Иннигин биэримэ

Бытарҕан тымныылаах Сахабыт сиригэр олоҕу олоруу, үлэни-хамнаһы сайыннарыы элбэх үлэттэн, араас элбэх ыараханнары кыа-йыыттан, ураты тулуурданан, өсөһөн, санааны күүһүрдүүнү улаатыннардахха, улахан тымныыны тулуйдахха эрэ кыаллар. Саха дьонугар тулууру улаатыннарарга аналлаах Улуу тойон таҥара үөрэҕэ үөскээбит уонна оҕо өйүн-санаатын күүһүрдэргэ, бөҕөргөтөргө туһалыыр “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҥорон сахалары күүһүрдэн үлэни кыайалларыгар тириэрдэр. Үлэни сайыннарар санааларыттан саха дьоно Улуу тойон таҥараны итэҕэйэн уонна  бу өс хоһоонун бары тутуһаннар оҕолоро тулуурдара улаатан өйдөрө-санаалара бөҕөргөөн ыараханы, эрэйи кыайар кыахтарын эбэллэр.

Өйө-санаата тулуурдааҕа, өсөһө киһи олоҕор тугу эмэ ситиһиини оҥороругар кыаҕы биэрэр. Тулуура, кыаҕа суох киһи туох эмэ боччум-нааҕы ситиһэрэ кыаллыбат. Тугу эмэ оҥорууга уонна бүтүүтүгэр тириэрдэн олоххо киллэриигэ киһиттэн улахан тулуур, өһөс санаа хаһан баҕарар эрэйиллэр. Сахалар киһи өйүн-санаатын күүһүрдэргэ аналлаах этиилэри элбэҕи туһаналлар:

- “Иннигин биэримэ” диэн этии үгүстүк күрэхтэһээччигэ, бастаан иһээччигэ аналлаах. Ханнык баҕарар дьоҥҥо хардары-таары күрэхтэһэ, тэҥнэһэ, куотуһа сатааһын хаһан баҕарар баарынан, бу этии мөлтөөмө-ахсаама, бытаарыма, бэйэҥ тэҥнээххиттэн харыс да хаалыма, сайдыыны, тупсууну ситиһиигэ бытааран, мөлтөөн биэримэ диэн киһини инники, сайдыы диэки хамсатар суолтата өссө улаатар.

- “Кытаат” диэн эттэхтэринэ санааҕын түһэримэ, өйгүн-санааҕын күүһүрт, бөҕөрҕөт диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. Киһи өйүн-санаатын кытаатыннаран, этин-сиинин бөҕөргөтө сылдьара куруук эрэйиллэрин туһааннаах киһиэхэ тириэрдэн биэрэн ситиһиигэ, кыа-йыыны оҥорууга ыҥырар тутаах суолталаах тыл буолар.

- “Кытаат, кытарчы көр” диэн этии кыайыы, ситиһии туһугар бары кыаххын барытын уур диэн өйдөбүллээх. Киһи бары ис кыаҕын барытын киллэрдэҕинэ хаанын баттааһына аһара үрдээн хараҕын тымырдара кытта күүрэннэр хараҕа кытаран көстөр буолара дьоҥҥо биллэр. Киһиэхэ маннык кытаанах, ис күүс-уох барыта түмүллүбүтүн көрдөрөр түгэн тирээн кэлбитин биллэрэн “Хааннааҕынан хаһылыччы көрдө” диэн этиини туһаналлар.

- “Кэннинэн кэхтимэ” диэн этии мөлтөөмө, кэннин диэки чугуйу-ма, төннүмэ диэн быһаччы өйдөбүллээх. Кэннинэн барыы, урукку, ситиспит таһымтан аллараа диэки түһүү киһи олоҕун мөлтөтөрүнэн хаһан даҕаны бэйэтигэр баҕарбат куһаҕан быһыыта буолар. Киһи олоҕун таһыма мөлтөөһүнэ күүс-кыах чахчы аҕыйаабытын биллэрэр.

“Түһэн биэримэ” диэн этии ааты-суолу харыстыырга аналлаах суолталаах. Оҕо улаатан иһэн төрөппүттэрин ситиһиилэриттэн ордугу ситиһэригэр ыҥырыы буолар. Аҕа оҕотугар “Аҕабыт ууһун аатын түһэн биэримэ” диэн этэрэ тиийимтиэтэ ордук улаатар.

Сахалар олоххо ситиспит таһымнарыттан төннүүнү, хаалыыны, аллараа түһүүнэн ааҕан төрүт сөбүлээбэттэр. Сайдыылаах омуктан киирэр тыл омукка сайдыыны киллэрэр, үрдүкү таһымы ситиһэргэ кыах биэрэр. Ол тылы үөрэтэн сайдыыны, үлэҕэ-хамнаска тупсууну ылыныы кыаллар. Нуучча тыла билигин мөлтөөтөр даҕаны сайдыыны аҕалара өссө хаала илик. Нуучча тылын хаалларан саҥарар тылы барытын сахалыы тылбаастаан туһана сатааһын субу ситиспит таһымтан аллараа диэки түһүүнү, хаалыылаах олоххо төннүүнү биллэрэр. 

- “Өрө көр” диэн этии умсары көрүмэ, санааҕын мөлтөтүмэ, күүһүрт диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. Санаа түһүүтэ харах көрүүтүн сыппатар, мөлтөтөр, умсары, халты көрдөрөр. “Атаҕын тумсун көрөр”, “Киһини таба көрбөт” диэн санаата мөлтөх, ыһылла сылдьар киһини таба көрөн этэллэр. Санаата күүстээх киһи хараҕа уоттаах, чаҕылыҥнас, олохтоох, сүүрэлээбэт, батарыта көрөр кыахтаах. 

- “Өрө көрбүт” диэн этии эдэр, кыаҕа-күүһэ элбэх киһини быһаарыыга туттуллар. Киһи быһыытын аһара барар, сыыһа-халты туттунар киһини биллэрэринэн атыттар сэрэнэллэригэр тириэрдэр. Киһиргэс майгылаах киһини өрө көрөрө киирбит диэн эмиэ этэллэр.

- “Өрө бар” диэн этии ханнык эрэ бобууну, хааччаҕы туорааһыны, таһынан барыыны биллэрэриттэн биирдэ эмэтэ туттуллара ордук. Оҕо төрөппүтүн этэрин кыра эрдэҕиттэн истэрэ, соннук толороро ирдэнэр. Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ бу этии букатын туттуллубат, төрөппүттэр этиилэрин толорума диэн куһаҕан өйдөбүлү биэрэр. Оҕо аан маҥнай тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэнэн, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ, төрөппүттэрин этиилэрин иһиттэҕинэ, толордоҕуна эрэ киһи быһыытын тутуһар буола улаатар кыахтанар. Атыны, уратыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорорун сахалар бобон “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн аһара барбатыгар үөрэтэллэр. Айыы диэн куһаҕана элбэх тылы туһаныы сыыһаны-халтыны оҥоруу элбээһинигэр тириэрдэр. Айыыны оҥоруу киһи оҥорбот быһыыта буолан сиэри таһынан барарыттан киһи быһыытын тутуспатыттан сахалар сөбүлээбэттэр, сэмэлииллэр.

- “Өрө тур” диэн этии утарылаһыыны, туруулаһыыны, сөбүлээбэт быһыыны тулуйбаты биллэрэр. Ыраахтааҕы былааһа үлэһиттэри аһара баттыырыттан, киһинэн да аахпатыттан, кыра хамнастарын төлөөбөтүттэн, ыарахан үлэни аһара уһуннук үлэлэтэриттэн өрө туруу – революция үөскээн тахсыбыта уонна бу былааһы суулларбыта.

- “Өрө тардыы” диэтэхтэринэ бэрээдэги тутуһуу этиллэр. Ыһыллыбыт, таҥнары барбыт бэрээдэги көннөрүүгэ ыҥырыы, бу этиинэн бэриллэр. Сахалар үөрэхтэринэн ыһыллыы, тоҕуллуу мөлтөөһүн, таҥнары барыы буолар. Өрө тардыы, бэрээдэктэнии киһи олоҕун сыала буолан сайдыы, өрө тахсыы диэки хамсааһыны үөскэтэр.

- “Өрө тэптэрэр” диэн эдэр, күүһэ-уоҕа элбэх эр киһи уратытын бэлиэтээн этэллэр. Бу этии үөскээбит төрүтүнэн эдэр, чахчы кыанар киһи ыраах, өрө тэптэрэн күүскэ ииктиир кыахтааҕа буолар. Эт-сиин күүһүн-кыаҕын быһаарыыга былыргылар туһанар ньымалара буолар. “Эдэр эрдэхпинэ үс мастаах күрүөнү үрдүнэн тэптэрэр этим” диэн атаҕын тумсугар ииктии туран кырдьаҕас киһи уруккутун санаан кэриэлийэрэ өйдөнөн хаалбыт уонна тиийэн кэлиэн сөп.

- “Сытан биэримэ”, “бэринимэ” диэн этиилэр эрдэттэн бэринэн кэбиһимэ, санааҕын күүһүрт, бары кыаххын ууран утарылас, өһөскүн киллэр диэн өйдөбүллээх. Сытан биэримэ диэн этии араас, улахан да ыарыыларга бэриммэт туһугар туттуллара ордук табыгастаах. Элбэхтэ сыттахха сыт, сытыйыы үөскээн тахсара саха тылынан этиллэн, ити этиини бигэргэтэрэ ордук суолталаах.

- “Мөлтөөмө” диэн этэн санааны күүһүрдэ, күүс киллэрэ сатыыллар. Санаа күүстээҕэ ханнык баҕарар киһиэхэ туһалаах. Санаа күүһэ өһөс диэн тылынан бэриллэр. Өһүө диэн даҥ ыарахан ыйааһыныттан кэдэйэн хаалбакка өсөһөн турар мас буолар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҕолору үөрэтиигэ куруук туһаннахха кэлэр көлүөнэлэр санааларын күүһүрдүү кыаллар кыахтанар.

Киһи олоҕор сыыһа-халты туттубата улахан оруолу ылар. Биир сыыһа туттунуу киһи үйэтин тухары оҥорбут үчүгэйин суох оҥорон кэбиһиэн сөп. Бу быһаарыы нууччалыы “Ложка дегтя портит бочку меда” өс хоһоонунан толору дакаастанар. 

Сахалар кэлэр көлүөнэлэрэ сыыһа-халты туттубаттарын үөскэтэр туһугар аналлаах этиилэри былыргыттан туһаналлар:

- “Айыы диэмэ” диэн этии оҕо куһаҕан суолталаах тыллары элбэхтик саҥаран куһаҕан үгэстэнэн хаалбатын туһугар кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын харыстыырга анаан туттуллар. Бу этии ыраахха, оҕо улаатыар диэри тиийэр дьайыылаах. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан тылы элбэхтик саҥаран, куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, улаатан баран өйө баайыллан ийэ кутун салайыытыгар киирдэҕинэ, ол куһаҕан үгэһин толорон кэбистэҕинэ иэдээҥҥэ түбэһэр кыахтанарыттан харыстаан “Айыы диэмэ” диэн этии туттуллар. “Өлөрүөм” диэн тылы элбэхтик туттар кыра уол улаатан баран киһини өлөрөн кэбиспитэ биллэр. Айыы диэн тыл биир эрэ үчүгэйдээҕин, онтон атын суолталара бары куһаҕаны элбэтэллэрин “Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара” диэн биһиги үлэбититтэн булуохха сөп. (1,19).

“Өлөрүөм”, “Алдьатыам” диэн куһаҕан тыллары оҕо куһаҕаннарын билбэккэ эрэ элбэхтик саҥара сылдьыан сөп. Оҕо куһаҕан тыллары саҥара сылдьара хайаан да “Куһаҕан тыллары саҥарыма” диэн этэн тохтотулуннаҕына эрэ табыллар. Куһаҕан тыл суолтата оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэҕинэ, улаатан баран ийэ кутун баһылаан салайар кэмигэр киирэн, өйө баайыллан ыллаҕына, ону толорон кэбистэҕинэ иэдээни оҥостунуон сөп.

- “Айыыны оҥорума” диэн этии оҕо саҥаны айыыны оҥорор санаата аһара элбэҕиттэн дьон билбэттэрин, оҥорботторун, уратыны оҥорор кыаҕа улаханыттан, сыыһа-халты туттунуулары оҥорон кэбиһэриттэн  харыстыыр аналлаах. Саҥаны айыыны оҥорору кытта табылла, сатана охсубатыттан элбэхтик хос-хос оҥордоххо табылларыттан уонна элбэх үлэни, бириэмэни эрэйэриттэн эдэр оҕо туһалаах айыыны оҥороро уустуктардаах, биир эмэ эрэ табыллыан сөп. Айыыны оҥоруу сатамматаҕына, табыллыбатаҕына куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрин сахалар билэллэр.

- “Кэс тыл” диэн кырдьаҕас, олоххо улахан уопуттаах киһи бэйэтэ билбит-көрбүт, иҥэриммит уопутунан туһанан эрэллээх кэлэр көлүө-нэтигэр маннык кэһиини, саҥаны айыыны оҥоруохха, уларытыыны киллэриэххэ сөп диэн этэн биэриитэ ааттанар. Оҕо кырдьаҕас бу этиитин, кэс тылын туһанан уонна бэйэтэ өссө тупсаран саҥаны айыыны оҥордоҕуна, олоххо туһалаах үрүҥ айыы буолан тахсар кыаҕа улаатарын сахалар былыргыттан туһаналлар.

Кэс диэн тыл уларыт, тупсар диэн өйдөбүллээҕин бары билэбит. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны икки көлүөнэ дьон көмөлөөн, өйдөрүн-санааларын холбоон оҥордохторуна сыыһа-халты буолара аҕыйыырын сахалар билэннэр туһаналлар эбит. Аныгы дьон быстах, саҥаны айыыны оҥоро охсон барыһы киллэринэр санаалара улааппыт кэмигэр сахалар оҕону үөрэтиигэ туһанар “Айыыны оҥо-рума” диэн үөрэхтэрин сыыһа, бобуу курдук саныыллар. Билиҥҥи дьон туһалаах үлэни-хамнаһы быраҕан кумааҕыны эрэ бэрийиигэ, уруучуканы эрэ тутууга, ханнык эрэ олоххо суолтата суох саҥаны айыылары оҥорууга көспүттэрин биллэрэр.

Олоххо туһалаах, уһун үйэлээх саҥаны айыыны оҥоруу олус уустук, уһун кэми ылар ыарахан, биирдэ эмэ оҥоруллар үлэҕэ киирсэр. Биһиги учуонайдарбыт бары кэриэтэ кумааҕы учуонайдара, ол иһин айыы диэн куһаҕана элбэх тылы таба өйдөөбөт буола сылдьаллар. Дьиҥнээх, олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорооччуларынан патеннаах, сертификаттаах үлэһит дьону эрэ ааҕыахха сөп. 

Бу кынаттаах этиилэр саха дьоно кэлэр көлүөнэлэрэ ордук тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс буола улаатан олоҕу салгыы сайын-наралларын ситиһиигэ аналлаахтар. Саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналларын аҕыйаталлар. (2,97).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.