open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чярева Татьяна Афанасьевна

**Чярева Татьяна Афанасьевна** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1912 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
1943—1951 сс. партийнай курстары бүтэрбитэ.
       
1930—1938 сс. Хара сельсоветын исполкомун председателэ.
        
1938 с. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
       
1940—1955 сс. Мэҥэ-Хаҥалас райсоветын исполкомун председателин солбуйааччы.
        
1955—1973 сс. Мэҥэ-Хаҥалас партия оройуонннааҕы комитетыгар сектетарынан, статистигынан үлэлээбитэ.
        
Үлэ бэтээрээнэ.
        
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
        
1999 с. өлбүт.
Яковлев Николай Николаевич

**Яковлев Николай Николаевич** (1915—1964) — хомсомуол, баартыйа үлэһитэ.

1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
1931—1938 сс. Орто Халыма уонна Булуҥ оройуоннарын комсомол секретарынан үлэлээбит.
        
1940 с. Верхоянскай оройуонун райсоветын председателэ.
        
1948-55 сс. Горнай оройуонугар бастаан уполмингазка старшай инспектор, лугомелиоративнай станция директорын солбуйааччы, босхоломмут партийнай тэрилтэ секретара.
        
Мэҥэ-Хаҥалас райкомугар инструктор.
       
«1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, «Бочуот Знага» уордьанынан, ССРС заготовкаҕа министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
         
1964 с. өлбүт.
Яковлев Марк Романович

**Яковлев Марк Романович** — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
1954 с. Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын интитутун бүтэрэн эбии зоотехник идэтин ылбыта уонна Чурапчытааҕы МТС-ка кылаабынай зоотехнигынан үс сыл үлэлээбитэ. Кэлин «Элгээйи» совхоз кылаабынай зоотехнигынан, Аллараа Халымаҕа, «Томпо», Герой Охлопков аатынан совхозтарга директордаабыта.
           
Үлэ Кыһыл Знамята, икки «Бочуот Знага» орденнаах, хас да мэтээллэрдээх, республика Верховнай Советын депутата.
           
1996 с. өлбүт.
Федорова Марфа Захаровна

**Федорова Марфа Захаровна** — математика учуутала, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
Математика учуутала идэлээх, 41 сыл үлэлээбититтэн 34 сылын Балыктаах орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Математика учууталларын метод холбоһуктарын салайааччыта.
       
I категориялаах учуутал.
        
Учууталлар учууталлара.
       
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
       
2008 с. өлбүт.
Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата

**Петрова Екатерина Николаевна-Аллан Харата** — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

1903 с. Уус-Маайа оройуонун Петропавловскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
      
Г. О. Петров-Халлааскы уолун кэргэнэ.
      
ЯЦИК председателэ П. А. Ойуунускай сорудаҕынан 1924—1930 сс. кэргэнэ Халлааскы уола Артемьев этэрээтин эһэргэ хоту Ньылханынан, Булуҥунан, Өлүөхүмэнэн, Анаабырынан сылдьан сэбиэт былааһын олохтоспута. Онно барытыгар Екатерина Николаевна кэргэнин бойобуой доҕоро, соратнига буолан тэҥҥэ сылдьыбыт Гражданскай сэрии кыттыылааҕа буолар. 1935 с. Молотов аатынан колхозка араас үлэҕэ кыттан үлэһит быһыытынан бэйэтэ олохтоспут былааһыгар күүһүн-сыратын харыстаабатаҕа.
    
1985 с. өлбүт.
Тимофеева Екатерина Федоровна

**Тимофеева Екатерина Федоровна** 

1916 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
1936 с. Дьокуускайга советскай-партийнай оскуоланы бүтэрэн Уус-Майаҕа культура оройуоннааҕы дьиэтин инспектора.
        
1938-1940 сс. төрөөбүт оройуонугар Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин председателэ. Оройуоннааҕы УполминЗаг үлэһитэ. 1941 с. Майаҕа трактористар курстарын бүтэрэн "СХТЗ", онтон "НАТИ" трактордарынан сэриигэ барбыт дьону солбуйан үлэлээбитэ, тракторнай биригээдэ биригэдьиирэ этэ. 1944 с. Саха АССР Верховнай Советын Презиумун Ыйааҕынан "Туйгун биригэдьиир" диэн знагынан, "1941-1945 сс. Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
       
1957 с. өлбүт.
Яковлева Мария Егоровна

**Яковлева Мария Егоровна** — СӨ үтүөлээх агронома, РФ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.

1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1957 с. Комсомол киин комитетын путевкатынан кырыс уонна оһорбо сирдэри туһаҕа таһаарыы үлэтин кыттыылааҕа.
1961 с. Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун Сир оҥоһуутун салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэтин саҕалаабыта. Инженер-почвовед, лаборотоия сэбиэдиссэйэ, агрохимлаборотория кылаабынай специалиһа.

РФ тыатын хаһаайыстатын туйгуна (1968).
«Росгипрозем» институт Саха сиринээҕи отделын бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит, СӨ үтүөлээх агронома.
Сосин Константин Ильич

**Сосин Константин Ильич** - суруйааччы, СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас Суолатыгар төрөөбүтэ.
                
СГУ бүтэрэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
                
Маҥнайгы К.Байкаловка анаабыт хоһооно 1957 с. "Колхоз кырдьыга" хаһыакка тахсыбыта.
               
Маҥнайгы кинигэтэ "Бойтоҥо-ыстаҥа" 1983 с. тахсыбыта.
              
РФ суруйааччыларын союһун чилиэнэ (1994)
              
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
              
"Гражданскай килбиэн" бэлиэ хаһаайына.
                
СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева

**Яковлева Варвара Николаевна-Ая Яковлева** (1935) - ырыаһыт,  Саха АССР үтүөлээх артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата.

1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1959 с. Новосибирскайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит.
1966 с. М.П.Мусорскай аатынан Ураллааҕы консерваторияны бүтэрбит.

Дьокуускайдааҕы музыкальнай театрга солистканан үлэлээбит.
АГИИКка кафедра солбуйааччытынан үлэлиир, профессор.
Саха АССР үтүөлээх артыыската (1972)
РСФСР норуодунай артыыската (1983)
П.А.Ойуунускай бириэмийэ лауреата (1997)
Куорат Советын хас да төгүллээх депутата.
ССРС профсоюзтарын XVIII сийиэһин делегата.
Александров Гаврил Егорович

**Александров Гаврил Егорович** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1934 с. төрөөбүтэ.
        
1948—1958 сс. Сталин аатынан колхоз оҕуруотун биригээдэтигэр үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэн БСТХБ кыһыл көмүс медалиһа.
          
1958—1985 сс. ыччат көхтөөх бачыымыгар кыттыһан ыанньыксыт уустук, ыарахан үлэтин баһылаабыта.
          
Үрүҥ илгэни үксэтэр сыралаах үлэтэ түмүктээх буолбута, 1985 с. биир ынахтан 3800 кг үүтү ыыры ситиспитэ, IX, X пятилеткалар былааннарын аһары толорбута, куоталаһыы кыайыылааҕа буолбута.
         
1984 с. Үлэ кыһыл знамята орденынан бэлиэтэммитэ.
         
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Васильева Роза Константиновна

**Васильева Роза Константиновна** — «Бочуот Знага» уордьан кавалера.

1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
Үлэҕэ бэриниилээҕинэн, дьулуурунан совхоз, оройуон чулуу ыанньыксыттарын кэккэтигэр бигэтик киирбитэ.
     
1974 с. биир ынахтан 2790 кг үүтү ыыры ситиспитэ.
     
Ыччат комсомольскай ферматын старшайа, оройуон сэбиэтин депутата буолбута.
    
1974 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
Григорьев Егор Петрович

**Григорьев Егор Петрович** — РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.

1933 с. төрөөбүт.

Иркутскайдааҕы финансовай-экономическай институту бүтэриэҕиттэн олоҕун 45 сылын республика социальнай-экономическай өттүнэн сайдарыгар анаабыт экономист-финансист буолар.

Уус-Майаҕа Райфин отделын сэбиэдиссэйинэн, «Джугжурзолото» хайаны байытар комбинат директорын солбуйааччынан, Уус-Маайаҕа райсовет председателин солбуйааччынан үлэлээбитэ. Республиатааҕы «Сельхозтехника» кэлин «Агротехснаб» холбоһуктары тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ.

СӨ Правительствотын финансовай-хонтуруоллуур управлениетын специалыһынан үлэлээбитэ.

РСФСР үтүөлээх экэнэмииһэ.

2003 с. өлбүт.
Габышев Николай Андрианович

**Габышев Николай Андрианович** — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.

1930 с. төрөөбүт.
    
1953—1957 сс. Муома оройуонугар Кыһыл чуум, кулууп сэбиэдиссэйэ.
    
1957—1979 сс. Нэһилиэк сэбиэтин председателэ, Верхоянскай совхоз парткомун секретара, Верхоянскай оройуонугар культура отделын сэбиэдиссэйэ.
    
1979—1990 сс. Верхоянскай оройуон райсоветын солбуйааччы председателэ.
    
1990—2000 сс. Эбээн-Бытантай оройуонун баһылыгын солбуйааччы.
    
2000—2003 сс. СӨ Правительствотыгар Верхоянскай оройуонун бэрэстэбиитэлэ.
    
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн-Бытантай оройуоннарын Ытык киһитэ.
Григорьев Семен Никонович

**Григорьев Семен Никонович** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1930 с. төрөөбүт.
Омскай куоракка икки сыллаах үөрэх кэнниттэн үүтү астыыр производство I кылаастаах специалиһа буолан оройуон бу салаа үлэтигэр үйэтин анаабыта.
Төҥүлү, Балыктаах, Ороссолуода, Төхтүр маслозаводтарыгар маастарынан үрдүк таһаарыылахтык үлэлээбитэ. Төхтүргэ кини салайар маслозаводун коллектива «Коммунистическай үлэ биригээдэтин» аатын ылбыта.
Ыччат наставнига.

«Бочуот Знага» орден кавалера.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Григорьева Варвара Егоровна

**Григорьева Варвара Егоровна** - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1937 с. төрөөбүтэ.
1953 с. колхоз чилиэнэ.
1956-1980 сс. холкуоска, сопхуоска ыанньыксыт, "Туора" уонна "Кустук" ыччат-комсомольскай фермаларыгар ыччат наставнига.
1980-1997 сс. "Ленин" уонна "Хаҥалас" совхозтарга техник-осеменатор. Совхоз, оройуон чулуу осеменатора.

## Наҕараадалара
1998 с. СӨ тыа хаһаайыстыбатын министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
1987 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун тыа хаһаайыстыбатын управлениетын Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ.
1989 с. "Үлэ ветерана".
1982  с. "Ийэ мэтээлэ" II степеннээх мэтээллээх.
1997 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Ефремов Николай Ильич

**Ефремов Николай Ильич** СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

1927 с. төрөөбүт.
    
1949 с. Верхоянска орйуонугар Янскай рабочай бөһүөлэгэр сибээс отделениетын начальнигынан үлэтин саҕалаабыта.
     
1952 с. төрөөбүт оройуонугар кэлэн "Союзпечакка" уполномоченайдаабыта.
     
1959-1990 сс. Булуҥҥа партия райкомун инструкторынан, М.Горькай, Ленин аатынан совхозтарга партком секретарынан, оройуоннааҕы народнай хонтуруол комитетын председателинэн, райсовет тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтарыгар анаан "Өйдөбүнньүк" диэн икки кинигэни бэлэмнээн таһааттарбыта.
     
Икки "Бочуот Знага" орденнар, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээл  кавалера. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
     
2004 с. өлбүт.
Капитонов Владимир Еремеевич

**Капитонов Владимир Еремеевич** — РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна.

1937 с. төрөөбүт.
      
1958 с. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн механик идэтин ылбыта.
      
Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка механигынан, управляющайынан ордук таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.
      
1980 с. Республикатааҕы «Госплем» холбоһукка кылаабынай инженеринэн үлэлээбитэ.
      
РСФСР норуотун хаһаайыстыбатын туйгуна.
      
«Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл, «Бочуот Знага» орден кавалера.
       
2006 с. өлбүт.
Корякина Тамара Васильевна

**Корякина Тамара Васильевна** — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

1941с I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1965 с. СГУ бүтэрэн, учуутал идэлээх.
Идэтинэн 10 сыл үлэлээбитэ.
1975 с. ыла журналист быһыытынан Томпо оройуонугар «Кыһыл Знамя» хаһыат редакторын солбуйааччынан, республикатааҕы «Кыым», кэлин «Саха сирэ» хаһыаттарга идеологическай, общественно-политическай отделларга редакторынан үлэлээтэ.
      
1983 с. ССРС, РФ, СӨ журналистарын союһун чилиэнэ. Республикаҕа ыытыллар «Көмүс бөрүө», «Сыл бастыҥ журналиһа» конкурстар лауреата.
      
1996 с. СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
Дьячковская Любовь Семеновна

**Дьячковская Любовь Семеновна** — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, ССРС бэчээтин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

1933 с. төрөөбүтэ.
     
1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ.
     
1956—1994 сс. Дьокуускайдааҕы «Бичик» кинигэ кыһатыгар редакторынан, старшай редакторынан үлэлээбитэ.
      
      
2007 с. өлбүт.
Егорова Анастасия Григорьевна

**Егорова Анастасия Григорьевна** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1927 с. төрөөбүт.

1943 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ буолбута, онтон ылата сүөһү үлэтиттэн илиитин араарбатаҕа.
      
Ыанньыксытынан, осеменаторынан туох баар дьулуурун ууран үлэлээн, идэтин дьиҥнээх маастара буолбута.
     
1962 с. ыла осеменаторынан үлэлээн үлэ үрдүк көрдөрүүлэрин ситиспитэ.
     
1971—1976 сс. 1094 ынаҕы сиэмэлээн 98,1 % ууланалларын ситиспитэ, ол иһигэр 1972 с. 179 сиэмэлээбит ынаҕа 100 % ууланан 179 ньирэйи биэрбиттэрэ. I кылаастаах техник-осеменатор Ленин аатынан совхоз экономиката бөҕөргүүрүгэр бэйэтин кылаатын киллэрбит үлэһит.
     
Үлэ Албан Аата III степенэ орден кавалера.
     
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Ларионов Степан Павлович

**Ларионов Степан Павлович** - ударник үлэһит, учуутал, оскуола сэбиэдиссэйэ.

1915 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1929 с. «Холбоһук» табаарыстыба чилиэнэ.

1932 с. Молотов аатынан холкуос чилиэнэ.
1934 с. «Молотов» колхоз ударник үлэһитэ.
       
1937 -1976 сс. Тыыллыма оскуолатыгар учууталынан ол иһигэр 16 сыл оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1967 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Назаров Илья Иванович

**Назаров Илья Иванович** - уус.

1889 с. төрөөбүт.
       
Нэһилиэккэ, оройуоҥҥа биллибит улахан уус. Техника тохтоло суох үлэлииригэр колхозка өр сылларга үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн Бүтүн Союзтааҕы Тыа Хаһаайыстыбатын Быыстапкатын үс төгүллээх кыттыылааҕа, медалиһа буолбута.
      
1947 с. «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаламмыта.
      
1958 с. өлбүт.
Никитина Вера Константиновна

**Никитина Вера Константиновна**

1918 с. төрөөбүт.
       
1936 сылтан Ворошилов аатынан колхоз чилиэнэ. Сэрии кэмигэр тыылга үтүө суобастаах, үрдүк таһаарыылаах үлэтинэн «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээлинэн 1947 с. наҕаараадаламмыта. Оҕуруот үлэтигэр сиртэн үрдүк үүнүүнү ылары ситиһэн «Бочуот Знага» орденынан уонна В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн «Килбиэннээх үлэтин иһин» (1970) мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
       
1990 с. өлбүт.
Никифоров Артем Павлович

**Никифоров Артем Павлович** - 

1933 с. төрөөбүт.
     
Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх.
     
1956-1964 сс. боксаҕа республика хамаандатын чилиэнэ. Боксаҕа республика 8 төгүллээх чемпиона,  1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын III бириистээх миэстэлээх финалиһа уонна сахалартан бастакынан боксаҕа ССРС спордун маастара буолбута.
Никифоров Виталий Михайлович

**Никифоров Виталий Михайлович** — тулаайах оҕолору иитээччи, норуот эмчитэ.

1954 с. төрөөбүтэ.

1996 сылтан Лоомтукаҕа тулаайах оҕолорго бэйэтин дьиэтигэр детдом аһан, атын улуустартан 10 тулаайах оҕону ылан иитэн, көрөн-харайан олох киэҥ суолугар таһааран эрэллэр.

1994 сылтан чөл олох иһин турунан, арыгыны иһэр дьону эмтиир норуот эмчитэ быһыытынан биллэр.

2002 с. үлэҕэ ситиһиилэрин, народнай медицинаны сайыннарыыга кылаатын иһин Норуоттар доҕордоһуулара орденынан наҕараадаламмыта.
Тарабукина Надежда Петровна

**Тарабукина Надежда Петровна** — бэтэринээринэй билим дуоктара, СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата.

1952 с. төрөөбүт.
      
1974 с. СГУ-ну бүтэрэн ветврач идэлээх.
      
1974—1976 сс. Орто Халыма оройуонун ветеринарнай лабороториятын бырааһа.
      
1976 с. ыла Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар лаборотория сэбиэдиссэйэ.
    
Саҥаны арыйыыга 4 РФ патеннаах.
   
Ветеринарнай санитария уонна экология дьыалатыгар сэдэх специалист.
    
СӨ Наукаларын Академиятын Государственнай Бирэмийэтин Лауреата.
    
2001 с. Ветеринарнай наука доктора.
2002 с. РНА естественнай наукаларын академига.
Корякин Климент Кириллович

**Корякин Климент Кириллович** — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Ытык киһитэ.

1937 с. төрөөбүт.
     
Учуутал, комсомольскай, партийнай үлэһит. Нам оройуонугар комсомол райкомун, комсомол уобаластааҕы комитетыгар секретарынан, Дьокуускайдааҕы госудаственнай университетка, Томпо оройуонугар ССКП райкомун секретарынан, СӨ Правительствотын председателин солбуйааччынан, 2002 с. Респблика президенин сүбэһитинэн үлэлээбитэ.
     
1993 с. сэрии сылларыгар Саха сириттэн ыҥырыллыбыттар уонна тыылга үлэлээбиттэр тустарынан «Өйдөбүнньүк» кинигэ тахсарын салайсыбыта.
      
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай Бириэмийэ Лауреата, Нам улууһун Бочуоттаах гржданина.
Ларионов Петр Васильевич

**Ларионов Петр Васильевич** - СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

1925 с. төрөөбүт.
       
1944 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн баран, Хаптаҕай оскуолатыгар учууталынан үлэтин саҕалаабыта.
       
1947-1952 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун пионерскай отделын салайбыта.
       
1952-1989 сс. Партия Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
       
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
      
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ, хомсомуол, партия ветерана, персональнай пенсионер.
Степанов Константин Прокопьевич

**Степанов Константин Прокопьевич**

1907 с. төрөөбүт.

1929-1930 сс. нэһилиэк сэбиэтин депутатын быһыытынан киэҥ өрүттээх элбэх үлэни ыыппыта.

1932 с. Молотов аатынан холкуоһу тэрийсибитэ уонна бырабылыанньа чилиэнинэн, ферма биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Колхоз бырабылыанньатын солбуйааччы председателинэн 1934-1938 сс. үлэлээбитэ. Кини үлэлиир сылларыгар Молотов аатынан колхоз тэрилтэ-хаһаайыстыба быһыытынан бөҕөргөөн оройуоҥҥа, республикаҕ биир бастыҥ үлээх колхоз буолбута.

1934 с. үлэ бастыҥнарын оройуоннааҕы уонна III республикатааҕы слеттарыгар кыттар чиэстэммитэ. Республикаҕа үчүгэй үлэллэх сала!ааччы буолан иистэнэр массыынанан бириэмийэлэммитэ.

1940 с. өлбүт.
Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс

**Назаров Гаврил Николаевич-Халыҥ Хабырыыс** — саха бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.

1899 с. төрөөбүт.
1929 с. Дьокуускайга аан маҥнай аһыллыбыт трактористар курстарын бүтэрбитэ.
1930 с. Нам оройуонугар республика бастакы тракторист-механизатордарын Молоковы, Эстернеһи кытта үлэлээбитэ.

1932—1936 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка Доллу нэһилиэгэр «Сирдиир тэрээһин» колхозка тракторист, дизелист.
1937—1946 сс. Майаҕа МТС механик этэ.
1947 с. I Тыыллыма сэбиэтин солбуйаччы председатель.

Молотов аатынан колхозка бастакы механик, механизатор буолбута.

1948 с. Лоомтукаҕа электроуот киллэрбитэ.

1947—1956 сс. электростанция машиниһа.
Нэһилиэк бастакы механизатора.
Дмитриев Михаил Саввич

**Дмитриев Михаил Саввич** — «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера.

1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
    
Кыра сааһыттан төрөппүттэрин кытары Тырканданан, Томмотунан бултууллара, шахталарга мас тийэллэрэ, таһаҕас таһаллара.
    
1945—1966 сс. көмүстээх Алдаҥҥа эргиэн систематыгар биригэдьииртэн саҕалаан Холбоско (Уус-Маайа) салайааччынан, 1966—1991 сс. Мэҥэ-Хаҥалс оройуонугар Аллараа Бэстээх сельпотугар бэрэссэдээтэлинэн, эргиэҥҥэ барыта 47 сыл үлэлээбитэ.
     
1970 с. «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
    
1998 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Бочуотун кинигэтигэр» киллэриллибитэ.
    
«ССРС Потребкооперациятын туйгуна» знагынан бэлиэтэммитэ.
Тимофеев Василий Федорович

**Тимофеев Василий Федорович** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1932 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
Өлүөхүмэттэн тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын техникумун бүтэрэн механик идэлээх. Ленин аатынан колхоз кэлин совхоз Лоомтукатыгар Г. О. Петров-Халлааскы аатынан отделениеҕа учаастак сэбиэдиссэйиттэн саҕалаан управляющайынан, I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исплкомун бэрэссэдээтэлинэн бүтүн олоҕун устата 51 сыл үлэлээбитэ.
      
Нэһилиэк сэбиэтигэр 12 төгүл депутатынан талыллыбыта.
     
«Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээлэринэн наҕараадаламмыта.
      
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
      
1999 с. өлбүт.
Васильев Петр Иванович

**Васильев Петр Иванович** — «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьан кавалера.

1953 с. төрөөбүт.
Тыыллыматааҕы култуура дьиэтигэр сүрүннүүр специалыһынан үлэлээбитэ.
      
Нэһилиэккэ обществаеннай бэрээди бөҕөргөтүүгэ киллэрбит кылаатын иһин «Общественнай бэрээдэги араҥаччылааһыҥҥа туйгун сулууспатын иһин» мэтээлинэн, өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин «Норуоттар доҕордоһуулара» орденынан наҕараадаламмыта.
     
Нарын, кэрэ ырыалары ыллыыр, суруйар.
Романова Мария Михайловна

**Романова Мария Михайловна** — РФ үөрэҕириитин туйгуна, I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.

1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
     
Орто оскуоланы Майаҕа бүтэрбитэ.
     
1950-52 сс. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбитэ уонна география, биология учууталын идэтин ылбыта.
     
1953—1956 с. Аллараа Халыма оройуонун Халарча оскуолатыгар биолгия, география, химия учуутала.
     
1953 с. Аллараа Халыма нэһилиэгин сэбиэтигэр депутатынан талыллыбыта.
    
1956—1957 сс. Бүтэйдээх оскуолатыгар биолгия учуутала.
1957 с. төрөөбүт нэһилиэгэр маҥнай интернат баспытааталынан үлэлээбитэ.
1958-1962 сс. Тыыллыма оскуолатыгар алын кылаас учуутала
    
1962—1977 сс. Тыыллыма оскуолатыгар биология, география учуутала.
    
1961 с. КПСС чилиэнэ.
     
14 сыл Тыыллыма интернатын сэбиэдиссэйэ.
     
1970 с. «За доблестный труд в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
      
«Килбиннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
     
1990 с. РФ үөрэҕириитин туйгуна.
     
I Тыыллыма нэһилиэгин бочуоттаах гражданина.
    
2010 с. өлбүт.
Атласова Екатерина Петровна

**Атласова Екатерина Петровна** - "Үлэ Кыһыл Знамята" уордьан кавалера, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.

1928 с. Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
      
Майаҕа VII кылааһы бүтэрэн баран, 1947-1948 сс. Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумугар суотчут үөрэҕэр үөрэммитэ.1950 с. 40-ча сыл үлэлээн, ол иһигэр 13 сыл Лоомтука маҕаһыыныгар, бэйэтин идэтин дэгиттэр баһылаабыт үлэһит буолбута. Оройуоҥҥа Екатерина Петровна потребкооперацияҕа үлэ саҥа ньымаларын, ол курдук маҕаһыыҥҥа биригээдэнэн үлэлиир ньыманы киллэрбитэ.
      
ССРС потребкооперациятын туйгуна.
      
"Үлэ Кыһыл Знамята" орденынан наҕараадаламмыта.
      
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
      
2015 с. өлбүт.
Васильев Константин Дмитриевич

**Васильев Константин Дмитриевич** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, танковай взвод командира.

1922 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
         
Аһыыкай оскуолатын бүтэрэн Майаҕа 1938 с. VII кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Нэһилиэгэр ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыт.
        
1939 сылтан Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлии олорон 1941 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыт. Новосибирскай куоракка Белоруссияттан көһөрүллэн кэлбит байыаннай собуот станоктарын туруортааһыҥҥа күннэри-түүннэри үлэлээбиттэрэ. Онтон 53-с армия 135-с дивизиятын 801-с СП сатаабыгар киирэн Арҕааҥы-Хотугу фронт инники линиятыгар түбэһэн бойобуой сүрэхтэниитин ааспыта.
        
Константин Дмитриевич дойдутугар кэлэригэр Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденнаах эргиллибитэ.
       
1993 с. өлбүт.
Васильев Николай Герасимович I

**Васильев Николай Герасимович I**  — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1924 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай 4, Майа 7 кылаастаах оскуолаларын бүтэрбит.
        
1941 с. Дьокуускайга (ФЗО) фабрика-завод үөрэҕэр үөрэммит.
        
1942 с. "Молотов" аатынан колхозка "Туора" биригээдэтигэр биригэдьиирдээбит, ол сыл күһүн армияҕа ыҥырыллыбыт. Монголиянан, Сретенскэйинэн, Казань куоратынан байыаннай үөрэххэ үөрэнэн старшай сержант буолбута. Сэриигэ пехотаҕа отделение командирынан, взвод командирын көмөлөһөөччүтүнэн сылдьыбыт.
        
1945 с. ССКП чилиэнэ буолбут.
       
Аҕа дойду сэриитин иһин I степеннээх орденнаах, "Хорсунун иһин", "Кенигсбери ылыы иһин" мэтээллэрдээх.
       
2000 с. өлбүт.
Григорьев Афанасий Ефимович

**Григорьев Афанасий Ефимович** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1913 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Ликпууҥҥа үөрэнэн ааҕр, суруйар буолбут.
       
1930 с. "Хаһаа" диэн артыалга киирэн, илиитин араарбакка үлэлээбитэ.
       
1942 с. бэс ыйын 24 күнүгэр сэриигэ ыҥырыллан барбыта, 1943 с. доруобуйата мөлтөҕүнэн эргиллэн кэлбитэ.
       
1960-1974 сс. Майаҕа тутуу учаастагар болуотунньугунан үлэлээбитэ.
      
Афанасий Ефимович хорсун саллаат, Албан Аат III степенэ орден кавалера.
Егоров Павел Афанасьевич

**Егоров Павел Афанасьевич** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1904с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
     
Павел Афанасьевич олус сэмэй, салайар үлэҕэ дьоҕурдаах буолан колхозка биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, правление чилиэнинэн сэриигэ барыар дылы үлэлээбитэ.
       
1941 с. маҥнайгы ыҥырыыга түбэһэн сэриигэ барбыта. Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа хайыһар батальонугар сылдьан ыараханнык бааһыран 1942 с. эргиллэн кэлбитэ.
       
Албан Аат III степенэ орден кавалера.
       
Германияны Кыайыы иһин мэтээллээх.
    
1964 с. өлбүт.
Ларионов Николай Николаевич

**Ларионов Николай Николаевич** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1907 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 3 кылааһы бүтэрбит.
      
1941 с. сэриигэ ыҥырыллыбыта. Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы, Хотугу Кавказтааҕы, I Белорусскай фроннар састааптарыгар сылдьан стрелогунан, связиһынан сулууспалаабыта. Белоруссияны, Польшаны босхолоһон, өстөөх арҕарҕар Берлиҥҥэ 182 №-дээх гвардейскай танковай экипаһы кытары хорсуннук сэриилэһэн кыайыыны түмүктэспитэ. Алтынньы 5 күнүгэр 1945 с. дойдутугар кэлбитэ.
      
Аҕа дойду сэриитин II степенэ орден, "Хорсунун иһин", "Германияны Кыайыы иһин" уонна "Варшаваны босхолооһун иһин" мэтээллэр кавалера.
       
1964 с. өлбүт.
Ефремов Алексей Афанасьевич

**Ефремов Алексей Афанасьевич** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1938 с. Арҕаа Табаҕа оскуолатыгар онтон Дьокуускайдааҕы байыаннай оскуолаҕа үөрэммит.

1939 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыт. Сэрии саҕаланаатын кытта Москва аттыгар 6820 №-дээх байыаннай чаас 32-с стрелковай полкатыгар расчет хамандыыра буолар.

Алексей Афанасьевич алтынньы 14 күнүгэр Бородинотааҕы кыргыһыыга охтубут. Бу кыргыһыыга Алексей хамаандалыыр расчета өстөөх аҕыс тааҥкатын умаппыт.
Максимов Василий Герасимович

**Максимов Василий Герасимович** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1912 с. төрөөбүт.

202-с СД 682-с СП пулеметнай ротатыгар отделение командира. Аҕа дойду сэриитигэр 1941 с. от ыйын 29 күнүттэн кыттыыны ылар. Биир төгүл араанньылаах.
1943 с. от ыйын 19 күнүгэр Курскай уобаласка Лаврово дэриэбинэ таһыгар буолбут кимэн киирэр кыргыһыыга өстөөх икки пулеметнай точкатын уонна немец хас да саллааттарын суох оҥорбут уонна ол кыргыһыыга хорсуннук өлбүт. Курскай уобалас Тристянскай оройуонугар Лаврово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Леонтьев Василий Петрович

**Леонтьев Василий Петрович** — Мэҥэ Хаҥалас Иккис Хаптаҕайыттан төрүттээх Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Майа оскуолатыгар 5 кылааһы үөрэммит.
1935 с. колхуос үлэһитэ буолбут. Ааллаах Үүн бириискэтигэр таһаҕас таһыытыгр сылдьыбыт.
1937—1942 сс. «Тельман» колхуос суотчута.

1942 с. бэс ыйын 24 күнүттэн 1946 с. бэс ыйын 24 күнүгэр диэри 4 сыл Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыта. Сэриилэспит чааһа — Киин фронт састааба 31 ЗСП, 3 батальон, 11 рота.
«Кыһыл Сулус» уордьан, Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх уордьаннар, «Берлини ылыы» уонна да атын бойобуой мэтээллэр кавалердара.

1985 с. өлбүт.
Заболоцкай Климент Дмитриевич

**Заболоцкай Климент Дмитриевич** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. 

1908 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
     
1916 с. Аһыыкайга үөрэнэн баран 1920 с. 4 кылааһы бүтэрэн салгыы Ороссолуодаҕа оскуоланы бүтэрбит.
     
Алданнаҕы Горнай техникумҥа үөрэнэн геолог идэтин ылан хоту оройуоннарга үлэлээбитэ.
     
1937 с. Дьокуускайга Геологическай управлениеҕа уонна идэлээх союзтар уобаластааҕы комитеттарыгар үлэлээбитэ.
    
1941 с. сэриигэ барбыт, батальон политругунан сылдьыбыт.
    
1943-1944 сс. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай полтическай училищены үөрэнэн бүтэрбит уонна 118-с Мелитопольскай СД 463-с СП партийнай тэрилтэтин секретарынан сулууспалаабыт. 1945 с. ыраханнык бааһыран төннөн кэлбитэ.
      
Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитэ I степенэ орденынан наҕраадаламмыта.
      
1970 с. өлбүт.
Яковлев Николай Захарович

Яковлев Николай Захарович

I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
1930 с. Аһыыкай орто оскуолатыгар үөрэнэр, 1934 с. 4 кылааһы бүтэрэн 1936 с. Майа оскуолатыгар үөрэнэр.
1937-1943 сс. Майаҕа сибээс хонтуоратыгар, сир салаатыгар, райстат управлениеҕа инспекторынан үлэлээбитэ.
1943 с. бэс ыйын 4 күнүгэр Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Улан-Удэ куоракка Зайонтуй диэн сиргэ 7-с ат депотугар сулууспалаабыта.
1944 с. 386-с стрелковай полкаҕа стрелок быһыытынан, онтон 1945 с. от ыйыгар дылы 982-с  стрелковай полкаҕа автоматчигынан сулууспалаабыта.
1945 с. 982-с стрелковай полк састаабыгар сылдьан япон самурайдарын кыта кыргыһыыга кыттыбыта. 
428-с конвойнай полкаҕа МВД чааһыгар сулууспалаабыта.
1946 с. ахсынньы 29 күнүгэр дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
     
ССКП чилиэнэ.

I Тыыллыма нэһилиэгин кулуубун сэбидиссэйэ, Молотов аатынан колзоз маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэтин секретара.

1951-1953 сс. Сталин аатынан колхоз босхоломмут комсомольскай тэрилтэтин секретара.

1953-1964 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин секретэрэ, исполком председателин солбуйааччы.

1964-1971 сс. I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтин исполкомун председателэ.

I Тыыллыма нэһилиэгин сэбиэтигэр 9 төгүл депутат.

"Германияны Кыайыы иһин", "Японияны Кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээллэринэн наҕраадаламмыта.
Иванов Афанасий Герасимович

**Иванов Афанасий Герасимович** — Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1919 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Аһыыкай оскуолатыгар 4 кылааһы бүтэрбит. Бухгалтердар курстарыгар үөрэнэн Молотов аатынан колхозка идэтинэн үлэлээбитэ.
1943 с. сэриигэ ыҥырыллан барбыта.
1943 с. младшай лейтенаннары бэлэмниири үөрэҕи бүтэрэн II Белорусскай фронто састаабыгар киирэр 927-с СП 251-с СД 1-кы стрелковай рота командирынан сулууспалабыта.
1945 с. муус устарга дойдутугар кэлбитэ.
       
Үөһээ Бүлүүнэн, Кэбээйинэн, Сангаарынан коммунальнай хонтуора бухгалтерынан үлэлээбитэ.

Аҕа дойду сэриитин I степенэ орденынан, «Германияны Кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

1979 с. өлбүт.
Семенова Марфа Ивановна

**Семенова Марфа Ивановна** — 1897 с. II Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. 

Кэргэнэ Семенов Н.И. 1944 с. сэриигэ сураҕа суох сүппүт. 11 оҕолоох ийэ огдообо хаалан оҕолорун атахтарыгар туруорбут. 1965 с. диэри Социалистическай Үлэ Геройа Г.С.Самсонов салайар оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит. 1946 с. оройуоҥҥа бастакынан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүкпүтэ, сиэннэр, хос-хос сиэннэр бааллар.
Тимофеева Клара Николаевна

**Тимофеева Клара Николаевна** — Дьоруой ийэ.

1931 с. I Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. I Хаптаҕай оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэн оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбит, үрдүк көрдөрүүлэрин иһин ВДНХ медалиһа буолбута.

1956—1985 сс. 26 сыл Ленин аатынан колхозка кэлин совхозка бастыҥ ыанньыксыт.

10 оҕо ийэтэ, 1974 сылтан Герой Ийэ үрдүк аатын сүгэр, сиэннэрдээх.
Афанасьева Варвара Романовна

**Афанасьева Варвара Романовна** - Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Дьоруой ийэ.

1935 с.  I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1952 с. I Тыыллыма 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай медицинскай училищеҕа киирбит, үөрэҕин бүтэрэн баран, 1954-1957 сс. Дьокуускай куоракка балыыһаҕа үлэлээбит.
1957-1993 сс. төрөөбүт нэһилиэгэр ыанньыксытынан үлэлээн совхоз, оройуон чемпион үлэһитэ ааты хас да төгүл ылбыта.

1972 сылтан Герой Ийэ чиэстээх аатын сүгэр, 10 оҕолоох, сиэннэрдээх.

Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина.
Васильева Сусанна Семеновна

**Васильева Сусанна Семеновна** — Дьоруой ийэ.

1955 с. Орджоникидзевскай оройуонугар Тиит Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт.
Дьокуусай куорат 20 №-дээх оскуолатын бүтэрэн баран комсомольскай путевканан Уус-Алдан оройуонугар ыанньыксытынан үлэлээбит.

1974 с. кэргэн тахсыбыт, 12 оҕолоох Герой Ийэ, сиэннэрдээх. Оҕолор бары үөрэнэн идэлээх үлэһит буолан республика араас оройуоннарыгар үлэлииллэр.
Федорова Марфа Дмитриевна

**Федорова Марфа Дмитриевна** — Мэҥэ Хаҥалас улууһугар олорбут Дьоруой ийэ.

1929 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.
3 кылааһы үөрэнэн бүтэрэн баран колхоз үлэһитэ. 1949 с. II Хаптаҕайга Федоров Н. Н. кэргэн тахсан кэлбитэ уонна 23 сыл колхоз, совхоз бастыҥ ыанньыксыта.
11 оҕо тапталлаах ийэтэ, Герой Ийэ аатын сүгэр.
Устинова Мария Дмитриевна

**Устинова Мария Дмитриевна** - аатырбыт ыанньыксыт, Дьоруой ийэ.

1927 с. I Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.

1943 с. Устинов Иван Петровичтыын ыал буолбута. 11 оҕо ийэтэ, Герой Ийэ, элбэх сиэн, хос сиэн эбэлэрэ.

I Тыыллыма нэһилиэгэр 30-тан тахса сыл ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Биир ынахтан 4043 кг үүтү ыан үрдүк кирбиини ситиспитэ.
Үлэтэ сыаналанан "Октябрьскай Революция" орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 
Профсоюзтар Бүтүн Союзтааҕы XVII съезтэрин делегата, нэһилиэк, улуус Бочуоттаах гражданина.
I Тыыллыма нэһилиэгэ

**I Тыыллыма нэһилиэгэ** — Илин Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1822 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгиттэн арахсан Хаптаҕай, Догдоҥо, Хара, Ходоро, Тыыллымалар, Дьөппөннөр уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ.

I Тыыллыма нэһилиэгин бастакы кинээһинэн Петр Заболоцкай буоларын 1822 сыллаах нэһилиэк иһигэр үп-харчы хомуллуутун уонна туттуллуутун туһунан суруйбут сыллааҕы отчуота баарын национальнай архыып ф39и, о-1, д-93, л-95об. докумуона туоһулуур.

Нэһилиэккэ Сүүрүк, Аһыыкай, Түгүнүүр, Дьооҕур, Улар, Утуруку, Куччаҥа, Нуурак, Сата диэн 9 аҕа уустара баара. Нэһилиэк кинээстэринэн үлэлээбиттэр эбит биллэринэн:
* Заболоцкай Петр
* Охлопков Михаил
* Божедонов Михаил Егорович (Эмис)
* Никифоров Василий Сергеевич (Манньыаттаах)
* Ларионов Иван Михайлович (Тоох)
* Павлов Иван Филиппович (Быыпсай)
* Григорьев Егор (Чачынаай)
* Максимов Петр Михайлович (Тоҥус Бүөтүр)
* Романов Николай Иванович (Чааккаан)
Николаевка (Одесса уобалаһа)

**Николаевка** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 972 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Нежин

**Нежин** () диэн Украина Чернигов уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 72 422 (2015).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Кыайыыттан төбө эргийэр

**Кыайыыттан төбө эргийэр** диэн саха өс хоһооно кыайыы дьайыытыттан өй-санаа киһиргээһин өттүгэр тосту уларыйыытын биллэрэр.

Саха дьоно киһи өйө-санаата сайдыытын олус дириҥник үөрэппиттэр. Уһун үйэлэрин тухары элбэх кыайыылары оҥороннор кыайыыттан ханнык ураты өй-санаа үөскүүрүн арыйбыттар уонна «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн өс хоһоонун үөскэппиттэр.

Төбө эргийиитэ диэн киһи кыайыыны ситиспититтэн, аһара улаханнык сананыытыттан сыыһа-халты туттунууга киирэн биэриитэ ааттанар. «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн этии кыра да кыайыы суолтата олус улаханын, киһи өйүн-санаатын буккуйан сыыһа-халты туттунара улаатарын арыйар. 20-с үйэҕэ Гитлер Судетскай уобалаһы холбонуутуттан саҕалаан кыайыылары ситиһэн иһиитэ улахан Аан дойду сэриитин саҕалыырыгар тириэрдибитэ. 

Кыайыы диэн ураты быһыыны, түргэнник барыһы киллэриини оҥоруу буолар. «Кыай» диэн баҕа санааны тириэрдэн ыҥырар тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиититтэн үөскээбит. «Ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүүлээҕинэн үчүгэйи оҥорорунааҕар, бу тыл куһаҕаны оҥороро быдан элбэх буолара быһаарыллар. Үчүгэйи оҥоруу олус элбэх үлэттэн, эрэйтэн, биир эмэ кыаллар буоллаҕына, куһаҕаны оҥорууттан кэлэр кыайыылар түргэннэр уонна быдан элбэхтэр. (1,31).

Дьон олоҕор тупсууну, үлэ-хамнас сайдыытын оҥорон кыайыыны ситиһэрдээҕэр сэриилээн, сэриигэ кыайан, атыттар сирдэрин былдьаан барыһы киллэринэр ордук түргэн. Крымы холбонууттан үөскүүр төбө эргийиитэ Россия тас политикатыгар дьайыыта өссө кыра сэриилэр сир аайы буолан иһэллэрин үөскэтиэн сөп.

Кыайыы үөрүүтэ аһара күүстээҕэ төбө эргийэригэр тириэрдэн, киһи сыыһаны-халтыны оҥорорун үөскэтэр кыахтаах. Сэрииттэн кэлэр кыайыы аҕалар үчүгэйэ түргэниттэн кыайбыт салайааччылар төбөлөрүн эргитэр күүһэ аһара улахан. Кыайыыттан кыайыыга баран иһэллэригэр тиийэллэр.

Куруук кыайыылары оҥорор салайааччы, бу кыайыылартан төбөтө эргийэрэ аһара түргэтиир. Кыайыыттан кыайыыга баран иһии аһара туттунууга, улахан сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) " Бизнес-инкубатор, 2013. - 108 с.
Кыайбыт көҥүлэ

**Кыайбыт [[көҥүл]]э** диэн этии "Кыайбыттары сууттаабаттар" диэн нууччалыы этии быдан иннинэ үөскээбит.

Кыа диэн уоту уматарга туттуллар оттон оҥоруллар баата ааттанар. Кыа диэҥҥэ "й" диэн хамсааһыны үөскэтэр дорҕоон холбоһуута кыай диэн баҕа санааны үөскэтэр.

Кыа хааны тоҕон кыайыы сэрииттэн кэлэр. Сэриигэ кыайыы ураты үөрүүнү, өрө көтөҕүллүүнү, ханнык эрэ хааччахтан босхолонууну, кыайбыт көҥүлүнэн барыытын үөскэтэр. Ол иһин олус уһун үйэлээх сахабыт дьоно тылларыгар «Кыайбыт көҥүлэ» диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии сахалар былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыыны ситиһэннэр кыайыыттан үөскээн тахсар өй-санаа өйдөбүллэрин табатык быһаарбыттарын уонна туһана сылдьалларын биллэрэр. 

Кэлин, олох сайдан суут-сокуон баар буолбутун кэнниттэн «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн эмиэ итинник өйдөбүллээх, суолталаах этии нууччаларга баар буолбут.

Былыргы кэмнэргэ сэриигэ кыайыыны ситиһии кэнниттэн кыайбыттар, тойоттор талбыттарынан баһылыылларын уонна атын ким да ордон хаалан тугу да оҥордохторуна сууттуу сатаабаттарын бу этии биллэрэр. (1,121).

2014 сыллаахха Крым Украинаттан ситиһиилээхтик былдьаан ылыы кэнниттэн кыайбыттар көҥүлүнэн барыылара саҥаланан Донбаһы сэриилээбиттэрэ. Экономиката сайдыбат буолууга тиийбит Россия байыаннай күүһүнэн киэптээн Аан дойдуга биллэр кыахтанна. Атын дойдулар бары Россияттан куттананнар сэриилэрин сэбин тупсарарга туруннулар.

Билигин Сиирийэҕэ гражданскай сэрии 2011 сыллаахтан ыла бара турар. Олус уһуннук олорбут Асад диктаторы уларытаары оппозиция сэриилэһэр. 2015 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр бу сэриигэ Россия сэриилэрэ Асад диктаторы көмүскээн кыттыстылар. Элбэх саҥа сэрии сэптэринэн көмөлөһөллөр, салгынтан күүскэ буомбалыыллар.

Бу сэриигэ кыайыыны ситистэхтэринэ Россия салайааччылара кыайыыттан төбөлөрө эргийиитэ үөскүөн сөп. Сэриигэ кыайыыны ситиһии кыайбыттар санааларын аһара көтөҕөн аны атын дойдулары сэриилииллэригэр тириэрдиэн сөп. Кыайыы дьайыыта оннук. Кыайыыттан кыайыыга ыҥырар уратылаах.

Кыайыы киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор улахан сабыдыалын «Тутуллубатах уоруйах өссө уорар» диэн этии биллэрэр. Уоруу куһаҕан да буоллар киһи оҥорор быһыыта буоларынан барыһы киллэрдэҕинэ өссө угуйар сабыдыаллаах. Уоруйах өссө уорар.

Ааспыт 20-с үйэҕэ коммунистар Аан дойдуну баһылыылларыттан куттанар дойдулар Гитлер нацистарын тэптэрэн биэрэллэриттэн, бииртэн биир кыайыыны ситиһэн Европа дойдуларын сэриилээн ылан иһэллэриттэн төбөлөрө эргийэн Аан дойдуну кытта баһылыыр санааламмыттара, улахан сэриини саҕалаабыттара.

Россия сэриитин сэбин аһара сайыннаран кыра сэриилэргэ кыайыылары ситиһиитэ уһуннук олорбут салайааччылар төбөлөрүн эргитэн саҥа сэриилэри саҕалыылларыгар кыах биэриэн сөп.

Сэриигэ кыайыыны үчүгэй диэн эттэхтэринэ элбэх батыһааччылар бу үчүгэйи эккирэтэннэр саҥа кыайыылары ситиһиигэ элбэх буолан турунуохтарын сөп.

## Туһаныллыбыт литература

# Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Башкортостаан бэлиэ күннэрэ

**Башкортостан бырааһынньыктара** — Башкортостааҥҥа сокуонунан олохтоммут өрөбүл уонна бэлиэ күннэр. 

«Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыктарын, өйдөбүнньүк күннэрин, идэлээхтэр бырааһынньыктарын уонна атын бэлиэ күннэрин туһунан» сокуон 1992 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыта.

## Өрүүр бырааһынньыктар

## Бэлиэ күннэр

* Бэс ыйын 12 — Уфа куорат күнэ

## Атын бырааһынньыктар
Сабантуй диэн норуот бырааһынньыга Башкортостааҥҥа официальнай статустаах. Сааскы ыһыы бүппүтүн бэлиэтээн ыытыллар. Буолар күнүн сыл ахсын Башкортостан баһылыга быһаарар.

Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Салауат йыйыны диэн болкулуор бырааһынньыга сылын ахсын Башкортостан араас куораттарыгар уонна оройуоннарыгар көһө сылдьан буолар.

Маны таһынан атын бырааһынньыктар бэлиэтэнэллэр.

* Ахсынньы 14 — Башкиир тылын күнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* *Фатыхова Ф. Ф.*Праздники  Башкирская энциклопедия . — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* *Самигуллин В. К.*Праздничные дни  Башкирская энциклопедия . — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* Закон Республики Башкортостан «О праздничных и памятных днях, профессиональных праздниках и иных знаменательных датах в Республике Башкортостан» от 27 февраля 1992 года
Пхукет

**Пхуке́т** (тайск. ภูเก็ต;  МФА быраабылатынан [pʰuːkèt] диэн саҥарыллар), урукку Европа каарталарыгар **Тхала́нг** (тайск. ถลาง), **Джанк Сейлон** () уонна **Джен Сайлен** () диэн ааттанар — арааһа малаай тылыттан *tanjung Salang*, ол аата *‘Саланг тумул’*, —  Таиланд соҕуруу провинцияларыттан (чангваат) биирдэстэрэ. Кинилиин ( чаһы стрелкэтинэн хотуттансаҕалаан аахтахха) быысаһаллар Пхангнга́ уонна Краби́ провинциялар. Пхукет — арыы, онон атын провинциялары кытта сиринэн быыһаспат.

Пхукет  Таиланд, арҕаа кытылыгар, Андаман муоратыгар (Индия океана) баар. Пхукет чугас сытар Сингапуртан кыра, Таиланд саамай бөдөҥ арыыта. Хоруоллук атын провинцияларын кытта үс күргэннэн ситимнэһэр. Былыр былыргыттан атыы-эргиэн киинэ. Хорҕолдьуну хостууллар уонна каучугу оҥороллор этэ. Ииндийэ уонна Кытай ыккардыларыгар муораннан сылдьыһыы суолун ортотугар сытар буолан былыргыттан португалия, француз, голландия уонна англия атыыһыттарын сурунаалларыгар ахтыллар. Билигин провинция дохуотун сүрүн чааһын туризм хааччыйар. 

Тоҕус үрэхтээх: Кхлонг-Ба́нгъяй (тайск. คลองบางใหญ่), Клонг-Тха́чин (тайск. คลองท่าจิน), Кхлонг-Тхары́а (тайск. คลองท่าเรือ) уонна Кхлонг-Ба́нгрон (тайск. คลองบางโรง). Олортон биирдэрэ да бөдөҥө суох.
left|thumb|540x540px| Пхукет кумахтарын уонна арыыларын каартата

## Дьаһалтанан тыырыллыыта
left|thumb|267x267px|Пхукет провинциялара
Пхукет провинциятыгар үс оройуон (*ампхе*) кирэр, олор,  17 тыа сирдэригэр (*тамбон*) арахсаллар, 103 дэриэбинэ (*мубан) баар<br>
*

left|thumb|332x332px|Ват-Чало́нг хараам

## Быһаарыылар
Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

**Түүр култууратын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (ТюрКСОЙ)** — түүр тыллаах дойдулар уонна сирдэр култуураларын холбуур тэрилтэ.

Сүрүн соруга - түүр омуктарын култууратын ыччат утумнуурун бэйэ-бэйэни өйөһөн ситиһии.

Штаб-квартира Анкарааҕа баар, тэрилтэ билиҥҥи генеральнай дириэктэрэ — Дюсен Касеинов,  Казахстан култууратын урукку миниистирэ.

## Устуоруйата
thumb|400x400px|Штаб-квартира. Анкара (Турция).
Азербайджан, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Турция уонна Туркменистан култуураларын миниистирдэрэ Баку уонна Истанбул куораттарга 1992 сыллаахха буолбут көрсүһүүлэригэр култуура бырайыагын төрүттүүр туһунан сөбүлэспиттэрэ.

Түүр култууратын уонна ускуустубатын сайыннарар тэрилэ диэн аатынан (Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi) Алматы куоракка от ыйын 12 күнүгэр 1993 сыллаахха тэриллибитэ.

1996 сыллаахтан ТюрКСОЙ уонна ЮНЕСКО бииргэ үлэлииллэр, сүбэлэһиилэри тэрийэллэр, бэйэ-бэйэлэригэр бэрэстэбиитэлистибэлэри арыйбыттара.

2009 сыллаахха аныгы аатын ылыммыта.

Эмиэ ол сыл ТюрКСОЙ 2009 сыл сэтинньи 3 күнүгэр олохтоммут Түүр совета тэрилтэҕэ чилиэнинэн киирбитэ.

## Кыттааччылар
ТюрКСОЙ састаабыгар 14 кыттааччы киирэр, олор истэригэр судаарыстыбалар уонна судаарыстыбалар субъектара киирэллэр.

## Ылыллыбыт төрүттэрэ

## Сигэлэр
*  (тур.) (рус.) (англ.) Тюрксой официальнай ситим-сирэ<br>
Путунхуа

**Путунхуá** (кыт. трад. 普通話,&#x20;упр. 普通话, пиньинь: *Pǔtōnghuà*) —  Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр официальнай тыл. Бу өйдөбүл саҥаҕа сыһыаннаах, сурук ыстандаара байхуа дэнэр.

Путунхуа фонетиката уонна лиэксикэтэ хотугу түөлбэ тылларыгар киирэр Пекин диалегын саҥарар нуорматыгар олоҕурар. Путунхуа грамматиката аныгы кытай тылынан (байхуа) суруллубут айымньыларга сөп түбэһэр уонна эмиэ хотугу түөлбэ тылларга чугас.

## Туттуллар сирэ
Былыргы гуаньхуа диэнинэн биллэр кытай тылын саҥарар нуормата (бырабыыталыстыба бигэргэппэтэх да буоллар) хотугу түөлбэ тылларыгар олоҕуран аан бастаан Кытай киин куората 1266 сыллаахха билиҥҥи Пекин оннугар көһүүтүттэн саҕаламмыта буолуо диэн сабаҕаланар. XX үйэ саҕаланыытыттан официальнай стандарт суругунан эрэ буолбакка саҥарар нуорманы эмиэ киллэрбитэ. 1909 сыллаахха бу нуорма «гоюй» (дьоппуон «кокуго» ‘судаарыстыба тыла’ диэн тиэрминиттэн) диэн ааттаммыта, кэлин путунхуа дэммитэ.

## Ойуулааһын

### Фонетика уонна фонология
Путунхуа — изоляциялыыр туоннуҥу тыл. Бүтэй уонна аһаҕас дорҕоонноро туоннаммыт уларыйбат сүһүөхтэри үөскэтэллэр (туону аахпатахха путунхуа 414 сүһүөхтээх, туону аахтахха — 1324). Тыл сүһүөҕэ үксүн морфема буолар (ардыгар көстер мантан туорааһыннар этимология өттүнэн араарыллыбат тылларга эрэ көстөр). Сүһүөхтэн кылгас морфема путунхуа тылга суох (туорааһын биир эрэ - суффикс 儿 *«er»*, кини туспа сүһүөх буолбат).

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* 
* 
*   (Проверено 6&nbsp;ноября&nbsp;2015)
* 

## Сигэлэр
* *Завьялова О. И.*
Вирус

мини|Ротавирус көстүүтэ 

**Вирус** диэн тыыннаах организмнарга сыстыгас кып-кыракый паразит. Тыыннаах организм сааныгын иһигэр бэйэтин репликациялыыр (копияларын тарҕатар). Нуклеин аһыыбалартан уонна протеин хаххатыттан турар. Нуклеин аһыыба үксүгэр РНА буолар, сороҕор толору ДНА-лаах буолар.

Сааныкка араас ньымаларынан киирээччи, ол гынан баран нуклеин аһыыбатын прокариот эбэтэр эукариот сааныкка киллэрэр. Ол кэнниттэн арыллыбыт РНА сааныгын иһигэр бииликтэнэр уонна бэйэтин репликациялыырын уонна протеин хаххатын оҥорорун саҕалыыр. Ол кэнниттэн бэлэм буолбутун кэннэ саанык арыллар, оччоҕуна вирус тарҕаныытын саҕалыыр.

Бары вирустар маннык үлэлииллэр, сааныкка сыстыбатах вирус сатаан олорбот. Вирустар ханна баҕар бааллар, уонна ханнык баҕар тыыннаах организм атаакаланар.

Вирустар бактерияттан быдан кыра буолаллар. Электроннай микроскоп айыллыан иннинэ көрөр кыах суоҕа. Вирус структурата олус судургу буолар. Бэйэтэ иһинээҕи саанык структурата, саанык хаҕа, саанык мембраната суох, нуклеин аһыыбаны сабар протеин хаххалаах.

Вирустар характеристикалара: 
* Араас ыарыылары аҕалар инфекциялар;
* РНА эбэтэр ДНА эрэ баар;
* Протеин хаххалаахтар;

Саанык вирустары оҥорорун бүппүтүн кэннэ *лизис* бырассыаһа саҕаланар, ол эбэтэр саанык бытарыллар. Ол кэмҥэ вирустар атын сааныктары инфекциялыырга тарҕаналлар. Вирустар уһуннук оннунан хаалыахтарын сөп, уонна кэм ааспытын кэннэ бары сөпсөһүүлэр баар буоллахтарына сааныгы инфекциялыылларын саҕалыыллар.

Сорох вирустар олус судургулар. **Бактериофаг** вирустар бактерия сааныгын иһигэр киирэргэ сайдыбыттар, сорох **"кэмпиэр вирустар"** тарҕаналларыгар бэйэлэрин кыратык уларытыллыбыт хаһаайын саанык мембранатынан хаххаланаллар, оччоҕуна атын сааныктарга киирэргэ судургу буолаллар. Билигин даҕаны ыарыыны сатаан эмтээбэт ыарыылар, ол курдук грипп эбэтэр КИВ оннук вирустартан тураллар. 

Тыыннаах организм вирус инфекциятын кэнниттэн иммуннаах харда оҥорор, оччоҕуна вирус өлөр. Ол сыалга өссө вакциналары тутталлар. Сорох ыарыыларга билигин даҕаны вакциналар суохтар. Антибиотиктар вирус утары сатаан охсуспаттар, ол гынан баран атын эмтэр баалар уонна бэлэмнэнэллэр.

## Быһаарыылар
Константинова Татьяна Ивановна

**Константинова Татьяна Ивановна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. Үөһээ Бүлүү улууһун Г. Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын үөрэх өттүгэр саабыһа.
Седнев

**Седнев** () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 050.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Бестинов Дмитрий Павлович

**Бестинов Дмитрий Павлович** (1924 - 2015) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууhун уонна Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха төрөөбүтэ. 
1933-1938 сс - Хоро оскуолатыгар үөрэммитэ.
1939 с. - "Октябрь Кыайыыта" колхозка киирбитэ.
1941 с. - Биригэдьиир көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ.
1941-1943 сс. - Сир уонна үп салаатыгар техсекретарынан үлэлээбитэ.
1943 сыл бэс ыйын 15 күнүттэн 1947 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы - Советский армияҕа сулууспалыыр.
1946-1947с - Владивосток куоракка "1072-с оһуобай строительнай батальон" диэн чааска сулууспалаан баран демобилизацияланан дойдутугар кэлэр.
1947-1951сс. - Тыа хаьаайыстыбатын отделыгар статистигынан, Хороҕо сэбиэт секретарынан улэлиир. Кэлин "Максим Горькай", Ленин аатынан колхозтарга учетчик-заправщигынан, счетовед-бухгалтерынан үлэлээбитэ.
1968 - 1979сс. - пенсияҕа тахсыар дылы "Үөһээ Бүлүү" сопхуоска Киин аппараакка техника бухгалтерынан үлэлиир.

## Наҕараадалара
Германияны, Японияны кыайыы иьин мэтээллэр.
Кыайыы 25 сыла диэн Знак. Кыайыы юбилейнай мэтээллэрэ. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла, партия райкомун исполкомун, профсоюз райкомун Бочуотунай грамоталара.

## Дьиэ кэргэнэ
4 оҕолоох, 8 сиэннээх, 15 хос сиэннээх.