Эмтэнии сиэрэ

Киһи оҥорор быһыыта барыта икки өрүттэнэн, икки аҥы арахсан, туспа хайысхаланан тахсалларыттан сиэри, ол аата ортотун, икки ардыларын тутуһуу таба суолу булууга туһалыыр олох көрдөбүлэ буолар. Оҥорор быһыы хайа эрэ өттүгэр аһара баран халыйан хаалыыта куһаҕаны үөскэтэриттэн сэрэнии, харыстаныы, санааны көннөрүү эрэ туһалыырын сахалар былыр үйэҕэ быһаарбыттар. 

Киһи айылҕаҕа бэйэтэ туспа, атын хантан да көмө эрэйбэккэ эрэ  сылдьар, олоҕун олорор кыахтаах. Аныгы, сайдыылаах диэн ааттыыр олохпутугар туохтан барытыттан эмтэнэ сатааһын элбээбитэ дьон эттэрэ-сииннэрэ улаханнык мөлтөөбүтүн биллэрэр. Ол иһин эмтэнии эмиэ сиэри таһынан барбатаҕына табылларын билии эрэйиллэр. Эмтэниигэ өйөнөн хаалыы куруук эмтэнэ сылдьыыны үөскэтэн кэбиһэн, эти-сиини мөлтөөһүҥҥэ тириэрдиэн сөп.

“Киһи – айылҕа оҕото” диэн этии киһи үөскээбит төрүтүн уонна айылҕаҕа сылдьар, олоҕун олорор аналын быһаарар. Бэйэтэ туохтан да тутулуктаммакка эрэ айылҕаҕа үйэтин тухары сылдьар, олоҕун олорор кыахтааҕын биллэрэр. Бу этии өссө киһи айылҕа төрүт тутулуктарын кыайан уларыппатын, үйэтин уһуна аһара уһаабатын, ол иһин кэлэр көлүөнэлэрин кэмигэр үөскэтэн, хаалларан иһэрэ туһалыырын биллэрэрэ сайдыыны ситиһэргэ дьулуһарын ордук улаатыннарар.

“Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар” диэн этии сахаларга баар. Бу этии киһи эмтэнэрэ, этин-сиинин тупсарара тиийэн кэлэрин биллэрэрэ сэрэҕин улаатыннарар. Эти-сиини харыстааһын диэн хамсаныыларынан дьарыктааһын, итиинэн, тымныынан эрчийэ сылдьыы ааттанар. Бу этии дакаастабыла бэйэ дьарыктаннаҕына биллэн иһэринэн үчүгэй. Ол курдук, эт-сиин эрчиллэн, дьарыктанан истэҕинэ күүһүрэрин, кыаҕа, тулуура эбиллэрин киһи барыта туһана сылдьара эрэйиллэр.

Дьон эмиэ айылҕа талан ылыытын аастахтарына эрэ олохторо табылларын билиэхтэрэ этэ. Айылҕаттан бөҕө эттээх-сииннээх дьон үйэлэрин тухары эмтэнэр диэни билбэккэ олохторун олороллор. Ыал буолааччылар саҥа билсиһэн эрдэхтэриттэн, оҕо төрөтүөхтэрин инниттэн хайдах эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаалаах, буор куттаах оҕону төрөтөллөрүн төрүччү үөрэҕин туһанан быһаара сатыыллара эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Ыал буолууга эт-сиин оруола ордук үрдүгүнэн күүстээх, кыахтаах, үлэни кыайар дьон ордук сыаналаныахтара этэ. Үөрэх өйү-санааны эрэ сайыннаран, хамсаныылары аҕыйатан эти-сиини мөлтөтөр уонна биир эрэ үйэлээҕинэн ыал буолууга ылар суолтата намыһаҕа быһаарыллар.

Былыргы кэмҥэ саха дьоно кыра эрдэхтэринэ айылҕа талан ылыытын аастахтарына, олохторун улаханнык ыалдьыбакка эрэ олорор кыахтаналлар эбит. Оҕо төрөөтөр эрэ тымныы дьиэҕэ сылдьарыттан мөлтөх, ыарыһах өттүлэрэ сонно өлөн туораан иһэллэр эбит. Урукку кэпсээннэргэ сүүрбэччэтэ оҕолонон баран биир эмэ оҕону тутан хаалбыт ыаллар бааллара кэпсэнэр. Дьон арыыччалара, бөҕөлөрө эрэ ордон хаалан, улаатан, аймахтары, омугу элбэтэр эбиттэр. Былыргы кэмҥэ оҕо кыра эрдэҕинэ өлөрө элбэҕиттэн “Төннүбүт” диэн этэн сымната сатыыллара биллэр.

Оҕо эрэ барыта табыллан төрөөбөт. Бу быһаарыы дьахтар төрүүрэ эрэйдээҕинэн дакаастанар. Бастакы оҕо үксүгэр төбөтүгэр трамбалаах төрүүрүн аныгы медицинэ үөрэҕэ бигэргэтэр уонна үһүс оҕо ордук табылларын бэлиэтиир. Дьахтар эдэриттэн элбэхтэ төрөөтөҕүнэ оҕолоро доруобай буолара эбиллэн иһэр эбит. Иитиилэрэ табыллан улаатан баран ситиһиини оҥороллоро элбиирин сахалар бэлиэтээн “Элбэх оҕолоох буолуу – дьол” диэн этиини туһаналлар.

Билигин, аныгы үйэҕэ эмтэнии сиэрин сыыһа өйдөөһүнтэн, аһынар санаа аһара барыытыттан, төрүөхтэриттэн ыарыһах оҕолору эмтии сатаан, ыарыһахтары элбэтии салҕанан иһэр. Бу быһыыны эдэрдэригэр үгүстүк күүлэйдии сылдьыбыт сааһырбыт дьахталлар, биир эмэ оҕону төрөтөллөрө ыарыһах буолара элбэҕиттэн, олоххо киллэрэн кэбиспиттэрэ сайдыыны ситиһиигэ тириэрдибэт.

Дьахтар эдэригэр төрөөтөҕүнэ оҕото доруобай буолара элбэх эбит. Сахалар кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрэллэрэ доруобай оҕолору төрөтүүгэ улахан туһаны оҥорор. Ыраас кыыһынан эргэ барар кыыс эр киһитин сайдыылаах буор кутун иҥэриммит оҕону төрөтөрүттэн, аймахтар сайдыыларын, тупсан иһиилэрин үөскэтэрин сахалар тутуһаллар. 

Доруобай диэн нуучча тыла киһи икки өрүттэрин; этин-сиинин уонна өйүн-санаатын холбуу ылан быһаарарынан саха тылыгар киирбитэ буккууру үөскэтэр. Киһи бу икки өрүттэрэ тус-туспатык ыалдьалларын уонна эмтэнэллэрин буккуйан кэбиһэ сылдьар.

Аныгы медицинэ науката сайдан араас эмтэри оҥорууну дэлэччи баһылаатылар. Дьон эмтэнэллэрэ үксээн уонна ырыынак көрдөбүллэрэ дьайалларыттан эми оҥоруу эбиллэн, тупсан иһэр. 

Аан дойду үрдүнэн эмтэнии аһара баран сылдьар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

1. Эти-сиини эмтээһин.

2. Өйү-санааны эмтээһин.

Былыргы сахаларга эти-сиини эмтээһини отоһуттар, хаанньыттар, түөн уурааччылар уонна уҥуох тутааччылар оҥороллор эбит. Сыыһа-халты туттунууттан үөскүүр араас дэҥнэниилэр, трамбалар, оһоллор эмтэннэхтэринэ ааһан хаалаллара ситиһиллэр. Айылҕаҕа үүнэр оттортон ылыллар араас эмтэри туһаныы билигин тарҕанан эрэр.

Өй-санаа ыарыыларын отоһуттар уонна ойууннар табан эмтииллэрин билинэн эрэллэр. Эти-сиини, быччыҥнары хамсатарга аналлаах  буор кут мөлтөөһүнэ, буккуллуута араас ыарыылар үөскээһиннэригэр тириэрдэрин ойуун көннөрөн, тупсаран, солбуйан биэрэр кыахтаныыта, эмтээһин табылларыгар тириэрдэр эбит.

Сэбиэскэй былаас дьону босхо, дойду харчытыгар эмтээһини олоххо киллэрбитэ эмтэнии сиэрин уларытан, эмтэнээччилэр аһара элбээ-һиннэрин үөскэтэн кэбиспитэ. Хамнаһа толору төлөнөр больничнайга сылдьан босхо эминэн эмтэнэ сылдьары, сэбиэскэй дьон бары сөбү-лүүллэрэ уонна элбэхтик туһаналлара. 

Билигин ырыынак кэмигэр эмтэнии харчыга оҥорулларга сыыйа көһөн иһэрэ, дьон эмтэниини аҕыйатан, ыарыыттан харыстанар араас ньымалары булан туһаналларын үөскэтэн, олоххо киллэрэн эрэр. Эти-сиини утумнаахтык эрчийии, дьарыктааһын ыарыыларга утарылаһар күүһүн улаатыннарарын туһаныы тэнийэн иһэр.

Тымныыны, итиини тулуйа үөрэнии эти-сиини бөҕөргөтөрүн, кыра ыарыыларга, дьаҥнарга ылларан иһиини аҕыйатарын туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу быһаарыы чахчытын дакаастыырга, 2020 сыллаахха коронавирус Аан дойдуга тарҕаныыта уонна онно хоту сирдэртэн отой аҕыйах киһи ыалдьыбыта туттуллуон сөп.

Эмтэнии сиэрэ диэҥҥэ эти-сиини эрчиллиилэринэн утумнаахтык дьарыктааһын аан бастакынан киирсэр. Айылҕа итиитэ, тымныыта хардары-таары дьайыыларыттан хоту дойду үлэһит дьоно куруук эттэрин-сииннэрин уонна өйдөрүн-санааларын бөҕөргөтө, тупсара сылдьаллар. Эти-сиини араас хамсаныыларынан эрчийии киһи күүһүн, кыаҕын, тулуурун эбэринэн туһата өссө улаатар.

Дьон кырдьан, мөлтөөн истэхтэринэ эмтэнэ сатыыллара эбиллэр. “Күн сырдыга баҕалаах” диэн этии ону биллэрэр. Эмэ-томо суох былыргы кэмнэргэ сахаларга эмтэнии бүтүүтүн биллэрэр ытыгылааһын диэн үгэс туттулла сылдьыбыта биллэр. Европа сайдыылаах дойдуларыгар кыайан үтүөрбэт турукка тиийбит кырдьаҕас киһини эмтии сатаан баран, эвтаназия диэн ааттаан өлөрүгэр көмөлөһөн биэриини олоххо киллэрбиттэрэ, сахалар туһана сылдьыбыт былыргы билиилэрэ табатын чуолкай дакаастабыла буолар.

Туох барыта сиэргэ сөп түбэстэҕинэ, таһынан барбатаҕына эрэ табыллар. Киһи олоҕо айылҕа биэрбит кээмэйиттэн аһара барара, уһуура кыаллыбатыттан эмтэнии сиэрэ диэн үөскээбит.

Эмтэнии сиэрэ диэн киһи эмтэнии диэки аһара халыйбакка, өйөнөн хаалбакка, этин-сиинин тымныынан, итиинэн, араас хамсаныыларынан эрчийэ, дьарыктыы сылдьара ааттанар. (1,61).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.