Кыайбыттары сууттаабаттар

Олоххо сайдыыны ситиһии хайаан да тарҕаннаҕына эрэ табыллар. Былыргы кэмнэргэ экономикаҕа сайдыыны ситиспит омуктар саҥаны айыыны туһанан сэрии сэбин оҥостоннор аттыгар олорооччулары баһыйдахтарына сэриилээн ылан, кыайан-хотон сирдэрин-дойдуларын бэйэлэригэр холбууллара, эдэр дьахталларын хомуйан ылан кулут оҥостоллоро уонна баайдарын-малларын тиэйэн ылаллара.

Сэриигэ кыайбыттар утарылаһар эр дьону барыларын кырган суох оҥорон кэбиһэллэриттэн аҥардастыы сааһырбыт дьахталлар эрэ ордон хаалбыттара “баба-яголарга” кубулуйаннар тыа быыһыгар кыра дьиэлэригэр олорон хаалаллара остуоруйаларга кэпсэнэллэр.

Дьон-аймах уһун үйэлэрин тухары сэриилэһэн, сирдэрин былдьаһан, бэйэ-бэйэлэрин кытта үтүрүссэн, илин түсүһэн сайдыыны ситиһэн, олохторун олорон кэллилэр. Билигин үөрэх-билии сайдан, олох тупсан былыргы курдук кыайбыттар кыаттарбыттары имири кырган, сир үрдүттэн симэлитэр кыахтара суох буолла диэххэ сөп эрээри, сэриигэ сайдыылаах буор куттаах эр дьону мунньан элбэхтик өлөртөөһүн омугу симэлитиигэ тириэрдэрэ былыргыттан уларыйа илик. 

20-с үйэ бүтүүтүгэр элбэх дьону өлөртөөһүнү Югославия республиката үрэллэригэр олохтоохтор оҥорбуттарын үтүө санаалаахтар, сэриини утарааччылар мунньустан тохтоппуттара. Улахан буруйдаахтары булан Аан дойду үрдүкү суутугар көрөн сууттаан аны итинник быһыылар хатыламматтарын оҥорбуттара. Киһи быһыытын аһара барааччылары үтүө санаалаахтар көмөлөөн тохтотуохтарын сөп. ИГИЛ террористара дьону өлөрүүнэн атыттары куттуу сатаабыттарын бары эйэни сөбүлээччилэр көмөлөөн сэриилээн кыайбыттара.

Былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары бэйэлэрэ талбыттарынан туталлара, дьаһайаллара биллэр. Ол кэмҥэ “Кыайбыт көҥүлэ” диэн сахалыы, онтон “Кыайбыттары сууттаабаттар” диэн нууччалыы этиилэр үөскээбиттэрэ уонна олоххо куруук туттуллар этилэр. 

Бу дьон олохторугар улахан суолталаах этиилэр хаһан үөскээбиттэрин уонна туттуллууга киирбиттэрин быһаарыы омуктар хаһан баар буолбуттарын быһаарыыга улаханнык туһалыыллар. Кыайыы уонна көҥүл диэн тыллар сайдыыны ситиһиини бэлиэтииллэр уонна хаһан туттуллууга киирбиттэрэ кыайан быһаарыллыбат ыраах, былыргы кэм буолар, кыаны уматан уоту туһанар буолуу үөскээбит кэмиттэн ыла ааҕыллар. Онтон суут диэн тыл дьон сокуоннары үөскэтэн сурукка киллэрэн туһанар буолбуттарын кэнниттэн баар буолбута биллэр. Саҥарар тыллара уонна нуучча диэн ааттаах омук үөскээбитэ бэрт чугастааҕы, сокуоннар туттуллар кэмнэрэ эбитэ быһаарыллар.

Олох кыайбыттар салайыыларынан уонна баһылааһыннарынан сайдан кэлбитэ ханан да саарбахтаммат, сайдыыны кыайбыттар олох-тууллара, онтон кыаттарбыттар бары туораан биэрбэтэхтэринэ симэлийэр дьылҕаланалларын сахалар быһаараннар, суох буолбут, симэ-лийбит омуктарга “Тыал буолбуттар” диэн ааты иҥэрбиттэр. 

Саха дьоно былыр-былыргыттан кыайыы, өрөгөй уонна кыаттарыы кыһыыта кэлэрин элбэхтэ билэн-көрөн “Кыайбыт көҥүлэ, кыаттарбыт соро» диэн өс хоһоонун айан туһаналлар. Бу былыргы өс хоһооно билигин, сайдыылаах кэмҥэ экономикалар үтүрүссэр, илин былдьаһар кэмнэригэр суолтата өссө улаатан биэрэр. Ким саҥаны айыыны оҥорууну, олоххо киллэрэн туһаныыны кыайбатах, мөлтөөн, кэдэйэн биэрбит эргиэн ырыынагыттан туоратыллан, дьадайан барара билигин, эйэлээх олоххо элбэхтик бэлиэтэнэр.

“Кыайбыт көҥүлэ” диэн этии сэриилээн кыайыы кэнниттэн кыайбыттар бэйэлэрин баһылыыр былаастарын олохтооннор, кыаттарбыт эрэйдээхтэри ханнык баҕарар куһаҕан тылларынан үөҕэллэрин, мөҕөллөрүн, суох оҥороллорун ким да кыайан боппотуттан, тохтоппотуттан үөскээбитэ быһаарыллар. Бу этии кыаттарбыт өттүттэн ханнык да утарылаһыы суох буолуор диэри мөлтөөннөр, эстэннэр хайдах ааттыылларыгар, ханна тириэрдэллэригэр, олохтуулларыгар аны кыһаммат кэмҥэ тиийэллэрин биллэрэр. 

Кыайбыттар бэйэлэрин үрдүктүк тутталларын, уратытык ааттаналларын нууччаларга “вы” диэн соччо билсибэт, хайа эрэ киһини ааттааһыны, ыҥырыыны туһаныы баара биллэрэр. Сибиир кыра кыахтаах омуктарын кыайыы, колонияҕа кубулутуу кэнниттэн, бу тыл Россияҕа барытыгар тарҕанан киэҥник туттулла сылдьар.

Кыайбыттар көрдөбүллэрэ бэйэлэригэр эрэ туһаны, барыһы аҕаларын Американы арыйыы уонна баһылааһын биллэрэр. Америка төрүт олохтоохторун кэлии дьон кыргыылара, олохтоох сирдэриттэн үүрүүлэрэ барыта кэлиилэр сокуоннарынан ыытыллыбыта. 

Аан дойду иккис сэриитигэр улуу кыайыыны ситиспит Сэбиэскэй Сойуус дьоно улуутумсуйар санаалара аһара улааппыта. Кэлин улахан кыайыы бырааһынньыгын тэрийэн ыытыы салҕана, хатылана турара уонна тупсарыллан иһэрэ, бу санаа өссө аһара барарын үөскэтэр. “Бессмертный полк” диэн ааттаан сэриигэ кыттыбыт аймахтардаах дьону барыларын уулуссаҕа таһааран хаамтарыы улуутумсуйуу санаата мөлтөөбөтүн, эдэрдэргэ тарҕанан иһэрин салгыы ыытан иһэр. "Георгиевскай лентаны” тарҕатыыны оҕолорго тэрийэн ыытыы улуутумсуйуу санаата мөлтөөбөтүгэр тириэрдэр.

2008 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүн түүнүгэр Грузия арахса сатыыр Соҕуруу Осетия республикатын сиригэр бэйэтин диэки төннөрөр сыалтан сэриилэрин киллэриитин кэнниттэн Россия 58-с армиятын утары киллэрэн Грузияны сэриилээбитэ. 5 хонук устата барбыт сэриигэ Россия сэриилэрэ кыайыыны ситиспиттэрэ. 

Аан дойду сайдыылаах дьоно сөбүлээбэккэ утары этэ сатаабыттарын да иһин, 5 хонуктаах сэриигэ Россия Грузия сэриилэрин кыайыыта уонна онтон үгүстэр санаалара көнүүтэ, кыайыыга кынаттаныылара үчүгэйгэ тириэрдэр дьайыыны оҥорбото. Бу кыра кыайыы кэнниттэн Россия сэриилэрин өссө тупсарыыга үлэтэ ордук сайдыбыта, күүһүрбүтэ, армия оруола үрдүүрэ ситиһиллибитэ.

Кыайыы кэнниттэн үөскээн тахсар уустук балаһыанньаны быһаарыыга туттуллар “Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр” диэн олус дириҥ суолталаах сахалыы өс хоһооно дьон өйүн-санаатын билигин да таба быһаарара дакаастанна. Россияттан быһаччы тутулуктана сылдьар кыра дойдулар бары кэриэтэ сирин-уотун былдьаппыт Грузия кыра, кырдьаҕас дойдутун мөҕөр, сиилиир аакка барбыттара.

Бука бары кыайыыны ситиһиэхпитин олуһун баҕарабыт. Кыайыы кынаттыыр, кыайыыттан кыайыыга салгыы баран иһэргэ ыҥырар, угуйар күүһэ аһара улахан. Кыра да кыайыы дьайыыта өйгө-санааҕа ураты күүстээҕин, киһи таба, тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыаҕын букатын да суох оҥорорун быһаарар “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн этиини сахалар туһаналларын умнубатахпытына табыллар.

Саха тылын төрүт тутулуктарын туһанан кыайыы диэн тылы ырыттахпытына, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн, олоххо үчүгэй уонна куһаҕан кыайыылар баалларыттан, бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ, дьайыыта элбэҕэ биллэн тахсар.

Кыа диэн уоту уматарга, кыымтан уоту күөдьүтүүгэ туттуллар оту хатаран оҥоруллар сымнаҕас саҕаһа ааттанар. Кыаҕа кыым түстэҕинэ уот умайан кытарар уонна күөдьүйэн кэлэр кыахтанар. 

Кыай диэн баҕа санааны тириэрдии, кыайыыны ситиһиигэ ыҥырыы ааттанар. Кыа диэн тылга “й” дорҕоон эбиллиититтэн үөскээн тахсар кыай диэн тыл өйү-санааны күүһүрдэр, ханнык эрэ хамсааһыны үөскэтэр. Олус былыргы кэмнэргэ кыаттан уоту уматыы улахан кыайыыга тэҥнэнэр эбитин, бу тылбыт биһиэхэ быһаарар.

Кыа кытарар диэн эмиэ өйдөбүллээх. Умайыан иннинэ кыа кытарара онно төрүт буолбут. Былыргы охсуһуулаах кэмнэргэ кыайыы элбэх хааны тоҕуунан, өлөрсүүнэн ситиһиллэрэ бу этиигэ иҥэн сылдьар. Кыа хаан диэн элбэх хаан биир сиргэ тохтубута ааттанар. (1,264). 

“Й” дорҕоон ыйар, көрдөрөр, хамсааһын баарын биллэрэр өйү-санааны быһаарар ураты дьайыылаах. Кыа диэҥҥэ “й” дорҕоон эбилиннэҕинэ кыай диэн кыайыыны оҥорууга баҕа санааны тириэрдии, ыҥырыы үөскээн тахсар. Киһиэхэ баҕа санаа үөскээһинэ олору ситиһэ сатааһыны көҕүлүүрүттэн, инники диэки сирдиириттэн олус туһалаах, сайдыыны ситиһиигэ күүс уонна кыах биэрэр аналлаах.

Кыах диэн санаа күүһэ, хамсааһыны ситиһиигэ дьулуура ааттанар. Күүс-кыах диэн холбуу этии эт-сиин күүһүн уонна өй-санаа кыаҕын холбоон бииргэ түмэн этии буолар, киһи бэйэтэ икки өрүттээҕин быһааран биэрэринэн икки тылынан этиллэр.

Кыай диэҥҥэ “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ кыайыы диэн тылбыт үөскүүрүгэр тириэрдэр уонна бу тыл элбэхтик туттуллубатын биллэрэр аналлаах. Кыайыы диэн тыл сэрэхтээх, киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбиирэ биллэр. “Ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтэриттэн биирдэ эмэтэ ситиһиллэрэ табыллан үчүгэйи аҕалар. Кыай диэн тылга “ыы” дорҕоон эбиллиитэ, бу кыайыыбыт кэлин тиһэҕэр ытааһыҥҥа тириэрдэр кыахтааҕын илэ быһааран көрдөрөрүн таба өйдүөхпүт, ол иһин угуйар дьайыыта элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүттэн сэрэниэхпит этэ. 

Кыайыы диэн баҕа санаа туолуута, ситиһиини оҥоруу үчүгэйи аҕалара аҕыйаҕын “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

Сахаларга “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн өс хоһооно кыайыыны оҥоруу улуутумсуйуу санаата түргэнник улаатарын, аһара барарын үөскэтэрин уонна кыайыыны аҕалбыт улахан салайааччы өйүгэр-санаатыгар өссө оҥоро сатыыр санааны киллэрэрин биллэрэр. 

Урукку кэмнэргэ биллэр кыайыылары ситиһэ сылдьыбыт омуктар улуутумсуйуу таһымыгар тиийэн хаалаллара баарын “улуу” диэн ааттаныы элбэх омуктарга туттулла сылдьыбыта дакаастыыр. Улуу Албания диэн былыргы кэмнээҕи дойдуну сөхсүтэ сатааһын Албания Косово хонуутун бэйэтигэр холбууругар туттуллубута. 

Омукка үйэлэргэ үөскээбит улуутумсуйуу өйө-санаата намырыыра, киһи быһыытыгар киирэрэ олус уустук уонна уһун кэми ылар. Жозеф Боррель диэн Европа парламенын салайааччы урукку кэмнэргэ элбэх кыайыылары ситиһэ сылдьыбыт Россия дьоно улуутумсуйар, улахамсыйар санаалара аһара барбыта Украинаны кытта сэриигэ хоттордохторуна эбэтэр, кыайыыны ситиспэтэхтэринэ эрэ уларыйан, тупсан киһилии быһыыга киирсэр кыахтаах диэн этэрэ киһи өйө-санаата сайдыытыгар, үгэстэрэ үөскээһинигэр сөп түбэһэр.

Аан дойдуга мөлтөөһүн кэмигэр киирбит Турция уонна Иран диэн улахан дойдулар бааллар. Бу дойдулар эмиэ мөлтөөбүттэрин биллэримээри атын омуктары сэриилии сатыыллара киирэн иһэр.

Турцияҕа 1905 сыллаахха өрө туруу үөскээн султан былааһа сууллубута уонна республика тэриллибитэ. Курдары кытта уһун үйэлэргэ бииргэ олорууттан үөскээн иһэр саҥа омук дьонун оҥорор баттааһыннара билигин улаатан иһэрэ уларыйыылары аҕалара чугаһаата.

2022 сыллаахха Россия уонна Украина икки ардыларыгар саҕаламмыт СВО-ҕа Украина кыаттарбата омук сайдан иһэринэн быһаарылынна диэххэ сөп. Арай бу кыайтарбат буолууну атыттар кыайыы курдук сыаналаан “Төбөлөрө эргийэрин” үөскэппэккэ эрэ тохтуура буоллар диэн киһилии быһыылаах, эйэни сөбүлүүр дьон баҕараллар.

Улуутумсуйуу диэни аныгы тылынан быһаардахха омук бэйэтин билиниитэ аһара барыыта диэн буолар. Хас да үйэлэр усталарыгар элбэх кыайыылары омук дьоно ситиһиилэриттэн үөскээн тахсар улуутумсуйуу өйө-санаата түргэнник суох буолара кыаллыбат. 20-с үйэҕэ немец фашистарын аһара барбыт улуутумсуйбут санааларын уһуннук барбыт улахан сэриигэ кыаттарыылара эрэ суох оҥорбута.

Омук дьоно улуутумсуйууга оҕустардахтарына улаатан эрэр оҕолорун онно үөрэтэн кэбиһэллэрэ бу өй-санаа кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн салҕанан иһэрин үөскэтэр. “Юная армия” диэн оҕолору сэриигэ үөрэтэр тэрилтэлэр Россияҕа тарҕаммыттара ыраатта.

Урукку кэмнэргэ киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыт омук, бу кэмҥэ мөлтөөн иһэрин билиммэккэ улуутумсуйар санаата улаатан сылдьарын салайар былааһа уларыйара эбэтэр бэйэтэ эстэрэ, атын киһилии быһыылаах саҥа омугунан солбуллара эрэ тохтотуон сөп.

Нууччалыы “победа” диэн тыл өйдөбүлэ эмиэ кыайыы “бедаҕа”, ол аата иэдээҥҥэ тириэрдэрин биллэрэр. Элбэх кыайыылары оҥоруу өйгө-санааҕа улахамсыйыы, улуутумсуйуу аһара барыытын үөскэтэрэ мөлтөөбүт омук эстиитигэр, симэлийиитигэр тириэрдэрэ үйэттэн-үйэҕэ хатылана турар иэдээни үөскэтэн иһэриттэн саҥа омуктар сайдан тахсаллара салҕанан барар. 

Кыайыыны оҥоруу дьон өйүн-санаатын түргэнник аһара ыытарынан олус улахан сэрэнии ирдэнэрин билэн, олоххо ситиһэргэ бары өттүттэн көрөн-истэн таба сыаналааһын эрэйиллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ кыайыы эмиэ сөп түбэһэринэн аҥардастыы кыайыы диэки бара туруу аҥар өрүтүн букатын симэлитэ сатыырын иһин, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ түргэтиир. Аан дойду иккис сэриитэ саҕаланыытыгар нацистскай Германия сэриитэ бииртэн биир кыра кыайыылары ситиһэн иһиититтэн улахан салайааччыларын төбөлөрө эргийэрэ үөскээбититтэн, Аан дойдуну барытын баһылыыр санааҕа кытта тиийбиттэрэ табыллыбатаҕа, үгүс алдьаныы-кээһэнии тахсыбыта уонна өлүү-сүтүү, кыа хаан тохтубута.

Айылҕа төрүт сокуонун быһыытынан иккис өрүт хаһан даҕаны суох буолар кыаҕа суох. Аһара барыыны үөскэппит өрүт уларыйара, солбуйсан биэрэрэ тиийэн кэлэр. Кыайыы куһаҕан өрүтэ хойутаан да биллэн кэлэр кыахтааҕын дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытынан туһанан билиэ, эрдэттэн сэрэхтээх буолууну тутуһа сылдьыа этилэр.

Дьон олоҕо биир киһи олоҕунан бүппэт, салгыы баран иһэр. Сахалар олохторун үөрэҕэ хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу хабан сайдыыны ситиһэллэрин быһаарар. Киһи бэйэтэ өлбүтүн, өйө-санаата айыы буолбутун кэннэ оҕолоро, сиэннэрэ хааланнар олоҕу салгыы олордохторуна эрэ, олох салҕанар кыахтанар. Киһи бэйэтин кылгас олоҕор кэлэр көлүөнэлэрин олохторун туһунан саныырыгар, ол туһугар кыһанарыгар сахалар үөрэхтэрэ ыҥырар. 

Биһиэхэ улахан салайааччы, былаастаах киһи өлбүтүн кэннэ элбэх куһаҕаны оҥорбута дьэ биллэн тахсан сууттанар, биир санаалаахтара хаайыллаллар. Ол барыта биһиэхэ салайар былааспыт улахан диктатура тутулуктааҕын уонна онтубут билигин да кыайан уларыйа илигин иһитиннэрэр, биллэрэр тэрилтэлэри; бэчээти, телевизэри, араадьыйаны була сатаан хааччахтыыллара быһаарар. 

Аан дойду үрдүнэн иһитиннэрэр, биллэрэр тэрилтэлэр сайдыылара олох бары өрүттэригэр кыайыыны ситиһиини бары өттүттэн чинчийэн, сыаналаан дьон билиитигэр таһаарар кыахтаахтар. Хайа эмэ өттүгэр халыйыы, аһара барыы таҕыстаҕына Аан дойду дьоно бары билэн кыттыһар кыахтаныахтарын, бэйэлэрин этиилэрин тириэрдиэхтэрин сөп. “Кыайбыттары сууттаабаттар” диэн былыргы этии билигин сайдыылаах олоххо хаалан, суолтата намтаан турар. Дьон сайдыыны ситиһэннэр олоххо сөп түбэспэт быһыылары оҥорбут улахан салайааччылары да тутан сууттуур кэмнэрэ кэлбитэ.

“Кыайбыт көҥүлэ”, “Кыайбыттары сууттаабаттар” диэн өс хоһоонноро былыргы кэмнэргэ кыайыыны ситиһээри элбэх буруйу оҥорбуттары ким да кыахтаах буолан тутан ылан сууттаабатын, ол аата, сөптөөх эппиэккэ тардар кыах оччолорго суоҕун биллэрэллэр. (2,91).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.