open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Холорук

**Холорук** (, ) — итии-тымныы охсуһуутуттан үөскүүр салгын туруору эргийиитэ.

Сүүнэ улахан холоругу табык холорук дииллэр. Аааҥыл тылыгар Dust devil, ол эбэтэр *кумах абааһыта*. 

Холорук сүрүннээн аһары тымныыга эбэтэр итиигэ үөскүүр, турба курдук турар буолар. Атмосфера биир кэрэ көстүүтэ.
Атмосфера

**Атмосфера** — араас гаастартан турар (сүрүннээн салгынтан) турар сир хаҕа. Биосфера курдук биир сүрүн хах, тыынар тыыннааҕы үөскэппит эйгэ.

Атмосфераҕа биир сүрүн проблемата - Аан дойду сылыйыыта.
Биосфера

**Биосфера** — Сир биир сүрүн хаҕа (атмосфера тэҥэ) уонна тыынар тыыннаах микробтары, вирустары, үүнээйилэри, мастары, кыыллары, тэллэйдэри холбуур. Сир биир сүрүн экосистемата буолар. Сүрүннээн быһалыы эттэххэ биосфера диэн — айылҕа буолар. 

Билигин биосфера киһи аймах дьайыытыттан алдьанар, холобура тыа баһаардарыттан — Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара.
Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара

**Саха Сиригэр тыа баһаара 2021 сыллаахха** (), 82 сыл устата буолбатах улахан баһаардар, сүрүннээн 496 араас кыра уонна улахан тыа баһаардара, Саха Сирин тыатын уматан бүтэрэн эрэллэр. Сүрүн баһаар Горнай уонна Кэбээйи улуустарын сис тыаларыгар буолар. 

Баһаар буруота бэс ыйыттан от ыйыгар дылы Дьокуускайга, Мэҥэ Хаҥаласка уонна да атын улуустарга тарҕаналлар, сүрүннээн 200 тахса нэһилиэктэри таарыйар. Дьон буруонан тыынан сүрэхтэрэ ишемическай ыарыынан ыалдьар, тыҥалара эмиэ бүттэ (искэн ыарыы буолуон сөп тыҥа). 

Сүрүн биричиинэлэрин буолаллар: 

# Климат уларыйыыта (глобальнай сылыйыы)
# Коррупция үөһээҥҥи былааска. 
# Соруйан уоттааһын
# Авиалесохрана уонна лесничества кыра хамнастарыттан

Сиһилии тыа умайыыта.
Тыа умайыыта

**Тыа умайыыта** (, өссө биллэринэн *Тыа баһаара*), тыа уотка былдьаныыта, сүрүннээн икки биричиинэттэн буолар:

1. Чаҕылхантан эбэтэр метеориттан.
2. Дьон буруйуттан эбэтэр соруйан уоттааһынтан.

Тыа баһаара биосфераҕа уонна атмосфераҕа улахан хоромньу оҥорор, үксүн хаһан да көммөт алдьатыыны оҥорор. Олохтоох экосистеманы алдьатыан сөп.

## Өссө маны көр
* Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара
* Тыа баһаара (2022)
Гепатиты утары охсуһуу күнэ

**Гепатиты утары охсуһуу күнэ** — сылын ахсын от ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр, сыстыганнаах гепатит (A, B, C, D уонна E) туһунан дьон билэллэригэр, харыстаналларыгар туһуланар. Аан дойдуга мөлүйүөнүнэн киһи ыалдьар, сыл аайы  сыстыганнаах гепатиттартан сылтаан 1,34 мөлүйүөн киһи өлөр. Гепатит диэн быар ыарыыта. Сорох дойдуларга гепатит B быар цирроһун саамай элбэх төрүөтүнэн буолар, ону таһынан бу ыарыттан сылтаан киһи быар раагынан (гепатокарцинома) ыалдьыан сөп.

Гепатиты утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ аан дойдуга ВОЗ көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр 11 күнтэн биирдэстэрэ: Чөл турук аан дойдутааҕы күнэ, Шагас ыарыытын аан дойдутааҕы күнэ, Хаан дуонарын күнэ, Кумахыны утары охсуһуу күнэ, Иммунизация аан дойдутааҕы нэдиэлэтэ, Сэллиги утары охсуһуу күнэ, Табаҕа суох күн, Пациеннар куттала суох буолууларын аан дойдутааҕы күнэ, Микробтары утары эмтэр тустарынан билии нэдиэлэтэ уонна СПИД-ы кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ.
Barclays

**Barclays** (*Барклайс* эбэтэр *Барклейс*), Улуу Британия иккис улахан баана, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай конгломерат. Кини эргитэр-урбатар ETF-тэрэ Азиаҕа, Эуропаҕа, Америкаҕа биир улахан көрдөрүүлээх. Планета үрдүнэн биир системнай баан буолар. Элбэх харчылааҕынан аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
HSBC

**HSBC** (*Эйч-Эс-Би-Си*), Улуу Британия саамай улахан баана уонна Аан Дойдуга 7 миэстэ улаханынан, Аан Дойду стабильнаһыгар биир сүрүн эппиэттээччи, улахан инвестиционнай холдиҥ, 85 дойдуга 6700 филиаллардаах, ол эрэн сүрүн бизнес активтара Гонконг уонна Улуу Британияҕа тиксэр. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
JPMorgan Chase

**JPMorgan Chase** (ДьиПиМорган Чейз), АХШ биир сүрүн инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойду биир улахан харчы конгломерата буолар. Chase баан кини бас билиитигэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
TSMC

**TSMC** — Тайвань биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойду саамай сүрүн процессордары оҥорооччу (планета 56%) смартфоннарга, компьютердарга. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
BCS Financial Group

**BCS Financial Group** — Арассыыйа биир улахан финансовай активтары салайар тэрилтэтэ, биллэр "БКС Мир Инвестиций" диэн брокер тэрилин төрүттээччи.

Салалтата — Новосибирск.
Universal Pictures

**Universal Pictures** (*Үниверсал Пикчерс*) эбэтэр **Universal Studios**, АХШ биир сүрүн киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, саамай былыргы студия Голливуд сиригэр. 2004 сылтан ыла NBCUniversal аатырбыт медиаконгломератка бас бэринэр.
American Broadcasting Company

**American Broadcasting Company** (ABC), АХШ биир улахан телевидения тэрилтэтэ, хас даҕаны канааллары уонна радиостанциалары бас билэр, олор ахсааннарыгар итинник же ааттаах ABC сонун кэпсиир канаалын бас билэр. 1996 сылтан ыла ABC тэрилтэ Walt Disney конгломератка бас билинэр.
Экосистема

**Экосистема** (, «дьиэ»), Айылҕа биир сүрүн эргиирин ааттыыллар. Хас биирдии сир, алаас, күөл, дойду бары экосистема үөскэтэллэр. Хас биирдии кыыл харамай экосистема чааһа буолар. Киһи экосистема чааһа буолбат, онон айылҕа механизымын алдьатыан сөп.
Марыйа Калесникова

**Марыйа Калесникова** (, , ), 24 муус устар, 1982 с төрөөбүтэ Минскэй куоратка. Биллэр флейтист, ырыаһыт, учуутал, оппозиционер, политическай хаайыылаах. 

Виктор Бабарико штабын координатора, устунан Виктор хаайыыга барбытын кэннэ, Светлана Тихановскаяны кытта тэҥҥэ Лукашенканы утары барбыттара. 

Америка уонна 97 дойду Марыйаны хаайыыттан таһаарарыгар ирдииллэр. Арассыыйа уонна Беларусь МВД испииһэгэр Марыйа террорист экстремист курдук киирэ сылдьар, былааһы суулларарга ыҥырар диэн.
Борис Немцов

**Борис Немцов** (, 1959–2015), Арассыыйа биллэр политик киһитэ, биллэр активист, публицист, оппозиционер Владимир Путин былааһын утарар, Арассыыйа көҥүл уонна демократия буоларын туһугар охсуһааччы, суруйааччы. Алтынньы 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Сочи куоратка төрөөбүтэ.

Москубаҕа олунньу ый 27 күнүгэр Путин һакааһынан Кыһыл болуоссат аттыгар ытан өлөрбүттэрэ. Ытыллар кэмигэр Кремльга баар камералар барыта арахсан хаалбыттара.

Кини оҕото Жанна Немцова түргэнник Путины буруйдаабыта, РБК канаалтан уурайаат Германияҕа көспүтэ (этэринэн кинини эмиэ өлөрүөхпүт диэн телефонунан эрийбиттэр).
Түүл

**Түүл** (), организм туруга, сэргэхсийии туругун кытта биир сүрүн турук буолар. Киһи, кыыл, үөн, көтөрдөр эмиэ түүл туругар киирэллэр, ол эбэтэр түүһүүллэр. Утуйуу кэмигэр түүл үөскүүр.

Түүлү араас медицинэ билимньитинэн ааттанар туруктартан араартыахха сөп, холобура летаргическай түүл, кома, анабиоз. 

Түүл көрбүт киһи түүһээтим диир. Түүлү тойоннуур кинигэ — түүлдьүт. 

Түүлү киһи уонна кыыллар көрөллөр, холобура ыттар уонна куоскалар. Холобура урут олохторугар буолбут түгэннэри көрүөхтэрин сөп эбэтэр фэнтези эйгэтигэр сылдьыахтарын сөп. Сороҕор түүл киһини сэрэтиэн сөп, холобура куһаҕан буолаары кыммытын. Ону түүлдьүт көмөтүнэн таайаллар. 

Түүл кэмигэр киһи мэйиитэ үлэлиир, ол эрэн атын органнар үлэлэрин толору тохтотоллор. Мэйии үлэтэ диэн түүл кэмигэр күнүһүн ылбыт информациалары үллэрэр.

Утуйуу олох итэҕэһэ эбэтэр утуйуу суоҕун кэриэтэ. Биир киһи утуйарын эбэтэр өйдүүрүн түмүгэр үөскүөн сөп. Утуйуу өссө депрессивнай турукка киирэригэр эмиэ дьайар.

Психонализыште омо кончымаш тушто элгӧргӧ кумыл дене да оптыман келыштарымаш-влак коклаште кӧргӧ конфликтым ужын ончыктымым (социал нормо, правил да чарымаш) коклаште ончыктымым ончат. Омым кусарымаш тиде конфликтым иземдымашке ятырын виктаралтын. Психофоналитике-влак айдемын кумылжым тудын шуктен толмо формыштыжо ончыктат.

## Быһаарыылар
Көҥүл тыл

**[[Көҥүл]] [[Тыл (саҥарар)|тыл]]** () — киһиэхэ, дьоҥҥо барыларыгар айылҕаттан бэриллибит, мораль уонна һокуон өттүнэн көмүскэллэнэр быраап буолар. 

Өйдөбүл быһыытынан, киһи киһини сыыһатын иһин кириитикэлиэхтээх — ол кириитикэтин иһин кинини бобуо суохтаах. Тойоттор харчы уоралларын норуот билиэхтээх, армияҕа дедовщина буоларын норуот билиэхтээх, полициялар дьону атаҕастыылларын норуот билиэхтээх. Көҥүл тыл хас биирдии киһи сүрүн бырааба, көҥүлэ буолар. Көҥүл тылы бобуу — политическай репрессия биир көрүҥэ буолар.

## Өссө маны көр
* Цензура
РБК

**РБК** («РосБизнесКонсалтинг») — Арассыыйа биир улахан чааһынай медия конгломерата, элбэх телеканаллары, радио, интернет хаһыаттары бас билэр.

Салалтата — Москуба уонна Өфө.
Deutsche Welle

thumb|200px

**Deutsche Welle** (*Дойче Велле*) (буквально, «Немецкэй Долгун», аббр. **DW**) — Германия судаарыстыбаннай телерадиокомпанията, биир улахан медия конгломерат. 84 омук тылынан 215 омук дойдуларыгар көрдөрөр иһитиннэрэр. 

Салалтата — Бонн.

## Сигэлэр
* Ситим-сир
Долли Партон

**Долли Партон** (, толору аата *Долли Ребекка Партон*), Тохсунньу 19 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ Теннеси штатыгар баар кыракый сайылык дэриэбинэтигэр. Америка уонна Аан Дойду биллэр ырыаһыта, киноактрисата, түөттэ "Королева Кантри" титулын ылбыта, 60-70-80-90 сыллардаахха бастыҥ кантри ырыаһыт (4 уон сыллардаахха кини эрэ аатырар). 

2020 сыллаахха Moderna тэрилтэтигэр 1 мөллүйүөн доллар босхо харчы бэлэхтиир, коронавирус утары вакцина айарыгар. 

Аатырбыт Майли Сайрус тастыҥ ийэтэ буолар. 

Долли Партон 152 см эрэ уһуннаах, ол эрэн айылҕаттан улахан эмиийдээҕинэн биллэр. Америкаҕа телевиденияҕа ток шоуларга наар ырыталлара, дьиҥнээх дуу, силикон дуу диэн. 

Кини эмиийигэр майгыннатан клоннаммыт кыыллары "долли" дииллэрэ, СССР таанкатын "Долли Партон" диэбиттэрэ. 

Боростуой суол үлэһит оҕонньордоох. Оҕолоро суох.
Реба Макинтайр

**Реба Макинтайр** (, 1955–), Америка уонна Аан Дойду биир бастыҥ кантри ырыатын толорооччу, ырыаһыт, актриса, продюсер. Кулун тутар 28 күнүгэр 1955 сыллаахха Оклахома штатыгар Макалестар куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Аатырбыт Долли Партон тэҥэ "Королева Кантри" () статустаах.
Макалестар

**Макалестар** () — Оклахома штатыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 19,000 киһи. Куоратка биир улахан хаайыы баар.
Жанна Немцова

**Жанна Немцова** (), Кулун тутар 26 күнүгэр, 1984 сыллаахха төрөөбүтэ Горькай куоратка. Биллэр журналист, публицист, экономист, демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһааччы, Владимир Путин былааһын утарааччы, оппозиционер, политэмигрант. Аатырбыт Борис Немцов кыыһа буолар. 

Жанна оҕо эрдэҕиттэн политикаҕа чугас этэ (бэйэтэ кэпсииринэн аҕатыттан бэриллибит). Михаил Прохоров ыҥырыытынан РБК канаалга үлэлээбитэ 2011-2015 сылларга, ол эрэн Владимир Путин ыгыытынан уурайбатах. Ол эрэн аҕатын Владимир Путин ыйааҕынан өлөрбүттэрин кэннэ Германияҕа куотар, онно DW канаалга үлэлиир. Польшаҕа демократия аҕала сатаабытын иһин үрдүк премияҕа ананар.
Майли Сайрус

**Майли Сайрус** (), Америка эдэр ырыаһыта, сэтинньи 23 күнүгэр 1992 сыллаахха Франклин куоратка, Теннеси штатыгар төрөөбүтэ.

Лиам Хемсворт дьүөгэтэ буолар.
Лиам Хемсворт

thumb|Лиам Хемсворт (2016)
**Лиам Хемсворт** (), Аустралиа актёра, биллэр артыыс Аан Дойдуга. Аустралиа биир биллэр "красавчига", Майли Сайрус доҕоро. Айылҕаны көмүскээччи. Дьадаҥы дойду оҕолоругар харчы спонсордааччы. Ыам ыйын 13 күнүгэр 1990 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Мельбурн куоратка.
Кантри

**Кантри** (эбэтэр **кантри мүзик**, ), ырыа биир көрүҥэ, 1800 сыллардаахха ааспыт үйэҕэ үрүҥнэр уонна харалар Оклахома, Теннеси, Техас штаттарыгар төрүттээбиттэр. Сүрүннээн гитараннан оонньонор ырыа. Устунан ковбой () ырыата буолар, Америка поп культурата.
Ленский водник (хаһыат)

**Ленский водник** (Өлүөнэ ууһута) — Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствотын хаһыата.

1931 сыллаахха Саха Сиринээҕи райкомвод Өлүөнэ тардыытын өрүһүн хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр анаан таһаарга быһаарбыта. Бастакы нүөмэрэ ол сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тахсыбыта. 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 75 сыла Дьокуускайга бэлиэтэммитэ.

Билигин тахсар ахсаана 950, нэдилэҕэ биирдэ субуотаҕа тахсар. Биир бэчээтинэй лиис иэннээх. Сурутуутун ииндэксэ 54921. Тэрийэн таһаарааччы Өлүөнэ пароходствота ().

## Быһаарыылар
Гвинея хомото

**Гвинея хомото** (, , , ) — Атлантика Далайыгар Африкаҕа Гвинея кытылыгар өтөн киирэр хомо.

Хотугулуу-арҕаа Пальмас тумулун (Либерия) уонна Соҕуруулуу илин Лопес тумулун ыккардыларынан сиргэ өтөн киирэр. Иэнэ 1533 тыһ. км². Дириҥэ 6363 м тиийэр, аан дойдуга саамай дириҥ сирдэртэн биирдэстэрэ. Уутун сылааһа 25-27 °C; тууһа — 34-35 ‰. 

## Быһаарыылар
Светлана Тихауновскайа

мини|2025.
**Светлана Тихауновскайа** (), Балаҕан ыйын 11 күнэ, 1982 сыллаахха Микашевичи бөһүлэгэр төрөөбүтэ, Бөлөрүүс Республикатыгар. 2020 сыллаахха президеҥҥа анньыспыта, билигин оппозиция лидера.
Кристина Тимановскайа

**Кристина Тимановскайа** (), Бөлөрүүс Республикатын биллэр спортсменката, чэпчэки сүүрүүк, Сэтинньи 19 күнүгэр 1996 сыллаахха төрөөбүтэ. Неаполь куоратка буолбут сүүрүү чемпионатын кыайыылааҕа.

Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Токио олимпиада 2021  Дьоппуоҥҥа сылдьан Александр Лукашенко кириитикэлээн уонна олимпийскай комитеты кириитикэлээн айдаан таһаарбыта. Дьоппуон полицийаларыттан көмө көрдөөбүтэ, Минскэй куоратка ыытыман диэн. Дьоппуоннар Австрияҕа уонна Германияҕа ыҥырыы ыыппыттара политическай куотуу көрүүтүнэн. Атырдьах ыйын 3 күнүгэр Польша Кристинаны ылабын диэбитэ.

Александр Лукашенко Кристинаны таҥнарыахсыт диэбитэ, өлөрүөх өһөрүөх буолбута. Ити кэнниттэн, Кристина оҕонньоро оҕотун илдьэ Украинаҕа куоппута. Кристина ийэлээх аҕатыгар Бөлөрүүс КГБлара кэлбиттэрэ биллэр.

Ол күн Александр Лукашенко ыйааҕынан КГБлар Украинаҕа олорор политическай активиһы Виталий Шишову өлөрбүттэрэ.
Неаполь

**Неаполь** () — Италия соҕуруу уһугар сытар улахан куорат.
Александр Лукашенко

**Александр Григорьевич Лукашенко** () — (1954 сыл алтынньы 30 күнүгэр төр.) — Бөлөрүүс дойдутун бэрэсидьиэнэ. Кини 1994 сылтан салайааччыта. Кини дойду бастакы салайааччытынан Беларусь олохтоохторо талыллыбыттара.

Салайааччы буолуон иннинэ, бырабыыталыстыба сокуону оҥорор салаатыгар киирэрэ. Кини эмиэ Сэбиэскэй Сойуус байыаннайдарыгар сылдьыбыта уонна тыа хаһаайыстыбатыгар көмөлөһөр тэриллэри оҥорор собуоту салайбыта.

Кини 2020 сыллаахха хаттаан быыбардаммыта мөккүөрдээх курдук көрүллүбүтэ, үгүстэр сымыйа уонна сөбө суох диэбиттэрэ. Кини хаттаан быыбардаммыта үгүстэри быыбар түмүгүн утары бырачыастыырга күһэйбитэ. Утарсыылаах быыбар кэнниттэн, Европа Сойууһа, Холбоһуктаах Хоруоллук, Канада, Украина уонна АХШ кинини Беларусь сокуоннай бэрэсидьиэнинэн билиммэттэр.

2020 сыллаахха олунньуга, кини дьоҥҥо ыарыыттан сэрэнэр туһугар водка иһиэхтээххит уонна саунаҕа сылдьыҥ диэн эппитин кэннэ, COVID-19 ыалдьыбытын эппитэ.

Александр Лукашенко АХШ, Европа сойууһа, Холбоһуктаах Хоруоллук, Швейцария, Канада, Япония, Австралия уонна Саҥа Зеландия санкциялар тиһиликтэригэр  киирэр.

2024 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Александр Лукашенко 2025 сыллааҕы бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттарын туһунан иһитиннэрбитэ, ол аата кини ахсыс болдьоххо кыттар.

## Өссө маны көр
* Лукашенканы утары протестар
Виталий Шишов

**Виталий Шишов** (бөл: Віталь Васільевіч Шышоў), Бөлөрүүс политическай активиһа, Александр Лукашенко былааһын кириитикэлээччи, абааһы көрөөччү. Украинаҕа олорор беларустарга "Дом беларусов" диэн офистааҕа. Александр Лукашенко уонна Владимир Путин ыйааҕынан КГБлар атырдьах ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха пыткалаан уонна ыйаан өлөрбүттэрэ. 

## Сигэлэр
* Вольнице белорусских националистов на Украине приходит конец? // Eadaily, 7 августа 2021
Анна Политковскайа

thumb|240px|Анна Политковскайа
**Анна Политковскайа** (, ) (1958–2006), Арассыыйа биир биллэр журналиһа, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, демократия иһин туруулаһааччы. Арассыыйа көҥүл буоларын иһин охсуһааччы куһаҕан дьонтон. Чечняҕа дьону пыткалыылларын суруйааччы. 

Дьиҥнээҕи суруйарын иһин уонна Владимир Путины кириитикэлээбитин иһин, кинини лифткэ дьиэтигэр ытан өлөрбүттэрэ. Анна оҕолоро этэллэринэн Арассыына ФБХ дьонноро өлөрбүттэрэ.

Анна Политковскайа бэйэтэ Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, 1958 сыллаахха. 2006 сыллаахха ытан өлөрөллөр Москубаҕа.
ФБХ

**ФБХ** (*Федерал былааһы харыстааччы*), улахан федеральнай тэрилтэ. Сүрүн дьону репрессийалыыр тэрилтэ Аан Дойдуга.
Aurus

[thumb|280px|Бэрэсидьиэн уһун баазалаах лимузина [Aurus Senat|Aurus Senat Limousine (41231SB)]]
[thumb|280px|Минивэн [Aurus Arsenal (4125)]]
[thumb|280px|Седан [Aurus Senat (4123)]]
**Aurus** (, Au — «көмүс» и rus — Russia диэн тылы кылгатыы) — үрдүк хаачыстыбалаах представительскай кылаастаах массыыналар бөлөхтөрө.
Amnesty International

**Amnesty International** — Улуу Британия коммерческай буолбатах тэриллии, уопсастыбаннай дьон түмсүүтэ. Сүрүн сыала соруга — дьон быраабын көмүскээһин, көҥүл тылы уонна демократия тарҕатааһын.

Салалтата — Лондон, улахан филиаллара — Нью Йорк, Токио, Париж, Варшава.
Sanofi

**Sanofi** (*Санофи*), Франция саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу. 

Салалтата - Париж

Сүрүн акционердара: Total (39%), L'Oreal (12%), Blackrock (3%). Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
TotalEnergies

**TotalEnergies** (Тоталь Энерджи, Тоталь Энергүөс), Франция саамай бөдөҥ ниэп уонна гаас хостооччу, уонна саамай бөдөҥ электроэнергия оҥорор тэрилтэтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

Салалтата — Париж.
Мүрү алааһа

**Мүрү алааһа** (Алас Мюрю, Mürü alaaha), сир уонна куйаар үрдүнэн саамай улахан алаас буолар. Уус Алдан сиригэр баар улахан географическай обьект буолар. Мүрү алааһыгар оннук же ааттаах Мүрү күөлэ баар, ону таһынан Бүөр күөл баар кытыытыгар. Мүрү алааһыгар элбэх дьон олорор, ол курдук улуус киинэ Бороҕон, Мындаба у.д.а.
Бүөр күөл

**Бүөр Күөл** (Büör küöl), Уус Алдан улууһугар баар биир улахан күөл, сүрүннээн акваторията Мүрү алааһа кытыытыгар сытар. Уолан Гимназия айылҕаҕа экстрим күрэх ыытар сирэ.
Уолан Гимназия

**Уолан Гимназия** (Мүрү уолаттар гимназийалара, ,  эбэтэр ), аатырбыт уолаттары үөрэтэр үөрэх кыһата, гимназия статустаах үрдүк орто үөрэх кыһата, президент сетевой оскуолаларыттан биирдэстэрэ,сыала соруга — Саха Сирин элитатын иитэн таһаарыы. Математическай уонна IT охтуулаах. 

Салалтата уонна базированията — Бороҕон.

Официал сайта: http://myryuolan.ru/
Витязь

**ЗАО Витязь** (САТ Витязь, ол эбэтэр *Сабыылаах акционернай тэриллии Витязь*), Бөлөрүүс унитарнай судаарыстыбаннай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, 1973 сылтан ыла үлэлиир. Бастаан СССР саҕаттан телевизордары оҥороро, билигин абсолютно барытын оҥорор тэрилтэ. СССР эстиэҕиттэн биир тарбахха баттанар тэрилтэ — ордубут тэрилтэ.

Салалтата — Витебск.
M1NSK

**МОТОВЕЛО** эбэтэр **M1NSK**, улахан чааһынай велосипедтары, мотоцикллары уонна квадрацикллары оҥорор таһаарар тэрилтэ. Мотоцикклара "Минскэй" диэн ааттаналлар уонна Америкаҕа, Европаҕа, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Саха Сиригэр, Африкаҕа атыыланаллара.

2018 сыллаахтан тэрилтэ мотоцикл оҥорон бүппүтэ (Кытай өттүттэн конкуренция кыайбата), 2021 сылтан банкрот барар кутталлаах.

Салалтата - Минскай.
Северсталь

**Северсталь** (Severstal), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ. Череповец куораты тутан олорор.

Салалтата — Череповец.
ММК

**ММК** (*Магнитогорск металл комбината*), Арассыыйа биир бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ.

Салалтата — Магнитогорск.
НЛМК бөлөх

**НЛМК** — Арассыыйа саамай бөдөҥ тимир уһаарар тэрилтэтэ, улахан филиаллара Европаҕа уонна Америкаҕа баар. Аан Дойдуга биир сүрүн ыстаал тимири уулларааччы.
En+ Group

**En+ Group** — Арассыыйа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара ММК (30%), НЛМК (23%), Русал (80%), Queensland Alumina Limited (20%), Северсталь (5%) у.д.а. 

Салалтата — Москуба.
Queensland Alumina Limited

**Queensland Alumina Limited** — Аустралиа саамай улахан туой буорун бурҕатар уонна алүминий тимири уһаарар, ону таһынан араас үүнээйи удобренияларын оҥорор тэрилтэтэ. Аустралиа тэрилтэтин акциятын икки омук тэрилтэтэ бас билэр: 

* Rio Tinto Alcan (Канаада) - 80%
* En+ Group (Арассыыйа) - 20%
Rio Tinto Alcan

**Rio Tinto Alcan** — Канаада саамай улахан тимир уһаарар тэрилтэтэ.

Салалтата — Торонто уонна Монреал.

Сүрүн акционера Rio Tinto бөлөҕө.
Hitachi

**HITACHI** (Хитачи) — Дьоппуон финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

Салалтата — Токио.
Western Digital

**Western Digital** — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан HDD уонна SSD оҥорор тэрилтэ көмпүүтэрдэргэ уонна ноутбуктарга. Аатырбыт Fortuna 500 компонена буолар.

Салалтата — Сан Хосе, Калифорния (АХШ).
Неизвестнай Эрнст Иосифович

thumb|Неизвестнай Эрнст Иосифович
Неизвестнай Эрнст Иосифович (1925), ССРС-ка уонна АХШ-ка олорбут скульптор. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, десантнай рота хамандыыра, "Кыһыл Сулус" уордьан кавалера. 

Берлини ылыы кэмигэр сиһин тоноҕоһугар бааһыран икки сыл баттыктаах сылдьыбыта эрээри, ол кэнниттэн Ригаҕа уонна Москубаҕа үөрэнэр кэмнэригэр 14 сыл куруусчутунан, каменщигынан, литейщигынан үлэлээбитэ. Бастакы скульптураларын металлоломтан оҥорбута. Валютаны көҥүлэ суох атыылаабытын иһин уонна үспүйүөннээтиҥ диэн КГБ-лар хаста да тута, кырбаан эчэтэ сылдьыбыттара. Быыстапкаҕа турбут үлэлэрин Хрущев кириитикэлээбитэ (сэбиэскэй дьон сирэйдэрин алдьатан көрдөрөҕүн диэн буруйдаабыта). 1976 сыллаахха Швейцарияны нөҥүөлээн АХШ-ка көспүтэ, онно үлэлээн аатырбыта, скульптуралара аан дойду үрдүнэн тураллар. Перестройка кэмигэр Магадааҥҥа ГУЛАГ сиэртибэлэригэр, Калмыкияҕа күүстэринэн көһөрүллүбүт дьоҥҥо мэҥэлэри айбыта. Сылын ахсын Арассыыйаҕа туттарыллар "Тэффи" бириэмийэ статуэтката — кини үлэтэ.

2016 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр АХШ-ка дьиэтигэр өлбүтэ.
Любовь Соболь

мини
**Любовь Соболь** (Любовь Эдуардовна Соболь), Балаҕан ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ, политическай активист дьахтар, Путин былааһын кириитикэлээччи, Лукашенко бвлааһын абааһы көрөөччү, Өлөксөй Навальнай доҕоро буолар. Госдума депутаттара харчы уоралларын билбит буолар. ФБК биир бастыҥ үлэһитэ.

Кинини Путин өлөрүөх буолбутун иһин, атырдьах ыйын 7 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
Rio Tinto

мини|Rio Tinto
**Rio Tinto** — Улуу Британия уонна Аустралия сүрүн тимир уһаарар бөлөҕө. 

Салалтата — Мельбурн уонна Лондон.
Бэрик

**Бэрик** (ол эбэтэр ), биир сүрүн проблема буолар дьон сыһыаныгар. Сүрүннээн үрдүк дуоһунастаах эбэтэр полномочиялаах дьон бэйэлэрин былаастарын билинэн харчыга эбэтэр атын өҥөҕө атыыланаллара. Сүрүннээн бэриги ылааччылар полициялар, судьуйалар, прокурордар, сороҕор учууталлар, араас өҥө оҥорор үлэһиттэр. Бэриги ылыы уопсастыбаҕа тарҕаныы кэнники уопсастыба ис иһиттэн сытыйыытыгар тириэрдэр, онтон дойду үрдүнэн экономика мөлтөөһүнүгэр. 

Ханнык баҕарар дойдуга бэрик утары охсуһаллар, һокуонунан бэрик ылааччы уонна биэрээччи тэҥҥэ эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.
Эбээннэр сийиэстэрэ

**Эбээннэр сийиэстэрэ** — эбээн омук мунньаҕа.

Арассыыйа эбээннэрин Бастакы сийиэһэ 2006 сыллаахха Дьокуускайга буолбут.

Иккис сийиэс 2006 сыллаахха муус устар 3-6 күннэригэр Дьокуускайга буолбут. Дэлэгээттэр СӨ министиэристибэлэрин салайааччыларын кытта көрсүспүттэр. Муус устар 5 күнүгэр бу сийиэс иһинэн СӨ эбээннэрин II сийиэһэ буолбут, манна СӨ бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров эҕэрдэ тылы эппит.

Үһүс сийиэс 2010 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Саһыр сэлиэнньэҕэ буолбут.

Төрдүс сийиэс 2014 сыллаахха ахсынньы 10-11 күннэригэр Хабаровскайга буолбут

Бэһис сийиэс 2018 сыллаахха муус устар 20-22 күннэригэр Магадааҥҥа буолбут.

## Быһаарыылар
HDD

**HDD** (), кытаанах сиэркилэ курдук төгүрүк тимиртэн турар көмпүүтэр мэйиитэ. Билигин аныгылыыта SSD дэнэр.
SSD

**SSD** (), михросхематтан уонна микроскопическай плататтан турар көҥүл уоттаах көмпүүтэр өйө буолар. Билиҥҥи кэмҥэ киэҥник туттуллар.
CVS Pharmacy

**CVS Pharmacy** — АХШ саамай бөдөҥ аптеката буолар, дойду үрдүнэн 10000 точкалаах бары штаттарга. Аатырбыт CVS Health бөлөҕөр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар холбонор.
Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ

**Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ** — Арассыыйа Федерациятын Салгын сэбилэниилээх күүстэрин бэлиэ күннэрэ. Сылын ахсын атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр.  2006 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тахсыбыт № 549  бэрэсидьиэн ыйааҕынан бэлиэтэнэр.

1912 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Генштаабын Сүрүн управллениетын иһинэн салгыҥҥа көтөр (воздухоплавательнай) чаас аһыллыбыт эбит, онон бу күнү байыаннай авиация төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар
CVS Health

**CVS Health** (CVS Доруобуйа), АХШ биир бөдөҥ медицина тэрилтэтэ, кини бизнес эйгэтигэр элбэх балыыһалар, аптекалар уонна доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир мутуктаах.

Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

CVS Pharmacy диэн аптеката
      
CVS Caremark диэн олох харыстабылыгар үлэлиир тэрилтэтэ
CVS Caremark

**CVS Caremark** — АХШ доруобуйа харыстабылыгар үлэлиир, чөл олоххо дьон олороругар үлэлиир тэрилтэ. Аатырбыт CVS Health бөлөххө киирэр.
55 Рака e

**55 Рака e** эбэтэр **Янссен** — Күн курдук 55 Рака A сулус планетата (экзопланета). 2004 сыллаахха АХШ астрофизиктара доплердаах спектроскопия ньыматынан арыйбытара.

2016 сыл олунньутугар «Хаббл» телескоп көмөтүнэн планета атмосфератыгар водород уонна гелий бааллара билиннэ диэн биллэрбиттэрэ.

Бу 55 Рака A сулус тула барыта 5 планета баара биллэр: (e) Янссен, (b) Галилео, (c) Браге, (f) Харриот уонна (d) Липперхей.

## Быһаарыылар
Талибан

**Талибан** ( эбэтэр  - ол эбэтэр пушту тылыттан *медрес үөрэнээччилэрэ*), 1994 сыллаахха үөскээбит Афганистан дойдутугар террористическай бөлөх, Пакистантан үбүлэнэр уонна идеологическай көмө сүбэ ылар. 

Сүрүн идеологийата - ашаризм, ол эбэтэр радикальнай ислам биир көрүҥэ. Ол аата дьахталлары баттыыр, интернеты, ырыаны бобуу, былыргына төҥнүү модата. Утары барбыттары өлөрүү. 

Талибаннар Атырдьах ыйын 15 күнүттэн, 2021 сыллаахтан Кабул куораты былдьаатылар, урукку демократия президена куоппута. Афганистан 16 чыыһылаттан Талибаннар былаастарыгар киирдэ.
Кабул

**Кабул** () диэн Афганистаан киин куората уонна саамай бөдөҥ куората. Нэһилиэнньэтэ 5 мөллүйүөн.
ФБК

**ФБК** (Фонд борьбы с коррупцией эбэтэр Бэриги утары үлэлиир фонд), Алексей Навальный 2011 сыллаахха төрүттээбит коммерческай буолбатах фонда, сүрүннээн үөһээҥҥи тойоттор уонна силовиктар харчы уоралларын норуотка кэпсиир тэрилтэ. Сүрүн активистара Иван Жданов, Любовь Соболь, Кира Йармыш, Леонид Волков. 

2021 сылтан, Атырдьах ыйын 15 күнүттэн Владимир Путин уурааҕынан уонна ыйааҕынан экстремисткай уонна террористическай тэрилтэ диэн аатырбыта. Навальнай дьоно этэллэринэн Владимир Путин бэйэтэ уоруйах, ол иһин уоруйахтары көмүскүүр диэн буолта. Дьон өйдөнөрө Путин былааһыгар кутталы үөскэтэр диэн биллибитэ.
Иван Жданов

**Иван Жданов** (толору аата Иван Юрьевич Жданов), Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1988 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүтэ. ФБК үлэһитэ. Владимир Путин ыйааҕынан кинини былааһы утары барбытын иһин уголовнай дьыала тэриллибитэ, ол иһин омук сиригэр куоппута. Ол иһин силовиктар аҕатын өлөрүөхпүт диэн шантажтыыллар.
Кира Йармыш

мини
**Кира Йармыш** (, толору аата Кира Александровна Ярмыш), Алтынньы 11 күнүгэр 1989 сыллаахха Ростов куоратка төрөөбүтэ. Суруйааччы, поэтасса уонна политическай активист (Москуба мэрыгар анньыспыта, ФБК пресс секретаря). 

Владимир Путин уонна кини табаарыһын Михаил Ковальчук ыйааҕынан Кираны утары уголовнай дьыала тэриллибитэ 2021 сылтан ыла. Политическай хаайыылаах аатырар.
Seven & I Holdings

**Seven & I Holdings** — Дьоппуон биир бөдөҥ атыы эргиэн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ көрдөрүүлээх атыы эргиэн конгломерата. Уопсай эргитэр урбатар харчыта — 3 триллион доллар (Арассыыйа сыллааҕы барыһа). Дьоппуоҥҥа уонна өссө 100 омук сиригэр 400 тыыһынча маҕаһыыннаах уонна АЗС станциалары бас билэр. Кини бас билиитигэр аатырбыт 7-Eleven (7 хардыы) брендовай маҕаһыыннара киирэр. 

Салалтата — Токио.
7-Eleven

мини|7-Eleven маҕаһыын иннитэ, Сиҥапуур
**7-Eleven** (), Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Кытайга уонна өссө 70 омук сиригэр баар биир бренд политикатынан үлэлиир маҕаһыыннар, кафелар уонна АЗС буолар.

100% акциатын аатырбыт Seven & I Holdings тэрилтэ бас билэр.

Салалтата — Токио, Даллас.
George Weston

**George Weston** — Канаада хлеб уонна араас бурдук ас буһарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан пекарня тэрилтэтэ буолар, улахан конгломерата. 2021 сылга Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Аргентинаҕа, Кытайга, Кореяҕа, Германияҕа бастыҥ буолар рыночнай долятынан.

Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Салалтата — Торонто.

Улахан мегапекарнялара — Торонто, Пекин, Токио, Сеул, Берлин, Ванкувер, Нью Йорк, Киев, уонна Мюнхен.
Clash of Clans

**Clash of Clans** (Кланнар сэриилэрэ) — мобильнай телефоннарга оонньонор оонньуу, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньонор оонньуу. Финскай Supercell гейминг студия оҥорбут оонньуута.
Supercell

**Supercell** — финскай оонньуулары оҥорор стартап студия, Аан Дойдуга биир сүрүн оонньуу индустриатын сайыннарааччы. 85% акциятын Кытай тэрилтэтэ Tencent бас билэр.

Салалтата — Хельсинки (Финляндия).
Tencent

**Tencent** (Тенсент), Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан венчурнай, инновационнай стартаптары төрүттүүр уонна оонньуулары оҥорор конгломерат. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Аан Дойдуга биир саамай сыаналаах уонна элбэх хапытааллаах тэрилтэ буолар.

Салалтата — Шэньчжэнь (Кытай).
Леонид Волков

мини|250px
**Леонид Волков** (толору аата Леонид Михайлович Волков), сэтинньи 10 күнүгэр, 1980 сыллаахха Свердлов куоратка төрөөбүтэ. IT специалист, биллэр политическай активист, биир сүрүн Владимир Путин былааһын утарааччы. 

Атырдьах ыйын 10 күнүттэн, 2021 сылтан ыла Владимир Путин ыйааҕынан кинини утары уголовнай дьыала тэриллибитэ. Кини оҕолорун уонна ойоҕун илдьэ Литваҕа куоппута.

Араас кэмнэргэ ФБКҕа үлэлээбитэ.
Mizuho Financial Group

**Mizuho Financial Group** диэн Дьоппуон иккис улахан харчы үлүннэрэр конгломерата, Аан Дойдуга 50 саамай улахан уонна бөдөҥ тэрилтэлэр иһигэр киирэр, онон сибээстээн аатырбыт элитнай Fortuna 500  компонеҥҥа холбонор. Бу тэрилтэ Дьоппуон сиригэр 28 мөллүйүөн дьону кредитка ыйаабыт, уонна өссө 230 мөллүйүөн киһини 196 омук дойдутугар. Уопсай харчытын балансата - 4 триллион доллар (Аан Дойдуга биир үрдүк көрдөрүү), инвестиционнай портфеля - 7 триллион доллар (Аан Дойдуга иккис улаханынан, аатырбыт BlackRock кэнниттэн), ипотечнай облигациялара - 1 триллион доллар (биир бөдөҥ Аан Дойдуга).

Салалтата — Токио.
T-Mobile

**T-Mobile** — Германия национальнай оператора, Аан Дойдуга биир саамай улахан сотовай оператор, 19 омук сиригэр үлэлиир уонна 190 мөллүйүөн абоненнардаах. Сүрүн позициата Германияҕа (28 мөл), Америкаҕа (77 мөл) уонна Кытайга (57 мөл) үлэлиир. 

Америкаҕа саамай улахан позициялаах уонна саамай биир биллэр 5G ситим тарҕатааччы.

T-Mobile 100% акциятын аатырбыт Deutsche Telekom тэрилтэтэ бас билэр.
Deutsche Telekom

**Deutsche Telekom** (Дойче Телеком) — Германия саамай улахан телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс улаханынан буолар абоненнарын ахсаанынан. Америкаҕа баар T-Mobile активы бас билэр. 

Салалтата — Бонн.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
Metro by T-Mobile

**Metro by T-Mobile** (MetroPCS) — АХШ 8 улаханынан сотовай оператора, абоненнарын ахсаана 18 мөллүйүөн. Сүрүннээн T-Mobile вышкаларынан үлэлиир.
5G

**5G** (*fifth generation* - бэһис көлүөнэ), аныгы үйэтээҕи ситим, 2016 сылтан ыла Америкаҕа, Соҕуруу Кореяҕа уонна Европаҕа тарҕана турар сотовай сибээс. Билиҥҥи 4G ситимнээҕэр 10 төгүл түргэн скороһу көрдөрүөхтээх. 

Саха Сиригэр 2027 сыллаахха биирдэ былааннанар.
4G

**4G** (*fourth generation* - төрдүс көлүөнэ), аныгы билиҥҥи ситим, 2012 сылтан ыла Аан Дойду үрдүнэн тарҕанар. Саха Сиригэр 2016–2018 сылтан ыла Билайн 4G ситим тыа сиригэр киллэрэр.
United Airlines

**United Airlines** — Аан Дойдуга биир улахан уонна сүрүн авиахампаанньа. Чикаго куоратка базаланар.
Finex

**Finex** - Кипр сиригэр үлэлиир Арассыыйа инвестиционнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан ETF оҥорооччу. Арассыыйа дьоно уонна Аан Дойду харчыта үллэригэр биир улахан оруоллаах тэрилтэ.

Сайта: https://finxgroup.ru/
Delta Airlines

**DELTA Airlines** () - АХШ авиатэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай улахан авиатэрилтэ буолар - флотун ахсаанынан уонна элбэх дьону таһарынан, ону таһынан сир шаар дойдуларын барыларын холбуурунан (Арассыыйаттан уонна Шри Ланкаттан ураты). Бары материктары бары холбуур.

Салалтата — Атланта.
Пуштуннар

**Пуштуннар** (эбэтэр **Паштуннар** биитэр **афганнар**, ), омук, Афганистаан төрүт уонна сүрүн омуга (66%), ону таһынан Афганистантан көһөн барбыт эмиграннар Пакистанҥа олороллор (25%). Сир шаарын үрдүнэн быһа холоон 70-90 мөллүйүөн пуштун олорор. 

Саҥарар тыллара — пушту тыла (Афганистаҥҥа), английскай (Пакистаҥҥа, Индияҕа), Хинди (Индияҕа).

Ахсааннара дойдуларынан:

# Пакистаҥҥа - 57 мөл пуштун
# Афганистаҥҥа - 23 мөл пуштун
# Индияҕа - 11 мөл пуштун
# Улуу Британияҕа - 800 тыһ пуштун
# АХШ - 500 тыһ пуштун
# Канаадаҕа - 300 тыһ пуштун
# Францияҕа - 230 тыһ пуштун
# Соҕуруу Кэриэйэҕэ - 100 тыһ пуштун
# Германияҕа - 70 тыһ пуштун
# Дьоппуонҥа - 65 тыһ пуштун

Саха Сиригэр 2016 сыллаахха 63 пуштун олорор эбит. Арассыыйаҕа 17976 пуштун олорор.

Пуштуннар итэҕэллэрэ — Ислам уонна пуштунвали. 

Пуштуннар таджиктарга хаан аймахтыы омук буолаллар, геннара уонна тыллара биир төрдүлээх.
Марха күөл

**Марха күөл** ( ол эбэтэр *Марқакөл*, ), Казахстаан хоту илин өттүгэр баар улахан күөл, хайалар быыстарыгар саһан сытар. Аан Дойдуга биир саамай улахан ыраас уулаах күөл буолар.
Тэргэн

**Тэргэн** () — бөдөҥ калибрдаах уостаах сэрии сэбэ (аныгы наардааһынынан калибра 20 мм ордук).

Үксүн ыйааһына ыарахана бэрт буолан соҕотох киһи сэрии хонуутугар кыайан хамсаппат. Синэрээттэри (миинэлэри) ыраах ытан өстөөх бөҕөргөтүүлэрин, сэриитин сэбин уонна дьонун урусхаллыырга аналлаах. Сатыы сэриигэ, ууга уонна салгыҥҥа туттуллуон сөп.
Xpeng

**Xpeng** эбэтэр **Xiaopeng Motors** - Кытай биир улахан электромобиллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан буолар. 

Салалтата - Пекин (Кытай), Маунтин Вью (АХШ).
Li Auto

**Li Auto** эбэтэр **Li Xiang** - Кытай биир улахан электромобил оҥорор тэрилтэтэ. 

Салалтата - Пекин.
NIO Motors

**NIO Motors** - Кытай биир лидирующай электромобил оҥорор тэрилтэ, Аан Дойдуга биир саамай улахан электрокардары оҥорор тэрилтэ буолар. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Салалтата - Пекин.
Электрокар

мини|Уотунан барар саҥа массыына: Smart #3 кроссовер.
**Электрокар** эбэтэр **Электромобил** (өссө биллэринэн *Уотунан барар [[массыына]]*), электрокардар диэн аккумуляторынан айанныыр массыыналары ааттыыллар. Билиҥҥи кэмҥэ Америкаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Кытайга электрокар атыылаһар быдан чэпчэки, бензинынан барар массыыналартан, тоҕо диэтэххэ айылҕаны харыстаан субсидиалар үлэлииллэр.

2020 сыллаахха 2% массыына эрэ электрокар эбит Аан Дойдуга, ол эрэн Германияҕа, Кытайга, Америкаҕа, Дьоппуоҥҥа 15% электрокар буолар. 

2035 сыллаахха Аан Дойду 40-60% электрокар буолуохтаах.

## Оҥорон таһаарыы уонна туһаныы
2004 сыллаахха АХШ- ка 55 852 электромобиль тутуллубута. Ону таһынан АХШ- ка самодельнай электромобиль элбэх. Электромобиль массыынатын кэмпилиэктэрин набордара маҕаһыыннарга атыыланаллар. Электрическэй транспоры оҥорор аан дойду лидерэ — Кытайга. 2014 сыллаахха Кытайга 75 тыһыынча электромобиль атыыламмыта, ол аата аан дойду рыногын 25 %- на.

Итини таһынан дьоҕус электромобилизациялаах конструкциялары (электрокардары, электропогрузчиктары уо. д. А) вокзалларга, сыахтарга уонна улахан маҕаһыыннарга таһаҕаһы тиэйиигэ киэҥник туттуллар. Бу түбэлтэҕэ туох баар итэҕэстэр, батареялар, маасса үрдүк сыаналара, ордук кыра эрдэхтэр, ордук буортулаах түбүктэр, тыас- Уус суох буоланнар, сабыллыбыт дьон олорор дьиэлэригэр үлэ принципиальнай суолталаах. Итинник массыыналар электромобилга бэйэлэрэ туһаналлар уратыларыттан тахсыбаттар.

Ону тэҥэ маассабай сынньалаҥ уонна айылҕа заповедниктарыгар анаан 14-15 миэстэлээх электроэнергосавтары дьаарбаҥкаҕа уонна көхтөөхтүк туһаналлар.

Электромобиль маассабай оҥорон таһаарыытын тохтотор сүрүн фактор, -- үрдүк сыаналаах уонна кыра сүүрүүттэн тахсар кыра ирдэбил. Электромобиль киэҥник тарҕаныыта аккумулятордар уонна кинилэр үрдүк сыаналарын кыатанар диэн санаа баар. Бу проблемалары туоратарга үгүс автобустар аккумулятордары оҥорооччулары кытта холбоһуктаах тэрилтэлэри тэрийдилэр. Холобур, " Sanyo Electric, Nessan Motor с. NECORATORO о. д. А.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Tesla
Лжедмитрий I

**Лжедмитрий I**, бастаан бэйэтин **Дмитрий Иванович** сарыабыс, кэлин ыраахтааҕы дэммит, омук дойдуларын кытта алтыһарыгар **Император Димитрий** (лат. Demetrius Imperator, XVI үйэ, Москуба — 1606, ыам ыйын 27, Москуба) — 1905 сыл бэс ыйын 1 (11) күнүттэн 1606 сыл ыам ыйын 17 (27) күнүгэр диэри нуучча ыраахтааҕыта. Историографияҕа олохсуйбут санааннан — Уордаах Уйбаан өлөр өлүүттэн быыһаммыт уолунан сымыйаннан ааттаммыт киһи. Хас да оннук киһиттэн бастакылара.
Обутова Тамара Александровна

**Обутова Тамара Александровна** — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. 

1982 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Томпо улууһун Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. 

Дьокуускайга 31-с оскуола тыйаатыр устуудьуйатыгар дьарыктаммыта. 2002 сыллаахха М. Щепкин аатынан үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ. 

2002 сыллаахтан Саха академическай тыйаатырыгар үлэлиир уонна Дьокуускай оскуоларыгар тыйаатыр куруһуоктарын ыытар. Аһымал аахсыйаларын тэрийэр уонна көхтөөхтүк кыттар. 

2013 сыллаахха С.А. Герасимов аатынан кинематоргафия университетыгар «исполнительный продюсер идэтигэр үрдэтиммитэ.

В 2015 году была представлена на номинацию «Лучшая женская роль» XXII Международного фестиваля «Созвездие» наравне с известными актрисами как Дария Мороз, Мария Кожевникова, Александра Бортич, Евгения Симонова.
Тоҕус оҕо Литтл Роктан

**Тоҕус оҕо Литтл Роктан** (эбэтэр *Тоҕус Литтл Рокка*, ), аатырбыт тоҕус хара тириилээх оҕолор, Арканзас штатыттан төрүттээх Литтл Рок куоратка олорбут. 1957 сыллаахха үрүҥ тириилээхтэр хара тириилээхтэр диэн колледжка киирбэтиннэр диэн туоратаннар айдаан таһаарбыттара.

Киирэллэригэр Америка национальнай гвардиялара көмөлөһөннөр үөрэммиттэрэ.

Сүрүн үөрэнээччилэр:

* Телма Матершед
* Миннидьин Браун
* Элизабет Экфорд
* Глория Рей
* Джефферсон Томас
* Терренс Роберте
* Карлотта Уоллз
* Дейзи Бейтс
* Эрнст Грин

Бу оҕолор үрүҥнэри кытта үөрэммиттэрин иһин Ku Klux Klan (Куклуксклан) хаста даҕаны өлөрө сатаабыттара.
Литтл Рок

**Литтл Рок** (), Арканзас штатын саамай улахан уонна киин куората. Дьонун ахсаана 670 тыыһынча киһи (2021).
Сүрүннээн 74 сахалар олохсуйан олорор куората буолар, ол эбэтэр 0,001% Америка сахаларыттан. Сүрүн дьоно куоратка үрүҥнэр (45%), афроамериканнар (30%). Ордубут дьоно сүрүннээн кытайдар. Уруккута үрүҥнэр баһылаан олорбут куораттара буолар, манна Куклуксклан салалтата баара (билигин да баар дииллэр). 

Куоратка сүрүннээн Тоҕустар айдааннарынан биллэр, 1957 сыллаахха буолбут, расовай сегрегацийа кэмигэр.
Ку Клукс Клан

**Куклуксклан** (биитэр  эбэтэр Ку Клукс Клан, кыччатан ), АХШ үрүҥ дьонун националистическай уонна шовинистическай фашисткай тэриллиитэ, сүрүннээн 1843-1932 сылларга үлэлии сылдьыбыта. Оччотооҕу кэмнэргэ киннэр негрдары, лесбиянкалары, гейдэри, католиктары өлөртүүллэрэ. Ол эрэн сүрүн өстөөхтөрө республиканскай уонна кэнники демократическай партия үлэһиттэрэ буолбуттара (онно үлэлиир үрүҥнэр кытта). 

Билиҥҥи кэмҥэ бу тэриллии суох, ол эрэн сорох экстремистическай өйдөөх санаалаах дьон сир шаарын араас муннугар филиал аһаллар. Сүрүннээн сорох тэриллии Арканзас штатка ким да билбэт сис тыаҕа базаланан дииллэр.
Америкаҕа көһүү

**Америкаҕа иммиграциа эбэтэр Америкаҕа көһүү** ({{lang-en|Immigration to the United States) - АХШ дойдута Аан Дойдуга биир саамай баай буоларын быһыытынан, атын омук дьонноро Америкаҕа көһөр процесстара. Сыл ахсын Америкаҕа 4 мөллүйүөн киһи көһөр (олор иһигэр 1 мөл кытайдар, 1 мөл индиалар, 300 тыһ   нууччалар, 400-500 курдук сахалар, билиҥҥитэ USCIS этэринэн Америкаҕа 12932 саха олорор, олор оҕолорун аахтахха 102000 курдук). Америка Саха Сирин кэнниттэн иккис сахалыы тыллаах дойдунан 2003 сылтан биллибитэ.

Американы иммиграция уларытар, сүрүннээн билигин кытайдар уонна исламистар элбиир кэскиллээх. Калифорния, Нью Йорк, Флорида, Иллинойс штаттара үксүлэрэ кытайдартан билиҥҥитэ турар (30-55% дьонуттан). 

## Өссө маны көр
* Канаадаҕа көһүү
Индиалар

**Индиалар** (), Индия дьонун уопсай аата, Кытай кэнниттэн иккис элбэх нэһилиэнньэлээх дойду - 1,4 миллиард.
Nordwind Airlines

**Nordwind Airlines** (*Хотугу Тыал Авиалиниата*), Арассыыйа биир бөдөҥ авиахампаанньата, Pegas Fly авиахампаанньаны кытта 100% акциятын Пегас Туристик конгломерат бас билэр.

Базата — Шереметьево, Москуба.
Pegas Fly

**Pegas Fly** (Юридическай аата **Икар Авиалиниата**), Арассыыйа кыракый авиахампаанньата, сүрүннээн Красноярскай кыраай уонна Сибирь, Вьетнам, Тайлаан маршруттарыгар таһар көтөр ааллардаах.

Pegas Fly 100% акциата Пегас Туристик бас билиитигэр киирэр.

## История
Авиакомпания 1997 сыллаахха Магадаҥҥа тэриллибит, онно Ми- 8 вертолет уонна Ан- 28 самолету, сүрүннээн ойуур баһаара умуруорууга уонна патруллааһыҥҥа анаан таһаҕаһы тиэйиигэ тэриллибит.

2013 сыллаахха авиакомпания урукку хаһаайыттарыттан атыыланан, Красноярскайга көһөн кэлбиттэрэ.

Муус устар 16 күнүгэр 2013 сыллаахха «Хотугу тыал»авиакомпанияҕа сууккаҕа ылларбыт 757-200 уонна Being 767-300 самолеттарынан пассажирскай рейстэри толорууга саҥа тииптэр киллэриллибиттэрэ.

## Быһылаан
Бэс ыйын 17 күнүгэр 2021 с.Буоeing 767-300 (VП- БWК регистрационнай нүөмэрэ) 284 пассажирдаах пассажирдаах ППП тас өттүгэр көспүтэ. Аэропорт үлэтэ тохтоон, 11 рейс тутуллубута, онтон 3 рейс Витязево Анапаҕа көспүтэ. Аҕыйах чааһынан аэропорт үлэтэ- хамнаһа штатнай режиминэн сөргүтүллүбүтэ. Өлбүт эбэтэр эмсэҕэлээбит дьон суох.

## Быһаарыылар
Pegas Touristik

**Pegas Touristik** - улахан туристары күүлэйдэтэр уонна сынньатар конгломерат, 1994 сыллаахха Москуба куоратка төрүттэммит. Сүрүннээн Казахстан, Арассыыйа, Америка, Египет, Украина, Беларусь дьонун төттөрү таары таһар, ону таһынан Кытайга, Вьетнамҥа, Малайзияҕа сынньатар.

Pegas Touristik бас билиитигэр ынырык элбэх автобустар (633 шт) 19 омук сиригэр, элбэх хостеллар уонна гостиницалар, ону таһынан 100% акциялары Nordwind Airlines уонна Pegas Fly киэннэрин бас билэр.
Аирпорт Истамбул

**Аирпорт Истамбул** (, , ), Истамбул саамай улахан аирпорда, сир шаарыгар 2021 сыллаахха саамай улахан аирпорт буолар. Сылга 150-270 мөллүйүөн дьону эргитэр, 220 омук сирин кытта сибээстиир. Аирпортка сүрүн дьиэлээнээччи Turkish Airlines. 

2018 сыллаахха саҥа тутуллан киирбитэ.

2020-2021 бу аирпорт нөҥүө USCIS этэринэн 4 мөллүйүөн Арассыыйа дьоно 173 омук сиригэр көппүттэр, олор ахсааннарыгар 17496 сахалар. 

Сүрүн ыйыы (направления) аирпортка:

# Истамбул (Турция) - Саҥа Йорк (АХШ)
# Истамбул (Турция) - Париж (Франция)
# Истамбул (Турция) - Майами (АХШ)
# Истамбул (Турция) - Москуба (РФ)
# Истамбул (Турция) - Торонто (Канаада)
# Истамбул (Турция) - Атланта (АХШ)
# Истамбул (Турция) - Пекин (Кытай)
# Истамбул (Турция) - Чикаго (АХШ)
# Истамбул (Турция) - Киев (Украина)
# Истамбул (Турция) - Дубай (ХАЭ)

уонна төттөрү.
Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт

**Дьон Кеннеди аатынан омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт** эбэтэр **Дьон Кеннеди аатынан интернациональнай аирпорт** (, кыччатыллан ), АХШ саамай улахан салгын аана буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай бөдөҥ аирпорт буолар. Сылга кыччаабыта 120-190 мөллүйүөн киһини эргитэр, 197 омук сирин кытта холбуур уонна АХШ иһигэр бары штаттары уонна куораттары кытта. 

USCIS этэринэн сыл ахсын кыччаабыта 120-190 мөл дьон JFK нөҥүө көтөр эбэтэр түһэр, олор иһигэр 600 тыһ нууччалар. 2019 сыллаахха 9532 сахалар JFK нөҥүө 42 омук сиригэр сылдьыбыттар. 

JFK быһа холоон 3 км Нью Йорк куораттан тэйиччи турар, Нью Йорк куорат үс сүрүн аирпордарыгар киирэр (Лагуардиа уонна Ньюарк тэҥэ).

Базата — Нью Йорк куорат.
Полина Жеребцова

**Полина Жеребцова** (*Полина Викторовна 
Жеребцова*), кулун тутар 20 күнүгэр 1985 сыллаахха Грознай куоратка төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн икки чечен сэриитин көрбүтэ, омугунан нуучча уонна чечен буккаастаах. Суруйааччы, драматуура уонна прозаига, гуманист. Дүйнөгө белгилүү чечен күндөлүгүнүн автору 1994-2004. Аатырбыт Наталья Эстемирова дьүөгэтэ.

2013-жылы Полина Финляндиядан саясий башпаанек алган. Укук коргоочу ишмердүүлүк менен алектенет. 2012-ж. «Журналистика үчүн» А.Сахаров атындагы сыйлыктын финалисти. Полина Чечен-Ингуш АССРинин аймагында, Грозный шаарында көп улуттуу үй-бүлөдө төрөлгөн. Аскердик өнөктүк учурунда ал Чечен Республикасынын чегинен тышкары жакка барган эмес. 1994-жылы Чечен Республикасында согуштун башталышы менен тогуз жаштагы Полина Жеребцова болуп жаткан тарыхый окуяларды баяндаган жеке күндөлүгүн жаза баштайт. 1999-жылы октябрда орус аскерлеринин Грозный шаарындагы базарга жасаган ракеталык соккусунун натыйжасында Полина Жеребцова орто жаракат алган. Полина Жеребцованын "Айнек идиштеги кумурска" китебинде жыйналган күндөлүктөрү адабият жана маданият тармагындагы жогорку жетишкендиктери үчүн ыйгарылган ANGELUS сыйлыгынын (Польша, 2019) финалына өттү.

Полина Жеребцова даректүү жанрда жазат, анда күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү эң маанилүү. Жеребцованын чыгармачылыгындагы орус адабиятынын салттарын белгилеп, публицист Андрей Десницкий «анын аскердик прозасы жансыз системанын алдындагы кичинекей адамдын бардык алсыздыгын укмуштуудай ачып берип, жашоонун мааниси жөнүндө терең ойлонууга мажбурлайт» деп жазат. 2018-жылдан бери Полина Жеребцова май менен сүрөт тартат. Анын эмгектеринин көргөзмөлөрү Түндүк Европада өткөрүлөт.
Олег Орлов

**Олег Орлов** (), Муус устар 4 күнүгэр 1953 сыллаахха Москуба куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа биллэр киһи көҥүлүн туһугар охсуһааччыта, биолог, Мемориал тэриллиини биир сүрүн олохтооччута, Рамзан Кадыров өстөөҕө.
Эрэйдээһин

**Эрэйдээһин** диэн дьону, киһини эбэтэр кыылы (куосканы, ыты) соруйан ыарыылааҕын билэн туран уонна куһаҕанын билэн туран кэһэтээһин. Сүрүннээн эрэйдээһин киһини да утары, кыылы да утары — бобуллар, моральнайда өттүнэн, уголовнай да өттүнэн. Олоххо биир куһаҕан көстүү буолар.
Наталья Эстемирова

**Наталья Эстемирова** (толору аата **Наталья Хусаиновна Эстеми́рова**), Олунньу 28 күнүгэр 1958 сыллаахха Камышлов куоратка күн сирин көрбүтэ. Арассыыйа уонна Аан Дойду дьон көҥүлүн туһугар охсуһааччы, журналист, көҥүл тыл иһин охсуһааччы, үйэтин дьон быраабын көмүскээһиҥҥэ ыыппыта. Мемориал дьон көҥүлүн көмүскүүр тэриллии үлэһитэ. 

Үлэтинэн Рамзан Кадыров уонна Владимир Путин былааһын кириитикэлээбитэ, дьону эрэйдээһин утары охсуспута, полициялар дьону сымыйанан уголовнай дьыалалыылларын утары охсуспута.

Ити үлэтин иһин от ыйын 15 күнүгэр 2009 сыллаахха куһаҕан дьоннор маҕан УАЗ массыынаҕа уган баран Гази Үрт диэн дэриэбинэҕэ илдьибиттэрэ, онно же тыаҕа трасса таһыгар төбөҕө уонна түөскэ бистэлиэтинэн ытан өлөрбүтэ. 

Лана Сайдаминовна Эстемирова диэн 1994 сыллаах кыыһа тулаайах хаалбыта. Кыыһа билигин Лондон куоратка олорор.

Олег Орлов Наталья өлбүтүн кэнниттэн сразу Рамзан Кадыров үлэтэ диэбитэ, тоҕо диэтэххэ Наталья өлүөн иннинэ этиитинэн Кадыров лично куттаабыт үһү.
Шереметьево

**Шереметьево интернациональнай аирпорт** эбэтэр **Шереметьево омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт** (), Химки куоратка баар аирпорт, Арассыыйа саамай улахан аирпорда буолар. 2019 сыллаахха 50 мөллүйүөн киһи Шереметьево нөҥүө 188 омук сиригэр көппүт, олор иһигэр 38964 сахалар. 

Шереметьево Аэрофлот уонна Nordwind Airlines тэрилтэтигэр сүрүн дьиэтэ буолар.

Шереметьево Арассыыйа аирпордарыттан соҕотон трансатлантическай рейстары оҥорор: Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа, Мексикаҕа.
Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт

**Лос Андьелес Интернациональнай Аирпорт** (, кыччатан **LAX**), Лос Андьелес саамай улахан аэропорда Том Бредли () аатынан, АХШ иккис улахан салгын аана, сир шаарын үрдүнэн биир саампй бөдөҥ аирпорт буолар, күүлэйдьиттэргэ саамай бастакы/бүтэһик рейстарын толорооччу. 

Сүрүн дьиэлэнээччи — United Airlines. 

2019 сыллаахха 80-120 мөллүйүөн киһини көтүппүт уонна киллэрбит буолар, олор иһигэр 7431 сахалары USCIS миграционнай даннайынан.

## Ойуулаан ойуулааһын
Түөртүү кетер- олордор балаһалардаах. Саамай уһун (07Л/25Р) — 3685 миэтэрэ, саамай кылгас (06Р/24Л) - 2720 миэтэрэ. Аэропортан Хотугу Америкаҕа, Латинскай Америкаҕа, Орто Востокка, Европаҕа, Азияҕа уонна Океанияҕа рейстэри ыыталлар. Аэропорт иэнэ 14 км2.

Бэлэм формалаах тоҕус терминаллаах, биир эрэ аата-туом Бредли аатынан аан дойдутааҕы терминал (TBIT). Терминаллар автобустар-отуулаахтар. Терминаллар 4, 5, 6, 7 уонна 8 таһынааҕы таһаҕас тиэрминнэр икки ардыларыгар 4, 5 уонна 6 сир аннынааҕы тоннель уурулунна, оттон терминаллар икки ардыларыгар 6, 7 уонна 8 — надземнай коридордар. Тиэрминнэр икки ардыларыгар 1, 2 уонна 3 эбэтэр атын да терминаллар икки ардыларыгар пассажирдары куттала суох зонаттан хаалларыыны ирдиир уонна анааһын тиэрминин хаттаан көрүү ирдэнэр.

Пассажирскай терминалларга эбии 190 000 м2 иэннээх карг- терминал уонна вертолет площадката бааллар. Манна Авиакомпания көһүүтэ көһүннэ да, аэропорт кинилэргэ хабаром буолбатаҕын үрдүнэн.

## Быһаарыылар