Баска ыттыы

Баска ыттыы диэн этии оҕону иитии аһара атаахтатыы диэки халыйан оҕо төрөппүтүн бэйэтэ баһылааһынын, салайан барарын биллэрэр. Төрөппүт оҕотун аһара атаахтатан, бары баҕатын барытын “тук” курдук толорон биэрэ сылдьан баһыгар ытыннаран кэбистэҕинэ, оҕото кинини салайарын билинэн, бэлэмигэр олорор санаата улаатыыта, онтон аһара барыыта баска ыттыы диэн ааттанар.

Бас киһини салайарга аналлаах тутаах чааһа. Өй-санаа мэйиигэ үөскүүрүнэн, мунньулларынан төбөнү бас диэҥҥэ уларытан ааттаан туһаналлар. Итини тэҥэ, өй-санаа киһи оҥорор быһыыларыгар бастаан иһэринэн бас бастаан иһэри быһаарар суолтата бастыҥа диэн аналлаах бэлиэни үөскэппитин бастаан иһээччилэр кэтэллэр.

Киһи тугу эмэ оҥороругар өй-санаа, бас ылар оруола олус үрдүк, баһыгар баар мэйиитин үлэтинэн салаллар. Киһиэхэ өй-санаа баарын арааран билэн, сайдыыны ситиһиигэ өй бастаан иһэр оруолун таба быһааран төбөнү бас диэн тупсаран, уларытан ааттаабыттара олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит уонна киһини санаата салайарын быһаарбыттарын кэнниттэн олоххо киирбитигэр сөп. 

Киһиэхэ эрэ өйдөөх-санаалаах бас баар. Атын улахан кыылларга, сүөһүлэргэ көннөрү бас, аата эрэ баар. Өйдөрө элбэх кыыллартан ат уонна ыт төбөлөрө үгүстүк бас диэн ааттаналлара биллэр. 

Оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр саҥа билбит үгэстэрэ оҥорор быһыытыттан быһалыы бэриллэллэр, умнуллубат буола өйдөнөн хаалан иһэллэр. Өй-санаа үгэстэргэ кубулуйдаҕына баһыллан бэриллэр курдугун билинэн бас диэн ааты иҥэрэн олохсуппуттар.

Өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыыны тутуһан салаллар бас баарын биллэрэн бастаан иһэр дьон бастыҥа кэтэллэр, баһылык диэн ааттаналлар. Былыргы кэмҥэ баайдар “бастаахтар” диэн бэйэлэрин дьадаҥылартан, үлэһиттэртэн үрдэтинэн туспа ааттана сылдьыбыттара байыыны ситиһии уратыларынан табатык быһаарыллар. 

Баһылай диэн төрүт сахалыы аат, баһы салай диэн биллэр суолталаах, ону нууччалыы аат быһыылаах диэн сыыһа санааҕа киирэ сылдьаллар. Василий диэн Орто Азияҕа караваны бастаан иһэр сирдьити этэллэрэ биллэр. Бу аат киэҥник тарҕаммыта сахалар Орто Азияны, Россияны урукку кэмҥэ баһылыы сылдьыбыттарын биллэрэр.

Бас диэн тыл киһилии өй-санаа баарын биллэрэр. Бары кыыллар, көтөрдөр от, мас курдук төбөлөөхтөр эрэ, бастара суох. Ол аата өйдөрө-санаалара киһиэхэ улаханнык тиийбэттэрэ, салгын куттара сайдыбата быһаарыллан тахсар. Киһини өйө тиийбэт диэтэхтэринэ киһилии өйө-санаата аҕыйаҕын, сүөһүтүн өйө баһылыырыттан оҥорор быһыыта киһи оҥороругар тугунан эрэ тиийбэтин биллэрэллэр.

Баска ыттыы диэн киһини салайар турукка, кыахха киирии ааттанар. Аһара атаах оҕо төрөппүттэригэр тугу баҕарар этэн толотторуон сөбө баска ыттыы диэни үөскэппит. Толорботохторуна аны, соҕотоҕо бэрдиттэн тугунан эмэнэн куттаан да туран толотторо сатыан сөп. Оҕону аһара атаахтаттахха маннык балаһыанньа үөскээн кэлэрин арааран билэн сахалар баска ыттыы диэн ааттаабыттар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүт оҕотун кыра баҕа санаатын толоро сатыыр. Аһатар, таҥыннарар, оонньуур булан оонньотор. Оҕо улаатан истэҕинэ араас баҕа санаалара эмиэ улаатан, көрдөбүлэ элбээн иһэр. Бу кэмҥэ оҕо иитиитин хайысхата уларыйан араас баҕа санааларын оҕо бэйэтэ толоро, оҥоро, үлэлии үөрэниитэ ирдэнэр кэмэ кэлэр. Бэйэлэрэ үлэһит, үлэлии сылдьар төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтэн оҕолорун үлэһит оҥороллор, бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорун ситиһэригэр тириэрдэллэр.

Баай, кыахтаах дьон оҕо бары баҕа санаатын толорон иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ оҕолорун баска ыттыбыт майгылаах оҥорон кэбиһэр кыахтарын улаатыннарар. Баай дьон оҕолоро атаахтык иитиллэр диэн этии ону биллэрэр. Баай дьон “Бил баһыттан сытыйар” диэн сахалар өс хоһооннорун билиэхтэрэ, дьайыыта ыраахха, кэлэр көлүөнэлэргэ диэри тиийэрин итэҕэйиэхтэрэ этэ.

Бу өс хоһоонун ураты суолтатынан баай дьон өйдөрө-санаалара оҕолорун атаахтатан иитэллэриттэн урутаан буортуланарын арыйан дьоҥҥо тириэрдэрэ буолар. Бил диэн ааттанар балык улаханынан атын балыктар баһылыктарынан биллэриттэн баайдар, салайааччылар, тойоттор өйдөрө-санаалара үлэһит дьонтон эрдэлээн буортуйарын, сытыйарын, биллэрэр. Бу сытыйыы, олохтон хаалан хаалыы үөскээбитин кэнниттэн бэйэлэрэ атыттарынан, үлэһиттэр бастаан иһээччилэринэн солбуллан иһэллэрэ, олоххо уларыйыы киирэригэр тириэрдэрэ быһаарыллан тахсар. 

Көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһиттэр кыайа-хото үлэлээннэр уонна оҕолорун көрсүө, сэмэй майгыга иитэннэр ахсааннара эбиллэр, сыыһа-халты туттубаккалар, киһи быһыытын, сиэри тутуһаннар сыыйа-баайа да буоллар баайдара-маллара эбиллэн, байыыны ситиһэннэр олохторун тупсаран иһэллэр. Сайдыы хамсааһына үлэһиттэртэн өрө тахсан байыы диэки тохтообокко баран иһэр.

Баайдар оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн, бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн өйдөрө-санаалара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ буорту буолан, эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ситиспит таһымнарыттан аллараа түһэллэр, онтон көрсүө, сэмэй үлэһит дьон байыыны ситиһэннэр өрө тахсан иһэллэр.

Уһуннук уларыйбат салайааччылар, баайдар сайдыыны ситиһии бу өрө тахсыыны оҥорор хамсааһынын, уларыйан иһиини киллэриитин суох оҥорон, бытаардан омук сайдыыны ситиһэрин атахтыыллар, бэйэлэрэ билбэтэллэр даҕаны тохтотон, “застойу” үөскэтэн кэбиһэл-лэр. Кэмэ кэллэҕинэ салайааччылар уларыйалларыттан сайдыыны ситиһии түргэтиирин сайдыылаах дойдулар табан туһаналлар.

Үлэһит буолуу элбэх барыстаах. Сөптөөх нолуоктаах, туһалаах салайааччылардаах дойдуга ханнык баҕарар үлэ барыһы биэрэр кыах-таах. Сыыйа-баайа үлэлээн мунньуллубут баай өйгө-санааҕа үчүгэй, туһалаах, байыыны ситиһэн, өрө тахсан иһэргэ ыҥырар дьайыылаах, оҕону иитиини тупсарар, киһи буолууну ситиһэллэригэр тириэрдэр. Үлэһиттэр династиялара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ быстан хаалбат, салгыы салҕанан баран иһэриттэн сайдыыны ситиһэллэр. Көрсүө, сэмэй үлэһиттэр ахсааннара эбиллэринэн омугу сайыннараллар.

Оҕону аһара атаахтатан баска ытыннарыы сэти үөскэтэр. Бары баҕатын толотторо үөрэммит оҕо туга эмэтэ сатамматаҕына аһара барыыны, араас саҥаны айыыны оҥорууну оҥоро сатыыра элбээн куһаҕаны үксэтэр. Атаах оҕо олоҕу ситэ билбэтиттэн, бэйэмсэҕэ улаханыттан, үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны кыайан ситэн араарбатыттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэриэн сөбө улаатан хаалар.  

Сахалар үөрэхтэринэн оҕону аһара атаахтатыы аан маҥнай биирдиилээн аймахтары, онтон өссө аһара бардаҕына, киэҥник тар-ҕаннаҕына омугу барытын эстиигэ тириэрдиэн сөп. (1,56).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.