Умнуу туһата

Өй буккуллуутун саамай кыра бэлиэтинэн умнуган буолуу аат-танар. Киһи ону-маны, субу соторутааҕы кэмҥэ оҥорбутун умнара сааһыран истэҕинэ сыыйа эбиллэн иһэр. Ачыкыларын ханна уурбут-тарын умна охсон кэбиһэннэр хампы олорооччулар бааллар. 

Кассаҕа харчы төлөөбүтүгэр кассир ордугун сонно биэрбитин ылан сиэбигэр уктан баран умна охсон кэбиһэн квитанциятын ыла-рыгар “Ордугун ылбытым дуо?” диэн ыйытар киһи өйө кыратык буккуллан ылбытын биллэрэр. Ону тэҥэ, харчытын ордугун квитан-циятын кытта холбуу ыла үөрэммитэ быһаарыллан тахсар.

Өй түһэн хаалыан сөп. Умнан кэбиһиини сороҕор өйө түспүт диэн этэллэр. Умнан кэбиһии дьоҥҥо сороҕор туһалаах өттүнэн биллэр. Ол курдук, тугу эмэ ылбыттарын умна охсон кэбиһээччилэр бэйэлэригэр кыра да буоллар туһаны оҥостоллор. Кыратык туттарбар диэн игии уларсан ылан баран умна охсон кэбиһэн биэрбэт, көрдөөтөххө эрэ нэһиилэ биэрэр киһини кытта сыһыан аҕыйаан барарыгар тиийэр.

Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара харчынан быһаарыллар буол-бута ыраатта. Иэс диэн ааттаан ылан баран умна охсон кэбиһээччилэр элбии сылдьыбыттара. Иэһи кумааҕыга суруйа сылдьыы эрэ умнуллан хааларын суох оҥорорун билигин туһаналлар.

Бу кэмҥэ үөрэх үчүгэй диэн бары этэллэриттэн умнуган буолуу куһаҕан диэн аатыран сылдьар. Өйү-санааны утумнаахтык дьарык-тааһын, үөрэҕи баһылааһын умнуган буолуу аҕыйыырын үөскэтэрин туһаналлар. “Тугу да умнубаппын” диэн этэр дьон элбээһиннэрэ үөрэх киэҥник тарҕаммытын туоһута буолар эрээри, халыйыыга тириэрдэр.

Үчүгэйи умнан кэбиһииттэн киһиэхэ хомолто кэлэр, киһи үчүгэйи умнубакка кыһанар, онтон куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыы-рыттан үчүгэй санаалар элбииллэригэр көмөлөһөрүнэн куруук тут-тулла сылдьара эрэйиллэр. Ол иһин, умнуган буолуу эмиэ кэмнээх-кээмэйдээх, аһара барыллыбат кыйыаланан икки өрүттэнэн тахса-рыттан эрдэттэн сэрэнэ сылдьары эрэйэр.

Киһи үчүгэйи үксэтэр аналлаах. Үчүгэй чахчы эбиллэн, элбээн иһэр. Ол иһин, үчүгэйи умнубакка элбэтиитэ, онтон куһаҕаны умнан аҕыйатан иһиитэ эрэйиллэр. Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэрэн уонна ол таҥараны үтүгүннэрэн үөрэтэн үчүгэй элбээн иһиитин үөскэтэллэр. 

Киһи төһө да умнуон баҕарбатаҕын иһин этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнара, хаалларара хайаан да ирдэнэр. Олус былыргы кэмнэргэ буолан ааспыт сэриилэри, эрэйдэри умнубат, сотору-сотору дьоҥҥо саната сылдьыы омуктар икки ардыларыгар үйэлэр аайы уларыйан биэрэр сыһыаны тупсаран туһаныыга олус улахан куһаҕаны оҥорор. 

Нууччалар татаардары кытта уһун кэмҥэ эйэлээхтик олорботохто-рун үгүс сэриилэр тустарынан кэпсээннэри умнубакка сурукка кил-лэрэн оҕолору бу кэмҥэ да үөрэтэллэрэ кэрэһилииллэр. Нууччалар кыайбыттарын-хоппуттарын элбэхтэ кэпсэнэн уонна таҥара күлүгэр кубулутан билигин да ахта, саныы сылдьаллара, омуктар икки арды-ларыгар эйэлээх буолуу үөскүүрүгэр улаханнык мэһэйдиир.

Сахалар олус былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыылары ситиһэ сыл-дьыбыт кэмнэрдээхтэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн өс хоһоо-но туттулла сылдьара биллэрэр. Бу өс хоһооно сэриигэ кыайыыны ситиспит аан бастаан ааспыт куһаҕаны умуннаран, хаалларан, алдьа-ныы тахсыбытын оннугар түһэрэн эйэлэһиини саҕалыыры бастакынан олохтуурун ирдииринэн туһалаах суолтата өссө улаатар. 

Сиргэ омуктар икки ардыларыгар сыһыан былыргытыттан улахан-нык уларыйа илик. Улахан, элбэх ахсааннаах омуктар кыралары, аҕы-йах ахсааннаахтары суох оҥорор, симэлитэр санаалара хаалан хаалбат. Россия аҕыйах ахсааннаах омуктарын нуучча тылын ыган тарҕатан төрөөбүт тылларын умуннара сатыыллара кэлин кэмҥэ өссө улаатта. Цифровой диэн ааттанар телебизэрдэригэр олохтоох республикаларга аналлаах каналы биэрбэккэ сылдьаллар.

Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, киһилии быһыыланаллара эбил-лэн иһэриттэн билигин геноцид оҥорор табыллыбат, бобуллар. Ол да буоллар мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн үлэни кыайбат турукка тиийбит омук бэйэтэ бытырыыстаах да быыһаабат, арбаҕас-таах да кыайан абыраабат кэмигэр киирэн хаалар. Хааны тупсарыы үгэһин улуутумсуйан хаалан туһаммаккалар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр. Ону тэҥэ, тулалыыр омуктар үлэни үлэлииргэ баһыйан барыыларыттан, бу омук сыыйа үтүрүллэн, туо-ратыллан эстэр, симэлийэр кэмигэр киирэр. Россияҕа элбэх ахсааннаах баһылыыр омук эстиитэ, уларыйыыта олус ыардык барыан сөбө Украинаҕа ыытыллар СВО уһаан, кырыктанан иһэринэн быһаарыллар.

Куһаҕаны умнуу, хаалларыы киһилии олох тутаах көрдөбүлэ буо-лар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕаны умнуу диэн аналлаах туому ыытар уонна “Айыы этиитэ” диэн ааттаан тарҕатар. 

Айыы диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот ураты быһыыта буолар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үчүгэй айыылары барыларын кэриэтэ оҥороннор аҕыйаппыттар, арыыччалар эрэ биири-эмэни оҥорор кыах-таммыттар. Үчүгэй айыыны оҥоруу олус уһун үлэлээх, элбэх эрэйдээх өттө ордон хаалбыт. Ол иһин үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы-ны оҥоруу биир эмэ кыаллар кэмэ кэлбитэ ырааппыт.

Дьон куһаҕаны, айыыны оҥороллоро билигин да элбэх. Сыыһа-халты туттунуу куһаҕаны оҥорууну өссө элбэтэн биэрэр. Куһаҕан айыыны оҥоруу дөбөҥ, судургу, элбэх үлэни, өйү-санааны эрэйбэт. Ол иһин эдэрдэр олору оҥороллоро үксээн хаалар. Бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистилэр даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсубуттарын көрдөрөллөр. Туох үчүгэйэ кэлиэй бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн, арай ханнык эрэ уратылаах киһи буола сатыыра атыттарга биллэн тахсар.

Этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнан хаалларан иһии өйү-санааны ыраастаан үчүгэйи оҥорууну элбэтэр. Киһи өйө-санаата араас куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттаҕына эрэ табыллар, саҥа үчүгэй санаалар баһыгар киирэр кыахтаналлар. Бу быһаарыы киһи куһаҕан санаалары элбэхтик саныы сырыттаҕына, аны олоро үгэскэ кубулу-йаннар, ол куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһэригэр тиийэн хаалыан сөбүн биллэрэр. Ол иһин куһаҕан санаалары санаама, олортон ыраастана, умна сырыт диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэрин тутуһа сылдьыы киһи быһыылаах дьонтон эрэйиллэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр-тутулуга умнуган буолуу уратыларын табатык быһаарар:

1. Үчүгэйи умнубакка элбэтэн, өссө оҥорон туһанан истэххэ үчү-гэй элбиирэ  үөскүүр. Бары үчүгэй элбээн иһиэн баҕарабыт.

2. Куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыырын тэҥэ, куһаҕан са-наалары суох оҥороруттан киһи куһаҕан быһыылары оҥорон кэби-һэрин аҕыйатар, эрдэттэн тохтотор аналлаах.

Куһаҕан санаалар ыараханнар. Бэйэ-бэйэлэриттэн тардыһар күүс-тэрэ улаатан хаалар. Куһаҕан киһи этин-сиинин таарыйдаҕына буор куту үөскэтэринэн умнарга эрэйдээх, ыарахан, өй-санаа улахан ту-луурдаах буолара ирдэнэр. Бу ыарахан өй-санаа олоххо үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан, эргийэн биэриилэрэ кэлэрин үөскэтэр уонна саҥа, уларыйбыт өй-санаа сайдан салайыыны оҥороругар тириэрдэр.

Дьон бары “үчүгэй” диэбиттэрин оҥоро сатыылларыттан үчүгэй аһара эбиллиитэ үйэлэргэ үөскээн тахсара сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх кыра омуктары кыайбытын үөрүүтэ аһара барыытын үөскэтэн таһаарар. Ол аата аҥар, үчүгэй диэки өттүгэр халыйыы үөскээн улуутумсуйууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Өй-санаа бу халыйыытын суох оҥорор туһугар куһаҕаны туспа арааран билэн, ону үчүгэйгэ уларытыы, тупсарыы өйдөөх-санаалаах дьонтон эрэйиллэр.

Өй-санаа эргийэн, солбуйсан биэрдэҕинэ эрэ уһун үйэлээх туһаны оҥорорун “Үчүгэйи оҥоруу умнуллар, куһаҕаны оҥоруу умнуллубат” диэн өс хоһооно биллэрэр. Ол курдук, киһи этин-сиинин таарыйбыт туох эрэ куһаҕаны, ыарыыны үөскэттэҕинэ буор кукка уларыйан уурулларыттан умнуллара чахчы эрэйдээх, элбэх тулууру, дьарыкта-ныыны, өй-санаа туруктаах буоларын эрэйэр. (1,61).

Бу өс хоһооно киһи этэ-сиинэ, буор кута куһаҕаны умнубата дьиҥнээх олоххо сыыһа буолан тахсарын, олох уһаан, тупсан иһэрин таба сыаналаабат, быһааран эттэххэ кылгас санааны, эт-сиин быстах баҕатын биллэрэрин таба өйдөөтөххө эрэ табыллар.

Таҥара үөрэхтэрэ аналлаах туому үөскэтэн куһаҕан санаалары умуннара сатыыллар, дьон өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраас-тааннар үчүгэй санааларын элбэтэллэр. Үгүс үчүгэй санаалардаах киһи  оҥорор быһыылара тупсаннар үчүгэйи оҥороро үксүүр. Ону тэҥэ, сахалыы таҥара үөрэҕэ “Айыы этиитэ” диэн аналлаах туому толорон киһи куһаҕан санааларын атын дьоҥҥо этэн умнарыгар көмөлөһөр.

Онон куһаҕаны умнуу диэн киһилии быһыылаах дьон куруук оҥоро сылдьар туһалаах быһыылара, үчүгэйи элбэтэргэ аналлаах үөрэхтэрэ уонна өйдөрүн-санааларын ыраастааһыннара буолар. (2,82).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.