Сэтинньи 30

**Сэтинньи 30** диэн Григориан халандаарыгар сыл 334-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 335-c күнэ). Сыл бүтүө 31 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Хомус күнэ

*  — Хиимийэ сэрии сэбиттэн эмсэҕэлээбиттэри ахтар күн. День памяти всех жертв применения химического оружия (OPCW C-20/DEC.10)

* Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ. 1988 сыллаахтан көмпүүтэри уонна онно харалла сытар информацияны көмүскүүр ирдэнэрин туһунан дьоҥҥо санатаары бэлиэтэнэр
*  — Ахтыы күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1966)
*  — Дойду күнэ
*  — Дьэбирийэдэри арааб дойдуларыттан уонна Ираантан үүрүү күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1967)
*  — Украина сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническай сэриилэрин күнэ
*  — Бонифасио күнэ. Андрес Бонифасио төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр, Испания бас билиитин утары охсуспут дьонтон биирдэстэрэ, «Катипунан» тэрилтэ тэрийэччитэ, кинини «Пилипиин өрөбөлүүссүйэтин аҕатынан» ааҕаллар. 
*  — Сибэтиэй Андрей күнэ
*  — Регина Мунди күнэ

## Түбэлтэлэр
* 1700 — Бүөтүр I уонна швед хоруола Карл XII сэриилэрэ Наарва таһыгар кыргыспыттар. Нуучча сэриитэ элбэх ахсааннаах эрээри дисциплината мөлтөх, сэбэ-сэбиргэлэ тиийбэт буолан аҕыйах ахсааннаах эрээри толору бэрээдэктээх швед аармыйатыттан кыайтарбыт. Түөрт сылынан Бүөтүр I саҥа аармыйата Наарваны ылбыта.
* 1853 — Синоптааҕы кыргыһыы: Хара муоратааҕы Арассыыйа флота Осмаан флотун пуорка турдаҕына саба түһэн урусхаллаабыт. Баарыстаах флоттар бүтэһик кыргыһыыларынан ааҕыллар.
* 1906 — Владимир Арсеньев 1906 сыллааҕы Сихотэ-Алиҥҥа бастакы эспэдииссийэтэ түмүктэммит.
* 1922 — РСФСР састаабыгар Чэчиэн автономиялаах уобалаһа тэриллибит.
* 1939 — ССРС Финляндияҕа саба түспүт, 3 ыйдаах *Кыһыҥҥы сэрии* саҕаламмыт. Сэбиэскэй сөмүлүөттэр Хельсинкины буомбалаабыттар уонна хас да сиринэн кимэн киирбиттэр. Бу сэриигэ фииннэр 20 сыл кэриҥэ бэлэмнэммит буолан быдан баһыйар күүстээх ССРС сэриитин утары туруулаһан дойдуларын көмүскээбиттэрэ. Ол да буоллар, *Кыһыҥҥы сэрииттэн* ССРС кыайыылаах тахсыбыта.
* 1943 — Греция-Италия 1940-41 сыллааҕы сэриитин имбэлииттэрин ньиэмэстэр ытан өлөрбүттэр. Бу дьон Италия уонна Германия сэриилэрэ Грецияны оккупацияларын утарсыы хамсааһыныгар кыттыбыттара. 1700 киһи 19 госпитальтан хаайыыга быраҕыллыбыта, 283 киһи тута ытыллыбыта. Өссө 110 хаайыыга сытар имбэлиити эһиилигэр ытан өлөрбүттэрэ. Тыыннаах хаалбыттара кэлин босхолонуу кыргыыһыларыгар кыттыбыттара, 1944 сыл алтынньы 12 күнүгэр Афины куорат босхоломмута, үөрүүлээх хаамыыга бастакы эрээккэ имбэлииттэри туруорбуттара.
* 1956 — Алмааһы хостооччулар бөһүөлэктэрэ Мирнэй оробуочай бөһүөлэк стаатуһун ылбыт (муус устар 3, 1959 с. өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; 1965 с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут).
* 1990 — Дьокуускайга Аан дойдутааҕы Хомус түмэлэ төрүттэммит.
* 2002 — Владимир Путин 1373№ ыйааҕынан алмааһы атыылырга "давальческай схема" көҥүллэммитэ. Бу ыйаах ситэри таҥастамматах алмааһы кыраныысса таһыгар таһаарары боппут, саҥа атаҕар туран эрэр өрөспүүбүлүкэ алмааһы кырыылыыр бырамыысыланнаһыгар улахан охсуулаах буолбут 1997 сыллааҕы ыйаах уодаһыннаах бэһис пуунун дьайыытын суох гыммыта.
* 1991 — Ингушетия олохтоохторо референдумнаан Чэчиэн-Ингуш АССР-тан арахсарга уонна Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтин төрүттүүргэ быһаарыммыттар.
* 2021 — Барбадос өрөспүүбүлүкэ буолар. Барбадос бырабыыталыстыбата 2020 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ статуһун тутулуга суох буолуу 55-с сылыгар ылар былааннааҕын биллэрбитэ. Онон Барбадос хоруолун титула суох буолар, Британия ыраахтааҕыта Елизавета II дойдуну баһылыыра тохтуур, кини оннугар Барбадос бэрэсидьиэнин дуоһунаһа үөскүүр. Онон Барбадос биир ыраахтааҕылаах Холбоһуктаах хоруоллуктар чилиэннэрэ буолан бүтэр (кини арахсыан иннинэ 16 дойду киирэр этэ), ол эрээри Наассыйалар Холбоһуктарыгар (54 дойду) хаалар.

## Төрөөбүттэр
* 1667 — Джонатан Свифт — Англия суруйааччыта, бөлүһүөгэ уонна түмэт диэйэтэлэ.
* 1817 — Теодор Момзен — ньиэмэс историга, филолог уонна юрист, литератураҕа 1902 сыллааҕы Нобель бириэмийэтин лауреата.
* 1835 — Марк Твен — Америка суруйааччыта, суруналыыһа уонна түмэт диэйэтэлэ.
* 1874 — Уинстон Черчилль — Улуу Британия бэлиитикэтин диэйэтэлэ, 1940—1945 уонна 1951—1955 сылларга премьер-миниистир.
* 1926 — Салима Каримова — 1968—1988 сылларга Соҕуруу Саха сиринээҕи комплекснай эспэдииссийэ кылаабынай геолога, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1960 — Степан Сивцев — 2009-2013 сылларга көҥүл тустууга СӨ сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тренерэ, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СӨ үтүөлээх тренерэ.
* 1973 — Нимрод Антал — АХШ киинэ режиссера.

## Өлбүттэр
* 1947 — Анна Неустроева — оҕо суруйааччыта, сахаҕа бастакы дьахтар суруйааччы, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, фольклору хомуйааччы, түмэт диэйэтэлэ.
* 1997 — Лев Солдатов (19.12.1918 төр.) — 1969-1978 сылларга «Якуталмаз» Холбоһук генеральнай дириэктэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.