open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ноговицын Андрей Тимофеевич

Ноговицын Андрей Тимофеевич (1961) — хаhаайыстыбаннай үлэhит, Чурапчы улууһун, Чурапчы уонна Мугудай нэһилиэктэрин ытык киһитэ. 2013 сылтан Чурапчы улууhун баhылыга.

## Олоҕун олуктара
1978—1980 сс. Хатас сопхуоска дояр.

1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын техникумун устудьуона.

1983—1986 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос зоотехник бригадира.

1986—1990 сс. Мугудай сопхуос Төлөйдөөҕү отделениятын управляющайа.

1990 сс. Чурапчы райкомун инструктора.

1990—1994 сс. уhук илиҥҥи кадрдары бэлэмниир киин истээччитэ.

1994 −2013 сс. Чурапчытааҕы тыа хаhаайыстыбатын кооперативын директора, правление председателя.

2013 с. балаҕан ыйыттан Чурапчы улууhа муниципальнай тэриллии дьаhалтатын а5а баhылыга.

Саха сирин президенэ А. С. Николаев эрэллээх киhитэ.

## Наҕараадалара

— Российскай Федерация тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;

— Саха Республикатын тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ;

— Ю. Н. Прокопьев аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;

— Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина;

— Чурапчы нэһилиэгин бочуоттаах гражданина;

— Мугудай нэһилиэгин бочуоттаах гражданина
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара

Государственнай мунньах (Ил Тумэн) иккис созывын (ыҥырыытын) депутаттарын куорпуһа
(ахсынньы 28 күнэ 1997 сыл — ахсынньы 29 күнэ 2002 сыл).

## Быһаарыылар

## Өссө көр
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара
MyTona

**MYTONA** (МайТона) — сиэп гааддьыттарыгар аналлаах free-to-play ооньуулары оҥорон таһаарар тэрилтэ, 2012 сыллаахха олохтоммута. Сүрүн хонтуората Дьокуускайга олохтоммут. Үлэһиттэрин ахсаана бэйэлэрин ситим-сирдэригэр суруйалларынан 2020 сылга 1000-тан тахса улэсит баар.

Төрүттээччилэр уонна салайаачылар: бырааттыы Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.

App Annie версиятынан хампааньыйа 30 бастыҥ EMEA регионын издательарын испииhэгэр киирэр. Уонна AppMagic быhыытынан хампааньыйа Россия бастыҥ кассовай мобильнай издателя буолар.

Сыл аайы MYTONA тэрилтэ иһинээҕи MYTONACON диэн конференция тэрийэр. Конференцияҕа атын куоракка баар офис улэһиттэрэ бары бииргэ түмсэн опыт атастаһаллар, уонна компания инники былаанын дьүүллэһии буолар.

2017 сылтан саҕалаан компания хас сыл аайы өрөспүүблүкэ таһымнаах сыыппара 2D уонна 3D графикаҕа аналлаах MYTONA CG eXPo диэн конференция тэрийэр. Конференция сүрүн сыала сыыппара искусствотын киэҥник тарҕатыы, уонна бүтүн өрөспүүблүкэ худуоһунньуктаран бииргэ түмүү буолар.

__TOC__

## Компания туһунан

2005 сылтан саҕалаан компания төрүттээччилэрэ Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар компьютернай оонньуулары онорон таһаарыннан дьарыктаммыттара.

Бырааттыылар аҕаларыттан иэскэ киирэн туран компьютер ылыммыттара. Икки ый иһигэр головоломкалаах Boxy Goxy бастакы казуальнай оонньууларын оҥорбуттара. Кинилэр sulusgames.com домены атыылаһан сайт оҥорон таһаарбыттара. Ол курдук, 2006 сылга Sulus Games хампаанньа баар буолбута.

2008 сыллаахха Freeze Tag хампаанньа сүбэтинэн Boxy Goxy оонньууну тупсаран Xango Tango оонньууну оҥорон биэрбиттэрэ.

2009 сыллаахха өссө биир казуальнай оонньуу тахсыбыта - Strange Cases диэн, детектвнэй сюжеттаах, дьоһуннаах миссиялаах  агент ФБР туһунан. Афанасий, бу оонньууну Саҥа Дьылга оҥорон таһаарбыта. Ол курдук, хамаанда улаатан, компания саҥатан саҥа оонньуулары оҥорон барбыта.

2012 сыллаахха MyTona диэн саҥа хампаанньаны тэриммиттэрэ. Эмиэ ити сыл мобильнай тэриллэргэ аналлаах The Secret Society  бастакы оонньууларын таһаарбыттара. Саамай кэнники тахсыбыт Seekers Notes  оонньуулара Apple App Store iPadка аналлаах оонньуларга 10 ахсаан саамай атыыланар оонньууларга киирэр хас да дойдуга киирэр: США, Канада, уонна Европа дойдуларыгар.

2019 сылтан хампаанньыйа иhигэр бэйэни сайыннарар уонна сыалы ситиhэр MYTONA Heroes диэн үлэһиттэргэ куонкурус тэриллэр. Бу тэрээhин «Геймдев HR Awards 2019» диэн премия хаhаайына буолбута.

2020 сыллаахха кулун тутар ыйыгар тыын киллэрии аппараат (ИВЛ) атыылаһыытыгар MYTONA хампанньыйа уонна inDriver сервис, Арсен Томскай  урбаанньыты кытта 45 миллион солкуобайы сиэртибэлээбитэ. MYTONA пандемия кэмигэр Россияттан бастакы бэйэ дойду медицинатыгар көмө оҥорбут оонньуу таhаарар тэрилтэтэ буолбута. 

## “Sulus Games” oҥорбут оонньуулара 2003-2011:

* Уолан Боотур
* Boxy Goxy
* Xango Tango
* Gems Quest
* "Ювелирмания"
* Burger Bustle
* Strange Cases

## “MyTona” oҥорбут оонньуулара:

* Seekers Notes
* Cooking Diary
* OutFire

## Быһаарыылар
Кыhыл собо тыла

**Кыһыл собо тыла** (, ) -

Бу үүнээйини тыаҕа, хатыҥ чараҥҥа булуохха сөп. Тарҕана үүнэр буолан, хомуйарга олус табыгастаах. Ханнык баҕарар киһи тыаҕа таҕыстар эрэ көрсөр үүнээйиитэ.

7-10 см үрдүктээх, умнаһын төрдүгэр хас да төгүрүктүҥү быһыылаах, уһун туураҕа олорор сэбирдэхтээх. Умнаһа күһүн хатар, сэбирдэхтэрэ эрэ хаалаллар. Сибэккилэнэр кэмэ бэс ыйын иккис аҥаарыттан от ыйын бүтүөр диэри. Бу кэмҥэ сэбирдэҕин хомуйан, күлүк сиргэ хатараллар. Сорохтор саас эрдэ эбэтэр күһүн хомуйан туһаналларын ордороллор. Сэбирдэхтэри ыга сабыллар тимир иһиккэ кыратык ууну ибиирэн баран, хаппахтаан, кытарбыт чох үрдүгэр 30 мүнүүтэ сылытыллар. Маннык кууртахха, сэбирдэх тас өттө үрүҥнүҥү өҥнөнөр. Ол кэнниттэн салгыы күлүк сиргэ куурдуллар. Маннык куурдууга сэбирдэх хараарара, буорту(отход) буолара биллэрдик аҕыйыыр.

Сэбирдэҕи оргуйбут ууга көөнньөрөн, төбө, куртах ыарыытыгар, сүһүөх дьарҕатыгар, хаан тохтотор, ииктэтэр эмп быһыытынан тутталлар. Биир улахан ньуоска сэбирдэҕи биир ыстакаан ууга оргутан, айах бааһырдаҕына сайҕаныахха сөп. Ириҥэлээх бааһы, халтаһа кутургуйатын үчүгэйдик ыраастыыр.
Федотов Александр Иванович

**Федотов Александр Иванович** (1967-2012) - уопсастыбаннай, политическай деятель.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Чурапчы улууһун Одьулуун нэhилиэгэр 1967 с. олунньу 4 күнүгэр төрөөбүтэ.

1984 - 1992 сс. Москубатааҕы инженернай - строительнай институтка үөрэммитэ.

1985 - 1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.

1992 - 1993 сс. Чурапчытааҕы МПМК прораба.

1993 - 1995 сс. Чурапчытааҕы МПМК сүрүннүүр инженера.

1995 - 1997 сс. Чурапчы улууhун баhылыгын тутуу, ОДьКХ, промышленность боппуруостарыгар солбуйааччыта.

1997 - 1998 сс.  Саха Сирин "Целевой фонд будущих поколений" сүрүннүүр специалиһа, управлениятын салайааччыта.

1998 - 2000 сс. СР экономикаҕа министерствотын управлениятын салайааччыта.

06.2000 - 04.2002 сс. СР правительствотын председателин солбуйааччытын управлениятын салайааччыта.

2002 - 2003 сс. СР экономикаҕа министерствотын департаменын салайааччыта.

2003 - 2007 сс. СР экономикага министирин солбуйааччыта.

2007 сылтан олоҕун тиhэх күнүгэр диэри Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай директора.

2005-2010 сс. Чурапчы улууhун боксаҕа федерациятын президенэ.

2010-2012 сс. СР боксаҕа федерациятын президенэ.

2012 с. ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.

## Наҕараадалара
- СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ;

- РФ бочуоттаах тутааччыта;

- Чурапчы улууhун Ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
Чурапчыга кини аатын сүгэр многофункциональнай спортивнай комплекс арыллыбыта;

Комплекс иннигэр памятник турбута;

Чурапчы нэhилиэгэр кини аатын сүгэр уулусса баар.

## Ылыллыбыт сирэ
http://саханьюс.рф/55868.html
Великая Писаревка

**Великая Писаревка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 500.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Яковлев Семен Илларионович

**Яковлев Семен Илларионович** (1967) 2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.

## Олоҕун олуктара
1967 с. алтынньы 28 кунугэр Чурапчы улууhун Одьулуун нэhилиэгэр төрөөбүтэ.

1984—1985 сс. Мындаҕаайы сопхуоhун рабочайа.

1985—1987 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.

1988—1990 сс. Мындаҕаайытаа5ы сопхуос көҥүллэммит сэкрэтээрэ.

1990—1992 сс. Москубатааҕы землеустройство институтун устудьуона.

1992—1993 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.

1993—1993 сс. Өлүөхөмэ куоратын дьаhалтатын специалиһа.

1993—1994 сс. Спецгруппа 1-кы категориялаах специалиһа.

1994—1995 сс. Сир реформатын комитетын сүрүн специалиhа.

1995—1997 сс. Муома улууhун сир хамытыатын салайааччыта.

1997—1999 сс. Дьокуускай спецкомземын сүрүннүүр специалиһа.

1999 с. Москубатааҕы землеустройство институтун бутэрбитэ.

1999—2000 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын салайааччыта.

2001—2004 сс. Дьокуускай куорат землеустройствоҕа отделын сүрүннүүр специалиһа.

2004—2006 сс. «Земельная служба» муниципальнай унитарнай тэрилтэ директора.

2006—2007 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрин 1-кы солбуйааччыта.

2007—2008 сс. Ростехинвентаризация Саха Сиринээҕи салаатын дириэктэрэ.

2008—2013 сс. Чурапчы улууhун баhылыга.

2013 сылтан айылҕа харыстабылын миниистирин 1-кы солбуйааччыта.

## Наҕараадалара
- СР норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2017).

- СР бочуоттаах сир туруорааччыта.

- СР экономикаҕа уонна промышленнай сайдыыга министерствотын туйгуна.

- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

- СР Президенин бочуотунай грамотата.

## Ылыллыбыт сирэ
http://old.sakha.gov.ru/node/192830
Гуляев Василий Васильевич

**Гуляев Василий Васильевич** (1968) — учуутал, салайааччы.

## Олоҕун олуктара
1968 с. Чурапчы оройуонун Чурапчы нэhилиэгэр төрөөбүтэ.

1986 с. столяр үөрэнээччитэ.

1986—1988 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыт.

1988—1989 сс. Чурапчытааҕы РТП рабочайа.

1990—1995 сс. СГУ историческай факультетын устудьуона.

1995—1999 сс. С. А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын историяҕа учуутала.

1999—2004 сс. Чурачы улуустааҕы гимназиятын историяҕа учуутала.

2004—2008 сс. Чурапчы улуустаа5ы гимназиятын директора, тэнинэн улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

2008—2014 сс. Чурапчы улууhун депутаттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

2014—2016 сс. СӨ үөрэҕин миниистирин солбуйааччыта.

2016 сылтан СӨ Ил Дарханын уонна правительствотын администрациятын ис политикаҕа департаменын салайааччыта.

## На5араадалара
— СӨ үөрэҕэриитин туйгуна

## Ылыллыбыт сирэ
https://sakhapress.ru/mobile/archives/192676
Аммосов Иннокентий Николаевич

**Аммосов Иннокентий Николаевич** (1949 сыллааҕы төрүөх) — 2002—2008 сс. Чурапчы улууhун баhылыга, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
Балаҕан ыйын 1 күнүгэр 1949 сыллаахха Нам улууhун 2-с Хомустаах нэhилиэгэр төрөөбүтэ.

1964—1969 сс. Калинин аатынан колхуос үлэһитэ.

1969 по 1974 сс. Благовещенскайдааҕы тыа хаhаайыстыбатын институтун устудьуона.

1974—1978 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сүрүн экономиhа.

1978—1982 сс. Чурапчы сопхуос дириэктэрэ.

1982—1984 сс. Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуола истээччитэ.

1984—1985 сс. Чурапчы райкомун инструктора.

1985—1987 сс. Чурапчы райкомун 2-с секретаря.

1987—1989 сс. Райисполком председателин 1-кы солбуйааччыта, РАПО бэрэсэдээтэлэ.

1989—1991 сс. Эрилик Эристиин аатынан сопхуос дириэктэрэ.

1991—1994 сс. Чурапчытаа5ы ММП ЯАПС бэрэсэдээтэлэ.

1994—2002 сс. Төлөй нэhилиэгин аҕа баhылыга.

2002—2008 сс. Чурапчы улууһун аҕа баһылыга.

2008 сылтан Республикатааҕы инвестиционнай компания генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта.

## Наҕараадалара
— СР норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

— Чурапчы улууhун Ытык киһитэ.

## Ылыллыбыт сирэ
http://www.yakut.izbirkom.ru/WAY/CD89F110-80CB-4358-B66E-29FB4F8A7750.html
Илларионов Афанасий Петрович

**Илларионов Афанасий Петрович** (1942-1997) государственнай диэйэтэл, юрист, бэйиэт, тылбаасчыт. 

СӨ Ил Түмэн государственнай мунньаҕын представителлэрин палататын бастакы бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
Эдьигээн улууhун Наатара нэhилиэгэр 1942 сыл алтынньы 18 күнүгэр хоту көспүт Чурапчыларга төрөөбүтэ.

1962 - 1967 сс. Чурапчыга бухгалтер, дизелист, кулууп сэбиэдиссэйэ, учуутал, оройуон хаhыатын корректора.

1967 - 1971 сс. Свердловскайдааҕы юридическай институт устудьуона.

1971 - 1972 сс. Дьокуускай куоракка нотариус.

1972 - 1975 сс. Орджоникидзе оройуонун норуот судьуйата.

1975 - 1986 сс. Норуот судьуйата, Нерюнгри народнай суутун бэрэссэдээтэлэ.

1986 - 1988 сс. Нерюнгритааҕы дьиэ тутар комбинат кадр отделын салайааччыта.

1988 - 1990 сс. Дьокуускай исполкомун юридическай боппуруостарга сэбиэдиссэйэ.

1990 - 1992 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин верховнай советын сокуон онорор отделын сэбиэдиссэйэ.

1992 - 1993 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин сүбэhитэ.

1993 - 1997 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин палаататын бэрэссэдээтэлэ.

1997 с. ыарахан ыарыыттан соhуччу өлбутэ.

Үгүс хоhооннор, тылбаастар ааптардара. "Игорь полкатын туhунан кэс тыл" сахалыы тылбаастаабыта.

## Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриhа.

## Ылыллыбыт сирэ
http://iltumen.ru/node/637 

http://old.sakha.gov.ru/node/287276
Стивен Сегал

**Стивен Фредерик Сегал** (, 1952) — Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Николаев Михаил Данилович

Николаев Михаил Данилович (1946) - Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, салайар хаhаайыстыбаннай үлэhит.

## Олоҕун олуктара
Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр төрөөбүтэ.

Республика рекордсмен механизатора.

Мырыла сельсоветын управляющайа.

2002 сылга диэри Мырыла нэhилиэгин бастакы баһылыга.

2002 сылтан Туолума бааһынай хаhаайыстыба салайааччыта.

Кэргэнэ Николаева (Яковлева) Христина Семеновна, 5 оҕолоохтор.

## Наҕараадалара
- Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин 2-с степеннээх орден кавалера.

- СР тыа хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

- Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.

- Мырыла нэhилиэгин бочуоттаах гражданина.

- СР тыа xaһаайыстыбатын бочуоттаах ветерана.
Аньыы диэн саха тыла буолбатах

**[[Аньыы]] диэн тыл [[саха тыла]] буолбатах**. Бу тылы 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).

Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ. 

Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар үлэһиттэр киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын бэйэлэрэ билэллэр.

Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
 
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.

2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Колесов Афанасий Степанович

**Колесов Афанасий Степанович** – Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа
 
Бэйэ олоҕун кэпсээнэ

Афанасий Степанович 1913 сыллаахха ЯАССР Таатта оройуонун Байаҕантай нэһилиэгин кэрэ айылҕалаах Ичигэс алааһыгар төрөөбүтэ. Ийэтэ Харытыана, аҕата Ыстапаан – колхуостаахтар. Бииргэ төрөөбүт Афанасий, Миитэрэй, Уйбаан, Дьөгүөр диэн уолаттардаах ыал ньир-бааччы олорбуттар. Афанасий Степанович кэргэнэ Аграфена Ивановналыын 11 сыл бииргэ олорон, 9 оҕону төрөппүттэр. Сэрии содулуттан 5 оҕо суорума суолламмыт. Афанасий Степанович, 4 кылаас үөрэхтээх да буоллар, колхуоска бэрэссэдээтэллээбит. 

## Бойобуой суола

1943 сыл сайыныгар бииргэ төрөөбүт быраатын кытары Дьөгүөрдүүн тылланан, өстөөҕү өһөрөргө туруналлар. Дьөгүөр үлэ фронугар түбэһэн, сотору доруобуйата айгыраан, дойдутугар эргиллибит. Ол эрээри баара-суоҕа 28 саастааҕар өлбүт. Кини кэргэнэ Марина Романовна эмиэ уһаабатаҕа, 3 оҕо төгүрүк тулаайах хаалан, детдомҥа иитиллибиттэрэ. Оттон Афанасий Степанович салгыы айаннаан, Вологда уонна Калинин куораттарга баар резервэҕэ турар чаастарга 2-лии ый хайыһарга үөрэммит. Кини 284-с стрелковай полк састаабыгар Калининскай, Арҕаа уонна I Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии будулҕанын ортотугар сылдьан дьонугар ыыппыт суругар биир дойдулааҕа Алексей Петрович Бравины кытта баалларын биллэрбит. Ону таһынан роталарыгар саха уонча саллаата баар диэн ахтыбыт.
	
Тохсунньу тостор тымныытыгар Великие Луки куорат таһыгар 284-с стрелковай полк өстөөх күүскэ бөҕөргөтүммүт оборонатыгар кимэн киирбит. Элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн өстөөх 7 км сири чугуйбут. Ытыалаһыы саамай күүстээх уотун ортотугар сылдьар доҕордуулар иккиэн бааһырбыттар, госпитальтан госпитальга көһө сылдьан эмтэммиттэр. Онтон иккиэннэрин тус-туһунан фроннарга ыыппыттар. Афанасий Колесовы Арҕааҥы фроҥҥа, оттон доҕорун Алексейы Чехословакия хайысхатынан.
	
1944 сыл сааһыгар хорсун саллаат кэргэнэ Аграфена Ивановнаҕа маннык ис хоһоонноох сурук кэлэр: “Ваш муж, красно армеец Афанасий Степанович Колесов, уроженец Якутской АССР Таттинского района, в бою за социалистическую Родину, верный воинской присяге, проявив геройство и мужество пал смертью храбрых 14 апреля 1944 года. Похоронен на хуторе Шайно Мацильского района Волынской области...”

Оттон кини доҕоро Алексей Бравин сэриини Чехословакия киин куората Прага5а түмүктээбитэ. Дойдутугар кэлэн тыа хаһаайыстыбатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Сэриигэ ылбыт баастарга аһыллан, 1978 сыллаахха олохтон туораабыта. Кини Афанасий Степанович бойобуой сырыыларыттан дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэҕи кэпсиир эбит.
Широких Петр Константинович

Широких Петр Константинович — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Муус устар 12 күнүгэр 1922 с. ЯАССР Орджоникидзевскай оройуонун Маалтааны 1 нэһилиэгэр, дьадыҥы колхозтаах ыалыгар төрөөбүтэ. Ийэлэрэ төрдүс оҕо төрүүрүгэр өлбут, 4 оҕону аҕалара көрбүт. Петр саамай улаханнара буолар, ол иһин 6 кылаас кэнниттэн аҕата колхозка үлэлэтэ ыыппыт. Петр Константинович этэринэн оскуолаҕа үөрэҕэ итинэн бүппүт, бостуугунан үлэлээбит, ыанньыксыттарга көмөлөспүт. Ол кэннэ кинини Дьокуускай куоракка ФЗУ-га үөрэтэ ыыппыттар. Онно буочка, тэлиэгэ, сыарҕа оҥорорго үөрэппиттэр. ФЗУ-уну бүтэрээт, төттөрү дьиэтигэр колхозка үлэлэтэ ыыппыттар. 

1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт.
Атырдьах ыйын 1943 сылаахха Покровскай бөһүөлэккэ саҥа кэлбит новобранецтары хомуйбуттар уонна красноармейскай билиэти туттарбыттар. Ол кэмҥэ Петр 18 саастаах уонна кинилэри бастакынан борохуотунан Иркутскай уобуласка ыыппыттар. Иркутскай уобуласка Оловяннай станциятыгар военнай подготовканы ааспыттар. Кинилэри сэрии дьыалатыгар бэлэмнээбиттэр. Элбэх саха уолаттарын курдук Петр ытыыга үчүгэй түмүгү көрдөрбүт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1943 сылаахха бирисээгэни ылбыттар уонна кинилэри Арҕаа фроҥҥа ыыппыттар. Кинини “Особый лыжный батальон” 54 полка 19 гвардейскай дивизияҕа 2 Белорусскай фроҥҥа ыыппыттар. Маҕан халаат, ханньыһар уонна автомат саа туттарбыттар. Инники линияҕа сэриилэспит. Витебск-Орел куорат икки ардыгар кыргыһыыга кыттыбыт. Ол онно улахан эчийиини ылбыт уонна Смоленскай уобаласка эмтэтэ ыыппыттар. Эмтэнии кэнниттэн “не годен к военной службе” диэбиттэр уонна инники фроҥҥа 764 нүөмэрдээх горючай складыгар ыытыллыбыт. Бииргэ передовой войсканы кытары Польшанан г.Кенисберг, Германиянан Штеттен ааспыттар. Кыайыы күнүн Германияҕа Висла өрүс аттыгар көрсүбүттэр.

Сэрии кэмигэр «хорсун быһыы» мэтээлин, "Аҕа дойду сэриитин" II степеннээх и уонна да атын мэтээллэрин ылбыт. Сэтинньи 15 күнүгэр 1945 сыллаахха ПВС СССР укааһынан 25.09.1945 с. демобилизацияламмыт.

Сэрии кэнниттэн бэйэтин Нөмөгү нэһилиэгэр колхозка бухгалтерынан үлэлээбит,1952 сыллаахтан Дьокуускай куорат стройкатыгар улэлээбит. 1957 сылтан Дьокуускай Совнархозка СМУ-16 плотнигынан улэлээбит, Ньурбаҕа аэровокзал тутуутугар ыыппыттар. Шахта, Дьокуускай куорат канализациятын тутуутугар Донескай шахтердарын кытта плотнигынан үлэлээбит. Ол кэннэ благоустроеннай дьиэлэр баар буолбуттар. 1966 сыллаахха ГРЭС-ка үлэһиттэргэ аналлаах икки этээстээх дьиэ тутуутугар ыыппыттар, манна болуотунньуктар биригэдиирдэрэ буолбут. 1973 сылтан саҕалаан СМУ треста "Стройремонт"-ҥа болуотунньуктар биригэдиирдэринэн үлэлээбит. Сайсар оройуон дьиэлэрин тутууларыгар үлэлээбит. Пенсияҕа 01.02.1980 с. СМУ треста "Стройремонт" тахсыбыт, кэнники аата СМУ треста "Горремстрой" уларыйбыт.
Фронт хаартыскалара: 
 
Широких П.К. 1943 с. 

 
Кыым хаьыаттан ылыллыбыт статья 2002 с.
Саха оһуора

Саха киһитэ былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри Дьөһөгөй оҕотугар – сылгыга сүгүрүйэр.

Норуот ускуустубата сүүһүнэн сылларга сүүмэрдэнэн, чочуллан кэлбит, бириэмэҕэ бэриммэт, уларыйбат өттө, саха омук култууратын биир сүрүн төрдө орнамент (оһуор) буолар. Ханнык да атын омуктар оҥоһуктарыгар маарыннаабат, туспа көрүҥнээхтэр. Онон билиҥҥи үйэҕэ традиционнай искусство биир туспа салаата буолаллар.

Техника уонна промышленность сайдыбыт билиҥҥи кэмигэр, наһаа элбэх стандартнай туттар тээбириннэр үөскээннэр, норуот маастардара илиилэринэн оҥорбут үлэлэрэ сүрүннээн искусство айымньытынан буолаллар.

Сахалар таҥас, көмүс, туос, онтон да атын оҥоһуктарга тус-туспа орнаменнары тутталлар эбит.

Саха оһуора үксүгэр төгүрүк моһуоннаах, четнай сыыппаралаах ойуулаах. Ортотугар хайаан да харысхаллаах. Ойуута-оһуора бэйэ-бэйэтин кытта холбуу, силбэһэ сылдьыахтаах. Ол киһини уһун үйэлиир — хаһан да быстыбат ситимнээх диэн өйдөбүллээх.

Холобура:
* Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус альбомнарыттан сахалыы араас оһуоруттан биири ылан көрүөҕүн:  
** Бу оһуор христианскай храм кууппалыгар улаханнык маарынныыр. Лира ойуулаах оһуор киэҥник аан дойдуга тарҕаммыта, ону кытары христианскай итэҕэл аан бастаан төрүттэммит сиригэр дылы. Ол иһин бэйэ бэйэлэригэр улахан сибээстээхтэр. Урут, ааҕылларынан, сахалар Кудай таҥаратыгар итэҕэйэр этилэр, оттон христианство Кудай бириэмэтигэр үөскээбитэ. Итэҕэллэр иккиэн бэлиэлэрэ көрүҥүнэн уратылара суох. Ол да буоллар Кудайдааҕы бириэмэ кириэһэ «аджи» диэн  ааттанара. 
* А. И. Кривошапкин кинигэтигэр «Наследие предков» суруйар: «В орхонском письме нет звука «дь», характерного для западных якутов звука, поэтому потомки бороху-терюк – усть-алданцы до середины 70-х годов употребляли в разговоре вместо этого звука звук «й». То есть, говорили, вместе дьоллоох – йоллоох, вместо дьахтар – йахтар, вместо дьаасын – йаасын». Ол аата «аджи» сахалыынан «айыы» диэн ааттыахха сөп.
** 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута. Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ. Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.

Кэнники оһуор култуурата сайдан араас мероприятиялар тэрийэллэрэ, ат симэҕин тигэллэрэ, үҥкүү айбыттара. 

## Туһаныллыбыт литературалар
1.	Ойуу-оһуор, дьарҕаа-силик суолтатын быһаарыы [Текст] : [хомуйан оҥордо А. И. Егоров-Кыраһа Өлөксөөн]. - Дьокуускай : Бичик, 2015.
Эдьиий Дора

**Эдьиий Дора** (дьиҥ аата Кобякова Федора Иннокентьевна) (03.12.1959) – норуот эмчитэ.

## Олоҕун олуктара
1959 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата, Дьяконов Иннокентий Иннокентьевич, Тыайаттан төрүттээх Кэбээйи орто оскуолатын бүтэрбит 14 оҕолоох ыал оҕото.  Ийэтэ Васильева-Дьяконова Мария Тимофеевна Үөһээ Бүлүү Кэнтигиттэн төрүттээҕэ.

Дьиэ кэргэнин кытары Кэбээйи оройуон ойуурун-тыатын батан улэлиир, неби көрдүүр полевой партияны кытта сиртэн сиргэ көһөн сылдьаллара. Аҕалара Иннокентий Иннокентьевич экспедицияҕа моторииhынан улэлиирэ, массыына-трактор мотуорун өрөмүөннүүрэ, киэhээ киинэ көрдөрөрө. Ыал үс оҕолоро улаатан, оскуолаҕа киирэр саастара чугаhаабыта. Онон Дьяконовтар сахалыы тыллаах оскуолалаах тыа дьоно олорор сирин диэки тардыһан, Лүксүгүҥҥэ көһөн кэлбиттэрэ. Аҕалара «Холбос» кыылы (кырымахтаах хара саһылы) иитэр улахан фермаҕа механигынан улэҕэ киирбитэ. 4 кылаастаах оскуолаҕа оҕолор утуу-субуу киирэн уерэнэн барбыттара.

Ийэлэрэ Мария Тимофеевна улахан хаан баттааhыныттан 1969 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ. Дора 10 саастааҕар икки кыра бырааттарын кытта ийэтэ суох хаалбыттара. 

Оҕолорун үөрэттэрээри, оскуоланы батыhан аҕалара сиртэн сиргэ көһөн иhэрэ: Ньидьили куөл үрдүгэр турар Арыктаахха, онтон Чагда, Мукучу оскуолатыгар. Иккиhин кэргэннэнэн, Иннокентий Иннокентьевич эмиэ оҕоломмута, кэргэнин оҕолорунуун барыта сэттэ оҕолоох ыал буолбуттара.

Дора оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар аhаҕас эттээҕэ, ураты дьоҕурдааҕа биллэн барбыта. Аҕата оҕотун харыстаан, наhаа эрдэ этэ-хаана тулуйуо суоҕа диэн, кытаанах бобууга илдьэ сылдьыбыта. Алтыс кылааска тахсан баран Дора уҥуоҕунан уhулуччу улааппыта. Сүһүөхтэрэ ыалдьаллара, улааталлара. Бүлүү Дьөккөнүгэр Сиидэрэп диэн сахалыы эмчиккэ Кэбээйиттэн дьон барар буолбутугар эhэтэ Дьөгүөр оҕонньору (маачаха ийэлэрин аҕата) кытта көрдөрүнэн баран кэлтэ. 

Оскуолатын бүтэрэрин эргин Дора айылҕаҕа дьарыгырар дьоҕура лаппа арыллан барбыта, ардаҕы-тыалы түhэрэр кыаҕын аҕатыгар биллэрбитэ. Ону барытын дьонтон кистииллэрэ.

Дора орто оскуоланы бутэрэн, Речной училищеҕа радист курсугар киирбитэ. Практикатыгар Ленанан, Саха сирин өрүстэринэн устубута. Практиката бүппүтүн кэннэ аҕата кыыһа ыалдьан ыҥыртаран ылбыта. Быраастар кини ыарыытын да, эмтэниитин да кыайан чуолкай быhаарбаттара. Ааспытын кэннэ, билигин сахалыы эттэххэ, ол Дора ураты айылгытыгар, дьарыгар киллэрэр «эттэтии» эбит.
Кэлин Дора иис үөрэҕин бүтэрбитэ. 

## Дьиэ кэргэнэ
Василий Кобяковтыын ыал буолбуттара. Бастакы кыыстарын Марианна диэн ааттыыллар. Онтон Яна, түөрт сылынан Роза төрүүллэр.

## Быһаарыылар

Эдьиий Дора / Н. И. Протопопова – Дьокуускай: Бичик, 2011. - 240с.
Фукусима (префектура)

**Фукусима** (префектура)
Фукусима (дьоппуон тылыттан Фукусима-кэн) — Япония Тохоку регионун префектурата.

Иэнэ 11 636,28 км², нэһилиэнньэтэ 1 038 364 киьи(атырдьах ыйын 1 кунэ, 2014 сыл), нэһилиэнньэ чиҥэ 89,24 киьи./км².
Административнай киинэ — Фукусима куорат. Губернатора — Юхей Сато.

## Географията
Фукусима префектурата 3 чааска хайаларынан арахсыбыт: Айдзу, Накадори уонна Хакадори. Айдзу өрөгүйүөнэ хайалаа5ынан биллэр, отнон Бандай (1819 м) диэн уоттаах хайа өссө да5аны эстиэх кутталлаах. Накадори бэйэтин тыа хаһаайыстыбатын ситиһиилэринэн биллэр, онтон Хамадори икки династия сир былдьаспыт сэриитинэн биллэр.

## Административнай территориальнай арахсыыта

Фукусима префектуратыгар 13 куорат уонна 13 уездтар киирэллэр(31 бөһүөлэк уонна 15 сэлиэнньэ)

### Куораттара
o Айдзувакамацу;
o Дате;
o Иваки;
o Китаката;
o Корияма;
o Минамисома;
o Мотомия;
o Нихоммацу;
o Сиракава;
o Сома;
o Сукагава;
o Тамура;
o Фукусима.

Фукусима префектура биллиилээх куората Фукусима буолар (2011 сыл кулун тутарыгар буолут атомнай электростанция алдьархайын кэнниттэн). Онтон ураты 645 сыллаахха оҥоһуллубут Иваки куорат биллэр. Манна 350 тыһыынча киһи олорор, Япония дойдутугар иэнин ахсаанынан 10 миэстэзэ турар.

Айдувакамацу куорат эмиэ биллиилээх буолар. Манна 1868 сыллаахха сүдү суолталаах Босин сэрии охсуһуута буолбута -Айдзу кыттыспыт охсуһуута. 19 эдэр ыччаттар сэрии кэмигэр хотторон бараннар харакири(ритуальнай бэйэҕэ тиийиниини) оҥорбуттара.
Айувакамацу киэҥник биллэр «ыаллыылаах»-Китаката куорат. Манна ас өттунэн киэҥ тутталлар -кытайдааҕы рамэн. Рамэн туһугар чугастыы турар префектуралартан, бөһүөлэктэртэн уонна арыылартан кэлэллэр.

## Устуоруйата
Кулун тутар 11 кунугэр, 2011 сыллаахха буолбут сир хамсааһына.
Мияги префектура кытылыгар Токио куораттан хотугулуу-илиҥнии 383 килэмиэтиргэ саамай күүстээх сир хамсааһыныттан биирдэстэрэ буолбута- 89 магнитулалаах.
Дьоппуоннар былаастара «Фукусима-1» уонна «Фукусима-2» оройуоннарга ыксабыллаах түбэлтэ эрэһиимин киллэрбиттэрэ.
«Фукусима-1» бастакы реакторын хоьугар радиация таһыма биир тыһыынча төгүл элбэ5э.
Былаас быһаарыытынан олохтоохтору тэрээһиннээхтик көһөрүү зуоната бастакы уонна иккис АЭС эноргоблогуттан 10 килэмиэтиртэн 30 диэри улаатыннарбыттар.

## Символиката
Алтынньы 23 күнүгэр, 1968 сыллаахха Фукусима префектура былаа5а уонна бэлиэтэ үлэҕэ киирбитэ. Бэлиэтэ уларытыллыбыт «фу» хирагана символа, префектура аатын бастакы сүһүө5э буолар. Былаа5а янтарнай өҥноох маҥан бэлиэ.
Префектура сибэккитинэн 1955 сыллаахха кылгас астаах рододендрону талбыттара. Маһынан сиэрэй вяз (бала5ан ыйын 28 күнэ, 1966 сылга), көтөр кыылынан- дьоппуон сахсыр5а тутааччыта буолар.
Чолбодуков Григорий Егорович

**Чолбодуков Григорий Егорович** — СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.

Григорий Егорович 1936 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толстой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1946 с. Сунтаардааҕы орто оскуола аанын аһан бастакы кылааска үөрэнэ киирбитэ. Үөрэххэ тардыһар уолчаан оскуола, кылаас олоҕор мэлдьи көхтөөхтүк кыттара, үчүгэйдик үөрэнэрэ. Оскуолатын 1956 с. үчүгэйдик бүтэрбитэ. Биир сыл «Партизан» аатынан холкуоска үлэлээбитэ.

1957 с. киирии экзаменнарын туттаран Томскайдааҕы медицинскэй институтка үөрэххэ киирбитэ. Үөрэҕин 1963 с. бүтэрэн, быраас идэтин баһылаан төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Эдэр эрэллээх киһини Бүлүүчээн нэһилиэгин балыыһатыгар сүрүн бырааһынан анаан ыыталлар. Эдэр киһи үлэтин үчүгэйдик саҕалыыр, тапталын көрсөн ыал буолар.

1964 с. Сунтаар оройуоннааҕы доруобуйа харыстабылын салаата эдэр, ирдэбиллээх үлэһити Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһатын сүрүн бырааһынан анаан үлэҕэ ыытар. Эдэр ыал саҥа сиргэ көһөн, үлэлэрин саҕалыыллар. Кэргэнэ Ксения Игнатьевна учуутал идэлээх, өр сылларга Кэппэндээйитээҕи орто оскуолаҕа химия уонна биология учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр икки оҕолоохтор, биир иитиэх кыыстаахтар. Оҕолор улаатан билигин ийэлэрин курдук учуутал идэтин талан үлэлии-хамныы сылдьаллар.

Григорий Егорович эмтээх күөл айылҕатын харыстыырыгар, балыыһа үрдүк таһымҥа тахсарыгар үгүс сыратын биэрэн туран үлэлээбитэ. Мэлдьи эмтээх күөл бадараана ыраас буоларын туһугар кыһанара уонна ону ирдиирэ. Кини салалтатынан 1967 с. балыыһа эмтэнэр, онтон 1968 с. ваннай дьиэтэ үлэҕэ киирэллэр. 1973 с. балыыһа 50 миэстэҕэ дылы кэІиир уонна Кэппэндэйитээҕи бадраанынан эмтиир терапевтичэскэй балыыһа буолар.

Григорий Егорович олоҕун дьон доруобуйата тупсарыгар анаан үлэлээбитэ. Кини республика, оройуон доруобуйаны харыстыыр дьаһалталарын, салайан үлэлэппит дьонун-сэргэтин, ыарыґахтарын үрдүк ытыктабылларын ылара. Григорий Егорович үлэтинэн эрэ биллэр буотах этэ. Кини I разрядтаах дуобатччыт быһыытынан эмиэ биллэрэ, элбэх оройуон, республика таһымнаах күрэхтэргэ кыттара.

Григорий Егорович өр сылларга үлэлээбит сыратын бэлиэтээн 1982 с. «Отличник здравоохранения» үрдүк аатын иҥэрэллэр. Кини элбэх грамотанан уонна «Ветеран Труда» диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

Өр сылларга үлэлээбит, элбэх үтүөнү оҥорбутун туһугар, элбэх дьон ытыктабылын ылан 1995 с. тохсунньу 24 күнүн уурааҕынан Кэппэндээйитээҕи бадараанынан эмтиир балыыһаҕа кини аатын иҥэрэллэр. Билигин манна эмтэнэ эрэ кэлбэттэр, сынньана эмиэ кэлиэххэ сөп онон «Санаторий-профилакторий имени Г. Е. Чолбодукова» диэн ааттанар АЛРОСА-ҕа бас бэринэр.
Киприянов Роман Осипович

**Роман Осипович Киприянов** — Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, «Ытык аҕа» бэлиэтиилээх.

1920 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр Арҕаа Хаҥаласка Буотумаҕа төрөөбүт. Ыал улахан оҕото, аҕата Осип Алексеевич тимир ууһа, колхоз үлэһитэ. Роман Оспиович 2 кылааһы бүтэрбитэ.

## Сэриигэ кыттыыта
1942 сыллаахха, 22 саастаах эрдэҕинэ, оттуу сырыттаҕына сэрииттэн бэбиэскэ кэлэр. Сарсыныгар өрүһү туораан Покровскай военкоматыгар тиийбит. Атын призывниктары кытта «Ленин» паромунан Усть-Кутка тиийбиттэр, ол кэнниттэн Мальта станцияҕа түспуттэр. Онно байыаннай үөрэҕи ааспыт. Саас Бастакы украинскай фроҥҥа ыыппыттар, стрелогунан сылдьыбыт. Моонньугар бааһырыы ылбытын кэннэ, Москва куорат госпиталыгар ыытыллыбыт. Yтүөрэн баран, иккис пулемётчик буолбут. Фроҥҥа иккис бааһырыытын атахха ылбыта. Госпиталь кэнниттэн эмиэ сэриигэ барбыта, пехотаҕа. ол сылдьан үһүс бааһыырыытын ылар, көхсүгэр уонна илиитигэр. Тейкево куоракка 4 ый госпитальга сыппыт, саһарардаабыт эбиитин. Атаҕар турбутун кэннэ, пароходунан Иркутскай куоракка, онтон массыынаннан Усть-Кутка тиийбит. Кэнники буолан баран, «Ленин» паромунан дьиэтигэр тиийбитэ. Тиийэн баран биир сыл продавецтыыр, холкуоска үлэлии барар. Кыһынын Ааллаах-Yүҥҥэ көмус промышленнаһын үлэһиттэригэр ас, таҥас таһан кыстыыр.

1946 сыллаахха Карпова Вера Степановнаны кэргэн ылар. 11 оҕону төрөппүттэр. Кэнники кадровай булчут, от бригадатын звеновойунан үлэлээбитэ. Кэргэнэ уонна улахан уола эрдэ өлөн, 10 оҕону соҕотох иитэн Республика «Ытык аҕа» бэлиэтин ылбыта. Элбэх мэтээллээх, наҕараадалаах, Ленин 100 сааһыгар «Yлэҕэ кэлбиэнин иһин» мэтээл ылар, тыа хаһаайыстыбатын грамотатынан наҕараадаланар, уо. д. э..

Бэс ыйын 12 күнүгэр күн сириттэн барбыта.
Дьахтар күөлэ

**Дьахтар күөлэ** — Горнай улууһугар Атамай нэһилиэгэр баар күөл.

## Аатын устуоруйата
Горнай улууһун Бэс-Күөл сэлиэнньэтигэр маннык номох баар.
Былыр Атамай нэһилиэгэр олус хоргутуулаах суол тахса сылдьыбыт диэн Николай Гаврильевич Александров тугу истибитин уонна хаарыан уол оҕо барахсан төрүттэрин туһунан сырдатыы суоҕуттан, суорума суолламмытын туһунан кэпсээн турар.
Биир сэнэх ыал кыыһа, кэргэн тахсыбакка эрэ, уол оҕону төрөппүт. Дьоно сааттан-сууттан куоттаран, бу оҕону Уус Алдан улууһун дьонугар ииттэрэ биэрбиттэр. Сыллар — хонуктар ааһан бу уол оҕо уһун, дараҕар уҥуохтаах, кыраһыабай дьүһүннээх, уол оҕо чулуута, бухатыыр бэрдэ, ыччат бастыҥа буола улааппыт. Кэлин ииппит дьоно көннөрү Атамайтан төрүттээххин, хаан-уруу дьонун маннык араспаанньалаахтар эрэ диэн эппиттэр. Дьиҥнээх ийэтин аатын-суолун туһунан бу оҕо барахсан тугу да билбэтэх.
Биир дьыл уол оҥостон, төрөөбүт дойдутун көрө-истэ диэн, бу диэкки аттаннан-суолланан кэлэр. Дойдутугар үктэнээт, бастакы түбэспит сайылыкка турар балаҕан дьиэҕэ киирэн кэлэр. Балаҕаҥҥа бастаан ким да суох курдук, онтон улаханнык саҥа таһааран дорооболоспутугар, хаппахчыттан биир эдэр көрүҥнээх, быһыылыын-таһаалыын тупсаҕай, ис киирбэх дьүһүннээх дьахтар тахсан кэлэр. Дьиэлээх дьахтар чэй кутан, остуолга ас тардан аһатар уонна дьэ ирэ-хоро кэпсэтэн-сэһэргэһэн бараллар. Дьахтар кэргэнэ, оҕото суох буолан биэрэр. Уолтан аҕа саастаах гынан баран, уол онтон иҥнибэтэх, бу дьахтары сөбүлээн, курдаттыы кута-сүрэ, санаата-оноото киниэхэ ылларан барар. Уол балайда бу дьахтарга олорор, киниэхэ дьукаах курдук олохсуйар. Атын чугас эргин дьонун-сэргэтин кытта билсэн барар. Кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын ыйыталаһыы-токкоолоһуу буолар. Уол бу эргин төрөөбүт дойдута буоларын, Уус Алдан улууһугар иитиллэр барбытын, ииппит дьоно сааһыран, кырдьан өлбүттэрин, билигин бу дойдутугар анаан-минээн олохсуйаары сыдьарын, биир соҕотох олорор дьахтары сөбүлээбитин туһунан сэһэргиир. Кэлин маннааҕы дойдулаах дьоннор, уолтан дьиҥнээх төрөппүт дьонун туоһулаһаллар. Уол өйдүү түһэн баран, араспаанньаларын этэн биэрбит. Дьэ, ол онно билбиттэрэ уол эрэйдээх бэйэлээх бэйэтин төрөппүт ийэтин кытта бииргэ буолбуттарын эппиттэр. Урут хаһан эрэ ол дьахтар уол оҕону төрөппүтүн куоттаран, дьоно Уус Алдан улууһугар иитиэххэ биэрбиттэрин кэпсээбиттэр. Уол ону билэн баран хараҕа хараҥарбыт, сүрэҕэ ыаллдьарга дылы гыммыт, түлэй-балай барбыт. Саҥата-иҥэтэ суох Ытык Эбэ диэки умса туттан баран хааман бара тураахтаабыт. Үрдүк томтор баарыгар тохтуу биэрбит, ытаан-соҥоон, хомойон-хоргутан баран, уол эрэйдээх бэйэтин олоҕун быһыммыт. Уолу ол томторго харайбыттар. Дьахтар эрэйдээх оннук киһи өйүгэр баппат иэдээн буолбутун кэннэ ханнааҕы дьоллоох олоҕо тосхойуой? Күөлгэ киирэн ууга түһэн өлөн хаалбыт. Онтон ыла ол күөл «Дьахтар күөлэ» диэн ааттаммыта.
Николаев Федот Игнатьевич

**Николаев Федот Игнатьевич** (1918—1953) — Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгиттэн бастакы анал үөрэхтээх учуутал, Японияны утары сэрии кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха Баппаҕаайы нэһилиэгэр, Лөкөчөөҥҥө (Лөкөчөөн билигин туспа нэһилиэк) Нымсах диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Игнатий Филиппович Николаев — Баппаҕаайы нэһилиэк бастакы кинээһэ Бадык Силип (Николаев Филипп Васильевич) уола, сэниэ ыал, П. Х. Староватов 1917 сыллаахха салайбыт Уопсастыбаҕа куттал суох буолутуун быстах кэмҥэ тэриллибит кэмитиэтин чилиэнэ, ол сыл күһүнүгэр тэриллибит Буолас земствотын Баппаҕаайыттан гласнайа. Ийэтэ — Даарыйа, Кынаачай бастакы кэргэнэ.

Кыра Сөдүөт Баппаҕаайы оскуолатыгар үөрэммитэ. Бу үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан барбыта, 1933 сыллаахха хомсомуолга киирбитэ, бастакы холкуостары тэрийсибитэ, үөрэҕэ суохтары үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга үлэлэспитэ. Үөрэҕин Хампа ситэтэ суох оскуолатыгар салҕаабыта. Бастаан Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникумҥа түүлээх уонна охотоведение салаатыгар икки куурсу бүтэрбитэ, онтон Бүлүүтээҕи пед училищаны бүтэрбитэ. 1938—1939 үөрэх сылларыгар Баппаҕаайы ситэтэ суох орто оскуолатыгар начаалынай кылааска учууталлаабыта.
Орто уҥуохтааҕа, ыраастык таҥна сылдьарын сөбүлүүрэ. диэн «Баппаҕаайы нэһилиэгэ» кинигэҕэ ахтыллар.

1944-46 сыллардаахха аармыйаҕа сулууспалаабыта, 25-с Кыһыл Знамялаах механизированнай биригээдэ састаабыгар Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.

Федот Игнатьевич 1950 с. ыалдьыар диэри учууталлаабыта.

1953 сыллаахха ахсынньыга Илбэҥэ балыыһатыгар сэлликтэн өлбүтэ.

## Аймахтара
Аҕата Бадык Силип Кынаачайа уһун олоҕу олорбута, сүүһүн туолан баран өлбүтэ. Сөдүөт бэйэтэ ыал буолбатаҕа, оҕо төрөппөтөҕө. Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр. Марк Игнатьевич Илбэҥэҕэ холкуос, нэһилиэк салайааччытынан үлэлээбитэ. Никиитэ эмиэ холкуоһу салайа сылдьыбыта, Бүлүү улууһун бочуоттаах киһитэ. Сэмэн Игнатьевич холкуос суотчута этэ. Василий Игнатьевич үтүөлээх учуутал, Горнайга олорор.
Балтылара Балбаара,Дьэбдьиэй элбэх оҕолоох Дьоруой ийэлэр.

## Наҕараадалара
«Японияны кыайыы иһин», «1941-1945 сыс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» (1948) мэтээллэрдээх.

## Быһаарыылар
Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгин бэйэни салайыныыта

### Бордоҥ нэһилиэгин норуодунай дьокутааттарын сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
# 1926-1929 с.с. Иванов Семен Федорович I  (1910-1951)
# 1929-1930 с.с. Иванов Семен Федорович II (1912-1973)
# 1931-1935 с.с.
# 1935-1939 с.с
# 1939-1942 с.с Иванов Семен Федорович II (1912-1973)
# 1943-1947 с.с Ефремов Николай Афанасьевич (1900-1978)
# 1947-1952 с.с Ксенофонтов Иван Семенович
# 1952-1954 с.с Габышев Яков Степанович (1929-1970)
# 1954-1956 с.с Даянов Андрей Иванович   (1932-1982)
# 1956-1958 гг. Иванов Семен Федорович II (1912-1973)
# 1958-1963 гг. Ефремов Илья Гаврильевич (1923)
# 1963-1969 гг. Ксенофонтов Иван Семенович
# 1969-1974 гг. Аммосов Иван Егорович (1932-1993)
# 1974-1978 гг. Егоров Александр Иванович (1930-1991)
# 1978-1987 гг. Аммосов Иван Егорович (1932-1993)
# 1987-1990 гг. Петров Николай Семенович (1934- 2007)
# 1990-1994 гг. Прокопьев Меркурий Михайлович (1952-1994)

### Бордоҥ нэһилиэгин  сэбиэтин  баһылыктара

* 1990-1994 гг. Васильев Револий Иннокентьевич, 1956 
* 1994-1998 гг. Алексеев Николай Григорьевич (1945-1998)
* 1998-2005 гг. Евсеева Мария Петровна  09.11.1956 
* 2005-2012 гг. Тихонов Василий Гаврильевич, 1952 с. 
* 2012-2013 гг. Николаев Аркадий Иванович,28.06.1962 
* 2013 сылтан Петрова Наталия Семеновна , 05.05.1965 

### Бордоҥ нэһилиэгин дьокутааттарын сэбиэтэ

2002 сылтан «Бордоҥ нэһилиэгэ» МТ нэһилиэктээҕи сэбиэтэ талыллан үлэлиир
2002 дьаһалта дьиэтигэр үлэлиир, 15 дьокутаат.
Бэрэссэдээтэллэрэ:
* 2002-2007 с.с. Иванов Иосиф Семенович (1954 с) 
* 2007-2012 с.с. Иванов Иосиф Семенович (1954 с) 
* 2012-2013 с.с. Степанов Прокопий Юрьевич (1983 с.) 
* 2013 сылтан Карманова Сардана Васильевна.   (1975 с) 
2002 сылтан көмпүүтэр баар.

### «Бордоҥ нэһилиэгэ» МТ дьокутааттарын сэбиэтэ (3-с ыҥырыы)
Алексеев Семен Михайлович

**Алексеев Семен Михайлович** - «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.

Тохсунньу 28 күнүгэр 1937 c. Маалтааны нэһилиэгин Куудук учаастагар дьадьаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1954 с. Кэптин 7 кылаастах оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн биир сыл табаһыттаабыта, 1956-1959 сс. Советскай Армия кэккэтигэр Чита уобалаһыгар сулууспалаабыта. Армияттан кэлэн баран, табаһыттар биригээдэлэригэр биригэдьииринэн 1964 с. дылы үлэлээбитэ. Ити сыл Дьокуускай куоракка 1№-дээх СПТУ-га суоппардар куурстарыгар үөрэммитэ, бүтэрэн баран суоппар ыарахан эриирдээх-мускуурдаах, ол эрээри чиэстээх-бочуоттаах үлэтин саҕалаабыта.

Бастаан ГАЗ-66 массыына уруулугар олорбута. Кэптин-Маҥаны икки ардыларыгар колхоз иһинээҕи наадаҕа сүүрдүбүтэ, хас да сыл бензин таһар массыынаҕа ситиһиилээхтик улэлээн коммунистическай үлэ ударигын аатын ылбыта.
1967-1997сс. отут сыл устата уу баһар массыынаҕа суоппардаабыта. Семен Михайлович оройуон үрдүнэн социалистическай куоталаһыыны көҕүлүүрэ, ол иһин оройуон саамай чулуу суоппардарын ортотугар аата ааттанар буолбута. Саҥаттан сана кирбиилэри дабайыы, техника күүһүн муҥутуурдук туһаныы, айаҥҥа саахала суох сылдьыы кини үлэтин уонна олоҕун биир тутаах көрдөрүүтэ буолбута.

Билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, кэргэнинээн 6 оҕону иитэн, 16 сиэннээх, 3 хос сиэннээх.

## Наҕараадалара
Семен Михайлович өр сыллааҕы үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: 1979-1986 cc. онус уонна уон биирис пятилетка кыайыылаҕа знактар, 1986 c. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, 1997 с. «Үлэ ветерана мэтээл», үс төгүл Саха АССР Верховнай Советын президиумун Бочуотунай грамоталара.

1995 сс. 98 №-дээх алтынньы 19 күнүгэр улуус дьаһалтатын баһылыгын уурааҕынан Горнай улууһун Бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Танатос

мини
**Та́натос, Та́нат, Фа́нат** (, «өлүү») — грэктэр мифологиялатыгар өлүүнү көрдөрөр, Нюкта уонна Эреб оҕото , Гипнос игэрэ аҥаара.

Танатос тимир сүрэхтээх. Кини атын таҥаралартан уратыта бэлэҕи-туһаҕы сөбүлээбэт. Танатос культа Спартаҕа баар этэ.

Танатос үксүн кынаттаах уонна умуллубут факеллаах уол курдук ойууланар.

## Быһаарыылар
Доҕордоһуу түмэлэ

**Доҕордоһуу түмэлэ** — Саха сиригэр нууччалар кэлиилэрин көрдөрөр түмэл.

Доҕордоһуу түмэлэ Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр уҥа кытылга Суотту дэриэбинэ таhыгар, Дьокуускай куораттан сэттэ көс ыраах турар. Аhаҕас халлаан анныгар турар устуоруйа-архитектурнай түмэл буолар.

Түмэл Саха Сирин биллэр айар суруйааччы Суорун Омоллоон көҕүнэн тутуллубут. Бу «Ленскай острог» (Дьокуускай) урукку сиригэр тутуллан турар. Ол острогу биллэр сир арыйааччылара аспыттара, кинилэр быыстарыгар Семён Дежнев, Иван Москвитин, Ерофей Хабаров. Түмэл киинигэр, халлаан анныгар Зашиверскай Спасскай Церковын острога баар. Церковь тула Саха Сиригэр олорор норуоттар дьиэлэрин көруҥнэрэ тутуллан тураллар. Хотугу норуоттар култууратын ис хоhоонун кэпсиир араас сыаналаах маллар бааллар. XIX—XX үйэтээҕи сахалыы былыргы таҥастар, үрүҥ көмүс киэргэллэр, чороон араас көруҥнэрэ баар. Ол таhынан түмэл элбэх уруhуйу мунньан олорор.

Түмэл турар сирин айылҕата, экспонаттарыттан хаалсыбат көрүҥнээх.

Суолбут устун баран иhэн бастакынан Балаҕаны көрөбүт — сахалар кыhын олорор дьиэлэрэ. Былыргы түөрт муннуктаах дьиэни түргэнник тутуохха сөп. Истиэнэтин чараас хаптаhынынан саайаллара. Дьиэ сууллубатын курдук балаҕан ортотугар саамай кытаанах остуолбалары туруораллара. Муостатыгар тэпсиллибит буор сытара, кырыыhатыгар хаптаhынан бүрүйэн баран буор куталлара. Истиэнэтин тас өттүттэн буору кытта буккуллубут балбааҕынан сыбыыллара. Соҕуруу өттүгэр абааhылар олороллор диэн тахсар ааны илин диэки көрөр гына оҥороллоро. Ол иhин сахалар дьиэлэрин кэннигэр тыа турар буолара. Түннүгү былыргы сахалар тардаллыбыт оҕус хабагынан уонна муустан оҥороллоро.
Балаҕан иhэ боростуой буолара. Кирии аан уҥа өттүгэр көмүлүөк оhох турар. Оhох дьиэ ортото буолара. Истиэнэ тула ороннор турараллара. Дьиэ хаhаайынын миэстэтин аата Дархан орон.

Ураhа- былыргы сахалар сайыҥҥы дьиэлэрэ. Көҥүстүү быһыылаах турар уhун мастарынан оҥоhуллара. Иhинээҕитэ балаҕан киэнин курдук буолара. Yөhээтигэр буруо тахсар хайаҕас баар.

Түмэл киинигэр салҕыы баран иhэн Индигир өрүс кытылыгар 1700 сыл. тутуллубут Спасскай церковь куоппуйатыгар тиийэбит, хомолтолоох түбэлтэнэн биллибит хара оспаттан өлбүт «Зашиверскэй острог». Соторутааҕыта тутуллубут да буоллар, сахаларга улахан устуоруйа уонна архитектурнай оруолу оонньуур.

Сыаркап кэннэ Баасап атыыhыт дьиэтэ кэлэр. Ол эмиэ түмэл буолан турар. Иhигэр элбэх араас мал баар.

Салҕыы баран истэххэ тыал миэлниссэтэ кэлэр. Онно киирэн ис оҥоhуутун көрө-көрө хаартыскаҕа түhүөххэ сөп. Инэн түмэл көрүүтэ бүтэр, аны көрүү вышкатыгар тахсабыт. Тахсан баран, үөһэттэн Уус-Алдан айылҕата көстөр.
Табаарыс

**Табаарыс** (нууччалыыттан *товарищ*) диэн тылтан тахсыбыт тыл. Суолтата: сорох ардыгар Доҕор (уруу-аймах) эбэтэр атас диэн тылларга туттуллар.
Сивцев Илья Ефремович

**Сивцев Илья Ефремович** — суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи, Нам улууһун Ытык олохтооҕо.

1952 сыллаахха Саха АССР Нам улууhун Шмидт нэhилиэгэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кып-кыра буп-будьурхай баттахтаах уол этэ. Аҕатын Таллан Бүрэ табаарыhа поэт Ылдьаа Чаҕылҕан кэриэhигэр кинини Ылдьаа диэн ааттабыттара. «Буhурук» диэн бэйэтин хос эhэтин 1821—1857 с.с. улуус кулубата Сивцев Уйбаан Андреевич — Буhурук аатын таптал аат гынан иҥэрбитэ. Ылдьаа кыра эрдэҕиттэн сытыы, түргэн-тарҕан туттуулаах, мэник, тэбэнэттээх уол оҕото буолан улааппыта.

Нам орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн баран Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, кэлэн 1974 сыллаахха Горькай аатынан Москубатааҕы литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн 1977 сылтан Нам улууhун «Ленин суола» кэлин «Эҥсиэлигэ» аатын уларыппыт хаhыакка кореспонденынан, литературнай үлэһитинэн, сүрүн эрэдээктэри солбуйааччынан, эппиэт сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.

Элбэх сыллар усталарыгар Саха сирин суруналыыстарын сойууhун намнааҕы отделениятын бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. «Отуу уота» литературнай түмсүүнү салайан үлэлэппитэ.

Кыраайы үөрэтииннэн, Нам улууhун устуоруйатын үөрэтиинэн дьарыктаммыта.
Үс туомнаах «Книга памяти» диэн Нам улууhуттан аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын туhунан улахан үлэни оҥорон турар.

Элбэх доҕоттордоох — атастардаах, дьиэтигэр — уотугар сүрдээх ыалдьытымсах, үөрүнньэҥ этэ. Бэйэтин үлэтигэр ураты бэриниилэҕэ, халбаннаабат санаалааҕа. Нам улууhун «Эҥсиэли» хаhыат эрэдээксийэтигэр, улууhун туhугар эҥкилэ суох олоҕун тиhэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ. Кини илиитин иhинэн бэрт элбэх хаhыаттар, кинигэлэр, брошюралар, буклеттар редакцияланан, корректураланан, версткаланан, суруллан — чочуллан тахсыбыттара. Кини айар талааннаах, суруйар дьоҕурдаах дьоннору өрүүтүн өйүүрэ, кинилэр общественнай корреспондентан журналистка тиийэ үүнэн тахсалларыгар улахан үтүөлээх. Бу сыралаах үлэтин түмүгэ: ССРС журналистарын союhун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин журналистарын үлэлэрин көрүүлэр лауреата, Кыhыл көмүс боруо хаhаайына, Улуус Бочуоттаах гражданина, өрөспүүбүлүкэ Бэчээтин туйгуна.

Илья Ефремович эрдэ этиллибитин курдук элбэх брошюраны, кинигэни литературнай редактор быhыытынан таhаттарбыта. Ол курдук: Алексеев Е. Е. «Кырдьык уонна карьера», Рыкунов Н. М. «Поэзия — төлөн, поэзия — үлэ!», Замятин Т. И. «Эҥсиэли хочотугар», Кустуров Д. В. «Репрессия ыар тыына», Колмогоров В. Е. «Нам улууhа 19 уйэҕэ», Халыев Т. Т. «Таптал хочото» о.д.а. Биир улахан үлэтинэн буолар Нам улууhун «Мэҥэ Таас» кинигэ маҥнайгы тома.

Илья Ефремович Сивцев айар-суруйар үлэтин үгэнигэр сылдьан ыарахан ыарыыны утары дьүккүөрдээхтик туруулаhа сатаан баран баара суоҕа 52 сааhыгар күн сириттэн барбыта.
Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ

**Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ** () — Саха уобалаһын бастакы хаһыата. 1892 сыл тохсунньу 8 күнүттэн 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара. Уобаласка тахсар соҕотох хаһыат этэ, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ. Нууччалыы тыллааҕа.

Икки чаастан турара. Бастакы чааһыгар Саха уобалаһын уонна Арассыыйа судаарыстыбатын салалталарын иһитиннэриилэрэ, ыраахтааҕы ыйаахтара, Саха сирин күбүрүнээтэрин аатыгар киирэр Дуума, Ис дьыала министиэристибэтин, бэлииссийэ, атын судаарыстыба уорганнарын матырыйааллара бэчээттэнэллэрэ. Ону сэргэ Уркуускай генерал-күбүрүнээтэрин, Саха күбүрүнээтэрин дьаһаллара, Дьокуускай уокуруктааҕы суутун биллэриилэрэ, быһаарыылара тахсаллара.
Хаһыат иккис чааһыгар Саха сирин Куораттааҕы дууматын бороткуолларын испииһэгэ, тахсыбыт быһылааннар бидэмэстэрэ, биллэриилэр бэчээттэнэллэрэ.

### Быһаарылар