open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раасанан көрөн туоратыыны-атаҕастааһыны суох гынар иһин охсуһуу күнэ

thumb|
**Раасанан көрөн туоратыыны-атаҕастааһыны суох гынар иһин охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ** () — сылын ахсын кулун тутар 21 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1966 сыллаахха ХНТ Сүрүн Ассамблеята бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылыммыта (резолюция № 2142 (XXI)). Бэлиэтииргэ ЮАР-га буолбут дьалхаан күнүн талбыттара: бу күн 1960 сыллаахха эйэлээх демонстрацияҕа тахсыбыт 69 киһини полициялар өлөрбүттэрэВ связи с этими событиями в ЮАР 21 марта отмечают День прав человека, который в большинстве стран проводится 10 декабря..
Бу күн, сөп түбэһэн хаалбытынан, 1981 сыллаахха АХШ-ка афроамериканеһы Линч "суутунан" өлөрбүттэрэ. 

ХНТ генеральнай сэкиритээрэ 2006 с. бу күҥҥэ анаммыт тылыгар раасанан туоратыыны утары охсуһуу ситиһиитэ көннөрү дьонтон тутулуктааҕын эппитэ: кинилэр көннөрү олоххо көстөр расизмы төһө утарсалларыттан.

## Быһаарыылар
Peter Pan Bus Lines

**Peter Pan Bus Lines** (*Питэр Пэн Бас Лайнс*) - АХШ куораттар икки ардыгар дьону таһар автобус тэрилтэтэ, Megabus бас билиитигэр киирэр тэрилтэ. 

Салалтата - Бостон
Coach USA

**Coach USA** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ автобус паркиҥнары бас билээччи уонна 100 тыыһынча автобустардаах. Канаадаҕа уонна Америка хоту штаттарыгар монополис дьону таһарынан. Megabus конгломератка киирэр.
Giant Food

**Giant Food** - АХШ сетевой супермаркеттара, сүрүннээн Илинҥи штаттарга тарҕаммыт.
Дьааҥы аартыга

**Вести Верхоянья / Дьааҥы аартыга** Үөһээ Дьааҥы улууһун хаһыта.

Бастакы нүөмэрэ "Вести Верхоянья" диэн аатынан 1939 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр тахсыбыта, "Дьааҥы аартыга" 2003, сэтинньи 7.
Мухамбет Куатбек

**Мухамбет Куатбек** (каз: Мұхамбет Қуатбек ) - Казахстан биир сытыы уола уонна тустууга, кулун тутан 2 күнүгэр 1997 сыллаахха төрөөбүтэ Астана куоратка - кулун тутар 16 күнүгэр 2024 сыллаахха Филадельфия куоратка сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ.
People's Television Network

**People's Television Network** — Пилипиин телекомпанията, салалтата — Кесон-Сити.
Polestar

**Polestar** - Швеция электрокардары оҥорор тэрилтэтэ, 1996 сыллаахха төрүттэммит. 100% акциятын Geely тэрилтэ бас билэр.

70% оҥоһуллубут массыыналара Америкаҕа атыыланар.
Крокодайл Данди

**Крокодайл Данди** - Аустралия киинэтэ, 1986 сыллаахха уһуллубут. 

## Сүжета
Биир Аустралия тыа киһитэ Америкаҕа Нью Йорк куоратка кэлэр. Ол кини мүччүргэннээх сырыылара.
IPhone 16 Pro

**iPhone 16 Pro** (уонна кини ордук версиата iPhone 16 Pro MAX) - Apple тэрилтэ балаҕан ыйын 15 чыыһылатыгар таһаарар төлөпүөнэ буолар 2024 сыллаахха. Аан Дойдуга саамай кэтэбиллээх төлөпүөн буолар, тоҕо диэтэххэ иһигэр AI интегрированнай буолар.
Хотугу Сардаҥа

**Хотугу Сардаҥа / Северная Заря** — Өймөкөөн улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт. 

Бастаан икки тылынан тахсар эбит, онтон 60-с сыллар ортолоруттан нууччалыы эрэ тахсар буолбут. Онтон суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи Сергей Егоров туруорсуутунан 1991 сыл бэс ыйын 29 күнүттэн хат сахалыы тахсар буолбут

2015 сыллаахха "Золотой фонд прессы" диэн Арассыыйа бириэмийэтин лауреата буолбут.

## Быһаарыылар
Circle K

**Circle K** - АХШ тэрилтэтэ, Канаадаҕа уонна Америкаҕа суол кытыытыгар АЗСтары уонна кыра маҕаһыыннары бас билэр.
Сардаҥа (Өлөөн улууһун хаһыата)

**Сардаҥа** — Өлөөн улууһун хаһыата. Уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй хайысхалаах. 

Бастакы нүөмэрэ 1954 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр тахсыбыт.

"Кыым" хаһыакка эрэдээктэрэ Дмитрий Скороходкин 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбитинэн 8 үлэһиттээх. Онтон суруйааччыта — 3. Тирааж ахсаана — 328. Нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар: сэрэдэҕэ уонна субуотаҕа. 4 нэһилиэккэ хаһыаты тарҕатар үлэһит хамнастаан олороллор эбит, "Арассыыйа почтатын" кытта тиэрдиигэ үлэлээбэттэр. Ээйиккэ хаһыаты ситиминэн ыытан онно улахан принтерга бэчээттэтэн тарҕаталлар эбит. Сүрүн хаһыат ризографка бэчээттэнэр. Бэйэлэрэ дьоҕус хаартыска устуудьуйалаахтар эбит, онно нэһилиэнньэҕэ эгэлгэ полиграфия өҥөтүн оҥороллор эбит.

## Быһаарыылар
Ace Hardware

**Ace Hardware** - АХШ тэрилтэтэ, дойдуга биир бөдөҥ тутууга сыһыаннаах тэриллэри атыылыыр ситим маҕаһыыннардаах. Уопсайа 4000 тахса точкалаах.

Салалтата - Чикаго (Иллинойс, АХШ)
Магнолиа

**Магнолиа** (лат: *Magnolia*) - Аан Дойдуга сакура тэҥэ биир саамай кыраһыабай сибэккилэнэр мас буолар, элбэх араас көнүҥнэргэ арахсар. Сүрүннээн Кытайга уонна АХШ сиригэр үүнэр. Арассыыйаҕа Кунашир арыытыгар үүнэр. Былыр динозаврдар саҕанааҕыга киэҥник магнолиа тарҕанан үүнэ сылдьыбыта, Саха Сирин Анаабырга тиийэ. Магнолия сибэккилэрэ чааскыта суоҕунан биллэр.
Сакура

**Сакура** (дьоп: *さくら*, *Sakura*) - Дьоппуон сириттэн төрүттээх биир кэрэ мас, айылҕаҕа хас да көрүҥэ баар. Билиҥҥи кэмҥэ сакура киэҥник тарҕаммыт төрүт сириттэн уонна 85 омук сиригэр үүнэр, сүрүннээн Америкаҕа, Кытайга уонна Латыын Америкаҕа. Аҕыйах экземпляр Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр дьон теплицаҕа үүннэрэр.
Слепцов Петр Вонифатьевич

**Слепцов Петр Вонифатьевич** (1876 төр., 1932 с. өлб.) — худуоһунньук, фольклорист, этнограф учуонай, «Сахалар сойуустарын» кыттыылааҕа. 1922 с. Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр сийиэс кыттыылааҕа. 1922, 1924, 1926 сс. Саха Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыт. 1925 с. хоту олохтоох кыра омуктарга көмөлөһөр кэмитиэт бэрэстээтэлин солбуйааччынан, онтон кэлин бэрэстээтэлинэн ананан үлэлээбит. Кэлин ССРС Наукаларын Академиятын иһинэн үлэлиир Антропология уонна этнография музейыгар хотугу норуоттар боппуруостарыгар научнай консультанынан үлэҕэ ылыллар. 

1932 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр өлбүт.
Makfa

**Makfa** (нууч: *Макфа*) - Арассыыйа саамай бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойлуга биир бөдөҥ лапса уонна макарон оҥорор тэрилтэ. 2024 сыллаахха Арассыыйа былааһа государственнай оҥоруон баҕарар, чааһынай буолан бүтэрин курдук.
Милен Фармер

**Милен Фармер** - французская ырыаһыт, артыыс уонна поэтесса.

## Биография
Милен Фармер балаҕан ыйын 12 күнүгэр 1961 сыллаахха Монреаль, Квебек куоракка төрөөбүтэ. Кини кэргэнэ Францияттан Канадаҕа көспүтэ, онно 8 сыл олорбуттара, онтон Францияҕа төннүбүттэрэ. Милен начала заниматься верховой ездой в детстве и мечтала стать конным инструктором. Орто үөрэх кыһатыттан аккаастаммытын кэннэ, театральнай курстарга киирэн реклама модельыгар үлэлээбитэ.

## Карьер
Милен 1984 сыллаахха композитор лор бутону кытта карьераны саҕалаабыта. Кинини кытта хас да ситиьиилээх альбому уонна синглову суруйтарбыта, контрагы ылан Polydor, уһун болдьохтоох Союзу бүтэрбитэ.

## Дискографията

### Альбомнар

* *Cendres de Lune* (1986)
* *Ainsi soit je...* (1988)
* *[[L’Autre...]]* (1991)
* *Anamorphosée* (1995)
* *[[Innamoramento]]* (1999)
* *Avant que l’ombre…* (2005)
* *Point de suture* (2008)
* *Bleu Noir* (2010)
* *Monkey Me* (2012)
* *Interstellaires* (2015)
* *Désobéissance* (2018)
* *L’Emprise* (2022)
L’Autre...

**L'Autre...** (сах. Атын киһи) — 1991 сыллаахха тахсыбыт французскай ырыа үһүс альбома Милен Фармер.
мини|Обложка

## Композициялар испииһэктэрэ

* «Agnus Dei»
* «Désenchantée»
* «L’Autre»
* «Je t'aime mélancolie»
* «Psychiatric»
* «Regrets» (дуэт с Jean-Louis Murat)
* «Pas de doute»
* «Il n’y a pas d’ailleurs»
* «Beyond My Control»
* «Nous souviendrons-nous»
Innamoramento

мини|Обложка
**Innamoramento** (сах. тапталга ылларыы) - бэһис альбом Милен Фармер. 1999 сыллаахха тахсыбыта.
Ализе

Ализе (фр. *Alizee*) (наст. аат — *Alizée Jacotey*)  — французскай ырыаһыт.

## Биография
Ализе Аячо куоракка Корсика кытылыгар төрөөбүтэ. Кини төрөппүттэрэ-компьютернай специалист, ийэтэ предприниматель. Ализаҕа кыра быраата Йохан баар. Кини аата "пассат"диэн тылы кытта сибээстээх. 1995 сыллаахха, 11 саастааҕар, куонкуруска кыайан, кини аатын ааттаабыт самолетунан ойууламмыта. 1999 сыллаахха, 15 сааһыгар, Ализаҕа "сулус кыраныыссата"телевизионнай музыкальнай конкурсу кыайбыта.

## Карьер
Ализаҕа Милен Фармер уонна лор Бутоналаах вокальнай карьеры саҕалыырга ыҥырыллыбыта. Истии кэнниттэн кини саҥа коллективка ырыаны толоро барбыта.

## Личнэй олох
Ализе, сценаҕа бэйэтин ыҥырбыт уобараһа дьиҥнээх олоххо сэмэй уонна көннөрү киһи буолар. Кини классик үҥкүүлэригэр, футболга, тайскай боксаҕа уонна благодарность курдук араас хайысхалаах. 2003-2012 сыллардаахха кини кэргэнинээн Аннилия кыыстара бааллара. Кэлин үҥкүү оскуолатын арыйбыт Грегуара Леонаҕа кэргэн тахсан, өссө биир оҕону күүтэллэр. 2019 сыллаахха Мэҥэ- Хаҥалас кыыстара төрөөбүтэ.

## Дискография

### Альбомнар

* 2000 — Gourmandises
* 2003 — Mes Courants Électriques
* 2007 — Psychédélices
* 2010 — Une enfant du siècle
* 2013 — 5
* 2014 — Blonde
Улахан Чох

Улахан Чох (рус. *Большой Ух*) − советскай мультфильм 1989 с. режиссер Юрий Бутырин.

## Сюжет
Бөрө оҕотун сулустары кэтээн көрөр. Биир киһи кини тыатыгар түстэҕинэ, бөрө оҕотун көрөн куотар, ол оннугар улахан кулгаах диэн кэлии киһи саҥата иһиллэр. Бастаан утаа оҕус куттанар да, улахан кулгаах кыра эбит. Бөрө халлааҥҥа туох оҥоһулларын истэргэ ыҥырар. Атын омук киһитэ космосска туох буола турарын, ордук сулустар музыкаларын истэрин сөбүлүүр. Космос куйаарын улахан кулгааҕа да, сиргэ тугу да истибэт, бөрө оҕотун тыаҕа барытын истэр да, космос куйаҕар тугу да истэр кыаҕа суох. Тыа дьонун иэдээниттэн быыһыыр наадатын түүҥҥү ойуур истэр. Бөрө чэпчэкитэ суох-кини хайдах да кыайан толорбот. Бастаан улаханы үрдүктүк тутар эрээри, бөрө үөрүнэн саҥа доҕотторун булар, ый сырдыгар туомтуу үрүйэ (кубархай маҥан) курдук көрөр- истэр, атыттарга туһалаах буоларга үөрэнэллэр.

## Оруоллары этистилэр

* Бөрө Оҕото Зоя Быылынова
* Александр Ильин-Ух
* Александр Пожарскай-Филин
* Людмила Павлова-Кондратьева, кутуйах
321

**321 сыл**.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 20 — Рим импэрээтэрэ Константин I Улуу баскыһыанньаны бэлиэтиир туһунан ыйаахтаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 43 сыл

**Б.э.и. 43 сыл**.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 20 — Овидий, Рим бэйиэтэ (17 сыллаахха өлбүтэ)
* Ахсынньы 7 — Марк Аврелий бирикээһинэн Марк Туллий Цицерону өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1084

**1084** сыл.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу

### Олунньу

### Кулун тутар
* Кулун тутар 24 — Германия хоруола Генрих IV Риими баһылаабыт.

### Алтынньы

### Ахсынньы

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Почта баан

**ПАО «Почта баан»** — Арассыыйа розничнай баана, ВТБ уонна Арассыыйа пуочтата 2016 олохтообуттара на базе ПАО «Лето Банк».

## Быһаарыылар
Күн бүөлэниитэ (муус устар 8 күнэ, 2024)

**Күн Бүөлэниитэ** (сороҕор *Күн сабыллыыта*, *Күн умуллуута*) - муус устар 8 күнүгэр 2024 сыллаахха Чуумпу океаҥҥа, Хоту Америкаҕа, Чукоткаҕа уонна Саха Сирин хоту улуустарыгар буолара күүтүллэр. Саамай чуоккай көстүүтэ Ниагараҕа буолуохтаах.
Шамаев Дмитрий Данилович

**Шамаев Дмитрий Данилович** — 1983 сыллаахха Дьокуускайга бастакы "бэйэ" ТУ-154 лайнерын аҕалбыт саха лүөччүгэ, кэлин СӨ гражданскай авиациятын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. РФ транспорын үтүөлээх үлэһитэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

1983 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр Ту-154 лайнеры Дьокуускайга көтүтэн аҕалбыта. Сахалартан Ту-154 бастакы хамандыыра.

## Быһаарыылар
Говард Хьюз

**Говард Хьюз** (; ахсынньы 24 1905 — муус устар 5 1976) — АХШ урбаанньыта, инженер, авиация пионера, киинэ режиссёра, продюсера. 1938 сыллаахха от ыйыгар Сири эргийэр айанын кэмигэр сөмүлүөтэ Дьокуускайга түһэн ааспыта.
мини|Говард Хьюз 1938 сыллаахха
Lockheed 14 диэн кыра транспортнай икки мотуордаах сөмүлүөтүнэн көппүтэ (en). 1938 сыл от ыйын 10 күнүгэр 1500 галлон уматыктаах (), биэс киһилээх Lockheed Нью-Йорктан Парижка көппүт. Салгыы Москубаҕа түһэн ааспыт. Онно төһө да улахан көрсүһүү бэлэмнээбиттэрин үрдүнэн, 2 эрэ чаас кэриҥэ тохтообут. Онтон Омскайга көппүт. Омскайтан от ыйын 13 сарсыардатыгар күн тахсыыта Дьокуускайга көппүт. Киренскай үрдүнэн Нью-Йорк кэминэн 1 чаас 45 мүнүүтэҕэ көтөн ааспыт. 

Г.Л. Еремеева диэн Гимеин үлэһитэ (синоптик) ахтыбытынан Погода бюротун үлэһиттэрэ эрдэттэн каарта уруһуйдаабыттар, трасса устун халлаан туругун прогноһун оҥорбуттар, ол кэмҥэ Өймөкөөҥҥө уонна Халымаҕа 10 бааллааах былыт турара, ардах түһэ турара диэн ахтыбыт. Аэродромунан ол саҕана билигин Дьокуускай аэропорда турар хонуута эбит. Омскай блогера суруйарынан Дьокуускайга киэһэ алта чааска көстүбүт. Еремеева сөмүлүөккэ 5 киһи баара диэн суруйбат, иккис пилоту ахтыбат, лүөччүк соҕотох этэ, кинини кытта спортивнай комиссар уонна бортмеханик бааллара диир (икки киһи, ол иһигэр иккис пилот Гарри Коннор сөмүлүөккэ утуйа сыппыт буолуохтарын сөп). Көтөн кэлэллэригэр айанньыттарга анаан ас бөҕөнү бэлэмнээбиттэр да, лүөччүк бэйэтэ аһаабатах, кофе эрэ испит уонна тиэрмэһигэр куттубут. 
В своих многочисленных выступлениях Хьюз неизменно подчеркивал гостеприимство жителей столицы северной республики. Корреспонденту республиканской газеты Говард Хьюз сказал, что над советской землей самолету погода благоприятствовала, только в Омске их застал дождь. От Омска до Якутска шли на высоте три тысячи метров со средней скоростью 330 километров в час. Омскай блогера 
Тылбаасчыт көмөтүнэн консультациялаабыттар. Онтон массыынанан Номтан ыыппыт халлаан туругун туһунан сибидиэнньэлэри аҕалбыттар. Ол кэннэ айанньыттар салгыы көппүттэр.

Еремеева ахтарынан кини бииргэ үлэлиир дьүөгэтинээн А.К. Мозолевскайалыын тэлиэгэлээх атынан аэродромҥа баран истэхтэринэ сөмүлүөт кэлбит. Онон кинилэр хонууттан туораан биэриэхтэригэр диэри иккис куруук оҥорорго күһэллибит.

Салгыы сөмүлүөт Аляскаҕа Фэрбанкс куоракка түһэн ааспыта, онтон Миннеаполиска тиийбитэ уонна от ыйын 14 күнүгэр Нью-Йорк Флойд Беннет Филд аэропордугар төннүбүтэ. 3 суукка 19 чаас 8 мүнүүтэ 10 сөкүүндэ көтөн рекорд олохтообута. Суолун уһуна 23 612 км буолбута.

Бу киһи туһунан хас да киинэ уһуллубута, ордук биллэринэн Мартин Скорсезе "Авиатор" киинэтэ буолар. Онно Хьюз оруолун Леонардо Ди Каприо толорбута. 

Кини кэлэ сылдьыытын туһунан ахтыыны хаалларбыт Галина Львовна Еремеева 1937 сыллааххха Дьокуускайдааҕы погода бюротугар синоптигынан саҕалаабыт, 1942-45 сс. Чукоткаҕа Уэлькаль бөһүөлэккэ синоптиктары салайбыт, Америкаттан лендлиһынан көтөн ааһар сөмүлүөттэри арыаллаабыт. 1951 с. Ньурбаҕа көтүүлэр синоптиканнан хааччылыыларын тэрийбит. 

## Быһаарыылар
Новатек

**[[ПАО]] «Новатэ́к»** — гаас хостооһунан дьарыктанар хампаанньа. 2021 сыллаахха Форбс сурунаал аахпытынан чааһынай хампаанньалар тиһилигэр 8-с миэстэни ылбыта.. 2016 сыл ахсаанынан аан дойду дакаастаммыт гаас саппааһынан үһүс миэстэҕэ турар. Төрүттээччитэ, барабылыанна бэрэсэдээтэлэ уонна ордук бөдөҥ акционера Леонид Михельсон буолар. Төбө офиһа Ямал-Ненец автономиялаах уокуругар Тарко-Сале куоракка баар.Толору аата — *Публичное акционерное общество «Новатэк»*.

## Быһаарыылар
Марти Фельдман

мини|1969 г.
Марти Фельдман (англ. *Marty Feldman*; От ыйын 8 күнэ 1934 *౼* Ахсынньы 2 күнэ 1982) ౼ Америка комедийнай артыыһа этэ. Лондоҥҥа төрөөбүт, кини карьерын суруйааччы быһыытынан саҕалаабыта уонна телевидениенэн араас комедийнай шоуга кыттыбыта. Ол да буоллар киниэхэ бу экраҥҥа кини этиитин улахан экраҥҥа аҕаллылар.

Фельдман юмор, эксээмэн оруолларынан уонна сытыы өйдөөҕүнэн биллэр этэ. Кини "эдэр Франкенштейн" уонна "Саргылаана Хитроумнай быраата Шергок Холмс"курдук культурнай киинэлэргэ бэйэтин оруолларынан биллибитэ.

Фельдман 1982 сыллаахха "Саһарҕа Боотур"киинэ уһуллуутугар өлбүтэ.
364

**364** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 28 — Рим импиэрийэтэ Арҕаа уонна Илин импиэрийэлэргэ арахсыбыт (импэрээтэр Валентиниан импиэрийэ илин өттүн Валент диэн инитигэр салайтара биэрбит).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Иран уонна Израил сэриитэ (2024)

**Иран уонна Израил сэриитэ** - муус устар 13-14 күнүгэр 2024 сыллаахха саҕаламмыта, сүрүннээн ракетнай уонна дроннарынан атакалааһын. 

## хардыылара
In-N-Out Burger

**In-N-Out Burger** - АХШ арҕаа штаттарыгар тарҕаммыт сетевой фастфуд рестораннара уонна кафетерийдара. 1948 сыллаахха төрүттэммитэ. Салалтата - Ирвайн.
Фимоз

**Фимоз** - бучча биир сэдэх ыарыыта буолар, сүрүннээн эр дьон 4% ыалдьар. Бу фимоз диэн ыарыы бучча тириитэ сатаан тиэриллибэт буолуута, онон секстаһаргар игин мэһэй буолар, эрекцияҕа игин ыалдьар.
Часов Йар

**Часов Йар** (*Часов Яр*) - Украинаҕа баар кыракый куорат, 12 тыһ киһи олорор. СВО кэмигэр куорат 68% дьоно өлбүттэрэ, куорат 78% дьиэтэ уота умайбыта.
Marco's Pizza

**Marco's Pizza** - АХШ тэрилтэтэ, итальянскай пиццерия сетевой рестораннара уонна фастфуд-пиццерия кафетериялара. Италияттан төрүттээх иммигрант төрүттээбит тэрилтэтэ.
Aramark

**Aramark** (*Арамарк*) - конгломерат, Аан Дойдуга биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Конгломератка киирэр тэрилтэлэр ас, таҥас, медицина, харысхал эйгэтигэр үлэлииллэр.

Салалтата - Филадельфия
845

**845** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 29 — Париж куораты биикиҥнэр халаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Петриченко Павло

**Петриченко Павло** (толору украинныы аата: *Петриченко Павло Вікторович*,  нучч: *Петриченко  Павел*) - Украина биллэр саллаата , һеройа, биллэр Украинаҕа гражданскай активист этэ. Төрөөбүтэ  16.04.1992   - өлбүтэ 15.04.2024 СВО дьайыытыгар.

## Биографиата

## Ситиһиитэ
Саха эстрадата

**Саха эстрадата** — Саха сиригэр 1970-с сыллартан күүскэ сайдыбыт дьону саататаары сыанаттан ыллыыр, ону-маны кэпсиир ускуустуба жанра.

30-с сс. бүтүүлэригэр Сэбиэскэй Сойууска көс артыыстары легализациялааһын саҕаламмыта. Онон оройуоннарга, куораттарга уонна уобаластарга, өрөспүүбүлүкэлэргэ кэнсиэртиир тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара. Дьокуускайга эмиэ кэнсиэртиир эстрада бюрота (концертно-эстрадное бюро, кылгатан КЭБ) тэриллибит.

КЭБ бастакы дириэктэринэн Студенцев Всеволод Иванович диэн киһи буола сылдьыбыт.

КЭБ сүнньүнэн кэлии артыыстарынан дьарыктанар эбит, артыыстар биир эбэтэр хас да сезоҥҥа сөбүлэҥ түһэрсэн улуустары кэрийэллэрэ. Онон драма, опера иҥин артыыстара эстрада нүөмэрдэринэн биллэн бараллар. Ол саҕана драма артыыһа Петр Михайлович Решетников эстрада конферансьетын быһыытынан биллибитэ, эмиэ драма артыыһа Христофор Трофимович Максимов — мелодист, баянист, ырыаһыт быһыытынан; опера солиһа Лев Михайлович Попов - сэбиэскэй ырыалары толорооччу быһыытынан; опера солиһа Николай Николаевич Баскаров — оччотооҕу ырыалары толорооччу; баянист Иннокентий Павлович Дураев уо.д.а.

Онтон 50-с сс. бүтүүлэрин диэкки музыкальнай училищены бүтэрбиттэри уонна көннөрү да талааннаах дьону бюро үлэтигэр киллэрэр буолбуттар. Онон ырыаһыт уонна мелодист Ольга Иванова, үҥкүүһүттэр Дмитрий Неустроев, Петр Яковлев кэлии артыыстары кытта гостуруоллуур буолбуттар.
Амбазониа

**Амбазониа** (Ambazonia) - Африка континеныгар баар дойду, Камерун оккупациалаабыт сирэ. Туспа көҥүл буолуон баҕарар.
Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын сийиэһэ

**Бүттүүн Саха сирин үлэлээн иитиллэр дьахталларын I сийиэһэ** — Дьокуускайга мустубут Саха сирин дьахталларын мунньаҕа.

86 дэлэгээт мустубут. Онтон 20-тэ хомуньуус, 59 - бааһынай идэлээх, 36 дэлэгээт аахпат-суруйбат эбит. Суруйааччы Вера Давыдова сийиэс сэкиритээринэн талыллан үлэлээбит. 

## Быһаарыылар
Lincoln Motor Company

**Lincoln Motor Company** - АХШ тэрилтэтэ, лүксовай массыыналары оҥорор тэрилтэ. 100% тэрилтэ акциатын Ford бас билэр.
NordVPN

**NordVPN** - Литва диэн дойдуттан төрүттээх VPN сервиһэ буолар, Саха Сиригэр СВО кэмигэр киэҥник туттуллар.
NotVPN

**NotVPN** - VPN сервиһэ, быһа холоон сорох өҥөлөрө босхо буолар. Арассыыйаҕа 2024 киэҥник туттуллар.

Официал саайта:  https://notvpn.io/ru
Planet VPN

**Planet VPN** - VPN өҥөтүн босхо биэрэр сервис , 2024 сыллааха киэҥник туттуллар.

Официал саайта: https://freevpnplanet.com/
HideMe VPN

**HideMe VPN** - VPN сервис, Арассыыйаҕа биир түргэнник популярноһа улаата турар тэрилтэ.
Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта (муус устар 17 күнэ 2024 сыл)

**Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта муус устар 17 күнэ 2024 сыл** - Украина куоратын Чернигов куораиы ракетанан ытыыта, 18 киһи өлбүт (2 оҕо), 78 киһи араанньа буолбут (4 оҕо).
Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта (Атырдьах ыйын 19 күнэ 2023 сыл)

**Арассыыйа ракетанан Чернигов куораты ытыыта, Атырдьах ыйын 19 күнэ 2023 сыл** - Чернигов куораты ракетанан ытааһын, 7 киһи өлбүт, 158 киһи араанньа буолбут.
Humble Oil

**Humble Oil** - АХШ тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн элбэх АЗСтары бас билэр. 100% акциатын ExxonMobil бас билэр.

## Остуоруйата
Duracell

**Duracell** (*Дүрэселл*) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ аккумулятор уонна араас энергия угар батареялары оҥорор тэрилтэ. 100% Дүрэселл тэрилтэ акциатын Berkshire Hathaway бас билэр.
Energizer

**Energizer** (*Энэрдьайзэр*) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ аккумуоятор уонна энергияны хаххалыыр уонна угар сээбистэри оҥорор тэрилтэ.
Glowing Plant проега

**Glowing Plant Проега** - диэн АХШ биир краудфандинговай тэрилтэ проега буолар, сүрүннээн тэллэйи, умайан үөнү уонна үүнээйилэр ДНК-ларын холбоон айылҕаҕа суох саҥа лүминиценциалаах үүнээйилэри айар тэрилтэ.
Knauf

**Knauf** (*Кнауф*) - Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ цемент уонна дьиэ кырааскатын оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас тутууга сыһыаннаах тэриллэри оҥорор.
325

**325 сыл**.

## Туох буолбута
* Муус устар 1 — Цзинь импиэрийэҕэ түөрт саастаах Чэн-ди аҕатын Мин-ди бөрүстүөлүн тутан хаалбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
329

**329 сыл**.

## Туох буолбута
* Билиҥҥи Кытай сиригэр баар буола сылдьыбыт Хотугу Хань диэн бүтэһик хууннар судаарыстыбаларын Хойукку Чжао диэн судаарыстыба үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Хотугу Хань

**Хотугу Хань** эбэтэр **Эрдэтээҥҥи Чжао** () — IV үйэҕэ Хотугу Кытай судаарыстыбата ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит 16 судаарыстыбаттан биирдэстэрэ. 304—329 сыллардаахха баар буола сылдьыбыта.

Лю Юань диэн Лю (хунну) ууһуттан төрүттээх киһи олохтообута. Бу киһи Цзинь импэрээтэрин аттыгар улааппыта. 290 сыллаахха Кытайга олорор хунну омуктар баһылыктара буолбут.
АЯМ

**Амыр-Саха сирэ тимир суол** (, кылгатан АЯМ) — Транссибы уонна БАМы Саха сирин кытта ситимниир тимир суол. Урут АЯМ диэн массыына суолун ааттыыллара, Улахан Невер диэн Транссиб станциятыттан Алын Бэстээххэ диэри. Бу трасса 2017 сыл ахсынньы 31 диэри "Өлүөнэ" диэн ааттааҕа уонна М-56 нүөмэрдээҕэ, кэлин А-360 диэн нүөмэр иҥэриллибитэ, "Өлүөнэ" диэн билигин да бэчээккэ эҥин элбэхтик туттуллар эрээри, докумуоҥҥа аатыттан сүппүтэ.

## Устуоруйата
1985 сыл кулун тутар 7 күнүгэр ССРС совминын 216 нүөмэрдээх уурааҕынан "Беркакит — Томмот — Дьокуускай" тимир суола тутуллар буолбут. Бу докумуонунан тутуу болдьоҕо 1985-1995 сылларынан быһыллыбыт, хайыы-үйэ 1985 сыллаахха 25 мөл. солк. көрүллүөхтээҕэ ыйыллыбыт, Беркакит — Томмот учаастагын быстах үлэҕэ 1991 сылга диэри киллэрэри болдьообут.

## Быһаарыылар
El Pasador

Дзавалон Аттыгар (ит. *Paolo Zavallone*) − псевдонимынан El Pasador биллэр итальянскай ырыаһыт.

## Биография
Поло 1950- с сыллардааҕы музыкальнай карьерын алпаабытын оркестр бөлөҕөр оонньоон барбыта. 1960- с сыллардаахха кини Грорди кытта контракт түһэрсэн сольнай ырыаһыт буолбута. Адриан Челентаноны киллэрэн туран атын артыыстарга ырыалары суруйбутум. Тохтобул кэнниттэн сценаҕа псевдонимынан эргиллэн кэлэн, ситиһиилээхтик альбомнарын, синллар таһаартарбыта. 1982 сыллаахха музыкальнай карьерын бүтэрэн, телевидениеҕэ үлэлии барбыта. Поло бэс ыйын 20 күнүгэр 2023 сыллаахха 91- с сылыгар өлбүтэ.
Яковлев Иван Яковлевич

мини|Яковлев
**Яковлев Иван Яковлевич** — (1848 сыл, муус устар 25, Кошки-Новотимбаево, Буинскай уйуос, Симбирскай күбүөрүнэ — 1930 сыл, алтынньы 23 Москуба) — сырдатааччы, педагог, православие миссионера, норуот оскуолаларын төрүттээччи. Казаан үөрэҕин уокуругун чувааш оскуолаларын иниспиэктэрэ (салайааччыта) (1875-1903) уонна Симбиирскэйдээҕи чувааш учууталларын оскуолатын төрүттээччитэ уонна салайааччыта (1868-1919), аныгы чувааш суругун-бичигин оҥорооччу (1870-с сылларга) уонна чувааш оҕолоругар аналлаах чувааш итиэннэ нуучча тылларын учуобунньуктарын ааптара, суруйааччы, тылбаасчыт, фольклорист. Действительнай статскай советник (1904).

1848 сыллаахха муус устар 25 (уруккуннан 13) Кошки-Новотимбаево диэн чувааш дэриэбинэтигэр төрөөбүт (Симбирскай күбүөрүнэ Буинскай уйуоһа). Ийэтэ — Настасья Васильевна Макарова, кинини төрөөрү өлбүт, аҕата биллибэт, онон бииргэ төрөөбүттэриттэн туһунан атын ыалга иитиллибит. Сэттэ сааһыгар 1856 сылтан Эргэ Бурундуктар диэн сэлиэнньэҕэ оскуолаҕа үөрэммит. Онно нуучча бааһынайын ыалыгар Мушкеевтарга олорбут. 1860 сыллаахха бастыҥ үөрэнээччи буолан Симбирскэйгэ уйуос учуулуссатыгар үөрэнэ киирбит.

Онно үөрэнэн иһэн сыл бүтэһигэр 1 кылаас үөрэнээччилэрин бөлөҕүн кытта саҥа аһыллыбыт Сибрискэй эр дьон гимназиятыгар көһөрүллүбүт. Онно землемерно-таксаторскай кылааска түбэспит, уонна 1863 сыллаахха диэри үөэммит. Бүтэрэн баран Симбирскэй удельнай хонтуоратыгар ыытыллыбыт, онно кээмэйдьит (мерщик) быһыытынан 4 сыл кэриҥэ үлэлээбит.

Бу кэмҥэ Иван Яковлев элбэхтик Симбирскэй, Казанскай уонна Самарскай күбүөрүнэлэринэн айаннаабыт, ол сылдьан нуучча, татаар, чувааш, эрзя омуктар хайдах олороллорун кэтээн көрбүт. XIX үйэ 60-с сылларыгар тарҕаммыт либеральнай өйүктэр сабыдыалларынан чувааш омугун олоҕун үөрэхтээһин көмөтүнэн чэпчэтэр туһунан толкуйдуур буолбут. Бу сылдьан чувааш култууратын сөргүтэр үлэни ыытар былааннаммыт. Бу былааннарын олоххо киллэрээри салгыы үөрэнэр туһунан санаталыыр буолбут.

## Быһаарыылар
686 сыл

Биһиги эрабыт **686-с** сыла.

## Түбэлтэлэр
* Муус устар 3 — Юкнум Йичаак К'ахк диэн киһи Калакмуль диэн майя омук икки судаарыстыбатыттан биирдэстэрин (атын аата Моҕой саарыстыбата) хоруола буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
*
801

**801** сыл.

## Түбэлтэлэр
* Муус устар 3 — Сиэрдээх Людовик (, ) Барселонаны хас да ый төгүрүктээн маврдартан былдьаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 503 сыл

* Муус устар 4 — Рим консула Агриппа Менений Ланат сабин омуктары () кыайбытын бэлиэтээбит. Бу былыргы омук Апеннин хайатын тэллэҕэр уонна Лацио диэн сиргэ Апеннин тумул арыытын ортотугар олорбут омук. Рим олохтоммутун кэннэ икки аҥыы хайдыбыта биллэр, биирэ римляннары кытта холбоспут, иккиһэ — тутулуга суох буолуутун иһин кыргыспыт.
Б. э. и. 46 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 6 — Юлий Цезарь аармыйата Цецилий Метелл Сципион уонна Марк Порций Катон (Катон Балыс) сэриилэрин Тапсе аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт.

* Балаҕан ыйын 26 — Фарсала анныгар кыргыһыы кэмигэр биэрбит андаҕарын толорон Юлий Цезарь Риимҥэ тутуллубут бөдөҥ храмы Венераҕа анаабыт. Билигин храамтан үс колонна ордон хаалбытын Риимҥэ көрүөххэ сөп.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Ralph Lauren Corporation

**Ralph Lauren Corporation** - АХШ моднай таҥаһы тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, бу тэрилтэни төрүттээбит киһи Ральф Лаурен диэн американскай модельер дьээдьэ, миллиардер баар киһи.
611 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 7 — Майя омуктар хоруоллара Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Паленке куорат-судаарыстыбыаны урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1141

**1141 сыл**.

## Туох буолбута
* Муус устар 7 — Матильда диэн ыраахтааҕы Англияны салайбыт устуоруйаҕа бастакы дьахтар буолбут.

* Балаҕан ыйын 9 — Түүр Хара кытайдар баһылыктара Елюй Даши мусульмаан сельджуктар уонна кара-ханидтар сэриилэрин Катван аттыгар (Самарканд куораттан үс көс кэриҥнээх сир) үлтүрүппүт, бу кыайыы кэнниттэн Орто Азияны барытын баһылаабыт.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Максимова Виктория Николаевна

**Максимова Виктория Николаевна** — Саха тэлэбиидэнньэтин бастакы дииктэрдэриттэн биирдэстэрэ.

1946 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Ытык Күөлгэ төрөөбүт (чопчулуурга). Виктория диэн ааты соторутааҕыта ситиһиллибит кыайыы чиэһигэр биэрбиттэр. Дьоно: ийэтэ Аграфена Михайловна Бочонина (Чөркөөхтөн, Төрүттэн төрүттээх), сэрии кэмигэр таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппар, аҕата Николай Алексеевич Максимов, Чурапчыттан төрүттээх, сэрии кэмигэр Ытык Күөлгэ ДОСААФ-ка үлэлээбит, сэрии бүтүүтүгэр холбоспуттар. Эр киһи бастакы кэргэниттэн кыыстаах эбит (Хотуттан кэлэн иһэн борокуокка төрөөрү өлбүт), оттон дьахтар сэрии кэмигэр тулаайах хаалбыт тастыҥ кыра балтын ииттэ ылбыт.

Онтон ыал хоту көспүттэр, бастаан Күһүүргэ, онтон Быков Мыска олорбуттар. Виктория бииргэ төрөөбүт балта Людмила Быков Мыска олордохторуна төрөөбүт. Аҕалара кыыһа Виктория биэс саастааҕар өлбүт. Аҕатын бүтэһик үлэтэ "Арктика" диэн балыксыттар артыалларыгар бэрэстээтэл. Ийэтэ кыра оҕолорун аһатаары таһаҕас тиэйэр массыынаҕа суоппардыыр, түүнүн архыып паапкаларын тигэр эбит. Кэлин иистэнэр буолбут. Онтон дойдутугар Тааттаҕа көспүттэр, биир сыл Ытык Күөлгэ, онтон Чөркөөххө олобуттар. 1956 сыллаахха ийэтэ иккистээн үс кыра оҕолоох киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. 

Виктория Чөркөөххө 6 кылааска диэри үөрэммит, онтон Ытык Күөл оскуолатыгар. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайга культпросвет училищеҕа үөрэммит. 

Бу үөрэнэ сырыттаҕына (?) Мария Ивановна Бучугасова-Федорова диэн "Пионерскай саһарҕа" биэрии эрэдээктэрэ биэриитигэр кытыннарар буолбут.

Ону бэлиэтии көрөннөр тэлэбиидэнньэҕэ 17 саастааҕар 1965 сыллаахха үлэҕэ ыҥырбыттар. 70-с сылларга Москубатааҕы култуура институтугар үөрэммит, "режиссер" идэтин баһылаабыт. Саха тэлэбиидэнньэтигэр 1998 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон 2001 сыллаахха диэри араадьыйаҕа үлэлээбит, ыараханнык ыалдьан тохтообут. 2008 сыллаахха кэргэнэ өлбүт, бэйэтэ инсуллаан инбэлиит буолбут. Онтон Капитоновкаҕа инбэлииттэр дьиэлэригэр олорбут.

2011 сыл сэтинньи 26 күнүгэр өлбүт.

## Быһаарыылар
Заза тыла

**Заза тыла** (Zazaki) —Түүркүйэ ил тыла. Перс тылыгар элбэх диалект баар, димли, заза уонна димлки.

## Быһаарыылар
PlayStation 2

**Sony PlayStation 2** (, *Сони Плэйстэйшн 2*), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
Jazzdauren

**Jazzdauren** - Казахстан саҥа тахсан эрэр ырыаһыта, ыам ыйын 10 күнүгэр 2004 төрөөбүтэ, Уральск куоратка.
837

* Муус устар 10 — Галлей кометата Сиргэ муҥутуурдук чугаһаабыт (5,1 мөлүйүөн килэмиэтир).
Скарлетт (ырыаһыт)

**Скарлетт** - Арассыыйа уонна АХШ трансгендернай ырыаһыта. Урукку ырыаһытын аата Оскар, төрөөбүт аата - Шамиль.

## Биографиата
Бовар Ханаков

**Бовар Ханаков** - Украина уонна АХШ охсуһууга, UFC кыттыылааҕа, Top Dog FC кыттааччыта. Мариуполь куоратка олорор этэ, ол эрэн СВО кэмигэр дьиэтэ уота алдьанан Америкаҕа куоппута.
966

**966 сыл**

## Туох буолбута
* Муус устар 14 — Дубравка диэн Богемияттан төрүттээх христианка кыыһы ойох ылан баран поляннар баһылыктара Мешко I христианствоны ылыммыт, Польша судаарыстыбата төрүттэмит түгэнинэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Бернард Һилл

**Бернард Һилл** (*Bernard Hill*) - Улуу Британия биир биллэр артыыһа, Аан Дойдуга Титаник киинэҕэ капитан оруолун толорбутунан биллэр. Төрөөбүтэ - 17 ахсынньы 1944 , өлбүтэ - 5 ыам ыйа 2024.

## Биографиата
Бомбер

**Бомбер** (толору аата - **Бомбер Дьэккэт** эбэтэр **Bomber Jacket**) - US Air Force саллааттарын урукку сонноро, кэнники гражданскай дьоҥҥо тарҕанар. Араас көрүҥэ баар.
Красногорскай

**Красногорскай** (нууч: *Красногорск*) - Арассыыйа биир динамична сайда турар куората, Москуба куораттан 2 км тэйиччи сытар. Дьонун ахсаана 200 тыыһынча киһи.
Рафаах

**Рафаах** - Сектор Газа сиригэр баар кыра куорат. Ыам ыйын 7 күнүттэн 2024 сылтан ыла Израиль уонна ХАМАС сэриитин фонугар куоратка алдьаныы саҕаланна.
Москва биржата

**Московская биржа** — Арассыыйа ордук бөдөҥ биржевой холдиҥа, акциялары, облигациялары, производнай инструменнары, атын дойдулар валюталарын, харчы ырыынагын инструменнарын уонна да атын финансовай инструменнары , күндү металлары, бурдук туораҕы уонна саахарбатарыы организатора буолар. 1992 сыллаахха олохтоммута, баскаты аата — Московская межбанковская валютная биржа, ММВБ), 2011 сыллахха холбоһуу түмүгүнэн ОАО «Московская биржа ММВБ-РТС»  кубулуммута Онно ММВБ биржатыгар 1995  сыллахха арыллыбыт РТС (Российская торговай системата) үлэлээбитэ.

Холдиҥ састаабыгар Национальнай депозитарий (НКО АО «Национальный расчетный депозитарий», сокращённо — НРД), ону тэҥэ ордук бөдөҥ клиринговай центр - «Национальнай клиринговай центр», кылгатыллыбыта АО «НКО „НКЦ“».

## Быһаарыылар
1080

**1080** сыл.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
### Олунньу
### Кулун тутар
### Муус устар
* Муус устар 17 — Дания хоруола Харальд III өлбүт, кини кэнниттэн Кнут IV олорбут, бу киһи Данияттан төрүттээх сыаркап бастакы сибэтиэйэ буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Galanz

**Galanz** - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ холодильниктары оҥорон атыылыыр, сүрүн атыылыыр сирэ - Кытай, АХШ, Тайланд, Сингапур уонна Монголия.
Экоцид

**Экоцид** - термин, соруйан Айылҕаҕа хоромньу оҥорооһуну ааттыыллар.
4Tale Production

**4Tale Production** - Кыргызстан саҥа инновационнай стартап тэрилтэтэ, 2024 сыллаахха Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ буолар. 

Официал саайта: https://4taleproduction.com/
GPT-4

**GPT-4** - диэн мультимодальнай тыл, уопсайа 50 омук тыла код быһыытынан биир файлга хомулла сылдьар, ону AI көмөтүнэн киһи курдук толкуйдаталлар. OpenAI ыам ыйын 13 күнүгэр 2024 сыллаахха өссө күүстээх тыл версиатын билиһиннэрдэ, өссө түргэнник толкуйдуур - GPT-4o диэн.
GPT-4o

**GPT-4o** - GPT-4 салҕыыта, арыый 76% күүһүрбүт көрүҥэ буолар. Бу мультимодальнай тыл тыаһы, саҥаны уонна көстүүнү кытта үлэлиир буолар. OpenAI ыам ыйын 13 күнүгэр 2024 Аан Дойдуга билиһиннэрдэ.
BIGO Live

**BIGO Live** - Сингапуртан төрүттээх интернет тэрилтэтэ уонна Bigo Live диэн төлөпүөҥҥэ программаны сайыннарааччы, быһа эфиргэ тахсыыны оҥорор платформа. 2024 сыллаахха Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, номнуо 500 мөллүйүөн активнай туттааччылаах 150 омук сиригэр.
Алмаас суутрата

[thumb|right|240px|<center>868 сыл ыам ыйыгар бэчээттэммит<br />Алмаас суутрата,<br />([Британская библиотека|Британия бибилэтикэтин архыыба). Кини уратытынан фронтиспиһигэр Будда уонна кинини тулалыыр сибэтиэйдэр, бодхисаттвалар, көтөр апсарылар уонна икки хахай ойууламмыттара буолар. Алтаар иннигэр параферналияны туппут Субхути манаах олорор, кини Буддаҕа ыйытыылары биэрэр, кинигэ тиэкиһэ ол хоруйдартан турар.]]
**Алмаас суутрата**, эбэтэр **Ваджраччхедика Праджняпарамита сутра** (, *Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra*, «Чаҕылҕан курдук ньүдьү-балайы хайа охсор улуу билии туһунан суутра», , ) — «Праджняпарамита» циклын суутрата, махаяна буддизмын сүрүн тиэкиһэ, быһа барыллаан б. э. и. III үйэҕэ суруллубут, (IV үйэ иннинэ буолара чопчу биллэр). Санскрит тылынан суруллубут. Кытайдыы алта тылбааһа баар; Кумараджива тылбааһа аан дойдуга иккис эбэтэр бастакы бэчээттэммит кинигэ буолар (ксилография ньыматынан), 868 сыллаахха ыам ыйыгар тахсыбыт.

## Эбии маны көр
## Быһаарыылар
868

**868 сыл**.

## Туох буолбута

* Ыам ыйын 11 — Кытайга Алмаас суутратын бэчээттээбиттэр, бу кинигэ билигин биллэр кинигэлэртэн ордук кырдьаҕас бэчээттэммит кинигэ. 1900 сыллаахха Дуньхуан диэн сиргэ хайа хаспаҕыттан көстүбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
White Castle

**White Castle** (*Уайт Кэстл*) - АХШ региональнай сетевой фастфуд рестораннара, сүрүннээн Мидвест уонна NYC тарҕаммыт. 1921 сыллаахтан үлэлиир.
Саха Сиригэр репарациа төлөнүүтэ Арассыыйа оккупациялаабытын иһин

**Саха Сиригэр репарациа төлөнүүтэ Арассыыйа оккупациялаабытын иһин** (ааҥл: *Payment of reparations to the Sakha Republic from Russia for damage caused during the occupation*, исп: *Pago de reparaciones a la República de Sajá por parte de Rusia por los daños causados ​​durante la ocupación*, кытайдыы: *俄罗斯向萨哈共和国支付占领期间造成的损失赔偿*, укр: *Виплата репарацій Республіці Саха з боку Росії за шкоду, заподіяну в період окупації*, тур: *İşgal sırasında meydana gelen zararlardan dolayı Rusya tarafından Saha Cumhuriyeti'ne tazminat ödenmesi*) - Саха Сирэ туспа көҥүл бардаҕына һокуоннайдык Арассыыйаттан көрдүүр репарациа харчыта, баттабылга олорор инники кэскилин уонна барыһын сүтэрбит кэмэ ааҕыллар. 

2024 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сиригэр иэһэ - 4 триллион доллар уонна сыл аайы 54 миллиард долларынан эбиллэн иһэр. 

СВОҕа хас өлбүт саха саллаатыгар Арассыыйа 5 мөллүйүөн доллар төлүөхтээх! Уонна мобилизация ыытан сахалары геноцид оҥорбутун иһин. Уонна Москва налог харчытын барытын ылбытын иһин.
Кирилл Канахин

**Кирилл Канахин** - Арассыыйа биир биллэр артыыһа уонна Нуучча көҥүл корпуһа кыттааччыта. 

## Биографиата
Сибиир батальона

мини
**Сибиир Батальона** (урукку саха тылынан - Sibiir Bataliona) - сахалар  буряттар, тувиннар, калмыктар уонна Сибиир нууччалара Сибиир Арассыыйаттан арахсан туспа көҥүл буоларын туһугар сэриилэһэр һеройдар. Салайааччылара - Владислав Аммосов. 

Сибиир батальона Интернационал легиона иһигэр киирэр.

Билсэр телеграм канаала: https://t.me/intlegionua
Владислав Аммосов

**Владислав Аммосов** (хос аата позывнойа - *Дохсун боотур*) - урукку ГРУ үлэһитэ, билигин Саха Сирэ көҥүл буоларын туһугар охсуһар һерой, Сибиир батальона салайааччыта. 

## Биографиата
Калмыктар

**Калмыктар** - Калмыкия республикатын төрүт уонна сүрүн олохтоохторо.
Ларри Уу-Тай Чен

**Ларри Уу-Тай Чен** (кыт:   ааҥл:  ) - Кытай үспүйүөнэ, ол эрэн кэнники АХШ үспүйүөнэ буолбута CIA үлэлээн.

## Биографиата
Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан

Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан сокуон дойдуттан уонна культураттан тутулуктаах. Быраабыла курдук, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго араастык сыһыаннаһар. Ол эрээри, сокуоннай сааһын ситэ илик оҕолор улахан дьон быһыытынан эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
## Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор тустарынан сокуон
Францияҕа да, холбоһуктаах Штаттарга да курдук, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор арыгыны эбэтэр табаҕы иһии, сылайыы, дьиэттэн сүүрүү уонна көппөт буолуу курдук дьайыылар бобуллубуттар. Ол курдук, сокуоннай сааһын ситэ илик киһи быһылаан тахсыан сөп.
### Холбоһуктаах Штаттар
Холбоһуктаах Штаттарга "сокуоннай сааһын" өйдөбүл штаттан көрөн араастаһар. Система 6- тэн 10- гар диэри саастаахтар, штаттан 18- гар диэри саастаахтар; штаттартан көрөн 11 штат (Дьордьия, Илларионс, Луизиантан, Массачусетс, Мичиган, Мисури, Соҕуруу Каролинаттан уонна Техас). онно 15 саастааҕар аҕыйах. Инньэ гынан сиппит- хоппут 16, 17 эбэтэр 18 саастарыгар тиийэр.

1974 с. сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолорго ювенальнай юстиция уонна сокуону утары охсуһуу туһунан федеральнай сокуон АХШ сокуоннарыгар түөрт сүрүн ирдэбили туруорар:

*Бастатан туран, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор холуонньаларыттан кинилэри общественнай эбэтэр дьиэ кэргэн тэрилтэлэригэр тылбаастааһын динституционализациялааһын.
*Иккиһинэн, сегрегация (сокуоннай саастарын ситэ илик уонна улахан дьон икки ардыларыгар сөпсөспөт буолуу уонна истии).
*Үсүһүнэн, сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор олорор дьиэлэригэр ювенальнай юстиция систематын кытаанах хааччахтааһын.
*Төрдүһүнэн,бөлөхтөрү кытаанах режимнээх усулуобуйаҕа аһарыыттан көмүскээһин.
Штаттар соҕурууҥҥу Даататтан уонна Ваймонгтан ураты штаттар бары кытталлар.
### Франция
Францияҕа сокуоннай саастарын ситэ илик үс категориялаах:

*Оҕо бэйэтин дьайыытын өссө билэ илик, буруйу оҥорор, онон буруйу оҥорор кыаҕа суох.
*Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор 14-16 сааһыгар диэри сөптөөх мындыр өйдөөх буолаллар. 2002 с. сокуонунан, киниэхэ холуобунай буруй оҥоһуллубут, иитэр- үөрэтэр характер миэрэлэрэ эрэ туһамматтар.
*Сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор 16- тэн 18- гар диэри саастарын ситэ илик оҕону иитиигэ эбэтэр, холуобунай буруйдааһыҥҥа түбэһиэхтэрин сөп.
16 сааһыгар диэри саастаах оҕолор буруйу оҥоруулара холуобунай кодекс 122-8 ыстатыйатынан быһаарыллар. 16- тэн 18- гар диэри саастаах оҕолор эппиэккэ тардыллыахтарын сөп, ол гынан баран, буруйу оҥорооччулар уонна буруйу оҥорооччулар саастарын ситэ илик оҕолор буруйга тардыллыахтарын сөп.
Diamondback Energy

**Diamondback Energy** - АХШ тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Энергия оҥорорунан биллэр.
Bronx Zoo

**Bronx Zoo** - Бронкс сиригэр баар зоопарк, NYC куоратка. Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар уонна Америкаҕа саамай бөдөҥ куорат зоопаркаларыттан.
Колодезникова Елена Дмитриевна

**Колодезникова Елена Дмитриевна** — киһи организма намыһах температураларга үөрэниитин чинчийбит учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун преподавателэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олоҕу тарҕатыыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, СӨ уонна РФ доруобуйатын харыстабылын туйгуннара.

1939 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1963 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ факультетын бүтэрбит (бастакы выпуск). 1963-64сс. Алдан оруйуонун Золотинка балыыһатын главнай бырааһа. 1964 сыллаахтан СГУ МЛФ-тыгар (кэлин ХИФУ МИ) үлэлээбит. 1967-70 сс. - Москубатааҕы мэдиссиинэ 1 институтун аспирантуратыгар үөрэммит. 1972 сыллаахха "Реактивные изменения в коже и бурой жировой ткани при длительном охлаждении" диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. "Бурая жировая ткань" диэн монографияны уонна 60-ча билим үлэтин, гистологияны үөрэтиигэ уонча мэтиэдикэ босуобуйатын бэчээттэппитэ.

Елена Дмитриевна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр чэгиэн олох иһин хамсааһыны саҕалаабыт дьонтон биирдэстэрэ. Араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ уонна бэчээккэ чэгиэн олоҕу тарҕатан куруук тахсар. Чэгиэн олоҕу тарҕатыыга 4 брошюраны уонна 40-тан тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ. 

"Билии" уопсастыба, доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин, үөрдүк үөрэх судаарыстыбаннай кэмитиэтин, СӨ Бэрэсидьиэнин наҕараадаларынан бэлиэтэммитэ.
Neuralink

**Neuralink** (*Неуралинк*, *Нейролинк*, *Нөйралинк*) - АХШ нейротехнологическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна 2022 сылтан саамай бөдөҥнөрө, 2024 сылтан Аан Дойдуга биир бастыҥ инновационнай тэрилтэ. 2016 сыллаахха төрүттэммит Илон Маск диэн киһинэн.
Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ

**Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ** — Арассыыйаҕа, Хотугу Македонияҕа, Болгарияҕа ыам ыйын 24 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 

Бу күн православнайдар IX үйэҕэ олоро сылдьыбыт Кирилл уонна Мефодий диэн ини-бии гириэк манаахтаарын санаан ааһар күннэрэ. Бу дьон славяннарга суругу-бичиги биэрбит дьонунан ааҕыллаллар.
796

**796** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 18 — Нортумбрия хоруолун Этельред I Корбриджка өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
531

**531** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 19 — Каллиникум аттынааҕы кыргыһыы: Рааккаҕа (Хотугу Сиирийэ) Пиэрсийэ аармыйата Велисарий баһылыктаах Византия аармыйатын кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б.э.и. 753

## Туох буолбута
* Муус устар 21 — Рим куорат тутуллуута саҕаламмыт (бу күнү-дьылы өссө I үйэҕэ устуоруктар ааҕан таһаарбыттара).

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Er Berde (тэрилтэ)

**Er Berde** (саха тылыттан - **Эр Бэрдэ**) - АХШ стартап тэрилтэтэ, эр дьоҥҥо таҥас сап тигэр, атыылыыр. 2024 сыллаахха сайын үөскээбитэ. 

## Историата

## Факталара

Саха эмиграннара төрүттээбиттэрэ. Amazon иһинэн үлэлиир уонна кини 70% акциатын бас билэр, Amazon FBA иһинэн эргийэр. Саха Сиригэр сыһыана суох. 

## Терминология

Эр Бэрдэ диэн тылтан үөскээбит.
599 сыл

**599** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 23 — Калакмул хоруола (майя омук) Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр сытар Паленке куорат-судаарыстыбаны баһылаан олорбут Йол Ик'нали диэн дьахтар ыраахтааҕыны кыайбыт, куораты халаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

**Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан бааһы утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ** — сыл ахсын ыам ыйын 23 күнүгэр дьахтар туругар болҕомто тардаары ХНТ бэлиэтиир күнэ.

Хат буолуу кэмигэр үөскүүр сырҕан баас () — дьахтар төрүүрүгэр үөскүүр эчэйии. Аныгы мэдиссиинэ көмөтө суох аһара уһуннук төрөөбүт дьахталларга көстөр ыарыы — төрүүр ханаал уонна хабах ыккардыгар эбэтэр төрүүр ханаал уонна көнө осоҕос ыккардыгар хайаҕас үөскүүр. Мантан сылтаан иик алла сылдьар буолуон сөп, атын хроническай ыарыылар үөскүөхтэрин сөп, ыарыы депрессияҕа уонна дьонтон тэйиигэ тиэрдиэн, быста дьадайыы төрүөтэ буолуон сөп. Маннык баастаах дьахталлар төрөөтөхтөрүнэ 90 бырыһыан оҕо куотар.

2003 сыллаахха ХНТ иһинэн үлэлиир Нэһилиэнньэ пуондата (Фонд ООН в области народонаселения, ЮНФПА) уонна атын тэрилтэлэр сырҕан бааһы суох гыныыы хампаанньатын саҕалаабыттара. Хампаанньа сыала-соруга — сайдар дойдуларга сырҕан баас сайдыылаах дойдуларга көстөрүн курдук сэдэх буоларын ситиһии.

2018 сыллаахха ХНТ Сүрүн Ассамблеята кыһалҕаны 2030 сыллаахха суох гынар туһунан резолюция ылыммыта.
1014

**1014** сыл — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Муус устар 23 — Клонтарф аттынааҕы кыргыһыыга ирландецтар дойдуга саба түспүт викиннэри кыайбыттар, ол эрээри хоруоллара Брайан Бору кыргыһыыга өлбүт.

* От ыйын 29 — Византия-Болгария сэриилэрэ: Клейдион аттынааҕы кыргыһыыга Византия импэрээтэрэ Василий II Болгария аармыйатын бүтэһиктээхтик үлтүрүппүт. Мантан сылтаан Болгария ыраахтааҕыта Самуил сүрэҕинэн ыалдьыбыт уонна алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ
594 сыл

**594** сыл.

## Туох буолбута
* Суйко диэн дьоппуон импэрээтэр дьахтара Японияҕа буддизм практикатын билинэр докумуон таһаарбыт. Кытай Суй династиятын кытта дипломааттыы сыһыаны олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
598 сыл

**598** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 4 — Когурё сэриитэ: Кытай импэрээтэрэ Вэнди кыра уолугар Ян Лян диэн киһиэхэ 300 000 киһилээх аармыйаннан Когурё (Кэриэйэ) хоруоллугун ардах дьылын кэмигэр (бэс уонна от ыйдарыгар) сэриилииригэр бирикээстээбит.
* Кытай флота Бохай байҕалыгар адмирал Кан И-Сик баһылыктаах Когурё флотун (50 000 киһилээх) кытта кыргыһыыга хотторбут. Ян Лян чугуйарга күһэллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
603 сыл

**603** сыл.

## Туох буолбута
* Өрө турбут күөх түүрдэр (гектюрки) Тарду Хаҕан диэн Арҕаа Түүр хаҕанаатын баһылыгын өлөрбүттэр. Кини оннугар бүрүстүөлгэ уола Хешана Хаҕан (Чулуо Хаҕан) олорбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
607 сыл

**607** сыл.

## Туох буолбута
* Персия сэриилэрэ Феодосиополь куораты ылбыттар — Бу Византия Арменияҕа сүрүн кириэппэһэ этэ.
* Перстэр Арменияны, Галатияны уонна Пафлагонияны ылбыттар, Халкидоҥҥа тиийбиттэр.
* Перстэр Марде уонна Амида диэн Византия кириэппэстэрин ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
615 сыл

**615** сыл.

## Туох буолбута
* Балканнарга славяннар көҥүл кимэн киирэллэр, кинилэр аныгы Болгария, Сербия, Хотугу Македония уонна Греция сорох сирдэригэр элбэхтик олохсуйаллар. Билиҥҥи Югославия арҕааҥҥы сирдэрэ (Босния, Хорватия уонна Далмация) авардар саба түһүүлэригэр түбэһэллэр, кинилэр бу регионҥа олохсуйаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
631 сыл

**631** сыл.

## Туох буолбута
* Император Тайцзун Илиҥҥи Түүр Хаганаатын вассаалларыгар Сюэяньто биис-уустарыгар үрүҥ көмүс уонна солко ыытан кулуттааһыҥҥа түбэспит кытайдары босхолуурга көрдөһөр. Суй династията сууллан Тан династиятията олохсуйар кэмигэр хотугу кыраныыссаҕа олорор дьону Сюэяньто биис-уустара (кинилэр сирдэрэ быһа барыллаан билиҥҥи Алтаай, Тыва, Хакасия, Бурятия сирдэринэн тайаан сытар этэ) билиэн ылбыттар эбит. Посольство 80 000 эр киһини уонна дьахтары босхолуур, кинилэр Кытайга этэҥҥэ төннөллөр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
635 сыл

**6353** сыл.

## Туох буолбута
* Византия импэрээтэрэ Ираклий I Балкаан тумул арыытыгар аваардар былаастарын сууллараары Улуу Болгария кагаанын Кубраты кытта сөбүлэҥ түһэрсибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
639 сыл

**639** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 19 — Илин Түүр каганаатын бас-көс дьонуттан биирдэстэрэ Ашина Цзешешуай Тан импиэрийэ баһылыгын Тайцзун ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыта табыллыбатах. Илин Түүр каганаата бу түбэлтэ буолуон 9 сыл иннинэ 630 сыллаахха Тан импиэрийэтин сабыдыалыгар киирэргэ күһэллибитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
643 сыл

**643** сыл.

## Туох буолбута
* Кытай префектуратын бырабыыталыстыбатын чунуобунньуктара киин куоракка Чаньаҥҥа айаннаан, бэйэлэрин уокуруктарын дьыалаларын туһунан сыллааҕы отчуоту оҥороллор. Император Тайцзун үгүстэр сынньанар сөптөөх дьиэлэрэ суоҕун, атыыһыттартан хос куоратмныылларын билбит. Онон, Тайцзун муниципальнай тутууга эппиэттиир бырабыыталыстыба уорганнарыгар хас биирдии ыалдьыт чунуобунньукка киин куоракка дьиэ тутан биэрэргэ дьаһайар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
647 сыл

**647** сыл.

## Туох буолбута
* Кытайга Хоту дойдуну уоскутар улуу протекторат тэриллибит. Бу Тан династия олохтообут Кытайтан хоту сытар сирдэри (Сюэяньто) кытта алтыһар байыаннай бырабыыталыстыба этэ. Сюэяньто диэн хоту өттүнэн Байкаалга тиийэр, соҕуруу өттүнэн Гоби кумах куйаарынан, илин өттүнэн Хинган хайаларынан, арҕаа Алтаай хайаларынан кирбиилэнэр сирдэри ааттыыллара. Бу протекторат 682 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
651 сыл

**651** сыл.

## Туох буолбута
* Халиф Усман ибн Аффан кораны билиҥҥи көрүҥүнэн хомуйан оҥорбут. Бу тиэкистэн куопуйалар арааб бары куораттарыгар тарҕаммыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
655 сыл

**655** сыл.

## Туох буолбута
* Арааб аармыйалара Хорасааны (Ираан) уонна Трансоксания (Орто Азия) устун барар Торҕо суолун сэриилээн ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
623 сыл

**623** сыл.

## Туох буолбута
* Византия-Сасанид сэриитэ: Византия ыраахтааҕыта Ираклий I Арменияҕа саба түспүт, Халкидонҥа (билиҥҥи Турция) баар перстартан көмүскүүрүгэр Константинополь куораты уолугар Константиҥҥа (11 саастаах) уонна Бонус диэн киһиэхэ хаалларбыт. Кини 5000 киһилээх Трапезуска баар Византия аармыйатыгар холбоһорго барар. Понт куоракка эбии күүстэри хомуйан баран, Ираклий Армения хайаларын уонна хотугу субкавказскай княжестволары туоруур. Кини Мидияны (Азербайджан) халыыр уонна кинини угаайыга киллэрэ сатыыр Персия аармыйатын кытта быһаччы сэриилэспэт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр