open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уткин Ксенофонт Дмитриевич

200px|thumb|left|Уткин Ксенофонт Дмитриевич
**Уткин Ксенофонт Дмитриевич** — **Нүһүлгэн**, Философия билимин дуоктара, профессор, бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Арассыыйа журналистарын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэккэ *Оргуллаах* диэн сиргэ төрөөбүтэ. 
* 1954 сылга Марха орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1954—1972 сыллардаахха библиотекарь, кулууп сэбиэдиссэйэ, сельсовет бэрэссэдээтэлэ, Ньурба райисполкомун культура салаатын сэбиэдиссэйэ, Ньурбатааҕы норуоттар доҕордоһууларын түмэлин дириэктэрэ.
* 1972 сыллаахха Ленинград куоракка Үрдүкү профсоюз оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1994 сылга кандидат диссертациятын көмүскүүр, доцент.
* 1997 сылтан СГУ культурология кафедратын профессора.
* 1999 сылга доктор диссертациятын көмүскүүр. 
* 2000 сылтан Дьокуускайдааҕы Тыа Хаһаайыстыба Академиятын тыл уонна культура кафедратын сэбиэдиссэйэ. Аан дойду хомус түмэлин дириэктэрэ.

2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара уонна айар үлэтэ

* 40 наука үлэлээх
* 6 монграфиялаах история, этнография, фольклор, философия, искусство уонна литература тематыгар. 
* *"Кулуһун сөрүө"*, хоһооннор. 1991.
* *"Дьылҕам ытыга"*, хоһооннор. 1993.
* *"Уйан кутум"*, хоһооннор. 1994.
* *"Родовой материк" (творческий портрет писателя Ивана Алексеева)*. 1994,
* *"Победная высота поэта" (творческая лаборатория поэта, переводчика Семена Руфова)*. 1998.
* *"Вестник Свободы, Пространства и Времени" (литературно-философское обозрение творчества писателя Рафаэля Багатайского)*. 2000.

## Наҕараадалара
* «Бочуот Знага» уордьан (1976)
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1984)
* Ньурба улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

## Өссө маны көр
* Писатели Якутии
* Музей и Центр хомуса народов мира
* Якутский государственный литературный Музей имени П.А. Ойунского
* Философ Уткин благословил рекордные осуохайи в прямом эфире 

## Ылыллыбыт сирэ
* Ученые России
Никулин Гавриил Федорович

**Никулин Гавриил Федорович** (1903 - 1967), олоҥхоһут.

1903 сыллаахха Элгэт улууһун (билигин Абый улууһа) Бастакы Үһээл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Аҕата уонна убайа биллэр олоҥхоһуттар этилэр. 1938 сылта олоҥхону толорор буолбута.

1940 сыллаахха этнограф А.А. Саввинов кини **Эр Соҕотох** диэн олоҥхотун устар.

1943 - 1945 сыллардаахха этнограф Г.М. Васильев кини олоҥхолорун устубута.

## Өссө маны көр
* Пухов И.В. *Якутский героический эпос олонхо*. М., 1962.
* Илларионов В.В. *Искусство якутских олонхосутов*. Якутск, 1982.
* Емельянов Н.В. *Сюжеты олонхо о родоначальниках племени*. М., 1990.

## Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
Степанов Николай Иванович - Ноорой

200px|thumb|right|Ноорой
**Степанов Николай Иванович** — **Ноорой** (08.05.1897—1975) — олоҥхоһут, ырыаһыт, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ. Урукку Мөҥүрүөн (билигин Догдоҥо) төрүт олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1897 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр (эргэ халандаарынан ыам ыйын 8) Мэҥэ улууһун (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) Мөҥүрүөн (Матта) нэһилиэгэр уус ыалыгар төрөөбүтэ.

Николай Иванович Степанов А5а дойду Улуу сэриитин кыттыылаа5а этэ. 1942 с. бэс ыйын 22 күнүгэр 44 саастааҕар армияҕа ыҥырыллыбыта. Ийэ дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута. Хорсун саллаат хаста да ыараханнык бааһыран, инбэлиит буолан, «Хорсунун иһин»  мэтээллээх 1943 с. бэс ыйыгар, дойдутугар ытык иэһин чиэстээхтик толорбута.

1975 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ.

### Айар үлэтэ

Николай оҕо сааһыттан кыһыҥҥы уһун түүнү кылгатар улахан олоҥхоһуттары, ырыаһыттары батыһа сылдьан кэрэхсээн истэрэ. Онтон сыыйа кинилэри үтүктэн олоҥхолуу, ыллыы, уран тылы наардаан кэпсии үөрэммитэ. Кини онуоха эбии айылҕаттан ураты куоластааҕа. Онон сыыйа дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэтэр олоҥхоһут, тойуксут буолан барбыта. Бэйэтэ да ахтарынан, кинини кытта алтыһан үлэлээбит дьоннор бэлиэтииллэринэн, ордук таптаан, умсугуйан биир дойдулааҕа аатырбыт Бөтүрүүскэ Наһаарап олоҥхолуурун үгүстүк истибит, олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут учууталынан ааҕар эбит. Николай 18-19 саастааҕар «Күн Эрили», «Түҥнэри Холорук» диэн олоҥхолору сайылык ыалларыгар олоҥхолоон бэркэ астыннарар буолбут. Николай Иванович олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, республикаҕа тиийэ аатырбыта-сураҕарбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «Оҕо Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун холкуос кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтеатрга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 9 олоҥхону оҥорбут: «Оҕо Ньургун», «Ала Туйгун», «Күн Эрили», «Бэриэт Бэргэн», «Улдьаа Боотур», «Түҥнэри Холорук», «Айталы Куо», «Одунча Бөҕө», «Сабыйа Баай, Айыы Салаҕай». 

Норуот ырыаһытын быһыытынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Уопсайа 80-ча ырыаны-тойугу айбыта.    

## Айымньылара
* *Дьол суола*. — Дьокуускай, 1953.
* *Хомус ырыата*. — Дьокуускай, 1964.
* *Ырыалар-тойуктар*. — Дьокуускай, 1968.
* *Уһун уйгу. -* Дьокуускай, 1947.

## Сигэлэр көр
* Илларионов В.В. «Олоҥхо алыптаах эйгэтэ» Дьокуускай “Бичик” 2006 с. Аан тыл 3-4 сирэй., “Норуот ырыаһыта Ноорой” 112-115с (1992 с.) 
* Шерхунаев Р. А. *Певцов благородное племя*. — Иркутск, 1977.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Якутск, 1982.

## Быһаарыылар
Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич

**Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич** (25.05.1869—1962), аатырбыт олоҥхоһут.

## Олоҕун олуктара
1869 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Хайахсыт нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) удьуор олоҥхоһуттар ыалларыгар төрөөбүтэ.

14 саастаах сылдьан маҥнай олоҥхону толорор. Онтон ыла биллиилээх олоҥхоһутунан ааҕыллыбыта.

1906 сыллаахха Аммаҕа этнограф Васильев В. Н. «Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур» олоҥхотун суруйбута.

1930 сыллаахха олоҥхолуурун салҕаабыта.

1941 сыллаахха Лазарев Д. П. «Эрэбил Бэргэн» олоҥхотун суруйбута. Текст архивка сытар.

1962 сыллаахха өлбүтэ.

## Айымньылара
* *Образцы народной литературы якутов, записанные В. Н. Васильевым.* Выпуск I. — Петроград, 1916.
* *Куруубай Хааннаах Кулун Куллустуур.* — Дьокуускай, 1958.
* *Строптивый Кулун Куллустуур*. — М., 1985.

## Өссө маны көр
* Эргис Г. У. *Очерки по якутскому фольклору*. — М., 1974.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов.* — Якутск, 1982.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — Якутск, 2000.
Илгэ

**Илгэ** — саха мифологиятын өйдөбүлүнэн уйгу-быйаҥ төрдө буолар уонна киһиэхэ (холобур олоҥхо бухатыырыгар) күүс киллэрэр, үгүс үүнээйи симэһиниттэн оҥоһуллубут таҥараҕа тиксэрэр күндү убаҕас утах.

Көспүт суолтатыгар - баай-дуол, быйаҥ, уйгу.

## Христианизм
Христиан теологията быһаарарынан, **илгэ** диэн Таҥара киһиэхэ биэрэр бэлэҕин өйдөбүлэ. Киһи илгэни күүс уонна санаа көтөҕүллүүтэ курдук иэйэр. Илгэ Таҥара үчүгэйин уонна аһымалын көрдөрөр. 

## Эбии көр
* Илгэ (сурунаал) — Саха сиригэр тахсар тыа олоҕун туһунан сахалыы-нууччалыы суруйар сурунаал. 
* Илгэ (кыһа) - издательскай дьиэ (салайааччы Юрий Борисов) таһаарар. Кылаабынай эрэдээктэр Марина Тимофеева.

## Быһаарыылар
Томская Дария Андреевна

200px|thumb|right|Томская Дария Андреевна

**Томская Дария Андреевна**, олоҥхоһут.

1913 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Эҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Эһэлээх эбэтигэр иитиллибит кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэһит буола улаатар.

Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхолуур идэҕэ уһуллубут, бэйэтин түөлбэтин талааннаах олоҥхоһуттарын толорууларын улаханнык умсугуйа истибит.

Төрөөбүт таайа *Мартыын Бурцев* олоҥхолорун истэн, олоҥхо кэрэ эйгэтигэр биһиктэнэн кэриэтэ улааппыта. 

Онон өссө оҕо сылдьан, олоҥхо хомуһуннаах тылын күүһүгэр ылларбыт суурбэлээҕиттэн олонхо дьоро киэһэлэрин төрүттүүр биллэр-көстөр олоҥхоһуттар репертуардарыттан сөбүлээбитин үтүктэн олоҥхолуур идэлэммит.

Ол курдук Е.Горохов **Ньургун Боотур**, **Кулун Куллустуур**, А.Н.Горохов **Саһыл улаан аттаах Сандалы Бэргэн**, И.Н.Потапов **Эрбэҕэр Эрчимнээх Элитэр Бэргэн**, А.И.Томская **Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор**, **Элгээн Иэйэхсит эмээхсин**, таайа М.А.Бурцев **Хаан илбистээн бухатыыр**, ийэтэ Е.А.Бурцева **Омуннаайы бухатыыр** уонна **Эллэй Боотур** диэн олоҥхолорун сөбүлээн, бэйэтин репертуарыгар ылынан, дьон-сэргэ ортотугар олоҥхолуур буолбут.

Д.А.Томская толорууларын ТЛИ институтугар, норуот айымньытын Дьиэтигэр, радио уонна телевидение компаниятыгар хас да төгүллээн кэрэхсээн истибиттэрэ. 

Кини толоруутун сиэрэ-туома, матыыбын арааһа, олоҥхотун эгэлгэтэ дьиҥ олоҥхоһуттар үгэстэригэр чугас турар. 

## Өссө маны көр
* *Заветные сокровища предков*, составитель Н.К.Окоемов. Якутск, 1993.

## Ылыллыбыт сирэ
* Горнай улуус олоҥхоһуттарын саайттара
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Харитонов Иона Матвеевич

**Харитонов Иона Матвеевич** — **Саахардаах** (1889—1972), олҥхоһут.

1889 сыллаахха Ньурба улууһун Мэҥэдьэк нэһилиэгэ төрөөбүтэ.

Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ. 

Саха Сирин кэрийэн ыһыахтарга кыттар этэ. 

Кини тылыттан «Күн Эрэли Бухатыыр» уонна «Күүлүс Бөҕө» олоҥхолор суруллубуттара.

1972 сыллаахха өлбүтэ.

## Сигэлэр ==== Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Черканова Дарья Сидоровна

**Черканова Дарья Сидоровна** — **Чааркааннаах Даарыйа** (1872 - 1967), олоҥхоһут.

1872 сыллаахха Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Эдэр сааһыттан олоҥхоһут быһыытынан биллибитэ, норуот убаастыыр киһитэ буолбута.

Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Ревком чилиэнэ этэ, саҥа Сунтаар улууһэ тэриллэригэр кыттыбыта.

Леонид Попов норуот суруйааччыта **Тоҕой Сэлэ** арамаанын суруйарыгар көмөлөспүтэ. Ити арамааҥа *Ырыа Ылдьаана* прототиба буолбута.

Кини туһунан сурах П.А. Ойуунускайга тиийэр эбит.

1967 сыллаахха өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Линдсэй Лоһан

thumb|right|Линдсэй Лоһан
**Линдсэй Лоһан** (Линси Лохан, Линдсей Лохан) (), АХШ улахан народнай фотомодель, артыыс уонна ырыаһыт, биир супер-баай чүөчэ, төрөөбүт күнэ 1986 от ыйа 2 күнэ Нью Йорк куоракка.
Умберто Эко

thumb|right|Умберто Эко (2005)

**Умберто Эко** (05.01.1932, Алессандрия, Турин) — Италия суруйааччыта, общественнай диэйэтэл, публицист, учуонай. 

Турин университетын бүтэрбит (1954), философия дуоктара, Европа саамай кырдьаҕас Болоньятааҕы университетын семиотикаҕа профессора (1975), 32 аан дойду университеттарын (ол иһигэр Сорбонна уонна Оксфорд) бочуоттаах профессора. Торонтоҕа, Йельга, Колумбия, Нью-Йорк, Гарвард, Турин уонна Париж университеттарыгар уонна Кембриджка, Сорбоннаҕа лекция аахпыта. Парижтааҕы Аан дойду култууратын Академиятын (1992), Болонья науукатын Академиятын, Дойдулар ыккардыларынааҕы искусство философиятын Академиятын (1994) академига. Джеймс Джойс ассоциациятын салайааччыта (1965), Дойдулар ыккардыларынааҕы семиотика уонна өй чинчийиитин Ассоциациятын Генеральнай сэкиритээрэ (1972-79), вице-президена (1979-1983) уонна президена (1994), ЮНЕСКО дойдулар ыккардыларынааҕы фуорумун чилиэнэ (1992-1993).

Италия суруйааччыта, аан дойдуга биллибит «Имя Розы» (1980), «Маятник Фуко» (1988), «Остров накануне» (1995) романнар ааптардара. Стреги, Анжиари бириэмийэлэрин, Италия национальнай бириэмийэтин (1981) лауреата. Монте-Карло бочуоттаах гражданина (1981). Франция литерауураҕа өҥөлөрүн иһин уордьанын (1985), ЮНЕСКО Маршал Маклахан уордьанын (1985), Почётнай Легион уордьанын (1993), грек Кыһыл көмүс сулуһун уордьанын (1995), Италия өрөспүүбүлүкэтин Улахан кириэһин (1996) кавалердара.

«Полиглоттар федерацияларыгар» диэн аатынан «Le Monde» хаһыакка тахсыбыт бэйэтин табаарыһыгар тылбаасчыт уонна суруйааччы Жан-Ноэль Чифано диэн киһиэхэ биэрбит интервьютугар универсальнай уонна айылҕа тылларын чинчийии туһунан кэпсиир. Ыстатыйаҕа бу проблема устуоруйатын ырытар, тыл саҥа түөрүйэлэрин кытта билиһиннэрэр. Европа инникитин элбэх омуктан, элбэх култуураттан турар уонна элбэх тылынан кэпсэтэр курдук көрөрүн этэр.
Саха сиринээҕи Наука киинэ

**Саха сиринээҕи Наука киинэ** () — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин билим тэрилтэлэрин түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

## Устуоруйаттан
* 1947 сылтан — Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата;
* 1949 сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиал;
* 1957 сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиал;
* 1988 сылтан — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи наука киинэ.

Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ.

## Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр
* В.П. Ларионов аатынан Хоту дойду физика уонна техника проблемаларын института;
* Криолитозона биологиятын проблемаларын института;
* Н.В. Черскэй аатынан Хоту дойду хайа дьыалатын института;
* Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын института;
* Ю.Г. Шафер аатынан Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института;
* Ньиэп уонна гаас проблемаларын института;
* Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-чинчийэр институт;
* Геофизическэй сулууспа Саха сиринээҕи филиала;

Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ:
* Алмаас уонна күндү металлар геологияларын института;
* П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт;

## Наука киинин салайбыттара
* 1949 - 1952 сылларга — Цытович Николай Александрович, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1952 - 1957 сылларга — Дадыкин Всеволод Петрович, биология доктора;
* 1957 - 1964 сылларга — Рожков Иван Сергеевич, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1964 - 1987 сылларга — Черскэй Николай Васильевич, ССРС НА академига;
* 1987 - 1992 сылларга — Крымскай Гермоген Филиппович, Арассыыйа НА академига;
* 1992 - 1997 сылларга — Ларионов Владимир Петрович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1997 - 2002 сылларга — Уржумцев Юрий Степанович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 2002 - 2004 сылларга — Ларионов Владимир Петрович, Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена;
* 2004 - 2012 сылларга — Сафронов Александр Федотович, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена;
* 2012 сылтан — Лебедев Михаил Петрович, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена.

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха сиринээҕи Наука киинин саайта
Рожков Иван Сергеевич

**Рожков Иван Сергеевич** (1908 - 1971), учуонай, геолог, 1957 - 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1908 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр Калуга уобалас билиҥҥи *Мосальскай* оройуонун *Ивонино* дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ.
* 1940 сылтан ССКП чилиэнэ.
* 1933 сыллаахха Ленинградка Горнай институту бүтэрэр.
* 1939 сылтан Уралзолото трест сүрүн геолога
* 1945 — 1957 сыллардаахха ССРС өҥнөөх металлургия министерствотын Главзолото трест сүрүн геолога.
* 1957 — 1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ уонна биир кэмҥэ Геология институтун дириэктэрэ.
* 1960 сылтан ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1964 сылтан ССРС Геология министерствотын Өҥнөөх, сэдэх уонна күндү метааллар Киин наука чинчийэр интитутун (ЦНИИГРИ) дириэктэрэ. 
* 1971 сыл от ыйын 30 күнүгэр Оренбург уобалас *Домбаровский* бөһүөлэккэ өлбүтэ. Москва куоракка көмүллүбүтэ.

## Айымньылара
* Көмүс үөскээбит сирдэри классификациялаабыта. Ол үлэтин иһин ССРС Ил премиятын ылбыта (1949, 1951).
* "*Платина Алданского щита*", М., 1962 (соавтор); 
* "*Закономерности размещения россыпей и их коренных источников на территории Якутии*", Геология россыпей Якутии кинигэҕэ, М., 1964; 
* "*Алмазоносные россыпи Западной Якутии*", М., 1967 (соавтор); 
* "*Основные проблемы геологии золота*", (Труды Центрального научно-исследовательстого горноразведочного института), М., 1967 .

## Өссө маны көр
* *К 60-летию члена-корреспондента АН СССР И. С. Рожкова*, М., 1970 (Труды Центрального научно-исследовательсткого горноразведочного института); 
* *Памяти Ивана Сергеевича Рожкова* [Некролог], "Советская геология", 1971, № 11.

## Ылыллыбыт сирэ
* Большая Советская Энциклопедия
Черскэй Николай Васильевич

200px|thumb|right|Черскэй Николай Васильевич
**Черскэй Николай Васильевич** (02.02.1905—11.06.1994) — учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1905 сыл олунньу 2 күнүгэр Приморье кыраайыгар Ольга бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.
* 1931 сылга Владивосток куоракка Уу транспорын механиктарын Институтун бүтэрбитэ.
* 1942 сылтан ССКП чилиэнэ
* 1951 сылга Нефть промышленноһын Академиятын бүтэрбитэ.
* 1964—1987 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ 
* 1973 сылтан биир кэмҥэ Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун дириэктэрэ.
* 1968 сыллтан ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1975 сылга Социалист Үлэ Дьоруойа
* 1994 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин VII - XI ыҥырыыларын депутата.

## Айымньылара
* Сүрүн айымньылара гаас ииннэрин конструкцияларын, гаас саппааһын ааҕан таһаарыы методтарын туһунан.
* Гааһы ситиминэн тириэрдии туһунан.
* Гаас сир анныгар кытаанах буолуон сөбүн туһунан (гидрат) уонна Саха Сиригэр оннук гаас элбэҕин бэлиэтээбит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1975)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Большая Советская Энциклопедия
* Герои страны
* 100 лет со дня рождения Н. В. Черского, Героя Социалистического Труда, заслуженного деятеля науки ЯАССР, академика АН СССР, доктора технических наук, профессора 
* Черский Николай Васильевич// Энциклопедия ЯСИА
Крымскай Гермоген Филиппович

200px|thumb|right|Крымскай Гермоген Филиппович
**Крымскай Гермоген Филиппович**, академик, 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыл сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ куоракка төрөөбүтэ 
* 1955 сыллаахха Өлүөхүмэ орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* Пединститутка физика уонна математика факультетыгар үөрэнэр.
* 1960 сылтан Космофизика чинчийиилэр уонна аэрономия институтугар үлэлиир. Институтка лаборантан дириэктэргэ диэри улааппыта.  
* 1966 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата: «Модуляция космических лучей в межпланетном пространстве». 
* 1974 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата: «Модуляция космических лучей и динамические свойства солнечного ветра».
* 1987 сыллаахха ССРС НА чилиэнэ-корреспондена.
* 1988 - 1992 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* 1997 сыллаахха Арассыыйа НА академига.

## Айымньылара
* Куйаар сардаҥалара атмосфераны курдары ааһыы уонна генерация эффегын чинчийии.
* Планеталар икки ардыларынааҕы куйаарга сардаҥалар түргэтэтии процеһа.
* Планеталар икки ардыларынааҕы куйаарга процесстары чинчийии.\
* Куйаар сардаҥалара климатка сабыдыалларын чинчийии.
* 300 наукаүлэ уонна 3 монография  
 
## Ылыллыбыт сирэ
* Арассыыйа Наукаларын Академиятын саайта
Уржумцев Юрий Степанович

200px|thumb|right|Уржумцев Юрий Степанович
**Уржумцев Юрий Степанович** (1929 - 2002), Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, 1997 - 2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыл муус устар 29 күнүгэр Челябинскай куоракка төрөөбүтэ; 
* 1951 сыллаахха Латвия Ил Университетын бүтэрбитэ;
* 1951 — 1952 сылларга — Донбасс тутааччыта;
* 1952 — 1957 сылларга — Совет Армиятыгар сулуупалыыр;
* 1957 — 1979 сылларга — Латвия НА механика Институтун алын, сүрүн наука сотруднига, дириэктэр солбуйааччыта; 
* 1962 сыллаахха Латвия НА тутуу уонна архитектура Институтун аспирантуратын бүтэрбитэ;
* 1970 сыллаахха техника наукаларын доктора;
* 1972 сыллаахха профессор, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена;
* 1979 — 1986 сылларга — ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Саха сиринээҕи филиал Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун дириэктэрэ;
* 1986 — 1991 сылларга — Латвия НА Инженер уонна технология киинин дириэктэрэ;
* 1991 — 1997 сылларга — ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Саха сиринээҕи филиал Хотугу сир физика уонна техника проблемаларын институтун сүрүн наука сотруднига;
* 1997 — 2002 сылларга — аха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ;
* 2002 сыл ахсынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* 160 үлэ ааптара, ол иһигэр 4 монография. Темата полимер механиката.

## Ылыллыбыт сирэ
* "Наука в Сибири" хаһыат саайта
Сафронов Александр Федотович

200px|thumb|right|Сафронов Александр Федотович
**Сафронов Александр Федотович** — геолог, учуонай, Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена, 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ. Орто Түҥ месторождениетын бастакынан арыйбыт геолог.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1960—1965 сылларга СГУга үөрэнэр. Идэтэ "горный инженер-геолог".
* 1966—1993 сылларга Геология институтун наука алын, сүрүн сотруднига, лаборатория сэбиэдиссэйэ, Институт дириэктэрин наукаҕа солбуйааччыта.
* 1993—1996 сылларга «Саханефтегаз» НКК дириэктэрэ.
* 1996 сылтан Арассыыйа НА Нефть уонна гаас проблемаларын Институтун дириэктэрэ.
* 2004 сылтан Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумын бэрэссэдээтэлэ.
* Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, СӨ НА академига, профессор, геология уонна минералогия доктора.

## Айымньылара
* 230 үлэ ол иһинэн 15 монография. Барыта нефть уонна гаас тематыгар. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ (2010)

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* SakhaNews
Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич

200px|thumb|right|Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич
**Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич** (1866 - 1944), олоҥхоһут.

1866 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Олоҥхоһут быһыытынан 1940 сылтан биллибитэ.

ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ этэ.

Кини репертуарыттан суруллубут олоҥхолор архыыпка бааллар: **Куллун Куллустуур**, **Улуу Даарын**, **Дьиэрбэк Бэргэн**, **Тура төрөөбүт Дуо бухатыыр**, **Босхон Дуолан Бухатыыр** (1943). 

1944 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* *Өрөгөйбүт үрдээтин*. Дьокуускай, 1943.

## Өссө маны көр
* *Писатели Якутии. Библиографический справочник*. Якутск, 1976.
* Шерхунаев Р.А. *Певцов благородное племя*. Иркутск, 1977.
* Васильев Г.М. *Живой родник*. Якутск, 1973.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Цытович Николай Александрович

200px|thumb|right|Цытович Николай Александрович
**Цытович Николай Александрович** (1900–1984), учуонай, геомеханик, инженер геолог, ССРС НА чилиэнэ-корреспондена. 1947–1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1900 сыллаахха ыам ыйын 26 (13) күнүгэр Могилев уобалас Чериков оройуонун *Мхиничи* дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ.
* 1927 сыллаахха Ленинград куоракка гражданскай инженердар институттарын бүтэрбитэ. Маҥнайгы промышленность уонна гидротехника тутууларга кыттыбыта.
* 1930 сылтан Ленинград куоракка үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр преподавателлээбитэ.
* 1943 сыллаахха ССРС НА чилиэнэ-корреспондена
* 1943 сылтан ССРС НА ирбэт тоҥу чинчийэр институтка үлэлиир.
* 1952 Москва куоракка В.В. Куйбышев аатынан инженернай тутар институтугар (билинин МИСИ) кафедра сэбиэдиссэйэ.
* 1947 — 1953 сыллардаахха ССРС НА Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* 1957 сылтан ССРС фундамент тутуутун ассоциациятын президенэ.
* 1984 сыл муус устар 26 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* "*Основы механики грунтов*", учебник (1934); англ, чех, мадьаар, поляк, румын, кытай, кэриэй, вьетнам уо.д.а. тылларга тылбаастаммыт. 
* "*Основания и фундаменты*", М., 1970 (соавтор); 
* "*Механика мерзлых грунтов*" (общая и прикладная), М., 1973; 
* "*Механика грунтов*", 4 изд., М. — Л., 1963.

## Өссө маны көр
* Шеляпин Р. С., *Николай Александрович Цытович (к 75-летию со дня рождения)*, "Основания, фундаменты и механика грунтов", 1975, № 3.

## Ылыллыбыт сирэ
* Большая Советская Энциклопедия
Бэдьээлэ

**Ядрихинскай Прокопий Прокопьевич** — **Бэдьээлэ** (31.03.1901—04.02.1979) — ырыаһыт уонна олоҥхоһут, Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1901 сыл кулун тутар 31 күнүгэр Нам улууһун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Аймахтара дьиҥнээх араспаанньата Пестерев буолуо дииллэр эбит. 

Көбөкөөн нэһилиэгэ өҥ буордаах, бурдук үчүгэйдик үүнэр сирдэрдээх буолан кураан сылларга өрүс уҥуортан иҥин элбэх киһи кэлэн барар эбит, олор истэригэр уос номоҕун билэр уус тыллаахтар эмиэ бааллара. Холобура, уонча саастааҕар Өксөкүлээх кэлэн хас да хонон ааспытын ахтара. Онон уол кыра эрдэҕиттэн олоҥхону истэн улааппыта.

Аҕата бэйэтин кыанар, үчүгэй охсооччу эбитэ үһү да, хараҕа суох буолан хаалан, ыарытыйан эрдэ өлбүтэ. Уол ийэтинээн Бүөтүр Потапов-Хараарбах диэн ырааҕынан аймахтарын илиитигэр киирбитэ. Ол Хараарбах уос номоҕун үрдүктүк тутара, куруук тойуксуттары, остуоруйаһыттары, олоҥхоһуттары мунньар буолара. Ол кэмҥэ уол бастакы "Баай-тойон" олоҥхотун долоҕойугар хатаан кэбиһэр.

Уон алта сааһыттан олоҥхолуур буолбут. 

1931 сылтан холхуостаах. Завхоз, кассир, биригэдьиир.

1946—1948 сылларга бэрэссэдээтэл. Кэнники сылларга совхозка оробуочай.

Кини олоҥхолоро 1938 сылтан бэчээттэнэр этилэр.

«Күн Дьөһүөлдьүт» уонна «Дьырыбына Дьыраылыата» олоҥхолоро магнитофоҥҥа сурулланнар НВК «Саха» фондатыгар бааллар.

1979 сыл олунньу 4 күнүгэр өлбүт.

## Айымньылара
* *Ходуһа уһуктуута*. — Дь., 1964.
* *Олоххо айхал*. — Дь., 1971.
* *Дьырыбына Дьырыалыата Кыыс Бухатыыр. Олонхо.* Запись и послесловие П. Н. Дмитриева. — Якутск, 1981.

## Сигэлэр
* Протодьяконов В., Алексеев Н., *Писатели Якутии*. — Якутск, 1972.
* Шерхунаев Р. А. *Певцов благородное племя.* — Иркутск, 1977.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Якутск, 1982.
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Дадыкин Всеволод Петрович

**Дадыкин Всеволод Петрович** (1910 - 1977), учуонай, 1952-1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччытын солбуйааччыта, онтон салайааччыта. 

1910 сыл муус устар 16 күнүгэр төрөөбүтэ. 

1977 сыллаахха өлбүтэ.
Авдеева Фаина Иннокентьевна

**Авдеева Фаина (Фатия) Иннокентьевна** (1924 с. төр., Ньүүйэ, Ленскэй оройуон) — РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

## Олоҕун олуктара
* 1924 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Ленскэй улуус Ньүүйэ сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1942—1944 сылларга Дьокуускай куоракка 7 №-дээх оскуолаҕа алын кылаастарга учуутал уонна пионервожатай. 
* 1944—1953 сылларга ЫБСЛКС Дьокуускай горкомун оскуолаларга сэкрэтээрэ, ЫБСЛКС Саха обкомун инструктора, педучилищеҕа пионер салаатын преподавателэ.
* 1951 сыллаахха  оскуолатын бүтэрбит.
* 1964 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1953 сыл алтынньы 1 күнүттэн Дьокуускайдааҕы пионердар уонна оскуола оҕолорун дыбарыастарын (1993 сылтан Оҕо саас Дыбырыаһа) директора.  

## Айар үлэтэ
* 1997 сыллаахха “*Путевку в жизнь нам дал Дворец*” диэн музей аһар.
* “*Планета детства*” диэн кинигэ тахсар.
* Дыбарыас туһунан элбэх ыстатыйа бэчээккэ тахсыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ 
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала 
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан 
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1994)
* «Хотугу сулус» уордьан (2004)

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — Якутск, 2000.

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 80 лет со дня рождения Ф.И. Авдеевой 
* Сайт КПРФ 18.05.2012: Главная пионервожатая Якутии. Воспоминания о Фаине Авдеевой
Борисов Тихон Петрович

**Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн** (1863—1917) — аатырбыт олоҥхоһут.

1863 сыллаахха Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр (билигин Таатта улууһа) төрөөбүтэ.

Оҕо сылдьан оспаннан ыалдьан хараҕа суох буола сыспыта. Эдэр сааһыттан олоҥхоһуттары сэҕээрэн истээччи: *[[Табахыырап|И. Винокуров-Табахыырабы]]*, *Кээмпэһи*, *Бабыата Мохоробу*, *Ырыа Киргиэлэйи* уонна да атыттары.

Кини толоруутугар «Мачайар Баһылай», «Чабычах Ырыата» уонна «Суор Ырыата» олоҥхолор бааллара.

1913 сыллаахха кини тылыттан С. А. Новгородов «Байанай Алгыһын» суруйан хаалларбыта.

## Айымньылар
* *Живая старина*. Вып. 3—4. — Петроград, 1914.

## Сигэлэр
* Новгородов С. А. *Первые шаги якутской письменности*. — М., 1977.
* «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.
Иохельсон Владимир Ильич

200px|thumb|right|Иохельсон Владимир Ильич
**Иохельсон Владимир (Вольдемар) Ильич** (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.

## Олоҕун олуктара
* 1855 сыл тохсунньу 14 күнүгэр Вильно (билигин Вильнюс) куоракка төрөөбүтэ. Вильно куоракка раввин училищетыгар үөрэммитэ. 
* 1875 сыллаахха Германияҕа эмиграциялаабыта. 
* 1881 сылтан Швейцарияҕа олорбута. Нууччалар оскуолаларыгар учууталлаабыта.
* 1876 - 1881 сылларга Арассыыйаҕа кэлэ сылдьыбыта. 
* 1885 сыллаахха "Народная воля" уопсастыба чилиэнин быһыытынан хаайыллар, 2 сыл Петропавловскай түрмэҕэ олорон баран, 1887 сыл күһүнүгэр Илин Сибииргэ 10 сыл болдьохтоох көскө ыытыллар. Саха сиригэр 1888 сыллаахха көскө кэлэр. Бастаан Өлүөхүмэҕэ олохсуталлар, 1889 сыллаахха Орто Халымаҕа көһөрүллэр. 1891 сыллаахха доруобуйатын туругунан Дьокуускайга көһөрүллэр. Түмэлгэ уонна статистика кэмитиэтигэр үлэлиир. Саха сиригэр 1897 сылга диэри олорор. 
* 1894 - 1897 Арассыыйа география уобсастыбатын этнография Саха сиригэр экспедициятыгар кыттар. Тан-Богоразтыын Халыма уокуругун чинчийэр.
* 1900 - 1902 сылларга АХШ айылҕа наукаларын музейын экспедициятыгар кыттар.
* 1908 - 1912 Арассыыйа география уобсастыбатын Камчатка уонна Алеут арыыларга экспедициятыгар (Рябушинскай Камчааткатааҕы эспэдииссийэтэ) кыттар, этнография салаатын салайар. Петербуурга Билим акадьыамыйатын Антрополгия уонна этнография түмэлигэр үлэлиир, үнүбэрсиэккэ профессордыыр.
* 1922 сылтан АХШ-ка олорбута, хомуйбут матырыйаалларын  таҥастаабыта.
* 1937 сыл сэтинньи 2 күнүгэр Нью-Йорк куоракка өлбүтэ.

## Айымньылара
* *Заметки о населении Якутской области в историко-этнографическом отношении.* Якутск, 1894.
* *К вопросу о развитии земледелия в Якутской области*. — Памятная книжка Якутской области на 1898 г. Якутск, 1898.
* *Очерк зверопромышленности в Колымском округе.* СПб, 1898.
* *По рекам Ясачная и Коркодону. Древний и современный юкагирский быт и письмена*. СПб, 1898.
* *Олекминские скопцы.* — Живая старина. СПб, 1894.
* *Образцы материалов по изучению юкагирского языка и фольклора*. СПб, 1898.
* *Бродячие роды тунгусов между рекой Индигиркой и Колымы*. — Живая старина. СПб, 1909.
* *Избранное. Материалы по изучению юкагирского языка и фольклора.* Ч.1. Образцы народной словесности юкагиров. Тексты с переводом, СПб, 1910
* *Первые дни «Народной воли»*. Петроград, 1922.
* *The Koryak, JesupNorth Pasific Expedition,* vol. VI. 1909.
* *The Yakut.* New York, 1933.
* *Jukagirisch - deutsches Wortebuch*. Stokholm, 1957.

## Өссө маны көр
* Слободин С.Б. *Выдающийся исследователь северных народов (к 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона)*. Этнографическое обозрение - 2005. - № 5. - С. 96–115.
* Шавров, К. В. *В. И. Иохельсон.* Советская этнография - 1935. – № 2.
* Ширина, Д. А. В. И. *Иохельсон о народах Сибири. Евреи в Сибири и на Дальнем Востоке: история и современность*. – Красноярск, Биробиджан, 2003.
 
## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)

600px|thumb|right|Бастакы Камчатка экспедициятын матарыйаалларыттан
**Бастакы Камчатка экспедицията (1725 - 1730)**. Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция. Салайааччыта Витус Беринг.

## Сорудаҕа
* Камчаткаҕэ эбэтэр атын сиргэ икки палубалаах бот тутарга.
* Ити боттарынан кытылл батыһан Хоту диэкки устарга, ити сир Америка сорҕото быһылаах.
* Америка уонна Азия холбоһор сиргэ тиийэн. Атын хараабыллары көрүстэхтэринэ, ити сир туһунан ыйытарга уонна төннөргө.

## Литератуураҕа баар интерпретациялар
* Америка уонна Азия икки ардынан силбэһии баарын суоҕун быһаарыы, Кытайга уонна Индияҕа эргиэн суолуу олохтооһун.
* Арассыыйа чэрчитин илин диэкки кэҥэтии, илин дойдулары кытта эргиэни олохтооһун, түүлээҕи бултуур сири кэҥэтии.
* Наука, экономика уонна политика интириэстэрин холбооһун.

## Экспедиция маршрута
Петербург - Вологда - Улуу Устюг - Тобольскай - Енисейскай - Илимскай - Усть-Кут - Дьокуускай - Охотскай - Большерецкай - Камчатка өрүс төрдө - байҕалга (67°18‘ дылы) - төттөрү.

Силбэһии баара суоҕа быһаарыллыбатаҕа, ол гынан баран Азия хотугулуу-илин кытыла чинчиллибитэ.

## Экспедиция матарыйааллара
* В. Беринг "*Донесения*"
* "*Журнал бытности в камчатской экспедиции мичмана Петра Чаплина*"
* В. Беринг этиилэрэ: *О задачах экономического освоения Северо-Востока (Якутия, Камчатка)* уонна *Общий план второй экспедиции*.

## Өссө маны көр
* Вахтин В. Русские труженики моря. Первая морская экспедиция В. Беринга. СПб, 1890.
* Ширина Д.А. Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период. Новосибирск, 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Мессершмидт Д.Г. экспедицията (1719 - 1727)

300px|thumb|right|НА архивыгар баар Мессершмидт экспедициятын матырыйаалларыттан
**Мессершмидт Д.Г. экспедицията**. 1719 - 1727 сыллардаахха Бүөтүр I сорудаҕынан тэриллибит экспедиция.

## Сорудаҕа
Сэдэхтэри, эмптээх оттору, кыыллары уонна минераллары чинчийии, географияны, метеорологияны, этнографияны, сибиир уонна хотугу норуоттар тылларын үөрэтии.

## Экспедиция маршрута
Петербург - Тобольскай - Томскай - Красноярскай - Ачинскай - Саяннар - Мангазея - Аллараа Тунгуска - Верхоленскай - Селенга - Чита - Нерчинскай - Иркутскай - Петербург.

## Үөрэппит норуоттара
Татардар, эбэҥкилэр, остяктар (хантылар), буряттар, удмурттар, сахалар.

*Forschungsreisedurch Sibirien* диэн экспедиция дневнига Берлин куоракка тахсыбыта. 

ССРС НА архивыгар элбэх рукопись баар, холобура "*Описания Сибири, или картина трех царств природы...*" (үс томнаах), "*Сибирская орнитология*" (тоҕус томнаах) уо.д.а.

## Өссө маны көр
* Новлянская М.Г. *Даниил Готлиб Мессершмидт и его работы по исследованию Сибири*. Ленинград, 1970.
* Ширина Д.А. Л*етопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период.* Новосибирск, 1983.
* Иванов В.Н. *Историческая мысль в России XVIII — середина XIX в. о народах Северо-Востока Азии.* М., 1989.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)

300px|thumb|right|Иккис Камчатка экспедициятын түмүк каартата
**Улуу Хотугу экспедиция** эбэтэр **Камчатка Иккис экспедицията (1733—1743)** — XVIII үйэ иккис чиэппэригэр Сибиири уонна Уһук Илини чинчийэр хас да тус туһунан экспедициялар холбоһуктаах ааттара. 

Сэттэ этэрээт 1733—1743 сылларга сылдьыбыттара.

Литэрэтиирэҕэ  «Сибиир-Чуумпу байҕал экспедицията», «Сибиир экспедицията» диэн ааттарынан эмиэ биллэр.

## Өссө маны көр
* Берг Л. С. *Открытие Камчатки и экспедиции Беринга*. М. — Л., 1946.
* Андреев А. И. *Очерки по источниковедению Сибири*. Вып. 2. XVIII в. М. — Л., 1965.
* Мирзоев В. Г. *Историография Сибири (Домарксистский период)*. М., 1970.
* Иванов В. Ф. *Историко-этнографическое изучение Якутии.* XVII—XVIII вв. М., 1974.
* Белковец Л. П. *Россия в немецкой исторической журналистике*. XVIII в. Томск, 1988.
* Иванов В. Н. *Историческая мысль в России XVIII — середина XIX вв. о народах Северо-Востока Азии*. М., 1989.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)

**И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769)**. 

1769 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Чолбон Күн диискатынан ааһар буолан Европа наука эйгэтигэр улахан интириэһи үөскэппит.

Арассыыйаҕа Петербург обсерваториятын ураты өссө сэттэ пуун бэлиэтэммит: Кола, Понья, Умба, Оренбург, Орскай, Гурьев уонна Дьокуускай. Уопсай салалта *С.Я. Румовскай* ыыппыт.

Астрономиятты ураты өссө бу экспедициялар олохтоох олоҕу, айылҕаны, ону таһынан норуоттар сиэрдэрин-туомнарын, кэпсээннэрин үөрэтиэхтээх соруктаахтар этэ.

1768 сыл бэс ыйыттан 1769 сыл атырдьах ыйыгар диэри Дьокуускайга Исленьев И. уонна *Чернай Ф.* састааптаах экспедиция үлэлээбитэ.

Анаан-минээн тутуллубут обсерваторияҕа Юпитер аргыстарын өлүүлэрин 14 төгүл чинчийбиттэрэ уонна Чолбон Күн диискатыттан тахсыытын көрбүттэрэ.

Ону таһынан метеорология үлэлэрин уонна астрономия ньыматынан координааттары суоттаабыттара.

## Экспедиция матарыйааллара
* "*Перечень дневной записки Исленьева*". Манна фольклор уонна этнография матарыйааллара эмиэ бааллар.

## Өссө маны көр
* Гнучева В.Ф. *Географический департамент Академии наук XVIII века*. М. - Л., 1946.
* Иванов В.Ф. *Историко-этнографическое изучение Якутии XVII - XVIII вв*. М., 1974.
* Ширина Д.А. *Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период*. Новосибирск, 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Биллингс И.И. география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

**И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)**.

Наукалар Академията уонна Адмиралтейство тэрийбит экспедицията.

## Соруктара
* Хоту океан кытылын Халыма төрдүттэн Беринг силбэһиитигэр диэри чинчийии. Экспедиция Эһэлээх арыылар хоту өттүнэн сылдьыахтаах этэ.
* Ону таһынан Чуумпу океан хоту өттүнээҕи саҥа көстүбүт сирдэри Арассыыйаҕа сыһыарарга диэн политика өттүнэн сыаллаах соруктаах этэ.
* Олохтоох омуктар тустарынан сибидэнньэлэри хомуйуу.

## Байҕал этэрээтин чинчийиилэрэ
* Хоту океан Халыматтан Айон арыыга дылы.
* Лаамы байҕал Охотскайтан Алдома өрүс төрдүгэр диэри.
* Курил арыылар.
* Беринг силбэһиитэ, Беринг байҕала.
* Алеут арыылар.

## Сиринэн сылдьар этэрээт чинчийиилэрэ
* Верхоянскай сис.
* Кэнники Черскэй аатынан ааттаммыт хайалар.
* Дьааҥы хаптал хайалара.
* Таас Хайахтаах, Улахан Бам уонна Юдома - Маайа систэр.
* Өймөкөөн үрдэлэ, Индигир намтала.

## Экспедиция матарыйааллара
* 57 каартаны оҥорбут, 
* 42 сырыппыт сирдэрин туһунан сурунаал. 
* И.И. Биллингс, Г.А. Сарычев уонна К. Мерк дневниктара.

## Өссө маны көр
* Алексеев А.И. *Гавриил Андреевич Сарычев*. М., 1966.
* Ширина Д.А. *Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Востток Азии в дореволюционный период.* Новосибирск, 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Исленьев Иван

**Исленьев Иван**, капитан, Санкт-Петербург Наукаларын Академиятыгар сулууспалаабыта.

1768 сыллаахха Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Сыала Чолбон Күн диискэтинэн ааһарын астрономи өттүнэн чинчийии.

Исленьев отчета туспа тахсыбыта: «*Наблюдения по случаю прохождения Венеры по солнцу, в Якуцке учиненные etc*.» (СПб., 1769) уонна Наукалар Академияларын "*Комментарийдарыгар*» (т. XIV, 1770).

## Өссө маны көр
* И.И. Исленьев астрономия экспедицията (1768 - 1769).

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона* (1890—1907).
М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)

**М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807)**. 

Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга *Ю.А. Головкин* посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.

Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.

Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.

От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.

Адамс Өлүөнэ өрүһү баһыттан төрдүгэр диэри чинчийэр. 

## Экспедиция түмүктэрэ
* "Коллекция по трем царствам природы" диэн үлэ.
* Р. Болтунов атыыһыт булбут уу кыылын дьардьамата, кэнники Петербургка тириэрдиллэн баран Зоология музейыгар турбута.
* Хоту океан туһунан матарыйаал.

## Өссө маны көр
* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
* Ширина Д.А. *Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период*. Новосибирск, 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Кырдьаҕастар күннэрэ

**Аан дойду кырдьаҕастарын күнэ** (, , исп. Día Internacional de las Personas de Edad фр. Journée internationale pour les personnes âgées) — алтынньы 1 күнүгэр 2001 сылтан ыла бэлиэтэнэр. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 45-с сиэссийэтигэр быһаарыныы ылыныллыбыт. (№ A/RES/45/106 Резолюция).

Бу резолюцияҕа аан дойду олохтоохторо кырдьан иһэллэрэ билиниллэр уонна кырдьаҕас дьон сайдыыга улахан кылааттарын киллэрэр кыахтара этиллэр. 

Бу күн кырдьаҕастарга уонна кинилэр кыһалҕалыгар, бырааптарын көмүскээһиҥҥэ аналлаах фестивааллар, конференциялар уонна конгресстар ыытыллаллар.
Адыгея

**Адыгея Өрөспүүбүлүкэтэ** (, ) диэн Арассыыйа Федерациятын өрөспүүбүлүкэтэ.

Киинэ — Майкоп.

Краснодар кыраайыныын кирбиилэhэр.

От ыйын 27 1922 тэриллибитэ.

## Географията
Адыгея Хапхаас хайаларын хоту тэллэхтэригэр сытар, хотутугар хонуулар, соҕуруутугар хайалар. Тыалар сирин 40 % ылаллар.
* *Иэнэ*: 7,600 км²
* *Үрдүкү чыпчаала*: Чугуш хайа (3,238 м)

### Кэм зоната
left|75px

Адыгея Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) баар. UTC уларыйыыта +0300&nbspMSK)/+0400&nbspMSD).


### Өрүстэр
* Кубань өрүс
* Белая өрүс
* Чохрак өрүс
* Дах өрүс
* Фарс өрүс
* Ходз өрүс
* Киша өрүс
* Большая Лаба өрүс
* Псекупс өрүс
* Пшиш өрүс
* Сахрай өрүс

### Күөллэр
Республикаҕа улахан күөллэр суохтар. Уу хаайар сирдэр:
* Краснодарское
* Октябрьское
* Шапсугское
* Щитское

### Хайалар
* Чугуш хайа (3,238 м)
* Фишт хайа (2,868 м)
* Оштен хайа
* Псеашхо хайа
* Шепси хайа

### Сир баайа
Республика ниэбинэн уонна айылҕа гааhынан баай. Атын сир баайдара кыhыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам уонна тимир.

### Килиимэтэ

* *Тохсунньу орто температурата*: −0,5 °C
* *От ыйын орто температурата*: +23 °C
* *[[Сөҥүү]] орто таhыма*: 70 см

## Устуоруйата
thumb|250px|Адыгея хаартата

Адыыгтар хотугулуу арҕаа Хапхаас төрүт олохтоохторо буолаллар, XIII үйэттэн ыла черкестар диэн биллэллэр.

АСФСР састаабыгар киирэр Адыыг автоном уобалаhа от ыйын 27, 1922 тэриллибитэ.

## Дьоно
Олохтоохторун ахсаана — 442,7 тыh. киhи. (2006), куорат олохтоохторо — 52,6 % (2006). Дьон чиҥэ — 56,8 киhи/км² (2006).

Өрөспүүбүлүкэҕэ 80-тан тахса омук олорор. 2002 сыллааҕы Арассыыйа олохтоохторун сурутуутунан, өрөспүүбүлүкэ омуктара:

### Олохтоох пууннар

## Администрациянан араарыыта

**Куораттар:**
* Адыгейск
* Майкоп

**Муниципальнай оройуоннар:**
* Гиагинская оройуона
* Кошехабль оройуона
* Красногвардейское оройуона
* Майкоп оройуона
* Тахтамукай оройуона
* Теучежскай оройуона
* Шовген оройуона

## Экономиката
Адыгея сайдыылаах индустриялаах уонна тыа хаhаайыстыбалаах республика. Сайдыылаах индустрия салаалара: ас, тыа, мас таҥастааhына уонна кумааҕы, массыына оҥоруута уонна металл чочуйуута.

Туhалаах сирдэрин бүтүн иэнэ 781,4 тыh. гектар (1998), онтон 244,7 гектары хорутуллар сирдэр ылаллар. Олохтоох тыа хаhаайыстыбатын салаалара үүнээйи үүннэриитэ, чооску, хой, көтөр уонна сылгы иитиитэ.

Республика сиригэр олохтоох авиалиниялар, массыына уонна тимир суол транспорта сайдыылаах. Кубань өрүс аал сырыылаах.

## Үөрэҕирии
Адыгея икки сүрүн үрдүк үөрэҕирии кииннэрэ Адыгея ил университета уонна Майкоп ил технология университета.

## Бэлиитикэтэ
Республика сүрүн сокуона — Адыгея Республикатын конституцията.

## Бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 1 — Репатрианнар күннэрэ.

## Сигэлэр
* Адыгея Республикатын официал сайта
Михайлов Алексей Константинович

200px|thumb|right|Михайлов Алексей Конствнтинович
**Алексей Михайлов** (1946 - 1994) — бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата. ССРС суруйааччыларын холбоһугар 1968 с. киирбит.

Дьокуускайга 1946 с. атырдьах ыйын 26 төрөөбүт. 1971 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай универститетын, 1980 сыллаахха Уопсастыбаннай ноуукалар Академияларын (Москуба) аспирантууратын бүтэрбит.

1964 сылтан «Молодёжь Якутии» хаһыакка, хомсомуол обкомугар үлэлээбит. 

1980 сылга «*Формирование романного эпоса как закономерность ускоренного развития новописьменных литератур Севера*» диэн хандьыдааакка диссертациятын көмүскээбит. «Кыым» хаһыакка эрэдээктэрдээбит. Бүтэһик сылларыгар СГУ филологиятын факультетын нуучча XX үйэтээҕи литератууратын уонна литератуура теориятын кафедратыгар доценнаабыт.

Кэргэнэ литэрэтиирэ кириитигэ Михайлова Марта Георгиевна.

1994 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр өлбүтэ.

## Айар үлэтэ

Бастакы хоһооннорун хомуурунньуга 1971 с. тахсыбыт. Михайлов — нууччалыы суруллубут Москуба уонна Дьокуускай кыһаларыгар тахсыбыт хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара. Өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар араас кэмнэргэ литературоведенияҕа сыһыаннаах ыстатыйалары таһаартаабыта.

## Бэчээттэммит айымньылара

* Снег. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1971 — 48 с.
* Стая белых журавлей. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1976 — 96 с.
* Снег в Якутске. Хоһооннор — М. «Современник», 1980 — 80 с.
* Звезды в инее. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1981 — 87 с.
* Ускорение. Хотугу омуктар литератуураларын туһунан лит. крит. чинчийии. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1983—112 с.
* Дорогоа во льдах. Хоһооннор — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1986—103 с.
* Птица белого крыла. — М. «Современник», 1987 — 76 с.
* **Үөрүүм кыталыга.** Хоһооннор. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1988 — 79 с.
* Белое чудо. — Дьокуускай, Кинигэ кыһата, 1990 — 80 с.
* От утренней звезды и до звезды вечерней… Хоһооннор кинигэлэрэ. — Дьокуускай, 1994. — 60 с.
* Серебряная ночь. Хоһооннор, проза. Дьокуускай, Бичик, 1995. — 172 с.

## Туһаныллыбыт сир
* Писатели Земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Дьокуускай, Бичик, 2000, ISBN 5-7696-1001-8
Ингушетия

**Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Республика Ингушетия*; Ингуштуу: *ГІалгІай Мохк*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Магас.

Бэс ыйын 4 1992 тэриллибитэ.

## Географията

Ингушетия Хоту Хапхааска баар.
* *Иэнэ*: 4,000&nbsp;км²
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Хоту Осетия (СА/А/ХА/Х), Чечен Республиката (ХИ/И/СИ)
** *тас*: Грузия (С)
* *Үрдүкү сирэ*: Гора Шан (4451 м)

### Кэм зоната
left|75px

Ингушетия Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар.  UTC уларыйыыта +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD).

### Өрүстэр
Сүрүн өрүстэрэ:
* Терек
* Асса
* Сунжа

### Хайалар
Хапхаас хайалара.

### Сир баайдара
Мармар, мас, доломит, сыбах, испиэскэ, хайыр таас, гранит, туой, эмтээх уу, күндү металлар, минераал уу, ниэп (60 млрд т тахса) уонна айылҕа гааhа.

### Климата
Ингушетия климата үксэ континентал.

* *Сыллааҕы орто температурата*: +10&nbsp;°C
* *Тохсунньу орто температурата*: −10&nbsp;°C
* *От ыйын орто температурата*: +21&nbsp;°C
* *Сыллааҕы [[сөҥүү]] орто таhыма*: 450-650 мм

## Дьоно
Дьон ахсаана — 530 100 киhи (2009).
Дьон чиҥэ — 150&nbsp;к./км² (2009), куорат олохтоохторо — 45 % (2009).

### Олохтоох пууннар




## Администрациянан араарыыта

### Муниципальнай оройуоннар

## Эбии маны көр
* Ингушетия бэлиэ күннэрэ
Кабардино-Балкария

**Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Кабардино-Балкарская Республика*; Кабарда-Черкестыы: *Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ*; Карачай-Балкардыы: *Къабарты-Малкъар Республика*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Нальчик.

Балаҕан ыйын 1 1921 тэриллибитэ.

## Географията
Өрөспүүбүлүкэ Хоту Хапхаас хайаларыгар баар.
* *Иэнэ*: 12,500 км2
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Ставрополь кыраайа (Х/ХИ), Хоту Осетия (И/СИ/С), Карачай-Черкесия (А/ХА)
** *тас*: Грузия (С/СА)
* *Үрдүкү сирэ*: Эльбрус (5,642&nbsp;м)
* *Хоту-соҕуруу уhуна*: 167&nbsp;км.
* *Илин-арҕаа уhуна*: 123&nbsp;км.

### Өрүстэр
* Терек (623 км)
* Малка (216 км)
* Черек (131 км)
* Чегем (102 км)
* Аргудан
* Баксан
* Куркужин
* Лескен
* Урух
* Нальчик
* Урвань

### Күөллэр
* Күөх күөллэр
* Тамбукан күөл

### Күрүлгэннэр
* Чегем күрүлгэннэрэ
* Медовые күрүлгэннэрэ

## Дьоно
* *Ахсаана* — 892389 к. (Тохсунньу 1 2009) (891338 к. Тохсунньу 1 2008)
* *Чиҥэ* — 71,4 к./км² (2009)
* *Куорат олохтоохторо* — 56,1 % (2009)

### Олохтоох пууннар




## Администрациянан араарыыта
thumb|240 px|right|Кабардино-Балкария хаартата
* **Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куораттар:**
** Нальчик
** Прохладнай
** Баксан

* **Оройуоннар:**
** Баксан оройуона
** Зольскай оройуона
** Лескен оройуона
** Майскай оройуона
** Прохладнай оройуона
** Терек оройуона
** Урвань оройуона
** Чегем оройуона
** Черек оройуона
** Эльбрус оройуона