Санаалар уратылара

Сахалар өй-санаа туһунан үөрэппиттэрэ букатын быданнаабыта ый, ай, өй диэн тыллар баалларыттан быһаарыллар. Тыл үөскээн олоххо киириитэ уһун кэми ылар. Нууччалар кэлиэхтэриттэн ыла үөскээбит саҥа тыллар, бу билигин эрэ кэлэн сахатыйан сылдьаллар. Холобурга, ньуоска, биилкэ, тэриэлкэ диэн тыллары ылыахпытын сөп. Ыскаап диэн тыл төһө да сахалыыга “ыс” диэн дорҕооно сөп түбэспэтэҕин иһин, тутулла сылдьар.

Олус былыргы кэмнэргэ дьа диэн тыл санаа диэн тыл оннугар туттулла сылдьыбыт. Өй-санаа сайдан санаа ханнык эрэ дьайыыны оҥороро арыллыбытын кэнниттэн, бу тыллар тус-туспа арахсыбыттар. Саха тылыгар санааны быһаарар элбэх тыллар дьа диэн төрүттэн саҕаланаллара олохсуйан хаалбытынан сылдьаллар.

Дьа диэн тылга “й” дорҕоон эбиллиитэ дьай диэн тылы үөскэтэн санаа оҥорор күүһэ эбиллибитин, ханнык эрэ хайысханы ылыммытын биллэрэр. Дьай диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллэнэн тахсар. Үчүгэй, туһалаах буолан таҕыстаҕына – үчүгэй дьайыы, онтон куһаҕана билиннэҕинэ, куһаҕан дьайыы диэн тус-туспа арахсаллар.

Дьа диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ дьайыы диэн санаа үөскэтэр баттааһына, дьайыыта үчүгэйи оҥороро аҕыйаҕын уонна куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ хойутаан биллэн тахсан элбэхтик ытааһыҥҥа тириэрдэрин бэлиэтээн биллэрэр аналлаах.

Дьаабы диэн олус куһаҕан, сиэри таһынан барар быһыы ааттанар. Былыргылар аба диэн абааһыны ааттыыллар эбит. Куһаҕан быһыылаах, өйө тиийбэт киһи дьаабал диэн буолар. Бу тылы быһаарыыга дьаабыланар диэн тыл ордук туһалыыр.

Дьаабылака маһа диэн сахалар мастара. Оччотооҕу кэмнэргэ баар омуктар бары биллэр мастары үллэстэн ылбыттар. Бу мас аал луук маска кубулуйан сылдьарын Эверстов А.И. чуолкайдык дакаастыыр. Олус былыргы кэмнэргэ, бу мас отонун амтанын сөбүлээбэттэрэ, куһаҕана дьаабы ас диэн аатыгар киирэн иҥмит. 

Санаа олус түргэн, туохха да хааттарбат, тугунан да тутуллубат. Киһи санаатын үөрэтии олус уһун үйэлэргэ, саҥа тыл үөскээн олоххо киириэр диэри барбыта быһаарыллар. Киһи ханнык санаалаах даҕаны соннук быһыыны оҥорор. Бу санаа ханнык быһыыны оҥорорго тириэрдибититтэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллара санааны үөрэтии уустуктарын биллэрэр. 

Киһи санаатын үөрэтии былыргы кэмнэргэ кэнниттэн, ол аата бу санаа киһиэхэ ханнык быһыыны оҥотторбутуттан көрөн биллэн, үөрэ-тиллэн быһаарыллыбыт буолан, дьайыы диэн тыл санаа оҥорор баттааһынын биллэрэргэ уларыйбыт.

Санаа диэн тыл икки сүһүөхтээх, ол иһин дьа диэн тыл кэнниттэн үөскээбитэ быһаарыллар. Хаһан олоххо киирбитин быһаарыыга “Киһини санаата салайар”, “Киһи санаа хамначчыта” диэн этиилэр үөскээн туттуллубут кэмнэрин быһаарыы туһалыыр. Киһиэхэ салгын кута баарын уонна сайдан иһэрин быһаарыы санаа диэн тыл үөскүүрүгэр уонна олоххо киирэригэр тириэрдибит. Киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын быһаарыы киһи кыыллартан туспа арахсыытын үөскэппитэ сахалыы өй-санаа уратыларынан быһаарыллар.

Санаа туһунан сахалар билиилэрэ элбэх. “Саҥарыаҥ иннинэ санааҥ көр” диэн өс хоһооно киһи санаата тылы үөскэтэрин биллэрэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи санаата бастаан иһэрин билинэринэн атын таҥара үөрэхтэрин быдан иннилэринэ үөскээн сайдыбыта, олоххо киирбитэ быһаарыллар уонна аан бастаан үчүгэй санаалардаах буол диэн үөрэтиини тутуһар.

“Киһи санаата – таҥара санаата, киһи тыла – таҥара тыла” диэн өс хоһооно таҥара үөрэҕин киһи санааны үөрэтэн айбытын уонна олоххо тыл көмөтүнэн кэллэрбитин биллэрэр. 

“Үгүс киһи хараҕа – таҥара хараҕа, үгүс киһи санаата – таҥара санаата” диэн өс хоһоонугар таҥара үөрэҕэ үгүстэр билиилэриттэн үөскээбитэ уонна ону туһанан салаллара, эбиллэрэ этиллэр.

“Санаа холбостоҕуна, сүбэ түмүлүннэҕинэ кыайтарбатах кыайыллааччы” диэн өс хоһооно санаа түмүллэн, күүһүрэн сүбэҕэ кубулуйдаҕына оҥорор быһыыны туһалаахха уларытарын биллэрэр.  

Сахалар санааны үөрэтэн киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын арыйбыттар, кыыллартан, көтөрдөртөн киһи өйө-санаата улахан уратылааҕын, сайдыыны, тупсууну ситиһэр, саҥаны айыыны оҥорор кыаҕа улаханын быһаарбыттар. Бу кут көтөн хаалар уратылааҕыттан киһи өйө-санаата, салгын кута, үөрэҕи-билиини ылынара атын куттарыгар тэҥнээтэххэ саамай кэбирэх өттө буоларын быһааран “Өй көтүүтэ” диэн үөрэҕи арыйан туһана сылдьаллар.

“Киһини санаата салайар” диэн сахалар этэллэр. Бу этиини сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан киһи санаатын көннөрөн, тупсаран биэрэр, ол аата санааны үчүгэй оҥорор үлэлэри ыытар. Аһара барар өйү-санааны сиэри тутуһуннаран хааччахтыыр уонна киһи санаатын көннөрүүгэ, тупсарыыга алгыһы истии туһата улаханын быһаарар.

“Өйдөөх үтүөнү саныыр, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно санаалар икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсалларын сахалар былыргы үйэлэргэ быһааран олохторугар туһаналларын биллэрэр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан тахсалларын киһи өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ быһаараннар айыы диэн тылы икки өрүттээбиттэр, ол иһин киһи үчүгэйи да куһаҕаны да оҥорон кэбиһэрин таба быһаарар кыахтаммыт.

Санаа араастара олус элбэхтэр. Киһиэхэ араас санаалара элбэхтэрин маннык, тус-туспа көрүҥнэргэ араарыы сайдан, тупсан иһэллэрин суолугар сөп түбэһэр:

1. Санаа. 

2. Ыра санаа.

3. Баҕа санаа. 

4. Быстах санаа.

5. Уһун санаа.

6. Киһилии санаа.

7. Үчүгэй санаа.

8. Куһаҕан санаа.

Санаалар бу биллэр уратыларынан арахсаннар киһиэхэ тус-туспа дьайыылары оҥороллоруттан киһи оҥорор быһыылара эмиэ уларыйан тахсаллар. Санаалар уратылара дьон өйө-санаата сайдыытыттан, тупсуутуттан эбиллэн иһэллэрэ киһилии санаа; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсан тахсыбыттарыттан быһаарыллар. 

Үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа үчүгэй диэн аатта-нар. Дьон үчүгэй диэбит быһыыларын хатылаан оҥоро сатыылларыттан үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санааны элбэхтэ хос-хос санаан баҕа санааларыгар, онтон үгэскэ кубулутан күүһүрдэллэр, умнуллубат турукка киллэрэннэр уһун үйэлииллэр. Бу үгэскэ кубулуйбут үчүгэй санаалары хатылаан оҥорон сиэри үөскэтэллэр уонна киһилии быһыылары оҥорууга тириэрдэллэрин иһин сахалыы таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Үчүгэйи оҥорууга тириэрдибит санааны, элбэхтик хос-хос санаан баҕа санааҕа кубулуттахха үгэскэ уларыйар, умнуллубат турукка тиийэр, ол аата сиэри тутуһа сылдьыы үөскээн киһи быһыытын тутуһууга тириэрдибит. Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар киһи санаатыгар улахан оруолу биэрэллэр. Хайаан да сиэри тутуһаллар уонна үчүгэй санаалары элбэхтик санааннар олохторугар элбэх үчүгэйи оҥорор кыахтаналлар.

Сахалар киһини санаата салайарын быһааран олоххо сиэри уонна киһи быһыытын тутуһалларыттан өй-санаа, таҥара үөрэҕин олохтообуттар уонна баһылаан иһэллэр. (1,3).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: "Ситис", 2025. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.