open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ньүүйэ (өрүс)

**Ньүүйэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 798 км., тардыытын иэнэ 38100 км². Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиринэн устар. 

Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 125 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн: *Хамаакы* (181 км.), *Тыымпычаан* (141 км.), Чайанда, Олдоону, Хотоҕо, *Улахан Мурбаайы* (201 км.), *Оччугуй Мурбаайы* (190 км.) уонна *Бэтинчэ* (173 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьэрбэ

**Дьэрбэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 320 км., тардыытын иэнэ 8780 км². 

Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.

Тардыытыгар 330 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара *Эргэ Дьиэ* (146 км.) уонна *Дьүүктэ* (65 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьоппуоннар

**Дьоппуоннар** (, *Nihonjin*, *Nipponjin*) диэн Дьоппуон дойдутун сүрүн омуга. Аан дойдуга 144 млн дьоппуон дьоно баар, олортон 124 млн Дьоппуоҥҥа. Атын дойдуларга олорор дьоппуоннар nikkeijin (日系人) дэнэллэр. Азия атын омуктарыттан туора-тосту сайдыбыт омук. Аан Дойду 7 бастын улуу омугуттан биирдэстэрэ. Саҥарар тыллара - дьоппуон тыла (日本語, нихонго). Итэҕэллэрэ - синтоизм (神道, синдо: - "Айыы суола) уонна буддизм (仏教, буккё:).

## Дьоппуоннар Саха сиригэр
Чанниҥ Татум

250px|thumb|right|Чанниҥ Татум 2012 сыллахха

**Чанниҥ Мэттью Татум** диэн 1980 сыл муус устар 26 күнүгэр Алабама штат Кулмэн куоратыгар төрөөбүт АХШ актера. Ордук биллэр киинэлэрэ - "Дорогой Джон", "21 Джамп уулуссата", уонна араас комедия киинэлэрэ.

2006 сыллаахха Дженна Дьюуан диэн актрисаны көрсүбүтэ уонна 2009 сыл от ыйыгар кэргэн ылбыта. 2013 сыллахха кыыс оҕоломмута.Уонна кини баще курутой кыраhапчик😍.

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
*
* '''Channing Tatum Central Fansite'''
Сан Франсиско

**Сан Франсиско** (), сорумдьу аата **Сан Франсиско хотото уонна аймаҕа** (), диэн хоту Калифорнияҕа баар хото. Чуумпу далай уонна Сан Франсиско хомотун икки ардыларыгар Сан Франсиско тумул арыытын хоту уһугар баар. Сан Франсиско олохтоохторун ахсаана 873,965 киһи (2020), Калифорния 4-с улахан хотото, АХШ 17-с. Метрополитен сиригэр 7 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Сан Франсиско хомо сирин экономика уонна култуура киинэ буолар.

Сан Франсискону 1776 сыллаахха испан колонистара олохтообуттара. 1848 сылга Америка-Мексика сэриитин түмүгүнэн Сан Франсиско АХШ иһилигэр киирбитэ. 1849 сыллааҕы Калифорния көмүс аймалҕаныттан сылтаан манна баһаам элбэх киһи кэлбитэ. Мантан ыла Сан Франсиско Америка арҕаа кытылын ордук улахан хотото уонна порда буолбута. 1906 сыллааҕы сир хамсааһыныгар Сан Франсиско улаханнык эмсэҕэлээбитэ. Иккис аан дойду сэриитин саҕана АХШ байҕал күүстэрин Чуумпу далайга сүрүн базата буолбута. Сан Франсискоҕа 1945 сылга Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин сиэрдьитэ баттаммыта. 1951 сылга Дьоппуоннуун эйэлэһии баттаммыта. Сэрии кэнниттэн манна элбэх сэрииһиттэр уонна иммиграннар олохсуйбуттара. Уонна түмэт эйгэтигэр улахан уларыйыылар буолбуттара саҥа быһыылар-майгылар күөрэйбиттэрэ: битник уонна хиппи контр-култууралара, секс өрөбөлүүссүйэтэ, Вьетнам сэриитин утарар эйэ хамсааһына, Таптал сайына, ЛГБТ көҥүллэрин туһугар хамсааһын. Бу түмүгүнэн Сан Франсиско билигин Америка бастыҥ либерал хотото буолар.

Сан Франсиско АХШ уонна аан дойду биир ордук сайдыылаах баай хотото буолар. Манна Wells Fargo, Salesforce, Uber, Airbnb, Twitter, Levi's, Gap, Dropbox, Lyft компаниялар бас салалталара бааллар. Онуоха баай уонна дьадаҥы хайдыһыыта улаатар. Наркотиктааһын, буруйу оҥоруу, дьиэтэ суохтар курдук түмэт кыһалҕалара үксүүллэр.

## Кэрэхсэбиллээх сирдэр
* Алтан халҕа күргэ
* Сан Франсиско канаттаах трамвайа
* Алькатрас хаайыы
* Чайнатаун
* Миссия түөлбэтэ

## Үөрэх
* Калифорния университета
* Сан Франсиско университета
* Сан Франсиско штат университета
* Сан Франсиско муусука консерваторията

## Култуура
* Де Янг түмэлэ
* Сан Франсиско аныгы дьоҕур түмэлэ
* Сан Франсиско симфонията
* Сан Франсиско операта
* Сан Франсиско балета
* Калифорния билим академията
* SFJAZZ Center

## Спорт
* San Francisco Giants
* Golden State Warriors

## Транспорт
* Сан Франсиско иллэрдээҕи аэропорда
* San Francisco Municipal Railway
* Bay Area Rapid Transit
* Caltrain
Ньиэмэстэр

**Ньиэмэстэр** (ниэм. *Deutsche*) диэн ниэмэс тылынан саҥарар бүтүн герман култууралаах омук. Аан дойду үрдүнэн 75 млн ниэмэс дьоно баар, онтон өссө 25 млн дьон ньиэмэс төрүттээх. Саха Сиригэр 2 283 ниэмэс дьоно олорор (2002 сыл).

"Ньиэмэс" диэн нуучча тылыттан киирии тыл. "Немой" (саҥата суох) диэн.

## Ньиэмэстэр Саха сиригэр
Сидней

**Сидней** (*Sydney*) диэн Аустралия ордук улахан куората. Тула эргинниин 4.34 млн олохтоохтордоох (2008). Саҥа Соҕуруу Уэльс ил киин куората.
Уйгуурдар

200px|thumb|right|Уйгурдар былаахтара. Тутулуга суох буолуу хамсааһын бэлиэтэ

**Уйгуурдар** (уйгур. ئۇيغۇر, Uyghurlar, кытай. 维吾尔, Wéiwú'ěr) диэн Орто Азия түүр омуга. 

Бэйэлэрэ олохтоох дойдулара суох омук, ол иhин 130 араас омук дойдуларынан ыhыллан олороллор. Ордук элбэх уйгур омук олорор сирэ Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуона - Кытай (11 000 000), Казахстаҥҥа (1 000 000), Узбекистаҥҥа (1 000 000), Тадьикистаҥҥа (780 000), Афганистаҥҥа (500 000), Холбоhуктаах Штаттарга (500 000), Канадаҕа (450 000), Дьоппуоҥҥа (123 000), Арассыыйаҕа (78 000). Саха Сиригэр - 198 уйгур олорор. Олортон Мэнэ-Ханаласка (31), Сунтаарга (41).

## Галерея

Билэ:Barbier in Kaxgar.jpg|
Билэ:Khotan-mercado-d39.jpg|
Билэ:Khotan-melikawat-chicas-d02.jpg|
Билэ:Khotan-fabrica-seda-d02.jpg|
Билэ:Khotan-mercado-chicos-d01.jpg|
Билэ:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|
Билэ:Khotan-mercado-d41.jpg|
Билэ:Khotan-fabrica-seda-d03.jpg|
Билэ:Uyghur camel drivers in Xinjiang.jpg|

Билэ:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|


## Уйгурдар Саха сиригэр

## Өссө маны көр
* Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга
Нью Йорк

**Нью-Йорк** () диэн АХШ ордук улахан куората. Нью-Йорк метрополитена Аан дойдуга ордук улаханнарга киирсэр. Аан дойдутааҕы эргиэн, үп, култуура уонна аралдьыйыы киинэ буоларынан, Глобал (улахан суолталаах) куорат буолар. Холбоһуктаах Нациялар салалталара баар.

## Нью Йорк макрокварталлара

* Манһэттан — куорат киинэ
* Бронкс — кытыыта
* Бруклин — кытыыта
* Куинс — кытыыта
* Стэйтен Айленд

## Устуоруйата
Былыр бу миэстэҕэ Манахаттоу уонна Канарси диэн индийскэй билиэмэлэр олоро сылдьыбыттар. Инвуд-Хилл уонна Риверсайд бааркалар оройуоннарыгар ох саалары уонна да атын артефактар булуллубуттара, бу дьон олоро сылдьыбыттарын туоһулуур. Дьобуруопа дьоно 1624 с. кэлбиттэрэ биллэр. 1664 с. Аангылыйа байыаннайдара куораты былдьаан бас билбиттэрэ уонна Нью-Йорк диэҥҥэ уларыппыттар (герцог Йорский диэн бас билиини салайбыт киһи аатынан). Ол иннинэ Саҥа Амстердам () диэн ааттаах эбит. 

XIX ү. иммиграннар кэлэннэр куорат олохтоохторун ахсаана биллэ үрдүүр. 1825 с. Нью-Йорк Филадельфия куораты ситэн АХШ-га ордук улахан куорат буолар. ХХ ү. саҕаланыытыгар бырамыысыланнас, атыы-эригэн уонна сибээс киинэ буолар. 1904 с. Интерборо-Рэпид-Трэнзит  метрону оҥорор бастакы хампаанньа арыллар. 1930-сс халлааҥҥа тиийэр дьиэлэр тутуллан барбыттара. 

## Географията
Холбоhуктаах Штаттар хотугулуу илинигэр, Атлантическай океан кытылыгар турар. Биэс ирээттээх: Бронкс, Бруклин, Манhэттэн, Куинс уонна Стэтен Айлэнд. 

2008 с. учуонайдар быһаарыыларынан, куорат хоту өттүгэр 40 км ыраах сиргэ икки геологическай алдьаныылар бааллара биллибит. Бу манна 7 магнитудалаах сир хамсааһына тахсыан сөп эбит. 

## Нэһилиэнньэтэ
Олохтоохторун ахсаана 8,274,527, иэнэ 790 км2. Нью Йорк метрополитен сирин олохтоохторун ахсаана 18,815,988 уонна иэнэ 17,400 км2.

2005 сыл көрдөрүүтүнэн, Нью-Йорка 170 араас тылынан саҥарар дьон баара биллибит. Олортон 36%-на имиграннар.

## Туризыма
2010 с. Нью-Йорк куоракка 48,7 мөлүйүөн турист кэлэ сылдьыбыт.

Нью-Йорк аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр сирдэрдээх: Көҥүл статуята, Уолл Стрит, New York Stock Exchange, Empire State Building уо.д.а.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Нью Йорк полициатын департамена
Саҥа Зеландия

**Саҥа Зеландия** (, ) диэн Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаатыгар баар арыы дойду. Киин куората диэн Уэллиҥтон эбэтэр Уэллингтон.

Икки улахан арыылартар турар Хоту арыы уонна Соҕуруу арыы, онтон таhынан хас да кыра арыылардаах. Маори омук Саҥа Зеландияны *Aotearoa* диэн ааттыыр, "Уhун үрүҥ былыт сирэ" курдук тылбаастанар.

Саҥа Зеландия Аустралияттан 2000 км ыраах баар. Чугас сирдэринэн буолаллар Саҥа Каледония, Фидьи уонна Тонга. Өр кэм устата атын сирдэртэн туспа сайдыбыт буолан, Саҥа Зеландия фауната атыннаах, көтөрдөр элбэхтэр.

Олохтоохторо сүрүннээн Эуропаттан төрүттээх дьон. Дойду төрүт олохтоохторо маори омук. Онтон таhынан Азия уонна Полинезия омуктара бааллар. Ил баhылыга Элизабета II, кини салалтатын оҥорор генерал-губернатор.

## Саҥа Зеландия бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 3 — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр)
* Балаҕан ыйын 26 — Доминион күнэ (1907, Улуу Британияттан тутулуга суох буолуу)
* Сэтинньи 11 — Эйэлэһии күнэ. Аан дойду бастакы сэриитэ бүтүүтүн кытта ситимнээх
* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн  биэрэр.
Дингольфинг

**ДИНГОЛЬФИНГ**, Бавария улууhугар баар куорат, Германия. Дьонун ахсаана 18 000 киhи (2008). Бу куорат атына диэн Саха Сирин кытта 2007 сыллаахха улахан контракт баттаабыта. Hans Heider диэн "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" диэн организация дириэктэрэ. Билигин Дингольфинна 29 Саха омуга олорор. Биир улахан туризм киинэ.
thumb|left|upright=2.0|Дингольфинг биир өттө

----
thumb|Дингольфинг, сибитиэй паарка Йоханннесthumb|Дингольфинг

## Дингольфинг хаартыскалара
thumb|Дингольфинг...

[thumb|left|Stadtpfarrkirche [St._Johannes_(Dingolfing)|St. Johannes, Chorgewölbe]]

[thumb|upright|Barocker [Karner an der Dreifaltigkeitskapelle]]

thumb|Stadtpfarrkirche St. Josef
thumb|right|St. Ägidius in Brunn, südl. Chorwand mit Spitzbogenfries
thumb|left|barocke Andachts- bzw. Wallfahrtskirche Geißlung Christi

thumb|upright|Sog. Herzogsburg in Dingolfing, Hauptfassade

thumb|left|Hochbrücke von Süden

thumb|Das Hans-Glas-Denkmal in Dingolfing

## ЭКОНОМИКА

ДИНГОЛЬФИНГ - Германия биир промышленнай киинэ. Манна BMW, OPEL, SIEMENS, ASTRO, Mersedes курдук ньиэмэс тэрилтэлэрэ улэлииллэр. 

## ДИНГОЛЬФИНГ САХА ОМУГУН YРДYКТYК ТУТАР

Ол курдук, Waelischmiller диэн ыаллар элбэх саха ыалдьытын хоннороллор. Билигин "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" тэрилтэ Мэнэ-Ханаласка, Бэдьимэ5э улэлиир.

## МЭР

Куорат мээрэ - Wälischmiller Manuela
Бавария

thumb|200px

**БАВАРИЯ**, Германия дойдутун саамай улахан улууhа буолар. Дьонун ахсаана 14 миллион. Улахан куората - Мюнхен. Улахан промышленнай кииннэрэ - Дингольфинг, Нюрнберг.
МегаФон

мини|уҥа|Оружейнай деловой киинигэр Мегафон төбө офиһа баар
**ОАО «МегаФон»** — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM, UMTS уонна LTE (4G) стандарттарга сотовай сибээһинэн ону тэҥэ интернетынан хааччыйар. Хампааньа толору аата — *Аһаҕас акционернай хампаанньа «МегаФон»*. Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.

## Үлэтэ
2010 сыл ыам ыйыгар Арассыыйа мобильнай сибээс оператордарыгар иккис буолбута. Абоненнарын ахсаана — 57 мөлүйүон киһи. Билигин Арассыыйа бары объектарыгар, ону тэҥэ Таджик сиригэр үлэлиир лицензиялардаах. 

## Конкуреннара
МТС, Ростелеком, Tele2, Билайн.

## Рекламата
МегаФон 2014 сыллаахха Сочига буолбут Олимпиада официальнай мобильнай операторынан талыллыбыта.

## Толоруулар
Хиросима

**Хиросима** (広島市 *Hiroshima-shi*) диэн Хиросима префектуратын киин куората уонна Түгоку регион ордук улахан куората. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр (атырдьах ыйын 6 1945) аан дойдуга бастакы ядернай бомбалааhыҥҥа түбэспит куорат.
Оттава

thumb|250px|Оттава

**Оттава** (*Ottawa*) диэн Канада киин куората. Дьонун ахсаана — 1 миллион.
МТС

**ОАО «Моби́льные ТелеСисте́мы»** (**МТС**) — арассыйатааҕы сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа, GSM, UMTS уонна LTE стандарттарга сотовай сибээһинэн хааччыйар. Аррассыйаттан атын дойдуларга эмиэ үлэлиир, СНГ дойдуларыгар уонна Индияҕа МТС торговай маркатынан үлэлиир. 2010 сыл балаҕан ыйыгар 100 мөлүйүөнтэн тахса абоненнардаах этэ. Роумин соглашениятынан 200 дойдуларга сибээс өҥөтүн ылыахха сөп.
Хампааньа толору аата - *Аһаҕас акционернай хампаанньа «Мобильные ТелеСистемы»*. Хампааньа штаб кварирата Москваҕа баар.

Бастаан Москуба лицензионнай зонатыгар 1994 сыллахха саҕалаан, 1997 сыллахха атын уобаластарга лицензияны ылбыта уонна кэҥиирин саҕалаабыта. 

Interbrand хампааньа 2010 сыллаахха ыыппыт чинчийиитинэн «МТС»  торговай марката Араассыыйа брендтарыттан ордук ыарахан буолбут, уонна торговай маркатын сыаната  213&nbsp;198 мөл рублей (2008  сылы кытта тэҥнээтэххэ сыаната +12 % улааппыт).

## Үлэтэ
МТС мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа 83 регионуттан 81 регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ Арменияҕа,Украинаҕа, Белоруссияҕа, Узбекситаҥҥа уонна Туркменистаҥҥа сирдэригэр үлэлиир көҥүллээх. . 
Билигин Орто уонна Илин Европаҕа МТС саамай улахан мобильнай ситим оператора.

## МТС Саха Сиригэр
Саха Сиригэр МТС 2004 сыллахха "Горизонт-РТ" диэн хампаанньаны 1,5 млрд солкуобайга Республика правительствотыттан атыылаһан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Саха сиригэр олорор 80% нэһилиэнньэни сибээһинэн хааччыйыан сөп. Саха сиригэр мобильнай сибээс оператордарыттан саамай элбэх абоненнаах операторынан буолар.

## Бас билээччилэрэ
Тутаах хампаанньа бас билээччитинэн Система АФК буолар, 2011 сыл ортотугар бары акцияларыттан 50,8% тутан олороро. Атын акциялара Нью-Йорк фондовай биржатыгар атыыланар (биржевой тикера , биир АДРга икки көннөрү акция баар), Лондон фондовай биржатыгар, Франкфурт биржатыгар, Берлин фондовай биржатыгар уонна Мюнхен фондовай биржатыгар, ону тэҥэ Арассыыйа биржаларыгар - РТС (тикера ) уонна ММВБ (тикер ). Акцияларын кэриҥиттэн 37.5% Нью-Йоркка, онтон 11.6% ММВБга атыыланара. .

2011 сыл оротугар хампааанньа сыаната $18,53 млрд этэ.

## Быһаарыылар
Уашиҥтон, Колумбия Эргин

**Уашиҥтон, Колумбия Эргин** () диэн АХШ киин куората. От ыйын 16 1790 тэриллибитэ. Потомак өрүс хаҥас кытылыгар турар. Вирдьиния уонна Мэрилэнд иллэрдиин кирбиилэhэр. Эргин олохтоохторун ахсаана 591,833. Элбэх дьон тула эргинтэн куоракка үлэлии кэлэллэр, ол иhин үлэ күнүгэр дьон ахсаана биир мөлүйүөнтэн тахсар. Уашиҥтон метрополията 5.3 млн олохтоохтордоох.

АХШ Конституциятын бастакы артыыкылынан Уашиҥтон федерал эргин суолталаах уонна хайа да илгэ киирбэт. АХШ Федерал Дьаhалтатын бары үс салааларын кииннэрэ манна бааллар. Ил суолталаах монуменнар уонна музейдар бааллар. Уашиҥтоҥҥа бааллар Аан дойду Баанын, Омуктар икки ардыларынааҕы Манньыат Фондатын, Америка Иллэрин Тэрилтэлэрин, Интер Америка Сайдыы Баанын уонна Бүтүн Америка Эт-хаан Тэрилтэтин салалталара уонна 174 омук амбасаадата. Онтон ураты араас институттар салалталара эмиэ бааллар.
Чикаго

thumb|250px|Чикаго

**Чикаго** () диэн Иллинойс штатын киин куората, АХШ. Биир саамай улахан куорат аан дойдуга буолар.
Билайн

**Била́йн** (также: Beeline, 2005 сыллахха дылы Билайн GSM) — «Вымпел-Коммуникации» хампанньа торговай марката, ол торговай марканан GSM уонна UMTS стандарттарга мобильнай сибээһинэн хааччыйар, ону тэҥэ проводунан уонна провода суох интернетынан.

2009 сыллаахха Билайн - саамай сыаналаах брендынан талыллыбыта, уонна аан дойду үрдүнэн ааҥылыйа хаһыата "Financial Times"  оҥорбут испиэһэгинэн 72-ис мэстэни ылбыта.

## Үлэтэ

Билайн мобильнай ситимэ GSM уонна UMTS стандарттарга үлэлиир, Билигин Арассыыйа бары регионыгар үлэлиир лицензиялардаах, ону тэҥэ СНГ (Киргиз сиригэр, Казахстаҥҥа, Украинаҕа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Арменияҕа), Грузияҕа, Камбоджаҕа уонна Вьетнамҥа.  көҥүллээх. 

## Историята
Вымпелком диэн хампаанньа 1992 сыллаахха олохтоммута уонна AMPS/D-AMPS стандарттарга Москваҕа үлэтин саҕалаабыта. 1996 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан бастакынан Нью-Йорк акцияларын биржатыгар атыыланар буолбута.

1997 сыллаахха хампаанньа GSM стандартка көһүүтүн саҕалаабыта уонна  2001  сыллаахха Арассыыйа атын регионнарыгар GSM стандартка үлэтин кэҥэппитэ.
 
2004, Вымпелком Казахстан мобильнай операторын КаР-Тел хампаанньаны атыыласпыта, онон атын дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. Онтон 2005 сыл сэтинньитигэр Вымпелком  атын хампаанньаны - Украина РадиоСистемаларын толору атыыласпыта. Бу атыылаһыы мөккүрдээх соҕустук ааспыта, тоҕо диэн акцияларын икки улахан тутааччылара - Альфа Груп уонна Теленор (Норвегия телекоммуникация хампаанньата) Россияҕа конкуреннар этилэр. 
 
Билигин хампаанньа Арассыыйа олорор 97% дьонун сотовай телефон өҥөтүн биэриэн сөп. Казахстан, Украина, Узбекистан, Таджикистан, Грузия, уонна Армения дойдуларыгар дьон 100% Билайн маркалаах Вымпелком өҥөтүн атыылаһыан сөп..

## Билайн Саха Сиригэр

Саха Сиригэр Билайн 2008 сыллахха  үлэтин саҕалаабыта. Хампаанньа Саха сиригэр үлэтин тута 3G стандартка саҕалаабыта. 

## Быһаарыылар
Аманда Байнс

thumb|Аманда Байнс
**Аманда Лора Байнс** (; муус устар 3 1986 төр., Саузенд-Оукс (), Калифорния штаат, АХШ) — киэҥник биллэр АХШ уонна Канаада киинэ артыыha. «Всё это» телешоу экс-кыттааччыта. «Она — мужчина», «Чего хочет девушка», «Лак для волос» киинэлэринэн биллэр.
Уол

**Уол** 
* ким эрэ төрөппүт оҕото, эр киһи (сааһыттан тутулуга суох). Сорох түөлбэ тылларыгар *илгэх* диэн ааттыыллар.
* уол оҕо - быһа барыллаан 15-16 дылы саастаах оҕо эр киһи. Сорох улуустарга уол оҕону *эр оҕо* дииллэр эбит.
* ойохтоммокко сылдьар эдэр эр киһи эбэтэр дьахтар диэни билэ илик эр киһи.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Уолаттар
Гей дэриэбинэтэ

[thumb|[Монреаль гей дэриэбинэтэ.]]

**[[Гей]] [[дэриэбинэ]]тэ** диэн элбэх ахсааннаах лесбианнар, гейдар, трансгендердар уонна бисексуаллар түмсэн олорор урбан сирдэрэ. Гей дэриэбинэлэригэр үксүн гейдарга аналлаах сирдэр бааллар, ол эбэтэр баардар уонна пабтар, түүҥҥү кулууптар, рестораннар уонна кинигэ маҕаһыыннара.

Ебус эмэллэр дьестко. Ебус абас коруочэ. Наьаа оннук эмпэттэр, эн аган суеьу ордук диринник ылар, дэриэбинэ анаара билэр кинини пылесос баасканы курдук, айа5а мозоль буолан буттэ.
Микро ил

[255px|thumb|[Силэнд микро ил.]]

**Микро ил** (эбэтэр **виртуал ил**) диэн аан дойду дьиҥнээх иллэринэн эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэринэн билиниллибэт тутулуга суох ил толкуйа эбэтэр бырайыага. Кинилэр үксүн кумааҕыга, Интернекка эбэтэр айааччыларын өйдөрүгэр эрэ баар буолаллар. Билиҥҥи кэмҥэ Силэнд, Гейдар Хоруоллуктара, Лиссарабия уо.д.а. сымыйа дойдулар бааллар.
Lunar Embassy

**Lunar Embassy** диэн Сиртэн ураты халлаан эттиктэригэр сир атыыта. Түөкүннээһин биир көрүҥэ. Атыылаhааччыга халлаан куйаарын хайа эмэ эттигин (холобур, Ый, Марс уо.д.а.) ньууругар сир иэнин бас билиитин туhунан сертификат бэриллэр.
Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ

**Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ** (ааҥллыы **North Atlantic Treaty Organization** — **NATO**, французтуу **Organisation du traité de l'Atlantique nord** — **OTAN**) диэн сэбилэниилээх холбос. Муус устар 4, 1949 Хоту Атлантик Үлэҕинэн тэриллибит. Салалтата Брюссель (Бельгия) куоракка баар. Тэрилтэ холбоhуктаах көмүскэнии систематын тутуhар, ол аата бары кыттааччы иллэр тастан саба түһүүгэ бииргэ сомоҕолоон хардараллар.

[left|thumb|NATO 2002 с. саммита, [Прага.]]
Sony

**Sony Corporation** (ソニー株式会社 *Sonī Kabushiki Gaisha*) диэн Дьоппуон конгломерат мультинационал корпорацията уонна аан дойду ордук бөдөҥ медиа конгломераттарыттан биирдэстэрэ, 2008 с. барыhа US$99.1 миллиард. Sony электроника, видео, коммуникациялар, видео оонньуу консоллярын уонна информация технологиятын оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ.

Конгломератка Sony Pictures Entertainment, Sony Computer Entertainment, Sony Music Entertainment, Sony Ericsson, Sony Financial Holdings, Sony Entertainment, Epic Games, Bungie, Stainless Games, Sony Interactive Entertainment уонна да тэрилтэлэр киирэллэр.

Sony ону таһынан медия конгломерат буолар, ол курдук Columbia Pictures, TriStar Pictures, Metro-Goldwyn-Mayer  Голливуд киинэ устар студиялары бас билэр, 32 телеканаллары АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Дьоппуон, Арассыыйа, Кытай, Аустралия дойдуларыгар бас билэр, 53 радиостанциялары 37 омук сиригэр, 79 ырыа студияларын  (олор ахсааннарыгар Sony Music) 178 омук сиригэр, 6 мультик оҥорор студиялары Голливудка (АХШ). 

Sony аатырбыт IMAX киинэ көрдөрөр театрдары 142 омук сиригэр бас билэр.

Sony IMX линзалары оҥорор, 68% планета смартфоннарыгар камераларыгар үлэлиир (Айфоннарга Самсуннарга эмиэ). 

Sony элитнай Bravia телевизордары оҥорорунан биллэр.
                                          
Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

## Флагманнар
* PlayStation
* PlayStation 2
* PlayStation 3
* PlayStation 4
* PlayStation 5
Социал үөрэхтэр

**Социал үөрэхтэр** диэн дьон-сэргэ эйгэлэрин чинчийэр үөрэхтэр. Кинилэр ахсааннарыгар киирэллэр: антропология, археология, филология, култуурология, демография, экономика, киhи географията, история, тыл үөрэҕэ, медиа үөрэхтэр, политика үөрэҕэ, психология, социал үлэ уонна социология.
3G

**3G** диэн мобил ситим теле стандартарын уонна технологияларын үһүс көлүөнэлэрэ. Билиҥҥи үйэҕэ сайдыылаах ситим көрүҥүнэн буолар. International Telecommunication Union (ITU) стандартарыгар олохтонор.

Уhүс көлүөнэ мобильнай ситимэ информацияны пакетнай технологиянан ыытар. Ону олохтуурга туспа сир үрдүнэн барытынан унифицированнай стандартарга эппиэттиригэр маннык рекомендациялары айбыттара:
* Киhи саҥатын мобильнай ситимнэринэн ыытыыны Интернет/Компьютернай ситим көмөтүнэн ыытыллар сананы кытта тэҥниэххэ сөп гына хаачыстыбалаах буолуохтаах.
* 3G-нан информацияны уороуохтара диэн куттала суох ыытыахха сөп.
* Национальнай уонна международнай роумиҥы поддержкалыахтаах.
* Хас да маннааҕы уонна международнай оператордары поддержкалыахтаах.
* Бэриллибит частотааларын толору туттуохтаах.
* Пакетнай уонна канальнай коммутация.
* Хас да уровеннаах сотовай ситимнэри поддержкалыахтаах.
* Спутниковай сибээhи кытары бииргэ үлэлиэхтээх.

Телекоммуникация индустрията сүрүн сыала биир сир үрдүнэн үлэлиир мобильнай тулалыыры оноророоhун, ол да эрээри, бастааҥҥыттан хас да стандарт олохтонуо диэн сэрэйбиттэр эбит. Оператор биир эбэтэр хас да стандарка бырааптаах эрэ буолуон сөп, онон сороҕор телефон таларга таарыйа итини кытта наадалаах операторы талыахха наада буолар.

Билигин сир үрдүнэн сүрүн тар5аммыт стандартарынан UMTS (W-CDMA), CDMA2000 уонна CDMA450. 2006 сыллаахха Ахсынньы бүтүүтүгэр барыта 364 мол 3G абоненнара бааллара.

## [[Арассыыйа]]ҕа
3G Билайн компаниятыгар киэҥник туттуллар. 2009-10 сс - МТС уонна МЕГАФОН киллэриэхтээхтэр.
Иммиграция

**Иммиграция** ( — *атын дойдуга олохсуйа барыы*), ханнык эмит дойду дьонноро эбэтэр омуктара, бэйэлэрин дойдуларыттан араас биричиинэттэн атын дойдуга олохсуйа барыахтарын сөп. Холобур:
* Дискриминация
* Национализм
* Экономика
* Үлэ

Ити уонна 10000 араас биричиинэттэн дьоннор атын дойдуга олохсуйа бараллар. Араас аан-дойду омуктара сайдыыта суох дойдуттан арыый сайдыылаах уонна баай дойдуларга олохсуйа бараллар:

* Арассыыйа → Аустралия
* Арассыыйа → АХШ
* Арассыыйа → Германия
* Арассыыйа → Дьоппуон

Дьоннор арыый баай эбэтэр олох баай дойдуга олохсуйа бараллар, үчүгэй олоҕу була

## Иммиграннар бу дойдуларга

* АХШ — Саамай баай дойду, үрдүк хамнас, демократия баар
* Канаада — Саамай биир баай дойду, үрдүк хамнас, демократия баар
* Аустралия — Саҥа сир, баай дойду, демократия, кэнники кэмҥэ омуктарга популярнай
* Эуропа — баай дойдулар, демократия, стабильность
* Дьоппуон — Баай дойду, демократия, комфорт, технологически продвинутай

Ити дойдуларга сыл аайы 20 миллион араас омуктар (Үксэ Кытайдар) ити дойдуларга олохсуйа бараллар уонна Permanent Resident буолаллар. 

## Green Card
Бу сылын ахсын аайы АХШ правительствотынан ыытыллар лотерея оонньуу, сыл аайы дойду 1 миллион иммиграннары олордо ылар.

### Дьон сэргэ олороругар саамай табыгастаах дойдулар
Freedom House этэринэн дьон олороругар табыгастаах дойдулар 14-тэр. Олор бары Арҕааҥҥы дойдуларга киирэллэр.

## Аустралиаҕа иммиграциа

Аустралиа - аан дойду биир саамай динамично сайда турар дойдута, айылҕата баайынан уонна араастарынан, экономиката сайдыылааҕынан, криминал суоҕунан, дьон иитиитэ ордугунан биллэр дойду буолан - Аан Дойду эдэр ыччата барыта онно тардыһар буолла.

* Аустралиа сахалара

 Аустралиа - эн инники дьолун 

## Канаадаҕа иммиграциа

## Америкаҕа иммиграциа

## Өссө маны көр
* VISA
* PR VISA
* J1
* Permanent Resident
* Work & Travel USA
* Australian immigration visas
* Sponsored immigration
* Canada Travel & Immigration
* Alienceau - аныгы иммиграциянан дьарыгырар тэрилтэ

## Сигэлэр

*иммиграция Аустралия дойдутугар
*АХШ Аҕа баһылыгын сирэйэ - иммиграция
*Canada эйиигин күүтэр - иммиграция
Таҥнары

**Таҥнары өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 4400 км². 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Сүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. уҥаттан *Эйим* (123 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Түүкээн

**Түүкээн өрүс** - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 747 км., тардыытын иэнэ 16300 км². 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: *Чилли* (349 км.) уонна *Тэҥкэлээх* (85 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыбыыда

**Чыбыыда өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 451 км., тардыытын иэнэ 9960 км². 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар *Тымтайдаах* (193 км.), хаҥас өртүттэн *Сэргэлээх* (114 км.) уонна *Быракаан* (229 км.)

2014 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Чыбыыданы туоруур таас күргэни арыйыы сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Үөһээ Бүлүү — Дьокуускай трассатынан сылы эргиччи хааччаҕа суох айан суола аһыллыбыт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Түҥ

**Түҥ өрүс** - Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1092 км., тардыытын иэнэ 16300 км². 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр. 

Сыллааҕы орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Тардыытыгар 450 үрэх уонна 9000 күөл баар. Сүрүн салаалара: хаҥас *Чимикидээн* (331 км.), *Дьиппа* (243 км.), *Арҕаа Түҥ* (193 км.); уҥа *Түҥкэн* (174 км.)

Уулаах дьылларга аал сырыыта Тиэрбэскэ дылы.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тоҥуо

**Тоҥуо өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 350 км, тардыытын иэнэ 6940 км². 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар, аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталынан устар. Ньурба уонна Үөһээ Бүлүү улуустар быысаһар сирдэринэн устар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар *Логлор* (76 км), хаҥас өртүттэн *Тоҥуочаан* (94 км).

Тоҥуо үрэх кытылыгар саха норуодунай поэта Бүөтүр Тобуруокап төрөөбүтэ, сахаҕа биллибит худуоһунньуктар уустар Бойтуновтар эмиэ бу үрэх сүнньүттэн төрүттээхтэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Олгуйдаах

**Олгуйдаах өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаатын Ахтаранда салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 5450 км². 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар Тоймоку күөлгэ баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар *Ааллаах* (80 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ахтаранда

**Ахтаранда өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 75 км, тардыытын иэнэ 15700 км². 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргинэн сүүрэр *Алымдьа* уонна Олгуйдаах өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар *[[Олгуйдаах]]* (191 км.), уҥа өртүттэн *Баатыр* (221 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күндэйэ (өрүc)

400px|thumb|right|Бүлүү федерал суол Күндэйэни туоруур сирэ
**Күндэйэ өрүс** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Уһуна 194 км., тардыытын иэнэ 3300 км². 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ сытар Муоһааны күөлгэ баар. үөһээ сүүрээнигэр *Табаһанда* уонна *Синэй Сээн* күөллэри курдары ааһар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаанан буолар *Харыйалаах* (83 км.)  

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Оччугуй Ботуобуйа

**Оччугуй Ботуобуйа үрэх**. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 342 км. Тардыытын иэнэ 11100 кв.км. 

Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 40 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Тардыытыгар албаас үөскээбит сирэ. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: *Харыйа Үрэх* (109 км.) уонна *Иирэлээх* (112 км.)
 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чуона (өрүс)

**Чуона** - Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 802 км. Тардыытын иэнэ 40600 кв.км. 

Баһа Иркутскай уобаласка Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 1300 үрэх уонна 4500 күөл баар. 

Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Тардыытыгар алмаас үөскээбит кимберлит туруупката баар. Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: *Ичуода* (144 км) уонна *Вакунайка* (362 км), уҥа өртүттэн - *Дьэкиндэ* (158 км) уонна *Дьэлиҥдэ* (137 км)
 
80-с сылларга Бүлүү өрүскэ "Чона" диэн ааттаах теплоход устар буолара.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марха (өрүc)

**Марха өрүс** — Бүлүү өрүс хаҥас салаата. Уһуна 1181 км, тардыытын иэнэ 99000 км².

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар.

Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 405 м³. Тардыытыгар 4334 үрэх уонна 12000 күөл баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: *Ханньа* (398 км.), Далдын (138 км.) уонна *Куонанчаан* (213 км.); хаҥас өртүттэн *Олдоҥдо* (159 км), *Мархара* (232 км.) уонна Моркуока (841 км.)

Аал сырыыта Маалыкайга дылы.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Танда (өрүc)

**Танда үрэх** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 159 км., тардыытын иэнэ 3840 км². 

Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 800 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн *Хатанньа* (70 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таатта

**Таатта [[үрэх]]** — Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 10200 км². Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэ хаптал хайалаах сиргэ баар. Тардыытыгар 2300 күөл баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 5 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн Хонду (58 км.), хаҥас өртүттэн Куталаах (80 км.) уонна Хотугу Наммара (56 км.) Үрэх устун элбэх гидротехника тутуулара бааллар.

Үрэх кытыытыгар уопсайа 15 нэhилиэк баара ааҕыллар. Таатта үрэх үс улууhу таарыйан ааhap: баha Аммаҕа, ортоку сунньэ Чурапчыга, алын сууругэ Тааттаҕа. Нэhилиэктэр улаххан анаардара тыа хаhаайыстыбанан дьарыктанан, аhaaн-сиэн олороллор. Кыhынын Таатта уутун иhэн туорууллар.

## Таатта урэх экологията

Таатта урэх билинни туруга ГОСТ халыыптарыгар эппиэттиир эрээри, киhи-суеhу еттутунэн киртийии бэлиэтэнэр. Ону Тааттатаҕы Ытык-Куел маннайгы нуемэрдээх орто оскуолатын уерэнээччилэрэ чинчийэн быhаарбыттара, улуус дьаhылталарыгар ону керер-хонтуруоллуур 

## Халаан уута

2007 уонна 2014 сс. Таатта улахханнык ууга былдьана сылдьыбыта. 

## Примечания

## Ссылки
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Седалищев Валерий Филиппович

1980 с-ха Үрэх Күөрэҕэ,Дьабыла (Одьулуун) нэһилиэгэр төрөөбүтэ, "Усуйаана улууһун (оройуонун)" МТ-гэр бас сир үллэрээччинэн үлэлиир.
Тумара өрүс

**Тумара өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 236 км, тардыытын иэнэ 10300 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Көлтөр уонна Мунний систэри быһа охсор. Тардыытыгар 700 күөл уонна 17 тарыҥ баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн *Нуора* (110 км.), хаҥас өртүттэн *Дьэлиндьэ* (78 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэлэ

**Кэлэ өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 8600 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Тардыытыгар 900 күөл уонна 7 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 км². 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥа өртүттэн *Эйэҕэс* (98 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тукулан (өрүc)

**Тукулан өрүс** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 191 км., тардыытын иэнэ 2880 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 200 күөл баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хуацяо

**ХУАЦЯО**, Кытай дойдутуттан атын дойдуларга олохсуйа барбын дьон. Холобура: Кытай - Саха Сирэ, Кытай - АХШ, Кытай - Канада. Хуацяо ахсаана 100 миллион.
Мельбурн

thumb|300px|Мельбурн

**Мельбурн** () диэн соҕуруу Аустралия куората. Иккис миэстэни ылар Аустралияҕа дьонун ахсаанынан. Дьонун ахсаана 2008 сыллаахха - 3 974 402. Бу куорат Виктория штатын киин уонна саамай улахан куората буолар. Улахан экономически мощно сайдыбыт куорат буолар - 45% дойду экономикатын салайар. Бу куорат сылын ахсын элбэх иммиграннар олохсуйа кэлэллэр.
Outlook.com

**Outlook.com**, электроннай почта компанията. Аан-дойдуга саамай биир улаханнара. Кини абоненнара 2008 сыллаахха — 780 000 000 киhиэхэ тэннэспит. Кун аайы дьонун ахсаана улаата турар — 100 000 киhинэн. Эhиги эмиэ онно эбиллиэххитин ба5арар буоллаххытына манна регистрацияланын — www.MSN.ru — нууччалыы версията. Сахалыы версия — www.MSN.ykt.ru (IP проблематыттан аhыллымыан сёп). Ангийскай версията — www.MSN.com (АХШ). HOTMAIL — биир Майкрософт компаниятыгар киирэр, ол кынан баран бэйэтин туспа корпорация курдук аа5ынар.

## Конкуреннара

Google, Yahoo, Mail.Ru, Mail.Com, Canada.Com.

## Сигэлэр
* Outlook.com
Yahoo!

**Yahoo! Inc.** диэн Америка корпорацията. Интернет сервистарынан дьарыктанар.
Даннар

**Даннар**, ол эбэтэр **Дааннар** () — Дания олохтоохторо уонна ол дойду основной нэhилиэнньэтэ буолар. Данияҕа — 5 миллион Даннар, АХШ-ка — 1 миллион, Канада — 990 тыс, Германия — 885 тыс, Исландия — 74 тыс, Норвегия — 10 тыс, Дьоппуон — 9 тыс, Англия — 5 тыс. Россияҕа — 1 тыс Даннар бааллар, олортон 50 Даан омуга Саха Сиригэр бааллар.
Toyota

**Toyota Motor Corporation** (トヨタ自動車株式会社 *Toyota Jidosha Kabushiki-gaisha*) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията уонна аан дойду массыына оҥорооччуларыттан ордук улаханнара. Корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 316,000 киhи үлэлиир.
Кыргыыстар

**Кыргыыстар** (кырг. *кыргыздар* /qɯrɣɯzdar/ *хырҕысдар*; *биир ахс. кыргыз /qɯrɣɯz/*  *хырҕыс*) диэн түүр омуга. Сүрүннээн Кыргыстааҥҥа олороллор. Ону таһынан Узбекистаанҥҥа, Кытайга,Тадьикистаанҥҥа, Арассыыйаҕа, Казахстаанҥҥа, Туурсуйаҕа, Афганистаанҥҥа тарҕанан олороллор. Кыргыыс тылынан саҥараллар. Итэҕэллэрэ сунниттыы ислаам. Монголоид уонна европалыы раасалар икки ардыларынан сылдьар соҕуруу сибирдээҕи раасаҕа киирсэллэр.

## Этногенез (Омук үөскээһинэ)
Кыргыыстар бэйэлэрин Сибиир соҕуруу өттүгэр Енисей өрүскэ уонна Алтаайга олоро сылдьыбыт Енисей кыргыыстарын сыдьааннарынан ааҕыналлар. 

Енисей кыргыстара б.э. VI үйэтигэр Енисей өрүһү буланнар, бары аҕа уустара холбоһон Кыргыс хаҕанатаын тэрийбиттэр. 

840 сыллаахха Кыргыс хаҕаната былыргы Уйгуур хаҕанатын сэриилээн урусхаллыыр уонна былыргы Монголия сирин-уотун үксүн баһылыыр. Ол эрэн Х  үйэҕэ монгуоллуу тыллаах киданнартан хотторон кыргыыстар Алтаай сиригэр көһөллөр.

Алтаайга тиийэн кыргыыстар биир салаалалара кинилэргэ уруулуу кимаактары уонна илиҥҥи кыпчаактары кытары холбоһон олороллор. Чуолаан бу кэми - X-XII үйэлэри кыргыыс тыла үөскээбит кэминэн ааҕаллар. Алтаай кыргыыстара түүр омуктарыттан бастакынан  Чыҥыс Хааҥҥа бас бэриммиттэрэ уонна Монгол империятыгар холбоспуттара. XIII-XIV үйэлэргэ Алтаай кыргыыстарын үксэ Чаҕатай Улууһун сиригэр Тянь-Шань хайа диэки көспүттэрэ. Уонна онно тиийэн ислаам итэҕэлин ылынан олохтоох түүр (кыпчаак, карлук уо.д.а) уонна монгол (кара-кытай, найман уо.д.а.) биис уустарын кытта холбоһон барбыттар, ол түмүгэр билиҥҥи кыргыыс омуга үөскээбит.

Енисейгэ хаалбыт кыргыыстар хакаас омук үөскүүрүгэр олук уурсубуттара. Алтаайдааҕы кыргыыстар (буруттар) алтай омук икки монгол омук икки састааптарыгар киирсибиттэрэ.

## Этноним (Омук аата)
Бэйэлэрин "кыргыз" диэн ааттаналлар. Ити курдук омук аата түҥ былыргыттан уларыйбакка кэлбитэ сэдэх көстүү быһытынан сыаналанар. Саха тылыгар биир үксүн сэбиэскэй саҕана нуучча тылыттан киирбит "киргиис" диэн аат туттуллар. Саха үһүйээннэригэр былыр "кыргыс" диэн омук Саха сирин киин өттүгэр олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Арааб уонна Персия суруктарыгар былыр "хархыз", "хырхыр", кытайдарга "сяцзясы", "гекун" диэн ааттанар омук баара биллэр.

Кыргыыстар бэйэлэрэ ааттарын түүрдүү "кырк" ("түөрт уон") диэнтэн үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалыыллар, Манаас былыр түөрт уон аҕа ууһун холбообута ахтыллар. Атын сабаҕалааһыннар да бааллар. Саха тылыгар "кыргыс" диэн тыл "сэрииһит, сэрии" диэн суолталаах.

XVIII —  XX үйэлэргэ нууччалар казаахтары эмиэ киргииз диэн ааттыыллар этэ. 

Кыргыыстар Саха сиригэр
Dell

**Dell, Inc.** диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Раунд Рок, Техас. Үлэhиттэрин ахсаана 82,700.
LG Group

**LG Group** диэн Соҕуруу Кэриэйэ үһүс улахан конгломерата. Электрониканы, мобил телефоннары уонна нефтехимикаттары оҥорор. Конгломеракка киирэллэр LG Electronics, LG Telecom, Zenith Electronics, LG Chem уо.д.а. 80 тахса дойдуларга үлэлиир.
Samsung Group

**Samsung Group** () диэн аан дойду ордук улахан конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Samsung Electronics, Samsung Heavy Industries уонна Samsung Engineering & Construction курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.

«Самсунг» диэн тыл  (, Кэриэй тылыгар  быдан сөпкө эттэххэ ааҕыллыыта атын - «самсоҥ»)  - "Үс сулус" диэн буолар. Баҕардар бу Самсунг төрүттэччитэ Ли Бён Чхоль (이병철) үс уолун кытта сибээстээҕэ буолу. Кыра уола Ли Гон Хи (이건희) 2008 сыл муус устарыгар дылы хампаанньаны салайан олорбута
Huawei

**Huawei Technologies Co. Ltd.** (Кытайдыы 華為技術有限公司|华为技术有限公司 Huáwèi Jìshù Yǒuxiàn Gōngsī Хуавэй цзишу юсянь гунсы)  Кытай биир мультинациональнай корпорацията, телекоммуникация уонна ситим тэриллэрин уонна өҥөлөрүн оҥорор. Төбө офиһа Шенжень куоракка баар.  2012 сыллаахха телекоммуникация тэрилин оҥорооччулартан бастакы буолбута.

1987 сыллаахха тэриллибитэ. Бастаан төлөпүөннэри холбуур тэриллэри оҥорор этэ, онтон кэлин тэнийбитэ. Huawei хампаанньаҕа билигин 140,000 тахса киһи үлэлиир, онтон 46% саҥа тэриллэри былаанныырга уонна айарга үлэлиир. 21 Чинчийэр кииннэрэ араас дойдуларга баар: Кытайга, АХШ-га, Канаадаҕа, Холбоһуктаах Хоруоллукка, Пакистаҥҥа, Францияҕа, Германияҕа, Колумбияҕа, Швецияҕа, Ирландияҕа, Индияҕа, Россияҕа уонна Турцияҕа. уонна 2013 сыллаахха чинчийиигэ 5 млрд АХШ долларын укпута.

2010 сыллаахха барыһа 23.8 млрд Кытай юаня этэ (3.7 млрд АХШ доллара). Таһаарар оҥоһуктара 140 дойдуга тарҕатыллаан үлэлии сылдьар уонна Аан дойду ордук улахан 50 сотовай хампаанньалартан 45-һэ тутталлар. 

## Оҥоһуктара
thumb|Huawei төбө офиһа
Huawei хампанньа оҥоһуктара:
* Провода суох ситимнэр тэриллэрэ (LTE/HSDPA/W-CDMA/EDGE/GPRS/GSM, CDMA2000 1xEV-DO/CDMA2000 1X, TD-SCDMA стандарттарга)
* Тутаах ситим тэриллэрэ (IMS, Mobile Softswitch, NGN)
* ситим тэриллэрэ (FTTx, xDSL, оптическай тэриллэр, маршрутизатордар, ситим коммутатордара)
* программалара уонна аппаратнай обеспечениялара (IN, сиэп төлөпүөнүн даннайданарын биэрэр өҥөлөрө, BOSS)
* (UMTS/CDMA) стандарттаах терминаллар

## Быһаарыылар

## Флагманнар
* Huawei P20
* Huawei P30
* Huawei P40
* Huawei P50
Бэс

thumb|200px|Бэс
**Бэс** (, ) — куруук көҕөрөр мастар бөлөхтөрө. Манна 70-ча көрүҥ киирэр. Олортон Саха сиригэр үһэ баара биллэр: Ойуур бэһэ, Сибиир сыалааҕа, Болбукта.

## Ойуур бэһэ

Бэс диэн тылынан саха тылыгар үксүн *көннөрү* эбэтэр атын аата *[[Ойуур бэһэ|ойуур бэһин]]* () ааттыыллар. 

### Ойуур бэһин ареала

Бэс Саха сирин киин уонна арҕаа өттүгэр тарҕаммыт мас, Өлүөнэ-Бүлүү уонна Өлүөнэ-Алдан өрүстэр ыккардыларыгар, Өлүөнэ, Алдан хочолоругар үүнэр. Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи хайаларыгар 800-1000 м дылы үөһэ тахсар. Ареалын хотугу кыраныыссата Бүлүү өрүс үөһээ тардыытынан, кини салаата Марха орто тардыытынан, Эдьигээн бөһүөлэгин хоту өттүнэн, онтон Өлүөнэ уҥа кытылыгар тахсан баран ону кыйа Алдан уҥа кытылын кыйа хоту барар уонна Хабааровскай кыраайга тиийэр.

### Тас көстүүтэ, үүнүүтэ, сайдыыта
Бэс 20-45 м үрдүктээх, умнаһын диаметра 20-100 см. Саха сиригэр 30 м дылы үүнэр. Умнаһа толору мас (полнодревесный), аллараа өттө буровато-сиэрэй хайыттаҕас халыҥ хатырыктаах. Үөһээ өттүгэр хатырыга кыһыллыҥы оранж өҥнөөх буолар уонна чараас суба (пленка) буолан арахса турар.

### Экологията
Кураанах кумах, кыра туой булкаастаах кумах уонна хайалаах сиргэ таастаах буордарга үүнэр. Буор кыра тууһун тулуйар. Сырдыгы сөбүлүүр, сырдык, паарка тииптээх бэс чагдалары үөскэтэр.

### Суолтата
Айылҕаҕа кыра кыыллар уонна көтөрдөр олохсуйалларыгар тоҕоостоох ойуурдары үөскэтэр, манна кинилэр сайдалларыгар сөптөөх аһылыгы булаллар. Кыһын тымныы тыалтан хаххаланаллар. Бэс чагдаларга уонна бэстээх тыаларга тэллэйдэр сөбүлээн үүнэллэр.

Ойуур бэһэ кумахтары уонна алдьаммыт сирдэри мастыырга (облесение), маһынан бөҕөргөтөргө мастартан саамай табыгастаах. Силиһэ үчүгэйдик сайдар буолан кумах сири хамнаппат уонна бэйэтэ да кумахтаах буор тыйыс усулуобуйатын үчүгэйдик тулуйар. Тукулааннарга, холобур, бэс эрэ үүнэр. Атын мас кыайан тулуйан үүнэр кыаҕа суох.

Норуот хаһаайыстыбатыгар суолтата сүҥкэн.

Бэс мас үүнэр сирдэрэ (ускуобка иһигэр территория тыатын сабардамыттан бэс төһөтүн ылара көстөр) — Саха Сирэ (57 %), Канаада (75 %), АХШ (41 %), Швеция (69 %), Норвегия (17 %), Дания (11 %), Германия (7,47 %), Польша (30 %), Арассыыйа (87,9 %), Дьоппуон (0,9 %), Кытай (13,1 %).
Талах

**Талах** () — үүнээйи көрүҥэ; элбэх сыллаах мастыҥы 0,8-6 миэтэрэ үрдүктээх үүнээйилэр.

Мастартан сүрүн уратылара — улааттахтарына да биир умнастамматтар, хас да эбэтэр элбэх умнастаах буолаллар; олохторун уһуна 10—20 сыл.

Үксүн тыа саҕатыгар, талахтаах куйаардарга, ойуурдаах туундараҕа баар буолаллар.

Холобур: биэ эмиийэ, долохуна, харастыҥы үөт.

Астаах талахтар суолталара улахан: моонньоҕон, хаптаҕас уо.д.а.

## Өссө маны көр
* Үөт
* Уулаайы

## Быһаарыылар
Айсен

**Айсен** эбэтэр **Айсиэн** — киһи аата. Сүрүннээн уолаттарга бэриллэр, кыргыттарга үксүн Айсена диэн көрүҥүнэн бэриллэр. 
Суолтата — Айыы сиэнэ.
Сүрүннээн Саха Сиригэр уонна АХШ-ка олорор сахаларга тарҕаммыт. Киэҥник тарҕаммыт сирдэрэ — Мэнэ-Ханалас, Нам, Сунтаар улуустара уонна Дьокуускай куорат.

## Дьоннор
* Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.
* Николаев Айсен Сергеевич — Дьокуускай куорат баһылыга.
Нөруктээйи

**Нөруктээйи**, хаптал эбэтэр хочо сир баар Мэнэ-Ханалас улууhугар.

## Нууччалыы сирэйин ааҕын
Дворкович Аркадий Владимирович

thumb|200px|
**Аркадий Владимирович Дворкович** (26 кулун тутар 1972, Москва) — Арассыыйа экономииһа, президент көмөлөһөөччүтэ.

## Сигэлэр

* Биография
* Аркадий Дворкович в Лентапедии
* Биографическая справка
Альбинизм

**Альбинизм** диэн тирии, баттах уонна харах пигмена суох буолуута.
Уруодтар

**Уруодтар**, улахан ыарыы буолар. Химикаттан уэскуур. Дьонно тарҕаммыт. Кэнники бириэмэҕэ кыылларга эмиэ баар буолла.

## Нууччалыы сирэйи ас
* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%BE%D0%B4
Тасмания

**Тасмания** (*Tasmania*) диэн Аустралия бас билэр арыыта. Аустралия дойдутугар Тасмания штатын үөскэтэр. Дьонун ахсаана - 500 000.
CNN

[thumb|right|250px|CNN киинэ, [Атланта]]

**Cable News Network** (**CNN**) диэн АХШ телекомпанията. 1980 сыллаахха Тед Төрнер тэрийбитэ. АХШ бастакы күҥҥэ 24 чаас устата сонуннар биэриилэрин көрдөрөр буолбут телеханаала.
Һеллоуин

мини|справа|200px|Jack-o'-lantern

**Һеллоуин** (*Halloween*) диэн Америка бырааhынньыга, алтынньы 31 ылыллар. Samhain диэн кельт бырааhынньыгыттан уонна христиан итэҕэлин Бары айыылар ытык күнэриттэн төрүттээх. Хоту Америкаҕа бу бырааhынньыгы ылыы үгэhин Ирландия иммиграннара XIX үйэ ортотугар аҕалбыттара.

Кэнники кэмҥэ Америка култуурата киинэ нөҥүө тарҕанан уонна Американы кытта доҕордоһор дойдуларга эмиэ тарҕаммыт бырааһынньык буолар, ол курдук Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Германияҕа, Францияҕа, Сингапурга, Аустралияҕа, Улуу Британияҕа, Скандинавияҕа, Украинаҕа, Эстонияҕа, Литваҕа, Монголияҕа, Малайзияҕа, Бразилияҕа, Чилига, Аргентинаҕа, Мексикаҕа, Испанияҕа ыытыллар. 

Саха Сиригэр түүҥҥү кулууптарга масштабнай дискотекалар буолаллар.

Былыргы сахаларга Алтынньы 31 күнэ дьыл ыпсыыта диэн ааҕыллар, онно хара күүстэр күүһүрэллэр диэн буолар.
Сепаратизм

**Сепаратизм** диэн арахсыы, туспа барыы. Бу термин политикаҕа туттуллар уонна национализм биир көрүҥүнэн буолар. Холобур: Саха Сирэ Арассыыйаттан арахсар баҕата. Билинни сепаратизм куускэ сайдан эрэр Россия состабыгар киирэр республикаларга. Ванга эмээхсин таайбытынан - 2012-2014 сс Россия 17 судаарыстыба5а хайдар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ олох туспа дойду буолуохтаах. 

## Сепаратизм статьята

http://forum.ya1.ru/showthread.php?s=&threadid=26319  - бу форум!

http://rusobshina-yakutia.narod.ru/kongressnarod.html - "нуучча саханы утарар"

## Сепаратизм уонна ДПНИ

ДПНИ - диэн националистическэй тэрилтэ.
Томпо

thumb
**Томпо өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 570 км., тардыытын иэнэ 42700 км². 

Баһа Сунтаар Хайата диэн сискэ баар. Тардыытыгар 1000 күөл уонна 78 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 169 км²) баар.

Уу орто ороскуоту сөкүүндэҕэ 254 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн *Томпорук* (186 км.) уонна *Маҥкүлэ* (225 км.), уҥа өртүттэн *Дэлинньэ* (357 км.) уонна *Хунхада* (189 км.) диэн салаалардаах

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Барайы

**Барайы өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 251 км., тардыытын иэнэ 4880 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сордоҕун сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 130 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн *Тарчаан* (50 км.) диэн салаалаах.

*Ылыллыбыт сирэ*

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куолума

**Куолума өрүс** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 253 км., тардыытын иэнэ 4600 км². 

Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 500 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

*Ылыллыбыт сирэ*

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Илиҥҥи Хаандыга

**Илиҥҥи Хаандыга өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 290 км., тардыытын иэнэ 9950 км². 

Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Скалистай уонна Сэттэ-Дабаан систэри быһа охсор. Тардыытыгар 300 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 42 км²) баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн *Өнньөлө* (113 км.) уонна *Саккырыыр* (94 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нуотара (өрүс)

400px|thumb|right|Нуотара үрэх уонна салаалара
**Нуотара өрүс** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 308 км., тардыытын иэнэ 7440 км². 

Өлүөнэ хаптал хайалаах сирин илиҥҥи уһугунан устар. Тардыытыгар 1200 күөл баар. 

Төрдүттэн 37 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 7 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Хаҥас өртүттэн *Дьуха* (67 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тырыы

**Тырыы өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 327 км., тардыытын иэнэ 14000 км². 

Баһа Сунтаар Хайата сис соҕурууҥҥу эниэтигэр. Сэттэ Дабаан сиһи быһа охсор. Тардыытыгар 120 күөл уонна 30 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 47 км²) баар.

Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 85 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн *Халыйа* (185 км.), *Долгучаан* (83 км.) уонна Наталья (85 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн *Дыбыы* (79 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чуга

**Чуга өрүс** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 7270 км². 

Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн *Нөлүкү* (122 км.) уонна *Балаҕаннаах* (77 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Амедичи

**Амедичи өрүс** - Алдан өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6000 км². 

Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 300 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тарыҥнардаах. Хаҥас өртүттэн *Алдакай* (79 км.) уонна *Дьарогу* (87 км.) диэн бөдөҥ салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ханда

**Ханда өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 281 км., тардыытын иэнэ 8790 км². 

Баһа Скалистай сискэ баар. Кыыллаах уонна Улахан Бом систэри быһа охсор.  

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Уҥа өртүттэн *Бурхала* (107 км.), *Мутула* (70 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.