдөр булт диэн туспа араарыллан киһиттэн тэйитиллибиттэр. 

Киһи өйө-санаата сайдыыта Кут-сүр үөрэҕин арыйан олоххо киллэрбит. Кут-сүр үөрэҕин баһылааһын киһиэхэ салгын кут диэн баарын уонна түргэнник сайдарын арааран билиини үөскэтэн кыыллары, көтөрдөрү киһиттэн туспа араарыыга туһаны оҥорбут.

Бултааһын үгэстэрэ сахалар бу хоту дойдуларыгар олус былыргы кэмнэртэн ыла олохсуйбуттарын биллэрэллэр. Муус аннынан муҥхалааһын уонна сааскы кэмҥэ куйуурдааһын собо эрэ балыкка ананар үлэлэр буолаллар. Бу үлэлэр манна олохтоохтору собо балык баар буолбут букатын былыргы кэмнэриттэн ыла, ити үлэлэри баһылаабыттарын туоһулуу сылдьаллар.

Бултааһын үйэлээх үгэстэрэ билигин да уларыйа иликтэр. Арай бултуурга буорахтаах саа туттуллууга киириитэ саа диэн тыл ох сааттан көһөн хос быһаарыылаах өйдөнөрүн үөскэппит.

Булка туттуллар араас сэптэр бары сэриигэ туттуллар аналлаахтар. Олус былыргы булчуттар аан бастакы сэрииһиттэр эбиттэр. Кыахтаах булчуттар атын сирдэри сэриилээн ылан бултуур сирдэрин кэҥэтиини оччотооҕу кэмнэртэн оҥоро сылдьыбыттар.

Булт тэриллэрин оҥостуулар олоххо киириилэрэ киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ тупсан, күүһүрэн испиттэрин тэҥэ, саҥа сирдэри баһылааһыны салгыы ыыппыттар. Тимиртэн саҥа сэрии сэбин оҥостубут булчуттар киэҥ сирдэри сэриилээн ылан элбэх саҥа дойдулары үөскэтэн сайдыыны ситиһиини киэҥник тарҕаппыттар.

2. Табаны олоххо туһаныы. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээн олоро сылдьыбыт сака омуктар таба көлөлөөхтөрө сурукка киирбит буолан чахчынан ааҕыллар. Сака диэн тыл таба диэн эбит. Таба көлөлөөхтөр киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттара остуоруйа үөрэҕиттэн биллэр. Таба кыылы көрүү-истии үлэлэрэ үгэскэ кубулуйбуттарын билигин даҕаны табалаах дьон туһана сылдьаллар. 

Саха дьоно үлэни-хамнаһы баһылаан, оҥорор-тутар үлэни сайыннаран истэхтэринэ тугу барытын оҥорбуттарын сөпкө, таба оҥоро сатыыр санаалара улаатан табаны таҥараҕа кубулуппуттар.

3. Ынах сүөһү көрүүтэ. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар ынах сүөһү көрүүтүгэр баһылаан иһээччи буолбатахтар эбит. Ынах сүөһүгэ хороҕор муостаах диэн ааты хоролор биэрэн иҥэрбиттэр. Хоро оҕонньор куруук оҕус миинэ сылдьара былыргы остуоруйаларга ахтыллар. Хоролор тыал буолан сахаларга холбоспуттарын кэнниттэн саха дьоно ынах сүөһүнү көрүүнү бэйэлэригэр ылыммыттар.

Ынахсыт таҥара диэн ынах сүөһү таҥарата ааттанарын оннооҕор биһиги көлүөнэлэр билэбит. Урукку сайылыктарга синньигэс ураҕастаах кыра дьэрэкээн ойуулаах күрүөлэр бааллар этэ. Ынахсыт таҥараны оннугар түһэрдэххэ ынах сүөһү көрүүтэ-истиитэ былыргы үгэстэри тутуһан барара ситиһиллэн ахсааннара эбиллиэ этэ.

Хоро оҕонньор оҕуһу миинэ сылдьара элбэхтик кэпсэнэр буоллаҕына сыарҕаҕа көлүйэргэ туттуллар тэриллэр бары сахалыы ааттаахтар. Сыарҕа, ураҕас, бурҕалдьы диэн тыллар саха тыллара. Бу тыллар олус былыргы кэмнэргэ оҕуһу сыарҕаҕа сахалар көлүйэн үлэҕэ туһаммыттарын биллэрэ сылдьаллар. 

4. Сылгыны иитии уонна туһаныы. Сылгы сүөһүнү көрүү сахалар биир сүрүн дьарыктара буолар. Олус былыргы кэмнэртэн сылгы көлөнү олохторугар туһана сылдьан баран нууччалар кэлиилэригэр сыарҕаҕа өссө да көлүммэттэр, наар миинэн уонна ыҥыырдаан туһаналлар эбит. Ол дакаастабылынан сылгыны сыарҕаҕа көлүйэргэ тут-туллар тэриллэр бары нууччалыы ааттаахтара буолар. 

Хомуут, дуҕа, сөдүөккэ уонна муоһа диэн тыллар нууччалартан киирбиттэр. Үлэ бу тутаах көрүҥүн нууччалар аан бастаан баһылааннар саҥа, сылгыны сыарҕаҕа көлүйэргэ аналлаах тыллары үөскэтэн олоххо киллэрбиттэрин билигин туһана сылдьабыт.

Тыл үөскээһинин бу быһаарыыта саҥа тылы үлэ эрэ, туох эмэ саҥаны айыыны, уратыны оҥордоҕуна үөскэтэрин уонна олоххо киллэрэрин чуолкайдаан биэрэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ тылы үөскэтэр дорҕооннору талбыттарынан саҥалыы дьаарыстаан, урут суох, саҥа тылы оҥоро сатыыллара таах сибиэ дьону албыҥҥа киллэрэ сатааһын, саха тылын алдьатыы буолар уонна маат курдук туһата суох тыллары үөскэтэн баран таах хаалара быһаарыллан тахсар. 

Бас быата, көнтөс, үүн, тэһиин, ыҥыыр диэн саха тыллара. Бу тыллары олус былыргы кэмнэргэ сахалар үөскэппиттэр уонна бу тэриллэри аан бастаан бэйэлэрэ айан оҥорбуттара, атыттар иннилэринэ олохторугар туһаммыттара быһаарыллан тахсар.

5. Сахалар тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылааннар олоххо киллэрэн омуктарын аата сака диэнтэн, тимир уустарын “Сах” диэн уот таҥараларын аатынан, саха диэҥҥэ уларыйбыт. Баһылыыр үлэ таҥаратын аата саха омук аатыгар көһөн иҥэн хаалбыт.

Саха омук тимир уустарын “Сах” таҥараларын аатын ылан саҥалыы үөскээн тахсан үрдүк сайдыыны ситиспит. Олус былыргы кэмнэргэ дьон олохторугар сайдыыны ситиһэллэригэр тимир ууһа ылар  улахан оруолун сабыдыала саха омугу сайыннарбыт. (1,22).

Тимир, балта, кыһа диэн тыллар саха төрүт тыллара. Үлэ бу көрүҥнэрин аан бастаан баһылааннар саҥаны айыыны оҥороннор, саҥа тыллары үөскэтэн туһаҕа таһаарбыттар. Бу тыллары кэлин сахалартан үөскээн арахсыбыт түүр омуктар бары туһаналлар. 

Тимир ууһун саамай туһалаах уонна уустук үлэтинэн тимири хатарыы диэн буолар. Саха тимир уустара сайдан иһэр монголларга хатарыылаах тимири уһааран оҥорон биэрэннэр улахан сэриилэргэ барыларын кыайбыттарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билигин да билинэ иликтэр. Арай оҕунан ытан куйахтаах киһини табалларын туһунан кэнники кэпсэтэн эрэллэр. Хатарыылаах тимир ох сиикэй тимир куйаҕы хоторун, дьөлө көтөрүн туһанан монголлар элбэх кыайыылары ситиспиттэр. Хатарыы диэн саха тыла, ол иһин сахалар аан бастаан тимири хатарыыны оҥорон туһаҕа таһаарбыттара биллэр.

Саха ууһа оҥорбут тимир быһаҕын Россия бары сирдэриттэн археологтар булаллар. Олоҥхо кэмин саҕана сахалар киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттара биллэр буолан эрэр.

6. Бары үлэһиттэр - уустар. “Төрүт уус” диэн холбуу этии сахалар төрүттэрэ уустарын биллэрэр. Уус диэн уһанар дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах буор куттаах үлэһит киһи ааттанар. 

Биир үлэһит, уус киһи ойох ылан элбэх оҕолору төрөттөҕүнэ аймахтара эбиллэн иһэллэрин үөскэтэр. Бу аймахтар өссө элбээн испиттэриттэн улуу уустар – улуустар үөскээн тахсыбыттар.  

Үлэни кыайан үлэлээбэт омук эстэр, атыттарга үлэлиир миэстэтин былдьатан үтүрүттэрэр. “Хоро салаҥ”, “хоро таһар” диэн сирэн ааттаммыт хоро омуктар эстэн, симэлийэн сахаларга холбоспуттар.

Саҥаны оҥоруу үлэни эрэ оҥорууттан ситиһиллэр уустук, ыарахан үлэ буолар. Саҥаны оҥоруу саҥа тылы үөскэтэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ буукубалары холбооттоон оҥоро сатыыр саҥа тыллара туох да туһата суох, була сатаан дьону албыннааһыны туһаныы, аралдьытыы буолан тахсаллара быһаарыллар. Билигин сайдыыны ситиһии элбээбит кэмигэр тыл үөрэхтээхтэрин ити улахан албыннарыттан босхолонуу саха дьонуттан ирдэнэр буолла.

Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ оҥорон үлэлииргэ үгэстэри ийэтэ иҥэрэн биэрдэҕинэ эрэ үлэһит буола улаатарын сахалар билэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһана сылдьаллар. (2,29). Бу кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллэр үгэстэрэ улааттаҕына баҕа санааҕа кубулуйаннар үлэни кыайар киһи буоларын үөскэтэллэр.

Үлэ эрэ омугу сайыннарарын билэн бары күүһү, көмөнү үлэни сайыннарыыга аныахха, үлэлииргэ үгэстэри оҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэриэххэ диэн үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ үөрэтэр. (3,89).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

2. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.