open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кучу

мини|
Үүнэн турар сибэккилэр уопсай көрүҥнэрэ

Кучу (латыынныы Chamerion angustifolium) (нууччалыы Иван-Чай)
Өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Уһун дьылыгырас умнастаах, уһунун кээмэйэ 50-150 (200) дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. Тэтэркэй сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр үүнэллэр. Сибэккитэ сыттаах, онон киниэхэ ыҥырыалар сөбүлээн мусталлар.
## Үүнэр сирэ
 Кучу үксүн хоту сытар сирдэргэ үүнэр. Өрүс кытыытыгар, мас кэрдиллибит сиригэр, эбэтэр кырса алдьаммыт томтордорго, оҥоһуулаах суол кытыытынан сөбүлээн үүнэр. От сиэмэтин хомуйан олбуор иһигэр ыьыахха сөп.

### туттуллуута

Кучу сэбирдэҕиттэн былыргыттан чэй оҥороллор эбит. Сэбирдэҕин салгыҥҥа хатараллар уонна чиҥ гына дьаптайанбаран сииктээх таҥаһынан сабаллар. 8-9 чаас буолан баран таҥаһын аһан күн уотугар эбэтэр сылаас оһох үрдүгэр чараас гына тарҕатан хатараллар. Кучу ньиирээйи сэбирдэҕиттэн салаакка туттуллуон сөп. Хаппыт силистэрин мэлийэн килиэп, алаадьы, лэпиэскэ оҥоруохха сөп. Сибиэһэй силистэри ыьаарылаан кофе бэлэмнэнэр. Кучу от ынах-сүөһү аьыгар барсар. Брожение 
түмүгэр аьыы утах буолуон сөп.
 
#### Химическэй састааба

Кучу отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар 10%-20% дубильнай веществолар, сэбирдэҕэр 15% тиийэ чалахай, С битэмиин, целлюлоза,лектиннар, саахыр, медь, железо, марганец курдук иҥэмтэлээх элэмиэннэр бааллар.

### Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан
Сиинэ оскуолата

**Сиинэ оскуолата**

## Устуоруйата
Сиинэ оскуолата арыллыыта Сиинэ нэЋилиэгин кытары ыкса сибээстээх. Профессор Ф.Г.Софронов этэринэн сиинэ оскуолтата 1743 арыллыбыта. Таңара улэhитэ Захар Баишев оскуола олохтонуутугар улахан ѳнѳлѳѳх. Сиинэ оскуолата 20 Иркутскай танара оскуолаларыгар киирсэр. Бастакы учууталынан буолар Кесарий Сокольников — Дьокуускай уезднай училищатын выпускнига. Аан маңнай 9 оҕо уѳрэнэрэ. Дэриэбинэ олохтоохторо бары кѳмѳлѳѳн оскуоланы ѳрѳмуѳннээбиттэрэ. 

Сиинэ оскуолата арыллыытыттан Еланкага, Булгунньахтаахха маннай оскуолалар арыллыбыттар. 

Өктөөп өрөбүлүүссүйэтин кэнниттэн Сиинэ оскуолата таҥара дьиэтиттэн араарыллыбыта. Ыам ыйын 9 күнүгэр 1920 сыллаахха Кыьыл арымыйа ыйаагынан таңара уөрэгин салгыылларын булгуччу боппута. Оскуола РСФСР программатын ылыммыта.

1933 сыллаахха саңа тутуллубут зданияга 7 сыллаах оскуола төруттэнэр. Бастакы дириэктэринэн олорбута Власьев Николай Пантелеймонович. Кини Иркутскайдаагы педагогическай училищетын бүтэрбитэ.
Сиинэ бочуоттаах олохтоо5о. Раисполком бэрэсэдээтэлэ Орджоникидзевскай ороуонна. 

1934 сыллаахха Луначарскай А.В. аатын сүкпүтэ. 

1939 - 1942 сыллаахха Филиппов Дмитрий Алексеевич дириэктэринэн буолбута. Уоттаах сэриигэ өлбутэ. Дириэктэр миэстэтин Макарова Анна Дмитриевна ылбыта.
Аан Айылгы "Сиинэ"

**Аан Айылгы «Сиинэ»** — Саха сирин ураты ытык харыстанар сирэ. Аан Айылгы «Сиинэ» атырдьах ыйын 12 күнүгэр 1996 сыллаахха Саха сирин Бырабыытылыстыбатын уурааҕынан төрүттэммитэ. Соҕурулуу-илиңңи Орто Сибирь хаптал хайатыгар Горнай улууьугар 1.4 мөлүйүөн гектар иэннээх сири ылан турар (Горнай улууhун уопсай иэниттэн 32,3%). Сиинэ өрүс тардыытыгар 3300 кэриӊэ кыра уонна улахан күөл баар.

## [[География]]та
Аан Айылгы үгүс өттө Өлүөнэ арҕаа эҥэринээҕи орто сүүрүгүн эргин түһэр былыр-былыргыттан ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут тыытыллыбатах үтүө-кэрэ оттоох-мастаах, үргүбэтэх көтөрдөөх-сүүрэрдээх Сиинэ салаа үрэх ыраахха диэри тардыытыгар тайаан сытар. Арҕаа өттүнэн Саха сиринээҕи Киин дэхси сири быысаһар итиэннэ Өлүөнэ-Бүлүү тардыыларын соҕуруу өттүн сорҕотун хабар. Бу сир-уот харыстанар уонна туһаныллар анала айылҕатын, историческай-культурнай итиэннэ социальнай уратыларыттан көрөн араастаһар.

## Аан Айылгы "Сиинэ" зоналара
Айылҕа пааркатыгар маннык зоналар олохтонон тураллар: 

Бастакытынан, 238,5 гектар иэннээх Чына үрэх ортолуу – үөһээ өттүн, Кэйбэлэ, Атырдьах уо.д.а. үрүйэлэр тардыыларын хабар тыытыллыбат сирдэр. Баларга харыстыыр дьаһаллартан уонна научнай чинчийиилэртэн ураты ханнык даҕаны үлэ ыытыллара көҥүллэммэт.

Иккиһинэн, сөбүгэр хааччахтаммыт кээмэйдээх сынньанар зона. Иэнэ – 46,0 тыһ. гектар. Онно киһитин ахсаана биллэр буоллаҕына сырытыннараллар. Чына, Чыыра, Матта үрэхтэр уонна уонча үрүйэлэр эҥэр хас да учаастакка сынньаныахха сөп.

Үсүһүнэн, айылҕаны үгэс буолбут көрүҥүнэн туһаныыга анаммыт сир-уот. Бу 1176 гектардаах иэҥҥэ икки быысаһар учаастак баар: а) хаһаайыстыбаҕа уонна актыыбынай сынньалаҥҥа туһаныллар сир; б) айылҕаны сөбүн көрөн туһанар сир.

## Хамсыыр-[[харамай]]
Сиинэ паарката Саха сирин ордук элбэх дэҥҥэ көстөр хамсыыр хармайдарынан биллэр, ол курдук тайах, кыталык, бүүчээн, туртас, бөрө, эһэ, мас көтөрө, балык бааллар.
Игнатьев Кирилл Афанасьевич

**Игнатьев Кирилл Афанасьевич** (1918—1983) — Өлөөн удьор табаhыта, үлэҕэ Албан аат III степеннээх орденын кавалера.

Игнатьев К. А. — бэрт кыра сааhыттан көс дьон ортотугар улааппыт буолан, таба иитиитин ымпыгын-чымпыгын билэр эдэр киhини, биригэдьииринэн аныыллар. Кини колхознай-совхознай тутуу саҕана таба иитиитигэр биир бастыҥ үлэлээх биригэдьииринэн буолар. Ол курдук кини 1961 сылтан, «Өлөөн» совхоз тэриллиэҕиттэн, Дьэлиҥдэ отделениетын 1-кы нүөмэрдээх табаны иитер ыстаада биригэдьииринэн пенсияҕа тахсыар диэри, бастыҥ үлэлээх коммунист биригэдьииринэн буолара.

Кирилл Афанасьевич биригээдэтэ IX пятилетка сылларыгар улахан табаны иитиини 96 %, тугуту тыыннаахтыы иитиини 83 % туһэрбэтэҕэ, государствоҕа эти 98-99 % орто уонна ортону үрдүнэн уойуулааҕа туттарара. Итинник таһаарыылаах үлэтин бэлиэтээн 1975 с. кини «Үлэҕэ Албан аат» III степеннээх орденынан наҕараадаламмыта, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан хас да төгүл буолбута, БСТХБ хас да төгүл кыттыылааҕа, элбэх юбилейнай медалларынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

Төһө да тыаҕа-табаҕа улэлээбитин иһин, нэһилиэгэр биир бастыҥ активист-общественник быһыытынан биллэрэ, нэһилиэкэ, оройуоҥҥа депутатынан талыллара. Эдэр ыччаты иитиигэ, үлэҕэ угуйууга ахсаабат кыһамньытын уурара, элбэх оҕолоох амарах аҕа этэ.

Кини бииргэ үлэлээбит, угуйбут эдэр ыччаттара Спиридонов А. Х., Сергеев И. С. Николаев И. Н. Лганов В. Е., онтон да атыттар опыттаах табаһыт, биригэдьиир буолан оройуоҥҥа, республикаҕа тиийэ биллэр чемпион табаһыт аатын ылбыттара, орденнарынан, медалларынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара.

Кирилл Афанасьевич кэлин пенсияҕа да тахсан баран, таба иитиитигэр наставник быһыытынан үлэлээбитэ, төһө да сааһырдар ырыган, ыарыһан, быраактаммыт табалары эбии аһатан, көрөн-харайан, уотан, таба ыйааһынын улаатыннарыыга, үрдүк хаачыстыбалаах эмис эти государствоҕа туттарыыга бастыҥ үлэлээх, уотуу ыстаадатынбиригэдьииринэн буолара. Кини олоҕун бүтэһик сылыгар диэри таба иитиитигэр доруобуйатын да харыстаммакка үлэлээбит оройуон биир бастыҥ үлэлээх табаһыта этэ.

В. А. Христофоров ыстатыйатыттан.
Көбүөр от

мини|Уопсай тас көрүҥэ
мини|Ботаническай описанията
**Көбүөр от** (, ) - өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Кини киирэр род Льянка, семейство Подорожниковые.

## Ботаническай описанията
Сырдык саһархай өҥнөөх, ис өттө кытархай араҕас, бытырыыс курдук сибэккилээх, синньигэс сэбирдэхтээх. Тас көрүҥэ: үрдүгэ 30-60 (90) см дылы тиийиэҕин сөп, уһун синньигэс туурааҕа олорор ланцетка маарынныыр сэбирдэхтээх, умнаһа көнө, судургу, төгурук, тарҕай, уонна сэбирдэхтэрэ хойуутук уунэр. 

## Тарҕаныыта
Томтор сиргэ, кырдалга, халдьаайы быарыгар хойуутук уунэр.

Европа: Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Великобритания, Австрия, Бельгия, Чехословакия, Германия, Венгрия, Нидерланды, Польша, Швейцария, Албания, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Румыния, Франция, Испания;  СССР: Белоруссия, Молдавия, Европейская часть России, Украина, Западная и Восточная Сибирь, Дальний Восток; Азия: Турция, Китай.

## Химическэй састааба
Көбүөр от химическэй састаабыгар киирэллэр: алкалоид пеганин, флавоноиднай гликозидтары (ацетилпектолинарин и линарин, линаризин, неолинарин, пектолинарин). Өссө көбүөр оттон ылаллар: фитостерины, триакантин, органическай кислоталары (лимоннай, муравьинай, фолиевай, яблочнай и уксуснаяй, сапонины, пектиновай и дубильнай веществалары, витамин С, каротин. Көбүөр от сиэмэлэрэ 32-35 % жирнай маслаттан тураллар.

## [[Медицина|Медицинэ]]ҕэ туттуллуута
Бу от састаабыгар токсиннар кыра дозалара баарын үөрэхтээхтэр быьаарбыттара. Онон эмтэнэргэ быраас субэтэ наада. Ииктэтэргэ, лиистиги таһаарарга, ис тэһэҕэскэ, хаан аҕыйаатаҕына , аҕылыырга, водянкаҕа, төбө ыарыытыгар, куртахха, цистиккэ, искэҥҥэ, сөтөлгө, сэлликкэ 10 г оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, биир улахан ньуосканы куҥҥэ устэ иһэллэр. Хойуу хаайтарыыны икки-үс улахан ньуоска оту ыстакаан ууга көөнньөрөн, икки-үс кыра ньуосканы утуйуох иннинэ иһиллэр. Геморройга сибэкки маассатын икки өлүүтүн сибиинньэ уулларыллыбыт ис сыатын биэм өлүүтүгэр булкуйан, 12 чаас устата сылытыллыр. Ол кэннэ отун ыган баран, геморрой бааһын сотоллор.
Данилов Василий Дмитриевич

**Данилов Василий Дмитриевич** - Сулҕаччы нэһилиэгин Ытык киһитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.

Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүт. И.П. Михайлов-Харачаан аатынан холкуоска хонуу теьуу улэьитэ, тулаайах, оонньооботох о5о сааьа А5а дойду Улуу сэриитин сылларыгар тубэьэн, улахан дьону сэргэ хонуу араас улэтин толлубакка улэлээбитэ. Оччотоо5у уус-уран самодеятельность курэхтэрин актыыбынай кыттыылаа5а.

Сэрии кэнниттэн дойдутуттан харыс да халбарыйбакка, уйэтин тухары Ленин аатынан колхоз, кэнники Строд аатынан совхоз Сул5аччытаа5ы отделениятыгар бастын улэлээх ыччат суеьу керееччутэ, сылгыьыт буолбута. Бэйэтин нэьилиэгэр тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрбит ыччат наставнига. Утуе суобастаах улэтэ угус Бочуотунай грамотанан, хас да "Коммунистическай улэ ударнига" знагынан,  атын да урдук на5араадаларынан бэлиэтэммит.

"1941-1945 сс. А5а дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх улэтин иьин" мэтээлинэн 1948 с. на5араадаламмыт.

## Туhаныллыбыт литература

Сул5аччы нэьилиэгин ейдебунньук кинигэтэ: Кыайыы 65 сылыгар / хомуйан онрдулар Е.В. Попова, П.М. Павлов; А.В. Кульбертинов уруьуйа. - Дьокуускай: ООО РИЦ "ОФСЕТ", 2010. - 128 с.
Петров Александр Эдуардович

**Петров Александр Эдуардович** - Сунтаар улууhун Бордоҥ нэhилиэгин олохтооҕо, XX үйэ 80-с сылларыгар Афганистааҥҥа сэриилэспит байыаннай лүөччүк, бөртөлүөччүт, икки бойобуой Кыhыл Сулус уордьан кавалердара. 

Аармыйааттан бүтэн кэлэн баран Бордоҥ оскуолатыгар "Үрүҥ Уолан" уруогун учууталынан үлэлээбит.
Поздеева Нина Васильевна

**Поздеева Нина Васильевна** Кировскай уобалас, Нема диэн сэлиэнньэтигэр 1928 с. тохсунньу 29 кунугэр колхозтаах бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан нуучча. Аҕата Поздеев Василий Николаевич икки сэрии кыттыылааҕа, ийэтэ аҕыйах кылаас үөрэхтээх боростуой үлэһит. Бииргэ төрөөбүттэрэ үһүөлэр, Нина саамай улаханнара.

1946 с. Молотовскай фельдшерско-акушерскай оскуоланы бүтэрэн баран, ол саҕана партия уонна правительство политикатын ылынан, Саха сиригэр үлэлии ананан кэлэр. Ньурбаҕа кэлбитин кэннэ Нина Васильевнаны Малдьаҕарга лесной оскуолаҕа сэллигинэн ыалдьар оҕолору эмтиир фельдшеринэн аныыллар. Онтон 2 сыл үлэлээн баран, 1948 с. Маалыкайга үлэлии кэлэр, манна кини фельдшерскэй-акушерскай пуун сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оччолорго дьон үксэ алаастарынан, үрэх бастарынан тарҕанан олороро. Бырааьы ыҥырдахтарына (вызовка) Нина Васильевна түүнү-күнүһү билиммэккэ, утуйар уутун умнан туран, ыарыһахха тиийэрэ, атынан, ардыгар оҕуһунан, табанан айанныыра.

Сытыары сымнаҕас майгылаах, боростуой дьоҥҥо истиҥ сыһыаннаах буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Нина Васильевна үлэлээбитэ иккис сылыгар сахалыы кэпсэтэр буолбута.

Нина Васильевна үлэтин үрдүктүк сыаналаан "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэнээх үлэтин иһин мэтээллэринэн, "Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа" бэлиэннэн, оройуон, республика салалталарын махтал суруктарынан, бочуотунай грамоталарынан наҕараадалыммыта.

Поздеева Нина Васильевна кыыһа Васильева Лидия Николаевна ахтыыта (2004 сыл).
Тумуу

**Тумуу** (, ) — тыынар органнары сүһүрдэр вирус ыарыыта, ыарыыны үөскэтээччиннэн пневмотропнай вирустар буолаллар.

## Тарҕаныыта
Тумуу сир аайы баар уонна ордук тарҕаммыт инфекционнай ыарыыннан биллэр, ол иһин бу ыарыыннан төһө элбэх киьи ыалдьарын бэлиэтиир кыаллыбат. Саамай улахан көрдөруу кыра саастаах о5олорго бэлиэтэнэр, бу оҕо учреждениетыгар сылдьыытынан сибээстээх. Бу 2017 сыл бүтүүтүгэр Саха сирин нэһилиэнньһэтин 42% тумуу ыарыытын утары быһыы ылбыта бэлиэтэнэр.

### Инфекция источниктара
Тумуу ыарыыннан киһи  атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар(илии тутуһуутунан эмиэ ыалдьыахха сөп) . Кыыллар, көтөр кынаттааххтар ыарыы источниктарынан эмиэ буолуохтарын сөп.

### Инфекция тарҕаныыта
Тумуу үксэ салгын нөҥүө тарҕанар. 

## Ыарыы үөскээһинэ
Тумуу ыарыыны үөскэтээччилэринэн араас вирустар буолаллар, холобура  аденовирустар, риновирустар, реовирустар уо.д.а. Барыта  300-тэн тахса арааһа биллэр.

## Ыарыы биллиитэ
Симптомнара сөтөл, ытырдыы, төбө ыалдьыыта, температура тахсыыта, харах өттүгэр ыалдьар, сэниэтэ суох буолуу, тоҥуу. Атын кутталлаах ыарыыларга-  ринитка, синуситка, отитка, трахеитка, тонзиллитка, пневмонияҕа, менингитка,  радикулоневритка дылы тириэрдиэн сөп.

## Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар
Тумуу ыарыы күргүүһүгэр элбэх киһи сылдьар сиригэр сылдьыллыбат, араас мероприятияларга, ыалдьа сылдьар киһини кытта тумна сылдьары бобуллар, илиини чаастатык суунуллар. Онтон ыалдьыбыт киһи эмиэ бу быраабылалары тутуһуохтаахː элбэх киһи мустар сиригэ сылдьыа суохтаах, доруобай киһини кытта сибээьин бобуохтаах, марлевай кэлгиэһи кэтэ сылдьыахтаах.

## Эмтэнии
Бастатан туран ыалдьыбыт киһи атын дьону ыарытымаары больничнай лиис ылыахтаах, элбэхтэ уу иһиэхтээх (отон морсун иһиэххэ сөп - отон С витаминынан баай, ол аата иммунитеты бөҕөргөтөр; лимоннаах, мүөттээх итии чэй иһиэххэ сөп), араас противовируснай препараттары ылыахтаах.

## Туһаммыт литература
* *Дрейзин Р. С., Астафьева Н. В.* Острые респираторные заболевания: Этиология, эпидемиология, патогенез, клиника / Р. С. Дрейзин, Н. В. Астафьева. — М.: Медицина, 1991. — 136 с. — (Библиотека практического врача. Инфекционные и паразитарные заболевания). — 20 000 экз. — ISBN 5-225-00398-2.
* http://www.aif.ru/health/leksprav/1066539
Эмтээх валериана

мини|Эмтээх валериана
мини|Эмтээх валериана
**Эмтээх валериана** эбэтэр **Үрүҥ эрбэһин** (лат. *Valeriana officinalis L.*) (нууч. *Валериана лекарственная*) – элбэх сыллаах үүнээйи.  Сибэккитин тас көстүүтэ суорат окко маарынныыр эрээри, арыый улахан буолар. Кытархайдыҥы маҥан өҥнөөх эбэтэр сырдыктыҥы фиолетовай сибэккилээх буолар, хойуу оттоох, модьу силистээх үүнээйи. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, куорсуннуу быһыылаахтар. Үүнээйи 70-90 см (135 см) тиийэ үрдүктээх. От ыйыттан саҕалаан сибэккилэнэр.

## Үүнэр сирэ
Алаастарга, кырдалларга, үрэхтэргэ, сырдык сири талан үүнэр. Элбэхтик Лена уонна Бүлүү өрүстэр тардыыларынан уонна Лена өрүс соҕуруу төбөтүттэн хоту Күһүүр бөһүөлэгэр тиийэ үүнэр, тарҕанар.

## Туттуллар уоргана
Силистэрдээх силиргэх

## Хомуйуу кэмэ уонна ньымата
Эмкэ анаан, күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.

## Туттуллуута
Сурэх тымырдарын кэҥэтэр, хаан баттааһынын түһэрэр, ньиэрбэ күүрүүтүн уоскутар, утуйбат буолууну, салҕаны тохтотор. Итини таһынан саха эмчиттэрэ тартарар ыарыыга (эпилепсия), куртах-оһоҕос мөлтөөһүнүгэр, ис үллүүтүгэр (метеоризм) туһаналлар.

## Көөнньөһүк рецебэ
Биир-икки чайнай ньуоска хатарыллыбыт силиһи биир ыстакаан итии ууга көөнньөрөн баран, күҥҥэ иккитэ-үстэ биирдии улахан ньуосканы иһэллэр. Оттон оҕолорго куҥҥэ иккитэ чайнай ньуосканан иһэрдэллэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
*К.П. Токумова “Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ”. Дьокуускай. [[Бичик (тэрилтэ)|Бичик]]. 1999.*

*Норуот таһаарыыта. “Эмп диэн ас, ас диэн эмп”. Дьокуускай. [[Бичик (тэрилтэ)|Бичик]]. 2007.*
Черемкин Петр Николаевич

**Черемкин Петр Николаевич** — 2008- 2017 сыллардаахха Муома улууһун баһылыга.  

Муус устар 1 күнүгэр 1961 сыллаахха Саха АССР Муома оройуонун Соболоох нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Үрдүк үөрэхтээх. 1985 с. СГУ биология салаатын бүтэрбитэ. Уһук-илин кадровай Киинин салайар институтун экономист-менеджер салаатын бүтэрбитэ.
* 1978—1980 гг. —  «Муома» совхоз рабочайа.
* 1980—1985 гг. — СГУ устудьуона
* 1985—1986 гг. — Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Токкотооҕу  орто интэрнээт-оскуолатын учуутала 
* 1986—1987 гг. — ВЛКСМ Өлүөхүмэтээҕи РКтын   I сэкирэтээрэ
* 1987—1989 гг. — ВЛКСМ Муоматааҕы Рк-тын I сэкирэтээрэ 
* 1989—1990 гг. —  «Муома» совхоз профсоюзтаахтар комитетын бэрэссэдэтэлэ 
* 1990—1993 гг. — Муоматааҕы норуодунай депутаттар Сэбиэттэин оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* 1993—1994 гг. — Муома улууһун баһылыгын бастакы солбуйааччыта
* 1994—1995 гг. —   «Мома Таас» акционернай хампаанньа генеральнай дириэктэрэ
* 1995—1995 гг. —Муома улууһун баһылыгын солбуйааччы
* 1995—1998 гг. —  СӨ-тин Ил Түмэн I ыҥырыытын депутата,  Ил Түмэн Хонтуруоллуур Комитетын салаатынн начаалынньыга. 
* 1998—2001 гг. — «Сахакнига»торговай фирма генеральнай директора,  «Якутский книжный дом» ХЭТ дириэктэрэ
* 2001—2008 гг. . —  Дьокуускай куорат  «Строительный»  уокуругун баһылыга
* 2 марта 2008 г. —Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыта.
Тымныйыыттан норуот ньыматынан эмтэнии

**"Сезоннай грипп" кэмигэр хайдах харыстаныы, эмтэнии туһунан билиһиннэрии:**

## Тумууга
Тумуу киирэрин кытта тута хартыыһа бороһуогун сылаас ууга хойуу гына булкуйан, ититэн баран тиҥилэххэ сыһыарыллар, фланель таҥаһынан баайыллар.Итиэннэ түүлээх наскыны кэтиллэр.Маннык кэмпириэһи, тинилэги уматарын да үрдунэн, чаастан ордук устуллубат.Бириэмэтэ туолбутун кэннэ атаҕы сылаас ууннан сууйуллар, сотуллар уонна түүлээх наскыны кэтиллэр.Оннук наскылаах утуйуллар

## Тымныйыыга
* 1 ыстакаан итии ууга 1ост.ньуоска малина сэбирдэҕин уонна угун кутабыт, 5 мунуутэ кыра уокка сылытабыт, 1 чаас көөнньоро туруорабыт.Сиидэлээн баран кун устата уонна утуйуох иннинэ иһиллэр;
* улахан тымныйыыга уонна сөтөлгө 0,5 буоккага 1 ост.ньуоска сытыгын эрбэһин отун кутабыт уонна үс кун устата туруорабыт.1 ост.ньуосканан куҥҥэ утуйуох иннинэ иһиллэр.Оголорго бу эмп конуллэммэт;
* биир улахан эриэппэ луугу кыра гына теркалыыбыт, сибиинньэ (эбэтэр эһэ) ис сыатын кытта булкуйабыт. Утуйуох иннинэ туөһу бу мааһынан сотобут уонна сылаас былаатынан бүрүйэбит. Сарсыарда аччык искэ биир ост.ньуоска сиэниллэр;
* күһүҥҥу саһарбыт сэбирдэх туһалыыр. Сарбынньах, тирэх мас, малина, хатын сэбирдэхтэрин хомуйан ылан куурдабыт уонна булкуйабыт. Тымныйдахха биир чаайынан ньуоска сэбирдэхтэри чэй курдук коонньорон иһэбит.

## Мурун бүөлэннэҕинэ
* 20 г сытыган эрбэһини 0,5 л буоккага көөньөрөбут.Төһөнөн өр көөнньөр да, соччоннон туһалаах буолар. Кырата биир суукка туруон наада.Иһиллэр дозата киһи туругуттан тутулуктаах. Ол эрээри куҥҥэ 10 г ордугу иһиллиэ суохтаах;

* өссө наскыга хартыыһа бороһуогун кутан баран, хас да кун кэтэ сылдьыахха соп;
* хара редькаттан, теркалаан баран, 2 л кэриҥэ суогу ыгабыт. Онно 400г муөту эбэбит, учугэйдик булкуйабыт. Күҥҥэ устэ-туортэ 2-лии ост.ньуосканан аһыах уонна утуйуох иннинэ иһиллэр.Сөтөлгө уонна бронхикка көмөлөһөр, быарга, бүөргэ туһалаах.

## Луугу туһанабыт
* хараҕын көрөрө мөлтөөтөҕүнэ луук суогун уоона мүөту (1:1) булкуйаҕын уонна хараҕыҥ халтаһаларын күҥҥэ 1-1-тэ сотоҕун;

* үлүттэххинэ эбэбтэр итиигэ бустаххына теркаламмыт луугу кэмпириэс курдук туттуохха сөп. Оччогуна эчэйбит сириҥ испэт, хабахтар тахсыбаттар, ыарыыта намтыыр;
* силгэҕиҥ ууннардаххына, буспут эбэтэр сибиэҺэй луугу теркалыыгыгн уонна саахары кытта булкуйаҕын. Бу булкадыьыгынан ууннарбыт силгэҕин сотоҕун уонна 5-6 чаас устата тутаҕын, онтон уларытаҕын;
* луугунан кутургуйаны эмтиэххэ сөп. Луугу тиэстэҕэ буһараҕын уонна кэмпириэс курдук кутургуйалаах сиргэ тутаҕын.

Бу курдук бэрт боростуой ньымаларынан киһи бэйэтин доруобуйатын көрунэн эмтэниэн сөп.

## Туһаныллыбыт литература :
* **"Киин Куорат"** хаһыат, Чэгиэн буолуҥ рубрикаттан.
*
Саахар диабетын үөскүүр төрүөттэрэ

Аан дойду үрдүнэн доруобуйа харыстабылын национальнай систиэмэлэрэ саахар диабетыгар улахан болҕомтону уураллар. Билиҥҥи көрдүрүүнэн Аан дойду үрдүнэн 371 мөл. о.э 7% бырыһыан саахар диабетынан ыалдьара биллэр. Арассыыйаҕа билиҥҥи туругунан 9,6мөл. киһи “саахар диабета” диэн диагнозтаах. Бу сыыппара күнтэн күн аайы улаата турар. Дьэ тоҕо?

## Саахар диабета диэн тугуй?

Саахар диабета диэн хааҥҥа саахар таһыма үрдүүр ыарыыта. Доруобай киһи хааныгар саахарын таһыма (гликемия ) 3,3-5,5 мм/л уонна итинтэн улахан буоллаҕына, ол аата саахар диабета баар эбит диэн этиэххэ сөп.

Бу ыарыы төрдүгэр эккэ-сииҥҥэ инсулин гормона тиийбэтэ сытар. Инсулины ноорго бета- килиэккэлэр оҥорон таһаараллар. Киһи вируска хаптаран ыарыйдаҕына, килиэккэлэр иммунитеттара кэһилиннэҕинэ, ноорго эпэрээссийэ оҥоһулуннаҕына, ноор эчэйдэҕинэ эбэтэр удьуордуур атеросклероз ыарыылаах буоллаххына – бета-килиэккэлэр өлөллөр, оччоҕо эккэ-сииҥҥэ инсулин тиийбэт буолар.

Биллэрин курдук, инсулин суох буоллаҕына глюкоза килиэккэлэргэ кыайан тиийбэт, эниэргийэҕэ кубулуйбат, ол түмүгэр глюкоза хааҥҥа эргийэ сылдьар, нуорматтан таһынан барар.

## Саахар диабетын содула

Саахар диабета латыынтан тылбаастаатахха “сахарное мочеизнурение”  диэн. Хааҥҥа саахар элбээтэҕинэ эт-сиин ииктэтэн таһаара сатыырга дьулуһар. Ииккэ саахар элбээтэҕинэ киһи күүскэ утатар уонна өссө элбэхтик ииктиир. Маннык дигнозтаах дьон түүннэри-күнүстэри элбэх ууну иһэллэр, элбэхтик ииктиллэр. Глюкоза эккэ-сииҥҥэ тиийбэт буолан, киһи эниэргийэтэ тиийбэтин белогун уонна сыатын “уматан” эбинэ сатыыр. Оччоҕо ыарыһах түргэнник сылайан ыйааһына түһэр, дьүдьэйэр.

## Хааҥҥа саахар элбээһинэ тугунан кутталлааҕый?

Бу олус уустук ыарыы. Тымыр эрэ буолбакка, ойоҕос ньиэрбэлэр ыалдьаннар атах ыарыытыгар кубулуйар- атах хаптаҕайа бааһырар, устунан гангреналыыр, атах быһылларыгар тиийэр.

Ол эрээри саамай кутталлааҕа — мэйии, сүрэх тымырдара олус түргэнник атеросклероз буолаллара. Ол содулугар саахар диабеттаахтар инфаркт, инсульт буолаллара диабета суох киһитээҕэр 4 төгүл улаатар.

хаанҥа саахар нуорматын тутуу саахар диабетын содулуттан араҥаччылыыр, улахан ыарыыга тиэрпэт. Оттон олоҕун уобараһын уларытыы, аһы-үөлү көрүнүү, элбэхтик хамсаныы, бэйэ доруобуйатыгар сыһыаны уларытыы – ситиһии төрдө!

*Чурукова Айыы-Сиэнэ ЛД 104/2*

## Туттуллубут литература

* «Жить здорово!» сурунаал 2017г.
* интернет ситимэ
* тыа сирин олохтоохторугар аналлаах таhаарыы
Сэллик туһунан тугу билиэххэ...

## Сэллик ыарыы

Сэллик (туберкулез, чахотка) түҥ былыргыттан биллэр ыарыы. Таас үйэҕэ олорбут, Египет пирамидаларыгар дьон дьардьамаларыгар сэллигинэн ыалдьыбыттара ала-чуо көстө сылдьарын булбуттара. Сэллик туһунан Гиппократ уонна Авиценна сиһилии суруйбуттара. 

Сыл аайы аан дойдуга 1,4 мөл. киһи сэлликтэн өлөр. Бу ыарыы кыраныыссаны, омугу, сааһы, социальнай балаһыанньаны билиммэт. Арассыыйаҕа сэллиги утары охсуһуу дойду куттала суох буолуутун кыһылҕаларыгар киллэриллэн турар. 

## Киһи тоҕо сэлликкэ хаптарарый?

Эт-сиин ыарыыга утарсарын мөлтөтөллөр: күүстээх стресс, аанньа аһаабат буолуу, табахтааһын, арыгыны элбэхтик иһии, сибиэһэй салгыҥҥа сылдьыбат буолуу. Ону таһынан ВИЧ- тээх киһи сэллигинэн кэбэҕэстик ыалдьар.

## [[Эт-сиин]] көмүскэнэр күүһүн туох өһүлүөн сөбүй?

Тыынар уорганнарыгар олус элбэх сэллик палочката киирэн хааллаҕына, этиҥ-сииниҥ тулуктаһыа суоҕун сөп. Сэлликтээх киһини кытта өрүү алтыһар буоллаххына, эккиҥ-сииҥҥин инфекция куруук атаакалыыр. 

Оҕолор, улаатан эрэр обургу оҕолор, хат дьахталлар, кырдьаҕас дьон сэлликкэ ордук хаптарымтыа буолаллар. 

## Сэллик хайдах сыстарый?

Сэллиги тарҕатааччы – тыҥатыгар сэлликтээх киһи. Сөтөллөр кэмҥэ, тыынарга даҕаны сэллик бактериялара көтөн тахсаллар. Бактериялаах быыкаа таммахтар аттыгар баар доруобай киһи тыҥатыгар киириэхтэрин сөп. Сэлликтээх киһи тыыммыт салгына, сөтөллүбүтэ салгыҥҥа хас да чаас сылдьыан сөп. Ону таһынан инфекция киһи этигэр-сиинигэр сэлликтээх кыыллартан эмиэ сыстар, холобур, ситэ буспатах эттэн уонна сиикэй үүттэн.

## Ыарыыттан хайдах харыстанабыт?

Сэлликтэн чөл олоҕу тутустаххына ордук харыстанаҕын. Кытаанах доруобуйаланар туһугар ниэрбэ систиэмэтэ доруобай буолуохтаах. Онон стресстэн харыстаныахтааххын. Аһыҥ-үөлүҥ иҥэмтэлээх белогунан баай буолуохтаах. Ону таһынан куруук сууна-тараана сылдьыахтааххын. Доруобуйаны көрүнэргэ күн аайы сөптөөх эт-сиин ноҕурууската эмиэ наада. Үлэҕэр, дьиэҕэр хостору куруук салгылата, быылын сото, сууйа сылдьыахтааххын. Быыллаах хоско сэллик бактерията түргэнник тарҕанар.

Ыарыыны эрдэттэн билэр туһугар сэллик бастакы сибикилэрэ билиннэ даҕаны бырааска көрдөрүөхтээххин.

## Ыарыы сибикилэрэ:

-	2-3 нэдиэлэ устатыгар уонна онтон уһун тохтообот сөтөл;

-	Түөс иһигэр ыарытыннарар;

-	Дьүдьэйии;

-	Силлээтэххинэ хааннаах буолар;

-	Түүнүн тиритэн тахсаҕын;

-	Сотору-сотору кыраадыстанаҕын;

-	Туругун мөлтүүр, сэниэтэ суох буолаҕын;

-	Былчархайдарыҥ көбөллөр, улааталлар.

Ити сибикилэртэн биирэ эмит баар буоллаҕына, тута бырааска көрдөрө оҕус.
Оҕуруокка - эмтээх үүнэйи

## Оҕуруокка - эмтээх үүнээйи
Үүнээйи фармокологическай эттиктэрэ (алколоида, гликозида, салонина, тамина, ферменэ, витамина, гормона, фитонцида) төһөнөн дэлэй да, соччонон эмтээх буолар. Айылҕа “аптекатыгар”, ойуурга, этикеткэтэ суох эмп-томп ахсаана суох элбэх, ол иһин хас биирдии киһи сыыһа, халты туттуон сөп. Оннооҕор сүлүһүннээх үүнээйи хайа да атын сибэккитээҕэр кэрэ, киһи болҕомтотун тардар көрүҥнээх буолар.
Аныгы медицинаҕа эмтээх от 230 араас көрүҥэ биллэр. Онтон 22%-на анаан үүннэриллэр, атына ойуурга үүнэр. 
Отунан эмтэнэр кэмҥэ анал диетаны тутуһарга сүбэлииллэр: түргэнник иҥэр, чэпчэки аһы сиэххэ сөп, алкогольнай утахтары уонна тумалары көҥүллээбэттэр, табахтаабаттар. Ону таһынан, ас ыыһаммыт көрүҥнэрин, сыаны-арыыны, эти сиир соччо табыгаһа суох. Норуот ньыматынан уонна отунан саҥа эмтэнэр киһи буоллаҕына, бастакы нэдиэлэҕэ даҕаны икки төгүл кыччаталлар. Уонна ыарыһах хайдах туруктааҕын үөрэтэн, эмтээх оттору сиһилии билэр врач көрүүтүнэн-истиитинэн салгыы эмтииллэр.

## Оҕуруоппутугар үүнэр эмтээх үүнэйилэр
**[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F Моркуоп]**. Бу – поливитаминнай оҕуруот аһа, киһи уопсай туругун тупсарар, чэбдигирдэр аналлаах. Сүрэх, тымыр, куртах, оһоҕос, харах уонна да атын органнар ыарыыларыгар туһалаах. Онуохай сибиэһэй да, кэнсиэрбэлэммит да сүмэһинэ ордук барсар. Ангинаҕа, стоматитка моркуоп сүмэһининэн айаҕы сайаҕаналлар. Оттон ларингит, бронхит ыарыыларга моркуоп сүмэһинин уонна мүөтү – биир бииргэ буккуйан остолубуой ньуосканан күҥҥэ 4-5-тэ сииллэр. Ити курдук, моркуоп сүмэһинэ бэттээхэй эмп.

**[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%85 Горох].** Биологически актыыбынай, итиэннэ иҥэмтэлээх уонна битэмииннээх эттиктэрэ элбэх буолан, быар, бүөр ыарыылаах дбоҥҥо биир саамай сыаналаах, эмтээх диетическэй аһылык. Горох суурадаһынан бүөр тааһын илдьиритэр, суурайар диэн этэллэр. 

**[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9 Оҕурсу]** Оҕурсу сүмэһинин туһатын туһунан бары билэбит. Бу сүһүөх араас ыарыыларыгар көмөлөһөр диэн этэллэр. Тиис, миилэ куһаҕан туруктаах буоллаҕына оҕурсу сүмэһинин иһэллэр. Оттон саҥа үргэммит оҕурсуну күн аайы киилэ аҥарын сиэтэххэ, баттаҕын уһуур. Оҕурсу сибиэһэй сүмэһинэ тирии бааһын түргэнник үтүөрдэр, оһоҕос ыарыытын намырытар, араас пигментнэй бээтинэлэри, хатааллары эмтиир. Сирэй тириитэ мэлдьи ыраас, сибиэһэй, тэтэркэй буоларыгар дьахталлар оҕурсуну, яблоконы теркалаан нэдиэлэҕэ биирдэ мааска оҥостоллор.

## Туһаныллыбыт литература

* https://ru.wikipedia.org/wiki
* КЫЫМ хаһыата Ахсынньы 18 кунэ 2015 сыл

 **Павлова Людмила ЛД 104/2 оҥордо.**
Колмогоров Василий Егорович

**Колмогоров Василий Егорович** — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

Василий Егорович Колмогоров 1922 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Кэбээйи оройуонугар төрөөбүтэ. 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллан Ийэ дойдутун көмүскээбитэ. Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдааҕы пединституту, онтон кэлин Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. 1961-1977 сылларга ССКП Намнааҕы райкомун секретарынан үлэлээбитэ. 1978 сылтан – Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйинэн, 1984-1991 сылларга Саха АССР Министэрдэрин Сэбиэтин Архивнай управлениетын инспекторынан үлэлээбитэ.
Таппагаров

**Николай Семенович Таппагаров**

Уоттуга төрөөн-үөскээн олорон ааспыт дьоннортон биир чаҕылхайдара Таппагаров Николай Семенович буолар. Кини төрдө-уудһа олус дьадаҥылар эбит. Эһэтэ Таҥхар буор балыксыт эбитэ үһү. Тадҥхар икки уоллаах эбит. Улахан уола Таппаҕар диэн сытыары-сымнаҕас, өйдөөх-төйдөөх киһи эбит. Кэлин бэйэтэ эмиэ үрүҥ ас, бурдук, имиллибит тирии тиэйэн тахсан эргинэн добуочча үбү-баайы мунньуммут. Түөрт уонча табалаах, уонча сылгылаах, сүүрбэччэ ынахтаах сэниэтик олорор ыал буолбут. Сирэ-уота Уотту нэһилиэгин хоту уһугар Төбүрүөн, Илим былдьаабыт, дьиэтэ-уота Тоһоҕолоох үрэҕэр баара.

Тадҥхар кыра уола Ырдьыгыныыр Өндүрэй диэн. Ырдьыгыныыр өйдөөх киһи эрээри олус киҥҥээх, ыгым майгылаах киһи үһү. Туспа ыал буолан сэниэтик олорбут.

Таппаҕар икки уоллаах эбит. Улахан уола Николай Семенович Таппагаров, кыра уола Гаврил Семенович Таппагаров. Гаврил Семенович Бүлүү улууһун Балаҕаччытыттан кэргэннэнэн, онно олохсуйбута. Элбэх ыччаттардаах.

Николай Семенович II Чочу Өргүөтуттэн кэргэннэнэн, эмиэ дьонуттан арахсан кэргэнин дойдутугар олохсуйбут. Кылаҥый диэн алааска олорбуттар. Онтон ийэтэ өлөн, аҕата кырдьан хаһаайыстыбатын көрүнэр кыаҕа суох буолбуттар. Тоһоҕолооххо аҕатыгар көһөн кэлбиттэр. Онно кэлэн сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанан орто сэниэ ыал кэккэтинэн олорбуттар.

1936 сыллаахха Саха сиригэр тыа ыала колхозка кургүөмнээн киириитэ тиһэх күннэригэр тиийбитэ. Аҕыйах ахсааннаах биирдэм хаһаайыстыбалар наһаа үрдүк нолуоктартан күһэллэн колхоз суолунан бараллара чуолкайдаммыта. Оччолорго тэриллибит кыра колхозтар сорохторо тэрилтэ-хаһаайыстыба өттүнэн бөҕөргөөн испиттэрэ. Ол туоһутунан Николай Семенович Таппагаров салайар Сталин аатынан колхозка Саха сирин айылҕатыгар муҥутуур үрдүк үүнүүнү ячмень культуратыгар ылыллыбыт. Кини Куорума диэн 0,98 га сиртэн гааттан ортотунан 112 ц ячмень үүнүүтүн ылбыта. Бу кырыга ким да истибэтэх да, көрбөтөх да үүнүүтэ этэ. Дьон барыта сөҕөн-махтайан республика үрдүнэн "таррагаровскай үүнүүнү ылар иһин" диэн девизтээх киэҥ агитационнай-маассабай үлэни ыыппыта.

Н.С. Таппагаров Москваҕа тиийэн нөҥүө сылыгар Ленин аатынан Бүтун Союзтааҕы тыа хаһаайстыбатын Академиятын сессиятыгар кыттан туран ячмень культуратыгар үрдүк үүнүү маастара буоларын туһунан көмүскээн кэлбитэ.

Н.С. Таппагаров үрдүк үүнүүнү ылыыга опытын өссө бөҕөргөтөр, тарҕатар сыалга нөҥүө сылыгар аны сэлиэһинэй бурдугу үүннэрэргэ быүаарыммыта. Кыһыныгар элбэх ноһуому киллэрбитэ, сааһыгар үчүгэйдик таҥастаан, оҥорон баран сэлиэһинэй бурдугу ыһан кэбиспитэ.
B гепатиттан харыстаныы

## «В» гепатит диэн туох ыарыыный?

Быар<nowiki/>ы сүһүрдэр бу ыарыы төрүөтүнэ «В» гепатит вируһа буолар. Үксүгэр дьон бу вируһунан сутуллан ыалдьыбыттарын билбэккэ сылдьан бэйэлэрэ үтүөрүөхтэрин сөп. Сорохтор грипп ыарыытын курдук эмискэ ыалдьаллар, киһи тириитэ  уонна хараҕын үрүҥэ саһарар. Гепатит вируһунан сутуллубут дьонтон 10 бырыһыаннара быар олохсуйбут ыарыытыгар ыллараллар, онтулара цирроз уонна быар рагар тириэрдиэн сөп.«В» гепатит вируһун ильдэ сылдьааччы – бу этигэр-хааныгар вируһу дьарҕа курдук илдьэ  сылдьар киһи. Ол аата кини саһарар ыарыы<nowiki/>ны аһарбытын да кэннэ, этигэр хааныгар гепатит вируһа хаалан хаалар. Элбэҕэ суох да буоллар вирус киһи олоҕун тухары баар буолуон сөп. Дьон үксүгэр бэйэлэрин  доруобай курдук сананаллар, ыалдьыбаттар, ыарыы бэлиэлэрэ суох буолар. Сороҕор хас  да сыл буолан баран хроническай быар ыарыытынан, цирроһунан эбэтэр быар рагынан ыалдьыахха сөп. 

## «В» гепатит вируһа хайдах  тарҕанарый?
Сыстыганнаах саһарар ыарыынан ыалдьыбыт киһи  эбэтэр «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы эр киһи уонна дьахтар сыһыаннаһыытын нөҥүө, хаан эбэтэр этин атын убаҕастарын дьоҥҥо нөҥүө ыарыыны тарҕатыан сөп. 

## «В» гепатикка сутуллуохтарын сөп:
* «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьар ийэ оҕолоро; хаан-уруу аймахтар; кинилэр сылдьыһар партнердара; уопсай иннэнэн укуолланар наркоманнар; эмтиир уонна көрөр-харайар доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрэ.
* «В» гепатит ас эбэтэр иһэр уу нөҥүө, илии тутуһуутугар, убурааһыҥҥа, салгын нөҥүө тарҕаммат. Атын дьоҥҥо тарҕамматын туһугар вируһу илдьэ сылдьааччылар  хайдах  харыстаныахтаахтарый?
Дьиэ кэргэҥҥин эбэтэр бииргэ олорор дьоҥҥун бырааска баран бэрэбиэркэлэтэллэрин ситиһиэххэ,кинилэр ыалдьа илик буоллахтарына вакцина ылыахтарын наада.Хаһан да кимиэхэ да тиис суунар суоккаҕытын, бытык хорунаргытын, маникюрнай уонна да атын туттар тэрилгитин биэрбэт буолуҥ, тоҕо диэтэххэ, биллибэт-көстүбэт буоллалар да хааннаах буолуохтарын сөп. Тиискитин эмтэнэргитигэр уонна да атын түбэлтэлэргэ кыбыстыбакка вируһу  илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааска этэри умнумаҥ. Оччогоҕо кинилэр доруобуйаларын харыстыылларыгар миэрэлэри ылыахтара. Өскөтүн эһиги оҕолоноору сылдьар буоллаххытына, вируһу илдьэ сылдьаргыт туһунан бырааһыы сэрэтиҥ,  оҕоҕут төрөөт «В» гепатит утары вакцинаны ылыахтаах. Донор быһыытынан хаһан да хааҥҥытын биэримэҥ. Өскөтө эһиги хааҥҥыт туттар тэрилгэ таммалаабыт буоллаҕына, уунан сууйуҥ, онтон хлор испиэскэтин суурадаһынан (хлор испиэскэтэ, 1 өлүүтэ уу) кутан 10 мүнүүтэ туруоран баран сотуҥ. Хлор испиэскэтэ «В» гепатит вируһун суох оҥорор.

## Диетаҕа туох эмэ сүбэлэр бааллар дуо?
Арыгы быары алдьатар, онон арыгыны иһэртэн туттунуҥ. Быаргыт улаханнык ыалдьыбат буоллаҕына, улахан диэтаны тутуһуу ирдэниллибэт. «В» гепатит вируһун илдьэ сылдьааччы буоллубут диэн куттанымаҥ, кыбыстымаҥ. Үөһэ суруллубуту тутуһар буоллаххытына эһиги хаһан да тулалыыр дьоҥҥутугар ыарыы төрүөтүнэн буолуоххут суоҕа. Эһиги ыарырҕатар боппуруостаах буоллаххытына бырааскытыттан ыйытыаххытын, сүбэлэтиэххитин наада.

## Туһаныллыбыт литература:
Газета "Саха сирэ", с.10,  От ыйын 1 күнэ, 2000с.
Сенькин Петр Егорович

**Петр Егорович Сенькин** — Серов аатынан холкуос бэрэстээтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1917 сыллаахха Таатта улууhугар I Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Оччотооҕу үүнэр көлүөнэ социализм акылаатын түһэрсэр, культурнай революцияны оҥорсор, колхозтары тэрийсэр улэҕэ актыыбынайдык кыттара, Петр да оччотооҕу бэйэтин сааскылаахтарыттан хаалсыбатаҕа. Комсомолга холбоспута, коммунистическай идеяҕа бас бэриммитэ, культурнай революция актыбыыһа буолбута. 1939 сыллаахха саас, Петр Сенькин Серов аатынан колхоз бырабылыанньатын председателинэн быыбардаммыта.

1941 сыл бэс ыйын бүтэһик күннэрэ. Колхозка партия райкомун инструктора тахсыбыта. "Сэрии буолбут, Гитлер эйэ дуогабарын кэhэн, сэриинэн түспүт" диэн хомолтолоох сурах бөһүөлэги тилийэ сүүрбүтэ. Ол күн колхозтаахтары мунньан миитин буолбута. Колхозтаахтар биир санаанан Ийэ дойдуну көмүскүүргэ хаһан баҕарар бэлэмнэрин биллэрбитэ. Оччотооҕуга коммунистическай пропаганда оннук күүстээх этэ. Хонуутааҕы отууларга, фермаларга кэпсэтии эрэ сэрии туьунан буолбута. Оройуонтан тахсар боломуочунайдар сэрии хаамыытын туһунан кэпсииллэрэ. Байыаннай эбээһинэс, учуот олохтонон, колхозтаахтар социалистическай Ийэ дойдуларын комускуу барыахтаахтара биллэрэ.

Окко киирии буолбута. Атырдьах ыйын саҥатыгар Петр Сенькин Уулаах куруо диэн сиргэ отчуттарга сырыттаҕына, Совет наарыһынайа тиийэн кэлбитэ. Кини председательгэ уонна да атын колхозтаахтарга армияҕа барар бастыкы бэбиэскэлэри туттартаабыта. 

Ити курдук 1941 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Петр Сенькин колхозтаахтарын: Софрон Попову, Николай Слепцову, Петр Ключинскайы, Иннокентий Макаровы, Лука Большакову кытта ытык сэриигэ аттаммыта. Ити бастакы ыҥырыыга Таатта оройуонуттан 140-ча киьи барбыта.
Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа

Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа приемнай отделениетыгар күн аайы 100 тахса ыарыһах көрдөрүнэ кэлэрэ бэлиэтэнэр. Бу уопсай көрдөрүүттэн оһоллонуу уонна сүһүрүү ордук баһыйан тураллар, иккиһинэн – куртах ыарыыта, үсүһүнэн – хаан эргиирин ыарыыта. Быраастар сыл аайы  15 тыһыынчаттан тахса ыарыһахтары балыыһаҕа сытыаран эмтииллэр, ону таһынан 10 тыһыынчаттан тахса эппэрээссийэ оҥороллор. 7 араас идэлэринэн үрдук таһымнаах медицинскэй көмөнү оҥороллор.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа быраастара сүрүн кадровай састаабынан өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын кэрийэллэр, ыарыһахтары көрөллөр-истэллэр, практическай көмө оҥороллор. Балыыһа кэлэктиибэ урукку үгэһи батыһарга дьулуһар, билиҥҥи олох стиһиитин туһанар уонна үлэһиттэринэн киэҥ туттар.

Орто анал, үрдүк уонна эбии үөрэх кыһаларыгар №2-дээх балыыһа клиническай база буолан турар. Ол курдук, балыыһа сүрүн салаалара М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет Медицинскэй үнүстүүт 12 хаапыдыратыгар уопуттаах устудьуоннары бэлэмнииргэ улахан клиническэй база буолан тураллар. Хаапыдыра үлэһиттэрэ отделениеннан сылдьан ыарыһахтар туруктарын сыаналыыллар, күннээҕи үлэҕэ улахан көмөнү оҥороллор. Профессордар уонна хаапыдыра уһуйааччыларын салайыыларынан уопсай уонна аҥардас идэлээх быраастар араас билим кэмпириэнсийэлэригэр,  научнай сүрүннээх киэҥ мунньахтарга, сийиэстэргэ кытталлар.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи №2-дээх балыыһа СӨ доруобуйатын харыстабылын кытары тэҥҥэ сөптөөх суолунан баран иһэр: балыыһа үлэһитэ элбээтэ, материальнай уонна өй-санаа күүстэрэ улааттылар, саҥа тэриллэринэн хааччылынныбыт, быраастар уустук медицинскэй технологиялары олоххо туһанарга үөрэнэллэр, бу сайдыы биир сүрүн сыала – эмсэҕэлэммит киһи доруобуйатын чөлүгэр түһэрии.

Суруйда: Прокопьева Милада
Трапезникова Мария Дмитриевна

Трапезникова Мария Дмитриевна - Энсиэли хочотун Далбар хотуна, Саха сирин бастыҥ учуутала, оҔо-аймах үтүө сүбэһитэ, үөрэх эйгэтигэр үгүс ситиһиилээх уһуйааччы. Гимназия тэриллиэ5иттэн улууспут уорэ5ириитигэр сонунтан сонун, санаттан сана тэрээьин, хамсааьын уксээбитэ. Ол эрэн учууталлар сахалар утуо угэстэрин туьунан, оскуола о5отун сахалыы олохтоохтук иитэргэ, уорэтэргэ дьулуьаллара. Оннук дьонтон биирдэстэрэ Мария Дмитриевна буолар. Кун бугуннээннэ диэри кини уорэх угэс буолбут ньымаларын табыгастаахтык туттан, о5о ис кыа5ын арйар дьо5урдаах маастар-учуутал быьыытынан суолун тобулар, ситиьии уктэллэнэр.
    
Учуутал-уорэнээччитинэн, уорэнээччи-учууталынан... Мария Дмитриевна уорэппит о5олоро араас идэлээх дьон буолан дойдубут сайдарын, олохпут тупсарын туьугар улэлии-хамсыы сылдьаллар. Торообут тыл этигэнин инэрэн, гимназия о5олоро араас араас таьымнаах аа5ыыларга, уус-уран курэстэргэ, билим конференцияларга ситиьиилээхтик кытталлар. Бу барыта Мария Дмитриевна ылсыбыт улэтинэн куннэтэ сыралаьан о5ону кытта дьарыктанарын, уорэнэччи ис кыа5ын толору арыйарга кыьаллан туох баар сатабылын уурарын туоьута буолар. Ол курдук гимназия о5олоро П.Ойуунускайга аналлах республикатаа5ы Уоланнар аа5ыыларын кыайыылаахтара, Шелковников Костя 0 олонхо толоруутугар республикатаа5ы куон-курэс дипломана, "Уруйдан, улуу олонхо, Манчаары дойдутугар" ыьыахха олонхо туьулгэтин дипломана. Дьэ, ити курдук Мария Дмитриевна уорэппит о5олорун ситиьиилэрэ бииртэн биир тиьиллэн иьэр, сыл аайы уксуур.
    
Учуутал о5о5о утуо холобур буолуохтаах. Кини билигин куннэтэ ханатар, айар дьо5урун чочуйар, дьону кытта эйэлээх, эйэ-дэмнээх сыьыаннаах буолла5ына,о5ону корон уорэнэр, утуо5э, сырдыкка тардыьар. Мария Дмитриевна идэ таьымын урдэтэр кууруска, араас таьымнаах семинарга, конференция5а, учууталлар тумсуулэригэр куруутун сылдьар, уопут атастаьар, биир идэлээхтэрин кытта бодоруьар. Ол да иьин Нам улууьун, республика саха тылын учууталларын ытыктабылын, биир идэлээхтэрин билиниилэрин ылыан ылар. Оттон о5олор, тороппуттэр куруутун утуо махталларын тиэрдэллэр, уорэ-кото корсоллор, маанылыыллар.
    
Мария Дмитриевна санаабытын ситиьэр, толкуйдаабытын тобулар, салайар сатабыллаах, дьону тумэр кыахтаах киьи. Ол курдук, кини гимназия профкомун председателинэн, Нам сэлиэнньэтин Почтовай туолбэтин салайааччытынан улэллээбитэ. Учуутал куруутун инники куоннэ сылдьыахтаах, са5алаабыт дьыалатын тиьэ5эр тиэрдиэхтээх диэн санаанан салайтаран Мария Дмитриевна оло5ун онкулун дьоьуннаахтык оностор.
    
Мария Дмитриевна холку майгылаах, эйэ5эс сыьыаннах, олох, киьи туьунан мындыр толкуйдаах учууталлар учууталлара.
Сивцев Андрей Ксенофонтович

**Андрей Ксенофонтович Сивцев** (14.09.1914—) — саха ол саҕана бобуулаах суруйааччыларын туһунан устудьуоннарга кэпсиирин иһин репрессияламмыт Бүлүүтээҕи педагогическай училище преподавателэ. 

## Олоҕун олуктара
1914 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Бүлүү улууһун 1 Чочу нэhилиэгэр төрөөбүтэ. А. К. Сивцев ийэтэ Ирина Кузьминичнанан Кындыл Уйбаантан төрүттээх: Эhэтэ Көтөх Кууhума Кындыл Уйбаан кыыhа Өлөксөөндөрө төрөппүт уола. Ириина Кузьминична 8 оҕолооҕо. 

1935 с. Бүлүүтээҕи училищены бүтэрэн баран, оройуон оскуолатыгар, онтон ПБУ-га учууталлаабыта. Студеннарыгар саха бастакы суруйааччыларын айымньыларын билиhиннэрбитэ, аахтарара. Студеннар суруйар талааннарын сайыннарар сыалтан, литературнай куруhуок тэрийбитэ. Куруhуокка студеннар аҥардара сылдьаллара. Эдэр дьон бэйэлэрин холонууларын ааҕан иhитиннэрэллэрэ, ырыталлара. Учууталллара Андрей Ксенофонтович бэйэтин санаатын этэрэ, сүбэлиирэ. Ону таhынан сахалыы уус-уран айымньыны - олоҥхону хомуйтарара, бэйэтэ олоҥхоhуттары дьиэтигэр ыҥыран олоҥхолоторо, онно студеннар сылдьаллара. Бу куруhуокка кэлин аатырбыт суруйааччы Иван Гоголев - Кындыл, талааннаах суруйааччы Афанасий Федоров, кэлин биллибит тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар Е. Сидоров, М. Иванов - Багдарыын Сүлбэ, Гинесс кинигэтигэр киирбит журналист Н. Протопопова уо.д.а. дьарыктаммыттара. Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үлэлиир кэмигэр элбэх студент кутун туппута, саха тылын хатыламмат кэрэтигэр умсугуппута. А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов, Н. Д. Неустроев, Г. В. Ксенофонтов, П. А. Ойуунускай айымньылара бобуулаахтара, аҥардас кистээн ууруна да сылдьыы иhин хаайыллар куттала баара. Андрей Ксенофонтович саха норуотун бастыҥ дьонун туhунан аhаҕастык кэпсиирэ, айымньыларын аахтарара. 

1948 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Андрей Ксенофонтовиhы тутан хаайбыттара, суут уурааҕынан 10 сылга көҥүлэ, 5 сылга үлэлиир бырааба быhыллыбыта. Ийэтэ Өрүүнэ: "Уолум Өндөрөй буруйа суох, этэҥҥэ эргиллэн кэлиэҕэ" - диэн этэр эбит уонна уола эргиллэн кэлэрин көрсүбүтэ. Эргиллэн кэлэн баран, син-биир кэтэбилгэ сылдьыбыта, түптээх үлэни итэҕэйбэттэрэ. Ол да буоллар олоххо дьулуур модун санаа кыайбыта. 

Андрей Ксенофонтович үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ, Саха государственнай университетыгар старшай преподавателинэн тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини үөрэппит оҕолоруттан биллииллээх тыл үөрэхтээхтэрэ - учуонайдар, саха тылын учууталлара тахсыбыттара. 
Андрей Ксенофонтович студеннарынан олоҥхо хомуйтарара, суруйтарара. 

Андрей Ксенофонтович Сивцев дириҥ билииллээх учуутал, төрүт тыл сайдарын туhугар ыччаты уhуйбут, хайа да киhи омук быhыытынан көҥүллүк санаатын сайа этэрин туhугар турууласпыт, киhи бырааба тэҥ буоларыгар, кулуттуу өй-санаа суох буоларыгар бэйэтин кыаҕынан, өркөн өйүнэн охсуспут Бүлүүлэр биир киэн туттар тумус киhи буолар. Кини аата көҥүл санаа кэрэhитэ, үтүө холобура буола туруоҕа.
Чуораанчык

мини|Чуораанчык
Билэ:Колокольчик персиколистный.JPG|Чуоранчык сибэккитэ
**Чуораанчык** (, )  сайын бэс ыйыгар  уонна от ыйыгар үүнэр кэрэ көстүүлээх, эмтээх үүнээйи. Кини барыта 300 көрүҥнээх. Европаҕа, Кавказка, Хотугу Америкаҕа  тарҕанан үүнэр. Чуораанчыгы хааны тохтоторго, ыарыыны уҕаргытарга, уоскутарга уонна эмтииргэ тутталлар. Бу сибэккигэ араас туһалаах химическэй веществолар бааллар, холобура: каротин, кофейнай уонна кумаровай кислоталар, кальций, магний, фосфор уонна калий, ол иһин элбэх туһалаах үүнээйи.

## Тас көрүҥэ
 Уһуна 30-50 см, уһун көнө силистээх. Сибэккитэ 3-4 см,  халлаан күөх уонна хара саарыл дьүһүннээх, чуораанчык курдук быьыылаах  буолар.

## Биһиги Сахабыт сиригэр үүнэр сайдар сирдэрэ
Киин уонна соҕуруу оройуоннарга тарҕаммыт, Лена өрүс кытылыгар үүнэр.  Алааска, ходуһаҕа, добуун сиргэ, хайаларга  киэҥник тэнийэн үүнэр. 

## Эмтэнэргэ туттуллуута
 Бу үүнээйини былыр өбүгэлэрбит куттаммыт, кута ыстаммыт оҕону эмтииргэ туһаналлара.  Ыарыыны уҕаркытарга, уоскутарга, эмтииргэ хатарыллан мэлиллибит 1 ост.ньуоска чуораанчыгы 1 курууска итии ууга кутан, сабан, сойуор диэри  туруоруллар. 1 ньуосканы күҥҥэ үстэ аһыах иннинэ иһиллэр. Тиис, күөмэй, куолай ыарыыларыгар сайҕаналлар. Чуораанчык  уутунан  дьаҥ, атеросклероз ыарыыларын эмтииллэр. Ыт ытырбыт сиригэр чуораан отун уураллар ыарыытын угуттаатын диэн. 

## Туһаныллыбыт сирдэр
С.Ю.Кожурова, Айылҕа эмтээх сүмэһинэ. Дьокуускай: "Якутия" медиа-холдинг, 2014-64с.
Илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ

Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884 с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара. 

Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар.
Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.

Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.

Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.

Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!

Туһаныллыбыт литература: Эдэр саас хаһыат
Зоя Дорофеева-терапевт-быраас
Кальцийынан баай астар

лосось, сардины, ууга буспут фасоль, хаппыыста, хатарыллыбыт фига, миндаль, ойуур эриэхэтэ, арахис, хатарыллыбыт фрукталар.
Кыһыл оҕону көрүү

## [[Ребенок|ОҔо]]
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах. 

## [[Мать|Ийэ]]
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах. 

## [[Уход|Көрүү-харайыы]]
Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо кулэрэ-уөрэрэ кини учугэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.