Итэҕэл үөрэҕэ

Итэҕэл диэн өй-санаа үөрэҕэ. “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этии киһи олоҕор өй-санаа ылар улахан оруолун уонна итэҕэл үөрэҕин туһатын быһаарар. Ол курдук, Киһи таҥара үөрэхтэрэ сайдыбыттарын кэнниттэн дьон өйө-санаата, оҥорор быһыылара өссө тупсаннар билигин киһилии быһыыланыы олоххо киирэн сылдьар.

Киһи таҥара үөрэҕэ киһи быһыылаах дьону иитэн, үөрэтэн улаатыннарыыга туһалыыр. Киһи быһыылаах киһи сахалыы таҥара үөрэ-ҕин тутуһа сылдьар киһи буолар. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһан үөскээбит. Итэҕэл үөрэҕэ икки өттүттэн тутулуктанан өй-санаа уларыйан, солбуйсан биэрэр төрүтүн табатык быһаарар.

Итэҕэл үөрэҕин икки өрүттэрэ манныктар:

1. Таҥара үөрэҕэ.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ.

Итэҕэл бу икки өрүттэрэ омук сайдыытыгар уонна уһун үйэни ситиһэригэр туох оруоллаахтарын дириҥник ырытыахпыт:

1. Киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһэригэр хаһан баҕарар аһара баран хаалара элбиир. Таҥара үөрэҕэ оҕо саҥаны билиититтэн сайдан иһэр өйүн-санаатын аһара барарын хааччахтаан киһи буолууну ситиһиннэрэр аналлаах. Оҕо өйө-санаата саҥаны айыылары оҥороруттан сайдан, эбиллэн иһэриттэн аһара баран хаалара элбээн хаалыан сөбүн сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэри тутуһуннаран тохтотон, хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэн туһаны оҥорор.

Аһара барбыт өй-санаа быстах санаалары үөскэтэн киһи быстах быһыылары оҥорорун элбэтиэн сөп. Быстах быһыы диэн ситэ ыры-тыллыбатах, туох содул үөскээн тахсара өссө быһаарыллыбатах быһыы буолан хааларынан киһилии быһыылаах дьон оҥорбокко кыһа-наллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа аһара барарын сиэри тутуһары үөскэтэн хааччахтыыр уонна киһи быһыытын тутуһуннаран оҥорор быһыыны киһилии быһыыга киллэрэн биэрэри ситиһэр.

Дьон киһи буолалларын билинэн, киһилии быһыылары оҥорорго баҕа санаалара үөскээһиниттэн Киһи таҥара үөрэҕэ үөскээбит. Аһара барар өйү-санааны тохтоторуттан дьоҥҥо барыларыгар туһаны, үчүгэйи оҥороруттан Киһи таҥара үөрэҕэ Аан дойдуга тарҕаммыт.

Таҥара үөрэҕэ оҕо аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэринэн дьоҥҥо туһаны оҥорор. Аһара барар санаа киһи быстах быһыыны оҥорорун элбэтэн кэбиһэриттэн таҥара үөрэҕэ харыстыыр аналлаах.

“Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһан сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи санаата аһара барбатын, сиэр диэн үчүгэй быһыылар оҥорор хааччахтарын тутуһа сылдьарын ирдиир. Киһи сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорботун үөскэтэр.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Омуктар бары тус-туспалар уонна ол туспаларын харыстыы, уһун үйэлии сатыыллар. Итэҕэл бу өрүтэ омугу субу баарынан харыстаан уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэргэ аналланар. Бу кэмҥэ омукка туох билии, үчүгэй үгэстэр баалларын букатын уларыппакка эрэ харыстааһыны оҥорорунан уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. Манна ордук суолталааҕынан омук саҥарар тылын төһөтө туттулла сылдьарынан букатын уларыппакка эрэ харыстааһын бастакы оруолу ыларын билинии эрэйиллэр.

Хас биирдии дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар бэйэлэригэр сөптөөх санаалары үөскэтэллэр. Тыл тус-туспа дорҕооннортон хомул-лан үөскүүрүттэн онно өй-санаа иҥэн сылдьарыттан иччилэнэн тахсар. Биир дорҕоонун уларытан кэбистэххэ тылга иҥэн сылдьар өйдөбүл уларыйан, атын суолталанан, атын тыл буолан хаалар. Тылы харыстааһын, уһун үйэлээһин диэн биир да дорҕоонун уларыппат буолуу ааттанарын тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ этэ.

Сахаларга итэҕэл үөрэҕэ оннун буллаҕына икки өрүттэрэ иккиэн туттуллан, туһалаан барыылара саҕаланан туруктаах буолуутун үөс-кэтэр. Итэҕэл үөрэҕэ оннун булунарыгар өрүттэрин аатын табан ааттааһын туһалыыр. Итэҕэл иккис өрүтүн аатыгар үрүҥ диэн тыл бастаан истэҕинэ, үрүҥ айыы диэн ааттаннаҕына табыллар. 

Үрүҥ диэн үчүгэйи бэлиэтиир. Былыргылар оҥорбут элбэх араас; үчүгэй да, куһаҕан да быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин талан ылан аныгы үйэҕэ туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ үөскэтэр.

Билигин баарынан Саха сиригэр икки айыы итэҕэллэрэ дьон билиитигэр тахсан сылдьаллар. Бу икки итэҕэллэр биир тылы булунан холбоһон үрүҥ айыы итэҕэлин үөскэтэр кыахтаахтар.

Итэҕэл үөрэҕэ толору, ситэри буоларын туһугар икки өрүттэрэ иккиэн тэҥҥэ туттулуннахтарына табыллар. Бу икки өрүттэр хайа эрэ өрүт диэки халыйан хаалыылара омук салгыы баран иһэр олоҕор улахан охсууну оҥоруохтарын сөп.

Итэҕэл таҥара үөрэҕин өрүтэ аһара бардаҕына сайдыы киириитэ күүскэ эбиллиититтэн омук уларыйан, бэйэтэ атын омукка кубулуйан хаалыан сөп. Былыргы болгардар түүр омук эбиттэр, онтон Европаҕа көһүү сабылыалыттан славян омук буолан хаалбыттар.

Итэҕэл үрүҥ айыы өрүтэ аһара бардаҕына омук былыргытыгар төннүүтэ, сайдыы киириититтэн хаалыыта үөскээн кэлиэн сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары былыргыга, олоҥхо кэмигэр төнүннэрэ, ол диэки тарда сатыылларыттан сайдан иһэр олохтон хаалыыны үөскэ-тэллэр. Төрүт тыллары уларыта, саҥа тыллары оҥорбута буола сатаан бу тыллар суолталарын уларытаннар, омук саҥарар тыла түргэнник уларыйыыга тиийэрин үөскэтэннэр эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр буоллулар. Бу элбэх сыыһаны, халыйыыны оҥоро сылдьар, бэйэлэрэ кыайан көммөт туруктаммыт дьонтон босхолонор кэм кэллэ. Итэҕэл диэн өй-санаа үөрэҕэ олох үөрэҕиттэн уһун кэмҥэ үөскээн тахсарынан ханнык да сыыһата, халыйыыта уонна онтон-мантан була сатааһына суох буолара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Өй-санаа, итэҕэл үөрэҕэ икки өрүтүттэн хайа эрэ өттүгэр аһара барыыта, ол диэки халыйыыны үөскэтэн омук олоҕор куһаҕаны оҥо-рон диктатура диэки уларыйыыны киллэриэн сөп. 

Мусульманнар итэҕэллэригэр аһара кытаанах диктатураны тутуһалларыттан атын омуктары кытта холбоһон, ыал буолан хааннарын тупсараллара суох буолан, бэйэлэрин истэригэр эрэ хааттаран хаалалларыттан төһө эрэ кэминэн эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн барыыта кэлэриттэн куһаҕан өттүгэр уларыйыылар саҕаланаллар. 

Омук атын омугу кытта холбоһоро, хаанын тупсарара суох буоллаҕына, аймахтаһыыга оҕустаран этэ-сиинэ мөлтөөн хаалара былыр-гыттан биллэр. Мусульманство баһылыыр дойдуларыгар кэнники сылларга үөскээбит хамсааһыннар омугу салайыыга уһуннук олорбут салайааччылары уларытыылары олоххо киллэрэллэр.

Итэҕэл икки өрүтэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын араарбакка, хайалара да аһара барбакка эрэ тэҥҥэ сайыннахтарына омук уларыйан хаалбакка салгыы сайдыыны ситиһэр кыахтанар. 

Билигин сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Оҕо аһара барар өйүн-санаатын сиэри тутуһуннаран хааччахтааһын уонна оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрии хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Оҕо төрөппүтүн үтүктэн үөрэнэрин олоххо туһаныы ийэ уонна аҕа таҥаралар үөскээһиннэригэр тириэрдибитин туһана сылдьыы эрэйил-лэр. Оҕолорун иитиитигэр, үөрэтиитигэр чахчы кыһанар төрөппүттэр таҥара курдук буолууну ситиһэр кыахтара улаатар. Сахалар оҕо икки төрөппүттэрэ иитиигэ, үөрэтиигэ тэҥҥэ кыттыһалларын ирдииллэрэ, бу икки; ийэ, аҕа таҥаралар үөскээһиннэрин билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын быһаарар.

Таҥара диэн өй-санаа үгэс буолбута ааттанар. Олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа үөрэҕин сайыннарбыт сахалар элбэх таҥаралары үөскэтэн туһана сылдьаллар. Бу таҥаралары өй-санаа сайдан иһиитин таһымнарын тутуһан дьаарыстаатахха дьон сайдыыны хайдах ситиһэн испиттэрэ быһаарыллан тахсара кыаллар.

Итэҕэл, өй-санаа үөрэҕэ аһара барыыта, халыйыыта омук олоҕор улахан уларыйыылары киллэрэн симэлийиигэ тириэрдиэн сөп. (1,103).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.