Акаары буолуу

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэннэр үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан икки өрүттэнэн иһэллэр. Киһи хаһан баҕарар бэйэтин “үчүгэй” курдук сананара элбэҕиттэн оҥорор быһыытын эмиэ үгүстүк үчүгэй диэн быһааран кэбиһэр. Киһи бэйэтин үчүгэйбин диэн ааттаннаҕына оҥорор быһыыларын барыларын үчүгэй диэн билинэрэ кэлэрэ үчүгэй аһара баран хааларын үөскэтэр.

Киһи ханнык эмэ сыыһа туттунууну, алҕаһы оҥорон баран бэйэтин сэмэлэнэ, буруйун билинэ саныырыгар “Акаары да эбиппин”, “Акаарытык да быһыыламмыппын” диэн этинэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Киһи быһыытыгар тиийбэт быһыыны, куһаҕаны оҥорон кэбиспитин билиннэҕинэ, ол сыыһатын көннөрүнэр кыаҕа улаатар.

Киһи таҥара үөрэҕэ үөскээн тарҕаныан иннинэ өй мөлтөҕүн, сыппаҕын биллэрэн акаары диэн ааттыыллара. Киһи буолууну ситиһии кэнниттэн киһи диэн тыл үчүгэйи бэлиэтииргэ уларыйбыт, онтон акаары диэни өйдөрө ситэ тиийбэттэри бэлиэтээн эппиттэр. Киһи таҥара үөрэҕэ Аан дойду үрдүнэн тарҕаммытын кэнниттэн киһи барыта киһилии быһыылары тутуһа сылдьара ирдэнэр буолбута. Киһи быһыытын өйө-санаата тиийбэтиттэн, аҕыйаҕыттан тутуспат киһи акаары диэн ааттанара, туоратыллара олохсуйбута. 

Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытын оҥоруу ааттанар уонна олохсуйбут сиэри таһынан барар, ол иһин сахалар айыыны оҥорор киһини сөбүлээбэттэр, киһи быһыытын таһынан барарын иһин саллаллар, сэрэнэллэр, “Алдьархай киһи” диэн ааттыыллар. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа этиини туһаныы, оҕолору айыыны оҥоро сатыырга үөрэтии, эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара элбэҕин аһара күөртээн, бары айыыны оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара элбээн, куһаҕан быһыыны оҥороллорун үксэтэллэр. Саҥаны айыыны оҥорон наркотигы боруобалыы сылдьан онно ылларан хаалалларыттан эдэр наркоманнар элбээн иһэллэрэ өйдөөх-санаалаах дьону санаарҕатыа этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйүн-санаатын киһи буолууга иитэрэ, үөрэтэрэ өйө-санаата туруктаах буоларын, киһи быһыытын тутуһарын үөскэтэр. Өй-санаа буккулларыттан киһи оҥорор быһыыта киһи бы-һыытыгар тиийбэтэ биллэн хаалыан сөп. Тугу эмэ оҥороору гыннаҕына мэскэйдэнэр, бара-бара төннөн кэлэр киһи быһаарыыны кыайан ылыммата, өйө тиийбэтэ арыллан тахсар.

Тиийиммэт, намыһах өйдөөх-санаалаах киһини олус былыргы кэмнэртэн акаа-макаа диэнтэн үөскэтэн таһааран акаары диэн ааттыыллар. Киһи таҥара үөскээн дьон киһилии быһыыланар буол-буттарын кэнниттэн тиийиммэт диэн өйү-санааны быһаарар тыл үөскээбит. Оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар хайа эрэ өрүтүнэн тиийбэтиттэн акаарыта, тиийиммэтэ быһаарыллан тахсар. Акаары диэн тылы билигин үөхсүү курдук туттабыт эрээри, өй намыһаҕын, туһалаах быһаарыыны ылынара кыаллыбатын, оҥорор быһыылара үгүстүк мөлтөх буолан тахсарын биллэрэрэ ордук суолталаах.

Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэрбитигэр былыргы кэмнэргэ үөскээбит өс хоһоонноро киирсэллэр. Бу өс хоһооннорун ханнык да уларытыыта суох туһанан барар кыахтаахпыт. Бары өс хоһооннорун суолталарын былыргы дьон олохторугар боруобалаан билэн быһаарбыттарынан чуолкайдар уонна олоххо туһалаахтар.

“Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһооно албыҥҥа киирэн биэрэр киһи акаары буоларын быһаарар. (1,66). Бу өс хоһооно киһи киһини албыҥҥа киллэрэ сатыыра, бэйэтигэр туһалааҕы оҥоттороро хаһан баҕарар баарын уонна онно киирэн биэрээччилэр куруук баар буолан иһэллэрин тэҥэ, элбэхтэрин биллэрэр.

Сахалар уһун үйэлээх билиилэрин саба сатааччылар, албыннааччылар, сэбиэскэй былаас ордон сылдьар тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна оччотооҕу учуонайдар билигин да элбэхтэр. Нууччаларга өйдөрө-санаалара тиийбэтин билинээччилэр былыр-былыргыттан бэйэлэрэ киһи таҥаралаахтарын кистии, саба, суох курдук оҥоро сатааччылар элбэхтэр. Бу кэмҥэ туттулла сылдьар бары таҥара үөрэхтэрэ; джайнизм, буддизм, Христос, Аллах уонна православнай таҥара үөрэхтэрэ сахалыы киһи таҥара үөрэҕиттэн арахсан сайдан, тупсан тахсыбыттарын билинэ, ылына иликтэр. 

Саха дьоно итэҕэллээх буолар баҕа санааларын туһананнар тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэн олус улаханнык албынныы сылдьаллар. Саха үлэһит дьоно сэбиэскэй былаас тобохторун албыннарыгар киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр. Үлэни-хамнаһы көрсүө, сэмэй дьон эрэ улахан тулуурдаахтарыттан кыайаллар, онтон айыыны оҥоро сатааччылар элбэхтик солумсаҕыраллар, үгүстүк сыыһа-халты туттунууну, алдьатыыны оҥороллор. Тыабыт сириттэн кыайа-хото үлэлээбэттэр, мөлтөхтөр, тулуурдара суохтар бараллар.

Албынныы сатааччылар хаһан баҕарар бааллар. Араастаан ньаамырҕаан, ньуолбардык саҥаран кыра оҕолору, эдэр дьахталлары албыннааччылар элбэхтэр. Оннооҕор сахаларга ньаамырҕаан саҥарыыны тыл үөрэхтээхтэрэ нуормаҕа киллэрээри дьулуһаллар. “Аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыылларын тэҥэ, ийэ диэн төрүт тылбытын “иньэ” диэҥҥэ уларытаары онно-манна суруйан эрэллэр.

Албын истэргэ минньигэһинэн, ханнык эрэ хаһан да туолбат ыра санааҕа киллэрэринэн акаары киһини угуйар, тардар күүһэ улаханын сэбиэскэй былаас кэмигэр “коммунизм” үөрэҕэ туһаммыта. Бары-барыта босхо буолуо диэн сымыйа этиигэ өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистар киирэн биэрбиттэрэ. Сахалар киһи албыҥҥа киирэн биэрэр уратытын былыр үйэҕэ быһаараннар “Албын тыла минньигэс” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. 

Сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмынан” албыннаан Россия колонияттан саҥа босхоломмут акаары, дьадаҥы дьонун өр кэмҥэ албынныы сылдьыбыта. Дьон үөрэҕи баһылааннар өйдөрө-санаалара син сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарар кыахтананнар сэбиэскэй былаас албыныттан босхоломмуттара, бу албыны үөскэппит былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Акаарылар, тиийиммэттэр дьонтон ураты, биллиилээх буола сатыыр санаалара аһара улахан. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон аатыраллара кыаллыбатыттан куһаҕаны, хара айыыны оҥорон аатыра сатыыллара элбэх. Аатыра сатыылларыттан араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара аһара баран сылдьар. Араас, маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары элбэҕи оҥороннор, үөрэтиини аһара ыаратаннар эдэрдэри саха тылын ылыммат, үөрэппэт оҥордулар. Ол-бу саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыны аһара ыытаннар элбэхтик табыллыбакка, сатаммакка хаалалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. 

2018 сыллаахха алтынньыга Керчь куоракка эдэр уол элбэх киһини ытыалаан өлөртөөбүтүттэн дьон бары саллан сылдьаллар. Өй-санаа үөрэҕэ быһаарарынан, бу кини оҥорбут быһыыта саҥаны айыы, ким да оҥорбот быһыыта буолан тахсарын быһааран салайааччылар таба сыананы биэрбэтилэр. Арай бу быһыы олус ыар хара айыы буоларыттан үчүгэй санаалаах дьон салыннылар.

Айыы диэн киһилии киһи билбэт, ол иһин оҥорбот ураты, сиэри таһынан барар быһыыларын ааттыыбыт. Акаары киһи солумсаҕыран иһэрэ үксүттэн ону-маны, буолары-буолбаты, саҥаны айыыны оҥоро сатыыра аһара элбэҕин, ол иһин куһаҕан быһыыны элбэтэрин “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр. 

Өй-санаа киһи улаханыттан тутулуктаах эмиэ уратылаах. Улахан уҥуохтаах киһи өйө-санаата сөбүгэр соҕус буоларын арааран билэн “Дагдайбытын аанньа даар акаары” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.

Киһини өйө-санаата салайарын билиммэт, өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин ылыммакка атеист буолан хаалбыт дьон акаары диэн ааттаналлара ордук табыллар. Күннээҕинэн эрэ олорор, атыттар бэйэлэригэр туһалаах этиилэригэр киирэн биэрэн иһэр акаарылары салайааччылар ордук сөбүлүүллэр. Маннык таһымнаах дьон элбээтэхтэринэ салайааччылар диктатуралара үөскээн тахсан кэлэр.

Сахалар өй-санаа таһымын мээрэйдиир мээрэйдэринэн киһи таҥ-ра үөскээбитин кэнниттэн киһи буолууну ситиспит киһи оҥорор быһыылара киһи быһыыта диэн ааттаналлара буолар. Киһи быһыыта диэн киһи оҥорор бары быһыылара ааттаналлар. Киһилии быһыылаах киһи көрсүө, сэмэй, өйө-санаата олохтоох, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрбэт туруктаах уонна үлэни-хамнаһы кыайарынан атыттартан уратыланар. Олоҕу киһилии быһыылаах дьон туһаны аҕалар таһаарыылаах үлэлэринэн сайыннараллар.

Акаары диэн ааттаммыт киһи өйө-санаата чахчы аҕыйаҕын, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтин быһаарыы олус былыргы кэмнэргэ сахаларга үөскээбит.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.