open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михайлова Евгения Исаевна

200px|thumb|right|Михайлова Евгения Исаевна
**Михайлова Евгения Исаевна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ (2007—2010), М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (2010 сылтан), педагогика билимин дуоктара, профессор, Россиятааҕы үөрэхтээhин академиятын академига

## Олоҕун олуктара
* 1949 сыл алтынньы 9 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Саха Ил университетын физика уонна математика факультетын бүтэрбит.
* 1972—1983 сс. — Булуҥ улууһун Бороҕон аҕыс кылаастаах оскуола математика учуутала, Дьокуускайга 13 №-дээх оскуолаҕа математика учуутала, Томпо улууһун Мэҥэ Алдан орто оскуолатын математика учуутала.
* 1983 сыллаахха Дьокуускай 20 №-дээх орто оскуолатыгар иитии үлэтин тэрийээччитэ.
* 1983—1988 сс. — Дьокуускайга Ярославскай районо инспектора.
* 1988—1996 сс. — Дьокуускайга гороно сэбиэдиссэйин солбуйааччыта, Үөрэҕирии миниистирин солбуйааччыта.
* 1996 сыллаахха психология билимин кандидата.
* 1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕирии миниистирин бастакы солбуйааччыта.
* 1997—2002 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕириитин миниистирэ.
* 2000 сыллаахха педагогика билимнэрин доктора.
* 2002 сыл олунньу 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччытын эбээһинэһин толорооччутунан анаммыт.
* 2003 сыл олунньуттан 2007 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2007 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенынан талыллар.
* 2010 сылга Саха Государственнай Университет ректорынан ананар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
*Российскай Федерация үтүөлээх учуутала
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно

## Ылыллыбыт сирэ
* «Ил Түмэн» хаһыат ситим-сирэ
Сучжоу

**Сучжоу** - Кытай биир улахан айылҕа куората буолар. Цзянсу сиригэр, 23 км Шанхай куораттан. Шанхай агломерациятыгар киирэр уонна кинини кытта аныгы аутобаннарынан уонна фривейдэринэн сибээстэһэр.

thumb|right|200px|An entrance to the Youyicun garden
[thumb|right|200px|[Xuanmiao Temple|Xuanmiao Guan in Suzhou]]
thumb|200px|A canal in downtown Suzhou

## транспортнай системата

thumb|right|200px|The 8 lane cross section of the HuNing Expressway. 显示双向8车道

Ынырык сайдыылаах суоллардаах куорат.

## Бырааттыы куораттара

:  **[[Venice]]** Italy
:  **[[Victoria, British Columbia]]** Canada
:  **[[Ikeda, Osaka]]** Japan
:  **[[Kanazawa, Ishikawa]]** Japan
:  **[[Portland, Oregon]]** USA
:  **[[Tulcea County]]** Romania
:  **[[Jeonju]]** Republic of Korea
:  **[[Kameoka, Kyoto]]** Japan
:  **[[Riga]]** Latvia
:  **[[Ismaïlia]]** Egypt
:  **[[Grenoble]]** France
:  **[[Nijmegen]]** Netherlands
:  **[[Esbjerg]]** Denmark
:  **[[Konstanz]]** Germany
:  **[[Taupo]]** New Zealand
:  **[[Nabari, Mie]]** Japan
:  **[[Porto Alegre]]** Brazil
:  **[[Jacksonville, Florida]]** USA
:  **[[Riihimäki]]** Finland

:  **[[Taebaek]]** South Korea
:  **[[Nowy Sącz]]** Poland
:  **[[Kiev]]** Ukraine
:  **[[Zaporizhia]]** Ukraine
:  **[[Logan, Queensland]]** Australia
:  **[[Antananarivo]]** Madagascar
:  **[[Santiago del Estero Province]]** Argentina
:  **[[Viña del Mar]]** Chile
:  **[[Yeongju]]** South Korea
:  **[[Daisen, Tottori]]** Japan
:  **[[Riesa]]** Germany
:  **[[Rotorua]]** New Zealand
:  **[[Santa Luċija]]** Malta
:  **[[Hirokawa, Fukuoka]]** Japan
:  **[[Portland, Victoria]]** Australia
:  **[[Eiheiji, Fukui]]** Japan
:  **[[Marugame, Kagawa]]** Japan
:  **[[Ayabe, Kyoto]]** Japan
:  **[[Sendai, Kagoshima]]** Japan
:  **[[Townsville, Queensland]]** Australia

:  **[[Whittier, California]]** USA
:  **[[Brest, France|Brest]]** France
:  **[[South El Monte, California]]**, USA
:  **[[Grootfontein]]** Namibia
:  **[[Tahara, Aichi]]** Japan
:  **[[Tottori, Tottori]]** Japan
:  **[[Rosolina]]**, Italy
:  **[[Uchinada, Ishikawa]]** Japan
:  **[[Bourgoin-Jallieu]]** France
:  **[[Dubbo, New South Wales]]** Australia
:  **[[Chiba, Chiba]]** Japan
:  **[[Hwaseong, Gyeonggi]]** South Korea
:  **[[Nago, Okinawa]]** Japan
Тайху

**Тайху** (太湖) - Кытай илин өттүгэр баар ынырык улахан күөл. Дириҥэ 2 миэтэрэ. Уһуна 389 км, кэтитэ 443 км. Улахан ыраас уулаах күөл. Элбэх балыктар бааллар. Кэнники кэмҥэ экология өттүнэн мөлтөөн эрэрин көрдөрөр, холобур 30 км тэйиччи ынырык улахан Шанхай куорат лэглэйэн сытар, онтон кини биэрэгэр эмиэ күүскэ промышленно-сайдыбыт Уси, Сучжоу уонна Чанчжоу куораттар бааллар. Тайху күөлэ Цзянсу уонна Чжэцзянь провинциялар икки ардыларыгар сытар. Күөл тула уопсайа 89 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор.
Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ.**

## Муниципал тэрилтэлэр
* Техника билимнэрин доктора Слепцов Аркадий Егорович аатынан Абый орто оскуолата;
* Ефимов Н. Н. аатынан Үрүҥ Хайа гимназията;
* Үрүҥ Хайа орто оскуолата;
* Майыар орто оскуолата;
* Мугурдаах орто оскуолата;
* Ураһалаах орто оскуолата;
* Уолбут орто оскуолата;
* Дьооску алын оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин ситим-сирэ
Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Орто анал үөрэх тэрилтэлэрэ
* Алданнааҕы медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума;
* Дьокуускайдааҕы Жирков М.Н. аатынан муусука колледжа (училищета). Алданнааҕы филиал.

## Орто алын үөрэх тэрилтэтэ
* 24 №-дээх Идэлээх училище (Алдан).

## Оскуолалар
* Алдан куорат гимназията;
* Алдан лицейа;
* Аллараа Кураанах гимназията;
* 10 №-дээх орто оскуола, Лебединай;
* 2 №-дээх орто оскуола, Алдан;
* 20 №-дээх орто оскуола, Хатыыстыыр;
* 23 №-дээх орто оскуола, Синегорье;
* 25 №-дээх орто оскуола, Улахан Ньымныыр;
* 36 №-дээх орто оскуола, Алексеевскай;
* 4 №-дээх орто оскуола, Аллараа Кураанах;
* 5 №-дээх орто оскуола, Ленинскай;
* 6 №-дээх орто оскуола – идэлээх колледж, Томмот;
* 8 №-дээх орто оскуола, Томмот;
* 9 №-дээх орто оскуола, Солнечнай микрорайон;
* 1 №-дээх орто оскуола, Алдан;
* Томмоттооҕу санаторийдаах интернат-оскуола;
* Орто оскуола - уус-уран садыы уонна гуманитарнай Киин, Алдан;
* 7 №-дээх орто оскуола, Кутана;
* 11 №-дээх орто оскуола, Чагда;
* 13 №-дээх орто оскуола, Ыллымах;
* 37 №-дээх орто оскуола, Угайаан;
* 33 №-дээх төрүт оскуола, Улуу;
* 34 №-дээх төрүт оскуола, Якокит;
* 40 №-дээх төрүт оскуола, Үөһээ Амма;
* 38 №-дэхх төрүт оскуола, Уугут.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Уси

**Уси** (кит. 無錫, пиньинь Wúxī) - Кытай Цзянсу сиригэр баар биир улахан куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн курдук, агломерациялыын 43 мөллүйүөн. Улахан промышленнай центр буолар. Тайху тула лэглэйэн сытар.
Улахан курорт куорат. Шанхай куораттан 32 км тэйиччи сытар.

## Экономиката

Уси - улахан индустриально-сайдыбыт куораттарга киирсэр. Элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.
мини|250x250пкс|Wuxi Modern Area

## Культуурата

Уси - улахан культурнай центр

[thumb|[Jichang Garden]]
## Туризм
Вуси өлкөнүн маанилүү кооз туристтик шаары жана улуттук тарыхый-маданий шаар. Шаардын ичинде Тайху көлү Юантоужу, Лингшан гигант Будда, Нианхуа булуңу, Вуси Кытай телекөрсөтүү жана телекөрсөтүү базасы, Лиху паркы, Чонгань храмы бар. , Huishan Ancient Town, Xihui Scenic аймак жана башка кооз жерлер. Вуси кездеме пристаны, акча пристаны, меш пристаны, жибек капиталы жана күрүч базары катары белгилүү. Учурда Вусиде нерселердин интернети, интегралдык микросхемалар жана биомедицина сыяктуу көрүнүктүү тармактар ​​бар; Мындан тышкары, Вуси ыңгайлуу транспортко ээ, Пекин-Шанхай экспресс жолу, Шанхай-Нанкин шаардык темир жолу жана Пекин-Шанхай жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу өтөт. 2024-жылга карата Вуси метросу, шаардык темир жол транзиттик системасы иштейт Пробег 145 километрди түзөт, шаардын түштүк-чыгышында 4E классындагы Сунан Шуофан эл аралык аэропорту бар. Экономикалык өнүгүүнүн жетишкендиктерине жетишүү менен бирге Вуси маданий жумшак күч менен да коштолот.Усиден Гу Кайжи, Ни Юнлин, Цян Му, Цянь Чжуншу ж.б., ошондой эле Цзичан бакчасы көрсөткөн байыркы жана заманбап атактуулар чыккан. , Лиюань, Юаньтоужу ж.б.. Атактуу бакчалар муундан муунга өтүп келет.thumb|Nanchan Temple and Pagoda

## Транспорт

Вуси шаары стратегиялык жактан Шанхай-Нанкин линиясынын борборунда жайгашкан.Ал байыркы замандан бери маанилүү транспорт жолу болуп келген.Анын суу транспортунун тарыхы андан да узун.Ал Тайбо кеткенден кийин казган Боду дарыясына чейин байкалат. Бул Кытайдагы эң эски канал. Пекин-Ханчжоу Чоң Каналынын казылышы Вусинин бүт аймагын камтып, Вуси Чоң Канал аркылуу өткөн жалгыз шаарга айланган.Азыркы мезгилде 1906-жылы Шанхай-Нанкин темир жолунун Сиху бөлүгү кыймылга ачылган жана Вуси азыркы кездеги транспортко ээ боло баштады.Чэн, Сии, Сиху, Сису жана башка шоссе жолдору биринин артынан бири курулуп, Вусинин транспорттук түйүнүн түзүүнүн башталышын белгиледи.

Бүгүнкү күндө Вуси аркылуу көптөгөн экспресс жолдор, улуттук магистралдар жана жогорку ылдамдыктагы темир жолдор бар; шаарда эл аралык аэропорттор, порттор жана метро сыяктуу толук үч өлчөмдүү транспорт тармагы бар. Вуси ири аймактык борбордук шаарлардын бирине айланган. Чыгыш Кытай.мини|250x250пкс|Wuxi TaiLake New City
Panda Electronics

**Panda Electronics** — Кытай биир саҥа атаҕар туран эрэр тэрилтэ. Араас сотовай телефоннары оҥорон таһаарар. Дойду биир телекоммуникационнай центра. Салалтата — Нанкин.
Свердловскай уобалас

**Свердловскай уобалас**, (Нууччалыы: Свердловская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Екатеринбург.

Тэриллиитэ: Тохсунньу 17-гэр, 1934 сыллаахха.

## География

Кирбиилэһэр — Пермь кыраайын, Коми, Башкортостан республикалары, Тюмень уобалаһын, Курган уобалаһын, Челябинскай уобалаһын уонна ХМАУ-ны кытта.

Свердловскай уобалас — Ураал саамай улахан региона. Уобалас ортоку уонна хотугу Ураал хайаларга, уонна Аргаа-Сибиир дэхси сирин арҕаатыгар сытар. Саамай үрдүк үрдэлэ — Конжаковскай таас хайа (1569 м).

Климата континентаальнай, тохсунньу орто температуурата −16, −20&nbsp;°C , от ыйын киэнэ +16, +19&nbsp;°C. Халлаан уутун түһэрэ, сылга — 500 мм.

### Сир баайа

Сиртэн хостонор баайдарынан уобалас баай — кыһыл көмүс, платина, асбест, бокситтар. Тимир, никель, хром, марганец уонна алтан рудаалара.

## Демография

## Экономика

Хара уонна өҥнөөх металлургия баһылыыллар, (31 % уонна 19 % уобалас уопсай промышленнай оҥорон таһаарыытыттан). Ураан уонна тимир руудаларын уоҕурдааһын байытааһын.

Сэрии сэбтэрин, ытар тэриллэри, тааҥкалары (Уралвагонзавод) оҥороллор.

## Сигэлэр

* Э. Россель (уобалас губернатора) саайта (нуучч.) 
* Уобалас правительствотын саайта (нуучч.)
* Уобалас туһунан энциклопедия (нуучч.)
Нинбо

**Нинбо** (кит. трад. 寧波, упрощ. 宁波, пиньинь Níngbō: ол аата "Хокку Долгуннар") - Кытай Чжэцзян сиригэр баар улахан куорат, манна кытай аармыйатын салалтата баар. Нэһилиэнньэтэ 7 мөллүйүөн, агломерациялыын 31 мөллүйүөн, онтон Шанхай куораттын оруобуна 100-чэкэ мөллүйүөн киһи буолар. Нинбо куорат Шанхайтан 34 км тэйиччи соҕуруу диэки сытар. 

thumb|Нинбо саҥа дьылабыай сыантыра
Саҥа чааһа

**Саҥа чааһа** эбэтэр **саҥа сороҕо** — тыл төрүт суолтатынан, хайдах уларыйарынан, этиигэ туттулларынан атын тылтан уратылаах буолар. Итиннэ олоҕуран тыллары тус-туспа бөлөххө араараллар. Ону саҥа чааһа диэн ааттанар. Холобур, предмети бэлиэтиир саҥа чааһа аат тыл буолар, оттон хайааһыны туохтуур көрдөрөр.

Саха тылыгар маннык саҥа чаастара баар:
# Аат тыл (сир, мас, кинигэ, оҕо).
# Даҕааһын аат (кыһыл, саҥа, эйэҕэс).
# Ахсаан аат (биэс, онус).
# Солбуйар аат (мин, ити, хас).
# Туохтуур: тус туохтуур, аат туохтуур, сыһыат туохтуур (бар, барар, бараары).
# Сыһыат (түргэнник, сотору, олус).
# Эбиискэ (дуо, дуу, эрэ).
# Дьөһүөл (курдук, устун, тухары).
# Сыһыан тыл (ама, арааһа).
# Ситим тыл (уонна, оттон).
# Саҥа аллайыы (тыый, ычча).

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Даҕааһын аат

**Даҕааһын аат** — саҥа чааһа.
Бирэдьимиэт, көстүү бэлиэтин көрдөрөр уонна *ханнык? хайа? хайдах? ханнааҕы? хаһааҥҥы? туохтаах?* диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһа даҕааһын аат дэнэр.
Бирэдьимиэт бэлиэтэ диэн
* хаачыстыбата (үчүгэй, итии, сырдык);
* быһыыта (төгүрүк, ньолбоҕор, суон);
* кээмэйэ (улахан, кэтит, бөдөҥ);
* өҥө (күөх, саһархай, ала), о.д.а. буолар.

## Даҕааһын аат арааһа

* Төрүт — маҥан, ыраас, саҥа, кирдээх, төгүрүк, токур
* Үөскээбит — оҕо-мсох, кэй-иик, тыа-тааҕы, саас-кы, сайыҥ-ҥы, дьиэ-лээх
* Киирии — чиэһинэй, сиэрэи, муудараи
* Ааттыйбыт — күүстээх (кыайар), эдэрдэр (бааллар), саҥаны (биллибит)

Даҕааһын аат уларыйбат, этиигэ быһаарыы буолар.
Холобур: күүстээх киһи, күүстээх киһиттэн, күүстээх дьон.

Этиигэ кэпсиирэ буоллаҕына, кэпсиирэ сыһыарыытын ылынар.
Холобур: Эн күүстээххин, биһиги эмиэ күүстээхпит.

Даҕааһын аат бэйэтэ быһаарар тыллаах буолуон сөп: олус кэрэ айылҕа, наһаа суон тиит, ураты интэриэһинэй кинигэ.
Ааттыйбыт даҕааһын элбэх ахсаан уонна тардыы сыһыарыытын ылар, падьыаһынан уларыйар кыахтаах. Этиигэ туһаан, кэпсиирэ, толоруу буолуон сөп.
Холобур: Күүстээхтэр кыайыахтара. Ким? — күүстээхтэр. Күүстээххин дьэ биллибит. Тугу биллибит? — күүстээххин. Күүстээҕи күүстээх баһыйар. Кими баһыйар? — күүстээҕи. Уол чахчы күүстээх эбит. Хайдах эбитий? — күүстээх эбит.
 
Сорох даҕааһын аат тылга толору көспүт: кырдьаҕас (старик), ыраахтааҕы (царь), өстөөх (враг), муҥурдаах (аппендицит), бэлиэлээх (кырынаас), о.д.а.
 
* *Хоһуйар:* аламаҕай, иһирэх, килбик, номоҕон, сайаҕас, сайдам, талыы, талба, уйаҕас, ылбаҕай, ыллам, элэккэй.
* *Сэргиир:* амарах, бүгүрү, сытыары, улгум, холку, чэбэр, чэнчис, чобуо.
* *Сирэр:* баламат, дьалаҕай, дьалбаа, көлөөк, мунутах, нэс, салаҥ, сүөргү, холус, холуон.
* *Сэмэлиир:* бардам, моҕус, ордугурҕас, өрүскэ, силээхтэ, соллоҥ, устугас, хабыр.
* *Сиилиир:* аҕыл, көҥөс, көрүнньүк, улдьаа, сонумсах, сыылба, харам.
* *Сэниир:* ааргы, дэбдэҥ, дьэллик, нэгэй, сэлээр, түҥкэтэх.
* *Бал-бааччы этэр:* сэлээрчэх, сидьиҥ, сиэхсит, содур, чолоҕор, чугуччу.
 

## Даҕааһын аат үөскүүр ньымата
Даҕааһын аат атын саҥа чааһыттан уонна даҕааһынтан араас ньыманан үөскүүр.

## Даҕааһын ааты саҥарар саҥаҕа туттуу

Даҕааһын аат кэпсэтии да тылыгар, уус-уран айымньыга да бэрт киэҥник туттуллар. бирэдьимиэт бэлиэтин көрдөрөр буолан, тылы-өһү олус байытар, киэргэтэр. Саха тылыгар араас бэйэлээх синоним, антоним суолталаах даҕааһын олус элбэх. Ол ордук олоҥхо баай-талым тылыгар толору көстөр.
Даҕааһыны көспүт суолтаҕа туттар түбэлтэ эмиэ элбэх буолар: *тимир күрдьэх — тимир сүрэх. Кыһыл тылынан кынаттанар*.
 
Кэнники кэмҥэ нуучча тылын сабыдыалынан даҕааһын ааты аат туохтуур үтүрүйэн эрэр: сабыылаах түннүк — сабыллыбыт түннүк. Онтон сылтаан тыл, биир халыыпка киирэн, иинэр-хатар, этигэн күүһэ мөлтүүр.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**Аллайыаха улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Быйаҥныыр алын оскуола;
* Бөрөлөөх төрүт оскуолата;
* Оленегорскай орто оскуолата;
* Русскай Устье төрүт оскуолата;
* Чокуурдаах алын оскуолата;
* Чокуурдаах орто оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**Амма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын орто үөрэх тэрилтэтэ
* 15 №-дээх Идэлээх лицей (Алтан).

## Оскуолалар
* Абаҕа Кралин А.Е. аатынан агротехника орто оскуолата;
* Алтан орто оскуолата;
* Амма Наахаратын орто оскуолата;
* Амма коррекциялыыр интернат-оскуолата;
* Амма педагогика гимназията;
* Амма Короленко В.Г. аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Амма 2 №-дээх орто оскуолата;
* Бөтүҥ орто оскуолата;
* Болугур орто оскуолата;
* Маай орто оскуолата;
* Мээндиги Караканов П.И. аатынан орто оскуолата;
* Сатаҕай орто оскуолата;
* Соморсун орто оскуолата;
* Сулҕаччы Константинов И.И. аатынан орто оскуолата;
* Сэргэ Бэс төрүт оскуолата;
* Чакыр орто оскуолата;
* Чапчылҕан Лобанов Ф. аатынан орто оскуолата;
* Эмис Новиков В.М. - Күннүк Уурастыырап аатынан орто оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Мюллер Герта

200px|thumb|right|Герта Мюллер
**Мюллер Герта** (, 1953–) — ниэмэс, румыын суруйааччыта, Нобель литератуураҕа бириэмийэтин 2009 сыллааҕы лауреаата.

1953 сыллаахха Румынияҕа ниэмэс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүт тыла ниэмэс, кэлин румын тылын үөрэтэн билбит. Филолог үөрэхтээх, собуокка тылбаасчытынан үлэлээбит. 1970-с сылларга политическай көрүүлэрин иһин кэтэбилгэ сылдьыбыт. 1987 сыллаахха Германияҕа көспүтэ.

Герта Мюллер диктатура кэмигэр олоҕу судургу соҕустук, улаханнык үөйбэккэ-хаайбакка, ыйбакка-кэрдибэккэ, наһаалаабакка ойуулуур дииллэр литератуура критиктара. Кини романнарыгар киһи олоҕун уоппута дьылҕа тугу бэлэмнээбититтэн сылтаан кэрэ эбэтэр мөкү буолара, ол да буоллар киһи дуу кии дуу буолара онтон тутулуга суоҕа кэпсэнэр. 

## Быһаарыылар
Анаабыр улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Анаабыр улууһа|Анаабыр улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Сааскылаах орто оскуолата;
* Улахан Күөл көһө сылдьар алын оскуолата;
* Эбэлээх орто оскуолата;
* Үрүҥ Хайа орто оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Ашока

**Ашока** (Деванагари: अशोकः, б.э.и. 304 – 232) диэн Индия Маурья династиятын баhылыга. Б.э.и. 269-232 сс. Индия субконтиненын улахан өттүнэн баhыйбыта: аныгы Индия, Пакистан, Афганистан уонна Баҥладеш сирдэрэ. Индия историятын биир улуу баhылыга буолар. Кини салалтатын кэмигэр буддизм киэҥник тарҕаммыта.
Улуу Акбар

200px|right

**Дьалал уд-Дин Муhаммад Акбар** (لال الدین محمد اکبر), **Улуу Акбар** (Алтынньы 15, 1542 – Алтынньы 27, 1605), Моҕол Империятын үһүс баhылыга. Империя төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын тухары Моҕол Империята Хоту Индия улахан өттүгэр тэнийбит.
Мустафа Кемал Ататүрк

right|250px|thumb|Мустафа Кемал Ататүрк
**Мустафа Кемал Ататүрк** () (1881, Ыам ыйын 19 — 1938, Сэтинньи 10) диэн Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ. Идэтинэн сэрииhит.

1881 сыллаахха ыам ыйын 19 эбэтэр кулун тутар 12 күнүгэр (хаһан төрөөбүтэ чопчу биллибэт, бэйэтэ ыам ыйын 19 күнүгэр бэлиэтиир эбит, онон Туурсуйаҕа билигин бу күн бэлиэтииллэр) Салоники куоракка төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр Мустафа диэн ааты биэрбиттэрэ. Кемал («уһулуччу») диэн ааты байыаннай училищаҕа математикаҕа дьоҕурун иһин биэрбиттэрэ.

Аармыйаҕа коррупцияны утары хас да кистэлэҥ уопсастыбалары тэрийбитэ, онтон 1908 с. өрөбөлүүссүйэ кэмигэр Энвер Бейдыын сатаспакка политкаттан туораабыта. Италияны кытта 1911—1912 сыллардааҕы сэриигэ уонна Иккис Балкаан сэриитигэр 1913 с. кыттыбыта. Бастакы аан дойду сэриитигэр дьоҕурдаах армия офицера быhыытынан биллибитэ. Дарданелланы Антанта күүстэриттэн көмүскүүр сэриилэри салайбыта. 

Аан бастаан түрк омугун салайааччытын быһыытынан 1917 с. Германия Түркийэ ис дьыалатыгар орооһоору гыммытын утаран бэйэтин биллэрбитэ. Осман Империята сэриигэ хотторон эстиитин кэнниттэн саҕаламмыт тутулуга суох буолуу сэриитигэр, Ататүрк түрк дьонун басхана. 1919 с. гириэк сэриилэрэ Измир куоракка киирбиттэрин кэннэ Мустафа Кемал Анатолияҕа утарсыыны тэрийбитэ. Быстах кэмнээх дьаhалтаны Анкараҕа тэрийбитэ. Анатолия бу кэмҥэ Стамбууллааҕы султаан бырабыыталыстыбатын кытта сыһыаны быспыта. 1920 с. Анкарааҕа кинини Омук улуу мунньаҕын (түмэнин) бэрэстээтэлинэн талбыттара. Гириэктэри Кыра Аазияттан үүрбүтэ, Антанта судаарыстыбаларын Түркийэҕэ арыый табыгастаах дуогабарга илии баттыылларыгар күһэйбитэ, дойдуну босхолообута. 

Урукку султанааты уонна халифааты суох гыммыта уонна Түркийэ Өрөспүүбүлүкэтин тэрийбитэ. 1923 с. бастакы президент буолбута, онтон 1927, 1931 уонна 1935 сс. хос талыллан үлэлээбитэ. Ататүрк президеннааhынын кэмигэр политика, экономика уонна култуура эйгэлэригэр элбэх уларыта тутууну ыыппыта. Ол курдук Түркийэ аныгылыы, демократ уонна таҥара дьиэтиттэн тутулуга суох тэриллиилээх ил буолбут. Түркийэ тас политиката дойду толору тутулуга суох буолуутугар туһаайыллыбыта. Түркийэ Нациялар Лиигаларыгар киирбитэ уонна ыалыы судаарыстыбалары кытта, бастатан туран Грецияны уонна Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордуу сыһыаннары олохтообута. Ататүрк реформаларын бириинсиптэрэ Кемализм дэнэллэр.

Морис Перно диэн француз суруналыыһыгар М. Кемал былааска чиҥник олорон баран эппит: 

Ататүрк — «Аҕа түрк» — диэн ааты Түркийэ Улуу национальнай мунньаҕа (Түмэнэ) 1934 с. иҥэрбитэ.

Ататүрк Стамбуулга 1938 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр 57 саастааҕар ыалдьан өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Уиллиам Уайлер

**Уиллиам Уайлер** () (От ыйын 1, 1902 – От ыйын 27, 1981) диэн АХШ киинэ режиссера.

## Фильмографията
**[[Crook Buster]]* (1925)
**[[The Love Trap]]* (1929)
**[[The Shakedown]]* (1929)
**[[Hell's Heroes]]* (1930)
**[[The Storm]]* (1930)
**[[A House Divided]]* (1931)
**[[Tom Brown of Culver]]* (1932)
**[[Counsellor at Law]]* (1933)
**[[Her First Mate]]* (1933)
**[[Glamour]]* (1934)
**[[Barbary Coast]]* (1935)
**[[The Good Fairy]]* (1935)
**[[The Gay Deception]]* (1935)
**[[These Three]]* (1936)
**[[Come and Get It]]* (1936)
**[[Dodsworth]]* (1936)
**[[Dead End]]* (1937)
**[[Jezebel]]* (1938)
**[[Wuthering Heights (film)|Wuthering Heights]]* (1939)
**[[The Letter]]* (1940)
**[[The Westerner]]* (1940)
**[[The Little Foxes]]* (1941)
**[[Mrs. Miniver]]* (1942)
**[[The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress]]* (1944)
**[[The Best Years of Our Lives]]* (1946)
**[[Thunderbolt]]* (1947)
**[[The Heiress]]* (1949)
**[[Detective Story]]* (1951)
**[[Carrie (1952)|Carrie]]* (1952)
**[[Roman Holiday]]* (1953)
**[[The Desperate Hours]]* (1955)
**[[Friendly Persuasion]]* (1956)
**[[The Big Country]]* (1958)
**[[Ben-Hur]]* (1959)
**[[The Children's Hour]]* (1961)
**[[The Collector]]* (1965)
**[[How to Steal a Million]]* (1966)
**[[Funny Girl]]* (1968)
**[[The Liberation of L.B. Jones]]* (1970)

## Сигэлэр
*
Майкл Көртис

**Майкл Көртис** () (Ахсынньы 24, 1886 - Муус устар 10, 1962) диэн АХШ киинэ режиссера. Кини Эуропаҕа биэс уонтан тахса киинэни оҥорбут, онтон Америкаҕа сүүстэн тахсаны. Ордук биллибиттэринэн буолаллар  *[[The Adventures of Robin Hood (киинэ)|The Adventures of Robin Hood]]*, *[[Angels with Dirty Faces]]*, *[[Casablanca (киинэ)|Casablanca]]*, *[[Yankee Doodle Dandy]]* уонна *[[White Christmas (киинэ)|White Christmas]]*. 1930-40 cc. Warner Bros. студияҕа үлэлээбит.

## Фильмографията

## Сигэлэр
*
Чжэцзян

**Чжэцзян** (кит. 浙江, пиньинь Zhèjiāng; у 浙江) - Кытай биир саамай илиҥҥи провинцията буолар. Территория иэнэ 102 тыс км2. Нэһилиэнньэтэ 52 мөллүйүөн. Киин уонна саамай улахан куората - Ханчжоу. Онтон арыый улахан куораттара - Нинбо, Вэньчжоу, Цзяоцзян, Цзясин, Луцяо, Шаосин, Хучжоу, Линхай, Хуанъянь уонна Цзиньхуа. 

thumb|Ханчжоу хайалара.
Ханчжоу

**Ханчжоу** (кит. 杭州, пиньинь Hángzhōu) - Кытай Чжэцзян диэн сиригэр баар улахан, Чжэцзян киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн. Дойду уонна уопсайынан аан дойду биир улахан мастыарскыайа буолар, элбэх промышленнай заводтар (уопсайа 1 млн. курдук улахан тэрилтэлэр бааллар). 38 тыһ курдук тэрилтэ халлааны уонна айылҕаны киттитэр. Куорат биир бастыҥ испииһэккэ сылдьар айылҕаны киттитэринэн (Нью Йорк, Шанхай, Тэндьиин, Москва, Токио, Осака, Сеул, Берлин уонна Париж куораттарын кытта тэҥҥэ турар.


Hangzhou-Lingyin-Tempel-36-Halle-2012-gje.jpg
Hangzhou-Lingyin-Tempel-40-Rauchopfernder-2012-gje.jpg
Hangzhou-Apotheke-14-2012-gje.jpg
Hangzhou-42-Bahnhof-2012-gje.jpg
Hangzhou-Teeplantage-02-Straeucher-2012-gje.jpg
Hangzhou-Westsee-24-Boot-Bruecke-2012-gje.jpg
TOEFL

**TOEFL** (Test of English as a Foreign Language) — АХШ уонна Канаада дойдуларыгар туттуллар тыл экзээмэнэ, английскай тылга. Бу экзамены бу дойдуларга олохсуйа уонна үөрэнэ бараргар туттараҕын, сороҕор ХНТ эмиэ тутар.

## Өссө маны көр

* IELTS
* Permanent Resident
Псков уобалаһа

**Псков уобалаһа**, (Нууччалыы: Псковская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Псков.

Тэриллибитэ Атырьах ыйын 23-кэ, 1944-үс сылга.

Кирбиилэһэр – Ленинград, Новгород, Тверь, Смоленскай уобаластары, уонна үс омук госудаарствалары кытта – Эстония, Латвия уонна Белорусия.

## География

Уобаласка үс тыһыынчаттан тахса күөл баар, Европаҕа кэриҥинэн үһүс улахан – Чудской күөл.

## История

910-ус сылтан, 1348-ыс сылга диэри, уобалас сиригэр Псков княжествота баар эбит (Новгород састаабын иһигэр).

1348-ыс сылга Новгородтан автономияны ылан, аны Псков республиката буолбут.

1510-ус сылтан ыла Улуу Москва княжествотын (оччотооҕу Россия) иһигэр.

## Демография

Псков уобалаһа – саамай депопупяцияланар регион. Эдэр ыччат атын дойдуларга көһөрө, оҕолор төрөөһүннэрэ аччааһын, нэһилиэнньэ кырдьыыта, улуу аҕа сэрии содуллара – ити фактордар бары дьайыыллар. Холобура, 1926 сыл биэрэпиһинэн, билиҥҥи уобалас сиригэр 1 мөл. 768 тыһ. киһи олорбут; 1990-ус сылга номнуо 844 тыһ.; билигин (2008 сылга), уобаласка 705 эрэ тыһыынча киһи баар.

Тоҕуһуонус сыллардаахха, уобаласка учуонайдар «Россия депопуляциятын киинэ» диэн хос аат биэрбиттэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Уобалас официаальнай саайта (нуучч.) 
* Псков уобалаһын солуннара - "Псковская правда" хаһыат (нуучч.)
GTA

**GTA** диэн тыл хас да өйдөбүллээх буолар

* Grand Theft Auto - көмпүүтэр оонньуулара
* Grand Theft Auto - 1 - бастакы оонньуута
* Global Technology Associates - АХШ дойдутугар баар тэрилтэ
Grand Theft Auto

thumb|200px|Grand Theft Auto сериятын логотиба

**Grand Theft Auto (GTA)** (МФА: , кылг. ***GTA***)  диэн — Британияҕа үлэлиир Rockstar North (урукку аата DMA Design) хампаанньа оҥорбут уонна сүнньүнэн сайыннарар көмпүүтэр мультиплатформеннай оонньуулар сиэрийэлэрэ. Кини хас чаастартан турар. Оонньуу Шотландия дойдутугар оҥоһуллубут. Билигин АХШ бас билэр. Айааччылара Rockstar North уонна Rockstar Leeds. Онньууну Rockstar Games хампаанньа таһаарар.    Бастакы  оонньуу 1997 сыллаахха тахсыбыта. Бу оонньууларга киһи буруйу оҥорооччу оруолун толорон, сакааһынан өлөрөр, бааннары халыыр уо.д.а.

## Оонньуулар
**Grand Theft Auto**
* Grand Theft Auto (1997: PC уонна PlayStation, 1999: Game Boy Color)
** Grand Theft Auto: London, 1969 (1999)
*** Grand Theft Auto: London, 1961 (1999)
**Grand Theft Auto II**
* Grand Theft Auto 2 (1999: PC уонна PlayStation, 2000: Dreamcast уонна Game Boy Color)
* Grand Theft Auto Advance (2004): (Game Boy Advance)

**Grand Theft Auto III**
* Grand Theft Auto III (2001: PlayStation 2, 2002: PC, 2003: Xbox)
* Grand Theft Auto: Vice City (2002: PlayStation 2, 2003: PC уонна Xbox)
* Grand Theft Auto: San Andreas (2004: PlayStation 2, 2005: PC уонна Xbox)
* Grand Theft Auto: Liberty City Stories (2005: PSP, 2006: PlayStation 2)
* Grand Theft Auto: Vice City Stories (2006: PSP, 2007: PlayStation 2)
**Grand Theft Auto IV**
* Grand Theft Auto IV (2008: Xbox 360 уонна PlayStation 3 (29 муус устар 2008), PC (3 ахсынньы 2008)
** Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned (олунньу 2009)
** Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony (2009 3/4 квартала)
* Grand Theft Auto: Chinatown Wars: (2008: Nintendo DS, релиhа: 20 кулун тутар 2009)

## Сигэлэр

* Официал уэбсайта
* Grand Theft Auto уэбсайта
Grand Theft Auto IV

**Grand Theft Auto IV**(Массыына Уорааччы Киһи IV)*Иҥнэри бичик* — видео оонньуу, Grand Theft Auto саҥардыллыбыт тохсус оонньуута. 2008 сыл муус устар 29 сылыгар PlayStation 3 уонна Xbox 360 приставкаларга анаан таһаарыллыбыта. Сыл буолан баран тус көмпүүтэрдэргэ оонньуурга аналлаах барыла тахсыбыта. Олоххо баар курдук 3D Drive US технологиятынан оҥоһуллубут (АХШ).

Атыы бастакы нэдиэлэтигэр 6 мөл. куопуйа 500 мөл. дуолларга атыыламмыта. Оҥорооччулар ороскуоттара - $ 100 мөл. Медиа-индустрияҕа уһулуччу көрдөрүүтүн иһин GTA IV Гиннес рекордарын кинигэтигэр киирбитэ.

## Быһаарыылар
Моцарт Вольфганг Амадей

thumb|right|225px|Вольфганг Амадей Моцарт
**Йога́нн Хризосто́м Вольфганг Теофи́л Мо́царт** (ниэм. *Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart*, биллэринэн **Вольфганг Амадей Моцарт**, ниэм. *Wolfgang Amadeus Mozart*, төр. 1756 сыллааха тохсунньу 27 Зальцбурга, өлб. 1791 сыллааха ахсынньы 5 Венаҕа) — улуу аустрийскай композитор, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венскай классическай оскуолаларын биллэр представителэ. 

Моцарт абсолютнай истэр (слух) уонна импровизацияҕа дьоҕурдаах этэ.

Кини 1784 сыллаахтан масон буолбута.

Моцарт суруйбут опералара: («Фигаро уруу», «Аптаах флейта»), 41 симфонияр, скрипка уонна фортепиано сонаталара уонна концертара, Реквием.
Булуҥ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Булуҥ улууһа|Булуҥ улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ
* 33 №-дээх Идэлээх училище (Тиксии).

## Оскуолалар
* Арктика элбэх профиллээх гимназията (Тиксии);
* Тиксии 1№-дээх орто оскуолата;
* Тиксии 2№-дээх орто оскуолата;
* Күһүүр орто оскуолата;
* Таймылыыр орто оскуолата;
* Боpоҕон орто оскуолата;
* Хара Уулаах орто оскуолата;
* Быковскай орто оскуолата;
* Сииктээх алын оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Үөһээ Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 10 №-дээх Идэлээх лицей (Үөһээ Бүлүү).

## Оскуолалар
* Өргүөт орто оскуолата;
* Сургулуук орто оскуолата;
* Тамалакаан орто оскуолата;
* Ороһу орто оскуолата;
* Н.Г.Золотарев-Якутскай аатынан Хаpбалаах орто оскуолата;
* Далыр орто оскуолата;
* Хоpо Чиряев Г.Н. аатынан Хоро орто оскуолата
* Кырыкый төрүт оскуолата;
* Дүллүкү орто оскуолата;
* Оҥхой төрүт оскуолата;
* Маҕаас орто оскуолата;
* Балаҕаннаах төрүт оскуолата;
* Быракаан төрүт оскуолата;
* Үөһээ Бүлүү Барахов И.Н. аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Боотулу орто оскуолата;
* Нам Романов Н.С. аатынан орто оскуолата;
* Кэнтик орто оскуолата;
* Мэйик төрүт оскуолата;
* Туобуйа орто оскуолата;

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Үөһээ Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Үөһээ Халыма улууһа|Үөһээ Халыма улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Аpыылаах орто оскуолата;
* Зырянка орто оскуолата;
* Зырянка 1 №-дээх алын оскуолата;
* Нелемнэй орто оскуолата;
* Угольнай орто оскуолата;
* Үөһээ Халыма төрүт оскуолата;
* Зырянка 2 №-дээх алын оскуолата;
* Утайа төрүт оскуолата;
* Зырянка оробуочай ыччыт киэһээҥҥи оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Варанаси

**Варанаси** ( **Varanasi** (, ), also commonly known as **Benares** or **Banaras** (, , **' ) and **Kashi** (, , **' ), ) - Индия дойдутугар баар Уттар Прадеш штатыгар улахан куорат, иудаизм итэҕэллээхтэргэ улахан болҕомтону уурар куорат. Аан Дойду итэҕэлин киинэ буолар (Ватикан тэҥэ). Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн, эргинниин 9 мөллүйүөн курдук (2009). Улахан транспортнай узел. Элбэх университеттар. 

## Варанаси - дьон өлөр сирэ

Манна күн аайы 300 киһи (90% курат бэйэтин олохтооҕо) бэйэтигэр тиийинэр, сыл аайы 1 мөллүйүөн киһи уотка умайар, оччо же киһи улуу Ганга өрүскэ ууга быраҕыллан өлөр. Бу барыта сокуоннай уонна итэҕэл тутуһуутунан барар. 

## Үөрэх төрүтэ

Варанаси - Үөрэх төрүтэ буолар. Куораттан элбэх улуу учуонайдар тахсыбыттара. Манна бастакы киһи өлүүтүн үөрэтэр институт баар буолбута. Манна бастакы санскрит суруйбуттара.

## Быһаарыылар
Уттар Прадыш

**Уттар Прадыш** (Уттар Прадеш, **Uttar Pradesh**, उत्तर प्रदेश, اتر پردیش ) - Индия биир саамай улахан штата буолар уонна нэһилиэнньэтинэн саамай улахан буолар. Иэнэ 243,288 тыс. км2. Нэһилиэнньэтэ 201 мөллүйүөнтэн тахса (2009). Киин куората - Лакхнау. Онтон арыый улахан куораттара - Канпур, Агра, Варанаси, Мератх, Илахабад (Аллахабад), Газиабад у.д.а.

## Уттар Прадыш бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 23 (Уттар Прадеш) — Кисан Дивас

## Быһаарыылар
Арассыыйа экономикатын оройуоннара

right|400px|Карта экономико-географических районов

Билигин, Арассыыйа экономикатын оройуоннааһыныгар 11 экономика оройуонун (ЭР) араараллар:

# Киин экономика оройуна
# Киин-Чернозём экономика оройуона
# Илин Сибиир экономика оройуона
# Уһук Илин экономика оройуона
# Хотугу экономика оройуона
# Хотугу Кавказ экономика оройуона
# Хотугулуу-Арҕаа экономика оройуона
# Волга экономика оройуона 
# Ураал экономика оройуона
# Волга-Вятка экономика оройуона
# Арҕаа Сибиир экономика оройуона

Ил статистика тэрилтэлэрэ дойдуну 12 оройуоҥҥа араараллар, Калининград уобалаһын туспа оройуонунан ааҕаннар – тоҕо диэтэххэ, урут кини Балтия экономика оройуонугар киирэ сылдьыбыт. 2006 сылтан саҕалаан ити уобаласка «Калининград ураты экономика зоната» тэриллибит.

Ити оройуоннаһын 1967-тэ сылтан уларыйбакка турар (ити сылга, Саха Сирэ Илин Сибииртэн Уһук Илиҥҥэ көһөрүллүбүтэ).

## Өссө маны көр
* Арассыыйа федерал уокуруктара
* Арассыыйа экономикатын географията
* География

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Экономика оройуоннара (нуучч.)
Кузьмин Вадим Романович

200px|thumb|right|Кузьмин Вадим Романович
**Кузьмин Вадим Романович** (11.10.1948—01.11.2008) — техника билимин дуоктара, профессор, СӨ НА академига.

## Олоҕун олуктара
* 1948 сыл алтынньы 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1966 сыллаахха Дьокуускай 26 №-дээх оскуолатын кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ.
* 1972 сыллаахха Харьков куоракка авиация институтун, ол кэнниттэн аспирантураны бүтэрэр.
* 1978 сыллаахха кандидат диссертацияны көмүскүүр, темата: «Напряженно-деформированное состояние в зонах концентрации напряжений при однократном и циклическом нагружениях».
* 1990 сыллаахха доктор диссертацияны көмүскүүр, темата: «Прогнозирование хладостойкости элементов конструкций».
* 1978 сыллаахха Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтугар стажердуур, ол кэнниттэн алын наука сотрудниктыыр.
* 1979—1992 ссс. Саха Ил универститетыгар матырыйаал утарыытын кафедратын сэбиэдиссэйэ, университетка наукаҕа проректор.
* 1992 сыллаахха кини туруорсуутун түмүгэр Үрдүк оскуолаҕа, наукаҕа уонна техника политкатыгар Ил комитета тэриллэр (кэнники Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитета), уонна кини бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1998—2001 сс. Саха сиринээҕи Наука киинин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2001—2002 сс. Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитетын бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу.
* 2002—2007 сс. СӨ вице-президенын наукаҕа советник.
* 2007 сыл муус устар 13 күнүгэр Наукаҕа, үрдүк уонна орто анал үөрэх комитета Ил комитетын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытанан ананар.
* 1993 сыллаахха СӨ НА академигынан талыллар
* 2008 сыл сэтинньи 1 күнүгэр өлбүтэ.

## Үлэлэрэ
Сүрүн темалар техника тымныыны тулуйуу, металлар бөҕөлөрө. 

* 100 тахса наука үлэлэрин ааптара уонна хос ааптара
* 4 монография
* 6 үөрэх пособиелара.
 
## Ылыллыбыт сирэ
* СӨ НА саайта
Николаев Анатолий Павлович

200px|thumb|right|Николаев Анатолий Павлович
**Николаев Анатолий Павлович**, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр Кэбээйи улууһун Бастакы Лүччүн нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Саха театрыгар 1974 сыл балаҕан ыйын 6 күнүттэн үлэлиир.

2017 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата буолбута.

## Айымньылара
* Кочкарев, "*Кэргэн кэпсэтии*" Гоголь Н. В.
* Черняк "*Дойду киһитэ Ньукулай Дорогунов*" Былатыан Ойуунускай
* Герцог Албанский "*Лир хоруол*" Шекспир,
* Гавриил Никифоров (Манньыаттаах уола) "*Эргиллиэм хайаан да...*" Харысхал В.

## Ылыллыбыыт сирэ
* Саха театрын ситим-сирэ
Үөһээ Дьааҥы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**. 	

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 32 №-дээх Идэлээх техника училищета (Баатаҕай).

## Оскуолалар
* Аpыылаах орто оскуолата;
* Адыаччы ( В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолата);
* Баатаҕай орто оскуолата;
* Боруулаах орто оскуолата;
* Верхоянскай Новгородов М.Л. аатынан орто оскуолата;
* Дулҕалаах Котельников И.И. аатынан орто оскуолата;
* Сартаҥ орто оскуолата;
* Суордаах орто оскуолата;
* Табалаах орто оскуолата;
* Эҥэ  орто оскуолата;
* Элгэс орто оскуолата;
* Эһэ Хайа орто оскуолата;
* Барылас алын оскуолата;
* Боpонук орто оскуолата;
* Остуолба төрүт оскуолата;
* Үүттээх алын оскуолата;
* Алыһардаах алын оскуолата;
* Мачах алын оскуолата;
* Оһохтоох алын оскуолата;
* Токума алын оскуолата;
* Чөрүмчэ алын оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство (АХШ)

**Кутталлаах быһыы майгы ситуациатын салайар Федеральнай агентство** (**FEMA (The Federal Emergency Management Agency)**) - АХШ биллибэт көстүбэт сэриитин күүһэ. ФЕМА Иракка уонна Афганистаҥҥа кыттыбыта. Билигин Израиль МОССАД аармыйатын кытта Иран дойдутугар улахан сверхсекретнай спецоперация оҥороору сылдьаллар.
Тадж Махал

**Тадж Махал** (, ) — Индия дойдутугар Агра куоракка баар улахан мааны мавзолэй. 

1983 сыллаахха ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун тиһигэр киллэрбитэ.
Улахан туризм сирэ. Сыл аайы 300 мөллүйүөн киһи сылдьар.

## Галерея


Image:Taj_02.jpg
Image:Taj Mahal Eternal, Agra, India.jpg|Ууга күлүгэ
Image:Taj_08.jpg
Image:Taj Mahal Mosque 2, Agra, India.jpg|Мэчиэт
Taj Maha Mosque at sunset, Agra, India.jpg
Taj Mahal, Minaret, Agra, India.jpg
Taj Mahal, Twilight, Agra, India.jpg
Taj Mahal 3, Agra, India.jpg
Taj Mahal, People, Agra, India.jpg
Image:Taj_12.jpg
Image:TajMahalbyAmalMongia.jpg
Image:Taj Mahal-11.jpg|Джамна өрүстэн көстүү
Image:Agra-Taj-Mahal-Mausoleum-Apr-2008-07.jpg|Борук-сорукка
Image:Agra-Taj-Mahal-Mausoleum-architecture-Apr-2008-04.JPG
Image:TajGardenWide.jpg
Image:Entrance fort.jpg
Image:Taj Mahal finial-1.jpg
Image:Taj Mahal at dawn.jpg|Туманнаах сарсыарда
Агра

**Агра** (**आगरा**) — Индия дойдутугар баар улахан культурнай, экономически сайдыылаах улахан куорат, Уттар Прадыш штатыгар баар. Куоракка аан дойдуга кэрэ көрүҥүнэн киэҥник биллэр Тадж Махал баар. Элбэх университеттар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөлүйүөн, эргинниин 20 мөлүйүөн.
Бүлүү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г аатынан педагогика колледжа.

## Анал алын үөрэх тэрилтэтэ
* 31 №-дээх Идэлээх училище (Бүлүү).
* 31 №-дээх Идэлээх училище. Кыһыл Сыырдааҕы филиал.

## Оскуолалар
* Кыһыл Сыыр орто оскуолата
* Баппаҕаайы М. А. Алексеев аатынан орто оскуолата
* Боpоҕон орто оскуолата
* Бастакы Күүлэт орто оскуолата
* Мастаах А. А. Миронов аатынан орто оскуолата
* Халбаакы орто оскуолата
* Хампа С. Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх орто оскуолата
* Хампа 2 №-дээх орто оскуолата
* Чочу И. М. Гоголев аатынан орто оскуолата
* Чернышевскай орто оскуолата
* Дьөккөн Н. А. Кондаков аатынан орто оскуолата
* Кыргыдай Д. А. Гуляев аатынан орто оскуолата
* Тылгыны орто оскуолата
* Тоҕус гимназията
* Бөкчөҥөө орто оскуолата
* Лөкөчөөн орто оскуолата
* Хаҕын орто оскуолата
* Үгүлээт орто оскуолата
* Иккис Күүлэт Н. А. Алексеев аатынан орто оскуолата
* Тааһаҕар Н. Н. Каратаев аатынан орто оскуолата
* Кыаданда К. С. Чиряев аатынан төрүт оскуолата
* Сосновка алын оскуолата - оҕо саада
* Өкүндү төрүт оскуолата
* Староватово алын оскуолата - оҕо саада
* Бүлүү 3 №-дээх Н. С. Степанов аатынан орто оскуолата
* Бүлүү 2 №-дээх орто оскуолата
* Бүлүү 1 №-дээх Г. И. Чиряев аатынан орто оскуолата
* Бүлүү гимназията.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Эдьигээн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Эдьигээн улууһа|Эдьигээн улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 27 №-дээх Идэлээх училище (Эдьигээн).

## Оскуолалар
* Эдьигээн орто оскуолата
* Эдьигээн алын оскуолата
* Кыстатыам орто оскуолата
* Бэстээх төрүт оскуолата
* Лииндэ төрүт оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Горнай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Горнай улууһа|Горнай улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Атамай орто оскуолата;
* Бэрдьигэстээх Сэмэн Данилов аатынан 1 №-дээх орто оскуолата;
* Бэpдьигэстээх 2 №-дээх орто оскуолата;
* Бэрдьигэстээх гимназията;
* Бэрдьигэстээх алын оскуолата.
* Дьиикимдэ Софрон Данилов аатынан орто оскуолата;
* Өрт орто оскуолата;
* Кэптин орто оскуолата;
* Киpов орто оскуолата;
* Күөрэлээх орто оскуолата;
* Маҕаны орто оскуолата;
* Маҥырас Харитонов Л.Н. аатынан орто оскуолата;

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Ленскэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Ленскэй улуус|Ленскэй улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 20 №-дээх Идэлээх училище (Ленскэй).

## Оскуолалар
* Ленскэй 1 №-дээх орто оскуолата
* Ленскэй лицейа
* Ленскэй 3 №-дээх орто оскуолата
* Ленскэй 4 №-дээх орто оскуолата
* Ленскэй 5 №-дээх орто оскуолата
* Ленскэй Ахсыс көрүҥ коррекциялыыр оскуолата
* Витим Охно орто оскуолата
* Витим орто оскуолата
* Витим алын оскуолата - оҕо саада
* Пеледуй орто оскуолата
* Яpославскай орто оскуолата
* Ньүүйэ орто оскуолата
* Туpукта орто оскуолата
* Бэтинчэ Мыреев Е. аатынан орто оскуолата
* Орто Наахара орто оскуолата
* Толоон орто оскуолата
* Чамча орто оскуолата
* Нуотара орто оскуолата
* Муpья төрүт оскуолата
* Доpожнай төрүт оскуолата
* Хамpа төрүт оскуолата
* Батамай алын оскуолата
* Инньэли алын оскуолата
* Хотугу Ньүүйэ алын оскуолата - оҕо саада.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Кэбээйи улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 9 №-дээх Идэлээх училище (Сангаар).

## Оскуолалар
* Сангаар 1 №-дээх орто оскуолата
* Сангаар гимназията
* Сангаар 3 №-дээх орто оскуолата
* Куокуй орто оскуолата
* Мастаах орто оскуолата
* Нидьили орто оскуолата
* Сэбээн Күөл Степанов - Ламутскай П.А. аатынан орто оскуолата
* Сииттэ орто оскуолата
* Таҥара лицейа
* Мукучу гимназията
* Кэбээйи Эверстов Е.Е. аатынан орто оскуолата
* Сиэгэн Күөл орто оскуолата
* Арыктаах төрүт оскуолата
* Тыайа Дьяконов Н.Х. аатынан орто оскуолата
* Пpомышленнай төрүт оскуолата
* Аpыылаах алын оскуолата
* Батамай төрүт оскуолата
* Кальвица төрүт оскуолата
* Лүксүгүн төрүт оскуолата
* Баҕадьа төрүт оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Муома улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Муома улууһа|Муома улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Индигиp орто оскуолата;
* Муома орто оскуолата;
* Оpто Дойду орто оскуолата;
* Соболоох орто оскуолата;
* Төбүлэх орто оскуолата;
* Улахан Чиистай орто оскуолата;
* Муома алын оскуолата;
* Суон Тиит алын оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Нам улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Нам улууһа|Нам улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Намнааҕы Винокуров И.Е. аатынан педагогика коледжа.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 2 №-дээх Идэлээх лицей (Хараап Биэрэгэ)

## Оскуолалар
* Нам 1 №-дээх орто политехника оскуолата
* Нам 2 №-дээх орто политехника оскуолата
* Бастакы Хомустаах орто оскуолата
* Иккис Хомустаах орто оскуолата
* Бөтүҥ Сивцев - Таллан Бүрэ Е.С. аатынан орто оскуолата
* Үөдэй орто оскуолата
* Көбөкөн орто оскуолата
* Модут орто оскуолата
* Бартыһаан орто оскуолата
* Салбан орто оскуолата
* Түбэ орто оскуолата
* Хамаҕатта Шапошников Е.М. аатынан орто оскуолата
* Хамаҕатта саха-боронсуус ассоциацияламмыт орто оскуолата
* Хатырык Аммосов М.К. аатынан орто оскуолата
* Хатыҥ Арыы Винокуров И.Е. аатынан орто оскуолата
* Арбын орто оскуолата
* Затон төрүт оскуолата
* Таастаах төрүт оскуолата
* Искра төрүт оскуолата
* Маймаҕа алын оскуолата
* Никольскай алын оскуолата
* Фрунзе алын оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Нүөрүҥгүрү улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Нүөрүҥгүрү улууһа|Нүөрүҥгүрү улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
* Техника института (Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университетын филиала); 
* Уһук Илин тимир суол Ил универститета. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Новосибирскайдааҕы техника Ил университета. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Хотугулуу-илин гуманитарнай институт. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал;
* Идэлээх инновация института (Москва). Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.

## Анал орто үөрэх тэрилтэлэрэ
* Нүөрүҥгүрүтээҕи политехника колледжа;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи гуманитарнай колледж;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы финансалар уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Иркутскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал.

## Оскуолалар
* Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх гимназията;
* Нүөрүҥгүрү 2 №-дээх гимназията;
* Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 2 №-дээх Аммосов М.К. аатынан орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 3 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 6 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 13 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 15 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 17 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 18 №-дээх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү 24 №-дэхх орто оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү коррекциялыыр төрүт оскуолата;
* Нүөрүҥгүрү үөрэҕирии киинэ;
* Чульман 7 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 9 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 20 №-дээх орто оскуолата;
* Чульман 21 №-дээх орто оскуолата;
* Иенгра "Арктика" эксперименныр гуманитарий уонна культурология интернат - оскуолата. Ил үөрэх тэрилтэтэ;
* Золотинка Василевич Г.М. аатынан интернат - оскуолата;
* Серебряный Бор 14 №-дээх орто оскуолата;
* Хани 16 №-дээх орто оскуолата;
* Улахан Хатыми 10 №-дээх орто оскуолата;
* Беркакит 21 №-дээх орто оскуолата;
* Золотинка 23 №-дээх орто оскуолата;

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
От күөх каарта

**От күөх каарта** (**green card**) - АХШ дойдутугар бэриллэр докумуон, киһини идентификациалыыр, үксүн АХШ дойдутугар гражданствота суох, ол кынан баран АХШ-ка наар олорор дьоҥҥо бэриллэр. Кэнники кэмҥэ green card-ны ылыан баҕалаах ынырык элбээтэ. 

## Ыйытыы уонна эппиэт
* green card ол эбэтэр **От күөх каарта** - тугу туһалыырый?

* АХШ уонна аан дойду ханнык баҕарар муннугар олохсуйан олорор бырааптанаҕын
* АХШ дойдутун гражданина буолуохха сөп (баҕалаах буоллахха)
* АХШ уонна атын дойдуларга биизнэс аһаргар улахан табыгастаах (улахан тэрилтэлэр бары онон туһаналлар)
* Дьадаҥы дойдуттан баай АХШ дойдутугар БОСХО олохсуйа кэлэҕин
* Бипатрид буолаҕын
* ООН систематыгар үлэһитинэн киириэххэ сөп

## От күөх каарта лотереята АХШ департаменынан

Сыл аайы АХШ дойдута 10 мөллүйүөн киһиэхэ квота биэрэр, олортон сыл аайы 6 мөллүйүөнүнэн элбэх тиксэр, ол аата сыл аайы АХШ-ка 16 курдук заявление кэлэр, үксэ кытайдартан. Билигин АХШ баайа, тоттук олороллоро аан дойдуга киэҥник билиннэ, ол иһин АХШ-ка барааччылар ахсааннара эмиэ элбээтэ, онтон баҕалаах дьоннор эмиэ элбэхтэр. АХШ баайыгар ымсыыран ислам дойдулара наар теракт АХШ территориятыгар оҥоруон баҕалаах террористар ынырык элбээтэ, примерно 2 мөллүйүөн террористар АХШ территориятыгар биллибэккэ саһан олороллор, обычнай күннээҕи гражданиннар курдук.

## Сигэлэр

* АХШ иммиграционнай сирэйдэрэ

* USCIS: Green Card 
* How Do I Get a Work Permit  
* How Do I Become a Lawful Permanent Resident While in the United States?  
* 2008 Diversity Immigrant Visa Program (DV-2008)  
* State Department warning on fraudulent diversity visa websites  
* Types of employment-based Green Card application categories  
* Information for Permanent Residents  
* Petitioning Procedures: Bringing a Spouse (Husband or Wife) to Live in the United States  
* General Tips on Assembling USCIS Applications for Mailing  
* USCIS Civil Surgeons Locator  
* USA green card lottery registration
* Региональный Визовый Центр 

* Атын саайтар

* UniteFamilies.org Обсуждение проблем и поиски решений, связанных с получением гринкарты семьями 
* ImmigrationVoice Обсуждения проблем и решений. связанных с получением гринкарт на основе постоянной занятости 
* Immigration Equality Сайт американской организации, целью которой является легализация прав на гринкарту лесбиянок, геев, бисексуалов, трансгендеров и ВИЧ-заражённых людей 
* Road Map to Green Card (PDF) Схема — все легальные пути к получению американского гражданства на одной страничке. 

* Региональный Визовый Центр 

* IRS Green Card Test

## Өссө маны көр

* Халлаан күөх каарта - Эуропа дойдуларыгар олохсуйа бараргар бэриллэр
* Иммиграция

## Быһаарыылар
Аллараа Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Аллараа Халыматааҕы Хотугу норуоттар колледжтара (Черскэй).

## Оскуолалар
* Чеpскэй 1 №-дээх орто оскуолата
* Чеpскэй 2 №-дээх орто оскуолата
* Черскэй алын оскуолата
* Андpюшкино орто оскуолата
* Колымскай Таврат Н.И. аатынан орто оскуолата
* Походскай орто оскуолата
* Петушки алын оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта