open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Холера

**Холера** диэн сыстыган ыарыы аата. *Vibrio cholerae* диэн бактерия үөскэтэр. *Vibrio cholerae*  тууһа суох уу туустаах ууну кытта булкуйарыгар үксүгэр сиригэр тарҕанар, холобур курдук өрүс муораҕа киирэригэр. Уу үүнээйилэрэ элбэх сиригэр үөскүүр.

## Ыарыы биллиитэ
Холера диэн ис ыарыыта. Киһи иһэ ыалдьар, сыптарынныыр уонна хотуолуур. Дегидрацияҕа тиэрдиэн сөп, дьон өлүөн сөп.

## Хайдах ыалдыахха сөбүй

Холера бактерияларынан киртийбит ууну эбэтэр аһы сиэтэххэ ыалдьаллар.

Сороҕор дьон сөптөөхтүк буспатах балыктан ыалдьыан сөп. Ону тэҥэ холеранан ыалдьа сылдьар киһи таарыйан буһарбыт аһа эмиэ сыстыганнаах буолар.
Дьон үксүгэр кирдээх ууну иһэн ыалдьар.

## Холераттан эмтэнии
Холеранан ыальдар дьон эмтэниэн наада. Улахан өттүнэн ууну сүтэрбэтин курдук элбэх ууну уонна туустары биэрэллэр. 

Сорох дьон олус күүстээхтик хотуолууллар, ол иһин сатаан испэт буолаллар, оччоҕуна капельницанан вена иһигэр киллэрэллэр. 

## Холера турбатын хааччыйыы
Холеранан ыалдьыбат туһугар маннык гыныахха наада:
* Буспатах балыгы сиэбэт (ордук чуолаан моллюсктары уонна майгынныыр харамайдары.)
* Ыраастык туттунуу. Ол аата малы ыраастык тутуу уонна киһи иигэ-сааҕа ууга киирбэт буолуутун хааччыйыы.
* Ууну иһиэн иннинэ оргутуу, фильтрдааһын уонна хлордааһын. (Оргутар ордук буолар.)

## Тас сигэлэр
* Холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
* Аан дойду доруобуйа тэрилтэтиттэн холера туһунан чахчылар (ааҥыл)
Эуромайдан

thumb|Эуромайдан көстүүлэрэ
**Эуромайдан**,  (укр. Євромайдан) — Киев куоракка Украина правительствота Евросоюһу кытта ассоциацияны оҥорор былааны тохтобул эппитин кэннэ 2013 сыл сэтинньи 21 күнүттэн саҕалаан хас да ыйдаах маассабай протест.

Евромайдан диэн 2004 сыллааҕы событияларга майгыннатан аатыыллара. Украинаҕа былаас уларыйбытын кэннэ *Дуоһун революцията* диэн аатыыр буолбуттара.

## Саҕаланыыта
Нэһилиэнньэ, туоһулаан Украина Арҕаа өттө Эуропа чааһа буолуохтарын баҕараллара. Ол гынан баран ол бириэмэҕэ Украина бирисидьиэнэ Виктор Янукович Арассыыйаны кытта сибээһи хаалларыан бараҕарара. Ол иһин дьон кыыһыран уулуссаларга утара тахсыбыттара. Сэтинньи 30 күнүгэр полиция кинилэри тарҕатаары утрарыспыта. Ол түмүгэр өссө элбэх дьон уулууссаларга тахсыбыттара.
Гродно

**Гродно** (, ) диэн Беларусь куората. Гродно уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 354 983 (2013).

## Быһаарыылар
Prestigio

**Prestigio**, сотовай телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары оҥорон тэрилтэ. ASBIS тэрилтэтигэр бас билинэр.
ASBIS

**ASBIS** (*ASBIC International Inc*), Италия уонна Кипр биир бөдөҥ IT тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ мобильнай ҕааддьыттары, көмпүүтэр бырагыраамалларын, көмпүүтэр араас компоненнарын оҥорон таhаарар уонна Киин, Илин Европаҕа, Бэтэрээ Илин дойдуларыгар уонна Африкаҕа тарҕатар. Холдинг штаб-квартирата Кипр өрөспүүбүлүкэтин Лимасол куоратыгар баар.

ASBIS Intel, Advanced Micro Devices ("AMD"), Seagate  Technology, Western Digital, Samsung, Microsoft, Toshiba, Dell, Acer, Hitachi уонна Apple курдук биллэр тэрилтэлэр официальнай бэрэстэбиитэллэрин быһыытынан кинилэр бреннэрин тарҕатар. Бэйэтин биир сүрүн бренда - Prestigio. Өссө биир брендэ - Canyon .

## Устуоруйата
ASBIS хампаанньа бастаан 1990 сыллаахха Беларусияҕа олохтоммута, 1992 сыллаахха бастакы бөдөҥ контрагын Seagate Technology хампаанньаны кытта илии баттаспыта. 1994 сыллаахха хампаанньа Арассыыйа уонна Украина рыынактарыгар тахсыбыта.
Липканы

**Липканы** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 5 500 (2013).

## Быһаарыылар
Шолдэнэшты

**Шолдэнэшты** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Шолдэнэшты оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 7 500 (2013).

## Быһаарыылар
ICANN

**Домен ааттары уонна IP-аадырыстары дьаһайар корпорация** (), кылгатан **ICANN** —  Интэриниэт ситимин технология уонна стандаарт өттүнэн дьаһаныытын салайар уопсастыбаннай тэрилтэ.

1998 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр тэриллибит. Салалтата АХШ Лос Андьелес куоратыгар баар.
Геморрой

**Геморрой** (сахалыы тылынан *hemorroj* биитэр *hеморрой*), аныгы үйэ ыарыыта (оhуоба 80 сыллардаах кэнниттэн элбээтэ), билиҥҥи кэмҥэ тарҕаммытынан 4 миэстэни ылар (грипп, тымныйыы, гиподинамия кэнниттэн) уонна дьон өлөрүттэн 7 миэстэ (ол эбэтэр 10 бастакы ыарыыга киирэр). Оhуоба киэнник сайдыылаах дойдуларга тарҕаммыт (АХШ, Дьоппуон, Германия, Франция, Корея, Швеция) уонна сайдыылаан дойду эр дьонун 80% ылар, 75% кэрэ аҥардарын. АХШ хас 4-үс олохтооҕо геморойунан ыалдьара биллэр. Кэнники кэмҥэ ити ыарыы Арассыыйаҕа эмиэ тарҕанна. Ол курдук билинни туругунан эр дьон 54%, кэрэ анар 38% ыалдьар. UN этэринэн Аан Дойдуга геморройдаах дьон элбээн эрэллэр, олор ортолоругар эдэр саастаах ыччаттар баар буолаллара элбиир. 

## Ыарыы ис туруга
Геморрой диэн анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар. 
## Ыарыы үөскүүр төрүтэ
* Гаазтаах суоктар
* Гиподинамия
* Уойуу (Сонооһун)
* Калорийдаах элбэх аһы сиэһин
* Чипсы
* Фаст Фуд уонна онно аймахтыы ас
* Сахарнай диабет
* Оһоҕос уонна быар араас проблемалара
* Аһары физичэскэй хамсаныы

## Быһаарыылар
NISSAN

**NISSAN** (*NISSAN Corp*), Дьоппуон дойдутун биир улахан тэрилтэтэ, 20-н тахса араас промышленнай уонна научнай табаардары оҥорон таһаарар тэрилтэ, олор ортолоругар араас гражданскай көтөр ааллары уонна массыыналары. Nissan массыыналара 180 дойдуга атыыланаллар, 500-н тахса массыына көрүҥүн оҥорор.

Улахан салалтата — Токио, улахан хомуйар оҥорон таһаарар заводтара Кытайга, Кореяҕа, Америкаҕа, Россияҕа бааллар. 

Nissan бэйэтин аннынан араас салаалардаах, ол курдук икки улахан салаалара: :ru:Datsun уонна :ru:Infiniti.
Datsun

**Datsun** — Дьоппуон дойдутун массыына оҥорор тэрилтэтэ. 100% бас бэринэр NISSAN тэрилтэтигэр уонна салаата буолар. Датсум араас кыра легковой массыыналары Индияҕа анаан оҥорор.
Infiniti

**Infiniti** (*Infiniti Corp*, *Инфинити Мотор*), Дьоппуон дойдутун биир бөдөҥ массыына оҥорор тэрилтэтэ буолар. Билиҥҥи бириэмэҕэ люксовой класс эрэ массыыналары оҥорор. 

Nissan тэрилтэтэ атыылаһан ылбыта, онтон ыла Ниссан салаата буолар.
Sky City

**Sky City** (кытайдыы 天空城市) диэн Кытай Чанша хототугар тутуллуохтаах халлаан кирбээччи дьиэ. Былаанынан 220 этээстээх буолуохтаах. Билигин тутуута тохтоон турар. Аан дойду биир улахан халлаан кирбээччитэ буолуохтаах этэ.
Чанша

**Чанша** () — Кытайга баар бөдөҥ куорат, Хунань провинция киинэ. Сянцзян өрүс үрдүгэр турар.

## Устуоруйатыттан
Чанша бөдөҥ киин быһыытынан өссө Чу уонна Цинь ыраахтааҕылар саҕаттан биллэр. Билиҥҥи археологтар бу куораты Мавандуй көмүүтүнэн билэллэр (Арҕаа Хань, б.э.инн. 209 — б.э. 9 сыллара).

Чаншаҕа Мао Цзэдун бэлиитик быһыытынан саҕалаабыта.
ZTE

**ZTE** (*ZTE Corporation*), Кытай тэрилтэтэ, билиҥҥи туругунан 5 (биэс) саамай улахан смартфон уонна планшет оҥорон таhаарарынан биллэр Аан Дойдуга. Сүрүн ZTE рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.

* ZTE табаара 2013 сыл түмүгүнэн  5 саамай бастыҥ телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары онорорунан Аан Дойдуга киирэр. ZTE табаарын 150 судаарыстыба официально ылар. 

* ZTE Аан Дойдуга саамай биллэр флагманнара - ZTE Grant S , ZTE Grant S2 уонна ZTE Nubia Z7.
ZTE Grant S

**ZTE Grant S**, ZTE тэрилтэ биир биллэр флагман смартфона уонна техническай характеристикатынан Samsung Galaxy S4 конкурена буолар. Аан Дойдуга 2013 сыллаахха Самсунг Гэлэкси С4 уонна Айфон 5 кытта тэҥҥэ атыыга лидерскай позициалаах.
Леова

**Леова** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 10 800 (2013).

## Быһаарыылар
Баня-Лука

**Баня-Лука** () диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 143 079 (2006).

## Быһаарыылар
International Geographical Union

** International Geographical Union** (**IGU**, ол эбэтэр **Наассыйалар ыккардыларынааҕы географтар түмсүүлэрэ**), Сир үрдүнэн киэҥник биллэр норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Үксүн ХНТ толору бас билэр салаата. Тэрилтэ салаалара 180 судаарыстыбаҕа бааллар уонна география билимэ сайдарыгар чопчу сүрүн оруолу оонньууллар. IGU бас билиитигэр 200-тэн тахса глобал уопсастыбаннай хамсааhыннар бааллар 180 омук сиригэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа географтарын түмсүүтэ , 1956 сылтан ыла.

Штаб-квартира - Антверпен (Недерланд). Манна бастаан 1871 сыллаахха мунньах буолбута.

## Устуоруйата

## Бэрэсидьиэннэрэ

## Айан таhаарар
Араас билим география ТВ канааллара, холобура Discovery, Nat Geo Wild, National Geographic, Моя Планета игин. Оҕолорго анаан араас билим кинигэлэрэ бааллар.
Арассыыйа географтарын түмсүүтэ

300px|мини|Түмсүү 50 сылыгар тахсыбыт устуоруйатын таһа
**Арассыыйа географтарын түмсүүтэ** (*Русское географическое общество*), Арассыыйаҕа бастакынан үөскээбит уопсастыбаннай тэрилтэ буолар. Тэрилтэ 1956 сылтан ыла IGU салаата уонна кыттааччыта. Бу тэрилтэ тэрийиитинэн уонна көмөтүнэн араас экспедициялар буолбуттара. Билигин Арктиканы күүскэ үөрэтии бара турар. 

Штаб-квартира - Москуба. Түмсүү бэрэстээтэлэ 2009 сыллаахтан Шойгу Сергей Кужугетович.

## Устуоруйата
1845 сыллаахха атырдьах ыйын 6 (18) күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Санкт-Петербуурга Нуучча Географтарын Түмсүүтүн тэрийэр туһунан Ис дьыала миниистирин Перовскай көрдөһүүтэ бигэргэтиллибитэ. Бу санааны адмирал, кэлин Билим Академиятын салайааччыта буолбут, Литке Федор Петрович иитийэхтээн олоххо киллэттэрбитэ.

## Кыттыылаахтара

## Көмүскүүр иитэр совет
* 2009 сылтан ыла сүбэ бэрэстээтэлэ В. Путин.

* Официал сирэй интэриниэккэ http://www.rgo.ru/
Диплом

**Диплом** (ол эбэтэр *дьупулуом*, (франц. diplôme,  — икки гына бүк тутуллубут лиис эбэтэр докумуон) — Арассыыйаҕа киһи орто уонна үрдүк үөрэх кыһатын түмүктээбитин, анал идэни баһылаабытын туоһулуур докумуон; учуонай истиэпэни эбэтэр бириэмийэни ылыы туһунан докумуон. 

Устудьуон эбэтэр үөрэнээччи үөрэҕин бүтэрдэҕинэ ылар. Диплом французскай үгэс быhыытынан 2 халыҥ хахтаах буолар.

* Өҥө арахсар: Халлаан күөх буоллаҕына студент дипломнай үлэ түмүгүнэн 3 эбэтэр 4 сыананан туттарбыт буолла5ына, кыhыл өҥ диэн саамай үрдүгү хаачыстыба буолла5ына, ол эбэтэр студент 5 сыаната эбэтэр 96-100 балл ылбыт буолла5ына.
Дипломнай үлэ

**Дипломнай үлэ** (ол эбэтэр **Тезизнэй үлэ**), үрдүк үөрэх бүтэһик курсугар студент оҥорор проект үлэтэртэн биирдэстэрэ буолар. 
Үрдүк үөрэх бириэмэтигэр ылыллыбыт билиини системалааһын, түмүктээһин уонна туоһу билиини бэрибиэркэлиир сыаллаах оҥоһуллар.
Техническай специальностар устудьуоннара ханнык эмит тэрили эбэтэр ньыманы айыы эбэтэр суоттааһын буолар. 
Диплом үлэтин бэлэмнээһинигэр практика уонна түмүк курдук үлэтин уобалаһыгар самостоятельнайдык үлэлиирин туоһулуур. Диплом бырайыагын ил аттестация хамытытыатыгар көмүскээтэҕинэ квалификациятын ылбытынан ааҕыллар. Ол гынан баран быраас үлэлэригэр үөрэнэр устудьуоннар диплом үлэлэрин оннугар интернатураны ааһаллар. 
Быраабыла быһыытынан дипломнай үлэ икки чаастаах буолар: теория уонна практика. Улахан өттүнэн ханнык эмит тэрилтэҕэ ааһар Дипломнай үлэ туттарыллар түмүгэр студент аптамаатынан быраабыла быhыытынан "устудьуон" аатын сүтэрэр уонна ол оннугар квалификацияны ылар. Квалификацияны бигэргэтэр диплом туттарыллар.
One Direction

**One Direction** (*One Direction* ол эбэтэр сахалыы тылбааска **Биир айантан** диэн), англо-ирландскай бой бэнд бөлөх. 2012 сылтан 150 судаарыстыба музыкальнай чартыгар топ 10 киирэр. Төрүттэммит сирэ - Лондон (Холбоhуктаах Хоруолук). 

Билигин кинилэри кытта араас улахан конгломерат медия тэрилтэлэр үлэлииллэр, ол курдук Syco Records (Англия), SONY (Япония бастыҥ медия уонна электроника тэрилтэтэ), Columbia (АХШ медия тэрилтэтэ) уонна да атыттар. 

## Кыттааччылар
* Һарри Стайлс
* Луи Томлинсон
* Нэйл Хоран
* Зейн Малик
* Лиам Пейн

## Ырыалара

## Бөлөх историята
Теодор Катсаневас

**Теодор Катсаневас** (****, 1947 сыллаахха Афина куоракка төрөөбүт) Гириэк академига **ДРАХМА** политическай паартиятын төрүттээччитэ(2013).1989-2004 сылларга Греция парламенын чилиэнэ этэ

*Уорвик университетын* бүтэрбитэ уонна билим докторын аатын *Лондоннааҕы экономика оскуолатыгар* ылбыта. Пиренея университетыгар үлэ экономикатын профессора.

1981 сыллаахха үлэҕэ киирбит Андреас Папандреоу программатын ааптардарыттан биирдэстэрэ. Ο.Α.Ε.Δ. – Дьон идэлээх сойуустарын (Οργανισμός Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού, OAED), онтон 1985 сыллаахха хамнас агенствотын салайбыта. ПАСОК Афина партиятыттан 1989 сыллаахтан 2004 сылга дылы талыллан үлэлээбитэ

2000 сыллаахха арахсыар дылы Греция урукку Премьер-миниистирин Андреас Папандреу күтүөтэ этэ, София диэн ааттаах кыыһын кытта олорбуттара. Биллэн хаалбыт кэриэс тылыгар Папандреу Катсаневаһы **дьиэ кэргэн саата-суута** диэн ааттаабыт() уонна кинини Георгиос Папандреу уонна Андреас Папандреу политикатын утары охсуһар диэн ааттаабыта. (Георгиос Папндреу Андреас аҕата уонна Греция өссө биир Премьер-миниистирэ этэ).

Теодор Катсаневас кэриэс тыл дьиҥин итэҕэйбэт уонна 2003 сыллаахха Спирос Каратзаферис хаһыат ону суруйбут уонна Катсаневаһы  "Саат-суут"; диэн тыллаах суруйбутун иһин суукка биэрбит, ол гынан баран кэриэс тыл дьиҥнээҕин туһунан боппуруоһу туруорбат.

Ол иһигэр гириэк тылынан Бикипиэдьийэҕэ уонна ол туһунан суруйбут администраторга  ("Diu") уонна Аһаҕас билии уопсастабытыгар Бикипиэдьийэҕэ сыһыана да суоҕун иһин эмиэ суукка бэриллибит.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
*Website 
*Blog
Тымныы сэрии

thumb|250px|miniatura|right|Европа Тымныы сэрии бириэмэтигэр политика туруга.
**Тымныы сэрии** диэн АХШ (уонна союзтаахтара) уонна ССРС (уонна союзтаахтара)  икки ардыгар Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн ССРС арахсыан дылы ааспыт бириэмэни аатыылар, ол аата 1945 сылтан 1991 сыллаахха дылы этэ. Бу сэрии атын сэриилэртэн уратыта диэн икки өттүлэрэ биир сэриигэ көнөтүк көрсүбэтэхтэрэ. Атомнай сэрии буолуо диэн куттаммыттара буолбатаҕа.

## Конфликтаах дойдулар
thumb|upright|АХШ-сыһыаннаах альянстар(халлаан күөх), ССРС-сыһыаннаах дойдулар (кыһыл)
АХШ да, ССРС да иккиэн хас даҕаны биир санаалаах дойдулаахтара. 

Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция, Саҥа Зеландия, Австралия, Арҕаа Германия, Канада, уонна Голландия Америка өттүгэр кытталлара. Хоту Америка уонна Арҕаа Европа дойдулара НАТО чилиэннэрэ этилэрэ. Атыттар регионнааҕы холбоһуктарга бааллара.

Илин Германия, Чехословакия, Румыния, Венгрия, Польша Сэбиэскэй Сойуус өттүгэр бааллара. Бу дойдулар Илин Европаҕа сыталлара уонна Сойуус биир күүстээх чилиэннэрэ этэ, уонна Варшава дуогабарын тэрилтэтин чилиэннэрэ этилэрэ. Куба, Хоту Кэриэйэ, Кытай, Монголия уонна атын элбэх дойдулар араас бириэмэҕэ ССРСка доҕордуулар этилэр.

## Быһаарыылар
Наполеон Бонапарт

мини|Наполеон Бонапарт 1812 сыллаах мэтириэтэ
**Наполеон Бонапарт** (Боронсуустуу: *Napoléon Bonaparte* , Италия тылынан: *Napoleone di Buonaparte*; 15 атырдьах ыйа 1769&nbsp;– 5 ыам ыйа 1821), Франция байыаннай уонна политика лиидера этэ. Кинини өссө **Наполеон I** диэн ааттыыллар. XIX үйэ Европа политикатын толору уларыппыта.

Корсикаҕа төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Италия бочуоттаах дьиэ кэргэнтэн тахсаллара. Францияҕа офицерга үөрэммитэ,Бриенна университетыгар,онтон Париж военнай университетыгар. Бастакы Франция революциятын кэнниттэн олус суолталаах буолбута. Бастакы коалицияны салайбыта, *Купдетат* кэнниттэн Франция бастакы консула буолбута. Биэс сылынан Франция Сенаата кинини Императорынан биллэрбитэ. Кини салайар бириэмэтигэр Франция хас даҕаны сэрии нөҥүө ааспыта. Ону *Наполеон сэриилэрэ* диэн ааттыллар. Хас даҕаны улахан сэриини кыайан баран Франция оруола Европа континеныгар сүдү улааппыта. Ол да буоллар араас ньымаларынан былааһы тутан хаалбыта, ол курдук сорох эйэ дуогабардары алдьатан сэрии саҕалаабыта уонна кыайбыт сирдэргэ доҕордорун уонна дьиэ кэргэниттэн дьону олордубута. 

1812 сыллаахха Наполеон Арассыыйа утары сэриитин саҕалаабыта, ол сэрии Наполеон туругун олус күүскэ уларыппыта. Кини аармията Арассыыйаҕа олус күүскэ сааххаламмыта, ол кэнниттэн кыаттарыылар саҕаламмыттара, ол курдук Лейпциг кыргыһыытыгар Алтыс Коалицияҕа кыаттарбыта. Сыл буолан баран Коалиция Францияны атаакалаабыта. Коалция Наполеону Эльба арыытыгар ыыппыта, сыл буолбакка кини онтон куоппута. Ол гынан баран Ватерлоо кыргыһыытыгар эмиэ кыаттарбыта. Кэнники алта сылы Сибэтиэй Елена арыытыгар ыытыллыбыта уонна онно ис раагыттан өлбүтэ. Сорох историктар кинини дьааттаабыттар диэн саныыллар.

Наполеон кампаанияларын байыаннай оскуолаларга киэҥник үөрэтэллэр. Кинини тираан диилэр, ол гынан баран кини сэрииттэн ураты дьыалаларга ордук элбэҕи ситиспитэ, ол курдук кини гражданская кодексынан Европаҕа саамай прогрессивнай этэ, өссө кини Франция банкын тэрийэн улахан инфляцияны тохтоппута, өссө лицейдары тэрийэн уонна наука сайдарыгар көмөлөспутэ. 

## Быһаарыылар
Осмаан Импиэрийэтэ

500px|мини|Осмаан Импиэрийэтэ 1683 сыллаахха

**Осмаан Импиэрийэтэ** 1299 сыллаахтан 1923 сылга дылы баар буола сылдьыбыт импиэрийэ (Ил). Киинэ Турцияҕа баара уонна аттыгар сытар Средиземнай муора илин уонна соҕуруу дойдулары тутан олорбута. Империяны Осмаан туроктар айбыттара уонна тарҕаныытын ордуга 1400 сыллартан 1600 сыллахха дылы этэ, ол бириэмэҕэ соҕуруулуу-илин Европаҕа, соҕуруулуу-арҕаа Азияҕа атыыны-эргиэни уонна бэлиитикэни салайан олорбута. Биир биллэр салайааччытынан Улуу Сулеймааны аатыыллар

Импиэрийэ барытын кыра кыралаан саба түһэн ылбыт дойдулар холбонуута буолар. Султан хотторбут дойдуга Паша уонна Бей диэн титуллаах салайааччыны ыытар этэ. Ордук биллэр салаайааччылар — Мухаммед Аль-Паша. Кэнини бириэмэҕэ Осмаан Империята мөлтөөбүт, ол иһин XIX үйэҕэ «Европа ыарыһаҕа» диэн дойдуну ааттыыллара

## Султан дьиэ кэргэнэ
Империя эрдэ сылларыгар шахзада — эбэтэр Султаан уоллара араас Импиэрийэ уһуктарыгар (Саньяктарга) салайалларыгар ыытыллаллара, кэлин дойдуну барытын салайарга опыты ылар курдук соруктаах этэ. Султанатка уонна Целифатка хандьыдаат буолаллара ол иһин.

Ахмед кэнниттэн ол систиэмэ уларыйбыта. Саҥа систиэмэҕэ эр дьоннору барытын «кафес» диэн ааттаах дьиэҕэ хаайаллара, онтон атын сири сатаан көрбөт курдук, оччоҕуна кини былааһын былдьаабат курдук. Сорох бириэмэтигэр Султан буолбут киһи аймахтарыттан эр дьону барытын өлөттөрөрө, оччоҕуна күрэс суоҕар бууну ким да сатаан саҕалаабат буолара. Ол гынан баран инник системаҕа дьахтар оруола уонна сабыдыала улаатан тахсар буолбута, ол курдук Султан ийэтэ Империяҕа биир улахан былаастаах киһи буолара.

Султааннар сотору буолан баран ыраах уһуктары сатаан салайбат буолбуттара, ол иһин онно олорор дьон бэйэлэрин сокуоннарынан олороллоро. Ол иһин сотору буолан баран Осмаан Империята ылдьарыйбыт уонна арахсыбыт

## Осмаан Импиэрийэтин киин куораттара
Бурса диэн Осмаан Империятын бастакы киин куората этэ. Эдирнэ 1365 сыллаахха киин куорат буолбут Стамбул буолуор дылы.

## Осмаан импиэрийэтин вассаал дойдулара
Транасильвания, Молдавия, Валлахия, (Румыния), Кавказ — Грузия, Дагестан, Чечня, Ставрополь кыраайа вассал дойдулар этилэр. Сорох дойдулар туга эрэ тутулуга суох этилэрэ, ол иһин Султааҥҥа нолуок төлүөххэ наада этэ.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* The Ottoman Empire: A Chronogical Outline
* Ottoman Website
* History of Turkish Empire — Gives detailed timetable.
*  Turkish Oral Narrative
*  Information about Ottomans
* Forced population transfers in early Ottoman imperial policy  — covers the period 1300—1600
* Turkey in Asia is an old book in English from 1920
Google Play

**Google Play** (урукку аата **Google Market** уонна **Android Market**), Android операциялыыр системалаах телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшетарга баар сигэ (приложения). 2013 сыл түмүгүнэн Аан Дойдуга саамай популярнай сигэ буолар (кинини кытта популярноhынан тэҥнэhэр WhatsApp, WeChat уонна Instagram), ол эбэтэр 2013 сыллаахха 980 миллион дьон туттубут сигэни, 191 судаарыстыбаҕа.

Google Play диэн араас сигэлэри атыылыыр маҕаhыын буолар. Онно босхо сигэлэр эмиэ бааллар.
Юлий Цезарь

**Гай Юлий Цезарь** () (биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл от ыйыгар – биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл кулун тутар 15) диэн Рим республикатын байыаннай хамандыыр, политик уонна суруйааччы.

## Олоҕун саҕаланыыта
Юлий Цезарь быһа холоон биһиги эрабыт иннинэ 100 сылыгар от ыйын 16 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьиҥ төрөөбүт күнэ биллибэт.

## Быһаарыылар
Кропивницкай

**Кропивницкай** () диэн Украина куората. Кировоград уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 233 444 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:

## Быһаарыылар
Страшены

**Страшены** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 21 300 (2013).

## Быһаарыылар
Кантемир (куорат)

**Кантемир** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат. Дьонун ахсаана 6 000 (2013).

Бүөтүр I саҕана олорбут Молдова княжествотун господаара Димитрий Кантемир аатынан ааттаммыт.

## Быһаарыылар
Луцкай

**Луцкай** () диэн Украина куората. Волынь уобалаһын дьаһайар киинэ. Дьонун ахсаана 215 624 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Королёв Сергей Павлович

**Серге́й Па́влович Королёв** (1907 сыл тохсунньу 12 күнэ (эргэ истиилинэн), 1906 сыл ахсынньы 30 күнэ (саҥа истиилинэн), Житомир — 1966 сыл Тохсунньу 14  Москва) — сэбиэскэй учуонай,  ракета, космос техникатын уонна ракеталаах сэрии тэриллэрин тутааччыта. космонавтика төрүттээччитэ. XX үйэ ракета тутуутагар уонна космос техникатын тутуутагар биир сүдү улахан, биллэр фигурата.

Сергей Королёв идеяларыттан сир бастакы спутнига, уонна Юрий Гагарины космоска ыытыыта табыллыбыттара.

Социалистическай үлэ икки төгүллээх геройа, Ленин бириэмийэтин лауреата, ССРС билим Академиятын академига,. 1953 сыллаахтан КПСС чилиэнэ. Кыһыл Армия полковнига. .

## Быһаарыылар
Халбаһы

thumb|Салями халбаһыта
**Халбаһы** — ас, халбаһы оҥоһуктартар биирдэстэрэ, фарш уһун оболочкалаах буолааччы. Биир эбэтэр хас даҕаны эт көрүҥнэриттэн оҥоһуллар.

## Историята
[thumb|[Венгрия|Венгрияҕа оҥоһуллар халбаһы]]

"Халбаһы" диэн тыл былыргы славян тылыттан кэлбит, бастаан XII үйэтээҕи № 842-дээх Новгород туос грамотатыгар суруллубубут}} ыытыллыбыт ас тиһигэр суруллубут.

Корш Федор Евгеньевич чинчийиитинэн халбаһы диэн тыл турецкай тылтан *кul basti* («ураты оҥоһуллубут эт»). Сорохтор дьэбириэй тылыттан *kol basar* («араас быһыылар»). Макс Фасмер фонетическай аналиһа славян тылларытан кэлбит диэн түмүккэ кэлбит, ол гынан баран атын тыллартан, түүр тылтан кэлбит буолун сөп диэн этэр..

Греция, Вавилон, былыргы Кытай суруллууларыгар көстөн ааһар. Арассыыйаҕа халбаһыны оҥорор мастерскойдар XVII үйэҕэ баар буолбуттар.

## Халбаһы араастара

### Буһарыллыбыт халбаһылар
thumb|300px|Шацк куоракка баар халбаһы сыаҕа
Туустаммыт фаршы 80 кыраадыска уһуннук буһараллар. Буһарыллыбыт халбаһыларга соя элбэх буолуон сөп. Сорох халбаһылар төрүт да вегетерианскай буолаллар, ол аата этэ суох буһарыллыбыт буолаллар.Буһарыллыбыт халбаһы уута элбэх буолан уһуннук харайыллыбаттар,

Буһарыллыбыт халбаһыга 10—15 % белок, 20—30 % сыа баар буолааччы, калорийноһа —100 граммҥа 220—310 калорий баар буолааччы.

Урукку ССРС дойдуларыгар биир киэҥник сиэнэр халбаһы сордунан Докторскай халбаһы буолар.

### Буһарыллан ыыһаммыт халбаһылар
Бастаан буһарыллыбыт фаршы ыыһаллар (буруоҕа угаллар), буһарыллыбыт халбаһылартан сытыы тумата элбэх туттуллар. Эт амтанын уларытарга үүт, бурдук, сыа уонна крахмал туттуллар.

Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыга 10—17 % белок, 30—40 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа  350—410 калорий баар буолааччы, халадьыынньыкка 15 күн устата харайыллыан сөп.

### Полукопчёнай халбаһылар
Бастаан ыһаарыналлар, онтон буһарыллар уонна ыыһаныллар.  Буһарыллан ыыһаммыт халбаһыны кытта тэҥнээтэххэ амтана биир курдук буолар, ол гынан баран буһарылларыгар ыйааһыны сүтэриитэ аҕыйах буолар, уонна ыыһаныыта кыра буолар.

### Сырокопчёнай халбаһылар
Сырокопченай халбаһы буһарыллыбыат, ол гынан баран тымныы ыыһыы 20—25 градуска уһуннук (30—40 күн устата) тутуллар, сытыы тумата туттуллуута өссө элбэх буолар.

Сырокопчёный халбаһылар 13—28 % белок, 28—57 % сыа баар буолааччы, калорийноһа 100 граммҥа  — 340—570 калорий буолар.

### Халбаһы эбиискэлэрэ
Халбаһы уһуннук харайыллыгар уонна бактериялар тарҕаныыларын тохтотор, өҥө, амтана үчүгэй буоларыгар уонна ыйааһына улаатыытыгар араас эбиискэлэр туттуллаллар.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* 
* okolbase.org.ru — Всё о колбасе 
* Национальный стандарт Российской Федерации — Изделия колбасные вареные. Технические условия. ГОСТ Р 52196-2003
* Колбасные изделия СССР
Аэросвит

**Аэросвит Эрлайнз [[чааһынай хампаанньа]]** (), Аэросвит диэн ааттаах үлэлиир — Украина чааһынай авиахампаанньата, төбө офиһа Борисполь аан дойдутааҕы аэропордыгар баар. .

Аэросвит Эрлайнз IATA чилиэнэ этэ уонна IATA IOSA сертификаттаах этэ. Сүрүн базата Борисполь аэропорда этэ. Үлэтин 1994 сыл муус устарыгар саҕалаабыта.

Банкротство процедуратын 2012 сыл ахсынньытыгар саҕалаабыттара уонна 2013 сыл тохсунньу ыйыгар Аэросвит көтөрүн тохтоппута.

## Быһаарыылар
Сумы

**Сумы** () диэн Украина куората. Сумы уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 268 409 (2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта

## Транспорт

## Быһаарыылар
Хэрсиэн

**Херсон, Хэрсиэн** () диэн Украина соҕуруу өттүгэр баар куорат. Херсон уобалаһын дьаһайар киинэ. Украина Бэрэсидьиэнин Кырыым аптаныамыйалаах өрөспүүбүлүкэтигэр бэрэстэбиитэлистибэтин быстах кэмҥэ баар сирэ. Куорат Днепр уҥа кытылыгар турар. Мантан чугас Днепр Хара байҕалга түһэр, онон Херсон муора уонна өрүс пуорда.

2015 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр 292 559 куруук олорор киһи эбэтэр баар дьону барытын аахтахха 296 161 киһи баар эбит[4], оттон горсовет сирдэрин барытын аахтахха — 330 026 уонна 334 570 киһи[4].

Киевкэ диэри тимир суол устата 648 км (Знаменка, Николаев куораттары нөҥүөлээн). Бөдөҥ тимир суол түммүгэ (Николаев, Снигирёвка, Джанкой лиинньийэлэрэ), Херсоннааҕы муора уонна өрүс эргиэн пуорда, тимир суол, өрүс баксааллара, оптуобус баксааллара бааллар. 

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта

## Транспорт

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Историческая информация о городе Херсон
Симферополь

**Симферополь** (, ) диэн Украина куората. Кырыым киин куората. Дьонун ахсаана 337 285 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта

## Транспорт

## Быһаарыылар
Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр

**Чип уонна Дейл көмөлөһө иһэллэр** (), культовай мультик, Walt Disney 1989. Уопсайа 65 сериялары оҥорбуттара.

## Тутаах персонажтара
*Чип
*Дейл
*Рокфор
*Гаечка
*Вжик

### Сиэхситтэр
*Толстопуз
**Крот
**Сопатка
**Бородавка
*Профессор Нортон Нимнул

## Атын сигэлэр
* 
* 
*
Android

thumb|Samsung Galaxy Z
thumb|Samsung Galaxy Z
**Android** (Андроид), араас телефоннарга, смартфоннарга, фаблеттарга уонна планшеттарга баар операционнай система буолар. 2013 сыл тумугунэн сир шаарын 80% операционнай систематын рыногын ылбыт. Сүрүн туттар хампаанньалар HTC, Samsung, Sony уонна Google Nexus смартфоннара уонна планшеттара.

## Android программалара
Андроид программалара, атыннык "приложение" диэн буолар Google Play маҕаһыынтан хачайдыахха сөп. Ол программалары C, C++, эбэтэр Java программа тылларынан суруллаллар. Билигин 900 тыһ. приложенияттан элбэх.

## Android версиялара уонна ааттара
Операционнай системаларын бастаан десерттар ааттарынан ааттаналлара. Ол гынан баран 2014 сыллахха ол быһаарыыттан тахсыбыттара.
* Бета версиялара: Astro уонна Bender
* 1.5: Cupcake (кекс)
* 1.6: Donut (пончик)
* 2.0 and 2.1: Eclair (эклер)
* 2.2: Froyo (Frozen Yogurt) (тоҥуруллубут йогурт)
* 2.3: Gingerbread (пряник)
* 3.x: Honeycomb (a tablet-only version) (мүөт суоталара)
* 4.0: Ice Cream Sandwich (мороженайдаах сэндвич)
* 4.1, 4.2 and 4.3: Jelly Bean (мармелад)
* 4.4: KitKat (киткат сакылаат)
* 5.0/5.1: Lollipop (таас кэмпиэт)
* 6.0: Marshmallow (зефир)

## Быһаарыылар
Кырыым

мини|справа|Кырыым куйаартан көстүүтэ
**Кырыым** (*Crimean*, биитэр Crim , Krim, Крым, Крим), Украина соҕуруу өттүгэр баар кытыл арыы буолар, Хара муора хоту өттүгэр баар. Улахан куораттара элбэхтэр, олортон биир биллэр куората — Симферополь. 2013 сыл түмүгүнэн арыыга 2 500 000 киһи примерно олорор, олортон 50 % нууччалар, 30 % украиннар уонна ордубут 20 % кырыым татаардара (сахаларга аймахтыы түүрк омук буолар).

## Айылҕата

## Историята
Устуоруйатын устата араас дойдуларга бара сылдьыбыта.
Осмаан империята уһун кэм устата бас билэн олорбута, кэлин, XVIII үйэҕэ Арассыыйа Империята Кырыым сэриитин түмүгэр былдьаабыта.

Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр Кырыым РСФСР сорҕото этэ, онтон 1954 сыллаахха Хрущев Никита Сергеевич көҕүлээһининэн УССР-га бэриллибитэ. Украина автономнай өрөспүүбүлүкэ олохтообута. ССРС ыһыллыбытын кэннэ Украина тутулуга суох судаарыстыба буолбута, онон Кырыым эмиэ Арассыыйа сабыдыалыттан тахсыбыта. 2014 сыллаахха тутулуга суох Кырыым өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммута уонна сотору буолан баран Арассыыйа састаабыгар киирбитэ.

* Кырыым кириизиһэ

## Экономиката
thumb|Туризм — биир тутаах экономика сектора.
Кырыым экономикатын тутаах чаастара — туризм уонна тыа хаһаайстыбата. Промышленность собуоттара улахан өттө хоту өттүгэр бааллар. Ол, курдук Джанкойга, Красноперекопск, Армянск уонна да атын куораттаргар бааллар.

Сүдү суолталаах индустрияларынан ас оҥорооһун, химия переработката, металл уонна электромеханическай үлэлэр, уонна өттүгү оҥоруу буолаллар.

Тыа хаһаайстыбата бурдук аһын, оҕуруот аһын уонна виноны оҥорор. Сүөһүттэн ынах, куурусса уонна козалары туталлар.

### Энергия
Кырыымҥа хас даҕаны гаас хостонор сирдэрэ бааллар. Россияҕа холбоһуон иннинэ Арҕаа дойдулар уонна Украина хампаанньалара дьарыктанар этилэр.

## Быһаарыылар
Бородулин, Рыгор Иванович

thumbnail|Ryhor Baradulin
**Рыгор Бородулин** (Беларуус тыла: *Рыгор Барадулін*) (1935 сыл олунньу 24,  - 2014 сыл кулун тутар 2, ) диэн Беларуус поэта, эссэиһа, суруйааччыта уонна тылбаасчыта. Барадулиҥҥа Беларуссияҕа тиһэх **Норуот поэта** аата иҥэриллибитэ(1992).2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута. 

Барадулин Версовка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. Минскайга баар Беларусь ил университетын бүтэрбитэ. 2014 сыл кулун тутар 2 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон 79 саастааҕар өлбүтэ.. 

## Айамнньылара
1953 сыллаахха бэчээттэнэр буолбута, бастакы хоһооннорор Кыһыл Смена(бел. «Чырвоная змена») хаһыакка тахсыбыта. 1959 сыллаахха «Истиэп үрдүгэр ый» () бастакы хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Барыта холбоон 70-тан тахса хомуурунньуктара бэчээттэммитэ, ол иһигэр сатира уонна күлүү хомуурунньуктара, оҕолорго аналлаах хоһооннор уонна тылбаас айамньылар тахсыбыттара. Иккитэ поэт талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ: 1984 уонна 1996-2002 сыллаахха. 2006 сыллаахха Литератураҕа Нобель бириэмийэтигэр туруоруллубута. 

Барадулин биллэр хоһооннору беларуус тылыгар тылбаастаабыта, ол иһигэр «Слово о полку Игореве» (1986), Федерико Гарсиа Лорка («Голубой звон Гренады», 1975), Габриэла Мистраль («Ветролист», 1984), Иоанн Павел II, «Рубаи» Омар Хайям кинигэлэрэ, Шекспир, Байрон, Неруда, Мицкевич уонна Есенин айамньылара уонна да атыттар.

2006 сыл сайыныгар «Руны Перуновы» диэн ааттаах талыллыбыт хоһоонноро бэчээттэн тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Голодомор

**Голодомор** (, ол аата «аччыктааһынтан өлөрүү») диэн Украинаҕа 1932 уонна 1933 сылларга ааспыт геноцидка дылы тиийиэх аччыктааһыны ааттыллар. Ол биримэҕэ Украина ССРС чааһа этэ. Араас ааҕыыларынан сэттэ мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүтүнэн ааҕыллар.

thumb|300px|Политическое определение Голодомора по странам:

Голодомору үөрэтээччилэрэ уонна политиктар Голодомор диэн геноцидынан ааҕыахха диллэр, уонна сорохтор Холокостка майгыннаталлар. Кинилэр Сэбиэсскэй сойуус Украина национализмын суох оҥороорулар анаан дьону өлөрбүттэр диллэр.

Атын үөрэтээччилэр Голодомору индустриализация саҕаламмытыгар тыа үлэһиттэригэр улахан хорумньуну оҥорбуттара уонна ол хорумньулара ананыллыбатаҕа диэн этэллэр.

## Голодомор уруһуйдара


Image:HolodomorUcrania9.jpg|Харьковка дьон өлүк аттынан ааһаллар, 1932
Image:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|Харьковка дьон өлүк аттынан ааһаллар, 1932
Image:Children are digging up frozen potatoes in the field of a collective farm. Udachne village, Donec’k oblast. 1933.jpg|Оҕолор тоҥ хортооскуну колхоз бааһынатыгар хаһаллар Удачный, Донецк уобалаһа, Украина, 1933



## Голодомор өйдөбүллэрэ


Image:HolodomorKyivSvichky.jpg|«Чумэчи уматыыта» Голодоморга аналлаах өйдөбүл күнэ, Киев, Украина
Image:Holodomor-andrushivka.jpg|Андрушивка киһи уҥуоҕа, Винница уобалаһа, Украина
Image:HolodomormonumentPoltava.jpg|Украина Полтава уобалаһыгар баар өйдөбүл
Image:HolodomorWindsor.jpg|Винздор, Онтарио, Канадаҕа баар Голодомор пааматынньыга
Image:Holomor Art Denysenko 1.jpg|Леонид Денисенко оҥорбут плакаата
Image:Golodomor Stamps of Ukraine.JPG|1993 сыллаах Украина почта марката
Image:Dmitry Medvedev in Kyiv - 17 May 2010.jpeg|Виктор Янукович уонна Дмитрий Медведев Киевка Голодомор сиэртибэлэрин пааматынньыгар



## Тас сигэлэр

* Ukrainian Genocide Famine Foundation USA 
* Famine Genocide Commemorative Committee Ukrainian Canadian Congress
* Findings of the Commission on the Ukraine Famine, U.S. Commission on the Ukraine Famine, Report to Congress. Adopted by the Commission, 19 April 1988
* Joint declaration at the United Nations in connection with 70th anniversary of the Great Famine in Ukraine 1932—1933
* Address of the Verkhovna Rada to the Ukrainian nation on commemorating the victims of Holodomor 1932—1933

## Быһаарыылар
Украина былааҕа

**Украина ил былааҕа** — Украина биир ил бэлиэтэ, гиэрбэтин уонна өрөгөй ырыатын кытта тэҥ.

Икки тэҥ сытар сурааһыннартан оҥоһуллубут көнө муннуктартан турар: үөһээ өттө — халлаан күөх уонна аллараа өттө — араҕас өҥнөрдөөх, сэлиэһинэй бааһынатын үрдүнэн ыраас халлааны бэлиэтиир. Кэтитэ устатыгар сыһыана 2:3.

## Быһаарыылар
Украина өрөгөйүн ырыата

[thumb|right|200px|[Вербицкий, Михаил Михайлович|Михаил Вербицкий, аҕабыыт, өрөгөйүн ырыатын муузыкатын автора]]
**Украина өрөгөйүн ырыата** (: ) — Украина ил символларыттан биирдэстэрэ, Украина былааҕын уонна Украина дьарылыгын кытта биирдэстэрэ.

**Ще не вмерла України**  (Украина өссө өлө илик), Верховнай Рада 2003 сыл кулун тутар 6 ылыммыт версията  (*Ще не вмерла України і слава, і воля,*) , Украина ил өрөгөйүн ырыата буолар. Тыла Чубинскай Павло, 1862 суруйбут, муусукатын Михаил Вербицкай айбыт.

## Украина ил өрөгөйүн ырыатын тиэксэ
2003 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Верховнай Раданан олохтоммут. Гимн быһыытынан бастакы куплет уонна хос ырыа ылыныллыбыт (хараҥанан бэлиэтэммит):

## Славян норуоттарыгар майгынныыр ырыалара
* *[[Jeszcze Polska nie zginęła]]* диэн Польша өрөгөйүн ырыата
* *[[Još Hrvatska ni propala]]* диэн Хорватия ырыата

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Закон Украины «О Государственном гимне»
* Ще не вмерла Україна (ноты, слова)  
* Гимн Украины на YouTube
* 
* Исполнение Гимна Украины  Евромайданом (04:00 13.12.2013)
Борщ

thumb|250px|left|Буһарылла турар борщ
**Борщ** — свекла төрүттээх миин арааһа, свекла борщ өҥүн биллэр кыһылыгар уларытар.
Илин славяннар үгэс буолбут астара, Украина кухнятын биллэр бастакы бүлүүдэтэ. Украина аттыгар сытар норуоттарга эмиэ киэҥник тарҕаммыт: ол курдук, майгынныыр мииннэр Польшаҕа (|barszcz «барщец»), Литваҕа  (barščiai «барщай»), Румынияҕа (borş «борщ») уонна Молдавияҕа (*борш') бааллар.

== Аатын этимологията уонна историята ==
Славян тыллар этимологияларын словардарын көрдөххө, ол курдук Макс Фасмер *борщ* диэн тыл борщевик диэн ааттаах үүнээйиттэн тахсыбыт диэн быһаараллар, ол сэбирдэхтэрэ аска туттуллуллара. Украин тылыгар *свекла* - *буряк* диэн буолар, ол иһин борщ диэн тылы кытта улахан сибээһэ суох.

Былыр борщ диэн борщевиктан оҥоһуллубут миини ааттыыллара. Кэлин борщу свекольнай кваһынан оҥорор буолбуттара, уунан убаҕас оҥорон туой оҥоһукка ууран оргуталларар, онно сибиэкилэни, хаппыыстаны, моркуобу уонна да атын оҕуруот аһын уурар буолбуттар. Буһарыллыбыт борщу тууһуллара. (Ковалев, Могильный|1990|с=120)

== Борщ араастара ==
Араас регионҥҥа борщу араастык буһараллар. Ол гынан баран улахан икки группаҕа араарыахха сөп:
* *'Итии** (''кыһыл'') — маннык борщ ордук тарҕаммыт, туһа этэн Украинаҕа;
* **Тымныы''' борщ, саас уонна сайын оҥоһуллааччы.

### Кыһыл борщ
Кыһыл борщу хортуоппуйтан (XIX үйэ иккис аҥарыттан)​​, хаппыыстаттан, моркуоптан, луук, петрушка, укроп уонна булгуччулаах сибиэкилэ буолар, оччоҕуна борщ кыһыл буолар. Эттээх бульоҥҥа буһарыллааччылар, ол гынан баран урут бырааһынньыктарга эрэ эттээх сииллэрэ, мээнэ күҥҥэ сыалаах луугу эбэллэрэ

Борщу остуолга биэриэн иннинэ сүөгэйдэнэр. Хара килиэби, пампушкалары уонна чесноктаах соус биэриллээччи

Пост бириэмэтигэр сыаны уонна эти туттуллубат буолар, уонна мас арыытыгар буһарыллар, уонна тэллэйдэри уонна сороҕор балыгы эбээччилэр. . 
Украинаҕа Ороһуоспаҕа үгэс быһыытынан «ушкалаах» тэллэйдээх борщ буһарыллар. Ушкалар диэн кыракый варениктары ааттыыллар.

### Тымныы борщ
Тымныы борщу саас эбэтэр сайын оҥороллор. Төрүтүнэн кефир эбэтэр майгынныыр аһыы үрүҥ ас уонна буһарыллыбыт сибиэкилэ туттуллар. Атын аһын - укробу, луугу, петрушканы, чесногу уонна буһарыллыбыт сымыыты эбэллэр уонна буһарыллыбыт хортуоппуйу килиэп оннугар тутан баран сииллэр.

thumb| — борщ тутаах ингредиена

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Вильям Васильевич Похлёбкин. Борщ
Силиго

right|250px|thumb|Силиго панораамата
**Силиго** () диэн Сассари провинция (), Сардиния (), Италия. Дьонун ахсаана 962 киһи.
Украина вышивката

**Украина вышивката** — Араас таҥаска эбэтэр тириигэ украин орнаменынан уруһуй, норуот декоративнай искусствоттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн дьахтар эбэтэр эр киһи ырбаахатыгар, ыскаатырга, сотторго уонна да атын тэриллэргэ оҥоһуллар.

Кэрэни оҥорорун уратынан өссө араас куһаҕан дьайыылартан хаххалыыр диэн итэҕэйэллэр, ол курдук чаҕылхантан, оҕото суох буолуута суохтан, сууттан уонна да атын.

Киһи тириитин таарыйбат курдук тигиллэр, саҕахха, былаачыйа подуолугар.. Уруһуй өҥө уонна тигиллиитин фигурата эмиэ улахан суолталаах.


Билэ:Rushnyk Ukraine embroidered decorative towels.jpg|Украина сотторо (). Соттор музейа, Переяслав
Билэ:Oranta-Kyiv.jpg|Мария-Оранта орнаменнаах былааттаах турара. Софийский собор
Билэ:EMBROIDERED EGGS BY I FOROSTYUK.jpg|Уруһуйдаммыт писанкалар. Луганщина норуот маастара Инна Форостюк оҥоһуута.


## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* 
*
Николаев (куорат)

**Николаев** () диэн Украина куората. Николаев уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 495 032 (2013).

## Быһаарыылар

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Ровно

**Ровно** () диэн Украина куората. Ровно уобалас административнай киинэ. Дьонун ахсаана 243 873 (2022).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта

## Транспорт

## Быһаарыылар
Мариуполь

**Мариуполь** () диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 461 810 (2013).

## Историята

2022 сыллаахха Арассыыйа СВО саҕалаан Украина сирин былдьаары , Мариуполь куораты сири кытта тэҥнээбитэ. Быһа холоон 700 тыыһынча киһиттэн 250 тыыһынча киһитэ өлбүтэ. Куорат 95% дьоно дьиэтэ уота суох хаалбыта. Билиҥҥи туругунан Мариуполь оккупацияҕа олорор уонна дьиэлэрин сүтэрбиттэрэ дьиэ биэрбэттэр. Мариупольга геноцид буолбута.

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Историческая информация о городе Мариуполь
Тайирове

**Тайирове** () диэн Украина куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 757 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Кривий Риҕ

**Крывый Риҕ** () диэн Украина куората. Дьонун ахсаана 600 000 (2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Руслана

right|thumb|Руслана (2008)
**Руслана Степановна Лыжичко** (1973 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт, ) Украина биллэр поп ырыаһыта, композитора, продюсера, дирижера уонна үҥкүүһүтэ. Украина Львов куоратыгар төрөөбүтэ. 2004 сыллаахха  Стамбул куоракка ааспыт Евровидение ырыа конкурсун кыайбытынан биллибитэ.

## Тахсыбыт диискэлэрэ
### Альбомнар
* 1998 — Миг весны. Звонкий ветер (Мить весни. Дзвінкий вітер)
* 1999 — Последнее рождество 90-х (Останнє Різдво 90-х)
* 2003 — Добрый Вечер Тебе…- (Добрий Вечір Тобі…)
* 2003 — Дикие Танцы - (Дикі Танці)
* 2004 — Wild Dances
* 2008 — Амазонка (альбом)
* 2008 — Wild Energy
* 2012 — Мій Брат! (в первом издании "Ей-форі-Я")

### Ремиксы
* 2005 — Club’In

### Хомуурунньуктара
* 2001 — Найкраще

### Видеоклиптара
* Tи (1998)
* Мить весни (1998)
* Світанок (1998)
* Вам і не снилось (1998)
* Балада про принцесу (1998)
* Колискова (1998)
* Прощання з диско (2001)
* Знаю я (2001)
* Добрий вечір тобі (2002)
* Коломийка (2003)
* Ой, заграй ми (2003)
* Дикі танці (2004)
* Wild Dances (2004)
* Dance with the Wolves (2004)
* Ring Dance with the Wolves (2005)
* Wind song (2005)
* В ритмі серця (2005)
* Ми будем перші(New energy generation)(2005)
* Скажи мені (2005)
* The Same Star (2005)
* Дика енергія (2006)
* Відлуння мрій [Ukr. version of «Moon of Dreams»] (2008)
* Moon of Dreams (feat. T-Pain) (2008)
* Вогонь чи лід (Все не те…) (2008)
* Дикий ангел [Ukr. Version of «Silent Angel»] (2008)
* Silent Angel (2008)
* Wow [Ukr. Version of «I’m so amazing»](2011)
* I’m so amazing (2011)
* Шалала (2011)
* Давай, грай! (2012)
* Мій брат (2012)
* Це — Ей-форі-Я! (2012)
* Рахманінов (2013)

## Тас сигэлэр

*Руслана официальнай страницата
*Фан-кулуубун сайта
*RuslanaTV 
*RuslanaTube (YouTube)
Игорь сэриитин кэпсээнэ

[page=1|thumb|right|230px|Титульный лист [s:Слово о полку Игореве|первого издания (1800)]]
[thumb|right|230px|Титульный лист издания [Academia (1934) в палехском оформлении]]

«**Игорь сэриитин кэпсээнэ**» (толору нууччалыы аата - «**Слово о походе Игоревом, Игоря, сына Святославова, внука Олегова**», былыргы нуучча тылынан - Сло́во о плъку́ И́горєвѣ · И́горѧ сꙑ́на Свѧ́тъславлѧ · вну́ка О́льгова) — былыргы нуучча литературатын биллэр өйдөбүнньүгэ. Сүрүн ис хоһоонугар 1185 сыллаахха Игорь Святославович салайыылаах нуучча кинээстэрэ половецтарга сэриинэн барыылара кэпсэтиллэр. 

Славян норуотун хоһоон матыыптара араа-бараа сыталлар, олус бөдөҥ орто сыллардааҕы эпостар кытта биир тэҥнээх художественнай уонна литературнай сыаналаах буолар.

*Игорь сэриитин кэпсээнэ* опера буолбута, Александр Бородин нуучча оператын классикатыгар кубулуппута. **Игорь Кинээһэ** диэн ааттаах бастаан 1890 сыллаахха сценаҕа көрдөрүллүбүтэ.
Донецк уобалас

**Донецк уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Донецк. Дьонун ахсаана 4 343 900 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Бахмут
* Донецк
* Мариуполь
* Соледар
Винница уобалаһа

**Винница уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Винница. Дьонун ахсаана 1 618 300 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Бар (Украина)
* Бершадь
* Браилов
* Брацлав
* Бродецкое
* Вапнярка
* Вендичаны
* Винница
* Вороновица
* Гайсин
* Глуховцы
* Гнивань
* Дашев
* Десна (Винница уобалас)
* Жмеринка
* Зализничное (Винница уобалас)
* Ильинцы
* Казатин
* Калиновка (куорат)
* Кирнасовка
* Копайгород
* Крыжополь
* Ладыжин
* Липовец
* Литин
* Могилёв-Подольский
* Мурованые Куриловцы
* Оратов
* Песчанка
* Погребище
* Рудница
* Ситковцы
* Стрижавка
* Сутиски
* Теплик
* Томашполь
* Тростянец (Винница уобалас)
* Тульчин
* Турбов
* Тывров
* Хмельник
* Черневцы
* Чечельник
* Шаргород
* Шпиков
* Ямполь (куорат)
Тернополь уобалас

**Тернополь уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Тернополь. Дьонун ахсаана 1 073 300 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Кривеньке
* Тернополь
Кривеньке

**Кривеньке** () диэн Украина Тернопиль уобалаһын Чортковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 529 (2001).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Pinterest

**Pinterest** (*Пинтерест*), АХШ  социальнай ситим буолар. 2013 сыл түмүгүнэн АХШка уонна Дьоппуон дойдуларыгар 3 миэстэ ылбыт дьон браузер через киирэринэн (бастакы Facebook буолар, иккис MySpace) уонна Аан Дойдуга эмиэ 3 миэстэ дьон туттарынан (Facebook, WhatsApp кэнниттэн).

Салалтата — Сан Франсиско.
Херсон уобалаһа

**Херсон уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Херсон. Дьонун ахсаана 1 072 500 (2014). Арассыыйа Херсон уобалаһын 58% территориатын оккупациалаан олорор 2024 сыл кэмигэр.

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк)
* Аскания-Нова (куорат тииптээх бөһүөлэк)
* Била Крыныця (Херсон уобалаһа)
* Бэрыслав
* Гола Прыстань
* Гэничэск
* Каховка
* Новая Каховка
* Олэшкы
* Скадовск
* Таврийскай
* Хэрсиэн
Xiaomi

**Xiaomi Tech** (*Сяоми Технолоджи*), Кытай стартап тэрилтэ, 2010–2011 сыллардаахха Кытай Пекин уонна Шанхай куораттарыгар тэриллибит компания, 2012 сылтан ыла лабораторията Сингапур уонна Австрия дойдуларыгар баар. 

2012 сыл ыла Аан Дойдуга биир сүрүн смарфоннары оҥорор тэрилтэ буолар. 2013 сылтан ыла планшеттары. 2014 сылтан ыла LCD телевизордары уонна дьиэҕэ туттуллар техника арааһын оҥорор. 

2013 сылтан ыла тэрилтэ дьалысханнык байан эрэр.

## Быһаарыылар

## Флагманнар
* Xiaomi Mi 11 Ultra
* Xiaomi MIX Fold 2

## Өссө маны көр
* Leica
* Redmi
Кобзарь (кинигэ)

[thumb|right|200 px|''[1911 сыллаахха Санкт-Петербуурга тахсыбыт «Кобзарь»*]]
***«Кобза́рь»*** (украин тылын аныгы таба суруллуутугар  диэн; Шевченко тыыннааҕар тахсыбыт кинигэлэгэ *Кобзарь*) — [[Тарас Шевченко]] хоһоонорун хомуурунньуга.

Аан бастаан «Кобзарь» Санкт-Петербуурга [[1840]] сыллаахха [[Гребёнка Евгений Павлович|Евгений Гребёнка]] көмөтүнэн тахсыбыта. Ол хомуурунньукка аҕыс айымньы киирбитэ: *«Перебендя», «Катерина», «Тополь», «Мысль», «К Основьяненко», «Иван Пидкова», «Тарасова ночь»* уонна *«Думы мои, думы мои, горе мне с вами»*.

[[Билэ:Kobzar1840.png|thumb|right|200 px| *Форзац и первая страница прижизненного издания 1840 года'']]

Хомуурунньук тахсыбытын кэннэ кобзарь диэн бэйээти бэйэтин ааттыыр буолбуттара. Тарас Шевченко сорох сэһэннэрин «Кобзарь Дармограй» диэн илии баттыыр буолбут.
Кобзаар

[thumb|300px|Кобзаардар: Кравченко ([Полтава губернията) уонна Дремченко (Харьков аттыттан). Хаартыска 1902 сыл атырдьах ыйыгар Харьковка XII-с Археология кэмпириэнийэтин кэмигэр түһэриллибит]]
**Кобзаар** () — украина норуотун ырыаһыта, эпос жанрыгар толорор киһи, үксүн ырыатын ханнык эрэ үстүрүмүөнүнэн доҕуһуоллуур эбит — кобза, бандура эбэтэр көлүөһэлээх лира.
Кобза

мини
**Ко́бза́** — украина лютняҕа майгынныыр 4 (эбэтэр онтон ордук) хоһуласпыт струуналаах муусука тэрилэ. Кобза мас көҥдөйтөн уонна гриифтэн турар, гриибыгар 8-10 лаадтаах. Лаада суох тэриллэр эмиэ бааллар эбит. 

## Устуоруйата
«Кобза», «кобоз», «кобуз», хомус уо.д.а. майгынныыр ааттар элбэх былыргы источниктарга (1250 сылга тиийэ) ахтыллаллар. Семантикаҕа сыһыаннаах чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн майгынныыр тэриллэр атын дойдуларга бааллар: «kopuz» — Турция, «kopus» — Хорватия, «koboz» — Венгрия, «kobuz» - Азербайджан, «cobza» — Румыния, хомус — Хакасия, Алтаай уо.д.а.

Украина литэрэтиирэтин классига Тарас Шевченко аатырбыт кинигэтин бу тэрили ыллыырыгар доҕуһуол гынар кобзаар аатынан ааттаабыта.
Жытомыр уобалаһа

**Житомир уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Житомир. Дьонун ахсаана 1 262 500 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Андрушёвка
* Барановка
* Бердичев
* Била Крыныця (Житомир уобалас)
* Брусилов
* Бучманы
* Быковка
* Вакуленчук
* Великие Коровинцы
* Головино (Житомир уобалаһа)
* Городница
* Городок (Житомир уобалас)
* Гранитное
* Гришковцы
* Гуйва
* Диброва
* Довбыш
* Дружба (Житомир уобалас)
* Емильчино
* Житомир
* Звягель
* Иванополь
* Иршанск
* Каменный Брод
* Корнин
* Коростень
* Коростышев
* Лугины
* Любар
* Малин
* Марьяновка (Житомир уобалас)
* Миролюбов
* Мирополь
* Народичи
* Новая Боровая
* Новогуйвинское
* Новоозерянка
* Новые Белокоровичи
* Овруч
* Озёрное (Житомир уобалас)
* Олевск
* Першотравенск (Житомир уобалас)
* Першотравневое
* Полянка
* Попельня
* Пулины
* Радомышль
* Романов (Житомир уобалаһа)
* Ружин
* Хорошев
* Червоное (Житомир уобалас)
* Черняхов
* Чоповичи
* Чуднов
* Яблунец
Киев уобалас

**Киев уобалаһа** () — Украина субъега. Киин куората — Киев. Дьонун ахсаана 1 725 500 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Бабинцы
* Барышевка
* Белая Церковь
* Березань
* Богуслав
* Борисполь
* Боровая (Киев уобалас)
* Бородянка
* Боярка
* Бровары
* Буча
* Васильков
* Великая Дымерка
* Вишнёвое
* Володарка
* Ворзель
* Вышгород
* Глеваха
* Гостомель
* Гребёнки
* Грузское (Киев уобалаһа)
* Дослидницкое
* Дымер
* Згуровка
* Иванков
* Ирпень
* Кагарлык
* Калиновка (Броварскай оройуон)
* Калиновка (Васильковскай оройуон)
* Киев
* Клавдиево-Тарасово
* Кодра
* Кожанка
* Козин
* Коцюбинское
* Красятычи
* Крушинка
* Макаров
* Мироновка
* Немешаево
* Обухов
* Переяслав
* Песковка (Киев уобалас)
* Припять
* Ракитное
* Ржищев
* Сквира
* Славутич
* Ставище
* Тараща
* Терезино
* Тетиев
* Узин
* Украинка (куорат)
* Фастив
* Чабаны
* Чернобыль
* Яготин