open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шишкова Оксана Валерьевна

**Оксана Валерьевна Шишкова** (, бэс ыйын 10, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Олоҕун олуктара
Оксана Валерьевна Шишкова бэс ыйын 10 күнүгэр 1991 сыллаахха Харьков куоракка төрөөбүт. Үс сааһыттан акробатика гимнастикатынан дьарыктаммыта. Сэттэ сааһыттан кунг-фунан дьарыктаммыт. Уон сааһыгар хараҕа мөлтөөн барбыт, хараҕынан инбэлиит буолбут. Уон үс сааһыттан паралимпиада чэпчэки атлетикатынан дьарыктаммыт (100 м уонна 200 м), «Украина спордун маастарын» нуорматын толорбут. 2003 сыллаахха Украина чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыт.  2004 сыллаахтан харахтара мөлтөх оҕолор үөрэнэр № 12 оскуола-интэринээтигэр олорон хайыһарынан уонна биатлонунан дьарыктаммыт. Оскуоланы бүтэрээт Харьковтааҕы зооветеринария акадьыамыйатыгар «Кинолог» идэтигэр киирбит.

## Эбии маны көр
*Національний комітет спорту інвалідів України
Павлов Борис Иванович

thumb|Б.И. Павлов бэйэтэ таһаарбыт кинигэтин тутан турар
**Павлов Борис Иванович** — бэйиэт, кэпсээнньит, суруналыыс (Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ), «Көмүөл» кинигэ кыһатын тэрийээччитэ, бас билээччитэ, салайааччыта.

Томпо улууһун Кириэс Халдьаайытыттан төрүттээх. Сэтинньи 15 күнүгэр 1959 сыллаахха төрөөбүтэ.

Дьокуускай мээрийэтин "Киин куорат (хаһыат)" диэн сахалыы хаһыатын бас эрэдээктэринэн үлэлии сылдьыбыта. 

## Кинигэлэрэ
* «Американскай дэриэбинэ туhунан трагедия» (Дьокуускай, Көмүөл, 2012)
* «Сахалар. Дьылҕа-хаан ыйааҕынан» Борис Павлов. — Дьокуускай: Көмүөл, 2013. — 256 с. Национальнай бибилэтиэкэ кинигэ туһунан маннык суруйар: «Саха биллиилээх суруналыыһа Борис Иванович Павлов 90-с сылларга бэйэтэ туспа айар суоллаах ааптар быһыытынан ааҕааччыга биллибитэ. Кини бу кинигэтигэр саха чулуу дьонун дьылҕаларынан норуотун, көлүөнэтин инникигэ дьулуурун көрдөрүөн баҕарар. Кинигэ ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр ананар.»
Көмүөл (кинигэ кыһата)

**Көмүөл** — Дьокуускайга баар кинигэ кыһата. Бэйиэт, кэпсээнньит Борис Павлов бас билэр уонна салайар.

Көмүөл кинигэ кыһата 2000 сыллаахха бэс ыйыгар тэриллибитэ.
Тыва тыла

**Тыва тыла** (тыв. тыва дыл) диэн тывалар тыллара, түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Тылынан саҥараачылар ахсааннара барыллаан 283 тыһ. киһи.

## Фонология

## Сурук-бичик

### Латыын (1930-1943)

Буква Ɉ ɉ исключена из алфавита в 1931 году.

### Кирииллиссэ (1943 - билиҥҥи кэмэҕэ)

## Быһаарыылар
Сараһын

**Сараһын** диэн сахалар куһаҕан, тапсыбат киһилэрин үөхсэн ааттыыллар.

Орто үйэлэргэ сахалар, билигин Сирия сиригэр Кушанскай царствоны кытта тапсыбакка арахсыыларыгар бу сараһын диэн тыл үөскээбит. Мусульманнары кытта тапсыбатахтарын биллэрэр. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта тапсыбакка, сэриилэһэн араҕыстахтарына үөхсэр ааттары бэрсэллэр. Билигин нууччалар уонна украинецтар бэйэ-бэйэлэрин үөхсэн ааттаһа сылдьаллар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. - М.: Эксмо; Форум, 2007. - 960 с.
Амма олоҕо

**Амма олоҕо** - Амма улууһун хаһыата. Оптуорунньукка уонна бээтинсэҕэ  4000 ахсаанынан тахсар. 

1933 сыл муус устар 5 күнүттэн тахсар.
Бастакы эрэдээктэр-

E-mail: amga.gaseta@mail.ru

Аадырыһа: Саха өрөспүүбүлүкэтэ, Амма улууһа, Амма сэл., Ленин уул, 15
Башнефть

**Башнефть**— Уфа куоракка (Башкортостан) баар Арассыыйа хампаанньата.
Корпорация геологическай чинчийиилэринэн, нефть сырье атыытынан дьарыктанар. Алмааhы хостуур сyрyн оройуон — Арассыыйа. Штаб-кыбартыыралара Москуба куоракка уонна Уфа куоракка бааллар.

## Быһаарыылар
Хачыгыр (Эрилик Эристиин)

**Хачыгыр** — Эрилик Эристиин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха дьадаҥы ыалын ыар олоҕун көрдөрөр айымньыта.

### Айымньы ис хоһооно
Хачыгыр диэн уол оҕо дьонунаан Кыбыттар алааска олороллор. Кини Чооруос диэн бырааттаах. Ийэлээх аҕата быстар дьадаҥы ыаллар. Биир баар суох ынахтара «эбэ» ыарыыга ыалдьан өлөн, айахтарын ииттинэр кыахтара суох буолан кинилэр кумалааҥҥа ыал устун бараллар. Хачыгыр Бачыгыратар Баһылай диэн баайга түбэһэр. Бачыгыратар баай Хачыгыры сордуур-муҥнуур, түмүгэр кырбаан өлөрөр. Сэмэттэн-суҥхаттан куотунаары оҕо өлүгүн оҕус анныгар бырахтарар.

### Ырытыы
Саха дьадаҥы ыал оҕотун кыһалҕалаах олоҕун көрдөрөр. Баай баттабылын эт хаанынан билбит Хачыгыр эрэйдээх-муҥнаах олоҕо арылхайдык арыллар. Олох кэрэтин билбэккэ оҕо сааһыгар суорума суолламмыт Хачыгыр олоҕо ааҕааччыны уйадытар, толкуйдатар, билиҥҥи олоҕу кытта дьүөрэлээн көрүүгэ угуйар.
Чүөчээски (Суорун Омоллоон)

«Чүөчээски» — Суорун Омоллоон (Д. К. Сивцев) суруйбут айымньыта. 

### Айымньы кылгас ис хоһооно
Чүөчээски обургу уол. 

### Айымньы суолтата
Бу айымньы Саха сиригэр колхуостааһын саҕанааҕы кэмҥэ тыа сирин дьонун олоҕун ойуулаан көрдөрөр. Сүрүн биһирэмнээх образ — Чүөчээски. Кэпсээн сүрүн сюжетыгар Чүөчээски колхуос сылгытын уоран өлөрбүт аҕатын утары барара ойууланар. Саха оҕото былыргы сиэри-туому тутуһар буоллаҕына улахан дьону быһа эппэккэ, төрөппүт дьонун ытыктыы улаатар. Төһө да сахалыы сиэргэ-туомна иитиллибитин үрдүнэн, бу оҕо саҥа былаас көрүүтүн түргэнник ылыммыт буолан, төрөппүт аҕатын утары барар. Бу Чүөчээски төрөппүтү утары туруута ити кэмнээҕи оҕо быЬыытыгар-таһаатыгар улахан хорсун быһыы.
Оҕо куйуурдуу турара (П.А. Ойуунускай)

**Оҕо куйуурдуу турара** — П. А. Ойуунускай бэйэтин олоҕуттан суруйбут кэпсээнэ. Саха былыргы аас-туор олоҕун көрдөрөр айымньы.
Бу кэпсээнинэн киинэ уһуллубута.

### Айымньы кылгас ис хоһооно
Халамнаайы эбэ мууһугар кыра уол оҕо үөрэнээри, үтэ булаары куйуурдуу турар. Ол туран уол оҕо эбэтэ баайыттан бэрсэн кинини абырыырыгар көрдөһөр. Үөрэхтээх киһи буолан, үтүөнэн төлүөм диэн тылын биэрэр, кини инники өттүгэр хайаан да саҥа, үтүө олоҕу уһансан, норуотугар туһалаах киһи буоларыгар тылын биэрэр.
Марба (Күндэ)

**"Марба"** диэн Күндэ сурурйбут трагедия кэпсээнэ.

Алексей Андреевич Иванов - Күндэ саха литературатыгар кэпсээн жанра сайдыытыгар маҥнайгы акылааты уурсубута. Кини 1920 сыллаахха суруйталаабыт 4 кэпсээнэ: «Марба», «Доромоонноох», «Хаартыһыттар», «Иэдээннээх баҕа» оччотооҕу тыа дьадаҥытын олоҕун уустаан-ураннаан ойуулууллар. 

Суруйааччы саамай толору «Талыллыбыт айымньылара» 1960 сыллаахха тахсыбыттара. Кини хоһооннорун 1945 сыллаахха Ана­толий Ольхон, 1947 сыллаахха Владимир Державин нууччалыы тылбаастаан бэчээттэппиттэрэ.

## Айымньы кылгас ис хоһооно
Марба - 18 саастаах тулаайах хамначчыт кыыс. 

## Айымньы суолтата
Киһи олоҕун биир, арыт хас да быстах түгэнэ ойуччу ылан көрдөрүллэр, онно суруйааччы айымньы тематын, персонаж характерын толору арыйар.
Бэйэтэ эмтиэкэ (Суорун Омоллоон)

**«Бэйэтэ эмтиэкэ»** — Суорун Омоллоон 1935 сыллаахха бэйэни эмтэниинини сиилээн суруйбут көрдөөх кэпсээнэ.

## Суолтата
Үөрэҕэ суох Макаар оҕонньор алааһыттан, дьиэтиттэн хаһан да ырааппатах киһи. Олох уларыйыыта көстөр.

## Айымньы кылгас ис хоһооно
Тыа олохтооҕо Макаар оҕонньор кыыһын бэйэтэ билэринэн эмтиир, бэйэтин эмтэнэр. Ол да буоллар ыарыыта бэргээн луохтуурга көрдөрө барарга күһэллэр. Көрүдьүөс түгэннэри суруйааччы ойуулаан көрдөрөр.
От үрэххэ (Софрон Данилов)

**«От урэххэ»** — Софрон Данилов кэпсээнэ.

Сүрүн дьоруой Дмитрий Тытыгынаайап, учуутал, тыа сирин патриота.

### Кэпсээн сүрүн ис хоһооно
Бу кэпсээн иһигэр кэпсээн буолар (обрамление). Сурун дьоруой доҕоругар бэйэтин олоҕор буолбут уустук түгэни элбэх сыл ааспытын кэннэ сэһэргиир уонна «Кырдьыгы кистиир, сымыйаны этэр түгэн олоххо баар буолуон соп дуо?» — диэн ыйытар.
Куоратчыт (Алампа)

**«Куоратчыт»** — Анемподист Иванович Софронов 1924 сыллаахха былыргы саха ыалын туһунан суруйбут кэпсээнэ. Ыал аҕата Ыстапаан арыгы, хаарты курдук куһаҕан дьаллыктарга ылларан, киһи аатыттан тахсара кэпсэнэр. 

Уһун Ыстапаан уонна кини ойоҕо Даарыйа. 

## Айымньы кылгас ис хоьооно
Уһун Ыстапаан соҕотох кытарах бургунаһын куоракка киирэн атыылыырга турунар.
Аанчык (Суорун Омоллоон)

**Аанчык** — Саха народнай суруйааччыта Суорун Омоллоон кыыс оҕо ыар дьылҕатын туһунан кэпсээнэ.

### Айымньы ис хоһооно
Аанчык 16 саастаах эдэр кыыс. Ийэлээх аҕата кинини Мыычаар диэн 26 саастаах сиппит-хоппут уолга кэргэн биэрэллэр. Оччотооҕу олох хараҥа баламат быhыытынан, Мычаар ийэтин тылын быhа гыммакка ойоҕун кырбаан өлөрөн кэбиһэр. Бу быhыыта үйэ-саас тухары хара дьай буолан Мычаар кутун-сүрүн аймыыр.

### Айымньы суолтата
Өрөбөлүүссүйэ иннинэ саха кыыһа сааһа ситэ илигинэ дьоно ойох биэрэн суорума суоллууллар. Манна кыыс оҕо бырааба суоҕа, бэйэтин кыайан көмүскэммэтэ көстөр. Кэпсээн иһигэр кэпсээн ньыматынан суруллубут айымньы. Кэпсээҥҥэ Мыычаар кырдьан олорон, олоҕун эдэр киһиэхэ кэпсиир.
UTC+11

UTC+11 — олохтоох кэм:

* Аустралия (сороҕо)
* Микронезия Федерал Штаттара
* Папуа — Саҥа Гуинея
* Россия
** Магаданскай уобалас
** Сахалиин уобалаһа
** Саха сирэ* (сороҕо)
*** Абый улууһа
*** Аллайыаха улууһа
*** Үөһээ Халыма улууһа
*** Муома улууһа
*** Аллараа Халыма улууһа
*** Орто Халыма улууһа

## Сигэлэр

* UTC+11 сытар куораттар
Атласов Иван Паисьевич

**Атласов Иван Паисьевич** (25.06.1901 - ?) — геолог, геология-минералогия дуоктара. 

Дьокуускайга төрөөбүт, Камчаатканы "арыйбыт" аатырбыт Атласов сыдьаана дииллэр. Өрөбөлүүссүйэ кэмигэр бастаан Колчаакка сулууспалаабыт, онтон кыһылларга. 1925 сыллаахха Томскай университетын геология салаатыгар киирбит. Кэлин туох баар үлэтин Киин Сибиир хотугу уобаластарын чинчийиигэ анаабыт: Үөһээ Дьааҥы массивын, Өлүөнэ, Халыма, Дьааҥы, Инидигир өрүстэр алын тардыыларын, бу сирдэргэ кини сабаҕалааһынынан таас чох, көмүс, хорҕолдьун уонна благороднай тимирдэр хостонор сирдэрэ аһыллыбыта.

1932 с. Дьааҥы өрүс баһыгар көмүс көрдүү сылдьан Орулган сиһи (үрдүгэ 2389 м) чинчийбит уонна үгүс өттүн каартаҕа киллэрбит, х.к. 69 кыраадыһыттан 67° диэри, устатын быһаарбыт (500 км). Омолой үрэх хаҥас кытылыгар Орулганы кытта биир хайысхалаах Сиетиндэн сис (200 км) баарын бэлиэтээбит.

## Үлэлэрэ

Атласов И.П. Орулганский хребет // Геология, геоморфология, полезные ископаемые. Труды Арктич. ин-та,- 1938, т. 99.

Атласов И.П., Головачев Ф.А., Первунинский В.А. Геологическое строение и полезные ископаемые правобережной части бассейна р. Собопол // Труды НИИГА,- 1952, т. 42.

Атласов И.П. Новые данные по геологии и полезным ископаемым хребта Орулган и Приленской платообразной равнины // Труды НИИГА,- 1954, т. 43.

Атласов И.П. Геологическое строение северной части Верхоянского хребта // Геология Советской Арктики. Тр. НИИГА.- Т. 81, М.: Гос. Науч.-тех. изд-во по геологии и охране недр СССР, 1957,- С. 424-460.
Адьырҕа

**Адьырҕа** (, ) диэн 1987 сыл бэс ыйын 12-гэр тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Бу киинэни Дьон Мактыырдан устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Ардалт Бэрсэнэгэр толорбут.

Кэлин Адьырҕа 2 (1990), Таһырах адьырҕаны утары (2004), Таһырахтар адьырҕаны утары: Кутурҕан (2007), Адьырҕалар (2010), Адьырҕа (2018) диэн салгыыр киинэлэр тахсыбыттара.
Адьырҕа 2

**Адьырҕа 2** (, ) диэн 1990 сыллаахха тахсыбыт эмэрикээн билимнээх ыра, охсуһуулаах, абааһылаах киинэ. Адьырҕа салҕыыта буолар. Бу киинэни Истиибэн Оппус устубут, Дьим Туомас уонна Дьон Туомас ини-биилэр суруйбуттар. Сүрүн оруолу Дэнни Лүөбэр толорбут.
Бэрыслав

**Бэрыслав** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 720 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Билимнээх ыра

**Билимнээх ыра (БЫ)** — сурулга, киинэҕэ уонна ускуустуба атын көрүҥнэригэр баар ыра биир арааһа. Билимнээх ыра билим өттүттэн быһаарыллыан сөптөөх түгэннэри хабар. Манна чопчу, айылҕа уонна киһи билимнэрэ киирсиэхтэрин сөп. Билимнээх ыра өйтөн булуллубут арыйыылары, атын өйдүүн алтыһыыны, буолуон сөптөөх кэлэр кэми уонна устуоруйа атыннык барбыт суолун ойуулуур.
Kompüter

Компьютер: элэктроникая вычистилиэнийе машина.
Операциялыр системэтэ, процессор

---Computer---

* 1938:  the first machine considered computer is invented on Germany.
*1941: the first "real" computer is inventes on Europe. This event marks the start of the first generation of computers
*1943: computers work with valves.
*1951: the first useful computer is invented on USA.
*1955: Starts the second generation of computer, with  invention of operating systems on 1956.
*1957: "DOS" is invented.
*1958: Release of the first operating sistem.
*1961: End of computers with valves.
*1966: Foundation of Microsoft
*1969: ARPANET is created
*1971: Creation of the first processor
*1981: Release of MS-DOS
*1985: Windows 1.0
*1987: Windows 2.0
*1987: Release of PowerPoint for Mac.
*1990: Windows 3.x
*1993: Windows NT
*1995: Windows 95
*1998: Windows 98
*2000: Windows 2000
*2000: Windows Me
*2001: Windows XP
*2003: Windows Server 2003
*2007: Windows Vista
*2008: Windows Server 2008
*2009: Windows 7
*2012: Windows Server 2012
*2012: Windows 8
*2013: Windows 8.1
*2015: Windows 10
*2016: Windows Server 2016
*2018: Windows Server 2019
Биирдэм пикиэт

**Биирдэм пикиэт** () — утарсыы көрүҥэ, соҕотох киһи дьон сылдьар сиригэр былакааттаах турар. Хаампат, хаһыытаабат.

Арассыыйа сокуонунан соҕотох киһи пикиэтииригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта турар сирин сөпсөһүннэрбэт, эрдэттэн сэрэппэт. Биирдэм пикиэттэр ыккардыларыгар төһө эрэ арыттаах буолуохтаах. Ол арытын кыра кээмэйэ субъект сокуонугар суруллар, ол эрээри 50 миэтэрэттэн ордуга суох буолуохтаах (ол аата субъект сокуонугар пикиэттээччилэр ардылара, холобур, 60 миэтэрэттэн кыра буолуо суохтаах диэн суруйар бырааба суох). Биир кэмҥэ, майгынныыр луоһуннаах турар пикиэттээчилэри суут бэйэтин быһаарытынан көмүөл пикиэт курдук көрүөн сөп. Ол түгэҥҥэ пикиэттээччилэр административнай миэрэҕэ тардыллыахтарын сөп..

## Быһаарыылар

## Эбии көр
* Көмүөл пикиэт
* Миитин
Чиряев Николай Константинович

**Чиряев Николай Константинович** (1958-2018) - Дьокуускай куораттааҕы национальнай гимназия дириэктэрэ, философия билимин кандидата, СӨ Үөрэҕириитин туйгуна, “Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо пуондатын стипендиата, “Барҕарыы” Национальнай пуонда лауреата, “Во славу и пользу республики” пуонда лауреата, СӨ Үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
Николай Константинович Чиряев бэс ыйын 10 күнүгэр 1958 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата аатырбыт педагог, Ороһутааҕы норуот педагогикатын түмэлин төрүттээччи, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Арассыыйа айар куттаах педагогикактын Академиятын академига, Саха сирин норуодунай педагогикатын Ассоциациятын бастакы бэрэсидьиэнэ К.С. Чиряев. 

Николай Константинович Чиряев ыарахан ыарыыттан 60 сааһыгар 2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Конгрегация (католицизм)

**Конгрегация** (  — түмсүү) католиктарга биир устаабынан олорор манастыырдар түмсүүлэрэ; Сороҕор манаах уордьанын синонимын курдук туттуллар. Сороҕор епископ эбэтэр папа бигэргэппит манаахтарга майгынныыр түмсүүлэри ааттыыллар, уратылара диэн андаҕардарын судургутук биэрэллэр.

## Быһаарыылар
Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията

**Дьокуускай куорат Саха национальнай гимназията**  (, кылгатан МОБУ  ЯГНГ)

Аадырыһа: 677000 г. Якутск, Поярков уул., 16, эл. аадырыстара:	ygng@yaguo.ru, aiyykyhata@yaguo.ru	
Дириэктэр төлөпүөнэ: 444110	

Өр сылларга дириэктэринэн Чиряев Николай Константинович үлэлээбитэ.
Кармелиттар

thumb|right|Кармелиттэр уордьаннарын дьаралыга
**Кармелиттар** — Кармель хайаҕа төрүттэммит католиктар икки манаах уордьаннарын уонна биир конгрегацияларын уопсай ааттара. 

## Тэриллиилэрэ

* Пресвятой Дева бырааттарын Кармель хайатааҕы уордьана () — кармелиттэр сүрүн салаалара. 2014 с. 2030 манаахтааҕа (онтон 1316 аҕабыыт) 29 дойдуга 382 манастыырдааҕа.
* Пресвятой Дева атах сыгынньах бырааттарын Кармель хайатааҕы уордьана () — XVI үйэҕэ сүрүн салааттан арахсыбыт уордьан.  2015 с. уордьаҥҥа  4021 манаах (онтон 2900 аҕабыыт), 632 манастыыр баара.
* Пресвятой Дева кармелит-бырааттарын конгрегацията () — Ииндийэҕэ баар сиро-малбаар обряды тутуһар конгрегация, 2485 манаах (онтон 1793 аҕабыыт), 374 манастыырдаах (2014).

Кармелиттар таҥастара — капюшоннаах хараҥа хоҥор ряса.

Уордьан манаах дьахтар салаалаах.

## Устуоруйата

Уордьаны XII үйэ ортотугар кириэстээх бохуттар кэмигэр Арҕаа Европаттан Палестинаҕа кэлэн Кармель хайаҕа Илия дьүүктэтин аттыгар олохсуйбут манаахтар тэрийбиттэр.

## Быһаарыылар
Манаах уордьана

**[[Манаах]] уордьана** () — католиктарга уонна сорох протестааннарга анал андаҕар (обет) биэрбит манаахтар түмсүүлэрэ.

Манаах конгрегацияларыгар, уордьантан уратыта диэн, судургу андаҕар биэрэллэр.
Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук

**Хотугулуу Арҕаа федеральнай уокурук** () диэн Арассыыйа аҕыстан биир федеральнай уокуруга. Арассыыйа Европейскай өттүн хоту өттүгэр сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 13,616,057 (83.5% куораттарга олороллор). Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Александр Дмитриевич Беглов

## Национальнай састааба
Федеральнай уокурук национальнай састааба (кэнники икки биэрэпис түмүгэр олоҕуран):
 

## Федерация субъектара
Уокурукка үс экономика регионнара киирэллэр, ол курдук хоту, хотугулуу арҕаа уонна Калининград, онно 11 федеральнай субъектар киирэллэр.:

## Бэрэсидьиэн бастайааннай бэрэстэбиитэллэрэ
#Черкесов Виктор (2000 сыл ыам ыйын 18 – 2003 сыл кулун тутар 11)
#Валентина Матвиенко (2003 сыл кулун тутар 12 – 2003 алтынньы 15)
#Илья Клебанов (2003 сэтинньи 1 –  2011 балаҕан ыйын 6)
# Николай Винниченко (2011 балаҕан ыйын 6 - 2014 кулун тутар 11)
#Владимир Булавин (2014 кулун тутар 11 - 2016 от ыйын 28)
# Николай Цуканов (2016 от ыйын 28 - 2017 ахсынньы 25)
# Александр Беглов (2017 ахсынньы 25 - Билиҥҥигэ дылы)

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — С. 72—73 — 384 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3)
Уһук Илин федеральнай уокурук

**Уһук Илин федеральнай уокуруга** () диэн ордук киэҥ, ол гынан нэһилиэнньэтин ахсаана ордук кыра Арассыыйа федеральнай уокуруга буолар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 6,293,129 (74.8% куораттарга олороллор). Федеральнай уокурук Арассыыйа илин өттүгэр сытар.

## Устуоруйата
Уһук Илин федеральнай уокуруга 2000 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Владимир Путин ыйааҕынан тэриллибитэ. Билиҥҥи бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн Юрий Трутнев үлэлии сылдьар.

## Нэһилиэнньэтэ
### Федеральнай субъектар

### Национальнай састааба
2010 сыллаахха ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн федеральнай уокурук маннык булар::
Уопсайа — 6 293 129 чел.
# Нууччалар — 4 964 107 (78,88 %)
# Сахалар — 469 897 (7,47 %)
# Украиннар — 154 954 (2,46 %)
# Кэриэйдэр — 56 973 (0,91 %)
# Татаардар — 40 003 (0,64 %)
# Эбэҥкилэр — 27 030 (0,43 %)
# Белоруустар — 24 502 (0,39 %)
# Эбээннэр (ламуты) — 22 172 (0,35 %)
# Узбектар — 19 561 (0,31 %)
# Эрмээннэр — 19 157 (0,30 %)
# Азербайдьаннар — 16 150 (0,26 %)
# Чукчалар — 15 396 (0,24 %)
# Нанайдар — 11 784 (0,19 %)
# Буряттар — 10 942 (0,17 %)
# Киргизтэр — 9562 (0,15 %)
# Кытайдар — 8788 (0,14 %)
# Мордва — 8618 (0,14 %)
# Ниэмэстэр — 8141 (0,13 %)
# Тадьиктар — 7891 (0,13 %)
# Кэрээктэр — 7723 (0,12 %)
# Чуваштар — 7402 (0,12 %)
# Башкирдар — 6784 (0,11 %)
# Молдаваннар — 6683 (0,11 %)
# Казахтар — 4687 (0,07 %)
# Дьэбириэйдэр — 4626 (0,07 %)
# Нивхи — 4544 (0,07 %)
# Ительменнар — 3092 (0,05 %)
# Марийдар — 2771 (0,04 %)
# Ульчи — 2700 (0,04 %)
# *Омуктарын ыйбатах дьон* — 295 359 (4,69 %)

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — С. 72—73 — 384 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3)
Саха сылгыта

Саха сылгыта - сахалар иитэн үөскэппит ураты сылгы боруодалара.

Саха сиригэр сылгыны алта тыһыынча сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр дьиэтиппиттэр.

Өлүөнэ орто салаатыгар бастакыннан үктэммит хаһаахтар тыллабырдарыгар сурулларынан сахалар сүнньүнэн сылгыннан иитиллэн олорор омук эбит. 
Күн Дьөһөгөй оҕото. Бравина Р.И., Алексеева С.Г.,Степанов Н. П. - Дьокуускай:Бичик, 2011.
ЙЦУКЕН

**"Йцукен"** диэн сүрүн раскладка нууча тыла анаан кылаабыйатуураҕа. 

## ЙЦУКЕН

### PC

### Typewriter

## ЙІУКЕН (революция иннинээҕи)

## Атын тыллара

### Белоруус

### Украин

### Татар
Нууччалаах буукубалара уонна эбииликтэрэ символлара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата  (уҥа ) уонна баттаһыҥҥа буукабата. Ити раскладка сөптөөх эмиэ туркмен уонна калмык иһин тыллара.

### Башкир

### Казах (Кириллица)

### Кыргыз
Кыргыз буукубалара набордаагын тэҥҥэ ыгыынан уонна тутуунан клавиашата  (уҥа ) уонна баттааһыҥҥа буукубата. 

### Саха

### Узбек (Кириллица)

### Азербайдьаан (Кириллица)

### Таджик

## Монгол (ФЦУЖЭН)
Монголлоох раскладката акылаат саҥарт "ЙЦУКЕН" раскладката.
Чааппара

**Чааппара** — көҕөн арааһа. Дьүһүнэ бороҥ, баттаҕа кугастыҥы, чанчыктарынан күөх өҥнөөх, үрүҥ моойьоруктаах, кэтэҕэр уһун сиэллээх.

## Быһаарыылар
Чааркаан

**Чааркаан** — түүлээххэ, кыра булка мэҥиэ ууруллан иитиллэр булт сэбэ. Талахтан оҥоһуллар. Чаастара: чаачар, кирис, балтыһах, элбэрээк, тыҥкырай уонна чааркаан тыла.

## Быһаарыылар
Чаачаан

**Чаачаан** — таба такымыгар үөскүүр үрүҥ үөн (сүһүөҕүн сиир).

## Быһаарыылар
Чаачар

**Чаачар** — ох саа, айа, чааркаан уо.д.а. булт сэбин тэбэр сүрүн чааһа, сиһэ.

## Быһаарыылар
Чабырҕай

**Чабырҕай** — бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс ыккардынааҕыта, сорох кыылларга (холобур, сылгыга) хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын ыккардыгар диэри.

## Быһаарыылар
Чабырҕах

**Чабырҕах** — лабыгыраччы түргэнник эбэтэр ырыа аҥаардаах толоруллар саха тылынан уус-уран айымньытын биир ураты көрүҥэ. Ис хоһооно үгэргээһин, элэк, таайтаран этии, оонньуу аҥаардаах буолар.

## Быһаарыылар
Чабыы

**Чабыы** - бастакы хаар түспүтүн кэннэ буолар тоҥоруу.

Эбии көр
* Чаҥыс

## Быһаарыылар
Чаҕар

**Чаҕар** — дьиэҕэ илии-атах үлэһит, хамначчыт.

## Быһаарыылар
Старостин Егор Гаврильевич

**Старостин Егор Гаврильевич - Байаҕантай** (26.09.154-28.07.2018) — теплофизик, геокриолог учуонай, техническэй билим дуоктара, Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын үнүстүүтүн дириэктэрэ, бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1954 с. балаҕан ыйын 26 күнүгэр Томпо улууһун Саһыл нэһилиэгэр Кэскил сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.

1971 сыллаахха Кириэс Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха СГУ физмат факультетын бүтэрбитэ. Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын билим-чинчийэр институтугар 1977 сылтан 1991 сылга диэри үлэлээбитэ, улахан хотоннор уонна кыһыҥҥы теплицалар ирбэт тоҥҥо чиҥник туралларын кыһалҕатын чинчийбитэ, хотугу табаһыттар аныгы дьиэлэрин оҥорор чинчийэр үлэҕэ кыттыбыта. 1991 сыллаахтан Хоту дойду физикаҕа-техникаҕа кыһалҕаларын институтугар тепломассобен процесстарын салаатын билим үлэһитэ. 2009 сыллаахха дуоктарга диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтэ: "Фазовое равновесие воды в горных породах при отрицательных температурах").

### Үлэтэ
Е.Г. Старостин – теплофизика, геокриология исписэлииһэ, ирбэт тоҥҥо эниэргийэни харыстыыр ньыматыктары (технологиялары) уонна инженернэй тутуулары бырайыактыырга үлэлээбитэ. Сиик буорга уонна тутуу матырыйаалларыгар хоту тыйыс усулуобуйатыгар дьайыытын чинчийэр саҥа ньымалары түөрүйэ өттүнэн бигэргэппитэ уонна айбыта. Элбэх дисперснай матырыйааллар туруктарын чинчийбитэ: тоҥ буордар, эгэлгэ тутуу матрыйааллара. Кини чинчийиилэрэ ирбэт тоҥҥо инженернэй тутуулары уонна дьиэлэри тутарга туһаныллыбыттара. 

СО РАН уонна РФФИ билим-чинчийэр элбэх бырайыактарын көҕүлээччитэ уонна салайааччыта этэ, . Он являлся инициатором и руководителем научно-исследовательских проектов СО РАН, РФФИ, тутар матырыйааллары уонна конструкциялары сэртипикээттиир «Теплофизика» тургутар лаборатория үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта.

Е.Г. Старостин салалтатынан Дьокуускай куорат олорор уонна уопсастыбаннай дьиэлэрин теплотехникаҕа туруктара чинчиллибитэ. Бу чинчийии түмүгэр 1970-1990 сс. тутуллубут дьиэлэргэ сылааһы улахан сүтэрии баара биллибитэ, ол төрүөтэ быһаарыллыбыта, сылааһы сүтэриини аччатар сүбэлэр бэриллибиттэрэ. Чинчийии түмүгэ «Дьиэҕэ сылааһы харайар тутуу территориятааҕы нуормаларын» суруйууга олох буолбута, бу нуормалар ааптарын биирдэстэрэ Е.Г. Старостин этэ.

### Айар үлэтэ
80-с сыллар бүтүүлэриттэн хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, хомуурунньуктарга тахсар буолбуттара. "Эн биһикки өйдөһүөх" (2009), "Эн биһикки көрсүбэтэхпит ыраатта" (2014) хоһоон кинигэлэрин таһаарбыта.

2011 сыллаахтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

2018 сыл от ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. От ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга көмүллүбүтэ.

## Наҕараадалара

СО РАН үтүөлээх бэтэрээнэ, «Изобретатель СССР» бэлиэ, «Гражданскай килбиэн» ураты бэлиэтэ, «380 лет Якутия с Россией» үбүлүөйдээх бэлиэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын Бөрөсүүдьүмүн Бочуоттаах Грамотата, Инновационнай бэлиитикэҕэ уонна билимҥэ СӨ Судаарыстабаннай кэмитиэтин Бочуоттаах Грамотата, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун Гумилев Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ. 

## Быһаарыылар
Чаккы

**Чаккы** — ынах сүөһү тириититтэн эбэтэр саарыттан тигиллибит этэрбэс.

## Быһаарыылар
Чаҕылҕан (айылҕа көстүүтэ)

**Чаҕылҕан** — этиҥ этиэн иннинэ халлааҥҥа олус кылгас кэмҥэ сурааһын курдук буолан көстөр уот чаҕыла, күлүмэ.

## Быһаарыылар
Чай талах

**[[Чай]] [[талах]]** (, ) — туундараҕа үүнэр талах.

## Быһаарыылар
Чакыр таас

**Чакыр таас** — сүүрүк охсуутугар уһуга, кырыыта суох буола мүлүрүйбүт, бытархай өрүс тааһа.

## Быһаарыылар
Чалах былыт

**Чалах былыт** () чараастык хаттыгастаммыт былыт.

## Быһаарыылар
Чалкы

**Чалкы** — харах халтаһатыгар тахсар быдьырхай.

## Быһаарыылар
Чандала

**Чандала** — сири хаһан баран, ол үрдүнэн туруоруллубут түннүгэ суох, үөһэннэн үөлэстээх ураһа.

## Быһаарыылар
Чанчык

**Чанчык** — киһи хараҕын уонна кулгааҕын ыккарда, чэчэгэй эбэтэр онно үүнэр баттах.

## Быһаарыылар
Чаҥкы

**Чаҥкы** () — хаба хаата.  Тас дьардьама, көмүскэнэр уонна тирэҕирэр аналлаах.  

## Быһаарыылар
Чаҥыс

**Чаҥыс** — күһүн чараас хаар түһэн баран, өр тымныйан турар кэмэ.

Эбии көр
* Чабыы

## Быһаарыылар
Гола Прыстань

**Гола Прыстань** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 14 479 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Чарай

**Чарай** эбэтэр **кэҕэй** — кыыл үөскэҕин хаата.

## Быһаарыылар
Биики Сонун

**Биики Сонун** (, ) — аан дойдутааҕы информационнай агентство сонуннары тарҕатар аһаҕас интэриниэт-таһаарыы, хамнаһа суох баҕа өттүнэн суруйар дьон үлэлииллэр.  Биики Сонун ньыматыга (технологията) уонна сүрүн тулааһыннара Бикимиэдьийэ Пуондатын (Биики Сонуну өйүүр тэрилтэ) атын таһаарыыларыгар майгынныыр. Биики Сонун тутулуга уонна кытыга суох сыһыаны өрө тутар. Ханнык да дойдуну, сири ойуччу тутан сырдаппат, аан дойду да сонуннара, олохтоох да сонуннар тэҥҥэ бэриллэллэр.

## Быһаарыылар
Чардаат (ойбон)

**Чардаат** — улахан ойбон, мухҥалыырга туһаныллар эбэтэр өрүстэн, күөлтэн муус ылбыт кэннэ хаалар. Муҥхаҕа тахсыы уонна түһүү чардааттары араараллар: биирэ муҥханы түһэрэргэ, иккиһэ — таһаарарга аналлаахтар.

## Эбии көр
* Чардаат (киһи уҥуоҕа)
Чардаат (киһи уҥуоҕа)

**Чардаат** эбэтэр **чардаат уҥуох** — былыргы саха эргиирэ: ампаарын сарайыгар сылгы төбөтө оҥоһуллубут үүт күрүөннэн эргитиилээх киһи уҥуоҕа. Ардыгар сэргэлээх буолар.

## Эбии көр
* Чардаат (ойбон)

## Быһаарыылар
Чардырҕай

**Чардырҕай** — кыра чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар. Бу уустан Саха сиригэр соҕотох көстөр.

## Эбии маны көр
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар

## Быһаарыылар
Чахыла

**Чахыла** () — харах ис баттааһына үрдүүр ыарыыта.

## Быһаарыылар
Чаччаа

**Чаччаа** — кыра-кыра лэппиэскэ курдук гына хатарыллыбыт үрүмэ.

## Быһаарыылар
Чаччыына

**Чаччыына** () — Арассыыйа импиэрийэтигэр Саха уобалаһыгар нэһилиэк кинээһин көмөлөһөөччүтэ, быыбарынан талыллар этэ.

## Быһаарыылар
Чыыбыс

**Чыыбыс** эбэтэр **чиибис** — Чыыбыстар уустарыгар киирэр сииктээх сирдэргэ олохсуйар дьоҕус көтөр. Саха Сиригэр 1980-с сыллартан киэҥник олохсуйар буолла.

Көхсүн түүтэ кытарымтыйар толбонноох от күөҕэ, төбөтө, моонньо көҕөрүмтүйэн көстөр хара өҥнөөх, кынатын аннынан маҕаннаах, төбөтүгэр уһун сохсоҕор көҕүллээх.

## Быһаарыылар
Чукчалар

**Чукочалар** (чук.ԓыгъоравэтԓьат (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи/дьон») эбэтэр чаучы (табалаах)) диэн омук олорор Чукотка тумул арыыгар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Олох үөскээһинэ

**Олох үөскээһинэ** - тыыммат айылҕаттан тыынар тыыннаах үөскээһинэ.

Аныгы билим көрүүтүнэн Сиргэ олох 4,1—3,8 млрд сыл ынараа өттүгэр үөскээбит 

## Олох үөскээһинин туһунан санаа сайдыыта
Сиргэ олох хайдах үөскээбитин туһунан хас да түөрүйэ баар:

* Креационизм
* Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ
* Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ
* Панспермия
* Олох куруук баарын туһунан түөрүйэ (Стационарнай турук түөрүйэтэ).

## Олох бэйэтэ үөскээһинин түөрүйэтэ
Былыргы Кытайга, Вавилоҥҥа, Былыргы Егиипэккэ маннык санааны тутуһаллара. Былыргы Греция бөдөҥ бөлөһүөгэ Аристотель этэринэн, эттик кыра сорҕолоро ханнык эрэ көҕү илдьэ сылдьаллар эбит. Ол көх табыгастаах усулуобуйаҕа олоҕу бэйэтэ үөскэтэр кыахтаах диир эбит. Бу санаа XVII-XVIII үйэлэргэ харамайдары, кинилэр куоппаһырыыларын сиһилии үөрэтии түмүгэр улахан охсууну ылбыта. 

## Биохимия эволюциятын түөрүйэтэ
1924 с. биохимик А.И. Опарин, 1929 с. учуонай Дж. Холдейн углерод холбоһуктарын уһун кэмҥэ буолбут эволюцияларын түмүгэр олох үөскээбит буолуон сөп диэн сабаҕалааһыны бэчээттээбиттэрэ. Опарин этэринэн органика эттиктэрэ аммиактан, метантан, водородтан уонна ууттан үөскээбиттэр.

## Быһаарыылар
Чоҕочу

**Чоҕочу** — быары кыра соҕус ньолбуһах гына бысталаан баран итир сыатыгар суулаан уокка саллан эбэтэр хобордооххо ууга дуу, арыыга дуу буһаран сиэниллэр.

## Быһаарыылар
Чомой

**Чомой** - кыраабыл эбэтэр атырдьах угун уһугун диэки олордуллар ачаахтыы салаа.

## Быһаарыылар
Чолобуут

**Чолобуут** () — Арассыыйа импиэрийэтигэр суукка түһэриллэр көрдөһүү эбэтэр үҥсүү сурук.

## Быһаарыылар
Чоҥку

**Чоҥку** — таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. Таба иитээччилэр үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сииллэр.

## Быһаарыылар
Чоҥолох

**Чоҥолох** — мастан хаһан оҥоһуллар кыра оҥхоҕор иһит.

## Быһаарыылар
Чоокура

**Чоокура** — суон умнастаах, төбөтүгэр үөһэ диэки субуруһан үүнэр кыһыллыҥы күөх өҥнөөх үгүс куоластаах, төрдүттэн үүнэр уһун кэтит сэбирдэхтээх сүөһү сиир ото.

## Быһаарыылар
Олооһун

**Олооһун** - Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар).

## Быһаарыылар
Өксүөн

**Өксүөн** - тыаллаах-куустаах хаар быластаах (сүнньүнэн күһүҥҥү) ардах, күһүҥҥү хаар-самыыр.

## Быһаарыылар
Сойулуор

**Сойулуор** - күһүн хаар түһэ илигинэ сир адыгыраччы тоҥон хаамарга куһаҕан буолуута.

## Быһаарыылар
Электрокардиография

**Электрокардиогра́фия** — сүрэх үлэлиир кэмигэр үөскүүр электрическэй дьайыылары чинчийэр уонна суруйар мэдиссиинэ ньымата. Кардиология чинчийиилэриттэн ордук судургулара, чэпчэки сыаналаахтара, киһиэхэ хоромньуну аҕалбаттара. 

Электрокардиография түмүгэ - электрокардиограмма - лиэнтэ эбэтэр лиис.

* Тылбаасчыт: Харытыанап Олоксоондор Ондоруой уола
* Иккис аата: Харитон
Хапсыыр

**Хапсыыр** — саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. *Хара хапсыыр* — саас хаар ууллубутун кэнниттэн халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта.

## Быһаарыылар
Уон ыйыы-кэрдии (иудаизм, христианство)

**Уон ыйыы-кэрдии** () - иудаизмҥа, кэлин христианствоҕа таҥара биэрбит уон сокуона.

Бу уон ыйыыны-кэрдиини таҥара хайдах былыргы иудейдарга биэрбитэ Биэс кинигэҕэ уонна Библияҕа маннык суруллар: Бороруок Майыһыай Синаай хайаҕа тахсыбыт, хайа уотунан умайбыт, ыыс-быдаан буруо буолбут, этиҥ эппит, чаҕылҕан чаҕылыйбыт, бы тыаһы-кууһу куоһаран таҥара Майыһыайга туһаайан тыл эппит уонна икки суорба тааска 10 ыйыыны-кэрдиини суруйан биэрбит. 40 хонон баран Майыһыай хайаттан түспүтэ дьэбириэйдэр таҥараларын умнан көмүс оҕус тула үҥүкүүлүү сылдьаллар эбит, онтон кыыһырыан Майыһыай таастарын хампы бырахпыт. Дьэбириэйдэр буруйдарын билиммиттэрин кэннэ таҥара Майыһыайга икки саҥа тааһы суорарыгар эппит уонна хос суруйаары аҕалтарбыт.

1. Мин эн таҥараҥ буолабын; атын таҥараҥ суох буоллун.

2. Халлааҥҥа, сиргэ, ууга бааллары ойуулаан кумир оҥостума. Кинилэргэ үҥүмэ, өҥө оҥорума, тоҕо диэтэххэ, мин - эн тойонуҥ буолабын, дьон миигин утарбыт буруйдарын оҕолоруттан үс уонна түөрт көлүөнэ тухары иэстэһэр, оттон миигин таптыыр уонна ыйыыбын-кэрдиибин толорор дьоҥҥо тыһыынча ууска тиийэр үтүөнү оҥорор эн таҥараҥ буолабын.

3. Тойонуҥ, Таҥараҥ аатын мэнээк саҥарыма, тоҕо диэтэххэ тойон кини аатын таах саҥарар киһини буруйдуоҕа.

4. Субуота күнү умнума, бэлиэтээ. Алта күн үлэлээ, сэттис күн Тойон Таҥараҕар анаа: бэйэҥ да, уолуҥ да, кыыһыҥ да, кулуттарыҥ да, сүөһүҥ да, ыалдьытыҥ да үлэлээбэтиннэр. Тоҕо диэтэххэ Тойон Таҥара алта күн иһигэр аан дойдуну оҥорбута, сэттис күнүгэр сынньаммыта уонна субуотаны ытык күнүнэн биллэрбитэ.

5. Аҕаҕын уонна ийэҕин ытыктаа, оччоҕо Тойон таҥара биэрэр күннэрэ уһуохтара.

6. Өлөрүмэ.

7. Содурдаама.

8. Уорума.

9. Чугас киһигэр сымыйа андаҕары биэримэ.

10. Чугас киһиҥ дьиэтин баҕарыма; чугас киһиҥ ойоҕун да, кулутун да, оҕуһун да, өсүөлүн да, тугун да баҕарыма.
Быытта

**Быытта** — бөдөҥ көтөрдөр арыый кыра көрүҥнэрэ: быытта куоҕас, быытта куба.

## Быһаарыылар
Ньырдьаайы

**Ньырдьаайы** (, , ) — эриэн дьүһүннээх, икки чанчыгар муос курдук кугас түүлээх, кутуруга суох кус.

Нууччалыыта  Поганка большая (чомга)  эбэтэр Поганка черношейная (ушастая) Podiceps nigricollis (colymbus caspicus) буолуон сөп.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Туотаайы
Обот түү

**Обот түү** — кус кутуругун төрдүгэр сыа былчархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү.

## Быһаарыылар
Абстракционизм

**Абстракционизм** ( — тугу эрэ туохтан эрэ араарыы) — живопись уонна скульптура көрүҥэ, ускуустуба дьиҥнээҕи ойуулууруттан батынар хайысхата. Эгэлгэ өҥү уонна геометрия формаларын туһаныы түмүгэр көрөөччүгэ эгэлгэ ассоциация үөскүөхтээх.
Абстракционизм сүрүн бэрэстэбиитэллэринэн В. В. Кандинскай (1866—1944) уонна П. Пикассо (1881—1973) билиниллэллэр.

## Эбии көр
* Абстрактнай экспрессионизм

## Быһаарыылар
Авангардизм

**Авангардизм** () — ускуустубаҕа эспэримиэнниир, соруйан ураты ньыманы туһанан ойуулуур хайысха. XX үйэҕэ үөскээбитэ. Живопись авангард хайысхатыгар фовизм, кубизм, футуруизм, экспрессионизм, сюрреализм, акционизм, поп-арт, концептуализм киирэллэр.

## Эбии көр
* Абстрактнай экспрессионизм

## Быһаарыылар
Анды балык

**Анды балык** — туут уонна уомул булкаастарыттан үөскээбит, сэдэхтик көстөр өрүс балыга. Тууччахха майгынныыр, киһи саҕа усталаах, тумса анды тумсугар майгынныыр.

## Быһаарыылар
Барча

**Барча** — буһаран баран хатарыллыбыт бытархай балык. Кумах барча — мэлиллибит барча.

## Быһаарыылар
Былахы балык

**Былахы балык** — олус хаптаҕай эттээх байҕал бултанар балыга.

## Быһаарыылар
Көлүөс балык

**Көлүөс балык** — Саха сирин хотугу улуустарын күөллэригэр үөскүүр кыһыл балык.

## Быһаарыылар
Таампы

**Таампы** — хатырыктанан, иһэ ылыллан баран бүтүннүү хатарыллыбыт өрүс балыга.

## Быһаарыылар
Хайыы

**Хайыы** — балык уонна сорох сыыллааччылар ууга тыынар уорганнара.
Баайтаһын

**Баайтаһын** (эбэтэр **байтаһын**) — сайын устата көҥүл сылдьыбыт, төрөөбөтөх (биэ, таба тыһыта, ынах). Эмис буолар. Соруйан, туттаары, уойдун диэн буоһаппатах сүөһүлэрин этэллэр. *Кытарах* — оҕус саппакка буос буолбатах ынах.
Бакаайы

**Бакаайы** — сылгыны кэлин атаҕыттан тартаран моонньугар аҕалан баайыы. Холобур, биэни ыырга тэппэтин диэн туттуллар.

## Быһаарыылар
Боппорук

**Боппорук** — ындыы быата. Ындыыны үрдүнэн быраҕан, ат өрөҕөтүнэн эргитэн, хамсаабат гына ыга тардан баайаллар.

## Быһаарыылар
Буулур

thumb|right
**Буулур** — түүтүн төрдө уонна хос түүтэ туртайан, оттон түүтүн төбө диэкитэ кытарымтыйан көстөр дьүһүн, сылгыга сыһаннаах.

## Быһаарыылар
Кирис им

**Кирис им** — сылгы кулгааҕын быһан бэлиэтиир ньыма. Сылгы иитиитинэн дьарыктанар омуктарга үгэс быһыытынан баар.

Үүт им — кулгааҕы үүттээн бэлиэтиир ньыма. Холорук им — кулгаах кырыытын ойо быһан бэлиэтээһин.

## Быһаарыылар
Көҕөччөр

thumb|right
**Көҕөччөр** — күөхтүҥү бороҥ. Үксүн сылгыны ойуулурга тутталлар.

## Быһаарыылар
Кырыаччы

**Кырыаччы** — аты кырыатыыр (түүтүн кыратын ыраастыыр) тутаахтаах тимир тараах.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Иһэх
Сиэл

**Сиэл** — сылгы саалыттан (моонньуттан, арҕаһыттан) намылыйан түһэр уһун кыл түүтэ.

Кыл — сылгы сиэлин эбэтэр кутуругун соҕотох түүтэ, баттаҕа. Сампай — сылгы кутуругун тас диэкки кылгас кыла.
Орто Бүлүү улууһа

**Орто Бүлүү улууһа** — Саха уобалаһыгар уонна Саха АССР-га баар буола сылдьыбыт Хампаҕа кииннээх улуус. Билигин нэһилиэктэрэ аныгы Бүлүү, Үөһээ Бүлүү уонна Кэбээйи улуустарын иһигэр киирсэллэр.

Ф. Г. Сафронов Бүлүү сүнньүгэр 1770 сылтан улуустар тэриллибиттэрэ диэн быһаарар. Орто Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Сунтаар улуустара тэриллибиттэрэ диир.

Орто Бүлүү улууһугар 1808 сыллаахха 12 нэһилиэк киирэрэ. Онтон 1858 сыллаахха 13 нэһилиэк буолбута: 4 Тоҕус нэһилиэгэ, Лүүчүн, Куокуй, Кэбээйи, Дьөккөн, Мукучу, Тыайа, Кырыкый, Кыргыдай, Өргүөт нэһилиэктэрэ. Улуус киинэ Хампаҕа этэ, туора урдустар быраабалара () онно баара.

Улуус бастакы салайааччыта (ол саҕана маамыктаах судьуйа диэн ааттанар) Максим Гоголев диэн киһи олорбут. Бу киһи Хаҥаласка 1682 сыллаахха хам баттаммыт бастаанньа кыттыылааҕа Лэҥкэ Боотур уола. Лэҥкэ Боотур Бүлүү Дьөккөнүн сиригэр биэс саастаах уолун сүгэн илдьэ кэлэн олохсуйбут. Ол аата, В. А. Кондаков ааҕарынан 1677 сыллаахха төрөөбүт буолан тахсар. Эмиэ кини этэринэн, 1710—1740 сыллардаахха улууһу (эбэтэр улуус буола илик буоллаҕына Орто Бүлүү буолаһын) салайа сылдьыбыт курдук. Үһүйээн этэринэн аҕыс уон сааһын ааһан иһэн өлбүт. Кини уола Ылдьаа Гоголев Дьөккөн нэһилиэгин кинээһэ диэн кэпсэнэр эбит. Ылдьаа 1776—1777 сс. докумуоннарга 70 эр киһилээх 23 олохтоох ыалы бас билэр диэн суруллар.

Үһүйээннэргэ этиллэринэн, Махсыым Гоголев кэнниттэн Орто Бүлүүнү саҥа маамыктаах судьуйа — Дыл судьуйа (судьуйата) — салайбыт. Бу кэннэ 40-50 сыл тухары кимнээх салайбыттара биллибэт.

1803—1832 сылларга Орто Бүлүү кулубатынан 1757 с.т. Александр Жирков-Элемтин хас да болдьоххо талыллан олорбут. Бу үһүйээҥҥэ ахтыллар Дагдаҕар Боотур кыыһын уола Быракаан үрэҕэр олорбут Элэмтэ Боотур сыдьаана буолуон сөп.

1926 сыллааҕы биэрэпискэ улууска киирэр нэһилиэктэр:
# Баппаҕаайы
# Бөкчөҥө (сэлиэнньэтэ Бөтүҥ)
# Бороҕон
# Дьөппөн
# Кэбээйи
# Куокуй
# 1 Лүүчүн
# 2 Лүүчүн
# Уотту? (Оттунский)
# Өргүөт
# Тыайа
# 1 Тоҕус
# 3 Тоҕус
# 2 Чочу
# Элэмтэ
# Мукучу

## Эбии көр
* Арыылаах нэһилиэгэ
* Хампа

## Быһаарыылар
Боруу

**Боруу**, эбэтэр **Боруу от** (, ) — тымырдаах үүнээйилэргэ киирэр, сииктээх сиргэ үүнэр кэбирэх көҥдөй умнастаах от ууһа. Аныгы флораҕа туспа турарын иһин сороҕор туспа отделга (тиипкэ) киллэрэллэр **Боруутуҥулар** (, ).

Ылаҕан, хонуу боруута, арбаанай боруу, хаас боруута, хара боруу.
Бэдэр түүтэ от

мини|Бэдэр түүтэ от

**Бэдэр түүтэ от**  (, , , , , ) - элбэх сыллаах от. Кулинарияҕа уонна эмтээх от быһыытынан киэҥник туттуллар.
Быалык

**Быалык** — ходуһаҕа атын отторго эриллэн үүнэр силиһэ суох от.

## Быһаарыылар
Идьики

**Идьики** — сардаага  майгынныыр, тааска үүнэр киһи сиир ото

## Быһаарыылар
Бэттиэмэ от

**Бэттиэмэ от** эбэтэр көннөрү **Бэттиэмэ** - тураҥ кырыстаах алаастарга үүнэр төбөтө харааран көстөр, кытаанах умнастаах сүөһү сиир туораахтаах ото

## Быһаарыылар
Дабыдал от

**Дабыдал от** — дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. Халба дабыдала — өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото

## Быһаарыылар
Бэрдьигэс от

**Бэрдьигэс от** () — ходуһаҕа үүнэр сүөһүгэ иҥэмтэлээх туораахтаах от

## Быһаарыылар
Бурут

**Бурут** — абааһы тайаҕар майгынныыр ууга, бадарааҥҥа үүнэр сүлүһүннээх от. Ынах сүөһү сиэтэҕинэ өлөр

## Быһаарыылар
Ача

**Ача** — бурдук соломотугар майгынныыр, уһун аҕыйах сэбирдэхтээх, бөҕө силистээх кытаанах от

## Быһаарыылар
Каховка

**Каховка** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 36 599 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Дьэрэкээн от

**Дьэрэкээн от** — үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилээх элбэх сыллаах от

## Быһаарыылар
Кулуһун от

**Кулуһун от** эбэтэр көннөрү **Кулуһун** - күөл кытыытыгар үүнэр лабаата суох көнө дылыгырас от

## Быһаарыылар
Николай Алексеевич Лугинов

Саха Республикатын народнай суруйааччыта **Николай Алексеевич Лугинов** 1948 с. атырдьах ыйын 14 күнүгэр Кэбээйи улууһугар төрөөбүтэ.

1972 с. СГУ физико-математическай факультетын бутэрэн, Хаҥалас улууһугар, Хатаска орто оскуола учууталынан, ЫБСЛКС обкомугар инструкторынан, Нам улууһугар типография директорынан үлэлээбитэ. Москваҕа Үрдүкү литературнай куурустары бүтэрбитэ. Билигин П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей директорынан, СРдуховноска академиятын вице-президенинэн, СР президенин сэбиэтин чилиэнинэн, Россия суруйааччыларын союһун бырабылыанньатын хос бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.

1974 с. бэчээттэнэр. Бастакы кинигэтэ "Кэпсээннэр" 1976 с. тахсыбыта. Элбэх сэһэн, роман кинигэлэр ааптара. Театрга ситиһиилээхтик турбут пьесалардаах. Кини кинигэлэрэ нууччалыы, сорох Европа тылларыгар тылбаастаммыттара. "Алжир — культуралар быһа охсуһууларыгар" аан дойдутааҕы, Казахстан "Алаш", Россия "Улахан литературнай"бириэмийэлэрин лауреата, СР искусствотын үтүөлээх деятелэ.

Кини прозатын улахан ситиһиитинэн "Таас Тумус" сэһэннэрэ уонна үс кинигэлээх "Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан" романа буолар. Суруйааччы быһыытынан айымньылара философскай хабааннаахтар, ураты сахалыы колориттаахтар.

Суруйааччы союһугар ылар коллегия бэрэссэдээтэлин быһыытынан элбэх литературнай ыччаты үүннэрдэ. Россияҕа тылын-өhүн ылыннарар биир дьоһуннаах киһибит. Кини кэлин сылларга олус наадалаах классиктары нууччалыы тылбаастааһын боппуруостарын туруорсар.

Н. Лугинов 1979 с. ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ. Аан дойдутааҕы тюркскай академия дьиҥнээх чилиэнэ.

Норуоттар доҕордоһууларыгар, литература сайдыытыгар үтүөлэрин иһин Монголия "Найрамдал" уордьанынан, "Россиялыын бииргэ—370", "Гражданскай килбиэн" знактарынан наҕараадаламмыта.https://www.s-vfu.ru/upload/iblock/bcb/bcbe17fd8cf725709e7c3e681394ae3b.jpg
Аабыт

**Аабыт** — таба тириитин субатын кыһыйарга анаммыт тэрил, төгүрүк тимир

## Быһаарыылар
Ойбон

**Ойбон** - кыһын уу баһарга, сүөһү уулатарга, балыктыырга аналлаах өрүс, күөл мууһугар оҥоһуллар хайаҕас. 

Аанньа - туу ойбоно. Аанньа туута - устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу

## Быһаарыылар
Маатта (үрэх)

**Маатта** - Сиинэ салаата, Горнай улууһунан ааһар үрэх. Бу үрэх үрдүгэр Горнай улууһун киинэ Бэрдьигэстээх турар.

## Эбии көр
* Матта (үрэх)
* Матта (нэһилиэк)
Хас биирдии улуус киэн туттар дьонноох.

-Чурапчы - Павел Пинигин,Дмитрий Коркин,Николай Ноев-Аянитов,Николай Кычкин,Егор Борисов
-Мэнэ Ханалас-Лэкиэс,уонна..уооой билбэт эбиппин ди..Аркадий Новиков?))
-Таатта-суруйааччылар (кулаковскай,ойуунускай,алампа итд)
-Амма-Егор Неустроев-Тулуйхан,В.Ноев
-Томпо-В.Штыров,Виктор Лебедев
-Нам-Николай Дьяконов,Полина Протодьяконова
-Горнай-Герман Контоев,Кристина Тимофеева,Софрон,Семен Даниловтар,Августина Филиппова
-Булуу-Егоровтар(еркен),Мэхээлэ Барыыьап (кэц),Аскалон Павлов,Байбал,Баьылай Еремеев
-Ньурба-Георгий Балакшин
-Сунтаар-Александр Иванов (олимпийский чемпион),Уххан,Домисольки,Кыыл Уола,Ангелина Файрушина
-Уус-Алдан-Иван Белолюбский
уонна билбэт эбиппин)) билэргитин бэт былдьаспакка5ыт эрэ суруйун))
Игнатьев Виктор Георгиевич

**Игнатьев Виктор Георгиевич** - мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Доллу нэһилиэгин Ытык киһитэ. Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, №2 Республиканскай балыыһа научнай консультана, "Victory Cliniс" медицинскай киин генеральнай директора, "Компас здоровья", "МЕДоВИК" сурунааллар кылаабынай редактора.

Виктор Георгиевич Игнатьев Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү сэлиэнньэтигэр от ыйын 10 күнүгэр 1957 сыллааха төрөөбүт. 1974 сыллаахха Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1975-1977 сылларага Советскай Армия кэккэтигэр сулууспатын кэнниттэн Дьокуускайдаагы государственнай университет медицинскай лечебнай факультетыгар киирэн үөрэнэр уонна быраас идэтин ылан уерэгин 1985 сыл бутэрэр. Интернатуратын хирургия өттүнэн барбыт. Ол кэннэ Республиканскай клиническай балыыһа проктологическай, хирургическай отделенияларга хирурунан үлэлээбит. 1991 сыллаахха клиническай ординатураны бутэрбит, Республиканскай клиническай балыыһа суһал көмө хирургическай отделениятын салайбыт. 2001 сылтан 2004 сылга диэри Республиканскай суһал көмө киинигэр кылаабынай быраас солбуйааччытынан улэлээбит. 1993 сыллааха профессор Э. В. Луцевич салайааччылаах "Энтеральная детоксикация в комплексном лечении острой клинической непроходимости" диэн темага Н. А. Семашко аатынан ММСИ диссертационнай сэбиэтигэр медицинскай наука кандидатын диссертисациятын көмүскээбит. Онтон 1999 сыллаахха "Травмы живота мирного времени. Диагностика и хирургическая тактика" тиэмэнэн медицинскай наука докторын диссертациятын көмүскээн 2002 сылга профессор ученай званиетын ылбыт. Медицинскай институтка 1993 сылтан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ  Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет уопсай хирургия, травматология, ортопедия уонна катастрофа медицинатын кафедратын салайааччыта.

Виктор Георгиевич Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет медицинскай институтун учуонай уонна диссертационнай сэбиэтин чилиэнэ. Уопсайа 125 научнай үлэ ааптара. Быһаччы кини салайыытынан 2 докторскай уонна 5 кандидатскай диссертация көмүскэммиттэрэ.
Легантьева Татьяна Геннадьевна

**Татьяна Геннадьевна Легантьева** (04.06.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, киинэ уонна тыйаатыр артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл бэс ыйын 4 күнүгэр Ленскэй куоракка күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар үлэҕэ киирбитэ. 

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:**

* Настаа – С.Омоллоон «Ороһуоспа киэһэ», 
* Таня Монастырева – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», 
* Бөртө – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 
* Туллук – И.Гоголев «Дыгын Дархан», 
* Музлук – Ч.Айтматов «Хаарыан хампа күөх кытылым», 
* эдэр ийэ - Л.Иванова-Гримм «Үрүҥ күн сырдыга…», 
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал», 
* Куруунньа - А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай», 
* Альма - И.Бергман «Альберти циркэтэ», 
* Мэндэк - П.Ламутскай «Сир иччитэ», 
* Маарыйа - Н.Неустроев «Тиэтэйбит», 
* актриса – В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат», 
* Алтынай Тимирканова - Н.Лугинов «Максим», 
* учуутал Кэтэриинэ - Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп», 
* Мара-Маара - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара», 
* Ааныс - П.Ойуунускай «Ыраахтааҕы ыйааҕа», уо.д.а.

**Нуучча тыйаатырыгар оруола:** Күннэй – В.Федоров «Апостол государев».

**Омук киинэтигэр оруоллара:** аборигенка – «Сердце медведицы», режиссер Арво Ико.

**Саха киинэтигэр оруоллара:** «Ыаллыылар», режиссер Л.Васильева, «Кэскил», «Август», «Детсат» айар бөлөх, «Тыал баарын тухары», режиссер С.Потапов, «Атын олох», «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев, «Киһи үөйбэтэх өттүттэн», режиссер А.Новиков, «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер Р.Дорофеев, «Сарыал», режиссер С.Старкова, «Уроборос» кылгас кээмэйдээх киинэ, режиссер А.Забелин, «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай уо.д.а.

## Сигэлэр
* Татьяна Легантьева Саха тыйаатырын ситим-сиригэр
Попов Прокопий Владиславович

19.05.1966с.төрөөбүт.52саастаах.Сунтарга сэниэлээх 10 оҕолоох ыалга 8оҕоннон төрөөбүт.Сунтаар орто оскуолатыгар бастакы номердаахха үөрэммитэ.Туйгуннук үөрэнэн 1983с.бүтэрэн Владивостокка мед.институтка киирэн үөрэммитэ.Үөрэҕин бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар кэлэн үлэтин сагалаабыта.Билигин да үлэлии сылдьар. Дьон бары убаастабылын ылбыт үчүгэй быраас.Кэргэннээх икки оҕолоох.Уола эмиэ аҕатын курдук бырааска үөрэнэр.Биир сиэннэммитэ быйыл.Кэргэнэ эмиэ балыыһаҕа үлэлиир.Старшай мед.сестра.
Семен Андреевич Попов

**Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат** (23.02.1944) — поэт, прозаик, переводчик, суруналыыс, СП Дьокуускай уонна РФ чилиэнэ.