open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каланхоэ

Каланхоэ () — Толстянковай семействатын суккулентнай үүнээйи уруута. Икки сүүстээх тахса араас көруҥ баар, тропическай Южнай Африка уонна Юго-Восточнай Азия, Южнай Америка тропиктарыгар үүнэллэр. Чугас уруутунан Бриофиллюм (Bryophyllum) удьуортан сороҕор Каланхоэ удьуоргэ холбонор. Сорох көруҥнэрэ киэҥник биллэр диьэ үүнээйитэ.

## Ис хоьооно

1. Биологическай суруйуу

2. Ыарыылар уонна буортулааччыллар

3. Көрүҥнэрэ

4. Литература

## Биологическай суруйуу

Сыҕынньах эбитэр аллараа түспүт суккулентнай үүнээйилэр аҕыйах сантиметыртар 3-4 миэтэрэ кинилэр истэригэр эпифиты уонна лианы бааллар. Үгүс араас үүнэйилэргэ сэбирдэхтэригэр уонна үүнэллэригэр бүөр үөскүүр, итинтэн саҥа үүнээйи үүнэр. Билигин ити үүнээйилэр Бриофиллюм урууга холбоһоллор. Онтон билигин үс секция Каланхое биир курдук көрүллэр. 

Сэбирдэхтэрэ араас форматах буолаллар, утары үксү үүнэллэр, сороҕор үстүү буолан үүнэллэр; Симэһиннээх, боростуой цельнокрайнай эбэтэр зубчатай, лопастнай, перистонадрезаннай эбэтэр перистораздельнай. Биир бөлөххө үүммүут сибэккилэр терминальнайдар, үксүн трехчастнай. 
[Сибэккилэр түөт көрүҥнээх көнөтө турар эбэтэр санньыйбыт, син улахаттар, маҕаннар, оруосабай, чэрэниилэ өҥнөөх, күөхтээх, кыһыллыҥылар эбэтэр кыһыллар. Эминньэхтэр туруупка курдук үүнэллэр. Аҕыс бытык икки төгүрүмтэ араас туруупка кытта үүнэр.

Үүнээйи аһа - элбэх сиэмэлээх сэбирдэх.

== Ыарыылар уонна буортулааччыллар ==

[Каланхоэ мучительный червец өлөрүөн (ыарытыннарыан) сөп, ити ыарыны үүнээйи сэбирдэхтэриттэн маҕан клубеннартан билиэххэ сөп.
Буортулаачччылары испииргэ аҕаммыт баата тампонунан ыраастыыллар. 
Элбэх уу Каланхое үүнээйини сытыйдар. Буортуйбут сэбирдэхтэри хомуйаллар.

## Көрүҥнэрэ

Скороҕор икки секцияннан араараллар.
Биллэр көрүҥнэр:

*Каланхоэ Блоссфельда (латыынныы Kalanchoe blossfeldiana)* - Мадагаскаартан төрүттээх, аҕыйах лабаалардаах сыгынньах уктаах 30 см. дылы үүнэр. Сымыыт курдук сэбирдэхтээх, от күөх кытыыларыгар кыһыл бүүрүктээх. Сибэккилэрэ биир см. дылы диаметырдаах; кыһыллар, оруосабайдар, араҕастар эбэтэр сырдык саарыллар. Сибэккилэрэ үөһээттэн үүнэллэр.

*Каланхоэ Дегремона (латыынныы Kalanchoe daigremontiana)* - Мадагаскаартан төрүттээх, бэйэьэ 50 см. дылы үүнэр. Сэбирдэхтэрэ 20 см. дылы үүнэллэр. Сэбирдэхтэрэ сымыыт курдук көрүҥнээхтэр. От күөх курдуктар. Зубчик икки ардыгар бүөр үүнэр, онтон кыра үүнээйилэр үүнэллэр. Европа культууратыгар 1925 баар.

## Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ, Лопатина Галина Владимировна хомуйбут материалларыттан.

Саха Сирин эмтээх уунээйилэрэ, Басыгысова А. П.
Дорофеев Роман Романович

**Роман Романович** **Дорофеев** (09.02.1985) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, режиссер.

## Олоҕун олуктара

* 1985 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр Алексеевскай оруйуоҥҥа Чөркөөх нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 
* 2007 сыллаахха Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство үнүстүүтүн бүтэрбитэ.
* 2006 сылтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.
*2016 с. СӨ Театральнай деятеллэрин союһа уонна Дьохсоҕон нэһилиэгэ олохтообут Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа Пантелеймон Васильев аатынан бириэмийэ» анаммыта.
*2017 с. Хлестаков оруолун иһин «Хаарыан хампа» өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатыр бэстибээлигэр «Бастыҥ эр киһи оруола» бириис кыайыылааҕа.
*2019 с. «Хаарыан хампа»  өрөспүүбүлүкэтээҕи тыйаатыр бэстибээлигэр А. Кулаковскай - Өксөкүлээх Өлөксөй айымньытынан Олоҥхо тыйаатырыгар туруорбут «Сэттэ мэтириэт» испэктээгэ «Бастыҥ испэктээк» аатын ылбыта.
*2020 с. Алампа аатынан уопсастыбаннай бириэмийэ «Бастыҥ артыыс» номинацията иҥэриллиннэ.

## Айар үлэтэ

###### Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:

* Кириискэ – Ч.Айтматов «Хаарыан хампа күөх кытылым», 
* Гоша Чусовской – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», 
* Таас Уллуҥах – И.Гоголев «Дыгын Дархан», 
* Гарольд – К.Хиггинс «Ол сырдык саҕахха көрсүөхпүт», 
* Саачаан - И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр», 
* Өндүрүүс – А.Софронов «Үс ини-бии», 
* Манчаары Баһылай – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Миисэ - А.Дойду «Ааттаах поэт Арбита», 
* Араан - У.Шекспир «Тиит», 
* Иирбит Ньукуус – П.Ойуунускай «Иирбит Ньукуус», 
* Фрост - И.Бергман «Альберти циркэтэ», 
* Омуннаах Уйбаан – Н.Неустроев «Тиэтэйбит», 
* Хлестаков – Н.Гоголь «Ревизор», 
* Дьарааһын – М.Варбут «Сэрии суруктара», 
* Аптаах киһи – П.Морозов «Таптал долгунугар уйдаран», 
* НКВД боломуочунайа - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат», 
* Ленин - Н.Лугинов «Максим»,  
* Гамлет – У.Шекспир «Мин доҕорум Гамлет», 
* улахан уол - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…», 
* Сааба - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» о.д.а. 

**Туруорбут испэктээктэрэ:** П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…» уо.д.а.

**Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара:** А.Кулаковскай «Сэттэ мэтириэт», А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай «Үс күн».

**Киинэҕэ оруоллара:** Вера убайа – «Кэскил» 1,2, Андрей – «В поисках радости», Эльфедифор Евграфьевич –«Юбилей», Радион Варфоломеев - Таптал», ойуур киһитэ – «Көҥүл Боотурдар», Гаишник Макаров – «Эрчим», «Ким», браконьер – «Гектар», прокурор – «Дьикти саас».

**Устубут киинэлэрэ:** «Кэскил», «Юбилей», «Кыһын тымныы эрээри таптыыр дьоҥҥо ичигэс» (Д.Шадрины, А.Егоровы кытта), «Көҥүл Боотурдар», «Улыбнись» (Д.Шадрины кытта), «Эрчим уонна Ким», «Дьикти саас», режиссер Никита Аржаков көмөлөһөөччүтэ уо.д.а.
Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейа

Михаил Андреевич Алексеев аатынан Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейэ — госудаарысытыбанай бюджетнай общеобразовательнай туспа предмиэттэри чинчийэр үөрэх тэрилтэтэ. Өрөспүүбүлүкээнскэй лицей — Саха Сиригэр бастакы профильнай оскуола буолар. ИПКРО филиала. Россия уонна Саха Сирин вузтарын, «Орхон» унерситеты (Монголия) кытта ситиһиилээхтик улэлиир.

## Историята

1966 сыллаахха бастакы физмат кылааһын Михаил Андреевич Алексеев арыйбыта.

1974 сыллаахха Үөһээ Бүлүү 2 №-дээх физико-математическай оскуолата уоскээбитэ.

1990 сыллаахха Үөһээ Бүлүү экспериментальнай өрөспүүбүлүкээнскэй гимназията уоскээбитэ.

1995 сыллаахха М. А. Алексеев аатын өрөспүүбүлүкээнскэй гимнязия5а иҥэрбиттэрэ.

2015 сыллаахха гимназия лицейга уларыйбыта.

### Культурата

Үөһээ-Бүлүү лицейа о5олору норуот культуратыгар чугаһаатыннарар улэлэри тэрийэр:

Үөһээ-Бүлүү өрөспүүбүлүкээнскэй лицейга саңа киирбит о5олору хас куһун аайы арчылыыллар.

Кыһын 9-10 кылаас о5олоругар «коммунарские сборы» оҥороллор.
Хас саас аайы Ыьыах тэрийэллэр.

Бу Саха Сирин урдунэн костубэтэх түбэлтэ буолар. Өссө эбиэххэ сөп — бэнидиэнньик аайы о5олор сахалыы эбэтэр сахалыы элэмиэннээх таҥас кэтэллэр.

## Быһаарыылар
Харыйа (ель сибирская)

мини
Аан дойдуга биллэрин курдук эмтээх үүнээйи арааһа баар. Олортон биирдэстэринэн буолар, ханна баҕарар үүнэр – харыйа. 

**Харыйа** () — Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.

## Туһата
Эмкэ туттарга, бастатан туран, харыйа сэбирдэҕин (иннэтин) хомуйан хаһааналла. Иннэтин састаабыгар элбэх С битэмиин баара биллэр. Организмҥа бу  тиийбэт буоллаҕына, сөтөлгө, ииктэтэргэ, үөһү таһаарарга, хабах ыарыытыгар туһаныллар. Хатырыгын тэҥ гына чүмэчи буоскатыгар уонна ынах арыытыгар булкуйан кутургуйаны уо.д.а. тирии бааһынан саба баайан эмтэниллэр.

## Бэлэмнээһин ньымата
Күөмэй ыарыытыгар, ларингикка, 40 г харыйа туораҕын үлтүрүтэн баран, 200 мл ууга 30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, үс хос маарыланан сиидэлээн, күҥҥэ хаста да сайҕанан эмтэниллэр. Куртах, оһоҕос бааһа суох буоллаҕына, 30 г харыйа иннэтин 1 л үүккэ  30 мүнүүтэ оргутан, сойутан, сиидэлээн, тыынар уорган тымныйыытыгар, С битэмиин тиийбэтигэр уонна үөһэ этиллибит ыарыыларга иһиллэр. Биир лиитэрэлээх бааҥкаҕа харыйа лабаатын ылан, үс лиитэрэлээх чаанньыкка кутан, сылаас, оргуйбут ууну кутан 15 мүнүүтэ оргутуллар. Манна кыра-кыратык чыычаах отун, моонньоҕон, биэ эмиийин сэбирдэҕин эбэн чэй курдук иһэ сырттахха, тымыр, сүрэх, бүөр үлэтэ тупсар, уопсай тургутуҥ бөҕөргүүр. Сынньана-сынньана 4 – 5 ый эмтэниэххэ сөп.

## Харыйа көрүҥнэрэ

Ол курдук саамай биллэр араастарынан буолаллар - Ель сибирская, Ель обыкновенная, Черная ель, Карликовая ель, Красная ель.

## Туһаммыт литература
Токумова Клара Петровна Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ/ Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова].—Дьокуускай: Бичик, 2008.1—28с. — ISBN 978-5-7696-2947-1
Юрий Андреев

Юрий Андреев 20 см. уһуннаах оскуома тоһоҕону тарбаҕынан эрийэн, мотуруостар түмүктэрин баайар, 20 мм. Диаметрдаах уһун арматураны Олимпийскай биэс төгүрүгү эргитэн таһаарар күүстээх – уохтаах саха бухатыра, Ньурба ньургуна Юрий Андреев Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ. Чурапчыга кэлэригэр Манчаары Баһылай Спартакиадатын уолаттар ыарахан ыйааһыннарыгар икки төгуллээх кыайыылаах, бокска республика уолаттарын чемпиона этэ. Үһүс Спартакиадаҕа хапсаҕайга улахан дьоҥҥо Чурапчыттан чемпионнаабыта.

Оскуола кэнниттэн Москваҕа физическэй культура уонна спорт Ленин уордьаннаах Киин институтугар үөрэнэ барбыта. Онтон кэлэн баран, университеккэ преподователь, тустуу тренерэ, аны «Спартак» ДСО чилиэнэ буолан, оччотооҕу балаһыаннньанан, Манчаары Спартакиадатыгар кыттара көҥүллэммэтэ. Ол иһин ветераннарга көһөн эрэ баран, Манчаарыга тустубута. Хапсаҕайга атаҕынан хатыйыы, тэбии, олуйуу араас көрүҥнэрин таһаарыылаахтык оҥорор, ханнык да ааттааҕы күүстээх илиилэринэн көҥүл уҥа – хаҥас тардар бөҕө бөҕөс үс төгүл абсолютнай буолбутун таһынан, ыйааһыныгар 1993, 1995, 1997 сс. чемпионнаабыта. Онон барыта холбоон Юрий Степанович Андреев Манчаары Баһылай Спартакиадатыгар 7 төгүл кыттан, 9 кыһыл көмүс мэтээл кавалера. «Өбүгэлэр оонньуулара» республикатааҕы I-II-III фестиваль үс төгүллээх абсолютнай чемпиона. 

Саха сирин промышленнай оройуоннарын Спартакиадатын абсолютнай чемпиона. Саха сирин элбэх төгүллээх абсолютнайа уонна ыйааһыныгар чемпион. Маны таһынан республика таһымнаах турнирдарга кыайбыта – хоппута элбэх. Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын спорт национальнай көрүҥнэригэр Спартакиадатын хуреш тустууга икки төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин 1992, 1993, 1995 сс. 1 №-дээх чулуу хапсаҕайдьыта. Көҥүл тустууга РСФСР 1977 с. Улан – Удэҕэ ыытыллыбыт чемпионатын 82 кг. Ыйааһыннаахтарга боруонса призера. Киевкэ Герой – арсеналовецтар бириистэригэр, летчик Н.Ф.Гастелло хорсун быһыытын хатылаабыт ССРС Геройа Нуркен Абдиров Карагандаҕа ыытыллар бирииһигэр, Дьокуускайга САССР Министрдэрин Советын бирииһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир икки төгуллээх үрүҥ көмүс призера. 1994 с. Италия Рим куоратыгар ветеран – маастардар ыарахан ыйааһыннарыгар Россияттан бастакнан Аан дойду чемпиона. Саха сирин Н.Н. Тарскай бирииһигэр 1970, 1976, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1991, 1992, 1994 сс. 13 төгүллээх чемпиона, 1985 с. үрүҥ көмүс, 1971 с. боруонса призера. 

ССРС, РСФСР, Саха АССР спордун маастара, СР спордун хапсаҕайга 1 №-дээх Бочуоттаах маастара, САССР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, «Сахаада - спорт» ассоциация ХХ үйэҕэ лауреата, Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина, СР Президенин «Гражданскай килбиэн» туйгун бэлиэтин кавалера. Юрий Степанович Андреев билигин Ньурбаҕа айылҕа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир.


## Быһаарыылар
Бронха астмата

**Бронха астмата** – тыынар куолаҕай сүһүрдэр характердаах сыстыгана суох дьарҕа ыарыы.

## Ыарыы сүрүн биллиитэ:
   
Тыын хаайтарыытын туох баҕар үөскэтиэн сөп: автотранспортка хатан сыт, үүнээйи куоппаһын эҕирийии, тымныйыы, тустаах аһылыгы аһааһын эбэтэр иһээһин, химиическэй састааптары эккинэн таарыйыы, сууйар средстволар, дьиэ кыылларын кытта биир хоско олоруу, дьиэ хомуйа, ремоннуу сылдьан быылы эҕирийии, кыра физическэй активность.
Приступ саҕаланыан иннинэ киһи ытырдар, сөтөллөр, ринит чинчитэ уонна эт ымынаҕа үөскүүр. Элбэх ыарыһах ыарыылара бэргээн эрэрин сэрэйэн номнуо эрдэттэн бэлэмнэнэр кыахтаахтар.

## Эмтээһин:

Бронха астмата хроническай ыарыы буоларынан приступ түргэниттэн тутулуктаах,   аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу терапияҕа төрүт түгэн буолар, элиминационнай диетаны уонна табыгастаах үлэни тутуһуу. Эбэтэр аллергены билэр кыах баар буоллаҕына, оччоҕуна эт сиин билэрин намтатар туһугар специфическэй гипосенсибилизирующай терапия көмөлөһөр.

Тыын хаайтарыытын утары аэрозоль быһыылаах бета-адреномиметиканы тутталлар, тоҕо диэтэр бронха быыстарын түргэнник улаатыннараары уонна сил үчүгэйдик кэллин диэн. Балар орципреналин, сальбутамол уонна гидробромид фентероллара. Хас биир түгэҥҥэ биирдэм доза көрүллэр. Оннук курдук м-холинолитиктар бөлөхтөрүн препарааттара – ипратропия бромиидын аэрозоля уонна фенотероллуун албастара.

Бронха астматын ыарыһахтарыгар ксантиновай производнайдара ордук биллэллэр.  Тыын хаайтарыытын утары пролонгированнай дьайыылаах таблеткалары аныыллар. Бронха астматын эмтииргэ, бүтэһик сылларга тучнай клеткалар дегрануляцияларын мэһэйдиир препараттар үчүгэй эффектэри көрдөрөллөр. Олор кетотифен, натрий кромогликаата уонна кальций ионнарын антагонистара.

Ыарахан формалаах бронха астматын эмтииргэ гормональный терапияны туһаналлар, ыарыһахтартан түөрт гыммыт биирдэрэ глюкокортикостероидтарга наадыйар, 15-20 мг Преднизолу сарсыарда антациднай препарааттары кытта иһэллэр, олор куртах салыҥын көмүскүүллэр. Стационарнай услуобуйаҕа гормональнай препарааттар инъекция көрүҥүнэн ананыахтарын сөп.
Бронха астматын эмтиир уратыта диэн, эмтээх препарааттарга кыра эффектээх дозаны туһаныахха уонна дозировка түһүүтүн ситиһиэххэ наада. Сили ордук аҕалар препарааттарынан хаахтаахтатар уонна муколитическай препарааттар биллэллэр. Ону таһынан тэҥҥэ үөскүүр ыарыылары эмиэ бэйэтин кэмигэр эмтиэхэ наада — хроническай бронхиты, бронхопневмонияны, оччоҕо антибактериальнай препараттары иһии туруоруллар.

## Ыарыыттан сэрэтэр дьаһаллар:
* аллергияны үөскэтиэн сөптөөх аллергеннартан куотунуу;
* ​респираторно-вируснай сыстыганнаах ыарыылартан, аденоидтартан кэмигэр эмтэнии;
* аһылык уонна күн режимын тутуһуу;
* ​табахтаабат буолуу;
* ​сибиэһэй салгыҥҥа сынньалаҥ уонна эти-хааны эрчийии;
* ​стресс, сылайыы, күүстээх физическэй ноҕурууска суох буолуута.
Helicobacter pylori

**Helicobacter pylori **(Хеликоба́ктер пило́ри) - киһи куртаҕын уонна сиэн оһоҕоһун ис субатыгар үөскүүр бактерия, куртах бааһырыытын төрүөтэ. 
right|thumb|250px|''H. pylori'' оҥоһуута уонна кээмэйэ
Николаев Иван Егорович

**Николаев Иван Егорович** – биллиилээх булчут.

От ыйын 1 күнүгэр 1923 сыллаахха Бүлүү оройуонун Баппаҕаайы нэһилиэгэр төрөөбүт. Турумас диэн өтөххө олорбут.

Кини дьиэ кэргэниттэн Аҕа дойду сэриитигэр кини бэйэтэ, убайа Николай Егорович, эдьийэ Варвара Егоровна биир суос-соҕотох уола Алексеев Егор Николаевич бэс ыйын 13 күнүгэр 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыттар. Быраата Николаев Филипп Егорович уонна Егор Николаевич сэрииттэн төннүбэтэхтэр. Кини сэрии сылларыгар 386-с саппаас чаас стрелковай полкатын иһинэн сулууспалаабыт, 202 УВСР диэн ааттаах хамаанда иһинэн рядовой-стрелок диэн байыаннай билиэтигэр сурулла сылдьар.

Кини бу баран күүстээх үлэ фронугар сылдьыбыта, Чита уобалаһыгар этэ.
Атырдьах ыйын бүтүүтэ байыаннай хамыыһыйа буолбутугар кинилэри улаханнык ырбыттар диэн үлэгэ ыыппыттар. Балаҕан ыйыгар тиэйэн сэриигэ илдьиэхтээхтэр. Читаҕа илдьибиттэр. Хортуасканы землянкаҕа уктарбыттар. Кыһыныгар мас эрбиир собуокка хачыгаардаабыт, бу II-с Читаҕа. Тирии собуотугар эмиэ үлэлээбит. Подсобнай хаһаайыстыбага ноһуомҥа үлэлээбиттэр. Ыам ыйыгар эмиэ оҕуруот олордубуттар.

Онтон Оловяннай оройуон диэҥҥэ мас үлэтигэр Бурятияҕа илдьибиттэр. Поезд аҕалбыт бэрэбинэтин хаптаһын гынан таһаараллар.

Антона гора диэн хайаҕа уот барар станциятын баҕанатын туруорбуттар. Үлэгэ наар сүүрүүнэн түргэн-тарҕан туттуунан сылдьара, онтон Стахановец үлэьит аатын иҥэрбиттэр.

Дойдутугар үлэ фронуттан 1946 с. эргиллэн кэлбитэ. Эргиллэн кэлээтин кытта тутанына булка анаабыттар. Ыал буолан Николаева Федора Спиридоновналыын 10 оҕону төрөтөн үөрэхтээх дьон гына ииппиттэр. Оҕолоруттан икки наука кандидаттара, аҕыс оҕо үрдүк үөрэҕи ылбыттар. Аҕата Ленин уордьаннаах булчут Николаев Егор Егорович бултаабыт сиригэр сорсуннаах булчут аатыран оройунугар ХХ үйэ Чулуу булчута диэн аат иҥэриллибитэ. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта, Норуот хаһаайыстыбатын ситииһэлэрин Бүтүн Сойуустааҕы быыстапкаларын ВДНХ кыттыылааҕа, Гражданская доблесть диэн билиэлээх. Убайа Николай Егорович, бырааттара Спиридон, Афанасий Егоровичтар буолан бары Центрсоюз булдун хаһаайыстыбатын туйгуттара диэн бэлиэлээхтэр.

Иван Егорович кэс бар дьонугар тыла маннык этэ - «Сиргэ-дойдуга сылдьан булт сиэрин-туомун тутуһуллуохтаах, Байанайы кэлэппэт курдук тутта-хапта сылдьыллыахтаах, Айылҕаҕа, күндү түүлээххэ харыстабыллааххтык сыһыаннаһыллыахтаах уонна ойуур баһаартан олус сэрэхтээх буолуу күүскэ ирдэниэхтээх».
Эмтээх оттор

= Чороон от =
 
   От ыйын бүтүүтэ хараҥа күөх сибэккилэрэ тыллаллар. Эмтэнэргэ сүнньүнэн күһүн, ото хаппытын кэннэ, силиһин түөрэн ылан, ыраастаан сылаас сиргэ эбэтэр духуопкаҕа 50-60 кыраадыс хатарабыт.
   Водкаҕа көөнньөрөн, аппетит көтөҕөргө, ас буһарар уорган үлэтин тупсарарга 10-15 хааппыланы күҥҥэ иккитэ иһиллэр. Гастрикка, үөһүрүүгэ эмиэ туттуллар.
   Итини таһынан сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр хомуйан, хатарыахха сөп. Сибиэһэйдии эбэтэр хаппыт сэбирдэҕи кыра иһиккэ оргуйбут ууга уган ылан, кутургуйаны, ириҥэлээх бааһы, биилээххэ өлөрүүнү эмтииллэр. Ордук сибиэһэй сэбирдэҕэ абааһы хараҕа (панариций) диэн тарбах бааһыгар күүстээх дьайыыны оҥорор. Биирдэ баайдахха ириҥэни кубарыччы оборон ылар. Онон баас түргэнник оһор. Саҥаттан-саҥа сэбирдэҕи баайан иһиэххэ наада.
   Тибет эмчиттэрэ бу үүнээйини ньиэрбэ ыарыытыгар ыарыһаҕы уоскутар, утутар сыаллаах тутталлар эбит.
   Сибиэһэй отун сүмэтинэн микрофлоралаах диатеһы, экзиэмэни эмтиилэр. Тыынар уорган ыарыытыгар, хаан тохтоторго, намыһах аһыылаах атрофическай гастрикка силиһин тутталлар.

## Үүнэр сирэ:

От үрэх сүнньүгэр, үрдүк сиргэ, алааска, халдьаайы тэллэҕэр, томторго үүнэр.

=   Кучу. =
 
   60-120 см үрдүктээх умнаһын тула ланцетка маарынныыр синньигэс сэбирдэхтэрэ хардарыта үүнэллэр. Уһун бытырыыс кыһыллыҥы тэтэркэй сибэккилэрдээх. Сибэккилэммитин кэннэ сэбирдэҕин умнаһын хоту өрө сыыйан ылан, күлүк сиргэ куурдуллар.
   Төбө ыарыйдаҕына, сэбирдэҕин көөнньөрөн иһиллэр. Хаппыт сэбирдэҕи бороһуок курдук мэлийэн, аһаҕас баастары саба баайан эмтэниэххэ сөп. Отун оргутан, куртах, оһоҕос ыарыыларыгар тутуллар. Сэбирдэҕэр олус элбэх С битэмииннээх. Кучуну кулгаах, мурун, күөмэй тымныйыытыгар, утуйбат буолууга, куртах бааһыгар оргутан эмтэнэллэр.
   Кучу сэбирдэҕиттэн битэмииннээх чэй оҥоруохха сөп. Сэбирдэҕин аһаҕас күн уотугар сытыара түһэн баран бөлүөҕүнэн сүмэтэ ыгыллан тахсыар диэри хатайданар. Ол кэнниттэн сииктээх сөрүүн сиргэ чаас курдук ууруллар. Онтон сылаас сиргэ (оһох үрдүгэр, духуопкаҕа) кыратык саһарыар диэри хатарыллар. Чэй оҥосторго бэлэм буолар.
   Кучу суол кытыытыгар өлгөмнүк үүнэр. Ону үргүүр табыллыбат. Техника сылдьыбат сириттэн хомуйарга сүбэлиибит.

## Үүнэр сирэ:

Бааһына, суол кытыытыгар, тыа саҕатыгар, от үрэх дулҕата анньыллыбыт субуутугар үүнэр.

= Туһаммыт литература: =

Токумова Клара Петровна "Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ" /Клара Токумова, Петр Токумов;[худож. Н.Слепцов, А.Мандарова]. - Дьокуускай: Бичик, 2008.1 - 28с. - ISBN 978-5-76-96-2947-1
Глаукома

**Глаукома [[ыарыы]]** ( “харах халлаан күөх бүрүөнэн бүрүллүүтэ”) – улахан харах ыарыытын бөлөҕө, уларыйбат (мэлдьи баар) эбэтэр кэмтэн-кэмигэр буолар үрдүк харах баттааһынынан уратыланар, утуу-субуу араас харах даланын дефектара сайдар кыахтаахтар.

Глаукома икки араас көруҥнээх: аһаҕас муннуктаах уонна сабыылаах муннуктаах. Ону тэҥэ өссө төрүт глаукомалаах дьон эмиэ баар буолуохтарын сөп.

Глаукоматтан сылтаан харах ньиэрбэтэ буортуйдаҕына  уонна көрүүтэ олох сүттэҕинэ номнуо сатаан эмтэммэт. Ол гынан баран маннык түгэҥҥэ глаукоманы тохтотор эбэтэр бытаардар ньымалар бааллар. Эмтэнии киһи ис хараҕын баттааһынын томонноох гыныан эбэтэр ньиэрбэ алдьанарын тохтотуон сөп. Бу туһугар харахха хааппыла кутарга, ардыгар таблетка эмп иһэргэ, лазерынан уонна араас микрохирургическэй ньыманан эмтэниэххэ сөп.

## Глаукома ыарыы төрүөтэ
Араас глаукома төрүттэн ордук ис хараҕын баттааһыныттан сылтаан маннык ыарыы кутталга угуллар, ол гынан баран, дьигинэ атын нэһилиэнньэ бөлөгөр 50% дьон маҥнайгы аһаҕас муннуктаах глаукомалаах дьон үрдүк ис харах батааһыннаах буолар эбит.

## Глаукома ыарыы диагностиката
Үксүн глаукома баарын суоҕун көрүүтэ стандартнай харах көрүүтүн тургутунан оҥоһуллар. Тонометрия көмөтүнэн харах иһинээҕи баттааһынын, харах ньиэрбэтигэр  алдьаныы баарын суоҕун, диискэ быыьыытын уларыйыытын, ону тэҥэ тас көрүҥүн уонна харах тымырдаах бүрүөтүн көрүллүөхтээх.

## Туттуллубут литература
* глазные болезни для врачей общей практики. 2-е изд. - Астахов Ю. С., Ангелопуло Г.В., Джалиашвили О.А. - Санкт-Петербург, 2001
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Глаукома, Ильина Е.М.
Харачаас

**Харачаас** ()

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ бастаан кирдээх бороҥ, кэлин күрэҥнини бороҥ, ситтэҕинэ хараҥа бороҥ, сыстаҥнас, томтоҕордуҥу лаппаҕар, кэлин ортотунан кимистигэстэнэн боруоҥка курдук буолар, кэтитэ 15 см тиийэр.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан үрүҥ, кэлин болоорхой, ыга баттаатахха хараарар, атаҕын устун кыратык аллара түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ тэтэркэй бороҥ, салгыҥҥа ѳҥѳ уларыйбат, симэhинэ суох, минньигэс саахар амтаннаах.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүн курдук эбэтэр арыый сырдык, бѳкүнүк, иhэ бүтэй, түүтэ суох, ыга туттахха хараарар.
Споратын ѳҥѳ бороҥ.

## Yүнэр кэмэ
Атырдьах ыйыттан күhүҥҥэ диэри баар буолар.

## Yүнэр сирэ
Сүнньүнэн мутукчалаах ойуурга үүнэр, ордук бэс ойууру сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар кѳстѳр. Бѳлѳхтѳѳн соччо элбэҕэ суохтук үүнэр.

## Аска туттуу
Балачча минньигэс амтаннаах тэллэй. Тууhанар эрэ. Тууhаммыт тэллэй ѳҥѳ хара буолар.
Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.

## Быһаарыылар
Бурнашев Гавриил Васильевич

**Гавриил Васильевич Бурнашев** — РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. 

Ахсынньы 27 күнүгэр 1933 с. Уус-Алдан Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 с. төрөөбүт дойдутун оскуолатыгар киирбитэ. 1953 с. Мүрү орто оскуолатын ситиьиилээхтик үөрэнэн бутэрбитэ. Ол күһүнүгэр Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка үөрэххэ киирэр.

Саха государственнай университетын бүтэрэн баран 1957-1958 сс. үөрэх дьылыгар Мүрү орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан анаммыта. 

Гавриил Васильевич аҥардас уруогу биэрэринэн мунурдаммакка, кылаас тас өттүгэр ыытыллар үлэҕэ активнайдык кыттара. Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн үҥкүүгэ талааннааҕа, спордунан дьарыктанара.

Гавриил Васильевич 1961 с. ыла Курбуһах орто-интернат оскуолатыгар нучча тылын уонна литературатын учууталынан, онтон 1973 с. үөрэх чааьын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Курбуһах орто-интернаат оскуолатыгар үлэлиир кэминэр кини оҕолору чэпчэки атлетикаҕа дьарыктыыра, араас үҥкүүлэри туруоран үҥкүүллэппитэ.

РСФСР Верховнай Совет Президиумун 1977 с. олунньу 16 кунунээ5и уураа5ынан Курбуһах орто-интернат оскуолатын нуучча тылын учуутала Бурнашев Гавриил Васильевич норуот үөрэҕириитин салаатыгар үтүөлэрин иьин РСФСР оскуолатыгар үтүөлээх учууталын бочуоттаах аатын ылбыта.
Колмогоров Василий Андреевич

**Колмогоров Василий Андреевич** — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Нам уонна Кэбээйи улуустарын бочуоттаах гражданина.

1922 сыллаахха тохсунньу 14 кунугэр Кэбээйи оройуонугар торообутэ. Фронна 1943 сыллаахха ынырыллыбыта. 

Сэрии кэнниттэн Дьокуускайдаа5ы пединституту, онтон кэлин Урдуку партийнай оскуоланы бутэрбитэ. 1961—1977 сылларга ССКП Намнаа5ы райкомун секретарынан улэлээбитэ. 1978 сылтан — Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин тэрийэр-инструкторскай отделын сэбиэдиссэйэ. 1984—1991 сылларга Саха АССР Министрдерин Сэбиэтин Архивнай норуотун хаьаайыстыбатын утуолээх улэьитэ, доруобуйа харыстабылын тойуга, А5а дойду сэриитин иккис степеннээх, Улэ Кыьыл Знамята, «Бочуот Знага» орденнар, угус медаллар, ол иьигэр Монголия народнай республикатын медалын кавалера.
Филатов Владимир Петрович

**Филатов Владимир Петрович** (1875—1956) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.

## Олоҕун олуктара

Владимир Петрович Филатов 1875 сыллаахха Михайловка диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Филатов В. П. аҕата, Петр Федорович Филатов, улахан уөрэхтээх киһи этэ. Кини хирургия уонна харах ыарыыларын уобалаһыгар үлэлээбитэ.

1882 сыллаахха дьиэ кэргэн Симбирскэ көспүтэ. Онно Владимир Петрович гимназия оскуолатын бүтэрбитэ. Ол же сылга медицинскэй факультет Москватаа5ы университетыгар киирбитэ.

1897 сыллаахха В. П. Филатов университетын бүтэрбитэ, уонна А. А. Крюков көмөтүнэн Московскай университет харах клиникатыгар сэбиэдиссэйинэн хаалбыта. Филатов төрдүс курска сылдьан харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрөөһүнүн туһунан санаа киирбитэ.

1906 сыллаахха В. П. Филатов клиника ассистена буолбута.

1903 сыллаахха Москваттан Одессаҕа көспүтэ.

1903—1911 сылларга — Одесскай унивеситет харах клиникатын үлэһитэ.

1911 сыллаахха Медицинскэй факультет харах клиникатын уонна кафедра салайааччытынан олохтоммута.

1912 сыллаахха истиҥ Баҕа санаата туолбута — харах дьэҥкир бүрүөтүн (роговица) көһөрүүтүгэр бастакы эппэрээссийэтин оҥорбута.

Наукага Саамай сыаналаах кылааты офтальмологияҕа киллэрбитэ. Кини [уонаа трахома эмтэниитигэр туһалаах технологияны киллэрбитэ.

Филатов Владимир Петрович 1956 сыллаахха, алтынньы ыйын  30 күнүгэр [Мэйии хаана кутуллуутуттан өлбүтэ.

## Наҕараадалара
* Үлэ социалистическай геройа
* 4 Ленин уордьана
* 1-кы степеннээх Аҕа дойду сэриитин уордьана
* И.И.Мечников аатынан улахан кыһыл көмүс мэтээл
* Мэтээллэр
* 1-кы степеннээх Сталин бэриэмийэтэ

## Туһаныллыбыт литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/
Собакин Семён Гаврильевич

**Семен Гаврильевич Собакин** (1896-1990), норуокка биллэринэн Томойо Сэмэн, 1896 сыллаахха от ыйын маҥнайгы күнүгэр Даайа-Амматыгар Тэйэр Хайа анныгар төрөөбүтэ. 

Эдэр сааҺыттан булчут үксүн хара тыаҕа сылдьыбыта. Кэпсээнэ киирбит биир түгэнинэн, Иннокентий Михайлович Сибиряков илиинэн суруйбут ахтыытыгар бэлиэтээбитэ баар. Онно кэпсииринэн биир сыл, күһүн хаһыа да буолан 34 тайаҕы, 3 эһэни бултаабыттар. Оннук хорсуннаах, улахан булчут этэ. 

Семен Гаврильевич сэриигэ 1943с. ынырыллан барар. Бастаан Белоруссия Минск куоратыгар Киров аатынан метзаводка улэлээбит. 1945(1946)с. сэриигэ атаҕар таптаран бааһырар, госпитальга эмтэнэн баран, сайын дойодутугар эргиллэн кэлбит. Кэлин тыыннааҕар соҕурууттан полковник званиелаах нуучча киһитэ кэлэн көрсөн, сэрии сылларыгар кинини уонна саллааттары өлөр өлүүттэн быыһаабытын иһин махтанан барбыта. Сэрии кэннэ эмиэ булт соноругар сылдьыбыт, холкуоска үлэлээбит. 

Семен Гаврильевич былыргыны, дьону, сири-уоту билэрин үгүстүк бэлиэтии этэллэрэ. Кини, Эмээхсининээн Анастасия Семеновналыын Мырылаҕа Чурапчы улууһугар, кыра кыыһыгар Татьяна Семеновна Хомподоеваҕа олорбуттара. Сайынын үксүн Тэйэр Хайа анныгар бэйэтэ туппут кыракый балаҕаныгар олороро. Онно норуот суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон анаан-минээн кэлэн ыалдьыттаан, ирэ-хоро кэпсэтэн ааспыттара. Саха ходуоһунньуга Афанасий Осипов, Тэйэр Хайаҕа кэлэн уһуннук олорон уруһуйдаан ааспыт. Бука Амма кэрэ айылҕатын суруйан барбыта. Онно Семен Гаврильевич сиэнинээн оттуу тахсаары турдахтарына, тохтотон уруһуйдаабыта. 

Оҕолоро, билэр дьоно ахталларынан хойуукка диэрт Аҕа дойду сэриитин дастабарыанньатын ылбакка, эмэхэнинээн сокуонунан көрүллэр пенсияларын анаппакка, туһаммакка барбыттар."Оҕолорбут иитиэхтэрэ, сударстваҕа сэлээннэммэппит"-диэн этэллэрэ үһү. Оннук сэмэй, көнө эбиттэр. 

Семен Гаврильевич, Таатта Тыараһа Харбалатыттан, Моттуевтар кыыстарын Анастасияны кэргэн ылан 8 оҕоломмуттара. 

Билигин, Томойолор сиэннэрдиин, хос сиэннэринээн 200-кэ буолан, Тааттаны, Чурапчынан куоратынан, республика араас муннуктарынан олороллор. 

Семен Гаврильевич 1990с. 91 сааһыгар сылдьан, оттон Анастасия Семеновна 1985с. бу олохтон барбыттара. Көмүс уҥуохтара Ытык-Күөл, Саһыл Уйалаах кылаабыыһытыгарм хараллыбыттара.
Кыhыл оҕону көрүү

## Киирии
Күн сирин саңа кɵрбут кыһыл оҔо доруобай туруктаах улаатарын туһугар кэмин тутуһан аһатыы, таңаһын-сабын, туттуллар малы-салы ыраастык тутуу улахан суолталаах.

## Оҕону көрүү-харайыы
Ийэ о5отунаан төруур дьиэттэн тахсарыгар дьиэ сууйуллубут, салгылатыллыбыт буолуохтаах. ОҔо сытар ороно ыраас салгыннаах сырдык хоско туруохтаах. Манна элбэх мал-сал, тээбирин туруо суохтаах. Таңас-сап сууйар-сахсыйар, табах тардар, элбэх дьону мунньар сатаммат. Хоһу куңңэ хаста да салгылатар ордук. Саңа төрөөбут оҔо таңаһа: 15-20 чараас, 5-6 халын суу, 15 чараас уонна халың ырбаахы, чараас уонна истээх суорҔан, бырастыына. Таңаһы туттуох иннинэ сууйан өтүүктэниллиэхтээх. Бастакы күнүттэн ыла илиитин босхо сырытыннарар үчүгэй, оччоҔо кини илиитин хамсатан аралдьыйар. ОҔо ороно оһох, батарея, түннүк аттыгар туруо суохтаах.
Орон икки өртүнэн аһа5ас буолара ордук. ОччоҔо ыраас салгын, сырдык оҔоҔо киирэр. ОҔо киинин бааһа бастакы икки нэдиэлэ устата оһор. Бу кэмңэ оҔону сууннарбаккын. Киинэ оһо илик оҔо таңаһа ыраас, өтүүктээх буолуохтаах. Бааһы дириңник хаһан ыраастыыр, хаҔылыыр сатаммат. Инфекция киириэн сөп. Өскөтүн сиигирэр, симэһиннирэр буоллаҔына булгуччу бырааска көрдөрүөхтээххин. ОҔо тэллэҔэ кытаанах, сыттыга чараас буолуохтаах. Бу уңуо5а көнөтук, сөпкө улаатарыгар туһалаах. ОҔо илиитин мыыланан сууйаллар, тыңыра5ын сотору-сотору кырыйар ордук. Итии дьиэҔэ оҔоҔо бэргэһэ кэтэрдиллибэт, дьиэ 20 кыраадыстан тымныы буоллаҔына эрэ кэтэрдиэххэ сөп. ОҔо сөптөөхтук сайдарыгар оонньуур улахан суолталаах. Тутарыгар-хабарыгар чэпчэки, тупсаҔай дьүһүннээх оонньуур ордук. ОҔо күлэрэ-үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. ОҔо кыратыттан тыаһы, улахан саңаны истэр. Улаатан истэ5ин аайы саңаны араран билэр буолар. Ол иһин, бастаан нарын куолаһынанкэпсэтэр ордук. ОҔо күлэрэ - үөрэрэ кини үчүгэйдик аһыырыгар, ыарыыга утарылаһарыгар улахан тирэх буолар. Иккис ыйыттан саҔалаан оонньууру илиитинэн таарыйар курдук намыһах сиргэ ыйыныллар. ОччоҔо ороңңо сытан охсуолаан, хамсатан аралдьыйар. Төһөнөн эрдэ илиитинэн-атаҔынан үчүгэйдик хамсанар да, оччонон кини түргэнник оонньууру тутар буолар. 

## Түмүк
Онон оҔону бастакы күннүттэн саҔалаан кэми тутуһан аһатыы, сөптөөх имэрийии, гимнастика оңоруу, гигиена ирдэбилин тутуһуу кини чөл туруктаах, чэгиэн доруобуйалаах буоларыгар туһалаах.

## Өссө маны көр
* Кыра оҕону иитии, үөрэтии халыйыыта
* Кыра оҕону көрүү-истии ситимэ быстыыта
* Төрөппүт - оҕо таҥарата
Саха валерианата

**Саха валерианата** (), Саха сиригэр эмтээх отунан биллэр. Кини үксэ Алдан, Ленск куораттарыгар үүнэр. Дьокуускайга М.Н Карпаев көрдөрөрүнэн 5 араас көрүҥэ баар.(головчатая, лекарственная, даурская, очереднометная, якутская).Сииктээх, оттоох, бадарааннаах, кэрдилээх уонна тииттээх сирдэргэ үүнэр эбит. 

## Морфологическай ойуута
Силиһэ синньигэс 1мм суоннаах.Умнаһа 55-90см уһуннаах, олус кылааккай, тумугэ 3-5см, үүнээйитин аһа төкүнүк уонна киэҥ 3-4дм. Сибэкки бөлөҕө хомуллаҕас лаглаҕар соҕус буолар эбит.

## Туһаныллар органа
Силис умнаһа. Күһүн умнаһа хаппытын кэннэ силиргэҕи силистэрин кытта түөрэн ылаллар. Ыраастаан баран хас да суукка күн уотугар уураллар, онтон оһох үрдүгэр куурдуллар. Силистэрэ хатан хараҥа кугас өҥнөнөллөр.

## Химическай састааба
Силистээх умнаһа 0,5-1,4% эфирнай арыылаах,валериановай аһыылаах, уустук эфирдаах, терпеноллаах, камфеннаах, сахардаах, валеридтаах уо.д.а

## Эмтэнэргэ туһаныы
Силис умнаһынан, валериана көөнньөһүгэ эбэтэр эфирно-валериановай  көөнньөһүк, хойуу экстракт оҥороҕун.Иһиэххэ сөп ууҥ кэлбэккэ эрэйдэн сытар буоллаххына, ньиэрбэн мөлтөөтөҕүнэ, сурэҕин ыалдьаары гыннаҕына, хараҕын былчыҥа спазмнаатаҕына, эпилепсиялаатахха.

## Бэлэмнээһин ньымата
Уулаах ыстакаанҥа көөнньөһүк оҥороҕун, 1-2 чаайнай ньуоска валериана силиһин уонна умнаһын кутаҕын, 1ч курдук туруоран баран куҥҥэ 1 остолобуой ньуоска сөрү-сөп буола-буола иһэҕин.
Алтан төбө

《Алтан төбө》
алтан бас. (Латыынныы – Тахасum, нууччалыы – одуванчик).
Астровайдар кэргэттэригэр киирэр өр сыллаах оттуҥу үүнээйи. Араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от (« Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта ; 2014с, 434 стр ). Саха сирин биир саамай тарҕаммыт үүнээйитэ. Ыам ыйын бүтүүтүттэн күһүҥҥэ дылы кырдал, хонуу сирдэри сөбүлээн үүнэр. Угун уһуна 5 см – 30 см тиийэр, сибэккитин диаметра 1 см – 5 см тиийэ буолар. Күһүөрү сибэккитэ көл түүгэ майгынныыр хоруоната кубулуйар. Бу хоруоната, сиэмэ буолан , тыал көмөтүнэн тарҕанар.

## Тутуллуута

  • Алтан төбө, алтан бас былыргыттан биллэр эмтээх от. Эмтэнэргэ силиһин, сибэккитин ута5эҕын тутталлар. Силиһин саас эрдэ эбэтэр күһүн сир анныттан хостоон хомуйаллар. Тымныы ууга сууйан, хас да күн устата салгыннаах сиргэ хатараллар. Алтан төбө, (алтан бас) силиһэ зобка, харах мөлтөөһүнүгэр, үөс туолуутугар, аанньа аһаабат, сөтөлгө, үчүгэйдик утуйарга, суон оһоҕос үлэтин тупсарарга көмөлөһөр.
Алтан төбө (алтан бас) сибэккитин сайын хомуйаллар. Күлүктээх, салгыннаах сиргэ ууран хатараллар. Сибэккитэ быар, бүөр, куртах ыарыыларын эмтииргэ туһалыыр.
Алтан төбө (алтан бас) умнаһыгар утахтаах. Бу утаҕа эмтээҕинэн биллэр. Утаҕын ыган , ууга суурайан тутталлар. Уҥуох, сис, тиис ыарыыларыгар көмөлөһөр.

Туттуллубут литература：《Саха сирин эмтээх уунээйилэрэ А.П.Басыгысова , Бичик  2014-128с.
Ас буһарар уорганнары ыраастаныы

## Ас буһарар уорганнары ыраастаныы

Оһоҕоһу ыраастааһын-эти-сиини бөҕөргөтүү бастакы хардыыта.Кэм-кэрдии ааһан истэҕин ахсын оһоҕос киртийэн Буойун1999 (ырытыы) 15:18, 22 Ахсынньы 2017 (UTC),халыҥаан,ас буһара,иҥэрэ бытаарар.Оһоҕос иһэ сытыйдаҕына,хааҥҥа токсин киирэр.Ас ситэ буспат буоллаҕына,ис уорган тааһырар,ол түмүгэр улэтэ мөлтүүрүн ааһан,эмсэҕэлиир.

Онон куртахтара-оһоҕосторо ыалдьар дьон быардарын уонна ноордорун УЗИ-га көрдөрөллөрө хайаан да наада.Лямблия,описторхиям,токсокорам,гельминтоз араас көрүҥэ киирэн олохсуйан,киһи организмын бүтүннүүтүн эмсэҕэлэтэр.Киһи бэйэтэ да билбэтинэн гипотит(быар ыарыытынан)араас көрүҥнээх вируһун илдьэ сылдьыан сөп.Кэнники кэмҥэ медицина сайдан,оһоҕос микробиологическай туругун кытта быһаарар буоллулар.Бу барыта сөбүгэр үбү эрэйэр буолан баран,олус наадалаах.Санкт-Петербург ,,Надежда" оскуолатын салайааччыта Н.А.Семенова этэринэн,хас биирдии киһи гигиенатын тэрилигэр тиис суунар суоккаттан ураты клизма баар буолуохтаах.

## Суон оһоҕос ыарыыларын чинчийэр гастроэнтерология научнай институтун сэбиэдиссэйэ 10 сыл анараа өттүгэр биэрбит интервьютуттан:

,,Клизманы уонна слабительнай эмтэри муҥур уһукка тиийдэххэ туттуллуохтаах.200 мл. элбэх ууну клизмаҕа кутуллубат.1,5-2л. тиийэр элбэх уулаах клизма киһи оһоҕоһун быччыҥын ууннарар буолан,тааһырыыны түргэтэтэр.Киһи оһоҕоһун иһигэр уу 80%-тан 50%-ҥа диэри аҕыйаатаҕына,ас буспут тобоҕор таас үөскүөн сөп.Слабительнай эмтэргэ киһи үөрэнэн хаалар,онон хас сырыа ахсын дозаны элбэтэн иһиэххэ наада".

## Эмтэнии:

Клизманан эмтэнии сорох дьоҥҥо бобуллар.Улахан клизманы быраас хонтуруолунан стационарга,санаторийга,профилакторийга оҥоһуллуохтаах.

Доруобай киһи күҥҥэ биирдэ-иккэтэ булгуччу тахсан киириэхтээх.Онтон бу норма кэһиллэр түбэлтэтигэр(ас тобоҕо кэмигэр тахсыбакка хатара)хомпуот,чернослив,биир бакал пиибэ,грецкэй эриэхэ көмөлөһүөхтэрэ.

Клизманан ыраастаныан баҕалаах дьоҥҥо манныгы сүбэлиибит.Эрлих куруускатыгар 2л. оргуйбут сылаас ууга биир остолуобай ньуоска лимон суогун эбэтэр дьаабылыка уксууһун кутун.

## Туһаммыт литература
" Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр" - Бичик Дьокуускай 2015 с.

** Оҥонрдо ЛД-102/2 үөрэнээччитэ Батюшкин Андрей **
Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр

## Бүтүн тэҥнэбил
2(x^2)(x-1)=6x-(x+7) (1)

уонна

\frac{x^4-1}{4}-\frac{x^2+1}{2}=3x^2 (2)

тэҥнэбиллэр хаҥас да, уҥа да өттүлэрэ - бүтүн этиллиилэр. Маннык тэҥнэбиллэри *бүтүн тэҥнэбиллэр* дииллэр.

(1) тэҥнэбилгэ скобкалары аһыаҕыҥ, бары чилиэннэри хаҥас өттүгэр көһөрүөҕүҥ, атылыы чилиэннэри холбооттуоҕуҥ. Оччого ылабыт:

2x^3-2x^2+2x-2=6x-x-7, 

2x^3-2x^2+2x-2-6x+x+7=0,

2x^3-2x^2-3x+5=0.

(2) тэҥнэбили, маҥнай икки өттүн 4-кэ төгүллээн баран, эмиэ ситинник кубулутабыт:

x^4-1-2(x^2+1)=12x^2,

x^4-1-2x^2-2=12x^2,

x^4-1-2x^2-2-12x^2=0,

x^4-14x^2-3=0.

Бу икки холобурга бэриллибит тэҥнэбилгэ тэҥнээх тэҥнэбил тахсар кубулутууларын оҥордубут. Ол түмүгэр P(x)=0  көрүҥнээх (манна P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбили ыллыбыт. Уопсайынан, ханнык баҕарар тэҥнэбили бэйэтигэр тэҥнээх, хаҥас өттө стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн, уҥа өттө нуль буолар тэҥнэбилинэн солбуйохха сөп.

Тэҥнэбил P(x)=0 көрүҥнээх (P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) буоллаҕына, P(x)=0 элбэх-чилиэн степенэ *тэҥнэбил степенэ* дэнэр. Холобур, x^3-2x+1=0 тэҥнэбил - үһүс степеннээх тэҥнэбил.

Ханнык баҕарар бүтүн тэҥнэбил степенэ диэн ол тэҥнэбилгэ тэҥнээх, P(x)=0 көрүҥнээх (P(x)=0 - стандартнай көрүҥнээх элбэх-чилиэн) тэҥнэбил степенэ ааттанар. Холобур,

(x^3-1)^2+x^5=x^6-2 (3)

тэҥнэбили кубулутан ылабыт:

x^6-2x^3+1+x^5-x^6+2=0,

x^5-2x^3+3=0.

Тахсыбыт тэҥнэбил степенэ биэскэ тэҥ. Ол аата, бу тэҥнэбилгэ тэҥнээх (3) тэҥнэбил степенэ эмиэ биэскэ тэҥ.

## Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбил
Маҥнайгы степеннээх тэҥнэбили ax+b=0 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна x - уларыйааччы, a, b - хайа эрэ чыыһылалар, a\neq 0.

ax+b=0 тэҥнэбилтэн, a\neq 0 буоллаҕына, x=-\frac{b}{a} ылабыт. -\frac{b}{a} чыыьыла - тэҥнэбил төрүтэ. Ханнык баҕарар биир степеннээх тэҥнэбил биир төрүттээх.

## Иккис степеннээх тэҥнэбил
Иккис степеннээх тэҥнэбили ax^2+bx+c=0 көрүҥҥэ киллэриэххэ сөп, манна x - уларыйааччы, a, b, c - хайа эрэ чыыһылалар, a\neq 0. Бу тэҥнэбил хас төрүттээҕэ D=b^2-4ac дискриминантан тутулуктаах. D>0 буоллаҕына, тэҥнэбил икки төрүттээх; D=0 буоллаҕына, тэҥнэбил биир төрүттээх; D буоллаҕына, тэҥнэбил төрүтэ суох. Хайа баҕарар иккис степеннээх тэҥнэбил иккиттэн элбэх төрүтэ суох. D\geqslant0 буоллаҕына, төрүттэри буларга квадраттаах тэҥнэбил төрүттэрин x=\frac{-b\pm\sqrt{D}}{2a} формулата туттуллар.

## Хос быһаарыы
# Тэҥнэбил. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
# Этиллии. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
# Уларыйааччы. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.
# Төрүт. Бикипиэдьийэ аһаҕас билии.

## Туһаныллыбыт сирдэр
# Алгебра 9 кылаас. Автордара Ю. Н. Макарычев, Н. Г. Миндюк, К. И. Нешков, С. Б. Суворова. Нууччалыыттан сахалыы тылбаастаата И. Г. Егоров. 
Ыстатыйаны суруйда Никитин Михаил Спартакович ФИИТ-17.
Сүрүн тригонометрическай формулалар

## Биир муннук тригонометрическай функцияларын хабааннаһыылара
Биир муннук синуһа, косинуһа хайдах хабааннаһалларын көрүөҕүҥ.

*ОА* радиуһу *О* точканы тула *α* муннукка эргиттэххэ, *ОB* радиус буолар буоллун. Быһаарыы быһыытынаан

\sin\alpha=\frac{y}{R}, \cos\alpha=\frac{x}{R}

(*манна x-B точка абциссата, y-ординатата, оттон R-OA радиус уһуна*). Онон

x=R\cos\alpha, y=R\sin\alpha

B точка координаталар саҕаланыыларыгар кииннээх, R тэҥ радиустаах эргимтэҕэ сытар буолан, координаталара

x^2+y^2=R^2

тэҥнэбилгэ сөп түбэһэр. Бу тэҥнэбилгэ *x, y* оннугар *Rcosα, Rsinα* этиллиилэри туруортаан, ылабыт:

(R\cos\alpha)^2+(R\sin\alpha)^2=R^2

Тэҥнэһии икки өттүн R квадратыгар түҥэттэххэ, тахсар:

\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1 (1)

(1) тэҥнээһии α ханнык баҕарар суолталарыгар сөптөөх.

Билигин биир муннук тангенса, синуһа уонна косинуһа хайдах хабааннаһалларын булуоҕуҥ.

Быһаарыы быһыытынаан

\tan\alpha=\frac{y}{x}=\frac{R\sin\alpha}{R\cos\alpha}=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}

Инньэ гынан,

\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}

## Тириэрдии формулалара
\frac{\pi}{2}\pm\alpha, \pi\pm\alpha, \frac{3}{2}\pi\pm\alpha, 2\pi\pm\alpha муннуктар тригонометрическай функциялара тириэрдии формулалара дэнэр формулалар көмөлөрүнээн α муннук функцияларынан этиллиэхтэрин сөп.

Маҥнай синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын таһаарыаҕыҥ.

Ханнык баҕарар α-ҕа

\sin(\frac{\pi}{2}+\alpha)=\cos\alpha, \cos(\frac{\pi}{2}+\alpha)=-\sin\alpha

## Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулалара
Тангенска уонна котангенска аналлаах тириэрдии формулаларын синуска уонна косинуска аналлаах тириэрдии формулаларын туһанан ылыахха сөп.

\tan(\frac{\pi}{2}+\alpha)=\frac{\sin(\frac{\pi}{2}+\alpha)}{\cos(\frac{\pi}{2}+\alpha)}=\frac{\cos\alpha}{-\sin\alpha}=-\cot\alpha 


\cot(\pi+\alpha)=\frac{\cos(\pi+\alpha)}{\sin(\pi+\alpha)}=\frac{-\cos\alpha}{-\sin\alpha}=\cot\alpha

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Математика
* Геометрия — тригонометрическай формулалар геометрия биир сүрүн хайысхата буолар.
* Тригонометрия
* Ыстатыйаны толордо Филиппов Петр, ФИИТ-17.
Аппетит

**Аппетит** ( — дьулуһуу, баҕа санаа) - аһыыр баҕа, организмҥа ас киирэрин хааччыйар физиология ньымата. Аппетит олох үрдүкү көрүҥнэригэр барытыгар баар уонна метаболизм ирдэбиллэрин хааччыйар энергияны ыларга төһүү буолар. Аһы буһарар уорганнар, сыа тиһигэ уонна мэйии бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса алтыһыыларын түмүгэр нарыланар.

Аппетит суоҕа ыарыы симптома буолуон сөп.

Аппетит кэһиллиитэ нервнэй анорексияҕа, нервнэй булимияҕа, кахексияҕа уонна аһыыр кэһиллиититигэр тиэрдиэн сөп.
Трахтенберг төгүллүүр ньымата

**Трахтенберг систиэмэтэ** — индийскай математикаҕа майгынныыр төгүл систиэмэтэ. Бу түргэн төгул ньыматын Яков Трахтенберг айбыт. Төгул систиэмэтэ чэпчэкитик өйдөнүллэр собуолуоннартан турар, ол иһин итини туттан ким баҕар арифметическай ааҕыылары түргэнник суоттуон сэп.

## Уопсай төгүл ньымата
**Уопсай төгүл ньымата** — бу ньыма **a x b** эппиэтин аҕыйах быыс чыыһылалары туттан буларга үчүгэй. Бүтэһик сыыпара икки төгуллэнэр чыыһылалар бүтэһик сыыпараларын төгүллэмит эппиэтиттэн биллэр. Онтон кэлэр сыыпаралары буларга ол көрдөнөр сыыпараҕа туох сабыдыаллыырын баратын туттуохха наада: Быыс чыыһылалар, **а** чыыһыла бүтэһик сыыпарата, **b** чыыһыла бутэһик сыыппаратыгар төгүллээһин уонна **а** чыыһыла сөптөөх сыыпаратын **b** чыыһыла бүтэһик сыыпаратыгар төгуллээһин.

## 13-кэ төгүллээһин
**Быраабыла**: Бастакынан бүтэһик сыыпаралары төгүллээн, иккис хардыыга сэргэстэһэ турар сыпараларын кытта төгүллэнэр. (Сэргэстэһэ турар диэн хаҥас өттүнээҕи сыыпаралар.)

**Холобур**: 215 х 13 = 2,795:

Бу холобурга:

Чыыһыла бүтэһик сыыппарата 5.

5 — сэргэстэһэ турааччыта — 21.

Сүүрбэ биир — 21 хаҥас өттүгэр 0 чыыһылаҕа эбиллибит сэргэстэһэ турааччы.

5 х 3 = 15 = 5 (1 өйгө ылабыт)

21 х 3 + 5 = 63 + 5 = 68 + 1 = 69 = 9 (6 өйгө ылабыт)

0 х 3 + 21 = 21 + 6 = 27

**Эппиэтэ**: 2,795.

## 12-гэ төгүллээһин
**Быраабыла**: уҥа өттүгэр турар сыпараттан саҕалаан икки төгүл улаатыннар уонна сэргэстэһэ турааччытын эп. (Сэргэстэһэ турааччы диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)
Инньэ гынан эппиэт биир сыыпарата биллэр. Төгүл эппиэтэ бииртэн элбэх сыыпаралаах буоллаҕына, 1 эбэтэр 2 сыыпараны кэлэр регистрга көһөрүллэр.

**Холобур**: 316 × 12 = 3,792:

Бу холобурга: Бүтэһик сыыпара 6 уҥа өттүтүгэр атын сыыппаралар суохтар.

6 — сэргэстэһэ турааччыта — 1.

1 — сэргэстэһэ турааччыта — 3.

3 — икки хаҥас өттүгэр эбиллибит ноль сыыпараларга сэргэстэһэ турааччы.

Икки эбиллибит ноль сыыпара уҥа өттүнээҕи ноль сыыппараҕа сэргэстэһэ турааччы.

6 × 2 = 12 (эппиэтэ 2 сыыпараттан турар, ол иһин уоннааҕын өйгө ылабыт.)

1 × 2 + 6 + 1 = 9

3 × 2 + 1 = 7

0 × 2 + 3 = 3

0 × 2 + 0 = 0

**Эппиэтэ**: 3,792.

## 11-гэ төгүллээһин
**Быраабыла**: сэргэстэһэ турааччыга сыыпараны эп. (сэргэстэһэ турааччыга диэн уҥа өттүнээҕи сыыпара.)

**Холобур**: 3,425 × 11 = 37,675

3,425 × 11 = (0+3)(3+4), (4+2)(2+5)(5+0) = 37,675

**Дакаастааһын**:

11 = 10+1

инньэ гынан,

3425 x 11 = 3425 x(10+1) = 34250 + 3425 = 37,675.

**Эппиэтэ**: 37,675

## Туттулубут литература
* Trachtenberg, J. (1960). The Trachtenberg Speed System of Basic Mathematics. Doubleday and Company, Inc., Garden City, NY, USA.
* Катлер Э., Мак-Шейн Р.Система быстрого счёта по Трахтенбергу, 1967.
* Rushan Ziatdinov, Sajid Musa. Rapid mental computation system as a tool for algorithmic thinking of elementary school students development. European Researcher 25(7): 1105—1110, 2012

Ысттатыйаны суруйда Иннокентьев Владимир ФИИТ-17.

--K4NOB! (ырытыы) 10:26, 23 Ахсынньы 2017 (UTC)
__ИНДЕКС__
__ССЫЛКА_НА_НОВЫЙ_РАЗДЕЛ__
Көмпүүтэр вирустара

Көмпүүтэр вируһа — буортулаах програмнай хаччыыйыы көрүҥэ, бэйэтин бэйэтэ хатылыыр кыахтаах уонна атын программалар кодтарыгар, систиэмэ өйгө тутар уобалаһыгар, хааччыйар секторга киирэр, ону кытта бэйэтин хатыламмыт көрүҥнэрин эҥин араас сибээс ханаалларынан тарҕатар.
Вирус сүрүн сыала – бэйэтин тарҕатыы, онтон программа аппарааттарын комплекстарын үлэлэрин кэһии – файллары сотуу, даннайдары тарҕатар стурктууралары туһата суох оҥорор, туттааччы үлэтин хаччахтыыр у.д.а – үксүн кини тоҕостоох пуунсуйата буолар. Өскөтүн вирус суруйааччыта буортулуур эффектын суруйбатах буоллаҕына да, вирус көмпүүтэр үлэтин сыыһаттан, операционнай система уонна атын программалары кытта аахсыллыбатах дьайыы чымпыктарыттан сылытаан ыһыан сөп. Ол таһынан, вирустар, үксүгэр, информация мунньар миэстэттэн миэстэ былдьыыр уонна систиэмэ ресурстарын туһанар.
Күннээҕи олоххо “вирустары” буортулаах програмнай хаччыйыы дииллэр, дьинҥээҕэр кини биир көрүҥэ буолар.

## Классификацията
Билигин вирус араас көрүҥнэрэ бааллар, олор бэйэ бэйэлэриттэн тарҕатыы уонна функциональность сүрүн ньымаларынан уратылаахтар. Өскөтүн бастаан вирустар дискетанан уонна атын таһааччыларынан тарханар буоллахтарына, билигин локальнай уонна глобальнай (интэрниэт) ситим нөҥүө тарҕанар вирустар баһылыыллар. Уонна вирустар, атын программалартар көрүҥнэриттэн ылыллар функциональностара улаатан иьэр.
Билинҥи бириэмэҕэ биир системнай классификация уонна вирустар ааттара суох. Вирустары араараллар:
* суоһуллар объектарынан (файловай вирустар, хааччыллар вирустар, сценарнай вирустар, макровирустар, олоҕурбут коду суоһар вирустар);
* файловай вирустары сыһыарыы механизымынан араараллар: паразитирующайдар толоруллар файларга бэйэлэрин эбэллэр, хатусталлар көннөрүллүбэттии сыстыбыт файлы буортулууллар, “спутниктар” туспа файлынан бараллар;
* суоһуллар операционнай системанан (полиморфнай вирустар, стелс-вирустар, руткиттар);
* программалааһын тылынан (ассемблер, үрдук таһымнаах программалыыр тыл, сценарнай тыл уо. д. а.);
* эбии буортулаах пункциональнаһынан (бедкордар, кейлоггердар, үспүөннэр, ботнеттар уо.д.а).
## Экономика
Сорох антивирус оҥорооччулар бигэргииллэринэн, билигин вирус оҥоруута соҕотох күлүгээн дьарыгыттан, спам бизнеһын кытта уонна атын сокуону кэһэр үлэни кытта кыараҕас сибэстээх, дьоһуннаах урбааҥҥа дылы улаатта.
Ону кытта вирус уонна чиэрбэ дьайыытыттан мөлүөннээх уонна бэл миллиарднай сууммаҕа ньочоот буолбут. Оннук бигэргэтиигэ уонна сыналааһыҥҥа сэрэхтээхтик сыһыаннаһыахха наада: ньочоот суммата араас аналитиктар сыаналара уратылар (сорох ардыгар үс-түөрт бэрээдэк), онтон аҕыы методиката көрдөрүллүбэт.

Оҥордо Никифоров Антон, ФИИТ-17

## Быһаарыылар
Антивирус

**Антивируснай программа (антивирус)** — көмпүүтэр вируһун көрдүүргэ, суох гынарга аналлаах программа, ону кытта табыгаһа суох (буортулаах диэн ааҕыллар) программалары уонна инник программаттан сүһүрбүт билэлэри чөлүгэр түһэрэр, ону кытта билэлэри эбэтэр операционнай системаны буортулаах куодунан сутулларыттан көмүскүүр.
Ыарыы источниктарынан буолар

Авитаминоз диэн ыарыы, киһи уһуннук битэмиинэ суох аһы аһаабакка сырыттаҕына бу ыарыы үөскүөн сөп.

## Өссө маны көр
* Ыарыы источниктарынан
Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ

Халтаһа диэн харах тула хамсыыр тирии иҥээһинэ. Харахпытын тас буортулааһынтан көмүскүүр.
Харах

thumb|right

**Харах** — көрөр орган, тулалыыр эйгэ көстүүлэрин иҥэринэр, күн сырдыгын ньиэрбэ импульса оҥорон уларытар. Харах мөкүнүгүттэн, харах ньиэрбэтиттэн  кини бүрүөлэриттэн көрөр орган турар.

**Харах мөкүнүгэ** шар быһыылаах, инники уонна кэнники полюстаах. Инники полюһугар **харах дьэнкир бүрүөтэ** (роговица) баар, кэнники полюһугар харах ньиэрбэтэ мэйиигэ тахсар сирэ баар.

**Радужка** — сосудистай бүрүө ордук инники чааһа, дьэҥкир роговицаннан курдарыта көстөр.

**Зрачок** эбэтэр харах иччитэ, кини уот сырдыгын киллэрэ дьөлөҕөс буолар. Харах иччитин кэннигэр **хрусталик** баар, икки өттүттэн бөлтөҕөр быһыылаах, бу кини тулалыыр эйгэ көстүүлэрин таҥнары эргитэн харах мөкүнүгүнэн аһардан ньирбэҕэ тиэрдэр.

## Туттуллубут литература
атлас нормальной анатомии человека : учебн.пособие : в 2т./М.Р.Сапин, Д.Б.Никитюк, Э.В.Швецов. - 2-е изд. - М. 2006. - 488л. ильина е.м.

## Өссө маны көр
* Дьүккэ
* Харах - өй-санаа сиэркилэтэ
Мэлдьэхтээх чыыһылалар

**Мэлдьэхтээх чыыһылалар** () — айылҕа чыыһылатыттан уонна нуултан ураты чыыһылалар. Көҕүрэтиини эбиигэ тэҥнээри бастаан толкуйдаабыттар. Айылҕа чыыһылатыгар элбэхтэн аҕыйаҕы эбэтэр тэҥи эрэ көҕүрэтэр кыах баар, аҕыйахтан элбэҕи кыайан көҕүрэппэккин. 

715px|мини|орто|Мэлдьэхтээх чыыһылалар (кыһылынан) чыыһыла үөһүгэр

## Эбии маны көр
* Бүтүн чыыһыла
* Айылҕа чыыһылата
* 

## Быһаарыылар
Этиллии

**Этиллии** — ханнык эмэ ахсаан сыһыаннаһыытын быһаарар пуормула.

## Өссө маны көр
* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
Тэҥнэбил төрүтэ

**Тэҥнэбил төрүтэ** — сөптөөх тэҥнэбили туруоран биэрии ньыматынан булар чыыһыла.

## Өссө маны көр
* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
Уларыйааччы

**Уларыйааччы** — элементарнай ахсааҥҥа ханнык эмэ физическэй туруга уларыйар чыыһылалаах этиллии.

## Өссө маны көр
* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр