open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дьаһаах

**Дьаһаах**, Ясак ( — власть;  — натур. подать,  — подать, налог) —  нуучча судаарыстыбата Сибиир туора урдустарыттан хомуйар түһээнэ. Үксүн түүлээҕинэн буолара.

## Устуоруйа

Дьаһаах диэн тыл нуучча тылыгар кинилэр Сибиири баһылаан, остуруоктары тутаттаан олохтоох норуоттарга түүлээҕинэн нолуок (дьаһаах) түһэрэн хомуйар буолбуттарын кэннэ киирбитэ. Саҥа сирдэри баһылаан, дьаһаах төлөтөөһүн ыраахтааҕы уһун илиитин сүрүн сыала-соруга этэ. Дьаһааҕы хааһынаҕа күндү түүлээх кииһинэн, саһылынан уо.да.а. хомуйаллара, ардыгар сүөһүнэн кытта ылаллара. Бу хомуллубут күндү түүлээх хааһына сүрүн дохуота уонна эргинэр табаара буолбута. Бастаан хомуйалларыгар дьаһааҕы Сибиирдээҕи бирикээс (Сибирский приказ) дьаһайара, 1763 сыллаахтан күндү түүлээх (мягкая рухлядь) Ыраахтааҕы Кэбиниэтигэр туттарыллар буолбута. Дьаһаах түһээнэ хас биис ууһун ахсын дьонун ахсааныттан уонна тугунан дьарыгыралларыттан көрөн тус туһунан кээмэйдээх олохтоноро. Дьаһааҕы төлөттөрөөрү оҕону, дьахтары солуок (аманаат) гына тутан ылан хаайаллара. Дьаһааҕы төлөөһүнү олохтоох нруоттар улахан баттал курдук ылыммыттара.

Онуоха эбии дьаһаах хомуйааччылар олус хабырдык, орлук-хоһу хомуйар, уорар этилэр. Онон сылтаан үгүс элбэх үҥсүү киирэн, 1727 с. саҥа укаас таһаарарга күһэллибиттэрэ, мантан инньэ дьаһааҕы күндү түүлээҕи кытта, харчынан кытта хомуйарга. Сотору харчынан хомуйар барса суоҕа биллэн,
1739 с. миниистирдэр сэбиэттэрэ резолюция ылыммыта. Дьаһааҕы кииһинэн эрэ хомуйарга, тиийбэт буоллаҕына атын күндү түүлээҕинэн солбуйарга, ханнык да түүлээх суох түгэнигэр, биирдии киис оннугар 3-түү солкуобайы тутарга.

Дьаһаах хомуйааччылар уоралларын тохтоппотохторо. Инньэ гынан 1763 с. бырабыыталыстыба дьаһаах хомуйуутун бэрээдэктиир инниттэн Сибииргэ секунд-майор сыбаанньалаах Щербачев диэн киһини командировкалаабыта. Щербачев миэстэтигэр олохтообут хамыыһыйалара, чинчийэн, үөрэтэн баран, саҥа дьаһаах түһээнин оҥорбуттара. Мантан инньэ биис уустара кинилэргэ ыйыллыбыт (анаммыт) эрэ күндү түүлээҕинэн дьаһаах төлүүллэригэр. Сатаан бултамматах кэмигэр атын түүлээҕнэн эбэтэр харчынан төлүүллэрэ көҥүллэммитэ.
ХIХ-с үйэ саҕаланыытыгар дьаһаах төлөөһүнүн төлөбүрэ уларыйбыта, тоҕо диэтэххэ уустар ахсааннара элбээбитэ, олохторо да байылыат буолбута. 1827 с. тэриллибит хамыыһыйалар 1822 ылыллыбыт устаапка олоҕуран олохтоох норуоттары: олохтоох омуктар, көс омуктар уонна бэйдиэ сылдьар омуктар диэннэргэ араартаабытара уонна көс, бэйдиэ сылдьар омуктарга 1763 с. олохтоммут дьаһааҕы оннунан хаалларбыттара, 44-кэппиэйкэлээх түһээни эрэ соппуттара, олохтоох омуктарга баайдарыттан, дьадьаҥыларыттан көрөн дьаһаах төлөбүрүн олохтообуттара. Бу олохтоммут дьаһаах төлөбүрэ олох хойукка дылы уларыйбатаҕа.
Уруу-аймах

**Уруу-аймах** — биир өбүгэлээх эбэтэр холбоспут дьон ыккардыгар сыһыан уонна оннук сыһыаннаах дьон бөлөхтөрө. 

## Хаан уруулар
Балыс - бииргэ төрөөбүттэртэн сааһынан кырата.

Аҕа, оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ)
Аҕа баһылык – 	былыргы аҕа-ийэ ууһун баһылыга
Валюта бэлиэтэ

right|220px

**Валюта бэлиэтэ (символа)** — Ханнык эмит валютаны быһаарар буукуба, лигатура, монограмма, знак, иероглиф, аббревиатура (ол курдук валюта кода), толору тыл, уонна араас дьүөрэһэлиитэ.

## Знак эбэтэр символ
Валюта суруллуутун кылгатыллыбыта символ эбэтэр знак буолуон сөп. Ону араас дойдулар сокуоннарыгар көрдөххө булуохха сөп. Оннук Россия Баана , россия солкуобайын знагын быһаарар боломуочуйалаах.

Англия тылынан саҥарар дойдуларга эмиэ оннук тарҕаммыт, Unicode  стандарт разделыгар валюталар символлара диэн ааттамыт, уонна  графемалары знактарынан аатаабыттар. 

### Знактар типтара
Валюталар знактара (символлара) — кириллица эбэтэр латинницаҕа төрүттэммит ханнык эмит графема буолар. Сорохторо XVII—XVIII үйэҕэ сурук-бичик тарҕаныытын кытта эмиэ биллибит, оннугунан доллар символын, фунт суругун, уонна да атыттар. Атын символлары былаас органнара быһаарбыттар, ол курдук евро символа, Армения драмын символа уонна Индия рупията.

Атын да суруллуу баар буолуон сөп:
* Лигатура (холобур, **₶** — *ливр турнуа*, **₠** — *ЭКЮ*, **₢** — *крузейро*);
* иероглифтар (холобур, **元**, **圆** или **圓** — *юань*, **円** — *иена*);
* кылгатыллыы (холобур, **₧** — *песета*, **ден.** — *денар*, **Din.** — *динар*, **р.** — *рубль*);
* аббревиатуралар (холобур, **КМ** — *конвертируемай марка*, **DM** — *немецкай марка*, **RM** — *[[Малайзия]] ринггита*);
* Үөһэ суруллубут ньымалар дьүөрэлэһиитэ холобур, **₤m** — *[[Мальта]] лирата*, **Z$** — *[[Зимбабве]] доллара*).

Сороҕор (ол курдук, Excel, Lotus, Gnumeric электроннай таблицаларыгар) символ быһыытынан ISO 4217 ньыматынан суруллубут кылгатыылар туттуллалар (**USD** — *[[АХШ доллара]]*, **RUB** — *[[солкуобай]]*). Сорох источниктарга ISO 3166-1 стандартынан суруллар (**US$** — 'АХШ 'доллара*, *'TT$** — ''Тринидада уонна Тобаго доллара'', **HK$*' — *Гонконг доллара'').

## Быһаарыылар
Булуунньа

булумньу, көрсүү, көрсүүнэн төрөөбүт оҕо

Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Доҕор (уруу-аймах)

**Доҕор** — кэргэн, эрдии-ойохтуу дьонтон биирдэрэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Табаарыс
Нумизматика

**Нумизматика** диэн манньыталары уонна манньыата историятын үөрэтэр билим. Нумизмат диэн манньыаталары хомуйар уонна манньыата историятын үөрэтэр киһини ааттыллар.

## Тыл үөскээһинэ
Бу тыл **манньыататтан** диэн поронсуус тылыттан кэлбит, онтон ол тыл бэйэтэ Латыын **numismatis** диэн тылтан үөскээбит.

## Нумизматика историята
Манньыатаны хомуйааччылар урукку бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыттар. *Август Цезарь* биир бастакы холобур буолар. Манньыаталары хомуйуу туһунан бастакы кинигэ 1514 сыллаахха таахсыбыт, «De Asse et Partibus» диэн кинигэни Гийом Буде суруйбут. Ол гынан баран манньыатаны хомуйуунан хоруоллар эрэ дьарыктаналлар эбит. Араас тэрилтэлэр хойуут тарҕаммыттар.

## Билиҥҥи нумизматика
**Билиҥҥи нумизматика** диэн билим уобалаһа, XVII үйэ кэнниттэн тахсыбыт манньыаталары үөрэтэргэ фокустанар, ол иһин киэҥ дьон дьарыктанарыгар судургу буолар. Атын уобаластар — **экзонумия** (манньыатаҕа майгынныыр маллары үөрэтэр), **нотафилия** (манньыата буолбакка кумааҕы харчыга фокустанар), **скрипофилия** (акцияларга фокустанар).

## Быһаарыылар
Дьаһыыкка

**Дьаһыыкка** - саха тылын сорох түөлбэ тылларыгар хос ойох. Манна майгынныыр *дьаһыырка* диэн тыл сорох улуустарга *көрсүү дьахтар, эдэр ойох* диэн суолтаҕа туттуллар эбит. Былыр хаһаахтар Сибиири сэриилииллэригэр бэргэһэлэммэккэ эрэ күүстэринэн ойох ылар олохтоох омук дьахталларын *ясырь, ясырка* дииллэр этэ.

## Быһаарыылар
Филателия

thumb|Россия марката
**Филателия** диэн почта мааркаларын үөрэтэр билим. Үксүгэр филателист диэн маркалары хомуйар киһини ааттыллар, ол гынан баран маркалары хомуйбакка даҕаны филателиянан интириэһиргиир буоллаҕына филателист буолуон сөп.

## Тыл этимологията
Поронсуус Жорж Херпин 1864 сыллаахха тарҕаппыт тыла буолар. Херпин алта-сэттэ сыл маркалары хомуйааһын уонна үөрэтии тимбромания диэн ааттыылларын сөбүлээбэт эбит Ол иһин грек тылын *фил, филия* диэн тугу эрэ сөбүлүүр диэн тылы ылан *ателейа* диэн нолуоктан уонна сбортартан босхоломмут диэн суолталаах тыллары холбообут. Ол аата хомуйар уонна үөрэтэр мааркалара номнуо почтанан ыытыллыннаҕына ол суругу тутааччы ол иһин харчы төлөөбөт диэн быһаарбыт.

## Тэрилтэлэр
Филателияны өйүүр элбэх тэрилтэлэр баллар. Сорох тэрилтэлэр ханнык эмит сиргэ эрэ үлэлииллэр, онтон сороҕо дойдуларынан уонна аан дойдуга үлэлиир тэрилтэлэр бааллар.

## Быһаарыылар
Күтүө

**Күтүө**
* эдьиийин ылбыт киһи кини сурдьугар;
* эдьиийин ылбыт киһи кини балтыгар;
* этээччиттэн аҕа саастаах күтүөт;
* күтүөт.

## Быһаарыылар
Эһэ (уруу-аймах)

**Эһэ** — киһиэхэ төрөппүтүн (аҕатын эбэтэр ийэтин) аҕата. Кэлиҥҥи кэмҥэ эһэни *эһээ* диир буоллулар.

Сорох сирдэргэ эһэни *кырдьаҕас аҕа*, *эчээкэ* дииллэр.

## Быһаарыылар
Кыыс

**Кыыс** 
* кыыс оҕо — быһа барыллаан 15-16 сааһыгар дылы дьахтар аймах
* ким эрэ кыыс оҕото (сааһыттан тутулуга суох)
* эдэр дьахтар
* урут кэргэннэнэ сылдьыбатах кэргэнэ суох дьахтар
* эр киһини кытта сылдьыһа илик дьахтар
* сорох түөлбэ тылыгар - кэргэн, ойох.

## Быһаарыылар
Флейта

**Флейта** диэн музыка инструмена. Флейтаҕа оонньуур киһини флейтист диэн ааттыллар.

Флейта араас арааһа элбэх.  Үксүгэр концерт флейтата **до** нотаҕа турар, Ону тэҥэ атын флейталар бааллар, **пиколо**, **альт** уонна **басс** флейталар.

## Историята
Флейта бириэмэ устата уларыйбыт. Бастакы флейта боростуой соҕус этэ, уонна *Ренессанс флейтата* диэн ааттанара. Барокко бириэмэтигэр флейта диэн суруйар диэн тэрили ааттыыр буолбут, онтон флейта аата траверсо диэн этэ. Булкуйбатыннар диэн Теобальд Боем флейтаны улаханнык тыаһыыр гына уонна тоннарын элбэтэх гына уларыппыт. Ол уларытыылар кэнниттэн билиҥҥи флейта буолбут.

Флейта репертуара олус улахан. Барокко бириэмэтин композитордара оркестрга киэҥник тутталлара, үксүгэр иккилии, уонна концерттары хос муузыкатын уонна флейтаҕа анаммыт музыканы айбыттара. Бу билиҥҥигэ дылы салҕана турар. Хас оркестр аайы иккилии, сороҕор түөрт флейта баар буолааччы. Сороҕор биир пикколо эбэтэр альто флейтата баар буолар. Судургу флейтаттан үөһээ эбэтэр аллараа тыаһыыллар.

Флейта үөһээ ноталары чаҕылхайдык уонна сэргэхтик ылар. Ону истэргэ, холобура Бах  *Скерцо си-минор* истиэххэ сөп. Ону тэҥэ флейта санаарҕабыл музыкатын эмиэ аллараа октаваҕа ыллаатахха тахсар, ону **Дебюсси** *Послеполуденный отдых фавна* истиэххэ сөп.

## Оонньонуута
Флейта микротональнай музыканы биэриэн сөп, тарбаҕы хайдах уураргыттан тутулуктаах. Флейта тыаһа араас буолуон сөп.

Флейта биир мастан оҥоһуллубут инструмент буолар, ол гынан баран билигин тимиртэн оҥоһуллар. Урут мастан оҥоһуллар буоллаҕына брасс инструменыттан атына диэн уос хамсаабат. Флейта оонньооччулара ону көнөтүк туталлар, уонна салгыны үрэллэр. Салгын вибрацияны үөскэтэр, онтон тыас тахсар. Араас кнопкалары баттатахха уонна салгыны атыннык  үрдэххэ тыаһа уларыйар. Флейта тыаһа үрдүк буолар, композитордар тыаһын чыычахха майгыннаталлар. Флейта атын инструменнары кытары, ол курдук скрипканы уонна пианиноны кытары барсар. Флейта диэн араас ансамбльларга биир наадалаах инструмент буолар.

## Материал
Флейта арааһа элбэх, материала эмиэ араас. Үксэ үрүҥ көмүстэн, кыһыл көмүстэн платинаттан оҥоһуллар, уонна мас туттуллар. Флейта сыаната материалтан тутуллуктаах, ол гынан баран араас оонньуур ситуацияларга атын даҕаны флейталар барсыахтарын сөп буолар.

## Флейта араастара
### Индия уонна Китай флейталара
Саамай эргэ флейта Индияҕа оҥоһуллубута. Индияҕа флейтаны бансури диэн аатыыллар, биир эрэ тонунан онньуур уонна бамбууктан эбэтэр сахарнай тростниктан оҥоһуллар.
Кытайга боростуой флейта туттуллар, эмиэ тона суох. Кытай флейтата сороҕор кыракый кумааҕы баар буолар, оччоҕуна тыас уларыйар. 

## Галерея
Флейталар араас культураларга бааллар. 

File:A sadhu playing flute, Benaras.jpg|Индияҕа флейта
File:Lahu flute players.jpg|Бурмаҕа флейта
File:Ryuteki player by Ken@Okinawa in Kamakura, Kanagawa.jpg|Дьоппуоҥҥа флейта
File:US Navy 070112-N-3228G-001 Musician 3rd Class Cassy DeMoss of the Pacific Fleet Band performs at the decommissioning ceremony for the rescue and salvage ship USS Salvor (ARS 52).jpg|Aмерикаҕа



## Быһаарыылар
Куралай (уруу-аймах)

**Куралай** - кэргэнэ суох, сулумах, соҕотох киһи.

## Быһаарыылар
Одьолуун

1) хос ойох, көрсүү;
2) кииринньэҥ ийэ, маачаха;
3) кииринньэҥ аҕа.

Диалектологический словарь якутского языка. 1976
Сүөк оҕото

**Сүөк оҕото** эбэтэр **толоон оҕото** - булумньу оҕо, көрсүү оҕото.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Тэһэҕэс уола
Сүтүөр

**Сүтүөр** — урууга-аймахха сыһыаннаах тиэрмин. Икки суолталаах:
# тастыҥ, кииринньэҥ: сүтүөр аҕа; сүтүөр ийэ; сүтүөр ойох; сүтүөр уол; сүтүөр кыыс.
# дьахтарга эрин көрсүүтэ.

## Быһаарыылар
Сыган

#  ырааҕынан уруу;
#  аҕас, балыс оҕото;
#  биир ийэттэн төрөөбүт уоллаах кыыс оҕолоро;
#  сиэн эһэтигэр.

## Быһаарыылар
Ийэ

**Ийэ** — киһиэхэ кинини төрөппүт дьахтар. 

Сорох сиргэ *махата* дииллэр эбит.

## Биологическай ийэ
Төрөппүт оҕотун төрөтөн иитэн таһаарбыт биологическай ийэ. Репродуктивнай медицина сайдыытыттан кытаанах уонна генетическэй материальнай кыахтар буоллулар.

### Тыйыс ийэ
Ийэ хапытаала-дьахтар бэйэтин баҕатынан сөбүлэһэр, атын киһи оҕотун иитэн таһаарарга, атын дьоҥҥо — генетическэй төрөппүттэргэ бэриллэр. Кинилэр бу оҕону төрөппүт да, кырата суох ийэ төрөөбүтүн да иһин юридическай өттүнэн ааҕыахтара.

### Генетическэй ийэ
Генетическэй ийэ оҕо сайдар сымыыттарыттан биирдэстэрэ.

## Ийэ таптала
Үксүгэр ийэ оҕолорун күүскэ таптыырын тургутар. Элбэх киһи ийэ эбэтэр төрөппүт таптала — сырдыкка саамай күүстээх дии саныыр. Ийэ таптала үөскээһинэ киһи өй-санаа, сиэр-майгы эйгэтигэр сабыдыаллыыр окситоцина хааныгар киириэҕиттэн сорҕотун сорҕотун сибээстээх. Окситоцкина таптыан баҕатын үөскэтэр. Бу баҕа санаа атын гормоннар баар буолалларыттан көрөн араас ньыманан көрдөрөр-ол иһин таптал араас көрүҥнэрэ бааллар. Холобур, пролактина баарыгар, үчүгэйдик биллэр ийэ гормонун үчүгэйдик билэр киһи, кырачааннарга таптыан баҕарар.

Окситоцин альтраны кытта, оттон практин — ийэ буолууну кытта сибээстээх. Эндорфины «наҕараада систиэмэтэ»көрдөрөллөр. Үүтүнэн иитээччилэр бэйэлэрин көрүүлэригэр туһаны аҕалаллар — эйфорияны ыҥырар ити веществолар ылаллар. Эндорфинов төрүүрүгэр ийэ эрэ буолбакка, оҕо төрөөбүтүн кэннэ тута түгэннэрэ үөскээн, оҕо төрүүр- ууһуур кэмигэр (морфинопобожнай веществолар) анныларыгар сытар. Бу гормоннар ийэ уонна оҕо хардарыта сыһыаннаһыыларын күүскэ мэктиэлиир тутулуктааҕын өйүүллэр. Ийэ уонна оҕо таптал сибээһэ олохтоммот буоллаҕына, наадалаах гормоннар тиийбэттэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ийэ буолуу
* Ийэ кут
Сиэн

#  ини эбэтэр бии оҕото; 
#  аҕас эбэтэр балыс оҕото; 
#  аҕас оҕото; 
#  сиэнчэр – икки омуктан төрөөбүт оҕо; 
# дьахтар эрин балтын, аҕаһын дуу оҕото.

Сорох улуустарга сиэни, сороҕор сиэн кыыһы *ыччат* диэн ааттыыллар эбит.

## Быһаарыылар
Сыганчар

**Сыганчар** - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьоннор.

## Быһаарыылар
Һыбаат

**Һыбаат** — оҕолоро кэргэннэспит дьон, түҥүр, ходоҕой.

## Быһаарыылар
Тулаайах

**Тулаайах** - ийэтэ эбэтэр аҕата, эбэтэр иккиэннэрэ өлбүт оҕо. Былыр арааһа бу тыл соҕотох диэн өйдөбүллээх быһыылаах, кэргэнин сүтэрбит киһини сорох сиргэ эмиэ итинник ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Түннүк оҕото

**Түннүк оҕото** - туора дьоҥҥо аҕалан быраҕыллыбыт оҕо, быраҕыы оҕо. Баҕар былыр "абааһыттан куоттаран" туора ыалга иитийэх бэриллибит оҕону ааттыыр буолуохтарын сөп, маннык оҕону төрөөтүн кытта абааһыны муннараары аанынан буолбакка түннүгүнэн таһаараллар эбит.

## Быһаарыылар
Тэһэҕэс уола

**Тэһэҕэс уола** - булумньу уол, көрсүү уола.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сүөк оҕото
Убай

**Убай** — аҕа саастаах бииргэ төрөөбүт эр киһи. Иккис тарҕаммыт өйдөбүлэ — аҕа саастаах аймах эр киһи. Кэпсэтиигэ аҕа саастаах эр киһини ытыктаан эмиэ *убай* диэхтэрин сөп.

Сорох сиргэ убай диэн кииринньэҥ аҕаны ааттыыллар эбит.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Баача
Ханыы

**Ханыы** - сүрүн суолтатыгар кэргэн диэн, ол эрэн сорох сирдэргэ уруу диэн суолтаҕа эмиэ тутталлар эбит.

## Быһаарыылар
Ыччат

**Ыччат** — эдэр көлүөнэ, төрүөх, кэлиҥҥи балыс дьон эбэтэр эдэр дьон бүүс бүтүннүүлэрэ.

Пекарскай тылдьытыгар «генерация, род, колено, потомство, семя, потомки, нисходящее поколение (ср. *ытыт*), роды родов, молодежь» диэн быһаарылла сылдьар.

Сорох түөлбэлэргэ ыччат диэн Сиэни ааттыыллар эбит.

## Ытыт
Ытыт — Пекарскай тылдьытыгар ыччат диэн тыл биир өйдөбүлүн синонимын (*нисходящее поколение*) курдук бэриллибит, урдус диэни кытта тэҥнэниллибит.

## Быһаарыылар
Эдьиий

**Эдьиий** (сорох түөлбэлэргэ **эдьий**) — аҕа саастаах дьахтар аймах, көннөрү кэпсэтиигэ үксүн бииргэ төрөөбүт аҕа саастаах кыыһы/дьахтары ааттыыллар. Сороҕор дьон дириҥник ытыктыыр дьахталларын маннык харыс аатынан, эбэтэр ааттарыгар эбэн биэрэн ааттыыллар (холобур, Эдьиий Марыына).

Сорох түөлбэлэргэ *эдьиий* диэн кииринньэҥ ийэни ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Никифорова Нина Алексеевна

Саха Республикатын оскуолаларын Үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Үөһээ Бүлүү улууһун, Хоро нэһилиэгин ытык олохтооҕо. 

1937 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһугар) Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Государственнай университетын 1959 сыллаахха бүтэрэн баран Бүлүү улууһугар Хампа орто оскуолатыгар, Үөһээ Бүлүү улууһугар Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1989 сылтан  8-11 кылаастарга нуучча тылын уонна литературатын дириҥэтэн үөрэтиини Хоро орто оскуолатыгар саҕалаабыта.
Манньыат

**Манньыат** — тимиртэн кутан оҥоһуллар харчы. 
[thumb|200px|Б.э.инн. VI үйэтээҕи [Лидия (судаарыстыба)|Лидия манньыата (трите)]]

Былыр алтан, үрүҥ көмүс эбэтэр кыһыл көмүс буолар эбит, билигин үксүн никель сплавтарыттан оҥоһуллар. 

## Быһаарыылар
Ойох

**Ойох** — эр киһини кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут дьахтар. 

Сорох түөлбэ тылларыгар ойоҕу *көс* диэн ааттыыллар эбит

## Быһаарыылар
Эр

**Эр** — дьахтары кытта кэргэннии олорор, ыал буолбут эр киһи. 

## Быһаарыылар
Эр киһи

[thumb|200px|[Микеланджело оҥорбут Давид скульптуурата, арҕааҥы цивилизацияҕа эр киһи тас көстүүтүн идеалларыттан биирдэстэрэ]]
**Эр киһи** — киһи-аймах атыыр өттө (иккис өттө дьахтар дэнэр), улахан эр киһини уолтан арааран эмиэ эр киһи дииллэр. 

## Эр киһини атыннык ааттааһын

13-15 сааһыгар дылы эр киһини уол диэн ааттыыллар. Сиппит-хоппут уолу уолан дииллэр, онтон улааттаҕына эр киһи буолар. 
Эр киһи ойох ыллаҕына ойоҕор эр (кэргэн) буолар. Эр киһи оҕолоругар аҕа, сиэннэригэр эһэ буолар. Кырдьыбыт эр киһини оҕонньор дииллэр. 

## Быһаарыылар
Густав Ми

**Ми Густав Адольф Феодор Вильгельм Людвиг** (1869 сыл балаҕан ыйын 29 — 1957 сыл олунньу 13) — диэн электродинамикаҕа үлэлэрдээх ниэмэс физига.

## Олоҕун олуктара
Ми Росток куоракка төрөөбүтэ. 1886 сыллаахтан Росток университетыгар физиканы уонна математиканы үөрэппитэ. Ону тэҥэ химияҕа, зоологияҕа, геологияҕа, минералогияҕа, астрономияҕа уонна логиканы кытта метафизика лекцияларын истибитэ. 1889  сыллаахха Хейдельберг университетыгар үөрэҕин салҕаабыта уонна 22 саастааҕар математика билимин доктора буолбута.

1897 сыллаахха кини Гөттиҥен университетыгар доцент буолбута, уонна 1902 сыллахха штата суох профессор буолбут. 1917 сыллахха Мартин Лютер Халле-Виттенберг университетыгар экспериментальнай физика профессора буолбут. 1924 сыллахха Фрайбург университетыгар профессор буолбут уонна 1935 сыллаахха пенсияҕа тахсыар дылы үлэлээбит. 

Фрайбургка, нацистар былааска баар эрдэхтэринэ университетка "Фрайбург Крайс (Фрайбург төкүнүгэ)" оппозиционнай кружок олохтообут, уонна Фрайбург консульство чилиэнэ этэ.

1957 сыллахха Фрайбургка өлбүт.

## Чинчийиилэрэ
Грайфвальдка сылдьар бириэмэтигэр электромагнитнай долгун тарҕаныытын чинчийбитэ. 1908 сыллаахха үлэтин *Аннален де Физик* диэн сурунаалга "Өлбөөркөй эйгэҕэ электромагниттар тарҕаныылара" бэчээттээбит. **Ми тарҕаныыта** диэн билигин даҕаны кини аатынан ааттанар. Электродинамика уонна относительность теориятыгар чинчийиилэрэ олус улахан кылааты киллэрбиттэрэ. 

## Чинчийиилэрэ
* *Moleküle, Atome, Weltäther.* Teubner-Verlag, 1904
* *Lehrbuch der Elektrizität und des Magnetismus*. F. Enke, 1910; Enke-Verlag, 1943; Enke-Verlag, 1948
* *Die geistige Struktur der Physik.* Gütersloh, 1934
* *Die göttliche Ordnung in der Natur.* Furche-Verlag, 1946
* *Die Grundlagen der Mechanik.* Enke-Verlag, 1950
* *Beiträge zur Optik trüber Medien, speziell kolloidaler Metallösungen*. Annalen der Physik, Vierte Folge, Band 25, 1908, No. 3, pp.&nbsp;377–445. Link: http://diogenes.iwt.uni-bremen.de/vt/laser/papers/Mie-Beitrag-zur-Optik-AnnalenPhysik1908.PDF 

## Быһаарыылар
Фибоначчи

thumb|right|Джованни Паганучи туруорбут Фибоначчи памятника, 1863
**Леонардо Пизано Бийоло** (c. 1170-1250),  **Фибоначчи** диэн киэҥник биллэр Италия Пизатыттан сылдьар математик., 

## Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрэ
Фибоначчины дьон Фибоначчи чыыһылаларын эрээттэрин оҥорбутунан биллэр. Ол эрээт тохтообот, ол гынан баран маннык саҕаланар:

 1,  1,  2,  3,  5,  8,  13,  21,  34,  55,  89, 144, ...

Ол чыыһылалар эрээттэригэр кэнники икки сыыппараны эптэххэ табыллар, ол курдук:
 1 + 1 = 2
     1 + 2 = 3
         2 + 3 = 5
             3 + 5 = 8
                 5 + 8 = 13
                     8 + 13 = 21
                         13 + 21 = 34
                              21 + 34 = 55
                                   34 + 55 = 89
                                        55 + 89 = 144
                                             89 + 144 = 233
                                                  144 + 233 = 377
                                                        233 + 377 = 610
                                                              377 + 610 = 987
                                                                    610 + 987 = 1597
                                                                          987 + 1597 = 2584
                                                                          etc...

Бу эрээт интириэһинэйэ диэн икки сыыппаралар эбиллиилэрэ золотой сечение буолар

## Быһаарыылар
Планк Макс

**Планк Макс Карл Эрнст Людвиг** (муус устар 23, 1858  Киль — алтынньы 4, 1947,  Гөттиҥен) — Германияттан сылдьар физик. Кини квантовай механиканы арыйбыта уонна ол иһин Нобель бирииһин ылбыта.
 
## Олоҕо
Планк эргэ, интеллигентнай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Кини хос эһэтэ Гөттиҥен университетын теологиятын профессора этэ, аҕата Киль университетыгар юриспруденция профессора этэ, тас убайа судьуйанан үлэлиирэ.

Планк Кильга Дьулиус Вильгельм Планк уонна кини иккис кэргэнигэр Эмма Патцик дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сүрэхтииллэргигэр Маркс диэн ааттаммыта, ол гынан баран кылгатан Макс диэни туттар этэ. Ол гынан баран, 10 саастааҕар аатын уларыппыта уонна олоҕун бүтэриэр дылы Макс буолан сылдьыбыта.

Дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕо этэ, ол гынан баран бастакы икки оҕо ийэтин бастакы кэргэниттэн этилэр. Бастакы өйдүүрүттэн кинни Пруссия уонна Австрия армията Киль куоракка киириилэрин өйдүүр эт. 1867 сыллаахха Мюнхеҥҥа көспүттэр, уонна Планк гимназияҕа киирбит, онно кини учууталын Херманн Мюллеры көрсүбүт, ол учуутал эдэр оҕону астрономияҕа уонна механикаҕа уонна бэйэтин предметын - математиканы үөрэппит. Мюллертан энергия хаалар бастакы сокуонун киниттэн үөрэппит. Планк эрдэ, 17 саастааҕар оскуоланы бүтэрбит.  

## Быһаарыылар
Эһэ (суолталара)

***[[Эһэ]]** — кыыл.
***[[Эһэ (уруу-аймах)|Эһэ]]** — уруу-аймах тиэрминэ.
***[[Эһэлэр (субкультура)|Эһэ]]** — гей субкультура.
Хос эбэ

**Хос эбэ** - эбэ эбэтэр эһэ ийэтэ.

Сорох сиргэ *хат эбэ* дииллэр эбит.

## Быһаарыылар
Приднестровье солкуобайа

**Приднестровье солкуобайа** (, , `PRB`) диэн Приднестровье валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:1 PMR ruble obverse.jpg|1 солкуобай (Александр Суворов)
Билэ:1 PMR ruble reverse.jpg|1 солкуобай
Билэ:5 PMR ruble obverse.jpg|5 солкуобай (Александр Суворов)
Билэ:5 PMR ruble reverse.jpg|5 солкуобай
Билэ:10 PMR ruble obverse.jpg|10 солкуобай (Александр Суворов)
Билэ:10 PMR ruble reverse.jpg|10 солкуобай
Билэ:25 PMR ruble obverse.jpg|25 солкуобай (Александр Суворов)
Билэ:25 PMR ruble reverse.jpg|25 солкуобай
Билэ:50 PMR ruble obverse.jpg|50 солкуобай (Тарас Шевченко)
Билэ:50 PMR ruble reverse.jpg|50 солкуобай
Билэ:100 PMR ruble obverse.jpg|100 солкуобай (Димитрий Кантемир)
Билэ:100 PMR ruble reverse.jpg|100 солкуобай
Билэ:200 PMR 2004 ruble obverse.jpg|200 солкуобай (Пётр Румянцев-Задунайский)
Билэ:200 PMR 2004 ruble reverse.jpg|200 солкуобай
Билэ:500 PMR 2004 ruble obverse.jpg|500 солкуобай (Екатерина II)
Билэ:500 PMR 2004 ruble reverse.jpg|500 солкуобай


## Манньыаттар

Билэ:Monedas Rublo de Transnistria.jpg|Приднестровье манньыаттара


## Быһаарыылар
Аутсорсинг

**Аутсо́рсинг** (: (outer-source-using) тас күүһү/өҥөнү туһаныы) — дуогабар быһыытынан тэрилтэ атын тэрилтэттэн туох эмэ өҥөнү оҥотторууга идэтийбит үлэһиттэри наймылаһыыта. Манна быстах кэмнээх өҥөнү оҥорууттан атына диэн уһун болдьоххо дуогабар түһэрсиллэр. 

Тэрилтэ көдьүүһүн үрдэтэргэ уонна босхоломмут тэрээһиннээх, үп- харчы уонна дьон ресурсаларын туһанарга эбэтэр улаханнык болҕомтону эрэйбэт күүһү түмэргэ кыаҕы биэрэр.

Россия предпринимательствотыгар уотунан хааччыйыы, офиһы үлэлэтиини (холобур, дьиэни- уоту ыраастааһын), тылбаас өҥөтүн, транспорт өҥөтүн оҥоруу, компьютернай инфраструктураны сайыннарыы, реклама өҥөтүн хааччыйыы, куттал суох буолуутун хааччыйыы курдук функциялара үгүстүк оҥоһуллаллар.

Институт иэһэ (Чочума, АХШ) көрдөрүүтүнэн предприятиелар үлэлэрин оптимизациялааһын көрүҥүнэн, ордук үп уонна бухгалтерскай учуот эйгэтигэр кэтээн көрөр. 1997 сыллаахха Америка управлениятын Ассоциацията тэриллибит Статистика көрдөрбүтүнэн, оччолорго ыйытыллыбыт фирмалар ахсааннарыттан 20 %- на аҕыйах харчы уонна бухгалтерскай операцияларга, оттон 80 %- на административнай функциялар сорҕолорун көрдөрбүтэ.

## Сокуон күүһүгэр ыспыраапкалар
Кэккэ түгэннэргэ тэрилтэ туһааннаах тэрилтэлэри толорууга функцияны биэрэргэ эбээһинэстиир. Холобур, паевой инвестиционнай фонда бэйэтин активтарынан учуоту, хонтуруолу уонна салайыы бэйэтэ оҥорор кыаҕа суох. Ол туһугар салайар компаниялар өҥөлөрүгэр, аудиторыгар уонна салайар компанияларыгар кэлиэхтээх.

## Саамай тарҕаммыт көрүҥэ
Бүгүҥҥү күҥҥэ аан дойдуга бизнес- процесстар барылларын араас көрүҥэ баар, олортон үгүстэрэ Россия тэрилтэлэригэр эмиэ ситиһиилээхтик туттуллаллар. Хас биирдии тэрилтэҕэ бэриллиэхтээх процесстар уратыларыттан, тус сыаллаах соруктарыттан уонна соруктарыттан көрөн, атын- атын уратылаһыахтарын сөп. Ол да буоллар, предприятиелар үгүс кээмэйдэриттэн тутулуга суох хас да характер холобурдара баар.

## Быһаарыылар
Импэрийээл

**Импэрийээл** — аат., эргэр. ( — император киэнэ). Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: уон солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыат. Нуучча сиригэр 1755 сылтан 10 солкуобайдаах, 1897 сылтан 15 солкуобайдаах кыһыл көмүс манньыаттар (11,61 гр. көмүстэн) туттууга киирбиттэр. 

1755 сыллаах харчы сыаната 10 солк уонна 10 үрүҥ көмүс солк тэҥ эбит. 900/1000 пробалаах кыһыл көмүстэн оҥоһуллар эбит, ыйааһына 12,9039 (±0,018) г, диаметра — 24,384 мм.

Тохсунньу 3 1897 с. таһаарыллыбыт «О чеканке и выпуске в обращение золотых монет» ыйаахтан (оччотооҕу Россия финанса миниистэрэ С.Ю. Витте таһаарбыт) саҥа империал уонна полуимпериал (кыһыл көмүс иһинээҕитэ уларыйыыта суох) маньыаттары быһан саҕалаабыттар. 1899 дылы быспыттар, ол кэннэ утуу-субуу харчы хаамыытын аччатан испиттэр.  

1897 с. Сэтинньи 4 ыйааҕынан өссө 5 солк. быспыттар (кыһыл көмүс ыйааһына 3,87 г.), 1898 с. ахсынньы 11 — 7,74 г кыһыл көмүс ыйааһына 10 солк манньыат (червонец) манньыаттары быһан саҕалаабыттар.

## Ылыллыбыт сирэ
* Советский энциклопедический словарь

## Быһаарыылар
Талант

**Талаант**, **талаан** (, ) — былыргы Европаҕа, Переднэй Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа туттулла сылдьыбыт ыйааһын уонна харчы кээмэйэ. Рим империятыгар талаант толору уулаах биир халыыпка сөп түбэһэр (стандартка) амфораҕа тэҥ эбит, билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһэр сабардама 26,027 лиитэрэ.

Былыргы Греция ыйааһыннарын кээмэйэдэригэр талаант ордук ыарахан кээмэй эбит (быһа эттэххэ ити тыл  *ыйааһын* диэн тылбаастанар, кэлин таһаҕас диэҥҥэ кубулуйбут). Гомер саҕаттан биллэр эбит. Метрологтар быһаарбыттарынан талант ыйааһына сэмииттэр шекеллэригэр (сикль, сикля) тэҥ эбит, чуолаан эттэххэ 16,8 кг Вавилон ыарахан кыһыл көмүс шекелигэр.  Таланы буруус курдук көмүстэн кутан оҥороллор эбит. Ол саҕана 8,4 киилэлээх өссө *талант аҥара* диэн кээмэй эргиэҥҥэ биллэр эбит.

Гириэктэр талааннарын төрүтэ боруонса хахай формалаах Вавилон талаана эбит. Ыарахан талант, ыйааһына 60,4 кг, чэпчэки ыраахтааҕы талаана икки төгүл чэпчэки эбит. 

Үрүҥ көмүс харчы сыаната биир кыһыл көмүс маньыат ыйааһына 10 үрүҥ көмүскэ тэҥ диэн эбит. Ол гынан баран кыһыл көмүс ыараханынан сибээстээн ордук 1:13 1/3  сыһыана көстөр эбит. Ыйааһынан ыраахтааҕы талант 60 ыраахтааҕы минаҕа, эбэтэр 72 көмүс минатыгар, эбэтэр 54 үрүҥ көмүс минатыгар тэҥ эбит. Аныгы кээмэйинэн ыарахан көмүс талаант ыйааһына 50,4 кг эбит, ыарахан үрүҥ көмүс талаант — 67,2 кг, чэпчэки талааннар икки төгүл чэпчэки эбиттэр.

## Быһаарыылар
Биржа

300px|справа|безрамки|Нью Йорк фондовай биржатыгар

**Би́ржа** (нидерл. *beurs*, нем. *Börse*, фр. *bourse*, итал. *bórsa*, исп. *bolsa*, англ. *exchange*) — табаардары, валюталары, сыаналаах кумааҕылары уонна атын финансовай инструменнары эргиэнин организациялыыр юридическай сирэй буолар. Эргиэн эрдэттэн суруллубут быраабыларынан суруллубут стандартнай контрактарынан эбэтэр партияларынан атыыланар.

Урут биржа диэн атыыһыттар, посредниктар уонна биржа маклердара хомустан сыаналаах кумааҕылары эбэтэр табаардары атыылыыр дьиэни аатыыллар этэ.

Компьютер бириэмэтин иннинэ кэпсэтэн быһаараллар этэ. Билигин эргиэн улахан аҥара специальнай программаларынан ыытыллар. Бэйэлэрин эбэтэр клиеннарын интириэстэрин эккирэтэн бокердар ханнык эмит сыаналаах кумааҕыны эбэтэр валютаны, табаары атыылыыллар. Ону атын брокердар наада буоллаҕына атыылаһаллар. Биржа ол атыыны учуоттуур, харчы хамсаныытын мэктиэлиир уонна поставканы уонна харчы төлөнүүтүн хонтуруоллуур. 

Биржалар үксүгэр хас буолбут сөбүлэһииттэн комиссионнай сбор хомуйаллар, онон дохуот оҥостон үлэлииллэр. Атын источниктарынан чилиэн взноһа, атыыга киирэр быраап төлөбүрэ уонна биржа информациятын атыылааһын буолуон сөп.

## Тыл үөскээһинэ
Биржалар үөскээһинин бириэмэтинэн  XIII—XV үйэлэр буолаллар, ол бириэмэҕэ Венеция, Генуя, Флоренция, Шампань, Брюгге куораттарга векселлары атыылааһын саҕаланар. Брюгге куоракка векселлар эргиэнэ *ван дер Бурсе* диэн  былыргы дьиэ кэргэн дьиэтин аттыгар баар болуоссакка ыытыллара. Ол дьиэ кэргэн гиэрбэтигэр үс харчынан туолбут тирии куула уруһуйдаах этэ. Атыыһыттар мунньустар сирдэринэн  «Borsa» (биржа) диэн ааты ылбыт, ол тылбааһа «кошелёк» диэн эбит. Билиҥҥи Бельгия территориятыгар XV үйэҕэ бастакы биржа баар буолбут.

## Биржа функциялара
* эргиэҥҥэ миэстэни биэрии (атыылаһааччы уонна атыылааччы көрсөр сирэ буолар); 
* биржа эргиэнин организацията;
* биржаҕа ааһар эргиэн быраабылаларын олохтооһун; 
* типовой контрактары суруйуу; 
* котировка; 
* мөккүөр таҕыстаҕына сүрүннээһин; 
* араас информациялары тарҕатыы; 
* эргиэн кыттаччыларын эбээһинэстэрин толорууларын мэктиэлээһин.

## Биржалар араастара
Атыыланар активтар (инструменнар) атыыланалларыттан көрөн биржалар маннык арахсаллар:
* табаар биржалара
* фондовай биржа
* валюта биржата
* фьючерс биржата
* опцион биржата
Ол гынан баран наар универсальнай биржалар баар этилэр - биир тэрилтэ иһигэр араас инструменнары эргиэнин организациялааһын.

## Быһаарыылар
Сыаналаах кумааҕы

мини|справа|Былыргы сыаналаах кумааҕы
**Сыаналаах кумааҕы** — ханнык эмит үп-мал баайы бас билиитин туоһулуур  докумуон буолар.Атын илиигэ бэриллиннэҕинэ онно суруллубут бырааптар барыта ылбыт илиигэ көһөр диэн Арассыыйа Гражданскай кодеса быһаарар. Аныгы бириэмэҕэ специальнай реестрга эбэтэр компьютернай базаҕа суруллуон сөп.

Арассыыйа сыаналаах кумааҕы ырыынагын маннык нормативнай докумуоннар быһаараллар:
* Гражданский Кодекс РФ Глава 7 «Ценные бумаги»
* Федеральный закон № 39-ФЗ «О рынке ценных бумаг» от 22.04.96г.
* Федеральный закон № 208-ФЗ «Об акционерных обществах» от 26.12.95г.

Юриспруденция өттүттэн көрөххө сыаналаах кумааҕы үп-мал эбэтэр хамсыыр мал быраабын титулун курдук быһаарыллыан сөп. Экономика өттүттэн көрдөххө хапытаал представитела буолар.

Сыаналаах кумааҕы маннык свойствалардаах буолар:
* эргимтиэ;
* дьон туттуутугар тоҕоостоох;
* стандартаах уонна сериялаах;
* докумуоннаах;
* государстванан хонтуруолланар уонна билиниллэр;
* ырыынактаах;
* ликвидтаах;
* рисктаах буолар.

## Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы
Сыаналаах кумааҕыны таһаарыы (эмиссията) диэн үп-харчы киллэриитин инструменынан көстөр.
Ханнык эмит государство, араас былаас органнара, юридическай уонна физическай сирэйдэр таһаарыахтарын сөп.

## Сыаналаах кумааҕы сыаната
Сыаналаах кумааҕы икки стоимостьтаах буолар: *[[Номинальнай стоимость]]* (действительнай хапытаал стоимоһа) уонна  *[[Курсовой стоимость]]* (ол аата ырыынак стоимоһа, фиктивнай хапытаал буолар).

## Өссө маны көр
* Биржа
* Акция

## Быһаарыылар
Газпром

thumb|Москваҕа Газпром төбө офиһа

**ОАО «Газпро́м»** — Арассыыйа гааһы уонна ниэби разведкатынан, хостооһунунан, транспортировкатынан, переработкатынан, батарыынан дьарыктанар энергия хампаанньата, ону тэҥэ сылааһы уонна энергияны оҥорор уонна батарар. Россия ордук бөдөҥ хампаанньата, , аан дойду гаас хампаанньаларыттан саамай улаханнара, саамай уһун гаһы транспордыыр системанынан бас билэр. . Аан дойдуга отрасль лидера . Форбс испиэһэгэр, Газпром аан дойду хампаанньаларыттан харчы эргиэнинэн 17 миэстэни тутар уонна 2011 сыл түмүгүнэн ордук улахан барыстаах хампаанньа буолбута..

Толору аата — *«Газпром» аһаҕас акциялаах уопсыстыба*. Төбө офиһа Москва куоракка баар.

#### Салалта
Директордар сэбиэттэригэр маннык дьон киирэр: :
* Зубков Виктор Алексеевич — Арассыыйа правительствотын бэрэсэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэсэдээтэлэ
* Миллер Алексей Борисович — дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта
* Андрей Игоревич Акимов
* Газизуллин Фарит Рафикович
* Карпель Елена Евгеньевна
* Кулибаев Тимур Аскарович
* Маркелов Виталий Анатольевич
* Мау Владимир Александрович
* Мусин Валерий Абрамович
* Середа Михаил Леонидович
* Юсуфов Игорь Ханукович

## Үлэтэ
### Саппаастара
DeGolyer & MacNaughton суоттааһынын түмүгүнэн 2005 сыл бүтүүтүгэр дакаастаммыт гаас саппааһа 20,7 трлн м³, гаас конденсаата — 690,5 млн т, ниэп)— 299,5 млн т. баар этэ.  2011 сылга «Газпром» хампаанньата аан дойду гаас саппааһыныттан 18,3 % тутан олороро. 2007 сыллаххха 16.5% этэ.  2011 сыл түмүгүнэн гаас разведка үлэлэрин түмүгүнэн 720 млрд кубометр улааппыта.

### Хостооһун
2011 сыллаахха «Газпром» 513 млрд кубометр гааһы хостообут, онтон 2010 сыллаахха — 508,6 млрд м3,  2009 сыллаахха — 461,5 млрд м3, 2008 сыллаахха — 549,7 млрд м3. Гаас конденсаатын хостооһун 2010 сыллаахха 11,3 млн т эбит, 2009 сыллаахха — 10,1 млн т, 2008 сыллаахха — 10,9 млн т.

### Транспорт инфраструктурата
«Газпром» Россия биир курдук гаас хааччыйар систематын тутан олорор, онно: 156,9 тыһ км магистрал газопровод уонна отвод, 6,1 тыһ км конденсатопродуктопроводтар, 268 компрессорнай станциялар, 24  сир анныгар гааһы харайар объектар уонна 6 гааһы уонна гаас конденсаатын кубулутар комплекстар бааллар..

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Газпром Медия
Молдова лиэйэ

**Молдова лиэйэ** (, `MDL`) диэн Молдова валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:MD 1 leu av.jpg|1 лиэй
Билэ:MD 1 leu rev.jpg|1 лиэй
Билэ:MD 5 lei av.jpg|5 лиэй
Билэ:MD 5 lei rev.jpg|5 лиэй
Билэ:MD 10 lei av.jpg|10 лиэй
Билэ:MD 10 lei rev.jpg|10 лиэй
Билэ:MD 20 lei av.jpg|20 лиэй
Билэ:MD 20 lei rev.jpg|20 лиэй
Билэ:MD 50 lei av.jpg|50 лиэй
Билэ:MD 50 lei rev.jpg|50 лиэй
Билэ:MD 100 lei av.jpg|100 лиэй
Билэ:MD 100 lei rev.jpg|100 лиэй
Билэ:MD 200 lei av.jpg|200 лиэй
Билэ:MD 200 lei rev.jpg|200 лиэй
Билэ:MD 500 lei av.jpg|500 лиэй
Билэ:MD 500 lei rev.jpg|500 лиэй
Билэ:MD 1000 lei av.jpg|1000 лиэй
Билэ:MD 1000 lei rev.jpg|1000 лиэй


## Манньыаттар

Билэ:1ban-md.png|1 бань
Билэ:5bani-md.png|5 бань
Билэ:10bani-md.png|10 бань
Билэ:25bani-md.png|25 бань
Билэ:50bani-md.png|50 бань


## Быһаарыылар
Бонагий (заамок)

**Бонагий заамак** () — Заамак баар сирэ арҕаалыы-соҕурууҥҥу Франция Лот-э-Гарон диэн департамэныгар турар. Бонагий Франция орто үйэлэр замоктарыттан бүтэһик тутуллубут диэн бэлиэтэнэр о.э. тутуу саҥата XIII үйэҕэ саҕаламмыт ол кэннэ бүтэһик тутуллуута XV үйэннэн түмүктэнэр. Маннык замоктар былыр сэрииннэн саба түһүүттэн көмүскэнэн тутуллаллар эбит.
Фюмель (Fumel) диэн ааттаах куорат мэрията бас билэр дьаһайар заамага. Икки өттүттэн үрдүк томтор сирдэр быыстарыгар турар, аттытынан үрүйэлэр ааһаллар. Хаҥас өттүттэн 7 килэмиэтирдээх тэйиччи Лот (Lot) өрүс устар, уҥа өттүгэр Гарон (Garonne) өрүс. 

Бонагий Франция историческай монумена диэн бэлиэлээх. Сайын элбэх турист сылдьар сирэ, араас культурнай киэһэлэр, көр-нар буолар сирэ. 
Алдьаныыта элбэх буолан кыһыҥҥы өттүгэр сабыллар, чөлгө түһэрии үлэтэ барар. 

## Быһаарыылар
Румыния лиэйэ

**Румыния лиэйэ** (, `RON`) диэн Румыния валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:1 leu. Romania, 2005 a.jpg|1 лиэй
Билэ:1 leu. Romania, 2005 b.jpg|1 лиэй
Билэ:5 lei. Romania, 2005 a.jpg|5 лиэй
Билэ:5 lei. Romania, 2005 b.jpg|5 лиэй
Билэ:10 lei. Romania, 2008 a.jpg|10 лиэй
Билэ:10 lei. Romania, 2008 b.jpg|10 лиэй
Билэ:50 lei. Romania, 2005 a.jpg|50 лиэй
Билэ:50 lei. Romania, 2005 b.jpg|50 лиэй
Билэ:100 lei. Romania, 2005 a.jpg|100 лиэй
Билэ:100 lei. Romania, 2005 b.jpg|100 лиэй
Билэ:200 lei. Romania, 2006 a.jpg|200 лиэй
Билэ:200 lei. Romania, 2006 b.jpg|200 лиэй
Билэ:500 lei. Romania, 2005 a.jpg|500 лиэй
Билэ:500 lei. Romania, 2005 b.jpg|500 лиэй


## Манньыаттар

|1 бань
|5 бань
|10 бань
|50 бань
|5 бань (реверс)


## Быһаарыылар
Беларусь солкуобайа

**Беларусь солкуобайа** (, `BYR`) диэн Беларусь валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|10 солкуобай 
Билэ:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|10 солкуобай
Билэ:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|20 солкуобай 
Билэ:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|20 солкуобай
Билэ:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|50 солкуобай 
Билэ:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|50 солкуобай
Билэ:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|100 солкуобай 
Билэ:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|25 солкуобай
Билэ:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|500 солкуобай 
Билэ:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|500 солкуобай
Билэ:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|1000 солкуобай 
Билэ:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|1000 солкуобай
Билэ:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|5000 солкуобай 
Билэ:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|5000 солкуобай
Билэ:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|10000 солкуобай 
Билэ:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|10000 солкуобай
Билэ:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|20000 солкуобай 
Билэ:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|20000 солкуобай
Билэ:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|50000 солкуобай 
Билэ:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|50000 солкуобай
Билэ:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|100000 солкуобай 
Билэ:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|100000 солкуобай
Билэ:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|200000 солкуобай 
Билэ:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|200000 солкуобай


## Быһаарыылар
Котировка

**Котировка** ( — сыананы быһыы) — 

1) фондовай биржаҕа сыаналаах кумааҕы (акция, облигация) кууруһун олохтооһун; 

2) тас дойдулар валюталарын кууруһун олохтооһун (валютнай биржаҕа эбэтэр Киин Баан быспыт сыанатынан).
Акция

**Акция** (,  — өлүү чаас, өлүүскэ). 

1) Атыыга анаан акционернай общество таһаарбыт сыаналаах кумааҕыта. Акцияны бас билээччи акционернай общество үлэтигэр-хамнаһыгар быһаччы кыттар бырааптанар, акционернай общество барыһыттан дивиденд аахсан ылан бырааптанар. 

2) полит. ( — дьайыы). Хамсааһын, туох эмэ дьайыы, тэрээһин.
Тунис динаара

**Тунис динаара** (, `TND`) диэн Тунис валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:5 tunisian dinars 1993-2013.jpg|5 динаар
Билэ:5 TND reverse.jpg|5 динаар
Билэ:10 TND reverse.jpg|10 динаар
Билэ:10 TND - 2005 - obverse.jpg|10 динаар (2005)
Билэ:10 TND - 2005 - reverse.jpg|10 динаар
Билэ:20 TND obverse.jpg|20 динаар
Билэ:20 TND reverse.jpg|20 динаар
Билэ:30 TND obverse.jpg|30 динаар
Билэ:30 TND reverse.jpg|30 динаар
Билэ:50 TND ob 2009.jpg|50 динаар


## Манньыаттар

Билэ:5millimes.jpg|5 милим
Билэ:10 millimes.jpg|10 милим
Билэ:Unknown origin coin 7.JPG|20 милим
Билэ:50 millimes.jpg|50 милим
Билэ:Deux cent millimes tn.png|100 милим
Билэ:500millimes.jpg|½ динаар
|1 динаар
Билэ:Cinq dinars tunis.jpg|5 динаар


## Быһаарыылар
Облигация

**Облига́ция** ( — эбэһээтэлистибэ;  — уһун бириэмэлээх,  — кылгас бириэмэлээх) — тутааччыта таһаарбыт эмитеныттан номинальнай сыанатын уу харчынан эбэтэр атын малынан ылыан сөптөөх эбэһээтэлистибэ сыаналаах кумааҕы. Сорох облигациялар ону тэҥэ араас бырыһыаны ылары быһаарар.

Облигация уопсай барыһа диэн төлөнөр бырыһыан уонна атыылаһыы бириэмэтигэр оҥоһуллар дисконт ().

Эмитеҥҥа облигация эбиискэ уу харчыны аҕалыан сөп уонна харчы иэһигэр майгынныыр. Сороҕор облигацияны таһарааһын ханнык эмит программаны эбэтэр объегы үбүлээһин буолар, ону тутуллубун кэннэ облигациянан төлөнүллүөхтээх харчы онтон киирэр диэн. 

Облигация дьиҥэ харчы иэһигэр олус күүскэ майгынныыр. Ол гынан баран облигация таһаарааччыгар уонна атыылаһааччыгар баранар харчыны эрдэттэн быһаарыахха сөп буолар, тоҕо диэн облигацияны ханнык баҕар бириэмэҕэ атын илиигэ атыылыахха сөп. Облигациялар ырыынагар үксэ орто уонна уһун иэс ылыы буолар - биир сылтан 30 сылга дылы.

## Быһаарыылар
Прованц

**Прованс**  () — соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4  административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар. 

Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан  франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит. 

Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.
Дивиденд

**Дивиденд** ( — үллэриллиэхтээх, үллэһиккэ барыахтаах). Акционернай общество акциятын бас билээччилэргэ сылын аайы бу общество барыһын кээмэйиттэн көрүллэн түҥэтиллэр үп. Боростуой акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ акционернай общество сыллааҕы барыһыттан быһаччы тутулуктаах. Дивидени түҥэтиини уонна кээмэйин акционердар уопсай мунньахтара быһаарар. Хааччыллыбыт акцияны бас билээччигэ тиксэр үп кээмэйэ кини бас билэр акциятын сыанатыттан быһаччы тутулуктаах.
Сорох хампаанньалар дивидены сылга хаста да төлүүллэр, онтон сорох хампаанньалар төрүт төлөөбөттөр. Дивидени төлөөһүн хампаанньа капитализациятын кыччатар уонна тарҕанар харчытын мунньуохха наада. Финансовай сыл бүтүөн иннинэ төлөнөр дивиденд промежуточнай эбэтэр предварительнай дивиденд диэн ааттанар.

## Арассыыйа нолуогун кодесыгар

Арассыыйа нолуогун кодекса дивидены маннык быһаарар:

**Статья 43. Дивиденнар уонна бырыһыаннар**
1. Дивиден диэн ханнык эмит хампаанньа нолуок кэнниттэн ылыллыбыт барыһын тарҕаппытыгар акционерынан уонна кыттааччынан ылыллыбыт ханнык баҕар дохуот (ол иһигэр привелегированнай акцияларынан), бу хампаанньаҕа тутан олорор акцияларынан, өлүүтүнэн.

Ону тэҥэ дивиденд диэн Россия Федерациятын таһынан дивидеҥҥа барса атын дойду сокуонунан ылыллыбыт дохуот,

Арассыыйа нолуогун кодекса дивидедҥҥа нолуоктанар диэн этэр, ол нолуок ыйааһына 9 бырыһыанынан олохтонор. 
.

## Быһаарыылар
Алжир динаара

**Алжир динаара** (, `DZD`) диэн Алжир валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Крокет

**Крокет** () — мээчиги өтүйэнэн охсон боруоталарга киллэрэр оонньуу. Икки киһиттэн алта киһиэхэ дылы ахсааннаах дьон оонньууллар. 

## Устуоруйата
Францияҕа былыр сүүһүнэн сыл ынараа өттүгэр үөскээбит оонньуу. Ол саҕана «Пэлли Мэлли» диэн ааттаах эбит. XIX үйэ саҥатыгар Англияҕа «Пол Мол» диэн аатынан үөдүйбүт. Кэлин аан дойдуга араас көрүҥүнэн тарҕаммыт. Холобур, Америкаҕа (АХШ уонна Канаада) 6 боруоталаах көрүҥү оонньууллар.

## Хайдах оонньоноро

Саамай судургу барыла *тиэргэн крокета* диэн ааттанар, ол маннык. Хонууга мээчик эрэ батар тоҕус дьоҕус боруотатын туруораллар. Мээчиги боруоталары барыларын иһинэн киллэрэн өстөөх маһыгар тиэрдэн баран төттөрү бэйэтин маһыгар бастаан аҕалбыт хамаанда кыайар.

## Оонньуу хонуута
Оонньонор сир көнө сиргэ түөрт муннук хонуу буолар. Кээмэйэ көрүҥнэриттэн тутулуктаах. Тиэргэн крокетын кээмэйэ 30,5 х 15,25 м. Америкаҕа 6 боруоталаах крокет 32 х 26 м.

## Быһаарыылар
Домино

мини|250px|Домино таастара
**Домино** — остуол оонньуута, утарылаһааччылар аналлаах таастары сөп түбэһэр өрүттэринэн утуу-субуу уураллар. Ким эрдэ тааһын ууран бүтэрбит ол кыайар.

Иккиттэн биэскэ дылы киһи оонньуур. Таастар ахсааннара 28. Хас биирдии таас икки аҥардаах, ол аҥардарыгар бииртэн алтаҕа дылы ахсааннаах туочукалар ойууланаллар. 

## Хайдах оонньоноро
Аан бастаан таастары барытын умса уураллар уонна хас биирдии оонньооччу бэйэтигэр таас ылынар (икки-үс оонньооччу баар буоллаҕына сэттэлиини, 4-5 буоллахтарына - биэстиини). Таастарын утарылаһааччылар көрбөттөрүн курдук бэйэлэрин иннилэригэр уураллар. Саамай улахан дубльлаах киһи саҕалыыр (холобур, алта-алта), тааһын остуол ортотугар сирэйинэн үөһэ уурар. Иккис киһи (хаҥас өттүгэр олорооччу) онно сөп түбэһэр ахсааннаах туочукалаах тааһы салгыы уурар. Үһүс киһи ол икки таастан хайаларыгар эрэ эмиэ сөп түбэһэр тааһы ууран биэрэр. Сөп түбэһэр тааһа суох киһи баһаартан таас ылар. Баһаарга таас бүттэҕинэ хаамыытын көтүтэр уонна уочаратын кэтэһэр.

Кыайбыт оонньооччуга атыттарга хаалбыт таастарга туочукаларын ахсаана эбиллэр. Ким 100 эбэтэр 50 очкуону бастаан ылбыт ол хотор. 

Ким да хаамар кыаҕа суох буолан хааллаҕына бүтэһик уурбут киһи кыайбытынан ааҕыллар, киниэхэ хаалбыт очкуолары атын дьон оскуотуттан көҕүрэтэн баран ону ааҕынар. 

## Домино көрүҥнэрэ
Домино өссө да элбэх ньыманан оонньонор. Холобур «Тутуу доминотун» быраабылата өссө судургу. Кыра оҕолорго барсыан сөп. Икки буоллахтарына 13-түү тааһы ылаллар, ким эрдэ ууран бүппүт ол кыайар. Үс буоллахтарына аҕыстыыны, түөрт буоллахтарына алталыы тааһы ылаллар. Хаалбыт таастар оонньооботтор.

## Быһаарыылар
Сербия динаара

**Сербия динаара** (, `RSD`) диэн Сербия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:10RSD Front.jpg|10 динаар
File:10RSD Reverse.jpg|10 динаар
Билэ:20RSD Front.jpg|20 динаар
Билэ:20RSD Reverse.jpg|20 динаар
Билэ:50RSD Front.jpg|50 динаар
Билэ:50RSD Reverse.jpg|50 динаар
File:100 Dinars from Republic of Serbia.jpg|100 динаар
Билэ:100RSD reverse.jpg|100 динаар
Билэ:200RSD Front.jpg|200 динаар
Билэ:200RSD Reverse.jpg|200 динаар
Билэ:500RSD 2007 obverse.jpg|500 динаар
Билэ:500RSD 2007 reverse.jpg|500 динаар
Билэ:1000RSD front.jpg|1000 динаар
Билэ:1000RSD reverse.jpg|1000 динаар
Билэ:5000 front.jpg|5000 динаар
Билэ:5000 back.jpg|5000 динаар


## Быһаарыылар
Эрмээн драма

**Эрмээн драма** (, `AMD`) диэн эрмээн валютатын биирдигэ. *Харчы* диэн суолталаах, былыргы гириэк драхма диэн манньыатыттан ааттаммыт.

## Банкноталар

Билэ:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|1000 драм
Билэ:1,000 Armenian dram - 1999 (reverse).png|1000 драм
Билэ:5,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|5000 драм
Билэ:5,000 Armenian dram - 1999 (reverse).png|5000 драм
Билэ:10,000 Armenian dram - 2003 (obverse).png|10000 драм
Билэ:10,000 Armenian dram - 2003 (reverse).png|10000 драм
Билэ:20,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|20000 драм
Билэ:20,000 Armenian dram - 1999 (reverse).png|20000 драм
Билэ:50,000 Armenian dram - 2001 (obverse).png|50000 драм
Билэ:50,000 Armenian dram - 2001 (reverse).png|50000 драм
Билэ:100,000 Armenian dram - 2009 (obverse).jpg|100000 драм
Билэ:100,000 Armenian dram - 2009 (reverse).jpg|100000 драм


## Манньыаттар

Билэ:AM 2004 10 dram r.png|10 драм
Билэ:AM 2003 20 dram r.png|20 драм
Билэ:AM 2003 50 dram r.png|50 драм
Билэ:AM 2003 100 dram r.png|100 драм
Билэ:AM 2003 200 dram r.png|200 драм
Билэ:AM 2003 200 dram a.png|200 драм
Билэ:AM 2003 500 dram r.png|500 драм
Билэ:AM 2003 500 dram a.png|500 драм


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Эрмээн драма (Банкноталар)
Миллиардер

**Миллиардер** — аан дойду саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ. Баайын-дуолун уопсай кээмэйэ АХШ 1 миллиард дуолларыттан ордук сыаналаах буоллаҕына маннык ааттанар. Бастакы миллиардерынан АХШ Стандарт Ойл хампаанньатын төрүттээччи Джон Рокфеллер балаҕан ыйын 29 күнүгэр 1916 сыллаахха буолбута.

Билигин аан дойду саамай баай уон дьонун тиһигэр киирэллэр:
Карлос Слим Элу — Мексика; Билл Гейтс — АХШ; Амансио Ортега — Испания; Уоррен Баффет — АХШ; Лоуренс Элисон —  АХШ; Чарльз Кох — АХШ; Дэвид Кох — АХШ; Ли Кашин — Гонконг; Лилиан Беттанкур — Франция; Бернар Арно — Франция.

## Быһаарыылар
Идэ тыла

**[[Идэ]] [[тыл]]а** () — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар лиэксикэ биир көрүҥэ. Ханнык эмит идэ эйгэтигэр тутуллар тыллар уонна тыллар сомоҕолоро.

Холобур, быраастар, байыаннайдар, моряктар үлэлэригэр анаан туттар тыллара. Сорох идэ тыллара билим өйдөбүллэрэ буолаллар уонна ханнык эмит билим салаатыгар тиэрмин быһыытынан туттуллаллар. Холобура юриспруденцияҕа сокуон диэн тыл — судаарыстыба үрдүкү нуормалыыр аактата.

Син жаргон курдук идэ тыла корпоративнай лиэксикэ, онон дьон бу тыллары туһаныынан «бэйэ дьонун» эндэппэккэ билэллэр.

## Быһаарыылар