open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
XXI үйэ

**XXI (21-с) үйэ** диэн Григориан халандаарынан билиҥҥи үйэ. 2001 сыл тохсунньу 1 күнүгэр саҕаламмыта, 2100 ахсынньы 31 күнүгэр бутэр.

## Буолбут түбэлтэлэрэ
* 11 сентября 2001 — крупнейший террористический акт в США. Уничтожен Всемирный Торговый Центр, погибло около трёх тысяч человек.
* 2002 — Восточный Тимор получил независимость от Индонезии
* 20 марта 2003 — начало войны в Ираке
* 2003 — начал работу Международный криминальный суд
* 2003—2005 — серия бескровных революций, названных «цветными», привела к смене власти в Грузии, Украине, Киргизии и Ливане
* 2004 — расширение Европейского Союза, включение десяти новых стран
* 2006 — Черногория получила независимость на референдуме и стала 192-м членом ООН
* 2006 — Плутон лишён статуса планеты.

## Буолуохтаах түбэлтэлэр

### 2010-с
Көр. 2010-с сыллар.

В 2010 году 9 апреля — население Земли может достичь 7 миллиардов человек.

В 2011 году закончатся свободные IPv4 адреса

В 2012 году 21 декабря — последний день в календаре майя и ацтеков.

В 2018 году Ереван отмечает 2800 летний юбилей.

2019–2020 – COVID-19 пандемията.

### 2020-с
Көр. 2020-с сыллар.

В январе 2021 года будет испытан первый московский газированный автомобиль.

В 2024 году исполняется 2800 лет первым олимпийским играм в Греции.

В 2025 году Интернет перейдет на протокол IPv6.

В 2029 году в пятницу, 13 апреля астероид Апофис 99942 пройдет на расстоянии 30000 километров от Земли.

### 2030-с
Көр. 2030-с сыллар.

В 3 часа 14 минут 18 секунд 19 января 2038 года все компьютеры, отсчитывающие время в стандарте POSIX, начнут показывать его с отрицательным значением

### 2040-с

Согласно легенде 21 апреля 2047 года исполняется 2800 лет со дня основания Рима

### 2045-с

Россия и весь мир будет отмечать 100 летие окончание войны

### 2050-с

В 2050 году население Земли может достичь численности в 9 миллиардов человек.

### 2060-с

#### 2061 сыл
* 28 июля — возвращение кометы Галлея

### 2070-с

#### 2079 сыл
* 1 мая — полное солнечное затмение
* 24 октября — кольцеобразное солнечное затмение

### 2080-с

### 2090-с

#### 2100 сыл
* 13 марта 2100 года разница между юлианским календарём («по старому стилю») и григорианским календарём («по новому стилю») станет равна 14 дням
РГД-5

**РГД-5** — сэбиэсскэй (российскай) бытарыйар илии гранаата. Гранаата кимэн киириигэ туттуллар, бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15-20 миэтирэ.

Гранаата 1954-с сылга армияҕа ылыллыбыт. Иккис аан дойду сэриитигэр гранаатаны туттуу көрдөрбүтүнэн, РГ-42 эстэр бытархайдарын көтөр эргимтэтэ наһаа улахан буолан быраҕар киһиэхэ кутталлаах эбит.

Быһыыта ньолбуһах. Куорпуһа чараас ыстаал, хаки күөх өҥүнэн кырааскаламмыт. Толоруута тротил, запаала УЗРГМ.

РГД-5 билигин Россия Армиятын сэриитин сэбэ. Элбэх атын дойдуларга эмиэ оҥоһуллар, холобура Кытайга «Тип 59» диэн аатынан.

## Туттуу

*Пласмаас бүөтүн уһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
*Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «бытыктарын» токурутаҥҥын көннөр.
*Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕой! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
*Өстөөххө бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн граната эстиэҕэ.

## Сигэлэр

Граната РГД-5 (нууч.)
Ф-1

**Ф-1** — өссө «лимонка» диэн аатынан биллэр, эргэ сэбиэсскэй илии гранаатата. Ф-1 прототиптарынан, французскай F-1 уонна английскай Лемон систематын бастакы аан дойду сэрии гранааталара буолбуттар. Гранаата көмүскэнэрдэргэ киирсэр, сүрүн бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 30-35 миэтирэ, ол гынан баран сорох бытархайдара 200 миэтирэ дылы ыраах көтүөхтэрин син.

Быһыыта ньолбуһах. Куорпүһа чугуун, таһыгар бытархайдар эстиигэ дөбөннүк үөскээтиннэр диэн кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Бастаан Ф.В. Ковешников запаалынан иитиллэр эбит. 1941 сылга Е.М. Вицени уонна А.А. Бедняков УЗРГ диэн универсальнай (Ф-1 уонна РГ-41 гранааталарга сөп түбэһэр) запаалы оҥорбуттар. Сэрии кэнниттэн саҥардыллыбыт запаал УЗРГМ диэн ааттаммыт.

## Туттуу

*Пласмаас бүөтүн уһулан бараҥҥын, запаалын ыга эрий.
*Гранаатаны уҥа илиигэр ылан баран, предохранительнай чека «усиктарын» токурутаҥҥын көннөр.
*Атын илиигинэн тиэрбэһин туура тардан ыл. Болҕой! Запаал төһүүтүн босхо ыытыма!
*Өстөөххө бырах уонна сас. Үс-түөрт сөкүүндэнэн гранаата эстиэҕэ.

## Сигэлэр

*Граната Ф-1 (нуучч.)
*F-1 Grenade (англ.)
РГД-33

**РГД-33** – эргэ сэбиэсскэй универсаальнай илии гранаата. 1933-үс сылга, Дьяконов конструктар Рдултовскай гранаататын образец курдук ылан, бу кимии/көмүскэл РГД-33 гранаататын оҥорбут. Дьиибэтэ диэн, РГД-33 гранаата кэтэрдиллэр/уһуллар бытархайдары үөскэтэр тимир хахтаах. Хаҕа суох граната бытархайдарын көтөр эргимтэтэ 15 миэтирэ, хахтаах – 30 миэтирэ. Сорох тутааҕын уонна удаарнай механиизымын детааллара 100 миэтирэҕэ тиийэ көтүөхтэрин сөп.
Сэрии саҕаламмытын кэнниттэн, РГД-33 гранаатаны, производстваҕа наһаа уустуук диэннэр оҥорон бүтэрбиттэр. Кини оннугар РГ-42 ылыммыттар.

Толору хомуллубут гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа уонна тутааҕа ньаалбаан. Кэтэрдиллэр бытарыйар хаҕа тимир эрэһиэккэ кэрдиистэрдээх. Өҥө күөх хаки. Толоруута тротил. Саллаат гранаатаны бастаан ылан баран, тутааҕын эрийэхтээх (сатаан өһүллүбэт буолар), запаалын туспа харайыахтааххын.

## Туттуу

*Предохранительнай чекаатын хаҥас диэкки саҕырыт, онтон гранаатаны хаҥас илиигинэн тутан бараҥҥын уҥа илиигинэн тутаах тас трубкатын бэйэҥ диэкки тат, уҥа дьиэкки эргит уонна ыыт.
*Предохранительнаай чекаатын уҥа диэкки саҕырыт, тутаахха кыһыл эбир көстүбэт буолор диэри.
*Куорпус үөһээ өттүгэр баар хайаҕаһы аһан бараҥҥын, онно запаалы ук уонна сап.
*Предохранительнай чекаатын саҕырыт, кыһыл эбир көстүор дылы – граната быраҕарга бэлэм.
*Бырах – 3.5-4 сөкүүндээнэн РГД-33 эстиэҕэ.

## Сигэлэр

*Граната РГД-33 (нуучч.)
*RGD-33 (англ.)
Казахстаан

**Казахстаан** (), официаллык **Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Орто Азия уонна Эуропа дойдута.

Атын дойдулары кытта кэккэлэһэр: хоту уонна арҕаа – Арассыыйалыын, илин – Кытайдыын, соҕуруу – Кыргыстаанныын, Узбекистаанныын уонна Түркменистаанныын. Арҕаа Каспий байҕала баар.

Казахстаан киэҥ уонна араас ньуурдаах сирдээх: платолар, далалар, тайҕастар, каньоннар, томтордор, хайалар уонна кумах куйаардар.

## Эбии маны көр
* Казахстаан бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Ыт

thumb||250px

**Ыт** (лат. *Canis lupus familiaris*) диэн ыттар биистэрин уустарыгар киирэр дьиэ кыыла. 10 тыh. тахса сыллааҕыта дьоҥҥо иитиллибит. Билигин ыт сүүhүнэн араас көрүҥэ баар. Ыттар улаханнарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар. Бөдөҥ ыттар үрдүктэринэн метрга тиийэллэр (вольфхаунд, дог), онтон тэллэх ыттар (чихуахуа) хас да сантиметр эрэ үрдүктээх буолуохтарын син. Онтон таhынан анал породалар бааллар: булчут (харьер, фоксхаунд, лайка), охсуhуук (бультерьер) уонна таhаҕас тиэйэр (Сибиир хаската). Хайа баҕар ыт айылҕаттан өйдөөх, оонньуурун сөбүлүүр уонна киhиэхэ элэккэй.

thumb|left|Саха лаайката|175px
thumb|left|Сибиир хаската|175px

## Дьиэ ыттарын дьиикэй фаунаҕа сабыдыала
2007 сыллаахха ыытыллыбыт саҥа Соҕурууҥҥу Уэльсс (Австралия) университетын учуонайдарын чинчийиитинэн, хаһаайыттарын тыаҕа уонна заповедниктарга быраҕан (эксперимент чыычаах ахсаанын 40 бырыһыанын уонна 35 бырыһыанын-кинилэр уратыларын).

## Быһаарыылар
Алыһар

[thumb|[Алыһар (*Perca fluviatilis*)]]
**Алыһар** (, ) - Саха сиригэр да Арассыыйаҕа да тарҕаммыт туора дьураалаах, хатыылаах, сиэмэх балык. Европаҕа Испанияттан ураты сирдэргэ, Хотугу Америкаҕа уонна Азия хоту өттүгэр барытыгар үөскүүр. Өрүстэргэ да, күөллэргэ да, кыра туустаах күөллэргэ уонна байҕалларга кытта баар буолар. 

Алыһар үксүн бытаан сүүрүктээх чычаас уонна элбэх үүнээйилээх сирдэри талан сылдьар. Кыра балыгынан аһылыктанар. Ыамата 8-10 см улаатта да сиэмэх буолбутунан барар.

## Быһаарыылар
Орто Азия

мини|460px|Орто Азия
**Орто Азия** (былыргы аата **Түркистан**) диэн Азия региона. 

Арҕааттан илин — Каспий байҕалтан арҕаа Кытайга дылы, хотуттан соҕуруу — соҕуруу Россияттан хоту Пакистаҥҥа дылы сытар. Былыр Орто Азияга көс омуктар олороллоро уонна Солко суола ааhара. Бул регион Эуропа, Арҕаа, Соҕуруу уонна Илин Азия икки ардыларыгар сытар буолан араас омуктар уонна культуралар дьайыылара былыр былыргыттан баара. 

Билигин Орто Азияҕа биэс дойду баар: Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Түркменистан уонна Тадьикистан. Сороҕор манна Афганистаны, Монголияны уонна Кытай арҕаа провинцияларын (Ис Монголия, Синдьээҥ уонна Тибет) кирет.
400px|мини|Орто Азия
326px|мини|Орто Азия

## Өссө маны көр
* Киин Азия
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-07

*Илларионов Василий Васильевич кинигэлэригэр саха араас олоҥхолорун кылгас ис хоһоонноро бэриллэр.
*Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар.
*Иван Ефимов диэн 1820 сыллаахха төрөөбүт саха киһитэ Петербурдааҕы университеты бүтэрэн баран Сибиир биир бөдөҥ туус собуоттарыттан биирдэстэрин олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.
*Исландия киин куората Рейкьявик 100 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоохтоох. Ол да буоллар түүҥҥү олоҕо оргуйан олорор.
Коньсковоля

thumb| гиэрбэтэ
thumb|200px|left| Польша каартатыгар
**** (, МФА : [kɔɲskɔ'vɔla]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар cкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар. Нэһилиэнньэтэ 2 188 кэриҥэ киһи (2004).

## Сигэлэр

* Гмина
Кырынаас

200px|thumb|Кырынаас

**Кырынаас** () — Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр тириитэ күндүтүк сыаналанар кыыл. 

## Тас көрүҥэ
Уһун эттээх-сииннээх, кылгас атахтаах, уһун моойдоох, үс муннуктуҥу төбөлөөх, оччо улахана суох төгүрүктүҥү кулгаахтаах кыра сиэмэх кыыл. Атыырын этин-сиинин уһуна — 17—38 см (тыһыта икки төгүл кэриҥэ кыра буолар), кутуругун уһуна 35 % кэриҥэ — 6—12 см; ыйааһына — 70-тан 260 г дылы. Муҥурга майгынныыр, ол гынан баран кинитээҕэр бөдөҥ.

Өҥө саһарга аналлаах —  кыһын үп-үрүҥ, сайын тириитигэр икки өҥнөөх — үөһээ өттө хоҥордуҥу кытархай, аллараа өттө (түөһэ, иһэ, атахтарын ис өттө саһархай маҥан.

Тайҕаҕа, ойуурдаах истиэптэргэ (лесостепь), туундараҕа элбэхтик тарҕанан олорор.
Барак Обама

**Барак Хусейн Обама II** (Barack Hussein Obama II; атырдьах ыйын 4 к. 1961 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 44-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 20 тохсунньу 2009 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.

Колумбия Үнэбэрситиэтин (Columbia University) уонна Харвард Харвард Сокуон Оскуолатын (Harvard Law School) бүтэрэн баран, Обама уопсастыбыннай тэрийээччинэн уонна адвокатынан (дьон быраабын көмүскээччинэн) үлэлээбитэ. 1997 с. Иллинойс сенатыгар үлэтин саҕалаабыта (2004 с. дылы). 1992—2004 сс. Чикаго Дьүүл Оскуолатын Университетыгар (University of Chicago Law School) конституция дьүүлүн үөрэппитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Office of the President-Elect 
* Барак Обама Президент кампаниятын сайта
Рдултовскай гранаатата

**Рдултовскай гранаатата, 1914-с сыл образеһа** – Россияҕа туттулла сылдьыбыт эргэ илии гранаатата. 1914 сылга артиллерия капитана В.И. Рдултовскай бэйэтин 1912 сыллаахха оҥорбут гранаататын тупсаран оҥорбут. Гранаата оскуолкаларын көтөр эргимтэтэ 25-40 миэтирэ.

Гранаата быһыытынан бытыыккаҕа маарынныыр. Куорпуһа ньаалбаан, толоруута мелинит, тротил эбэтэр аммонал.

1930-с сылга гранаатаны эмиэ саҥардыбыттар, «ручная граната образца 1914/30» диэн ааттаммыт. Толоруута тротил эрэ буолбут, уонна аан бастаан кэтэрдиллэр тимир хахтаммыт (үс сылынан армияҕа РГД-33 ылыныахтара, эмиэ оннук хахтаах гранаатаны).

## Сигэлэр

*Граната Рдултовского (нуучч.) 
*Советская  ручная граната обр. 1914/30 (нуучч.)
*Earlу russian hand grenades (англ.)
Баабыр

**Баабыр** () диэн куоскалар биистэрин уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. *[[Panthera]]* ууhун биэс "бөдөҥ куоскаларыттан" биирдэстэрэ. 

Төрүт үөскээбит сирдэрэ — Илин, Соҕуруу Азия уонна Соҕуруулуу-илин Азия. Баабыр хас да көрүҥнээх — Амур баабыра, Бенгал баабыра, Соҕуруу Кытай баабыра, Индокитай баабыра уонна Малай баабыра. Ону таhынан Суматра арыыга (Индонезия) кыра баабыр баар. Индияҕа дэҥ кэриэтэ *үрүҥ баабыр* көстөр — күөх харахтаах альбинос. 

Баабыр кээмэйинэн массыынаҕа тэҥнээх - 3 миэтэрэ, онтон ыйааһына 170— 330 киилэ. Уһуна 1,5 - 2 миэтэрэ, кутуругун уһуна 1 - 1,15 миэтэрэ, үрдэ 1 миэтэрэ. Тириитин түүтэ уһун - түүтэ баабыры тымныыттан харыстыыр, онтон хара сурааһыннара саһарга, маскировкаланарыгар көмөлөһөр. Дьүһүнэ кыһынын уонна сайынын уларыйбат, кыһынын арыый сырдык соҕустук көстөр. Атахтара арыый кэтит соҕустар, халыҥ хаарынан хаамарыгар көмөлөһөр. 

Баабыр кыһыл кинигэҕэ киирэр. 1930 сыллаахха булчуттар кэриэтэ барыларын өлөрбүттэр. Кыылы быыһыыр туһугар судаарыстыба кыһыл кинигэҕэ киллэрбитэ, ол кэннэ 1960 сыллаахтан ахсааннара арыый элбээбиттэрэ. 90 сыл устата 20 төгүл элбээбит. Билигин Россияҕа быһа холоон эттэххэ 750 баабыр баар. Баабырдар олохторо олорор условияларыттан тутулуктаах. Көҥүлүгэр 20 сыл олоруон сөп, тоҕо диэтэргэ кини олох сэрэхтээх кыыл, олорор дьиэлээх, астаах. 

Баабыр Уһук Илин соҕуруу өттүгэр, сүрүннээн Амур уонна Уссури өрүстэринэн олорор. Кинилэр сөбүлээн олорор сирдэрэ Уссурийскай тайҕаҕа кедр тыаларыгар. Баабыр Уссурийскай тайҕаҕа аһылык ситимигэр маҥнайгы турар. Ити аата кини ахсааныттан Уһук Илин айылҕата тутулуктаах: баабыр суох буоллаҕына, айылҕа суох буолар. Сүрүн аһыыр аһылыга кабаннар, табалар, туртастар. Бу этиллибит кыыллар тиийбэт буоллахтарына барсугунан, енотунан, куобаҕынан, балыгынан аһылыктанар, оннооҕор сороҕор тыатааҕынан аһылыктанар. Баабырдар олох ынырыктык хоргуйдахтарына ыттарга, ынахтарга саба түһэллэр. 

Баабырдар олохторун устата соҕотоҕун сылдьаллар. Атыыр баабыр тыһы баабыры аҕыйах күн көрсөр, оҕоломмуттарын кэннэ быраҕан баран, баран хаалар, оҕотун ииппэт. Уонна итинник курдук салҕана, салҕана бара турар. Бултуулларыгар эмиэ соҕотоҕун сылдьаллар. Аһыыр астара элбэх буоллаҕына, биир-икки сыл биир сиргэ олоруохтарын сөп. Аһыыр астара суох салҕыы көрдүү бараллар. Баабырдар олорор сирдэригэр бэлиэ хааллараллар, ол эбэтэр хаспыт буолаллар, сурааһын хаалларбыт буолаллар. Атын кыыллар эбэтэр атын баабыр киирбит буоллаҕына, охсуһаллар. Бултууругар олох сэрэнэн чугаһаан, күүтэн баран биирдэ эмискэ, кэннин атахтарынан тэбинэн баран, саба түһэр. 

Баабырдар икки сылга биирдэ төрүүллэр. 3-4 ый кэннэ ийэ баабырдар оҕолорун иккилэриттэн түөртэригэр диэри иитэллэр. Аан бастаан үүтүнэн аһаталлар, онтон 2 ыйдарыгар маҥнайгытын эт амсайаллар. Ийэлэрэ биир нэдиэлэ эрэ оҕолорун кытта күнү быһа сылдьар онтон бултуу барар. Икки саастарыгар диэри бултуурга үөрэнэллэр, 3-4 саастарыгар улааталлар.
Kugelhandgranate 13

**Kugelhandgranate 13** – Германия былыргы илии гранаатата. Вооруженияҕа 1913-үс сылга ылыммыт, крепостэрии көмүскүүр сэррии сэбин курдук.

Быһыыта төгүрүк. Куорпуһа чугуун, таһыгар дириҥ кэрдиистэрдээх, диаметра 8 сантиметр. Үрдүгэр тёрочнай запаал угуллар хайаҕастаах. Толоруута хара буорах, барий нитраата уонна калий перхлораата. Запаалын умайар тохтобула 5-7 сөкүүндэ.

## Сигэлэр

*Kugelhandgranate 13 (нуучч.)
Футбол

**Футбол** ( — атах мээчигэ) диэн бөлөх оонньуута. Аан дойдуга саамай киэҥник тарҕаммыт уонна оонньонор спорт көрүҥэ. Икки 11-дии киhилээх бөлөх ыккардыгар оонньуу. Уhун түөрт көнө муннуктаах оттоох (дьиҥнээх эбэтэр оҥоhуу) хонууга футболлууллар. Оонньуу бастыҥ сыалынан буолар утары бөлөх ааныгар мээчиги киллэрии. Ооньуу буола турар кэмигэр, мээчиги илиитинэн голкипер эрэ таарыйыан сөп. Атын футболлааччылар атахтарынан, түөстэринэн уонна төбөлөрүнэн оонньууллар. Футбол матча икки 45 мүнүүтэлээх таймнаах. Ол икки ардыларыгар 15 мүнүүтэ тохтобул буолар. Матч устата элбэх голу киллэрбит бөлөх кыайар. Арай сүрүн кэмҥэ кыайыылаах тахсыбатаҕына эбии кэм уонна, сороҕор, пенальти тэбиитэ эбиллэр.

Футбол, билиҥҥи барыла Англияҕа 1863 с. баар буолбута. Ол сылга тэриллибит Футбол Ассоциацията (The Football Association), бүгүҥҥү күҥҥэ дылы баар, оонньуу сиэрдэрин айбыта. Билигин футболу аан дойду үрдүнэн Футбол ассоциациятын омуктар икки ардыларынааҕы Федерацията (FIFA - Fédération Internationale de Football Association) салайар. Кини ыытар күрэҕэ, 4 сылга биирдэ ыытыллар, FIFA Аан Дойду Кууба (FIFA World Cup) планетабыт саамай суолталаах футбол күрэҕинэн буолар.

Футбол кулууба-спортивнай тэрилтэ (спортивнай кулууп, спортивнай общество) футбол күрэҕэр кыттар. Дьиҥинэн, футболистар (футбол хамаандата), кулууп састаабыгар тренердэр уонна кини көмөлөһөөччүлэрэ, кулууп менеджердэрэ, быраастар уонна да атын персоналлар. Быһаччы сүрүн хамаанда сүүрбэттэн тахса оонньооччулартан турар.

Биир кулууп араас дивизиоҥҥа киирсэр хас да хамаанда, ыччат хамаандата, спортивнай оскуолалар, стадион уонна эрчиллэр базалар киириэхтэрин сөп.

## Быһаарыылар
Ска

**Ска** (*ska*) — Дьамайкаҕа 1950-ис сс. үөскээбит музыка жанра. Ска Кариб регионун менто уонна калипсо диэн истииллэрин уонна Америка музыкатын (дьазз уонна ритм энд блюз) буккаастарыттан тахсыбыта.
Сакалар

**Сакалар** (Былыргы Иранныы **Sakā**; Былыргы Гректыы **Σάκαι**; Санскрит **Śaka**) — Эуразия былыргы Иран тыллаах көс омуктара (Илин Эуропаттан арҕаа Кытайга дылы көҺөллөрө). Орто Персия периодуттан ыла Түүр тыллаах омуктардыын холбоспуттара уонна буккуспуттара. Cакалар Ахеменид Империятыгар киирбиттэрэ уонна Сака диэн туспа сатрапия буолбуттара. Онтон салҕыы былыргы Иран атын провинцияларынан тарҕаммыттара.

Былыргы Гректар Cакалары "Cкиттар" диэн ааттыыллара, онуоха кинилэр бэйэлэрин "Сака" диэн ааттаналларын туhунан билэллэрэ. Романнар Сака (Sacae) да Скит (Scythae) да диэн ааттыыллара.

Орто Иран периодун бүтүүтүгэр Сакалар Сарматтары, Аланнары, Роксаланнары уонна Хуннары кытта буккуhан симэлийэн сүппүттэрэ.

## Саки омук
Македонскай сэриитэ тоҕо аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 саҕаттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар олоҕуран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэҕэр, историяҕа суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии саҕана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.
Уу

[right|350px|thumb|Уу үс туруга: убаҕас, кытаанах ([муус) уонна гаас (былыт).]]

**Уу** диэн хидроген оксида; дьэҥкир, өҥө уонна сыта суох убаҕас субстанция. Формулата: H2O. Уу бүтүн тыынар тыыннаахха баар. Киhи этэ 78% ууттан турар. Уу убаҕас таһынан кытаанах (муус) уонна гаас (уу паара) туруктаах. Уу Сир ньуурун 71% ылар. Сир уута 97% далайларга уонна байҕалларга баар, 2.4% булуустарга уонна полярнай муустарга, 0.6% өрүстэргэ, күөллэргэ уонна бадарааннарга.

## Өссө маны көр
* Уу сута
Аниме

thumb|''Уикипэ-тан'', Уикипедия ''аниме'' уонна ''манга'' бырайыактарын маскота.

**Аниме** () диэн аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Дьоппуон анимацията. Дьоппуоҥҥа оҥоhуллубут анимациялар бүтүн ааттара. Үгүс анимелар манга комикстарыттан тахсыбыттара. Аниме өрүттэрэ: телесериаллар, киинэлэр, видеолар, видео оонньуулар уонна интернет-оҥоhуулар. Аниме элбэх жанрдаах уонна ис хоhоонноох. Аниме сүгүрүйээччилэрэ отаку () дэнэллэр.
Codex Cumanicus

**Codex Cumanicus** (Куман Кодекса) диэн Орто үйэлэргэ суруллубут, куман тылын үөрэтэр өйдөбүнньүк. Арааската, кыпчактары кириэстиир католик миссионердарыгар аналлаах быhыылаах. Билигин Вена Айыы Марк библиотекатыгар баар.

## Историята уонна ис хоhооно

Кодекс өр кэм устата суруллубут. 11-ис үйэҕэ Илин Эуропаҕа кэлэн олохсуйбут кыпчактардыын атыы, политика уонна итэҕэл ситимнэрин олохтуур сыаллаах буолуон сөп (бастатан туран Мадьаар Сирин уонна Генуя өттүлэриттэн). Кодекс ордук эргэ чаастара 1100-1200 сс. суруллубуттар. Саҥа суруктар эргэлэри сабаллар.
Историктар Кодексы икки бас туспа чааска араараллар:
*1. Кыпчак, Итал-Латин уонна Перс тылларын икки ардыларынааҕы кэпсэтинньик. Бу чааhа "Италиялыы" эбэтэр "Тылбаасчыт" диэн ааттанар.
*2. Религия текстара (холобур, *Аҕабыт*) уонна латин уонна ниэмэс тылларыгар тылбаастаммыт кыпчак таабырыннара. Бу чааhа "Ниэмэстии" эбэтэр "Миссионер кинигэтэ" диэн ааттанар.

## Таабырыннар

"Куман таабырыннара" (CC, 119-120; 143-148) былыргы Түүр фольклорун бичигэ. Андрес Тице санаатынан, бу "бүтүн Түүр тыллаах омуктар ордук былыргы таабырын баайдара буолар".

Холобур, Кодекска бу маннык таабырын баар:
**Aq küymengin avuzı yoq. Ol yumurtqa* 
Үрүҥ балаҕан айаҕа суох. Ол сымыыт.

## Сигэлэр

* Dr. Peter B. Golden on the Codex 
*  Italian Part of “Codex Cumanicus”, pp. 1 - 55. (38,119 Mb)
*  German Part of “Codex Cumanicus”, pp. 56 - 83. (5,294 Mb)
Түүр тыллара

**Түүр тыллара** диэн Эуразия отуттан тахса уруулуу түүр омуктар тыллара. Олортон биирдэстэрэ саха тыла. Аан дойдуга 180 млн. киhиэхэ түүр тыла төрөөбүт тылынан буолар. Ону таhынан 20 млн. киhиэхэ иккис тылынан буолар. Түүр тылынан саҥарааччылартан 40% Түркийэ түүрдэрэ.
Саха АССР

130px|thumb
150px|thumb
150px|thumb
150px|thumb
**Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката** — РСФСР иһигэр киирэр XX үйэҕэ баар буола сылдьыбыт судаарыстыбаннай тэриллии. 

Сэбиэскэй историографияҕа 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр төрүттэммитинэн ааҕыллар. Илин Сибиир хоту өттугэр тайаан сытар, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир өрүстэр уонн Халыма алын сүүрүгэр баар сирдэри ылар эбит. Хоту өттүттэн Лаптевтар уонна Илин Сибиир муоралара сыталлар. Саха АССР-га Саҥа Сибиир арыылара эмиэ киирэллэр эбит. Иэнэ 
3103,2 тыһ. км2. Олохтоохторун ахсаана 842 тыс. человек (1978 сыл тохсунньу 1 күнүгэр). САССР 32 оройуоннаах, 10 куораттаах, 59 куорат тииптээх бөһүөлэктээх эбит. Киин куората — Якутскай.

## Судаарыстыбаннай тутула
Саха АССР-Социалистическай Советскай Социалистическай республика. Билигин конституция Саха АССР Верховнай Советын уочараттаах 8- с сессиятыгар ыам ыйын 31 күнүгэр 1978 сыллаахха ылылынна. Государственнай былаас үрдүкү органнара-Саха АССР быыбардыыр уокуруктарыгар тэҥ ахсааннаах нэһилиэнньэлээх, кини Президиумун быыбардыыр уокуруктарынан талыллар Үрдүкү Сэбиэт. Үрдүкү Сэбиэт республика Правительствота — министрдэр Сэбиэттэрин тэрийэр. Саха АССР Верховнай Советын национальностарын Сэбиэтигэр 11 депутат көрүллэр. Государственнай былаас олохтоох органнара-оройуоннааҕы, куорат, бөһүөлэктэр уонна тыа (нэһилиэк) 2,5 сылга нэһилиэнньэни быыбардыыр норуот депутаттарын сэбиэттэрэ. Верховный Совет Якутской АССР Верховный Суда республики В составе 2 судебных коллегий (по холуобунай и по гражданском деле) и Верховный суда. Саха АССР прокурора 5 сылга ССРС генеральнай прокурора ананар.

## Олохтоохторо

Өрөспүүбүлүкэҕэ 1970 сыллааҕы биэрэпиһинэн: 285,7 тыһ. сахалар, 314,3 тыһ. нууччалар, 20,3 украинетар, 9,1 эбэҥкилэр, 7,7 татаардар, 6,5 эбээннэр, 0,4 тыһ. юкагиирдар, чукчалар, белорустар уо.д.а. олорбуттар.

1939 сыллаахха САССР олохтоохторун ахсаана 413,8 тыһ. киһи эбит, 1959 — 487,3 тыһ. киһи, 1970 — 664,1 тыһ. киһи. Средняя плотность населения 0,3 человек на 1 км2, в северных районах республики около 1 человек на 100 км2. Куорат олохтоохторун ахсаана 1939 сыллаахха 27% (111,5 тыһ. киһи) буоллаҕына, 1978 сылга 65 бырыһыаҥҥа (550 тыһ. киһи) дылы улааппыт. Куораттара: Дьокуускай, Мирнэй, Нерюнгри, Алдан, Уөһээ Дьааҥы, Бүлүү, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Томмот.

## Туттуллубут литератуура
Улахан сэбиэскэй энциклопедия, 30 туомнаах.
Кола

**Кола** диэн минньигэс, гаастаах, кырааскалаах уонна кофеиннаах утах. Кола аан дойдуга саамай биллэр брэннэрэ: Coca-Cola (Coca Cola Corporation оҥоһугу), Pepsi уонна RC Cola. Кола араас коктейлэри оҥорорго туттуллар (холобур, Cuba Libre).
Алтан Сарын

300px|thumb|right|Алтан Сарын үөһэ эрээккэ уҥаттан бастакы турар
**Алтан Сарын**, **Баишев Гавриил Васильевич**, (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит киһи. 

## Олоҕун олуктара
Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоһугар туруулаһан туран үлэлээбит. Бу боппуроска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини тиэрмини үөскэтэр сүрүн бириинсиптэрэ:
# Былыргы, умнуллан хаалбыт тыллары сөргүтүү.   
# Саҥа тыллары үөскэтии.    
# Ол кыаллыбат буоллаҕына уруулуу түүр тылларыттан киллэриэххэ.   

1898 сыллаахха Мэҥэ улууһугар Дьабыл нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт.

1925—1928 сс. Ленинградка Илиҥҥи тыллар институттарыгар үөрэммит.

1929 сэтинньигэ өрөбөлүүссүйэни утары 1927—1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ көмөлөһөр этэ диэн хаайыллыбыт. Хаайыллыан иннинэ, дойдутугар тахса сылдьан, олоҕун тухары муспут, суруйбут үлэтин, биир оҕус тардар сыарҕатын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол күн бүгүҥҥэ диэри көстө илик. 

1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон күлүүс хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн төһө кыалларынан ыраах, үлэнэн көннөрүллэр лааҕырга утаарыллыбыт.

Хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар. 

1931 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сырдык тыына быстыбыт.
Чыҥыс Хаан

**Чыҥыс Хаан** (, ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ; , дьиҥнээх аата - **Тэмүүдьин**, 1155 эбэтэр 1162 — 1227 cc.) диэн моҕоллору түмпүт хаҕан, бүтүн дьон устуоруйатын ыраахтааҕылыктарыттан саамай улахан - Моҕол Ыраахтааҕылыгын - тэрийээччитэ уонна бастакы баhылыга. 
Төрөөбүт аата - Тэмүүдьин (монг. Тэмүүжин). Чыҥыс Хаан аҕата, Дьөһөгөй-Боотур, бөрдьигин ууhун баhылыга. Ийэтэ, Одьулуун, ольхунут ууhуттан төрүттээх.

Чыҥыс Хаан элбэх көс моҕол уонна түрк уустарын бииргэ түмэн Моҕол Ыраахтааҕылыгын тэрийбитэ. Ол кэнниттэн Илин уонна Орто Азия дойдуларыгар кимэн киирини саҕалаабыта. Кини олоҕун тухары моҕоллор Азия улахан өттүн баhылаабыттара.

Чыҥыс Хаан 1227 с. тангуттар сирдэрин баhылаан баран өлбүтэ. Кинини ханна эрэ Моҕол сиригэр кистээн көмпүттэрэ. Кини туйаҕын хатарааччылара Моҕол Ыраахтааҕылыгын билиҥҥи Кытай уонна Россия үгүс сирдэрин, Соҕуруу Азия, Илин Эуропа уонна Орто Илин дойдуларын бас билиннэрбиттэрэ.

## Төрдө-ууһа

Моҕоллор "Кистэлэҥ кэпсээннэринэн" Чыҥыс Хаан өбүгэтэ Борто-Чинэ буолар. Кини Хэнтэй (Орто-Илин Моҕол сирэ) диэн сиргэ Бурхан-Халдун хайа аттыгра олохсуйар. Борто-Чинтэн Бөрдьигин уус үөскээбит. Тэмүүдьин аҕата Дьөһөгөй-Боотур бу ууһу салайан олорбута.

Тэмүүдьин Онон үрэх үрдүгэр, Дэлүүн Болдог диэн хочоҕо, Дьөһөгөй-Боотур дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ол кэмҥэ Дьөһөгөй-Боотур Бөрдьигин уус баһылыга этэ. 
Тэмүүдьин төрөөбүт сыла чопчу биллибэт. Араас-араас источниктар атын-атын сыла этэллэр.    

[thumb|left|200px|Онон өрүс, [Монголия|Моҕол сирэ. Тэмүдьин төрөөбүт уонна улааппыт сирэ.]]
Эт

thumb|right|Эт араас көрүҥэ

**Эт** диэн кыыл уонна көтөр этэ. Киhи сиир аhа. Эт үксүн былчыҥ уонна уҥуох этин уонна сыаны ааттыыллар. Онтон таhынан эт диэн кыыл уонна көтөр араас тас уонна ис органнарын ааттыахтарын сөп: тыл, быар, бүөр, мэйии, сүрэх, диафрагма, бас, тирии, куртах у.д.а. Балык уонна атын уу харамайын аhа эт буолбатах.
Килиэп

200px|thumb|Килиэп

**Килиэп** диэн туораахтаах үүнээйилэр астарыттан мэлиллибит бурдугу ууну кытта буккуйан тиэстэ оҥорон баран буһарыллыбыт ас. Тиэстэтин сороҕор доруоhалаан көтөхтөрүллэр. Килиэп бас ингредиеннэрэ: туус, арыы уонна доруоhа. Сороҕор бу ингредиеннэр эбиллиэхтэрин сөп: үүт, сымыыт, саахар, араас специялар, фрукталар, оҕуруот астара, мэлиллибэтэх туораах эбэтэр сиэмэ.
Африка

thumb|300px|right|Африка аан дойду хаартатыгар

**Африка** диэн улаханынан уонна дьонун ахсаанынан Азия кэнниттэн иккис континент. Территорията: 30,221,532 км². Дьоно: 922 млн. (2005 с.). Африка тула хотуттан Сир ортотунааҕы байҕал, хотугулуу-илинтэн Суэц канала уонна Кыһыл байҕал, соҕуруулуу-илинтэн Индия океана уонна арҕааттан Атлантик океан бааллар. Африкаҕа 53 дойду баар (онтон 8 арыыларга). Илин Африка, үгүс үөрэхчиттэр санааларынан, киhи үөскээбит сирэ буолар. Африка нөҥүө экуатор барар.

## Быһаарыылар
Куорат

[300px|thumb|[Дьокуускай (Туймаада) хото]]

**Куорат** (сахалыы **Хото**) диэн элбэх дьон бииргэ мустан олохсуйбут түөлбэ сирэ. Куорат олохтоохторо үксүн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктамматтар. Куоракка элбэх архитектура уонна инженерия тутуулара барымталара бааллар. Индустриализацияламмыт куорат сайдыылаах санитария, олохтоох алын тутул (сырдатыы, гаас, уу, канализация, телекоммуникация), сир, дьиэ, транспорт уо.д.а. тутумталардаах. Куорат тула сыста сытар олохтоох тула эйгэ үөскүүр (кыра куораттар, бөһүөлэктэр эбэтэр дэриэбинэлэр). Тула эйгэ куораты эбии хааччыйар (холобур, тыа хаhаайыстыбатын аhынан). Куорат табаар-мал оҥорооһунун, эргиэн, өҥө киинэ буолар. Киин куоракка дойду дьаһалтата уонна ил тэрилтэлэр бааллар. Аан-дойду историятын тухары куораттарга дьон кыра ахсаана олороро. Тиһэх икки үйэ устата күүстээх урбанизация хамнала баран билигин Сир дьонун улахан аҥара куораттарга олороллор. Аныгы куораттар тула хото түөлбэлэр үөскүүллэр. Хото түөлбэ олохтоохторо куорат киинигэр күн аайы үлэлии, үөрэнэ, дьаарбайа бараллар, онтон киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр. Бу маннык быһыы "биэтэҥниир миграция" дэнэр. Куорат дьонун ахсаана тохтоло суох улаатыыта элбэх түмэт ыйытыктарын үөскэтэр - глобализация, климат сылыйыыта, киртийии, чэбдик моһоллоро, туруктаах сайдыы, ас-уу итэҕэстэрэ.

**Хото** диэн түүр-моҕол омуктар былыр хас да аймахтыы ыаллар түмсэн олорор сирдэрин ааттыыллара. Кэккэлии атын хотолор эмиэ үөскүүллэрэ, сыыйа хотолор бэйэ бэйэлэрин кытта холбоһон бу аат куорат диэн суолталаммыта. Саха Хотон уонна кытай Хутун өстөрүн кытта биир төрүттээх. 

**[[Хала]]** диэн тула хахха эркиннээх куораты ааттыыллар. Билигин сорох түүр тылларыгар "хала" өс куорат курдук суолталаах туттуллар.
Киэгирээпийэ

[thumb|290px|right|Сир [хаарта|хаартата]]

**Киэгирээпийэ** ( *geografia* — сири суруйуу) диэн Сири, Сир өрүттэрин, олохтоохторун уонна түгэннэрин үөрэтэр үөрэх. "География" диэн тылы аан бастаан Эратосфен туттубута биллэр.

## Быһаарыылар
Киин куорат

**Киин куорат** — дойду, провинция, регион эбэтэр штат бас суолталаах куората. Сороҕор киин куорат туспа административнай единица быһыытынан буолар, холобур Москва Арассыыйа киин куората буоларын таһынан бэйэтэ эмиэ туспа федерация субъега буолар. Аустрияҕа Вена куорат эмиэ туспа Сир (ниэм. *Land*) диэн стаатустаах.
Дойду

**Дойду** диэн политика географиятыгар уонна омуктар ыккардыларынааҕы алтыһыыга сыhыаннаах политика эттик (ил суверенитеттаах эбэтэр атын ил былааһын анныгар олорор туспа сир, территория). Бу өйдөбүл ил, нация уонна дьаhалта диэн тылларга сороҕор синоним курдук туттуллар.

географияҕа: 1) түөлбэ сир; 2) сылгы-ынах сүөһүлээх саха дьоно олохсуйбут сирэ.
Дьобуруопа

right|thumb|250px|Дьобуруопа аан дойду хаартатыгар

**Дьобуруопа**,  (**Өбрүөпэ**, **Европа**) диэн Эуразия континент субконтинена. Дьобуруопаттан хоту Хоту океан, арҕаа Атлантика океана, соҕуруу Сир ортотунааҕы байҕал, соҕуруулуу илин Хара байҕал уонна Хапхаас хайалара бааллар. Дьобуруопа Азияттан Ураал хайаларынан уонна Каспий байҕалынан арахсар. 

Дьобуруопа иэнэ 10,180,000 км² уонна дьонун ахсаана 731 млн. киhи. Дьобуруопаҕа 50 дойду баар. Олор ахсааннарыгар аан дойду ордук улахан (Арасыыйа) уонна ордук кыра (Ватикан) дойдулара бааллар.

Дьобуруопа Арҕаа култуура үөскээбит сирэ. 16-18 үйэлэргэ Дьобуруопа дойдулара Африка, икки Америка уонна Азия улахан өттүллэрин баhылаабыттара. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Дьобуруопа дойдулара мөлтөөн АХШ уонна ССРС дьайыыларыгар түбэhэн биэрбиттэрэ. Бу икки супер күүстэр утарылаhыыларыттан сылтаан Дьобуруопа "Тимир сабарынан" икки аҥы арахсыбыта. 1945 c. ыла Арҕаа Дьобуруопа дойдулара биир буолуу суолугар туруммуттара. Ол соругу ситиhэргэ анаан Дьобуруопа Сүбэтэ уонна Дьобуруопа Сойууһа тэриллибиттэрэ. Социализм лааһҕыра 1991 с. эстибитин кэннэ Илин уонна Киин Эуропа дойдулара эмиэ ол суолга туруммуттара.

## Дойдулар

* Албания
* Андорра
* Арассыыйа
* Аустрия
* Азербайдьан
* Беларусь
* Бельгия
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Ватикан
* Германия
* Греция
* Грузия
* Дания
* Ирландия
* Исландия
* Испания
* Италия
* Казахстан
* Кипр
* Латвия
* Литва
* Лихтенштайн
* Люксембург
* Венгрия
* Македония
* Мальта
* Молдова
* Монако
* Монтенегро
* Недерланд
* Норвегия
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Сан Марино
* Сербия
* Словакия
* Словения
* Турция
* Украина
* Финляндия
* Франция
* Улуу Британия
* Хорватия
* Чехия
* Швейцария
* Швеция
* Эрмээнийэ
* Эстония

## Быһаарыылар
Азия

**Азия**

190px|World map showing the location of Asia.


 

**Азия** диэн саамай улахан уонна элбэх киһилээх континент. Сир ньуурун 8,6% ылар (эбэтэр кураанах сир ньуурун 29,4%). Азияҕа 4 миллиардтан тахса киһи олорор (аан дойду дьонун 60%). Азия Эуропалыын Эуразия континент буолар. Азия кыраныыссалара: Суэц канаала, Ураал хайалара, Хапхаас хайалара, Каспий уонна Хара байҕаллар. Азия илин өттүгэр Чуумпу океан, соҕуруу өттүгэр Индия океана уонна хоту өттүгэр Хоту океан сыталлар.

Саха сирэ Азияҕа киирэр. Азия хотугулуу-илин улахан чааһын Сибиир диэн ааттыллар.

## Азия дойдулара
Азия территориятыгар билигин 52 судаарыстыба баар, онтон иккитин (Абхазия уонна Соҕуруу Осетия) аҕыйах дойду билиммитэ уонна биирин Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтин ким да билинэ илик.

## Азия бөдөҥ өрүстэрэ
Өлүөнэ, Енисей, Обь, Янцзы

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Азия регионнара
* Кыраныысса таһынааҕы Азия
Континент

thumb|300px|Сир континеннара

**Континент** диэн улахан кураанах Сир маассата. Сиргэ сэттэ континент баар: Азия, Африка, Хоту Америка, Соҕуруу Америка, Антарктика, Эуропа уонна Аустралия.
Өрүс

[thumb|[Өлүөнэ өрүс]]

**Өрүс** — айылҕа оҥорбут куруук баар сүнньүнэн уста сытар уу сүүрүгэ. Уутун өрүс тардыыта (бассейна) диэн ааттанар сиртэн сир аннынан уонна үрдүнэн кэлэр сүүрээннэртэн ылар. Байҕалга, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түhэр, сорох өрүстэр ардыгар (сыл кэмиттэн тутулуктаах) ханна да түспэккэ симэлийэн хаалаллар. 

Өрүстэр икки улахан бөлөххө хайдаллар: хайа Ө-тэрэ түргэн сүүрүктээх, кыараҕас буолан баран дириҥ хочолоох, уһаты быһыыта олох тэҥэ суох буолаллар; дэхси сир Ө-рэ бытаан сүүрүктээхтэр, сиппит хочолоохтор.

## Өссө маны көр
Гидрографическай ситим (Гидрографическая сеть)

Гидрометрия

Өрүс уутун сырыыта (Режим реки)

## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
Хаарта

[мини|справа|300px|[Сир хаартата]]

**География хаартата** — математика төрүтүгэр олоҕуран, хаптаҕай ньуурга Сир үрдүгэр баар объектары уонна көстүүлэри кыччатан, түмэн көрдөрүү. Хаарта территорияны хабарынан аан дойду, континеннар, иллэр, уо.д.а.; ис хоһоонунан уопсай уонна тематическай; аналынан научнай-ыйынньык, үөрэнэр, туристскай; масштабынан бөдөҥ, орто, кыра масштабтаах диэннэргэ арахсар. География хаартата туттуллар эйгэлэрэ киэҥ: геологияттан медицинаҕа, үөрэхтэн хонтуруолга тиийэ билиигэ-көрүүгэ, былааҥҥа-бырайыакка барыларыгар туттуллаллар. Ол эрээри айылҕа уонна дьон-сэргэ араас көстүүлэрин сир үрдүгэр тарҕаныыларын, хардарыта дьүөрэлэһиилэрин уонна сыһыаннарын көрдөрөр буолан, хаарта былыр-былыргыттан географияҕа үөрэтии саҕаланыытын уонна түмүгүн, кини сүрүн тылын быһыытынан туттуллар. География хаартанан «саҥарар» буолан, өй-санаа уонна практика атын эйгэлэригэр дьайар.

## Ылыллыбыт сирэ
* География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Антарктика

**Антарктика**

[230px|A world map showing the continent of Antarctica. (See [#Politics|''Politics'' section for a clickable map of individual countries.)]]




[right|thumb|300px|Антарктика [космостан хаартыската]]

**Антарктика** ( — Арктика утары) диэн Сир ордук соҕуруу континена. Соҕуруу полюстуун турар сирэ сөп түбэhэр. Антарктика тула Соҕуруу океан баар.

Ийэ сиригэр — уотугар материканы, сир баайын, электрическэй уонна рельеальнай тутуулары үөрэтиигэ араас станциялар тураллар. Чуолаан, манна Арассыыйа станциялара элбэхтэр, олортон саамай биллэр — Белинсгаузен. Ол эрээри Саха станцията онно суох.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Виктория Ланд
Киин процессор

[thumb|250px|[PGA керамика куорпустаах Intel 80486DX2 микропроцессор]]

**Киин процессор** (*central processing unit, CPU*) диэн көмпүүтэр ааҕан суоттууругар аналлаах тэрил. Сүрүннээн кремний олоҕор миллиардынан анал технологиянан үүннэрэллибит транзистордартан (аныгы транзистор кээмэйэ 45 нм) турар. CPU үксэ туспа кыра чип гына оҥоhуллаллар. Ол иhин кинилэр микропроцессор диэн ааттаналлар.
Процессордар өйгө тутар тэрилгэ баар программаны толороллор, ол иһин процессар сайалар ыйыылар толорор массыына.
Процессор сүрүн туттулар характеристикалара үлэлиир түргэнэ, туһанар электричествата, оҥорумтуота, литографическай процеһа уонна архитектурата буолар.
Тэбиэн

альт=Тэбиэн|мини|Тэбиэн

**Тэбиэн** диэн кумах куйаар уонна дала кыыла. Тэбиэннэр (*Camelidae*) биистэрин уустарыгар киирэр. Арҕаа уонна Орто Азия кумахтаах сирдэригэр үөскээбиттэр.

Тэбиэн икки көрүҥнээх:
* Дромедар - биир арҕахтаах (*C. dromedarius*)
* Бактриан - икки арҕахтаах (*C. bactrianus*)

Тэбиэн 40-50 сыл олорор. Саастаах атыыр үрдүгэ 1.85 м (арҕаҕыныын 2.15 м). Кылгас дистанцияҕа 65 км/ч түргэннээх сүүрүөн сөп, уhун дистанцияҕа - 40 км/ч. Тэбиэн 5000 сыллааҕыта иитиллибитэ. Аҕыйах хаҥыл тэбиэн Гоби кумах куйаарыгар (Монголия уонна Кытай) хаалбыт. Соҕуруу Америка ламалара, альпакалара, гуанаколара уонна викуньялара эмиэ тэбиэннэр биистэрин уустарыгар киирэллэр.
Чэй

300px|thumb|Чэйдээх чааскы

**Чэй** ( chá) диэн *Camellia sinensis* (чэй ото) диэн үүнээйи сэбирдэхтэрин эбэтэр лабааларын итии ууга оргутан эбэтэр туруоран оҥоhуллар утах. Түөрт бас сортаах: хара, кыhыл (улоҥ), күөх уонна үрүҥ. "От чэйэ" диэн атын үүнээйи (*Camellia sinensis* буолбатах) утахтарын ааттыыллар.

Чэй, уу кэнниттэн, аан дойдуга саамай иhиллэр утах. Утаҕы бэрткэ ханнарар. Карбогидрата, сыата эбэтэр протеина суох.
Чэй, сорох омуктар култуураларыгар, улахан суолталаах. Холобур, Кытайга уонна Дьоппуоҥҥа чэйи оргутуу уонна иhии туспа анал церемония. Нууччалар чэйи саахардаан иhэллэр, ааҥллар үүттээн, монголлар арыылаан уонна туустаан. Америка соҕуруу штаттарыгар тымныы муустаах чэйи ордороллор. Узбекистаҥҥа анал чэй иhэр дьиэ — чайхана — дьон саамай сылдьар сирэ.

## Өссө маны көр
* Шариктаах чэй
Кумах куйаар

thumb|300px|Кумах куйаар
[thumb|300px|[Лиибийэ кумах куйаара]]

**Кумах куйаар** — көнө ньуурдаах уонна/эбэтэр олус аҕыйах сөҥүү түһэр сирэ. Үүнээйитэ уонна хамсыыр-харамайа төрүт суох эбэтэр аҕыйах эндемик көрүҥнэр эрэ бааллар. Кумах куйаардартан ураты өссө таас уонна хаар куйаардар бааллар.

## Өссө маны көр
* Кумах
Пиибэ

[right|200px|thumb|[Бавария сэлиэhинэй пиибэтэ]]

**Пиибэ** диэн арыгылаах утах. Сиэмэ кырахымаалын оргутан уонна көөнньүтэн астыыллар. Пиибэни оргутарга үксүн нэчимиэн сиэмэлэрин тутталлар. Онтон таhынан туттуллаллар сэлиэhинэй, маис уонна рис. Үгүс пиибэҕэ кимиэли эбэллэр (кыратык аhыы амтаны эбэр уонна дьиҥнээх консервант буолар).

Пиибэ аан дойдуга ордук элбэхтик иhиллэр арыгылаах утах. Бары утахтартан тарҕаныытынан уу уонна чэй кэннилэриттэн турар. Пиибэни аан бастаан Былыргы Эгипекка уонна Месопотамияҕа астыыр буолбуттар.
Хоту полюс

275px|right
thumb|275px|Хоту Полюс көстүүтэ

**Хоту полюс** диэн Сир хоту өттүн киинэ. Хоту океан ортотугар сытар.
Байҕал

мини|Байҕал.
**Байҕал** — сиринэн эбэтэр уу аннынан баар ньуурунан арахсыбыт далай чааһа. Байҕал далайтан элбэх гидрологиянан, метеорологиянан уонна климатынан уратылаахтар.  

## Этимология
Саха тылыгар байҕал диэн ханнык баҕарар улахан уу. Былыргы сахалар Баай күөл аттыгар олорор этилэр. Онтон Бүрээттэр кэлэннэр сахалар Өлүөнэ эбэ диэки олоро барбыттара. Байҕал диэн тыл Баай күөл тылтан таҕыспыта.

## Уопсай быһаарыы
Байҕаллар арахсыыларынан стээпэнинэн уонна гидрология туругунан 3 бөлөххө арахсаллар:

# Иһинээҕи байҕаллар — толору эбэтэр улахан чааһа сиринэн эргиллибит уу (Холобур — Маҥан байҕал);
# Кытыы байҕаллар — арыыларынан кыратык араарыллыбыт материктары кытта киирсэр байҕаллар (Холобур — Дьоппуон байҕала);
# Арыылар икки ардынааҕы байҕаллар — арыыларынан ыга араарыллыбыт байҕал (Холобур — Пилиппин байҕала).

Геология өттүттэн көрдөххө байҕаллар — аныгы үөскээһиннэр. Байҕаллар бүтүннүү антропоген кэмигэр үөскээбиттэрэ. Ордук дириҥ байҕаллар (Холобур — Сир ортотунааҕы байҕал) сир хатырыгын хамсааһыннарыттан үөскээбиттэрэ. Онтон быдан кыра байҕаллар материк чаарыгар үөскээбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Ардахтаах тыа

[thumb|right|250 px|[Панама ардахтаах тыалара.]]

**Ардахтаах тропик тыа** диэн Сир экваторын куругар баар төгүрүк сыл сылаас уонна сииктээх тыа. Атын аата **сельва**. Манна 2 500 мм тахса сөҥүү түһэр. Бу биом үүнээйитин уонна харамайдарын ахсаанынан аттыттардааҕар саамай улаханнара.
E-mail

**E-mail** ( — электроннай почта, имэйл) — көмпүүтэр ситимнэринэн электроннай суругу ыытыы уонна тутуу ньыматыга (технологията).

Аан бастаан 1965 сыллаахха баар буолбута. Массачусетс технологическай институтун (MIT) үлэһиттэрэ Ноэль Моррис уонна Том Ван Влек  mail диэн ааттаах программаны IBM 7090/7094 көмпүүтэргэ турар CTSS (Compatible Time-Sharing System) операциялыыр тиһиккэ анаан суруйбуттара.

### Хронология
* 1996 сыл, от ыйын 4 — Hotmail диэн урбаан сервис аһыллыбыт. Сервис аһыллыбыт күнүн соруйан АХШ тутулуга суох буолуутун күнүгэр түбэһиннэрбиттэрэ, ол интернет-провайдердартан тутулуга суох буолууну кэрэһэлиир этэ.
* 1997 сыл, кулун тутар 8 — Yahoo! хампаанньа RocketMail диэн босхо почтовай сервиһи атыыласпыт. Yahoo! Mail баар буолбут
* 1998 сыл, алтынньы 15 — Mail.ru босхо электрон почта сервиһэ аһыллыбыт.
* 2000 сыл, бэс ыйын 26 — Яндекс.Почта үлэлэтин саҕалаабыт — Яндекс хампаанньа босхо сервиһэ.
* 2000 сыл, атырдьах ыйын 1 — Рамблер/почта — Рамблер хампаанньа босхо сервиһэ.
* 2004 сыл, муус устар 1 — Gmail үлэтин саҕалаабыт, Google хампаанньа босхо сервиһэ.
Туттааччы интерфейса

**Туттааччы интерфейса** () диэн көмпүүтэринэн туттааччы системалыын (көмпүүтэрдиин, девайстыын, программалыын у.д.а.) таба үлэлииригэр аналлаах сэп. Туттааччы интерфейса икки өрүттээх:

* Киирэр () — туттааччы системаҕа хамаанда биэрэр
* Тахсар () — система туттааччы биэрбит хамаандатын толорор
World Wide Web

thumb|120px|WWW бэлиэтэ

**World Wide Web, the Web, WWW** (*аан-дойду бүтүн ситимэ*) — Интернетынан холбоммут гипертекст докуменнарын бүтүн информация системата. Уэб браузерынан туттааччы уэб сирэйдэри көрөр. Кинилэр текстаах, ойуулаах, видеолаах у.д.а. мультимедиалаах буолуохтарын сөп. Сирэйтэн сирэйгэ гиперлинктарынан көһүллэр.
Операциялыыр система

[thumb|300px|[GNOME аннынан үлэлиир Ubuntu]]
**Операциялыыр система**, **ОС** (*Operating System*) диэн көмпүүтэр үлэлиирин салайар система. Көмпүүтэргэ баар бары программалар ОС'ттан тутулуктаахтар.

Саамай биллэр уонна тарҕаммыт ОС'лар: Microsoft Windows, OS X, Linux уонна Solaris.
Соҕуруу полюс

275px|thumb|right|&nbsp;

**Соҕуруу полюс** диэн Сир соҕуруу өттүн киинэ. Антарктика ортотугар баар.
Информация

**Информация** диэн араас суолталаах өйдөбүл. Билсии, билии, өй, санаа, толкуй уо.д.а. Билиҥҥи кэми информация үйэтэ диэн ааттыыллар.
Билсии

мини|Билсии
**Билсии** — дьон икки ардыгар санааларынан атастаhыы. Билсииттэн информация кэлэр.

Туттар медиялар:
* Көстөр (ол курдук тутуу-хаптыы)
* Тыас көмөтүнэн (тыл, ыт үрүүтэ)
* Тарыйыы көмөтүнэн (холобур, көрбөт дьон)
* Сыт көмөтүнэн
* Суруйуу көмөтүнэн

## Хайдах үлэлиирэ
Билсии информацияны атастаһарга тутуллар, судургуттахха:
# Ыытааччы идеялаах. Ону кодировкалыыр.
# Ыытааччы ханнык эмит медиянан ыытар
# Ылааччы информацияны тутар уонна кодировкаламмыт информацияны расшифровкалыыр.
Эверест

250px|thumb|Эверест

**Дьомолууҥма** эбэтэр **Эверест** - Соҕуруу Азияҕа Гималаай хайаларыгар баар Сир ордук үрдүк чыпчаала. Үрдүгэ 8848 м. Сагармата национал пааркатыгар Кытай уонна Непал икки ардыларыгар баар. Атын ааттара: Дьомолуҥма (тибиэттии) уонна Сагарматһа (непаллыы).

1921 сылтан дьон элбэхтэ тахса сатаабыттара. 1953 с. Саҥа Зеландияттан сылдьар Э.Хиллари уонна Непаалтан сылдьар Н. Тенциҥ аан бастаан тахсыбыттара. Англия чинчийээччитэ Дьордь Маллори өссө 1924 сыллаахха тахса сылдьыбытын туһунан сабаҕалааһын баар. Бу киһи өлүгүн 1999 с. чыпчаалтан арыый аллара булбуттара, арааһа түһэн иһэн өлбүт диэбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Кинигэ

**Кинигэ** (сахалыы **Битик**) — суруктаах, бэчээттээх, уруhуйдаах эбэтэр ыраас кумааҕы, пергамен уо.д.а. матырыйаалтан оҥоhуллубут, биир өттүттэн бииргэ холбоммут уонна тастаммыт илиистэр. Илиис биир өттө сирэй диэн ааттанар. Электроннай форматтаах кинигэ электроннай кинигэ диэн ааттанар. Кинигэни сөбүлээн ааҕар киhи библиофил эбэтэр кинигэ чиэрбэтэ дэнэр. Кинигэ атыыланар сирэ кинигэ маҕаhыына диэн ааттанар.

Уус- уран биэрии-киһи историятыгар билиини биэрии саамай былыргы ньымата. Былыргы цивилизациялары арыйыы кэнниттэн дьон сурукка — туой табличкалары, силиһи, металы суруйарга туһаналлар.

## Быһаарыылар
Хаhыат

[right|240px|thumb|[The New York Times хаhыат. Сэтинньи 11 к., 1918 с.]]
right|240px|thumb|

**Хаhыат** () диэн кэм ахсын тахсар суруктаах публикация. Анал хаhыат кумааҕытыгар бэчээттэнэр. Хаhыакка сонуннар уонна араас информация баар. Үгүс хаhыаттар политика, криминал, бизнес, дьоҕур, аралдьыйыы, дьон-сэргэ уонна спорт туhунан сонуннары суруйаллар. Сорох хаһыаттар уус-уран дьоҕус айымньылары, холобур кэпсээннэри уонна хоһооннору бэчээттииллэр.

Хаhыат үксүн бу чаастартан турар:
* Күн-дьылы кэтээн көрүү уонна реклама
* Сүбэлэр
* Киинэлэр, оонньуулар, рестораннар уо.д.а. көрүүлэрэ
* Редактор саҥата
* Дьону ырытыы
* Кроссуорд, гороскоп уо.д.а. аралдьыйыылар
* Спорт
* Көр-күлүү
* Ас астааhын
* Ааҕааччылар суруктара
Энциклопедия

thumb|Брокхауз энциклопедията, 1902

**Энциклопедия** — билии бары эбэтэр сорох араҥаларын туhунан сиhилии суруллубут хомуурунньук. Энциклопедия ыстатыйалартан турар. Хас биирдии ыстатыйа биир тиэмэни ырытар. Энциклопедияларга ыстатыйалар алпабыытынан наарданаллар.

Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, элбэх тыллаах энциклопедия.
Соҕуруу Америка

thumb|300px|right|Соҕуруу Америка аан дойду хаартатыгар

**Соҕуруу Америка** диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Үгүс өттө экуатортан соҕуруу сытар. Соҕуруу Америкаттан арҕаа Чуумпу океан баар, хотуттан уонна илинтэн Атлантик океан, хотугулуу-арҕааттан Хоту Америка уонна Кариб байҕала.

Cоҕуруу Америка иэнэ 17,840,000 км², олохтоохторун ахсаана 382,000,000. 12 дойду баар.
Хоту Америка

мини|300px|справа|Хоту Америка аан-дойду хаартатыгар

**Хоту Америка** диэн Сир аҥарын арҕаа өттүгэр баар континент. Экуатортан хоту сытар. Хоту Америкаттан хоту Хоту океан баар, арҕааттан Чуумпу океан, илинтэн Атлантик океан, соҕуруулуу-илинтэн Кариб байҕала.

Хоту Америка иинэ 24,709,000 км², дьоно 523,736,000. 23 дойду баар.

## Хотугу Америка уонна олох
Хотугу Америка — саамай дьон олохсуйарыгар ордук континент буолар, манна олус баай дойдулар сыталлар, олортон АХШ уонна Канаада буолар. 

## Саха омуга Хотугу Америка континеныгар

Хотугу Америка - 500 миллион киhи олорор, олортон 309 миллион АХШ, Канада - 37 миллион, Мексика - 120 миллион. Олортон 2450 Саха омуга буолар.

## Быһаарыылар
Но, театр

thumb|250px|Театр Но
**Но** () — Дьоппуон омугун былыргы театра.

Артыыс мааска кэтэн баран ыллыыр уонна үҥкүүлүүр. Оркестр ону доҕуһуоллуур. Оркестрга флейта уонна барабааннар киирэллэр. Барабааннара үс көрүҥнээхтэр: тайко, цудзуми уонна оцудзуми. Улаханынан, ханнык тирииттэн, хайдах оҥоһуллалларынан уонна илииннэн эбэтэр аналлаах сэбиргэл көмөтүнэн тыас таһааран охсоллорунан арахсаллар.

## Источник
* *Сакурама Макото: «Я актер в 21-м поколении»*. Н. Васильева. «Якутск Вечерний» хаһыат, от ыйын 18 күнэ, 2008.