open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мас арыыта

**Мас арыыта** — үүнээйиттэн ылыллар арыы, триглицерид.

## Арыы көрүҥнэрэ

**Мас арыыта**, үксүн үүнээйи аһыттан уонна сиэмэтиттэн ылыллар, триглицеридтар уонна жирнай кислотаалар булкаастара буолар. Мас арыыта үксүн көннөрү температуураҕа убаҕас буолар. Ыраастамматах (рафинацияны ааспатах) арыы ылыллыбыт үүнээйитин амтана амтаннаах уонна сыта сыттаах буолар.  

## Мас арыытын көрүҥнэрэ
Мас арыытын туохха туттулларынан *техническэй* уонна *пищевой* арыыларга араараллар.

Ханнык эрэ бөлөххө киириитин арыыны туохха туһанаары оҥороллоруттан тутулуктаах. 

### Аска туттуллар арыы
Остуолга туттуллар арыылар: подсолнух, олива, соя, лүөн, маак, буук, эриэхэ, хартыыһа, кунжут, араахис арыылара.

Сорох мас арыылара национальнай ас астааһыҥҥа улахан суолталаахтар. Холобур грецкэй эриэхэ арыыта средиземноморскай дойдулар астарыгар киэҥник туттуллар. 

### Техническэй арыылар
Парфюмерно-косметическай промышленнаска, биологическай оттук оҥоруутугар, араас лаахтары, кырааскалары уонна пропиткалары оҥорорго туттуллар.

## Мас арыытын туһаныы
Мас арыытын сүрүн туттуллар эйгэтэ — аска, морох арыылар (холобур рапс, тунг, кокос арыылара) элбэхтик техническэй сыалга туттулаллар.

## Сигэлэр
Менделеев Дмитрий Иванович

**Менделеев Дмитрий Иванович** (1834—1907) диэн нуучча улуу учуонайа, аатырбыт химия элеменнарын периодтаах таабылын оҥорбут химик.

## Олоҕун олуктара

Менделеев Дмитрий Иванович тохсунньу 27 күнүгэр (олунньу 8) 1834 с. Тобольскай таһынааҕы Үөһээ Аремзяны дэриэбинэҕэ уон сэттис бүтэһик оҕоннон Тобольскай гимназиятын дириэктэрин Иван Павлович Менделеев дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дмитрий аҕатынан эһэтэ Таҥара үлэһитэ этэ, араспаанньата Соколов диэн эбит; Менделеев диэн араспаанньаны Дмитрий аҕата духовнай учуулущаҕа үөрэнэ сылдьан иҥэриммит. Менделеев ийэтэ былыргы, ол гынан баран дьадайбыт Корнильев атыыһыттартан төрүттээҕэ.

## Айыылара уонна арыйыылара

Менделеев — химияҕа, химия технологиятыгар, физикаҕа, метрологияҕа, салгын устуутугар, метеорологияҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар, экономикаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ уонна да атын эйгэлэргэ үлэлээбит дэгиттэр чинчийээччи эбит. 

**Сүрүн арыйыылара:** 

* спирт уонна уу табыгастаах булкааһынын быһаарыы;
* минераллар химия туруктарын уонна элеменнар араас дьайыыларын атом сабардамыттан ыкса тутулуктааҕын быһаарыы;
* элеменнар периодик табылын оҥоруу, ол кэмҥэ биллэр элеменнары бэрээдэктээһин, кэлин өссө хас да элемены суоттаан таһааран киллэрбит уонна сүрүн дьайыыларын бэлиэтээбит; 
* убаҕас кытыы температуратын быһаары, "кытыы температура" диэн өйдөбүлү киллэрбит;
* эҥкилэ суох гаастар сүрүн туругун тэҥнэбилин быһаарыы (Клапейрон-Менделеев тэҥнэбилэ);
* ыйааһыннар таба теорияларын оҥорбут, кэмнииргэ аналлаах араас саҥа тэриллэри айбыт (арретир уонна пикрометр); 
* буруота суох буораҕы арыйыбыт (Чельцову кытта);
* экономикаҕа олохтоох оҥорон таһаарар индустрияны уонна тыа хаһаайыстыбаны тас дьайыылартан харыстыырга киэҥ үлэни ыытар эбит;
* тыа хаһаайыстабаҕа минерал уоҕурдууну туттууну көҕүлүүр эбит;
Лахаатта, көтөр

thumb|200px|Лахаатта

**Лахаатта** эбэтэр **кииллэни**, (,  эбэтэр ) — дьоҕус, уһун моойдоох, кылгас кутуруктаах, туһугар уһун атахтардаах көтөр.

Уопсай өҥө саһархайдыҥы-күкээркэй. Буҕарҕанатааҕар кылгас тумустаах. Ыйааһына ортотунан 150 г. Атахтарын сараадыппытынан, кэннин түһэрбитинэн, кылгас кынаттарынан эрэйинэн сапсынан олус салаҥнык уонна ыараханнык көтөн тахсар. Маннык көтөр Соҕуруу Африкаҕа хайдах айаннаан тиийэрин дьиктиргиэххэ эрэ сөп. Лахаатта Европаҕа бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Азияҕа Бүлүүгэ тиийэ көстөр. Кыһынын Африкаҕа уонна Соҕуруу Азияҕа кыстыыр.

Лахаатта ыам ыйыгар көтөн кэлэр уонна атырдьах, балаҕан ыйдарыгар төннөр. Бу көтөрү олус сэдэхтик көрүөххэ сөп. Кини олус сатабыллаахтык саһар даҕаны, олус улахан хаахынас куолаһынан баарын биллэрэр. Лахаатта үөнүнэн, чиэрбэнэн, от сыатынан аһылыктанар. Сиргэ уйаланар, 7-12 сымыыты уурар. Сэдэх көтөр буолан норуоттар икки ардыларынааҕы Кыһыл кинигэҕэ киллэриллэн турар.

## Сигэлэр

* Көстүбэт, көппөт көтөрдөр
Модьугу

thumb|200px|Модьугу

**Модьугу**, **куобахсыт** эбэтэр **бөҕө модьу атах** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, модьугулар уустарыгар киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.

## Өссө маны көр
* Хаххан
* Куйбаҥкы — бородатая неясыть
* Өллүргэлээх
Моонньоҕон, сэппэрээк

thumb|250px|Моонньоҕон отоно уонна сэбирдэҕэ**Моонньоҕон** () - сэппэрээк, харатыҥы кугас отонноох үүнээйи. Саха сиригэр "Хара кыталык" диэн киһи бэйэтэ үүннэрэн таһаарбыт көрүҥэ киэҥник биллэр. Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ тарҕаммыт көрүҥ.

Моонньоҕону күһүөрү, атырдьах ыйын иккис аҥарыттан саҕалаан, аhа сиппитин көрөн хомуйаллар. Отону сыыhыттан ыраастаан саамай бөдөҥнерүн уонна буспуттарын оhох үрдүгэр кылгас кэмҥэ хатараллар. Сотору-сотору сэрэнэн эргитэн биэрэллэр. Бүтүн, алдьамматах сэбирдэхтэрин күлүккэ, салгыннаах сиргэ куурдуллар.
Отонугар араас элбэх витамин баара биллэр. Ученайдар этэллэринэн, киин улуустартан хоту диэки баран истэх аайы витаминын эгэлгэтэ элбээн иhэр диэн.

Моонньоҕон отонун витамин тиийбэтигэр, хаан аҕыйааhыныгар, аппетиты көбүтэргэ, ииктэтэргэ, сөтөлгө, тымныйан ыалдьыыга тутталлар. Отонун үксүн көөнньөрөн (үс улахан ньуоска отону ыстакаан ууга) ыстакаан аҥаардыытынан күҥҥэ үстэ иhэллэр. Онтон отон уутун куртах бааhын эмтэнэргэ туhаналлар. Сэбирдэҕэ эмиэ үгүс С уонна В витаминнардаах. Отону көөнньөрөн тиритиннэрэр, ииктэтэр наадаҕа, диатезка, ревматизмҥа, подаграҕа туттуллар. Боҕуруоскай окко холбоон чэбдигирдэр витаминнаах чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин кытта үнүгэhин водкаҕа настойка оҥорон, 10-20 хааппыланы хойуу хаайтарыытыгар, солотуохаҕа, хаан аҕыйаатаҕына иhиллэр.
Муус устар

right|thumb|Муус устар ''Très riches heures du duc de Berry''
**Муус устар** (апрель) — сааскы ый, 4 ый.

Муус устар Григориан халандаарыгар төрдүс, сылга бастакынан лоп курдук 30 хонуктаах. Соҕуруу эҥэлэйгэ бу ый күһүнү, оттон хотугу эҥэлэйэгэ — сааһы кытта ситимнээх. Муус устар ый сахалыы аата балаҕан муус түннүгүн устан, сайыҥҥы хабах эбэтэр сүлүүдэ түннүгү олордор кэми кэрэһэлиир.

Муус устар — сону устар ый. Саас лаппа кимэн киирэр. Күн үөһэ күөрэйэр. Халлаан күп-күөҕүнэн унаарар. Ол эрээри, киэһэнэн дьыбарсыйар, түүнүн тымныйар.
Дьыл оҕуһун көҥдөй көхсө, тураах кэлиитигэр, муус устар тохсус күнүгэр сууллар. Бу күннэргэ тураахтар халлаан күөх урсунунан көппөхтүүллэр. Кинилэр төттөрү-таары көтө-көтө бокуойа суох дааҕырҕастахтарына, сотору кэминэн күн-дьыл көнөр, хатааһына суох саас буолар. Оттон, саҥата-иҥэтэ суох соҥуоран сырыттахтарына, хатааһыннаах тымныы сааһы күүтэллэр. Барабыай ыраас күҥҥэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан ах бардаҕына, хаары дуу, ардаҕы дуу биттииллэр.
Эһэ уонна моҕотой биир тыыннаахтар. Биир кэмҥэ эһэ арҕаҕыттан, моҕотой хороонуттан тахсаллар. Моҕотой хороонуттан хойутаан таҕыстаҕына, хатааһыннаах тымныы саас буолар.

Муус устарга соҕуруу кыстаабыт көтөрдөр кэлэллэр. Ый иккис аҥаарыгар сылгы чыычааҕа, сар элиэ, хоҥор хаас, хомурах туруйата, чиибистэр, ырыаһыт чыычаахтар кэлэллэр, ый бүтүүтүгэр бастакы көҕөнү көрөллөр.

## Муус устар ый күнүн-дьылын билгэтэ

Өскөтүн хаар эрдэ уулуннаҕына, үчүгэй сайын үүнэр.
Былыттар сырдык халлаан күөҕэ буоллах-тарына, сылаас уонна ардахтаах.
Күнүһүн итии, түүнүн тымныы буоллаҕына, үчүгэй күн-дьыл үүнэр.
* 4 — күн дьиэлэннэҕинэ, үчүгэй үүнүүнү күүт.
* 6	— түүн сылаас буоллаҕына, саас түргэнник кэлэр.
* 7	— бу күн хайдаҕый да, ТТасха (27) эмиэ оннук буолуо.
* 8	— бу күн хайдаҕый да, алтынньы 8-с күнэ оннук буолуо.
## Түөлбэ тылыгар
киристиэп ыйа; 
куччугуй кулун тутар;
сойуо ыйа;
сынньалаҥ ыйа;
чыычаах ыйа;

## Бэлиэ күннэр
* Муус устар иккис баскыһыанньатыгар Арассыыйаҕа ПВО (салгынтан көмүскэл) сэриилэрин күнэ бэлиэтэнэр.

1922 - Бүтүн Арассыыйатааҕы Ситэриилээх Кэмитиэт  "Об образовании Автономной Якутской Советской Социалистической Республики" дэкириэтэ тахсар.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Мымах

Былыргы сибиир "запискаларыгар" суруллубутунан, Мымах Красноярскай остуруогу олохтообут уонна Өлүөнэ устун айаннаабыт диэн Калашников диэн ааттаах саха архивиһын кинигэтигэр этиллибит. Страленберг санаатынан, сахалары Орто Өлүөнэҕэ Дэҥси Дархан Тегин аҕалбыт. Саха үһүйээннэригэр Мымах аата көстүбэт, ол оннугар үһүйээннэргэ барыларыгар хаһаахтар Саха сирин сэриилээн ылар кэмнэринээҕи сахалар баһылыктарынан Тыгын буолар. Мымах, Тыгын курдук, тоһуурга түбэһэн нуучча кириэппэһигэр өлөр. Үһүйээннэргэ Тыгын, Мымах курдук, бүтүн сахалар сэриилэринэн, Дьокуускай остуруогун төгүрүйүүтүнэн салайар. Воевода П.Головин өһүөнүттэн Дьокуускай остуруогар Мымаҕы аччыктатан өлөрбүт. Онон, хаайыыга Мымах аатын түһэн биэрбэтэх уонна геройдуу өлбүт. Кини нуучча челобитнайдарыгар Мымак диэн ааттаммыт, ол эрэн Петр Бекетов кини аатын Мамык диэн суруйар эбит.
Тыгын уонна Нам улууһун тойоно Мымах биир киһи буолуон сөп диэн саха лингвиһа Новгородов этэрэ. Кини санаатынан, "Мымах" диэн буортуламмыт "Мамык" - баһылык, тойон. Оттон "Тыгын" диэн тылы түүрдүү "тегин" - принц - диэн тылы кытта ситимниэххэ сөп, оччоҕуна тойон Мымак диэни Тыгын Мымак диээххэ сөп.
Мыреева Татьяна Ивановна

200px|thumb|right|Мыреева Татьяна Ивановна
**Татьяна Ивановна Мыреева** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* Муус устар 10 күнүгэр 1928 с. Ленскэй оройуон Бэтинчэ нэһилиэгин Курум сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
* 1955 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1955 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
Саха театрыгар бастакыннан Джульеттаны оонньообут (1955). Иккис ситиһиитэ — 1956 сыллаахха Суорун Омоллоон «Күкүр ууһугар» Күннэй оруолун толоруута буолбута. Үчүгэй куоластаах буолан М. Н. Жирков уонна Г. Литинскэй «Ньургун Боотур» олоҥхолоругар бастакынан Кыыс Кыскыйдаан партиятын толорбута (1957). 1961 сыллаахха Г. Григорян «Сир симэҕэ» опереттатыгар Татыйык партиятын толорбута.

Т. И. Мыреева ситиһиилээхтик Зербинетта («Плутни Скапена» Ж. Б. Мольер), Сыгый Кырынаастыыр (И. Избеков, 1962), Айыы Куо («Кыһыл Ойуун» П. Ойуунускай, 1964), Дездемона («Отелло» В. Шекспир, 1965), Аттене («Пуночка тундры» И. Бочкарев, 1971), Балбаара («Ини-бии» С. Ефремов, 1975), Мылгун ойоҕо («Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов, 1982), Шин («Добрый человек из Сычуани» Б. Брехт, 1986), Иэйэхсит («Бүдүрүйбүт», Алампа, 1987). 2003 сыллаахха Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» Даарыйа эмээхсини оонньообута.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
Нам улууһун гимназията

Нам улууһун гимназията 1994 сыллаахха тэриллибитэ. 

Гимназия директора Попов Валерий Николаевич буолар.

Арыллыаҕыттан Нам улууһун гимназията икки салааннан оҕолору үөрэтэр: политехническай уонна гуманитарнай.
Мордьоноохоп

**Алексей Петрович Васильев (Мордьоноохоп)** (1906-1947 сс.) — сахаҕа биллибит күүстээх киһи, хапсаҕайга САССР спордун маастара.

Кини 1906 с. Үөһээ Бүлүү Мэйигэр (Далыр Күүлэтигэр) Чымырдаат диэн күөлгэ төрөөбүт.

Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, толору эттээх-сииннээх, 130 киилэ ыйааһыннаах саха бухатыыра. Дьон ахтыыларыттан көрдөххө, сыгынньах көрүҥэ боруонсаттан кутуллубут курдуга, утарылаһааччыларыттан ордук көрүҥнээҕэ үһү. Оччотооҕуга, дьоҥҥо тэҥэ суох күүстээҕин, быһыйын туһунан сурах-кэпсээн хас да оройуоҥҥа тарҕаммыта. Ол саҕана нэһилиэктэр күүстээх да, быһый да киһилэринэн күрэхтэһэр кэмнэрэ этэ. Улууска аатырар киһи туһунан, ким төһө кэпсиир дьоҕурунан сэһэннэрэ тарҕанара. А. П. Васильев дьон кэпсээнигэр-сэһэнигэр киирбит, нэһилиэк (билигин Далыр нэһилиэгэ) киэн туттар киһитэ этэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Николаев Егор Дмитриевич (Улахан Дьөгүөрдээн)

**Егор Дмитриевич Николаев I** сахаҕа биллибит аата **Улахан Дьөгүөрдээн** (1856-1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ, саха өрөбөлүссүйэниэрэ Урсик үөлээннээҕэ.

1856 сыллаахха тохсунньу 5 күнүгэр Боотур Уус улууһун Ытык-Күөлүн Лээһэҥкэ Миитэрэйдээх дьадаҥы ыалыгар (сорох сибидиэнньэннэн баай ыалга) төрөөбут. 

Дьокуускайга прогимназияҕа үөрэнэр кэмигэр политсыылынайдары кытары бодоруспут. Егор Дмитриевич 1880 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка үрдүк үөрэҕи ылан дойдутугар эргиллэн кэлбит. Ол эрээри ханнык идэни ылбыта ыйыллыбатах. Кини маҥнай Боотур уус улууһугар суруксутунан, I Дьохсоҕон нэһилиэгэр кинээһинэн, салгыы улуус кулубатынан ананан үлэлээбит. Е.Д. Николаев I улууһун кыра, кыаммат дьонугар ыарахан туһээннэри сарбыйтаран, тэҥ быраабы биэрэр туһугар туруулаһан Саха сирин оччотооҕу үрдүкү салалтатын ааһа түһэн, ыраахтааҕыга тиийэ араас үҥсүүлэри, көрдөһүүлэри дьаныһан туран суруйбут. 

1883 сыллаахха Александр III коронациятыгар Санкт-Петербуурга Саха уобалаһыттан дьокутаат быһыытынан сылдьан Ис дьыала миниистиригэр Д.А. Толстойга "Саха кыраайын билиҥҥи балаһыанньатын туһунан кылгас сурук" биэрбит. Ол суругар 
...желательно привлечение самого общества к заботам о своих общественных нуждах, как по хозяйственной части, так и по другим делам народного благосостояния. Такое участие может повлиять на население благотворно, возбудить в нем общественную самостоятельность и приучить инородцев к их гражданским обязанностям. диэбит.  Ол кэнниттэн суругар олохтоох былаас уорганнарын сүрүн хайысхаларын ааттаабыт: уопсастыба сайдыытын хааччыйыы, олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы, ас-үөл, доруобуйа харыстабыла уонна үөрэхтээһин. Бу маны чинчийээччи Степанова  С.В. земство идиэйэлэриттэн ылбыт диир. Күлүмнүүрдүүн кэпсэтэригэр Е.Д. Николаев Степной дууманы сөргүтэ сатыырын туһунан этэрэ диэн П.С. Троев суруйбуттаах.

Бу да кэнниттэн Е.Д. Николаев хаста да сахалар земствоҕа көһүөхтээхтэрин туһунан суруктары үрдүкү сололоох тойотторго суруйбута биллэр. Ол санаалара төһө да өйөбүлү ылбатахтарын иһин бар дьон олоҕо тупсарын туһугар үлэтин тохтоппотоҕо. Саха сиригэр кэлбит народниктары кытта билсэрэ, Сибиир областниктарын баһылыга Н.М. Ядринцев болҕомтотун бэйэтигэр тарпыта да ону туоһулуур. Ол кэмнээҕи былаас чиновниктара итини биллэн турар сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон Е.Д.Николаев I олоҕор куттал суоһаабытын билэн, 1888 сыллаахха бэйэтэ олохтон эрдэ барар хомолтолоох быһаарыыны ылар.

## Быһаарыылар
Николаева Мария Георгиевна

**Мария Георгиевна Николаева** — (Таатта Е. Д. Николаев 1 кыыһа). Санкт-Петербурга дьахталлар Үрдүкү куурустарын 1917 сыл иннинэ бүтэрбит. Биир дойдулааҕа учуутал Афанасий Васильевич Давыдовка кэргэн тахсыбыт. А. В. Давыдов Григорий Осмоловскай диэн политсыылынайы күрэтиигэ буруйданан 3 сыл устата Булуҥҥа сыылкаҕа атаарыллыбыт. Мария Георгиевна онно барса сылдьыбыт. М. Г. Николаева Булунтан кэлэн баран саха бастакы интеллигенциятын лидерэ В. В. Никифоров-Кулумнуур «Манчаары» диэн пьесатын сахалыы тылбаастаабыта.

## Туһаныллыбыт литература
* «Кыым» хаһыат, 15.04.2007. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ», Иннокентий Неустроев
Неустроева Анна Денисовна

200px|thumb|right|Неустроева Анна Денисовна
**Неустроева Анна Денисовна** (03.03.1903—30.11.1947) — оҕо суруйааччыта, сахаттан бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, фольклору хомуйааччы, тылбаасчыт,  общественнай диэйэтэл.

## Олоҕун олуктара
Кулун тутар 3 күнүгэр 1903 сыллаахха Байаҕантай улууһун II Байаҕантай  нэһилиэгэр (Уус Тааттаҕа)  төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Уолба оскуолатыгар киирбитэ. Манна үөрэнэ сылдьан убайа суруйааччы Николай Денисович Неустроев тэрийбит  «Ньургуһун» диэн оскуола сурунаалын таһаарыыга кыттыбыта. Онно бастакы кэпсээннэрин суруйбута.

Оскуоланы бүтэрэн баран, 1923 сыллаахха Дьокуускайга педтехникумҥа киирбитэ.1924-1927 сс. үлэһиттэр дьокутааттарын Дьокуускай куораттааҕы Сэбиэтин женотделыгар дэлэгээт этэ, Саха сирин дьахталларын маҥнайгы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта.1927-1933 сс. ликпууҥҥа, начаалынай оскуола учууталынан, Дьокуускайга оҕо саадын салайааччытынан, 1933 - 1943 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун "Хотугу Сулус" сурунаалын эппиэттиир сэкиритээринэн, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын уус-уран литэрэтиирэҕэ редакторынан үлэлээбитэ. 1934 с. саха суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр, 1939 с. Саха сирин суруйааччыларын бастакы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта. 

Элбэх өрүттээх сыралаах үлэтин иһин "1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Саха дьахталларыттан бастакынан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнинэн талыллыбыта. 

### Дьиэ кэргэнэ
Анна Денисовна кэргэнэ Иван Дмитриевич Баланов бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутаатынан, Горздрав президиумун чилиэнинэн, Гороно сэбиэдиссэйинэн, Дьокуускайга государственнай Национальнай библиотека  директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Саха представительствотыгар үлэлии бараары сылдьан тымныйан, эдэр сааһыгар 1934 с. ыалдьан өлбүтэ.  Кинилэр 1930 с.  Акулинаны, Анна Денисовна бииргэ төрөөбүт эдьиийин Федора оҕотун,  иитэ ылбыттара. Акулина Михайловна Неустроева дьонун аатын үйэтитиигэ улахан кылааты киллэрсибитэ. 

Анна Денисовна Неустроева уһун уонна ыарахан ыарыы кэнниттэн Дьокуускайга 1947 с. сэтинньи 30 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
«Тиргэһиттэр» диэн бастакы бэчээттэммит кэпсээнэ (1938) биһирэбили ылбыта, хрестоматияларга киирбитэ. Кэпсээннэрин хомуурунньуктара 1939, 1945, 1962 уонна 1994 сыллардаахха тахсыбыттара.

1945 с. «Кырдьык кыайар» диэн кинигэтин таһаартарбыта. Онно М. Т. Шараборин-Кумаров, Н. И. Степанов, И. И. Бурнашов — Тоҥ Суорун, П. П. Ядрихинскай — Бэдьээлэ уонна да атын норуот ырыаһыттарын айымньыларын киллэрбитэ.
Новосибирскай уобалас

**Новосибирскай уобалас** —  Российскай Федерация субъега, Сибиирдээҕи Федерал уокуругар киирэр. Киинэ Новосибирскай куорат.  1937 с. Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Алтаай кыраайын кытта арахсыы түмүгэр тэриллибитэ. Кэлин, 1943 с. Кемерово уобалаhа, онтон 1944 с. Томскай уобалас арахсаннар туспа субъект буолбуттар. 

Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.

## Дьоно-сэргэтэ

### Дьонун ахсаана

### Этнос

### Урбанизация
Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара: 

## Административнай тыырыллыыта

## Экономика

### Энергетика

### Транспорт

### Өҥө оҥорор сфера

### Промышленность

Промышленность сүрүн хайысхалара:

### Тыа хаһаайыстабата

## Ссылкалар

## Быһаарыылар
Нартахова Мария Дмитриевна

200px|thumb|right|Нартахова Мария Дмитриевна
**Мария Дмитриевна Нартахова** (25.01.1906—1987) — саха судаарыстыбаннай, общественнай уонна политическэй диэйэтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1906 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ Абаҕа сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
* 1925 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бутэрбит.  
* 1926—1930 сс. — Иркутскайга педрабфакка үөрэммит.  
* Иркутскайтан төннөн баран, колхуос бэрэссэдээтэлинэн уонна учууталынан улэлиир.  
* 1932 сыл олунньутугар үс сыл Саха Сирин Киин ситэриилээх комитетыгар () үлэлээбитэ.  
* 1934 сыллаахха Горнай райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн ананар.  
* 1939 сылтан сэбиэскэй тутуу куурустарын сэбиэдиссэйэ, Саха АССР ун инстуктордарын бөлөҕүн салайааччыта.  
* Улуу Аҕа дойду сэриитин кэмигэр бырабыыталыстыба делегациятын кытта Саха Сирин үлэһиттэрин бэлэхтэрин саллааттарга уонна командирдарга туттара I Украинскай фроҥҥа бара сылдьыбыта.   
* 1946—1947 сылларга Саха Сирин обкомун инстукторынан, онтон Мэҥэ-Хаҥалас райкомун иккис сэкиритээринэн үлэлээбитэ.  
* 1947—1954 сс. — Саха АССР социальнай харалтатын миниистиринэ.  
* 1954 сыл муус устар 12 күнүгэр Мария Нартахованы Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. Бу дуоһунаска 9 сыл, 1963 сыллаахха пенсияҕа барыар дылы үлэлээбитэ. 
Бу кэмҥэ, 50-60 сылларга Саха Сиригэр производство балысханнык сайдыбыта. Саха алмааһын хостооһун саҕаламмыта, Мирнэй куорат тутуллуута саҕаламмыта. Сүлүүдэ, сурьма, гаас промышленностара төрүттэммиттэрэ уонна сайдан барбыттара, саҥа гидростанциялар, промышленнай комбинаттар тутуллубуттара. Көмүһү хостооһун сайдыбыта. Тыа хаһаайыстыбатыгар кыра холкуостары бөҕөргөтүү, кинилэри техниканнан уонна уопуттаах дьонунан хааччыйыы барбыта.
* 1987 сыллаахха олохтон туораабыта.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Үлэ Кыһыл Знамята уордьан (1952, 1958)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Сигэлэр
* Государственное Собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия): Общественность республики отметила 100-летие Марии Нартаховой 
* SakhaNews: Исполнилось 100 лет со дня рождения Марии Нартаховой
Нохсоров Устин Гаврильевич

200px|thumb|right|Устин Нохсоров
**Устин Гаврильевич Нохсоров** (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут.

## Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха ыам ыйын 27 күнүгэр Амма улууһун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1938 сыл сэтинньитигэр  чилиэниттэн таһаарбыттар, ол кэннэ сымыйа буруйдааһыҥҥа түбэһиннэрэн, хаайбыттар. «Буруйун» дакаастаабаккалар босхолообуттар. Ол эрээри, хаайыыттан күүскэ ыалдьан тахсыбыта. 1939 балаҕан ыйын 22 күнүгэр эрэ толору реабилитацияламмыта.

1940 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай тыйаатырыгар «Ньургун Боотур» олоҥхоннон Суорун Омоллоон испэктээх туруорбута. Онно Нохсоороп режиссер ассистенын уонна артыыс быһыытынан көхтөөх кыттыыны ылбыта. Үрүҥ Уоланы оонньообута. 

1951 сыллаахха өлбүтэ.

## Олоҥхолоро
Кыра эрдэҕиттэн аатырбыт Амма олоҥхоһуттарын Т.В. Захаровы – Чээбийи уонна Г.З. Артемьевы истэн улааппыта. Кинилэр олоҥхолорун кэлин да астына толороро. Эдэр эрдэҕиттэн дьикти күүстээх күөмэйдээх ырыаһыт быһыытынан биллибитэ. 
* «Сылгы уола Дыырай бухатыыр»
* «Хараҕын анныгар хаппар саҕа хара мэҥнээх хайаҕымсах Хаан Тойон уола өлбөт-сүппэт Yрүҥ Уолан бухатыыр»

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа

## Сигэлэр
* Нохсоров Устин Гаврильевич
Нуучча тыла

**Нуучча тыла** () диэн илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Сир үрдүгэр олус тарҕаммыт тыллартан биирдэстэрэ. Нууччалар национальнай тыллара, Центральнай Евразия, урукку ССРС, араас омуктарын икки ардыларыгар кэпсэтэр тыллара. ХНТ үлэ тыла. Славян тылларыттан биир саамай тарҕаммыт тыл.

Морфологическай стройунан нуучча тыла ордук флективнай, синтетическэй. Лиэксийэ грамматическай суолтата, быраабыла курдук, флексия көмөтүнэн бэриллэр. Хас биирдии флексия хас да суолтаны тэҥҥэ көрдөрөр. Синтетическэй формалары сэргэ, нууччалыы аналитизм элеменнэрин сайыннарыы эмиэ көстөр.

Синтаксис нуучча тылын көҥүл бэрээдэгинэн, тыл бэрээдэгин утары, биир томпоненнаах уонна икки компонентнай структураларын утары боростуой этиилэр үс көрүҥэ баарын, интонационнай средстволар актыыбынай оруолларын көрдөрөр.

Нуучча тылын лексическэй састааба бэйэтин сүнньүнэн — төрүт нуучча. Тыл фондатын хаҥатыы - тылы бэйэ моделынан уонна киирии тылларынан үөрэтии. Киирии тылларга славянизм, грецзизм уонна тюркизм сыһыаннаахтар. XIII үйэлэргэ Голландия,немецкэй уонна французскай киирии тыллар баһыйаллар, ХХ үйэттэн — английскайдар.

Нуучча тылын диалектара икки тылга арахсаллар: хоту уонна соҕуруу. Сыһыаттар икки ардыларыгар билиҥҥи литературнай тыл тирэҕинэн буолбут көһө сылдьар тыллар этиллэллэр.

Нуучча тылын историятыгар үс сүрүн кэми араарар: былыргы нуучча, Белоруссия уонна Украина тылларыгар (ВИ- Х үйэлэр), Старорусскай эбэтэр великорусскай (ХІІ- XII үйэ ортотуттан) уонна национальнай нуучча тылын периода (XII үйэ ортотугар). Сурук- Бичик өттүгэр старлавянскай кириллица сытар.

Нуучча тылын наукатын комплекса лингвистика диэн ааттанар.

## Алпаабыт

## Бэлиитикэ
1938 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.

## Быһаарыылар
Ньургуһун

thumb|200px|Ньургуһун

**Ньургуһун** () — сибэкки, саас хаар ууллаатын кытта бастакынан тыллар сибэкки.

Ньургуһун - тоҥ буору тобулан саас хаар ууллуута үүнэр дьиикэй сибэккилэргэ киирсэр.

Ньургуһун саха литературатыгар киэҥник туттуллар образ. Маҥнайгы таптал, саҥа сыһыаны, саас кэлиитин хоһулуурга туттуллар.
Окороков Гаврил Гавриилович

**Окороков Гаврил Гавриилович** — литература критигэ, филологическай наука кандидаата, СГУ саха литературатын кафедратын доцена, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, ССРС уонна Саха сирин суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ, саха литературатын учебниктарын суруйааччыта.

## Олоҕун олуктара
Олунньу 3 кунугэр 1925 сыллаахха Амма оройуонун Сатаҕай нэһилиэгэр дьаданы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

1953 сыллаахха Москватааҕы государственнай библиотечнай институту кыһыл дипломунан бутэрбитэ.
Онтон Саха республикатааҕы Пушкин аатынан библиотекаҕа учуонай секретарынан улэлээбитэ. Онтон култуура министиэристибэтигэр инспекторынан, «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга критика отделын сэбиэдиссэйэ, 1965 сылтан университет үөрэтээччитэ.

Ыстатыйалара Улахан Сэбиэскэй энциклопедияҕа, Белоруссия, Украина энциклопедияларыгар, Кылгас литературнай энциклопедияҕа бэчээттэммиттэрэ. Атын ыстатыйалара «Наука», «Советский писатель» изданияларыгар, «Правда», «Литератураная Россия», «Шын» (Тува) хаһыаттарга, «Литературное обозрение», «Дружба народов», «Огонек», «Детская литература», «Молот» (Удмуртия) хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.

Амма Сатаҕайын түмэлигэр (2007 с.) Гаврил Гаврииловичка аналлаах матырыйааллар көрдөрүллүбүттэр. 

## Библиография
* Традиции и поиск: Статьи, портреты, штрихи. — Якутск: Кн. издательство, 1979. — 160 с.
* Сүрэх муудараһа: Лит. портреттар, ыстатыйалар, бэлиэтээһиннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. — 135 с.

## Кини туһунан литература
* *Писатели земли олонхо.* Библиографический справочник. — Якутск: «Бичик», 2000
* Г. Г. Окороков: Некролог // «Чолбон». — 1990. — № 4. — С. 104
* Филиппов Г. Киһи үлэтин үрдэллэрэ // «Хотугу сулус». — 1985. — № 2. — С. 91—95
* *Писатели Якутии.* Библиографический справочник. — Якутск, 1981. — 272 с.
* *Писатели земли олонхо.* Библиографический справочник. — Якутск: «Бичик», 1995. — 304 с. — О нем — с. 192
* Үөрэххэ дьулуһарга, билиигэ тардыһарга такайара. — «Туймаада саҥата» — № 4 — 04.02.2000 (үөрэнээччилэрин ахтыылара)
* Он говорил: "Бойтесь праздности..." — Якутия, 16.02.2000. — И. Семенова, В. Харитонова
* Каждая судьба солдата — отдельная история (из рассказов деда). — «Юность Севера» — 23.04.2005, внуки рассказывают о деде. 
* По отцовскому пути, Семенова И. Г. ыстатыйата, Эн миигин умнумаар, Сэргэлээх!-2. — Дьокуускай, 2007.
Олоҥхо ааттарын тиһилигэ

Манна Олоҥхоҕо ахтыллар киһи-сүөһү, араас харамай, сирдэр ааттара уонна олоҥхоһуттар бэйэлэрин сахалыы ааттара түмүлүннүлэр. Бу тиһилик бэйэлэрин хос ааттарын (ник, никнейм, логин) тала сылдьар дьоҥҥо туһалаах буолуон сөп.

Сорох ааттар кылгас быһаарыылаахтар. Ким баҕарар бу тиһилиги көннөрөр, ааты эбэтэр быһаарыыны эбэр кыахтаах.

Бу ааттар «Олоҥхо алыптаах эйгэтэ» диэн В. В. Илларионов кинигэтиттэн ылыныллылар. Билигин систематизацията суох, кинигэҕэ хайдах көстүбүттэринэн. Ким эрэ дьахтар, эр киһи аата диэн наардыыра буоллар үчүгэй буолуо этэ.

## Олоҥхо

### Аллараа дойду абааһылара
*Арсан Дуолай оҕонньор
* Дьэбин Кулахай
* Иҥнэли Балай эмээхсин
* Өлүү Өтүмэхтэй оҕонньор
* Сайып Кутурук
* Сарахана Күүкэнньик
* Тимир Тэмэлэкээн эмээхсин
* Тыҥырахтаах Дыгыйдаан Бөҕө
* Ытык Кыпсыйдаан

### Үөһэ дойду иччилэрэ
* Күн Дьөһөгөй оҕонньор
* Күн Эрили
* Күрүө Дьэҥки хотун

### Орто дойду дьоно
* Саха Саарын тойон
* Сабыйа Баай хотун
* Дьабыл Удаҕан
* Үргүнньүк Баатыр
* Адьына Баай Тойон
* Эдьинэ Баай хотун
* Чугдаан хотун

## Ойууннар, удаҕаннар уонна кыырыыга ахтыллар сорох ааттар

## Сигэлэр
*Ойуун. Ойууннар норуот номоҕор. — Якутский ИЯЛИ. — «Якутполиграфиздат», 1993
Олунньу

[right|thumb|Олунньу ''[Très riches heures du Duc de Berry*]]
*'Олунньу''' - сыл иккис ыйа.

Олунньу маҥнайгы күнэ — дьыл оройо. Кыһыҥҥы хонук аҥаара бүтэр. Кыстык-ка бэлэмнэммит ас аҥаара сиэниллэр. Маҥхааһайга бурдук, кыбыыга от лоп курдук аҥаара хаалбыт буоллаҕына, үчүгэйдик сыл тахсыахха сөп.

Олунньу тохсунньуттан туох даҕаны ура-тыта суох. Ый саҕаланыыта тохсунньу кур-дук хабараан. Саха итэҕэлинэн, Дьыл оҕуһа аҥаар муоһа тостон, хаанын көрөн, онуоха эбии иккис муоһа тостоору ыарыытыттан, абатыттан киҥнэнэр, тымныынан силбиэтэ-нэр. Олунньу ыйга күн лаппа уһуур, күнүһүн чаҕылхайдык тыгар, дьыбар тахсар.

Сахалар этэллэринэн, олунньу саҥатыгар тойон кыыл дойдутугар кэлэн уйатын хаар-даан барар үһү. Бөрө үөрдүүр, ханыытын булсар. Олунньу саҥатыттан сайын диэки хонугу таҥнары ааҕаллар. Мантан саас күн-дьыл түргэнник барар. Ыалга ынах төрүүр, үрүҥ ас дэлэйэр.

## Олунньу ый күнун-дьылын билгэтэ

Олунньу уларыйа сылдьар: тохсунньу курдук томороон тымныылаах, кулун тутар курдук ылааҥы күннээх. Олунньуга элбэхтик хаардыыр. Бу ыйга күн чаҕылыччы тыгар.

Олунньу хаара суох уонна тымныы буоллаҕына — атырдьах ыйа итии.
* 1	— бу күн хайдаҕый да, ый бүтүүтэ оннук буолуоҕа. Былыта суох, күннээх буоллаҕына, саас эрдэ кэлэр.
* 2	— күн орто күннээх буоллаҕына, эрдэтээҥҥи саас, былыттаах буоллаҕына, хойукка диэри тыалырар.
* 10 — тыалырдаҕына — сөҥүүлээх сыл.
* 14	— сулустаах буоллаҕына, саас хойутуур.
* 15	— хаар суол нөҥүө типтэҕинэ, саас хойутуур, чуумпу буоллаҕына, эрдэлиир.
* 27 — үчүгэй күн-дьыл буоллаҕына, тым-ныйар.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru

## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009

## Түөлбэ тылыгар

Күн тахсар ыйа	(Аллайыаха)
Омоҕой туһунан номохтор

Саха былыргы өс номоҕо кэпсииринэн, ыраах соҕуруу дойдуга олус баай, күүстээх Дьугун диэн киhи олорбут. Кини Онохой диэн уоллаах эбит. Бу уола олус күүстээх, түөкүн, уоруйах киhи эбитэ үһү. Кини норуот номоҕор «аҕыс уон ампаары алдьаппыт, тоҕус уон киhини өлөрбут» диэн кэпсэнэр. Ыалларын бэрт өр кэм устата атаҕастаабыт, тугу баҕарбытын былдьаан ылара үһү. Кэмниэ кэнэҕэс ыаллара тулуйар кыахтарыттан ааhан, олус элбэх буолан, сэриинэн иhэллэрин истэн, олус куттанан, хамначчыт дьонун, сүөhүтүн, кэргэннэрин, оҕолорун барытын хомуйан куотарга барбыт. Олус ыраах күрээбит, хоту түhэр өрүскэ тиийэн баран, болуот оҥостон салгыы тэскилээбит.

Бу сэhэн биллиилээх историктар үлэлэригэр эмиэ ахтыллар. Ол курдук, С.А.Токарев суруйарынан, ыраах соҕуруу, бырааскай омук сиригэр-уотугар Омоҕой диэн, олус күүстээх, охсуhуулаах, ыарахан киhи олорбут. Бэйэтин баҕатыттан атын тугу да билиммэт эбит, ыалларын бырытын талбытынан халыыра-талыыра үһү. Ыаллара кинини өлөрөргө санаммыттарын истэн, атаҕынан куоппут.

Атын номохторго эмиэ ситинник кэпсэнэр. Саха төрдө буолбут Оноохой уол дойдутугар олорон, уоран уонна өлөрөн баппатах. Ол иhин уордаах ыраахтааҕы кинини кытаанахтык дьүүллээҥ диэн, эккирэтии ыыппытыттан бырааскай истиэбиттэн хотулуу-арҕаа диэки түспүт. Атын номоҕунан, Одун Чыҥыс хаан улуу «уоттаах кыргыhыыта» үөскээhинэ, сэриигэ хотторон, олус элбэх айыыны-хараны оҥорон, саха төрүттэрэ тэскилииргэ күhэллибиттэрэ кэпсэнэр. Саха номоҕунан Омоҕой олорбут сиригэр Хаамар-Дабаан диэн сир аата хаалан хаалбыт.
Огрызко Иосафат Петрович

250px|thumb|right|Огрызко Иосафат Петрович
**Иосафат Петрович Огрызко** (; ) (1826 — 1890), биллиилээх Польша көҥүл иһин охсуһуутун деятелэ, Белоруссия дворянина, Петербурга польскай хаһыат таһаарааччыта. Бэйэтин кэмигэр өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга улаханнык ытыктанар киһи эбит. 1865 сыллааха Сибииргэ хаатыргаҕа ыытыллыбыт (олунньу 1866 күнүгэр Тобольскай этаабыгар ыалдьан биир нэдиэлэ сыппыт). Нууччалар уонна поляктар бастаанньаларын тэрийбит дьон кинини Свободаславия диэн ааттаныахтаах Сибиир өрөспүүбүлүкэтин салайааччытынан буолуо диэн бүк эрэнэллэр эбит. 4 сыл суос-соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга Бүлүү куоратыгар сыппыта. Ол сытаргыра аата да ааттаммат этэ, аҥардас нүөмэрэ эрэ - № 11 - биллэр этэ. 1871 сылтан Дьокуускайга көскө олорбута. Онно тыа хаһаайыстыбатынан сүөһү иитиитэн дьарыктанар этэ, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылбыта. Бу кэннэ Огрызко көскө Верхоленскайга уонна Иркутскайга сылдьыбыта, көмүс хостооһунунан дьарыктаммыта уонна көмүс хостооччуларга адбакаат быһыытынан сылдьыбыта.

1890 сыллааха Иркутскайга өлбүтэ.

И. Огрызко туһунан матырыйааллар Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтии музейыгар харалла сыталлар.

* А. А. Калашников, *Якутия. Хроника. Факты. События. 1632-1917 гг*, Якутск, Бичик, 2000. - 480 с. ISBN 5-7696-1200-2.
Саха Сирэ (хаһыат)

**Саха Сирэ хаһыат** — күн аайы Дьокуускайга тахсар Саха бырабыыталыстыбатын сахалыы хаһыата. Нэдиэлэ бүтэһигэр халыҥ нүөмэр тахсар. «Эдэр саас» диэн ыччакка аналлаах, «Дьулурҕан» диэн спортка уонна чөл олоххо сыһыаннаах, «Саха ыала» дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах нэдиэлэҕэ биирдиитэ тахсар сыһыарыылардаах.

Сүрүн эрэдээктэринэн саха норуодунай поэта Наталья Харлампьева үлэлии сылдьыбыта. Билигин 2013 сылтан Чокуур Гаврильев үлэлии сылдьар.

## Сигэлэр

* Хаһыат саайта
* Эрэдээксийэтэ
Якутия (хаһыат)

Ситим-сирин скриншота|thumb|350px**Якутия** — күн аайы нууччалыы  тахсар өрөспүүбүлүкэ уопсастыбыннай бэлитиичэскэй хаһыата. Тэрийээччитэ (учредитель) - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата.

1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн сыылынай Емельян Ярославскай үлэлээбитэ. Бастакы аата "Социал-демократ" диэн этэ.  Ол кэнниттэн аата хаста да уларыйбыта: «Якутская правда», «Красный Север», «Ленский коммунар», «Автономная Якутия». 1990-с сылларга аата "Якутия" диэҥҥэ уларыйан күн бүгүҥҥүгэ дылы тахсар.

1967 сыллахха хаһыат «Бочуот знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.

Ситим-сирэ - http://www.gazetayakutia.ru/
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2007-03

* Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.
* 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн (ол иһигэр киистэн) киирэрэ.
* Өлүөнэ өрүскэ эмиэ бурлаактар бааллара. Кинилэр хаарбастары уһаараллара.
* Филолог Ньургун Михайлович Иванов быһаарыытынан Нам диэн аат монгол тылыттан төрүттээх, "намыһах, намтал; чуумпу, холку, намыын" диэн суолталаах.
Саха тылын култуурата

**Саха тылын [[култуура]]та** — ийэ дорҕоону харыстааһын. Бу тиэрмини маннык быһаарбыт киһиннэн биллиилээх лингвист, саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит Алексеев Михаил Петрович - Дапсы - буолар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-04

* 1926 с. алтынньытыгар Э. К. Пекарскай тылдьытыгар бүтэһик тыллары суруйбут. Ол туһунан Саха Сирин правительствотын Председателигэр М. К. Аммосовка телеграмма охсубут. Правительство политкаторжаннар Ленинградтааҕы обществоларын кытта Тылдьыт ааптарын чиэстээһини тэрийбиттэр.
* Бүлүү өрүс бассейныгар 15664 уу салаата сүүрүгүрдэн киирэр. Онтон улахан салаалара: Марха, Чуона, Улахан Вава, Ахтаранда, Улахан Ботуобуйа, Түҥ, Түүкээн онтон да атыттар. Өрүс бассейныгар 67266 күөл баар, онтон улаханнара Нидьили (119 кв. км), Сүгдьээр (80 кв.км), Богуда (22,6 кв. км), дириҥнэрэ — Муоһааны (110 м).
* Француз чинчийээччитэ Кароль Ферре былыргы сахаларга олохторун-дьаһахтарын сүрүннүүр сүрүн өйдөбүлүнэн ат-сылгы буолар дии саныыр. Кини *аттаахтар цивилизациялара* диэн өйдөбүлү киллэрбит.
* Былыргы түүр бичигэ балтараа тыһыынча сыл устата (15 үйэ) туттуллубут. X-с үйэҕэ симэлийэн, атын суругунан уларытыллан барбыт.
* Аатырбыт «Земля Санникова» диэн кинигэ уонна киинэ геройун сиэнин дьиэтэ Дьокуускайга хойукка дылы турбут үһү. Билигин Кружалоҕа саҥаттан тутуллубут «Атыыһыт Санников дьиэтэ» диэн баар.
* Аттила 452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэңинэн ааҕыллар.
* Исландияҕа саха атыгар майгынныыр аттар бааллар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-06

* Ульяна Винокурова сахалартан бастакы социологическай науука дуоктара.
* Сэбиэскэй Сойууска 1933 сыллаахха аатырбыт «Челюскины» быыһыыр кэмҥэ Джурма хараабылга 12 тыһыынча хаайыылаах үлүйэн өлбүт.
* Кыым хаһыат бастакы эрэдээктэринэн Алампа буолар.
* Николай Афанасьев диэн Аммаҕа төрөөбүт нуучча киһитэ Дьокуускайга тахсар хаһыатыгар 1908 сыллаахха биир хоһоону бэчээттээбитин иһин икки сыл хаайыыга угуллубута.
* Каландарашвили Нестор сорох дөкүмүөннэргэ **Карандашвили** диэн суруллар эбит.
* "Тимири ыллатар, маһы хаамтарар"  - сомоҕо домох холобура, итинник уус киһини ойуулууллар.
* Бөрө Бөтүҥнэр диэн ааттаах уустар Аллан, Өлүөнэ өрүс, Амма үрэхтэринэн кэрийэ сылдьан бултаан-кыыллаан аһыыр, иитиллэр дьон эбит. Кинилэртэн кэнники бэрт элбэх нэһилиэктэр үөскээн олохтоноллор, олор бары Боотурускай улуус дьонугар холбоммуттар.
Томскай Григорий Васильевич

200px|thumb|right|Томскай Григорий Васильевич
**Томскай Григорий Васильевич** (ахсынньы 5, 1947) диэн профессор, дипломат, суруйааччы, Жипто оонньуу ааптара.
Саха сиригэр (Үөһээ Бүлүү, Ороhу) төрөөбүтэ, Дьокуускай, Эдьигээн, Сиинэ уонна Дүпсүн сэттэ оскуолаларыгар үөрэммитэ. Саха университетын математика факультетын (1971 сыллаахха), Ленинград университетын математика кибернетикатын аспирантуратын (1975), Парижка баар Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия академиятын (1995), Париж-5 Декарт университет юриспруденция факультетын магистуратуратын (1996) бүтэрбитэ, Париж-9 Дофин университетыгар эмиэ үөрэммитэ (1978–1979).

Сахалартан бастакы математика салаатыгар үөрэх доктора (1987), ЮНЕСКО эксперта (1992–2005) уонна Саха Сирин ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэрэстэбиитэлэ. 1988 сыллаахха Сонор оонньууну — Жипто бастакы версиятын айбыта, 1993 сыллаахха Жипто омуктар икки ардыларынааҕы федерациятын (FIDJIP — ) тэрийбитэ, 2005 сылтан ыла ЕВРОТАЛАНТ президенын солбуйааччыта,  2010 сылтан ыла КОНКОРД академия (Académie Internationale CONCORDE) президена.

## Литератураҕа үлэтэ
Кини Франция суруйааччыларын сойууһугар (SGDL) 2003 сыллааха киирбитэ, Аттила туhунан история романа французтуу уонна нууччалыы (2001 сыллаахха), түрктүү (2005), монголлуу (2007), сахалыы (2008) тылларынан бэчээттэммитэ. Ону таhынан икки сценарий уонна пьеса суруйбута.

## Сигэлэр
* Профессор Григорий Томский
* Cценарий ''Орест — друг Аттилы'' 
* Cценарий о любителях ЖИПТО 
* Пьеса ''Аттила и Аэций'' 
* НАУКА и РЕЛИГИЯ
* ТАНГРА
* Исторические заметки
* Académie internationale CONCORDE
* Publications du Professeur Grigori Tomski
Ионов Всеволод Михайлович

200px|thumb|right|Ионов Всеволод Михайлович
**Ионов Всеволод Михайлович** (1851—1922) — этнограф, народниктар хамсааһыннарын чилиэнэ. Сахалар сиэрдэрин-туомнарын үөрэппит, оскуолалары тэрийээччи уонна педагог быһыытынан биллибит киһи. 

1851 сыллаахха Астрахань куоракка дворян дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.  1875 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы технологическай үнүстүүттэн өрөбөлүүссүйэни тарҕатар үлэтин иһин үүрүллүбүт, 1876 сыллаахха Москубаҕа хаайыллыбыт, 1877 сыллаахха бырааба барыта быһыллыбыт уонна 5 сыл хаатыргаҕа ыытыллыбыт. Хаатырга кэнниттэн 1883 сыллаахха Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. 1893 сыллаахха Андросова Мария Николаевнаны кэргэн ылбыт. Көскө олорон эмиэ көскө олорор В.И. Виташевскайдыын,  Э.К. Пекарскайдыын,  С.В. Ястремскайдыын уо.д.а. саха тылын уонна култууратын чинчийэр дьону кытта ыкса билсибит.

Сибиряков эспэдииссийэтин (1894—1896) кыттыылааҕа, Майда сахаларын уонна тоҥустарын чинчийбитэ (Айаан-Ньылхан эспэдииссийэтэ, 1904). Э. Пекарскай тылдьытын оҥорууга сүҥкэн суолталаах кылааты киллэрбитэ.

Саха уобалаһыгар 1910 с. диэри олорбута. Боотуруус улууһугар 7 сыл, Дьокуускайга 5 сыл оҕолору үөрэтиинэн дьарыктаммыта. 1893 с. М.Н.Андросованы кэргэн ылбыта. Олоҥхоһут Ионова-Андросова Мария Николаевна кэргэнэ.

1908—1910 сыллардаахха «Якутский край», «Якутская жизнь», «Якутская мысль» хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ этэ. Хас да научнай үлэлэрдээх. «Сибирские вопросы» сурунаалы кытта үлэлиирэ.

1910 сыллаахха Киевка көһөрүгэр көҥүллээбиттэрэ. Ол кэнниттэн С-Петербуурга Билим Акадьыамыйатыгар ученай корректор үлэтигэр ыҥырбыттара («Образцы народной литературы якутов» үлэни таҥастыырга кыттыбыта). Кэлин Этнографияҕа салаатын чилиэн-үлэһитэ, Нуучча географияҕа уопсастыбан Саха сиринээҕи салаатын үлэһитэ буолаттаабыта.

1917 с. Киевкэ көспүтэ. Украинаҕа Буча ыстаансыйаҕа 1922 сыл сэтинньи 2 күнүгэр өлбүтэ.

## Үлэлэрэ
По поводу допущенного в «Словаре якутского языка» отступления от правописания акад. Бётлингка //Пекарский Э.К. Якутский словарь. СПб., 1907. Вып. 1; Якутский букварь, состав­ленный В.М. Ионовым. Якутск, 1917.

## Кини туһунан
* Убрятова Е.И. Очерк истории изучения якутского язы­ка. Якутск, 1945; Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов: Дооктябрьский период. М., 1989.

## Өссө маны көр
* Андросова-Ионова Мария Николаевна 
* Ионова Ольга Всеволодовна 

## Быһаарыылар
XX үйэ

Сүрүн түгэннэрэ, түбэлтэлэрэ уонна тыллара:
* Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ, коммунизм, ССРС
* Бастакы Аан дойду сэриитэ
* Улуу депрессия
* Иккис Аан дойду сэриитэ
* Холокост
* ХНТ тэриллиитэ
* Атом эрата: атомнай буомба, ядернай сэрии сэбэ, атомнай энергия
* Деколонизация
* Израиль тэриллиитэ
* "Тымныы" сэрии
* Космос куйаарыгар тахсыы: космоск тахсыы, Ыйга түһүү
* "Тымныы" сэрии бүтүүтэ
* Сэбиэскэй Сойуус эстиитэ
* Информация уонна коммуникация эйгэтэ сайдыыта
* Европа Сойууһа
* Экологияны кэһии содуллара

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 1914 атырдьах ыйын 1 — 1914 сэтинньи 11 1918 — Бастакы Аан дойду сэриитэ.
* Октябрьская революция
* Великая депрессия 1930-х.
* 1 сентября 1939 — 2 сентября 1945 — Вторая мировая война.
* Конец обширных колониальных империй.
* Образование и распад Союза Советских Социалистических Республик, Варшавского Договора.
* Образование и распад военных блоков СЕАТО, СЕНТО.
* Быстрое развитие науки и техники: от первого полёта аэроплана до отправки космических аппаратов на планеты и вне Солнечной системы. Изобретены новые источники энергии, новое оружие (ядерная, водородная бомбы и др.), телевидение, компьютер, Интернет, новые материалы (нейлон, кевлар), сверхскоростные железные дороги.
* В некоторых странах мира предпринята попытка построить на основе теории марксизма новую социально-экономическую формацию — коммунизм через промежуточную его стадию — социализм.
* «Холодная война» между Западными странами и странами Варшавского договора.
* Быстрый рост уровня жизни в Северной Америке, Европе и Японии, а также в СССР и странах ОВД.
* Появление и осознание глобальных экологических проблем (уничтожение лесов, нехватка энергии и воды, снижение биологического разнообразия, загрязнение атмосферы, радиационные аварии).
* Начало эпидемии СПИДа.
* 1991 г. - распад СССР. Многополярный мир.
* Население планеты продолжает увеличиваться взрывными темпами: от 1 млрд в 1820, до 2 млрд в 1930, 3 млрд в 1960, 4 млрд в 1974, 5 млрд в 1988, 6 млрд в 2000.
* Дальнейшее развитие науки и техники воскрешает как надежды (напр., прогресс в медицине), так и опасения (напр., появление ещё более смертоносных видов вооружения).

## Сүрүн айыылар

* Сөмүлүөт
* Тааҥка
* Бөртүлүөт
* Атомнай буомба
* Ракета
* Лазер
* Антибиотик
* Спутник
* Сверхпроводимость
* Көмпүүтэр
* Телевидение
* Интэриниэт
* Сиэп төлөппүөнэ
* Клоннааһын
Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей

**Өрөспүүбүлүкэтээҕи  лицей** (толору официальнай аата Республикатааҕы лицей-интернат, ол иннинэ *Өрөспүүбүлүкэтээҕи колледж*, *Өрөспүүбүлүкэтээҕи физико-математическай оскуола* диэн ааттана сылдьыбыта) — Дьокуускайга баар Саха Сирин бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн ылан үэрэтэр оскуола. Лицей дириэктэрэ — физика-математика билимин дуоктара И.И. Шамаев.  Лицей СГУ сүрүн үөрэх куорпуһугар этээс аҥарын өр сылларга ылан олорбута, интэринээтэ СГУ 17-с куорпуһугар баара. Билигин Ойуунускай уулуссатыгар туспа дьиэлэнэн олорор.

## Устуоруйата
Норуот учуутала М.А. Алексеев дьоҕурдаах оҕолору биир сиргэ мунньан дириҥэтэн үөрэтэр табыгастаах диэн санаатын туруорсан, 1966 сыллаахха республикаҕа биэс физико-математическай кылаас аһыллыбыта. Ол кэнниттэн профильнай оскуола тэрийиитин боппуруоһа кыайтарбат буола сылдьыбыта. «Физико-математическай кылаастар бааллар, туһунан оскуола наадата суох» диэн тохтотоллоро. 

1970 сыллаахха Новосибирскайтан физико-математическай наука кандидата, алгебраҕа специалист-учуонай Исмаил Шахбаз оглы Алиев ССРС Наукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын аатыттан өрөспүүбүлүкэтээҕи математика олимпиадатыгар кэлбитэ. Ол кэмҥэ Новосибирскай университетыгар аналлаах физико-математическай оскуола баара. И. Ш. Алиев Өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ оннук оскуола аһар туһунан, арыллар буоллаҕына тэрийиитин салайан дириэктэрдии кэлэр туһунан СГУ үрдүк алгебра уонна геометрия кафедратын сэбиэдиссэйэ С. Н. Семеновтыын, физико-математическай факультетын декана Е. Т. Софроновтыын кэпсэппитэ. Кинилэр өйөөннөр, СГУ ректора И. Г. Попов Алиевы 1971 сылтан университекка ыҥырбыта. Ол кэмҥэ СГУ-га алгебраҕа учуонай степеннээх специалист суох этэ. 

1972 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Республикатааҕы физико-математическай оскуола аһылларын туһунан Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин урааҕа тахсар.

И.Ш. Алиев аҕыс сыл дириэктэрдээбитэ.

## Н. Д. Семенов

## А. К. Чиряев

## И.И. Шамаев
Сыл

**Сыл** диэн кэм кээмэйэ, Сир Күнү эргийэн кэлэр кэмигэр тэҥ. Григориан уонна Юлиан халандаардарыгар биир сыл 12 ыйдаах (365 эбэтэр 366 күннээх).
                                                                    
## Сыл
Бэйэтин дьаалытынан эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар кэм икки утумнаах: 1 Төгүрүк күн утума (сарсыарда, күнүс, киэhэ,түүн). 2 Дьыл утума (сайын,күһүн,кыһын,саас).Ити утумнар  киhи аймахтан туох да тутулуга  суохтар. Аны туран сахаҕа кэм кээмэйдэрэ диэн өйдөбул баар. Холобура, халлааҥҥа ый үөскээн-бүтэн өссө саҥа ый үөскүөр дылы кэм кээмэйэ ый дэнэр. Өбүгэбит халлааҥҥа көстөр ый дьыл утумун кытта алтыhыыларыттан уонна олохтон-дьаhахтан көрөн, бэйэтин эт мэйиитигэр буhаран, хас биирдии кэмигэр көстөр халлаан ыйыгар тустааҕынан тус бэйэ аат биэртэлээбит эбит. Сыл диэн тугуй? Былыргы саха тоҕо эрэ " сыл оройо", "сыл ыпсыыта" диэбэтэх .Холбуон(уопсайынан) сыл диэн өйдөбүл ханнык эрэ чопчу саҕаланар-бүтэр кэмэ диэн суох. Айылҕаҕа дьыл ханнык  эрэ утума (эбэтэр ыйа) саҕаланан-бүтэн , өссө эргийэн кэлиэр дылы кэм сыл  дэнэр.
Үйэ

**Үйэ** (сүүс сыл) диэн кэм кээмэйэ, 100 сылга тэҥнэһэр.

Григориан халандаарыгар 0 үйэ диэн суох. Бастакы үйэттэн саҕаланар, кини иннинээҕи үйэ — биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэ диэн ааттанар.
РГ-42

thumb|300px|right|РГ-42
**РГ-42** — эргэ сэбиэсскэй бытарыйар гранаата. Бастакы барылын (модификациятын) конструктор С.Г. Коршунов 1942 сыллаахха ГСКБ-30 айар тэрилтэҕэ (№58-ыс Ворошилов аатынан собуокка) оҥорон таһаарбыт. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 25 миэтирэ.

Быһыыта цилиндрическай. Куорпуһун иһигэр, элбэх бытархайдар үөскээтиннэр диэн, өссө үс-түөрт төгүл квадратиктарынан быһыллыбыт, ыстаал лиэнтэ эриллибит. Үрдүтүгэр пласмаас бүөнэн сабыллыбыт запаал угуллар хайаҕастаах. Өҥө хаки күөх. Толоруута тротил. Эстэрэр запаала — УЗРГМ.

Иккис аан дойду сэрии кэмигэр оҥоһуллубут гранаата, өссө даҕаны сорох дойдуларга туттулла сылдьар – Польшаҕа, Кытайга («Тип 42»).

## Туттуу

*Пласмаас бүөтүн үһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
*Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «усиктарын» токурутаҥҥын көннор.
*Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕомто! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
*Өстөөххо бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн граната эстиэҕэ.

## Сигэлэр

*Граната РГ-42 (нуучч.) 
*RG-42 (англ.)