Бурхан итэҕэлэ

мини|200x200пкс|"Хан Алтай" диэн бурхан итэҕэллээх Г. Гуркин уруһуйа (1912).
**Бурхан итэҕэлэ** (алтайдыы: *буркан jаҥ*; *Ак jаҥ* (Үрүҥ итэҕэл); *Сÿт jаҥ* (Үүт итэҕэл); *Алтай jаҥ* (Алтаай итэҕэлэ)) — XX үйэ саҕаланыытыгар Алтаайга үөскээбит алтаай омук итэҕэлэ. "Бурхан" диэн өйдөбүл түүрдүү *быркан* ("таҥара") уонна уйгуурдуу-моҕоллуу *burχa*, *бурхан* ("Будда") диэн. Бурхан итэҕэллээх алтаайдар бэйэлэрин итэҕэллэрин "хара" уонна "хааннаах" итэҕэлгэ, ол аата ойууннааһыҥҥа утаран "үрүҥ", "үүт" итэҕэл диэн ааттыыллар. Бурхан итэҕэллээхтэрэ Дьуҥҕаар хааннарын кэмин үрдүктүк саныыллара, алтаай омук историятын "көмүс кэмэ" дииллэрэ уонна ол кэминээҕи сиэри-туому, быһыыны-майгыны төнүннэрэ сатыыллара. Ону тэҥэ бурхан итэҕэлин алтаай омук политическэй хамсааһынын курдук саныахха сөп. Бурхан итэҕэллээхтэр, чуолаан Г. Гуркин диэн уруһуйдьут Каракорум-Алтай окружной управатын, ол эбэтэр алтаай омук автономиятын тэрийбиттэрэ, кэлин бу автономия Ойрот автономнай уобалаһыгар кубулуйбута. Сорох дааннайдарынан билиҥҥи кэмҥэ алтаай омук 70%-на бурхан итэҕэлин ылынар.

## Өйдөбүл уонна төрүт
Чинчийээччилэр да, итэҕэллээхтэр да ортолоругар бурхан итэҕэлин туһунан сүрүн икки көрүү баар.

Бастакыта: бурхан итэҕэлэ уларытыллыбыт Алтаай ойунааһына буолар, бу итэҕэл төрүтэ Таҥара итэҕэлэ уонна атын итэҕэл дьайыыта суох.

Иккиһэ: бурхан итэҕэлэ Алтаайдааҕы буддизм көрүҥэ буолар.

Бурхан итэҕэлэ үөскээбитин уонна тарҕаммытын төрүттэрэ:

: 1. XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар нууччалар Алтаайга көһүүлэриттэн саҕаламмыт сир кризиһэ.
: 2. Россия ыыппыт нууччатымсыйыы (русификация) политиката.
: 3. Ойуннааһын мөлтөөһүнэ уонна кризиһэ.
: 4. Урукку Дьуҥҕаар хааннарын сирдэригэр Амарсанаа диэн ааттаах бүтэһик хаан төннөрүн (иккистээн төрүүрүн) туһунан сурахтар тарҕаныыта.

## История
мини|Чэт Чэлпанов ойоҕун Кулу кытта
Бурхан итэҕэлэ 1904 сыллаахха Алтаайга Уус Канск улууһун (*аймак*) Тэрэҥ хочотугар ыытыллыбыт алгыстартан саҕаламмыт. Алгысчыттар *Ак Бурхан* ол эбэтэр *Үч-Курбустан* диэн алтаай таҥаратын илдьитэ *Ойрот-хаан* (пророк) кэлэрин кэтэһэр этилэр. Бурхан итэҕэлин бастакы тарҕатааччыта Чэт Чэлпанов уонна кини ииппит кыыһа Чугул Сорокова этилэр. 1906 сыллаахха Чэт Чэлпанов уонна кини өйөөччүлэрэ сууттаан хаайыыга бата сыыспыттара да босхоломмуттара.

Официальнайа суох дааннайдарынан бурхан итэҕэлин дьиҥнээх төрүттээччилэрэ Манди уонна Аргымай Күлдьини баайдар уонна Тырый Яшитов ("Ак-эмчи") диэн буддизмы билэр киһи этилэр.

## Эбии көр

* Алтаайдар
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Таҥара итэҕэлэ

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *Анохин А. В.* Бурханизм в Западном Алтае // Сибирские огни. — 1927. — № 5.
* *Анохин А. В.* Материалы по шаманству у алтайцев, собранные во время путешествий по Алтаю в 1910—1912 гг. по поручению Русского Комитета для изучения Средней и Восточной Азии.  — Л.: РАН, 1924.
* *Барсов М. К.* О столкновении между калмыцким и русским населением в Горном Алтае летом 1904 года // Отчёт Алтайского подотдела Западно-Сибирского отдела императорского русского географического общества за 1904 г. — Барнаул, 1905. С. 7—15.
* Бурханизм. Документы и материалы / сост. Н. А. Майдурова: в 2 ч. — Горно-Алтайск, 1994.
* Бурханизм – Ак jaнг: документы и материалы. — Горно-Алтайск: Юч-Сюмер — Белуха, 2004. — ISBN 5-9209-0069-5
* *Верещагин В. И.* От Барнаула до Монголии (Путевые заметки) // Алтайский сборник. — Барнаул. 1908. — Т. 9. — С. 16—19, 59.
* 
* 
* *Екеев Н. В.* Радость поиска истины (послесловие к книге) // Л. И. Шерстова. Тайна долины Теренг. — Горно-Алтайск, 1997. — С. 183—191.
* 
* *Клеменц Д. А.* Из впечатлений во время летней поездки в Алтай в 1904 г.... // Известия Императорского Русского географического общества. — 1905. — Т. XLI. — Вып. I. — С. 155—159.
* *Клеменц Д. А.* Религиозное движение на Алтае... // Санкт-Петербургские ведомости. — 1904. — 7 ноября.
* 
* 
* *Мамет Л. П.* Ойротия: очерк национально-освободительного движения и гражданской войны на Горном Алтае. Научно-исследовательская ассоциация по изучению национальных и колониальных проблем. М.: Наука и просвещение, 1930. — 159 с.; Горно-Алтайск: Ак-Чечек, 1994. — 184 с.
* *Семёнов А.* Религиозный перелом на Алтае // Сибирский архив. — 1913. — № 9—11. — С. 388—397.
* 
* 
* *[[:ru:Филатов,_Сергей_Борисович|Филатов С. Б.]]* Алтайский Бурханизм  // Религия и общество. Очерки религиозной жизни современной России / Отв. ред. и сост. С. Б. Филатов. — М.; СПб.: Летний сад, 2002.
* 
* 
* *Швецов С. П.* Из религиозной жизни алтайских инородцев // Сибирские вопросы. — 1906. — № 2. — С. 126—156.
* 
* *Шерстова Л. И.* Бурханизм в Горном Алтае. Истоки национальной идеологии и тенденции её развития // Народы Сибири. Сибирский этногр. сб. — Кн. 3. Вып. 8. — М., 1997. — С. 171—215.
* *Шерстова Л. И.* Влияние государственной политики на этнические процессы в Южной Сибири в первой половине XIX в. // Этнографическое обозрение. — 2002. — № 4. — С. 102—108.
* *Шерстова Л. И.* Бурханизм: истоки этноса и религии. Томск:Изд-во ТГУ, 2010.
* 

### Бурхан итэҕэллээх суруйааччылар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*