open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каймаан арыылара

**Каймаан арыылара** ( эбэтэр *Кайма́новы Острова́*) () —  Вест-Индияҕа Кариб байҕалыгар баар **Кайма́н** арыыларыгар сытар Британия сирдэрэ. Нууччалыы сурукка киирбит аата — Острова Кайман (KY, CYM).

Иэнэ — 264 км². Улахан Каймаан, Кыра Каймаан уонна Кайман-Брак диэн арыылардаах.

Олохтоохторо — 61 944 киһи (2020), мулааттар, европеецтэр уонна хара тириилээхтэр. Олохтоохторун 4/5 Улахан Каймаан арыыга олорор. Дьаһалта киин куората — Джорджтаун. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — туристарга өҥө оҥоруу уонна чараппаахы иитиитэ. 

## Каймаан арыыларын бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 16 — Холбоһук күнэ
* От ыйын 6 — Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Threads

**Threads** (сахалыы американ ааҥл тыл өйдөбүлүнэн - *сүүрүктэр* эбэтэр *сүүрээһиннэр*, Улуу Британия ааҥл тылынан - *сап* диэн) , АХШ тэрилтэтэ, Threads диэн телефоннарга аналлаах программа оҥорооччу уонна айааччы, от ыйын 6 күнүгэр 2023 сыллаахха таҕыста. 

Meta конгломератка киирэр.

Бастакы тахсар күнүгэр 10 мөллүйүөн киһи регистрациаламмыта. 

* Официал саайта: https://www.threads.net/
* Официал сонун: https://itc.ua/news/sotsset-threads-analoga-twitter-ot-marka-tsukerberga-uzhe-dostupna-na-ios-y-android-v-bolee-chem-100-stran-myra-v-ukrayne-tozhe/amp/
Blink Amazon

**Blink Amazon** - Amazon конгломерат видеокамералары оҥорор уонна уоруйахтары тутар харысхал дьону кэтиир тэрилтэтэ. 

Официал саайта: https://blinkforhome.com/

## конкуреннара
* Blurams
Arlo Technologies

**Arlo Technologies** - АХШ видеокамералары уонна уоруйахтары тутар, ону таһынан дьону иһиллиир уонна кэтиир-маныыр тэриллэри оҥорор тэрилтэтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ Сан Хосе куоратка , Калифорнияҕа. 2018 сыллаахха NYSE биржаҕа тахсыбыта. 

Netgear тэрилтэ 85% акциатын бас билэр.
Netgear

**Netgear** - АХШ харысхал ситимнэрин оҥорор тэрилтэтэ, дьоҕус уонна орто предприятиеларга, бытовой туһанааччыларга ситим тэриллэрин оҥорон таһаарааччы. Штаб- квартирата Сан-Хосеҕа баар, аан дойдуга 25 дойдуларыгар бэрэстэбиитэлистибэлэммит.

Бородуукта сүрүн көрүҥнэрэ-харайыы ситимэ, медиа- харайыы, сетевой адаптациялар; тэрилтэлэр адаптацияларын уонна адаптацияларын оҥороллор, коммутатордар, провод ситимин хонтуруоллааччылары, аппаратнай брандмауэрдары, аппаратнай харайыы тиһигэ. Коммутатордары буларга бэйэ анал боротокуола оҥоһулубута.

2010 сыллааҕы туругунан, $5 тыһ.2018 сылга диэри сыаналаах тэриллэри туруорууга аан дойдуга 1- кы миэстэҕэ тиксэр[1].
Аба (география)

**Аба** - аһыы, сүлүһүн; географияҕа: аһыы, солохтоох, кудулаах уу. Мантан: Абалаах. 

Тэҥнээ: аб (перс.) — уу, дьүүктэ, үрүйэ; аб (урдуу) — сүүрээн; аб (туркм.) — итии уулаах сыркы; аб (азерб.) — өрүс.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Интернет өҥөтүн тириэрдээччи

мини|Кыттааччы интернет- пройдерыгар холбооһун көрүҥнэрэ 3/2 таһымнаах интернет- пройдердарга тиийэ.
**Интернет-провайдер** — Интернет ситимигэр киириигэ, туһаныыга, салайыыга эбэтэр Интернеккэ кыттыыга биэрэр тэрилтэ.Интернет- провайдердар коммерческай, общественнай, коммерческайа суох эбэтэр чааһынай бас билиигэ сылдьар араас көрүҥнэргэ тэриллиэхтэрин сөп. 

Интернет-провайдердар өҥөлөрө, үксэ интернет-транзит, ситим аатын регистрациялааһын, веб-хостинг киириэхтэрин сөп. 

Интернет- провайдер Интернет ситимигэр киириигэ биэрэр туочуканан эбэтэр шлюз буолар.  Итинник ситими харах дьаабылыкатын ситимэ диэн ааттыахха сөп.

мини|Стеллс-коммуникэйшн хампаанньа Манхэтеҥҥа Интернет ситимигэр киирэргэ оптоволокно туруоруллар

## Устуоруйата
Интернет (бастаан ARPAnet диэн ааттанара) государственнай чинчийэр лабораторияларын уонна университеттар кафедраларын икки ардыларыгар ситим быһыытынан олохтоммута. Атын компаниялар уонна тэрилтэлэр быһаччы магистральга  холбоноллоро эбэтэр атын холбоһуктаах компаниялар нөҥүө дуогабардаһан холбоноллоро, сороҕор дайлап игин тууттар этилэр. 1980-с сыллар бүппүтүнэр Интернет публичнай коммерческай туһаныыга туһаайыллыбыт процесс үлэҕэ киирбитэ. Сорох хааччахтар 1991 сыллаахха суох буолбуттар, Аан дойду бүтүннүүтүн ситимэ буолбутун кэннэ.
Кэридэхчээн

**Кэридэхчээн** () диэн Чарли Чаплин сүрүн хатыланар оруола. Аан дойдутааҕы кинематограф биир биллиилээх персонажа. Кэридэхчээн мэник түөкүн соҕус да буоллар ис иһинэн сымнаҕас сүрэхтээх үчүгэй киһи. Алын түмэт төрүттээх дьадаҥы эрээри майгыта сигилитэ джентльмен курдук.

Чарли Чаплин Кэридэхчээн оруолун 70 тахса кылгас уонна толору киинэлэргэ оонньообута. Бастакы киинэтэ Оҕо автосырсыылара (Kid Auto Races at Venice, 1914 сыл), бүтэһик киинэтэ Аныгы кэмнэр (Modern Times, 1936 сыл).
Simply Red

**Simply Red** диэн Англия муусука бөлөҕө. Манчестерга 1985 сылга тэриллибитэ. Муусука жанрдара поп уонна соул. Бөлөх лидера, ырыаһыт, ырыа суруйааччы Мик Хакнелл. 

Simply Red уон ырыата Британия уонна Америка чартарыгар бастыы сылдьыбыттара. 1991 сыллааҕы Stars диэн альбома Британия историятын бастыҥ атыылаах альбомнарын тиһигэр киирбитэ (16 орун). Simply Red Brit Awards бириэмийэ 1992 уонна 1993 сыллардааҕы кыайыылааҕа (Best British Group). Альбомнарын холбоон атыыта 50 мөлүйүөнтэн тахса.

## Дискографията
### Студия альбомнара
* Picture book (1985)
* Men and Women (1987)
* A new flame (1989)
* Stars (1991)
* Life (1995)
* Blue (1998)
* Love and the Russian Winter (1999)
* Home (2003)
* Simplified (2005)
* Stay (2007)
* Big Love (2015)
* Blue Eyed Soul (2019)
* Time (2023)

### Хомуурунньуктар
* Simply Red: Greatest Hits (1996)
* It´s only love (2000)
* Hits (2002)
* The Very Best of Simply Red (2003)
* Stretched and Reconstructed (2004)
* Simply Red 25 (2008)
* Songs of Love (2010)
* Song Book (2013)
* The Collection (2015)

## Видеографията
* A Starry Night With Simply Red (1992)
* Simply Red Live In London (1998)
* Simply Red Greatest Video Hits (2002)
* Home Live in Sicilly (2003)
* Live at Montreux (2003)
* Stars (2005)
* Cuba! (2006)
* Stay at the Royal Albert Hall (2007)
* The Greatest Video Hits (2008)
* Farewell the Final Tour (2011)
* Symphonica in Rosso (2018)
Сэттэ сирэй

**Сэттэ сирэй** (ардыгар - **Һэттэ һирэй**) - диэн сүөһү дьоннору ааттыыллар, ол эбэтэр сирэйгэр үчүгэйдэр, кэннигиттэн үөҕүөхтэрин сөп эбэтэр атын сирэй харах буолуохтарын сөп. Эбэтэр кистээн ону маны үҥсүөхтэрин сөп. Сэттэ сирэйдээх дьону ханна баҕарар , ханнык баҕарар омук сиригэр, ханнык баҕарар култуураҕа абааһы көрөллөр.
Марк Шагал

**Марк Заха́рович (Моисе́й Ха́цкелевич) Шага́л** ( ,  1887, от ыйын 6 эбэтэр 7, Лиозно, Витебскай күбүөрүнэ, Арассыыйа импиэрийэтэ — 1985, кулун тутар 28, Сен-Поль-де-Ванс, Прованс, Франция) — Арассыыйа, Беларусь, уонна Франция худуоһунньуга, омугунан дьэбириэй. графиканнан уонна живопиһинэн дьарыктанарын сэргэ сценографтыыр, идиш тылынан хоһоон суруйар этэ. XX үйэ авангардизмын биир саамай биллэр бэрэстэбиитэлэ..

Кыра эрдэҕинэ былыргы дьэбириэй үгэһинэн дьиэтигэр үөрэммит, былыргы дьэбириэй тылын, Тораны уонна Талмуду үөрэппит. 1898 сылтан 1905 сыфллаахха диэри Шагал 1-кы Витебскэй түөрт кылаастаах училищетыгар үөрэммит. 1906 сыллаахха Витебскэйгэ Юдель Пэн диэн живописец оскуолатыгар үөрэммит, онтон Петербурга барбыт.

Петербурга Шагал икки сезон  Н. К. Рерих салайар Рисовальнай оскуолатыгар үөрэммит (эксээмэнэ суох үһүс кууруска ылбыттар). 1909—1911 сылларга Званцева чааһынай уруһуйдуур оскуолатыгар Лев Бакст диэн худуоһунньукка салгыы үөрэммит.. Өссө Витебскэйтэн доҕордоһор Виктор Меклер диэн уолун уонна эмиэ Петербурга үөрэнэ сылдтар Тея Брахман диэн Витебскэй бырааһын кыыһын өҥөлөрүнэн ускуустубанан уонна поэзиянан үлүһүйэр эдэр интеллигенция эргимтэтигэр киирбит. 

1911 сыл ыам ыйыгар Максим Винавертан ылбыт истипиэндьийэтинэн Шагал Парижка барбыт, онно авангардист худуоһунньуктары уонна бэйиэттэри кытта билсибит (кэргэннии Соня уонна Робер Делонердар, А. Лот, Г. Аполлинер, М. Жакоб, Р. Канудо уо.д.а.). Манна бэйэтин аан бастаан Марк диэн ааттаммыт. Бу кэмҥэ нууччалыы билэр бэйиэт Блезом Сандрары кытта доҕордоспут (хойут худуоһунньуктан ордук суолталаах олоҕун түгэннэрин ааттыырыгар көрдөспүттэригэр кини маннык хоруйдаабыта: «Сандрардыын көрсүһүүм уонна нуучча өрөбөлүүссүйэтэ»).

## Быһаарыылар
Лимон

мини|Икки лимону ойуулааһын: биир кэлим, биир кэлим гына кырбаммыт.
**Лимон** - бу кыра мас (*Citrus limon*) сыл устата күөх өҥнөөх оннооҕор кыһын. Кини Азияттан кэлбит . "Лимон" -  аата ньолбуһах формалаах араҕас отон. Фрукта ас астыырга уонна атын сыалга туһаныллар, өссө суок оҥорорго туттуллар. Лимоннар элбэх фитохимическэй веществолары, ол иһигэр полифенолары, тулуурдаах уонна дубильнай веществолары тутар.

Дьон лимон хантан кэлбитин билбэттэр. Ол эрээри, дьон үксэ Лимоннар Индияҕа, хотугу Бирмаҕа уонна Кытайга аан бастаан улааппыттара дии саныыллар.Лимон уопсай аата **цитрусовай **лимон*.Апельсины* кытта сибээстээх. Лимоннай Сок 5% цитрусовай кислоталаах уонна 2-тэн 3-кэ диэри рНтаах. Лимон үүнээйилэрэ кээмэйинэн араастаһаллар эрээри, үксүгэр кыралар. Ордук муҥутуур үрдүгэ 6 миэтэрэ кэриҥэ буолар.

Лимон амтанна аһыы. Сога, цедрата уонна иһэ ас астыырга туттуллар, балыкуонна да атын эт аһылыгар туһаналлар. Иһэр утахтаргэ, ол курдук лимонадка дуу, арыгыта суох утахтаргаамтаһытар аналлаах.

## Быһаарыылар
Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ

**Таптал сүүрбэ мүнүүтэтэ** () диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Режиссердара Чарли Чаплин уонна Джозеф Мэддерн. Чарли Чаплин режиссер быһыытынан бастакы үлэтэ. Премьерата 1914 сыл муус устар 20 күнэ.

## Сюжета
Кэридэхчээн (Сиэпчит) пааркаҕа сылдьан онно-манна таптаһааччылары көрөр. Ымсыыран кыргыттары былдьаһа сатыыр. Биир кыыска бэрт буолаары кини уолуттан чаһытын уоран ылан кыыска бэлэхтиир. Чаһыны бу иннинэ ол уол биир ыскамыайкаҕа утуйа олорор джентльментан уорар. Чаһыны былдьаһан уоруйахтар охсуһаллар. Кэридэхчээн куотар уонна билбэккэ чаһылаах джентльмеҥҥа уоруллубут чаһытын атыылыы сатыыр. Кини чаһытын билэн полицияны ыҥырар. Сүүрүү-көтүү бөҕөтө буолар. Бары бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаннар күөлгэ охтоллор. Кэридэхчээн эрэ охтубакка кыыһын илдьэ барар.

## Оруолларга
* Чарли Чаплин — Сиэпчит
* Эдгар Кеннеди — Таптааччы
* Минта Дөрфи — Таптааччы таптала
* Честер Конклин — иккис Сиэпчит
* Гордон Гриффит — Уол
* Джозеф Суикерд — Чаһытын уордарбыт

## Сигэлэр
* Twenty Minutes of Love (Vingt Minutes d'Amour") (1914)
Molina Healthcare

**Molina Healthcare** - АХШ медицина харысхал систематыгар үлэлиир тэрилтэтэ, сүрүннээн Калифорния, Нью Джерси, Орегон, Уашингтон штаттары хааччыйар. Сүрүннээн Medicaid систематынан үлэлиир.
Oxford Health Plans

**Oxford Health Plans** - АХШ медицина харысхал систематынан үлэлиир тэрилтэ. Medicare систематынан үлэлиир.
HCA Healthcare

**HCA Healthcare** - АХШ медицинскай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Америкаҕа уонна Эуропа дойдуларыгар чааһынай балыыһалары бас билэр, ону таһынан medicaid нөҥүө босхо эмтиир.
Humana

**Humana** (*Һумана*) - АХШ биир бөдөҥ медицинскай харысхал эйгэтигэр үлэлиир тэрилтэ, дойду үрдүнэн 24 мөллүйүөн клиеннардаах, ол эрэн сүрүн рынога Флорида штатыгар буолар. Medicare эйгэтинэн үлэлиир. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Blue Shield of California

**Blue Shield of California** (сахалыы - **Калифорниа халлаан күөх хаххата**) - Калифорния штатын профиттаах чааһынай PPO систематынан үлэлиир медицинскай харысхал тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчыны урбатарынан.
Кливленд балыыһата

**Кливленд Балыыһата** (оригинальнай аата - **Cleveland Clinic**, атыннык сахалыыга - **Кливленд Клиниката**) - Кливленд куоратка баар улахан чааһынай балыыһа, Америкаҕа биир бөдөҥ медцентр буолар. Балыыһа омук дойду клиеннарын харчыга эмтииринэн биллэр, араас баай тойоттор, ырыаһыттар, артыыстар эмтэнэллэр. 

Ол эрэн Medicaid уонна Medicare линиатынан көрдөрөр дьоҥҥо төлөбүрэ босхо буолар. 

## Төлөбүрэ
Medicaid эбэтэр Medicare линиатынан үбүлэнэр харысхал (инщуренс) суох буоллаҕына, 2023 сыллааҕы прайс маннык:

* балыыһаҕа чекинг (регистратура) - 700$
* бырааска хоһугар киирии - 300$
* быраастан ыйытыы - 4500$
* быраас эмтээһинэ уонна көрөөһүнэ - 19500$ (+ 80$ дедактабл)
* анализтар - 400$ (иик, саах), 900$ (хаан), 7400$ (онкомаркер)
* эмп анааһын - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - эмп сыаната + 50$ copay
* хирургия - 130000$ (ыарахан эпэрээссийэ)
* хирургия - 30000$ (кыра операция)
* хирургия - муҥурдаах (48000$)
* палатаҕа хонооһун - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - 800$ күҥҥэ
* Дантист - пломбирования 500$ 1 тиискэ, туурдарыы - 150$
* МРТ уонна КТ - 25000$
* Рентген - 350$
* массаж - 150$ 1 чааһа
* Онкология - 370000$ (12$ - copay)

* ER (Emergency Room - Түргэн көмө) - 600000$ (уочарата суох киллэрии, премиум эмтэнии)
* Urgent Care (Быстах түргэн көмө) - боростуой процедуралар 600$ + 12$ copay + 2$ дедактабл
Көмө Армиа

**Көмө Армиа** (ааҥл: *The Salvation Army*) - АХШ бүджетыттан үбүлэнэр 164 омук сиригэр үлэлиир дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор организациа, босхо ас уонна таҥас кыаммат уонна тиийиммэт араҥаларга биэрэр. Протестантскай итэҕэл нөҥүө үлэлиир.

* Салалтата - Саҥа Йорк (офис, Соҕуруу Америка уонна Хоту Америка салайыыта)

* Салалтата - Лондон (глобальнай офис, структураларын салайар)

* Салалтата - Шанхай (Азия дойдуларын салайыыта)

* Салалтата - Париж (Европатааҕы, Турция, Арассыыйа салайыыта)

* Салалтата - Астана (Орто Азия региона)
UnitedHealth Group

**UnitedHealth Group** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ медицина харысхал тэрилтэтэ, АХШ, Бразилия, Аргентина, Мексика, Канаада рыногар үлэлиир. АХШ иһигэр 100 мөллүйүөн клиеннардаах, өссө 120 мөллүйүөн атын дойдуларга. Medicaid линийатынан эмиэ үлэлиир.

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Майо Клиник

**Майо Клиник** (сахалыы - **Мейо Балыыһата** эбэтэр **Майо балыыһата**, оригинал аата - **    Mayo Clinic**) - Аан Дойдуга биир бөдөҥ чааһынай балыыһа, Рочестер куоратка баар, Миннесота штатыгар. 60 тыыһынча үлэһиттэрдээх.

Премиум балыыһалар ахсааннарыгар киирэр, ол эрэн medicaid систематынан элбэх дьону босхо эмтииринэн биллэр. 

## Прайстара
Medicare уонна Medicaid линиатыгар хапсыбат буоллаххына, 2023 сыаната маннык:

* балыыһаҕа чекинг (регистратура) - 9$
* бырааска хоһугар киирии - 120$
* быраастан ыйытыы - 45$
* быраас эмтээһинэ уонна көрөөһүнэ - 75000$ (+ 32$ дедактабл)
* анализтар - 912$ (иик, саах), 4500$ (хаан), 12000$ (онкомаркер)
* эмп анааһын - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - эмп сыаната + 0,01$ copay
* хирургия - 280000$ (ыарахан эпэрээссийэ)
* хирургия - 42000$ (кыра операция)
* хирургия - муҥурдаах (25000$)
* палатаҕа хонооһун - 0$ (инщуренс баар буоллаҕына), онтон ураты - 350$ күҥҥэ
* Дантист - пломбирования 1200$ 1 тиискэ, туурдарыы - 120$
* МРТ уонна КТ - 43000$
* Рентген - 170$
* массаж - 410$ 1 чааһа
* Онкология - 820000$ (0,01$ - copay)

* ER (Emergency Room - Түргэн көмө) - 1М$ (уочарата суох киллэрии, премиум эмтэнии)
* Urgent Care (Быстах түргэн көмө) - боростуой процедуралар 230$ + 0,01$ copay + 93$ дедактабл
Aetna

**Aetna** (Этна) - АХШ биир бөдөҥ медицина өттүгэр харысхал систематыгар үлэлиир тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Medicaid нөҥүө 64% барыһа уонна клиеннара киирэр.
DHgate.com

**DHgate.com** - кыра бизнес сайдарыгар көмөлөһөр уонна В2В системанан үлэлиир интернет маҕаһыын, сүрүннээн Америкаҕа уонна Кытайга үлэлиир.
Telefe

**Telefe (Televisión Federal)** — Аргентина телекомпанията, салалтата — Буэнос Айрес.
Televisión Nacional de Chile

**Televisión Nacional de Chile** — Чиили телекомпанията, салалтата — Сантьяго.
Лис Никита (мультсериал)

"Лис Никита" (langus|УК / Лис Микита) - Украина тутулуга суох буолуу кэнниттэн уһуллар элбэх партийнай мультипликационнай сериал. Сериал «лис Никита»диэн сатирическай остуоруйаларын Иван Франковскай поэматын матыыбыгар уһуллар. Кини 2005 сылтан 2007 сылга диэри "үөрэҕирии «(Проситита) бүтүн аан дойдутааҕы уопсастыбатын сакааһынан оҥоһуллубут. Хартыына бюджета 10 мөл. грн буолла. (атын чахчыларынан 6 мөл. грн). Украинскай телевидениеҕэ көрдөрүү туһунан кэпсэтии барар.

мини|250px|каадыр из мультсериала

## Сюжет

Сериалга мындыр уонна мындыр лис Никита кэпсэнэр. Араас быһыыны- майгыны, араас кыыллары оҥорор интэриэһинэй түмүктэр тустарынан.

## Персонаж

* Лис Микита (Лис Микита)
* Эһэ Веризил (Эһэ Верила)
* Козел Базилий (Цапилий)
* Саһыл (Саһыл)
* Лев
* Котлай (Китай Мурлик)
* Бөрөлөр (Үйэлэр Тухары)
* Куобах (Чычаас Диэкки)
* Бөтүүк (Пиибэ)
* Бараан (Вивцэ)
* Эбисийээнэ Фрузя

= = Эпизоды = =  
Сериал 26 серияттан 15 мүнүүтэлээх:

* 1 сиэрийэ»бөрөлөр"
* 2 сиэрийэ»Гектор щенок"
* 3 серия «бөтүүк»
* 4 сиэрийэ»эһэ"
* 5 серия «колода»
* 6 серия «Котлай».
* 7 сиэрия «Спижня»
* 8 серия " трибунал»
* 9 серия «бириигэбэр»
* 10 сиэрийэ «табахсыт»
* 11 сиэрийэ «Бурмилов»
* 12 серия «олох үгэһэ»
* 13 серия " Бөрөлөөх иэдээн»
* 14 серия " бараан Патриот»
* 15 серия «иистэнэр тирии»
* 16 серия «куобах»
* 17 сиэрийэ " панаяҕа сурук»
* 18 серия «козел Базилий»
* 19 сиэрийэ»анды"
* 20 серия «халлаантан куолас»
* 21 сиэрийэ «дьячка»
* 22 сиэрийэ»эбисийээнэ фрузя"
* 23 серия»балыктааһын"
* 24 серия «колодец»
* 25 серия «күрэхтэһии»
* 26 сиэрийэ " кини Улуу канцлера»

=Интэриэһинэй чахчылар = =интэриэһинэй чахчылар=) 

* Кыыл- сүөл Хахай ыраахтааҕытыгар кыыһырсыы саҕаланнаҕына "Гриндьоллар "бөлөх ырыата" оранжевой революция гимн оранжевой революция гимн.
* Эһэ итэҕэйэн, лиса Никита дэриэбинэҕэ мүөтү уоран барарын саҕана "биһигиттэн сиэттэрэн" диэн ырыа дьиэрэйэр, онно барытын кыайар кыахтанныбыт...» (биһигиттэн ньиэмэс силигилиир, ньиэмэҕэ барытын кыайабыт...) "Океан харыйа" бөлөх.
* Мультсериалыгар Иван Франко «лис Никита»айымньытыгар баар бойковскай тылы тутталлар.
* Муульсериалга» Океан харыйа«,» бырааттыы Гадюкиннар«,» ААББА «уонна»Гриндьоллар"курдук бөлөхтөр ырыалара бааллар.
* Мультфильмҥа национальнай уонна сатирическай таҥастар туһаныллаллар. Холобур, Лиса Никита, күн гуцульскай жилеткаҕа эбэтэр түүҥҥү халпааккаҕа күн тахсар.
* Мультсиал 260 мүнүүтэҕэ былааннаммыт, онтон 405 мүнүүтэни оҥорбуттар.
* Киинэ музыкальнай фондатын тэрийиигэ Украина композитора Мирослав Скорик кытынна.
* Бу мультсиалы оҥорорго 450 тыһыынча уруһуй туһаныллыбыта.
* Мультсиалы оҥоруунан 70 анимат дьарыктанар.

= = Видео===)
* 5 канал "Репортаж
Арнульф

**Арнульф Мецскай** (, ; (580/582 диэки  — 641, от ыйа 18 күнэ) — франктар политическай уонна итэҕэл деятеля, Мец епискоба, Каролингтар династияларын олохтооччута, Католик Таҥара дьиэтэ каноннаабыта. Ахтыы күнэ — 18 от ыйа.
Айаҕы ииттинии

**Айаҕы ииттинии** () диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Чарли Чаплин бастакы сүрүн оруоллаах киинэтэ. Режиссер Хенри Лерман. Лерман бу киинэҕэ эбиитин сценарист уонна иккис сүрүн оруолу оонньооччу. Премьерата 1914 сыл олунньу 2 күнэ.

## Сүжета
Джонни биир кыыска бэлэх ылаары репортер доҕоруттан харчы иэстиир. Доҕоро ол кыыһы эмиэ сөбүлүүр эбит. Джонни хаһыат редакциятыгар репортер үлэлэниэн баҕарар. Репортер доҕоро массыына саахалга түбэһэрин көрөн ону хаартыскаҕа түһэрэр. Джонни доҕорун фотокамератын уоран ылан саахал хаартыскаларын редакцияҕа атыылыы сатыыр. Мантан сылтаан айдаан бөҕө тахсар.

## Оруолларга
* Чарли Чаплин — Джонни (Түөкүн)
* Хенри Лерман — Репортер
* Вирджиния Көртли — Кыыс
* Элис Девенпорт — Кыыс ийэтэ
* Минта Дөрфи — Дьахтар
* Честер Конклин — Полицейскай / Хаамаайы
* Чарльз Инсли — Редактор

## Сигэлэр
* Making a Living (1914) - Charlie Chaplin | Película completa
Оҕо автосырсыылара

**Оҕо автосырсыылара** эбэтэр **Вениска оҕо автомобиль сырсыылара** () диэн Keystone Studios кылгас саҥата суох киинэтэ. Сүрүн оруолга Чарли Чаплин. Режиссер Хенри Лерман. Кэридэхчээн персонаж көстүбүт бастакы киинэтэ. Премьерата 1914 сыл олунньу 7 күнэ.

Киинэ Лос Андьелес хото Венис түөлбэтигэр дьиҥнээхтии бара турар Junior Vanderbilt Cup оҕо автомобиль сырсыыларыгар уһуллубута. Чаплин уонна Лерман сырсыы көрөөччүлэрин иннилэригэр тахсан оруолларын оонньообуттара.

## Сүжета
Кэридэхчээн оҕо автомобиль сырсыыларын көрө кэлэр. Күрэхтэһиини киинэ камераҕа уһула сылдьаллар. Кэридэхчээн камера иннигэр киирэн кадрга көстө сатыыр. Режиссер уонна оператор кыыһыраннар кинини кыйдыыллар. Ону өсөһөн кадрга син биир киирэ турар.

## Оруолларга
* Чарли Чаплин — Кэридэхчээн
* Хенри Лерман — Режиссер
* Фрэнк Д. Уиллиамс — Оператор
* Гордон Гриффит — Уол
* Билли Джейкобс — Уол
* Шарлот Фитцпатрик — Кыыс
* Тельма Солтер — Кыыс

## Сигэлэр
* Kid Auto Races at Venice (1914) *restored* - 1st CHARLIE CHAPLIN Movie Appearance as The Tramp
Олимпиада күнэ

[250px|right|thumb|[Олимпиада аан дойдутааҕы кэмитиэтэ|МОК эмбилиэмэтэ]]

**Олимпиада аан дойдутааҕы күнэ** () — МОК быһаарыытанн аан дойдуга бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.

## Устуоруйата

1948 сыл тохсунньутугар Аан дойдутааҕы олимпиада кэмитиэтэ (МОК) бэйэтин 42 сиэссийэтигэр Санкт-Морицка бу күнү сылын ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылыммыт. Төрүөтэ:  бу күн 1894 сыллаахха, Олимпиада хамсааһынын сөргүтээччи барон Пьер де Кубертен Парижка атлетика кэнгириэһигэр устуоруйаҕа киирбит дакылаатын аахпыта. Ол кэнниттэн кэнгириэс 1896 сылллаахха Грецияҕа аныгы кэм бастакы Олимпиадатын тэрийэр туһунан быһаарбыта, оттон Кубертен бэйэтэ онно тэриллибит МОК тэрилтэни баһылаабыта.

## Тэрээһиннэр
Бу күн сүрүн тэрээһининэн элбэх киһи кыттыылаах уһун дистанцияҕа сүүрүүнү тэрийии буолар. Ону таһынан МОК дойдулар олимпиадаларын кэмитиэттэригэр бу күн эгэлгэ күрэхтэһиилэри ыытарга сүбэлээбитэ, соруга — олимпиада "Спорт барыларыгар" диэн бириинсибин тарҕатыы.  Олимпиада хартията маннык этэр:

«Олимпиада хамсааһынын соруга — ыччаты спорт көмөтүнэн бэйэ бэйэни өйдөһөр буоларга уонна доҕордоһорго иитии, онон ордук тупсаҕай, эйэлээх олоҕу ситиһии»


## Эбии көр
* Олимпиада оонньуулара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Международный Олимпийский день, на сайте МОК
Быйаҥ

**Быйаҥ** диэн киһи баҕатын толорор туһалаах барамай. Быйаҥ диэн үксүн таарыллар атыыланар барамай буолар, холобур, баай уонна табаар. Таарыллыбат быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, информация уонна өҥө. Атыыламмат көҥүл быйаҥнар эмиэ бааллар. Холобур, салгын уонна Күн сырдыга.
Туһа

**Туһа** диэн быйаҥ эбэтэр табаар киһи кэрэҕин толорор кыаҕа.
Күндү

**Күндү** диэн быйаҥ (табаар эбэтэр өҥө) иһин хас харчы төлөнөрүн ахсаана. Атыннык эттэххэ быйаҥ дайҕатын харчынан кээмэйэ.
Киинэ аппараттаах киһи

**Киинэ аппараттаах киһи** () диэн ССРХ 1929 сыллааҕы саҥата суох документал киинэтэ. Режиссер Дзига Вертов, оператор Михаил Кауфман, редактор Елизавета Свилова. 

## Сүжета
«Киинэ аппараттаах киһи» эксперимент киинэ буолар. Ыйар суруктара (интертитрдара) уонна оонньооччу актердара суох. Вертов киинэ техникатын уонна монтаж кыахтарын туһанан литература театр дьайыылара суох киинэни уһулар дьаныктааҕа. Киинэ суруллубут сценарийа суох. Москва, Киев, Одесса олохтоохторун күннээҕи олохторо, үлэлииллэрэ, дьаарбайаллара, хоролҕоннор устун көлөлөр сырыылара, дьиэлэр араас ракурстан устуулара көстөллөр.
 

Киинэ устуутун саҥа ньымалара албастара туһаныллыбыттара - элбэхтээх экспозиция, бытаардыллыбыт устуу (таймлапс), дьамп кат, холланд муннуга, чугаһатыы уо.д.а.

## Сигэлэр
* Человек с киноаппаратом в хорошем качестве (Фильм человек с киноаппаратом 1929 смотреть онлайн)
Дзига Вертов

**Дзига Вертов** (төрөөбүт аата **Давид Абелевич Кауфман**) диэн ССРХ киинэ режиссера, киинэ теоретига, сценарист, документал киинэ биир төрүттээччитэ. Киинэ устуутугар элбэх ньымалары айбыта, олортон ордук биллэллэрэ саспыт камера уонна киинэ харах буолаллар. Дзига Вертов 1929 сыллааҕы Киинэ аппараттаах киһи диэн киинэтин биир улуу документал киинэ дииллэр. Инилэрэ Борис Кауфман уонна Михаил Кауфман иккиэн киинэ оператордара. Ойоҕо Елизавета Свилова киинэ режиссера.

## Фильмографията
*1918 Кинонеделя
*1918 Годовщина революции
*1921 История гражданской войны
*1922 Киноправда
*1924 Советские игрушки
*1924 Кино-глаз
*1926 Шестая часть мира
*1928 Одиннадцатый
*1929 Человек с киноаппаратом (Киинэ аппараттаах киһи)
*1931 Энтузиазм: Симфония Донбасса
*1934 Три песни о Ленине
*1937 Памяти Серго Орджоникидзе
*1937 Колыбельная
*1938 Три героини
*1942 Казахстан – фронту!
*1944 В горах Ала-Тау
*1954 Новости дня

## Литэрэтиирэ
* 
* 
* 

## Сигэлэр
* IMDb
Дайҕа

**Дайҕа** диэн быйаҥ (табаар уонна өҥө) күндүлүгүн харчылаах кээмэйэ. Атыылааччы атыылаһааччыга быйаҥын хас харчыга биэрэрэ. Дайҕа кээмэйэ ырыынакка хааччыйыы уонна ирдэбил дьайыытынан быһаарыллар.
Алтан ньиирэй

**Алтан ньиирэй** () диэн Таҥараттан тэйбит дьэбэриэйдэр сүгүрүйбүт эмэгэттэрэ. 

Барыы битигэ кэпсииринэн, Моисей Синай хайаҕа уон ыйыгы ыла тахсан баран түөрт уон хонукка сүтэн хаалбыт. Дьон кини төннүбэт буолла диэн долгуйан Ааронтан "биһигини батыһыннарар таҥараны оҥорон биэр" диэн көрдөспүттэр. Аарон дьонун уоскутаары барыларыттан алтан (кыһыл көмүс) ытарҕалары уонна киэргэллэри хомуйан ылан уулларан олортон Алтан ньиирэйи оҥорбут. Дьэбэриэйдэр ньиирэйгэ үҥэн барбыттар. Моисей хайаттан түһэн кэлэн дьоно эмэгэккэ үҥэллэрин көрөн ынырыктык уордайан Таҥара биэрбит Арыныы тахтайдарын алдьаппыт уонна Алтан ньиирэйи уокка бырахпыт. Алтан ньиирэйгэ Леви бииһэ эрэ сүгүрүйбэтэх. Моисей ыҥырбыт - ким Тойоммут диэки буолааччы миэхэ кэлиҥ. Леви уолаттара Моисей тула мустубуттар. Моисей кинилэргэ эппит: Ыһыраайыл Таҥарата маннык диэтэ - хас биирдиигит кылыһын буутугар тутан сурт халҕатыттан халҕатыгар диэри уонна төттөрү хааман хас биирдиигит ини-биитин, атаһын, дьукааҕын кыргыахтаах. Леви уолаттара Моисей эппитинэн гыммыттар. Ол күн үс мыҥ кэриҥэ киһи кыргыллан охтубут.

Алтан ньиирэйи Апис диэн Былыргы Египет оҕус таҥаратын кытта ситимнииллэр. Билигин Алтан ньиирэй баай уонна иҥсэ бэлиэтэ буолар.
Политология

**Политология** эбэтэр **политика билимэ** () диэн политиканы үөрэтэр түмэт билим.

Политология салаалара:

* Политика философията
* Политика методологията
* Тэҥниир политика
* Иллэрдээҕи сыһыаннар
* Ил политиката
* Ил салалтата
Аптарытыат

**Аптарытыат** диэн түмэккэ ытыктабыл нөҥүө бэриллэр биилик уонна сабыдыал күүһэ.

Социология уонна политология билимнэрэ быһааралларынан, **аптарытыат** диэн киһи (эбэтэр бөлөх) атын дьону төрүн күүһүнэн дьаһайар кыаҕа уонна биилик төрүтэ.
Дьулуур

**Дьулуур** диэн киһи туруоруммут дьаныгын ситиһэргэ күүһүн өйүн санаатын ууруута. Дьанык ситиһиитигэр баар мэһэйдэри туорааһын, ыарахаттары тулуйуу, тохтообокко дьаныһыы бу барыта дьулуур буолар.
Дьанык

**Дьанык** диэн инникигэ баар буолуохтаах идея эбэтэр үлэ баҕалаах түмүгэ.
Күндүлүк

**Күндүлүк** диэн киһи эбэтэр түмэт күндүлүүр суолталыыр өйдөбүлэ. Күндүлүк ханнык эмэ көстүү, үгэс, майгы, идеал буолар. Үчүгэй, кырдьыктабыл, патриотизм, таптал, доҕордоһуу курдук өйдөбүллэр күндүлүк буолаллар. Күндүлүгү аксиология диэн философия салаата үөрэтэр.
Денис Мичилович Наумов

**Денис Мичилович Наумов** (*Маҕан Туфля* диэн хос ааттаах) - 1996-2023 сылларга олорон ааспыт бу сиргэ! Саха Сиригэр киэҥник биллибит акаары уонна блогер, аһары Пукин Билээт Билээтэвич былааһын өйөөн, өйө санаата барыта Z буукуба буолан акаары пропагандаҕа ылларан 2023 сыллаахха өлөөхтөөбүтэ. Кини өлбүтүнэн атын саха ыччатыгар "мин курдук акаары буолуман" диэн өйдөбүлү хаалларан ыччакка толкуй биэрдэ!

Инстаграм сирэйэ: https://instagram.com/_urban_202
Африка дьахтарын күнэ

**Африка дьахтарын күнэ** — Африка дьахталларын кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары сылын ахсын от ыйын 31 күнүгэр сүрүннээнн Африка дойдуларыгар бэлиэтэнэр.

1962 сыллаахха Дар-эс-Саламҥа буолбут Африка дьахталларын кэмпириэнсийэтигэр олохтоммута. Бу мунньахха Африка 18 дойдутун бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара  уонна Бүттүүн Африка дьахталларын тэрилтэтин Pan African Women's Organization (PAWO) олохтообуттара.

## Быһаарыылар
Аксиология

**Аксиология** диэн күндүлүгү үөрэтэр философия биир салаата.
Попова Александра Даниловна (тырахтарыыс)

**Попова Александра Даниловна** — Мэгэдьэк массыына-тыраахтар станциятын (МТС) бастакы тырахтарыыс дьахтара, тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатын бастакы хомуурун соҕотох дьахтар үөрэнээччитэ.

1914 сыллааҕы төрүөх. 1934 сыллаахха 20 саастааҕар тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатыгар үөрэнэ киирбит. Анкетаҕа үөрэҕин "самообразование" диэбит. Оскуола бастакы выпуһа 1936 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбута.

## Быһаарыылар
Медиазона

**Медиазона** - Арассыыйа демократия туһугар охсуһар уонна цензурата суох дьиҥ сонуну аһаҕастык кэпсиир-тарҕатар медия ситим буолар. 2014 сыллаахха Pussy Riot бөлөх активистарынан төрүттэммитэ.
Киннэр бааллар (1988, киинэ)

**Киннэр бааллар** (ааҥл: *They Live*) - 1988 сыллаах АХШ фантастик триллер киинэтэ. 

## Сүжета
Киинэҕэ Колорадо штатыттан үлэтэ суох киһи үлэ көрдөнө Лос Анджелеска олохсуйа кэлэр. Онно ачыкы атыылаһар. Ол ачыкы дьиҥнээҕи көрдөрөр буолар...
Марк-Альфред Пельрен

**Марк-Альфред Пельрен** () (1936 сыллаахха төрөөбүтэ) — Франция суруйааччыта, Саха сирин туһунан икки роман автора.

Бастакы романа "Куттанары умнума" диэн ааттаах, "Галлимард" издательствоҕа тахсыбыта уонна 2001 сыллаахха французтуу суруллубут детективтар аан дойдутааҕы "Санг д'анкр" диэн күрэхтэригэр бастаабыта.

Бу айымньыга олоҕуран сценарий  суруллубута.

"Иннокентий" диэн ааттаах Саха сирин туһунан иккис романа 2004 сыллаахха "Албин Мишель" издательствоҕа тахсыбыта уонна эмиэ литературнай премия ылбыта.

## Библиография
* *N'oublie pas d'avoir peur*, Gallimard, 2000
* *Inokenti*, Аlbin Мichel, 2004
Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ (Армения)

**Омук быһыытынан билинии күнэ** (Навасард, ) — сылын ахсын Арменияҕа атырдьах ыйын 11 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 2009 сыллаахха Армения Түмэнэ быһаарыытынан бэлиэтэнэр.

Үһүйээн быһыытынан б.э.и. 2492 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр эрмээннэр баһылыктара Айк Ахехнавор (Охчут Айк) Ассирия сэриитин кыайбыт, инньэ гынан омук көҥүллүк сайдарыгар олук уурбут.  

Үһүйээҥҥэ этиллэринэн, Айк Наапет (эрмээн омугун төрүттээччи, Айказуни династия бастакы ыраахтааҕыта) Дюцазнамарт диэн сиргэ (Ван күөл соҕуруулуу-илин өттүгэр, Айоц-дзор өрүс орто тардыытыгар) Ассирия Бэл диэн тираанын сэриитин үлтүрүппүт, онон кэлиэн үөскээбит эрмээн судаарыстыбатыгар олук уурбут.

## Быһаарыылар
AMC Theatres

**AMC Theatres** - АХШ тэрилтэтэ, сетевой киинэ театрдарын бас билэр 85 омук сиригэр. Аан Дойдуга биир бөдөҥ энтертеймент центр буолар.
Сысолятин Конон Михайлович

**Сысолятин Конон Михайлович** — сахалартан бастакы тырахтарыыс-мэхээньик, техника тиэрминнэрин нууччалыы-сахалыы тылдьытын бастакы ааптара, "Фордзон-Путиловец" тыраахтары үлэлэтэр ыйынньык сахалыытын тылбаасчыта.

1930 сыллаахха Саха АССР Наркомзема арыйбыт тырахтарыыстар бастакы куурустарыгар учууталынан анаммыт. 1935 сыл тохсунньу 1 күн туругунан кини аата Тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээньиктэрин оскуолатын механика мастарыскыайын үлэһиттэрин испииһэгэр баар.

## Эбии маны көр
* Попова Александра Даниловна
Кэпсэт миигин кытта (киинэ)

**Кэпсэт миигин кытта**  (ааҥл: Talk to me) - Аустралия һоррор киинэтэ, 2023 сыллаахха тахсыбыт. 

## Сүжета
Илии баар өлбүт киһи киэнэ. Ону тутан баран talk to me диэтэххэ абааһылар кэлэллэр.
Биилик

**Биилик** диэн дьону дьаһайар, хонтуруоллуур, бас бэриннэрэр дьулуур дьайыытын кыаҕа. Биилик сүрүн төрүттэрэ - күүс, куттааһын, баай, билии.

Макс Вебер быһаарарынан, биилик диэн биир киһи бэйэтин дьулууругар атын дьону бэриннэрэр күһэйэр кыаҕа, кинилэр баҕа санааларын, кэрэхсэбиллэрин, утарсыыларын үрдүнэн, кэһэн да туран.

Макс Вебер биилик төрүттэрэ:

* Күүһүлээһин - күүс баһыйыыта, сэрии сэбэ, тэрээһиннээх бөлөх, куттааһын.
* Аптарытыат - дьиэ кэргэн уонна аймах ситимнэрэ, харизма, өй, итэҕэл.
* Төрүн - дьаһах, компетенция, баай (ресурс) хонтуруола, үгэс, норма.

Макс Вебер үс идеаллаах политика басханнааһынын (лидердааһынын) тииптэрин бэлиэтиир:

* **Харизмалаах биилик** хаан-аймах уонна итэҕэл институттарыгар олоҕурар биилик тиибэ.
* **Үгэстээх биилик** патриархат уонна феодализм дьаһалталаах түмэттэргэ баар биилик тиибэ.
* **Рационал-легал биилик** аныгы иллэргэ баһыйар биилик тиибэ, бюрократия биилигэ.

Фридрих Ницше быһаарарынан, «Бииликкэ дьулуур» () диэн киһи олоҕун хамсатар сүрүн күүһэ буолар. Бииликкэ дьулуур диэн атын дьону күүһүнэн баттааһын эрэ буолбатах. Киһи күннээҕи олоҕор ордук буолан тупса сатыыра, сайдыыта, саҥаны билиитэ, үрдүкү чыпчаалга дабайыыта бу барыта бииликкэ дьулуур буолар. Ницше санаатынан, бииликкэ дьулуур, бииликкэ талаһыы киһи айылҕатыгар төрүкү баар. Киһи түҥ былыргыттан тула эйгэтин бэйэтин туһатыгар уларытарын курдук баар.

Мишель Фуко санаатынан, күүстээх дьулуурдаах, дьону күүһүнэн баттыыр биилик Эуропа Саҥа кэм саҕанааҕы кииннээһиннээх монархия иллэригэр баара. Аныгы иллэргэ биир биилик киинэ суох. Биилик түмэт устун тарҕанан элбэх кииннэрдээх уонна төрүттэрдээх. Ил институттара эрэ буолбакка, дьон биирдиилээн, дьиэ кэргэн, бөлөхтөр, тэрилтэлэр, экономика агеннара бэйэ бэйэлэрин кытта араас таһымнаах сыһыаннарыгар күүһүлээһин, баттал, күһэйии баар. Бу барыта биилик буолар.

Марксист суруйааччыта Антонио Грамши быһаарарынан, култуура уонна билии күүһүлээһини уонна баайы кытта тэҥ суолталаах биилик төрүттэрэ буолаллар. Грамши култуура гегемонията национал ил идеологиятыгар сүдү оруоллааҕын бэлиэтиир. Национал илгэ буржуазия кылааһа күүһүлээһининэн уонна култуура гегемониятынан капитализм биилигин олохтуур, пролетариаты хам баттыыр.
Күүһүлээһин

**Күүһүлээһин** диэн киһиэхэ эбэтэр харамайга күүһүнэн куһаҕаны хоромньуну оҥоруу - ыалдьыы, оһол, өлүү. Киһи баайын малын алдьатыы эмиэ күүһүлээһин буолар. Чэбдиккэ хоромньута суох күүс биилик дьайыытынан куттааһын, күһэйии, баттааһын эмиэ күүһүлээһин буолар.

Күүһүлээһин сорох көрүҥнэрэ:

* Өлөрүү
* Кырбааһын
* Эчэтии
* Күүһүнэн сиҥнээһин
* Үөҕүү
* Куттааһын

Оһуоба туспа көрүүгэ сексуальнай күүһүлээһин көрүллэр.
Сорумдьут

**Сорумдьут** (официал, ) диэн ил тэрилтэтигэр биилик функцияларын толорор үлэһит. Сорумдьут кини орунугар талыллар эбэтэр ананар.
Юрисдикция

**Юрисдикция** () диэн ил биилигэ дьайар кыахтаах эйгэтэ. Суверенитеттаах ил конституциятын, дьаһахтарын, төрүн нормаларын дьайар эйгэлэрэ. Юриспруденцияҕа юрисдикция диэн дьүүл дьүүллэбиллиир эйгэтэ.
Лингва Франка Нова

**Лингва Франка Нова** («Элефен») – аан дойду бодоруһуутугар аналлаах судургу уонна логичнай тыл. 

## Хос быhаарыылар

## Тас сигэлэр

* Официальнай сайт
Stripe

**Stripe, Inc.** диэн Ирландия уона АХШ үп өҥөлөрүн оҥорор. Төбө офиһа Сан-Франциско Калифорния уонна Ирландия Дублин куораттарыгар бааллар.. Хампаанньа сыһыарык көмөтүнэн вебсайттарга уонна сиэп төлөпүөҥҥэ сыһыарыктарга төлөөһүн өҥөтүн оҥорор.

2009 сыллаахха Пало Альто, Калифорнияҕа олохтоммута.

## Быһаарыылар
Ambetter

**Ambetter** - АХШ чэгиэн эйгэтигэр үлэлиир харысхал тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. Дьону босхо харыстыырынан биллэр Medicaid программанан провайдер курдук буолар. 17 штатка үлэлиир, сүрүннээн соҕуруу штаттарга. Centene Corporation тэрилтэ толору бас билиитигэр киирэр. 

Официал саайта: https://www.ambetterhealth.com/
EDSI

**EDSI** - Мичиган штатын дьону үлэ буларга көмөлөһөр консалтиҥ тэрилтэтэ, 2023 сылтан Нью Йорка эмиэ үлэлиир. 

Официал саайта: https://www.edsi.com/
Бюрократия

**Бюрократия** диэн ил биилигин салайар аппарата. Бюрократия ханнык баҕар улахан институт тэрилтэ кини салайар тутумтата буолар. Бюрократия аппаратын үлэһиттэрэ бюрократтар дэнэллэр. Бюрократ ананар (талыллыбат) сорумдьут. Бюрократ халыыптаах сиэрдэри тутуһан үлэлиир.
Хонтуруол

**Хонтуруол** () диэн барымта гыныытыгар дьайар (көбүтэр, тохтотор, уларытар, хааччахтыыр) кыах. Барымта диэн дьон, массыына, программа буолуон сөп. Гыныы диэн дьон майгыта эбэтэр үлэтэ, массыына судуҥа (операцията), программа тусхала. Хонтуруол салайыы тутумтатын биир сүрүн функцията буолар.
Fast Retailing

**Fast Retailing** - Дьоппуон тэрилтэтэ, хас даҕаны таҥас тигэр һобуоттары уонна таҥас атыылыыр сетевой маҕаһыыннаннары бас билэр конгломерат. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
Uniqlo

**Uniqlo** (*Үникло*) - Дьоппуон таҥаһы оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс таҥас атыылыырынан уонна таҥаска сыһыаннаах тэриллэри эргитэринэн капитализациаиынан.
Харахалпахтар

**Харахалпахтар** (харахалпахтыы: Qaraqalpaqlar) диэн биир түүрк омуга. Харахалпахстан төрүт омуга. Бүтүн ахсааннара 825 мыҥ киһи кэриҥэ, олортон 500 мыҥ кэриҥэ Харахалпахстан Республикатыгар олороллор. Харахалпахстан таһыгар Узбекистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Туркменистаҥҥа, Арассыыйаҕа олороллор. Харахалпах омук былыргыттан үөскээбит дойдута Амударья өрүс алын сирдэрэ уонна Арал байҕалын соҕуруу кытыла. Харахалпах тыла түүрк тылларын кыпчак бөлөҕөр киирэр. Харахалпахтар итэҕэллэринэн суннит мусулмааннар, Ханафи мазхаба. Сорох историктар харахалпахтары 11 үйэтээҕи Киев Урууһугар биллэ сылдьыбыт хара клобук биистэригэр тартараллар. Чыҥыс Хаан улуу улууһа эстибитин кэннэ 13-15 үйэлэргэ харахалпах биистэрэ Алтан Ордуу уонна Узбек хаанылыгын бииликтэригэр сылдьыбыттара. Харахалпахтар 17 үйэҕэ Хаһаах хаанылыгыттан тахсан туспа омук буолбуттара.

## Харахалпах уруулара
Харахалпахтар биистэргэ үллэстэллэр, биистэрэ урууларга үллэстэллэр. Биис холбоһуктара арыс дэнэллэр. Былыргы ордук улахан биис холбоһуга Уон түөрт уруу (on tórt urıw) диэн ааттааҕа.

* Мүйтен бииһин уруулара: Самат, Тели, Абыз, Кентанау
* Хоҥороот бииһин уруулара: Кият, Ашамайлы, Қолдаўлы, Қостамғалы, Балғалы, Қәндекли, Қарамойын, Терістамғалы, Бақанлы, Тиекли, Ырғақлы, Баймақлы, Қазаяқлы, Ұйғыр
* Кытай бииһин уруулара: Бессары, Бексыйық, Қазаяқлы, Қайшылы, Анна, Құйын, Әйтеке, Шериўши, Мәнжуўли, Боқлықтай, Қырық, Аралбай
* Кыпчак бииһин уруулара: Қаңлы, Саңмұрын, Естек, Қанжығалы, Шұнақ, Басар, Толыс, Ябы, Арық, Жағалтай, Бағаналы, Майлыбалта, Жәдік, Салтыр
* Кенегес бииһин уруулара: Араншы, Ақтоғын, Өмір, Тарақлы, Добал, Оймаўыт, Домбазақ, Нөкіс
* Мангыт бииһин уруулара: Қаратай, Сарытай, Бозтай, Жетімтай

## Галерея

File:Flag of Karakalpakstan.svg
File:Замужня жінка. Каракалпаки. Хорезмська оаза. Поч. ХХ ст. Фонди РЕМ..jpg
file:Small race in Takhtakupir.jpg
File:Karakalpak of Uzbekistan, before 1928.jpg
File:Karakalpaki.jpg
File:Karakalpak sawkele.jpg
File:Jańabaev Azizbek in WikiHogwarts, Tashkent.jpg
File:Международная конференция «Послы доброй воли Приаралья» 2024.jpg
Харахалпах тыла

**Харахалпах тыла** (Qaraqalpaq tili) диэн биир түүрк тыла. Харахалпах омук тыла. Харахалпахстан Республикатын сорумдьу тыла. Саҥарааччыларын ахсаана 583,410 киһи (2010 сыл). Кыпчак тылларын кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Казах уонна ноҕай тылларыгар ордук чугас. Харахалпах тыла икки түөлбэ тыллаах: хотугулуу-илин уонна со5уруулуу-ар5аа. Харахалпах тылын күнэ ахсынньы 1 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Географията
Харахалпах тыла сүрүн тарҕаммыт сирдэрэ Харахалпахстан Республиката, Узбекистан Хорезм уонна Фергана улуустара. Казахстаҥҥа син балачча тарҕаныылаах. Арассыыйаҕа, Туркменистаҥҥа, Түүркүйэҕэ кыра харахалпах диаспоралара бааллар. Афганистаҥҥа харахалпах тылын 2000 киһи билэр.

## Лексиката
### Сирэй солбуйар ааттар

### Ахсааннар
*Bir* — 1, *eki* — 2, *úsh* — 3, *tórt* — 4, *bes* — 5, *altı* — 6, *jeti* — 7, *segiz* — 8, *toǵız* — 9, *on* — 10, *júz* — 100, *mıń* — 1000.

## Суруга
1924-1928 сылларга араб суруга, 1928-1940 сылларга латин алпабыыта, 1940-1994 сылларга кирилл алпабыыта. 1994 сылтан ыла харахалпах тыла латин алпабыытынан суруктанар.
Арал байҕала

**Арал байҕала** (**Арал**) диэн Орто Азияҕа баар туустаах күөл. Иэнэ 3500 км² (2005 сыл). Казахстан уонна Харахалпахстан кирбиилэригэр баар. Арал 1960-с сыллартан саҕалаан уолан иэнэ 90% кыччаабыта. Аралга түһэр Амударья уонна Сырдарья өрүстэр ууларын нүөлсүтүүгэ ыытаннар күөл уолан хаалбыта. 1989 сылга Арал уутун таһыма намтаан икки аҥар арахсыбыта. Арал куурбут түгэҕиттэн тыал тууһу, кумаҕы, пестицидтары, химикаттары салгыҥҥа көтүтэн тула эйгэни киртитэр. ССРХ кэмигэр Возрождение арыытыгар биологиялаах сэбилэҥи тургутар кистэлэҥ лаборатория баара. Манна сотуун өлүү, туляремия, бруцеллез, чумаа, тиф, хара чэчик, ботулизм курдук сыстыган ыарыылар көбүтээччилэрин харайаллара.
Амударья

**Амударья** диэн Орто Азия ордук уулаах, уһунунан иккис өрүһэ. Былыргы ааттара Аму, Оксус, Балх, Дьайхун. Амударья Панж уонна Вахш өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 1415 км, Панж баһыттан аахтахха 2540 км. Тардыытын иэнэ 309,000 км². Амударья төрдө Хиндукуш сиһин хоту өттүгэр баар. Сүрүн салаалара: Гунт, Бартанг, Язгулем, Ванч, Кызылсу, Кафирниган, Сурхандария, Кундуз, Шерабад. Амударья хайаттан түһэн баран кумахтаах Туран намтал сиринэн 1100 км устар. Арал байҕалыгар түһэр. Түһүүтүгэр киэҥ 7000 км² иэннээх дельталаах. Амударья Афганистан, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан, Харахалпахстан дойдуларынан устар.
Хорезм

**Хорезм** диэн Орто Азия арҕаатыгар баар улахан оазистаах регион. Хорезм аан бастаан б.э.и. VII үйэҕэ ахтыллар. Хорезм Амударья өрүс алын тардыытыгар баар. Хоту Арал байҕала, илин Кыһылкум, соҕуруу Харакум, арҕаа Үстүрт хаптала бааллар. Хорезм Хорасан, Согд, Аланнар, Хуннар сирдэрин кытта кирбиилэһэрэ. Хорезм устун Солко суола барара. Хорезм былыргыттан нүөлсүтүүлээх тараан, уһаныы, эргиэн, үрдүкү култуура сайдыбыт дойдута буолар. Хорезм былыргы олохтоохторо иран омуктар этилэр. Моҕол сэриилээһинин кэнниттэн сыыйа түүрк омуктара бастаабыттара. Билигин Хорезм сиригэр Харахалпахстан, Узбекистан, Туркменистан дойдулара бааллар.
Сырдарья

**Сырдарья** диэн Орто Азия ордук уһун өрүһэ. Уулааҕынан Амударья кэнниттэн иккис өрүс. Тянь-Шань хайаларыгар Нарын уонна Карадарья өрүстэр силлиһиилэриттэн үөскүүр. Уһуна 2212 км. Тардыытын иэнэ 219 000 км². Сүрүн салаалара Чирчик, Арыс, Чу, Сарысу. Уолан икки аҥар хайдыбыт Арал байҕалын хоту тобоҕор түһэр. Кыргыстаан, Узбекистан, Таджикистан, Казахстан дойдуларынан устар.
Trader Joe’s

**Trader Joe’s** - АХШ ситим супермаркеттара, Аан Дойдуга биир бөдөҥ ас маҕаһыына буолар капитализациатынан. Дойду үрдүнэн 500 курдук маҕаһыыннаах. Сыаната чэпчэкитинэн биллэр уонна астара органик буоларынан биллэр.
Hanna Barbera

**Hanna Barbera** - АХШ мультик уонна киинэ устар тэрилтэтэ этэ, 1957 сылтан 2001 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. 2001 сылтан ыла туспа тэрилтэ буолан бүтэр уонна HBO иһигэр киирэр (HBO иһигэр бэйэтин бренын билиҥҥээҥҥи дылы туттар, автономна үлэлиир).
Альф

**Альф** - АХШ сериала 1986 сылтан ыла 1990 сылга дылы уһуллубут. Ситком буолар. Саха Сиригэр бастакы уонна нвк саха канаалларга 1994-1999 көстүбүтэ. Сериал 80 омук сиригэр көстүбүтэ.
Смоллвилль кистэлэҥэ

**Смоллвилль кистэлэҥэ** - АХШ телесериала, Аан Дойлуга биир уһуннук көстүбүт сериал. Саха Сиригэр СТС канаалга көстүбүтэ.

## Сүжета
Канзас штатыгар Смоллвилль диэн куорат баар. Онно супермен олороро биллэр киһи курдук саһан сылдьар, Кларк диэн ааттаах.
Mirinda

**Mirinda** (*Миринда*) - Испания сок оҥорор тэрилтэтэ, 1990-2002 Аан Дойдуга киэҥник биллэ сылдьыбыта. Кэнники PepsiCo конгломерат бэйэтигэр холбообута, онно конгломерат иһигэр автономна үлэлиир уонна сайдар. 2014 сылтан ыла санкциаларынан Арассыыйаҕа атыыламмат (атыыланар соктар барыта Казахстан нөҥүө параллельнай импорт нөҥүө тарҕанар).
Dr Pepper Snapple Group

**Dr Pepper Snapple Group** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Длйдуга биир бөдөҥ араас сок бреннарын бас билэр тэрилтэ. 

Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр
HBO

**HBO** - Америка тэрилтэтэ, WarnerMedia структуратыгар холбонор төлөбүр нөҥүө үлэлиир энтертеймент тэрилтэ. HBO нөҥүө киинэ мультик уһуллар, араас сериаллар уһуллаллар.
Аптаммыттар (сериал)

**Аптаммыттар** (*Charmed*) - АХШ сериала.

## Сүжета
3 кыргыттар туһунан кэпсэнэр. Кистэлэҥ ойууннар уонна кистэлэҥ хараҥа күүстэри кытта охсуһалларынан биллэллэр.
Стэйтэн Айлэнд

**Стэйтэн Айлэнд** (ааҥл: **Staten Island**) - Саҥа Йорк куорат биир макроквартала (уопсайа 5 макрокварталлаах) уонна олортон саамай ырааҕа уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан кырата. Туспа арыыга турар, куорат атын сирдэриттэн тэйиччи. Дьонун ахсаана 500 тыыһынча киһи.
Аркадий Бабченко

**Аркадий Бабченко** - Арассыыйа биллэр журналиһа, оппозиционер, суруйааччы. Путины үөҕэринэн биллэр. Онон чоккай маладьыас киһи!
KwikPay

**KwikPay** (*КвикПэй*) - Арассыыйа саҥа төлөбүр системата, Атырдьах ыйын 29 күнүгэр 2023 сыллаахха төрүттэммитэ. Санкциалары туоруур уонна куотар өҥө буолар, харчыны омук сиригэр ыытарга.

Официал саайта: https://kwikpay.ru/
Брахмагупта

**Брахмагупта** (б.э.и. 598 – 668 сыллар) Индия математига уонна астрономома. Математика уонна астрономия билэлэригэр икки биллэр үлэлээх, Brāhmasphuṭasiddhānta (BSS, "Брахма үөрэҕэ сөпкҕ туруоруллубута", 628 сыллахха), теоретическай трактат, " Кхандакхадьяк*"* ("сиэнэр тыл", 665 сыл), практическай текстэн тахса.

Брахмагупта нуулу кытта бастакы суоттуур буолбута. Брахмагупта оҥорбут тиэкистэрэ Индия математикатыгар хайдах ылыллыбытын быһыытынан санскритка эллиптическай хоһооннор быһыытынан суруллубута. Ханнык да дакаастабыл бэриллибэтэҕин иһин, Брахмагупта түмүктэрэ хайдах бэриллибиттэрэ биллибэт.
IHOP

**IHOP** - АХШ сетевой ресторана, панкейк араас көрүҥнэрин астаан атыылыыр. Фастфуд бөлөҕөр киирэр.
OnlyFans

**OnlyFans** (*Фанаттар эрэ* эбэтэр *Фанаттарга эрэ*) - Улуу Британия +18 видеолары уонна хаартыскалары тарҕатар веб хостиҥа. Аан Дойдуга биир бөдөҥ, 2023 сыллаахха 155 мөллүйүөн киһи 245 омук сириттэн кыттар.
Ростов-на-Дону

**Ростов-на-Дону** (кылгатан — ***Ростов***) – арҕаа өттүгэр ордук улахан куората, Соҕуруу федеральнай уокурук уонна Ростовскай уобалас административнай киинэ. Байыаннай албан аат куорат (2008).

Императрица Елизавета Петровна ыйааҕынан ахсынньы 15 күнүттэн 1749 сыллаахха төрүттэммитэ. Илин-Европа соҕуруулуу Илиҥҥи өттүгэр баар, Дон өрүс уҥа кытылыгар 46 км Азовскай муораҕа түһэр сириттэн 1092 км соҕуруу өттүгэр баар.

Нэһилиэнньэтэ — 1 135 968 киһи (2023), бу-Россия нэһилиэнньэтин ахсаана уон биирис. Ростовскай агломерация чэрчитинэн 2,1 мөл. тахса киһи олорор (дойду агломерациятын ахсаанынан алтыс).

Куорат Россия Соҕуруу өттүн улахан административнай, экономическай, культурнай, научнай-үөрэх, промышленнай кииннэр уонна улахан транспортнай узелынан буолар. Официальнайа суох Үүнүүлэр «Кавказ ааннара» уонна «соҕурууҥҥу киин куората» диэн ааттаналлар, ону тэҥэ «Донской киин куората». 21 февраля 2019 года Ростов-на-Дону на региональнай киин куората билиннэ.

2018 сылга Ростов-на-Дону куоракка дуобатчыттартан биирдэстэрэ буолар футболга аан дойду чемпионата.

## Быһаарыылар
Street and Racing Technology

**Street and Racing Technology** - АХШ спортивнай массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Аатырбыт Stellantis конгломератка киирэр.
Ram Trucks

**Ram Trucks** (эбэтэр быһалыы **RAM**) - АХШ пикап массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ пикаптары оҥорор тэрилтэлэр ортолоругар. Аатырбыт Stellantis конгломератка киирэр.

Официал саайта: https://www.ramtrucks.com/
THX Bear Trailer

### Programming
**[[Finding Nemo (TV series)]]* (2003–9998)
**[[Bear in the Big Blue House]]* (1997–9998)
**[[Toy Story]]* (1995–9998)
**[[Cars (TV series)]]* (2006–9998)
**[[Rolie Polie Olie]]* (1998–9998)
**[[Higglytown Heroes]]* (2004–9998)
List of programs broadcast by Nick Jr. (block)

### Former programming
**[[Allegra's Window]]* (October 29, 1994 – October 7, 2006)
**[[Eureeka's Castle]]* (September 9, 1989 – June 24, 2006)
**[[Gullah Gullah Island]]* (July 9, 1994 – December 30, 2006)
**[[Brainy Baby]]* (March 21, 1998 – March 25, 2006)
**[[Franklin (TV series)]]* (January 16, 1999 – December 27, 2008)
**[[Maisy]]* (February 13, 1999 – March 29, 2008)
**[[Little People Big Discoveries]]* (September 25, 1999 – March 24, 2007)
**[[Thomas and Friends]]* (June 10, 2000 – September 25, 2021)
**[[Baby Genius]]* (September 15, 2001 – December 30, 2006)
**[[Wonderstruck (TV series)]]* (September 21, 2002 – March 24, 2007)
**[[Miss Spider's Sunny Patch Kids (TV series)]]* (September 20, 2003 – December 30, 2006)
**[[Rubbadubbers]]* (September 6, 2003 – March 25, 2006)
**[[Connie the Cow]]* (September 13, 2003 – June 27, 2009)
**[[King (2003 TV series)]]* (September 11, 2004 – March 29, 2008)
**[[Boo! (TV series)]]* (September 25, 2004 – June 28, 2008)
**[[Miss Spider's Sunny Patch Friends]]* (September 11, 2004 – December 25, 2010)
**[[The Backyardigans]]* (October 16, 2004 – June 25, 2011)
**[[Bruno (TV series)]]* (September 17, 2005 – December 29, 2012)
**[[Plaza Sésamo (2005 TV series)]]* (September 17, 2005 – December 25, 2010)
**[[Jack's Big Music Show]]* (September 17, 2005 – June 29, 2013)
**[[Pinky Dinky Doo]]* (April 15, 2006 – December 28, 2013)
**[[Wow! Wow! Wubbzy!]]* (September 2, 2006 – December 27, 2014)
**[[Farzzle's World]]* (September 23, 2006 – June 25, 2016)
**[[Yo Gabba Gabba!]]* (August 25, 2007 – February 25, 2017)
**[[Fifi and the Flowertots]]* (August 25, 2007 – June 25, 2016)
**[[Roary the Racing Car]]* (October 13, 2007 – September 19, 2015)
**[[Bruno and the Banana Bunch]]* (July 28, 2007 – December 28, 2013)
**[[Louie (French TV series)]]* (February 23, 2008 – June 23, 2012)
**[[Animal Mechanicals]]* (September 20, 2008 – June 28, 2014)
**[[Yam Roll (TV series)]]* (September 20, 2008 – September 19, 2015)
**[[My Big Big Friend]]* (May 29, 2010 – December 24, 2016)
**[[Fishtronaut]]* (September 18, 2010 – February 23, 2019)
**[[Pocoyo]]* (July 23, 2011 – December 24, 2016)
**[[Franklin and Friends]]* (March 3, 2012 – July 27, 2019)
**[[Doki (TV series)]]* (September 28, 2013 – February 23, 2019)
**[[Earth to Luna!]]* (September 28, 2013 – June 27, 2020)
Мэник мэнигийээннэр

**Мэник мэнигийээннэр** (, ) — араас телеканалларга көстөн ааспыт АХШ мультик сериала, 1991 — 2004 сыллаахха көстүбүтэ нууччалыы, сахалыы уонна ааҥл тылынан элбэх араас телеканалларга. 2021 сыллаахха ремейк тахсыбыта. Класки Чупо студио айымньыта буолар.