Куһаҕан үөрүйэх уратыта

Өй-санаа үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбыт. Сайдан иһиитэ киһи оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулуктааҕын сахалар быһааран үс таһымҥа араарбыттар:

1. Буор кут араас хамсаныылары табатык оҥоруунан эрчиллэн, дьарыктанан этин-сиинин үөрүйэх оҥорор.

2. Ийэ кут үгэстэринэн иитиллэн санааны хамсаныыга тириэрдэр.

3. Салгын кут үөрэҕи ылынан сайдан үгэстэри үөскэтэр.

Улахан киһи үөрэҕи, билиини салгын кутунан ылынан баран үгэскэ кубулутан ийэ кутун сайыннарар, онтон бу үгэстэри туһанан элбэхтик этин-сиинин хамсатан, дьарыктанан үөрүйэхтэри, буор куту үөскэ-тинэр. Кэлэр көлүөнэлэргэ үөрүйэхтэр эрэ бэриллэн иһэллэрэ киһи этин-сиинин дьарыктыыра, эрчийэрэ улахан туһалааҕын биллэрэр.

Өй-санаа үөрэҕин билэр сахалар үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэн кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһиэхтэрин, кинилэри түргэнник сайыннаран ситиһиилэри оҥоруохтарын баҕараллар. Онтон куһаҕан үөрүйэхтэнэн хаалыахтарын уонна олор эмиэ оҕолоругар бэриллэн иһиэхтэрин сөбүн билэн эрдэттэн, тугу эмэ куһаҕаны оҥоруохтарын инниттэн сэрэнэллэр, өйдөрүн-санааларын, уһун үйэлэр тухары сайдыбыт буор куттарын харыстыыллар.

Эккэ-сииҥҥэ үөскүүр үөрүйэхтэр үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан хаалыылара олох уопутунан быһаарыллан арахсаллар. Үөрэх төһө эрэ кэминэн хос-хос хатыланан үгэһи үөскэтиэн сөп. Онтон үгэс киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына үөрүйэҕи үөскэтэр кыахтанар. Куһаҕан быһыы элбэхтэ хатыланан үгэстэн үөрүйэххэ кубулуйан хааллаҕына, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиэн сөп.

Сахалар хайа эрэ көлүөнэлэригэр хара айыыны оҥорбут, ол аата киһини өлөрбүт, хаайыыга сылдьыбыт киһини кытта ыал буолан хол-боспоттор. Ол барыта куһаҕан үөрүйэх бэриллэн төрөтөр оҕолоругар эмиэ итинник хара айыыны оҥорон кэбиһэр дьон баар буолуохтарын сөбүттэн эрдэттэн, оҕо төрүөн инниттэн сэрэнэллэр, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын харыстаан ити быһыыны туһаналлар. 

Куһаҕан үгэс үөрүйэххэ кубулуйдаҕына хаһан да умнуллубат, ол иһин киһи кыайан көммөт куһаҕан майгылаах киһиэхэ кубулуйуон сөп. Хас да киһини өлөрбүт киһини билигин “маньяк” диэн ааттыыллар, тутан хаайа, дьонтон тэйитэ сатыыллар. Куһаҕан үөрүйэхтээх киһи маньяк буолара быһаарыллан туоратыллар.

Киһини өлөрүү диэн олус ыар сабыдыаллаах куһаҕан быһыы буо-ларынан киһи бу аһара куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна үгэстэн үөрүйэххэ соҕотохто кубулутан кэбиһиэн сөп. Олус ыар быһыы биирдэ оҥорору кытта үгэһи үөскэтэн кэбиһэр кыахтаах. Оччоҕуна бу киһи киһини өлөрөрүн хатылаан оҥоруон сөбө үөскээн тахсар. 

Куһаҕан үгэс киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына уонна элбэхтэ хатыланнаҕына куһаҕан үөрүйэҕи үөскэтэн буор кукка уларыйар. Үөрүйэх диэн буор кут ситиһэр таһыма ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин быһаарар. Куһаҕан быһыылары оҥо-рон куһаҕан үөрүйэхтэммит киһи оҕолонноҕуна куһаҕан үөрүйэҕэ оҕолоругар салгыы бэриллиэн сөбүттэн сахалар сэрэнэннэр хаайыылаахтары кытта ыал буолан холбоспоттор.

Омуктар үөрэхтэрин, билиилэрин аһара өрө тутар сорох үөрэхтээхтэр индийэлэргэ “карма” диэн үөрэх баар диэн этэллэр, ону үтүктэ сатыыллар. Сахалар куһаҕан үөрүйэх диэн үөрэхтэрин билбэтэҕэ буолаллар. Индийэлэр “карма” диэн ааттыыр үөрэхтэрин сахалар бэйэлэрэ да билэллэр, куһаҕан үөрүйэх умнуллубат, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр диэн этэллэр. Кэлэр көлүөнэлэригэр үчүгэйи баҕарар дьон куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорон оннук үөрүйэхтэри үөскэтиммэт, иҥэриммэт буола сатыыллар, ол аата өйдөрүн-санааларын, буор куттарын харыстыыр туһугар кыһаналлар.

Былыргы сахалар “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһэллэр” диэн этиилэрэ куһаҕан үөрүйэхтэр аҕыйыылларыгар тириэрдэр туһалаах быһыы буолан туттулла сылдьыбыт эбит. (1,46). 

Дьон өйө-санаата сайдарыгар, тупсарыгар бу быһыы улахан үчүгэйи оҥорбута сөп. Куһаҕан үөрүйэхтээхтэр олохтон эрдэ туораан биэриилэрэ дьон киһилии быһыылара элбииригэр тириэрдибитэ чахчы. Билигин өй-санаа сатарыйан, алдьатыы өттүгэр халыйбыт кэмигэр, бу туһалаах үгэспитин оннугар киллэрэн туһаныа, куһаҕан үөрүйэхтээхтэр элбээбиттэрин аҕыйата сатыа этибит. Бу куһаҕан үөрүйэх кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ күүлэйдии сылдьар дьахталлары чаҕытан, салыннаран туттунар күүстэрин улаатыннарыыга туһата ордук улахан буолуо этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕин ылыннахха куһаҕан санаалартан куруук ыраастана сылдьыы үөскээтэҕинэ куһаҕан санаалар үгэс буолан өйгө-санааҕа иҥэллэрин суох оҥорорго туһанар кыах улаатар.

Киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун туһугар киһи куһаҕан үгэстэри үөскэтинэн үөрүйэххэ кубулуппата, өйүн-санаатын харыстыыра, куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьара эрэйиллэр. Үөрүйэххэ кубулуйбут куһаҕан быһыы кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэриттэн эрдэттэн сэрэнии, куһаҕаны оҥорбот буолуу, харыстаныы эрэйиллэр уонна эдэрдэр ыал буолууларыгар сахалар былыргы кэмнэргэ үөскэппит үгэстэрин тутуһаллара ирдэнэр. 

Олус ураты быһыыны, куһаҕан айыыны оҥоруу үгэһи биирдэ оҥорору кытта үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Айыыны оҥоруу киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыта буоларынан угуйар, тардар дьайыыта аһара улахан. Тулуура аҕыйах киһи уонна улаатан эрэр оҕо ону өссө оҥорор санаата улаатан хаалыан сөп. Айыыны оҥоруу биирдэ оҥорору кытта табылла охсубакка куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара олус элбэх. Буолар-буолбат айыыны оҥорортон сахалар туттуналлар, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолорун үөрэтэллэр. 

Куһаҕан үөрүйэх диэн куһаҕан үгэс элбэхтэ хатыланарыттан үөскээн тахсар. Ханнык баҕарар үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэриттэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр кыахтанар. Кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын харыстыыр санаалаах дьон үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэ, иҥэринэ сатыыллар.

Куһаҕан үөрүйэх кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ төннүбүт төрүөх үөскүүрүгэр тириэрдиэн сөбүттэн эдэрдэр ыал буолуохтарын инниттэн сэрэннэхтэринэ табыллар. Куһаҕан үөрүйэхтэрдээх төрөппүттэртэн төннүбүт төрүөхтэр төрүүллэрэ биллэр. (2,115).

Сахалар үйэлэрин тухары таҥара үөрэҕин тутуһан куһаҕан быһыылары оҥорбокко кыһаналлар, ол иһин куһаҕан санааларыттан ыраастаналлар, умнан, хаалларан иһиини туһаналлар. (3,58).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с. 

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн. Таҥара үөрэҕэ.