Итии уонна тымныы дьайыылара

Айылҕаҕа күнүс уонна түүн, сайын уонна кыһын хардары-таары солбуйсан кэлэн иһиилэрэ киһиэхэ итии уонна тымныы дьайыыларын икки өрүттэрин үөскэтэрин тулуйа үөрэннэҕинэ, табан туһаннаҕына, этин-сиинин дьарыктыы сырыттаҕына олоҕо табыллар. Бу дьайыылар солбуйсан биэриилэрэ киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар утарыта хайысхалаах, икки өрүттээх хамсааһыннары үөскэтэннэр тулуурун, туттунар күүһүн тохтоппокко эрэ салгыы эрчийэригэр, дьарыктыы сылдьарыгар туһаны оҥороллор:

1. Итии дьайыытыттан киһи тириитин капиллярдара аһыллан биэрэннэр көлөһүнүн кытта этигэр-сииригэр мунньуллар араас кирдэри, туустары таһаарынар, ыраастанар. Көлөһүнүн кытта итиини таһааран этин-сиинин сойутунара туһалыыр.

2. Тымныыттан киһи тириитэ бүүрэ тардарынан, кыра капиллярдара сабылланнар тымныыны киллэрбэт кыахтанар уонна тириитин анныгар сыаны мунньунан тымныыны тулуйара улаатар.

Итиини даҕаны, тымныыны даҕаны тулуура элбэх киһи холкутук тулуйан олоҕун олорор, тугу эмэ туһалааҕы оҥорор, тутар кыахтанар. Итии да, тымныы да утарыта дьайыыны оҥороллоруттан араас суол таҥастары тиктэннэр итииттэн да, тымныыттан да харыстаналлар. Айылҕаттан киһи этэ-сиинэ 36,6 кыраадыс итиигэ сылдьар аналлаах. Киһи элбэх аһылыгы этин-сиинин ити кыраадыһын тутарга анаан сиэтэҕинэ табыллар. Тымныы кэмҥэ элбэх иҥэмтэлээх аһылык наада буолара киһи бэйэтин ититинэрэ улаатарыттан тутулуктанар.

Элбэх белоктаах, сыалаах, арыылаах астары аһааһын киһи тымныыны тулуйар кыаҕын улаатыннарар. Идэһэни хас да сылга лаппа уотан баран сииллэрэ биллэр. Уһун кыһын устата элбэх эти, сыаны сиэһин холестерин элбииригэр тириэрдэрин иһин, сахалар сайыҥҥы кэмҥэ эти аҕыйахтык сиэн ыраастаныыны туһаналлар.

Сайын итии кэмҥэ киһи аҕыйахтык да аһаатаҕына этэҥҥэ сылдьыан сөп. Саха дьоно бу уратыны үөрэтэн билэн сайыҥҥы кэмҥэ эти хара диэн ааттаан аҕыйахтык сиэн эттэрин-сииннэрин кыһыҥҥы кэмҥэ мунньуллар кирдэртэн, сыалартан ыраастанан кэбиһэллэр.

Айылҕа итиитэ киһи аҕыйахтык аһыырыгар тириэрдэринэн уонна эт-сиин бу кэмҥэ ыраастанара туһатын быһаараннар сайыҥҥы кэмҥэ элбэх иҥэмтэлээх эт, сыа аһылыгы сиэбэккэ сылдьаннар кыһыны быһа сиэбит эттэрин, сыаларын тобохторуттан, кирдэриттэн ыраастаналлар. Бу быһаарыыны олоххо киллэрэн тутуһалларын чуолкай бэлиэтинэн сайыҥҥы кэмҥэ эти хара диэн хараардан ааттаан туораталлара, биирдэ-эмэтэ эрэ сииллэрэ буолар.

Сэбиэскэй былаас иннинэ аһааһын бу уратытын олохторугар тутуһар эрдэхтэринэ үйэлэрэ быдан уһун эбитин былыргыны суруйааччылар бэлиэтээбиттэр. Ол кэмҥэ 100 саастарын ааспыт эрээри, хоп курдук сылдьар кырдьаҕастар элбэх эбиттэр.

Киһи этэ-сиинэ биир тэҥ кыраадыһы тутуһа сылдьарыттан аһара барбатах, сөптөөх кээмэйинэн дьайыыны оҥорор итии эбэтэр тымныы туһаны оҥороллор. Сайын чараас таҥастаах сылдьаллар, онтон кы-һыҥҥы кэмҥэ араас итиини тутар таҥастары тиктэн таҥналлар.

Айылҕа итиитин уонна тымныытын тулуйар буолууга эрчиллэ сылдьыы киһиттэн эрэйиллэр тутаах көрдөбүл буолар. Киһи айылҕаттан тэйбэккэ итиигэ уонна тымныыга элбэхтик сылдьан тулуурун дьарыктыа, туттунар күүһүн улаатыннарыа этэ.

Итии уонна тымныы утарыта дьайыыларын табан туһаныыны итии уонна тымныы уунан хардары-таары куттуу түргэнник үөскэтэр. Маннык дьарыгы куруук оҥоро сылдьар буолуу киһи кыра, быстах дьаҥнары, тымныйан ыарыылары тулуйар кыаҕын улаатыннарар.

Итии уонна тымныы дьайыылара киһи аһыыр аһылыгар уратылары киллэрэллэр. Тымныы кэмҥэ киһи тоҥон хаалымаары аһыырыгар иҥэмтэлээх аһылыктары туһаннаҕына табыллар. Украинецтар үөскэтэн уонна Христос үөрэҕин кытта холбоон сайыннарбыт православнай таҥараларын үөрэҕэ ахсынньыга, саамай тымныы кэмҥэ итэҕэйэр дьон эти сиэбэттэрин тутуһуннара сатыыра сахаларга сөп түбэспэтиттэн төһө да улахан ыгыы баарын иһин, бу итэҕэл үөрэҕин букатын ылыммакка сылдьаллар.

Итии, куйаас кэмҥэ элбэх иҥэмтэлээх аһылык эрэйиллибэт, ол иһин ууну иһэн уонна хааһы, бурдук, үрүҥ аһылыктары аһаан этэҥҥэ сылдьыан сөп. Аһааһын бу киһи этигэр-сиинигэр оҥорор туһалаах уратытын сахалар быһааран сайын эти аҕыйаҕы сииллэр.

Ууну иһии диэн киһи айылҕатын, этин-сиинин көрдөбүлэ буолар. Уу киһи этин-сиинин ыраастаан таһаарар ураты аналлааҕын быһааран сахалар туһаммыттара ырааппыт. Олус ыраас ууну истэххэ табылларыттан сылы быһа муус уутун иһэллэр. Муус уута ханнык да туустара суоҕунан олус ыраас уу буоларыттан эти-сиини ыраастаан таһаарар кыаҕа улаханын туһанан уһун үйэни ситиһэллэр.

Тоҥмут киһи тымныы ууну иһэрэ өссө тоҥоругар тириэрдэр. Тоҥмут киһини түргэнник ириэрэр туһугар тоҥ сыаны, балыгы, эти сиэтэллэр. Үгүстүк тымныыга сылдьар сахалар тоҥнохторуна итии чэйи иһэн истэриттэн ититэри туһаналлар.

Киһи куйаас кэмҥэ ууну иһэригэр аналлаах хааччахтары киллэрэн этин-сиинин харыстаннаҕына табыллар. Тиритэн баран эмискэ тымныы ууну иһии уруттаан хаалыыга тириэрдэн кырата киһи итиини тулуйбат буолара үөскээн хаалыан сөп. 

Тириппит, улаханнык итииргээбит киһи ууну сойон, уоскуйан баран иһэрэ табыллар. Үлэһиттэр итии, куйаас кэмҥэ сылаас ууну иһэри ордороллор. Үлэлээн тириппит аты, аны ууну иһэн кэбиһиэ диэн сэргэҕэ хантаччы баайан туруоран уһуннук сойуталлар.

Олох сайдан, тупсан иһиитэ киһи айылҕа дьайыытыгар утары хайысхалаах быһыылары оҥорор буолуутугар тириэрдэр. Аныгы үйэҕэ араас холодильниктар уонна минньигэс, тымнытыллан баран иһиллэр утахтар элбээһиннэрэ онно тириэрдэр буолла. Куйааска буспут, тириппит киһи холодильниктан ылан тымныы ууну иһэрэ элбээбитэ ыарыыларга ылларарын үксэтэр буолан хаалла. Араас тымнытыллан баран иһиллэр минньигэс утахтар онно тириэрдэллэр.

Айылҕа уларыйа сылдьар итиитэ уонна тымныыта киһи этигэр-сиинигэр уонна өйүгэр-санаатыгар оҥорор икки өрүттээх дьайыылара эти-сиини уонна өйү-санааны бөҕөргөтөллөр, тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран оҥорор быһыытын тупсараллар. 

Киһи олоҕун устата итии уонна тымныы хардары-таары дьайыыларын табатык туһана сылдьара, этин-сиинин дьарыктыыра, тулуурун улаатыннаран иһэрэ айылҕа көрдөбүлэ буолар. (1,98).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.