open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Б.э.и. 202 сыл

* Олунньу 28 — Лю Бан Кытай ыраахтааҕыта буолбут, түөрт үйэ тухары баһылаан олорбут Хань династия бастакы ыраахтааҕыта.
Лядова (өрүс)

**Лядова** () диэн Украина (Хмельницкэй уонна Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 93 км, тардыытын иэнэ 748 км². Днестр түһэр.


Lyadova River 1.JPG
Lyadova River 2.JPG
Lyadova River 3.JPG
Lyadova River 4.JPG
Yaryshiv 12.JPG
Yaryshiv 10.JPG
Міст через р. Лядову с. Котюжани 093.jpg
Кладка через р. Лядову с. Котюжани 157.jpg
Річка Лядова біля с.Котюжани 101.jpg
Річка Лядова між с. Котюжани та с. Вищеольчидаїв.jpg


## Сигэлэр
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області. — Вінниця: Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг, 2010.
Борисов Михаил Васильевич

**Борисов Михаил Васильевич** (04.08.1980 - 20.02.2014) — дыраама тыйаатырын уонна киинэ артыыһа.

1980 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Бүлүү оруйуонун Тыымпы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 сыллаахха М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын саха устуудьуйатын бүтэрбитэ. 2002 сыллаахтан Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.

### Тыйаатырга сүрүн оруоллара:

* Джайнак – «Материнское поле» Ч. Айтматов, 
* Миша Бурнашев – «В защиту прекрасного» Кындыл Уйбаан, 
* чмо - «Дети бога Солнца» Нь.Аргунов, 
* Суор – «Тыгын Дархан» Кындыл Уйбаан, 
* Уот Уһутаакы – олоҥхо «Светлоликая Туйаарыма Куо» П. Ойуунускай, 
* Маккольм – «Макбет» Э.Ионеско, 
* Пьетро - «Однажды в городе» В. Шекспир, 
* Ганя – «Тайбаан арыы» Сиэн Өкөр, 
* Дээдик – «Сааскы кэм» А. Аччыгыйа, 
* Сырбай - «Кустук» Н.Лугинов, 
* Кулагин – «Три сестры» А. Чехов, 
* Наполеон – «Кэт Марсден. Ангел милосердия», 
* Алампа - «Бастыҥ хатыыта» В. Харысхал, 
* остуоруйаһыт - «Снежная королева» Г. Андерсен, 
* суор, хотой - «Бэйбэрикээн эмээхсин», 
* Курчаев – «На всякого мудреца, довольно простоты» А. Островскай, 
* Баачыка - «Куһаҕан тыын» Н.Неустроев, 
* НКВД-шник «Свет белого дня» Е. Захаров уо.д.а.

### Киинэҕэ оруоллара:

* тоҥус саллаат – «ДМБ» (1999), 
* Кэскил – «Кэскил-1» (2006), «Кэскил-2» (2009), "Кэскил-3" (2013), 
* Бааска - «Юбилей» реж. Р. Дорофеев, 
* Мэлээрис - «Бриллиантовый теленок» реж. К. Барашков, (2007), 
* Айар боотур - «Көҥүл боотурдар» реж. Р. Дорофеев уо.д.а.

2014 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Wawa

**Wawa** — АХШ биир бөдөҥ АЗС тэрилтэтэ, массыыналары бензинынан хааччыйар уонна эбиитин Америкаҕа биир бөдөҥ фастфуд рестораннары бас билээччи. Сүрүннээн точкалара Пенсильвания, Мэриленд, Нью Йорк, Вирджиния, Калифорния штаттарыгар үлэлиир.
Buffalo Wild Wings

**Buffalo Wild Wings** ("Wings. Beer. Sports") — АХШ сетевой ресторана, сүрүннээн кууруссаттан уонна бизон эттэриттэн ас деликатес оҥорон атыылыыллар.
Mr. Sandy

**Mr. Sandy** (Мистэр Сэнди) - АХШ сетевой ресторана, франчайзинг ньыматынан үлэлиир, 14 омук сиригэр 755 точкалаах.
Rumbleverse

**Rumbleverse** - оонньуу, Epic Games Атырдьах ыйын 18 күнүгэр 2022 сыллаахха таһаарар.
Тутааччы күнэ

**Тутааччы күнэ** — тутууга сыһыаннаах идэлээхтэргэ аналлаах күн. Атырдьах ыйын иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа уонна сорох урукку Сойуус өрөспүүбүлүкэлэригэр бэлиэтэнэр. 

Бу күнү 1955 сыллаахха балаҕан ыйын 6 Никита Хрущев көҕүлээһининэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ анаабыта. Хрущев Жигулёвскай ГЭС тутуутугар сылдьан тутааччылар үлэлэрин сөхпүт, онтон сылтаан бу ыйааҕы таһааттарбыт. Аан бастаан ССРС-ка 1966 сыллаахха атырдьах ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэммитэ.

2011 сыллаахха Арассыыйа Федерациятын эрэгийэннэрин сайдыытын министиэристибэтин быһаарыытынан Тутааччы күнэ Арассыыйаҕа бырааһынньык быһыытынан бигэргэтиллибитэ.

## Почта мааркаларыгар

Билэ:Stamp of USSR 1953.jpg|«Тутааччы күнэ», 1956, номинал 40 х.
Билэ:Stamp of USSR 1954.jpg|«Тутааччы күнэ», 1956, номинал 60 х.
Билэ:Stamp of USSR 1955.jpg|«Тутааччы күнэ», 1956, номинал 1 солк.
Билэ:USSR stamp 1951 CPA 1653.jpg|«Хомуньууһум улуу тутуулара»: Каховскай ГЭС, Соҕуруу Украина уонна Хотугу Кырыым ханааллара, номинал 20 х.
Билэ:Сталинградская ГЭС.jpg|«Хомуньууһум улуу тутуулара»: Сталинград гидроэлектростанцията (1951—1956)]], номинала 40 х.
Билэ:Volgo-Don-Stalingrad.jpg|«Хомуньууһум улуу тутуулара»: Волга-Дон ханаала уонна Ростовской уобалаһын уонна Сталинград уобалаһын соҕуруу орйуоннарын нүөлсүтэр ханааллара, номинал 30 х.
Билэ:Stamp of USSR 1657.jpg|«Хомуньууһум улуу тутуулара»: Куйбышевскай гидроэлектростанция (1950—1955), номинал 1 солк.
Билэ:Stamp of USSR 1656.jpg|«Хомуньууһум улуу тутуулара»: Туркмения сүрүн ханаала (1951—1957), номинал 60 х.


## Быһаарыылар
Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ

**Ориенталистар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэрэ** () — Парижка 1873 сыллаахха көҕүлэммит ориенталист учуонайдар (лингвистэр, филологтар, археологтар уо.д.а.) мунньахтара.

Мунньаҕы тэрийии өйүгүн ааптара Японияны чинчийбит этнолог учуонай Леон де Рони (1837–1914). Бастакы мунньах Парижка 1873 сыллаахха балаҕан ыйын 1-11 күннэригэр Сорбоннаҕа буолбута. 

## Буолбут сирдэрэ уонна сыллара
* Ориенталистар аан дойдутааҕы I кэҥгириэстэрэ - Париж, 1873
* Ориенталистар аан дойдутааҕы II кэҥгириэстэрэ - Лондон, 1874
* Ориенталистар аан дойдутааҕы III кэҥгириэстэрэ - Санкт-Петербург , 1876
* Ориенталистар аан дойдутааҕы IV кэҥгириэстэрэ - Флоренция, 1878
* Ориенталистар аан дойдутааҕы V кэҥгириэстэрэ - Берлин, 1881
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VI кэҥгириэстэрэ - Лейден, 1883
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VII кэҥгириэстэрэ - Вена, 1886
* Ориенталистар аан дойдутааҕы VIII кэҥгириэстэрэ - Стокгольм и Христиания, 1889
* Ориенталистар аан дойдутааҕы IX кэҥгириэстэрэ - Лондон, 1892
* Ориенталистар аан дойдутааҕы X кэҥгириэстэрэ - Женева, 1894
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XI кэҥгириэстэрэ - Париж, 1897
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XII кэҥгириэстэрэ - Рим, 1899
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIII кэҥгириэстэрэ - Гамбург, 1904
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIV кэҥгириэстэрэ - Алжир, 1905 - Первый Конгресс за пределами Европы
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XV кэҥгириэстэрэ - Копенгаген, 1908
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVI кэҥгириэстэрэ - Афины, 1912
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVII кэҥгириэстэрэ - Оксфорд , 1928
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XVIII кэҥгириэстэрэ - Лейден, 1931
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XIX кэҥгириэстэрэ - Рим, 1935
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XX кэҥгириэстэрэ - Брюссель, 1938
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXI кэҥгириэстэрэ - Париж, 1948
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXII кэҥгириэстэрэ - Стамбул, 1951
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIII кэҥгириэстэрэ - Кембридж, 1954
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIV кэҥгириэстэрэ - Мюнхен, 1957
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXV кэҥгириэстэрэ - Москва, 1960
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVI кэҥгириэстэрэ - Нью-Дели, 1964
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVII кэҥгириэстэрэ - Анн-Арбор, 1967 - первый Конгресс в США
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXVIII кэҥгириэстэрэ - Канберра, 1971
* Ориенталистар аан дойдутааҕы XXIX кэҥгириэстэрэ - Париж, 1974
Неустроев Николай Дмитриевич

**Неустроев Николай Дмитриевич** — СГУ уһуйааччыта, педагогика билимин дуоктара, профессор, РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РФ үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, РФ педагогика уонна социальнай билимнэрин Акадьыамыйатын чилиэнэ, билим оскуолатын төрүттээччитэ, СӨ Учууталларын учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Бэдьимэ нэһилиэгин ытык киһитэ. 

1943 сыллаахха алтынньы 17 (атырдьах ыйын 15?) күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Маҥнайгы Баатара нэһилиэгэр төрөөбүт.
Винокуров Петр Васильевич

**Винокуров Петр Васильевич** — устуорук, кыраайы үөрэтээччи, түмэлдьит (музеевед), устуоруйа билимин хандьыдаата.

Кэбээйи улууһуттан төрүттээх.

1974 с. СГУ историческай салаатын бүтэрэн Ем. Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлии киирбит.  1996 с. "Саха сиригэр түмэллэр үөскээһиннэрэ уонна сайдыылара (80-с сс. ортолоруттан 1980 с. диэри)" () диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит.

## Кинигэлэрэ
* Краеведы  Якутии. / В  надзагл.:  Якутский  госуд. объединенный  музей  истории  и  культуры  народов Севера  им.  Ем.Ярославского. — Якутск,  1990,  68  с.
* Винокуров, Петр Васильевич. Музеи Якутии : ист. очерк / П.В. Винокуров. - Якутск : Кн. издательство, 1991. - 155 с. - ISBN 5-7696-0098-5
* Винокуров, Петр Васильевич. Сэсэн Боло: известный и неизвестный : монография / П.В. Винокуров ; М-во культуры респ. Саха (Якутия). - Якутск : Ситим, 1993. - 56 с. : фото. - ISBN 5-88080-036-6
* Краеведы Якутии : биографический справочник / [сост.: П. В. Винокуров, Н. К. Гоголева]. - Якутск : Бичик.   Вып. 2. - 2011. - 253, [1] с. : ил. - 1000 экз. - ISBN 978-5-7696-3498-7 (в пер.)
* Краеведы Якутии : биобиблиографический справочник / Якут. гос. объед. музей истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского ; [гл. ред. Е.С. Шишигин, сост.: П. В. Винокуров]. - Якутск : Бичик, 2007, ISBN  5-7696-2593-7
SinoOil

**Sinooil** (SinoOil, Sino OIL) — Казахстан биир улахан ниэп уонна газ хостуур тэрилтэтэ, ону таһынан Казахстаҥҥа элбэх АЗС точкалардаах.

Интернеткэ ситимэ https://sinooil.kz/
Gorizont RT

**Gorizont RT** (сахалыы **Горизонт РТ**, толору нууччалыы юридическай аата **Телекоммуникационная компания Горизонт РТ**, толору норуоттар идентификатор аата **Telecommunication company Horizon RT**) 

Саха Сиригэр 1992-2008 сыллаахха дылы үлэлии сылдьыбыт сотовай оператор GSM уонна GPRS, EDGE, 2G ситимигэр үлэлиирэ, ону таһынан спутниковай сибээһинэн Motorola тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн Саха Сирин хабара. 

2008 сылтан 100% акциятын МТС атыылаһан ылбыта, 2010 сыллаахха окончательнай ликвидация барбыта. 

Тэрилтэни МТС тэрилтэҕэ чэпчэки сыанаҕа атыылааһын, ону таһынан харчы сиэһинэ улахан коррупция скандалын таппыта.
Doosan

**Doosan Group** — Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан тэрилтэтэ, харчы уонна индустрия эйгэтигэр биир бастыҥ бизнес империя тутааччы, улахан конгломерат (конгломератыгар 53 тэрилтэ киирэр, сүрүннээн Кореяҕа, Америкаҕа, Швецияҕа, Испанияҕа, Бразилияҕа).

Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.

Doosan Group бэйэтэ 53 тэрилтэни бас билэр эрээри, кинини бэйэтин атын юридическай сирэйдэр эмиэ бас билэллэр:

# Корея былааһа - 50%
# Пак Сын Дьик уонна кини аймахтара (Doosan империятын төрүттээбит) - 30%
# Mitsui Group - 10%
# BlackRock - 5%
# Ордубут 5% акция NYSE биржаҕа көҥүл эргийэр.
FedEx

**FedEx** (толору аата **Federal Express**) — АХШ иккис улахан пуочтата, USPS кэнниттэн. Аан Дойдуга биир бөдөҥ пуочта буолар. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
UPS

**United Parcel Service** (кыччатан **UPS**) — АХШ үһүс улахан пуочтата. 

UPS Airlines бас билэр.

## конкуреннара

* Арассыыйа пуочтата

* Fedex

* АПӨТ
СДЭК

**СДЭК** (толору аата *Служба доставки «Экспресс-курьер»*) — Арассыыйа чааһынай пуочтата, иккис улахан пуочта буолар.
Арассыыйа пуочтата

thumb|Почта сүрүн дьиэтэ.
thumb|Почтанан тиэрдии робота.
**Арассыыйа пуочтата** (толору нууччалыы аата *Почта России*, норуоттар икки ардыларынааҕы аата **Russian Post**) — Арассыыйа государственнай тэрилтэтэ, пуочта бары өҥөтүн дьоҥҥо оҥорор.

**Бизнес өҥөтө**

Арассыыйа почтата сакаастаан ыытыы улахан партиялары, ол иһигэр маркетлейстарга оҥоһулунна. Ону тэҥэ хампаанньа интернет- эргиэн тэрилтэтэ бэйэтин логистическай кииннэрин базатыгар өҥөнү оҥорор.

2022 сылтан Россия Почта 75 куоратыгар табаары атыылааччыларга атыы- эргиэн площадкаларын ыскылааттарыгар тиэйиигэ көмөлөһөр. 2022 с. ыам ыйыгар Россия Почта уонна «РЖД» ААО Москва-Владивосток маршрутунан «Россия» почта контейнернай поеһын бастакы почта контейнерын ыыппыттара. Сервис почта таһыытын, ону тэҥэ коммерческай сборнай таһаҕаһы тиэйиигэ ананар. 2022 с. бэс ыйыгар компания розничнай уонна онлайн маҕаһыыннарыттан 60 мүнүүтэлээх тиэйиини ыытта. Кини бойлохернай курьердары уонна ИТ- инфраструктуралары биэрэр былааннаах, атыы- эргиэн маҕаһыыннара бэйэлэрэ дьарыктаныахтара.

## Конкуреннара

* FedEx

* СДЭК

* UPS

* АПӨТ
Саха Сирин пуочтата

**Саха Сирин пуочтата**  (былыргы саха тылыттан: **Saqa Sirin ild'ite**, ол эбэтэр **Саха Сирин илдьитэ**), былыр Саха Сирэ Арассыыйа састаабар холбоно илигинэ, илдьиһиттэр диэн бааллара, дьоҥҥо баһыылка, сээкэй таһар дьон алаастартан алааска. Ол аата ол саҕанааҕыга бастакы почта өҥөтө буолуон сөп. 

Билиҥҥи Саха Сирин пуочтатын Арассыыйа пуочтата солбуйар.
LiteMF

**LiteMF** - Арассыыйа уонна АХШ бииргэ айбыт чааһынай маҕаһыын пуочтата, 2008 сыллаахха төрүттэммит.

2022 сыллаахха Арассыыйа санкцияҕа баттаммытын кэннэ LiteMF соҕотох хаалла, Америкаттан табаар һакаастыыр кыахтаах уонна МИР карточканан төлүөххүн сөп.

Саайтара https://litemf.com/ru
Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ

**Америка пуочта өҥөтүн тэрилтэтэ**, кыччатан **АПӨТ** (ааҥл: *United States Postal Service*, кыччатан **USPS**, норуотка **U.S. Mail**) - АХШ дойдутун федеральнай былаас тэрилтэтэ уонна сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ үптээх уонна инфраструктуралаах почта буолар, 2022 сылга 39000 массыыналаах, 3276 көтөр ааллаах (олортон 200 трансатлантическай рейстары оҥорор авиалайнердар). 

Ону таһынан АПӨТ тэрилтэ Америкаҕа саамай улахан үлэ миэстэтин биэрээччи - 700 тыыһынча киһи үлэлиир уонна 150 тыыһынча киһи обычнай почтальоннар. 

## Конкуреннара

* UPS

* FedEx

* CDEK

* LiteMF 

* Арассыыйа пуочтата

* Саха Сирин пуочтата
DHL

**DHL** — Германия биир бөдөҥ пуочтата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.

Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн от ыйын 29 күнүттэн 2022 үлэлээн бүппүтэ.
Алексеев Иван Николаевич

**Алексеев Иван Николаевич** — экэнэмиис, бэлиитикэ диэйэтэлэ, САССР үбүн миниистирэ (1974-88), САССР Үрдүкү Сэбиэтин алта ыҥырыытын дьокутаата, РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ, Дьокуускай уонна Гринвель (Миссисипи штаат, АХШ) куораттар ытык олохтоохторо.

1920 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун I Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата эрдэ өлөн, ийэтэ соҕотоҕун 9 оҕону туруорбут. 

1938 с. Дьокуускайдааҕы финансовай-кредитнай техникумҥа киирбит.

1941 с. Нам райисполкомун райфинотделыгар нолуок иниспиэктэринэн үлэтин саҕалаабыт. 1942 с. атырдьах ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Харьков анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэ сылдьыбыт, Донбаһы, Орелу, Белгороды босхолооһуҥҥа кыттыбыт, Карелия моойугар кыргыспыт, Выборг куораты ылсыбыт, сэрии бүтэригэр Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа, хотугу Поль­шаҕа сэриилэспит. Сэриини Кенигсберга бүтэрбит. Хаста да ыараханнык бааһыра сылдьыбыт.

Сэриитэн төннөн баран наркомфин ревизорунан, Верхоянскайга райфинотдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1954 с. Ленинградка Үрдүкү финансовай оскуоланы бүтэрбит.

1999 с. өлбүт.
Joom

**Joom** — Латвия интэриниэт маркетплейса буолар, сүрүннээн Кытайтан, Индияттан уонна Турцияттан табаар таһар 75 омук сиригэр.
Postbank

**Postbank – eine Niederlassung der Deutsche Bank Aktiengesellschaft** (урукку аата Postbank – eine Niederlassung der Deutsche Bank Aktiengesellschaft) — Германия биир улахан баана. Deutsche Bank конгломератка киирэр.
Мүслым Маҕомаев

**Мүслым Маҕомаев** (,  ол эбэтэр ) (1942–2018) — сэбиэскэй уонна азербайджанскай ыпыаһыт, опернай эстрада ырыаһыта. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр 1942 сыллаахха Баку куоратка төрөөбүтэ, Алтынньы 25 күнүгэр 2008 сыллаахха Москваҕа өлбүтэ.
Alatau City Bank

**Jusan Bank** — Казахстаан үһүс улахан баана капитализациятынан. First Heartland Securities диэн харчы конгломератыгар киирэр.

## Конкуреннара
* Kaspi Bank
* ЦентрКредит
* ForteBank
* Отбасы банк
* Bank RBK
Discover Financial Services

**Discover Financial Services** — АХШ кредитнай карта биэрэр баана буолар. Америкаҕа 50 мөллүйүөн киһи кини кредитнай картатын туһанар. 

Discover Financial Services тэрилтэ Sears иһигэр холбонор. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Bank RBK

**Bank RBK** - Казахстан кыракый региональнай баана, сүрүннээн Алматы куоратка үлэлиир.
ForteBank

**ForteBank** - Казахстаан баана. Биир улахан баан буолар капитализациятынан.
Нэмия (өрүс)

мини|уҥа
**Нэмия** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 64 км, тардыытын иэнэ 411 км². Днестр түһэр.


Ozaryntsi 07.JPG
Ozaryntsi 02.JPG
Ozaryntsi 04.JPG
Nemiya 02.JPG


## Сигэлэр
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба

**Үөһээ Бүлүү улууһун архыыба** — Үөһээ Бүлүү улууһун докумуоннары харайар тэрилтэтэ. 

1941 сыллаахха кыһын ахсынньы 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар НКВД оройуоннааҕы отделын иһинэн государственнай архыып быһыытынан тэриллибитэ. Архыып аан бастакы сэбиэдиссэйинэн милиисийэ лейтенана Мария Корнилова анаммыта. Кини 1943 сыл олунньу 17 күнүгэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэрииттэн бааһыран, демобилизацияланан кэлээт, кэлин биллэр мелодист буолбут Георгий Максимович Никифоров 1943 сылтан үлэлээбитэ, кини кэнниттэн уһун кэмҥэ 1954 сыл муус устар 6 күнүгэр диэри Филиппов Яков Иванович үлэҕэ ананан элбэх докумуону хомуйан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбыгар туттарбыта. Кини хомуйбут Үөһээ Бүлүү оройуонун олоҕун хабар 1920-1948 сыллардаах 8318 дьыала бэриллибитэ.

Ити докумуоннар истэригэр Далырдааҕы Иннокентьевскай таҥара дьиэтин 1975-1915 сыллардааҕы, Үөһээ Бүлүүтээҕи Инороднай Управа 1898-1917 сыллардаах, Үөһээ Бүлүү Ситэриилээх Комитетын 1924- 1929 сыллардааҕы, “Саҥа Олох” диэн Ороһу сельсоветын 1928-1947 сыллааҕы, Прокуратура 1937-1945 сыллаах, НКВД 1937-1943 сыллаах, онтон да атын араас 31 тэрилтэ докумуоннара бэриллибиттэрэ. 

Онтон государственнай архыып сэбиэдиссэйдэринэн үлэлээбиттэрэ:

Егорова Мария Константиновна - 1954-1960 с.с.
Ефимова Наталья Степановна - 1960-1981 с.с.
Дьячковская Анна Павловна - 1981-1985 с.с.
Тумусова Зоя Егоровна - 1986-1987 с.с.
Николаева Мария Петровна - 1987-2008 с.с.
Петрова Сардана Сергеевна - 2009-2015 с.с.
Семенова Александра Александровна 2015-2019 с.с.
Колесова Александра Петровна - 2019 сылтан 

Билиҥҥи кэмҥэ улуус архыыба 66 фондалаах. Онно 1929 сылтан 2014 сылга дылы хомуллубут докумуоннар, барыта 17997 единица хранения, ити иһигэр 13282 управленческай, 191 личнэй састаап, 181фотодокуменнар, 191 единица оройуоҥҥа биллэр дьон тустаах дьиҥнээх докумуоннара буолаллар. 18 фонда ликвидированнай, эстибит тэрилтэлэр 2064 единица дөкүмүөннэрэ баар.

## Быһаарыылар
2. Приветствие
Pixar

**Pixar** () — АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан. NASDAQ индекска оонньонор үрдүк технологиянан туттарын иһин.

Walt Disney конгломератка киирэр 80% акцията, 20% көҥүл эргийэр.
Базз Лайтер

**Базз Лайтер** () — элбэх мультикка көстөр мультик геройа, франшиза лицензиятынан Walt Disney уонна Pixar тэрилтэлэргэ тиксэр.

## Өссө маны көр
* Лайтер (мультик)
Отбасы банк

**Отбасы Банк** — Казахстаан спнццалищированнай баана, ипотека эрэ өттүнэн үлэлиир.
Байтэрэк

**Байтэрэк** (Байтерек) — Казахстаан харчы уонна промышленность конгломерата, дойдуга саамай бөдөҥ буолар капитализациятынан. Байтэрэк конгломератка элбэх бааннар, медия империялар, үп кииннэрэ, һобуоттар киирэллэр.
Апельсин Банк

**Апельсин Банк** — Узбекистаан саамай кыракый, ол эрэн саамай түргэнник сайда турар баана буолар. Сүрүннээн онлайн үлэлиирин иһин уонна ажиотажнай ааттааҕын иһин. 2021 сыллаахха төрүттэммитэ. 

## конкуреннара Узбекистаҥҥа
* Kapital Bank Uzbekistan
* Узнацбанк
* Асака Банк
* Народный Банк
* Алока Банк
* Хамкор Банк

## кыттар төлөбүр системалара
* UzCard
* HUMO
* VISA
* MasterCard
* МИР

Сайта: https://apelsin.uz/ru
Узбекистан Национальнай Баана

**Узбекистан Национальнай Баана** () — Узбекистаан саамай бөдөҥ баана.
Асака Банк

**Асака Банк** — Узбекистаан иккис бөдөҥ баана капитализациятынан, 1995 төрүттэммитэ.
Kapital Bank Uzbekistan

**Kapital Bank** — Узбекистаан биир бөдөҥ чааһынай баана буолар, Азербайджан дойдутугар баар Kapital Bank Azerbaijan баан филиала буолар. 

Сүрүн салалтата — Баку (Азербайджан), филиаллара - Ташкент (Узбекистан). 

Сэрии кэнниттэн, Олунньу 24 күнүн 2022 кэнниттэн ынырык элбэх Арассыыйа дьоно Узбекистаҥҥа бу бааҥҥа карточка арыйтара кэлэллэр. 

Kapital Bank кыттар төлөбүр системалара МИР, UzCard, HUMO, VISA, MasterCard, Union Pay. 

Саайта: https://kapitalbank.uz/ru/welcome.php
Kapital Bank Azerbaijan

**Kapital Bank** — Азербайдьан биир бөдөҥ чааһынай баана. Салалтата — Баку.
UzCard

**UzCard** — Узбекистан национальнай харчы эргитэр уонна төлөбүр системата буолар, дойду 31 баанын холбуур уонна МИР төлөбүр систематын кытта интегрированнай.
HUMO

**HUMO** — Узбекистан харчы эргитэр төлөбүр системата, сүрүн валүтата сум буолар.
Бакай Банк

**Бакай Банк** — Кыргыстаан биир бөдөҥ коммерческай баана, бары банковскай өҥөнү дьоҥҥо оҥорор. 

Кыттар төлөбүр системалара: МИР, UzCard, MasterCard, VISA, UnionPay. 

Олунньу 24 күнүн 2022 сыл кэнниттэн элбэх сахалар уонна нууччалар сэрииттэн куота таарыйа бу бааҥҥа карточка арыйтараллар (харчыларын Арассыыйаттан куоттараллар).
Пайксвилл

**Пайксвилл** () — Мэриленд штатыгар баар кыракый куорат, 3 км тэйиччи Балтимор куораттан сытар. Элбэх еврейдэр, сахалар, украиннар, узбектар олохсуйан олорор сирдэрэ.
Көҥүл тустууга ССРС спордун бастакы маастардара

Бу испииһэк Ахмет Дмитриев 2012 с. тахсыбыт кинигэтигэр бэчээттэммитэ. Ааптар нүөмэрдээбитинэн сылдьар.

* 1. Дмитрий Данилов. Ньурба
* 2. Петр Гаврильев. Ньурба 
* 3. Зосим Иванов. Ханалас
* 4. Сергей Иванов. Ньурба
* 5. Владимир Варламов. Кэбээйи
* 6. Альберт Захаров. Сунтаар 
* 7. Владимир Данилов. Сунтаар
* 8. Николай Гоголев. Нам
* 9. Владимир Корякин. Бүлүү
* 10. Петр Попов. Сунтаар
* 11. Максим Сибиряков. Чурапчы
* 12. Илья Кондратьев. Ханалас 
* 13. Семен Дмитриев. Уус Алдан
* 14. Петр Алексеев. Ньурба
* 15. Эдуард Гегеев. Дьокуускай 
* 16. Калистрат Владимиров. Таатта
* 17. Николай Алексеев. Нам
* 18. Анатолий Габышев. Мэнэ Ханалас
* 19. Алкивиад Иванов. Сунтаар
* 20. Николай Николаев. Сунтаар
* 21. Николай Иванов. Ньурба
* 22. Алексей Ермолаев. Чурапчы
* 23. Николай Никитин. Амма
* 24. Николай Охлопков. Нам
* 25. Афанасий Сергеев. Мэнэ Ханалас
* 26. Николай Сафонов. Сунтаар
* 27. Иван Аянитов. Чурапчы 
* 28. Федот Федотов. Бүлүү
* 29. Николай Босиков. Уус Алдан
* 30. Максим Тихонов. Нам
* 31. Виктор Емельянов. Дьокуускай
* 32. Федор Винокуров. Чурапчы
* 33. Владимир Попов. Сунтаар
* 34. Николай Неустроев. Абый
* 35. Алексей Атласов. Мэнэ Хангалас
* 36. Константин Луковцев. Таатта
* 37. Иннокентий Халдеев. Уус Алдан
* 38. Геннадий Гребнев. Хангалас
* 39. Николай Корякин. Үөһээ Бүлүү
* 40. Иннокентий Протодьяконов. Чурапчы 
* 41. Станислав Романов. Чурапчы
* 42. Вячеслав Карпов. Чурапчы
* 43. Прокопий Шестаков. Чурапчы
* 44. Клим Никитин. Дьааны
* 45. Николай Габышев. Нам
* 46. Николай Захаров. Амма
* 47. Роман Дмитриев. Эдьигээн
* 48. Гавриил Дмитриев. Эдьигээн
* 49. Владимир Андросов. Таатта
* 50. Константин Леонтьев. Горнай.

## Быһаарыылар
Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ

Көҥүл тустууга Саха сириттэн төрүттээх үтүөлээх тириэньэрдэр (болҕой: САССР уонна СӨ көҥүл тустууга үтүөлээх тириэньэрдэрэ атын испииһэккэ киирэллэр)

### ССРС ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ
# Дмитрий Петрович Коркин. 1970 с.
# Роман Михайлович Дмитриев. 1984 с.

### РСФСР ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ
# Николай Николаевич Волков. 1966 с. 
# Дмитрий Петрович Коркин. 1966 с.
# Николай Петрович Неустроев. 1975 с.

### РОССИЯ ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРДЭРЭ
# Будимир Григорьевич Яковлев 
# Борис Прокопьевич Егоров
# Иван Николаевич Сивцев 
# Владимир Дмитриевич Попов
# Борис Прокопьевич Федоров 
# Роман Михайлович Дмитриев
# Василий Егорович Стручков

### ТАДЖИКИСТАН ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРЭ
# Борис Герасимович Аргунов

### УКРАИНА ҮТҮӨЛЭЭХ ТРЕНЕРЭ
# Павел Павлович Пинигин

### Эбии көр
* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ

Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрин испииһэгэ

# Николай Николаевич Волков - Дьокуускай, 1964 c.
# Дмитрий Петрович Коркин Чурапчы, 1964 с. 
# Иван Васильевич Морозов - Москва, 1964 с.
# Арташес Сагателович Карапетян - Москва, 1964 с. 
# Иван Васильевич Павлов - Бэрдьигэстээх, 1969 с. 
# Николай Кириллович Алексеев Дьокуускай, 1970 c.
# Сергей Андреевич Преображенскай Москва, 1972 c.
# Николай Михайлович Давыдов Амма, 1972 с.
# Николай Иванович Николаев Сунтаар, 1974 с. 
# Николай Прокопьевич Иванов - Ньурба, 1974 с. 
# Николай Петрович Неустроев Дьокуускай, 1975 c.
# Дзантемир Георгиевич Зангиев Хабаровскай, 1977 c.
# Георгий Анатольевич Бураков Киев, 1977 с. 
# Николай Егорович Степанов Дьокуускай, 1979 c.
# Василий Петрович Уваров Майа, 1979 с. 
# Николай Иванович Сафонов - Дьокуускай, 1981 с. 
# Константин Сергеевич Постников Чурапчы, 1981 c.
# Семен Федорович Алексеев - Нам, 1981 с. 
# Дмитрий Максимович Данилов Дьокуускай, 1981 c. -
# Николай Николаевич Рожин Бороҕон, 1983 с.
# Михаил Егорович Захаров Чурапчы, 1984 с. 
# Михаил Степанович Скрябин - Дьокуускай, 1984 c.
# Юрий Аванесович Шахмурадов Москва. 
# Иннокентий Андреевич Халдеев - Борогон.
# Валерий Фомич Уаров- Сунтаар.
# Михаил Гаврильевич Кожуров - Майа. 
# Афанасий Афанасьевич Лугинов Нерюнгри.
# Василий Гаврильевич Румянцев  - Дьокуускай.
# Калина Иванович Сидоров - Дьокуускай.
# Владимир Прокопьевич Корякин - Дьокуускай. 
# Роман Васильевич Неустроев - Чурапчы.
# Николай Николаевич Константинов - Борогон.
# Петр Дмитриевич Неустроев Дьокуускай.
# Борис Герасимович Аргунов Душанбе.
# Николай Семенович Алексеев - Эдьигээн.
# Николай Иннокентьевич Винокуров - Анаабыр. 
# Владимир Дмитриевич Попов - Дьокуускай.
# Олег Дмитриевич Лебедев - Покровскай.
# Анатолий Николаевич Константинов - Борогон.
# Александр Николаевич Иванов - Дьокуускай.
# Иван Николаевич Сивцев - Дьокуускай.
# Семен Гаврильевич Петров Мэнэ Хангалас
# Петр Васильевич Портнягин Дьааны.
# Степан Петрович Сивцев Дьокуускай.
# Михаил Михайлович Каженкин Дьокуускай.
# Валерий Николаевич Семенов - Дьокуускай.
# Борис Прокопьевич Федоров Дьокуускай
# Кирилл Николаевич Захаров - Чурапчы
# Владимир Николаевич Кириллин - Горнай 
# Иннокентий Семенович Кочкин - Дьокуускай. 
# Прокопий Семенович Иванов - Дьокуускай.
# Александр Степанович Куличкин - Мэҥэ Ханалас. 
# Игнат Михайлович Сысолятин - Чурапчы.
# Иван Иванович Дмитриев - Томпо. 
# Александр Анатольевич Софронов - Москва.

### Эбии көр
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн төрүттээх ССРС, РСФСР уонна РФ үтүөлээх тириэньэрдэрэ
Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара

Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардарын испииһэгэ:

# Роман Дмитриев
# Павел Пинигин
# Александр Иванов
# Василий Гоголев
# Петр юмшанов
# Прокопий Николаев
# Юрий Копытов 
# Герман Контоев
# Сергей Николаев
# Виктор Лебедев

### Эбии көр
* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар

Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар испииһэктэрэ:

# Алексей Ермолаев
# Гавриил Дмитриев
# Николай Неустроев
# Егор Алексеев
# Григорий Христофоров
# Петр Христофоров
# Иннокентий Аянитов
# Василий Чириков
# Михаил Протопопов
# Николай Яковлев Ньургун Иванов
# Владимир Торговкин
# Егор Охлопков
# Алексей Соловьев
# Иван Пантилов
# Афанасий Заболоцкай
# Павел Капитонов
# Александр Птицын
# Леонид Спиридонов
# Александр Контоев
# Ньургун Чукров
# Данил Неустроев Семен Семенов
# Владислав Андреев
# Михаил Иванов
# Евгений Коломиец
# Николай Старостин

### Эбии көр
* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар
Оһуохай Уола

**Оһуохай Уола** (Дмитрий Николаевич Федоров) – хоһоонньут. 

Бастакы кинигэтэ 2018 сыллаахха «Айар тыл умсулҕана» диэн ааттанан тахсыбыта. Хомуурунньукка аан тылы суруйааччы, поэтесса Александра Григорьева – Сандаарыйа суруйбута

## Быһаарыылар
Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар

Саха сириттэн көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы категориялаах судьуйалар испииһэктэрэ

* Павел Пинигин
* Алексей Мостахов
* Николай Степанов
* Николай Рожин
* Николай Константинов
* Петр Платонов
* Семен Окоемов
* Владимир Попов
* Гаврил Троев
* Виктор Рукавишников
* Николай Старостин
* Валерий Табатыков
* Николай Крылов 
* Аркадий Тастыгин

### Эбии көр
* Көҥүл тустууга Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сирин үтүөлээх тириэньэрдэрэ
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардар
* Көҥүл тустууга Саха сириттэн спорт үтүөлээх маастардара
Кэйп Канаверал

**Кэйп Канаверал** () - диэн Атлантик океан кытылыгар баар, Флорида штатыгар баар сир. Онно NASA куйаары үөрэтэр лабораториялара уонна куйаарга ракеталары көтүтэр базалара баар, Кеннеди президент аатынан. 

Кэйп Канавералтан 1969 сыллаахха Аполлон 11 диэн ыйга Нил Армстронг көппүт программата буолбута.
Аполлон 11

**Аполлон 11** диэн 1969 сыллаахха дьону ыйга көтүтэр программа, NASA үбүлээһининэн.

## Өссө маны көр
* Армстронг Нил
Евгений Пригожин

thumb|Евгений Пригожин (2010)
**Евгений Пригожин**  (толору аата **Евгений Викторович Пригожин**), Санкт-Петербург куоратка бэс ыйын 1 күнүгэр 1961-2023 сыллаахха төрөөбүт, Wagner Group диэн дьону өлөрөр байыаннай чааһынай тэрилтэлээх, 80-90 сыллардаахха Африка дойдуларыгар бэйэтэ сэриигэ сылдьыбытынан биллэр, бэйэтэ этэринэн "резал там многих негров". 

Владимир Путин оҕо саас доҕоро, онон сибээстээн Путин өйөөһүнүнэн элбэх тэрилтэлэри хонтуруоллуур. 2000 сыллардаахха Госдума депутаттарыгар ас бэлэмнии сылдьыбыта, онон хос аат иҥпитэ "Повар Путина". Биллэр олигарх.

84 омук сиригэр санкцияларга түбэспит, Сирияҕа, Украинаҕа уонна Африка дойдуларыгар байыаннай буруйу оҥорбутунан биллэр. 

2022 сыллаахха АХШ, Дьоппуон, Германия, Украина дойдулара бултууллар кинини. 

Уопсайынан куһаҕан киһинэн биллэр киһи, моральнай хаачыстыбата суоҕунан. 2022 сыллаахтан хаайыылаахтара Украинаҕа сэриигэ ыытарынан биллэр.

Атырдьах ыйын 23 күнүгэр 2023 сыл, оруобуна икки ыйынан Тверской уобаласка авиакодромҥа өлбүтэ.
Александр Дугин

**Александр Гельевич Дугин**, тохсунньу 7 күнүгэр 1962 сыллаахха Москуба куоратка төрөөбүт, Арассыыйа биллэр пропаганда тарҕатар киһитэ уонна Нуучча эйгэтэ диэн фашисткай идеология төрүттээччитэ, биллэр нуучча националиһа буолар, скинхедтары үбүлээһиҥҥэ кыттааччы. 

Владимир Путин кини идеологийатын тутуһарынан биллэр.

Даша Дугина диэн кыыстаах этэ, онтукатын өлөрбүттэрэ, Украина сэриитин өйөөбүтүн иһин уонна аҕатын курдук пропагандист буолбутун иһин.
Даша Дугина

**Дарья Дугина** диэн биир акаары өйдөөх дьахтар этэ. Александр Дугин оҕото. Нуучча эйгэтэ идеолога. Мээнэ мээнэ буолбутун иһин өлөрбүттэрэ. Ким өлөрбүтэ биллибэт.
IPhone 13 Pro

**iPhone 13 Pro** уонна кини улахан вариана **iPhone 13 Pro Max** — Apple тэрилтэ 2021 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ, Apple A15 диэн чиптаах уонна iOS 15 диэн операционнай системанан үлэлиир.

## атын флагманнар
* iPhone 12 Pro - 2020 сыллаах флагмана
* iPhone 14 Pro - 2022 сыллаах флагмана
PetroChina

**PetroChina** — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ниэп уонна гаас хостооччу. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Xiaomi MIX Fold 2

**Xiaomi MIX Fold 2** - Xiaomi тэрилтэ 2022 сыллаах флагмана, Аан Дойдуга саамай популярнай төлөпүөнэ буолар. Аан бастакытын iPhone-нары сиппит атын телефон маркаларыттан.
Тэйэр Хайа

**Тэйэр Хайа** (былыргы сахалыы аата **Tejer khaia**) - Таатта улууһа сиригэр баар хас даҕаны хайалар, Амма үрэх аттыгар уонна Даайа Аммата диэн сиргэ баар. Улахан айылҕа сирэ буолар.
IPhone 12 Pro

**iPhone 12 Pro** — Apple тэрилтэ 2020 сыллаах флагман төлөпүөнэ, Apple A14 чиптаах уонна iOS 14 операционнай системанан үлэлиир. Кини улахан версиатын **iPhone 12 Pro Max** дииллэр.

## атын флагманнар
* iPhone 13 Pro - 2021 сыллаах флагмана
* iPhone 14 Pro - 2022 сыллаах флагмана
IPhone 11 Pro

**iPhone 11 Pro** уонна улахан варианын **iPhone 11 Pro Max** дииллэр — Apple 2019 сыллаах флагмана, Apple A13 чиптаах уонна iOS 13 операционнай системалаах.

## флагманнара
* iPhone 12 Pro - салҕыыта

* iPhone XS - 2018 сыллаах флагман
Xiaomi Mi 11 Ultra

**Xiaomi Mi 11 Ultra** - Xiaomi тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ.

## атын флагманнара
* Xiaomi 12S Ultra - 2022 сыллаах
* Xiaomi MIX Fold 2 - 2022 сыллаах
Huawei P50

**Huawei P50** уонна улахан вариана **Huawei P50 Pro** диэн Huawei 2021 сыллаах флагман төлөпүөнэ. 

## атын флагманнара
* Huawei P40 - 2020 сыллаахха
* Huawei P30 - 2019 сыллаахха
* Huawei P20 - 2018 сыллаахха
Huawei P20

**Huawei P20** уонна тупсарыллыбыт вариана **Huawei P20 Pro**, 2018 сыллаах флагман, Huawei тэрилтэ бастакы фотофлагмана уонна бастакы Leica тэрилтэни кытта линза интеграциялаабыт телефоннара, 2018-2020 сыллаахха дылы DxOMark һурунаал этэринэн саамай бастыҥ фотокамералаах телефон буола сылдьыбыта.
DxOMark

**DxOMark** — интернет саайт, сыл аайы бастыҥ камералаах флагман төлөпүөннэри тэҥниир уонна рейтиҥ оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга ханнык төлөпүөн крутой камералааҕын тэҥниир һурунаал.
Samsung Galaxy S21

**Samsung Galaxy S21** - 2021 сыллаахха тахсыбыт флагман төлөпүөннэр (уопсайа 4 устуука) Samsung тэрилтэ киэнэ. 

* Samsung Galaxy S22 - 2022 сыллааҕы
Samsung Galaxy S22

**Samsung Galaxy S22** - 2022 сыллааҕы Samsung тэрилтэ атыыга таһаарбыт флагманнара. 4 устуука, саамай крутойа Samsung Galaxy S22 Ultra дэнэр.
Realme 9 Pro+

**Realme 9 Pro+** - 2022 сыллаахха тахсыбыт Realme тэрилтэ ортоку бүджетнай флагмана.
OnePlus 10 Pro

**OnePlus 10 Pro** — 2022 сыллаахха тахсыбыт OnePlus флагмана. OnePlus 9 Pro салҕыыта буолар.
Huawei P30

**Huawei P30** уонна тупсарыллыбыт вариана **Huawei P30 Pro** - Huawei 2019 сыллааҕы оҥорон таһаарбыт флагман төлөпүөнэ.
Huawei P20 салҕыыта буолар.
Huawei P40

**Huawei P40** уонна тупсубут вариана **Huawei P40 Pro** - 2020 сыллаах Huawei флагман төлөпүөнэ.

## атын флагманнара
* Huawei P50 - 2021 сыллаах
* Huawei P30 - 2019 сыллаах
* Huawei P20 - 2018 сыллаах
OnePlus 9 Pro

**OnePlus 9 Pro** — 2021 сыллаах тахсыбыт OnePlus флагмана.

## Өссө маны көр
* OnePlus 10 Pro
Hasselblad

**Hasselblad** — Швеция тэрилтэтэ, OnePlus тэрилтэ флагман төлөпүөннэригэр камера оҥорорунан биллэр.
Vivo X Fold

**Vivo X Fold** — Vivo тэрилтэ 2022 сыллааҕы флагман кинигэ төлөпүөнэ.
Vivo X80

**Vivo X80** — Vivo 2022 сыллаахха айбыт уонна атыыга таһаарбыт 4 устуука флагманскай төлөпүөннэрэ.
Сууллуу (киинэ, 2022)

**Сууллуу** () — АХШ киинэтэ, Атырдьах ыйын 12 күнүгэр 2022 сыллаахха официально тахсыбыта. Хотя пиратскай версията Zona ый иннинэ тахсыбыта.
QIWI

**QIWI** диэн интернет кошелек буолар. Биир Арассыыйа биллэр төлөбүр системата.
Toray Industries

**Toray Industries** (Торай Индастриз) — Дьоппуон индустрияҕа сыһыаннаах табаартары оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай бөдөҥ пластик, полимер, нефтехимия оҥорор тэрилтэ (75% Аан Дойду рыногар). 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq индекска эмиэ ааҕыллар.

Toray Industries бэйэтэ конгломерат курдук буолар, кини бас билиитигэр 82 промышленнай тэрилтэлэр 164 омук сиригэр үлэлииллэр.

## Бас билээччилэр Toray Industries

* Mitsui Group - 69% өлүүтүн
* Mitsubishi - 11% өлүүтүн
* BlackRock - 10% өлүүтүн
* 10% акцията NYSE көҥүл эргийэр
ХААН Банк

**ХААН Банк** — Монголия саамай бөдөҥ чааһынай баана, 1991 сыллаахха төрүттэммит. Дойдуга 559 отделениялардаах. Western Union нөҥүө Bank of America харчы бырахсар уонна доҕордоһор. 

Салалтата — Улаан Баатар.
Хас Банк

**ХасБанк** — Монголия 2001 сыллаахха төрүттэммит чааһынай баана, дойду 30% дьоно туттар. 

Салалтата — Улан Батор.
Golomt Bank

**Golomt Bank** () - 1995 сыллаахха төрүттэммит Моҕол Уус дойдутун чааһынай баана.
Дархан (куорат)

**Дархан** диэн Моҕол Уус үһүс улахан куората, дьонун ахсаана 85000 киһи (2022).
Zona

**Zona** (*Зона*) — интернет программа, Android смартфоннарга уонна телевизордарга үлэлиир программа. Сыала соруга туох да регистрациата суох уонна босхо киинэ мультик көрүөххүн сөп.

Бу саайтарга:

# https://w1.zona.pub/
# https://android.zona.pub/ (бу ордук)
# https://android.zona.ru/download.html

## Конкурена
* Zetflix (Netflix киинэлэрин уоран көрдөрөр босхо уонна регистрациата суох). 

## Сүбэ
Zona уонна Zetflix туттар дьон VPN тутталлара көҥүллэнэр уонна ирдэнэр, пиратскай киинэ көрөллөрүн иһин штрафтаммат курдук. Саамай ордук VPN Surfshark буолар (QIWI кошелёк нөҥүө төлүүгүн). Эбэтэр босхо үчүгэй VPN Lantern.
Lantern

**Lantern** (Лантерн, эбэтэр Фонаар диэн тылбаастанар) — аатырбыт VPN сервис буолар, интернет ситимҥэ цензура утары охсуһар тэрил.
Эрдэнэт

**Эрдэнэт** - Моҕол Уус иккис улахан куората, дьонун ахсаана 100 киһи курдук (2022).

Эрдэҥэт, ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠤ — Орхон провинциятын киин куората, Монголия Орхон провинциятын киин куората, Улаанбаатар кэнниттэн Монголияҕа иккис улахан куорат. Улаанбаатартан чугастык 380 км тэйиччи сытар уонна киин куораты кытта суол уонна тимир суолунан ситимнээх.
Убсу Нуур күөлэ

**Убсу Нуур** () - Моҕол Уус саамай улахан күөлэ, теория быһыытынан астероид түһүүтүттэн үөскээбит буолуон сөп.

Чугас куорат - Улаангом.
Улаангом

**Улаангом** - диэн Моҕол Уус кыракый куората, дьонун ахсаана 22000 киһи. Моҕол Уус дойдутугар соҕотох сир, Арассыыйаттан электроэнергия ылар уонна онтон тутуллар.
Unitel (сибээс)

**Unitel** — Монголия 14 улахан тэрилтэтэ уонна дойду 2 улахан сотовай оператора (4G/5G) үлэлиир. Улахан конгломерат, конгломератка Монголия, Иркутскай уобалас (Россия), Бүрээтийэ (Россия), Кытай хоту өттүн IPTV хааччыйар тэрилтэлэр киирэллэр уонна LookTV ситим холбонор. 

Салалтата — Улаан Баатар.
G-Mobile

**G-Mobile** — Монголия 4 улахан сотовай оператора (уопсайа дойдуга 5 баар). Сүрүннээн тыа сиригэр уонна Гоби пустыняҕа хабар, CDMA технологиянан үлэлиир.
Skytel (сибээс)

**SkyTel** (Скайтел) — Монголия 3 улахан сотовой оператора, 4G ситиминэн үлэлиир. 

Салалтата — Улаан Баатар.
Mobicom Corporation

**Mobicom Corporation** — Монголия телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. Конгломератка интернет телевидение, радио, телеканаллар, медия индустрия, сотовой оператор (5G ситим, дойдуга бастакы, Unitel сибээһин ситэр). 

Mobicom Corporation бэйэтэ дьоппуон Sumitomo конгломератка холбонор.

Салалтата — Улаан Баатар.
Хара Ус Нуур

**Хара Ус Нуур** (, лит. «Хара Уу Күөлэ») — Монголия арҕаа өттүгэр сытар улахан күөл, дойдуга иккис улахан тууһа суох күөл уонна үһүс буолар улаханынан.
Гоби

**Гоби** (, ) — Монголия уонна Кытай сирдэригэр сытар улахан курааҥы (пустыня). Улахан итии кумах куйаара. Ол эрэн Гоби курааҥыга каньоннар бааллар, кыһыл кумахтан уонна таастан турар.
H&M

**H&M** — Швеция таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 84 омук сиригэр үлэлиир.
Inditex

**Inditex** — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, улахан конгломерат (конгломератка биллэр Zara Home, Massimo Dutti, Bershka, Oysho, Pull & Bear, Stradivarius, Uterqüe уонна да атын таҥас бреннара киирэллэр). Аан Дойдуга бэйэтин бизнес эйгэтигэр саамай бөдөҥ, 143 омук сиригэр үлэлиир.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Zara

**Zara** — Испания таҥас тигэр уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Inditex конгломератка киирэр.
Света (ырыаһыт)

**Света** (толору аата **Светлана Александровна Колтунова**) — Арассыыйа биллэр ырыаһыта, оһуоба 1990–2000 кэмнээҕигэ бэйэтэ тахса сылдьыбыт уонна 90-2000 сылларга улааппыт дьон истэр ырыаһыттара.

Москва игин курдук сирдэринэн концердыыр диэтэххэ, 2022 сыллаахха күһүн Бэрдьигэстээххэ кэлэн концердаан барта.
Сергей Жуков

**Сергей Евгеньевич Жуков** — Арассыыйа биллэр бизнесмена, продүсера, ырыаһыта, Руки Вверх! бөлөх солиһа буолар.
Руки Вверх!

**Руки Вверх!** — 1995 сыллаахтан төрүттэммит уонна үөскээбит Арассыыйа ырыа бөлөҕө. 1998-2006 сыллардаахха популярноһа саамай үрдүк көрдөрүүтүгэр сылдьыбыта, кини ырыалара Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Белоруссияҕа, Казахстаҥҥа хит буола сылдьыбыттара.

## Өссө маны көр
* Сергей Жуков
Куһаҕан уолаттар (мультик)

**Куһаҕан уолаттар** () — АХШ мультига, 2022 сыллаахха муус устар ыйыгар тахсыбыт. Universal Pictures киинэ тэрилтэтэ оҥорбут.

## Сүжета
Сүрүн геройдар Бөрө, акула, йооҕуй оҕус, эриэн үөн, Лисингтон саһыл, мармелад уу сибинньэтэ.
Миньоннар: Грүвитацийа

**Миньоннар: Грүвитацийа** () — АХШ 2022 сыллаах мультига, Universal Pictures оҥорбут мультига. 2022 сыллаахха саамай элбэх барыһы киллэрбит мультик.
Саппыкылаах куоска: Бүтэһик баҕа санаа

**Саппыкылаах куоска: Бүтэһик баҕа санаа** () — АХШ мультика, 2022 сылга кыһын тахсыахтаах. Universal Pictures уонна DreamWorks Animation Television айбыт мультиктара.

2022 сыллаахха саамай күүтүүлээх франшиза буолар. Сэрэйэн көрдөххө кассовай харчы барыһа рекорд олохтуохтаах.
Антон Лядов

**Антон Вячеславович Лядов** — Rutube уонна YouTube блогер, биллэр трэвел блог көрдөрөр уонна документальнай киинэ устааччы. YouTube хайҕабылынан кыһыл көмүс кнопкалаах.

Олунньу 16 күнүгэр 1991 сыллаахха Самара куоратка төрөөбүтэ. Журналистика үөрэхтээх.
Жанна Бадоева

**Жанна Осиповна Бадоева** — Украина, Арассыыйа, Литва трэвел журналиһа, YouTube блогера.
Антон Птушкин

**Антон Юрьевич Птушкин** — Украина тревел блогера YouTube видеохостиҥҥа, биллэр журналист, 2020 сыллаахха Украина бастыҥ журналиһа буолбута. Ыам ыйын 22 күнүгэр 1984 сыллаахха Луганскай куоратка төрөөбүтэ.
Jelly Belly

**Jelly Belly** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ кэмпиэттэри оҥорор тэрилтэ, 180 омук сиригэр үлэлиир.
Prime Video

**Prime Video** (Прайм Видео) — Amazon тэрилтэ стриминговай сервиһэ, Аан Дойдуга улаханынан үһүс (YouTube уонна Netflix) кэнниттэн уонна бастакы бэйэтэ киинэ оҥорорунан (бэйэтэ студиялаах Amazon Studios).
Сильвестер Сталлоне

**Сильвестер Сталлоне** (толору аата , 6.7.1946–) — итальянец хааннаах АХШ биир биллэр артыыһа, от ыйын 6 күнүгэр 1946 сыллаахха Саҥа Йорк куоратка төрөөбүт. Аан Дойду биир биллэр артыыһа, 50 тахса киинэҕэ уһуллубут.
Уон үс олох

**Уон үс олох** () — Аустралия, Улуу Британия, Тайлаан бииргэ кыттыһан уһулбут киинэлэрэ, 2018 сылга буолбут түбэлтэҕэ олоҕуран.

Киинэни Prime Video дистрибьютор курдук стриминг нөҥүө тарҕатар. 

Сүжетка 13 киһи пещераҕа (хайа хаспаҕар) хаайтаран хаалалларын туһунан уонна 18 күн аһылыга суох тыыннаах хаалбыттарын туһунан.
Nuance Communications

**Nuance Communications** — АХШ нейроннар ситимнэрин сайыннарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар. Дьоппуон Mitsui Group уонна DARPA үбүлээһининэн олорор тэрилтэ. 

2011–2022 дылы 53 өйдөөх нейроннары оҥорбут, олор ахсааннарыгар Siri өйдөөх нейроннар ассистены (iPhone төлөпүөннэргэ барытыгар баар).

Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга холбонор.
IPhone 14 Pro

**iPhone 14 Pro** (**Айфон 14 Про**) — Apple тэрилтэ 2022 сыллаах флагман төлөпүөннэрэ, Балаҕан ыйын 7-8 күннэригэр 2022 күн сирин көрдөрдө. Улахан размердаах вариана - **iPhone 14 Pro Max**.

iPhone 14 Pro саҥа Apple A16 чиптаах уонна саҥа iOS 16 үлэлиир операционнай системалаах буолар. 

Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа санкцияларынан сибээстээн атыыга тахсыбат, ол эрэн дьон сим биир Казахстан нөҥүө эбэтэр "челноктар" нөҥүө атыылаһаллар. 

Бу iPhone 14 Pro саха тылын поддержкалыыр буолар, iOS систематыттан.
Самаритян (киинэ, 2022)

**Самаритян** () — АХШ киинэтэ, Prime Video тэрилтэ уһулбут Metro Goldwyn Mayer тэрилтэ өйөөһүнүнэн. Сүрүн оруолга супергерой Сильвестер Сталлоне.
Xfinity

**Xfinity** — АХШ тэрилтэтэ, Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Мексикаҕа биир улахан кабельнай интернет ситимин тардааччы, IPTV тарҕатааччы, уонна 5G ситиминэн сибээс тэрийээччи үгүс штаттарга. 

Xfinity тэрилтэ аатырбыт Comcast конгломератка киирэр.
Apple Park

**Apple Park** — Apple тэрилтэ сүрүн офиһын уонна салалтатын дьиэтин ааттыыллар, 2017 сыллаахха Норман Фостер дизайынынан тутуллубута.
Норман Фостер

**Норман Фостер** () - Улуу Британия биллэр архитектора уонна дизайнера.
Купертино

**Купертино** — Калифорния штатыгар баар кыракый куорат, Аан Дойдуга IT тэрилтэлэр баалларынан биллэр, олор ахсааннарыгар Apple уонна Symantec.
NortonLifeLock

**NortonLifeLock** (урукку аата **Symantec**) — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр кибер харыстабыл эйгэҕэ үлэлиир тэрилтэ. Салалтата — Купертино.
Apple TV+

**Apple TV+** — Apple тэрилтэ киинэ устар, мультик айар уонна стриминг нөҥүө көрдөрөр сервиһа. Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Apple эрэ техникаларынан көстөр.
Нестеров Василий Иванович

**Василий Иванович Нестеров** — учуутал, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

1960 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.
IPhone X

**iPhone X** (**iPhone Ten**, ол эбэтэр **Онус айфон**) — Apple 2017 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөнэ, Apple A11 чиптаах. 

2018 сыллаахха тупсарыллыбыт вариана тахсыбыта - iPhone XS.
IPhone XS

**iPhone XS** уонна улахан вариана **iPhone XS Max** — Apple 2018 сыллааҕы флагман төлөпүөннэрэ, iPhone X тупсарыллыбыт вариана буолар.
Vivo X70

**Vivo X70** уонна тупсарыллыбыт вариана **Vivo X70 Pro** — Vivo тэрилтэ 2021 сыллаахха таһаарбыт флагман төлөпүөннэрэ. Аан Бастакы — Zeiss линзалары туттубута камераларыгар. 

2022 сыллаахха тупсарыллыбыта тахсыбыта - Vivo X80.
Carl Zeiss AG

**Carl Zeiss AG** (Карл Зайц) — Германия тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ оптическай линзалары оҥорор, Mitsui Group оптическай линзалары оҥорор конгломерат тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр, ол эрэн технологическай процестара автономнай. 

Ону таһынан Карл Зайц тэрилтэ биир бөдөҥ медицинскай техникалары оҥорорунан биллэр, биолабораториялары.

Fortuna 500, Nasdaq курдук индекска акциялара холбонор.
Стив Дьобс

**Стив Дьобс** — Apple империатын төрүттээбит киһи, улуу киһи.
CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо

**CODA: Истибэт төрөппүттэрдээх оҕо** — АХШ уонна Франция киинэтэ, Apple TV+ нөҥүө тарҕанар. 

## Сүжетка
Истибэт аҕалаах, ийэлээх уонна убайдаах кыых баар, кини бэйэтэ кулгааҕынан истэр. Кини олоҕун көрдөрөр киинэ.
Honor (бренд)

**Һonor** — Huawei конгломератка киирэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ төлөпүөннэри оҥорорунан биллэр. 2021 сылтан ыла технологическай процестара Huawei төлөпүөннэргэ сыһыана суох.
Sony Mobile

**Sony Mobile** (урукку аата **Sony Ericsson**) — Sony конгломерат смартфоннары уонна планшеттары оҥорор салаата, туспа тэрилтэ, Sony иһигэр холбоммот, ол эрэн кини бизнес эйгэтигэр конгломератка холбонор. Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ.

Fortuna 500, Nasdaq индекска ааҕыллар.
Globalstar

**Globalstar** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ спутниктары айар уонна көтүтэр тэрилтэ.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Apple Music

**Apple Music** — Apple ырыа уонна радио иһитиннэрэр стриминг сервиһа.

## конкуреннара
* Яндекс Музыка
* Spotify
* YouTube Music
* VK Музыка
Яндекс Музыка

**Яндекс Музыка** — Яндекс тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһа.
VK Музыка

**VK Музыка** — Вконтакте тэрилтэ ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.

2018 сылга Сурутааччылар ахсааннара 1,2 мөлүйүөн этэ[4]. Өссө 303 тыһ. киһи боробулуоханан туһанар. Иһитиннэрэринэн vc.ru, «ВКонтакте» бэрэстэбиитэллэрэ социальнай ситимнэргэ төлөбүрдээх сурутууну төһө туһанааччылары социальнай ситимнэргэ сервиһи туһаналларын, онтон төһөнү «Мегафон» тарифтарынан ылбыттарын, бу социальнай ситимнэргэ плимитнай музыка киллэрбитин ыйытыыга хоруйдуур кыахтара суох. Mail.ru группа[5]. Ол сыл түмүгүнэн чинчийэр тэрилтэ Үлэни- хамнаһы үлтүрүтэн биэрэр.
Starz

**Starz** — АХШ биллэр телеканала, саҥа тахсыбыт сериаллары уонна киинэлэри көрдөрөрүнэн биллэр. Урут Саха Сиригэр Радуга ТВ нөҥүө көрдөрөр, сүрүннээн Бүлүү бөлөх улуустарга.
YouTube Music

**YouTube Music** — Google уонна YouTube ырыа иһитиннэрэр стриминг сервиһэ.
Lionsgate

**Lionsgate** (Лайнсгейт) — АХШ киинэ устар уонна мультик айар тэрилтэтэ, медиякомпания. 

Fortuna 500 холбонор.
Zetflix

**Zetflix** (Зетфликс) — Zona ресурсун туһанар туспа интернет ситимигэр босхо киинэ көрдөрөр сайт, регистрациата суох. Нелегальнай сайт буолар, пиратскай киинэлэри мунньар, сүрүннээн Prime Video уонна Netflix оҥоһуктарыттан.

Саайта: https://zetflixhd.today/ уонна https://zetflix.su/ 

VPN нөҥүө туттарга сөбүлэнэр, интернет провайдер билбэтин курдук.
Revolut

**Revolut** — Улуу Британия финтех тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар.
Beats Electronics

**Beats Electronics** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ кулгаахха кэтэр ырыа истэр тэриллэри оҥорор уонна айар тэрилтэ. 2015 сыллардаахха Аан Дойдуга уонна Саха Сиригэр Monster Cable диэннэр популярнай буола сылдьыбыттара.

Dr. Dre диэн биллэр рэпер Beats Electronics тэрилтэни төрүттээбитэ.

2014 сылтан Beats Electronics тэрилтэ Apple бас билиитигэр киирэр, ол эрэн производственнай линиялара туспалар. 

Nasdaq компонеҥҥа холбонор.
Monster Cable

**Monster Cable** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ клубтарга анаан колонкалары оҥорор тэрилтэ, массыыналарга сабвуфердары. 

Fortuna 500 холбонор.

70% тэрилтэ өлүүтүн (долятын) Mitsui Group конгломерата бас билэр, онно Mitsui аудиосистемалары салайар активыгар холбонор.

## Өссө маны көр
* Beats Electronics