Массыынанан айаннааһын айыыны оҥорууга тириэрдэр

Айыыны оҥоруу диэн атын дьон билбэт буолан оҥорбот ураты  быһыытын киһи оҥордоҕуна үөскээн тахсар. Массыынанан айаннаан иһэн киһи элбэх ураты быһыылары оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатан хааларын иһин айыыны оҥоруу уратытын быһаарыыга туһанным.

“Айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, була сатаан, сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрин тобохторо мунньахтаан оҥорбут секталарын куһаҕан дьайыытыттан дьон айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаатан массыынанан айаннаан иһэн уратыны, дьон оҥорботторун оҥороору суол быраабылаларын тутуспаттарыттан уонна киһиргэс, дэбдэҥ, уратыларын көрдөрөр санаалара улааппытыттан аһара түргэнник айанныы сатыылларыттан киһи өлүүлээх абаарыйалар аҕыйаабакка тахса тураллар.

Буруйу, сыыһаны оҥорбут суоппары ыстарааптааһын, массыына ыытар праватын былдьааһын диэн кэһэтэн биэрии, чыпчархайдаан биэриигэ тэҥнэһэр быһыы буолар. Кэнники кэмҥэ суол быраабылатын тутуспат буолуу иһин ыстараап кээмэйэ төһө эмэ төгүл улаатан тутуспаттар, кэһээччилэр аҕыйаатылар диэн этэллэр. 

Арҕааҥҥы өй-санаа сымнаабыт үөрэхтэрэ киһи үөрэҕи ылынан оҥорор быһыытын бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн хонтуруолланар кыаҕа улаатар диэни тутуһаллар уонна оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитии диэн үөрэҕи билбэттэр. Киһи быһыытын тупсарыыга анаан үөрэҕи бастатарга кыһана сатыыллар эрээри, элбэх үөрэхтэри баһылаабыт суоппардар суол бэлиэлэрин тутуспакка айанныыллара син-биир аҕыйаабат. "Сытар полицейскай” диэн ааттанар  мэһэйи суолга оҥорон суоппар массыынатын ыытан иһэр түргэнин бытаардарын ситиһэллэрэ табыллан сылдьар.

“Сытар полицейскай” диэн массыына суолугар 7 см курдук үрдэтэн биэриини арҕаа дойдуларга оҥорон суол бэлиэтин тутуһарга, баран иһэр түргэни бытаардарга ыган, хаайан үөрэтэ сатааһын тут-туллар. Бу оҥоруу мэһэй, күүс дьайыыта буолан үчүгэйэ, түргэнник тиийимтиэтэ быһаарыллан биһиги суолларбытыгар эмиэ элбээтилэр.

Бу быһаарыылары ырытан көрдөххө киһи өйө-санаата сайдыыта, араас үөрэҕи баһылааһына оҥорор быһыыта тупсарыгар дьайыыта күүстээҕэр лаппа кыра эбит. Туох эрэ кыпчыйыы, ыгааһын, күүс дьайыыта баара киһи оҥорор быһыыта түргэнник тупсарыгар улахан көмөлөөҕө быһаарыллан тахсан олоххо киирэн сылдьар.

Киһи оҥорор быһыытын өйө-санаата ыйан, быһааран биэрбитин кэнниттэн этэ-сиинэ, быччыҥнара хамсааһыны оҥорон таһааран хан-нык эрэ быһыыга кубулуталлар. Киһиэхэ салгын кута буолбакка, үөрүйэхтэртэн үөскүүр уонна быччыҥнары хамсатар буор кута ордук улахан туһалаахтара быһаарыллар. Салгын кутунан киирэр билиини киһи үгэскэ кубулутан быччыҥнарын хамсыырга, үөрүйэх буолууга үөрэтэн буор куту үөскэтинэрэ уһун кэми ылар.

Салгын кут киһи өйө-санаата аһара барыыларын үөскэтэр. Бу аһара барар санаалары хааччахтыырга сахалар сиэри туһаналлар. Сиэр диэн үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдибит санаа буолар. Бу санааны тутуһан хатылаан оҥоруллар быһыылар үчүгэй, киһилии быһыы буо-лан тахсар кыахтаналлар. Сиэри тутуһуу диэн үгэһи үөскэтэн былыргы кэмнэртэн туһана сылдьаллара таҥара үөрэҕин үөскэппит.

Аһара барар санаалаах киһи кыахтаах массыынанан суол бары быраабылаларын тутуһан айанныыра уустугуран тахсар. Аһара барар санаа туох эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорорго ыҥыран, угуйан иһэрэ суол быраабылатын тутуспатыгар тириэрдэн кэбиһэр.

“Айыы үчүгэй” диэн дьону сымыйанан, албыннаан үөрэтии аһара барар санааны үөскэтэрэ эдэрдэр түбэһэр массыына абаарыйаларыттан арыллан биллэр. Аһара түргэнник айаннааһын суол уратыларын сыыһа сыаналааһыҥҥа тириэрдэрэ уруккуттан биллэр. Арай бу суоппар тоҕо маннык түргэнник айанныырын табатык быһаарыы эрэ массыына абаарыйалара тахсалларын аҕыйатыан сөп. Уратыны, дьон оҥорботторун, саҥаны айыыны оҥорор санаата элбээн хааларыттан киһи суол быраабылаларын тутуспата, аһара барара киирэн хаалара түргэнник айаннаан куһаҕаны оҥостунарыгар тириэрдэр.

Айаннаан иһэн хас биирдии суол быраабылатын көрдөбүллэрин толорбот буолуу уратыны, саҥаны айыыны оҥорууга тириэрдэр. Суоппар аһара түргэнник айаннааһына суол уратыларыттан тутулуктанан эмиэ саҥаны айыы буолан иһэр. Бэҕэһээ суол бу эргиирин ааспыт түргэнтэн, бүгүн өссө түргэтээн биэрдэххэ саҥаны айыы буолан тахсан уларыйыыны оҥорон иһэр уратылаах.

Олох сайдыыта, тупсуута киһи барыта массыына атыылаһан олоҕун өссө тупсаран иһэригэр тириэрдэр. Оҕолор улааталларын тэҥэ, массыынаны ыытары баһылыыллар. Арай оҕолор атаахтык иитиллэн, бэйэм эрэ үчүгэйбин диэн санаалара улаатан хаалара кыахтаах массыынаҕа олордохторуна туох эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын аһара улаатыннаран кэбиһэрэ сыыһа-халты туттуналларыгар тириэрдэр. Онно эбии тыл үөрэхтээхтэрэ сахалыы көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэҕи умуннаран, хаалларан, “айыы үчүгэй” диэн була сатаан сымыйанан этэллэрэ эдэрдэр ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын аһара элбэтэн куһаҕаны оҥороллорун үксэтэр.

Суоппар массыына ыытарыгар арыгы иһэрэ олус улахан саҥаны айыыны оҥоруута буолар. Дьон саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаалара тыл үөрэхтээхтэрин көмөлөрүнэн элбээбитэ арыгы иһэн баран уруулга олорооччулары үксэтэр.

Саха дьонун аһара барар санааларын кыччатан көрсүө, сэмэй буолууга киллэрэн биэрии уонна сымыйа, албын “айыы үөрэҕин” тохтотуу эрэ сайдыыны, тупсууну ситиһэллэригэр тириэрдэр.

Кумааҕыны эрэ бэрийэр үөрэхтээхтэр айыыны оҥоруу уратыларын букатын билбэттэриттэн ыаллар биир эмэ оҕолорун өйүн-санаатын “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, барыта була сатаан оҥоруллубут үөрэҕинэн буккуйа сылдьаллар. Бу мааны, атаах оҕо сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэстэҕинэ, дэҥнэннэҕинэ сымыйанан үөрэтээччи тыл үөрэхтээхтэрин эппиэккэ тардыы эрэйиллэр. Массыына абаарыйалара элбииллэригэр аан бастаан “айыы үөрэҕэ” диэн албын сектаны оҥорон туһана сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ киксэрэн биэрээччи буолан быһаччы буруйданаллара аһара барааччылары тохтотуо этэ.

Тулуурдаах буолуу, туттунар күүс улаатыыта киһи сыыһа-халты туттунарын суох оҥорон олоҕун киһи быһыылаахтык олороругар тириэрдэр. Киһи быһыыта диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҥорор быһыы аһара барарын хааччахтыыр аналынан туттуллар.

Массыынанан айаннааһын араас саҥаны айыыны оҥорууну элбэтэринэн уонна олор куһаҕан өттүгэр халыйалларыттан туруга суох өйдөөхтөргө-санаалаахтарга оҥорор куһаҕана эбиллэн иһэр. (1,38).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.