open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авксентьева Сардаана Владимировна

**Сардаана Владимировна Авксентьева** (02.07.1970) – Дьокуускай куорат баһылыга, Арассыыйа политига, түмсүү уонна судаарыстыба үлэһитэ.

Сардаана Владимировна Авксентьева Саха сиригэр Чурапчы улууһугар от ыйын 2 күнүгэр 1970 сыллаахха төрөөбүтэ. Историяны уонна юриспруденцияны тэҥинэн үөрэтэр хайысхалаах Саха судаарыстыбаннай университетыгар «История учуутала» идэҕэ үөрэнэн 1993 сыллаахха бүтэрбитэ. 1998 сыллаахха судаарыстыбаннай сулууспа Дальневосточнай академиятын «Судаарыстыбанан салайыы» салаатын бүтэрбитэ..

## Олоҕун олуктара
Маҥнайгы үлэтин Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ Өктөөп оройуоннай кэмитиэтигэр саҕалаабыта..

1993-1996 сылларга эдэр ыччат, спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура дьыалаларыгар Дьокуускайдааҕы дьаһалта тэрилтэтигэр специалиһинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха эдэр ыччат, туризм, Саха сиринээҕи спорт, эт-хаан сайдыытын, физическэй култуура Республика норуотун хаһаайыстыбатын тустаах салаатын үрдүкү учреждениетыгар сүрүн специалиһинэн, начальнигынан үлэлииргэ көспүтэ. 1998 сылтан саҕалаан 2000 сылга диэри «Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэ хампаанньаҕа каадарабай түмсүү начальнигынан үлэлээбитэ. 

2000 сылга Сардаана Владимировна Арассыыйа Судаарыстыбаннай Думатын депутатын Виталий Николаевич Басыгысов көмөлөһөөччүтүнэн ылыллыбыта. 2004-2007 сылларга ОАО «Туймаада Даймонд» компанияҕа генеральнай директор солбуйааччытынан, онтон 2007-2012 сылларга Дьокуускай куорат баһылыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 2012 сылга Дьокуускайдааҕы аэропорт «Аэроторгсервис» оҥорон таһаарар коммерческай комплекс директора буолбута..

2018 сыллаахха балаҕан ыйыгар Дьокуускай куорат баһылыгын талыы быыбарыгар элбэх куолаһы ылан кыайбыта. Сардаана Владимировна хайа даҕаны партийнай түмсүүгэ киирбэт. Быыбарга «Единай Россия» партия претендентын (31,70%), 39,98% куолаһы ылан кыайыылаах тахсыбыта..

Баһылык үлэтин саҕалаан бастакы ыйдарга Сардаана Владимировна судаарыстыба бюджетын харчытын сиэбит сыаналаах джип массыыналары атыыга туруорбута, уулуссаларга олбуору көрөр, ыраастыыр үлэһиттэри баар оҥорбута, суолу оҥоруу мөлтөх үлэни туппатаҕа уо.д.а.
Билигин Дьокуускай куорат баһылыгынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.

## Быһаарыылар

## Эбии маны аах
## Сигэлэр
* Ты больше не девочка, ты мэр. Как Сардана Авксентьева победила на выборах в Якутске «Единую Россию» — и стала самым популярным мэром страны. // Meduza. 30 января 2019.
Петров Степан Дмитриевич

мини|Петров Степан Дмитривиевич
Петров Степан Дмитриевич Саха Республикатын культуратын  отличнига, Күѳрдэм нэhилиэгин бочуоттаах гражданина, үлэ бэтэрээнэ, нэhилиэк депутата, энтузиаст, общественник.

## Наҕараадалара:
–                   юбилейная медаль «20 лет Победы ВОВ»

–                   ударник Коммунистического труда

–                   ветеран сельского хозяйства Якутии

–                   памятная медаль «Дети войны»

–                   памятная медаль «100-летие Великой Октябрьской социалистической революции»

–                   юбилейная медаль «Артист Кердемского народного театра»,

–                   знак «За вклад в развитие физическлй культуры и спорта» (МО Жемконский 2-й наслег)

–                   почетный знак «За вклад в развитие народного-художественного творества РС (Я)»

–                   «Лучшая мужская роль» 105 летие Григорьева, с. (Улахан Аан 2015 с)

–                   «Лучшая мужская роль» 105-летию Ходулова Д.Ф. Фестиваль смотр Народных театров РС(Я)

–                   Приз за лучший фильм- «Золотой Георгий», приз международной ассоциации кинокритиков (Фипрессии)

–                   Диплом Федерации киноклубов России по результатам рейтингового голосования — 40-й ММКФ (Москва., 2018)

–                   Приз «Лучший режиссер» на 1-м кинофестивале «Хрустальный источник», (Ессентуки., 2018)

–                   Специальный приз «За художественный вклад на 42-м Монреальском Международном кинофестивале» (Канада., 2018)

–                   Гран-при Байкальского международного кинофестиваля «человек природа» имени В.Г. Распутина (Иркутск., 2018)

–                   Гран-при «мирового Азиатского кинофестиваля» Лос -Анджелес

–                   Главный приз кинофестиваля «Imagina Native» (Канада.,2018)

–                   II место Фестиваль российского кино «Спутник над Польшей» (Варшава., ноябрь., 2018)

## Кини туhунан:
Петров Степан Дмитриевич 1945 сыллаахха Бүлүү оройуонун Кирово сэлиэнньэтигэр тѳрѳѳбутэ. 1974 сыллаахтан Ханалас оройуонун Күѳрдэм нэhилиэгэр олорор.

Степан Дмитриевич «Ɵктѳѳп 50 сыла» сопхуоска суоппарынан, мастерской сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.  Кэргэнинээн Полина Захаровналыын бииргэ ыал буолан 39 сыл олордулар, о5олордоохтор, сиэннэрдээхтэр.

1976 сылтан Күѳрдэмнээ5и Л.Я. Гермогенова аатынан  норуот театрыгар умсугуйан үлэлиир. Республиканскай, улуснай кѳрүүлэргэ, норуот самодеятельнаhыгар, фестивальарга кыттыыны ылбыта.

2016-2017 с.с.  Республиканскай, улуснай  норуот театрын кѳрүүлэригэр «Лучшая мужская роль», «За верность театру» номинация кыайыыла5а.

1995 с «Куоратчыт», 1997с «Буор Кут» киинэлэргэ, 2016 с «Тойон кыыл» сүрүн оруолугар оонньообута.

2018с 40-с Москва5а буолбут Аан дойдутаа5ы кинофестивалга ынырыллыбыта.

Нэhилиэк главатыттан элбэх махтал сурук, почетнай грамота туппута.
Софья Петровна Сидорова

**Софья Петровна** — Саха Сирин общественнай деятелэ, 1938-1946 сылларга Саха АССР верховной совет президиумын салайааччыта, саха дьахталларын хамсааьынын торуттээччитэ.

## Наҕараадалара
1913-1917 гг. – Дьокуускайдааҕы кыыс гимназиятын начаальнай кылаас уорэнээччитэ;

1917-1923 гг. – Рылова-Лестникова фирмаҕа туулээҕи ырастааhынна, сайыныгар ыал дьиэтигэр комолоьооччунэн улэлээбитэ;

1923-1924 гг. – инструктор окружного женотдела при Якутском Губбюро ВКП (б);

Август 1924-1928 гг. – студентка Коммунистического университета трудящихся Востока им. И. В. Сталина;

1928-1929 гг. – заведующая отделом работниц и крестьянок Якутского обкома ВКП (б);

1929-1931 гг. – заведующая культурно-пропагандистским отделом Булунского окружного комитета ВКП (б);

1931 г. – заведующая комиссией по улучшению труда и быта женщин при ЯЦИК;

1932-1934 гг. – секретарь Президиума Якутского областного совета профсоюзов;

1934-1937 гг. – заместитель заведующего орготделом ЯЦИК;

1937-1938 гг. – заместитель председателя ЯЦИК, слушатель Высших курсов советского строительства при ВЦИК (Москва);

1938-1946 гг. – председатель Президиума Верховного Совета ЯАССР;

## Олоҕуттан
Софья Петровна Сидорова 7 августка 1904 сыллаахха Дьокуускай куоракка торообутэ.
Дунаев Александр Григорьевич

**Дунаев Александр Григорьевич** — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, тыа литературнай тумсуулэрин уонна айар үлэҕэ холонор ааптардарын кытта үлэҕэ хамыыьыйа бэрэстээтэлэ, Хамаҕатта нэһилиэгин баһылыга.

1953 с. Хамаҕатта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Александр Дунаев "Эйэ, дьол туһугар", "Хамаҕатта - мин дойдум", "Суруйда комус куорсун", "Иккиэн ыллыыбыт", "Кун сиригэр уол о5о тороон","Уу уонна тиит" уо.д.а поэтическай хомуурунньуктар, ырыанньыктар ааптардара.

Александр Григорьевич Нам педагогическай училищетын бутэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта. Кэлин Хабаровскайдаагы государственнай педагогическай институт художественнай-графическай отделениетын бутэрбитэ. Хама5атта орто оскуолатын дириэктэринэн, торообут нэьилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, ороспуублукэтээ5и норуот Айар дьиэтин фольклорга отделын сэбиэдиссэйинэн, Ил Тумэн Государственнай Мунньа5ын хонтуруоллуур кэмитиэтин сурун специалиьынан улэлээбитэ.

Билигин Хама5атта нэьилиэгин баьылыгынан талыллан, нэьилиэнньэни араас уопсастыбаннай үлэҕэ-хамнаска сатаан ко5улуур,тэриэйэр,олохтоохторго оруу субэ-ама буоларынан ытыктанар салайааччынан биллэр. «Эҥсиэли» хаьыат общественнай корреспондена.
Атласов Александр Павлович

**Атласов Александр Павлович** (05.06.1965) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай мунньаҕын (Ил Түмэн) тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ,Народнай Депутат  

10.2005-09.2013 сылларга - Нам улууһун Бастакы Хомустаах Нэһилиэгин баһылыга. 

09.2013-04.2018 сылларга - Нам улууһун баһылыга. 

03.2018-09.2023 сылларга - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ. 

09.2023 сыллаахтан  - күн бүгүҥҥээҥҥи диэри:  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай мунньаҕын (Ил Түмэн)тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ  сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, Народнай Депутат.  
 
## Олоҕун олуктара
* 1965 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр Нам улууһун 1 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбут
* 1982 с. – «Намский» совхоз үүнээйи ууннэриитин сыаҕар үлэлээбит. 
* 1984-1985 сс. - Советскай армияҕа сулууспалаабыт.
* 1986 с. -  «Намский»  совхозка ЖКХа үлэһитинэн үлэлээбит.
* 1987-1992 сс. - Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтыгар уерэммит.
* 1992-1995 сс. - «Нам» учебно-производственнай хаһаайыстыба үлэһитэ.
* 1995-1998 сс. - Нам улууһун тыа хаһаайыстыбатын салалтатын, сир оҥоруутугар сүрүн специалиһынан улэлээбит.
* 1998-1999 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна соҕотуопка министерствотын сүрүн специалиһа.
* 1999-2005 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын министерствотын үүнээйи үүннэрии салалтатын начальнигын солбуйаачыта.
* 2005-2013 сс. - Нам улууһун 1 Хомустаах нэьилиэгин баһылыгынан талыллыбыта.
* 2013 с. - Нам улууһун муниципальнай районун баһылыгынан талыллыбыта. 
* 2018 c. - Кулун тутар 24-с күнүгэр  Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна продовольстввеннай политика министрын эбээһэнэһин толорооччутунан ананар.
* 2018 c. - Муус устар 25-с күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын уонна продовольстввеннай политика министерынан ананар.
* 2023 с. - Балаҕан ыйын 26-с күнүттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Аграрнай политика уонна сэлиэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыта.

## Ытык ааттара

* Саха республикатын народнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.  
* Саха сирин культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ. 
* Нам улууһун ытык олохтооҕо. 

## Быһаарыылар
Почетные граждане, известные люди улуса http://http://old.sakha.gov.ru/node/9593 

## Ылыллыбыт сирэ
* http://iltumen.ru/content/ministrom-selskogo-khozyaistva-yakutii-utverzhden-aleksandr-atlasov 
* https://primamedia.ru/person/3493/atlasov-aleksandr-pavlovich.html
Ефремова Лидия Ефремовна

**Лидия Ефремовна Ефремова-Маркова** (02.01.1939-03.01.2017) — ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, РСФСР үтүөлээх бырааһа.

Тохсунньу 2 күнүгэр 1939 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр Марковтар дьиэ кэргэннэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Ийэтэ - Анастасия Николаевна Слепцова-Маркова, а5ата - Марков Ефрем Николаевич, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. Наахара олохтооҕун, агроном идэлээх, Ефремов Василий Семеновичтыын ус о5оломмуттар.

* 1947-1953 сс. Таба5а сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
* 1957 с. Майя орто оскуолатын бутэрбитэ.
* 1961-1966 сс. Дьокуускайга СГУ медицинскай факультетыгар үөрэммитэ.
* 1966-1970 сс. Наахаратаа5ы участковай балыыһатыгар кылаабынай быраас.
* 1970-1974 сс. Амма улууьун Соморсун нэһилиэгэр кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ.
* 1977-2005 сс.  Наахаратаа5ы участковай балыыһатыгар кылаабынай быраас.

## Наҕараадалара:

* Наахара нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
* ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна- 1980 с.
* РСФСР үтүөлээх бырааһа- 1985 с.
* Үлэ бэтэрээнэ- 1989 с.
* 1970-1989 сс. социальнай күрэхтэһии кыайыылааҕа.
* Мэҥэ Хаҥалас бочуоттаах олохтооҕо- 1999 с.
Хетфилд, Джеймс Алан

**Джеймс Алан Хетфилд** () диэн АХШ музыканта — ырыаһыт, гитарист уонна Металлыка () төрүттээччитэ.
Күрдьүгэс сиидэтэ

** Күрдьүгэс сиидэтэ ** ().

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кытархай хоҥор, кытархай араҕас, даллаҕар, орто кээмэйдээх, кэтитэ 11 см тиийэр, эминньэхтиҥи долгуннаах. Сииктээх кэмҥэ салыҥнаах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ сэлээппэтинии ѳҥнѳѳх эбэтэр от күѳхтүҥү араҕас. Киэҥ муннуктардаах хайаҕастардаах туруупкалардаах.
Хайа туттахха этэ саhархай, онто салгыҥҥа тэтэрэр эбэтэр халлаан күѳҕэ ѳҥнѳнѳр.
Атаҕа бѳкүнүк, кылгас, алларанан синньигэс, ѳҥѳ кытархай араҕас.

## Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хойукка  диэри.

## Yүнэр сирэ
Бэс ойуурга суол кытыытынан, намыhах сииктээх соҕус сиргэ үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.

## Аска туттуу
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Этэ кытаанах, эрэhиинэни маарынныыр. Сибиэhэйдии эбэтэр маринуйдаан баран сииллэр.

Маарыннаhар сүлүhүннээх тэллэйэ суох. Арай аhыы амтаннаах сиэммэт курас тэллэйи (перечный гриб) кытта бутуйуохха сѳп. Курас тэллэй амтана биэрэстээх курдук аhыы буолар.

## Быһаарыылар
Торообут тыл кууьэ

Биьиги сахабыт тыла олус баай, дирин историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иьиллэр тыл. Тылбыт суппэтин, симэлийбэтин туьугар, кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утуо сиэргэ – майгыга угуйан, торообут тылбытын ыьыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.

Саха тылбытын уьуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоьуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар ,торообут тылынан конуллук санара уорэммит о5о атын омук тылын тургэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыьыылаах буолар.

Оттон сахалыы тылы билбэт саха о5олорун кордоххо, куннээ5инэн толкуйдаах, уьуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, о5о кыра эрдэ5иттэн торообут тылынан иитиллэр эйгэтин кэнэтэн хайаан да ойтон суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэннэ о5о этэр санаатын сааьылана, тыл баайын эгэлгэтин туьана, толкуйдуур дьо5урун сайыннара уорэнэрин ситиьэллэр.

10-11 кылаастарга саха тылын уорэппэппит тумугэр, учуутал ба5арбата5ын да иьин, ити этэр ирдэбиллэригэр соп дииригэр тиийэр. Оччо5о торообут тылбыт суолтата намтаан, иьэрин кордорор.

Ити курдук кыра тугэннэртэн са5алаан иитиллибит ийэ тылбыт суогэйин-сумэтин инэрэн, киьилии киьини иитэргэ олук уурарга кыьаллыа5ын. Торообут тыл уорэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.

Торообут тыл - саха киьитин оло5ор, инники кэскилигэр  тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таьаарар оркон ойо, духовнаьа, торут обугэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.

Саргылаах сахабыт тыла сайда уунэ туруохтун!
Садаҕа

**Садаҕа** - сахалар киһи өллөҕүнэ тииммэт-түгэммэт дьоҥҥо түҥэтэр астара. Манна сүөһүнү толук тутталлара. 

Садаҕа баай уонна сэниэ киһи дьоҥҥо тиһэх көмөтө, көдьүүһэ курдук ааҕыллара. Садаҕа этин биири да ордорбокко дьадаҥыларга барыларыгар тиксэрэллэрэ. Онуох туттуллубут сүөһү уҥуоҕун үлтүрүппэккэ, алдьаппакка мүһэлииллэрэ. Бу үгэс дьон бэйэ-бэйэтигэр көмөлөсүһэр үтүө майгыта киһини тиһэх суолга атаарыыга кытта көстөрүн туоһулуур

## Эбии көр
* Көҥсү
* Түлэһи
* Хоолдьуга

## Быһаарыылар
Көҥсү

**Көҥсү** - сахалар киһи өллөҕүнэ аһыыр астара. Көҥсүгэ чараас алаадьы, буспут эт, араас утах уонна өлбүт киһи сөбүлүүр аһын астыыллар. 

Арыгы, итирдэр утахтар муҥутуур аҕыйах буолаллар. Ким да кими да сыҥалаан аһаппат. 

Көҥсү аһын сирэр-талар, сыымайдыыр табыллыбат. Мээнэ тоҕор, кыылы-сүөлү аһатар аньыы. Онон көҥсүнү сөп эрэ буолар гына бэлэмнииллэр. 

Бу аһылыкка дьон тотоору буолбакка, өлбүтү кэриэстии, кини туһунан үтүө санааны үллэстэ, этэ кэлэр

## Эбии көр
* Садаҕа
* Түлэһи
* Хоолдьуга

## Быһаарыылар
Аhыыкай

**Аhыыкай** () 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кыhыл хоҥор, 3-11 см кэтиттээх, бастаан хаптаҕайдыҥы томтоҕор, кэлин боруоҥка курдук, ортотугар уhуктаах чорбохтоох, салыҥа суох, солко курдук сымнаҕас.
Сэлээппэтин алын ѳҥѳ сырдык кытархай араҕас, кытархай хоҥор таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ бороҥнуну, салгыҥҥа сотору буолан баран кытархай хоҥор ѳҥнѳнѳр. Симэhинэ үрүҥ, ап-аhыы.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнүү буолан баран арыый сырдык, бѳкүнүк, бастаан бүтэр, кэлин ортото кѳҥдѳйдѳнѳр.
Споратын ѳҥѳ тэтэркэй маҥан.

## Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хоукка диэри кѳстѳр, кыра тоҥорууга кыhаммат.

## Yүнэр сирэ
Бэс ойууру, ордук бэс ньирээйитин сѳбүлүүр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар элбэх. Кураан сайын атын тэллэй кыайан үүммэтэх да дьылыгар баар буолар. Соччо чиэрбэлэммэт.

## Аска туттуу
Yгэс курдук тууhууллар. Тууhуох иннинэ оргутар ордук, инньэ гымматахха аhыы амтана сүппэт. Сорохтор маринуйдууллар. Маринуйдаммыт аhыыкай бэйэтэ туспа хатан, аhыы амтаннаах, сииргэ бэрт буолар.
Атын маарыннаhар, сиэммэт тэллэйэ суох.

## Быһаарыылар
Саһылчай

**Саhылчай** ()

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кыратыгар бүүрүктээх кытыылаах, томтоҕор, онтон лэппиэскэ курдук хаптаҕай, ситтэҕинэ боруоҥка курдук аллара чѳҥѳрүйэн түhэр. Кытыыта элбэх ахсааннаах эминньэхтэрдээх, сымыыт уоhаҕын курдук ѳҥнѳѳх.
Сэлээппэтин алын ѳҥѳ хас да салаалаах, атах устун аллара ыраахха диэри субуруйан туьэр, сэлээппэ үрдүн курдук ѳҥнѳѳх синньигэс таҥалайдардаах.
Хайа туттахха иhэ сырдык араҕас. Этэ чиҥ, тардыалалаатахха уунаҥныыр, хаhан да чиэрбэлэммэт. Мүѳттээх дыргыл сыттаах.
Атаҕын аллараа ѳттѳ синньигэс, үѳhээнэн улам соноон тахсар, араҕас ѳҥнѳѳх, иhэ бүтэй. 

## Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан күhүн хойукка диэри кѳстѳр.

## Yүнэр сирэ
Мутукчалаах, сэбирдэхтэрдээх уонна булкаастаах ойуур. Сүнньүнэн Саха сирин соҕуруу, киин оройуоннарыгар үүнэр.

## Химическэй састааба
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр саhылчай сиэнэр чааhыгар 3,27% белоктаах, 0,72% арыылаах, 1,02% минеральнай веществолардаах.

Споратын ѳҥѳ сырдык араҕас.

## Аска туттуу
Балачча үчүгэй амтаннаах тэллэй. Буhаран, ыhаарылаан, маринуйдаан уонна тууhаан сиэниллэр. Тэллэй ситэ илигинэ хомуйарга сүбэлэнэр.

Атын маарыннаhар дьааттаах да, сиэммэт да тэллэйэ суох. Кинини маарынныыр Албын саhылчай дин сиэнэр тэллэй баар. Сорох сиргэ сиэбэттэр. Бу тэллэй ѳҥѳ кыhыл, атаҕын иhэ кѳҥдѳй.

## Быһаарыылар
Сиик күѳх тэллэйэ

**Сиик күѳх тэллэйэ** (, ).

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ 8-15 см кэтиттээх, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотунан кимистигэстээх, кытыы ѳттѳ сиэрэйдиҥи от күѳҕэ ѳҥ баhыйар. Yрдүгэр сыста үүммүт сарадахтыы утахтардаах, кытыыта эрэдэhиннээх.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ үрүҥ дьүhүннээх намчы таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ үрүҥ, үѳhээ хаҕын аннынан кытархайдыҥы, симэhинэ суох, амтана ньулуун.
Атаҕа 5-12 см үрдүктээх, үрүҥ, суона 2,5 см тиийэр, иhэ баатаны симпит курдук.
Споратын ѳҥѳ маҥан.

## Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан ыкса күhүҥҥэ диэри кѳстѳр.

## Yүнэр сирэ
Хатыҥ быластаах бэс ойуурга үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр оройуоннарыгар барыларыгар баар.

## Аска туттуу
3-с категорияҕа киирэр, ол гынан баран амтана олус үчүгэй. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар.
Атын маарыннаhар сүлүhүннээх да, сиэммэт да тэллэйэ суох.

## Быһаарыылар
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла

**Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тыла** (,  эбэтэр *Pholiota mutabilis*) диэн сиэнэр тэллэй.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ саhархайдыҥы күрэҥ, кытыытынан уу долгураҥ, бастаан томтоҕор, кэлин хаптаҕай, ортотугар чорбохтордоох, 6 см диэри кэтиттээх, үѳhээ ѳттѳ түүтэ суох, кураанах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, кэлин дьэбиннээх бороҥ ѳҥнѳнѳр, атаҕын устун аллараа түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ уулаах, чараас, үрүҥ.
Атаҕа бѳкүнүк, аллараанан арыый синньиир, бастаан бутэй, кэлин кѳҥдѳй, сэлээппэтин ѳҥүн курдук биhилэхтээх, биhилэх алын ѳттѳ хараҥа бороҥ хатырыктаах, үѳhээ ѳттѳ кубархай.
Споратын ѳҥѳ бороҥнуҥу.

## Yүнэр кэмэ
Бэс ыйыттан күhүн атырдьах ыйын бүтэhигэр диэри баар.

## Yүнэр сирэ
Сэбирдэхтэрдээх мастар чѳҥѳчѳктѳрүгэр, сытынньаҥнарыгар бѳлѳхтѳѳн, дэҥҥэ үүнэр. Тыыннах маhы буортулаабат.

Бу тэллэйи билигин ГДР-га, Венгрияҕа, Чехословакияҕа мас лэкэчэктэригэр үүннэрэн сииллэр. Биhиги дойдубутугар 30-с сыллардаахха ыытыллыбыт чинчийиилэр кѳрдѳрѳллѳрүнэн тэллэй талымаhа суоҕа, биир лэкэчэктэн муҥутаан 6 кг, ортотунан 500 г тэллэйи ылыахха сѳбѳ дакаастаммыта. Лэкэчэк үс сыл устата сулууспалыыр, онтон маhа «микодревесина» диэн араас оонньуур, сувенир, киэргэл оҥоhуутугар барар.
Сайыҥҥы чѳҥѳчѳк тылын биhиэхэ да үүннэрэн боруобалаан кѳрүѳххэ сѳп.

## Аска туттуу
Yчүгэй амтаннаах тэллэй. Аска сэлээппэтин эрэ туттуллар, мин оҥороллор, маринуйдууллар, тууhууллар.
Бу тэллэйи сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.

## Быһаарыылар
Араҕас чѳҥѳчѳк тыла

**Араҕас чѳҥѳчѳк тыла** () 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ араҕас эбэтэр кытархайдыҥы араҕас, томтоҕор, кэлин даллайар, үксүн ортотугар чорбохтоох буолар, кэтитэ – 2-8 см.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ саhархай, хойут сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этэ араҕас, ньулуун амтаннаах.
Атаҕа 6-8 см үрдүктээх, суона – 0,4-0,5 см, токуркай, иҥиирдиҥи, ѳҥѳ бороҥ.
Споратын ѳҥѳ кытархай бороҥнор.

## Yүнэр кэмэ
Сайын эрдэттэн күhүн хойукка диэри баар буолар.

## Yүнэр сирэ
Мутукчалаах мас, сүнньүнэн бэс чѳҥѳчѳгѳр бѳлѳҕүнэн үүнэр. Саха сиригэр бэс үүнэр сиригэр барытыгар кѳстѳр.

## Аска туттуу
Бэрт амтаннаах тэллэй, үксүн мин оҥороллор.
Атын сүлүhүннээх саhыл тылын кытта бутуйуохха сѳп.

## Быһаарыылар
Кѳҕѳрѳѳн

**Кѳҕѳрѳѳн** () 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ кыра – 1-2 см кэтиттээх, сырдык чэрэниилэ күѳҕэ ѳҥнѳѳх, хатырыктаах.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ кэтит (суон) ѳҕүллэҕэс, аҕыйах, чэрэниилэ күѳхтүҥү ѳҥнѳѳх атаҕар кытта түhэр таҥалайдардаах.
Хайа туттахха этин ѳҥѳ ортото сырдык.
Атаҕа сэлээппэтин ѳҥүнээҕэр арыый аҕай сырдык, уhаты сурааhыннардаах, алларанан биллэр-биллибэт сонос, иhэ кѳҥдѳй.
Споратын ѳҥѳ сириэнэбэй.

## Yүнэр кэмэ
От ыйыттан күhүн хойукка диэри.

## Yүнэр сирэ
Сүнньүнэн сэбирдэхтэрдээх ойуурга үүнэр.

## Аска туттуу
Ортону аннынан хаачыстыбалаах тэллэй. Сибиэhэйдии сиэнэр.

## Быһаарыылар
Чыҥкы

## Чыҥкы
 **Чыҥкы** (казильник черноплодный) сэбирдэҕэ суох кыстыыр талах. Саха сиригэр үүнэр көрүҥ хара астаах чыҥкы дэнэр. Хара астаах чыҥкы 0,6-1,5 м үрдүктээх кыра-кыра бөлкөйүнэн үүнэр. Умнаһа хойуутук лабааланар. Сэбирдэҕэ кылгас тууралаах, ньолбоҕор, үөһээ өттө хараҥа күөх, килэркэй, аллараа өттө сырдык күөх,  ньуолах түүлээх. Сэбирдэх хонноҕор бытырыыс диэн дьукаах сибэккигэ 5-10 бытархай сибэкки олорор. Сибэкки олоҕо холбоһор, аллараа өттө түүлээх. Чааскы сэбирдэхтэрэ сыстыспыт, онон 5 уһуктаах. Эминньэҕэ үрүҥнүҥү-кытархай, тычинката элбэх, соҕооччуга биир. Аһа - 2-3 уҥуохтуйбут сиэмэлээх хара отон, ситтэҕинэ биллэ-биллибэт халлаан күөҕэ тунахтанар. Бэс ыйыгар - от ыйын саҕаланыытыгар сибэккилиир, отоно атырдьах ыйыгар, сороҕор балаҕан ыйыгар ситэр. Бэрт сэдэхтик өлгөмнүк астанар. Сиппит отоно хойуу сүмэһиннээх, сыта суох, аһыытыҥы-минньигэс амтаннаах.

## Үүнэр сирэ
  Бу Европаҕа, Азияҕа, Кавказка олус киэҥник тарҕаммыт үүнээйи. Саха сиригэр Лена, Алдан, Бүлүү, Яна, Индигир тардыытыгар кураан, сэдэх мастаах тыаны, тыа саҕатын, хайа, сыыр кураайы эниэтин талан тарҕанар. Чыҥкы курааны тулуйумтуо, оппуохалаах туойдуҥу буору сөбүлүүр, бытааннык үүнэр талах. Саха сиригэр олус уһаабат, намыһах бөлкөйдөнөр. Отонун киһи сиэбэт, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сиир, онон сиэмэтин тарҕатар.

## Химичэскэй састааба
  Отоно органическай аһыыбалардаах, ол иһигэр С витамин 50 мг% дылы, алкалоидтаах, кумариннаах, оттон сэбирдэҕэр С витамин 230-250 мг% тиийэр.

## Эмтээх свойствата
  Норуот эмчиттэрэ куртах, оһоҕос ыарыытыгар чыҥкы отоно оргуйбут уутун иһэрдэллэр. Ас иҥэригэр, ньиэрбэ ыарыытын уҕарытарга отону сиир туһалааҕа биллэр. Отон оргуйбут уутун ииктэтэргэ, чэлкэх таттарарга эмиэ туһаналлар. Чыҥкы сэбирдэхтээх, ситэ илик отонноох лабаата турбут уутун  саһарарга, быар ыарыытыгар иьэллэр.
  Чыҥкы салгыҥҥа баар буруону, быылы, гаһы тулуйар, онон куорат, дэриэбинэ уулуссатын көҕөрдүүгэ туһанар табыгастаах.

## Литература
  Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ". 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Төгүрүк чиэрбэ

**Төгүрүк чиэрбэлэр** эбэтэр **нематодалар** (, ) Protostomia диэн таксоҥҥа киирэр харамайдар кэлимнэрэ (тииптэрэ).

= Дьиң төгүрүк чиэрбэ кылааһа (NEMATODA) =

1)	Аскарида

2)	Анкилостома (Кривоголовка), Некатор

3)	Острица

4)	Власоглав

5)	Трихинелла

6)	Ришта

7)	Микрофилярия

Төгурук чиэрбэ представителлэрэ ордук элбэх ахсаннаах кылааҺынан аа5ыллар, 500 тахса корунэ баара биллэр.

= Тас көрүҥүн характеристиката =

Эттигэ сигимиэнэ суох, бэрэбинэ курдук формалаах, туора быһылыннаҕына төгүрүк формалаах. Бастаан төгүрүк чиэрбэҕэ ис көндөйө сайдыбыта биллэр (ол иннинээңңилэргэ суох этэ) ол иһигэр ис органнара баалллар.

= Ас буһарар систиэмэтэ = 
Айах, хабарҕа, куолай, ортоку уонна кэлин оһоҕоһо, эмэһэтэ.

= Таһаарар систиэмэтэ =
Протонефридийэтин көрүңэ уларыйбыт: икки эбэтэр биир клеткаттан уонна икки канаалтан турар.

= Ньиэрбэ систиэмэтэ =
 Ньиэрбэ умнаһа ортогон курдук, ол аата ньиэрбэ систиэмэта туора уонна уһаты сытан эрэһээнки курдук буолар.

= Ууһатар орган систиэмэтэ =
Төгүрүк чиэрбэни үксүн тыһы атыыр диэн араараллар.

= Хаан эргиирин уонна тыынар систиэмэлэрэ =
 Хаан эргиирин систиэмэтэ суох. Тирии нөңүө тыыналлар.

= В.А Догель (1981с.) классификацията =

1) Класс Nematoda (Нематоды)

2)Класс Gastrotricha (Брюхоресничные)

3)Класс Gordicea (Волосатики)

4)Класс Kinorinchi (Киноринхи)

5)Класс Rotatoria (Коловратки)

Төгүрүк чиэрбэҕэ баар буолбутугар маннык органнар сайдыылара охсор 

Иһигэр уулаах бастакы ис көндөйө, гидроскелет оруолун толорор, паразит эттигэ уунарыгар көмөлөһөр.
-бастаан кэлин оһоҕоһо сайдыбыт, ол баар буолан аһа биир направленияҕа барар буолбут.
-тыһы атыыр төгүрүк чиэрбэлэргэ бастаан сайдыбыт.

Медициинэҕэ суолтата Nematoda кылааһа маннык төгүрүк чиэрбэлэргэ арахсар

= Геогельминты =

Көрүңнэрэ, киһиэхэ уонна кыылга паразиттыыыллар, сымыыта эбэтэр личинката тас эйгэҕэ сайдар, личинка сайдарыгар температура, сиик, давления, салгын тийиитэ оруолу оонньуур. Чиэрбэ холобурунан аскариданы, власоглавы ааҕаллар.

= Биогельминты =

Бу көрүңнэр личииңкэлэрэ со5отох эбэтэр хас да хаһаайыннаах буолаллар. Холобур, трихинелла, ришта.
Сайдыыта хас бирдии стадия5а сайдарыгар 4 лииңкэлиир.(ол эбэтэр ха5ын быра5ан уларыйар ньымата)
Личиинкэ хаһаайын иһигэр киирэн баран органтан органна көһө сылдьан паразитттыыр, ол гынан баран острица, власоглав көһүүтэ суох паразиттыахтарын соп.

= Көрүң ыарыылара =

Ascaris lumbricoides(Аскарида человеческая)-аскаридоз

Toxocara canis (Аскарида собачья)-токсокароз

Enterobius vermicularis(Острица)-энтеробиоз

Trichocephalus trichiurus (Власоглав)-трихоцефалез

Trichinella spiralis(Трихинелла)-трихинеллез

Strongyloides stercoralis(Угрица кишечная)-стронгилоидоз

Ancylostoma duodenale(Кривоголовка)-анкилостоидоз

Necator americanus (Некатор)-некатороз

Dracunculus medinensis(Ришта)-дракункулез

Dirofilaria repens(Дирофилярия)-дирофиляриоз

Filaria(Филярии)-филяриозы

Wuchereria bancrofti(Вухерерия-вухерериоз)

Onchocercf volvulus (Онхоцерка)-онхоцеркоз

Brugia malayi (Бругия)-бругиоз

## Быһаарыылар
Чѳҥѳчѳк тыла

thumb|right
**Чѳҥѳчѳк тыла** (, ).

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ бастаан, мээчиги хайа быспыт курдук, томтоҕор, тѳгүрүк, хойут онто даллайан тахсар, ортотунан чорбохтонор. Yѳhээ ѳттѳ онон-манан маҥан эбирдэхтээх, бѳлѳх-бѳлѳх ньуолах түүлэрдээх (түүтэ кэлин түhэр), кирдээх араҕас ѳҥнѳѳх. Кытыыта бастаан аллара диэки түүрүллүбүт буолар, онто хойут кѳҥѳр уонна дьурааланар. Кэтитэ 4-12 см.
Сэлээппэтин алын ѳттѳ бастаан сырдык, онтон күрэҥ, үксүн дьэбин түспүтүн курдук эбирдэхтээх таҥалайдартан турар.
Хайа туттахха иhэ үрүҥ, этэ кытаанах, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа уhун, синньигэс соҕус, араҕас эбэтэр бороҥ ѳҥнѳѳх, онто аллараа диэкинэн хараҥарар, сонуур, кыра хатырыктаах. Тэллэй кыратыгар сэлээппэтэ атаҕын кытта биир күдьүс бүрүѳлээх үүнэр, онто улааттаҕына быhа барар уонна атаҕар үрүҥ тиэрбэс буолан олорон хаалар.
Споратын ѳҥѳ маҥан.

## Yүнэр кэмэ
Атырдьах ыйыттан хаhыҥ түhүѳр диэри кѳстѳр.

## Yүнэр сирэ
Мутукчалаах, сэбирдэхтээх ойуурга, үүнэн турар мастарга, чѳҥѳчѳк тѳрдүгэр, охтубут маска бѳлѳхтѳѳн үүнэр. Силискэ, эргэ чѳҥѳчѳктѳргѳ үүммэт. 200-чэ мас араас кѳрүҥүн буортулуур. Уот сиэбитэ 2-3 сыл ааспытын кэннэ ордук ѳлгѳмнүк үүнэр. Кураан, итии сайын хаппыт хатыҥҥа сиртэн 2-3 м үѳhэ баар буолар. Чѳҥѳчѳк тыла үүммүт чѳҥѳчѳгѳ күhүҥҥү хараҥаҕа сырдыыр – ити тэллэй ризоморфата («силиhэ») «умайар».

## Химическэй састааба
Саха сирин киин оройуоннарыгар үүнэр чѳҥѳчѳк тылын сиэнэр чааhыгар 3,05% белоктаах, 0,58% арыылаах, 0,93% минеральнай веществолардаах.

## Аска туттуу
Олус минньигэс тэллэй. Сибиэhэйдии да сииргэ, тууhуурга, маринуйдуурга да бэрт.
Чѳҥѳчѳк тылын үгүстүк сүлүhүннээх саhыл тылын уонна кыhыл саhыл тылын кытта бутуйаллар.

## Быһаарыылар
Пятилетка

Советскай союз 5 сыллаҕы сайдыытыын былаана. Маҥнайгы пятилетка 1929 сыллаахха ылыллыбыта. Сүрүн хайысхаларынан коллективизация, культурнай революция уонна индустриализация буолбуттара.
Хаарыйар от

мини|472x472px**Хаарыйар от** (, ) — өр сыл үүнэр үүнээйи, күүстээх модьу силистээх. 60-200 устаҕа дылы улаатар. Үүнээйи аһытар баттахтарынан бүрүллүбүт.

Ыам ыйыттан хара күһүнҥэ дылы үүнэр.

## Үүнэр сирэ
Сөбүлээн дьиэ таһыгар кыбыыга сыыс от курдук үүнэр.

## Эмтэнэргэ туттуллуута
Хаарыйар от сэбирдэхтэрин, умнастарын хаан аҕыйааһыныгар (анемияҕа) ону элбэтэргэ, уопсай мөлтөөһүҥҥэ аска эбэн туттар олус туһалааҕа былыргыттан биллэр.

Киьи Кутун-Сүрүн күүһүрдэр, хотторбот аналлыыр, хорсун санаалыыр. Мөлтөөбүтү сэниэлиир. Дьон куһаҕан дьайыытын, иэдээннэри тохтотор, уйулҕа хамсаабытын ууратар, тыыны кэҥэтэр. Аһы-үөлү буларга, толкуйу тобуларга көмөлөһөр.

Үүнээйи силиһин оргутан истэххэ элбэхтик убаҕастатар, сөтөллүүттэн, киһи оһоҕоһуттан илиистиги таһаарарга туһаныллар.

Саха эмчиттэрэ хаарыйар от сэбирдэҕин сүмэһининэн хаан барыытыттан, бааһырыыттан, киһи этэ ириҥэриититтэн эмтэнэргэ сүбэлииллэр.

Крапивницаны, кыһыйар баастары, аллергия араас көрүҥнэрин эмтээһиҥҥэ туттуллар.

Итини таһынан баттах түһэрин тохтоторго, бөгөргөтөргө хаарыйар оту оргутан сууналлар.

Хаарыйар оту ууга туруоран эбэтэр оргутан атеросклерозка, быар, үөс ыарыыларыгар уу үөскээһинигэр, хойуу хаайтарыытыгар (запор), тымныйыыга, геморройга, сүһүөх ыарыыларыгар, бүөр уонна хабах тымныйыыларыгар, кыра уокка сиэтиигэ көмөлөһөр.

Хаарыйар оту ууга туруоран бэлэмнэниллибит эмэ төбүрүөн, хатаал, кутургуйа буллаҕына хааны ыраастаан эмтиир. 

## Ырысыаба
1 кымаах оту 1 курууска ууга оргутан биирдии омурдуунан күҥҥэ үстэ иһиллэр.

## Сигэлэр

* Яковлева А.И., Мохова М.Е., Тимофеева Т.Т., Аар айылҕа эмтиир күүһэ. Дьокуускай 2009.
* Иванова Г.Н., Дегтярева С.А., Винокурова Л.К., Готовцева Р.А., Дойдум эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2015. ISBN 978-5-7696-4811-3
Кэлим (биология)

**Кэлим** (, ) — зоологияҕа таксономия иерархиятын үрдүкү раангаларыттан биир үрдүктэрэ. Ботаникаҕа, микологияҕа уонна бактериология классификациятыгар **[[Салаа (биология)|салаа]]** (, ) диэн тиэрмин сөп түбэһэр.
Коллективизация

Биирдиилээн хahаайыстыбалары холбоон коллективнай хаhаайыстыбалары тэрийии 1929 сыллаахтан са5аламмыта. Бастаан артыаллар, табаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Онтон 1930-с сылларга холбоhон колхоз буолбуттара.

## Өссө маны көр
* Холкуос
Бузина

## Бузина
Саха сиригэр бузина () сэдэхтик үүнэр, онон сахалыы аата суох. Сибиир бузината сэбирдэҕэ суох кыстыыр 2-3 м кэриҥэ үрдүктээх талах. Биир бөлкөйгө 10-ҕа тиийэр умнас үөскүүр. Умнас төрдө 7-10 см суоннаах буолар. Саҥа үүммүт лабаата күөх ньуолаах түүлээх, 2-3 саастаах лабаата сырдык-күрүҥ, онтон кытарымтыйа-күрэҥсийэр. Лабаатын суона 1-2 см, тостумтуо буолар. Маһын этин кытыыта эрэ кытаанах, ортото көмүрүөтүҥү көпсөркөй, киһи илиитинэн да имитэр. Бузина маһа итинник кэбирэх, үйэтэ суох, умнаһа уонча сыл буолан баран хаппытынан барар, ону атын умнас солбуйар. Сайын устата эдэр умнас 40-70 см тиийэ уһуур. Сэбирдэҕэ куорсуннуу уустук, син уһун тууралаах, мөкү сыттаах. Ол иһин бу үүнээйигэ үөн-көйүүр тохтообот, буортулаабат. Сибэккитэ бытархай, элбэх буолан суончуктуҥу дьукаах сибэккигэ мустубут. Чааскыта күөх өҥнөөх 5 сэбирдэхтээх, хоруоната саһархайдыҥы маҥан, 5 эминньэхтээх. Тычинката 4-5, соҕооччуга биир. Аһа-уҥуохтуйбут хахтаах сиэмэлээх отон. Отоно субай кыһыл өҥнөөх, бөдөҥ доруобунньук эрэ саҕа, хойуутуҥу сүмэһиннээх, мөкү сыттаах, сүлүһүннээх.

## Үүнэр сирэ
Барыта 40 көрүҥ баар, онтон Россия территориятыгар 10 эрэ көрүҥ үүнэр. Бузина дьон олорор эбэтэр олоро сылдьыбыт сиригэр тарҕаммыт, Сибиир тыйыс айылҕатыгар ньыматыйбыт (акклиматизацияламмыт). Бу дьаалатынан тарҕанан үүнэр көрүҥү сибиир бузината дииллэр. Ол Лена, Алдан, Амма уонна Бүлүү өрүс сүнньүгэр күн көрөр, тыал үрбэт, сииктээх буолан баран уу тохтообот аппатыгар, үрэх кытылыгар биирдиилээн бөлкөйүнэн үүнэр. Чыычаах кыра көтөр сөбүлээн сиир, сиэмэтин тарҕатар. Соҕурууттан хоту, Бүлүү өрүс тардыытыгар дылы, түөлбэтин кэҥэппит.

## Эмтээх свойствата
Бузина хатырыга оргуйбут эбэтэр суураллыбыт уутун сыптарытар уонна ииктэтэр наадаҕа кыра-кыратык иһэрдэллэр. Отон суурадаһынын киһини тиритиннэрэргэ иһэрдиэххэ эмиэ сөп. Оттон сибэккитин сиэттэхтэринэ киһи хотуолуур, ол эмиэ эмтиир ньыма. Хатырык бороһуогун итии ууга, уокка буһан, көрдүгэннийбит бааһы таттарарга туһаналлар.

## Эбии
Бузина отонун сүмэһинин таҥас кырааскалыырга эмиэ тутталлар. Саха сиригэр бузина биир ураты киэргэл ыарҕа диэн киэҥник биллэр. Көҕөрдүүгэ туһанарга олус табыгастаах: бөлкөйө хойуу умнастанар, түргэнник үүнэр, оттон астаннаҕына олус тупсар - субай кыһыл отон бөдөҥ сүүмэхтэрэ бөлкөйү хойуутук сабаллар. Бузина уоҕурдуллубут, көпсөркөй сииктээх сири сөбүлээн, дьиэ таһыгар, уулуссаҕа үчүгэйдик үүнэр, ууһуур.

## Литература
Тимофеев П,А,, Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Тураах сугуна

## '''Тураах сугуна'''
Тураах сугуна (жимолость съедобная) - сэбирдэҕэ суох кыстыыр 0,5-1,5 м үрдүктээх талах, сэдэх соҕустук лабааланар эриллэҕэс умнастаах, биир бөлкөйгө 4-6 умнас баар.  Сэбирдэҕэ уһун синньигэс пластинкалаах, уһуктаах, кылгас тууралаах, укка утарыта олорор. Саҥа тахсыбыт сэбирдэх хойуу ньуолах түүлээх, ол түүтэ кэлин сэдэхсийэр. Ыам ыйын бүтүүтэ - бэс ыйын саҥатыгар сибэккилиир. Аҕыйах сибэккилээх суончуктуҥу дьукаах сибэккилэр сэбирдэх хонноҕор син өлгөмнүк тыллаллар. Чааскыта хоруоната кылгас туруупкалаах, боруоҥкалыы кэтириир эминньэхтээх, араҕас өҥнөөх. Тычинката 5, соҕооччуга биир. От ыйын саҥатыттан аһа ситэн барар. Аһа - 1-1,2 см усталаах ньолбоҕор хара отон, көҕөрүмтүйэн көстөр суураллымтыа туналаах. Отоно хабархайдыҥы-минньигэс амтаннаах эрээри ньулуун, үчүгэй сыттаах, хойуу сүмэһиннээх, өҥө да, амтана да сугун отонугар маарынныыр.

## '''Үүнэр сирэ'''
Саха сирин киин, соҕуруу, хотугулуу-илин улуустарыгар өрүс хочотун ойуурун ырааһыйатыгар, тыа саҕатыгар, маар тулатыгар сииктээх сири талан үүнэр. Хаһан да кэлимсэ бөлкөйүнэн тарҕаммат, атын талахтары кытта абына табына булкуһан үүнэр. Саха сирин тас өттүгэр Илин Сибиир, Дальнай Восток соҕуруу кэтирээһинигэр, Китай хотугулуу-илин уһугар, Японияҕа, Кореяҕа баара биллэр. Сибииргэ үүнэр 6 көрүҥүттэн иккитэ Саха сиригэр үүнэр (алтайская жимолость уонна жимолость съедобная) Бу икки көрүҥ сэдэхтик үүнэр буолан иккиэннэрин тураах сугуна дииллэр.

## '''Химичэскэй састааба'''
Отоно элбэх витамииннаах ол иһигэр С, Р витамин, органическай аһыбалардаах, калий, натрий, магний, тимир, кальций, дьуот туустардаах, саахардаах, куураҕас эттиктэрдээх.

## '''Эмтээх свойствата'''
Сүһүрүүгэ, титирииргэ, хаан аҕыйаатаҕына, хаан баттаһына үрдээтэҕинэ, авитаминозка кэмнээн туһаналлара биллэр. Норуот эмчиттэрэ тураах сугунун лабаата, хатырыга оргуйбут уутун ииктэтэр, чэлкэх үөскээһинин намыратар ньыма курдук туһаналлар. Саҥа тыллыбыт сэбирдэх суурадаһына ангинаҕа айаҕы, күөмэйи сайҕанарга туһалаах. Тураах сугунун көпсөркөй, сииктээх буордаах сиргэ үүннэрэн көрөр харайар, туһанар сөп.  Ол гынан баран бу көрүҥү алтай жимолоһыттан дэбигис арааран билэр наада.

## '''Литература'''
Тимофеев П.А., Иванова Е.И., "Саха сирин отонноох үүнээйилэрэ" 1994с. ISBN 5-85841-041-3
Сэксэ

**Сэксэ** (Чурапчыга *Сөксө* дииллэр диэн сибидиэнньэ баар) — үөл мас лабаата тэлгэтиллибитэ, холобур, сиргэ хонорго анаан. Өлүөхүмэ, Мухтуйа (Лиэнскэй) эргин тыалтан, ардахтан хахханы, кэлтэгэй отууну сэксэ дииллэр, Ньурба эргин эмиэ быстахха тутуллубут сэдэмдьи отууну сэксэ дииллэрэ иһиллэр.

## Быһаарыылар
Культурнай революция

Советскай Россия общество культуратын, идеологиятын уларытар, үөрэхтээhини киэҥ араҥаҕа тарҕатар политиката. Аан бастаан ликбезтэр тэриллибиттэрэ, үѳрэх кыhалара арыллыбыттара: оскуолалар, учууталлары бэлэмниир курстар, училищелар.
Сүүр

**Сүүр** - уу мууһун ойбонтон эбэтэр чардааттан хостуурга уонна балыгы баһарга аналлаах сиидэлээх күрдьэх курдук уһун уктаах тэрил.
Кииhилэ

мини|379x379пкс
Кииhилэ (нууч. щавель, лат.Rumex acetosa) уhун синньигэс сэбирдэхтээх,сибэккитэ бытархай сиэмэ буолар, толооннорго ходуhаларга үүнэр эмтээх yyнээйи.
Бу үүнээйи бары чааһа барыта эмтээх. Сибэккитин, сэбирдэҕин оргутан температураны түһэрэргэ иһэллэр. Сэбирдэҕин сүмэтин ыган ревматизмы, бааһы эмтииллэр. Силиһэ уонна сиэмэтэ ис ыарыытыгар туһалаах. Сэбирдэҕин эрийэн барыанньа оҥороллор, аска тума гыналлар.

## Эбии маны көр
Куртах, оhоҕос (суhурууну) улэтин тупсарар. 
Сэбирдэҕинэн саhарар ыарыыны, тыҥа сөтөлүн,кыраадыс туhэрэллэр, сэбирдэх сумэhининэн ишиас (сис ыарыыта), гипертония, зоб эмтииллэр.

Бүөргэ, хабахха таастаах (больные с нарушением водно-солевого баланса) дьон тутталлара сэрэхтээх мочевая кислота составыгар элбэх буолан таас үөскүүр, сүһүөххэ таас мунньустар.
Алюминевай,чугуннай иhиккэ көйөрүллүбэт, оргутуллубат, хомуйарга тимири туттуллубат.

## Сигэлэр
Иванова Г.Н., Дегтярева С.А., Винокурова Л.К., Готовцева Р.А., Дойдум эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2015. ISBN 978-5-7696-4811-3
Яковлева А.И., Мохова М.Е., Тимофеева Т.Т., Аар айылҕа эмтиир күүһэ. Дьокуускай 2009.
https://www.yakutskhistory.net/%D1%81-%D0%B8-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%BE/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%8B/narod9/ 
https://vk.com/club51649429
Атеросклероз - тымыр ыарыыта

мини|331x331пкс
**Атеросклероз** ()— Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр. 

## Киирии чааһа
Урукку кэмнэргэ кырдьаҕастар ыарыыларынан ааҕыллара. Билиҥҥи кэмҥэ эдэр дьон "моһуогуруулара" элбээн иһэр. Ситэ эмтэммэккэ баалатан кэбиһэннэр мэйии инсулугар, сүрэх инфарктыгар "тиэрдэллэр". 

Атеросклероз үөскүүр төрүөтэ - "куһаҕан" холестерин таһымын үрдээһинэ, "үчүгэй" холестерин аччааһына. Хаан сүүрэр тымырдара сыанан бүрүллэн кыарыыллар, ол түмүгэр киһи уорганыгар эттиктэр солбуйсуулара (липидовый обмен) кэһиллэр, тымыр ис бүрүөһүнүн күүскэ кэбирэтэр, "холестериновай бляшкалар" үөскүүллэр.

## Ыарыыны көбүтэр дьайыылар
Атеросклероз сайдыытыгар көмөлөһөр буортулаах дьаллыктарынан ааҕыллаллар:

1.Уойуу, сыалаах-арыылаах аһынан үлүһүйүү

2.Гиподинамия - аҕыйахтык хамсаныы

3.Табаҕы тардыы

4.Стресс, депрессия 

5.Сахарный диабет

6.Киһи сааһыттан

Балары таһынан, утумунан бэриллиэн эмиэ сөп.

## Ыарыыны сэрэтии
Ас киһиэхэ эниэргийэ биэрэр, өлбүт килиэккэлэриҥ оннугар саҥалар үөскүүллэригэр туһалыыр. Нуорманы тутуһан ас үгүс көрүҥүн аһааһын ирдэнэр. Ас нуормата эн сааскыттан быһа тутулуктааҕын умнума. Олус аһааһынтан ас буһарар уорганнар сыанан бүрүллэллэр, кээмэйдэрэ улаатар. Онон киһи аска сыһыана оттукка сыһыан курдук буолуохтаах. Төһө калорий аһы ороскуоттуургун ааҕынан аһыахтааххын. Калорийнай баланс тутуһуллуохтаах. 

Уойуу элбэх эрэйи аҕаларын таһынан, доруобуйаҕын айгыратарын өйдөө. Ордук ыйааһыннаах, уойуулаах, улахан стресстээх дьон элбэхтик быччыҥ улэтинэн улэлээн, физическэй культуранан, хаамыынан дьарыктанан, араас тренажедрар көмөлөрүнэн үгүс эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥорон түмүктэри ситиһэллэр.

Табахтааһын быраҕыллыахтаах. Никотин "тымыр дьаатынан" ааҕыллар. Никотин тымыр ис бүрүөһүнүн алдьатан холестерин тымырга өтөн киирэрин түргэтэтэр. Табахтаабахха сүрэх тэбиитэ 10-15 тэбиинэн элбиир, сүрэх инфарктанан үс төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Стресс кэмигэр табахтаан баран инсуллаабыт киһи эмиэ элбэх. Никотин мэйии тымырын хам тутан, кыаратан, хаан сүүрүүтүн тохтуор диэри бытаардыан сөп.

Атахтарыгар атеросклерозтаах киһиэхэ никотин дьаата атахтарын ампутациялыырга тириэрдэр кыахтаах.

Хараҕы хаанынан хааччыйар тымыр кыараатаҕына киһи көрөрө мөлтүүр эбэтэр көрбөт буолар. 

Никотин дьаата киһи бронхатын салыҥнаах бүрүөтүн куурдар, тыҥаны мөлтөтөр. Куртах бааһырыытынан табахтаабат дьоннооҕор 10 төгүл, хаан баттааһынын кэһиллиитэ 13 төгүл элбэхтик ыалдьаллар. Итилэргэ умнуган буолуу, толкуйдуур - өйдүүр дьоҕур мөлтөөһүнүн, утуйбат буолууну эбэн кэбис.

Атеросклероз ыарыылары эрдэттэн эмтээтэххэ бохсор кыах элбэх.

Доруобуйаҥ бэйэҥ илиигэр!

## Сигэлэр

# Тымыр ыарыылара. Гипертония. Атеросклероз. Инсульт. Дьокуускай, "Дани - Алмас", 2017 Михайлов Григорий Федотович - Дьул5ан
# Г.Н.Ужегов. Болезни вен и артерий. М.; Издательство "Вече", 2005 год
# Анастасия Савина. Здоровье сосудов. М.; Издательство "АСТ" 2010 год 
# https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B7
Параллелепипед

**Параллелепи́пед** (был.-гириэк. παραλληλ-επίπεδον, был.-гириэктэн. παρ-άλληλος — «параллельнай» уонна был.-гириэктэн. ἐπί-πεδον — «хаптал») — призма,  параллелограмм буоллаҕына олох буолар, эбэтэр (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта параллелограмм буолар. (тэн суолталаах) алта кырыылаах, хас биирдии кырыыта **параллелограмм** буолар.
## Параллелепипед көрүҥэ
160px|мини|Көнө муннуктаах параллелепипед
Параллелепипед хас да көрүҥнээх буолар:
* Көнө муннуктаах параллелепипед — бу параллелепипед кырыыта барыта көнө муннук.
* Көнө параллелепипед — бу параллелепипед 4 кырыыта көнө муннуктар.
* Иҥнэри параллелепипед — бу параллелепипед ойоҕос кырыылара олоххо перпендикулярнайа суохтар.
* Ромбоэдр — бу параллелепипед кырыылара тэҥ ромб буолаллар.
* Кууп — бу параллелепипед кырыылара квадрат буолаллар.

## Сүрүн элеменнар
Икки параллелепипед кырыыта, биир уопсай ойоҕоһо суох, утары турар диэн ааттанар, онтон биир уопсай ойоҕостоох — ыкса сибээстээх. Икки параллелепипед оройоро, биир кырыыга киирбэт утары турар диэн ааттанар. Утары турар оройдору холбуур кэрчик параллелепипед диагоналя диэн ааттанар. Көнө муннук параллелепипед үс ойоҕос уйуннара, биир уопсай оройдооҕу, кини кээмэйэ диэн ааттанар.

## Араастара

* Диагональ ортотугар холоонноон параллелепипед симметричнай.
* Талбыт уһуктаах кэрчик, параллелепипед уөһээ ньууругар сытааччы уонна диагональ ортотугар ааһаччы, аҥаардыыр, чуолаан эттэххэ, бары параллелепипед диагоналлар биир точкаҕа(чоп) быһа охсуһаллар уонна аҥҥардыыллар. 
* Параллелепипед утары сытар кырыылара параллельнайдар уонна тэҥнэр.
* Көнө муннуктаах параллелепипед диагональ уһунун квадрата тэҥнэһэр ус кээмэй квадрат сууматыгар.

## Сүрүн пуорлулара

### Көнө параллелепипед
Ойоҕос өттө ньуур иэнэ: Sб=Ро*h, ханна Ро — олох периметрэ, h —  үрдүгэ

Толору ньуур иэнэ: Sп=Sб+2Sо, ханна Sо — олох иэнэ

Сабардам: V=Sо*h

### Көнө муннуктаах параллелепипед
Ойоҕос өттө ньуур иэнэ: Sб=2c(a+b), ханна a, b — олох өрүтэ, с —  көнө муннуктаах параллелепипед ойоҕос өттө кырыыта

Толору ньуур иэнэ: Sп=2(ab+bc+ac)

Сабардам: V=abc, ханна a, b, c — көнө муннуктаах параллелепипед кэмнээһинэ.

### Кууп
Ньуур иэнэ: S=6a^2

Сабардам: V=a^3, ханна a — кууп кырыыта.

### Көҥүл параллелепипед
Көҥүл параллелепипед сабардама уонна тэҥнэниилэрэ векторнай алгебраҕа субуллук биллэллэр. Параллелепипед сабардама булкаастаах үөскэм абсолютнай кэриҥнэ тэн, параллелепипед үс өрүтүнэн быһаараллар, биир оройтон тахсаллар. Параллелепипед өрүт уһуна уонна ыккардынан турар муннуктар тэҥнэниитэ үс биэрэллибит вектор  Грам быһаарааччыта булкаастаах үөскэм квадракка тэн этиини биэрэр.

## Математическай аналиһыгар
Математическай аналиһыгар n-мернам көнө муннуктаах параллелепипедыгар B элбэх чоптоох x = (x_1,\ldots,x_n) вида B = \{x|a_1\leqslant x_1\leqslant b_1,\ldots,a_n\leqslant x_n\leqslant b_n\} өйдүүллэр.

## Эбии маны көр
*Параллелограмм

## Хос быһаарыы
Сардаҥа (геометрияҕа)

**[[Сардаҥа]]** (геометрияҕа) биитэр **көнө аҥаара** - көнө сурааһын баһа, биир хайысхаҕа сытар,  бэриллибит туочукаттан ону таһынан бары туочукаттан турар буолуон сөп.

Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, сурааһыны икки сардаҥа гына аҥаардыыр.

Хас биирдии көнө сурааһыҥҥа, О туочука хас да туочукаҕа хайытар кыахтаах, биир чаҕылхай О туочука гына уонна икки көнө аҥаардыы гына, өскөтүн О туочука икки көнө сурааһын туочукаларыгар сытар буоллаҕына, хас да эбии өрүттэрдиин ситимнэспит буолуохтаах.

О туочукаттан саҕаланар сардаҥа, өскөтүн А туочуканы бэйэтигэр илдьэ сылдьар буоллаҕына, "ОА сардаҥа" биитэр [ОА) диэн бэлиэтэнэр.

Хас биирдии эбии өрүт О туочукаҕа саҕаланар аһаҕас сардаҥа диэн ааттанар.

Аһаҕас сардаҥа уонна кини саҕаланыыта, О туочуканы кытта сыстар түгэнигэр - О туочука саҕаланыылаах сардаҥа диэн ааттанар.

Сардаҥаны өссө ааттыахтарын сөп муҥура суох көнө чыыһылалар арыттарын. Ханнык баҕара көнө сурааһыҥҥа сытар туочука, көнөнү икки аҥардыы көнө гына хайытар, ол эбэтэр икки бас гына.

Хас биирдии биһириир а чыыһыла бэриллибит О туочукалаах сардаҥаҕа, үөскүөн сөп соҕотох а уонна О туочукаттан тэйиччи А туочука.

Хас биирдии бас иккис сардаҥа эбии сардаҥата диэн ааттаныан сөп.

**Терминология.**

Кенө сурааһын, сардаҥа уонна быһыы сурун терминологията Якоб Штейнерынан 1833 сыллаахха олохтоммута.
Харди, Том

**Э́двард То́мас** (**Том**) **Ха́рди** (; 1977 бала5ан ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт Англия актера. BAFTA бириэмийэ хаhаайына, «Оскар» бириэмийэтин сорунааччыта, Hardy, Son & Baker компания олохтооччута. «Стюарт: Прошлая жизнь» диэн киинэ5э уhуллан баран аатырбыта, киинэ5э сүрүн оруолу оонньоон, BAFTA бириэмийэтин ылбыта.Кини биллэр киинэлэрэ «Бронсон», «Рок-н-рольщик», «Начало», «Воин», «Легенда», «Самый пьяный округ в мире», «Тёмный рыцарь: Возрождение легенды», «Лок», «Безумный Макс: Дорога ярости», «Выживший», «Дюнкерк» уонна «Веном».

## Эдэр сааhа
Том Харди, ыалга со5отох о5о, Лондон ар5аа уокуругун Хаммерсмиттан төрүттээх. Ийэтэ Энн ирландскай ыалтан төрүттээх, худуоһунньук үлэлээх. А5ата Эдуард (Чипс) Харди комедия суруйааччыта. Харди «Ридс» уонна «Тауэр-Хаус» оскуоларыгар үөрэммитэ, Ричмондской театральнай оскуолатыгар, онтон Drama Centre London үэрэ5игэр туттарсыбыта. Кини карьератын байыаннай драматтан са5алаабыта. Том маҥнайгы киинэтэ байыаннай триллер буолар «Чёрный ястреб» (2001).

## Олоҕо
Эдэр сааhыгар Харди аргыга уонна наркотикка ыллаттара сылдьыбыта, 2003 сыллаахха бырахпыта.

1999 сыллаахха Саре Уорду ойох ылбыт. Номнуо 5 сылынан арахсыбыттара.

Том биир уол о5олоох уруккуу дьүөгэтиттэн Рэйчел Спид (8 муус устар 2008 төрөөбүтэ).

2009 сыллахха «Грозовой перевал» диэн киинэ5э уhулла сылдьан Шарлотта Райли диэн актрисалыын билсэр. От ыйын 2010 сылыгар Шарлотта5а кэргэн ылаары ыйытыы онорор. От ыйын 2014 сылыгар Франция5а сыбаайбаларын онороллор. Онтон Алтынньы 2015 сылыгар дьиэ кэргэҥҥэ уол о5о төрүүр.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
### Наҕараадалара
* 2018 — Британие Империятын ордена искусства5а уһулуччулаах ууруга
* 2011 — Премия *[[BAFTA]]* — тахсан эрэр сулус
* 2009 — Премия британского независимого кино — бастыҥ актёр, *«[[Бронсон (фильм)|Бронсон]]»* диэн киинэтинэн

### Соруннара
* 2016 — Премия «Оскар» — бастыҥ эр киhи иккис оруола, *«[[Выживший (фильм, 2015)|Выживший]]»* диэн киинэтинэн
* 2014 — Премия Европейской киноакадемии — бастыҥ актёр, *«[[Лок (фильм)|Лок]]»* диэн киинэтинэн
* 2013 — Кинонаграда MTV — бастыҥ сиэхсит уонна бастыҥ охсуhуу, *«[[Тёмный рыцарь: Возрождение легенды]]»* диэн киинэтинэн
* 2012 — Кинонаграда MTV — бастыҥ охсуhуу, *«[[Воин (фильм, 2011)|Воин]]»* диэн киинэтинэн
* 2011 — Премия «Сатурн» — бастыҥ  иккис киинэ-актерун оруола, *«[[Начало (фильм, 2010)|Начало]]»* диэн киинэтинэн
* 2008 — Премия *BAFTA* в области телевидения — бастыҥ эр киhи иккис оруола,*«[[Стюарт: Прошлая жизнь]]»* диэн киинэтинэн
* 2003 — Премия «Сатурн» — лбастыҥ  иккис киинэ-актерун оруола, *«[[Звёздный путь: Возмездие]]»* диэн киинэтинэн

### Театральнай бириэмийэлэрэ
* 2004 — Премию Лоренса Оливье соруна — «Бастыҥ саҥа сирэй»,  *«[[В Арабии мы бы были королями]]»* диэн спектакылынан
Цилиндр

мини|250x250px|Цилиндр
Математикаҕа, **цилиндр** — геометричекэй эттик, коно муннук биир оттугуттэн эргийэриттэн тахсар, цилиндрическай ньууруран граниссалаах уонна икки параллельнай хаптайдаах. **Цилиндр типтара**: коно, иннэри уонна наклоннай. Призма — эмиэ цилиндр арааhа буолар.

## Ойоҕос иэнэ
* Ойоҕос иэнэ — уhунун хайа быhыыга тогуллэмитэ буолар.
* Цилиндр тэнитиитэ — коно муннук, ханна h - урдуктээх уонна P - уhуннаах.
* Ойоҕос оттутун иэнэ — h\cdot P буолар.
* Толору иэнэ — 2\pi R\left(h+R\right) буолар.
* Цилиндр сабардама (объём): V=S\cdot l, ханна V - сабарда, S - иэн уонна l - образующая. Тогурук цилидрга: V = \pi R^2h = \pi\left(\frac{d^2}{4}\right)h, ханна *[[Пи|π]]* - 3.14 …, R - радиуhа, h - урдугэ уонна d - диаметра.