Уҥа уонна хаҥас

Саха дьонун олохторун үөрэҕэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кытаанахтык тутуһар. Бу этии айылҕа төрүт тутулуктарын билииттэн, ону олоххо быһаччы туһаныыттан үөскээбит. Ол курдук, айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн халбаҥнаабат тутулуктааҕын өйдүө, билиниэ этибит. Күнүс кэнниттэн түүн, сырдык кэнниттэн хараҥа, сайын кэнниттэн кыһын, үчүгэй кэнниттэн куһаҕан хаһан баҕарар хардары-таары солбуйсан, бииртэн биир эргийэн кэлэн иһэл-лэрэ айылҕа баарын тухары хаһан да тохтооботун сахалар быһааран “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналларын тыл үөрэхтээхтэрэ биллэхтэринэ табыллар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии олоххо туох баарыгар барытыгар сөп түбэһэр. Бу кэмҥэ икки аҥы араарыы биир тэҥҥэ, кэккэлэһэ кэриэтэ турар икки өрүттэр, тэҥнээхтэр икки аҥы арахсыыларын быһаарарыгар уҥа уонна хаҥас өрүт диэн араарыыны туһанара ордук табыллыыны, эйэлээх буолууну үөскэтэргэ аналланар.

Дьон бөлөхтөрө сайдыыны ситиһэн иһиилэрэ биир тэҥ таһымҥа турара билиннэҕинэ, өйдөрө-санаалара тэҥиттэн уҥа уонна хаҥас диэн арахсыыны билигин туһаналлар. Бу арахсыы сырдык уонна хараҥа диэн арахсыыттан тутулуктанан дьиэ иһин, олорор сири тус-туспа, икки аҥы араарыыга аан маҥнай туттуллар буолбут уонна сахалар үөрэхтэринэн суолтата табатык быһаарыллар.

Демократия үөрэҕин тутуһар дойдулар парламеннара уҥа уонна хаҥас диэн тус-туспа арахсыыны тутуһан ылынар быһаарыылара тэҥ-нээх буоларын ситиһэллэр. Уҥалар сайдыыны, уларыйыыны түргэн-ник киллэрэ сатыыллар, онтон хаҥастар тиэтэйбэккэ, ыксаабакка уһун үйэлээх сокуоннары олохтоохтук ылынарга үлэлииллэр. 

Уҥалар уонна хаҥастар икки ардыларынан быһаарыныылары ылынар өрүттэр ортокулар, центристэр диэн ааттаналлар. Бу икки өрүт сөбүлүүр, олоххо табата биллэр быһаарыылары ылыныы сахалыы “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр уонна Орто дойду диэн өйдөбүлү былыр үйэҕэ үөскэтэн эйэлэһиини олоххо киллэрбит.

Уҥа уонна хаҥас өрүттэр арахсыыларын сахалар былыр-былыргыттан, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын олорор дьиэлэрин иһэ уҥа уонна хаҥас өрүт диэн икки аҥы арахсара быһаарар. Былыргы кэмнэргэ дьиэ уҥа, сырдык, киэҥ өттө – эр дьон сылдьар өттүлэрэ, онтон хаҥас, күлүк, ас-үөл астанар сирэ дьахталларга аналланар этэ.

Туох барытын уҥа өттө – эр дьон өттүлэрэ. Түргэнник уларыйыы, сайдыы, тупсуу киирэр өттө, уҥа өрүт буолар уонна үлэҕэ бастыыр. Уолаттар, эр дьон олоххо уларыйыылары, тупсуулары, саҥаны киллэриигэ, саҥаны айыыга дьахталлары быдан баһыйан иһэллэрин, уҥа өрүт сайдыыны ситиһиигэ бастаан иһэрин былыргылар билэннэр оло-рор дьиэ иһин тус-туспа араарыыга туһана сылдьыбыттар эбит.

Хаҥас өрүт – дьахтар киэнэ. Уларыйыы бытааннык киирэр, бы-лыргы сиэри-туому, үгэстэри арыыйда кытаанахтык тутуһуу өрүтэ, хаҥас өрүт диэн буолар. Бастаан иһэр дьон аһара инники барар өйдөрүн-санааларын хааччахтаан, олоххо сөп түбэһэр оҥорон биэрии-гэ, тэҥнэбили үөскэтиигэ хаҥас өрүт аналланар. Ол аата олоххо аһара барыылары, халыйыылары суох оҥорооччуларынан, тэҥнээн биэрээччилэринэн хаҥас өрүтү тутуһааччылар ааттаналлар.

Дьоҥҥо олус былыргы кэмнэртэн олохсуйбут, уҥа уонна хаҥас өрүттэри араарар, билигин да туттулла сылдьар үгэстэр бааллар. Эр дьон уҥа илиилэринэн туһаналлар, көстүүмнэрэ уҥа илиинэн тимэхтэнэллэр, онтон дьахталлар көстүүмнэрэ, сонноро хаҥас илиинэн тимэхтэнэллэрэ уҥа уонна хаҥас өрүттэри миэстэлэрин булларар, кимиэ-нэ ханнык өрүккэ сыһыаннааҕын чуолкайдаан биэрэр бэлиэ буолар. 

Уҥа уонна хаҥас диэн арахсыы эр дьон уонна дьахталлар өйдөрө-санаалара тус-туспа уратыларын арааран биллэрэр бэлиэлэргэ кубулуйан билигин да туттулла сылдьар эбиттэр. 

Эрдэ быһаарыллыбытын курдук уҥа өрүт эр дьону биллэрэринэн уҥа илиинэн урутаан туһаныыны эр дьон ордук баһылаабыттар. Олоххо үлэ-хамнас сайдыыта, сэриилээн кыайыылар аҕалар туһалара элбээһинэ, эр дьон баһылааһыннарын үөскэппитэ. Эр дьон баһылыыр кэмнэриттэн ыла уҥа илиинэн уруттаан туһаныы олохсуйбут үгэскэ кубулуйбут уонна билигин биһиэхэ баһыйар оруолу ылар.

Дьон үксэ уҥа илиилэринэн бастаан туһаналлар уонна оҕолорун уҥа илиилэринэн туһанарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэллэр. Биир эмэ оҕо хаҥас илиитинэн урутаан туһана үөрэнэн хаалбытын соһуйа көрөбүт. Оҕо кыра эрдэҕиттэн хайа илиитинэн урутаан, аан бастаан туһана үөрэммитэ баһылаан сайдан, хайа илиитинэн урут туһанарын  быһаарар. Аан маҥнайгы билии, саҥаны айыы оҕо өйүгэр-санаатыгар урут-бастаан умнуллубат буола ууруллан иһэллэриттэн, ийэ кутун үөскэтэллэриттэн аан бастаан туттубут илиитэ урутаан хамсыырга үөрэнэриттэн баһыйар өрүккэ кубулуйар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо аан маҥнайгы билиилэрин, үөрэхтэрин олус табан, кыһанан үөрэтэргэ ыҥырар. Бу аан маҥнайгы билиилэртэн, саҥаны айыылары билииттэн оҕо ийэ кута үөскүүр уонна үйэтин тухары салайыыга кыттыһа сылдьар. Былыргы сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ атын дьоҥҥо, хара харахтаахха көрдөрбөккө, өйүн-санаатын онон-манан атынынан буккуйтарбакка үөрэтэллэрэ, ийэ кутун иитэн биэрии хайдах туһалыырын билэллэриттэн быһаччы тутулуктанар.

Уҥа уонна хаҥас өрүттэр диэн киһиэхэ эмиэ бааллара араарыллар. Киһи аҥара уҥа өрүтэ диэн буолар, атын аҥара, хаҥас өрүтэ диэн ааттанар. Бу өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара тус-туспалар. Уҥа өрүтэ инсультаабыт киһи уҥа өттө; илиитэ уонна атаҕа кыайан хамсаабат турукка киирэллэрэ, бу арахсыы баарын уонна киһини бэйэтин, этин-сиинин барытын кэриэтэ аҥардыырын быһаарар.

Аныгы сайдыылаах дойдуларга дьон өйө-санаата арахсыытын уҥа эбэтэр хаҥас диэн араарыы ордук табыллар, үгүстүк туттуллар. Биир тэҥ өйдөөх-санаалаах, биир таһымҥа тирэнэн турар дьон өйдөрө-санаалара арахсыыта хайалара урутаан саҥаны саҕалыырыттан тутулуктанан икки аҥы арахсара сайдыыны ситиһиигэ туһалыыр. 

Сырдыкка, үчүгэй уларыйыылар, тупсуулар диэки урутаан тарды-һар хайысха, уҥа диэн ааттанара ордук табыллар. Сахалар дьиэ сырдык, уларыйыы киирэр өттүн уҥа өттө диэн ааттыыллар. Олоххо уларыйыылары, хамсааһыннары киллэрии аһара барыыта, хаҥас өрүт көрдөбүллэрин аахсыбатахха улахан уустуктары үөскэтиэн сөп. Уларыйыылар, саҥаны киллэриилэр хайаан да үөскэтэр уустук-тарын таба сыаналааһын сайдан иһэр дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Соһуччу уларыйыылары киллэрии кэнниттэн кэлэр араас содуллар, хамсааһыннар оҥорор сабыдыалларын эрдэттэн таба быһаарыы, ол содуллары суох оҥоруу эрэйиллэр.

Хаҥас диэки халыйыы уруккуга, былыргыга төннүү диэки барыы, олору аһара баран тутуһуу ааттанар. Уларыйыылары киллэриигэ утарылаһыыттан, эбиискэ быһаарыылары булууттан сыыһатын-табатын дириҥник ырытыы оҥоруллара туһаны оҥорор.

Аныгы, сайдыыны ситиспит дьон аймах өйдөрө-санаалара син-биир тэҥнэспэтин бу уҥа уонна хаҥас диэки арахсыы баара быһаарар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга сөп түбэһэр. Бу икки; уҥа уонна хаҥас хайысхалар биир тылы булунуулара олох таба суолунан, ол аата икки ардыларынан тутуһан сайдан барарыгар тириэрдэр аналлаах туттуллар. Сөптөөх, икки өрүккэ сөп түбэһэр быһаарыыны ылынарга аһара баран уларыйыылары, саҥаны айыыны киллэрбэккэ, олохтоохтук, урукку олох уопутуттан туһанан сайдыыны ситиһэн иһии олох туруктаахтык сайдыытыгар тириэрдэр. 

Олох сайдан истэҕинэ икки хайысхаттан биирин талан ылан туту-һуу баар буолуон сөп. Аҥар өттүн диэки аһара барыыны тутуһууттан олох халыйыыта саҕаланарыттан араас хамсааһыннар үөскүөхтэрин сөп. Төһө эмэ кэминэн бу халыйыы көннөҕүнэ, олох оннун, ол аата ортотун, сүнньүн буллаҕына эрэ сайдыыны ситиһэрэ табыллар.

Олох оннун, оҥкулун булуута диэн хайа да өттүн диэки халыйбакка ортотунан баран иһэрэ ааттанар. Оччоҕуна туох барыта ортотунан буоллаҕына эрэ табыллар диэн этии уҥа, хаҥас халыйыыны суох оҥорор, кыччатар аналлаах. Икки өрүт икки ардыларыгар сөбүлэһии өрүтэ, үһүс өрүт хайаан да баар. Арай икки өрүттэр аһара барбакка көрдөбүллэрин кыччатан, тэҥнээн биэрэллэрэ эрэйиллэр. Олох хаамыытыгар, сайдыытыгар ортотун тутуһуу диэн тэҥнэһиини үөскэтии буолар. Уҥа уонна хаҥас икки ардыларынан хардары-таары хамсааһын сайдыыны ситиһии суола буолар. Олох салҕанан иһиитэ быстах кэмҥэ биир хайысханы эрэ ордоруон, атыны суох оҥоро сатыан сөп. Уҥа, хаҥас өрүттэр хамсааһыннарыттан олох сайдыыны ситиһиитэ, иннин диэки барыыта тутуллар.

Дьон өйө-санаата сайдыытын уратылара уҥа уонна хаҥас диэн арахсыыны хаһан баҕарар үөскэтэллэриттэн, хардары-таары инники диэки хамсааһыны, бу икки өрүттэр оҥордохторуна эрэ олох сүнньэ көнөтүк барарын, сайдыыны ситиһэрин быһаарар. (1,10).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна куус.