open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Милтон Фридман

**Милтон Фридман** (*Milton Friedman*) диэн АХШ экэнэмииһэ, статистига уонна Нобель экономикаҕа бириэмийэтин ылааччыта. Чикаго университетын профессора. Кини биллэр чинчийиилэрэ: туттууну ырыҥалааһын, харчы историята уонна теорията, бигэтийии политикатын уустугун көрдөрүү. Рейган администрациятыгар экономика сүбэһитэ этэ. Фридман политика философиятыгар биллиилээх этиитэ: дойду экономикатыгар дьаһалта оруола олох кыра буолуохтаах, чааһынай сектор туһатыгар. Микроэкономика, макроэкономика, экономика историятын уонна аһаҕас политика эйгэтин тустарынан элбэх үлэлэри суруйбута. The Economist сурунаал кинини "20с үйэ иккис аҥарын... баҕар бүтүннүүтүн да ордук сабыдыаллаах экономиһа" диэн бэлиэтээбитэ.

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
*
Рагнар Фриш

**Рагнар Фриш** (*Ragnar Frisch*) (Кулун тутар 3, 1895, Осло, Норвегия – Тохсунньу 31, 1973, Осло, Норвегия) диэн Норвегия экономиhа. Нобель экономика бирииhин 1969 с. лауреата. Суолталаах үлэлэрэ: эконометрика уонна оҥоруу теорията.
Дьон Мейнард Кейнс

мини|справа|200px|Дьон Мейнард Кейнс

**Дьон Мейнард Кейнс** (*John Maynard Keynes*) (Бэс ыйын 5, 1883, Кэмбридь, Британия – Муус устар 21, 1946, Тилтон, Британия) диэн Британия экономиhа. Аныгы макроэкономика сайдыытыгар тутаах дьайыылаах. Кейнс дойду дьаhалтатаинтервенсионизм политикатын өйүүрэ, ол аата дьаhалта үп инструменнарынан экономика бигэ туруктаах буолуутун көмүскүөхтээх. Кини санааларыттан турар теориятын Кейнс экономиката диэн ааттыыллар.
Томас Роберт Малтус

**Томас Роберт Малтус** (*Thomas Robert Malthus*) диэн Британия үөрэхтээҕэ, экономиhа. Политика экономиятыгар уонна демографияҕа баhаам дьайыылаах.
Дьон Стюарт Милл

thumb|200px|Дьон Стюарт Милл

**Дьон Стюарт Милл** (*John Stuart Mill*) (Ыам ыйын 20 1806, Лондон, Британия – Ыам ыйын 8 1873, Авиньон, Франция) диэн ааҥл филосова, политика үөрэхтээҕэ уонна экономиhа. 19 үйэтээҕи классик либерализм биир сүрүн өйдөөҕө. Утилитарист.

## Сүрүн үлэлэрэ

* "Two Letters on the Measure of Value", 1822, *The Traveller* 
* "Questions of Population", 1823, *Black Dwarf* 
* "War Expenditure", 1824, *Westminster Review* 
* "Quarterly Review -- Political Economy", 1825, *Westminster Review* 
* "Review of Miss Martineau's Tales", 1830, *Examiner* 
* "The Spirit of the Age", 1831, *Examiner* 
* "What is Poetry", 1833, 1859
* "Essay on Bentham" 1838
* "Essay on Coleridge" 1840 
* *A System of Logic*, 1843 
* *Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy*, 1844 
* "Claims of Labour", 1845, *Edinburgh Review* 
* *The Principles of Political Economy: with some of their applications to social philosophy, 1848 
* "The Negro Question", 1850, *Fraser's Magazine* 
* *Dissertations and Discussions*, 1859. 
* *A Few Words on Non-intervention*, 1859
* *On Liberty, 1859 
* *Thoughts on Parliamentary Reform*, 1859. 
* *Considerations on Representative Government*, 1861
* "Centralisation", 1862, *Edinburgh Review* 
* "The Contest in America", 1862, *Harper's Magazine* 
* *Utilitarianism, 1863 
* *An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy*, 1865. 
* *Auguste Comte and Positivism*, 1865. 
* *Inaugural Address at St. Andrews*, 1867. 
* "Speech In Favor of Capital Punishment", 1868 
* *England and Ireland*, 1868. 
* "Thornton on Labor and its Claims", 1869, *Fortnightly Review* 
* *The Subjection of Women, 1869 
* *Chapters and Speeches on the Irish Land Question*, 1870 
* *On Nature*, 1874 
* *Autobiography of John Stuart Mill*, 1873 
* *Three Essays on Religion*, 1874 
* "Notes on N.W. Senior's Political Economy", 1945, *Economica*
Лудвиг фон Мизес

200px|thumb|right|Лудвиг фон Мизес

**Лудвиг фон Мизес** (*Ludwig von Mises*) (Балаҕан ыйын 29 1881, Львов&nbsp;— алтынньы 10 1973, Нью Йорк) диэн Аустрия экономиhа уонна филосова, аныгы либертарианизм хамсааhынын биир тутаах өйдөөҕө, Аустрия оскуолатын төрүттээччитэ.
Адам Смит

200px|thumb|Адам Смит

**Адам Смит** (*Adam Smith*) (Бэс ыйын 16 1723, Керколди, Шотландия – От ыйын 17 1790, Эдинбург, Шотландия) диэн Шотландия этика бөлүһүөгэ уонна экэнэмииһэ. Бэлиитикэ экэниэмикэтин төрүттээччитэ. Шотландия үөрэхтээhинин биир тутаах фигурата. Кини Омуктар баайдара диэн кинигэтэ аан бастакы аныгы кэмнээҕи экэниэмикэ үлэтэ буолар.
Давид Рикардо

**Давид Рикардо** () диэн Британия экономиhа. Политика экономиятын классига. Классик экономика биир тутаах киhитэ буолар, Томас Малтуhу уонна Адам Смиты кытта. Тэҥнии барыс теориятын таhаарбыта. Бу теория дойдулар икки ардыларынааҕы көҥүл эргиэн сайдыытыгар улахан дьайыыны оҥорбута.

## Үлэлэрэ

Рикардо суруйуулара:
* *The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes* (1810)
* *Essay on the Influence of a Low Price of Corn on the Profits of Stock* (1815)
* *On the Principles of Political Economy and Taxation* (1817)

Суруйууларын хомуурдара:
* *The Works and Correspondence of David Ricardo*, ed. Piero Sraffa with the Collaboration of M.H. Dobb (Indianapolis: Liberty Fund, 2005), 11 туомнаах. Ис тутула:
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 1 Principles of Political Economy and Taxation 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 2 Notes on Malthus 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 3 Pamphlets and Papers 1809-1811 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 4 Pamphlets and Papers 1815-1823 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 5 Speeches and Evidence 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 6 Letters 1810-1815 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 7 Letters 1816-1818 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 8 Letters 1819-June 1821 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 9 Letters 1821-1823 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 10 Biographical Miscellany 
** The Works and Correspondence of David Ricardo, Vol. 11 General Index
Экономист

**Экономист** биитэр **экэнэмиис** диэн экономиканан дьарыктанар анал үөрэхтээх, идэтийбит үлэһит. 

Иккис дэгэт суолтата - экономика түөрүйэтин сайыннарар учуонай.
Николя Саркози

**Николя́ Поль Стефа́н Саркози́** (толору аата Николя́ Поль Стефа́н Саркози́), 1955 Тохсунньу 28, Парижка төрөөбүт. Жак Ширак кэннититтэн 2007-2012 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ. Үлэтин 2007 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр саҕалаабыта.

Норуот хамсааһынын сойуһа партия лидера этэ, уонна Франция республикатын президенынан 2007 сыл ыам ыйын16 күнүгэр Социалистическай партия чилиэнин Сэголэн Руяльы кыайан талыллыбыта.
 
Консервативнай сокуоннары ылар уонна Франция саҥа экономическай моделын иһин киэҥник биллэр. Ааҥылыйа уонна Америка чаҕалхай примерданын көрөн Франция экономикатын либерализациятыгар үлэлээбитэ. Президен буолуон иннинэ 2007 сыл кулун тутар 26 күнүгэр дылы Иһинээҕи дьыала министра этэ. 

Аҕата мадьаар этэ.

Саркози иннинэ Жак Ширак президент этэ.
Жан-Клод Юнкер

мини
**Жан-Клод Юнкер** (*Jean-Claude Juncker*, төр. 1954 Ахсынньы 9) — Лүксембург политига, премьер миниистирэ (1995 тохсунньу 20 ыла). Христиан-социалист дьон партиятын басхана. Урут үп миниистирэ. 

Эуро олохтооһунун көҕүлээччитэ.
Кытай (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:
* Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ,
* Былыргы Кытай,
* Кытайдар
* Кытай тыла
* Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ
Мор (Утопия)

**Мор (Утопия)** (өссө *«Мор. Утопия»* диэн аат көстөөччү; арҕаатааҕы аата — *«Pathologic»*; сахалыы тылбаас биир ньымата — *«Сор. Санаалар»*) — экшн, быһылаан, оруоллаах жанрдардаах көмпүүтэр оонньуута, АК-эксклюзив. Ice-Pick Lodge компаниянан оҥоһуллубута уонна Бука таhаарааччынан атыыга Бэс ыйын 9, 2005 сылга тахсыбыта. Арассыыйаҕа *«КРИ»* оонньуу оҥорооччулар конференциятыгар **«Самаай утарсыылаах оонньуу»** наҕарааданы ылбыта.

## Сүрүн ис хоһооно
Оонньуу түбэлтэтэ кыра истиэп куоратыгар буолар, онно олохтоохторо билигин даҕаны араас былыргы үһүйээннэргэ итэҕэйэллэр уонна өбүгэлэрин үгэстэрин күүскэ тутуһаллар. Биир күн биллибэккэ да эрээри, эмискэ ол сэлиэнньэҕэ дьикти ыарыы кэлэр. Куорат тойон дьиэ кэргэнэрэ, Каиннар, Ольгимскайдар уонна Сабуровтар, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин фавориттарын ыҥыран уонна кинилэри туһанан куораты «Кумах бааһыттан» (*«Песчаная язва», «Песчанка»*) быаһыы сатыыллар. Хас күн аайы уоннуннан дьон өлөр, ыарыы уобалаһа миэстэтиттэн көһөр, онтон былааһы тутан олорор «чугастыылар» (*«приближённые»*) бэйэлэрин кытта тапсыспакка куорат олоҕун ыһан кэбиһэллэр.

Сүрүн оруоллары толорооччулар, медицина наукатын бакалавра *Даниил Данковскай*, гаруспик (тыынар тыыннах ис органнарын көрөн кэлэр кэми билэр киһи) *Артемий Бурах* уонна *Клара* диэн ааттаах эдэр кыыс, куоракка тус бэйэлэрин биричиинэлэринэн биир кэмҥэ кэлэллэр.

## Өссө маны көр
* Тургор (оонньуу)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официал сайта
Сутуруоха (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ
**Сутуруоха (эркээйи сир)**,  Абый улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500 000 га иэннэх.
1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ

## Икки зоналаах
* абсолют бокуой зоната, иэнэ 9600 га, манна **Сутуруоха** күөл киирэр уонна киһи туох-баар дьарыга бобуллар.
* традиция быһыытынан айылҕаны туһаныы, иэнэ 490 400 га.
 
## Сыала-соруга
* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии; 
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии; 
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

## Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.

## Көтөрдөр
куба, кыталык.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын Министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Sutoruoha.htm)
Адаар

**Адаар** диэн 1) оһуу-тоһуу көрүҥнээх тэҥэ суох таастаах сир ньуура; 2) тэҥэ суох уһуктаах чыпчааллардаах таас хайа арҕаһа. 

Тэҥнээ: адыр (түүр., нууч. геогр.) — хайа тэллэҕинээҕи түҥ-таҥ түспүт көрүҥнээх сир ньуура; кадар (эбэҥк.), када (тоҥ.-маньчж.), хада (бур., монг.) — эмиэ итинник.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Адырҕан

**Адырҕан** — киһини бэрт эрэйинэн аһарар адаар-быдаар көһөҥө таастаах хайа суолун ньуура.

## Өссө маны көр
* Адырҕай

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Айах

**Айах** - бу тыл хас да суолталаах
* Айах (география)
* Айах (иһит)
* Айах (анатомия)
Аабылаан

**Аабылаан** — ыарҕалаах, сэппэрээктээх, бөдөҥ маһа суох тыалга-тымныыга эриллэ хаппыт иинэҕэс сэдэх тыа. 

Майгынныыр: ( — ырааһыйа; ( — хонуу, дэхси ньуур, туундара; () — түҥ тыа.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск.: Бичик, 2004. — 300, [1] с. —  ISBN 5-7696-1049-2
Аба

**Аба** диэн тыынаар тыыннаахтарга буортулаах өлөрөр кутталлаах сэк. Аба организмҥа дьайыыта сүһүрүү дэнэр. Сүһүрүү эмэ антидот. Абалары токсикология билимэ үөрэтэр.

## Көрүҥнэрэ
Абалар араас төрүттээхтэр уонна туһаныылаахтар.

* Сүлүһүннэр (токсиннар) - айылҕаҕа үөскүүр абалар
* Пестицидтар - үөннэри өлөрөр абалар
* Сэриилиир абалар - сэриигэ туттуллар абалар (иприт, зарин уо.д.а.)
* Радиоактив изотоптар - айылҕаҕа үөскүүллэр уонна оҥоһуулар
Алар

**Алар** диэн улахан өрүс сыҥаһалардаах, үрдээн иһэр үктэллэрдээх киэҥ хочотугар өнньүөстэри, хотооллору кытта олбук-солбук эҥэрдии уһун субурҕа эбэтэр арыы-арыы буола үүммүт булкаас ойуурдаах сир.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аппа

thumb|200px

Буордаах сир эниэтин уу хайа охсубута, быраан, сыыр сирэйин үрүйэ быһа суурайбыта.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. —  ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Төбө
Бадараан

**Бадараан**
1) бырыылаах, муохтаах эбэтэр оттоох, сайын 50—100 см эрэ ирэр туой буордаах сир оборчото; 2) ньаҕайдана сылдьар инчэҕэй буор.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бадьараах

**Бадьараах** () сир булууһун мууһа ирбититтэн муора, арыт күөл, өрүс кытылыгар сир үрүт араҥата алдьаммыта (хоту дойдуга сир мууһа үөскээбитин уонна сиҥнибитин бата хас да кэрискэнэн сытар буолар).

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Баай

**Баай** — үп-харчы, мал-сал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо).

## Ылыллыбыт сирэ

Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта. II туом, Б. 2005,  ISBN 5-02-032347-0

## Өссө маны көр
* Баай уонна дьадаҥы
* Баай уонна дьадаҥы уратылара
Атах (география)

**Атах** - түөлбэ сир, түөлбэ уу намтыыр, синньиир, уутун таһаарынар өттө (толоон атаҕа, күөл атаҕа). Т.к.: адаг (монг., бур.) — бүтэр уһук, өрүс алын сүүрүгэ, өрүс төрдө; адаг (осет.) — оспут аппа, аппа, кураанах көҥкүс; адах (был. түүр.) — киһи атаҕа.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Буом

**Буом** - суолга, айаҥҥа түбэһэр, кутталынан, эрэйинэн ааһыллар кыбычыын, хапчаан, таас хайа, быһыт таас уо.д.а. мэһэй. 

Тэҥнии көр: бом, боом (түүр., монг., тоҥ.-маньч.), буам (хот. кырг.) — эмиэ итинник өйдөбүл.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Буркун

**Буркун** — эмискэ түһэр күүстээх, хаардаах тыал, силлиэ, буурҕа.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Быллаар

**Быллаар** — сир булууһа (ирбэт тоҥ) үрдүттэн ирэригэр бастаан утаа сир ньуура алдьанан оллур-боллур көрүҥнэммитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Бырыы

**Бырыы** — убаҕас, сыстаҥнас, ньамахтаах, күөл былыыгын үрүт араҥата.

Саха тылыгар "Бырыы да бадараан" диэн сомоҕо домох баар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Далай

**Далай** () — аан дойду туустаах уута уонна гидросфера бастыҥ компонена. Аан дойду далайа (Аан Далай) Сир ньуурун 71% ылар. Далай атмосфераны уонна Сир тас ньуурун литосфераны кытта быстыспат ситимнээх.
right|thumb|240px|Далайы араарыы барыла

Саха тылыгар далай диэн муҥура биллибэт киэҥ, дириҥ ууну  (өрүс, күөл, байҕал) ааттыыллар.

Далайы үөрэтэр билими океанология дииллэр; далай фаунатын уонна флоратын далай биологията диэн бмология салаата үөрэтэр.

## Аан Далайы араарыы
Аан Далайы түөрт эбэтэр биэс чааска араараллар. 1937 сылтан 1953 сыллаахха диэри биэс далайы араараллара: Чуумпу, Атлантика, Ииндийэ далайа, Хотугу Муустаах уонна Соҕуруу (эбэтэр Соҕуруу Муустаах) далайдарга. «Соҕуруу Далай» диэн тиэрмин өссө XVIII үйэттэн туттуллар, ол саҕана кини эргинин тиһиктээхтик чинчийиини саҕалаабыттара. Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ бэйэтин бэчээккэ тахсыбыт докумуоннарыгар Соҕуруу далайы Атлантикаттан, Ииндийэ далайыттан уонна Чуумпу далайтан 1937 сыллаахха арааран туспа далай быһыытынан билиммитэ. Төрүөтэ: үс далай соҕуруу өттүгэр кирбиилэрэ чопчу олоҕо суох, ону тэҥэ Антарктиданы кытта чугас уулар бэйэлэрэ туһунан уратылаахтар, ону таһынан Антарктика циркумполяр сүүрээнэ кинилэри ситимниир. Ол эрээри, кэлин Соҕуруу далайы араарартан батыммыттара. 2000 сыллахха Аан дойду гидрографиятын тэрилтэтэ биэс далайга араарыыны ылыммыта эрээри, бу быһаарыы ратификацияны ааһа илик, онон билиҥҥи туругунан 4 далай баар диэн ааҕыллар.

## Быһаарыылар
Дүөдэ

**Дүөдэ** — сир булууһа ирэн сир сиҥнибититтэн үөскээбит саҥа күөл.

Эбэтэр ойуур иһигэр онон-манан уулардаах, талахтаах, оттоох сир.

## Тэҥнээ
* Алыы
* Сиикээн

## Быһаарыылар
Долоҕой

**Долоҕой** — утарытынан: төбө, атыннык эттэххэ: өй, өй-санаа, мэйии; 

географияҕа: сир ааттарыгар сыһыаннаах. Тэҥнээ: толгой, тологой (бур., монг.) — төбө, чыпчаал, томтор; полагай (казах.) — хайа чыпчаала; тологой (кирг.) — ирбэт хаар — муус аннынааҕы хайа сороҕо, ойуурдаах өттө.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Дьаар

**Дьаар** () — быстыы, эмпэрэ, үрдүк туруору кытыл, аппа үрдүк сыыра. 

Тэҥнээ: йар (был. түүр.) — аппа; джар, жар, чар (түүр.) — үрдүк туруору сыыр, аппа; чар (хакас.) — аппа, туруук таас; джер, джар (перс.) — хоруу, аппа, быстыы, хапчаан, туруору кытыл, туруук таас.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Арыы (география)

**Арыы** диэн күөлгэ, өрүскэ, байҕалга уу ортотугар баар кураанах сир. Атын суолтата: аһаҕас сир ортотугар баар ойуур (арыы хатын, арыы тиит, арыы талах). Саҥа кыра арыы диэн ойоос ааттанар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьыл

**Дьыл** — 1) сыл; 2) дьыл-күн — бириэмэ, кэм; холобур: дьыл кэмэ — сыл кыһынҥы, сайыҥҥы, күһүҥҥү, сааскы кэмнэрэ.

Сылы икки дьылга — кыһыҥҥа уонна сайыҥҥа - араараллар.

Сайын өттө муус устар 14 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр дылы барар, кыһын өттө алтынньы 14 күнүттэн муус устар 14 күнүгэр диэри салҕанар.

Эбэтэр сылы түөрт дьылга араарыы эмиэ баар: саас, сайын, күһүн уонна кыһын.

Саас — кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 22 күнүгэр дылы.

Сайын — ыам ыйын 21 күнүттэн атырдьах ыйын 20 күнүгэр диэри.

Күһүн — атырдьах ыйын 20 күнүттэн алтынньы 14 күнүгэр диэри.

Кыһын — алтынньы 14 күнүттэн кулун тутар 21 күнүгэр диэри.

## Өссө маны көр
*Ый
*Сыл

## Быһаарыылар
Иһирик

**Иһирик** — бытархай, хойуу титирик (эдэр тиит) ойуур: синонимнара: ыркый, ыччык, ычыкыын.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Илин

thumb|200px

**Илин** () — хайысха, сир-халлаан күн тахсар диэки өттө. Билиҥҥи каарталарга үксүн каарта уҥа өттө буолар.

Утарыта — арҕаа.
Илин сахалыы бэлиэтэ — **И**, аан дойдуга — **E** (*east* диэнтэн).

Күн тэҥнэһиитин кэмигэр Күн чопчу илинтэн тахсар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Иэйэ

**Иэйэ** — сир булууһун мууһа ирэн, ол хайысхатынан сир ньууругар уу хонон, саҥардыы үөскээн ситимнэһэн эрэр чоҥолох уулардаах хотойбут сир.

Тыа иһигэр үөскээбит, дулҕатын быыһыгар уулаах (сороҕор сииктээх эрэ), тулатыгар талахтаах, ыарҕалаах ырааһыйа

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Килэҥ

thumb|250px

**Килэҥ** U2014  1) мууһурбут халтархай суол; 2) хаара суох күөл мууһа; 3) муус тоҥот.

Аччыктааһынтан уратыта, киин куорат сир ньууругар, суолга, тротуардарга уонна тропинкаларга эрэ көстөр. Үөскээбит голодицаны чөлүгэр түһэрии, сибиэһэй хаар бүрүөһүнүн, ардаҕы сууйуу, эбэтэр салгын температуратын тэтимнээхтик улаатыннарыы түмүгэр күн- дьыл уһаабатын тухары салҕаныан сөп.

Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну оҥоруон сөп, тоҕо диэтэххэ, ыһыллар ыһыы тахсыан сөп. Эмиэ үгүс автомобильнай саахал төрүөтэ буолар.

## Суолга аччыктааһыны утары охсуһар дьаһаллар

### СНГ дойдулара
СНГ дойдуларыгар утарылаһар дьон быһыытынан техническэй туус (NaCl) туһаналлар. Бу реагент тулалыыр эйгэ туругар куһаҕан сабыдыаллыыр, куорат үүнээйилэрин алдьатар, массыыналар коррозияларын түргэтэтэр, атах таҥаһын болдьоҕун кылгатар. Европаҕа, Америкаҕа, онтон 2002 сылтан Россияҕа (Москваҕа) уонна да атын реагеннар көрүҥнэрин туһаналлар. 2000- с сыллар усталарыгар Москва былаастара араас удамыр кыамтатын көспүттэрэ уонна салгыы эксперименнээн иһэллэр. Ол кэмҥэ ордук намыһах температуралаах куораттарга сайыҥҥы кэмҥэ көдьүүстэрин сүтэрэллэр, ол иһин суол кумах эбэтэр туустаах сменанан ыһыллар. Уопсайынан, дойдуга маат- салы утары ырыынак олус сайдыбыт.

### Европа
Олохтоох былаастар бюджеттан бу сыалга олоҕуран, экологическай санаалары туһаныыга уонна туһаныыга табыгастаахтык туһаналларыгар, кыһыҥҥы суоллары хайдах быһыылаахтык тобулалларыгар быһаараллар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Көҥүс

**Көҥүс** - сөҥүү боруодаларын сүүрүктээх уу дириҥник хайа охсон суурайбытыттан үөскүүр туруору эниэлээх аппа, үрүйэ, үрэх сүнньэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куду

**Куду (эбэҥк. кудук)** - 1) сыркы, дьүүктэ, уолба күөл (сэдэхтик үрэх, үрүйэ) туустаах уута; 2) тураҥ буор, туустаах буор, элбэх микроэлеменнардаах туой.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куонда

**Куонда** (нууч. конда),  1) ханнык эмэ сир олох аан бастакыттан, төрүкүттэн баар өттө; 2) ойуур уһулуччу бөдөҥ мастаах үрдүк өттө.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куруҥ

**Куруҥ** — тыаҕа өрт барбытыттан өлбүт, хаппыт, хоруорбут мастаах ойуур. Саха Сирин тыатыгар сайыҥҥы куйааска өрт сотору-сотору турар буолан куруҥ элбэх.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Уот сиэбит ото-маhа, сирэ.
Кыдьымах

thumb|250px

**Кыдьымах** () - өрүс мууһугар сыһыаннаах өйдөбүл. Икки суолталаах: 1) күһүн өрүс туруон иннинэ сүүрүк хоту үлтүркэй муус хойуутук устара; 2) оннук муус күөрэ-лаҥкы устан иһэн тоҥон хаалбыта. Ол эрээри бу өйдөбүлү кэҥэтэн физикаҕа эбэтэр химияҕа убаҕас эттик кытаанах эттиккэ кубулуйар кэмигэр көпсөркөй туругун этиэххэ сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кырыла

**Кырала** - кураайы, хонуу куйаар үүнээйитинэн ордук баай кырдьаҕас үрдүк кырдал. 

«Кырыы», «кырдал» диэн тиэрминнэри кытта «кыр» диэн былыргы биир төрүттээх буолуон сөп. 

Тэҥнээ: кыр (был. түүр.) — хаптал хайа; кыр (түүр., фин-угор., монг.) — хонуу, хонуу куйаар, намыһах хаптал хайа (плато), сырыынньа үрдэл (увал), хайа, арҕас, үрдүк биэрэк, ханнык эмэ сир уһуга; кира (тоҥ.-маньч.) — уһук, ойоҕос эниэ, хайа арҕаһа, субурҕа хайа.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кырыы

**Кырыы** — географияҕа: сир бүүрүгэ, ойоҕос өттүнээҕи бүтэр уһуга.
## Өссө маны көр
*Кытыы

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Кыстык

**Кыстык** — 1) кыһын олорор сир; 2) кыһыҥҥы дьиэ; 3) кыһыҥҥы кэмҥэ туттуллар күрүө-хаһаа, тутуу барыта; 4) кыстыыр сиргэ көһөн кэлиэхтэн ыла саас көһөн барыахха диэри кэм.

Тэҥнээ: кыстау (казах.) — кыһын устата олоруу, кыһыны туорааһын; гышлаг (азерб.), кыштак (кирг.),кышту (алтай), хыстаг (хакас), кыштаг (тыыв.), кыстаг (койб.) — көс дьон кыстаары тохтуур түһүлгэлэрэ; кыһын устата көһө сылдьар сир барыта.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Хотон
Кытыл

**Кытыл** — киэҥ, дириҥ уу (өрүс, күөл, байҕал) намыһах эҥэрэ. Т.к.: китил (эбэҥк.) — биэрэги уу охсор сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кыраһа

**Кыраһа** — саҥа түспүт чараас сыа хаар. Кырдал өрүс үрдүк хочотугар хотооллор, өнньүөстэр икки ардыларын батыһа барар 2—3 м үрдүктээх субурҕа сир ньуура.

*Көмүк кыраһа* - хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар. *Түүмэх кыраһа* - кыыдамнаан түһэр хаар. *Үүт кыраһа* - кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар.

## Өссө маны көр
* Кырпай

## Быһаарыылар
Кэмсиин

**Кэмсиин** — 1) тыаллаах тымныы күн-дьыл; 2) сэллээбэккэ уһуннук үрэр тымныы тыал.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Лаайда

**Лаайда** (нууч. киирбит лайда) - 1) муора уута түлүннэҕинэ муораны кытта холбоһор, муора намыһах кытылынааҕы күөллүҥү чычаас уу; 2) муора уута уостуутугар уутун үксэ баран хаалар кытыл таһынааҕы бадарааннаах чычаас муора эҥэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лааҥкы

**Лааҥкы** — ойуурга күүстээх тыатан эбэтэр өрт уотуттан охтубут мастар үрүт-үрдүлэригэр туора-маары түһэн сыталлара.

## Ылыллыбыт сирэ
Куура хаппыт мас беҕете урут-урдугэр иннэри-таннары т успут,кумаламмыт сирэ.  
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лаҥха

**Лаҥха** - өр сыллааҕыттан охсуллубатах эбэтэр олох быраҕыллыбыт сиргэ хагдарыйбыт, сытыйбыт от сылтан сыл хос-хос мунньуллубута, быйылгы үүнүү аннынан сытан хаптайбыт хагдаҥ былырыыҥҥы от. Кур лаҥха - хас да сыллаах лаҥха.

Синонима: кур сэтиэнэх

## Быһаарыылар
Лээби

**Лээби** - тайҕа үрэхтэрин хочотугар, күөл кытыытыгар, маарга сэппэрээгэ эриллэ үүммүт, үрдүк дулҕата синньигэс моойдоох, дулҕатын анныгар уулаах сир. 

Тэҥнээ: лэвэ (эбэҥк., негид.) — кута, оборчо, бадараан.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Куоллаҕай

**Куоллаҕай** - кыараҕас хапчаан, дьиэллэҕэс, тугу эмэ курдары ааһыахха сөп кыараҕас хайаҕас; 

Синонимнар: холлороон, куоллараан, куолларай. 

Тэҥнээ: хол, гол (был. түүр.) — хочо, өрүс тардыыта; кол (карач., балк.) — хочо, оспут, кэҥээбит аппа, өрүс төбүлэҕэ; кол (кумык., ногай) — хоруу, аппа, хочо.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Майдаан

**Майдаан** - муҥха соботун чардааттан таһааран тарҕатарга, тоҥорорго, бөдөҥүн араарарга, үллэстэргэ анаан хаара киэҥник күрдьүллүбүт муус үрдэ. 

Арыый киэҥ эмиэ өйдөбүллээх - киэҥ, аһаҕас сир.

Тэҥнээ: майдан (түүр., иран., араб., слав.) — аһаҕас үрдүк сир, болуоссат; маэдан (хинд.) — элбэх дьон олохсуйан олорор сиригэр болуоссат.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Муус

thumb|250px

**Муус** () — уу тоҥмута. Т.к.: муз, мус (түүр.), бус (турок.), пус (хакас.) — эмиэ итинник.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Налыы

**Налыы** — эниэ аннынааҕы намыһах дэхси сир.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Намтал
Ой бэс

**Ой бэс** — ойдом турар кыра бэс ойуур.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Ордуу

**Ордуу** — 1) киһи эбэтэр дьон былыргыттан олохсуйбут, туора дьоҥҥо былдьаппат, туруулаһан көмүскүүр бэйэлэрин төрүт сирдэрэ, дьиэлэрэ-уоттара; 2) кыыл-сүөл сири хаһан оҥостубут хорооно, арҕаҕа. Т.к.: орда, орду (түүр., монг.) — султан, хаан, баһылык, салайааччы тохтообут түһүлгэтэ, олорор сирэ; дойду; государство; аҕа ууһа, биис ууһа көһө сылдьарыгар аналлаах бас билэр сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Остуруок

[thumb|250px|[Дьокуускайга остуруок]]

**Остуруок** эбэтэр **киирбит** () — 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Отор

**Отор** — күһүн кыстыкка көһүөх иннинэ олорор сир.
Былыргы сахалар кыстыктаах, сайылыктаах уонна отордоох буолаллар эбит. Бастакы суолтатынан күһүҥҥү мэччирэҥ эбэтэр ходуһаҕа кэбиһиилээх оттору күрүөлээбит кэннэ сүөһүнү кэнчээригэ мэччитии буолуон сөп. Кэлин сорох сирдэргэ арыый уларыйан күһүн сүөһүнү аһатар хааччах суолталаммыт. Кыргыыс тылыгар баар *отор* диэн тыл ыраах баар кыһыҥҥы мэччирэҥ диэн суолталаах эбит.

## Өссө маны көр
Отор балаҕан

## Быһаарыылар
От

thumb|250px

**От** () — кыылга, сүөһүгэ аһылык буолар сүмэһиннээх, сороҕор эмтээх, сүлүһүннээх даҕаны намыһах, сымнаҕас, имигэс үүнээйи.

## История
Кылгас оттоох газоннар Европа XVIII үйэҕэ баай- дуол символа буолбут, 1800- с сылларга Америкаҕа эмиэ итинник албын ааты ылбыттар. Дьиэлэр тулалыыр кураанах учаастактарыгар от- мас тэлгэнэ сытара, онно саҥа көмө тутуулар тутуулара кэҥээн, буору, үөнү- көйүүрү, буору- сыыһы алдьаппакка, саппаҕырбыт үүнээйилэртэн өрүһүйэрэ былааннанар. Баай сири бас билээччилэр дьиэ- уот кэҥииригэр, ону тэҥэ чэпчэки сыалга туһаныллар сири туһаҕа таһаарарга, холобур, оонньууларга, бырааһынньыктарга эбэтэр спортивнай площадкалары олохтуурга атын дьону наймылаһан көҥүллүүр кыахтаахтарын көрдөрдүлэр. ХХ үйэ ортотугар гаһы оттуур массыыналар уонна пестицидалар киэҥник тарҕаммыттара уонна АХШ- гар чааһынай дьиэ номнуо орто дохуоттаах дьоҥҥо табыллыы бэлиэтэ буолар. Билигин АХШ- гар партийнай газоннар (гаһы туһаҕа таһаарыы уонна куорат таһынааҕы ландшафт, куорат уонна куорат таһынааҕы ландшафтарын учуоттууллар, ороскуоттарын уонна экологическай проблемаларын быһаараллар.

## Газоннарга сааныы
Сөптөөх көрүү- истии (кэмигэр кыргыы, аэрация, мультчирование, полива уонна уо.Д. А) газ түргэнник кэлэр.

Газка харамайдар олохторун- дьаһахтарын бородуукталара химическэй уматыктан көөнньөрөн, от бүрүөһүнүн алдьаталлар.

Тутуу уобалаһыгар бэрт элбэх итэҕэстэр, газ тула бордюр таастара суох буолан, тулалыыр асфалы оҥоруу, сатыы дьон сылдьар суолларын сатаан сууйууга эбэтэр кыһарыйыыга кыһарыйыыга тириэрдэллэр.

## Гаһы оҥоруу
Гаһы оҥоруу хас да ньымата баар:

* Сиэмэ элбэх сыллаах оту ыһыы. Ол иһигэр гидропосева ньыматынан ыһыы: уу сүүрүгэ, газ оттоох сиэмэтэ, клейкина, гидрогель, өҥнөөх пигмент, стартовай уоҕурдуу эбэтэр органика бааллар.
* Бэлэм рулон гаһын ууруу.
* Сэмэн уонна силистээх — мутуктаах атын сиртэн аҕалыы.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Көҥүс аппа

**[[Көҥүс]] [[аппа]]** () — туруору, кырыһа суох эниэлээх, төбөтүн диэки салааланар быстаах уу сүүрээнэ алдьаммыт хоруута. Сымнаҕас боруодаларга өрүстэр, үрэхтэр, сиппит аппалар, алаастар эниэлэригэр үөскүөн сөп. Туһалаах сирдэри улаханнык алдьатар буолан, кинини утары охсуһаллар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Рифт

**Рифт** — сир хаҕын олус дириҥ, уһун уонна киэҥ тэйсиилээх быһыттыыта (тэҥн. Разлом). Олус улахан (холобур, байҕал ортотунааҕы сис хайаларга курдук) буоллаҕына, рифт зоната дэнэр. Итилэр бэйэлэрин истэригэр туспа грабеннар, горстар бааллар. Сорох рифтэр тиллибит (возрожденные) былыргы структураларга кураанах сиргэ үөскүүллэр (И. Африкатааҕы зона, Байкал). Рифтэргэ вулкан уонна сир хамсааһынын көстүүлэрэ элбэх.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Лабаа

**Салаа** — 1) өрүскэ кэлэн холбоһор кыра өрүс; 2) өрүс төбүлэҕэ, тас үөһэ; 3) хотоол, оҥхой, хаспах, хап, чаан, аппа уо.д.а. сир ньуурун усталаах көрүҥнэрэ ачаах, салбах буолан арахсыылара. Т.к.: салаа(н), һалаа (бур., монг.) — өрүс сороҕо, өрүскэ түһэр кыра өрүс, үрэх; салаа (кирг.) — хайа быыһын хотооло; салаа (хакас.) — тарбах, лабаа; сале, саля, салэ (ненец.) — тумуһах, тумул арыы.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сиик (айылҕа көстүүтэ)

thumb|250px

**Сиик** () — дьыл ичигэс кэмигэр түүн тымныйдаҕына, окко, сиргэ, араас эттиктэргэ уу паара эбэтэр туман сөҥөн уу таммаҕыгар кубулуйан олорон хаалара. Маннык көстүүнү *сиик түспүт* диэн ааттыыллар. 

Ол гынан баран кэлин сиик диэн тылынан салгыҥҥа эбэтэр бүтэй туох эрэ эттиккэ уу таһымын ( диэн тиэрмини) эмиэ бэлиэтиир буолбуттар, холобур, *салгын сиигэ 80% тэҥнэстэ*, *бу дьиэ сииктээх баҕайы*.

## Өссө маны көр
* Сиик (иис-уус)
* Нүөл

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Силлиэ

thumb|250px

**Силлиэ** — быһымахтык сэллии-сэллии күүһүрэр дохсун тыал.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Силээн

**Силээн** — кэтит, дириҥэ суох, икки өрүс тардыытын курдары холбуур былыргы уу суола, киэҥ толоон, мара сир.

Сороҕор от үрэҕи ааттыыллар, эбэтэр үрэх кытылын бата барар намыһах ырааһыйаны.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Симилэх

**Симилэх** — кыайан туораныллыбат, лааҥкылаах, ол-бу мас, ыарҕа, талах, сэппэрээк ииччэх-бааччах хойуутук симэ үүммүт, дэхситэ суох үктэллээх түҥкэтэх тыа.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сис (география)

thumb|270px

**Сис** диэн географияҕа сыһыаннаах өйдөбүлэ хас да суолталаах: 1) устаты сытар үрдүк сир; 2) ойуурдаах хайа арҕаһа; 3) үрдүк халыҥ ойуур (сис тыа).

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Сыыр
Мегабайт

**Мегаба́йт** (Мбайт, М, МБ, MB) — информация ахсаанын кээмэйдиир единица, түбэлтэттэн тутулуктанан 1&nbsp;000&nbsp;000 (106) эбэтэр 1&nbsp;048&nbsp;576 (220) стандартнай (8-биттээх) байка тэҥ. Мегабайт кылгас аата (МБ) мегабиттан (Мб) биир регистрынан эрэ атын (ол да эрээри, дьон дезинформацияланан наар сыыһар). Араас электроннай оҥоһуулар өйүн ааҕарга туттулар.

## Аат сыыһата
«Мегабайт» диэн аат үксүтү тэнийбит, гынын баран ГОСТ 8.417-2002 спецификаҕа бассыбат: *мега-* приставка 1&nbsp;000&nbsp;000-ҥэ төгүлү көрдөрөр, хайдах да 1&nbsp;048&nbsp;576-ҕа буотах. Тахсыбыт балаһыанньанан табаар таһаарааччылар туһаналлар: 1 МБ кинилэр 1 000 000 байт курдук ылаллар, 1 ГБ - 1 000 000 000 курдук.
220 чыыһылаҕа *меби-* двоичнай приставка бэриллэр.

## Интэриэһинэй чахчылар
«Мегабайт» саамай дьиибэ көрүллүүтүн CD, DVD уонна көмпүүтэр дискеталарын оҥорооччулар тутталлар, кинилэр ону 1&nbsp;024&nbsp;000 байтынан ылаллар. Инник буолан, суруллубутунан 1,44 Мбайтаах флоппи-дискета дьигинэн 1,38 эрэ МБ миэстэлээх.

Туох баар сулуучайдары түмнэххэ «мегабайт» барыта үс көрүҥнээх буолар:
* кылгас — 1 000 000 байт
* орто — 1 024 000 байт
* уһун (дьиҥнээх) — 1 048 576 байт

## IT-сленг
Компьютерщиктар слеҥнарынан мегабайт өссө *метр* уонна *мег* диэн ааттаах. 90-с сылларга XX үйэҕэ Интернет сыыйа сайда илик буолан килобайтынан барытын ааҕаллара - *«килограмм»*, оттон мегабайт оччолорго *«тоннанан»* ааттанара.

## Өссө маны көр
* Бит
* Байт
* Массыына тыла
* Мега-
* Секабайт
Далаана

200px|thumb|right|Далаана
**Далаана** (Наталья Кривошапкина) — cаха эстрадатын ырыаһыта, Эстрада тыйаатырын солииһа. 

1982 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 2000 сыллаахха Дьокуускай 2 нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. 2005 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын академиятын экономика факультетын бүтэрбит, "Бухучет, аналих уонна аудит" идэтин ылбыт. 2006 сыллаахтан Эстрада тыйаатырын артыыһа.

## Айар үлэтэ
2006 сыллаахха **«[[Саҥа ырыа]]»** телевизионнай күрэххэ *«Маарынныыр эбиппин»* диэн ырыатынан кыттан бэйэтин ырыаһыт карьератын саҕалаабыт. 
2007 с. - Улан-Баторга (Монголия) буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы эстрада ырыатын «Ньюстарс» күрэһигэр I истиэпэннээх лауреат аатын ылбыт.
2008 с. «Саҥа Ырыа» гран-притын ылбыт. Бурятияҕа эстрада ырыатын «Услышь меня, Улан-Удэ» күрэһин лауреата буолбут, Бурятия.
2007 сылтан 2012 сыллаахха диэри «Этигэн Хомус» бириэмийэтин түөртэ ылбыт.
2010 с. СӨ мелодистарын сойууһун чилиэнэ.
2011 с. СӨ култууратын туйгуна.

Үс альбомнаах: «Далаана, «Дьол Амтана», «Дуорай ырыам». Хас да ырыа автора.

## Ырыалара
Москва уобалаһа

**Москва уобалаһа**, (Нууччалыы: *Московская область*, эмиэ *Подмосковье*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Москва, эмиэ Красногорскай.

## История

Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга.

## Демография

2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:

## Экономика

## Сигэлэр

* Уобалас правительствотын саайта (нуучч.)
ПТ бичиктэрэ

**ПТ** — көҥүл тарҕатыллар көмпүүтэр бичиктэрэ. ПараТайп фирма оҥоруута . Саха тылын буукубаларын өйүүр.

* PT Sans: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования
* PT Serif: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования
* PT Mono: С лицензией ПТ, С лицензией OFL, С лицензией ПТ для веб-использования

[thumb|800px|center|[Саха Сирэ ыстатыйата, PT Sans бичик]]


Билэ:PTSans.svg|PT Sans
Билэ:PTSerif.svg|PT Serif
Билэ:PT Serif features 1.png|ПТ Сериф
Билэ:PT Serif features 2.png|ПТ Сериф курсив
Билэ:PT Serif features 3.png|PT Serif Caption
Билэ:PT Serif features 4.png|PT Serif Caption курсив
Билэ:PT Serif tables.png|
Билэ:PT Serif cyrillic and latin letters difference.svg


thumb|800px|center|Саха Сирэ ыстатыйата, PT Serif бичик

## Быһаарыылар
LinkedIn

**LinkedIn** () — Деловой контактары булар уонна олохтуур Социальнай ситимэ. Төрүттээччитэ - Хоффман, Рэйд 2002 ахсынньытыгыар, онтон 2003 ыам ыйыгар үлэтин саҕалаабыта. LinkedIn социальнай ситимигэр 30 мөлүйүөнтэн тахса туттааччы регистрацияламмыт, .

## Быһаарыылар
Сөбүлэспэттэр марштара

[thumb|300px|Сөбүлэспэттэр марштара, Санкт Петербург. [2007 кулун тутар 3]]

**Сөбүлэспэттэр марштара** () диэн Арассыыйа оппозициятын бырачыастара. 2006 с. ыла Москваҕа, Санкт-Петербурга уо.д.а. дойду сорох бөдөҥ куораттарыгар ыытыллаллар. Тэрийээччитэ Атын Арассыыйа () диэн араас оппозиция күүстэрин холбуур коалиция. Биллиилээх бырачыастааччылар — Гарри Каспаров, Михаил Касьянов уонна Эдуард Лимонов.

## Хронологията

## Кыттааччылар
Бу активистар, партиялар уонна хамсааhыннар (сорохторо Атын Арассыыйа коалицияҕа киирсэллэр, сорохторо киирсибэттэр) араас кэмҥэ Сөбүлэспэттэр марштарыгар кыттыыны ылбыттара:
### Партиялар уонна хамсааhыннар
* Холбоhуктаах гражданскай фронт (ОГФ)
* Национал-большевик партията (НБП) — Нацболлар
* «Оборона» ыччат хамсааhына
* «Смена» дьон-сэргэ хамсааhына
* Арассыыйа дьон-демократ холбоhуга (НДС)
* Арассыыйа республика партията (РПР)
* Кыhыл ыччат авангарда (АКМ)
* «Профсвобода» профсоюз
* Арассыыйа ыччат социал-демократ холбоhуга (РСДСМ)
* «Яблоко» партия ыччат салаата
* «Көҥүл радикаллар» либертар хамсааhын
* Уҥа күүстэр холбоhуга (СПС)
* Москватааҕы Хельсинки бөлөҕө (МХГ)
* «Киhи бырааптарын иhин» хамсааhын
* Беслан саҥата

### Активистар
* Людмила Алексеева 
* Евгения Альбац
* Михаил Амосов
* Виктор Анпилов
* Никита Белых
* Михаил Борзыкин
* Мария Гайдар
* Михаил Ганган
* Леонид Гозман
* Михаил Касьянов
* Нина Гуличева
* Сергей Гуляев
* Михаил Делягин
* Анатолий Ермолин
* Андрей Илларионов
* Гарри Каспаров
* Олег Козырев
* Даниил Коцюбинскай
* Евгений Коновалов
* Ольга Курносова
* Эдуард Лимонов
* Марина Литвинович
* Владимир Лысенко
* Юлия Малышева
* Борис Немцов
* Михаил Обозов
* Леонид Ольшанскай
* Александр Осовцов
* Лев Пономарёв
* Захар Прилепин
* Дмитрий Ревякин
* Максим Резник
* Владимир Рыжков
* Георгий Сатаров
* Иван Стариков
* Сергей Удальцов
* Марк Фейгин
* Ирина Хакамада
* Виктор Шендерович
* Юрий Шевчук
* Александр Шуршев
* Илья Яшин

## Марштар ааспыт сирдэрэ
Сөбүлэспэттэр марштарын акциялара үксүн Москва уонна Санкт-Петербург куораттарга буолаллар. Бу икки куоракка бырачыастааччылар ахсааннара ордук элбэх.
### Москва
* 2006 — атырдьах ыйын 16
* 2007 — муус устар 14, бэс ыйын 11, сэтинньи 24
* 2008 — атырдьах ыйын 14
* 2009 — тохсунньу 31, кулун тутар 12, от ыйын 31, атырдьах ыйын 31, алтынньы 31

### Санкт-Петербург
* 2007 — кулун тутар 3, муус устар 15, бэс ыйын 9, сэтинньи 25
* 2008 — кулун тутар 3, ахсынньы 14

### Регионнар
Москваттан уонна Санкт-Петербургтан ураты, Сөбүлэспэттэр марштара бу куораттарга ааспыттара:
* Екатеринбург
* Нижний Новгород
* Самара
* Челябинскай
* Воронеж
* Мурманскай
* Рязань
* Доннааҕы Ростов
* Калуга
* Псков
* Ярославль
* Сертолово

## Өссө маны көр

* Атын Арассыыйа

## Сигэлэр
* Официал сайта 
* Сөбүлэспэттэр марштара 2008 
* Сөбүлэспэттэр марштара
Платонова Ирина Дмитриевна

**Ирина Дмитриевна Платонова**, дуобат, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастар, дьахталларга 100 харахтаах дуобакка Россия (Уфа) уонна Европа студенкаларын (Польша) ортотугар чемпионка, дьахталларга Европа үрүҥ көмүс призера (Стокгольм), Голландияҕа ыытыллыбыт икки НИАТ кыайыылааҕа. 2003 сыллаахха дьахталларга Арассыыйа чемпиона. 
1987 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.

Тренерэ - Азаров Александр Гаврильевич;

## Сигэлэр
* СӨ дуобат федерациятын саайта
Андреев Владислав

**Владислав Андреев** - көҥүл тустуу, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах
спорт маастара, Европа (Вильнюс) уонна Турцияҕа ыытыллыбыт Ясар Догу бирииһигэр
Гран-При НИАТ боруонса
призера, Александр Медведь бирииһигэр Гран-При
НИАТ(Минскэй) кыайыылааҕа.

Тренердэрэ — Бурнашев Иван Васильевич, Керемясов Валерий Петрович
Исаева Зоя

**Зоя Исаева** — боксаҕа спорт маастара, Арассыыйа чемпионката (Нижнэй Тагил) уонна Кубогын кыайыылааҕа (Стерлитамак).

Саха сирин 2009 сыллааҕы сыл бастыҥ спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.

Тренерэ — Кирсан Колодезников.
Макаров Айаал

**Айаал Макаров** — спортиҥҥа спорт маастара, Арассыыйа Кубогын (Санкт-Петербург) уонна хамаанданан (Липецк) курэхтэһиитин кыайыылааҕа, Россия чемпионатын уонна хамаанданан Кубогын үрүҥ көмүс призера. Бэйэтэ дьарыктанар.

Саха сирин 2009 с. бастыҥ 10 спортсменын ахсааныгар киирбитэ.
Поисеев Руслан

**Поисеев Руслан** — тхэквондоҕа спорт маастара, Россия чемпиона (Санкт-Петербург) уонна Россия Кубогын үрүҥ көмус призера (Москва). Тренерэ — Яков Васильевич Гаврильев.
Николаев Сергей

**Николаев Сергей** — көҥүл тустуук, спорт үтүөлээх маастара, XXI Сурдолимпийскай Оонньуулар (Тайвань) уонна Россия чөмпүйүөннэрэ. 2009 с. Саха сирин биэс бастыҥ инбэлиит спортсменнарын ахсааныгар киирбитэ.

Тренера — Стручков Василий Егорович.
Герберт Уэльс

**Герберт Уэллс** (1866-1946) -  Англия суруйаччыта, публицист, научнай фантастика жанрын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Машина времени», «Человек-невидимка», «Война миров» киэҥник биллибит научнай-фантастическай романнар ааптардара. Арассыыйаҕа үстэ сылдьыбыта (1914, 1920 уонна 1934 сылларга). Иккис сырыытыгар Максим Горькайы кытта уруккуттан бисэр буолан Ленини көрсөн турар, үһүс сырыытыгар Сталины кытары көрсөн интервью ылан турар.
Дуайт Эйзенхауер

**Дуайт Эйзенхауэр** () (1890–1969), Америка судаарыстыбаннай уонна байыаннай диэйэтэлэ, аармыйа генерала, АХШ 34-с бэрэсидьиэнэ (1953–61).
Колесов Гаврил Гаврильевич

мини|2017
**Гаврил Колесов** — дуобатчыт, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах гроссмейстер.

## Олоҕун олуктара
1979 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Чурапчы оройуонун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Дуобатынан 5 сааһыттан дьарыктаммыта. Биирдэ дойдуларыгар ыытыллыбыт дуобат сеансыгар соҕурууттан кэлэ сылдьар маастар Андрей Филины хотон кэбиһэр. Итинтэн сиэттэрэн төрөппүттэрэ уолларын Ытык Күөлгэ ыыталлар. Аймахтарыгар олорон Кычкин Николай Николаевичка, Куприянов Василий Васильевичка дьарыктанан барар. 1995 сыллаахха Коркин Д. П. аатынан спортивнай оскуоланы бутэрбитэ. 

1996 сыллаахха Аан дойду чемпионунан буолбута уонна сахалартан бастакынан международнай гроссмейстер аатын ылбыта. 2001 сыллаахха Ягу-ну социальнай педагог специальностаах бутэрбитэ. Россия Европа Аан дойду 7 тегуллээх чемпиона.Кини саамай себулуурэ 64 харахтаах дуобат буолар. Кэргэнэ Колесова Сахаяна. Гаврил икки кыыс оголоох Айта уонна Айыына.

Тренерэ — Александр Азаров.
«АЛРОСА» культурнай-спортивнай комплексын дуобат-саахымат кулуубун директора.

## Спорка ситиһиилэрэ
Дуобакка Аан дойду сэттэ төгүллээх чемпиона
* 100 харахтаах дуобакка биирдиилээн  (Сочи) уонна хамаанданан (Ижевскэй) күрэхтэһиилэргэ Россия чемпиона
* кулуубунан Европа (Крым) уонна биирдиилээн нуучча дуобатыгар Арассыыйа (Сочи) үрүҥ көмүс призера.
* Самарканд куоракка 1996 сыллаахха кыьыл кемус мэтээл. 
* Минскэй куоракка 1997 с. кыьыл кемус мэтээл. 
* Одесса куоратка 2000 с. кыьыл кемус мэтээл. 
* Сан-Паулу куоратка 2002 с. Бразильскай дуобатка 2 кыьыл кемус . 
* Мирнэй куоратка 2004 кыьыл кемус. 
* Дьокуускай куоратка 2006 с. кыьыл кемус. Ресифе 2008 с. кыьыл кемус. 
* Челябинскай 2009 с. кыьыл кемус. 
* Лилль 2012 с.Бразильскай дуобат кыьыл кемус. 
* Одесса 1998 с. урун кемус. 
* Одесса 2000 с. урун кемус. 
* Симферополь 2003 с. урун кемус. 
* Симферополь 2003 с. урун кемус. 
* Санкт-Петербург 2013 с. урун кемус. 
* Лиль 2012 с. Бразильскай дуобат боруонса. 
* Санкт-Петербург 2013 с. 2 боруонса. 
* Европпа чемпионата Солнечный берег 2010 с. кыьыл кемус. 
* Европпа чемпионата Днепропетровскай 2007 с. урун кемус.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Хо Ши Мин

thumb|200px|1946 сыллаахха

**Хо Ши Мин** ( (); ыам ыйын 19 1890 — балаҕан ыйын 2, 1969) — Вьетнам Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ.

1911 сыллаахха Нгуен (дьиҥнээх аата) кыраныысса таһыгар барар, мотуруостуур. 1916–1923 сс. АХШ-ка, Великобританияҕа, Францияҕа олорор. 1920 с. Франция хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Онтон Сэбиэскэй Сойууска тиийэр. 1920-с сыллартан Коминтерн актыбыыһа. 

Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон 1976 сыллаахха Хошимин диэн ааттаммыта.
Кофи Аннан

мини
**Кофи Атта Аннан** (, 8.4.1938–18.8.2018). 1997-2006 сылларга ХНТ генеральнай сэкирэтээрэ, 2001 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин лауреата.
Чарльз Линдберг

thumb|200px

**Чарльз Линдберг** (, 1902-1974). Эмиэрикэ лүөччүгэ. 1927 сыллаахха аан бастакынан соҕотоҕун Атлантическай акыйааны Нью-Йорк-Париж маршрутунан 33 ч 30 мун 5810 км көтөн туораабыта.
Том Круз

**Том Круз** (, 1962–) — киинэ артыыһа, режиссёр, продюсер, «Көмүс глобус» бириэмийэ үстэ анаммыт киһитэ. Америка биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы. Саҥа тахсан иһэн «Санта-Барбара» сэрийээл хас да түһүмэҕэр уһуллубута.