open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дуткина Татьяна Егоровна

**Дуткина Татьяна Егоровна** (1949—1999) — РФ Үтүөлээх учуутала, Үлэ Албан Аата уордьан III истиэпэнин кавалера.

М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн баран Чокурдаах, Аллайыаха, Лөгөй оскуолаларыгар математика учууталынан, Мүрүтээҕи « Уолан» гимназияҕа директоры научнай методическай үлэҕэ солбуйааччынан, Республикатааҕы колледж директоры үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

Д. И. Очинскай премиятын лауреата. Аан дойдутааҕы «Саха — Азия оҕолоро» фонда стипендиата.
Лөгөй нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Бурнашев Иван Иванович

**Иван Иванович Бурнашев** — Тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар Государственнай бириэмийэ лауреата.

1992 сыллаахха «Быйаҥ» бааһынай хаһаайыстыбаны төрүттээбитэ. Бу хаһаайыстыба 2000 сыллаахха президенскэй тирэх хаһаайыстыба буолбута.
2003 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр тыа хаһаайыстыбатыгар үрдүк ситиһиилэрин, фермерскэй хамсааһыҥҥа тус кылаатын киллэрбитин иһин Саха Республикатын Президенин 1257 №-дээх ыйааҕынан Государственнай бириэмийэни анаабыттара.

Кини 1953 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Лөгөй орто оскуолатын бүтэрбит. Партизан Заболоцкай аатынан сопхуос Хомустаахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ.
Мас Мэхээлэ

**Карамзин Михаил Семенович — Мас Мэхээлэ** саха норуотугар киэҥник биллибит аар-саарга аатырбыт, номох буолбут тустуук. 

Кини XIX үйэ маҥнайгы аҥарын диэки Бороҕон улууһугар I Лөгөй нэһилиэгэр Илин Сылаас ууһугар төрөөн ааспыта. Уҥуоҕунан саһаан буолуо биир мөрсүөк тиийбэтэ үһү. Бэйэтэ сулардыы бытыктаах, уһун ньолбоҕор төбөлөөх, иҥиирдэрэ кууран көстө сылдьар сүүстэн тахса киилэ ыйааһыннаах, ол гынан баран ханан да сыа сыстыбатах атыыр оҕуһу өрө тутан кэбиспит курдук киһи эбитэ үһү.

Аҕата Сэмэн 1840 сыллаахха кинээс буола сылдьыбыт. Кини сэттэ уолланан ситэн-хотон олорон ааспыт. Михаил 18-20 саастарыгар, эһэтэ, сүүһүгэр чугаһаабыт оҕонньор сиэнин боруобалаан көрөн баран, ханнык баҕарар түһүлгэҕэ оонньуоххун сөп буолбуккун онон кытаат диэн алҕаабыт. Уол онтон ыла тустуунан дьарыктаммыт. Мас Мэхээлэ курдаһан да, хапсаҕайдаһан да чугас эргиннээҕи бөҕөстөрү тулуппатах, атаҕынан эмиэ кыанар мас бөҕө, кус быһый эбит.

Кини баара суоҕа 43 саастааҕар, 1871 сыллаахха орто дойдуттан арахпыт.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Лөгөй нэһилиэгин былыргыта / Бурнашев П. П., Попов Р. П., Гоголев И. В./, «Бичик» — 2002 с.
Овидиополь

**Овидиополь** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 11 280.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Эмтээх үүнээйилэр

**[[Эмп|Эмтээх]] [[үүнээйи]]лэр **() — дьону уонна кыылы-сүөлү эмтииргэ биитэр ыарыы үөскээбэтигэр туттуллар үүнээйилэр бөлөхтөрө. Бу үүнээйилэртэн эбэтэр кинилэр сорҕолоруттан эми-тому оҥороллор.

Ъмтээх үүнээйи быһыытынан холобур манчаары, алоэ, уулаах отон, биэ эмиийэ, бохсурҕан, дөлүһүөн уо.д.а. туттуллаллар.

2010 сыл саҕаланыытыгар баар туругунан Айылҕаны харыстыыр аан дойдутааҕы сойуус (*IUCN*) дааннайынан 320 тыһыынча кэриҥэ үүнээйи көрүҥэ баарыттан сорҕото эрэ (21 тыһыынча көрүҥ) эмкэ туттуллар.

## Быһаарыылар
Куорат оҕото

**[[Куорат]] [[оҕо]]то** диэн куоракка төрөөбүт, улааппыт оҕо ааттанар.

Куорат сиргэ уонна тыаҕа оҕолору иитии уонна үөрэтии бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат тус-туспаларын төрөппүттэр кэнники кэмҥэ бэлиэтээн эрэллэр. Тыаны кытта сибээстээх төрөппүттэр оҕолорун тыаҕа ыытан үлэҕэ-хамнаска үөрэтэ сатыыллар. Оҕолорун улааппыттарын кэннэ, хойутаан үөрэтэ сатааннар, үлэҕэ үөрэнии быдан эрэйдээхтик уонна бытааннык, саҥалыы үөрэнии курдук барар.

Куоракка даҕаны үлэһит, спордунан эрчиллэр эдэр киһини иитэн-үөрэтэн улаатыннарыахха сөбүн төрөппүттэр соччо итэҕэйэ иликтэр. Кинилэр уруккулуу санааларыгар оҕолоро сылдьан эрэ бэйэлэрэ үлэлии-хамсыы, дьарыктана сылдьыахтаахтарын курдуктар. Төрөппүттэр итинник санааларын букатыннаахтык бырахтахтарына киһилии майгылаах, үлэһит кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ уонна үөрэтиигэ бэйэлэрэ ордук кыһанар буолаллар.

Оҕо хаһан баҕарар төрөппүтүн эрэ үтүктэр, аан маҥнай кинилэр курдук буолуон баҕарар. Сүрэҕэлдьээн дьыбааҥҥа сыппакка, тугу эмэ оҥоруохха, оҕону онно кыттыһыннарыахха, батыһыннарыахха, оччоҕо ханнык баҕарар үлэттэн иҥнэн, толлон турбакка оҥорбутунан барыыга, кыайарга-сатыырга үөрэнэр, оҥоруллубут үлэ түмүгүттэн үөрэр, өйө-санаата бөҕөргүүр.

«Оҕом кыра, билигин сыттын, улааттаҕына үөрэхтээх киһи буолуо» диэмиэххэ, сыта үөрэнэн хаалан букатын сүрэҕэ суох буолуоҕа. Тугу эмэ кыайар буолуоҕуттан үлэлии, дьарыктана үөрэннэҕинэ, ол үлэтэ эбэтэр дьарыга үгэс буолан умнуллубат гына ийэ кутун өйүгэр иҥнэҕинэ үйэтин тухары үлэһит киһи тахсыаҕа. Төрөппүт бэйэтэ тиритэ-хорута үлэлии сылдьарын оҕото көрөр буоллаҕына, оҕотун өйүгэр-санаатыгар кыаҕа баарынан, хайдах эрэ көмөлөһөр санаа бэйэтинэн киирэр. Маннык санаа киириитэ оҕону үлэһит киһи буола улаатарыгар көмөлөһөр. Даача хаһан да бүппэт үлэтэ-хамнаһа оҕону үлэҕэ үөрэтиигэ ылар оруола аһара үрдүгүн төрөппүттэр сыаналыа этилэр.

Төрөппүт бэйэтэ оҥоруохтаах дьыалатын оҥорбокко сытар буоллаҕына уонна оҕотун «Эн үлэлээ» диэтэҕинэ, оҕотугар тэҥнэһэ сатыыр санаата табыллыбакка сүгүн үлэлиэ суоҕа. «Бэйэтэ сытар эрээри киһини соруйар» диэн хомойо санааһына олохсуйуо. «Хамначчыт курдукпун» дии санааһына баһыйан бардаҕына кэлин тиһэҕэр төрөппүтүн итэҕэйбэт буолан хаалыан сөп.

Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии диэн төрөппүт бэйэтэ көрдөрөн биэрэр холобура буолар. Хайдах оҥорору көрдөрөн биэрэн баран, бэйэни үтүгүннэрэн оҥотторо үөрэттэххэ эрэ оҕо тугу эмэ оҥоро үөрэнэр. Үтүктэн үөрэҕэ үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ оҕо төрөппүтүн курдук үлэһит, өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатар. Бу үөрэх былыр-былыргыттан уларыйбатын бэлиэтинэн сахалар киһи хайдаҕын билээрилэр кини төрүттэрин ыйыталаһаллара буолар. Төрөппүттэрин өйдөрө-санаалара, үлэҕэ-хамнаска сыһыаннара оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар сүрүн тирэх буоларын былыргы сахалар чуолкайдык билэллэр эбит. Киһи төрүттэрэ эһэтэ, эбэтэ, ийэтэ уонна аҕата кини өйүн-санаатын оҥкулун оҥорор дьоно, бэйэлэрин үйэлэригэр тугу үлэлээн-хамнаан ситиспиттэригэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ батыһыннара сылдьан үөрэтэн кэбиһэллэр. (1,59).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Манчаары (от)

**Манчаары** (, нууччалыы Аир обыкнове́нный, эбэтэр Аир боло́тный) — Манчаарылар уустарыгар киирэр уу ааттыгар, ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах от көрүҥэ. Соҕуруулуу-Илин Азияҕа, Европаҕа, Хотугу Америкаҕа, Арассыыйаҕа Европа өттүгэр, Сибиир уонна Уһук Илин соҕуруу өттүлэригэр үүнэр. Саха сирин киин уонна соҕуруу улуустарыгар үрэх, күөл кытыытыгар, сииктээх бадарааннаах сиргэ үүнэр.

Эмтээх үүнээйи быһыытынан уонна аска тума быһыытынан туттуллар. 

## Биология өттүнэн ойуулааһын
Көнөтүк турар, салаата суох, үс кырыылаах умнастаах элбэх сыллаах от  Арассыыйа европатааҕы өттүгэр уһуна  50-тан 120 см диэри буолар эбит .

Төрүт силиһэ модьу, ньолбуһах цилиндр көрүҥнээх, губкатыҥы, туора үүнэр, эрийэ-буруйа, сыыллан тарҕанар, модьута 3 см тиийэр, уһуна 1,5 м диэри, тас өттө хоҥордуҥу эбэтэр күөхтүҥү араҕас, ис өттө кыһыллыҥы маҥан. Алын өттүгэр элбэх быатыҥы 50 см диэри тиийэр силистэрдээх. Төрүт силиһэ сир үөһээ араҥатыгар баар буолар, ардыгар 10 см диэри дириҥҥэ киирэр. Төрүт силиһэ аһытар аһыы амтаннаах; күүстээх сыттаах.

## Химическэй тутула
Манчаары сүрүн силиһигэр 5 % кэриҥэ эфир арыылаах, ол иһигэр хас да сесквитерпен киирэр — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, сесквитерпеновай спирт каламеол, ону таһынан D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумен, проазулен, акорон, изоакорон, аколамон, каларен, неокарон, уксуснай уонна валериановай кислоталар, фитонцидтар уонна атын эттиктэр киирэллэр. Эфир арыыларын өлүүтэ диплоид үүнээйилэргэ ортотунан 2,2 %, триплоид — 3,1 %, тетраплоид — 6,8 % буолар.

## Эмкэ туттуу
Үүнээйи силиһин илиинэн бигээн ылан хомуйуллар. Сонно тута ууга сайҕаан, бысталаан, суонун хайытан куурдуллар. Салгыннаах күлүк сиргэ хатарыллар.

Хаппыт силиһи аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах оһоҕос үлэтин тупсарарга туһаныллар. 

Биир улахан ньуоска кырбаммыт силиһи биир ыстакаан ууга 10-15 мүнүүтэ мөлтөх уокка оргутан, күҥҥэ 3-4 аһыах иннинэ иһиллэр. 2 нэдиэлэҕэ диэри иһэри сүбэлииллэр.

Ангина, ларингит ыарыытыгар, айах куһаҕан сыттаныытыгар сайҕаныахха сөп.

Уһуннук арыгылаабыт киһи чэй оҥостон иһэ сырыттаҕына умнугана, иҥиирэ тардара ааһар, быар, бүөр, хабах, таал үлэтэ тупсар. Оттон табахсыт киһи силиһи ыстаан табаҕын быраҕыан сөп.

## Быһаарыылар
Охлопков Егор Герасимович

**Охлопков Егор Герасимович** (1897.01.05 — 1974) — олоҥхоһут. 1939 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Нам улууһугар төрөөбүт. 1919—21 сс. — Нам улууһун ревкомитет чилиэнэ. 1925—27 сс. — нэһилиэк Сүбэтин тойоно. Үүт-табаар пиэрмэтин салайааччыта, биригэдьиир, уус уонна колхоз тойоно этэ. Аҕа Дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэ фронугар үлэлээбитэ.

Кини "Сир үрдүттэн сидьиҥнэри сиппийиэҕиҥ!" айымньыта 1938 с. тахсыбыта. Киниттэн "Алантай Боотур" уонна "Үрүҥ Уолан бухатыыр" олоҥхолору суруйан ылбыттар.

## Сигэлэр
* Егоров А. Протодьяконов В., Павлова В. Писатели Якутии: Биобиблиогр. справочник. — Якутск: Кн. изд-во, 1981. — 271 с.
* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков С.Д. Писатели земли Олонхо: Биобиблиогр. справочник. — Якутск: Бичик, 1995. — 304 с.
* Охлопков Е.Г. туһунан Олоҥхо тыйаатырын ситим-сиригэр
Артамонов Иннокентий Иванович

**Артамонов Иннокентий Иванович** (1928.11.21) — хоһоонньут, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1964 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Уус-Алдан улууһугар 1928 сыллаахха сэтинньи 21 к. төрөөбүт. 1957 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбүрсүөтүн устуоруйа-тыл салаатын бүтэрбитэ. Ол кэмтэн саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха кинигэ кыһатыгар редакторынан үлэлээбитэ. 1949 сылтан ССКП чилиэнэ.

И. Артамонов 1949 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. "Үтүө сарсыарда" бастакы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыта. Кини уонтан тахса сахалыы уонна ньууччалыы кинигэни таһаарбыта. Хоһоонньут сорох хоһоонноро норуот ырыалара буолбуттара.

И. Артамонова сорох айымньылара украина, каһаах, грузин уо.д.а. тылларга тылбаастаммыттара.

А. Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовскай, П. Тычин, Муса Джалиль, В. Федоров, Н. Дамдинов уо.д.а. суруйааччылар айымньыларын тылбаастаабыта.

Уус-Алдан улууһун үтүөлээх гражданина. 

## Сүрүн айымньылара
* Үтүө сарсыарда. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1959.
* Солнце на лыжах. Стихи. - М., 1976.
* Эйэ чорооно. Хоһооннор, поэма. - Дьокуускай, 1981.
* Сырдык эрэл. Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985.
* Ыҥырар сулустар. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1988.
* Мин мантан сэриигэ барбытым. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1995.

## Сигэлэр
* Артамонов Иннокентий Иванович
Оросин Петр Иванович - Хайыкы

**Петр Иванович Оросин - Хайыкы** (19.11.1895–1954) – суруйааччы, үөрэтээччи, ЯЦИК чилиэнэ уонна боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.

Боотур Уус улууһун I Игидэй нэһилиэгэр 1895 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр төрөөбүт (билиҥҥинэн Таатта улууһа, Игидэй). Баайаҕатааҕы народнай училищены бүтэрбит, үөрэтээччи. Дьокуускай уезд земскэй управатын сэкирэтээрэ, Саха АССР Наркомпроһын Тылбаас комиссиятын чилиэнэ, ЯЦИК боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.

1921-1923 сс. сахалар сэбиэскэй былааһы утары өрө турууларын неформальнай салайааччыта. ВЯОНУ чилиэнигэр кандидат (1922-1923 сс.). Коробейников салайааччылаах норуот сэриитин Хотугу этэрээтин (норуокка биллэринэн Оруоһун этэрээтэ) штабын салайааччыта (1921-1923 сс.).Этэрээт Таатта, Боотур Уус, Мэҥэ, Нам улуустарынан, Дьокуускай куорат аттынан сэриилэспит. Ракитин генерал этэрээтин штабтарын начальнига (1923 с.).
 
1928 с. Ксенофонтов дьыалатынан репрессияланан Соловки оһуобай лааҕырдарыгар сыппыт. Булгахтерынан үлэлээн тыыннаах ордубут. Хаайыы кэнниттэн Саха сиригэр эргиллибэтэх. Иркутскай уобалас Бодойбо куоратыгар олорон өлбүт. Кэргэнэ Вера Дмитриевна Давыдова — методист учуутал, оҕо суруйааччыта. Уоллаах кыыс оҕолоруттан удьуор хаалбатах.
Федоров Афанасий Игнатьевич

**Федоров Афанасий Игнатьевич** (1926.07.30 – 1959.04.19) - саха прозаига.

Афанасий Игнатьевич Федоров 1926 сыл от ыйын 30 к. Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевский аатынан педагогическай училищены бүтэрбитэ, ол кэннэ 1948 с. диэри Горнай улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1948-1949 сс. биир сыллаах үөрэтээччилэр квалификацияларын үрдэтэр курстарыгар үөрэммитэ. 1949 сылтан 1951 сылга диэри Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэҕин салҕаабыта. 1951-1959 сс. Таатта улууһугар үөрэтээччинэн үлэлээбитэ. 1957 сылтан СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

А.И. Федоров кылгас, ол гынан баран чаҕылхай уонна таһаарыылаах олоҕу олорбута. 11 сыл иһигэр сүүстэн тахса кэпсээн, үс сэһэн,  хас да дыраама уонна ситэриллэ илик роман суруйан хаалларбыт.

А. Федоров "Оҕуруотчут" диэн бастакы кэпсээнэ өрөспүүбүлүкэтээҕи саамай үчүгэй айымньы диэн күрэскэ үһүс бириэмийэни ылбыта  уонна  1948 сыл кулун тутар 21 к. "Кыым" хаһыакка бэчээттэммитэ. 1949 сыл саҕаланыытыгар "Киһи" диэн кэпсээнэ "Кыым" хаһыат 25 сылыгар анаммыт күрэскэ иккис бириэмийэҕэ тиксибитэ.

А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэммит кэмэ ордук таһаарыылаах этэ. Бу кэмҥэ кини 20 тахса кэпсээни, "Үс хатыҥ" пьесаны суруйар уонна "Таптал сулуһун" ситэрэр.

1952 сыллаахха А. Федоров Даланы кытта тэҥҥэ репрессияланар, ол гынан баран онтон толлубакка, тохтообокко суруйар үлэтин салҕыыр.

1957 сыллаахха А. Федоров "Айан аартыга" диэн кэпсээннэр хомуурунньуга кинигэ буолан тахсар. Бу кинигэни критиктар саха литературатыгар улахан түбэлтэ быһыытынан сыаналыыллар. 

А. Федоров бастыҥ айымньылара саха литературатын саҥа художественнай арыйыыларынан, саҥа темаларынан уонна уобарастарынан байаппыттара. Суруйааччы уһулуччулаах талаанын кэпсээннэргэ уонна новеллаларга көрдөрбүтэ.

Афанасий Игнатьевич Федоров 1958 сыллаахха айар үлэтин үгэнигэр өлбүтэ.

## Сүрүн айымньылара
* Доҕоттор: Кэпсээннэр. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. – 94 с.
* Күөх кырыс: Кэпсээннэр, сэhэн. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1980. – 312 с.
* Yc хатын: Комедия. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1967. - 78 с.
* Талыллыбыт айымньылар: 2 томнаах. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1961-1962.
* Хагдарыйбат лабаалар: Сэhэн. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1959. – 124 с.
* Айан аартыга: Кэпсээннэр. – Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1957. - 227 с.

## Сигэлэр
* Федоров А.И. туһунан Саха национальнай библиотекатын ситим-сиригэр
Андреев Николай Михайлович

**Андреев Николай Михайлович - Түгүнүүрэп** (1905 - 1928) - саха прозаига.

1905 сыллаахха Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэммитэ, айымньыларын "Кыым" хаһыакка уонна "Чолбон" сурунаалга бэчээттээн саҕалаабыта. 1928 с. "Кэпсээннэр" диэн хомуурунньуга тахсыбыта. Ол сыл кэскиллээх суруйааччы олоҕо быстыбыта.

1960 сыллаахха биир томнаах талыллыбыт айымньылар хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка суруйааччы кэпсээннэрэ, ситэритэ суох сэһэнэ, хоһоонноро уонна пьесата киирбиттэрэ.

## Кинигэлэр
* Талыллыбыт айымньылар. Кэпсээннэр, сэhэн, пьеса, хоhооннор. - Дьокуускай, 1960, 1985.

## Сигэлэр
* Андреев Николай Михайлович - Түгүнүрэп
Борисов Георгий Иванович

**Борисов Георгий Иванович** (04.03.1918-31.12.2000) — саха прозаига, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1995 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1918 сыл кулун тутар 4 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха учительскай институт ньуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбитэ. Үөрэтээччинэн уонна кинигэ кыһатыгар тылбаасчытынан үлэлээбитэ.

1940 сыл атырдьах ыйыгар А.Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институт режиссерскай салаатыгар бастакы курска үөрэххэ киирэр. Ол гынан баран 1941 сыл ыам ыйыгар албын дьыалҕа түбэһэн хаайыыга киирэр. 15 сыл устата лааҕырдарга уонна сыылкаҕа сылдьар. 1956 с. реабилитацияламмытын кэннэ Саха музыка-дыраама тыйаатырыгар уонна Норуот айымньытын дьиэтигэр үлэлиир. 1962 сылтан сурналыыстыыр.

Хоһоонньут быһыытынан саҕалаабыта. Бастакы хоһооннорун 1939 сыллаахха бэчээттээбитэ. Г. Борисов олоҕун сүрүн айымньыта - биографическай трилогия: "Хараҥаттан сырдыкка", "Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран" уонна "Сыылка сындааhыннаах сыллара". 

Г. Борисов саха тылыгар араас драматургтар сүүрбэттэн тахса айымньыларын уонна ньуучча суруйааччыларын уонча айымньыларын тылбаастаабыта.

2000 сыл ахсынньы 31 күнүгэр 82 сааһыгар өлбүтэ.

## Кинигэлэрэ
* Хараҥаттан сырдыкка. - Роман. 1-кы кинигэ. - Дьокуускай, 1992.
* Хатыылаах боробулуохаҕа хаайтаран. - Роман. 2-с кинигэ. - Дьокуускай, 1993.
* Сыылка сындааhыннаах сыллара. - Роман. 3-с кинигэ. - Дьокуускай, 1994.

## Сигэлэр
* Борисов Георгий Иванович
Гольдерова Саргылаана Васильевна

**Гольдерова Саргылаана Васильевна** (11.06.1959) - хоһоонньут. СӨ норуодунай поэта, 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Гольдерова Саргылаана Васильевна Амма улууһун Болугур нэһилиэгэр үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Орто оскуоланы Дьокуускай куоракка бүтэрбитэ. 1981 сыллаахха СГУ саха салаатын бүтэрэр.

Саха тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн Булуҥ улууһун Таймылыыр с. үлэлээбитэ, ол сылдьан Анаабырга баар "Кыһыл сулус" улуустааҕы хаһыат уонна "Эдэр хомуньуус" өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат сурналыыһа этэ.

Кини хоһоонноро 1977 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Аһаҕас сурук" диэн ааттаах бастакы кинигэтэ 1985 сыллаахха тахсыбыта.

## Кинигэлэр
* Ahaҕac cypyк. Xohooннop. - Дьокуускай, 1985.
* Хатыҥ уута. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1987.
* Дьол кыната. Xohooннop, поэмалар. - Дьокуускай, 1992.

## Наҕараадалара
* СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
* СӨ норуодунай поэта (2025).

## Сигэлэр
* Гольдерова Саргылаана Васильевна
Миронов Вениамин Павлович

**Миронов Вениамин Павлович** (1934.01.18 - 1989.10.17) — хоһоонньут. 1984 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Миронов Вениамин Павлович 1934 сыл тохсунньу 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Дабаан с. үөрэтээччи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Саха судаарыстыбаннай педагогическай институтун бүтэрбитэ. Булуҥ уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар, Дьокуускайдааҕы анал оскуолаҕа ньуучча тылын уонна литературатын үөрэтээччитинэн, "Эдэр хомуньуус" хаһыакка уонна Гостелерадио литературнай салаатын редакторынан үлэлээбитэ.

Кини хоһоонноро аан маҥнай 1960 сыллаахха "Үргэл" диэн эдэр хоһоонньуттар хомуурунньуктарыгар бэчээттэммиттэрэ. "Саһаҕа" диэн бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха Сэмэн Данилов салайыытынан тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга уонна хомуурунньуктарга бэчээттэнэр этэ. Кини айар үлэтин сүрүн тиэмэтэ — үлэ, булчуттар, балыксыттар, табаһыттар, төрөөбүт айылҕатын туһунан элбэх хоһооннор. 

А. Миронов хоһоонноро ньууччалыы тылынан "Полярная звезда", "Огонек", "Юность", "Молодая гвардия" сурунаалларга, "Истоки", "Поэзия", "Вдохновение" альманахтарга, "Литературная газета", "Литературная Россия" хаһыаттарага тахсыбыттара. 1983 сыллаахха "Современник" кинигэ кыһата "Созвездие Рыси" диэн ааттах хоһооннор хомуурунньугун таһаарбыта. 

## Кинигэлэр
* Cahaҕa. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1969.
* Булчут кутаата. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1982.
* Хаарга үүммүт сиибиктэ. Хоhооннор. - Дьокуускай, 1964.

## Сигэлэр
* Миронов Вениамин Павлович
Саврань

**Саврань** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 616 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сюдюрланд

**Сюдюрланд** (исл. Suðurland) —  Исландия 8 эрэгийиэннэриттэн биирдэстэрэ, дойду соҕуруу өттүгэр сытар. 
Иэнэ — 24 526 км². Олохтоохторун ахсаана — 23 972 киһи (2008 сыллаахха). Олохтоохторун плотноһа 0,98 киһ./км². Киинэ — Сельфосс куорат, Аурборг муниципалитетыгар баар.

## Олохтоохторо

## Тыырыллыыта
Сюдюрланд эрэгийиэн 3 сислаҕа уонна 2 «көҥүл общинаҕа» арахсар.

Муниципалитеттара 14:

## Быһаарыылар
Дьүлэй Бүөкээн

**Яков Васильевич Титов - Дьүлэй Бүөкээн** (1833—1916) — Саха сирин биллэр чабырҕахсыта.

Мэҥэ улууһун Бахсыт нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Саха биллэр фольклористтара (Сэһэн Боло, А.А. Саввин, Эргис) Дьүлэй Бүөкээни биир саамай уһулуччулаах чабырҕахсыт быһыытынан көрөллөрө. Дьүлэй Бүөкээн кэпсэтии жанрын чаҕылхай артыыһа, талааннаах акробат уонна кыайыылаах дуобатчыт этэ. Ыһыахтарга, норуот бырааһынньыктарыгар уонна урууларга баҕалаах ыалдьыт буолара. Кинини үгүстүк Дьокуускай баһаарыгар чабырҕахтыырын уонна баҕалаахтары кытта сакалааттыһан дуобаттыырын көрөллөрө. Фольклорист Г.В. Попова этэринэн, Өксөкүлээх Өлөксөй уолугар Реас Кулаковскайга билиммит үһү: Саха сирин үрдүнэн дуобат оонньоон Дьүлэй Бүөкээҥҥэ эрэ хотторбут.

Г.У. Эргис саныырынан Дьүлэй Бүөкээн чабырҕах саҥа көрүҥүн айбыт — көрбүтүн-истибитин туһунан чабырҕах. Бу чабырҕахтарга кини ол кэм биллэр дьонун, ааттаах сүүрүүк аттары уо.д.а. үйэтиппит. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтаан ииттэн олороро, үгүс олоҥхоһут курдук атын дьарыга да, дьиэтэ да суоҕа, кинини сэргээн истэр дьон күүс-көмө буолаллара.

Дьүлэй Бүөкээнэ чабырҕахтарын үксүн ХХ. үйэ 20 - 40 сылларыгар Саха сирин киин улуустарыгар айбыта. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын этэр атын чабырҕахсыттар булгуччу кини ааптар буоларын биллэрэллэрэ. Ол туһунан суруйуулар архыыпка сыталлар. Дьүлэй Бүөкээн чабырҕахтарын хомуурунньуга аан маҥнай 1999 сыллаахха хомуллан тахсыбыта

## Сигэлэр
* Билбит-көрбүт: Чабырҕахтар / Хомуйан онордо Г.В. Попов. — Дьокуускай, 1999. — 144 с.
* Эргис Г.У. Очерки по якутскому фольклору. — М., 1974. — С. 335—339.
* Фролова Г.А. Чабырҕах // Хотугу сулус. — 1989. – № 12. – С. 96-97.
* Дьүлэй Бүөкээн туһунан Олоҥхо тыйаатырын ситим-сиригэр
Переверзин Иван Иванович

**Переверзин Иван Иванович** (1952.03.10) - ньуучча хоһоонньута, публицист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. 1994 сыллаахха "Наш современник" уонна "Литературная Россия" сурунааллар бэриэмэйэлэрин хаһаайына. 

Сатай бөһүөлэккэ төрөөбүт. 1964 сылтан Ленскэй улууһугар олорор. Ньүүйэ орто оскуолатын бүтэрбитин кэннэ Хабаровскай лесотехническай техникумҥа кэтэхтэн үөрэммитэ, онтон Братск технологическай үнстүтүүтүн бүтэрбитэ. 1970 сылтан "Ленскэй" диэн совхозка үлэлиир. Онтон кэлэр сылга механизатордар курстарын ааһар. Тракториһынан, болуотунньугунан, тутуу маастарынан, лесоучасток салайааччытынан, аҕа прорабынан, улуустааҕы "Сельхозхимия" холбоһуу салайааччытынан, "Ньүүйэ" совхоз тойонунан, сельхозсалайыы салайааччытынан үлэлии сылдьыбыта. 1993 сылтан Ленскэй улуус аҕа баһылыгын солбуйааччыта. 

Бастакы хоһооннорун 1968 сыллаахха "Ленскэй хомуньуус" диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. Ону тэҥҥэ Орто Өлүөнэ дэриэбинэлэрин туһунан ыстатыйалары уонна бэлиэлэри суруйар этэ. 1991 сыллаахха "Откровение дней" диэн бастакы хомуурунньугун таһаарар. 

И. Переверзин хоһоонноро "Хотугу сулус" диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыакка, "Литературная Россия", "Москва", "Смена" диэн сурунаалларга тахса сылдьыбыттара. 

## Кинигэлэр
* Откровения дней. Стихи. - Якутск, 1991. 
* Жажда добра. Стихи. - Якутск, 1992. 
* Чтоб земля давала больше. Очерки. - Якутск, 1992 
* Там слышен колокол. Стихи. - М.: Рекламная библиотека поэзии, 1994.

## Сигэлэр
* Переверзин Иван Иванович
Пестерев Владимир Ильич

**Пестерев Владимир Ильич** (1952.11.04) - саха прозаига, очеркист. 1994 сылтан РФ СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Устуоруйа билимин кандидата. Ньуучча тылынан суруйар.

Томпо улууһугар төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Омскай гражданскай авиация летнай училищетын бүтэрбитэ. Сүүрбэ сыл устата Баатаҕай авиапредприятийэтин пилота этэ. Көтөр ааллар уонна бөртөлүөттэр араас көрүҥнэрин салайара. Уопсайа оһоло суох уон тыһыынчаттан тахса чааһы көппүт. Ол кэннэ Транспорт уонна ситим министерствотыгар үлэлээбитэ, онтон 1994 сыл тохсунньутуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Салалтатыгар консультант-эксперт буолар.

1974 сылтан бэчээттэнэн саҕалыыр. Кини очерктара уонна ыстатыйалара улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга, "Хотугу сулус" сурунаалга тахсыбыттара. "Летчик Отто Кальвица" диэн бастакы документальнай сэһэнин 1989 сыллаахха таһаарар. Кини сүрүн интириэһэ - биллэ илик архивнай докумуоннары булан ылан, онно олоҕуран төрөөбүт дойду устуоруйатын туһунан айымньылары суруйуу. 

## Кинигэлэр
* Летчик Отто Кальвица. Докум. повесть. - Якутск, 1989.
* Аэропланы над землей Саха. Том.1. - Якутск, 1993.
* Исторические миниатюры о Якутии. - Якутск, 1993.

## Сигэлэр
* Пестерев Владимир Ильич
Рыкунов Николай Михайлович

**Рыкунов Николай Михайлович** (1936.11.23 - 1995.04.08) - хоһоонньут. 1985 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр 1936 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Оскуоланы бүтэрэн баран Сэбиэскэй Сэриигэ сулууспалыыр. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр, 1964 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын саха салаатын бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыыл оскуолатыгар үөрэтээччинэн үлэлиир. 1965 сылтан Нам улуустааҕы хаһыатыгар үлэлиир, онтон редактор солбуйааччыта буолар, түмүгэр редактордыыр.

1995 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Кини хоһоонноро аан маҥнай 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хаһыакка тахсыбыттара. 1962 сыллаахха "Хатыҥ ырыата" диэн бастакы хомуурунньуга тахсар. Н. Рыкунов "Дьол сулуһа", "Кэбиһиилээх оттор", "Стойбище стихов" уо.д.а. хомуурунньуктар ааптара.

1982 сыллаахха "Лыжный след" диэн ньууччалыы тылынан хомуурунньуга тахсар (С. Кузнецова тылбааһа). Хоһоонньут БАМ туһунан хоһооннордоох, поэмалары да суруйара.

### Кинигэлэр
* Хатыҥ ырыата. Хоhооннор, поэма. - Дьокуускай, 1962.
* Дьол сулуһа. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1969.
* Кэбиһиилээх оттор. Хоhооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1975.
* Лыжный след. Стихи. / Пер.С.Кузнецовой. - Якутск, 1982.

## Аатын үйэтитии
Нам улууһун бибилэтиэкэтэ бэйиэт аатын сүгэр.

## Сигэлэр
* Рыкунов Николай Михайлович
Семенов Иннокентий Федотович

**Семенов Иннокентий Федотович** (1929.02.27) - драматург, прозаик. РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1982 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Сунтаар улууһун Кириэстээҕэр төрөөбүтэ. Уон сыллаах оскуоланы бүтэрэн баран икки сыллаах Дьокуускайдааҕы юридическай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. Булуҥҥа уонна Намҥа прокуратураҕа, Нам улуус сүбэтин култуура салаатын инспекторынан, "Эдэр коммунист" хаһыат литүлэһитинэн үлэлээбитэ.

Бүтүн Холбоһук юридическай кэтэх үнстүтүүтүн бүтэрэн баран хас да сыл устата Саха АССР Үрдүк Сүбэтин Президиумугар юрист консультант буолан үлэлээбитэ. 1964 сыллаахха үөрэтээччи идэтигэр көһөр. Сунтаар улууһугар сүүрбэттэн тахса сыл үөрэтээччинэн үлэлиир. 1987-1989 сс. Саха радиокомитетыгар литературнай редактор буолар. 1991-1994 сс. Саха суруйааччыларын сойууһун салалтатын литературнай консультана буолар.

"Икки пьеса" диэн бастакы кинигэтин 1969 сыллаахха таһаарар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга уонна "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэр. Өрөспүүбүлүкэ тыйаатардарыгар уонтан тахса пьесата уонна драмата туруоруллубуттара.

## Кинигэлэр
* Икки пьеса. - Дьокуускай, 1969.
* Паарта тула. Кыра формалаах пьесалар. - Дьокуускай, 1981.
* Сонордьуттар. Пьесалар. - Дьокуускай, 1983.
* Сэргэлээх алааска. Драма, пьесалар. - Дьокуускай, 1989.
* Кэпсээннэ аах... Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1993.

## Сигэлэр
* Семенов Иннокентий Федотович
Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ

**Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ**, ол эбэтэр Арассыыйа Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2015 сыллаахха Сир ийэ (Сирия) Республикатыгар сэриитин сэбин киллэриитэ уонна байыаннай операцияҕа кыттыыта. Ол эбэтэр, Сирияҕа гражданскай сэрии 2011 сылтан ыла уонна Арабскай револүциялар бара турар конфликка официально киирдэ.

## Конфликт өттүлэрэ

2011 сыллаахха Сирия республикатыгар гражданскай сэрии тахсар, демократтар (Көҥүл Сирия Аармыйата, ол эбэтэр повстанецтар) уонна Башар Асад режимын өрө тутааччылар икки ардыларыгар. Үһүс күүс конфликка Курдистан конфлига буолар, сэриини туһанан өрө туруулара. Ону таһынан төрдүс күүс буолар Ислам дойдута Ирак уонна Ливан (ИИЛ) диэн Аан Дойдуга биллэр террористическай организация, бэһис күүс буолар Аль Каида террористическай организацията.

2012 сылтан ыла ити биэс тус туһунан конфликтыыр өттүлэргэ Саудовскай Аравия, Турция, Катар буоланнар Сирия көҥүл аармыйатын-повстанецтары финансируйдаар күүһүрдэллэр.

2013 сылтан ыла повстанецтары финансированияҕа АХШ, Канаада, Германия, Франция уонна Дьоппуон кыттар. Башар Асад режима мөлтүүр.

2014 сылтан ыла Ирак, Иран Башар Асад режимыгар көмө буолаллар. 

2015 сылтан ыла Арассыыйа Башар Асадка көмө буолар. Таарыччы ИИЛ террористарын суох оҥортуур.

## Хайысхалар

## Өссө маны көр
* Бастакы тымныы сэрии
* Иккис тымныы сэрии
Cосин Иннокентий Михайлович

**Cосин Иннокентий Михайлович** (1928.12.01) — оҕо суруйааччыта. 1992 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай үнстүтүүтү бүтэрэр, 1970 сыллаахха ССКП КК үрдүк партийнай оскуолатын суруналыыс салаатын бүтэрэр. Колхуоска маныыһытынан, сэлиэнньэ сүбэтин сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ. Педүнстүтүүтү бүтэрэн баран саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, сэттэ кылаастаах оскуола дириэктэрэ буолбута. Үрдүкү Партийнай Оскуоланы бүтэрбитин кэннэ Мэҥэ Хаҥалас уонна Амма улуустааҕы хаһыаттарын эрэдээктэринэн, онтон «Билии» диэн түмсүү улуустааҕы салаатын эппиэтинэстээх сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.

1950 сылтан бэчээттэнэр. Айар үлэтин хоһоонньут-ырыанньык быһыытынан саҕалыыр. Кини хоһоонноругар отуттан тахса ырыа айыллыбыта. 70-с сыллар бүтүүлэригэр прозаҕа көһөр, сүрүн тиэмэтэ — саха оҕолорун олоҕо. «Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ» диэн бастакы кинигэтин 1979 сыллаахха таһаарар.

И. Сосин бастыҥ кэпсээннэрэ оскуола хрестоматиеларыгар киирбиттэрэ. «Лена эбэбит кытылларыттан» диэн Аҕа Дойду Улуу сэриитин саллааттарын туһунан кэпсээннэр хомуурунньуга кылаас таһынан ааҕыы босуобуйата буолбута.

## Кинигэлэр
* Сахсаахаан Сахаар кэпсээннэрэ. — Дьокуускай, 1979.
* Тыа саҕатыгар. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1981.
* Кымырдаҕас үлэтигэр тахсыбата. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1983.
* Лена эбэбит кытылларыттан. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1984.
* Инна кэпсээ эрэ. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1985.
* Төрөөбүт ыырдарым. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1988.
* Ойуурга моҕотон угуйар. Кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1990.
* Олох уустара. Очеркалар. — Дьокуускай, 1991.
* Абааһы туhунан кэпсээннэр. — Дьокуускай, 1993.

## Сигэлэр
* Cосин Иннокентий Михайлович 

Кыттааччы:Моорук нэһилиэгэ
Cосин Константин Ильич

**Cосин Константин Ильич** (1944.09.05) — оҕо суруйааччыта. 1994 сылтан Арассыыйа Суруйааччылар сойуустарын чилиэнэ.

Верхоянскай куоракка зоотехник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1964 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх орто оскуолатын, онтон 1973 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Мэҥэ Хаҥалас оскуолаларыгар сүүрбэттэн тахса сыл саха тылын уонна литературатын үөрэтэр.

Бастакы хоһооннорун 1957 сыллаахха «Колхоз кырдьыга» диэн улуустааҕы хаһыакка таһаартарбыта. 1983 сыллаахха кыра оҕолорго анаммыт «Бойтоко-ыстана» диэн бастакы кинигэтин таһаарар.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга, «Чолбон» сурунаалга уонна холбоһуктаах хомуурунньуктарга бэчээттэнэрэ. Бастыҥ айымньылара саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ, сорохторо оҕо литературатыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэргэ бэлиэтэммиттэрэ. К. Сосин сорох хоһоонноро ньууччалыы тылбаастаммыттара уонна ньууччалыы тыллаах хаһыаттарга тахсыбыттара.

## Кинигэлэр
* Бойтоно — ыстана. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1983.
* Эбэм, эhэм аахха. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1986.
* Умнуллубат мичээр. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1987.
* Биэлсэр Нарыйа остуоруйалара. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1993.

## Сигэлэр
* Cосин Константин Ильич
Тарабукин Василий Архипович

**Тарабукин Василий Архипович** (1934.11.10) - оҕо суруйааччыта, прозаик, тылбаасчыт. 1992 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Таатта улууһугар Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ытык-Күөл орто оскуолатын бүтэрэн "изба-читальня" сэбиэдиссэйэ буолан үлэлиир. 1962 сыллаахха СГУ устуоруйа-тыл факультетын бүтэрэр. Аҕыс сыллаах уонна орто оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлиир, "Коммунист" диэн улуустааҕы хаһыат сэбиэдиссэйэ буолар. 1969 сылтан "Бичик" кинигэ кыһатын уран уонна оҕо литературатын редакторынан үлэлиир.

Бастакы айымньылара 1956 сыллаахха улуустааҕы хаһыакка тахсыбыттара. "Тиргэлээх көҕөн" диэн бастакы кинигэтэ 1976 сыллаахха тахсыбыта. В. Тарабукин сорох кэпсээннэрэ саха оскуолаларыгар кылаас таһынан ааҕыы пособиеларыгар киирбиттэрэ. Ньуучча уонна хотугу омуктар суруйааччыларын айымньыларын саха тылыгар тылбаастаабыта. "Отличник печати СССР" диэн наҕараадалаах.

## Кинигэлэр
* Тиргэлээх көҕөн. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1976.
* Оппоос мүччүргэннээх сырыылара. Сэhэн, кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1980.
* Чубарый. Рассказы. - Якутск, 1982.
* Үүнүүлээх ходуhаҕа. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1984.
* Маныыһыт уонна эйэ. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1989.
* Доҕордоһуу бэлэҕэ. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1992.
* Тустаахха cohyмap суол. Сэhэн, кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1994.
* Төрөөбүт буор сылaaha. Ырыанньык. - Якутскай, 1994.

## Сигэлэр
* Тарабукин Василий Архипович
Титов Василий Николаевич

**Титов Василий Николаевич** (1941.04.27) - прозаик, бэйиэт. 1991 сылтан СС (Суруйааччылар Сойуустарын) чилиэнэ.

1941 с. муус устар 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1961-1963 сс. холкуоска биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1965-1969 сс. Амма ЫБСЛКС  Бастакы сэкэрэтээрэ буолар. 1971 сыллаахха Хабаровскай Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр уонна идэлээх суруналыыс буолар. 1974-1980 сс. Уус Алдан "Ленинскэй тэрийээччи" диэн улуустааҕы хаһыат эрэдээктэрэ буолар.

Кини хоһоонноро уонна кэпсээннэрэ 1960 сылтан өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэр.

## Кинигэлэр
* Таптал сэргэтэ. - Дьокуускай, 1987.
* "Киhиэхэ төрөөбүт дойдута". Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1988.
* Хомурах туруйата. Роман. - Дьокуускай, 1993.
* Этиллибэтэх кырдьык. - Дьокуускай, 1994.

## Сигэлэр
* Титов Василии Николаевич
Федоров Владимир Николаевич

**Федоров Владимир Николаевич** (1951.03.31) - ньуучча хоһоонньута, прозаик, тылбаасчыт. 1988 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Кэбээйи улууһугар Таас-Тумус диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ. 1975 сыллаахха СГУ инженернай-техническай факультетын бүтэрэр. Геолог идэтин баһылыыр. Хас да сыл экспедицияларга сылдьан баран суруналыыс идэтигэр көһөр. "Молодежь Якутии" уонна "Социалистическая Якутия" хаһыаттарга суруналыыстыыр. Ону тэҥҥэ Дьокуускайга "Горизонт" диэн литературнай түмсүүнү салайар. 1983 сылтан уон сыл устата "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.

В. Федоров VIII-с Бүтүн Холбоһук эдэр суруйааччыларын сүбэлэрин кыттыылааҕа. Кини хоһоонноро өрөспүүбүлүкэтээҕи уонна киин хаһыаттарга уонна сурунаалларга, "Молодая гвардия" уонна "Современник" хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэрэ. Сорох хоһоонноро тас дойдуларга тахсыбыттара. "Звезда в снегу" диэн бастакы кинигэтин 1982 сыллаахха таһаарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут хас да биллэр ырыа баар.

Прозаҕа таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, ону тэҥҥэ талааннаах тылбаасчыт. Ньуучча тылыгар саха, эбээн, дьүкээбил уонна эбэҥки суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта (Н. Якутскай, А. Сыромятникова, А. Старостин, А. Кривошапкин, Н. Абыйчанин, Улуро Адо, Н. Калитин уо.д.а.).

## Кинигэлэр
* Звезда в снегу. Стихи. - Якутск, 1982.
* Автограф души. Стихи. - Якутск, 1986.
* Западно-германский репортаж. Путевые очерки. - Якутск, 1986.
* Осилит идущий. (О стр-ве АЯМ.) - Якутск, 1988.
* Красный ангел. Стихи. - Якутск, 1991.
* Звезда голуболикой Жаннет. Повести. - Якутск, 1993.

## Сигэлэр
* Федоров Владимир Николаевич
Федотов Степан Прокопьевич

**Федотов Степан Прокопьевич** (1935.02.10 - 1983.11.15) - прозаик. 1965 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы сельскохозяйственнай техникуму бүтэрэр, колхоз зоотехнигынан үлэлээбитэ, "Эдэр коммунист" хаһыат салаатын сэбиэдиссэйэ. 1963 сылтан "Кыым" хаһыат корреспондена. 1962 сылтан ССКП чилиэнэ.
"Кынаттаах олох" диэн бастакы кинигэтэ 1962 сыллаахха тахсыбыта.

## Кинигэлэр
* Кынаттаах олох. Очеркалар. - Дьокуускай, 1962.
* Сирдээҕи сулустар. Очеркалар. - Дьокуускай, 1965.
* Сүрэх. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1968.
* Аал-луук маc анныгар. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1972.
* Билэр-билбэт дьонум. Кэпсээннзр. - Дьокуускай, 1977.
* Көрсөн aahap күннэр. Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1985.

## Сигэлэр
* Федотов Степан Прокопьевич
Филиппов Петр Иванович

**Филиппов Петр Иванович** (1915.06.25 - 1985.02.12) - прозаик, литература ырытааччыта. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1966 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар сойуустарын) чилиэнэ.

Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1932 сыллаахха Сунтаардааҕы колхоз эдэр ыччат оскуолатын, 1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы областной партийнай оскуоланы, 1958 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партийнай оскуолатын бүтэрэр. Алын сүһүөх оскуолаҕа үөрэтээччинэн үлэлээбитэ, комсомольскай үлэҕэ сылдьыбыта, "Ленские маяки" диэн улуустар хаһыаттарыгар редактордаабыта, "Кыым" хаһыат редакторын солбуйааччыта буола сылдьыбыта, Саха АССР телевидение уонна радио Судаарыстыбаннай Комитетын литературнай-уран биэриилэр сүрүн редакторын солбуйааччыта этэ. 1942 сылтан ССКП чилиэнэ.

1937 сыллаахха бэчээттэнэн саҕалаабыта. 1961 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга М.К. Аммосов туһунан бастакы улахан очеркатын таһаарар. Филиппов очерктара уонна литературнай мэтириэттэрэ 1967 сыллааха "Дьыллар уонна дьоннор" диэн хомуурунньук буолан тахсыбыттара.

## Кинигэлэрэ
* Революция саллаата : М. К. Аммосов олоҕун туһунан очеркалар. - Дьокуускай, 1962. – 285 с.
* Дьыллар уонна дьоннор. Биогр. очеркалар, кэпсээн, сэhэн. - Дьокуускай, 1967, 1977. – 277 с.
* Араҥас сулус анныгар. Сэhэннэр, кэпсээннэр, очеркалар. - Дьокуускай, 1985. Е. И. Третьякова уруһуйа. – 232 с.
* Сэһэннэр, кэпсээннэр, очеркалар / П. И. Филиппов. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1977. – 279 с.

## Сигэлэр
* Филиппов Петр Иванович
Шевков Сергей Дмитриевич

**Шевков Сергей Дмитриевич** (1931.01.11) - ньуучча хоһоонньута, тылбаасчыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура үтүөлээх үлэһитэ. 1973 сылтан ССРС СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ.

Аллаҥҥа төрөөбүтэ. 1948 сыллаахха Дьокуускайга орто оскуоланы бүтэрэр. Дьокуускай гортопугар үлэлии сылдьыбыта, Сэбиэскэ Сэриигэ сулууспалаабыта. Слесарь, таһаҕасчыт, "Геолог Якутии" хаһыат редакциятын эппиэтнэстээх сэкэрэтээрэ, радио уонна телевидение Комитетын бэчээт программатын редактора буола сылдьыбыта. 1974 сылтан Саха Сирин суруйааччылар сойуустарын салалтатын литературнай консультана.

С. Шевков бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха тахсыбыттара. "Я на Лене живу" диэн бастакы хомуурунньугун 1960 сыллаахха Саха кинигэтин кыһатыгар таһаартарбыта. Кини хоһоонноругар олоҕурбут сүүрбэттэн тахса ырыа баар.

## Кинигэлэр
* Я на Лене живу. Стихи. - Якутск, 1960.
* Земля и звезды. Стихи. - Якутск, 1962.
* Ленская землица. Стихи. - Якутск, 1968.
* На Лене-реке. Стихи. - Москва, 1974.
* Хвойный ветер. Стихи. - Якутск, 1976.
* Земля без окраин. Стихи. - Якутск, 1979.
* Крутыми путями. Стихи. - Якутск, 1981.
* Сердце нараспашку. Стихи. - Якутск, 1991.

## Сигэлэр
* Шевков Сергей Дмитриевич
Иккис тымныы сэрии

[300px|thumb|Карта с изображением трех крупнейших держав Второй холодной войны: [Америка Холбоһуктаах Штааттара, Арассыыйа и Кытай.]]
**Иккис тымныы сэрии** (**Улуу иккис утары туруу**, **Улуу иккис конфронтация**), диэн кэнники биллэр термин буолар. Учуонайдар уонна экспердэр (политиктар) этэллэринэн 2013 сыллаахха саҕаламмыта. Конфронтация урукку Бастакы тымныы сэрииттэн атына диэн АХШ кытта буотах, билиҥҥитэ Украина уонна кини диэки буолар доҕордуу блок дойдулары (АХШ, Өбрүөпэ Сойууһа, Канаада, Дьоппуон уонна атыттар...) кытта. 

Иккис тымныы сэрии икки блоктар икки ардыларыгар информационнай, экономическай, байыаннай, культурнай, демографическай эйгэлэргэ сэрии барар.

## Төрүөтэ

* Украина Арассыыйа дьайар орбитатыттан тахсыыта, Эуромайдан түмүгэр. Ону Арассыыйа орбитаҕа төҥнөрөөрү Кырыым холбуура уонна Донбасс территорияларыгар сэрии саҕаланыыта. Онтон ыла Украина Арасыыйаны "өстөөх №1" курдук көрүүтэ. Украинаны кытта Арассыыйа улахан глобальнай конфронтацияҕа үктэниитэ.

* Германия уонна кини доҕордуу дойдулара (27 дойду) Еврозона сирэйинэн Украина диэки буолаллара уонна Арассыыйаны утары барыылара. Устунан Арассыыйа уонна Еврозона икки ардыгар конфронтация барыыта.

* АХШ, Дьоппуон уонна өссө 65 дойду Украина диэки буолуулара уонна Арассыыйаны утары барыылара. 

* Кытай уонна сорох дойдулар Арассыыйа диэки буолуулара, уонна Украинаны утары барыылара. Устунан Кытай уонна АХШ икки ардыгар конфронтация тахсыыта.

* Арассыыйа уонна кини союзниктара, биир өттүттэн, Украины уонна кини союзниктара атын өттүттэн Сирия конфлигар оруоллара. Салҕыы Сирия кризиһэ, Сирияҕа гражданскай сэрии, Орто Азия кризиһэ.

## Тугунан диэлийбитэ

* Экономическай кризис Аан Дойдуга, Экономическай кризис Арассыыйаҕа, Санкциялар, Эмбарго.

* Славянскай (Нууччалар уонна Украиннар икки ардыларыгар хайдыы) уонна тюркскай (Турция уонна остальной тюрк омуктар икки ардыларыгар хайдыы) цивилизациялар хайдыылара. Украиннар уонна туроктар Арҕааҥҥы цивилизация дьайыытыгар толору киириилэрэ. Ону таһынан Арабскай цивилизация хайдыыта.

* Кытай оруола күүһүрүүтэ.

* Ниэп сыаната түһүүтэ.

* Экономическай уонна информационнай сэрии барыыта.

* Доллар уонна атын валюталар тахсыылара, солкуобай сууллуута.

## Куттала
* Аан Дойду үһүс сэриитэ буолар шанса улаатта.

* Цивилизациялар хайдыылара улаатыах курдук.

* Еврозона организация быһыытынан эстэр куттала, Германия лидер позициятын сүтэриэн сөп.

* Сирия уонна Украина дойду быһыытынан политическай картаттан сүтэр кутталлара баар.

* Иккис тымныы сэрии острай фазатыгар атомнай буомбаны туттуохтарын сөп.
Скрябин Валерий Степанович

**Скрябин Валерий Степанович** — (1933, Алтынньы 8, Абаҕа, Амма улууһа) Амма улууһа уонна Абаҕа нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР Верховнай сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. Кэргэнэ Софья Петровна Скрябина, 4 оҕолоох, 7 сиэннээх. 

1956 Строд аат. колхозка үлэтин саҕалаабыта, кэлин Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумугар механизация салаатын бүтэрэн механик идэтин ылан колхозка үлэтин салҕыыр. Ити сылларга эт-үүт былаана улаатан истэҕин ахсын от бэлэмээһин илии уонна ат-көлө көмөтүнэн кыаттарбат түгэннэрэ үөскээбит. Онно механизатор идэтэ улаханнык турбут. Колхоз бырабылыанньата көҕүлээһининэн Валерий Степанович 15 эдэр уолаттары механик идэтигэр үөрэппит. 1961 15 киһилээх механизированнай звенону салайан окко үлэлэппит. Ол сыл хас биирдии отчут 960 центнер оттоон звено эбэһээтилистибэтин 127% толорбут. 1962 биирдии бэйэлэрэ 1136 центнер от охсон звено көрдөрүүтүн өссө үрдэтэр. Ол сыл Саха сирин механизатордарыгар от хомууругар механизация быhаарар суолталааҕын ɵйдɵɵн туран, үгүс механизированнай звенолары тэрийтэлээн, техника күүһүн туhанан колхозтар, совхозтар хаhаайыстыбалырын сүрүн салаатын – общественнай сʏɵhүнү дэлэй аhылыгынан хааччыйыаҕын диэн ыҥырыы таhаарбыт. 

1963 РСФСР Верховнай сэбиэтин 6 ыҥырыытыгар депутатынан быыбардаммыт. Ленинградтаађы тыа хаhаайыстыбатын институтугар үɵрэнэн инженер-механик идэтин ылбыта. Υɵрэнэ сылдьан Смольнайга ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Депутат быhыытынан, 1963-1967 сылларга  Абаҕаҕа 320 миэстэлээх оскуола тутуута, Алдан куоракка 4 этээстээх  таас оскуола тутуута, Чапчылҕаннааҕы МТС таас мастарыскыайа, Аллараа Кураанахтааҕы кɵмʏhʏ хостуур драгаҕа техническай оборудование, ЛенинградтааҔы СХИ-га лабораторнай оборудование, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка - 5 автобус, Горнайга - вездеход, Аммаҕа дорожнай управленияҕа - 2 грейдеры булан биэрии уонна да атын быыбардааччыларын накааhын толорбута.

Кэлин,  пенсияҕа тахсыар диэри, Абаҕа орто оскуолатыгар производственнай үɵрэхтээhин учууталынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар толору ирдэбилгэ эппиэттиир трактороведение кабинетын тэрийбитэ. Үөрэппит оҕолоро улуустааҕы, республикатааҕы “Эдэр сири хорутааччы“ күрэх хас да төгүллээх кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Сайынын ʏлэ сынньалаҥ лааҕырыгар  улаатан эрэр уолаттары мунньан тыа хаhаайыстыбатын массыыналарын (сеялкалары, бороналары, булууктары, косилкалары, крапкалары) ɵрɵмʏɵннээhини тэрийэн Строд аатынан совхозка кɵмɵлɵһөллɵр эбит. Всеобучка үөрэппит оҕолоруттан Республика биллэр механизатордара тахсыбыттара: Коммунар Дмитрьевич Тылбыков - САССР норуотун хаһаайыстыбатын ʏтʏɵлээх ʏлэhитэ, И.Я. Строд аатынан совхоз механизированнай звенотун салайааччыта, социалистическай куоталаhыы хас да тɵҕʏллээх кыайыылааҕа, И.Я. Строд аатынан бириэмийэ лауреата, Ворошил Иванович Сутаков – Бочуот  Знага орден кавалера, тракторист-комбайнер, Гаврил Никитич Еремеев - "Гражданскай килбиэн" знактаах уо.д.а.

## Литэрэтиирэ

*
Дадаскинов Олег Николаевич

**Дадаскинов Олег Николаевич** (1957 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2010), сахалартан бастакынан 50 государство кыттыылаах Аан дойду чемпионатыгар казах-куреш тустуу көрүҥэр (Астана, 210), хапсаҕайга Европа чемпионатыгар (Латвия, 2011), кадеттарга спорт национальнай көрүҥнэригэр: казах-куреш, хапсаҕай Аан дойду чемпионатыгар (Сан-Паулу, Соҕуруу Америка, 2012) судьуйалаабыта. «СР бастыҥ судьуйата» (2007, 2011) бэлиэ хаһаайына. Ону таһынан биллэр от охсооччу, 1987 с. өрөспүүбүлүкэ күүлэйгэ чемпионатыгар 2,18 га оту охсон чөмпүйүөннээбитэ.
Александров Устин Николаевич

**Александров Устин Николаевич** (1951 с.т.) — көҥүл тустууга международнай категориялаах судьуйа (ФИЛА, 2011). 

Өр сылларга Үөһээ Бүлүүгэ үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. Манчаары 1, 2 спартакиадаларын кыттыылааҕа, 1962 с. хапсаҕайдааһын тустууга уолаттарга 2 призер. Билигин Дьокуускайдааҕы 16-с профессиональнай лицей эт-хаан сайдыытын салайааччыта. СР физическэй культураҕа уонна успуорка, профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ туйгуннара, педагогическай үөрэхтээһин, үлэ бэтэрээнэ. 2007 с. «Сахаада — спорт» хапсаҕайга бастыҥ судьуйата, 2007 с. устудьуоннар ортолоругар «Бастыҥ тэрийээччи» номинация кыайыылааҕа.
Зеленогорское

**Зеленогорское** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 627 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Конфронтация

right|thumb|230px
right|thumb|230px
**Конфронтация** эбэтэр **Конфли́кт** () — дьон  холбоһон дьайыыларыгар ханнык эмит интириэскэ, көрүүгэ араастары быһаарыы ордук сытыы ньымата буолар. Үксүгэр ордук негативнай эмоциялар тутуллааччылар. .
Конфликттары конфликтология билимэ үөрэтэр.

## Общее определение
Конфликт— икки өрүттэр аннараа өрүтүгэр тапсыспат позициялаах буолаллар. Конфликт *деструктивнай* эбэтэр *конструктивнай* функциялаах буолар. 
Өрүттэр дьон, кыыллар эбэтэр техническай системалар буолааччылар. 

## Быһаарыылар
Учуонайдар

thumb|Учуонайдар лабораторияҕа
[thumb|[Михаил Ломоносов]]
**Учуонайдар** диэн өйдөөх дьон, наукаҕа (билимньигэ) элбэх арыйыылары аҕалбыт дьон буолаллар.

## Биллэр учуонайдар

## Саха учуонайдара
Амарах

**Амарах** (даҕааһын) — аһыныгас үтүө санаалаах, аһыныгас сүрэхтээх (киһи туһунан).

## Устуоруйата

Амарах диэн тыл Саха тылыгар монгуол-бүрээт тыллаах омуктартан киирбитэ сабаҕаланар. Ол курдук Монгуол тылыгар «Амраг» — любимый, милый, дорогой, любящий.

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
П. С. Афанасьев, П. А. Слепцов, А. Г. Нелунов. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта // «Бичик», 2008
Капитолий

[thumb|Капитолий дыбарыаһа уонна түмэллэр (арх. [Микеланджело|Микеланджело Буонарроти)]]
**Капито́лий** (Капитолий томторо; , il Campidoglio, Monte Capitolino) — былыргы Риим үөскээбит сэттэ томтордоруттан биирдэстэрэ. Капитолийга Капитолий хараама баар этэ, ол дьиэни эмиэ Капитолий дииллэрэ. 

## Эбии маны көр
* Римские холмы
* Тарпейская скала
* Капитолийский храм
* Капитолийские музеи
* Статуя Марка Аврелия
* Капитолий (здание)

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
*