open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кыамта

**Кыамта** (бэлиэтэ P) диэн кэм кэрчигэр оҥоһуллар үлэ ахсаана. Кыамта кээмэйин биирдигэ ватт.

## Быһаарыыта
Кыамта үлэ оҥоһуллар кэмигэр тэҥнээһинэ буолар, ол эбэтэр үлэ кэм үөскэбилэ:
P =\frac{dW}{dt}

P - кыамта, W - үлэ, t - кэм.

F мэлдьи күүс x ырааҕынан сыһыарыллыбыт буоллаҕына оҥоһуллубут үлэ маннык буолар W = \mathbf{F} \cdot \mathbf{x} 

Бу түгэҥҥэ кыамта маннык суруллар:
P = \frac{dW}{dt} = \frac{d}{dt} \left(\mathbf{F} \cdot \mathbf{x}\right) = \mathbf{F}\cdot \frac{d\mathbf{x}}{dt} = \mathbf{F} \cdot \mathbf {v}

Күүс C үс кээмэйдээх токур сурааһыҥҥа уларыйымтыа буоллаҕына кини маннык сурааһын интегралынан көрдөрүллэр:

W = \int_C \mathbf{F} \cdot d\mathbf {r}
  = \int_{\Delta t} \mathbf{F} \cdot \frac{d\mathbf {r}}{dt} \  dt
  = \int_{\Delta t} \mathbf{F} \cdot \mathbf {v} \, dt

Ааҕыы сүрүн теорематынан маны билэбит

P = \frac{dW}{dt} = \frac{d}{dt} \int_{\Delta t} \mathbf{F} \cdot \mathbf {v} \, dt = \mathbf{F} \cdot \mathbf {v}.

Бу формула бары бүтүн ситуацияларга сөптөөх.

## Бэлиэлэрэ

## Орто кыамта
Кэм арытыгар (\Delta t) оҥоһуллубут үлэ ахсаана W буоллаҕына, бу арыт орто кыамтата (\bar{P}) маннык тэҥнээһининэн ааҕыллар:
:\bar{P} \equiv \left\langle P \right\rangle
        = \frac{W}{\Delta t}

## Элэс кыамта
Элэс кыамта диэн кэм арыта (\Delta t) нуулга чугаһаатаҕына орто кыамта (\bar{P}) муҥутуур суолтата. Кыра кээмэйдэрдээх эттик түгэнигэр:

P(t) = \lim_{\Delta t\rightarrow 0} \frac{\ W}{\Delta t}\ =
\lim_{\Delta t\rightarrow 0} \mathbf{F}\cdot\frac{\Delta\mathbf{r}}{\Delta t} =
\mathbf{F}\cdot \mathbf{v}

Хамсыыр уонна эргийэр тэнийбит эттик кыамтата маннык формаланар:

P(t) = \mathbf{F}\cdot \mathbf{v} + \boldsymbol{\Gamma}\cdot \boldsymbol{\omega}

\Gamma (гамма) - түмүктүүр күүс түгэнэ, \omega (омега) - эттик муннук түргэнэ.

## Механика кыамта
Кытаанах эттиккэ ууруллубут механика кыамта тэҥҥэ дьайар күүс түргэҥҥэ төгүллээһининэн суоттанар:

P(t) = \mathbf{F}\cdot \mathbf{v}

Кытаанах эттик эргийэр буоллаҕына ууруллубут күүстэр кини муннук түргэнин уларыталлар:

Деформацияланар кытаанах эттик эбэтэр бүтүн континуум этиитэ быдан уустук. Кини күүрүү тензорын уонна түргэн хонуутун үөскэмэ буолар. Кинетик энергия уларыйыыта маннык буолар:

## Чаҕыл кыамта
Тэрил чаҕыл кыамтаны чопчу түгэҥҥэ үөскэтэр. Кини этиитэ маннык:

Компонент резистор буоллаҕына оччоҕо маннык буолар:
Ватт

**Ватт** (бэлиэтэ **W**) диэн кыамта кээмэйин биирдигэ. Формулата 1&nbsp;kg⋅m2⋅s−3, ол эбэтэр 1 сөкүүндэҕэ 1 джоульга тэҥнээх. Ватт үлэ тэтимин ааҕарга туттуллар. Биирдик Джеймс Уатт (1736–1819) диэн Шотландия билимдьитин аатынан ааттаммыта.
Бодхисаттва

**Бодхисаттва** — дьоҥҥо сырдык суолу ыйаары нирванаҕа көһө илик будда ("сырдаабыт") буолуохтаах киһи.
Зиккурат

**Зиккурат** — пирамида көрүҥнээх былыргы шумердарга уонна Вавилоҥҥа тутуллубут итэҕэл дьиэтэ, хыраама. Зиккурат чыпчаалыгар дьон таҥараҕа үҥэллэрэ, онно тахсарга улахан таас кирилиэстээх буолар.
Имаам

**Имаам** () — шииттэргэ Муhаммед күтүөтүн Али сыдьааннара, таҥараттан айдарыылаах дьон быһыытынан билиниллэллэр; сунниттарга имаам диэн мэчиэккэ үҥүүнү салайар киһини ааттыыллар.
Кааба

**Кааба** — Миэккэ куоракка баар граниттан тутуллубут куб көрүҥнээх ытык тутуу.
Суннизм

**Суннизм** (араабтыы **ахл ал-сунна**, сунна дьоно) — мусульмааннар ордук элбэх бөлөхтөрө, кинилэр итэҕэллэрэ Корааҥҥа, хадистарга, суннаҕа уонна шариакка олоҕурар (шиизм уратыта — имаамнарга үҥэллэр-сүктэллэр).
Wooclap

**Wooclap** — Франция интернет платформа саайта, дьон анонимно ону маны куоластыыллар смартфон эбэтэр ноутбук нөҥүө.

2023 сыллаахха Саха Сиригэр үөрэх эйгэтигэр киэҥник туттуллар.
Айат (итэҕэл)

**Айат** — Корааҥҥа таҥара орто дойдуга көстүүтэ, биллиитэ.
Аватар (итэҕэл)

**Аватар** —  Ииндийэ омуктарын үһүйээннэригэр киһи көрүҥүнэн сиргэ түспүт таҥара. Кэлиҥҥи тэнийбит киэҥ өйдөбүлгэ — киһи буолбут таҥара.
Ноуруус

**Ноуруус** ( — Саҥа күн) диэн иран уонна түүрк омуктар саас кэлиитин тойдоро. Былыргы зороастризм итэҕэлиттэн төрүттээх. Ноуруус сааскы күн тэҥнэһиитин кытта сөп түбэһэр. Иран күн халандаарынан кулун тутар 20 күнүгэр Саҥа дьыл кэлэр. Омуктардааҕы Ноуруус күнэ кулун тутар 21 бэлиэтэнэр.


File:ChinaSalarNovruz.JPG|Кытай салардара ноуруустууллар
File:Newroz Istanbul(4).jpg|Истанбулга ноуруустааһын
File:Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg|Шах Аббас ноуруустааһына
File:Persepolis stairs of the Apadana relief.jpg|Былыргы ноуруус таас уруһуйа, Персеполис
File:Mountain child.jpg|Курд кыыһа ноуруустуур, Иран Курдистана
File:Stamps of Azerbaijan, 1996-381.jpg|Азербайдьан почта маарката
File:Stamp of Kazakhstan 659.jpg|Казахстан почта маарката
File:Haji Firuz on the road.jpg|Тегераҥҥа ноуруустааһын
File:P1080465.JPG|Иран ноуруус дастархаана (Хафт син)
File:هفت میوه.jpg|Ноуруус күөх астара, Афганистан
Той

**Той** (дьоро күн) диэн халандаарга анаан бэлиэтэнэр кэм кэрчигэ. Той үксүгэр итэҕэл, култуура, политика, история төрүттээх буолар. Той күнэ дойдуга сорумдьу статустаах буоллаҕына бүтүн сынньалаҥ биллэриллэр.
Саҥ

**Саҥ** диэн барымта мэлдьи баар уратыта. Холобур, хаан саҥа кини кыһыл буолуута. Саҥ бэйэтэ эмиэ саҥнардаах барымта буолуон сөп. Холобур, кыһыл саҥа кини өҥ буолуута.
Химия саҥа

Химияҕа **саҥ** диэн химия хардатынан эрэ көстөр сэк өрүтэ. Сэк ууһук, көннөрү, холбоһук буолар. Харда сэк ис тутулун уларыттаҕына сэк саҥнара көстөн кэлэллэр. Химия саҥнарын холобурдара - чаҕыл мэлдьэхтээһин, үрэллэр харда, диссоциация, атын сэктэрдиин хардалаһар кыах.
Физика саҥа

Физикаҕа **саҥ** диэн барымта химия тутулун уларытыыта суох кээмэйдэнэр саҥнара. Ол эбэтэр сэк атомнарын молекулаларын тутуллара биир кэминэн хаалар. Физика саҥнарын холобурдара - ууллуу, оргуйуу, кумуктуйуу кыахтара.
Уратык

**Уратык** диэн барымта быһыыланар ойууланар уратыларын саҥнарын бииргэ түмэр философия категорията.
Commonwealth Bank of Australia

**Commonwealth Bank of Australia** () — Аустралиа саамай бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир түргэнник капитализацията үрдүүр тэрилтэ. Саҥа Зеландияҕа уонна АХШ дойдутугар эмиэ үлэлиир.
Signature Bank

**Signature Bank** — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2023 сыллаахха эстибитэ, дьоҥҥо наһаа элбэх ипотека (мортгейчт) биэрэн.
Westpac

**Westpac** — Аустралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа биир бөдөҥ коммерческай баан буолар. Элбэх саха итиннэ счеттаах, холобура MyTona игин международнай транзакциялара итинэн ааһар.
ANZ (баан)

**ANZ** — Саҥа Зеландия саамай бөдөҥ баана уонна Аустралия иккис улахан капиталлаах баана буолар.
Kodak

**Kodak** (**Кодак**) — АХШ фотоаппараттары уонна араас химическай эттиктэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Мальта протектораата

**Мальта протектораата** (, ) — Мальта устуоруйатыгар Сицилия Хоруоллугун чааһа буола сылдьыбыт, Холбоһуктаах Хоруоллук протектораатын анныгар сылдьар периодын аттыыллар. 1800 сыллаахха боронсуус сэрииһиттэрин капитуляциялыытыттан 1813 сыллаахха колония оҥоһуллуон дылы баара.

## Иннинээҕи устуоруйата
мини|хаҥас|Адмирал Александр Джон Болл - Мальта гражданскай комиссара (1757-1809)

Франция оккупациятын утары өрө турууга Мальта норуота национальнай түмсүүнү сорох бириэмэҕэ правительство диэн тэриййбитэ. Сицилияҕа баар британскай флотка посланниктары ыыппыттара, ол иһин 1798 сыл балаҕан ыйын бүтүүтэ 13 хараабыллаах английскай конвой кэлбитэ. Он Джеймс Сумарес салайара. Алтынньы ыйыгар Александр Болл Мальтаҕа кэлбитэ, уонна биир сылынан арыы гражданскай комиссарынан анаммыта.

Генерал Вобуа салайыылаах Франция гарнизона Мальта осадатыгар 1800 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Валетта куоракка билиэҥҥэ бэриллибитэ. Ол кэнниттэн Мальта арыыта Британия протектората буолбута. 1801 сыл атырдьах ыйыгар гражданскай комиссар Чарльз Камерон Гоцо арыы губернаторынан Эммануэле Виталены анаабыта. Ол аата Гоцо арыыта тутулуга суох буолуута тохтообута

thumb|left|1803 сыл Мальтаттан Франция эвакуациятын туһунан карикатура
1802 сыллаахха илии баттаныллыбыт Амьен сөбүлэниитин этэринэн Мальтаттан Улуу  Британия сэриилэрин таһаарыахтаах этэ да, ол быһыыны оҥорботоҕо, ол Франция уонна Британия икки ардыларыгар сэрии буоларыгар биир сылтах буолбута.
Otyken

**Otyken** (Отыкэн) — Арассыыйа (Хакасия, Саха Сирэ) уонна Мексика индеецтэрин кытта түмсүүлээх этно бөлөх. АХШ сиригэр базируйся буолар.
Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ

**Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ** (, ) — тыйаатыр бары үлэһиттэрэ аан дойду үрдүнэн кулун тутар 27 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ. «*Тыйаатыр омуктар ыккардыларыгар өйдөһүүнү үөскэтэр уонна эйэни кэрэһилиир*» диэн дэбииһинэн ыытыллар.

«Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ» 1961 сыллаахха Тыйаатыр додулар ыккардыларынааҕы институттарын IX кэҥгириэһин (*фр. Institut international du théâtre*) дэлэгээттэрин быһаарыытынан бэлиэтэнэр буолбута. Бу институт ЮНЕСКО иһинэн үлэлиир, Прагаҕа (Чехословакия) 1948 сыллаахха төрүттэммитэ.
Беовульф

**Беовульф** () диэн Англосаксон эпос поэмата. Герман омуктар баатыр номохторун үгэстэринэн айыллыбыт. 3182 аллитератив хоһоонтон турар. Былыргы аангыл литературатын биир тутаах уонна элбэхтик тылбаастанар үлэтэ буолар. Айымньыһытын аата биллибэт. 975-1025 сылларга суруллубут буолуон сөп диэн литература үөрэхтээхтэрэ сабаҕалыыллар. Номох буолар сирэ 6 үйэтээҕи Скандинавия. Гөт баатыра Беовульф даан хоруолугар Хротгарга көмөҕө кэлэр. Хротгар Хеорокка баар бал саалатын Грендель диэн абааһы буулаабыт. Беовульф Гренделы өлөрөр. Онтон Грендель ийэтэ охсуһа кэлбитин кинини эмиэ өлөрөр. Кыайыылаах Беовульф дойдутугар Гөтлаҥҥа төннөр уонна Гөт хоруола буолар. Биэс уон сылынан Беовульф Луону кытта кыргыһан кыайар, ол эрэн оһоллонон бэйэтэ эмиэ өлөр. Беовульф өлүгүн чаҕардара уматан баран биир тумулга кини аатын мэҥэтитэр тала туталлар.

Беовульф биир эпос хомуура быһыытынан тиһиктэниэн иннинэ араас сорохторо тыл этиитинэн дьон-сэргэ устун тарҕанар буолуохтарын сөп диэн үөрэхтээхтэр сабаҕалыыллар. Беовульф номоҕо герман төрүт итэҕэлэ баһыйар кэмигэр айыллыбыт дииллэр. Ол гынан баран кини иһигэр син добоччо христиан матыыптара бааллар. Бу туһунан үөрэхтээхтэр мөккүөрдэрэ бара турар: былыргы номохторго христиан матыыптарын хойутуу эппиттэр дуу эбэтэр айымньыһыта бэйэтэ христиан киһи эбитэ дуу? Бу икки мөккүөрдээх барылтан арыт барылы тутуһааччылар эмиэ бааллар. Беовульф суруллубут тыла сүрүннээн былыргы аангыл арҕаа сакс түөлбэ тыла. Онуоха аангыл атын түөлбэ тылларын дьайыылара эмиэ бааллар. Бу барыта номох Англия араас сирдэринэн уһун уустук сайдыы суолун ааспытын көрдөрөр. Беовульф эпоһун соҕотох хаалбыт суруйуута Ноэль кодекса диэн биллэр. Кини Британия библиотекатыгар харайыллар.

Беовульф номоҕо ис хоһоонунан атын омуктар араас номохторун кытта онон-манан маарыннаһыылаахтарын бэлиэтииллэр, олор ахсааннарыгар: Исландия Греттис сагата, Норвегия Хрольф Краки уонна Бөдвар Бьярки номохторо, Эһэ уолун сэһэнэ, Ирландия Илии уонна Оҕо сэһэнэ, Хомер Одиссеята, Вергилиус Энеидата. Христиан матыыптарыттан Биибилийэ Үөскээһин, Барыы, Даниэль битиктэрин кытта маарыннааһыылар бааллар.
Англосаксоннар

**Англосаксоннар** () диэн былыргы герман омуга. Үөскээбит дойдулара Германия уонна Ютландия. 5 үйэ ортотуттан саҕалаан Британия арыыларыгар көһөн кэлэн олохтоох кельт омуктары кытта сэриилэспиттэрэ. 7 үйэ саҥатыгар билиҥҥи Англия сирин баһылаабыттара. Англосаксон бас биистэрэ - аангыллар, сакстар, юттар, фризтар. Англосаксоннар аныгы Аангыл омук өбүгэлэрэ буолаллар.

## Хоруоллуктара
Англосаксон улахан хоруоллуктара:

* Илин Англия (илин аангыллар)
* Мерсия (арҕаа аангыллар)
* Нортумбрия (хоту аангыллар)
* Уэссекс (арҕаа сакстар)
* Эссекс (илин сакстар)
* Кент (юттар)
* Суссекс (соҕуруу сакстар)

Англосаксон кыра хоруоллуктара уонна көҥүл биистэр сирдэрэ:

* Бернисия 
* Дейра
* Думнония (кэлин Уэссекс баһылаабыта)
* Хэстингас
* Хвикке
* Линдси
* Магонсет
* Меонвара, Хэмпширга олорбут ют бииһэ
* Орто Аангыллар
* Орто Сакстар (Миддлсекс, кэлин Эссекс баһылаабыта)
* Пексет
* Регед
* Сарри (Суррей)
* Томсет
* Рокенсет
* Витвара

## Галерея

File:Sutton_Hoo_helmet_2016.png|Илин Англия хоруола Рэдвалд дүлгэтэ, Саттон Ху некрополь
File:Alfred Jewel.jpg|Уэссекс хоруола Улуу Альфред күндү мала (Alfred Jewel)
File:Law of Æthelberht.jpg|Кент хоруола Этелберт төрүнүн (Law of Æthelberht) биир хаалбыт суруга, Textus Roffensis, 7 үйэ саҥата
File:Londoncnut.jpg|Англия манньыаттара, 11 үйэ
File:West Stow Anglo-Saxon village 2.jpg|Реконструкцияламмыт 7 үйэтээҕи англосаксон дэриэбинэтэ
File:Pentney_hoard.jpg|Англосаксон үрүҥ көмүс киэргэллэрэ, 9 үйэ саҥата (The Pentney hoard)
File:St Peters Chapel.jpg|650 сылга тутуллубут St Peter-on-the-Wall сыаркап, Эссекс
File:Brixworth Church Northamptonshire.jpg|690 сылга тутуллубут All Saints' Church сыаркап, Бриксуорт, Нортгемптоншир
File:Ruthwell Cross Christ on south side.jpg|Рутуэлл кириэһэ (Ruthwell Cross), 750 сыл
File:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|1066 сыллааҕы Хастингс кыргыһыытын ойуута, Байё гобелена
Бал саалата

**Бал саалата** () диэн былыргы герман омуктарга баар биир хостоох улахан дьиэ. Уһун дьиэ биир көрүҥэ. Бал саалатыгар тойдууллар ыалдьыттары көрсөллөр. Былыргы германнар тойдорго балтан оҥоруллубут бал утахтарын иһэллэрэ, ол иһин дьиэ Бал саалата дэнэр. 5 үйэттэн Орто үйэлэр саҕаланыыларыгар дылы бал саалата хоруоллар уонна лордтар олорор дьиэлэрэ этэ.
Дьаарбайа сылдьар Сир

**Дьаарбайа сылдьар Сир** () — Кытай фантастика киинэтэ, Аан Дойдуга 10 иһигэр үрдүк барыһы киллэрбит киинэлэргэ киирэр. 2019 сыллаахха уһуллубута.

2023 сыллаахха Дьаарбайа сылдьар Сир 2 тахсыахтаах.
Дьаарбайа сылдьар Сир 2

**Дьаарбайа сылдьар Сир 2** () — приквел киинэ, 2023 сыллаахха тахсыбыт Дьаарбайа сылдьар Сир приквела буолар. China Film Group Corporation тэрилтэ уһулбут проега буолар.
China Film Group Corporation

**China Film Group Corporation** — Кытай дойду саамай бөдөҥ киинэ устар уонна тарҕатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан киинэ устар тэрилтэ. Сүрүннээн Sony конгломераты кытта медия эйгэҕэ алтыһар, оһуоба киинэ устуутугар.
Лиэйэ

**Лиэйэ** () диэн Дьаакып ойоҕо. Лабан улахан кыыһа. Рахил эдьиийэ. Дьаакыптан алта уолу төрөппүтэ - Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон. Уонна Дина диэн биир кыыһы төрөппүтэ. Дьаакыптыын Махпеле хаспахха көмүллэн сытар. Хатын ийэ быһыытынан ытыктанар.
Рувим

**Рувим** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бастакы уоллара. Рувим бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Ханох, Фаллу, Хезрон, Карми. Ойоҕун аата биллибэт.
Симеон

**Симеон** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ иккис уоллара. Симеон бииһин төрүттээччитэ. Алта уоллааҕа - Дьөмүөл, Дьамин, Охад, Дьахин, Зохар, Шаул. Ойоҕун аата Бона (Сихем дьахтара). Сорох суруйуулар Симеон бииргэ төрөөбүт балтын Динаны ойох ылбыта дииллэр.
Леви

**Леви** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ үһүс уоллара. Леви бииһин (Левиттар) төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Гершон, Кохат, Мерари. Ойоҕун аата Милка. Аарон, Моисей, Мириам хос эһээлэрэ. Леви 137 сыл олорбут. Барыы битигэ кэпсииринэн, Леви биир сиэнэ Амрам (Кохат уола) Йохебед диэн дьахтары ойох ылбыт. Кини Аарону, Моисейы уонна Мириамы төрөппүт. Кэлиҥҥи битиктэр (апокрифтар) кэпсииллэринэн, Йохебед Леви төрөппүт кыыһа буолар.
Иуда (Дьаакып уола)

**Иуда** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ төрдүс уоллара. Иуда бииһин төрүттээччитэ. Бастакы ойоҕо "Шуа кыыһа" диэн биллэр. Киниттэн үс уоллааҕа - Эр, Онан, Шела. Иккис ойоҕун аата Тамар. Кини Перес уонна Зера диэн игирэ уолаттары төрөппүтэ. Перестан Давид дьиэтэ төрүттэнэр. Христианнар итэҕэйиилэринэн Исус Христос Давид дьиэтин удьуора буолар. Иуда аатыттан Иудея уонна Иудей ааттар тахсыбыттара.
Иуда

* Иуда (Дьаакып уола)
* Иуда Искариот
* Иуда Фаддей
* Иуда (Исус ини-биитэ)
Иссахар

**Иссахар** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ бэһис уоллара. Иссахар бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Тола, Пуа, Дьашуб, Шимрон. Ойоҕун аата Арида.
Забулон

**Забулон** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ алтыс уоллара. Забулон бииһин төрүттээччитэ. Үс уоллааҕа - Серед, Элон, Дьалил. Ойоҕун аата Меруша.
Дина

**Дина** () диэн Дьаакып уонна Лиэйэ биир соҕотох кыыстара, сэттис оҕонон төрөөбүт. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып Сихем хото аттыгар сир ылан онно отуутун туруоран олохсуйбут. Дина Сихем дьахталларын кытта билсэн биир күн кинилэргэ ыалдьыттыы барбыт. Онно кинини Сихем тойонун Хамор уола Шехем тутан ылан күүһүлээн кэбиспит. Бу иһин Дина убайдара, Симеон уонна Леви, Шехемы уонна хото атын эр дьонун барыларын кыргыбыттара, дьиэлэрин баайдарын халаабыттара. Кэлин Дина дьонун кытта Эгипекка барсыбыта.
Sandoz

**Sandoz** — Швейцария биир бөдөҥ фармация тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ антибиотиктары оҥорор тэрилтэтэ.

## Салайааччылар
* BlackRock - 19%
* Mitsui Group - 16%
* UBS - 11%
* 46% ордубут тэрилтэ өлүүтэ NYSE биржаҕа эргийэр
Eli Lilly and Company

**Eli Lilly and Company** () — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ фармацевтика тэрилтэтэ, Аан Дойдуга бастыҥ инсулин оҥорооччу. 

Салалтата — Индианаполис.

## Салайааччылар
* Mitsui Group - 49%
* BlackRock - 40%
* Chase - 9%
* 2% тэрилтэ акциятын өссө 25000 киһи 180 омук сиригэр бас билэллэр (физическай сирэйдэр, холобур Тинькофф Инвестиции нөҥүө ылбыттар)
Лабаан

**Лабаан** () диэн Бөтүөл уола. Ысхаак ойоҕун Ребекка суруһа. Дьаакып таайа. Лиэйэ уонна Рахил аҕалара. Дьаакып киниэхэ сэттэ сыл хамначчыттаан Лиэйэни ойох ылбыта, онтон эбии сэттэ сыл хамначчыттаан Рахилы ойох ылбыта.
Рахил

**Рахил** () диэн Дьаакып биир ойоҕо, Лабан кыра кыыһа, Лиэйэ балта, Дьуоһуп уонна Биньямин ийэлэрэ. Биньямины төрөтөн баран өлбүтэ. Бэтлэһэм хото чугаһыгар көмүллүбүтэ. Рахил уонна Лиэйэ дьэбэриэй омугун төрүттээччи ийэлэрэ быһыытынан ытыктаналлар.
Дьуоһуп

**Дьуоһуп** () диэн Дьаакып уонна Рахил улахан уоллара. Дьуоһуп бииһин төрүттээччитэ. Икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Ойоҕун аата Асенат. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэринэн салҕанар.

Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарыттан Дьуоһубу ордук сөбүлүүр эбит. Маны билэн бииргэ төрөөбүттэрэ кинини күнүүлээн абааһы көрбүттэр. Биирдэ Дьуоһуп уон сэттэ саастааҕар ини-биилэрин кытта ыраах хонууга сүөһүлэрин мэччитэ барбыттар. Уолаттар манна сылдьан Дьуоһубу өлөрөргө санаммыттар. Дьолго хата Рувим өлөрбөккө аҥхайга быраҕан хаалларыаххайыҥ диэбит. Онтон Египекка баран иһэр исмаэлит эргиэн харабаанын көрбүттэр. Дьуоһубу харабааннаах эргиэмсиктэргэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кыылга былдьаммыт диэн аҕаларыгар албыннаан кэпсээрилэр кини таҥаһын тэкэ хаанынан сыбаабыттар. Египекка тиийэн баран эргиэмсиктэр Дьуоһубу Потифар диэн биир тойон киһиэхэ атыылаабыттар. Дьуоһуп кини дьиэтигэр чаҕар буолбут. Потифар ойоҕо Дьуоһуптуун хоонньоһуон баҕарбытын кини сөбүлэспэтэх. Ону дьахтар кыыһыран Потифарга сымыйанан үҥсэн Дьуоһубу түрмэҕэ хаайбыттар. Дьуоһуп икки киһилиин хаайыллыбыт - бурдукчуттар тойонноро уонна фараон арыгы кутааччыта. Кинилэр түүллэрин таба билгэлээбит ким өлөрүн ким босхолонорун. Бурдукчуту ыйаабыттар. Арыгы кутааччыны буруйун сотон түрмэттэн босхолообуттар уонна үлэтигэр төттөрү анаабыттар. Икки сылынан фараон дьикти түүлү түһээбит - өрүс хочотугар сэттэ эмис ынах мэччийэ сылдьаллар, онтон өрүстэн сэттэ ырыган ынах тахсан сэттэ эмис ынаҕы сиэн кэбиһэллэр. Фараон "ким мин түүлбүн тойоннуон сөбүй?" диэбит. Арыгы кутааччы Дьуоһубу санаан кэлэн фараоҥҥа кини туһунан кэпсээбит. Дьуоһубу фараоҥҥа аҕалбыттар. Дьуоһуп фараон түүлүн маннык тойоннообут - кэлэр сэттэ сыл астаах сыллар буолуохтара, онтон кэлэр сэттэ сыл сут сыллара буолуохтара. Фараон киниэхэ итэҕэйбит. Кэлэр сут сылларыгар хаһаастарда бэлэмнээҥ диэн дьаһаллаабыт. Дьуоһуп билгэтэ барыта туолбут. Бу иһин фараон Дьуоһубу Египет үрдүкү салайааччытынан анаабыт уонна Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһын Асенаты ойох биэрбит. Сут иккис сылыгар Дьуоһуп ини-биилэрэ Египекка ас көрдүү кэлбиттэр. Дьуоһуп кинилэри көрсөн кэпсэппит ким буоларын арыммыт. Ини-биилэрин барыларын бырастыы гыммыт бары эйэлэспиттэр. Кырдьаҕас аҕатын Дьаакыбы уонна кини удьуордарын барыларын Египекка көһөртөрбүт. Дьэбэриэйдэр фараон көҥүлүнэн Гошен диэн сиргэ олохсуйбуттар. Бу курдук Дьуоһуп бар дьонун суттан быыһаабыт, саҥа дойдуга кинилэргэ көмө-тирэх буолбут. Дьэбэриэйдэр Египекка этэҥҥэ олорон ууһаан-төрөөн элбээбиттэр. Дьуоһуп 110 сааһыгар өлбүт. Кэлин Египеттан барыыга Моисей Дьуоһуп өлүгүн ылан Ыһыраайыл сиригэр илдьэ баран көмпүтэ.
Биньямин

**Биньямин** () диэн Дьаакып уонна Рахил кыра уоллара. Биньямин бииһин төрүттээччитэ. Рахил Биньямины Бэтлэһэмныыр айан суолугар төрөтөн баран ыалдьан сотору бараахтаабыта. Биньямин уон уоллааҕа - Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим, Ард. Ойоҕун аата биллибэт.
Чикачев Алексей Гаврилович

Алексей Гаврилович Чикачёв – сурналыыс, суруйааччы, кыраайы үөрэтээччи, баартыйа үлэһитэ.

1930 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Русскай Устье сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
2007 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Baby Shark

**Baby Shark** (кырачаан акула) диэн оҕо ырыата. Илиилэринэн акула айаҕын хамсыырын көрдөрө-көрдөрө үҥкүүлүүллэр. Baby Shark ырыа 20 үйэттэн баара биллэр. Оҕолор айылҕаҕа дьаарбайа сылдьан кутаа тула мустан бу ырыаны ыллыыллар үһү. 2016 сылга Pinkfong диэн Соҕуруу Кэриэйэ аралдьытар эйгэ компанията Baby Shark ырыаҕа видеоклип уһулан YouTube сайтка укпута кини вирустаах видео буолан аан дойду үрдүнэн киэҥник биллибитэ. 2020 сыл сэтинньититтэн ыла YouTube бастыҥ элбэх көрүүлээх видеота буолбута. 2023 сыл муус устар туругунан 12 миллиардтан тахса көрүүлээх.

## Сигэлэр
* Baby Shark Dance
Кутаа

**Кутаа** диэн таһырдьа уматыллыбыт хараллар уот. Кутаа уотунан ас астыыллар, бөх уматаллар, үөннэри кыйдыыллар, сигнал биэрэллэр.
Ингер Стивенс

**Ингер Стивенс** (Inger Stevens) диэн Швецияттан төрүттээх АХШ актрисата. Төрөөбүт аата **Ингрид Стенсланд** (Ingrid Stensland). The Farmer's Daughter телесериалга оруолун иһин 1963 сыллааҕы Көмүс глобус бириэмийэ кыайыылааҕа.

Ингер Стивенс 1934 сыл алтынньы 18 күнүгэр Стокгольмҥа Пер Густаф уонна Лисбет Стенсланнар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Алта саастааҕар ийэтэ кыра уолун Петеры илдьэ дьиэтиттэн барбыта. Сотору аҕалара Америкаҕа көһөн барбыта. Ингер уонна быраата Ола эдьиийдэригэр хаалбыттара. 1944 сылга Нью Йорка аҕаларыгар тиийбиттэрэ. Ингер 13 саастааҕар Канзас Манхэттэн хототугар көспүттэрэ. Манна Manhattan High School оскуолаҕа үөрэммитэ. 15 саастааҕар Канзас Ситига көһөн бурлеск шоуларга үлэлээбитэ. 18 сааһыгар Нью Йорка төннөн Actors Studio драма оскуолатыгар үөрэммитэ. Сотору телесериалларга, рекламаларга, спектаклларга уһуллуутун саҕалаабыта. Ингер Стивенс бастаан актриса быһыытынан үчүгэйдик биллибит үлэтэ 1957 сыллааҕы Man of Fire киинэ буолар. Карьератын ордук ситиһиилээх үлэтэ The Farmer's Daughter (1963-1966) телесериал буолар.

Ингер Стивенс иккитэ эргэ тахсыбыта. Бастакы кэргэнэ агена Энтони Сольо (Anthony Soglio) этэ 1955-1957 сылларга. Иккис кэргэнэ Айк Джонс (Ike Jones) диэн актер этэ. 1961 сылга холбоспуттара. Айк Джонс хара киһи буоларын иһин кэргэнниилэрин кистэнэллэрэ.

1970 сыл муус устар 30 күнүгэр Ингер Стивенс Hollywood Hills'ка баар дьиэтигэр куукунаҕа охто сытарын дьукаахтыы олорор дьүөгэтэ Лола Макнелли (Lola McNally) булбута. Суһал көмө массыынатыгар хоспиталга айаннаан иһэн тыына быстыбыта. Стивенс барбитураты иһэн бэйэтигэр тиийиммит диэн Лос Андьелес коронера доктор Томас Ногучи быһаарбыта.

## Фильмографията
### Киинэлэр

**[[Man on Fire]]* (1957)&nbsp;— Nina Wylie
**[[Cry Terror!]]* (1958)&nbsp;— Mrs. Joan Molner
**[[The Buccaneer]]* (1958)&nbsp;— Annette Claiborne
**[[The World, the Flesh and the Devil]]* (1959)&nbsp;— Sarah Crandall
**[[The New Interns]]* (1964)&nbsp;— Nancy Terman
**[[The Borgia Stick]]* (1967, TV)&nbsp;— Eve Harrison
**[[A Guide for the Married Man]]* (1967)&nbsp;— Ruth Manning
**[[A Time for Killing]]* (1967)&nbsp;— Emily Biddle
**[[Firecreek]]* (1968)&nbsp;— Evelyn Pittman
**[[Madigan]]* (1968)&nbsp;— Julia Madigan
**[[5 Card Stud]]* (1968)&nbsp;— Lily Langford
**[[Hang 'Em High]]* (1968)&nbsp;— Rachel Warren
**[[House of Cards (киинэ)|House of Cards]]* (1968)&nbsp;— Anne de Villemont
**[[A Dream of Kings (киинэ)|A Dream of Kings]]* (1969)&nbsp;— Anna

### Телесериаллар
* 1959: Bonanza (*The Newcomers* эпизод)
* 1960: Twilight Zone (*The Lateness of the Hour* уонна *The Hitchhiker* эпизодтар)
* 1961: The Detectives  (3x09 эпизод)
* 1963–1966: The Farmer’s Daughter (101 эпизод)

## Бродвей пьесалара
**Debut* (1956)
**Roman Candle* (1960)
**Mary, Mary* (1962)

## Сигэлэр
* Inger Stevens
Билха

**Билха** () диэн Рахил дьиэтээҕи нүһэйэ. Рахил Дьаакыпка кэргэн тахсан баран бастакы сылларга сатаан хат буолбатаҕа, ол иһин Билханы Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ. Билха Дьаакыптан Дан уонна Нафтали диэн уолаттары төрөппүтэ.
Дан

**Дан** () диэн Дьаакып уонна Билха улахан уоллара. Дан бииһин төрүттээччитэ. Хушим диэн биир уоллааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
Нафтали

**Нафтали** () диэн Дьаакып уонна Билха кыра уоллара. Нафтали бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Дьазил, Гуни, Дьезер, Шиллем. Ойоҕун аата биллибэт.
Зилпа

**Зилпа** () диэн Лиэйэ дьиэтээҕи нүһэйэ. Лиэйэ кинини Дьаакыпка ойох курдук биэрбитэ оҕо төрөттөрөөрү. Зилпа Гад уонна Ашер диэн уолаттары төрөппүтэ.
Гад

**Гад** () диэн Дьаакып уонна Зилпа улахан уоллара. Гад бииһин төрүттээччитэ. Сэттэ уоллааҕа - Зифион, Хагги, Шуни, Эзбон, Эри, Ароди, Арели. Ойоҕун аата биллибэт.
Ашер

**Ашер** () диэн Дьаакып уонна Зилпа кыра уоллара. Ашер бииһин төрүттээччитэ. Түөрт уоллааҕа - Имна, Ишва, Ишви, Берия. Серах диэн кыыстааҕа. Ойоҕун аата биллибэт.
Палестина

*Палестина сирэ
*Палестина Илэ

* Сэтинньи 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ.
Бэтлэһэм

**Бэтлэһэм** (Bethlehem, , ) диэн Палестина хотото. Арҕаа кытыл сиригэр баар. Иерусалимтан 10 км соҕуруу баар. Бэтлэһэм улууһун киин хотото. Олохтоохторун ахсаана 25,000 кэриҥэ. Сүрүн омуга Палестина арабтара, үксэ мусулмааннар, аҕыйаҕа христианнар. Хото экономиката туризмтан улахан тутулуктаах. Ытык оруннарга сылдьаары атын дойдулартан турист бөҕө кэлэр. Чуолаан кыһын Ороһуоспа кэмэ чугаһаатаҕына туристар элбииллэр. Ордук биллиилээх ытык оруннар Исус төрөөбүт хаспаҕа уонна Рахил иинэ.

Бэтлэһэм аан маҥнайгытын б.э.и. 1350–1330 сылларга ахтыллар (Амарна суруктара). Ханаан омуктара олорбуттара. Бэтлэһэмҥа Давид төрөөбүтэ. Давид манна холбоһуктаах Ыһыраайыл хоруоллугун үһүс баһылыгынан сыбаныллыбыта. 132–136 сылларга Рим империята баһылааһынын утары Бар-Кохба өрө туруутугар Адриан император Бэтлэһэмы бүтүннүүтүн урусхаллаабыта. Кэлин Улуу Константин ийэтэ Елена хото сөргүтүүтүн саҕалаабыта. Константин ийэтин үлэтин салгыы кэҥэппитэ. 327 сылга Исуска анаммыт Төрөөһүн сыаркаба тутуллан бүппүтэ. 637 сылга Бэтлэһэмы арабтар баһылаабыттара. 1099 сылга Бэтлэһэмы Кириэстээхтэр баһылаабыттара. 1244 сылга Мөмүлүүктэр кириэстээхтэри кыайаннар Бэтлэһэмы ылбыттара. 1516-1517 сыллардааҕы Осман-Мөмүлүүк сэриитин түмүгүнэн Бэтлэһэмы Осман империята ылбыта. 1918 сылга Осман Империята Бастакы аан дойду сэриитигэр хотторон Бэтлэһэм Британия Империятын бас билиитигэр киирбитэ (Британия мандаттаах Палестина). 1948 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Иордания ылбыта. 1967 сыллааҕы Араб-Исраил сэриитигэр Бэтлэһэмы Исраил ылбыта. 1993 сыллааҕы Осло сөбүлэҥинэн Бэтлэһэм Палестина Илин салалтатыгар бэриллибитэ.
Владивосток кэмэ

**Владивосток кэм зоната** (**VLAT**) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +10 чаас (UTC+10) уонна +7 чаас Москва кэмиттэн (MSK+7) уратылаах. Бу кэминэн Хабаровскай кыраай, Приморскай кыраайа уонна Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр олороллор.
Хоһоон

Хоһоон диэн - лирическэй айымньы. Хоһоон биир бэлиэ уратытынан ритм уонна рифма буолар. Ритмнаах уонна рифмалаах хоьоон уксугэр ырыа буолар.
Тай тыла

**Таай тыла** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) — Таилаан сурун тыла. Санарар киьи ахсаана — 60 млн. Лаос тылын кытта ейденумтуелэр.

## Өссө маны көр
* Таайдар
* Лаос тыла
Synchrony Financial

**Synchrony Financial** - АХШ бөдөҥ чааһынай харчы үп тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2022 сыллаахха Америкаҕа, Канаадаҕа, Пуэрто Рикоҕа 45% кредитнай карта этикеткаларын оҥорор эбит. 

Synchrony Bank диэн иһинээҕи тэрилтэ нөҥүө үлэлиир сүрүннээн.
Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ

**Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ** ) () —  арассыыйа-турок аан дойдутааҕы фондата, Россия төрүт норуоттарын самоидентациялааһын проблемаларын үөрэтэр.

## Миссия уонна задача
Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн сыала-национальнай төрүт культураны өйөөһүн уонна Россия сиригэр- уотугар баар норуоттар убаастабыллаах уонна гармоничнай олорууларыгар усулуобуйаны тэрийии.
Аан дойдутааҕы нуучча сүбэтин соруктарын быыһыгар – национальнай кыһалҕалары билиилэрин- көрүүлэрин кэҥэтии уонна кинилэри быһаарыы суолларын көрдөөһүн, сепаратизмы сэрэтии, этническэй бэлиэлэринэн дискриминацияны тохтотуу.

## Деятельность
«Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин» историята 2012 сыллаахха Санкт- Петербург куоракка саҕаламмыта. Члены сетевой группы из числа ученых и общественных активистов создали дискуссионный клуб, который стал предшественником Международного русского совета.

2020 сыллаахха Стамбулга официальнайдык регистрацияламмыта.

Аан дойдутааҕы нуучча Сэбиэтин үлэтин сүрүн хайысхалара:
* Научнай-чинчийэр үлэ;
* Регионнар национальнай- культурнай автономияларын кытта бииргэ үлэлээһин;
* Публичнай дьаһаллары уонна конференциялары тэрийии;
* Общественнай болҕомтону тардар СМИ үлэтэ.
Аан дойдутааҕы нуучча Советын олоххо киллэриллэр уонна былааннанар саамай суолталаах дьаһаллар:
* Регионнар ортолоругар сепаратистскай санаалар проблемаларын үөрэтии уонна ырытыы;
* Дискриминацияны чинчийии Россияҕа аҕыйах ахсааннаах норуоттар икки ардыларынааҕы быраап уонна национальнай сокуоннар балаһыанньаларыгар олоҕуран дискриминацияны утары охсуһуу ньымаларын ырытыы;
* Исследование национальной самоидентификации проблемы России: цели, мотивы, стереотипти, их ужела на конфликтах и протестные санаалар;
* "Сэргэ" ыстатыйалар альманах таһаарыыта;
* "Региональнай култууралар күннэрэ» - национальнай регионнар олохтоохторун культураларын уонна үгэстэрин кытта билиһиннэрии;
* "Тыыл күннэрэ" - омук тылын ытыктыыр үөрүйэхтэрин устудьуоннарын үөрэтии;
* ИРК аан дойдутааҕы конференцията.
Аан дойдутааҕы нуучча сэбиэтэ Европа Конституционнай бырааптарын уонна бырааптарын, «аһаҕас общество» фонданы, аан дойдутааҕы «культурнай муоста» фонданы, киин Азия чинчийэр институтун, норуоттар икки ардыларынааҕы культурнай сыһыаннаһыылары үөрэтэр- чинчийэр аан дойдутааҕы киин, общество уо. д. А.

## Ссылкалар
Тэрилтэ сайта 

## Быһаарыылар
Тала

**Тала** диэн үрдүк тутуу барымтата. Тала дьиэ тутуулартан уратыта диэн кини дьон олохсуйарыгар анала суох. Тала сүрүн туһата кини үрдүгэ буолар. Хала талатыттан харабыллар ырааҕы көрөллөр, кылбар тала уота байҕалга уста сылдьар аалларга кутталлаах таастары харгылары сырдатар, чаһылаах тала ыраахтан кэми көрдөрөр.


File:Tokyo Sky Tree 2012.JPG|Tokyo Skytree аан дойду бастыҥ үрдүк талата
Image:Eiffel Tower from the top of a building located rue de l'Université, Paris January 2005.jpg|Эйфель талата
File:Exterior Catedral de Cádiz 3.jpg|Талалаах катедрал, Кадис, Испания
File:Caselles 1.jpg|Талалаах сыаркап
File:Canton pagoda de las flores.JPG|Гуанчжоуга баар пагода
File:Wien - Millennium Tower (1).JPG|Халлаан кирбээччи дьиэни сороҕор тала дииллэр
File:Fernsehturm Stuttgart (Deutschland)-TV tower Stuttgart (germany).jpg|Радио уонна теле сигналлары ыытар биэрии талата
File:Kharanagh-minaret.jpg|Мэчиэт талата минарет дэнэр
Tokyo Skytree

**Tokyo Skytree** (дьоппуоннуу 東京スカイツリー) диэн Токио Сумида түөлбэтигэр баар биэрии талата. Үрдүгэ 634 м. Аан дойду бастыҥ үрдүк талата. Аан дойду үһүс үрдүк тутуу барымтата, Burj Khalifa уонна Merdeka 118 кэннилэриттэн. Тутуу үлэтэ 2008 сыл от ыйын 14 саҕаламмыта, 2012 сыл олунньу 29 бүппүтэ. Tokyo Skytree бас билээччитэ Tobu Railway.

## Биэрии
### Телекомпаниялар
* NHK General TV
* NHK Educational TV
* TV Kanagawa
* Nippon TV
* TV Asahi
* TBS Television
* TV Tokyo
* Fuji TV
* Tokyo MX

### Радиостанциялар
* J-Wave
* NHK FM Broadcast
* TBS Radio
* Nippon Cultural Broadcasting
* Nippon Broadcasting System

## Галерея
Кылбар

**Кылбар** диэн сырдыгынан тыгар тала. Кылбар уота байҕалга устар аалларга бэлиэ көмө буолар. Кылбар аалларга кытыл сурааһынын, кутталлаах уу таастарын, чаардары, харгылары сырдатар, хаабаҥҥа киирэр суолу ыйан биэрэр.


File:Lighthouse Torre de Hércules (Tower of Hercules) (21661683502).jpg|Херкулес талата, Ла Корунья, Испания
File:Aveiro March 2012-13.jpg|Прайа да Барра талата, Португалия
File:Гавана маяк.jpg|Хавана кылбара, Куба
File:Kjeungskjaer 2005-08-22.jpg|Kjeungskjær кылбар, Норвегия
File:Lichtschip Noord hinder.JPG|"Noord Hinder" устар кылбар
File:Faro_Les_Éclaireurs,_Ushuaia_11.JPG|
Халлаан кирбээччи

**Халлаан кирбээччи** () диэн элбэх этээстээх сүдү үрдүктээх тутуу. Бастакы халлаан кирбээччилэрин 1880-с сылларга Чикагоҕа туппуттара. Бу кэмҥэ 10-20 этээстээх дьиэлэри халлаан кирбээччилэр диэн ааттаабыттара. Бүгүн халлаан кирбээччи диэн 100-150 миэтирэттэн ыла саҕалаан үрдүктээх дьиэлэр буолаллар. Сүрүн тутула - болот дьардьама уонна сабыы эркин. Халлаан кирбээччи иһигэр араас аналлаах куйаардар бааллар: офис, хонук дьиэ, квартира, маҕаһыын уо.д.а.

2022 сыл олунньу туругунан ордук элбэх халлаан кирбээччилээх хотолор:

* Хоҥ Коҥ - 518
* Шэньчжэнь - 343
* Нью Йорк - 300
* Дубай - 237
* Мумбаи - 208
* Шанхай - 180
* Токио - 165
* Гуанчжоу - 152
* Куала Лумпур - 148
* Чунцин - 135
* Чикаго - 135
* Ухань - 109
* Бангкок - 108
* Дьакарта - 108
Бурдь Халифа

**Бурдь Халифа** (Burj Khalifa, , Халифа талата) диэн Дубайга баар халлаан кирбээччи. Аан дойду бастыҥ үрдүк тутуута буолар. Үрдүгэ 828 миэтирэ, мантан шпилын уһуна 180 м. 163 этээстээх. Тутуу үлэтэ 2004 сыл балаҕан ыйын 21 саҕаламмыта уонна 2009 сыл алтынньы 1 бүппүтэ. 2010 сыл тохсунньу 4 үөрүүлээхтик арыллыбыта. Тутааччы тэрилтэ Skidmore, Owings & Merrill. Бас билээччи Emaar Properties. Бурдь Халифа ХАЭ иккис президенын шейх Халифа ибн Заид Аль Нахайян (1948-2022) аатынан ааттаммыта.


File:Burj2.jpg|Тутуу үлэтэ 2006 сыл олунньу
File:20060829 Burj Dubai.jpg|2006 атырдьах ыйын 29
File:84floors.jpg|2006 сэтинньи 11
File:Burjdubaijanuary07.jpg|2007 тохсунньу 2
File:Burj Dubai 20071204.jpg|2007 ахсынньы 4
File:Burj dubai 3.11.08.jpg|Тутуу үлэтэ 2008 кулун тутар 11
File:Burj Dubai Under Construction on 8 May 2008 Pict 2.jpg|2008 ыам ыйын 8
File:Burj Dubai 20090121 (close-up of spire).jpg|2009 тохсунньу 21, шпиль уонна биэрии маастата эбилиннилэр
File:Burj Dubai 001.jpg|2010 тохсунньу 4, Дубай халлаан сурааһына, кэлин Бурдь Халифа көстөр
Материал

**Материал** диэн эттиги тутар сэк эбэтэр сэктэр булкаастара. Материаллар ыраастарга уонна ырааһа суохтарга, органиктарга уонна органик буолбахтарга арахсаллар. Материаллар наарданар ньымалара - физика уонна химия саҥнара, геология төрүттэрэ, биология функциялара. Сиикэй материаллар саҥнарын уларытарга кинилэри араастаан чочуйаллар - ыраастааһын, быһыылааһын, атын материаллары кытта буккуйааһын. Сиикэй материаллары синтезтаан саҥа материаллары оҥорон таһаараллар. Материаллары материал билимэ үөрэтэр.
Эттик

Олоҕурбут механика этэринэн, **эттик** диэн үс кээмэйдээх куйаарга баар чэрчилээх материя барымтата. Эттик маассалаах, формалаах, сабардамнаах. Эттик тас куйаарга иһигэр баар сэгинэн чэрчилэнэр.
Тутуу материала

**Тутуу материала** диэн тутууга туттуллар материал. Тутуу материаллара айылҕа сэктэригэр уонна оҥоһук сэктэргэ арахсаллар.

Айылҕа сэктэрэ:

* лабаа
* муус
* хаар
* бадараан
* туой
* кумах
* таас
* саман
* мас этэ

Оҥоһук сэктэр:

* кирпииччэ
* сиэмэн
* бетон
* таҥас
* полистирол
* полиуретан
* өстүөкүлэ
* метал
* пластик
* керамика
Тутуу

thumb|Тутуу

**Тутуу** диэн түптүрдээх уонна эркиннээх биир сиргэ турар (биир оруннаах) сабыылаах тутул. Холобур, дьиэ уонна фабрика. Тутуу араас кээмэйдээх, быһыылаах, функциялаах буолар. Тутуу хайдах ис-тас быһыылааҕа араас төрүөттэртэн тутулуктаах - тутууга туттуллубут тутуу материала, күн-дьыл сигилитэ, буор сигилитэ, тутуу анала, сир сыаната, архитектура истиилэ уо.д.а.
Тутааһын

**Тутааһын** (тутуу, тутуу үлэтэ) диэн дьиэни, тутууну, алын тутулу, индустрия барымталарын уонна кинилэри хааччыйар ситимнэри оҥорооһун үлэтэ. Тутааһын иннинээҕи бэлэмнэнэр кэрдиистэр - былааннааһын, үбүлээһин, дизайн. Тутуллубут дьиэ этэҥҥэ турарыгар абырахтааһын үлэтэ ыытыллыахтаах. Самнархайбыт дьиэлэри көтүрэллэр.
Аарка

**Аарка** диэн көҥдөйдөөх үөһээтинэн тоҕойдуҥу быһыылаах архитектура оҥоһуута. Аарка ордук тарҕаммыт көрүҥнэрэ төгүрүк аарка уонна чоп аарка. Ааркалаах дьиэлэр үксүлэрэ элбэх кыра таастан эбэтэр кирпиичэттэн тутуллубут буолаллар. Аарка үрдүн ортотугар баар кинини тутар таас тутаах таас дэнэр. Аарка аан, аартык, түннүк үрдүнэн туруон сөп. Күргэ биир көрүҥэ аарка күргэ. Хас да кэккэлэһэр аарка аркада дэнэр. Айылҕаҕа таас, муус, мас барымталара аарка быһыыланыахтарын сөп.


File:Archivolts-speyer-cathedral.jpg|Төгүрүк аарка
File:6001 - Milano - San Lorenzo - Foto Giovanni Dall'Orto 27-Feb-2007.jpg|Чоп аарка
File:Double-O-Arch Arches National Park 2.jpg|Айылҕа аарката
File:Vanha kivisilta DSC08273 C.JPG|Былыргы таас күргэ. Керава, Финляндия
Үрүт

**Үрүт** диэн хос үөһээ өрүтүн сабар ньуур. Түптүр анныгар баар. Үрүт үксүн дьиэ тутар ууһуга буолбатах. Онуоха сорох дьиэлэргэ үрүт түптүрдүүн биир ууһук буолуохтарын эмиэ сөп.
Колонна

**Колонна** ( - баҕана) диэн цилиндр быһыылаах тутул. Колонна соҕотох турар буолуон сөп эбэтэр атын тутуу ууһуга буолуон сөп. Колонна үөһээ баар ууһук (антаблемент, аарка) ыйааһынын аллараа баар олоххо (педьесталга) биэрэр. Элбэх кэккэлии турар колонна колоннада дэнэр.


File:National Capitol Columns - Washington, D.C..jpg|Америка Капитолийын урукку колонналара
File:Riskdagen Eduskunta Helsingfors (2).jpg|Финляндия парламенын дьиэтин колонналара
File:Kolumna sw Marka Piazzetta Wenecja.jpg|Ытык Марк майдаана, Венеция
File:Egypt.LuxorTemple.01.jpg|Луксор, Египет
Аан

**Аан** диэн тутуу эркинигэр баар иэччэхтээх кытаанах сабар ууһук. Аан тутаахтаах хатанардаах буолуон сөп. Аан эркин көҥдөйүгэр туруоруллар. Аан дьиэҕэ хоско киирэргэ тахсарга туттуллар. Көлө эмиэ ааннаах буолар.
Муоста

**Муоста** диэн хос алын ньуура. Муоста буор, таас, мас, метал буолуон сөп. Аныгы дьиэлэргэ муостаны үксүн бетонтан оҥороллор. Муоста сабыылара - хаптаһын, линолеум, паркет, декинг, ламинат, кафель.
Хос

**Хос** диэн дьиэ иһигэр баар куйаар. Хос атын хостортон ис эркиннэринэн уонна ис аанынан арахсар. Хос көрүҥнэрэ - утуйар хос, суунар хос, астанар хос, ыалдьыттатар хос.
Эркин

**Эркин** диэн тутуу тутаах ууһуга. Эркин дьиэ иһин таһырдьаттан араарар. Дьиэ иһинээҕи эркин хостору араарар. Эркин тутуу материаллара - мас этэ, таас, кирпииччэ, бетон, болот-бетон, сэндвич-панель.

## Эбии маны көр
* Хото эркинэ
Тоһоҕо

**Тоһоҕо** диэн сэлээппэ төбөлөөх уонна сытыы уһуктаах туттарар метал тэрил. Өтүйэнэн охсуллан маска киирэр.
Туттарар

**Туттарар** диэн барамайдары бэйэ бэйэлэрин кытта бииргэ холбуур тэрил.

Туттарар тэриллэр:

* буолта
* үлүк
* биинтэ
* сурууп
* дьэбдьэриэс
* дүүбэл
* суохайар
* саайба
* истиип
Акылаат

**Акылаат** диэн тутуу алын олохтуур ууһуга. Акылаат тутуу ыйааһынын буорга биэрэр. Акылааты мастан, таастан, бетонтан, болот-бетонтан оҥороллор.
Түптүр

**Түптүр** диэн дьиэ үрдүнээҕи сабыыта. Түптүр дьиэни ардахтан, хаартан, күн сыралыттан, тыалтан, итииттэн тымныыттан харыстыыр.
Түннүк

**Түннүк** диэн дьиэ эркинигэр уонна түптүрүгэр баар көҥдөй. Түннүк дьиэ иһигэр сырдыгы уонна салгыны киллэрэр. Түннүгү үксүн өстүөкүлэлииллэр. Көлө эмиэ түннүктээх буолар.
Сабарай (суолталара)

**Сабарай** - хас да өйдөбүллээх тыл.

# Сабарай (архитектура)
# Сабарай (илии) — илии сорҕото
# Сабарай (иһит) — чабычах
# Сабарай Илгэ — суруйааччы
Фасад

**Фасад** () диэн дьиэ инники сирэй өттө.

Фасад ууһуктара:

* Портал
* Портик
* Колоннада
* Пиластра
* Кариатида
* Аан
* Түннүк
* Фронтон
Кирилиэс

**Кирилиэс** диэн туруору (үөһээ-аллараа) сылдьарга аналлаах тутуу ууһуга. Кирилиэс үктэллэртэн турар.


File:Milan stairway.jpg|Кафель үктэллээх кирилиэс
File:Potemkinstairs.jpg|Одессаҕа баар 142 метр уһуннаах Потёмкин кирилиэһэ
File:White metal spiral staircase.jpg|Метал эргиир кирилиэс
File:Bucuresti, Romania. MUZEUL NATIONAL COTROCENI. Scara interioara. (B-II-a-A-19152) (3).jpg|Бухарестааҕы Muzeul Național Cotroceni түмэл кирилиэһэ
Үктэл

**Үктэл** диэн кирилиэс ууһуга. Киһи кирилиэһинэн сылдьарыгар үктэлгэ үктэнэн тахсар-түһэр. Үктэл сүрүн материаллара - таас, мас, метал.
Кирпииччэ

**Кирпииччэ** диэн таастааһын үлэтигэр туттуллар тутуу материала. Кирпииччэнэн дьиэ эркинин уонна муоста хаҕын туталлар. Кирпииччэни туойу уматан оҥороллор. Кирпииччэлэри бэйэ бэйэлэрин кытта таастыйарынан ыпсараллар. Уматыллыбатах туойунан оҥоруллубут кирпииччэ саман дэнэр.
Таастааһын

**Таастааһын** диэн тутуу үлэтин биир көрүҥэ. Кирпииччэлэри эбэтэр таастары таастыйарынан бииргэ холбоон дьиэ туталлар. Таастааһын үлэһитэ таасчыт дэнэр.

Таастааһын материаллара:

* кирпииччэ
* мыраамар
* гранит
* оппуос таас
* бетон блок
* өстүөкүлэ блок
* адоба
Таастыйар

**Таастыйар** диэн таастааһын үлэтигэр туттуллар суурадаһын (пааста). Таастыйар кирпииччэлэр таастар быыстарын толорон хам тутан кинилэри холбуур. Таастыйар сыыйа оҥоһуу таас буолар.

Таастыйар иһилигэ:

* Уу
* Кумах
* Хойуннарар - битум, сиэмэн, оппуос, гиипсэ
Таасчыт

**Таасчыт** диэн таас үлэтинэн дьарыктанар киһи. Таасчыттар кирпииччэ уонна бетон блоктарын бииргэ холбууллар. Таасчыт биир былыргы идэ буолар.
41 ad

41 год нашей эры (XLI) был обычным годом, начинающимся в воскресенье (ссылка покажет полный календарь) по юлианскому календарю. В то время он был известен как год консульства К. Цезаря Августа Германика и Кн. Sentius Saturninus (или, реже, 794 год Ab urbe condita). Обозначение 41 г. н.э. для этого года использовалось с периода раннего средневековья, когда календарная эра Anno Domini стала преобладающим методом именования лет в Европе.

События

По месту

Римская империя

24 января

Калигула, известный своей эксцентричностью и жестоким деспотизмом, убит своей недовольной преторианской гвардией.

Клавдий сменил своего племянника Калигулу на посту императора.

25 января - После ночи переговоров Сенат принимает Клавдия императором.

Клавдий делает Агриппу царем Иудеи.

Мессалина, жена Клавдия, убеждает Клавдия сослать Сенеку Младшего на Корсику по обвинению в прелюбодеянии с Юлией Ливиллой.

Клавдий восстанавливает религиозную свободу евреев по всей империи,[5] но запрещает евреям в Риме заниматься прозелитизмом.[6]

Атака германцев через Рейн остановлена римлянами.

Китай

Император Гуан У из династии Хань низлагает свою жену Го Шэнтун с поста императрицы и делает императрицей свою супругу Инь Лихуа вместо нее.

По теме

Рождения

12 февраля - Тиберий Клавдий Цезарь Британник, сын Клавдия[8] (ум. 55 г. н.э.)

Летальные исходы

24 января

Калигула, римский император (убит) [1] (р. 12 г. н.э.)

Юлия Друзилла, дочь Калигулы (убита) [9] (р. 39 г. н.э.)

Милония Цезония, жена Калигулы (убита) [9] (р. 6 г. н.э.)

Аспренас Кальпурний Серранус , римский политик

Гней Домиций Агенобарб, римский консул (р. 17 г. до н. э.)

Юлия Ливилла, дочь Германика (умерла от голода) [10] (р. 18 г. н.э.)

Рекомендации

  Барретт, Энтони А. (2002). Калигула: Коррупция власти. Рутледж. п. 170. .

  Адкинс, Лесли; Адкинс, Рой А. (2004). Справочник по жизни в Древнем Риме (2-е изд.). Издание информационной базы. п. 21. .

  Диксон, Уильям Хепуорт (1865). Святая земля. Том. 2. Б. Таухниц. п. 222.

  Моран, Майкл Г. (2005). Баллиф, Мишель (ред.). Классическая риторика и риторы: критические исследования и источники. Издательская группа Гринвуд. п. 343. .

  Фридман, Дэвид Ноэль, изд. (2000). Библейский словарь Эрдмана. Издательство Амстердамского университета. п. 262. .

  Скаллард, HH (2010). От Гракхов до Нерона: история Рима с 133 г. до н.э. до 68 г. н.э. . Тейлор и Фрэнсис. п. 249. .

  Сяо Хун Ли, Лили; Стефановская, А.Д., ред. (2007). Биографический словарь китаянок: древность через Суй, 1600 г. до н.э. – 618 г. н.э. Том. 3. М. Э. Шарп. стр. 146–147. .

  Видеманн, Томас Э.Дж. (1989). Взрослые и дети в Римской империи. Тейлор и Фрэнсис. п. 124. .

  Варнер, Эрик Р. (2004). Увечья и трансформация: Damnatio memoriae и римская имперская портретная живопись. Брилл. п. 21. .

  Лайтман, Марджори; Лайтман, Бенджамин (2007). Древнегреческие и римские женщины от А до Я. Том. 2. Публикация информационной базы. п. 171. .

Категория: 41
Super Mario Bros.

**Super Mario Bros.** - видео оонньуу, 1985 сыллаахха Nintendo (Dendy платформата эмиэ) таһаарбыт Аан Дойдуга. Билиҥҥи кэмҥэ 10 иһигэр саамай төлөбүрдээх медияфраншиза буолар.
Мал

**Мал** диэн эргиэҥҥэ кыттар (атыыланар-атыылаһыллар) барамай, атыыга анаан оҥоруллубут табаар аата.
Кыстабыл

**Кыстабыл** диэн маллары кыстыырга аналлаах тутуу. Кыстабылынан табаар оҥорооччулар, импортердар, экспортердар, кустаах атыылааччылар, транспорт тэрилтэлэрэ, тамҕалта органнара тутталлар. Логистикаҕа кыстабыл материал ресурстарын хаһаастарын муһар, хааччыйыы уонна ирдэбил дьайсыыларын халбаҥнааһыннарын намтатар дьүөрэлэтэр, оҥорооччуттан туһанааччыга дылы табаар барыытын түргэнин, оҥорооһун тутумталарыгар материал сүүрээнин утумнуур (синхронизациялыыр).
Атыылаhааччы

**Атыылаhааччы** диэн малы өҥөнү харчы төлөөн атыылаһар киһи (тэрилтэ).
Атыылааччы

**Атыылааччы** диэн малы өҥөнү атыылыыр киһи (тэрилтэ). Атыылааччы малын өҥөтүн харчыга атыылыыр эбэтэр атын туохха-эмэ атастаһар (бартер). Атыылааччы идэтэ **атыыһыт** дэнэр.
BNY Mellon

**BNY Mellon** (толору аата **The Bank of New York Mellon** эбэтэр быһалыы тылбаастааһыҥҥа *Нью Йорк Дыня Баана эбэтэр Нью Йорк Арбуз Баана*, норуотка хос аата **Фрукта Баана**) - Нью Йорк куорат муниципальнай куорат былааһын баана, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациятынан уонна Аан Дойдуга топ-5 иһигэр киирэр салайар активтарын ахсаанынан (85 тэрилтэни 74 омук сиригэр бас билэр, онон холдинг курдук буолар уонна ону таһынан 38 триллион доллар харчы балансатыгар тутар).

2023 сыл саҕаланыытыгар уопсай баан кэш (наличка) харчыта 48 триллиоҥҥа тиийдэ, ити биир рекорднай көрдөрүү Аан Дойдуга (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 4 триллион доллар). 

2011 сылтан ыла ХНТ бу бааны планета экономиката сайдарыгар системнай тирэхтээх диэн испиһииккэ киллэрэр.

Элбэх эспердэр этэллэринэн бу баан нөҥүө криминальнай төрүөттээх харчы кутуллар, олор размердара бааҥҥа 2 триллион доллар буолар. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Бетон

**Бетон** диэн композит тутуу материала. Бетон иһилигэр сиэмэн, кумах, хайыр, уу киирэллэр. Бу сэктэри биир хойуу кэлимсэ буолуохтарыгар дылы буккуйаллар. Онтон анал халыыпка куталлар. Хас да чааһынан бетон кытаатан бөҕө материал буолар. Бетон аан дойду бастыҥ туттуллар тутуу материала буолар.
Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ

**Радиолюбитель аан дойдутааҕы күнэ** (, , туруору нууччалыы тылбааһа — «Всемирный день любительского радио») — аан дойду үрдүнэн радиолюбителлэр муус устар 18 бэлиэтиир күннэрэ.

1925 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр  Франция киин куоратыгар Парижка радиодело энтузиастара «Аан дойдуутааҕы радиолюбителлэр сойуустарын» тэрийбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Sylvania (бренд)

**Sylvania** (*Сильвания* эбэтэр *Сильваниа*) - Канаада бренда, ити брендынан Канаадаҕа араас лампалар, телевизордар, ырыа истэр центрдар, үтүүктэр оҥоһуллаллар. Бу бренд сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа уонна Кытайга тарҕанар. Кытай нөҥүө Саха Сиригэр эмиэ кэлэр сороҕор. Бренды бас билээччи Sylvania Electric Products.
Sylvania Electric Products

**Sylvania Electric Products** - урукку Америка электроника оҥорор тэрилтэтэ этэ. Билиҥҥи кэмҥэ бренд быһыытынан Mitsui Group састаабар үлэлиир.
Rite Aid

**Rite Aid** - АХШ үһүс улахан аптеката (CVS Pharmacy уонна Walgreens кэнниттэн) уонна АХШ саамай бөдөҥ drugstore маҕаһыына буолар.