Омуктар сайдыылара

Айылҕаҕа уһун үйэлэргэ уларыйбат, “вечнай” диэн туох да суох,  барыта кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэн иһэллэр. Айылҕа сайдыыны ситиһиитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйан, солбуйсан биэрэр тутулугу тутуһан сайдарыттан, бу икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ солбуйсаллара кэлэн тугу барытын уларыталларын, саҥалыы үөскээһиҥҥэ тириэрдэллэрин “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диэн этии сахаларга туттуллара биллэрэр. 

Киһи-аймах сайдыыны аҕалар түмсүүтэ, эр киһи уонна дьахтар бииргэ олоруулара ыал буолуу диэн ааттанар. Ыал сайдан, дьон ахсааннарын элбэтэн аймахтары, онтон аҕа уустарын үөскэтэр. Элбэх аҕа уустара, аймахтар бииргэ түмсэн омугу үөскэтэллэр.

Кэмэ кэллэҕинэ омуктар эмиэ уларыйар, саҥалыы үөскүүр кэмнэрэ тиийэн кэлэн иһэллэр. Олус былыргы кэмнэргэ баар буолан сайдыыны ситиһэ сылдьыбыт омуктар төһө эрэ кэминэн мөлтөөн, эстэн, симэлийэн хаалан ааттара эрэ ордон сылдьалларын билбит сахалар кинилэри “Тыал буолбуттар” диэн ааттыыллар.

Биир эмэ аҕа ууһа уларыйыытын, атынынан солбуллуутун уһун үйэлээх киһи арааран билэр кыахтанар. Омуктар уларыйыылара аҕа уустарын курдук кэлэр уонна ахсааннара элбэҕиттэн тутулуктанан уһун кэми ылар. Мин омуктар үйэлэрин уһунун баһылыыр, салайар аҕа ууһа, династия үйэтин уһунуттан ааҕан быһаарабын уонна остуоруйа билиилэрин туһанан холбуу суоттаан таһаарабын.

Биир улахан баһылыыр аҕа ууһа, династия салайыытынан омук 300 сыллар курдук кэм усталарыгар сайдыыны ситиһэр кыахтааҕа мин суоттааһыммар тирэх буолар уонна бу аймах дьон үөскэтэр, салайар диктатура тутулуктаах тоталитарнай дойдулара сайдыыны түргэнник ситиһиигэ тириэрдэр эбитин быһаарыыга туһалыыр.

Омук үйэтин уһуна маннык ааҕыллара табыллар:

1. Омук саҥалыы үөскээһинэ. 300 сыл курдук кэми ылар.

2. Сайдыыны ситиһиитин кэмэ. 300 сылтан ордук кэмҥэ тиийэр.

3. Мөлтөөһүн, үрэллии кэмэ. 300 сыл устата барыан сөп.

Бары омуктар олохторун уһунун бу ньыманан ааҕан таһаардахха 900 сылга тиийиэхтэрин эбэтэр кыратык ордуктаныан сөп. Омук саҥалыы үөскээһинэ атын омук дьонун кытта уһун кэмҥэ эйэлээхтик бииргэ олордохторуна сайдан тахсар. Икки омуктар икки ардыларыгар элбэх бааһынайдар үөскээннэр уонна ахсааннара түргэнник эбиллэн саҥа омугу сайыннаран таһаараллар.

1237 сыллаахха монгол-татаардарга улаханнык сэриилэспэккэ эрэ бэриммит Киевскэй Русь хотугу княжестволара сайдыы хамсааһынын уонна истиэп омуктарыттан хаан тупсарыытын ылынаннар ахсааннара элбээн саҥалыы үөскээн тахсыылара саҕаламмыта. 

1480 сыллаахха ахсааннара эбиллэн уонна күүһүрэн монгол-татаардары үүрүүлэрин кэнниттэн саҥа үөскээбит нуучча омуга бэйэтин билиниитэ, саҥа аатын булунуута, атыттары сэриилээн кыайыыта, киэҥ сирдэри баһылааһына саҕаламмыта, сайдыы кэлэр хамсааһынын арҕааттан илин диэки илдьэн тарҕаппыта. Омук сайдыыны ситиһиитэ биир династия салайар кэмигэр ордук түргэтиирэ быһаарыллыбыта. Араас короллар, султаннар, царьдар салайар кэмнэригэр үгүс омуктар сайдыыны, тупсууну, киэҥ сирдэри баһылааһыны ситиспиттэрэ.

Омукка мөлтөөһүн кэмэ кэлиитэ тус-туспа барыы санаата улаатан барыларын хаарыйдаҕына тарҕаммыта биллэр. Манна ордук баһылыыр омук мөлтөөн, тустуу күрэхтэһиитигэр эр дьоно кыаттарыылара уонна ахсааннара аҕыйаан барыыта улахан суолталанар. Омук ахсаана аҕыйааһына этэ-сиинэ мөлтөөһүнүттэн кэлэн эстэригэр тириэрдэр.

1825 сыллаахха декабристар өрө турууларын кэнниттэн Россия мөлтөөн барыы кэмигэр киирбитэ. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан дьахталлары көҥүллэринэн ыытыыта эр дьон мөлтөөһүннэрин аһара ыыппыта. 2022 сыллаахха саҕаламмыт Украинаны сэриилии сатааһын нуучча омукка “лебединая песня” буолан эрэрэ билгэлэнэр.

Монголлар-татаардар сайдыыны ситиһэр кэмнэрэ 1206 сыллаахха буолбут курултаайтан саҕаланан 1506 сыллаахха диэри киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыттара, онтон сыыйа үрэллэннэр, эстэннэр кэлин, 1800 сыллар диэки төрүт дойдуларыгар эрэ ордон хаалбыттара.

1632 сыллаахтан нуучча казактарын кытта холбоспут саха омуга 400-чэкэ сыллар кэннилэриттэн сайдан бэйэтин билинэн эрэр. Бу сайдыыны ситиһии чуолкай биллэр бэлиэтинэн эр дьон мунньустан оһуохайдааһыннара уонна “Триумф” спорт саалатыгар миитиҥҥэ түргэнник мустуулара буолар.

1653 сыллаахха нууччаларга кыаттаран бэриммит украинецтар билигин сайдыыны ситиһии кэмигэр киирэн сылдьаллар. Биир бииргэ быһаарсыы тиийэн кэлбитигэр, 2022 сыллаахха саҕаламмыт сэрии уһаатаҕына кыайыыны ситиһэр кыахтара улаатан биэрэр.

Саха омук олоҕун устата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугун уонна өйүн-санаатын сайыннаран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһарыттан кэмэ кэллэҕинэ саҥа омугу үөскэтэн таһааран иһэр. Бу быһаарыыны туоһулуур дакаастабылынан саха тылынан ааттаммыт омуктар элбэхтэрэ буолар.

“Туох барыта үһүстээх” диэн сөп түбэһиини олохтуур этиини тутуһуу аныгынан демократия үөрэҕин олоххо киллэрии буолан тахсар. Айылҕа үөскэтэн иһэр икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскээн тахсар сөп түбэһии, сөбүлэһии үһүс өрүтүн булан олоххо туһаннахха туруктаах сайдыы кэлиитин үөскэтии буолар.

Россияны сахалар баһылаан ити үөрэхтэрин тарҕаттахтарына саҥа, улахан омук Россия иһигэр үөскээн тахсан сайдыыны аҕалар кыахтаныа этэ. Элбэх омуктар нууччалары кытта холбоһон үөскэппит саҥа омуктарын сахалар салайар кыахтара улаатан иһэр. 

Биир омук атын сайдыылаах омук баһылааһыныгар киирдэҕинэ уонна уһун кэмҥэ, хас да үйэлэргэ эйэлээхтик олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар элбээн иһэллэриттэн хомуллан саҥа, үгүс омук үөскээн тахсар кыахтанар. 

Омуктар икки ардыларыгар уларыйыы киириитэ икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа, үһүс омук үөскээн тахсарыттан кэмэ кэллэҕинэ саҕаланан иһэр. Эйэлээхтик уһун кэмҥэ бииргэ олорбут омуктар икки ардыларыгар саҥа, бааһынай омук үөскээн тахсан кырдьаҕас омуктары баһыйара уонна олорор сирдэриттэн үтүрүйэн, сыҕарытан барара омуктар икки ардыларыгар сайдыы хамсааһынын үөскэтэн, уларыйыылары киллэрэн биэрэр.

Үһүс, саҥа омук үөскээн тахсара сайдыыны, тупсууну аҕалар уонна олоххо маннык уларыйыылары киллэрэр:

А. Хаан тупсарыыта киэҥник тарҕанан саҥа омук дьоно эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргүүр, элбэх оҕолонор, уолаттары төрөтөр кыахтаналлар. Омук сайдыыны ситиһиитэ этэ-сиинэ тупсуутуттан кэлэр.

Б. Саҥа бааһынай омук дьоно икки омук тылын холбуу буккуйан туһаналлара элбээн өйдөрө-санаалара сайдыыны ситиһэр уонна саҥа омук тылын үөскэтэн таһаарыахтарын сөп.

В. Икки омук тылын баһылаабыт бааһынайдар өйдөрө-санаалара өссө сайдарын ситиһэн баһылыыр оруолу ылар кыахтаналлар.

Туспа хааннаах омуктар холбоһууларыттан үөскээн тахсар үһүс омук этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тупсарынан сайдыыны ситиһэр кыаҕа атыттартан биллэрдик улаатан тахсар. Икки омук тылын баһылааһын бу омуктар олохторун үөрэхтэрин, үгэстэрин холбоон туһаныыга кыаҕы биэрэр. Бу омуктарга сайдыыны ситиһиини саҥа, үһүс омук үөскээн тахсан баһылаан салайара аҕалар.

“Туох барыта үһүстээх” диэн этии кэмэ кэллэҕинэ омуктар икки ардыларыгар үһүс, саҥа омук үөскээн тахсарын биллэрэн сайдыы ситиһиллэр суолун быһаарар. Демократия үөрэҕин тутуһар саха омуга бу кэмҥэ үөскээн иһэр саҥа омук оннугар бэйэтэ өрө тахсан биэрэн сайдыыны ситиһэр кыаҕа биллэрдик улаатан сылдьар.

Омук саҥалыы үөскээһинэ, сайдыыта уонна мөлтөөһүнэ, ол аата уларыйыыта кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэн омуктар икки ардыларыгар сайдыы хамсааһыннарын үөскэтэн иһэр. (1,27).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.