Эппит тылы толоруу

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этэннэр киһи саҥарар саҥатыгар, оҥорор быһыыларыгар барыларыгар санаата бастаан иһэрин билинэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэринэн ийэ кута иитиллэрин ситиһэри ирдиир.

Оҕо үчүгэй үгэстэринэн, быһыыларынан иитиллибит ийэ кута кинини улааппытын да кэннэ оҥорор быһыыларын салайа сылдьарыттан үчүгэй, киһилии быһыылаах буолууну ситиһэр кыаҕа улаа-тарын сахалар таҥара үөрэхтэрэ туһанарга ыҥырар.

Айылҕаҕа аан маҥнай араас тыастар үөскээбиттэр, онтон дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ, бу тыастар тус-туспа дорҕооннорго арахсаллара быһаарыллыбыт уонна дорҕооннор дьайыыларыттан киһи мэйиитигэр араас санаалар үөскээн тахсаллара биллибитин тылы үөскэтиигэ туһаммыттар. Санаалартан, ол аата, сөп түбэһэр дорҕоон-нортон хомуллан саха омук саҥарар тыла үөскээн тарҕаммыт.

Бу быһаарыы дорҕоон суолтата тылга уонна өйгө-санааҕа олус улахан дьайыылааҕын биллэрэр. Тыл биир дорҕооно, ол аата аныгынан биир буукубатын уларытан кэбистэххэ, атын, саҥа өйдөбүллээх, суолталаах тыл үөскээн тахсар. Буукуба диэн киирии тыл дорҕоону сурукка киллэрэн бэлиэтээһин буоларынан дорҕоон киһиэхэ дьайыытын кыччатан, суох курдук оҥорон кэбиһэр. Хамнаа диэн тыл санаа хамнааһынын быһаарар буоллаҕына, хамсаа диэн тыл киһи өйдөөн-санаан оҥорор быһыытыгар быһаччы сыһыаннаах.

Саха тыла иччилээх дииллэр. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына күүһүрэр, умнуллубат буолан үгэстэри үөскэтэр. Олус былыргы кэмнэргэ дорҕооннор дьайыыларын таба туһаныыттан үөскээбит саха тыла, иҥэн сылдьар үгэстэри билигин да туһанар. 

“Саҥарыаҥ иннинэ санаан көр” диэн сахалыы өс хоһооно санаа тылы салайарын уонна санааттан тыл үөскүүрүн быһааран биэрэр. Христианскай, православнай таҥара үөрэхтэрэ киһи оҥорор быһыытыгар тыл бастаан иһэр диэн сыыһа этиини тутуһаллара итэҕэйэр дьону албынныы сылдьыы буолар уонна салайааччылар тугу эппиттэрин толорууга тириэрдэн кэбиһэрэ диктатураны үөскэппит.

Өй-санаа үгэстэрэ саха тылыгар иҥэн сылдьаллар уонна тыл иччитин үөскэтэллэр. Саха төрүт, өй-санаа иҥэн сылдьар тылларын букатын уларыппакка эрэ туһаныы ирдэнэрин, омук үйэтэ уһууругар тириэрдэрин тыл үөрэхтээхтэрэ уонна араас суруйаччылар билиэхтэрэ этэ. Ийэ, айыы диэн тыллары, бу дьон уларыта сатыыллара саха омугу харыстааһыҥҥа, уһун үйэлээһиҥҥэ сөп түбэспэт, төттөрү дьайыылаах, саха тылыгар буккууру киллэрэн улахан куһаҕаны оҥорор быһыы буолар. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар былыргы дьадаҥы төрүттэрин өйдөрө-санаалара, кыра ычалара тарда сылдьарыттан сахалары сайдыы, уһун үйэлэнии диэки салайбакка, сымыйата элбэх “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айаннар эдэрдэр айыыны оҥоро сатыылларын аһара күөртээн элбэтэллэриттэн, олоро табыллыбакка, сатаммакка хаалаллара үгүһүттэн куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэппиттэрин билбэтэҕэ буолаллар. 

Билигин ырыынак кэмигэр омук өйө-санаата сайдыытыгар, уһун үйэни ситиһэригэр буортуну, куһаҕаны оҥорор сэбиэскэй былаас тобохторуттан; тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан, оччотооҕу учуонайдартан босхолонуу эрэйиллэр буолла.

Киһи ханнык санаалардааҕын билии кыалла илик. Арай санааны атын дьоҥҥо биллэрии этэр тыл көмөтүнэн оҥоруллара уонна оҥорор быһыытыттан хайдаҕа; үчүгэйэ дуу, куһаҕана дуу быһаарыллар кыахтааҕа уустуктары үөскэтэрин тэҥэ, өй-санаа бастаан иһэрин чуолкайдаан биэрэр. Хас биирдии саха тылыгар олохсуйбут үгэс иҥэн сылдьара өй-санаа уустуктарын үөскэтэр уонна бу этиллибит тылы, ол аата өйдөбүлү киһи бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин биллэрэр. Бар диэн тылы истээт даҕаны киһи барбытынан барара үгэс дьайыыта буолар.

Андаҕар диэн киһи этэр тылын дорҕоонноохтук, улаханнык этэн күүһүрдэрэ, атын дьон билиилэригэр таһаарара ааттанар. Этиллибит андаҕарын киһи толорор кыаҕа төһө эмэ улаатарын таһынан, андаҕар этэн баран кыайан толорботох киһи, эппит тылын толорботоҕо атыттарга биллэн хаалан сыанабыла букатын намтыырыгар, түһэригэр тириэрдэр. 

Эппит тылы толоруу диэн киһиттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Киһи өйө-санаата туруктааҕын биллэрэринэн ычаны кэҥэтэр быһыыга киирсэн атын дьон итэҕэйэллэрин улаатыннарар уонна сыһыаннарын тупсарар майгы көрүҥэ буолар. 

Сахалар оҕолорун кыра эрдэҕиттэн төрөппүттэрэ эппит тылларын толорорго иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ оҕо улаатан иһэн бэйэтэ эппит тылын сыаналыырын, толорорун үөскэтэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр хаһан да кэлэр кыаҕа суох сымыйа “коммунизмынан” дьону албынныы сатааннар араас салайааччылар бары эппит тылларын толорбот сымыйыаччыларга кубулуйбуттара, ону тэҥэ, араас сымыйаларын саптынаары арыгыны утары охсуһууну аһара ыытан кэбиспиттэрэ. Бу дьону албынныы сатаабыт былаас улахан албына арыллыбытыттан эйэлээхтик эстибитэ.

Саха дьоно “Тылга тииһэ”, ону-маны була сатаан мээнэ саҥара сылдьары сөбүлээбэттэр, “Элбэх тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс” диэн өс хоһоонун тутуһа сылдьаллар, эппит тылларыгар турумтуолар, тылларын биэрдэхтэринэ толороллор.

“Тылы биэрии” диэн этии тугу эмэ толоруом, оҥоруом диэн эрэннэриини биэрии ааттанар. Тылын биэрэн баран толорбот киһини кытта атыттар сыһыаннарын тохтотоллор, киһи эрэммэт киһитигэр киллэрэн кэбиһэллэрин тэҥэ, ычата кырата быһаарыллан тахсар.

Киһи киһини итэҕэйэрэ, эрэнэрэ, сыаналыыра эппит тылы толорууттан улахан тутулуктаах. Эппит тылын толорор киһи эрэллээх киһиэхэ кубулуйан, атыттары кытта сыһыанын улаханнык тупсарар.  

“Мин эттим, эһиги иһиттигит” диэн этии этэр тыл улахан суолталааҕын, сыаналааҕын уонна этиллибитин курдук толоруллара табылларын быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Бу этии этиллибит тыл толоруллара түргэнник кэлэрин эмиэ биллэрэр.

Оҕо эппит тылы истэрин уонна толорорун бары төрөппүттэр сөбүлүүллэр. Аҕа оҕотугар “Миигин аҕа диэн ааттаа” диэн эттэҕинэ, оҕото субу кэмтэн ыла аҕа диэн ааттыыр кыахтанар. 

Эппит тылы толорбот буолуу албыннааһыны үөскэтэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар айан, була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара сахалары барыларын албыннааһын буолар. Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт быһыылара буоларынан оҥорон таһаарыы кэнниттэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан  буолан тахсалларын быһаарар. Бу тыл киһи туох эрэ уратыны, урут суоҕу, саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин оҥоруутун биллэрэр уонна айыыны оҥоруу икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын ыйан биэрэр икки өрүттээх өйдөбүллэнэр. Бу тылы аҥардастыы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатыыллара сахалар өй-санаа үөрэхтэрин билбэттэрин биллэрэр уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиилэрин тутуһалларын суох оҥоро сатааһын буолар. Сымыйанан була сатаан ону-маны уратыны итэҕэлгэ киллэрэ сатыыллара албыннарын өссө дириҥэтэн иһэр. Айыылары тус-туспа ыйдарынан арааран, була сатаан түҥэтии киһиэхэ айыылар куруук, сылы быһа дьайа сылдьалларын суох оҥоруу, өй-санаа дьайыытын улаханнык буккуйуу буолар.

Дьон астара, таҥастара бултууртан тутулуктанар кэмигэр Байанай таҥара үөскээбитэ уонна сылы быһа булчуттар санааларын көтөҕөргө көмөлөһө сылдьара. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччылар Байанай таҥараны биир эрэ ыйга баар буолар диэн була сатаан этэннэр итэҕэйэр дьону быһаччы албынныыллар. 

Киһи өйө-санаата аһара барара элбэҕинэн албын баар буола турар. Ону-маны була сатаан оҥоруу аан бастаан албыны үөскэтэр. Албын ханна баара арылыннаҕына дьон итэҕэйбэттэрэ үөскээтэҕинэ, бу албын хаалара, туттуллубат буолара тиийэн кэлэр. 

“Айыы үөрэҕин” улахан албына арыллан дакаастаммытынан, дьон бары билиилэригэр тахсыбытынан албыны оҥоро уонна итэҕэл үөрэҕин буккуйан албын үөрэҕи айа сатааччылары билэн туоратар, тохтотор кэм кэлбитин үлэһиттэр туһаныахтара этэ. (1,12).

Сахалар эппит тылларын толороллоро былыргыттан биллэр. “Тыл барда – бас барда” диэн этии киһини эппит тылын толороругар күһэйэрин, тириэрдэрин тэҥэ, сымыйанан ону-маны була сатаан этэ сылдьары букатын суох оҥорорго аналланар.

Итэҕэл үөрэҕэ диэн була сатаан оҥорууттан үөскээбэт, уһун сылларга сымыйата биллэн туоратыллыбыт, онтон кырдьыга үгэс буолан олоххо киирбитин кэнниттэн үөскээн тахсар үөрэх буолар. Итэҕэл үөрэҕэ уһун үйэлэргэ үөскээн сайдар. Олус былыргы кэмнэртэн үлэһиттэр сахалыы таҥара үөрэҕин үөскэтэн туһаналлар. 

Омугу үлэ эрэ сайыннарар, буолан баран кыайыылаах, ол аата атыттар батыһар, үтүктэр үлэлэрэ буоллаҕына табыллар. Мөлтөх, хаалар, куһаҕан хаачыстыбалаах үлэни ким да үтүктүбэт, ол иһин мөлтөх үлэһиттэр хаалан, туоратыллан иһэллэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн үлэһиттэр, эр дьон баһылаан туһанар үөрэхтэрэ буолар. Билигин ырыынак кэмигэр үлэни сайыннарар аналлаах таҥара үөрэҕэ сайдар, тарҕанар кэмэ кэллэ.

“Тылга тииһии” диэн сахалар ону-маны була сатаан этэ сылдьыыны ааттыыллар уонна элбэхтик саҥарыы туһата суоҕун, үлэни атахтыырын, куһаҕаҥҥа кубулутарын билинэллэр. 

Эппит тылы толоруу диэн киһи атыттары кытта сыһыанын тупсаран олоҕор ситиһиилэри оҥороругар тириэрдэр туһалаах майгына буолар уонна ычаны кэҥэтэр суолталаах. 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. –     104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.