Марфусалова Августа Дмитриевна

**Марфусалова Августа Дмитриевна** (1948 сыл алтынньы 10 к., Алдан оройуонун Алексеевка с.) — техник-геофизик, учуутал, түмэт дьайыксыт, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата, Алдан улууһун Ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара

### Кыра эрдэҕинээҕитэ уонна үөрэҕэ
Августа Дмитриевна Саха АССР Алдан оройуонун Алексеевка сэлиэнньэтигэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.  Алдан 1 нүөмэрдээх орто оскуолатын 1966 с. бүтэрбитэ, онтон Ленинградтааҕы А.И. Герцен аатынан судаарыстыбаннай педагогическай институтун Хотугу салаатын география уонна биология факультетыгар үрдүк үөрэҕи ылбыта. Ону 1971 сыллаахха бүтэрбитэ. 

### Учууталлаабыт сыллара
Дипломун ылан баран, төрөөбүт оройуонугар төннөн, Угинскайдааҕы 32-с №-дээх аҕыс сыллаах оскуолаҕа учууталлыыр үлэтин саҕалаабыта, онтон Алын Кураахха 4-с №-дээх орто оскуолатыгар география учууталынан үлэлээбитэ.

### Комсомольскай уонна партийнай үлэ
1974 сыллаахха ахсынньыга Алданнааҕы таба иитэр-балыктыыр сопхуоска хомсомуол кэмитиэтин босхоломмут сэкиритээринэн талыллыбыта. 

1976 сыллаахха олунньуттан үлэтин дьарыга ССКП-ны кытта ситимнээх. Тэрилтэ уонна баартыйа салаатыгар инструктортан саҕалаан, политүөрэхтээһин салаатын салайааччытыгар уонна пропаганда уонна агитация салаатын салайааччытын солбуйааччытыгар тиийбитэ (1982).

Балаҕан ыйыгар ССКП Абыйдааҕы райкомун иккис сэкирэтээринэн, 1988 сыллаахха ССКП Алданнааҕы райкомун үһүс сэкирэтээринэн талыллыбыта. Ити сыл ССКП КК Хабаровскайдааҕы партийнай үрдүкү оскуолатын кэтэхтэн бүтэрэн, «Университеттарга уонна училищеларга научнай коммунизм учуутала» идэтин ылбыта.

### Аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар бырааптарын көмүскүүр үлэтэ
Суолталаах түһүмэҕинэн Алдан оройуонугар 1988-1989 сылларга олохтоох нэһилиэнньэ социальнай-экономическай балаһыанньатын үөрэтэр үлэ буолбута. Ахсынньыга 1989 сыллаахха Алдан оройуонун Хоту төрүт олохтоохторун оройуоннааҕы түмсүүтэ тэриллэн, үлэ сүрүн хайысхаларын быһаарбыта: быраҕыллыбыт холкуос территорияларын чөлүгэр түһэрии, үгэс буолбут промышленностьтары харыстааһын, духуобунай култуураны уонна тылы сөргүтүү.

### Судаарыстыбаннай сулууспа
1991 сыл балаҕан ыйыттан Саха АССР бырабыыталыстыбатын Хоту олохтоох омуктарын кэмитиэтигэр үлэлээбитэ. 1992 сыллаахха саҥаттан тэриллии кэнниттэн Хотугу төрүт олохтоох омуктар министиэристибэлэригэр гуманитарнай отдел салайааччытынан анаммыта. 1994 сыллаахха Норуоттар дьыалаларын министиэристибэтигэр кубулуйбутугар миниистири солбуйааччы - Хоту төрүт олохтоох омуктар департаменнарын дириэктэрин дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.

### Ил Түмэҥҥэ үлэтэ
1997 сыл ахсынньыгар СӨ Ил Түмэнин иккис ыҥырыытыгар Учурдааҕы талар уокуруктан дьокутаатынан талыллыбыта. Хотугу уонна Арктика төрүт олохтоохторун боппуруостарыгар сис кэмитиэт бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, промышленнай, инвестиционнай политикаҕа уонна оҥорон таһаарар күүстэри сайыннарыыга туруу кэмитиэт чилиэнинэн үлэлээбитэ. Кини Хотугу төрүт олохтоох омуктарга судаарыстыба өйөбүлүн биэрэр биэс сүрүн сокуону ылыныыны көҕүлээбитэ.

### Билимҥэ үлэтэ
2000 сыллаахха ахсынньыга «Хотугу олохтоох омуктар экологическай үгэстэрэ: социальнай уонна философскай өрүт» диэн тиэмэҕэ философияҕа дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. 2003-2004 үөрэх сылыгар СГУ бөлөһүөпүйэтин хаапыдыратыгар дассыаннаабыта. 2014 балаҕан ыйыттан 2015 сыл бэс ыйыгар диэри — Санкт-Петербурдааҕы экэниэмикэ уонна салайыы университетын Дьокуускайдааҕы филиалыгар преподаватель.

### Уопсастыбаннай үлэ
2017 сыл от ыйыттан — СӨ Түмэт балаататын чилиэнэ. Арктиканы уонна агропрому сайыннарыы хамыыһыйатыгар киирэр. СӨ Аҕыйах ахсааннаах омуктарын ассоциацияларын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалар уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин нуорутун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2002)
* «Гражданскай килбиэн» бэлиэ.
* «Норуоттар ыккардыларыгар эйэни уонна доҕордоһууну бөҕөргөтүү иһин» бэлиэ.
* Өрөспүүбүлүкэни сайыннарыыга кылаатын иһин СӨ Ил Дарханын Махтала.

## Баартыйаҕа сыһыана
1974 сыл олунньутуттан ССКП чилиэнэ, 1991 сылтан КПРФ чилиэнэ.

## Быһаарыылар