Бахрушин Сергей Владимирович

**Бахрушин Сергей Владимирович** (1882, балаҕан ыйын 26 (алтынньы 8) – 1950, кулун тутар 8) — биллиилээх нуучча уонна сэбиэскэй устуорук учуонай, ССРС Наукаларын акадьыамыйатын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1939), РСФСР АПН акадьыамыга (1945), Сибиир уонна Саха сирин социальнай-экономическай устуоруйатын билим таһымыгар үөрэтиини төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Бэрэпиэссэр (1927), устуоруйа билимин дуоктара (1943), ИФЛИ бэрэпиэссэрэ (1934—1936), МГУ истфагын бэрэпиэссэрэ (1935 сылтан), Билим Акадьыамыйатын Устуоруйа институтун үлэһитэ (1936 сылтан). Сталин бириэмийэтин лауреата (1941). Узбек ССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1943).  

## Олоҕун олуктара
Москубаҕа биллэр татаар төрүттээх Бахрушиннар диэн атыыһыттар уонна меценаттар дьиэ кэргэннэригэр 1882 с. балаҕан ыйын 26 (алтынньы 8) күнүгэр төрөөбүтэ. Москуба государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбитэ, кэлин онно бэйэтэ профессордаабыта. 

1909 сыллаахтан Москуба университетыгар приват-доцент дуоһунаска үлэлээбитэ, 1927 сылтан өлүөр диэри — МГУ бэрэпиэссэрэ. РАНИОН дьиҥнээх чилиэнэ (1924).

«Дипломатия устуоруйатын» суруйууга кыттыытын иһин Сталинскай бириэмийэ лауреата буолбута (1942).

Акадьыамыктар дьыалаларынан «монархическай саагыбарга кыттыбытын иһин» Бахрушин устуорук Сергей Платоновтыын Семипалатинскайга көскө олорбута (1931—1933). Көскө олорон бибилэтиэкэҕэ үлэлээбитэ, Семипалатинскай педагогическай уонна геологическай институтттарыгар преподавателлээбитэ. 1933 с. амнистияланан Москубаҕа төннүбүтэ — Кыһыл профессура институтугар.

1936 сыллаахтан ону таһынан ССРС Билимин акадьыамыйатын Устуоруйа институтугар үлэлээбитэ, онно 1942 сылтан ССРС XIX үйэ иннинээҕи устуоруйатын сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн.

## Саха сирин үөрэтиигэ кылаата
Бахрушин Саха сиригэр интэриэһэ кини Сибиири баһылааһын туһунан кэлим чинчийиитин сорҕото буолбута. Кини кыраайы сайыннарыыга административнай дьаһаллары эрэ буолбакка, экономическай процестары бастакы планҥа таһаарбыта.

«Саха сирин историческай дьылҕата» (1927): Бу фундаментальнай үлэтигэр Бахрушин XVII үйэтээҕи нуучча сэлиэнньэлэрин оруолун уонна олохтоох нэһилиэнньэни кытта алтыһыыларын ырыппыта. Өлүөнэ суолун (волок) уонна эргиэн суолларын суолтатын тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ.

Редакторскай үлэтэ: Кини салайааччылаахтык «Саха АССР историятын» элбэх томнаах таһаарыытын бэлэмнээһин ыытыллыбыта. Ону таһынан, XVII үйэтээҕи сахалар олохторун-дьаһахтарын, түүлээх промыслатын уонна воеводалар салайыыларын сиһилии көрдөрөр «Якутия в XVII веке (Очерки)» (1953) хомуурунньук редакторынан үлэлээбитэ.

Методологията: Бахрушин саха уопсастыбатын социальнай тутулун ырытыыга марксистскай ньыманы бастакынан тутуспута. Нуучча рыногун сабыдыалынан аҕа ууһун сыһыаннаһыылара феодализмҥа көһүүлэрин чинчийбитэ.

### Саха сиригэр сыһыаннаах сүрүн үлэлэрэ
* «Исторические судьбы Якутии» — Петр I иннинээҕи кэмҥэ кыраай сайдыытын туһунан очерк.
* «Воеводское управление Якутии» — XVII үйэтээҕи административнай тиһиги чинчийии.
* «Очерки по истории колонизации Сибири» — Сибиири баһылааһын уопсай процеһыгар Саха сирин миэстэтин быһаарар үлэ.
Бахрушин научнай нэһилиэстибэтэ билиҥҥи саха историческай оскуолатын акылаатын уурбута. Кини үлэлэрэ Хотугу норуоттар этногенезтарын уонна эрдэтээҕи устуоруйаларын үөрэтиигэ билигин да булгуччулаах буолаллар.