open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бронницы

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа
left|thumb|Архангельскай собуор

**Бронницы** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 52 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 704 киһи этэ, иэнэ — 22 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 850,18 киһи.

Олохтоммут сыла — 1453, 1781 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Валерий Егоров. 

Почтатын индэксэ — 140170, төлөппүөнүн куода — +7 49496, ОКАТО куода — 46 405. 

## Эбии сибидиэнньэлэр
Бронницаны Петр I саҕана Александр Меншиковка биэрбиттэрэ. 1964 с. норуот хамсааһына буолан олохтоох КПЗ-ны алдьаппыттара, кэлин хам баттанан 8 киһи хаайыыга барбыта (хамсааһын төрүөтэ - хаайыыга киирбит киһи өлбүт). Бу куоракка улуу нуучча поэта Александр Пушкин табаарыһа Иван Пущин көмүллэ сытар.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Верея

thumb|85px|Куорат дьаралыга

**Верея** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 111 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 34 км сиргэ. Протва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 4758 киһи этэ, иэнэ — 5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 951,6 киһи.

Олохтоммут сыла — 1371. 

Почтатын индэксэ — 143330, төлөппүөнүн куода — +7 49634, ОКАТО куода — 46 238 505.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Видное

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Видное** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Ленинскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 23 км сиргэ. Битца өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 54615 киһи этэ, иэнэ — 10,2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5354,41 киһи.

Олохтоммут сыла — 1949, 1965 сыллаахтан — *Расторгуево* куорат тииптээх бөһүөлэк.

Куорат баһылыга — Сергей Троицкай.

Почтатын индэксэ — 142700, төлөппүөнүн куода — +7 495—54, +7 498—618, ОКАТО куода — 46 228 501 000.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Волоколамскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа
thumb|left|Воскресенскай собуор

**Волоколамскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Волоколамскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 119 км сиргэ. Городня өрүс уонна Лама өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 170 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2024 сыллаахха 25 729 киһи этэ, иэнэ — 10 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 238,65 киһи.

Олохтоммут сыла — 1135.

Куорат баһылыга — Василий Шулепов.

Төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 24 378.

## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
Голицыно

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа
left|thumb|Вокзал

**Голицыно** ()— Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Одинцово оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 40 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Одинцово) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 17 265 киһи этэ, иэнэ — 20 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 863,25 киһи.

Олохтоммут сыла — 1872, 2004 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Андрей Шевченко (2003 сылтан).

Төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 241 502. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Воскресенскай

thumb|85px|Куорат былааҕа

**Воскресенскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Воскресенскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 120 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 91 136 киһи этэ, иэнэ — 44 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2071,27 киһи.

Олохтоммут сыла — 1862, 1938 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Юрий Слепцов (2005 сылтан).

Почтатын индэксэ — 140200, төлөппүөнүн куода — +7 49644, ОКАТО куода — 46 409.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Высоковскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Высоковскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 100 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Клин) 10 км сиргэ. Вязь өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 200 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 10 673 киһи этэ, иэнэ — 4 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2668,25 киһи.

Олохтоммут сыла — 1928, 1940 сыллаахтан — куорат.

Почтатын индэксэ — 	141650, төлөппүөнүн куода — +7 496 24, ОКАТО куода — 46 221 503.
Дедовскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга

**Дедовскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 38 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Истра) 20 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 27 862 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3980,29 киһи.

Олохтоммут сыла — 1911, 1940 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Александр Рогачев. 

Төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 218 503.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Ырба

**Ырба** — төбөтүгэр уһуктаах ачаахтаах тимирдээх оноҕос, айа оноҕоһо.

## Быһаарыылар
Ырбыы

**Ырбыы** — саас муус барыыта кытыл ыксатынан дьирбиилии дьуххарбыт уу.

## Быһаарыылар
Ытарча

**Ытарча** — уһанарга тимири ытыттарар сэп, эбэтэр оһохтон күөһү таһаарарга туттуллар сэп.

## Быһаарыылар
Ыыспа

**Ыыспа** - эт-балык, тирии таҥаһы ыыһыырга аналлаах кыра кээмэйдээх балаҕан. Мантан таһааран ыыспа диэн буруолуур оһохтоох, кыра, кирдээх-хохтоох балаҕаны ааттыыллар.

## Өссө маны көр
Балаҕан

## Быһаарыылар
Чөҥкөй

**Чөҥкөй** — кыракый кытыйа, чэй иһэр мас иһит.

## Быһаарыылар
Дзержинскэй (Москва уобалаһа)

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Дзержинскэй** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 44 808 киһи этэ, иэнэ — 15,65 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2872 киһи.

Олохтоммут сыла — 1921, 1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1981 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Алексей Плешаков (2006 сылтан).

Почтатын индэксэ — 140090, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 411. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Ыра

**Ыра** — олоххо инники кэлиэхтээҕи биттэнии .

## Өссө маны көр
Ыра санаа

## Быһаарыылар
Чурумчу

**Чурумчу** — оҕуһу сиэтэргэ, соһорго аналлаах тутаах тиэрбэс.

## Быһаарыылар
Хордоҕой (суолталара)

**Хордоҕой** хас да суолталаах тыл.
* Хордоҕой (хонуу)
* Хордоҕой (Бүлүүчээн) — сэлиэнньэ аата
Хордоҕой (хонуу)

**Хордоҕой** — уһун ньолбуһах үрдүк хонуу сир.

## Быһаарыылар
Хохудал

**Хохудал** — лабаалара, мутуктара тоһутталанан түспүт, туран эрэн хаппыт мас.

## Быһаарыылар
Хаарты мааһа

**Хаарты мааһа** эбэтэр **хаарты улууһа**.
 — хаартыны хараҕын ойуутунан наардааһын. Билиҥҥи хаарты 4 улуустаах: чиэрбэ, эбиэн, туора уонна буугунай.

## Быһаарыылар
Удьаа (хамыйах)

**Удьаа** — убаҕас аһы сомсон баһар дириҥ мас хамыйах.

## Быһаарыылар
Тымтай

**Тымтай** — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга, сороҕор малы да хаалыыр аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх туос иһит. Кыра тымтай *тымтака* диэн аатырар.
Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Тигиитэ судургу (арыт олус сиэдэрэй). 

Көрүҥнэрэ - мастаах тымтай, сүлүүдэлээх тымтай, тымтака, чарт тымтай.

## Өссө маны көр
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Удьаа (суолталара)

**Удьаа** хас да суолталаах.

* Удьаа (хамыйах) — иһит-хомуос
* Удьаа (өрүс) — Саха сирин үрэҕэ
Быыра

**Быыра** — былыр сэриигэ киһини эбэтэр булка кыылы дьөлө быраҕан өлөрөр сэп. Үҥүү, ох эбэтэр улахан быһах.
Нууччалыы өссө *дротик* диэн өйдөбүлгэ туттуохха сөбө дуу.

## Быһаарыылар
Тордох (суолталара)

**Тордох** хас да өйдөбүллээх тыл.
* Тордох (буруо) — буруо көмөрө
* Тордох (таҥас)
* Тордох (дьиэ)
Саары

**Саары** — сылгы самыытын тириитин этэллэр. Бу тирииттэн түү өттүн сүлэн кэбиһэн баран, ис өттүн таҥастаныллыбытын эмиэ саары дииллэр. Саарыны хоруотууллар уонна мааныга кэтэр этэрбэс (чаккы) тигэллэр.

## Быһаарыылар
Тордох (дьиэ)

**Тордох** — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа.

## Быһаарыылар
Тордох (буруо)

**Тордох** — буруону кытта тахсыһар хара күдэн, буруо көмөрө (органическай вещество умайыытыгар ситэ умайбатах углерод кыырпахтара).

## Быһаарыылар
Тордох (таҥас)

**Тордох** — ыыһаммыт сарыы. Холобур тордох сон диэн баар буолар.
Ылаҕан

**Ылаҕан** (, ) — боруу арааһа.

Үксүн ойуурга, симилэххэ уонна күөл кыламаннарыгар сөбүлээн үүнэр. Таба сөбүлээн сиир ото.

## Быһаарыылар
Обурҕах

**Обурҕах** — убаҕас аска аналлаах мас иилээх туос иһит.

## Быһаарыылар
Сутуруо

**Сутуруо** эбэтэр **сылламыкы** — өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр атахха кэтэр таҥас. Үөһэ өттө тураҕас сыалыйа алтан тиэрбэстэригэр (сургунахтарыгар) сарыы быанан (сыппа дэнэр) эбэтэр тирбэҕэнэн ыга тардыллан баайыллар. Этэрбэс оһугар киирэр, сотото кыараҕас, сарыыттан тигиллэр.

"Сутуруо". Typaҕac ыстааҥҥа салгыы кэтиллэр бэрбээкэйтэн өртүккэ диэри тиийэр атах таҥаһа. Сутуруо ыстааҥҥа тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр. Түүтүн таһыгар гына тигиллибит бултуурга кэтиллэр сутуруо уллук сутуруо дэнэр. Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ


## Көрүҥнэрэ
# Тыһаҕас тириитэ сутуруо - эдэр сүөһү тириитэ таҥастаннаҕына олус сымнаҕас буолар.
# Куобах истээх сутуруо - ким төһө кыахтааҕынан истииллэрэ
# Тураҕас сутуруо - кылгас бууттаах сайыҥҥы сарыы сутуруо
# Сарыы тураҕас сутуруо
# Уллук сутуруо - айаҥҥа, тымныыга үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр. Ыт, бөрө, таба тириититтэн тигэллэрэ.

## Өссө маны көр
* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Уллук сутуруо

**Уллук сутуруо** — этэрбэскэ салгыы (тобуктан өттүккэ диэри) кэтиллэр түүлээх таҥас.

## Өссө маны көр
Сутуруо

## Быһаарыылар
Эмэгэт

**Эмэгэт** — былыргы дьон илдьэ сылдьан үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччи эбэтэр абааһы дьүһүнүн бодотун үтүгүннэрэн, маһынан дуу, туоһунан дуу оҥоһуллубут оҥоһуктара.

### Ойуун эмэгэтэ
Ойуун кумута икки эмэгэттээх буолара. Куму саҕатыгар, ойуун "таҥаһын таҥыннаҕына уҥа кулгааҕын аннынан, "өтөн кыыла" диэн эмэгэттээҕэ. (Киһи тарбаҕын саҕа дьэстэн оҥоһуллубут киһи фигурката). Кини ойуун "сүбэһитэ- амаһыта" (өбүгэтэ) диэн өйдөнөрө. Былыргы олоҥхоһуттар (номохсуттар) уҥа кулгаахтарын саба туттан (абааһы саҥарсыбатын диэн)олорон олоҥхолууллара үһү, ол ити өйдөбултэн уөскээбитэ. Итини таһынан ойуун кумутугар иккис эмэгэт - ханнык эмит кыыл фигурката баара. Ол - ойуун "ийэ кыыла". Кини эмэгэт буоларын таһынан дьиҥнээх кыыл (көтөр) эмиэ буолар: ол кыыллар ойуун "иннигэр- кэннигэр сылдьааччылар" буолалларын туһунан өйдөбүл эмиэ баара. Ити өйдөбүллэр ханна үөскээбиттэрэй? Шумер кэмнэринээҕи мифтэртэн көстөрүнэн ЭТАНА үөһээ халлааҥҥа тахса сылдьыбыт киһи ("ПАСТЫРЬ, КОТОРЫЙ ПОДНИМАЛСЯ НА НЕБО") быһыытынан биллэрэ.
"ЭТАНА" уонна "БАЛИХ" былыр мифическай өйдөбүл эрэ буолбатах этилэр. Ол саҕана культовай өйдөбүл быһыытынан уөскээбит ити өйдөбүллэр билигин сахаҕа "ӨТӨН КЫЫЛА" уонна "БАЛАЙАХ" диэн ааттарынан биллэллэр. (Өтөн холууптар бөлөхтөрүгэр киирэр көтөр).    

## Өссө маны көр
* Ымыы

## Быһаарыылар
Домодедово

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Домодедово** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Домодедово куорат уокурук киинэ. 

Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 88 194 киһи этэ, иэнэ — 113 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 780,48 киһи.

Олохтоммут сыла — 1900, 1947 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Леонид Ковалевскай. 

Почтатын индэксэ — 	142000, төлөппүөнүн куода — +7 49679, ОКАТО куода — 46 417. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Дрезна

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Дрезна** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Орехово-Зуево оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 80 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Орехово-Зуево) 10 км сиргэ. Дрезна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 11 511 киһи этэ, иэнэ — 2 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 5755,5 киһи.

Олохтоммут сыла — 1897, 1940 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Виктор Цван.

Почтатын индэксэ — 	142660, төлөппүөнүн куода — +7 4964, ОКАТО куода — 46 243 504 5.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Дубна

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Дубна** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, ядернай физика научнай киин. 

Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Волга өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 534 киһи этэ, иэнэ — 71,66 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 872 киһи.

Олохтоммут сыла — 1956. 

Куорат баһылыга —  Валерий Прох. 

Почтатын индэксэ — 141981, 141986, 141980, төлөппүөнүн куода — +7 49621, ОКАТО куода — 46 418. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Дмитров

thumb|85px|Куорат былааҕа
thumb|left|Куораттар Борисоглебскай манастыыр

**Дмитров** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Дмитров оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 65 км сиргэ. Яхрома өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 62 869 киһи этэ, иэнэ — 26 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2418,04 киһи.

Олохтоммут сыла — 1154.

Төлөппүөнүн куода — +7 49622, ОКАТО куода — 46 615. 

## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
Егорьевскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Егорьевскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Егорьевскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 114 км сиргэ. Гуслица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 66 683 киһи этэ, иэнэ — 29 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2299,41 киһи.

Олохтоммут сыла — 1778.

Куорат баһылыга — Михаил Лавров.

Почтатын индэксэ — 140300, төлөппүөнүн куода — +7 49640, ОКАТО куода — 46 212 501.

## Тас сигэлэр
* Куорат официал саайта
* Историческая информация о городе Егорьевск
Долгопруднай

thumb|85px|Куорат дьаралыга

**Долгопруднай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 18 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 180 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 82 252 киһи этэ, иэнэ — 30,74 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2675,73 киһи.

Олохтоммут сыла — 1931, 1938 сыллаахха диэри — *Дирижаблестрой* куорат тииптээх бөһүөлэк, 1957 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Олег Троицкай.

Почтатын индэксэ — 141700, төлөппүөнүн куода — +7 498, ОКАТО куода — 46 416.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Зарайскай

thumb|left|Зарайскай Кремлэ
thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Зарайскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Зарайскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 154 км сиргэ. Осетр өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 23 998 киһи этэ, иэнэ — 20,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1170,63 киһи.

Олохтоммут сыла — 1146, 1776 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Александр Сафронов (2005 сылтан).

Почтатын индэксэ — 	140600, төлөппүөнүн куода — +7 49666, ОКАТО куода — 46 216.

## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
Железнодорожнай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Железнодорожнай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 145 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 103 296 киһи этэ, иэнэ — 24,08 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4289,7 киһи.

Олохтоммут сыла — 1861, 1938 сыллаахха диэри — *Обираловка*, 1952 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Евгений Жирков.

Почтатын индэксэ — 143980, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 424.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Жуковскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Жуковскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 130 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 104 359 киһи этэ, иэнэ — 47,25 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2208,66 киһи.

Олохтоммут сыла — 1935, 1947 сыллаахха диэри — *Стаханово* куорат тииптээх бөһүөлэк.

Куорат баһылыга — Станислав Сукнов. 

Почтатын индэксэ — 140180, төлөппүөнүн куода — +7 49648, ОКАТО куода — 46 425. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Руза

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Руза** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Руза оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ. Руза өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 13164 киһи этэ, иэнэ — 11 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 1196,73 киһи.

Олохтоммут сыла — 1371.

Куорат баһылыга — Андрей Коротков. 

Почтатын индэксэ — 143100, төлөппүөнүн куода — +7 49627, ОКАТО куода — 46 249 501. 

## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
Звенигород

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|left|Успенскай собуор
thumb|right|Саввино-Сторожевскай манастиирар Рождественскай собуор

**Звенигород** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 46 км сиргэ. Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 12 731 киһи этэ, иэнэ — 47 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 270,87 киһи.

Олохтоммут сыла — 1339.

Куорат баһылыга — Леонид Ставицкай.

Почтатын индэксэ — 143180, төлөппүөнүн куода — +7 49869, ОКАТО куода — 46 430.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Ивантеевка

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Ивантеевка** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 41 км сиргэ. Уча өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 56 412 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 3760,8 киһи.

Олохтоммут сыла — 1576, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1937 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Сергей Гриднев. 

Почтатын индэксэ — 141280, төлөппүөнүн куода — +7 49653, ОКАТО куода — 46 432. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Адаҕа

**Адаҕа** — сылгыны ырааппатын диэн, атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас.Иккис өйдөбүлэ: ыар баттык, харгыс, мэһэй, кыаһыланыы. Айаха адаҕата диэн тугу да гыммакка босхо иитиллээччини этэллэр.

## Өссө маны көр
* Чэҥкээйи

## Быһаарыылар
Адалҕа

**Адалҕа** — маһы хаһан, холобур, кыра иһити-хомуоһу оҥорорго туттуллар мас уктаах тимир сэп. Улахана өтүйэтээҕэр эрэ обургу, тимирин биитэ холбоҕор уонна тээпкэ курдук. Угун хайысхатыгар туора олорор.

## Өссө маны көр
*Иэт

## Быһаарыылар
Чэҥкээйи

**Чэҥкээйи** — сүөһүгэ, ыкка, табаҕа күрүөһүлээбэтин эбэтэр уччуйбатын, куоппатын диэн, моонньугар биитэр муоһугар баайар мас. Сороҕор көспүт суолтаҕа мэһэй, боҕуу диэн суолтаҕа туттуллар.

## Өссө маны көр
* Адаҕа

## Быһаарыылар
Төргүү

**Төргүү** — ыҥыыр кэннигэр сээкэйи баайарга аналлаах икки синньигэс быа (уһуна 1 м кэриҥэ). Онно мал, таһаҕас бааллар.

## Быһаарыылар
Троицкай (Москва)

thumb|left|Куорат киин уулусса - Октябрьскай проспект
thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Троицкай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, наукоград.

Уобалас кииниттэн (Москва) 37 км сиргэ. Десна өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 36 762 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2450,8 киһи.

Олохтоммут сыла — 1627, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1977 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Виктор Сиднев (2003 сылтан). 

Почтатын индэксэ — 142190, төлөппүөнүн куода — +7 49675, ОКАТО куода — 46 475. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Тулааһын

**Тулааһын** — тирэх, тирээбил баҕана. Көспүт өйдөбүлгэ өйөбүл, өйөлтө, тирэх киһи.

## Быһаарыылар
Томторук

**Томторук** хас да суолталаах тыл.
* Ньирэй томторуга
* Томторук (быа)
Томторук (мэһэй)

**Томторук** — сүөһү эбэтэр ыт тумсугар кэтэрдиллэр мэһэй, бохсуу оҥоһук. Ньирэй томторуга — ийэтин эмпэтин диэн бүтэйдии тигиллибит туос.

## Быһаарыылар
Томторук (быа)

**Томторук** — тугу эмэ иҥиннэрэр быа, хайыһар томторуга (атахха кэтэр быата), айа кылыытын томторуга (холоругун төбөтүгэр тыҥкырайын туттарарга).

## Быһаарыылар
Титиик

**Титиик** — сайыҥҥы хотон
 сайылыкка туруору эркиннээх икки баhа аhаҕас, сүөhүгэ аналлаах тутуу.  

Сайыҥҥы кэмнэ  эрэ аналлааҕын быhыытынан титиик эркинэ сыбаҕа, түннүгэ суох буолар. Титиик үрдэ тиит хатырыга даҥнааҕа. Ол үрдүгэр халыҥ гына туран буор, күл үрүттүүллэрэ (куталлара). 

Сайылыкка өссө титииккэ сыhыаннаах маннык тутуулар бааллара: 
*Тарбыйах хаайар хааччах. Ол бүтэй  ньирэйдэр холкутук мэччийэллэрин, уулуулларын туhугар өрүүтүн күөл  кытыытыгар тиийэ тутуллара. 
* үүт уурар онкучахтаах хоспох. (Хоспоҕу хойутуу ампаар диир буолбуттара). 
Маны таhынан түптэ буруота, бырдах,күлүмэн,күүгэс күүгүнэ; ынах хомуйуута диэн тыллара суох титиик өйдөбүлэ ситэтэ суох,  итэҕэс буолуоҕа.

   

## Быһаарыылар
Сөлөгөй

**Сөлөгөй** эбэтэр **сөлөҥөй** — остуоруйаҕа, олоҥхоҕо иҥэмтэлээх, күүс-күдэх киллэрэр сүмэ.

## Быһаарыылар
Сулуу

**Сулуу** — 1) кэргэн кэпсэтэр киһи кыыс дьонугар биэрэр үбэ-аһа, манньата (кэпсэтиинэн харчы да, сүөһү да буолуон сөп), кэлин энньэ быһыытынан эбэтэр, уруу сатамматаҕына, төннөрүллэр; 2) төлөбүр.

Ыал буолуон баҕарар киhи кыыhы атын аҕа ууhуттан көрдүүрэ. Талан булаат, кыыс дьонугар суорумдьу киhини такайан ыыталлара. Дьиэлээх киhи кыыһын сулуутун этэрэ, энньэ да туhунан тыл быктарара. Дьиэлэнээччи сулуу атыытын кытта сөбүлэстэҕинэ, ыкса уруутун хомуйан кыыс дьиэтигэр,  аҕалан, суорумдьу кэпсэтиитин бигэргэтэрэ. Өскөтө эр киһи  төлөөтөҕүнэ, эр быhыытынан билиниллэрэ. Онтон сулуу толору төлөннөҕүнэ, кыhыҥҥы кэмҥэ уруу тэриллэрэ.

## Өссө маны көр
* Энньэ
* Халыым

## Быһаарыылар

## Литература
* 
*
Сөрүө

**Сөрүө** — түүнү, кылы хатан эбэтэр кулуһунунан уо.д.а. баайан оҥорбут тэлгэх.

Суҥ сөрүө - сүөһү түүлүүр кэмигэр тараан ылаллар уонна онтон сөрүө өрөллөр. Суҥ - сүөһү түүлүүр кэмигэр түһэр түү.

## Быһаарыылар
Кулут

**Кулут** — баайдарга хамнаһа суох үлэлиир ханнык да бырааба суох киһи. *Нэктэл кулут* диэн куһаҕан үлэни толорор кулут (эргэ сүктэр кыыска дьоно биэрэн ыытар кулуттара).

Кулуту атыыга, энньэҕэ, эр сулуутугар, төлөбүр суолугар сүөһү курдук биэрэн ыыталлаллара-ылаллара. Сэһэн Боло энньэ, сэтии, нэктэл кулуттар баар этилэр диир. Кини суруйарынан кулуттар өссө үктэл, тэбилик, аан аһааччы-сабааччы, таҥас сыгынньахтааччы, кэлини сотооччу, масчыт, отчут, ыҥыырдьыт буолаллара.

Ардыгар кулуту тойонун кытта тэһиин тутааччы диэн ааттаан көмөллөрө.

## Быһаарыылар
Кумалаан (суолталара)

**Кумалаан** хас да суолталаах
* Кумалаан (киһи)
* Кумалаан (мас)
Кумалаан (киһи)

**Кумалаан** — үбэ-аһа быстан уонна үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк иитимньитигэр киирбит киһи.

## Быһаарыылар
Куллука

**Куллука** — этэрбэс иһинэн хос кэтэр таҥас, түүлэри имитиллибит тириинэн тигиллэр.

## Быһаарыылар
Куйаабыл

**Куйаабыл** — үүнэн турар отону, холобур, сугуну, охсон ыларга аналлаах айаҕар мас иилээх туос иһит.

## Быһаарыылар
Кыырпах таас

Кыырпах таас —- хайа боруодата, тыал уонна уу суурайыытыттан үөскээбит кыра кыттанах таастар. Кыырпах таас төгүрүк оҥоһуулаах 5—70 мм дылы туоратынан кээмэйдээх буолар. Кыырпах таас хайа, өрүс уонна байҕал тааһа буолуон сөп.
Бүүчээн

thumb|upright 1.1|
thumb|upright 1.1|Череп
**Бүүчээн** (абаҕа, даадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, мэччикээт, тайах абаҕата, мэнэх) (, ) — ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра таба кыыл.

## Быһаарыылар
Былах

**Былах** — сүөһү сииригэр анаан кэрдиллибит иирэ талах, хатыҥ лабаата. Саас от тиийбэтэҕинэ быһыллар.

## Быһаарыылар
Даба

**Даба** — чэпчэки сыаналаах күөх өҥнөөх кумааһынай таҥас. Холобур былыр *даба ырбаахы* диэн дьахтар тарҕаммыт таҥаһа.

## Быһаарыылар
Доҕуур

**Доҕуур** — маска саайан оҥорбут кыра туһах, туллук туһаҕа.

## Быһаарыылар
Дэгиэ

**Дэгиэ** — улахан балыгы ууттан ороон таһаарар мас уктаах тимир тордуох. Атара көрүҥэ. Даҕааһын аат быһыытынан *токур сытыы уһуктаах* диэн суолтаҕа туттуллар. Холобур онтон көспүт харыс тыл - дэгиэ тыҥырахтаах - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр.

Кэлин бу тылынан баҕанаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһугу эмиэ ааттыыр буолбуттара.

## Быһаарыылар
Сутуруо оһох

**Сутуруо оһох** — буорунан (кумах булкаастаах туойунан) симэн оҥоһуллубут оһох, саха оһоҕо.

## Быһаарыылар
Сутуруоха (күөл)

**Сутуруоха** — Абый улууһун Ураһалаах нэһилиэгэр баар бөдөҥ күөл. Иэнэ — 67,9 км², уһуна — 24 км, саамай дириҥэ — 3,5 м, орто дириҥэ — 2 м.

Күөлгэ быраҥаатта, майаҕас, сордоҥ, сыалыһар, алыһар уонна Чекановскай мундута бааллар.

## Быһаарыылар
Отор балаҕан

**Отор балаҕан** — күһүн отор саҕана быстах кэмҥэ олорор балаҕан.

## Быһаарыылар
Сардаан ох

**Сардаан ох** — ыһыы курдук биилээх, лаппычах хаптаҕай тимир төбөлөөх ох (тииҥ табыллан баран иҥнэн хаалбыт мутугун быһа ытарга туттуллара).

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Бэттиэмэ ох
* Быыра ох
* Кустук ох
Бэттиэмэ ох

**Бэттиэмэ ох** — сытыы уһуктаах, ньолбуһах, хаптаҕай тимир төбөлөөх ох.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сардаан ох
* Быыра ох
* Кустук ох
Ыыраахтаах туйахтаахтар

**Ыыраахтаах туйахтаахтар** () диэн кэнэҕэскилээх үүттэнээччилэр аймахтара. Билигин 220 кэриҥэ тыыннаах көрүҥтэн турар. Сорохторо киһиэхэ улахан суолталаахтар.

## Классификациялара

* аймах үөдүҥэ (алын аймах) ыастаабаттар (Suina)
** чооскулар (Suidae)
** пекари кэргэннэрэ (Tayassuidae)
** бегемоттуҥулар кэргэннэрэ (Hippopotamidae)
** †антракотериялар (Anthracotheriidae)
* аймах үөдүҥэ (алын аймах) чэрдээх атахтаахтар (Tylopoda)
** тэбиэнниҥилэр кэргэннэрэ (Camelidae)
* аймах үөдүҥэ (алын аймах) ыастааччылар (Ruminantia)
** жирафтыҥылар кэргэннэрэ (Giraffidae)
** бүүчээнниҥилэр кэргэннэрэ (Moschidae)
** кутуйах табалар (Tragulidae)
** атырдьах муостаахтар кэргэннэрэ (Antilocapridae)
** табатыҥылар кэргэннэрэ (Cervidae)
** оҕустуҥулар кэргэннэрэ (Bovidae)
Кэргэн (биология)

**Кэргэн** (, элб.ахс. *familiae*) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.

Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон  трибаттан уонна уустан үөһэ.

*Холобурдар:* бабочка-капустница (*[[Pieris brassicae]]*) относится к семейству белянок (*[[Pieridae]]*).

[thumb|left|Аан бастаан кэргэни туттууга киллэрбит [Маньоль Пьер|Пьер Маньоль мэтириэтэ]]

## Аат оҥоруу быраабылата
Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание *-idae,* в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание *-aceae.*

*Холобур:* *Canis* (ыт) ууһун аатыттан *Can-* олоҕо уонна *-idae* сыһыарыыта *Canidae* (ыттыҥылар) диэни биэрэр. *Rosa* (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан *Ros-* олоҕо уонна *-aceae* сыһыарыы *Rosaceae* (розатыҥылар).

Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).
Кылаас (биология)

**Кылаас** (, элб. а. *classes*) — Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ.

Категориялар иерархияларыгар кылаас кэлимтэн (ботаникаҕа - салааттан) аллара турар, оттон  этэрээттэн уонна уустан үөһэ турар. 

Примеры:
*  относится к классу .
* Растение  относится к классу .

Иногда используются также производные ранги:
* **надкласс** () — ранг выше класса,
* **подкласс** () — ранг ниже класса,
* **инфракласс** () — ранг ниже подкласса.

## Названия классов
Названия классов, как и названия других таксонов, ранг которых выше рода, являются униномиальными, то есть состоят из одного слова — существительного (или прилагательного, используемого как существительное) во множественном числе, написанного с заглавной буквы.

В ботанике и микологии для названий классов и подклассов используются стандартизированные окончания (эти окончания только рекомендуются, но не являются обязательными):

## Литература
* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

## Сигэлэр
* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 , Vienna Code, 2006Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)Проверено 18 августа 2008 г.

## Өссө маны көр
* Биноминальная номенклатура
* Обозначения, используемые в наименованиях таксонов
Авантюрин

**Авантюрин** — кварц арааһа, кварцит. Авантюриннар үксүн араҕас, чээл күөх, халлаан күөх эбэтэр вишня өҥнөөх буолаллар. Сороҕор хап-хара таастар эмиэ көстөллөр. Авантюрин уратыта — биир тэҥник ыһыллыбыт сүлүүдэ, гетит уонна гематит кыырпахтара кыбыллыбыта буолар. Өссө да атын кыбытыктар баар буолуохтарын сөп. Эбии авантюрин боруодата хайыттаҕас буолар, ол быыһыгар тимир гидрооксида баар буолар. Ити кыбытыктар барыта холбоон тааһы кыымныҥы-көмүс кылабачыгас гыналлар.

Моос шкалаатынан кытаанаҕа — 6,0-7,0

Авантюрины Австралияҕа, Австрияҕа, Бразилияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Норвегияҕа, Чилига уонна АХШ-ка хостууллар.

Сыаната оччо улахан буолбатах. Холобур оҕуруо сыаната 8-25 АХШ дуолларыгар атыыланыан сөп.
Башкиир тыла

**Башкиир тыла** ( ), башкиирдар тыллара, түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр. Сүрүн түөлбэ тыллара — хотугулуу-арҕаа, соҕуруу (юрматин) уонна илин (кувакан). Башкортостаан, Челябинскай, Оренбург, Свердловскай, Кургаан, Самаара, Саратов уобаластарыгар, Ханты-Манси автономиялаах уокуругар, Пермскай кыраайга, Татарстаан уонна Удмуртия өрөспүүбүлүкэлэригэр тарҕаммыт. Бу тылы билээччилэр Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа олороллор.

## Тыл күнэ
Ахсынньы 14 күнүгэр Башкортостааҥҥа башкиир тылын күнүн бэлиэтиллэр. 2019 сыллаахха олохтоммута. Суруйааччы уонна сырдатааччы, башкиирдар XIX үйэтээҕи саамай бөдөҥ бэйиэттэрин Акмулла (сурукка киирбит аата — Мифтахетдин Камалетдинович Камалетдинов) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Акмулла оччотооҕу Арассыыйа импиэрийэтин Оренбург күбүөрүнэтигэр 1831 сыллаахха ахсынньы 27 (урукку ааҕыынан 14) күнүгэр төрөөбүтэ, 1895 сыл алтынньы 8 (21) күнүгэр өлбүтэ.

## Атын сигэлэр
* Сайт изучения башкирского языка 
* Машинный фонд башкирского языка
Охлопков Даниил Федорович

**Охлопков Даниил Федорович** — Дүпсүн улууһун суруксута, онтон кулубата.

1872 сыллаахха улуус суруксутунан үлэлии олорон кэлин Күлүмнүүр диэн аатынан киэҥник биллибит Баһылай Никииппэрэби иитэ ылбыт.

Уолу үөрэттэрээри политсыылынай Н. П. Страндены 1874 сыллаахтан бэйэтин дьиэтигэр олордубут. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха Никифоров Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар.
Кэрбээччилэр аймахтара

**Кэрбээччилэр аймахтара** , 

Бу аймахха Саха сиригэр 5 кэргэн, 18 уус, 26 көрүҥ киирэр.

### [[Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ]]

* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара

### [[Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ]]
Азия нэтээгилэрэ

### [[Буобуратыҥылар кэргэннэрэ]]
Буобуралар уустара

### [[Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ]]
* Таас бытаһыттар
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар

### [[Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ]]
* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар
Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ

**Тииҥниҥилэр кэргэннэрэ** (, )

* Дьабарааскылар уустара
* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ

**Нэтээгитиҥилэр кэргэннэрэ** (, ) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр.

Саха сиригэр биир эрэ Азия нэтээгилэрэ уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ (, )

* Ойуур кутуйахтара
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Дьабарааскылар уустара

**Дьабарааскылар уустара** (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр уустан Саха сиригэр икки көрүҥ үөскүүр Өргө уонна Дьабарааскы.

## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
Өргө

thumb|250px

**Өргө** (, ) — урукку билим литератууратыгар элбэхтик Берингия дьабарата диэн аатынан биллэр. Соторутааҥҥа дылы дьабарааскы (длиннохвостый суслик) көрүҥүн үөдүҥүнэн (подвидынан) биллэр этэ. Дьабарааскыттан арыый бөдөҥ, кинитээҕэр кылгас кутуруктаах уонна сырдык өҥнөөх. Көхсө чуолкайдык көстөр хараҥа эбириэннээх.

## Өссө маны көр
Дьабарааскы
Дьабарааскы

**Дьабарааскы**  (, ) — орто улаханнаах кэрбээччи. Өргөттөн арыый кыра, кутуруга киниттэн уһун уонна арыый хараҥа өҥнөөх. Төбөтө көхсүнээҕэр хараҥа.

## Өссө маны көр
Өргө
Скобелев Спиридон Данилович

**Скобелев Спиридон Данилович** — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Марха улууһун Кукаакы нэһилиэгэр 1899 сыллаахха төрөөбүт. Новочеркасскай куоракка кавалеристар куурустарын бүтэрэн баран Уһук Илини дьоппуон сэриилэриттэн босхолуурга кыттыбыт. Именной сэрии сэбинэн наҕараадаламмыт. 1922 с. Нестор Каландарашвили этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Отдельнай национальнай ротаҕа взвод хамандыырынан сылдьыбыт.

1927 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи үлэһит уонна кыһыл аармыйа дьокутааттарын сийиэһин дэлэгээтэ.

Марха улууһун исполкомун бэрэстээтэлинэн үлэлээбит.

1942 сыллаахха Сталинград аттыгар Грачев баалката диэн сиргэ хорсуннук охтубут. Манна өлбүттэри Кузьмичи бөһүөлэккэ баар бырааттыы ииҥҥэ көмпүттэрэ. Герасим Васильев суруйуутунан бу уҥуохха Алексеев Яков Иванович, Санников Яков Иванович, Афанасьев Степан Степанович, Кангаласов Алексей Иванович уонна да атыттар, барыта Ньурбаттан сэттэ уонча киһи уҥуохтара көмүллэ сыталлар.

## Быһаарыылар
Француз тыла

**Францууз тыла**, **Боронсуус тыла** () — французтар тыллара (Франция) официальнай тыла), Бельгия, Швейцария, Канада сорох олохтоохторун төрөөбүт тыллара (бу дойдуларга официальнай тыллартан биирдэстэрэ буолар). Француз тылынан Африка, Кариб бассейнын (Гаити ) дойдуларыгар, Французскай Гвианаҕа саҥараллар.

Индоевропейскай тыллар кэргэннэригэр (романскай бөлөххө, галло-романскай подгруппаҕа) киирэр.

## Сурук - Бичик
### Алпабыыта

### Диакрит бэлиэлэрэ
Французскай тылга сүрүн алфавиты таһынан диакритическай бэлиэлэр туһаныллаллар:

*Акут (*фр*. accent aigu) — сабыылаах тыаһы бэлиэтииргэ туттуллар. Холобур: **É**.
*Гравис (*фр*. accent grave) — аһаҕас дорҕоону бэлиэтииргэ туттуллар. Холобур: **À, È, Ù**.
*Цыркумфлекс (*фр*. accent circonflexe) — ол аата тыас уһаата диэн. Холобур: **Â, Ê, Ô**. Буукубаларынан эмиэ суруллар І (Î) уонна U (Û), ол гынан баран онно орфография өттүттэн эрэ баар.
*Трэма (*фр*. tréma) — буукубаны икки сүһүөхтэн арааран көрдөрөр. Холобур: **E (Ë), I (Ï), U (Ü), Y (Ÿ)**.
*Седиль (*фр*. cédille) — арай "С" (Ç) диэн суруллар, ол аата буукубаар тыаһын көрдөрөр [С] ([S]).

Бу бэлиэлэр бары суруйарга булгуччулаах буолаллар. Кинилэр суохтара аббревиатуралартан ураты, холобур: СЕЕ (Communauté économique Européenne) биир кэлим орфографическай сыыһата буолар.

Сортировкаҕа бу бэлиэлэри тэйиэххэ сөп (тылтан ураты, бу бэлиэлэр көмөлөрүнэн эрэ араарыахха сөп).

## Быһаараллар
Идельгин Степан Иванович

**Идельгин Степан Иванович** (1823—1892) — Ыадалгын кинээс — Өлүөхүмэ II гильдиялаах атыыһыта, бочуоттаах инородец.

1856 — инороднай Управа быыбарынайа. 12 сыл I Нөөрүктээйи нэһилиэгин старостата. 4 сыл устата улуус кулубатын дуоһунаһыгар хандьыдаат, 6 сыл устата улуус кулубатынан талыллыбыта.

1840-50 сылларга Өлүөхүмэ, Битиим бириискэлэрин олохтоох аһынан-таҥаһынан хааччыйбыта. Эргиэнэ ордук Кыыллаах арыы дьаарбаҥкаларыгар сайдыбыта. Тыаны солоон буолалары, сонуоктары оҥорор, бурдук ыһан өлгөм үүнүүнү ылара, күөллэри хорон, балыктаан Өлүөхүмэ куоратыгар эргинэрэ. Күөллэр оннуларын оттоон ылалларыгар сунтаардарга түүлүүрэ. Күһүн аайы Бодойбоҕо сүөһү хомуйан үүрдэрэн илдьэрэ, төннөллөрүгэр араас табаары тиэйэн аҕалан лааппыларыгар атыылыыра. Түүлээҕи хомуйан барыыстаахтык эргинэрэ. Соҕотох 1869—1870 сс. Ыадалгын көмүс бириискэлэригэр 24 тыһ. буут таһаҕаһы тиэрдибитэ сурукка киирбит.

Ыадалгын соҕотох уола өлөн, нэһилиэнньигэ суох хаалбыта. Онон аккыырай Дионисий сүбэтинэн баайын-дуолун үтүө сабыдыаллаах дьыалаларга сиэртибэлииргэ быһаарыммыта.

1873 сыллааҕы сут дьылга Өлүөхүмэ уокуругун дьаамын бааһынайдарыгар 1050 солкуобайдаах бурдук биэрбитэ, куорат балыыһатыгар 1000 солкуобайы, приход училищетыгар 605 солкуобайы биэрбитэ. II Нөөрүктээйигэ туттарбыт балыыһата билигин да турар дииллэр.

## Наҕараадалара
* 1867 — Үрүҥ көмүс куортук
* 1871 — Станислав Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1872 — иккис Үрүҥ көмүс мэтээл
* 1871 — Анна Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1877 — Ураты бэлиэтэ (Знак отличия)
* 1877 — Император Дворун кыһыл көмүс чаһыта
* 1879 — Анна Лиэнтэлээх Кыһыл көмүс мэтээлэ
* 1880 — Кыһыл Кириэс ураты бэлиэтэ
* 1871 — Владимир Лиэнтэлээх Үрүҥ көмүс мэтээлэ
* 1884 — Сибэтиэй Анна Лиэнтэлээх 3-с истиэпэннээх уордьана
* 1884 — Александр Лиэнтэлээх Кыһыл көмүс мэтээлэ
* 1889 — Сибэтиэй Станислав 2-с истиэпэннээх уордьана

## Быһаарыылар
Ушницкай Платон Афанасьевич

**Ушницкай Платон Афанасьевич** (1881—1940) — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, учуутал.

Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгэр Андылаах Тамаҕа диэн кыракый алааска дьалаҥы балыксыт кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1896 с. Дүпсүннээҕи Маслов аатынан оскуоланы бүтэрэр.
1901 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинарияны бүтэрэр. Бороҕон улууһугар учууталлыыр. 1902 с. Дүпсүҥҥэ көһөрүллэр. Онтон Казааннааҕы учуутал семинариятыгар үөрэнэр.

Кэргэнэ Анна Павловна Өлүөхүмэ бааһынайа, 8 оҕолоохтор эбит. Сиэннэриттэн биирдэстэрэ — Саргы Куо — Саргылаана Гольдерова суруйааччы.

## Быһаарыылар
Оһуохай

мини|Оһуохай
**Оһуохай** — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ. Сиэри-туому тутуһууну кытта ситимнээх. Былыргы сахалар аан дойдуну көрүүлэрэ бу үҥкүү хамсаныыларын нөҥүө биллэр.

Элбэх киһи эргимтэҕэ туран анал хатыланар хамсаныылары оҥоро-оҥоро уонна ыллыы-ыллыы күн хоту эргийэллэр. Үс чаастан турар. *Саҕалааһын* - таһаарааччы дьону ыҥырар, бытаан үҥэр хамсаныылар оҥоһуллаллар. Иккис аҥаара - *хаамыы үҥкүү* - былыр айаны ойуулуур эбит, оһуохай саамай уһун чааһа. Манна сэниэлээх хамсаныылар баар буолаллар, дэгэрэҥ ырыа ылланар. Үҥкүүһүттэр илиилэрэ-атахтара буруһууна курдук хамсыыр. Оһуохай үһүс чааһа - *көтүү*. Үҥкүү чыпчаала. Саамай кылгас ол гынан баран саамай өрө көтөҕүүлээх. Дьон ойуолаһан бараллар. Көтүү үҥкүү (киэҥник ыллаахха - ыһыах) сүрүн санаатын ситиһэр - айыылары кытта биир буолуу, санаа бөҕөргөөһүнэ.

Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.

2012 сыл ыһыаҕыгар ордук элбэх киһи оһуохайы үҥкүүгэ кыттааччы баарынан Гиннесс рекорда олохтоммута
 Рекорд буолбут ситиһии «Туймаада ыһыаҕара архитектурнай этнографическай комплекска буолбута.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Битии
Битии

**Битии** — сахалар былыргы үҥкүүлэрэ, анал сиэргэ-туомҥа туттуллар. Айыыларга сүгүрүйүүнү кытта ситимнээх. Битии диэн токуйбут атахтарынан сири түргэн-түргэнник битийии (үктээһин) ааттанар.

Бу үҥкүүнү оһуохайтан уратыта диэн ханнык баҕарар киһи үҥкүүлээбэт. Айыы ойуунун салалтатынан барар. Битиигэ 13-15 саастаах эдэр дьон - битииһиттэр - эрэ кытталлар. Ол кыттыылара бэйэлэрин баҕаларынан эрэ буолар. Ол гынан баран кыттар оҕолорго анал көрдөбүл баар - ыраас дьүһүннээх, көнө уонна чэпчэки уҥуохтаах буолуохтаахтар. 

Битии ханнык сиэргэ-туомҥа туттулларыттан көрөн араас барыллардаах буолар. Ол гынан баран илиилэринэн биирдии-биирдии ытыстарын иһирдьэ тутан далбаатыыллар.

Билигин битии бэйэтин толору суолтатыгар толоруллубат, ол гынан баран кини элэмиэннэрэ сахалыы үҥкүүлэр саҥа барылларыгар туһанылаллар.

Сахалар сиэр-туом тутуһар сүрүн бырааһынньыктара — ыһыах — бу үҥкүүтэ суох былыр да быйыл да ааспат. Оһуохай битиини кытта «күн улууһун дьонун» сүрүн үҥкүүлэрэ этэ. Үҥкүү сиэригэр-туомугар киһи, айылҕа уонна куйаар (космос) биир тиһиликкэ киирэллэрэ көстөр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Оһуохай
Марийдар

**Мари́йдар** (урут: , түүр. ***чирмыш***)  — финн-угор омуктарыгар киирэр  Арассыыйаҕа, сүрүннээн Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор омуктар. Марий Элга марийдар аҥардарын кэринэ киһи олорор, 604 тыһ. киһи. (2002). Атын марийдар Поволжье уонна Ураал регионнарыгар тарҕанан олороллор. Билиҥҥи бэйэлэрин ааттанар ааттара — мари — бастаан дьон диэн суолталаах эбит.
Коми Өрөспүүбүлүкэтэ

thumb|250px
Ко́ми Өрөспүүбүлүкэтэ — Арассыыйа Федерациятын киирэр өрөспүүбүлүкэ, Федерация Хотугулуу-Арҕаа уокуругар киирэр. 

Киинэ — Сыктывкар.

* Автономиялаах уобалас быһыытынан 1921 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр тэриллибитэ, ол саҕана аата — Комилар (Зыряннар) Автономиялаах Уобаластара;
* 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр РСФСР састаабыгар киирэр автономиялаах өрөспүүбүлүкэ — Коми АССР - буолбута;
* 1990 сыл сэтинньи 23 күнүгэр автономиялаах өрөспүүбүлүкэ — Коми ССР - буолбута;
* 1992 сыл ыам ыйын 26 Арассыыйа иһинээҕи субъект — Республика Коми - буолбута.

Быысаһар: Ненец автономиялаах уокуруга (хоту, хотугулуу-илин), Тюмень уобалаһа (кини састаабыгар киирэр Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытта (хотугулуу-илин, илин), Ханты-Манси автономиялаах уокуруга (соҕуруулуу-илин, соҕуруу)), Свердловскай уобалаһа (соҕуруу), Пермь кыраайа (соҕуруу), Киров уобалаһа (соҕуруу, соҕуруулуу-арҕаа, арҕаа), Архангельскай уобалас (хотугулуу-арҕаа, хоту).

## Олохтоохторо
* **Олохтоохторо**: 975 000 (2006 сыллааҕы туругунан)
** *Куорат олохтоохторо*: 75,7 %
** *Тыа олохтоохторо*: 24,3 %
* **1000 эр киһиэхэ хас дьахтар тиксэрэ**: 1106
* **Орто саастара**: 34,5 сыл
** *Куорат олохтоохторо*: 33,7 сыл
** *Тыа олохтоохторо*: 36,8 сыл
** *Эр дьон*: 32,3 сыл
** *Дьахталлар*: 36,8 сыл
* **Дьиэ хаһаайыстыбатын ахсаана**: 381 626 (992 612 киһилээх)
** *Куоракка*: 289 854 (749 329 киһилээх)
** *Тыаҕа*: 91 772 (243 283 киһилээх)
* **Доруобуйа харыстабылын статиистиката** (2005)
** *Төрөөһүн*: 10 975 (төрөөһүн коэффициена 11,1)
** *Өлүү*: 15 074 (өлүү коэффициена 15,2)

* **Олохтоохтор омуктарынан:**

## Бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 2 — Таба күнэ

## Өссө көр.
* Конституция Республики Коми

## Сигэлэр

* Коми официальнай сиэрбэрэ 
* «Вся Россия» справочникка 
* Коми устуоруйата. Хроно 1000—2000 сс.
От Алаас

**От Алаас** — Канаада гражданина, биллэр хирург, быраас, журналист. Төрөөбүт сирэ Саха Сирэ буолар. Путинизм политикатын кириитикэлээбитин иһин, кинини Владимир Путин укааһынан өлөртөрөөрү эккирэппиттэрэ. Ол иһин кини 2007 сыллаахха Ванкувер куоратка политичэскэй куотуу ыла барбыта. Үс кыыс оҕолоох, ойохтоох.

*  Vancouver Canada - От Алаас интервью биэриитэ 
* http://www.vancourier.com/search/search.html?q=Ot+Alaas

От Алаас ыстатыйалара, Ванкувер-Экспресс -
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/4823 
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/4953 
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5092 
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5206 
* http://www.vancouverexpress.ca/archives/5341
Азаров Егор Архипович

**Азаров Егор Архипович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха Бастакы Хомустаах нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. 

Аармыйаҕа 1941 с. Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан сэриилэспит. Фроҥҥа сапердар взводтарын хамандыырынан сулууспалаабыт. Кыһыл Сулус уордьанынан (14.02.1943) наҕараадаламмыт.

1944 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүт. Украина Днепропетровскай уобалаһыгар Водяное сэлиэнньэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар (№ 1) көмүллүбүт.

Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.

## Быһаарыылар
Анемподистов Василий Елисеевич

**Анемподистов Василий Елисеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1911 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 

1944 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Белоруссияҕа Никитиха дэриэбинэҕэ (Витебскай уобалас, Шумилинскай оройуон) көмүллүбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Анемподистов Василий Степанович

**Анемподистов Василий Степанович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха Хадаар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. от ыйын 13 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Фроҥҥа рядовойунан 673-с саппаас стрелковай покаҕа, 152-с анал батальоҥҥа сулууспалаабыт. Сэрииттэн төннөн Хадаар нэһилиэгэр олорон өлбүт.

## Быһаарыылар
Аргунов Филипп Осипович

**Аргунов Филипп Осипович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1910 сыллаахха II Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. алтынньы 9 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүт. Туула уобалаһыгар, Бобрики куоракка көмүллүбүтэ.

## Быһаарыылар
Баишев Василий Иосифович

**Баишев Василий Иосифович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1915 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Киров аатынан колхуоска бухгалтерынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Украинскай фроҥҥа кыргыспыт. Кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха өлбүт.

Рядовой Василий Баишев өлбүт күнэ, сирэ быһаарыллыбатах.

## Быһаарыылар
Бястинов Гаврил Михайлович

**Бястинов Гаврил Михайлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1920 сыллаахха Уус-Амма нэһилиэгэр, Таатта улууһугар, төрөөбүт. 1934 сыллаахха Чымынаайы алын сүһүөх, 1937 сыллаахха Чычымах сэттэ кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит. Ити кэнниттэн оройуон киинигэр кэккэ тэрилтэлэргэ үлэлээн баран, Дьокуускайдааҕы педучилище иккис куурсугар үөрэнэ сылдьан, 1940 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сталинград уобалаһыттан, Донбасстан ыыппыт суруктара бааллар. Фроҥҥа хорсун-хоодуот быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Разведка отделениетын хамандыыра этэ. Старшина Бястинов 1945 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Германия Ферзальд куоратыгар кыргыһа сылдьан өлбүт.

Карлебизе сэлиэнньэ (Германия, Бранденбург () сирэ) кытыытыгар көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.03.1945; өлбүтүн кэннэ)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.09.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1943)

## Быһаарыылар
Васильев Милентий Аввакумович

**Васильев Милентий (Мелентий) Аввакумович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Тойбохой нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Саха Сирин республиканскай политико-просветительскай оскуолатыгар үөрэммит, 3 ыйдаах юрист куурсун бүтэрбит. Аармыйаҕа ыҥырыллыар дылы Дьокуускайга прокурор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 

Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыл тохсунньутуттан сэриилэспит.

Фроҥҥа старшай лейтенант солотун ылбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан, «Сталинграды көмүскээһин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. «Сталинград көмүскээччитэ» таанка холуонната тутуллуутугар 2000 солкуобайы биэрдим диэн олунньу 23 күнүгэр 1943 с. дьонугар суруйбута баар.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьан (17.02.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл

## Быһаарыылар
Габышев Василий Никитич

**Габышев Василий Никитич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1913 сыллаахха Кириэстээх дэриэбинэҕэ Өлүөхүмэ оройуонугар төрөөбүт. Сэрии иннинэ Өлүөхүмэ оройкуомугар БСК(б)П инструкторынан үлэлээбит. 

Кыһыл аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик байыаннай чааһа — 524-с стрелковай полк.

«Бараабин диэн куоракка баарбын... Саха собус соҕотохпун... киһи тэһийбэт, олус куһаҕан, аһылыкпыт орто, хаччы суох, хаччылаах киһи үчүгэйдик сылдьар... Түүн да күнүс да буоллар төннүөм, уол оҕо дьоллоох диэн былыргы өс да хоһооно баар диэн этэллэр ээ» диэн 1943 сыл муус устар 23 күнүгэр суруйбут эбит.

1942 (эбэтэр суругунан көрдөххө ол сыл тыыннаах быһыылаах, онон 1943 буолуон сөп) сыллаахха сураҕа суох сүппүт.

## Быһаарыылар