open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
О'Хара Интернешнл Аирпорт

**О'Хара Интернешнл Аирпорт** эбэтэр сахалыыга **О'Хара омуктар икки ардыларынааҕы Аирпорт** (), кыччатан **О, Хара** дииллэр. АХШ биир бөдөҥ аэропорда уонна Чикаго саамай улахан аэропорда буолар, сир шаарын үрдүнэн биир саамай биллэр аэропорт. Сылга 150 мөл киһини эргитэр уонна 197 омук сирин кытта сибээстиир. О, Хара аэропордуттан көтөр ааллара Саха Сирин үрдүнэн ааһаллар, оһуоба Пекиҥҥа барар рейстара (Flightradar24 көрдөрүүтэ). 

Сылга ортотунан 5000 сахалар киирэн ааһаллар О, Хара нөҥүө.
Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт

**Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт** () — сир шаарын үрдүнэн саамай элбэх киһини көтүтэр аэропорт буолар, Атланта куоратка базаланар.

бу аэропортка сүрүн дьиэлээх Delta Airlines авиахампаанньа буолар.

2018 сыллаахха 15396 сахалар бу аэропорт нөҥүө 185 дойдуга көппүттэр.
Домодедово (Аирпорт)

мини|уҥа
мини|уҥа
**Домодедово интернациональнай Аирпорта** — Арассыыйа иккис улахан аирпорда, Москва куоратка базаланар (Шереметьево кэнниттэн). S7 Airlines уонна Oneworld дьиэтэ буолар.
Майами (Аирпорт)

**MIA** эбэтэр **Майами Интернационал Аирпорт** (), Майами сүрүн аэропорта, Аан Дойдуга биир биллэр аэропорт буолар.

2018 сыллаахха 965 сахалар көтөн ааспыттар.
Eurowings

**Eurowings** — Германия бюджетнай авиахампаанньата, Lufthansa бөлөххө киирэр.
Condor

**Condor Airlines** — Германия биир бөдөҥ авиахампаанньата, Хоту Америка, Латинскай Америка, Евразия материктарын холбуур.
Һитроу

**Һитроу Интернешнл Аирпорт** (, эбэтэр Һитроу омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт), Улуу Британия саамай улахан аирпорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан буолар. Сыл аайы 80-110 мөл киһи көтөр уонна түһэр. 221 омук сирин уонна 700 аэропордарын кытта сибээстиир. Сүрүн рейса Лондон (Һитроу) — Саҥа Йорк (JFK). 

2019 сыллаахха аэропорт нөҥүө 16385 сахалар көппүттэр.
Амстердам Аирпорт Схипхол

**Амстердам Интернешнл Аирпорт Схипхол** (, ), эбэтэр судургутук **Схипхол** — Амстердам куорат аэропорда, сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан уонна планета дьоно миграциалыырыгар биир улахан глобальнай узловой значениялаах. Онон сибээстээн JFK, Һитроу, LAX, Шоуду Аирпорт, Дасин Аирпорт, Истамбул Аирпорт тэҥэ киннэри кытта планета дьонун обороттуур значениялаах. Сир шаар хабтарыгар киирсэр. 

2019 сыллаахха 70 мөл киһи көппүт, 110 мөл көтөн кэлбит, 80 мөл пересадкалаабыт. Олор иһигэр уопсай көрдөрүүнэн 4225 сахалар сылдьыбыттар, үксэ JFK уонна Шоуду Аирпорт көппүттэр Схипхол нөҥүө.

Схипхол нөҥүө 264 авиахампаанньа көтөр, 200 омук сиригэр 900 аэропорт холбонор.

Сүрүн дьиэлээхтэр — KLM уонна Delta Airlines.
Дасин Аирпорт

**Дасин Аирпорт** (, ), Пекин куорат саҥа аэропорда, 2019 сыллаахха тутуллан киирбитэ. Былаан быһыытынан сир шаарыгар саамай элбэх киһини таһыахтаах — 300 мөл (2030 сыллаахха). 2021 сылтан ыла Схипхол уонна JFK тэҥэ глобальнай аэропортарга киирэр.
Шоуду Аирпорт

**Шоуду Аирпорт** (, ) — Пекин аэропорда, сир шаарын үрдүнэн иккис улахан аэропорт буолар дьону таһарынан. Схипхол курдук глобальнай аирпортар бөлөхтөрүгэр холбонор.
Шарль де Голь Аирпорт

**Шарль де Голь Аирпорт** (, ), Париж саамай улахан аэропорда. Аан Дойдуга биир улахан. Схипхол курдук глобальнай значениялаах.
Франкфурт Аирпорт

**Франкфурт Аирпорт** (, ) — Германия саамай улахан аэропорда уонна сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт буолар. 3 км Франкфурт куораттан тэйиччи сытар.

Lufthansa, Condor, Eurowings, American Airlines дьиэлэнэр сирдэрэ.
KLM

**KLM** — Недерланд авиахампаанньата, сир шаарын үрдүнэн саамай бастакы уонна саамай кырдьаҕас авиахампаанньа. 1919 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥитэ сир шаарыгар биир улахан авиахампаанньа. Сүрүн дьиэтэ — Схипхол.
Заха Хадид

**Заха Хадид** — Ираактан төрүттээх араб омуктаах Улуу Британия улуу архитектора, толору аата Дама Заха Мохаммад Хадид (), 1950 сыллаахха Алтынньы 31 күнүгэр Багдадка төрөөбүтэ, кулун тутар 31 күнүгэр 2016 сыллаахха Майами куоратка сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. 

## Биографиата

## Үлэлэрэ
SARS-CoV-2 Дельта вариант

**Дельта вариант** эбэтэр **Дельта штамм** диэн SARS-Cov-2 саҥа көрүҥэ,  билиҥҥи вакциналары тулуйар буолбут биир көрүҥэ. Учуонайдар этэллэринэн саҥа вакцина оҥорботохторуна катастрофаҕа Аан Дойду тиийиэн сөп, сүүһүнэн мөллүйүөн киһи өлүктээх. Коронавирус биир агрессивнай көрүҥэ. COVID-19 көбүтэр.
Пудун (Аирпорт)

**Пудун интернешнл аирпорт** (, ) — Шанхай саамай улахан аэропорда, сир шаарыгар биир саамай улахан аэропорт. Схипхол тэҥэ глобальнай миграция оҥорор аэропорт. Сылга 80-135 мөллүйүөн сылдьар, былааҥҥа сылга 200 мөл дылы үрдэтии. 

2019 сыллаахха 337 сахалар көппүттэр 31 дойдуга Пудун нөҥүө, сүрүннээн Аустралиаҕа.
Эр дьон сирэ

**Эр дьон сирэ** — Арассыыйа эр дьонун хамсааһына, сүрүннээн дьахталлары баттааһыҥҥа ананар, ону таһынан гейдэри уонна лесбиянкалары утары барар. Сороҕор азиаттары утары үлэлиир, сүрүннээн миграннары утары. 

Эр дьон хамсааһынын — Владислав Поздняков төрүттээбитэ. 

Билиҥҥитэ экстремисткэй курдук ааҕыллар, һокуон этэринэн гейдэр, лесбилэр уонна дьахталлар бырааптарын кэһэр диэн. Ол иһин Владимир Поздняков хаайыыга барымаары Балаҕан ыйын 3 күнүгэр 2021 сыллаахха Арассыыйаттан куоппута.
Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт

**Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт** ( эбэтэр ), Новосибирскай куорат аэропорда, Арассыыйа биир бөдөҥ аэропорда. S7 Airlines дьиэтэ буолар.
IrAero

**IrAero** (ИрАэро, Иркутские авиалинии эбэтэр Irkutsk Airlines), Иркутск куоратыгар бас билинэр муниципальнай төрүөттээх авиахампаанньа. Арассыыйа, Кытай, Азия куораттарыгар таһар. 

Базата уонна салалтата — Иркутск.
Smartavia

**Smartavia** — Архангельск куорат муниципалитетын авиахампаанньата, Арассыыйаҕа биир бөдөҥ буолар.
Azur Air

**Azur Air** (), Арассыыйа биир улахан авихампаанньата, Anex Tour стратегическай доҕоро. Арассыыйаҕа биир сүрүн Внуково аэропордуттан Канкун көтүтээччи.
Rivian

**Rivian** (Ривиан), АХШ тэрилтэтэ, сотору кэминэн Аан Дойдуга биир биллэр электрокардары оҥорор буолуохтаах. Балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2021 сыллаахха Ривиан массыыналара үчүгэй аатырдылар: 
https://3dnews.ru/1048335/zapas-hoda-elektromobiley-rivian-r1t-i-r1s-podtvergdyon-ofitsialno 

Салалтата - Ирвайн (АХШ).
JetBlue

**JetBlue** — АХШ бюджетнай авиахампаанньата, Аан Дойдуга биир улахан авиахампаанньа буолар.
Б. э. и. 331 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 331 сыл** — биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Алтынньы 1 — Александр Македонскай Персия ыраахтааҕытын Дарий III сэриитин быһаарыылаах Гавгамела кыргыһыытыгар кыайбыт. Кыргыһыы байыаннай ускуустуба уһулуччулаах холобурдарыттан биирдэстэрэ. Бу кыргыһыы кэнниттэн ол саҕанааҕы аан дойду дьонун ахсаанын аҥаарын баһылаан олорбут Ахеменидтар судаарыстыбалара (билиҥҥи Греция, Ливия, Эгиипэт, Хапхаас, Сиирийэ, Ииндийэ уо.д.а. сирдэринэн тайаан сыппыт) ыһыллыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Сикхтэр

**Сикхтэр** — (Панджаби: ਸਿੱਖ, хинди тылыгар [сикх] «үөрэнээччи») — үгүстэрэ Ииндийэҕэ олорор омук-итэҕэл бөлөҕө; сикхизмы батыһаллар. Омугунан үксэ пенджабтар — Ииндийэ Пенджаб штаатын олохтоохторо. Маны таһынан сикхтэр АХШ-ка, Канаадаҕа, Британияҕа, Италияҕа, Соҕуруулуу-Илин Азияҕа уонна Океанияҕа олороллор. Аан дойдуга ахсааннара 25 мөл. тахса (Сир олохтоохторуттан быһа холоон 0,4 %). Тыллара индоарий бөлөххө киирэрэ панджаби тыла. Сикхтэр итэҕэллэрэ — сикхизм — туһунан итэҕэл, индуизм уонна ислам баар сирдэригэр үөскээбитэ эрээри, олору кытта ситимнээҕин билиммэт.
[thumb|250px|Сикхтэр [Хармандир Сахиб (Көмүс храм) аттыгар, Амритсар|альт=]]

## Быһаарыылар
1142

## Түбэлтэлэр
* Алтынньы 11 — билиҥҥи Кытай хоту өттүгэр баар буола сылдьыбыт чжурчжээннэр Цзинь судаарыстыбаларын уонна соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Сун судаарыстыба ыккардыларыгар буолбут уһун сэрии эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммит. Бу сэрии кэмигэр сэрии ньыматыктара (технологиялара) күүскэ сайдыбыттара, холобур, буораҕы киэҥник туһанар буолбуттара, ону тэҥэ Кытайга бөдөҥ демографическэй хамсааһыннар буолбуттара. Сөбүлэҥинэн Сун Цзинҥҥэ сылын ахсын түһээн төлүүргэ сөбүлэспитэ, ол да буоллар, төһө да батталга киирдэр, соҕуруу Кытай хотуну кытта эргинэн байбыта-тайбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Кальмар оонньуулара

**Кальмар оонньуулара** (, ), тыыннаах хаалыы жанрыгар уһуллубут Соҕуруу Кэриэйэ триллер уонна драма сериала. 

2021 сыллаахха аан дойдуга саамай бастыҥ буолбута. 175 омук сиригэр Netflix платформаҕа бастыҥ буолар дьон көрөрүнэн.

Режиссёра уонна сынаарыйын ааптара Хван Дон Хёк. 

Сүрүн оруолларга Ли Джон Джэ, Пак Хэ Су (Park Hae-soo), О Ён Су, Ви Ха Джун, Чон Хо Ён, Хо Сон Тхэ, Анупам Трипати (Anupam Tripathi) уонна  Ким Чжу Рён (Kim Joo-ryoung) оонньууллар. 

Сериал харчыга наадыйан тыыннаах хаалар туһугар кистэлэҥ турнирга кыттар дьон туһунан кэпсиир. 

Сериал премьерата 2021 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.
Б. э. и. 539 сыл

**Биһиги эрабыт ииннинэ 539 сыл** — биһиги эрабыт иннинээҕи VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Алтынньы 12 — Персия ыраахтааҕыта Улуу Кир Вавилону сэриилээн ылбыт. Вавилон импиэрийэтэ сууллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Тютрин Арыйаан Иннокентьевич

**Тютрин Арыйаан Иннокентьевич** — саха тустууга (көҥүл тустуу), аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин үсүһэ (2021, алтынньы), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера, Арассыыйа спорт маастара.

1994 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Уус-Алдантан төрүттээх, оробуочай идэлээх, ийэтэ Нам улууһуттан төрүттээх, кулууп үлэһитэ. Биэс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Суоттуга оскуолаҕа үөрэммит. 8-11 кылаастарга Дьокуускайга Олимпиада резервэтин училищетыгар үөрэммит, онтон 4 сыл ХИФУ физкультура факультетыгар үөрэммит, 2021 сыллаахха эмиэ онно магистратуураҕа киирбит. 2008 сыл ахсынньы 15 күнүгэр кэргэннэммит, 2020 сыллаахха кыыстаммыт.

## Тустуу
2006 сыллаахтан улуус уонна өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол сыл кинини Уус-Алдан ДЮСШ-тын тустууга тренерэ Иван Дмитриев таба көрөр, сбордарга ыҥырар буолар. 2007-08 сыллар сайыннарыгар Дагестааҥҥа эрчиллэ илдьэр. 2009 сыллаахтан Олимпиада резервэтин училищетыгар 8-с кылааска үөрэнэ киирэр, Иван Дмитриев ол сыл эмиэ онно тренеринэн ананар. 

* 2013, Көҥүл тустууга Арассыыйа первенствота — иккис
* 2013, Көҥүл тустууга Европа первенствота — үһүс
* 2014, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2016, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2018, Көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ — үһүс
* 2021, Көҥүл тустууга аан дойду чөмпүйэнээтэ — үһүс

Тренерэ этэринэн, 2019 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр Сочига, судьуйалар толоос сыыһа быһаарыыларыттан Арыйааҥҥа хотторуу суруллубута. Онтон Польшаҕа турнирга эрэллээхтик кыайбыта. Ол кэнниттэн Кисловодскайга буолбут Арассыыйа уонна Беларусь холбоһуктаах сбордарыгар Беларусь бас тренерэ Иван Янковскай Арыйааны дойдутун хомуур хамаандатыгар ыҥырбыт. Тренерынаан сүбэлэһэн баран сөбүлэспиттэр, онтон ыла аан дойдуга Беларусь иһин тустар. Сүнньүнэн Дьокуускайга Иван Дмитриев салалтатынан эрчиллэр.

## Сигэлэр
* 
* 
* 

## Быһаарыылар
The Carpenters

**The Carpenters** диэн 1968 c. Дауни к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Richard Carpenter (ырыаhыт) уонна Karen Carpenter (дарбыйа, ырыаhыт).

## Студия альбомнара

* Ticket to Ride (1969)
* Close to You (1970)
* Carpenters (1971)
* A Song for You (1972)
* Now and Then (1973)
* Horizon (1975)
* A Kind of Hush (1976)
* Passage (1977)
* Christmas Portrait (1978)
* Made in America (1981)
* Voice of the Heart (1983)
* An Old-Fashioned Christmas (1984)
* Lovelines (1989)
* As Time Goes By (2001)
The Doors

**The Doors** диэн 1965 c. Лос-Анджелес к. (Америка Холбоһуктаах Штааттара) тэриллибит Рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Jim Morrison, Ray Manzarek, Robby Krieger уонна John Densmore.

## Студия альбомнара
* The Doors (1967)
* Strange Days (1967)
* Waiting for the Sun (1968)
* The Soft Parade (1969)
* Morrison Hotel (1970)
* L.A. Woman (1971)
* Other Voices (1971)
* Full Circle (1972)
* An American Prayer (1978)
Саха былыргы ырыата

**Саха былыргы ырыата** — саха омук тылынан уус-уран айымньытын көрүҥэ (жанра). Былыргы саха куруук ыллыы сылдьарын туһунан омук чинчийээччилэрэ бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэрэ хаалбыт. Вацлав Серошевскай, холобур маннык суруйбута: "Сахалар ырыаны таптыыллар. Айанньыт саха суолларынан иһэн уонна элбэх киһилээх-сүөһүлээх сиргэ куруук ырыаны истэр. Сороҕор дьаам сүүрдээччи ыллаан киирэн барыа, сороҕор аара баран иһэр айанньыт ыллаан ааһыа, сороҕор — суол кырыытыгар мас мастыы сылдьар киһи, сороҕор — хаппыт мас сыыһа хомуйа сылдьар кыыс". Былыргы саха туох баар санаатын, үөрүүтүн, хомойуутун ырыа гынан ыллыыр, тойук оҥорон туойар. Онон ырыа кини олорбут олоҕун, билиитин-көрүүтүн, итэҕэлин, бөлүһүөпүйэтин, устуоруйатын бүтүннүүтүн көрдөрөр

## Быһаарыылар
Жан-Жак Дессалин

**Жан-Жак Дессалин** (, , балаҕан ыйын 20, 1758 — алтынньы 17, 1806)  — Гаити тутулуга суох судаарыстыбатын олохтооччу, дойду бастакы салайааччыта, наассыйа дьоруойа. Гаитини хара тириилээхтэр дойдуларынан биллэрбитэ. 

Кулуттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт, Жак диэн аатынан сүрэхтэммит, бастаан иччитин аатынан Дюкло диэн араспаанньалаах эбит, кэлин Дессалин диэн креол атыыласпытын кэннэ кини араспаанньатын ылбыт. 

Гаити өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Киин Америкаҕа баар арыы Сан-Доминго (Сен Доменг) диэн ааттаах Франция холуонньата этэ. Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804  сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа кулуттар соҕотох ситиһиилээх өрө турууларынан буолбута, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.

1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах.

Сыл ахсын алтынньы 17 күнүгэр Гаитига Дессалин күнэ бэлиэтэнэр.
Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

**Быстар дьадайыыны утар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ** — сыл аайы алтынньы 17 күнүгэр быстар дьадайыыга дьон болҕомтотун тардаары аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.

## Күн устуоруйата
1987 сыл алтынньы 17 күнүгэр Парижка (Франция) Трокадеро болуоссатыгар 100 000 кэриҥэ киһи мустан аһара дьадайыы Киһи быраабын декларациятын кэһэрин туһунан туһаайыыны бырабыыталыстыбаларга ылынар туһунан быһаарбыттара. Онно киһи быраабын көмүскүүргэ уонна быстар дьадайыыны суох гынарга күүстээх үлэ барыахтааҕын модьуйбуттара. Бу мустуу туһунан мэҥэ таас Трокадеро болуоссатыгар бэйэтигэр уонна атын 50-тан тахса сиргэ баар. 
Тааска "Төрдүс эйгэ"  () хамсааһын төрүттээччитэ Жозеф Вресински (Joseph Wresinski) тыллара суруллубут: Эр дьон уонна дьахталлар быстар дьадаҥытык олорор сирдэригэр киһи бырааба кэһиллэр. Бу быраабы хааччыйарга түмсүү — биһиги ытык иэспит.

1992 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр ХНТ Сүрүн ассамблеята бу күнү сылын ахсын бэлиэтиир туһунан A/RES/47/196 нүөмэрдээх быһаарыы (резолюция) ылбыта. ХНТ дойдулар баһылыктарыгар уонна бырабыыталыстыбаларыгар туһаайыытыгар быстар дьадайыыны суох гынарга бэйэлэрин дойдуларын уратытын учуоттуулларыгар ыҥырбыта. Бу туһаайыыга атын тэрилтэлэргэ уонна көннөрү дьоҥҥо эмиэ дьадайыыны утары охсуһарга көмөлөһөллөрүн туһунан ыҥырыы баар.  

## Күнү бэлиэтээһин
Аан дойду үрдүнэн эгэлгэтик бэлиэтииллэр: дьадаҥыларга анаан аһымал аахсыйалары ыыталлар, харчы хомуйаары аукционнары тэрийэллэр, кэнсиэрдэри туруораллар. Сорох сиргэ дьадайыы дэгиэ тыҥыраҕыттан мүлчү көппүт дьон тугу гынан туруктарын тупсарбыттарын туһунан дьоҥҥо аһаҕастык кэпсииллэр. 

## Быһаарыылар
Гаити өрөбөлүүссүйэтэ

**Гаити өрөбөлүүссүйэтэ** — 1791—1803 сылларга буолбут аан дойду устуоруйатыгар кулуттар тутулуга суох дойду туппут соҕотох ситиһиилээх өрө туруулара. Өрө туруу түмүгэр Франция Киин Америкаҕа баар Сан Доминго (Сен Доменг) холуонньата Гаити диэн ааттаммыта.  

Өрөбөлүүссүйэ 1791 атырдьах ыйын 22 күнүгэр саҕаламмыта, 1804  сыллаахха ситиһиилээхтик түмүктэммитэ — былааһы ылбыттара. Бу түбэлтэ устуоруйаҕа бөдөҥ суолтаны ылбыта, уонна Атлантика эйгэтин да, аан дойдуну да уларыппыта — бу иннинэ хара тириилээхтэр дойдуну баһыылыыр кыахтара суох диэн санаа баһыйара.

1789 сылга Сан-Доминго Европа сүрүн холуонньарыттан биирдэстэрэ этэ, аан дойдуга саахар 40 % оҥорон таһаарара. Арыыга кыччаабыта 500 тыһыынча хара тириилээх кулут баара — Кариб байҕалын кулуттарын аҥаарын кэриҥэ.

1804 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Гонаиве куоракка Жан-Жак Дессалин Сан Доминго холуонньа тутулуга суох дойду буоларын уонна Гаити диэн урукку аатын ыларын туһунан биллэрбитэ. Олохтоох таино омуктар тылларыгар Гаити диэн тыл «Хайа дойдута» диэн суолталаах. 

Наполеон холуонньатын төннөрөөрү байыаннай эспэдииссийэ ыыта сылдьыбыта да, кыайбатаҕа.
Менопауза

**Менопауза** — дьахтар "ыйданар" цикла букатын тохтоон, оҕо төрөтөр кыаҕа бүтүүтэ. Менопауза үксүн 49 уонна 52 саас ыккардыгар буолар. Быраастар дьахтар менструацията биир сыл устата кэлбэтэҕинэ менопауза буолбутунан ааҕаллар. Дьахтарга үксүн килиимэкис (мүһэлгэ) кэмин кытта сыһыаннаах.
Ниуэ

**Ниуэ** — Чуумпу далай соҕуруу өттүгэр сытар арыы дойду, Саҥа Зеландияттан хотугулуу-илин 2400 килэмиэтирдээх сиргэ баар. 

мини

Сирин иэнэ 261 кв. км. 2017 с. ааҕыныы түмүгүнэн 1784 киһи олорор. Олохтоохторун 11 бырыһыана ааҥыллыы эрэ, 46% ниуэ эрэ тылынан саҥараллар, 30% — икки тылынан.

Ниуэ арыы норуота 1974 сыллаахха куоластаан, дойдуларын бэйэтин дьаһанар сир оҥорбуттар, алтынньы 19 күнүгэр дойду конституцията ылыныллыбыт. Бу кырачаан дойду Саҥа Зеландияҕа киирэр, онон баһылыгынан Британия королевата ааҕыллар, Саҥа Зеландия кини аатыттан аан дойдуга дипломааттыы сыһыаны олохтуур. Ол эрээри, Ниуэ иһигэр туспа сокуоннаахтар, хас үс сыл буола буола 16 муниципалитет дойду түмэнигэр бэрэстэбиитэллэрин талаллар, ХНТ-га чилиэн быһыытынан толору киирбэтэр да, дойду бэрэстэбиитэллэрэ ХНТ сорох тэрилтэлэригэр киирэллэр уонна мунньахтарыгар ыҥыраллаллар. 

## Ниуэ бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 19 — Конституция күнэ. 1974 сыллаахха Саҥа Зеландиялыын көҥүл холбоһуктаах бэйэтин бэйэтэ салайынар дойду буолуутун күнүгэр бэлиэтэнэр
Cher

**Cher** (*Шер*), АХШ биир бастыҥ ырыаһыта, 2020 сыл түмүгүнэн планета үрдүнэн соҕотох дьахталлартан медия бизнеһы салайааччы (эр дьону тэҥэ), соҕотох контральто куоластаах, элбэх Грэмми уонна Оскар премия тутааччы, элбэх сылларга ордук үчүгэй ырыаһытынан 153 омук  сиригэр биллэр. Толору аата Ше́рилин Саркися́н (англ. Cherilyn Sarkisian), эрмээн төрдүлээх американка ырыаһыта. Төрөөбүт күнэ Ыам ыйын 20, 1946 сыл - Эль Сентро, Калифорния, АХШ.

1998 сылтан ыла ЛГБТ түмсүү бырааптарын көмүскэһэр. 

Саха Сиригэр 1995-2014 ырыалара бастыҥ топ-10 иһигэр киирэр этэ.
LGBT

**LGBT** (ол эбэтэр ЛГБТ, кылгатан *[[Лесбиянка|лесби]]*, *[[гей]]*, *[[бисексуал]]*, *[[трансгендер]]*) диэн дьон араас сексуальнай туттуутун арааһын холбоон, ааттанар Аан Дойду норуоттар икки ардылаларынааҕы хамсааһын, түмсүү. 

Биология үөрэтиитинэн 23% эр дьон, 31% дьахтар айылҕаттан ЛГБТ буолаллар. 

2020 сыл түмүгүнэн 96 омук сиригэр ЛГБТ дьон һокуоннар бырааптаахтар, атын гетеро дьон тэҥэ. 103 омук сиригэр ЛГБТ дьон бырааба кэһиллэр, 3 омук сиригэр өлөрөллөр (Саудовскай Аравия, Иран уонна Чечня). Улахан дойдулартан АХШ соҕотох 2005 сыллаахха ЛГБТ түмсүүнү билиммитэ, 2015 сыллаахха тэҥ быраабы биэрбитэ гетеро дьону кытта. 

Нью Йорк (1,422,754 - 7%) уонна Сан Франциско (644,854 - 75%) Аан Дойдуга саамай элбэх ЛГБТ дьону түмэр куораттар буолаллар.
Густав Фехнер

**Густав Теодор Фехнер** (1801-1887) — тургутар (эспэримиэнниир) психология уонна психофизика төрүттээччитэ, психологияны билим быһыытынан киэҥник билиниигэ олук уурбут учуонай.

1801 сыллаахха Германияҕа Пруссияҕа Гросс-Зерхен диэн кыра куоракка төрөөбүтэ (билигин Польша Жарки-Вельке куората). Аҕата аҕабыыт (пастор) этэ. Сорау уонна Дрезден куораттарга үөрэммитэ, Лейпциг университетын бүтэрбитэ, онно физиология лиэксийэлэрин Эрнст Генрих Вебер, математиканы Карл Брандан Моллвейде ааҕаллара. Лейпцигкэ олохсуйбута. 

1834 сыллаахха физика профессора буолбута, 1839 сыллаахха Күн сардаҥалара көрүүгэ дьайыыларын чинчийэ сылдьан көрбөт буолан хаалбыта, онон үлэтиттэн уурайбыта. Кэлин үтүөрбүтэ, көрөр буолбута. Ыалдьа сыппыт кэмигэр эт-сиин уонна уйулҕа бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын туһунан элбэхтик толкуйдаабыта. Бу кэмэҥэ оҥорбут арыйыыларын үлэлэригэр туһаммыта, аһаҕас лиэксийэлэри ааҕар этэ, онто психология сайдыытыгар улахан сайдыыны аҕалбыта. 

Психофизика элэмиэннэрэ (Elemente der Psychophysik) диэн 1860 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэриттэн туспа да турдаллар, биир чахчы икки көрүҥэ буолалларын эппитэ, ыккардыларыгар чопчу математика ситимэ баарын дакаастыы сатаабыта. Билигин ордук биллибит санаата Вебер-Фехнер сокуона диэн ааттанар, маннык этиэххэ сөп:

«Чтобы интенсивность ощущения могла увеличиваться в арифметической прогрессии, стимул должен увеличиваться в геометрической прогрессии».

1985 сыллаахтан алтынньы 22 күнүгэр Аан дойдутааҕы психофизика уопсастыбата психофизиканы төрүттэбит учуонайы кэриэстээн, Фехнер күнүн бэлиэтиир уонна блим кэмпириэнсийэтин тэрийэр.
Target Corporation

**Target Corporation** (), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр медия империя буолар (32 радиостанциялары, 3 телеканаллары уонна 5 ырыа устар студиялары) уонна биир бастыҥ атыы эргиэн ретейл бизнеһын бас билээччи (сүрүннээн продукта уонна электроника). Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Салалтата — Миннеаполис, АХШ.
1147

**1147 сыл**.

## Туох буолбута
* Муус устар 4 — Москуба аан бастаан сурукка ахтыллар.

* От ыйын 27 — Москуба төрүттэммит. Бу туһунан «Даниил Суздальскайы өлөрүү уонна Москуба саҕаланыытын туһунан сэһэн» () кэпсиир.

* Алтынньы 25 — туурактар 20 тыһыынчалаах ньиэмэс крестоносецтарын аармыйаларын Дорилей куорат аттыгар үлтү сыспыттар. Конрад III хоруол тыыннаах хаалбыт 2 тыһыынча кэриҥэ киһитин кытта Никея куоракка чугуйбута.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ

**Аан дойдуга оскуола бибилэтиэкэлэрин күнэ** — сыл ахсын алтынньы төрдүс бэнидиэнньигэр ЮНЕСКО көҕүлээһининэн 1999 сыллаахтан бэлиэтэнэр.

Бу күн сэминээрдэри, быыстапкалары, кэмпириэнсийэлэри, оскуола бибилэтиэкэрдэрин мунньахтарын, бибилэтиэкэ бэтэрээннэрин чиэстииллэр. Ону таһынан бибилэтиэҕэ анаан кинигэ хомуйаллар.

## Быһаарыылар
1185

**1185 сыл**

## Туох буолбута
* Алтынньы 26 — Асен уонна Петр баһылыктаах болгаардар уонна валаахтар Византияны утары өрө туруулара саҕаламмыт (). Византия ыраахтааҕыта Исаак II Ангелус түһээни улаатыннарбытын сөбүлээбэккэ Балкаан хайаларыгар олорор дьон өрө турбуттар. Хас да сыл хам баттыы сатаабыттара эрээри, түмүгэр Болгария туспа дойду — Иккис Булгаар импиэрийэтэ — буолбута.

## Ким төрөөбүтэ

## Ким өлбүтэ
Робек Михаил Михайлович

**Робек Михаил Михайлович** — саха, эбээн тылларын бастакы тылдьыттарыттан биирдэстэрин оҥорбут киһи, быраас үөрэхтээх (штабс-лекарь чыыннаах), Москуба гражданина буолбут швед уола. 

1753 сыллаахха төрөөбүт. 1768 сыллаахха Москуба сүрүн (генеральнай) госпиталыгар сулууспалыы киирбит, 1770 сыллаахха подлекарь сыбаанньалаах Иркутскай күбүөрүнэҕэ уоспалаабыт ыарыһахтары эмтиир соруктаах ыытыллыбыт. Онно 5 сылтан ордук үлэлээбит, Хотугу Муустаах далай кытылынан, Камчаатканан сылдьыбыт. 1776 сыллаахха лекарь сыбаанньатын ылбыт уонна Ниэрчинскэй батальонугар ыытыллыбыт, онно собуот госпиталларыгар сэбиэдиссэйдээбит. 1780 сыллаахха Кронштадка адмиралтейство госпиталыгар көһөрүллүбүт. 1784 сыллаахха штаб-лекарь чыынын ылбыт, Кронштадт 1-ы батальонугар сулууспалаабыт.   

1785 сыллаахха атырдьах ыйын 8 (19) күнүгэр тахсыбыт Екатерина II ыраахтааҕы ыйааҕынан кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтигэр (Биллингс эспэдиссийэтэ) анаммыт. Онтон төннөн баран 1794 с. ахсынньыга наҕараадаламмыт: биир сыллаах хамнаһын икки төгүллээх кээмэйинэн харчынан бириэмийэлэммит, сыллааҕы хамнаһын кээмэйинэн өлүөр диэри биэнсийэ анаммыт, коллегия асессора чыын иҥэриллибит. 

1796 сыл кулун тутар 28 күнүгэр (эргэ истиилинэн) Гатчина куоратын госпиталыгар сулууспаҕа анаммыт. 1797 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр  надворнай советник чыынын ылбыт. 1803 ыам ыйын күнүгэр Опекуннар Сэбиэттэрин биэдэмистибэтигэр көһөрүллүбүт. 1804 с. Дьадаҥылар балыыһаларыгар бырааһынан үлэлээбит. Гатчина госпиталыгар штаб-лекарынан 1808 сыллаахха диэри үлэлээбит; 1805 с. тохсунньу 10 күнүгэр коллегия советнига чыынын ылбыт. 

## Тылдьыкка үлэтэ
Иосиф Биллингс эспэдииссийэтин чилиэнэ буола сылдьан Сибиир уонна Алеут арыыларын 12 омугун тылдьытын хомуйбута. Онно 800 саха, 200 Халыма эбээннэрин тылын-өһүн киллэрбитэ 1811 сыллаахха Г.А. Сарычев кинигэтигэр сыһыарыы быһыытынан тахсыбыта. Тылы хомуйарга П.С. Паллас үөрэппит дииллэр. Бу үлэни О.Н. Бетлингк үрдүктүк сыаналаабыта.

## Быһаарыылар
Тирии (субкультара)

**Тирии субкультурата** — Америкаҕа 80 сыллардаахха үөскээбит сексуальнай хамсааһын, билиҥҥитэ үксэ гей биир субкультурата буолар. Эр дьон тирии сону кэтэллэр. Биир биллэр хамсааһын байкердар буолаллар тирии субкультуратыгар.
Эһэлэр (субкультура)

**Эһэлэр** диэн гей уолаттар дьахтар курдук гейдэри (уолаттары) абааһы көрөн, олох туспа эр киһи курдук туптан хаптан түмсэр субкультурала буолар.
BLUF

**BLUF** () — Аан дойдуга эр дьон тирии сону уонна берцыны  сөбүлээн кэтэр субкультуралара, сүрүннээн гей биир хамсааһына буолар. Эбэтэр фетишизм биир көрүҥэ буолар.
Vivid Entertainment

**Vivid Entertainment** — Аан Дойдуга саамай улахан порно киинэлэри уонна мультиктары устар тэрилтэ, планета 65% порноиндустриатын тутан олорор. 

Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
Шотландия литэрэтиирэтэ

**Шотландия литэрэтиирэтэ** — Шотландияҕа эбэтэр Шотландия ааптардара суруйбут литэрэтиирэ айымньылара. Шотландскай литэрэтиирэ сүрүн тылларынан гэльскэй, латыын уонна былыргы аангылыйа тыла буолаллар. 

Инники орто үйэтинээҕи  бааматынньыктарынан сүрүнэ диэн, религия тиэмэтигэр суруллубут лирическэй айымньылар (христианство эбэтэр язычество), монархия уонна сэрии туhунан буолаллар.  Инники орто үйэҕэ кельт норуота  бүтүн Британияны баhылаан олорбуттарынан сибээстээн, шотландскай литэрэтиирэҕэ  валлийскай уонна бриттскай култуура суола ордук көстөр; Шотландияҕа, ааҕылларынан, аатырбыт валлийскай бард Талиесин айымньыларыттан биирдэстэрэ суруллубута. 

Үрдүк орто үйэлэргэ гэльскай уонна латыынныы тыллары литературнай тыл быһыытынан туһаныы салҕаммыта.  Шотландскай уонна ирландскай бардтар көхтөөхтүк бэйэ-бэйэлэрин кытта үлэлээбиттэрэ;  чопчу Ирландияҕа уонна Шотландияҕа Xl- XII үйэлэргэ аан бастакытын фенийскай саҕа цикллара кельтскай номохторо суруллубуттара.  Хойукку орто үйэлэргэ уонна Возрождение кэмнэригэр ордук үгэнэ буола сылдьыбыт хроника айар ньымата сайдыбыта. Ону таһынан Хойукку орто үйэ прозаическай литэрэтииринэй жанр сайдыытын саҕаламмыт кэминэн бэлиэтэнэр. Возрождение кэмигэр кэлин сураҕырбыт Роберт Бёрнсом уонна Вальтер Скотт баллада жанра; баллада хомуурунньуктара тахсан саҕалаабыттара.  «Книга настоятеля Лисморского» диэн биир ордук биллэр уонна толору поэтическай хомуурунньук буолар. Билигин бу кинигэ Шотландия национальнай библиотекатыгар харыстаныллан сытар. 

Саҥа кэм Шотландскай сырдатыы бириэмэтин кытта сөп түбэспитэ - философскай уонна научнай литэрэтиирэ сайдыытын кэмигэр. Үгүс саҥа жанрдар баар буолбуттара - холобур, урбанистическай лирика. XVIII - XIX кэмҥэ үс саамай аатырбыт шотландскай суруйааччылар айан-тутан олорбуттара:  Роберт Бёрнс, Вальтер Скотт уонна Роберт Льюис Стивенсон. 

XX үйэ саҕаланыыта модернизм кэмэ буолбута, атыннык эттэххэ, Шотландскай Ренессанс үгэнэ. Бу кэмҥэ Хью Макдиармид поэт оҥкулунан литературнай скотс өрө тутуллубута. Ол иһин, шотландскай ааптардар билиҥҥэ диэри икки сүрүн бөлөххө арахсаллар: биирдэстэрэ, Макдиармидка сүгүрүйэн скотс тылынан суруйаллар, сорохтор бэйэлэрин айымньыларыгар аангылыйа тылын туһаналлар.

XX үйэ иккис аҥарыгар Джордж Маккей Браун Оркнейскай арыыларын хоһоонноругар, кэпсээннэригэр уонна романнарыгар аатырдыбыта, онтон Мюриэл Спарк сытыы өйдөөх, дьикти кэпсээннэри уонна романнары суруйбута. Аласдер Грей бүтүн хас да дэһээтэк сыл тухары "Ланарк" романын суруйбута. Бу айымньы 1981 сылга тахсаатын кытары Шотландия литэрэтиирэтигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. Дуглас Данн хоһоонноро уонна Ирвин Уэлш романнара оробуочай кылаас олоҕун олус табыгастаахтык ойуулаан сурйбуттара. 

XXI үйэ кирбиитигэр Шотландияҕа үлэлиир суруйааччылар - Джоан Кэтлин Роулинг, Ян Рэнкин уонна Александр МакКолл Смит Аан дойду ааҕааччы сүрэхтэрин баһыйар романнар серияларын таһаараллар. Кинилэртэн икки суруйааччы Шотландияҕа төрөөбөтөхтөрө уонна шотландскай тылынан сатаан суруйбаттарын туһунан чахчы шотландскай литэрэтиирэ идеятын күүһүн тоһоҕолуур.

## Быһаарыылар
Жегусов Дмитрий Степанович

**Жегусов Дмитрий Степанович** — саха тылын уонна литэрэтиирэтин мэтэдиис учуутала, Кириэс Халдьаайыга уонна Чөркөөххө оүөрэнээччилэргэ литэрэтиирэ куруһуогун тэрийээччи.

## Олоҕун олуктара
Дмитрий Степанович Жегусов 1931 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр Таатта улууһун урукку Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр үөрэҕэ суох холкуостаахтар Степан, Гликерия Жегусовтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт сэттиэлэр этэ. Оҕо сааһа Аҕа дойду улуу сэриитин, сут кураан сылларыгар ааспыта. Элбэх эрэйи, кыһалҕаны билбитэ, эҥэринэн тэлбитэ. 1940-1941 үөрэх дьылыгар Сиэллээх начальнай оскуолатыгар, бастакы, иккис кылааска, онтон салгыы Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕэр үчүгэй, кыһамньылаах буолан 1953 сыллаахха Ытык Күөл интэринээтигэр олорон орто оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.

Дмитрий Степанович учуутал быһыытынан бэриниилээх, дириҥ хорутуулаах үлэлээх. Үөрэтэригэр саҥа мэтиэдикэлэри туттара. Бэйэтэ анал бырагыраамалары оҥорон үөрэтэрэ. Чөркөөх орто оскуолатыгар саха тылын кэбиниэтин тэрийбитэ. Уһун сыллар усталарыгар Кириэс Халдьаайы, Чөркөөх оскуолаларыгар үөрэнээччилэргэ анаан «Таммахтар» литэрэтиирэ куруһуогун салайан үлэлэппитэ. 1983 сыллаахха Дмитрий Степанович Чөркөөх орто оскуолатын иһинэн аан маҥнай П.А.Ойуунускай ааҕыыларын тэрийэн ыыппыта. Бу ааҕыылар киэҥ биһирэбили ылбыттара.

## Туттуллубут сирдэр
edersaas.ru сайтан
Анорексия

**Анорекси́я** ( (туох эрэ суоҕун бэлиэтиир аффикс) +  «аһыыр баҕа») — организм аһы-үөлү көрдөөбүтүн үрдүнэн аһыан баҕарбат буолуу синдрома, метаболизмы кэһэр ыарыыларга барыларыгар кэриэтэ көстөр: сыстыганнаах ыарыыларга, куолаҕай ыарыыларыгар, ону таһынан атын төрүөтүнэн эмиэ үөскүөн сөп. Анорексия белок уонна нэҥир (энергия) тиийбэтигэр тиэрдэр.

Сылын ахсын сэтинньи 16 күнүгэр аан дойду үрдүнэн анорексияны утары охсуһуу күнүн бэлиэтииллэр. Бу күн ыытыллар тэрээһиннэр дьон бэйэтин этин-сиинин ылынарыгар, эгэлгэ диеталарынан аһара үлүһүйбэтигэр туһуланаллар.

## Быһаарыылар
284

**284 сыл** - III үйэ сыла.

* Сэтинньи 11 — Диоклетиан Риим импэрээтэринэн талыллыбыт.
762 сыл

**762 сыл** — VIII үйэ сыла

## Туох буолбута
* От ыйын 30 — Араб халифатын саҥа киин куората, Багдад, олохтоммут. Куорат сотору кэминэн түргэнник улаатан үөрэх уонна атыы-эргиэн киинэ буолбут, нэһилиэнньэтин ахсаана 1,2-2 мөлүйөҥҥэ тиийэ сылдьыбыт.

* Сэтинньи 20 — Лушань өрө туруутун кэмигэр Тан династия ыраахтааҕытын сэриилэрэ Уйгуур Каганаатын көмөтүнэн Лоян куораты өрө турааччылартан төттөрү былдьаабыттар. Бу куорат ол саҕана аан дойдуга улаханынан иккис этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1194

**1194** — XII үйэ сыла

* Сэтинньи 20 — Риим импиэрийэтин ыраахтааҕыта Генрих VI Сицилияҕа Палермо куораты сэриилээн ылбыт.
Тан династия

мини
**Тан династия**, эбэтэр **Тан импиэрийэ** (618, бэс ыйын 18 — 907, бэс ыйын 4, , *Танчао*) — Ли Юан олохтообут кытай импиэрийэтэ. Кини уола Ли Шимин ыраахтааҕы бааһынайдар өрө турууларын хам баттаан баран сайдыы бэлиитикэтин ыыппыта. Таан саҕана Кытай чэлгийэ сайдыбыта, бу кэмҥэ дойду муҥутуур кыаҕын ыла сылдьыбыта, аан дойду атын дойдуларын сайдыытынан куоһарар этэ.

Ли (李) ууһа Суй импиэрийэтэ ыһыллыытыгар былааһы ылбыта. Династия кылгас кэмҥэ быста сылдьыбытттаах, Ву Дзетян диэн дьахтар ыраахтааҕы Джоу импиэрийэтин олохтуу сылдьыбыта. VII уоннаи VIII үйэлэрдээҕи икки биэрэпискэ олоҕуран олохтоохтор ахсааннарын 50 мөл. кэриҥэ киһи диэххэ сөп. IX үйэҕэ төһө да мөлтөөтөр, импиэрийэ олохтоохторун ахсаана быһа барыллаан 80 мөл. киһи буолбут.

Сайдыы кэмэ Ан Лушан өрө туруутунан түмүктэммитэ (755—763). Эпоха иккис аҥаарыгар онон киин былаас мөлтөөбүтэ, дойду сайдыыта бытаарбыта. Кини иннинээҕи Суй импиэрийэ курдук, Тан импиэрийэ судаарыстыбаннай сулууспаҕа учуонайдары ылара, онно эксээмэн ааһаллара. Кытай култуурата Тан эпохатыгар күүскэ сайдыбыта; кытай поэзията билигин ааҕылларынан бу кэмҥэ саамай үрдүк чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Кытай икки ордук биллэр бэйиэтэ Ли Бо уонна Ду Фу бу эпоха кэмигэр олорбуттара. Ону тэҥэ биллэр худуоһунньуктар Хан Ган, Джаҥ Сюан уонна Джоу Фан эмиэ бу кэмҥэ олорбуттара. Учуонайдар устуоруйаҕа элбэх үлэлэри суруйбуттара, ону таһынан энциклопедиялары уонна географияҕа үлэлэри. 

## Быһаарыылар
636 сыл

**636 сыл** — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 20 — *Ярмук кыргыһыытыгар* араабтар бэйэлэринээҕэр икки төгүл элбэх ахсааннаах Византия аармыйатын кыайбыттар. Мантан ыла мусульманнар Аравия таһыгар киэҥ сирдэри сэриилээн ылыылара саҕаланар.

* Сэтинньи 19 — Рашидун халифатын сэриилэрэ Сасанидтар импиэрийэлэрин сэриитин  аль-Кадисия (билиҥҥи Ирааккка баар сир) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1190

**1190 сыл** — XII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 10 — Үһүс кириэстээх бохуот: Фридрих I Барбаросса аармыйатын Иерусалимҥа илдьэн иһэн Салеф үрүскэ тимирэн өлбүт.

* Сэтинньи 19 — Тевтон уордьана олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1092

**1092 сыл** — XI үйэ сыла

## Өлбүттэр
* Сэтинньи 19 — Мелик-шах I  — сельджук султаана (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна утумнааччыта. Сельджук илэ Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн-уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ

[thumb|upright|[Сюлли-Прюдом(1839—1907), Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата.]]
**Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ** () Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. 

Бастакы литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ француз бэйиэтигэр уонна эссеиһигэр Рене Франсуа Арман Прюдомҥа «За выдающиеся литературные добродетели, особенно же за высокий идеализм, художественное совершенство, а также за необыкновенное объединение душевности и таланта, о чём свидетельствуют его книги» иһин туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна суруйааччы үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

## Устуоруйаттан
Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ 1901 сыллаахтан туттарыллар. 2021 сыл туругунан 114 бириэмийэ туттарыллыбыт, онтон 16 — дьахталларга. 8 сыл бириэмийэ туттарыллыбатах: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 сылларга, уонна 2018 (Жан-Клод Арно тула айдаантан сылтаан; 2018 сыллааҕы бириэмийэ сыл буолан баран туттарыллыбыта). Түөртэ — 1904, 1917, 1966, 1974 сс. — бириэмийэ икки ааптарга туттарыллыбыта. Барыта 118 ааптар лауреат буолбута. Наҕараадаламмыттартан 77 сүнньүнэн прозаны суруйар дьон этилэр, атыттара — бэйиэт, ол эрээри нобелиаттар истэригэр биир устуорук Теодор Моммзен, бөлөһүөктэр Рудольф Эйкен уонна Бертран Рассел, бэлиитик Уинстон Черчилль бааллара. Суруйааччы лауреаттар орто саастара — 65 сыл; Наҕараадалыыр кэмнэригэр саамай эдэр Редьярд Киплинг этэ (42 саастааҕа, 1907 сыллааҕы бириэмийэ), саамай саастаахтара — Дорис Лессинг (88 саастааҕа, 2007 сыллаҕы бириэмийэ).

## Хандьыдааттары сүүмэрдээһин
Нобель пуондатын устаабын ббыһыытынан хандьыдааттары туруорар быраапьаах дьон:

# Швеция акадьыамыйатын, атын акадьыамыйалар, институттар уонна уопастыбалар чилиэннэрэ;
# Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин литэрэтиирэҕэ уонна лингвистикаҕа профессордара;
# Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин урукку лауреаттара;
# Дойдуларынан суруйааччылар айар сойуустар бэрэстээтэллэрэ.

Сайаапкалары Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин кэмитиэтэ сүүмэрдиир. Тиһэх талыыны Швеция акадьыамыйата оҥорор.

## Лауреаттар

Биэс бириэмийэни туппут Арассыыйа суруйааччыларытан түөрдэ былааһы утараллара (Шолоховтан ураты): Бунин уонна Бродскай эмиграцияҕа сылдьаллара, Солженицын диссидент этэ, Пастернак кыраныысса таһыгар эрэ бэчээттэммит арамаанын иһин ылбыта.

## Быһаарыылар

## Литература

* *Блох А. М.* Советский Союз в интерьере Нобелевских премий. СПб., 2001.
* *Марченко Т. В.* Русские писатели и Нобелевская премия (1901—1955). (Köln; München: Böhlau), 2007
*
Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ

**Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ** — сыл аайы Ослоҕа Нобель кэмитиэтэ эйэни бөҕөргөтүүгэ уһулуччу кылааттарын иһин дьоҥҥо эбэтэр тэрилтэлэргэ аныыр бириэмийэтэ.  1901 сыллаахтан туттарыллар.
мини|Норвегия Нобель института
мини|Мэтээл

## Хандьыдааттары туруоруу уонна лауреаты талыы

### Туруоруу
Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары туруорар бырааптаахтар:

# Дойдулар түмэннэрин уонна бырабыыталыстыбаларын чилиэннэрэ.
# Аан дойдутааҕы сууттар чилиэннэрэр.
# Университеттар ректордара; түмэт билимин, устуоруйа, бөлүһүөпүйэ, быраап уонна теология профессордара; аан дойду чинчийэр уонна тас бэлиитикэ институттарын дириэктэрдэрэ.
# Нобель Эйэҕэ бириэмийэтинэн урут наҕараадаламмыттар.
# Члены советов организаций, награждённых Нобелевской премией мира.
# Действующие и бывшие члены норвежского Нобелевского комитета.
# Действующие и бывшие советники норвежского Нобелевского комитета.
В отличие от других Нобелевских премий, для выдвижения кандидата запрос от Нобелевского комитета не требуется.

### Лауреаты талыы
Устаап быһыытынан лауераттара Норвегиятааҕы Нобель кэмитиэтэ талар, кэмитиэти Норвегия түмэнэ аныыр.

## Лауреаттар

## Кэтэхтэн туттарыллыбыт бириэмийэлэр
Сорох бириэмийэни кэтэхтэн анаабыттара, тоҕо диэтэххэ лауреаттар хаайыыга сыппытара эбэтэр атын хааччахтаах буолан бириэмийэни бэйэлэрэ кэлэн тутар кыахтара суоҕа:
* 1935 — Карл фон Осецкай «За борьбу с милитаризмом в Германии»
* 1975 — Андрей Дмитриевич Сахаров «За бесстрашную поддержку фундаментальных принципов мира между людьми и мужественную борьбу со злоупотреблением властью и любыми формами подавления человеческого достоинства».
* 1983 — Лех Валенса «Как борец за права человека».
* 1991 — Аун Сан Су Чжи «Как защитник прав человека».
* 2010 — Лю Сяобо «За длительную ненасильственную борьбу за фундаментальные права человека в Китае»

## Рекордтар
* Лауреат орито сааһа  61 сыл. Саамай эдэр  лауреат Малала Юсуфзай, 2014 сыллаахха туттаралларыгар 17 саастааҕа. Саамай кырдьаҕас — 87 саастаах Джозеф Ротблат, 1995 сыллаахха туппута.
* Лауреат Нобелевской премии мира 1931 года американский социолог и философ, президент Международной женской лиги за мир и свободу Джейн Аддамс была номинирована на получение премии 91 раз. В то же время , Ф. Нансен и Т. Рузвельт были удостоены премии в год их первой номинации.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Нобелевская премия мира на официальном сайте Нобелевской премии
* Нобелевская премия мира на официальном сайте норвежского Нобелевского комитета
* Наука и техника: Нобелевские лауреаты: Премия мира
Химияҕа Нобель бириэмийэтэ

[thumb|right|250px|[Вант-Гофф, Якоб Хендрик|Якоб Хендрик Вант-Гофф (1852—1911) Химияҕа бастакы Нобель бириэмийэтин лауреата. Суурадаһыннарга химия динамикатын уонна осмос баттааһынын сокуоннарын арыйбытын иһин ылбыта]]
**Химияҕа Нобель бириэмийэтэ** () Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. 

Бастакы химияҕа Нобель бириэмийэтэ Нидерланд учуонайыгар Якоб Хендрик Вант-Гоффка 1901 сыллаахха туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ)..

Химияҕа Нобель бириэмийэтин  лауреата көмүс мэтээли, туох иһин  ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Кээмэйэ Нобель пуондатын дохуотуттан тутулуктаах.

## Лауреаттар

25 лауреат органическай химияҕа ситиһиилэрин иһин бириэмийэни ылбыттара — химия атын салааларыттан саамай элбэх. Икки лауреакка — ньиэмэс учуонайдарыгар Рихард Кунҥа (1938) уонна Адольф Бутенандтка (1939) — бырабыыталыстыбалара бириэмийэни ылалларын көҥүллээбэтэҕэ. Кэлин мэтээлин уонна туоһу суругун туппуттара, ол эрээри харчылара тиксибэтэҕэ.

Икки бириэмийэни ылбыт соҕотох химик баар — Фредерик Сенгер (1958 уонна 1980 сыллардаахха). Өссө икки киһи Нобель бириэмийэтин атын салааҕа ылбыттара — Мария Кюри (физикаҕа 1903 сыллаахха уонна химияҕа 1911 сыллаахха) уонна Лайнус Полинг (химияҕа 1954 сыллаахха уонна Эйэ бириэмийэтин 1962 сыллаахха). 187 лауреаттан (2021 сыл туругунан) сэттэтэ — дьахтар. 

Химияҕа Нобель бириэмийэтэ аҕыста туттарыллыбатаҕа: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933 уонна 1940—1942 сыллардаахха.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ

thumb|Альфред Нобель физиологияны сэргиирэ уонна бэйэтэ лабораториялары арыйталаабыта
**Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтэ** () — Физиология эбэтэр мэдиссиинэ эйгэлэригэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин сыл аайы учуонайдарга туттарыллар бириэмийэ, Швеция хоруоллугун билимин акадьыамыйата Стокгольмҥа туттарар.

Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ..

Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бастакы бириэмийэтин 1901 сыллаахха Эмиль фон Беринг диэн учуонайга сыворотка көмөтүгэн эмтиир ньыматын иһин (бастатан туран дифтерияны эмтээһиҥҥэ туттуллубта) анаабыттара. Ыраахтааҕы Россияттан икки лауреат баар: 1904 с. Иван Петрович Павлов уонна 1908 с. Илья Ильич Мечников. 

Бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

## Лауреаттар

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия. Пер. с англ. — М .: Прогресс, 1992
* 
* 
* 
* 

## Сигэлэр

* All Nobel Laureates in Medicine — Index webpage on the official site of the Nobel Foundation.
* The Nobel Prize in Physiology or Medicine
* Official site of the Nobel Foundation.
* Graphics: National Medicine Nobel Prize shares 1901—2009 by citizenship at the time of the award and by country of birth. From J. Schmidhuber (2010), Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century at arXiv:1009.2634v1
Физиологияҕа эбэтэр мэдиссиинэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреаттарын испииһэгэ

## Список лауреатов

### 1900-е годы

### 1910-е годы

### 1920-е годы

### 1930-е годы

### 1940-е годы

### 1950-е годы

### 1960-е годы

### 1970-е годы

### 1980-е годы

### 1990-е годы

### 2000-е годы

### 2010-е годы

### 2020-е годы

## Быһаарыылар
Миронов Александр Степанович

**Миронов Александр Степанович** 1970 сыл алтынньы 24 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт. Ыал улахан оҕото.

1993 с. Новосибирскайдааҕы тутуу үнүстүтүүтүн “Гражданскай уонна бырамыысыланнай тутуутун” салаатын бүтэрбит.

1999 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай Академиятын “Үп уонна кирэдьиит” салаатын иккис үрдүк үөрэҕин бүтэрбит.

1993-1997 сс. “Сир” АБ, инвестиция салаатын тутаах үлэһитэ, 1-кы категориялаах түргэн өҥө салаатын, 2-с категориялаах валюта хамсааһынын бырабалыанньатын чилиэнэ, бырабылыанньа сүрүн үлэһитэ, маны таһынан валюта хамсааһынын бырабылыанньатын тойонун солбуйааччынан үлэлээбит.

1997-1998 сс. “Билиибан”АБ бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтэ, бастакы бииссэ-бэрэсидьиэнэ.

1998-2002 сс. “Алмаасэргиэн баан” КБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.

2002-2003 сс. “Сахакредитбаан” РИКБ  ХЭУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.

2003-2004 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы.

2004-2005 сс. “Алмаасэргиэн баан” АКБ ААУо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.

2005-2014 сс. ААУо “Алмаасэргиэн баан” АКБ бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ.

“Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа кыттыылааҕа.

Саха Өрөспүүбүлүлэтин Ил Дарханын "Добун суругунан", Арассыыйа эрэгийиэн сайдыытын министиэристибэтин "Ытык  махтал суругунан", “Арассыыйа – Саха Сирэ 380 сыла” үбүлүөйдээх бэлиэтинэн наҕараадаламмыт  уонна Саха Сирин бочуоттаах мэссэнээтинэн билиниллибит.

2014с. Кулун тутар 2 өлбүт.

## Сигэлэр
* https://tadviser.com/index.php/Person:Mirans_Alexander_Stepanovich
Физикаҕа Нобель бириэмийэтин лауреаттара

## Лауреаттар испииһэктэрэ

### 1900-с сыллар

### 1910-с сыллар

### 1920-с сыллар

### 1930-с сыллар

### 1940-с сыллар

### 1950-с сыллар

### 1960-с сыллар

### 1970-с сыллар

### 1980-с сыллар

### 1990-с сыллар

### 2000-с сыллар

### 2010-с сыллар

### 2020-с сыллар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
* Наука и техника: Нобелевские лауреаты: Премия по физике
* 

## Быһаарыылар
Саха ынаҕа

**Саха ынаҕа** диэн саха омук төрүттэниэҕитэн кыра сымса, тымныыны тулуһар кыыл буолар, бэйэтэ аһын булунар кыыл буолан урут сахалар далыттан таьааран ыытан кэбиьэллэрэ, этэ сыата олус минньигэс, былдьаһыктаах ынах.
Хоолдьуга

Хоолдьуганы үс-түөрт буолан ат түөрт атаҕын чиккэччи кэлгийэн охтороллоро, онтон биир мындырдара түөһун анньыынан дьөлө түһэн үөс тымырын быьара. 
Ити былыргы үгэс “садаҕа быһыы” диэн ааттанар.
Ити Киин Азия көс биистэригэр киэҥник тэнийбит туҥ былыргы үгэс.
(Күн Дьөһөгөй оҕото, Дьокуускай, 2011 сыл, 156 стр.)
Саха таабырыннара

**Саха таабырыннара –** нуччалыыта якутские загадки

**Ойуур кыыллара**

**1.    Куттанара эрэ куоска, мананара эрэ мааска, соһуйара эрэ сохсо, чачайара эрэ чааркаан.** * Кутуйах*

**2.    Эҥээ кыыһа эмэх дьиэлээх үһү. ** *Нэтээги*

**3.    Арыҥах мас анныгар түспүт хаар хараарбат үһү.  ***Тииҥ өрөҕөтө*

**4.    Ойуурга ойуулаах сонноох оҕолор бааллар yһy.  ***Моҕотой*

**5.    Кыыс оҕо сонун тэллэҕэр бэчээттээх үһү. ** *Кырынаас*

**6.    Буотама кыыһа буор бэргэһэлээх,**

**Өлүөхүмэ кыыһа оhох бэргэһэлээх,**

**Хатылы кыыһа хаар бэргэhэлээх. ** *Сир эһэтэ, солоҥдо, кырынаас*

**7.    Таатта кыыһа таас дьиэлээх үһү.** * Таарбаҕан*

**8.    Муора кыыһа буор дьиэлээх yhy.** *Дьабарааскы*

**9.    Хонууга хорос гынар, сыhыыга сырбас гынар баар yhy.** *Дьабарааскы, Саһыл*

**10.  Бөкүнүйэ-бөкүнүйэ бүөр сыата баар үһү.  ***Куобах*

Хомуйан оҥордо **Семёнова** Ульяна Аркадьевна

Бэчээккэ илии баттанна 31.10.2017.

Киэбэ-кээмэйэ 70х90 1/32

3,51 усул.бэч.лиис. 1,87 учуот.-изд.лиис.

Ахсаана 8000 экз. Сакааһын №-рэ 184
Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ

**Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ** () дьахтар баттаныытын кыһалҕатыгар аан дойду үрдүнэн болҕомтоҕо ылалларын ситиһээри бэлиэтэнэр. Сылын ахсын сэтинньи 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Устуоруйата

Дьахтары атаҕастааһыны суох гыныы аан дойдутааҕы күнэ ХНТ Сүрүн ассамблеятын 2000 сыллааҕы (резолюция № A/RES/54/134) быһаарыытынан олохтоммута. Мирабаль диэн араспаанньалаах кыргыттары 1960 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Доминика Өрөспүүбүлүкэтигэр өлөрбүттэрин кэриэстээн бу күнү талбыттара.

Резолюция бырабыыталыстыбалары, ХНТ тэрилтэлэрин, түмэт тэрилтэлэри бу күн дьахтары атаҕастааһын туһунан сырдатар тэрээһиннэри ыытарга ыҥырбыта.

ХНт Генеарльнай сэкиритээрэ 2004—2005 сс. туһаайыытыгар дьахтары атаҕастааһын култуураларга барытыгар тарҕаммытын, уонна раасаттан, баайыттан-дьадаҥытыттан, төрүччүтүттэн тутулуга суох бары дьахталлары таарыйарын эппитэ. 

## Резолюция № A/RES/54/134 сигэнэр докумуоннара
* Всеобщая декларация прав человека
* Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах
* Международный пакт о гражданских и политических правах
* Конвенция о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин
* Конвенция против пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания

* Декларация об искоренении насилия в отношении женщин, 1993 год

## Сигэлэр
* Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/54/134
* Материалы на сайте библиотеки ООН им. Д. Хаммаршельда 
* «Directory of UN Resources on Gender and Women’s Issues» (Каталог материалов по проблемам женщин и  полов на сайте ООН «Международный день борьбы за ликвидацию насилия в отношении женщин» 
* Послание Генерального секретаря ООН в 2004-м году
* Послание Генерального секретаря ООН в 2005-м году
1095

**1095** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 27 — Рим папата Урбан II Клермоннааҕы собуорга Бастакы Кириэстээх бохуоту биллэрбит. 1099 сыллаахха *кириэс сүгээччилэр* Иерусалимы сэриилээн ылбыттара. Түмүгүнэн хас да кыра судаарыстыба олохтоммута, ол иһигэр Иерусалим саарыстыбата.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Махтал күнэ

**Махтал күнэ** (, ) — Хоту Америкаҕа ылыллар бырааһынньык (Мексика, АХШ, Канаада).
Best Buy

**Best Buy** диэн АХШ саамай бөдөҥ дьиэҕэ уокка туттуллар электроника техникаларын атыылыыр тэрилтэ.