Бэйэҕэ тиийиниини аҕыйатыы

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан, буккуйбутуттан киһи олоҕор өйө-санаата туруктаныыта диэн өйдөбүл ылар оруола туттуллубакка хаалан сылдьар. Кэлин кэмҥэ биһиэхэ дьон өйө-санаата туруга суох буолан, киһи быһыытын аһара бараллара биллэрдик элбээтилэр. Араас элбэх арыгыһыттар, наркоманнар, бэйэлэригэр тиийинээччилэр, бэлэмҥэ, босхоҕо урутаан түһэ сатааччылар, умнаһыттар, бичтэр бары туруга суох өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо киирсэллэр уонна элбээн иһэллэрэ бэлиэтэнэр.

Олох диэн оонньуу буолбатах, кыра эрдэххэ курдук куруук маанылана, атаахтыы сылдьыы хаалан иһэрин, кыаллыбатын оҕо улаатан истэҕинэ билэрэ ирдэнэр, ону тэҥэ, киһи тулуура олус элбээтэҕинэ эрэ олоҕу уһуннук олорор кыахтанарын туһанара эрэйиллэр. 

Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонноро кэлэр көлүөнэлэр тулуурдара улааттаҕына эрэ сайдыыны ситиһэр, үлэни тупсарар кыахтара улаатарын үөскэтэрин сэбиэскэйдии, ол аата барыта салайааччы эппитинэн эрэ буоллаҕына табыллар диэн өйбүт-санаабыт хаала илигиттэн туһаммакка сылдьабыт.

Өй-санаа туруга, тулуура улааттаҕына эрэ быстах быһыыга киһи киирэн биэрбэт кыахтанарын билигин туһаммаппыт. Бэйэтэ тулуура аҕыйах, атаах, мааны оҕолор олохторугар туох эмэ ыарахан, эрэй-муҥ тиийэн кэлэрин кытта, тулуйа, өсөһө түспэккэ, туох кыалларын оҥоророллорун оннугар ийэ куттара үчүгэй үгэстэринэн иитиллибэккэ ааһан хаалбытыттан өйдөрө баайылла охсоруттан бэйэлэригэр тиийинэргэ тиийэн төрөппүттэрин эрэйдииллэрэ элбээтэ.

Бэйэҕэ тиийинии диэн олус куһаҕан, киһи быһыылаах киһи хаһан да оҥорбот, сиэри таһынан барар ыар быһыыта буолар. Улахан киһи бэйэтигэр тиийинэрэ аймахтарга, улаатан иһэр оҕолорго дьайыыта ордук куһаҕан. Кэлэн иһэр көлүөнэлэр үтүктэр, батыһар киһилэрэ бэйэтигэр тиийиннэҕинэ, ону үтүктэр кутталлара илэ үөскүүр. Оҕо төрөппүтүн үтүктэр күүһэ элбэҕиттэн субу оҥорбут куһаҕан быһыытын эмиэ үтүктэн оҥорон кэбиһиэн сөп. Бэйэтигэр тиийиммит киһи оҕото, сиэннэрэ, билэр дьоно бэйэлэригэр тиийи-ниэхтэрин сөбө улаатан хааларынан куһаҕана өссө улаатар.

Оҕолору сыыһа-халты туттубат, тулуурдаах, аһара барбат, киһи оҥорбот быһыытын, айыыны оҥорбот буолууга кыра эрдэхтэриттэн ииппэттэн, үөрэппэттэн, аһара маанылыыртан, атаахтатартан туохтара эмэ табыллыбатар, сатамматар эрэ саҥаны айыыны оҥоро сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбиир. Бэйэҕэ тиийинии диэн киһи быстах санаатыттан оҥорон кэбиһэр олус куһаҕан саҥаны айыыта буолар.

Өлөрү утуйар курдук санааһын уонна өй-санаа киһи өлбүтүн кэннэ Үөһээ дойдуга бэйэтинэн сылдьар, өлөн баран хаттаан төрүөххэ сөп диэн таһы-быһа сымыйанан этиилэри оҥорооччулар улахан куһаҕаны оҥороллор. Маннык сымыйанан этиилэр дьоҥҥо өлүүнү “үчүгэй”, чэпчэки курдук санааны киллэрэллэрэ эдэрдэр өйдөрүн-санааларын буккуйан бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдиэн сөп. Үлэлии-хамсыы үөрэммэтэх, олоххо көрсүллэр ыараханнары тулуйа үөрүйэҕэ суох оҕо, киһи өлө охсон, онтон быыһанар, куотар курдук санаата баһыйар кэмэ кэлэн хаалыан сөп.

Сахалар “Киһиэхэ олох биирдэ бэриллэр” диэн этиилэрэ киһи олоҕо бииринэн бүтэрин чуолкайдык быһаарар. Бу сиргэ киһи биирдэ кэлэн ааһарыгар олоҕун киһи быһыылаахтык олорон, киһи быһыылаах кэлэр көлүөнэлэрин салгыы хаалларан иһэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ итэҕэйээччилэригэр тириэрдэр.

“Айыыны оҥор”, “айыы үчүгэй”, “бэйэҥ айыы буол” диэн оҕону сыыһа үөрэтии өйө-санаата ситэ сайда, тугу оҥорорун таба сыаналыы үөрэнэ илик оҕо саҥаны, дьон билбэтин, оҥорботун оҥоро охсор санаатын аһара күөртээн айыыны оҥорорум “үчүгэй” эбит диэн сыыһа санаатыгар киирэн биэрэн киһи оҥорбот быһыытын оҥороору бэйэ-тигэр тиийинэригэр тириэрдиэн сөбүн улаатыннарар. Бэйэҕэ тиийинии диэн киһи оҥорбот быһыыта, саҥаны айыы буолан оҕону угуйар, тардар күүстэнэрин билиэ, сэрэниэ этибит.

Айыы буолуу диэн киһи өйө-санаата көтүүтэ, өлбүт киһиттэн бэйэтиттэн туспа арахсан Үөһээ дойдуга барыыта ааттанар. Өй-санаа эттэн-сиинтэн туспа бардаҕына бэйэтин уратытынан, атын ханнык да өйгө-санааҕа маарыннаабатынан туспа айыы буолар. Айыы буолуу диэн киһи этэ-сиинэ өллөҕүнэ биирдэ кэлэр өй-санаа аны уларыйбат турукка киириитэ ааттанар. 

Эдэрдэри Үөһээ дойдуга барыыга ыҥырыы, онно үчүгэй, “айыы буол” диэн этии өй-санаа тутулуктарын букатын билбэттэн үөскүүр олус куһаҕан быһыы буолар. Үөһээ дойдуга барыыга, айыы буолууга ыҥырааччылары киксэрэн, тэптэрэн биэрээччилэргэ киллэрэн суут-туохха сөп буолла. Оҕо, эдэр киһи саҥаны айа, айыыны оҥоро сатыыр санааларыттан, уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Сахалар бэйэлэригэр тиийинэн өлөр дьону мөлтөх майгылаах, олох иһин охсуһууга кыаттарбыт, барар-кэлэр сирдэрэ бүөлэммит, ыарахан кэмҥэ кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммат буола буорайбыт дьонунан ааҕаллара. Бэйэҕэ тиийинии диэни киһи бэйэтин олоҕор оҥорор саамай ыар буруйунан, хара айыытынан билинэллэрэ, бу дьон кэлэр көлүөнэлэрин салгыы олохторун туһугар кыһанар ханнык да ыллыктаах санаалара суохтар диэн этэллэрэ. Бэйэҕэ тиийинии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар олус куһаҕаннык дьайарын, үтүктүүнү үөскэтэрин билэллэриттэн буолар.

Бэйэтигэр тиийинэн өлбүт киһи өйө-санаата куһаҕан, өлөр санаа­нан туолан, бу киһи кута ыараан, Үөһээ дойдуга кыайан барбакка, үөр буолар дьылҕаланара биллэр. Куһаҕан санаа арахсыбакка тардыһар күүһэ улаханыттан ыраах кыайан барбакка хаалар. Үөр буолбут киһи кута бэйэтин аймахтарыгар, чугас дьонугар илэ да эбэтэр түүллэригэр киирэн эл­бэхтик куһаҕан көрүҥүнэн көстөн, дьонун санааларын улаханнык түһэриэн, олохторун буортулуон сөп диэн этэллэр. Былыргыны үөрэтээччи Сэһэн Боло үөр, айыы буолар диэн суруйан хаалларбытын таба өйдөөн олохпутугар туһаныахпыт этэ. (4,313).

Бу быһаарыы түүлү көрүүнэн эмиэ дакаастанар. Түүлгэ куһаҕан көрүҥнээх эбэтэр хара таҥастаах киһи көстүүтэ туох эрэ куһаҕан, сөбүлээбэт быһыы кэлэн иһэрин бэлиэтиир көстүү буолар.

Сахалар олохторун үөрэҕэр “Олох иһин охсуһуу” диэн өйдөбүл баар. Олохторугар көрсөр араас ыараханнары, эрэйдэри, ыарыылары кыайбыт дьону хайҕааһын, кинилэри үтүктүү саха дьонун олохторун үөрэҕэ буолар. Элбэх кэпсээннэргэ киһи бэйэтин тулуурунан, дьу-луурунан олоххо көрсүллэр араас ыараханнары, оннооҕор өлүүнү эмиэ кыайбыта кэпсэнэр. Киһи баҕа өттүнэн дьарыкта­нан, тулуурун, өсөһүн сайыннаран, этин-сиинин утумнаахтык эрчийэн олоҕун лаппа биллэр-дик уһатыан сөбүн үөрэхтээхтэр дакаастаабыттара ыраатта.

Бэйэҕэ тиийинии, эдэр эрдэххэ өлүү киһи бэйэтэ олох ыараханын тулуйбакка олохтон туораан биэриитэ, олох ыараханнарыгар бэринии-тэ буолар. Бэриммит киһи олох иһин охсуһарын тохтотор, бэйэтигэр тиийинэн этин-сиинин өлөрүнэр. Кини бэйэтигэр тиийинэр куһаҕан өйө-санаата ханна да ыраах барбакка, чугас сылдьара уонна билэр, буруйдуу саныыр дьонугар көстөн, биллэн кэлэрэ, эрэйдиирэ үөр буолуу куһаҕан диэн өйдөбүлү үөскэппит.  

Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара көрөн-истэн, маанылаан, атаахтатан иитии өйө-санаата тиэрэ баран, олох ыараханнарын тулуйбатын, тулуура суоҕун үөскэтэр. Маннык иитиилээх оҕолор туохтара-эмэлэрэ тиийбэтэҕинэ өлөллөрүнэн куттаан эбэтэр “Тоҕо төрөппүккүнүй?”- диэн ыган бардахтарына, барыта бэлэмҥэ үөрэппит төрөппүттэр чахчы ыксыыллар. Атаах оҕо саҥа соппуоска ылбатыгыт диэн куттаан балконтан ыстанан кэбиһэр түбэлтэтэ эмиэ биллэр. Оҕону атаахтатан иитии кини олоҕун сыаналаабат, атын ким эрэ, төрөппүттэрин туһугар олорор курдук сананыытын үөскэтэрэ өйүн-санаатын халытар. Бэйэтигэр тиийинэригэр тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Арыгыһыт буолуу олох ыараханын тулуйбаты биллэрэр. Арыыйда мөлтөх, киһиргэс майгылаах, тулуура соччо тиийбэт, сымнаҕас, чэп-чэки олоххо үөрэммит оҕолор арыгыга түргэнник ыллараллар. “Атаах оҕо арыгыһыт буолар” диэн этии ону бигэргэтэр.

Өйү-санааны наркотигынан буккуйуу, бу бэйэҕэ тиийиниигэ тэҥнэнэр куһаҕан быһыы буолар. Улаатан иһэр оҕо саҥаны айыыны оҥорор санаата элбээн хааларыттан наркотигы боруобалыан уонна ылларан хаалыан сөбө “Айыы үчүгэй” диэн оҕолору үөрэтии олус улахан сыыһатын биллэрэр. Өй-санаа тулуура, туттунар күүһэ тиийбэтэҕинэ быстах, көтө сыл­дьар курдук чэпчэки өйгө-санааҕа баһыттаран хааллаҕына, наркоман буолууга ылларар кыахтанар.

Өйү-санааны Үөһээ дойдунан буккуйуу, онно үчүгэй, “айыы буол” диэн этэн үөрэтии, араас ыҥырар дьайыылаах ырыалары оҥорон ыллааһын дьону бэйэлэригэр тиийиниилэригэр, олох ыараханнарыгар бэриниилэ­ригэр ыҥырар, олус куһаҕан быһыы буолар. 

Өй-санаа киһи өллөҕүнэ арахсан, туспа баран Үөһээ дойдуга барыыта, көҥүл көтөн хаалыыта, туспа баран айыы буолуута чахчы. Киһи өйө-санаата ол дойдуга бэйэтинэн сылдьы­бат. Урукку үлэлэрбитигэр быһаарбыппыт курдук кут диэн тус-туспа үгэс буолбут өйдөр-санаалар холбоспуттара буолар. Киһи өлбүтүн кэн-ниттэн 40 хонугунан куттара барылара үрэллэн, тус-тус­па арахсан, ыһыллаллар. Yөһээ дойдуга өй-санаа толору бэйэтинэн сылдьыбатын бэлиэтинэн түүлгэ көстөр дьон өй­дөрө-санаалара аҥардас көстүү-лэринэн уонна быстах-быстах бэлиэлэ­ринэн эрэ биллэллэр.

Атын дьон өйдөрүгэр-санааларыгар маарыннаабат өй-санаа туспа бөлөх, кут, айыы буолан бэйэтинэн уларыйбакка өр кэмҥэ сылдьыан сөп. Ма­ны олус былыргы дьон түүлгэ көстүүлэрэ бигэргэтэр. Атын дьон өйдөрүгэр-санааларыгар маарынныыр, биир тэҥ өрүттэр, атын өйдөргө-санааларга холбоһон, симэлийэн сүтэн хаалаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата үөр буолан ыһыллаллар диэн сахалар этэллэр. Yөр буолуу диэн бытарыйыы, ыһыллыы ааттанар.

Бэйэҕэ тиийинии диэн киһи этин-сиинин өлөрүнүүтэ буолар. Быстах санааҕа баһыттарыы бэйэҕэ тиийиниигэ тириэрдэр. Өй-санаа туруга суоҕуттан олох ыараханнарын тулуйбакка быстах санааҕа киирэн биэрдэҕинэ бэйэҕэ тиийиниигэ тиийэн хаалыан сөп. Быстах санааҕа баһыттарыы өйө-санаата кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр куттала улахана бэйэҕэ тиийинэр дьону тохтотуон сөп. Быстах быһыылары оҥоруу сиэргэ уонна киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөптөөх быһыы буолар. 

Сахалар кэлэр көлүөнэлэрин өйүн-санаатын ордук кыһанан харыстыылларын бэлиэтинэн маннык куһаҕан быһыыны оҥорбут киһини киһи быһыылаах дьонтон туспатык тутан, атын сиргэ көмөллөрө,  аатын-суолун ахтыбаттара, олус куһаҕан, ыар быһыыны, туохтан сыл-танан оҥорбутун умуннара сатыыллара буолар. Хара айыыны оҥорбут киһи аата умнулларын тэҥэ, оҥорбут быһыыта эмиэ умнуллар.

Киһи оҥорбут туох эмэ куһаҕан быһыыта куһаҕанын атыттарга биллэрэр ураты бэлиэлээх буолара ордук. Куһаҕан быһыыны өссө ким эрэ хатылааан оҥорботун туһугар, бу быһыы куһаҕанын биллэрэр аналлаах бэлиэтин куруук оҥоро, бэлиэтии сырыттахха, өр кэмҥэ умнуллубат үгэскэ кубулуйар кыахтанар.

Сахалар бэйэтигэр тиийинэн өлбүт киһини ахтыбакка, кистээн дьон сылдьыбат сиригэр хоруобугар умсары уган көмөллөрө. Куһаҕан санаалаах өлбүт киһи оҥорбут олус ыар, куһаҕан быһыытын хаалар дьон умналларын, аны хатылаабаттарын туһугар оҥоруллар туһалаах быһыы буолар. Олус куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи аата умнуллара, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр суола быһыллара эрэйиллэр. Бу киһини ахтыбат буолуу аата умнулларын тэҥэ, оҥорбут куһаҕан, хара айыыта эмиэ умнулларын үөскэтэр.

Куһаҕан быһыыны умуннахха, хааллардахха, хос-хос хатылыы турбатахха эрэ аҕыйааннар, олоххо үчүгэй быһыылар элбиир кыахта-наллар. Куһаҕан быһыылар хайаан да сэмэлэнэллэрэ, дьон бары билэллэрэ уонна хараардыллан, куһаҕаннарын бэлиэтээн хара диэн ааттаналлара ирдэнэр. Бары куһаҕаны биллэхтэринэ, салгыы оҥоро турбатахтарына, бу быһыылар чахчы аҕыйаан барыылара үөскүүр.

Төрөппүттэр оҕо иитиитигэр уустуктар баалларын билинэн оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр, иитиини кытаатыннаран, чиҥэтэн, сахалар өс хоһооннорун “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэни тутуһан, тулуурдарын улаатыннаран биэрэри ситис-тэхтэринэ эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруктаныыта улаатан быстах быһыыга киирэн биэриэ суоҕа этилэр. (1,77).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.