Билгэ

Дьон үгүстэрэ субу күннээҕи түбүктэриттэн, дьиэ көрүүтүттэн, үлэлэриттэн ордубакка күннэрин аһаран иһэллэр. Хайдах эрэ бүгүн аһыылларын быһааран, оҕолорун көрөн-истэн, таҥастарын, үөрэхтэрин дьаһанан, үлэлэрин үмүрүтэн баран сынньанан, утуйан эрэ ылалларыгар күннэрэ бүтэн хаалар. Атын кэскиллээх, ыраахха тиийэр санаалары санаан ылаллара аҕыйыыр.

Иллэҥ кэмнээх, элбэх ордор бириэмэлээх киһи ону-маны, ырааҕы анааран көрөн инникини түстүүр быһаарыылары ылынар кыахтанар. Киһи сааһырдаҕына ыарахан үлэлэри кыайбатыттан эдэрдэр үлэлиир кэмнэрэ кэллэҕинэ, иллэҥсийэн олоҕун уопутун ырытан, онно тэҥнээн көрөн туһалаах быһаарыныылары ылынар кыаҕа улаатар. Сахалар үөрэхтэринэн, бу кэмҥэ киһи өйө-санаата күүһүрэн, уопута эбиллэн таҥара үөрэҕинэн кыайа-хото дьарыктанара кэлэр көлүөнэлэрин киһи быһыылаах буолууга  иитэригэр улаханнык туһалыыр.

Туох быһыы инники буолаары турарын санаа күүһүнэн билии билгэ диэн ааттанар. Билгэ диэн тугу эмэ бүтэйдии таайыы, таайан өйдөөһүн. Дьон араас уларыйыылары билгэлии сатыыллар. (4,32).

Дьылҕа диэн киһиэхэ баара олох ыарахан кэмнэригэр биллэн тахсар. Аһара улаханнык ыалдьыбыт киһи үтүөрэн хааллаҕына дьылҕата оннук буоллаҕа диэн быһаараллар, онтон бу ыарыы кэнниттэн олоҕор, үлэтигэр улахан уларыйыылары киллэрдэҕинэ ситиһиилэри оҥорор кэмэ кэлбит диэн билгэлииллэр.

Сэрии кэмигэр бу кыргыһыыттан тыыннаах ордубат киһи сирэйигэр өлүү бэлиэтэ түһэрин, соһуччу көрдөххө хайдах эрэ харааран көстөрүн сорохтор бэлиэтии көрөллөр эбит. Бу өлүү бэлиэтэ киһи оҥорор быһыылара тосту уларыйыыларыттан эмиэ биллэрин уопуттаах хамандыырдар таба көрөн куттала суох сиргэ ыытаннар быыһыы сатыылларын суруйаллар. Айылҕата бэлиэтээбитэ дьон баҕаларын хоту уларыйан хаалбыта биллибэт.

Эрдэттэн биллэр өлүү бэлиэтэ диэн ааттанар бэлиэ туохтан үөскүүрүн аныгы наука кыайан быһааран биэрэ илик. Кыахтаах ойууннары сэбиэскэй былаас суох оҥорбутун кэнниттэн саҥалыы сайдан тахсаллара төһө кэми ылара быһаарылла илик. Аныгы наукаҕа арай Карл Юнг өй-санаа мунньуллар сирэ, “коллективное бессознательное” баар диэн быһаара сатаан суруйбута биллэр.

Сахалар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара мунньуллар сирэ баарын былыр үйэҕэ быһааран Үөһээ дойду диэн ааттаабыттар. Үөһээ дойду өйө-санаата диэн олус былыргыттан үөскээбит үгэстэр, айыылар мунньуллан сылдьар сирдэрэ ааттанар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата үгэстэринэн арахсан, тус-туспа ыһыллар, онтон уратылара, атыттарга маарыннаабаттара туспа айыы буолан уһуннук сылдьаллар.

Өлбүт киһи өйө-санаата ыһыллан уларыйыытын, туспа баран сылдьыытын сахалар айыы буолуу диэн ааттыыллар. Айыылар Үөһээ дойдуга мунньуллан сылдьаллар диэн этэллэрэ өлбүттэр өйдөрө-санаалара өр кэмҥэ симэлийэн хаалбаттарын быһаарар.

Саха ойууннара кыыран Үөһээ дойдуга тахсан онно олорор айыылартан манньа биэрэн ыйыталаһан, инники туох буоларын билэн дьоҥҥо көрүүлэнэн кэпсииллэр эбит. Ойуун көрүүлэниитин инникини билгэлииргэ туһанара кыырыы диэн ааттанар.

Мэнэрик диэн соһуйдаҕына, улаханнык долгуйдаҕына салгын кута көтөн, ийэ кутун салайыытыгар киирэн ылар киһи ааттанар. Ийэ кут өйүгэр-санаатыгар киирии диэн киһи Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта холбонон ылыыта буолар. Мэнэрик тугу саҥарарын, кэпсиирин истэн билгэлээһиҥҥэ табатык туһаныахха сөп.

Дьон олохторугар инники туох күүтэрин билиэхтэрин кыра да буоллар баҕараллар. Ону билээри араас суол билгэлээһиннэри туһана сылдьаллар. Элбэх араас сэрэбиэйдьиттэр тус-туспа ньымалары туһананнар инникини билэ сатыыллар:

- Хаартынан сэрэбиэйдээччилэр ордук таба билгэлээһиннэри оҥороллорун иһин элбэхтэр туһаналлар. А.Пушкин сэрэбиэй оҥорторон баран туолан хааларыттан куота сатаабыта да кыаллыбатаҕа биллэр.

- Араас бытархайдар биир кэмҥэ холбоһо түһүүлэрин таба быһааран билгэлээһин элбэхтик туттуллар.    

- Киһи ханнык эрэ ураты, урукку кэмҥэ биллибэт санааҕа соһуччу түстэҕинэ хайдах эрэ туттунан, тохтоон, бу санааны бары өттүнэн ырытан көрөрө эрэйиллэр. Атын ким эрэ санаарҕыыра, санааҕа ылларбыта соһуччу биллэн кэлиэн сөп. 

- Билгэлээһиҥҥэ түүлү туһаныы ордук табыллар. Сарсыардааҥҥы түүлү кэлэн иһэр ыалдьыт санаата диэн этэллэр. Түүлгэ киһи өйө-санаата Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта холбонон ылар. Иччилээх түүлү киһи биирдэ эмэтэ да буоллар көрүөн сөп. (1,29).

Билигин араас билгэлээччилэр Аан дойду олоҕор туох улахан уларыйыылар тахсыахтарын билэ сатыыллар. Сидик Афган диэн билгэлээччи 2019 сыллаахха этиитинэн 2055 сыллаахха Аан дойду үһүс сэриитэ буолан хаалыан сөп. 

Киһи олоҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэринэн билгэлээһин табыллыыта аҥарыттан хаһан да ордубат. Ол курдук, киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан олоҕун уһунун уларытыыта эмиэ улахан дьайыыны оҥорор. 

Биир эмэ туолан хаалбыт билгэлээһини былаах курдук өрө тута сылдьан арбааһын суолтата кыра. Дьон олоҕо иннэ-кэннэ биллибэтэ ордук улахан интэриэһи, олоххо тардыһыыны үөскэтэрин туһана сылдьыы айылҕа уларыйан биэрэн иһэригэр сөп түбэһэр. 

Дьону ордук күн-дьыл билгэтэ интэриэһиргэтэр. Бу билгэнэн саха дьоно киэҥник дьарыктаналлар. Тыа сирин олохтоохторун олохторо айылҕаттан тутулуктара улаханыттан хайдах дьыл буоларын эрдэттэн билэ сатыыллара үлэлэригэр биллэр туһаны оҥорор.

Айылҕа уларыйара түргэтээн, бу билгэ сыыһата-халтыта сотору кэминэн быһаарыллан иһэригэр тириэрдэрэ туһаныыны уустугурдар. Аныгы үйэҕэ айылҕа уларыйан иһэрэ өссө түргэтээһиниттэн үс күнтэн уһуннук билгэлээһин кыаллыбат буолла диэн этэллэр.

Дьон олохторо ирдииринэн куруук билгэлээһининэн дьарыктана, араас билгэлэри туһана, сайыннара сылдьаллар. (2,22).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Түүл – Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.

2. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.