Өйү-санааны аһара ыытымыахха

Олоххо өй-санаа сайдыыта туһалаах уларыйыылары киллэрдэҕинэ тупсууну оҥорор. Дьон ол иһин, өйдөрүн-санааларын сайыннаран уонна саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсаран иһиэхтэрин баҕарар санаалара улаатан хаалар. Кинилэр тиэтэйэр, ыксыыр санааларыгар элбэх саҥаны айыыны оҥоро охсон сайдыыны түргэнник ситиһэн атыттары баһыйыахтарын баҕара саныыллара аһара баран хаалар.

Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин, олоххо үчүгэйи аҕаларга аналлааҕын иһин, олохсуйбут үгэстэри тосту уларытан уонна өйү-санааны аһара ыытан кэбиһэринэн уопсай түмүккэ холбоон аахтахха куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбээн хаалар. (1,41).

Саҥаны айыыны оҥоруу киһи өйүн-санаатын икки өрүккэ араарар:

1. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын элбээн хааллаҕына өйү-санааны аһара ыытан кэбиһиигэ тириэрдэн киһи сыыһа-халты туттунуутун элбэтэн, алдьатыыны, куһаҕаны оҥорууну үксэтэр.

2. Өй-санаа саҥаны айыыны оҥорбокко таах сылдьыыта эбэтэр куһаҕан айыылары оҥоруу диэки халыйыыта сайдан иһэр олохтон хаалыыга, былыргыга, хаалбыт олоххо төннүүгэ тириэрдэр.

Сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр аналлаах саҥаны айыылар, бу икки уратыларын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Өй-санаа аһара барыытын саҥаны айыыны оҥоро сатааһын элбээһинэ аҕалар. Дьон өссө билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу саҥаны айыыны оҥоруу буолан сыыһа-халты буолара элбээн хааларыттан куһаҕаны үксэтэн кэбиһэр. Өй-санаа бу уратытын саҥаны айыыны бэйэлэрэ оҥорон олоххо киллэрбит дьон билэллэр.

Олох тупсан, сайдан иһиитэ саҥаны айыыны оҥоруулар элбээтэх-тэринэ кэлэрин киһи барыта билэр. Бары туох эрэ уратыны, атыттарга суоҕу оҥоро сатыыллара элбиирэ тиийэн кэлэр.

Туох эмэ уратыны, атыттарга суоҕу оҥоро сатааһыны артыыстар оҥороллоро үксүүр. Кинилэр атыттартан ураты буолан чорбойо сыл-дьыахтарын баҕара саныыллара элбэҕиттэн туох эмэ урут суоҕу, уратыны оҥорон дьону соһутуохтарын баҕараллар. 

Урукку кэмнэргэ араас таҥастары тиктэн уратыларын көрдөрөр буоллахтарына, билигин кэлэн сыгынньахтанан иһэллэрэ улаатан барыларын-бары көрдөрө сатыыллара элбээтэ. Ону баара дьон сыгынньах сылдьа сатыыллара кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннүү, кэхтии буоларын, бу уратыны, саҥаны айыыны оҥорор курдук сыыһа санаалара улааппытыттан билбэккэ сылдьаллар.

Араас элбэх саҥаны айыылары булан оҥоро сатааһын элбээтэҕинэ өй-санаа аһара барыыта үөскээн улаатара куһаҕаны оҥорууну үксэтэн кэбиһэр уратылааҕын быһааран сахалыы таҥара үөрэҕэ өйгө-санааҕа сөп түбэһэр хааччахтааһыны оҥоро сылдьар. 

2. Айылҕа тыынар-тыыннаахтарыттан улахан кыыллар, көтөрдөр үйэлэргэ олохсуйбут үгэстэринэн, үөрүйэхтэринэн салаллан сылдьаллар. Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн өйдөрө-санаалара ийэ кутунан, үйэлээх үгэстэринэн салаллар, ону тэҥэ, салгын куттара сайдыбатыттан оҥорор быһыыларыттан уонна үгэстэртэн бытааннык үөрэнэллэр. Былыргы өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр үөрүйэх буолбут хамсаныыларын оҥоро сылдьалларыттан олохторугар уларыйыылары киллэрэллэрэ олус бытааннык баран иһэр. 

Айылҕаҕа үөскүүр тыынар-тыыннаахтартан киһиэхэ эрэ салгын кута сайдар, ол иһин үөрэҕи, билиини түргэнник ылынан саҥа хамсаныылары оҥороро сайдар, тупсан иһэр. Кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара мөлүйүөнүнэн сылларга уларыйбат. Бу быһаарыыны сөп диэтэхпитинэ, дьон саҥаны айыыны оҥорботторо буоллар, сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрин тутустахтарына үйэлэрэ быдан уһун буолан тахсарын ситиһиэхтэрэ этэ. 

Дьон тимири уһааран олоххо туһаммыт кэмнэриттэн 2 тыһыынча сылынан сайдыы үрдүкү таһымын ситиһэн космоска тиийэ таҕыстылар эрээри, онтон туох туһаны ылыналлара биллибэт. Икки аҥы хайдыһан баран сэриилэһэн атомнай буомбаларын эһэллэрэ чугаһаан иһэр. Арай төһө эрэ кэминэн Венераҕа айылҕа сайыннаҕына, онтон сиргэ дьон олоҕо табыллыбат буолуута кэлиитигэр, күнтэн тэйэн биэрии улааттаҕына космос тымныыта сабардаан барыытыгар атын планетаҕа, Венераҕа көһөн биэриигэ туһаныахтарын сөп.

Сахалар “Айыы диэмэ” диэн үөрэхтэрэ өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр аналлаах. Куһаҕан тыллары саҥара сылдьар киһи бэйэтэ оннук үгэстэнэн хаалан, ол куһаҕанын оҥорон кэбиһэрин үөскэтиэн сөп. Өйө-санаата аһара бара сылдьар киһи “Киһи буолбатах” диэн быһаарыыга тиийэн хаалара чугаһыыр. Ол курдук, сыыһа-халты тут-тунара элбээн хаалара куһаҕаны оҥорорун үксэтэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар, ортолоругар киһи быһыылаах буолуу өйө-санаата саһан сылдьар. Киһи быһыылаах буолуу сүрүн сыалынан куруук аһара бара сылдьар өйү-санааны хааччахтаан биэрэн сыыһа-халты туттунууну аҕыйатан киһилии быһыылары оҥорууга киллэрэн биэрии буолар.

Киһи олоҕо аһара уһуна суох. Олох киһи быһыылаахтык олоруу-нан бүтэр, быстар. Үтүө киһини тиһэх суолугар атаарыыга олоҕун киһи быһыылаахтык олордо диэн этэллэр. Тыыннаах киһини “айыы буол”, “айыы үчүгэй” диэн этэн ыҥырыы өй-санаа уларыйарыгар уонна киһи оҥорор быһыытыгар сөп түбэспэт. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан сылдьарын саха киһитэ барыта билэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билбэтэҕэ буолан соруйан буккуйа сатыыллар.

Киһини санаата салайар. Аһара барар өй-санаа аһара барар быһыылары оҥорууга тириэрдэрэ киһи үчүгэйи тэҥэ, куһаҕаны элбэҕи оҥо-рон кэбиһэригэр тириэрдэр. Ону тэҥэ, табыллыбатах, сатамматах саҥаны айыылар куһаҕаны үөскэтэн иһэллэрэ элбээн хаалар.

Киһи оҥорор быһыытыттан ханнык санаалардааҕа быһаарыллан тахсар. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороро биллэр. Сахалар “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн таҥараларын үөрэҕэ этэрэ дьон үчүгэй быһыылары оҥороллорун элбэтэргэ туһалыыр. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ киһи ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырын тохтоторго аналлаах. Бу быһаарыы ордук улаатан эрэ оҕолорго оҥорор үчүгэй дьайыыта тугунан да кыайан кэмнэммэт. Оҕо улаатан иһэн ол-бу араас уратыны, ону-маны булан оҥоро сатыыра олус элбээн хааларыттан “Айыыны оҥорума” диэн этии сыыһа туттунарыттан харыстыыр аналлаах.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар айыы диэн тыл бары суолталарын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй” эрэ буолар диэн сыыһа санааҕа киирэн сылдьаллар уонна саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. Кинилэр була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара дьон сыыһа-халты туттуналларын элбэтэн сэт үөскүүрүгэр тириэртэ. Томторго 8 киһи антисептиги иһэн өлүүлэрэ ким да оҥорбот саҥаны айыытын оҥоруу буолар. Бу сымыйа үөрэҕи тарҕата сатааччылары тутан ылан сууттуохха сөп буолла.

Аһара барар өй-санаа киһи оҥорор быһыыларыгар элбэхтик сыыһа-халты туттунарын үөскэтэн куһаҕаны аҕалара үксээн хаалар. (2,51).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.