Киһи быһыытын уратыта

Айылҕаҕа араас тыынар-тыыннаахтар элбэхтэр. Киһи эмиэ тыынар-тыыннаахтарга киирсэринэн айылҕа салгынынан тыынар, уутун иһэр уонна үүнээйинэн, этинэн аһаан олоҕун олорорун иһин, сахалар “Киһи айылҕа – оҕото” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии айылҕаны киһи да, ханнык да таҥара айбатаҕын биллэрэрин тэҥэ, киһини айылҕаҕа миэстэтин булларан биэрэрэ ордук суолталаах.

Бары тыынар-тыыннаахтар бэйэлэригэр туһаны аҕаларга, тугу эмэ сиири булунарга, көмүскэнэргэ аналлаах ханнык эрэ быһыылары оҥороллор. Бу быһыылар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсаллар:

1. Кыыллар быһыылара.

2. Киһи оҥорор быһыылара.

Бу быһыылары арыыйда дириҥник ырытыахпыт:

1. Кыыллар, көтөрдөр уһун үйэлэргэ үөскээбит үөрүйэхтэринэн, буор куттарынан салаллан араас быһыылары оҥороллор. Итилэргэ ийэ кут бытааннык да буоллар сайдарын бэлиэтинэн саҥа, урут оҥорбот быһыыларын үгэс оҥостунан үөрэнэллэрэ быһаарар. Циркэҕэ эһэ бэлэсипиэт тэбэ сылдьара ону туоһулуур.

Кыыллар саатар, кыбыстар, сиргэнэр майгылара бэрт аҕыйах, туттунар, тохтотунар күүстэрэ суоҕун кэриэтэ. Аччыктааталлар эрэ бэйэ-бэйэлэрин сиэһэргэ тиийэллэр. Кыыллар быһыылара киһи быһыытыгар улаханнык тиийбэттэринэн ааҕыллаллар.

2. Дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара сайдарынан, үлэни кыайан, сатаан үлэлээннэр кыыллартан, көтөрдөртөн уратыларын үөс-кэппиттэр. Киһи оҥорор быһыылара кыыллар, көтөрдөр оҥорор быһыыларыттан улахан уратыламмыттар, саатар, кыбыстар майгы үөскээн олоххо киирбит. Дьон таҥаһы оҥостон таҥнан барбыт-тар, оҥорор быһыылара тупсубут, киһилии майгылара үөскээн кыыллар майгыларыттан улахан уларыйыыны ситиспиттэр. 

Киһи буолуу диэн киһи ханнык быһыылары, хайдах оҥороруттан тутулуктанар. Бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи, киһи быһыылаах диэн ааттанар уонна киһи быһыыта диэн үөрэх сайдарын төрүттээбит. Киһи быһыыта диэн бары оҥорор быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥоруу ааттанар.

Уһун үйэлэргэ киһи быһыыта тупсан, сайдан испит. Араас элбэх дьон бииргэ олорууларын үөрэхтэрэ, майгы уратылара киирэн биэрэн оҥорор быһыыларын сыыйа тупсаран испиттэр. Киһи быһыыта диэн үөрэх сайдыытыгар оҕо өйө-санаата сайдан уларыйан, тупсан иһиитэ бастакы оруолу ылара быһаарыллыбыт. Хас биирдии оҕо өйө-санаата сайдыыта төрүөҕүттэн ыла саҥалыы саҕаланара, ийэ кута иитиллэрэ, үөскүүрэ улахан уустуктары үөскэтэр. Сатаан, табан ийэ кута иитиллибэтэх, атаахтыы сылдьыбыт оҕо куһаҕан иитиилээх буола улаатан хаалара, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтин эбэтэр аһара барарын элбэтэн кэбиһэр.

Оҕо төрөппүтүттэн ураты атыттарга наадата суох, үлэһит буолуор диэри салайар былаастарга эрэйи эрэ элбэтэр. Төрөппүт бэйэтин олоҕун салҕаары, уһун үйэтин тухары үлэлээн-хамсаан муспут баайын-малын сайдыылаах буор куттаах, эрэллээх илиигэ туттараары оҕо төрөтөн, иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэн улаатыннарар, олоҕун киһи быһыылаахтык олорорун тэрийэр, онтон онно үөрэҕи баһылааһын уонна салайааччылар көмөлөһөллөр эрэ.

Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, киһи быһыылаах буола улаатарыгар төрөппүт эрэ кыһанар. Оҕо ийэ кута 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри иитиллэн, төрүт өйө-санаата үөскүүрүн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр букатын билбэттэр уонна ол билбэттэрин тарҕатан Россия оҕолоро бары атаахтык иитиллэр буолан хааллылар. 

Ийэ кут диэн оҕо төрүт кута, өйө-санаата буолар. Бу кут иитиллэр кэмин аһаран кэбиспэккэ үчүгэй быһыылары, үгэстэри ийэ кутугар иитэн биэрбит, аһара атаахтаппатах төрөппүттэр оҕолоро киһилии быһыылаах буола улаатарын ситиһэр кыахтаналларын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэр. 

Төрөппүт оҕотун иитэригэр, үөрэтэригэр тугу барытын бэйэтэ хайдах оҥороругар үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэн үөрэтэр. Оҕо төрөппүтэ тугу оҥорорун көрөн, бэйэтэ үтүктэн үөрэнэр. Төрөппүт бэйэтэ тугу да оҥорбот, сытар буоллаҕына, оҕото тугу да оҥорбокко, сытарга үөрэнэн, киһи быһыыта суох буола улаатыан сөп.

Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор оҕо киһи быһыылаах буолары ситиһэр. Киһи оҥороруттан атыннык, туспатык, тиэрэтик оҥорор киһи, киһи быһыыта суох, ураты, сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Бу киһи аны киһи оҥорботун, билбэтин, саҥаны айыыны оҥорон кэбиһэрэ элбээн хааларыттан өй-санаа үөрэҕин икки өрүтүн дьайыыларын табатык сыаналаан, олус сэрэхтээхтик туһанара эрэйиллэрин биллэҕинэ табыллар. 

Киһиттэн ураты, сиэри тутуспат, аһара бара сылдьар өйдөөх-санаа-лаах дьон саҥаны айан, ханнык эрэ айыыны оҥороллоро элбэҕин билэн сэрэниэххэ сөп. Саҥаны айа сатааһын туга эмэ табыллыбатар, сатамматар эрэ куһаҕаҥҥа кубулуйа охсон хаалара сэрэниини өссө улаатыннарары эрэйэр.

Киһи быһыылаах диэн этии киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын быһааран биэрэр ураты суолталаах. Олоххо сиэри тутуһан киһи быһыытын аһара барбакка, сыыһа-халты туттубакка, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу киһи быһыылаах буолууга тириэрдэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. (1,76).

Алдьархай киһи диэн саҥаны айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун элбэхтик оҥорор киһини этэр буоллахтарына, бу киһиттэн сэрэхтээх буолуу хайаан да ирдэнэр. Дьон бары айыыны оҥоро сатаатахтарына урукку олох туһалаах үгэстэрин аһара, таһынан бараллара элбээн алдьархайдар, алдьатыылар үөскээн тахсалларын үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ.

Биир эмэ талааннаах киһи өр кэмҥэ үлэлэһэн, элбэхтик ырытан, туох содул үөскүүрүн быһааран эрэ баран оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан туһалаах буолан тахсар. Атыттар бары саҥаны айыылары оҥоро сатаатахтарына үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр, онно эбии дьон ыксыыр, ыгылыйар, урут түһэр санаалара киирэн хааларыттан табыллыах да саҥаны айыылары куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэр.

Айыы бу курдук үчүгэйтэн, куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара түргэнин таба быһаарарга айыы диэн тыл икки; үчүгэй эбэтэр куһаҕан өйдөбүллээх буолара табылларын сахалар билэн туһана сылдьаллар. Сахалар үлэһиттэрэ айыыны оҥоруу бу, куһаҕаны элбэтэр уратытын билэллэриттэн оҕолорун “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн сыыһа-халты туттубатыгар иитэллэр, үөрэтэллэр. 

Төрөппүттэр олус кыһанан-мүһэнэн, эрэйдэнэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн киһи быһыылаах буолууга, аһара туттубакка иитэллэр, үөрэтэллэр. Оҕо оскуолаҕа киирдэҕинэ саҥаны айбыта буола сатыыр учууталлар “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтэннэр аһара, киһиттэн таһынан барарыгар тириэрдэллэр. Үөрэх министерствота бу улахан халыйыыны тохтоторо ирдэниллэр. Оҕо улаатар, үөрэнэр кэмигэр улахан дьон оҥорбут билиилэригэр саҥа үөрэнэрин, боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ билэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр.

Дьоҥҥо туһалаах, барыһы киллэрэр саҥаны айыыны оҥорор дьон олус аҕыйахтар, онтон туһата суох, буортулаах да саҥаны айыылары оҥоро сатааччылар аһара элбээн хаалыыларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕолору, дьону эрдэттэн сэрэтэн, харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (2,24).

Былыргы кэмнэргэ дьон сэриигэ кыайбыттар, айыыны оҥорбуттар салайыыларынан, баһылааһыннарынан олохторун олорон кэлбиттэр. Маннык салайыныы көрүҥэ тоталитарнай диэн ааттанар. Дьон өйө-санаата сайдан демократия үөрэҕэ тарҕанан иһэринэн киһи быһыылаах буолууга дьулуһуулара өссө сайдан, тупсан иһэр. 

Саха дьоно былыргыттан олохторугар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиини тутуһалларыттан өйдөрө-санаалара аныгы демократия олоҕор ордук сөп түбэһэллэр. Биирдэ бэриллэр олохторугар оҕолорун, сиэннэрин киһи быһыылаах, киһилии майгылаах буолууга иитэн-үөрэтэн, киһи быһыылаахтык олохторун олорон түмүктүөхтэрин баҕараллар.

Сахаларга киһи быһыыта, киһи быһыылаах буолуу диэн үөрэх былыргы кэмнэргэ үөскээн сайдыбыт уонна Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаах сахалыы таҥара үөрэҕин төрүтэ буолбут. (3,23).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.