Худяков Иван Александрович

**Худяков Иван Александрович** (1842—1876) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр 7 сыл көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи.

## Олоҕо уонна научнай үлэтэ
Тобол күбүөрүнэтигэр Курган куоракка 1842 сыллаахха тохсунньу 1 (13)  чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Александр Гаврилович Худяков уйуос учуулуссатын учуутала, дьадайбыт атыыһыттартан төрүттээх эбит. Ийэтэ Татьяна Александровна Худякова. 

### Үөрэҕэ уонна билиминэн дьарыктаныытын саҕалааһына
Казаннааҕы уонна Санкт-Петербургтааҕы университеттарга үөрэммитэ. Учуонай Ф. И. Буслаев салалтатынан нуучча фольклорун хомуйбута. 1860 сыллаахха «Сборник великорусских народных исторических песен», онтон 1861—1862 сылларга үс выпусктаах «Сборник великорусских сказок» бэчээттэппитэ. 1861 сыллаахха эксээмэҥҥэ кэлбэтэҕинэн университеттан уһуллубута, үөрэтэр бырааптааҕын туһунан справка биэрбиттэрэ. 

1863 сыллаахха Худяков «Русская книжка» диэна ааттаан компилляция кинигэ хомуйан таһаартарбыта, онно нуучча норуотун ырыаларын, өс хоһооннорун, остуоруйаларын, таабырыннарын, ону таһынан Крылов үгэлэрин, Писемскэй уонна Н. Успенскай прозаларын, Некрасов хоһооннорун киллэрбитэ. Бэйэтэ устуоруйаҕа сыһыаннаах «Рассказы о старинных людях» (1864—1865) уонна «Рассказы о великих людях средних и новых времен» (1866) кинигэлэри суруйан бэчээттэппитэ.

Биир кинигэтэ «Самоучитель для начинающих обучаться грамоте» Петербурга 1865 с. тахсыбыта, ол эрээри цензура христианствоны утарар диэн ааттаан бобон кэбиспитэ (холобур «Отчего гром гремит» диэн түһүмэхтэрдээҕин иһин).  Бу кинигэни икки сыл буолан баран Женеваҕа хос таһаарбыттара; А. И. Герцен кыра кыыһын ааҕарга-суруйарга бу кинигэнэн үөрэппитэ биллэр.

### Народниктары кытта чугасаһыыта
1863—1864 сс. «Земли и воля» тыыннаах хаалбыт чилиэннэрин кытта билсэр буолбута, 1865 с. бэс ыйыгар Москубаҕа Н. А. Ишутинныын билсибит, ол сыл атырдьах ыйыгар — сэтинньитигэр кыраныысса таһыгар тахсан, А. И. Герценниин, Н. П. Огаревтуун көрсүбүт, уонна Женеваҕа монархияны утарар итэҕэл тиэкистэрин хомуурунньугун таһаартарбыт («Слово св. Игнатия для истинных христиан»). Арассыыйаҕа төннөн баран Ишутин тэрилтэтин тэрийэргэ көмөлөспүт.

1866 сыллаахха Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыт Д. В. Каракозов дьыалатыгар эриллэн, 
муус устар 7 күнүгэр хаайыллыбыт, суукка бэриллибит. Балаҕан ыйын 24 күнүгэр Каракозов былаанын билэрэ дакаастамматаҕынан, ол эрээри тэрилтэ баарын билэр эбитинэн баайа-дуола конфискацияламмыт уонна Сибииргэ Үөһээ Дьааҥы куоракка үйэ тухары көскө ыытыллыбыт. 

### Саха сиригэр олоруута
Верхоянскайга 1867 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр тиийбит. Онно олохтоох исправнигы В. Иващенко диэн киһини оскуола арыйар туһатын туһунан санааҕа иэхпит. Бастаан Худяков олороругар хааһынаттан үп көрүллүбэт эбит, онтон 1871 сыллаахтан бастаан 9 солкуобай, онтон сыл бүтэһигиттэн 12 солкуобай көрүллэр буолбут.

Онно олорон саха тылын уонна үгэстэрин дириҥник үөрэппит:
* **Саха фольклорун хомуйуу:** Кини «Верхоянский сборник» (Дьааҥы хомуурунньуга) диэн фундаментальнай үлэни суруйбута. Манна саха остуоруйаларын, ырыаларын, таабырыннарын уонна өс хоһооннорун бастакынан научнайдык бэлиэтээбитэ.
* **Этнография:** «Краткое описание Верхоянского округа» диэн үлэтигэр XIX үйэ иккис аҥарынааҕы сахалар олохторун-дьаһахтарын, итэҕэллэрин уонна хаһаайыстыбаларын сиһилии суруйбута.

Маны таһынан Герхард Майдель сорудаҕынан Верхоянскайга салгын температуратын кээмэйдир үлэни аан бастаан ыыппыта. 14 ый тухары күн аайы кээмэйдээбитэ..

1869 сыллаахха өйүнэн ыалдьыбыт. Ийэтин хас да көрдөһүүтүн кэнниттэн 1874 сыллаахха Дьокуускайга көһөрүн көҥүллээбиттэр, атырдьах ыйын 31 күнүгэр онно аҕалыллыбыт. Нөҥүө сылыгар (1875 сыл бэс ыйын ортотугар) Иркутскайга көһөрбүттэр.

### Өлүүтэ
1875 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Иркутскай псих балыыһатыгар киллэрбиттэр. Онно 1876 сыллаахха балаҕан ыйын 19 (алтынньы 1) күнүгэр 35 сааһыгар сылдьан өлбүт. 

Иркутскайга Иерусалим кылабыыһатыгар икки хаамаайыны кытта биир ииҥҥэ көмүллүбүтэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* *Худяков И. А.* Великорусские сказки. В 3-х вып. — М., 1860–1862.
* *Худяков И. А.* Верхоянский сборник: Якутские сказки, песни, загадки и пословицы, а также русские сказки и песни, записанные в Верхоянском округе. — Иркутск, 1890.
* *Худяков И. А.* Краткое описание Верхоянского округа. — Л.: Наука, 1969.

## Литература
* *Базанов В. Г.* И. А. Худяков и его «Великорусские сказки» // Худяков И. А. Великорусские сказки. — М.; Л., 1964.
* *Азадовский М. К.* История русской фольклористики. Т. 2. — М.: Учпедгиз, 1963.