open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ааллаах Үүн

**Ааллаах Үүн өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэнэ 24200 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ *Ампарындьа* күөлгэ баар. Юдома-Маайа хаптал хайалаах сиринэн дьириҥ хочоннон устар уонна Улахан Бом сиһи быһа охсор. 

Тардыытыгар 900 күөл уонна 80 тарыҥ (уопсай иэннэрэ 40 км²) баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 169 м³. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Саас уу таһыма 5 м. үрдүөн сөп.

Хаҥас өртүттэн *Сахара* (148 км.), *Ырчах* (64 км.) диэн салаалардаах, уҥа өртүттэн *Анча* (79 км.) уонна *Бам* (75 км.) 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хамна

**Хамна өрүс** - Алдан өрүс уҥа салаата. Уһуна 222 км., тардыытын иэнэ 3500 км². 

Баһа Улахан Бом сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн *Улахан Мырыла* (34 км.), уҥа өртүттэн *Куруҥ Дьукаат* (43 км.) дин салаалардаах. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Төмтөөн

**Төмтөөн өрүс**. Алдан уҥа салаата. Уһуна 644 км. Тардыытын иэнэ 44400 км². 

Баһа Становой сис хотугу эниэтигэр баар. Алдан үрдэлинэн дьирин хочоннон устар.

Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 560 м³., Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр уонна тарыҥнанар. 

Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн *Иенгра* (148 км.), *Чульман* (166 км.), *Хатымы* (218 км.), *Улахан Ыллымах* (150 км.); уҥа өртүттэн - *Нөльгүү* (164 км.), *Сеймдьэ* (142 км.) уонна *Дьолтулаах* (152 км.)

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чиили

**Чиили** () диэн Соҕуруу Америка дойдута. Киин куората — Сантьяго.
thumb|left
thumb|left|Атакама

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 21 — Байыаннай байҕал флотун күнэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү винограады үүннэрэр элбэх дойдулар бэлиэтииллэр.
* Балаҕан ыйын 11 — Сальвадор Альенде күнэ
* Балаҕан ыйын 17 — Хуасо күнэ
* Балаҕан ыйын 18 — 1810 сыллааҕы Чиили бастакы бырабыыталыстыбатын ахтар күн, Dieciocho
* Балаҕан ыйын 19 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 12 — Американы арыйыы күнэ
* Алтынньы 16 — Учуутал күнэ
* Алтынньы 31 — Реформация күнэ

## Быһаарыылар
Чили омуга

ЧИЛИ омуга, ЧИИЛИ дойдутун сурун омуга - 60%. ЧИЛИ норуотун ахсаана 12 миллион (Чилигэ бэйэтигэр), ону таhынан АХШ-ка (1 миллион), Бразилия (2 миллион), Канаада (12 тыс). Ынырык элбэх Чили омуга Германия, Англия, Швеция, Испания уонна Япония дойдуларыгар олороллор. Уопсай ахсааннара - 15 миллион.

## Быһаарыылар
Онтарио

thumb|250px
250px|мини|Ontario- Niagara Falls
**ОНТАРИО** (Ontario) улууhа, Канаада саамай улахан административнай сирэ. Дьонун ахсаана - 12 миллион, олортон 4-8 миллион ТОРОНТО куоратка олороллор. Киин куората - Торонто.
Манитоба

250px|thumb

**МАНИТОБА** (Manitoba), Канаада биир улахан экономическэй уонна тыа хаhаайыстыбатын улууhа буолар. Киин куората - Виннипег. Сирин иэнэ - 650 тыс. км2. Дьонун ахсаана - 2 миллион.
Уиннипег

thumb|250px

**Уиннипег** (*Winnipeg*) диэн Манитоба улууhун киин куората уонна Канаада биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана - 990 тыс, онтон тулалыыр эргинниин 1,4 миллион буолар.
Молбо

**Молбо өрүс** - Чаара өрүс хаҥас салаата. Уһуна 334 км., тардыытын иэнэ 6040 км². 

Баһа Иркутскай уобаласка баар. Паатам үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 250 күөл баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах: *Муус Тутукан* (90 км.) уонна *Өйүүмүлээх Тутукан* (102 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гыным

**Гыным өрүс** - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 297 км., тардыытын иэнэ 15100 км².

Алдан үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 100 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаалара: Хаҥас *Муус Өнньүө* (88 км.), Илии (104 км.); уҥа *Сиэйимдьэ* (75 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гуонаам

**Гуонаам өрүс** - Учур өрүс хаҥас салаата. Уһуна 686 км., тардыытын иэнэ 55600 км².

Баһа Становой сискэ баар. Тардыытыгар 1800 күөл уонна 9400 үрэх баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаалара: Хаҥас *Ытымдьа* (121 км.), уҥа *Сутам* (351 км.) уонна *Алгама* (426 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сутам

**Сутам өрүс** - Гуонаам өрүс уҥа салаата. Уһуна 351 км., тардыытын иэнэ 14300 км².

Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 200 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаата уҥа өртүттэн *Нуйаам* (186 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алгама

**Алгама өрүс** - Гуонаам өрүс хаҥас салаата. Уһуна 426 км., тардыытын иэнэ 21500 км².

Баһа Становой сискэ хотугу эниэтигэр баар. Тардыытыгар 1500 күөл уонна. сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн *Туксани* (90 км.) уонна *Идьүүм* (317 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саскачеван

САСКАЧЕВАН, диэн Канаада ортотугар баар улуус. Сирин иэнэ -  570 тыс. км2. Население 1100 тыс. человек (2009). Киин куората — Риджайна. Ону таhынан арыый атын улахан куораттара - Саскатун, Принс-Альберт, Мидоу-Лейк, Муус-джо, Моланоса, Санди-Лейк. Улууска элбэх хочолор уонна уулар бааллар. Элбэх мас: Тиит, Бэс, Талах, Хатын.
Саскатун

thumb|250px

**САСКАТУН**, Канаадаҕа баар куорат, Саскачеван улууhугар баар. Нэhилиэнньэтэ - 198 тыс. киhи. Улахан промышленнай куорат, манна Канаада - 17% онорон таhаарар табаардарын заводтара бааллар.
Эдмонтон

**Эдмонтон** (Edmonton), Альберта улууhун киин куората. Нэhилиэнньэтэ 1 мөлүйүөн киhи (2008). Куоракка университет улэлиир. Ньиэп хостууллар уонна переработкалыыллар. Химикат собуоттара бааллар. "Канаада Байанайа" - диэн Сахалар тумсуулэрэ улэлиир 2001 сылтан ыла.
Альберта

thumb|240px

**Альберта** — арҕааҥҥы Канаадаҕа баар биир улахан соҕус территориялаах провинцията. Сирин иэнэ — 661,2 тыс. км². Нэhилиэнньэтэ — 4 мөл. киhи. Киин куората — Эдмонтон, онтон арыый улахан соҕус атын куораттара — Боннивилл, Элк-Пойнт, Гранд-Прери, Прис-Ривер, Маннинг, Калгари, Хинтон, Эдсон уонна саамай кыра куората — Хэйбей.

## Айылҕата
Кыhынын 9°, сайынын 28°. Сайын элбэх ардах түhэр. Чуумпу байҕал дьайарыттан ардыгар сылаас буолар. Сирин 87 % тыа ылар, олортон улахан аҥара (58,7 %) — тиит мас. Элбэх кыыл баар.

## Экономиката
Үксүн тыа хаhаайыстыбата. Булт уонна балыктааhын. Тыаҕа — 20 % киhи улэлиир. Куорат олохтооҕо — 80 % тэҥнэhэр.

## Өссө маны көр
* Альберта туспа бара сатыыр
* Альберта сирин куораттара
* Альберта сахалара
* Альберта индиэйиэстэрэ
* Альберта экономиката
* Альберто омуктара
Уайтхорс

**Уайтхорс** () диэн Канаада арҕаа сытар куора, Юкон территориятын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 27.9 тыһ. киһи (2013). Промышленнай (алтаны уонна полиметааллары хостооһун) оройуон киинэ. Хоту Канаада ордук улахан куората, Юкон өрүс үрдүгэр турар, аттынан Аляскаҕа барар шоссе баар.
Бостон

**Бостон** () диэн АХШ илин өттүгэр сытар Массачусетс штаакка баар улахан куорат. Массачусетс штатын киин куората. 7 мөл дьон олорор.
Мехико

thumb|150px|Coat of Mexico City since 1523.

**Мехико** () диэн Миэксикэ дойдутун киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду биир улахан куораттарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана 40 млн.
Чунцин

**Чунциин** () — Кытай киинигэр баар бөдөҥ куорат, киин былааска быһаччы бас бэринэр 4 Кытай куоратыттан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 3,4 мөл. киһи (2004). 2009 сыллаахха куоракка бас бэринэр сирдэргэ 32,75 мөл. киһи олороро. 

## Географията
Чунцин Цзялинцзян өрүс Янцзы өрүскэ түһэр сиригэр олохтоммута.
Чэчиэннэр

**Чэчиэннэр,Чичиэннэр**  — нохчолор. Бэйэлэрин — нохчо дэнэллэр. Арассыыйаҕа уонна 200 араас омук дойдуларыгар баар омук. Ахсааннара 2 миллион, олортон 1,2 миллиона Арассыыйаҕа олорор.

## Чэчиэннэр Саха сиригэр
Юкон

**Юкон** ( эбэтэр (2021 сылтан) ) диэн Канаадаҕа баар хотугу улуус буолар. Территориятынан биир саамай улаханнара уонна дьонун ахсаана олох аҕыйах — 30 тыс. киhи. Киин куората диэн Уайтхорс.

 - Yukon Flats

## Омуктара

* Канаадалар - 61%
* Французстар - 12%
* Кытайдар - 11,5%
* Американецтар - 2%
* Ниэгирдэр - 1%
* Сахалар - 1%
* нууччалар - ?
## Сигэлэр

* The 1898 Yukon Act 
* The 2002 Yukon Act 
* Правительство Юкона  
* Yukon Romance: Virtual exhibit 
* Tall Tales and True Stories of the Yukon
Калгари

**Калгари** (), Канаада биир саамай улахан куората буолар, Альберта сирин киин уонна саамай улахан куората буолар. Биир саамай улахан промышленно-сайдыбыт уонна индустриально-сайдыбыт аан-дойду куораттарыттан биирдэстэрэ. Биир улахан мультинациональнай куорат, ол аата куоратка сүүһүнэн буолбакка, тыһыынчанан араас омук олорор. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн. Киһи олороругар биир комфортнай куорат буолар. Криминал диэн суох. Куорат олохтоохторуттан 97% толору хааччыллыылаах сылаас квартираларга олороллор. Элбэх университеттар. Биир улахан дойдуга үөрэх куората буолар.

## Омуктара
* Канаадалар - 55%
* Кытайдар - 29%
* Американецтар - 11%
* Кэриэйдэр - 6%
* Пенджабтар - 2%
* Сахалар - 0,007% (67 саха киһитэ)

## Быһаарыылар
Моркуока

**Моркуока өрүс** - Марха өрүс уҥа салаата. Уһуна 841 км., тардыытын иэнэ 32400 км². 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар *Быйыттах* күөлгэ баар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салааларынан буолаллар: *Таҥхай* (131 км.) уонна  *Моркуока Мархарата* (179 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы (өрүс)

**Дьааҥы өрүс**. Саха сирин хоту диэкки баар өрүс. Уһуна 872 км. Дулҕалаах уонна Сартаҥ өрүстэр холбоһууларыттан ааҕыллар. 

Сартаҥы эптэххэ 1490 км. буолар. Тардыытын иэнэ 238000 км². Ити өрүстэр бастара Верхоянскай сискэ бааллар. 

Адыаччы өрүс төрдүттэн хочото кэҥиир. Аллараа сүүрээнигэр Кулар сиһи быһа охсор, элбэх таас харгыланар. 

Ол кэнниттэн Дьааҥы - Индигиир намталынан устар. Дьааҥы хомоҕо түһүөн иннинэ киэҥ дельталаах (иэнэ 10200 км²). 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Аал сырыыта Верхоянскай куоракка дылы.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чечня сэриитэ

ССРС арахсыытын кэнниттэн Чечено-Ингушскай АССРга сепаратисткай хамсааһын күүһэрбит, түмүгүнэн Ичкерия диэн билиммэтэх республика олохтоммута.

Ордук кыырыктаах кыргыһыылар Бастакы уонна Иккис Чечня сэриилэригэр ааспыттара.

Түмүгүнэн экстремисттар былаастара суулларыллыбыта, уонна Чечня Арассыыйа Федерациятыгар республика быһыытынан хаалбыта.
Андаатар

thumb|250px

**Андаатар** — кыыл. Саха Сиригэр XX үйэ ортотугар Хотугу Америкаттан аҕалыллыбыт кыыл.

Саха Сиригэр бастаан 1959 сыллаахха кэлбит. Канаада климата Саха Сиригэр маарынныыр буолан элбэх Ондатыр ыбылы олохсуйан барбыттар. Саха Сирин 10 сыл иhинэн барытын ылаллар (завоевание), уонна Саха Сирин тас θттγгэр тахсаллар. 30 сыл иhигэр Красноярскай кыраай, Хабаровскай кыраай уонна Сибиир — Дальнай Восток барыта киннэр сирдэрэ буолар. θссθ 20 сыл буолан баран Россияны барытын ылаллар уонна θссθ 39 Европа уонна Азия дойдуларын ылаллар. Билигин да куускэ иммиграциялара бара турар.

Андаатар дьиктитэ. Андаатары атыннык уу куруолуга эбэтэр сыт таһаарар кырыыса диэн ааттыыллар.
Андаатары күнүс, дьиэ кэргэнин кытта устан иһэрин көрүөххэ сөп.
Андаатар дьиэтэ уу быһыта буолар. Дьиэтигэр киирэр аана уу анныгар баар. Ол аана быһа холоон көрдөххо 15-20 см буолар.
Тывалар

thumb|150px

**ТЫВА**, Тывалар омуктара. Нууччалыы - Тувалар. Бэйэлэрин - Тыва дэнэллэр. Билинни кэмнэ Тыва 80% Россия Федерациятыгар олорор - 300 тыс, ону таhынан Монголия5а - 30 тыс, АХШ-ка - 30 тыс, Кытайга - 29 тыс, Узбекистанна - 10 тыс, Бурятия5а - 5 тыс, Татарстанна - 4 тыс, Саха Сиригэр - 3 тыс, Дьоппуонна - 2 тыс, Кэриэйэ5э - 1 тыс.

Итэ5эллэрэ - Буддиистар уонна христианнар.

Тыллара - Тыва тыла, нууччалыы билэллэр.

## Тывалар Саха сиригэр
Финскэй Татаардар

**[[Финляндия|Финскэй]] [[Татаардар]]**, Татаар омугун - биир чааhа. Финляндия дойдутугар - 1 тыс. Татаар омуга олорор.

## Өссө маны көр

Саха сирин Татаардара, Бурят Татаардара, Швед татаардар уонна Эстония Татаардара.

## Сигэлэр
* http://www.tatar.ru/?node_id=3063 - Финляндия Татаардара диаспората
DVD

**DVD** (ди-ви-ди́,  — цифровой элбэххэ туттуллар диискэ; өссө  — цифровой видеодиск) — билии тута сылдьар (носитель информации) диискэ формалаах, тас көрүҥүнэн компакт-диискэҕэ маарынныыр тэрил. Комакт-диискэттэн уратыта — кинитээҕэр кылгас лаазер сардаҥатын туттар буолан элбэх билиини суруйан илдьэ сылдьар кыахтаах.

DVD-привод — анал диискэлэри ааҕар уонна суруйар тэрил.
Бытантай

**Бытантай өрүс** - Дьааҥы хаҥас салаата. Уһуна 586 км., тардыытын иэеэ 40200 км². Баһа Орулҕан сискэ баар. 

Тардыытыгар 2000 күөл баар. Алтынныттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Бөдөҥ салааларынан буолаллар:  уҥа өртүттэн *Биллээх* (201 км.), *Тэҥки* (299 км.); хаҥас өртүттэн *Хобол* (101 км.), *Улахан Сакырыыр* (172 км.), *Аччыгый Саккырыыр* (123 км.) уонна *Кулгааҕа Суох*(140 км.).

Аал сырыыта төрдүттэн 120 км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Bratz

**Bratz** — оҕо оонньуур куукулалара (үрдүктэрэ 25,4 см), 2001 сыллаахтан MGA Entertainment хампаанньа оҥорон таһаарар. 

Бастаан сиэрийэҕэ түөрт куукула баара — Ясмин (), Джейд (), Хлоя (), Саша (), кэлин атын персонажтар эбиллибиттэрэ. Б куукулалар орто саатаах кыргыттары ойуулууллар этэ. Уратылара: бөдөҥ төбө, хатыҥыр эт-сиин, ону таһынан макияжтаммыт ыйаастыгас харах, толору уос. 

АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ буолар. "Барби" () куклоҕа улахан конкурен. Салалтата - Чикаго (АХШ) уонна Осака (Дьоппуон).
Ираннар

**ИРАННАР**, Бэйэлэрин маннык этэллэр - Иран, Ирани дииллэр, онтон бэйэлэрин маннык суруйаллар - فارسی‌زبانان ایران. Биир саамай элбэх ахсааннаах уонна биир аан-дойду урдунэн тархаммыт омук буолар. Сир Шарын урдунэн уопсай ахсааннара - 55 млн. Ираннар. Дойдутугар 25-млн. Иран омуга олорбут (2008). Онтон ордубуттара - АХШ (10 000 000), Таджикистан (6 000 000). Уопсайа 200 араас омук дойдуларыгар олороллор.
Ирактар

**Ирактар**, норуод, Ирак дойдутун сурун олохтооҕо — 91 %. Элбэх Ирак омуга — АХШ-ка (4 000 000), Канаада (1 000 000), Германия (994 000) олороллор. Россияҕа — 400 000 Ирак омуга 2003 сыллаахха Ирак сэриититтэн олохсуйа кэлбит. Уосай ахсааннара — 40 мөл.
Пилиппиннэр (норуот)

**Пилиппиннэр** () — Пилипиин дойдутун сурун омуга - 70%. Уопсай ахсааннара 110 мөлүйүөн (2009), олортон 91 мөлүйүөнэ Пилиппииҥҥэ олороллор. Онтон ордубута - АХШ (10 мөл.), Канада (2 мөл.), Австралия (1 мөл.), Кытай (995 тыһ.), Дьоппуон (885 тыһ.), Британия (687 тыһ.), Германия (456 тыһ.), Швеция (300 тыһ.), Россия (250 тыһ.), Монголия (50 тыһ.), Нидерланды (40 тыһ.), Ирландия (30 тыһ.), Франция (20 тыһ.), Испания (20 тыһ.), Исландия (11 тыһ.). Саха Сиригэр баара суо5а - 381 Пилиппиин омуга олорор (2008).

Висайя — 40 %, тагалы −21 %, илоки — 12 %, моро −7 %, кытайдар — 1,2 %. 86 % — католики, 10 % — мусульмане, остальные - местных верований. Относятся к южномонголоидному типу с европеоидным компонентом. Языки относятся к австронезийской семье. Государственный язык Филиппинской республики — тагальский язык.
Афронууччалар

**Афронууччалар** диэн Африкаттан төрүттээх эбэтэр биир төрөппүтэ онтон төрүттээх Арассыыйа олохтоохторо.
Ребров Иван Климентьевич

**Ребров Иван Климентьевич** - биллиилээх булчут.

1931 с. Дьүкээгир нэһилиэгэр Усуйаана улууһугар удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамятын уордьаннар кавалердара. Өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан күндү түүлээҕи-маҥан кырсаны биригээдэнэн бултуурга 1968 с. саҕалаабыта. 80-с сылларга Лээхэп арыыларыгар бултааһыны тэрийсибитэ. 1971 с. Биэнгирийэҕэ Булт Аан Дойдутааҕы быыстапкатын кыттыылааҕа.
Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ

**Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ** (*République centrafricaine*) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр: хотуттан Чад, соҕурууттан Конго Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕааттан Камерун.

Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин улахан өттө саванналар, хоту саhель уонна соҕуруу экватор тыалара бааллар. Дойду сирин 2/3 Убанги өрүс тардыытыгар сытар.

## Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 22 — Мас олордуу күнэ
* Атырдьах ыйын 13 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Франциятттан, 1956 сыллаахха)
* Ахсынньы 1 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ. Дойду 1958 с. Франция холбоһугун иһинэн автономияны ылбыта	
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Руанда

**Руанда Республиката** (*Republic of Rwanda*) диэн Орто Африка кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Уганда, Бурунди, Конго Демократ Республиката уонна Танзания. Олохтоохторун ахсаана 10.1 мөл.

Руанда 1994 буолбут геноцидтан сылтаан аан дойдуга биллибитэ. Онно 800.000 — 1 мөл кэриэтэ дьон өлбүтэ.

## Руанда бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ
Сан Томе уонна Принсипи

**Сан Томе уонна Принсипе Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ** ( ) диэн Гвинея хомотугар баар арыы дойду, киин Африка арҕаа кытылын аттыгар. Сан Томе уонна Принсипи диэн арыылартан турар. Арыылар ыккардылара 140-ча км, ону таһынан дойдуга 6 кыра арыы киирэллэр.

Олохтоохтор португаал тылынан саҥараллар.

## Этимология
Арыылары 1471—1472 сыллаахха Португалия айанньыттара булбуттара. 1471 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр арыйбыт арыыларын ол күн бэлиэтэнэр Апостол Фома аатынан «Сибэтиэй Фома арыыта» (, Арассыыйаҕа эмиэ урут «Сибэтиэй Фома арыыта» дииллэрэ ааттаабыттар, 1920-с сс. «Сан-Томе арыыта» диир буолбуттар). Хас да нэдиэлэ буолан баран, 1472 сыл тохсунньу 17 күнүгэр, Сибэтиэй Антонийы ахтар күн, ыаллыы аарыыны булбуттар уонна кини аатынан ааттабыттар (). 1502 сыллаахха арыы «Принц арыыта» () диэн ааттаммыт, Португалия бөрүстүөлүн нэстилиэнньигин чиэһигэр. Арыыга оҥоһуллар саахар түһээнэ кини туһатыгар барара. Арасыыйаҕа урут арыыны «Принцев остров» дииллэрэ, 1920-с сыллартан «Принсипи арыы» диир буолбуттар.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 12 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Балаҕан ыйын 30 — Тыа хаһаайыстыбатын уларыта тутуу күнэ
* Ахсынньы 21 — Сан-Томе күнэ

## Быһаарыылар
Чад

**Чад** (фр. *Tchad*, араб. تشاد‎*Tshād*) диэн Орто Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Лиибийэ хоту, Судан илин, Орто Африка Республиката соҕуруу, Камерун уонна Нигерия соҕуруулуу арҕаа, Нигер арҕаа. Чад сүрүн үс регионнардаах: кумах куйаар зоната хоту, саhель кура ортоку уонна саванна зоната илин. Африка иккис улахан күөлэ Чад баар. Чад ордук үрдүк чыпчаала Эми Кусси Саһаараҕа баар. Киин куорат Ндьамена. Чадка 200 тахса араас тыллар уонна омуктар бааллар. Араб уонна француз тыллара официаллык суолталаахтар. Сүрүн итэҕэл Ислам. Аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.

## Чад бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 11 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Сэтинньи 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Ахсынньы 1 — Көҥүл уонна демократия күнэ. 1990 сыллаахха Идрисс Деби диэн бэлиитик Хиссен Хабре диэн бэрэсидьиэни туоратан, былааһы бэйэтин илиитигэр ылбыта. Иккиэн быйыл 2021 сыллаахха өлбүттэр: биирэ өрө турааччылары кытта сэриилэһэ сылдьан, иккиһэ — Сенегал хаайыытыгар КОВИД-19 ыарыттан (атын дойду суутунан хаайыллыбыт аан дойдуга бастакы дойду салайааччыта)
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Экватор Гвинеята

**Экватор Гвинеята** (República de Guinea Ecuatorial) диэн Орто Африка дойдута. Иэнэ 28,000 км2. Киин куорат Малабо.

Камеруну уонна Габону кытта быысаһар. Гвинея хомотугар тахсар.

Атырдьах ыйын 3 күнүгэр дойду Сэбилэниилээх күүстэр күннэрин бэлиэтиир.

## Экватор Гвинеятын бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 3 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Атырдьах ыйын 15 — Конституция күнэ
* Алтынньы 12 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1968)
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Монголоид арааса

thumb|200px

**МОНГОЛОИД АРААСА**, Сир шарын урдунэн саамай элбэх ахсааннаах арааса буолар 3,8 - 4 миллиард киhи. Сир шарын дьонуттан уопсай бырыhыана - 50 %. Бу арааса5а киирэр омуктар - Ханнар, Кытайдар, Индия омуктара, Монголдар, Лаостар, Камбоджалар, Покехалар, Малайзиялар, Индонезия бары омуктара, Корейнери, Японнар Дуопоннар, Чукчанар, Сахалар, Бурядтар, Татаардар, Алтайдар, Тывалар, Тувалар, Башкиртар, Узбекипар, Калмыкдар, Кыргызстар, Казахтар, Хакастар, Непалцинар — Непал омуктара, Бутанапар, Тибетипар, Бали Омуктара — Балицинар, Биетьнамнар, Баошаныинар, Шира—Сарыг Югур йоҕырдар, Филипин—Пилиппииннэр, Эбэнкилэр, Эбээннэр, Манчжурдар, Сибир Сибияннар, Алеутанар, Коряканар, Чукчинар, Удигейцинар, Шорцинар, Тофалар, Сибир Илин Халханар Омуктара Арктика Илин Сибир Омуктара, Чинастан Кытай И Монголия Тюркидар Турактар Тюркитар Түүрдэр Халханар Омуктар, Мир Халха уонна өссө 1100 омуктар. 

## Маны эмиэ эбээhээт аах уонна көр

Негроид арааса, Европиэйскэй арааса
Илин Африка

right|thumb|350px|Илин Африка

**Илин Африка** диэн Африка илин региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Илин Африкаҕа 19 сир баар:
* Танзания, Кения, Уганда, Руанда уонна Бурунди — Бурундины уонна Руанданы сороҕор Орто Африка сирдэрэ дииллэр
* Дьибути, Эритрея, Этиопия уонна Сомалия — Африка муоhа диэн ааттаналлар
* Мозамбик уонна Мадагаскар — сороҕор Соҕурууҥҥу Африка сирдэрэ дииллэр
* Малауи, Замбия уонна Зимбабуэ — сороҕор Соҕурууҥҥу Африка сирдэрэ дииллэр
* Комордар, Мауритиус уонна Сейшеллар — Индия океаныгар баар кыра дойдулар
* Реюньон уонна Майотт — Франция бас билэр сирдэрэ
SAMTRON

**SAMTRON**, АХШ хампаанньата. Аан-дойдуга биир киэҥник биллэр хампаанньа. Салалтата - Уашингтон, Остин (АХШ), Осака (Дьоппуон), Париж (Франция). Компания урут уруккаттан компьютердарга аналлаах монитордары оҥорор. Билиҥҥи кэмҥэ улахан банкротка баран эрэр! - то5о диэтэххэ ACER диэн монитордары оҥорор Тайвань хампаанньатыгар хоттордо. Ол да буоллар 2008 сыллаахха Аан Дойду үрдүнэн - 39 мөлүйүөн монитор атыылаабыт (олох үрдүк көрдөрүү).

Corporación Multi Inversiones Malher
ACER

**ACER тэрилтэ** (), (Эйсер диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эйсер» фирмата Дьокуускайга бааллар.
Alcatel-Lucent

**ALCATEL тэрилтэ** () — Францияҕа баар бөдөҥ сибээс тэрилтэтэ. Европа экономикатыгар улахан сабыдыаллаах тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Штаб квартирата — Парижка баар. Ити тэрилтэ — сотовай телефон, ПК, монитор, колонка, сабвуфер, клавиатура, провод онорон. Планета үрдүнэн — 759 тыһ. дьону үлэнэн хааччыйар.

## Сигэлэр
* Alcatel-Lucent France 
* Alcatel-Lucent Suisse 
* Alcatel-Lucent Belgium 
* Chaire Alcatel-Lucent en Radio Flexible
Ньиэмэс тыла

**Ньиэмэс тыла**, Герман тылларыттан биирдэстэрэ. Ити тылынан — австриецтар, ньиэмэстэр, швейцарецтар төрүт тыллара. Ити тыл күүскэ АХШ-ка уонна Канаадаҕа тарҕаммыт. Уопсай ити тылынан 160 миллион дьон тутталлар уонна санараллар.

Индоевропейскай дьиэ кэргэн арҕаа бөлөххө киирэр. Латинскай алфавит олоҕуран сурук- Бичик Өймөкөөнтөн эбии үс графигынан (иккиһинэн, исбо, ньиэбэй, уонна эцет (өрөбөлүүссүйэ) бэлиэтэнэр. Былыргы пааматынньыктар XIII үйэҕэ сыһыаннаахтар.

Немец тыла, бастатан туран, приндоевропейскайтан эппиэтинэһэ буолар. Фонетическай уонна морфологическай систиэмэ уларыйыыта иккис барыытын түмүгэр Герман тылларыттан сиэттэрэн ааҕыллар. Орто үйэлэргэ фонетика уонна морфология, лексическэй тутул уонна орто дойду синтаксиһын оҥоруу, онтон кэннигэр нуучча тылын тэҥнээһин буолар. Билиҥҥи немец тыла, историята XVII үйэ иккис аҥарыттан саҕаланар, атыннык, омуктуу тылынан ааттанар. Кини туруорсуутугар Библия Мартин Лютер, иоганна Вольфганга фонда Гете, Фридиха Готлиба Клопштога уонна Иоганна Криста готтшта, лингвистика үлэлэрэ Иоганна Криста Аделунга, бырааттыы Гримм уонна Конград Дуден тылбаастаммыттара улахан оруоллаах.

Билиҥҥи литературнай тыл Үөһээ Бүлүү тылларыгар олоҕуран үөскээтэ. Утары өттүгэр туспа немецкэй диалектар (холобур, Аллараа эбэтэр алеманецтар), Үөһээ Бүлүүгэ кыттыбыт эбэтэр атын фонетика көһүүлэригэр кыттыбыт эбэтэр кыттыбыт дьон бэйэлэрин туспа көрүүлэрин харыстыыллар. Австрияҕа уонна Швейцарияҕа фонетическай уонна грамматическай тутул уратылаах немец тылын варианнарын олохтообуттар.

Туохтуур грамматическай категорията, бириэмэ хайа эмэ бириэмэҕэ, холобур, этиллэр түгэнигэр эбэтэр атын дьайыы түгэн буоларын көрдөрөр. Үс бириэмэ баар: билигин (die Gegent), ааспыт (die Venheit) уонна кэлэр кэм (diie Zukunft). Немец тылын алта көрүҥнэрэ-Prolisens, Perfectum, perfect, Putур I уонна Futур II — отражают хас биирдиилэрин бэлиэтиир. По образованию временные формы может классификаться на боростуой и уустук. Судургутук (биир уустук) конструкцияны, уустук — сүрүн уонна көмө туохтуурдартан турар.

## Ниэмэс тылынан холонон көрүү
# Indem Galvani seine Versuche mit den Froschmuskeln durchführte, entdeckte er die fließende Elektrizität.
# Da Volta diese Entdeckung von Galvani weiter untersuchte, fang er die wirkliche Ursache der Spannung.
# Mit diesen Forschungsarbeiten, deren Bedeutung für die Elektrotechnik sehr wichtig war, leistete er einen wichtigen Beitrag zur Naturwissenschaft.

## Быһаарыылар
Украиннар

**Украиннар** () диэн үксэ Украинаҕа олорор илин славян омуга.

300px|left|thumb|Украиннар төрүт сирдэрэ

## Украиннар Саха сиригэр
Эстоннар

**Эстоннар** (, урукку аата ) Эстония олохтоох омуга. Финн норуотугар майгынныыр. Финно-Угорскай тыл кэргэнигэр киирэр. Эстонияны наар Балтия дойдуларыгар группалыыларын үрдүнэн тыл уонна этника өттүнэн Латвия уонна Литва тылларыгар адьас майгыннаабат. 

XVIII—XIX үйэҕэ дылы бэйэлэрин maarahvas диэн аатыыллара, ол аата «сир норуота», ол эбэтэр сиринэн дьарыктанар норуот.[12].Еestlane диэн термин латыньтан кэлбит (Aesti) — Тацит Германияҕа Балтия муора таһыгар олорор норуоту инник диэн ааттаабыт. Орто үйэлэргэ Руська эстоннары чудь диэн ааттыллар эбит.

Антропология өттүнэн көрдөххө илин-балтия уонна нордическай расалар икки ардыгар тураллар. Эстоннар улахан өттө атеистар, ол гынан баран итэҕэйэр дьон сүнньүнэн лютераннар уонна православнайдар.

## Дьиибэ

2008 сыл дааннайынан - 300 Эстон дьоно "Саха тыла" биллэллэр эбит
General Motors

**General Motors Corporation** (**GM**) диэн 1908 тэриллибит аутомобил оҥорооччу корпорация. 2008 сыллааҕы глобал атыыларын түмүктэринэн, аан дойдуга Toyota кэнниттэн иккис улахан массыына оҥорооччу. GM 1931-2008 сс. глобал атыыларынан бастыҥ этэ. Массыыналары 34 дойдуларга оҥорор. Бас салалтата Детройт куоракка баар, GM корпорацияҕа аан дойду үрдүнэн 252,000 киhи үлэлиир, массыыналара 140 дойдуларга атыыланаллар. 2008, GM 8.35 млн массыыналара уонна тиэйээччилэрэ аан дойдуга бу бреннарынан атыыламмыттара: Buick, Cadillac, Chevrolet, GMC, GM Daewoo, Holden, Hummer, Opel, Pontiac, Saab, Saturn, Vauxhall уонна Wuling.
BMW

**BMW** () диэн Германия улахан массыына уонна матацикл оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата - Мюнхен. Улахан заводтара - Мюнхен (Германия) уонна Атланта (АХШ). Билигин 175 дойдуларга улэлиир. Улахан 3 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Audi уонна Mercedes-Benz хампаанньалары кытары.

BMW бу массыналары оҥорор:

* BMW Compact-
* BMW 1 Series
* BMW 2 Series
* BMW 3 Series
* BMW 4 Series
* BMW 5 Series
* BMW 6 Series
* BMW 7 Series
*BMW 8 Series
* X1
* X2
* X3
* X4
* X5 
* X6
* X7
* Z1
* Z3
* Z4
* Z8

## Деятельность
2007 С. концерн 1 203 482 массыына (2006 с. бу кэмин кытта тэҥнээтэххэ 7,6 % түстэ). BMW 2020 сылга производствоны 25 %- нан улаатыннарар санаалаахпыт. Онон 2016 сылга 2,4 мөл. экземпляры таһааран, 3,5 сылынан 3 мөл. итэҕэһэ суох үлэни ыытар былааннаахпыт.

BMW массыыналарын ырыынагар сүрүн куонкурус-бөртөлүөт. Эмиэ конкуренцияны аудио уонна Lexus массыыналар оҥороллор.

Европа массыыналарын оҥорон таһаарааччыларын ассоциациятын чилиэнэ (А. Н.

Компания сүрүн производственнай кыамталара Германияҕа (Дингольфинг, Регенсбург, Лейпциг, Мюнхен) түмүллүбүттэр. Таиланд, Малайзия, Индия, Египеккэ, ЮАР, Вьетнамҥа уонна АХШ (Спартанберг) тэрилтэлэргэ массыыналар мунньулуннулар. Россияҕа BMW массыыналара Калининградка («Автотор») мусталлар. Кытайга BMW Comw Авто Холдинг (Cacheng Autheng Authing) хампаанньаны кытта бииргэ үлэлэһэр, атыы- эргиэн маркатыгар чэпчэки массыыналары оҥорор.

## Быһаарыылар
Mail.Ru

**Mail.Ru** — Нуучча тылынан үлэлиир интернет-портал, Mail.Ru Group хампаанньа бас билиитэ

Биир сигэттэн араас тиэмэлэрдээх проектар ситимэ буолар, ол курдук«Авто Mail.Ru», «Кино Mail.Ru», «Дети Mail.Ru», «Здоровье Mail.Ru», «Леди Mail.Ru», «Новости Mail.Ru», «Спорт Mail.Ru», «Hi-Tech Mail.Ru», «Cars Mail.Ru», «Недвижимость Mail.Ru»; уонна араас интернет нөҥүө баар өҥөлөр киирэр страницата буолар — почты, поиска, социальных сетей «Мой мир» и «Одноклассники», интернет-былыт  сервиһа, уо.д.а..

TNS сулууспата ааҕыытынан 2015 сыл бэс ыйын туругунан ый аайы 54.9 мөл киһи туттар этэ.. Alexa сулууспа ааҕытынан 2017 сыл муус устар ыйыгар аан дойдуга 47-с миэстэни, онтон Арассыыйаҕа 5-с миэстэни ылара. — в России.

## Быһаарыылар
Rambler

**Rambler Media Group** () — интернет-холдинг, көрдүүр ситим, россия интернет ресурстарын рейтинг-классификаторын тутан олорор хампаанньа, интернет портал.

Рамблер көрдүүр ситимэ нучча, украина уонна английскай тыллары өйдүүр. Тыл араас форматынан көрдүүр уонна табылларынан уонна сайтарынан группаланар.

2009 сыл сэтинньи 25 күнүгэр Rambler «Премия Рунета» конкурс "Культура уонна маассабай коммуникация" номинациятыгар лауреат аатын ылбыта. 

2020сыллахха Сбербаан Рамблер акцияларын хомуйбута, уонна билигин соҕотох тутааччы буолар. 

## Быһаарыылар
Зимбабве

**Зимбабве** (*Zimbabwe* - *Зимбабуэ*) диэн Африка соҕуруутугар, Замбези уонна Лимпопо өрүстэр ыккардыларыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу, Ботсуана соҕуруулуу арҕаа, Замбия хотугулуу арҕаа уонна Мозамбик илин. Официаллык тыла ааҥл тыла, ол гынан баран олохтоохтор үксүлэрэ шона тылынан саҥараллар.

## Зимбабве бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 11 — Омук дьоруойдарын күнэ
* Ахсынньы 22 — Сомоҕолоһуу күнэ
Кения

**Кения** (*Kenya*) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Этиопия хоту, Сомалия хотугулуу илин, Танзания соҕуруу, Уганда арҕаа, Судан хотугулуу арҕаа уонна Индия океана илин. Киин куорат Найроби.

## Кения бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 1 —  Мадарака (Көҥүл күнэ)
* Алтынньы 20 — Дьоруойдар күннэрэ. Кения тутулуга суох буолуутугар кылааттарын киллэрбит дьону ахталлар
Найроби

**Найроби** (*Nairobi*) диэн Кения киин уонна ордук улахан куората. 1899 с. Момбаса уонна Уганда икки ардыларыгар барар тимир суол станциятын быhыытынан тутуллубут. 1907 Британия Илин Африкатын киин куората буолбут, 1963 тутулуга суох Кения Республикатын киин куората буолбут. Колония периодун устата кофе, чэй уонна сизал индустрияларын кииннэрэ этэ. Найроби өрүс үрдүгэр турар.

Найроби Илин Африка ордук улахан куората буолар, олохтоохторун ахсаана 3-4 млн кэриэтэ. Иэнэ 684 км2.
Негроид арааса

**Негроид арааса**, саамай кыра ахсааннаах араасалартан омуктар. Уопсай ахсааннара — 1 миллиард негир омуктара. Негир 87% Африка дойдуларыгар олороллор, онтон 10% курдуга — АХШ, Канада дойдутугар. Онно бэйэтэ 80 (100) миллион негир олорор. Син элбэх негир Европа уонна Дьоппуон олороллор.
Дьибути

**Дьибути** (араб. جيبوتي ‎Jībūtī, сомали *Jabuuti*) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Этиопия арҕаа уонна соҕуруу, Сомалия соҕуруулуу илин. Кыhыл байҕал уонна Аден хомотун кытылларыгар баар. Иэнэ 23,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 500,000.

## Дьибути бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ
Замбия

**Замбия Өрөспүүбүлүкэтэ** (*Republic of Zambia*) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Конго Демократ Республиката хоту, Танзания хотугулуу илин, Малауи илин, Мозамбик, Зимбабуэ, Ботсуана уонна Намибия соҕуруу уонна Ангола арҕаа. Киин куорат Лусака.

## Замбия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Үлэ күнэ
* Балаҕан ыйын 3 — Леви Мнавас күнэ
* Алтынньы 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1964 с.)
Суаhили

**Суаhили** (*Kiswahili*) диэн суаhили омук (*waswahili*) тыла. 5-10 млн киhи төрөөбүт тыллара. Илин Африка үгүс дойдуларыгар lingua franca суолталаах. Түөрт дойду уонна Африка Униятын официаллык тыллара. Суахили тылыгар тылын аата Кисуаһили диэн ааттанар. Банту тыл группаларыгар киирэр.

Суахили Сомали соҕуруутуттан Кенияҕа дылы киэҥ сиргэ саҥарыллар. Төрүт тылынан 5 мөлүйүөн киһи саҥарар, уонна 55 мөл иккис тыл курдук. Илин Африка араас норуоттар икки ардыларыгар саҥарар тыллара буолар.

## Суаһили тыллара
Холобур курдук сорох Суахили тыллара:
* оннук - 
* суох - 
* окей - 
* куорат - 
* Дойду - 

## Быһарыылар
Дьэдьэн

200px|thumb|right|Дьэдьэн 
**Дьэдьэн** (лат. *Fragária*) — ойуурга, алаас саҕатыгар, хойуу от быыһыгар үүнэр кыра, кыһыл, ньулуу амтаннаах отон. Саха Cиригэр киин уонна Бүлүү бөлөх улуустарыгар ордук тарҕаммыт. Сайын Бөтүрүөп күнүн кэнниттэн хомуйан саҕалыыллар.
Комордар

**Комордар** (, Juzur al-Qumur) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскар уонна Мозамбик икки ардыларыгар сытар. Иэнэ 2,235 км², олохтоохторун ахсаана 798,000.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан 1975 с.)
Айылҕа үөрэхтэрэ

**Айылҕа үөрэҕэ** диэн аан дойдуну үөрэтии, айылҕа сиэрдэрин үөскээhинин уонна ис хоhооннорун билии.

## Дисциплиналар

* Астрономия
* Биология
* Химия
* Сир үөрэхтэрэ
* Физика
Физика

**Физика** ( «айылҕа») диэн энергия, күүс уонна куйаар-кэм курдук төрүт суолталаах өйдөбүллэри чинчийэр айылҕа үөрэҕэ, уонна кинилэртэн үөскээбиттэри, ол эбэтэр ыйааһын кээмэйэ, ититии күүһэ, материя уонна хамсааhын. Быдан киэҥник быhаардахха, физика диэн айылҕа сокуоннарын чинчийиитэ.

## Олохтооhун
### Эйгэлэрэ уонна сорудахтара
### Үөрэх ньымата
### Теория уонна эксперимент
* Физика теорията
* Физика эксперимена
### Математикалыын уонна атын үөрэхтэрдиин ситимнэрэ
### Философията

## Остуоруйа

## Физика салаалара
### Олоҕурбут мэхэникэ
* Классическай механика (мэхэникэ)
### Термодинамика уонна Механика статистиката
* Термодинамика
* Механика статистиката
### Электромагнетизм
* Электромагнетизм
* Оптика
* Олоҕурбут электродинамиката
### Холооннооhун теорията
* Анал холооннооhун теорията
* Бүтүн холооннооhун теорията
### Куонт физиката
* Куонт мэхэникэ
* Холоонноһун куонт мэхэникэтэ (куонт электродинамиката)
* Куонт хромодинамиката
* Куонт хонуу теорията
1842 сыл

**1842** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 30 — хирург Кроуфорд Лонг эфирынан анестезияны аан бастаан туттубут.

* Бэс ыйын 15 — Нерчинскэй хаатыргатыттан 1841 сыл кулун тутарыгар күрээбит Манчаары Баһылай төттөрү Нерчинскэйгэ этаабынан ыытыллар. Сүүһүгэр бэчээттээҕинэн билэн, аймаҕар ат уларса тиийбитин туппуттар.

* Атырдьах ыйын 29 — Нанкин дуогабара Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Сэриигэ Улуу Британия кыайан Кытайга көҥүл опиум атыылыыр кыахтаммыт. Мантан ыла опиум наркоманията кытай омукка киэҥник тарҕаммыта. Кытайга "атаҕастаныы үйэтэ" саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 13 — Иван Худяков (1876 өлб.) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи.
* Ахсынньы 9 — Пётр Кропоткин (1921 сыл олунньу 8 күнүгэр өлбүтэ) – нуучча уонна аан дойду анархизмын сүрүн диэйэтэллэриттэн биирдэстэрэ, социолог, географ уонна геолог. 1866 сыллаахха Өлүөхүмэ уокуругун чинчийэр эспэдииссийэни салайбыта. Рюриковичтар сыдьааннарыттан төрүттээх кинээс титуллааҕа.

## Өлбүттэр
1844

**1844** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 8 — Оскар I хоруол Швеция уонна Норвегия бүрүстүөлүгэр олорбут.
* Кулун тутар 8 — Альтинг, Исландия түмэнэ 45 сыл буолан баран сөргүтүллүбүт.
* Кулун тутар 21 — Бахаи халандаара саҕаланар. Бахаи итэҕэлин дьоно бу күн саҥа дьылы бэлиэтииллэр.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 24 — Сэмюэл Морзе аан бастакы телеграмманы Вашингтон куоратыттан Балтиморга ыыппыт.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 18 — Николай Римскай-Корсаков — Арассыыйа биллиилээх композитора. Атын композитордарга улахан дьайыыны оҥорбут киһи.

* Атырдьах ыйын 5 — Илья Репин, нуучча худуоһунньуга уонна скульптора (1930 өлб.).
* Атырдьах ыйын 6 — Санников Яков Федорович (1908 өлб.) — нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Хотулары аһынан-таҥаһынан хааччыйара, түүлээҕинэн эргинэрэ. Дьиэтэ Дьокуускайга Эргэ Куоракка билигин да турар. Уҥуоҕа Булуҥ улууһугар Өлүөнэ кытылыгар баар.

* Алтынньы 15 — Фридрих Ницше — ньиэмэс бөлүһүөгэ, иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, бэйиэт.
* Алтынньы 22 — Сара Бернар — аатырбыт Франция артыыһа. Европа тыйаатырдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха билиниини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.

## Өлбүттэр
1845

**1845** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 4 — Коллежскай советник Николай Каргопольцев Саха уобалаһын бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн анаммыт. Кини бу солоҕо 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр диэри олорбут. 

* Атырдьах ыйын 18 (урукку ааҕыынан 6) — Нуучча географияҕа уопсастыбата олохтоммут. Арассыыйа Импэрээтэрин Билимин Акадьыамыйата уонна Байыаннай-байҕал биэдэмистибэ тэрийбиттэр. Олохтооччуларынан 17 киһи буолбут, олор истэригэр бэрэпиэссэр К.И. Арсеньев, акадьыамык К.М. Бэр, айанньыт уонна адмирал Ф.П. Врангель, этнограф В.И. Даль, Сири нууччалартан бастакынан эргийбит адмирал И. Ф. Крузенштерн.

* Ахсынньы 27 — дьахтар төрүүрүгэр аан бастаан эфиры анестетик быһыытынан Кроуфорд Лонг диэн быраас Джефферсон куоракка (Джорджия штаат, АХШ) туттубут.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 7 — Трощанскай Василий Филиппович (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэй көскө олорбут киһи.
* Кулун тутар 27 — Вильгельм Рентген, ньиэмэс физигэ,  физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл).

* Ыам ыйын 15 — Харьков анныгар уһулуччулаах учуонай Илья Мечников. Тапталлаах кэргэнэ сэлликтэн өлбүтүгэр 28 саастаах учуонай бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта, онтон кинини кэриэстээн сэллиги чинчийбитэ, салгыы физиологияҕа, цитологияҕа элбэх арыйыылары оҥорбута, фагоцитоһу арыйбыт өҥөтүгэр Нобель бириэмийэтин ылбыта.

* Атырдьах ыйын 10 — Абай Кунанбаев (1904 өлб.), казаах бэйиэтэ, сырдатааччыта, казаах литэрэтиирэтин төрүттээччи.

## Өлбүттэр
1843

**1843** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 4 — Гонконг Британия бас билиитигэр киирбит.

* Бэс ыйын 17 — Вайрау кыргыһыыта — Саҥа Зеландияҕа маорилар уонна Британияттан төрүттээх көһөн кэлээччилэр ыккардыларыгар бастакы бөдөҥ утарыта туруу.

* Бэс ыйын 26 — Нанкин дуогабара Кытай уонна Улуу Британия ыккардыларыгар буолбут Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонг Конг арыыта Британияҕа бэриллибит.

* Сэтинньи 11 — Данияҕа Ганс Кристиан Андерсен «Куһаҕан кусчаан» остуоруйата аан бастаан бэчээттэммит.

## Төрөөбүттэр
* Странден Николай Павлович (1843 — ?), революционер.

* Балаҕан ыйын 13 — Надежда Суслова (1918 өлб.) — нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи. Кини иккис эрэ Александр Голубев эдэр сылдьан Өлүөхүмэҕэ 8 сыл бириискэлэргэ быраастаабыта.

## Өлбүттэр
1841

**1841** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 20 — Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонконг арыытын англичаннар оккупациялаабыттар.
* Сэтинньи 1 — Ибрай Алтынсарин — хаһаах уопсастыбаннай диэйэтэлэ, сырдатааччыта, Казахстаҥҥа элбэх оскуоланы арыйбыта.
* Кулун тутар 23 — Лондоҥҥа Ричард Биэрд Европаҕа бастакы фотоателье арыйбыт. Бу иннинэ маннык тэрилтэни Нью-Йорка Александр Уолкотт арыйбыт.
* Кулун тутар 30 — Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрээбиттэр.
* Ыам ыйын 3 — Саҥа Зеландия Британия холуонньатынан биллэриллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 27 — нуучча поэта Михаил Лермонтов дуэльга өлбүт.
1846

**1846** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 10 — Аангылыйа уонна сикхтэр ыккардыларынааҕы бастакы сэрии: Собраон аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга Ост-Ииндийэ хампаанньатын аармыйата Пенджаб аармыйатын кыайбыт.
* Олунньу 20 — Польша бастаанньыстара Краковка өрө турбуттар, соруктара — дойду тутулуга суох буолуутун иһин охсуһууну күөдьүтүү.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 13 — АХШ Мексикаҕа сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 10 — Лондоҥҥа Шотландияттан төрүттээх Роберт Уильям Томсон пневматическай шинаҕа патент ылбыт. Ол эрэн маннык "салгыннаах шина" бу кэмҥэ тарҕамматах. Кэлин 1887 сыллаахха эмиэ шотландец Джон Данлоп бэлисипиэт көлөһөтүгэр пневматическай шина олордору тобулбутугар дьэ тарҕаммыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 10 — АХШ Кэнгириэһэ учуонай Джеймс Смитсон 500 000 дуоллары сиэртибэлээбитин кэннэ Смитсон институтун түмэл быһыытынан олохтообут. Билигин бу билиини тарҕатар соруктаах бөдөҥ тэрилтэҕэ 19 түмэл, 21 бибилэтиэкэ, 9 чинчийэр киин уонна зоопарка киирэллэр. Ону таһынан АХШ үрдүнэн 200-тэн тахса филиаллаах.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 18 (ол саҕанааҕы ааҕыыннан балаҕан ыйын 6 күнэ) — Ыраахтааҕы ыйааҕынан Лаамы байҕалыгар Айаан пуорда олохтоммут. Бу иннинэ биир үйэттэн тахса үлэлии турбут Охуоскай пуордун хомото чычаас буолан оччо табыгаһа суоҕа. Айааҥҥа фактория уонна Дьокуускай-Ньылхан-Айаан суола 1844 сыллаахтан тутуллан барбыттара, суолу кыйа 1855 сыллаахтан саҕалаан сахалары көһөрөн олохсуппуттара, олор дьаам үлэтин хааччыйыахтаахтара. 
* Балаҕан ыйын 23 — Франция математига Леверье суоттааһынын туһанан ниэмэс астронома Галле Нептуну булбут.

## Төрөөбүттэр
* Бурнашев, Николай Петрович — Боодоҕос (1846 — 1950), олоҥхоһут.

* От ыйын 17 — нуучча айанньыта уонна этнограф Николай Миклухо-Маклай.

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1847

**1847** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 8 — Киевкэ Кирилл-Мефодий уопсастыбатыгар киирэллэрин иһин бэйиэт Тарас Шевченко уонна устуорук Николай Костомаров хаайыллыбыттар.

* От ыйын 26 — Либерия төрүттэммит. Бу саҕана *хара [[Африка]]ҕа* (Сахаараттан соҕуруу) биир эрэ тутулуга суох судаарыстыба баара — ол Эфиопия. Либерияны төрүттээччилэринэн АХШ-ттан кэлбит босхоломмут кулуттар буолбуттара.

* Алтынньы 1 — Германияҕа «Siemens» хампаанньа төрүттэммит. Бу хампаанньаҕа сыһыаннаах инновациялар: стрелкалаах телеграф, динамо-масыына, Атлантиканы туоруур телеграф лиинийэтэ, трамвай, троллейбус, электровоз, истэр аппарат, импланнанар кардиостимулятор, сыыппара АТС уо.д.а.

* Сэтинньи 12 — хлороформу анестетик (ыарыыны уталытар эмп) быһыытынан туттууну дьоҥҥо аан бастаан Эдинбург университетыгар Джеймс Симпсон көрдөрбүт.

## Төрөөбүттэр
* Захаров, Петр Илларионович (1847 - 1903), Иккис гильдия атыыһыта

* Олунньу 11 — Томас Эдисон — Америка аатырбыт айааччыта уонна урбаанньыта.

* Муус устар 10 — бэйэтин аатынан суруналыыстарга туттарыллар бириэмийэни төрүттээбит түмэт-диэйэтэл Джозеф (Юзеф) Пулитцер Венгрияҕа төрөөбүт.

* Балаҕан ыйын 14 — Горохов Никита Семенович, саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.

## Өлбүттэр
1848

**1848** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 24 — Калифорнияҕа Сакраменто куоратыттан чугас уу миэлиҥсэтин тута сылдьыбыт болуотунньук Джеймс У. Маршалл кыһыл көмүс булбут. Сотору кэминэн Калифорния *көмүс түрүлгэнэ* саҕаламмыта.

### Олунньу
* Олунньу 2 — АХШ уонна Мексика эйэлээх дуогабарга илии баттаабыттар. 1846—1848 сыллааҕы сэрии түмүгэр Миэксикэ хотторон Техас, Нью Мексико, Үөһээ Калифорния сирдэрин биэрбит.
* Олунньу 21 — Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс «Коммунист баартыйатын манифеһын» таһаарбыттар. Манифестка аан дойду устуоруйата кылаастар охсуһууларын устуоруйата буолара, пролетариат капитализмы самнарыахтааҕа уонна коммунизмы тутуохтааҕа этиллибит.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 15 — Венгрияҕа өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт, ол түмүгэр Габсбурдар баһылаан олорор дойдуларыгар реформа ыытарга күһэллибиттэрэ.
* Кулун тутар 26 — Николай I ыраахтааҕы Парижка буолбут олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ уонна Венаҕа буолбут өрө туруу туһунан «Манифест» таһаарбыт: «Россия Европа бастиона, өрөбөлүүссүйэ дьайыытыгар бас бэриммэт».

### Муус устар
* Муус устар 28 — Суруйааччы Михаил Салтыков-Щедрин Вяткаҕа көскө ыытыллыбыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 14 — Канаадаҕа ааҥыл тыла соҕотох судаарыстыбаннай тыл буоларын туһунан балаһыанньа дьайыыта тохтообут.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 9 — Австрия импиэрийэтигэр Венатааҕы өрө туруу басхана Роберт Блюм өлөрүллүбүт. Бу 1848-1849 сыллардааҕы өрөбөлүүссүйэ кыайтарыытын им бэлиэтэ буолбут.
* Сэтинньи 20 (урукку ааҕыынан 8) — Убаарыскай Отто Бетлиҥҥэ суругар сахалар устуоруйаларын бэйэлэрэ үөрэтэр буолуохтара диэн суруйар.

* Ахсынньы 5 — АХШ бэрэсидьиэнэ Джеймс К. Полк Конгресска туран Калифорнияҕа элбэх кыһыл көмүс көстүбүтүн бигэргэппит. Онтон сылтаан 1849 сыллааҕы Калифорния *көмүс түрүлгэнэ* саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* Говоров, Дмитрий Михайлович (1848 — 1943), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.
* Бэс ыйын 7 — Поль Гоген (1848 — 8.5.1903) төрөөбүт, французскай живописец, постимпрессионизм биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.

## Өлбүттэр
* Атырдьах ыйын 12 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) өлбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.
1849

**1849** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 13 — Митрополит Андрей Чагуна баһылыктаах дэлэгээссийэ Австрия импэрээтэригэр Франц Иосиф I Трансильвания, Баната уонна Буковина румыыннарын аатыттан Румыын наассыйатын билинэрин ирдиир петицияны туттарбыт.

* Кулун тутар 29 — Британия Пенджабы аннексиялаабыт.
* Муус устар 14 — Лайош Кошут диэн киһи салалтатынан Венгрия Австрияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.

* Ыам ыйын 5 — Фёдор Достоевскай атын петрашевецтэри кытта Антонелли диэн провокатор үҥсүүтүнэн тутуллан Петропавловскай кириэппэскэ угуллар. Кэлин суут 21 киһини өлөрөргө уураахтаабыта (ол иһигэр Ф. М. Достоевскайы, ол эрээри суруйааччы бириигэбэрэ толоруллуон аҕай иннинэ көскө ыытыынан солбуллубута).

* Сэтинньи 16 — Суруйааччы Федор Достоевскайы бырабыыталыстыбаны утарбытын иһин суут ыйаан өлөрөргө уурбут. Кэлин амньыыстыйаланан,уураах хаатырганан солбуллубут.

* Ахсынньы 2 — Саха уобалаһыгар уокурук бырааптаах Охуоскай кыраай киирбит.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 26 — Пётр Алексеев — революционер, ткач, 1886—1891 сылларга көскө билиҥҥи Таатта улууһугар олорбута, дьахтары күүһүлээбитин иһин дьахтар аймахтара өлөрбүттэрэ. Сэбиэскэй кэмҥэ аата өрө тутуллубута, ыраахтааҕы былааһын утаран олоҕун толук биэрбит киһинэн ааҕыллыбыта, Дьокуускайга кини аатынан уулусса ааттаммыта.

* Алтынньы 8 — Александр Сибиряков (1933 өлб.), нуучча көмүс промышленнига, мэссэнээт, Сибиири чинчийээччи.

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 10 — Хокусай, Дьоппуон уруhуйдьута
* Алтынньы 7 — Эдгар Аллан По — Эмиэрикэ суруйааччыта, бэйиэтэ, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр.
1850

**1850** сыл.

## Туох буолбута
* Аан дойдуга бастакынан Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар археоциааттар кырамталарын булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.

### Кулун тутар
*Кулун тутар 18 — Саха уобалаһын начаалынньыгынан надворнай советник, уруккута уобалас бырабылыанньатын советнига Иван Фролов анаммыт. 1852 с. тохсунньу 1 күнүгэр диэри дуоһунаска олорбут. Дьокуускайга өлбүт.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 5 — Ги де Мопассан, Франция суруйааччыта (1893 өлб.).

## Өлбүттэр