Омуктар олохторо

Элбэх дьон, аймахтар холбоһон биир омугу үөскэтэллэр. Ол иһин, омуктар эмиэ дьон курдуктар; саҥалыы үөскүүр, онтон сайдар, күүһүрэр кэмнэрин кэнниттэн мөлтүүр, симэлийэр, ол аата атыттарга холбоһон хаалар кэмнээхтэр. Ахсааннара элбэҕиттэн омуктар олохторун уһунун быһаарыы улахан уустуктардаах. Мин бу үлэбэр биир династия, ол аата биир хаан аймахтар үйэлэрин уһуна 300 сылга тиийэрин туһанан омук үйэтин уһуна төһө буоларын быһааран таһаардым. Романовтар династияларын уһуна 305 сылга тиийэн баран эстибиттэрэ. Атын омуктар; туроктар, кытайдар династияларын уһуна халбаҥныыр эрээри, ортотунан итиннэ маарынныыр. Династия аата-суола атыттарга биллэрэ омук сайдыыны ситиһэр кэмиттэн саҕаланар уонна мөлтөөһүн кэмэ кэлэринэн түмүктэнэр.

Туспа омук буолуу биллэр уратылара манныктар:

1. Тас көрүҥ уратылара туспа омук буолууну быһаараллар.

2. Өй-санаа үөрэҕэ уонна олохсубут үгэстэр уратылара.

3. Үлэ араас көрүҥнэрин баһылаан туһаныы.

4. Омук саҥарар тыла.

Бу биллэр уратылары уһун үйэлээх сахалар билиилэрин туһанан төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан быһаарыахпыт:

1. Туспа омук буолууну быһаарыыга тас көрүҥ сүрүн оруолу ылара кэлин быһаарыллар. Россия сирдэригэр маҥан уонна араҕас дьүһүннээх, нууччалыы эбэтэр сахалыы көрүҥнээх омуктар бииргэ олорбуттара быданнаабыт, ол иһин суолтата суох курдук эрээри, биир түгэҥҥэ быһаарыныыны эрэйэрэ биллэр. Кытай сиригэр саҥа омук үөскээн тахсан баран Алтай сирдэриттэн икки аҥы арахсан сорохторо арҕаа диэки, онтон атыттара илин эбэтэр соҕуруу диэки бараллар эбит. Маҕан дьүһүннээхтэри сахалар кубаҕайдар диэн ааттыыллара тас көрүҥ ылар оруолун быһаарар. Кубаҕайдар диэн ааттаммыттар арҕаа диэки баран мунньустаннар ол дойдуларга элбээбиттэр. 

2. “Киһини санаата салайар” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи олоҕор өйө-санаата саҥаны айыыны оҥорон үгэскэ кубулутан сайдыыны баһылаан, салайан иһэрин биллэрэр. Олохсуйбут үгэстэр омук олоҕун оҥкулун, оҥорор үлэтин быһаараллар.

Дьон өйө-санаата сайдыыта, саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэриитэ омуктар олохторугар кыра кыралаан да буоллар уларыйыылары киллэрэн иһэллэр. Импиэрийэ баһылаан өр кэмҥэ салайдаҕына, бу кэм устата олоххо уларыйыылар, тупсуулар киириилэрэ бытааран хааларыттан дьон сайдыыны ситиһэр санаалара улаатарыттан революцияны, өрө турууну оҥорон олох улаханнык уонна түргэнник уларыйарын ситиһэр кэмнэрэ тиийэн кэлэрэ үөскүүр. 

Бу кэм кэлиитэ импиэрийэни баһылыыр, салайар омук уларыйарын үөскэтэрэ улахан хамсааһыны таһаарарыттан “Кээнчэ быта кэтэххэ тахсар” диэн өс хоһооно туоларыгар тириэрдэр. Урукку кэмҥэ баттаммыттар, дьадаҥылар, туоратылла сылдьыбыттар холбоһон өрө туран кыайыыны ситиһэн салайар былааһы ылар кэмнэрэ тиийэн кэлэрэ олоххо улахан уларыйыылары үөскэтэр.

Дьоҥҥо салайар былаас саҥалыы үөскээһинэ урукку өйү-санааны  уларытан саҥа үгэстэр үөскээн олоххо киириилэрин тарҕатар. Бу  саҥалыы үөскүүр үгэстэр омугу салайыылара саҕаланар.

3. Олус былыргы кэмнэргэ дьоҥҥо үлэни оҥоруу биир туттуллар тылы үөскэтэрэ холбоһууга тириэрдэн тус-туспа омуктары үөскэппит. Дьон олус былыргы кэмнэргэ үлэлиир үлэлэринэн арахсаннар тус-туспа омуктар үөскээн тахсан салгыы сайдыбыттар.

Уһун үйэлэргэ биир сиргэ олорор омуктар хардары-таары ыал буолан иһэллэриттэн бааһынайдар сайдан тахсан саҥа омуктары үөскэтэн испиттэр. Бииргэ олорор тус-туспа омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан бааһынайдары элбэтэн, кырдьаҕас омуктары икки аҥы үтүрүйэн олорор сирдэриттэн сыҕарытан, көһөрөн баралларыттан сайдыы киириитин хамсааһыннара саҕаланаллар уонна улахан уларыйыылары киллэрэллэр.

Маннык саҥа омук үөскүүр кэмин арааран билэн сахалар “үс саха үөскээһинэ” диэн ааттаан олоҥхолоругар киллэрэн кэпсии сылдьаллар. Ол кэмҥэ дьон айыы уонна абааһы диэн икки аҥы эрэ арахсыыны тутуһан охсуһаллара олоҥхолорго кэпсэнэллэр. Онно кэпсэнэринэн бу тус-туспа дьон дьахтары былдьаһыыттан сэриини саҕалыыллар уонна олус уһун кэмҥэ, сынньана-сынньана сэриилэһэллэр.

Билигин даҕаны омуктар икки ардыларыгар олорор сирдэрин былдьаһыыларыттан үөскээн тахсар гражданскай диэн ааттанар сэриилэр ордук ыардык уонна уһуннук бараллара биллэр. 

4. Кэмэ кэллэҕинэ дьон олоҕор улахан уларыйыылар киирэллэрэ  саҥа омуктар үөскээн, сайдан, күүһүрэн тахсыыларыттан уонна кыр-дьаҕастар мөлтөөн-ахсаан барыыларыттан саҕаланар. Саҥаны баһылааһын киирэн иһэриттэн омуктар саҥарар тылларын уларытан биэ-рэллэр. Дьон “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһа сылдьаллара, кэмэ кэллэҕинэ уларыйыылары тылларыгар киллэрэн биэрэн тупсууну ситиһэллэрэ эрэ олохторо уһуурун, ол аата салгыы сайдалларын үөскэтэр.

Саҥа омук үөскээн тахсыыта икки өрүттэнэн тахсар:

- Бастакы өрүтүнэн омук саҥарар төрүт тылларын уларыппакка эрэ элбэх бааһынайдары холбонон этин-сиинин тупсаран саҥалыы үөскээһини ситиһэрэ буолар. Омукка уларыйыы маннык көрүҥнээхтик киириитэ саҥалыы үөскээһин диэн ааттанар.

- Иккиһинэн, саҥа омук саҥарар тыла элбэх саҥа тыллары үөскэтэн туһаныытыттан төрдүттэн улаханнык уларыйан саҥа омук тыла буолан тахсар. Бу курдук саҥарар тылга улаханнык уларыйыы киириитэ туспа ааттаах саҥа омук үөскээн тахсарыгар тириэрдэр.

Аан дойдуга дьон ахсааннара элбээн араас элбэх омуктарга арахсан олохторун олороллор, омуктарын кыахтара баарынан харыстыы, көмүскүү, уһун үйэни ситиһэллэригэр тириэрдэ сатыыллар. Уһун үйэлэр тухары сорох омуктар кыахтаахтары кытта кыттыһан бииргэ олорууну ситиһэллэр, онтон атыттар бэйэлэрэ күүһүрдэхтэринэ, кыаҕырдахтарына туспа бара сатыыр кэмнэрэ тиийэн кэлэн иһэр.

Омук үйэтин бүтүүтүгэр, саҥалыы үөскүүр кэмэ кэллэҕинэ бэйэтин “үчүгэй” курдук сананара, улуутумсуйа сатыыра улаатан хаалан кэрэ киһи буола сатааһын үөскээн үгүстэригэр тарҕанар. Бу кэмҥэ артыыстар элбээһиннэрэ бары кэрэ буола сатыылларын өссө үксэтэр. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар уратылаах. Омукка кэрэ киһи буолууга дьулуһуу тиийэн кэлэн сайыннаҕына ырыа, үҥкүү өрө тутулуннаҕына, үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээһиниттэн атын кэлии омуктарга баһыттаран үлэлиир сириттэн туоратыллыыта, симэлийэрэ тиийэн кэлэрэ быһаарыллар.

Омук уһун үйэни ситиһэрэ көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайдаҕына, үчүгэй ааты-суолу ситистэҕинэ, атын кэккэлэһэ олорор омуктартан тугунан да хаалан хаалбатаҕына уонна үгүстэртэн ордуннаҕына эрэ кыаллар ыарахан көрдөбүл буолар. 

Атын омуктартан сайдыыны ситиһэргэ хаалан хаалбаты үөскэтии аналлаах быраабылалары тутустахха эрэ кыаллар:

А. Оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы өттүгэр халыйан хаалбакка тулуурдаах, дьулуурдаах буолууну сайыннарара кэлэр көлүөнэлэри кыаҕырдан омук сайдыыны ситиһэригэр ылар оруолун улаатыннарар. Кут-сүр, сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн туһаныы оҕо бэйэтин өйүн-санаатын күүһүрдэн, сайыннаран туһаны оҥорор. 

Б. Таҥара үөрэҕин көрдөбүллэрин тутуспат киһи таҥара накааһыгар түбэһэрин биллэххэ уонна олоххо туһана сырыттахха табыллар. Киһи таҥара накааһыгар түбэстэҕинэ киһи быһыытын тутуһа сылдьар кэлэр көлүөнэлэрэ суох хаалан, бу аймахтар эстэр дьылҕаланаллар, онтон омук барыта оннукка түбэстэҕинэ атыттарга, кэлиилэргэ баһыттаран уларыйар, симэлийэр суолга киирэн хаалыан сөп.

В. Үлэни кыайа-хото үлэлээһин сайдыыта. Сайдыылаах буор кут-таах уус төрүттээх сахалар ханнык баҕарар үлэни сайыннарар кыахтара улахана уһун үйэни ситиһэр кыахтарын улаатыннарар.

Омуктар олохторугар былыргы кэмнэртэн үөскээн олохсуйбут үгэстэр оруоллара улахан суолталаахтар. Арай саҥа омук үөскүүрүгэр бу үгэстэр кыайан уларыйа охсон биэрбэттэринэн улахан мэһэйи оҥорон биэриэхтэрин сөп. Сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх омуктары сэриилээн кыайан импиэрийэни олохтообут омук улахамсыйар, улуутумсуйар санаата улаатан хаалара кыайан көнө, тупса, уларыйа охсубакка элбэх уустуктары, эрэйдэри таһаарыан сөбүн сахалар кэрээнтэн тахсыы диэн үөрэхтэрэ быһаарар.

Сир үрдүгэр үөскүүр омуктар кэмэ кэллэҕинэ саастарын туолан, үйэлэрин моҕоон, солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэрэ олоххо сайдыыны ситиһии хамсааһынын үөскэтэллэр. (1,5).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн. Сахалар.