Итэҕэл туһаны аҕалар

Итэҕэл үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ ааттанар. Олох үөрэҕиттэн, үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан уһун үйэлэргэ үөскээн тахсыбыт үөрэх буолар. Ол иһин, олус киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх уонна хас да сүрүн чаастартан хомуллар. 

Итэҕэл диэн өй-санаа түмсүүтэ үгэс буолбута үйэлэргэ туттулла сылдьара ааттанар. Тугу барытын итэҕэл оҥостуохха сөп. Холобурга, ким эрэ тугу эмэ була сатаан сымыйанан эппитин кырдьыга биллэн, быһаарыллан тахсыар диэри атеистар уонна өйдөрө-санаалара тиийбэттэр итэҕэйэ сылдьыахтарын эмиэ сөп. 

Итэҕэл таҥараттан уратыта диэн тугу да итэҕэйбит иһин ханнык да иэстэбил үөскээбэтэ буолар. Итэҕэл иэстэбилэ кыра, сотору кэминэн кэлэр, биллибэккэ да ааһан хаалыан сөп. Баҕа санаа умнуллан, симэлийэн хааларын курдук итэҕэйии эмиэ умнуллан саҥанан солбуллуон сөп. Бу быһаарыы итэҕэл салгын кут таһымыгар, ол аата өйгө-санааҕа эрэ сайдарын биллэрэр, онтон таҥара диэн ийэ кут таһымыгар сайдан үгэстэртэн таҥылларынан сыыһа хайысханан бардаҕына иэстэбили, таҥара накааһын үөскэтэн кэбиһиэн сөп.

Итэҕэл көрүҥнэрэ аһара элбэхтэр. Киһи тугу баҕарар итэҕэйэн баҕа санаатыгар кубулутуон сөп. Баҕа санаа өссө күүһүрдэҕинэ итэҕэли, ол баҕа санааны бэйэтин итэҕэйиини үөскэтэн кэбиһэр. Биир эмэ итэҕэл көрүҥэ элбэх дьоҥҥо тарҕанар баҕа санаалары үөскэтэн бары билэр итэҕэллэригэр, таҥараҕа кубулуйуон сөп.

Таҥара итэҕэлэ көмүскэнэр күүстээх. Ол күүһэ таҥара үөрэҕин тутуспаттан, киһи быһыытын аһара барыыттан үөскүүр уонна кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын мөлтөтөр, үлэни-хамнаһы кыайбаты үөскэтэн аймахтары, омугу эстиигэ кытта тириэрдиэн сөп. Итэҕэл таҥараҕа кубулуйдаҕына сыыһа туттубуту кэһэтэр күүһэ улаатар. Таҥара накааһа диэн үөскээн туттулла сылдьар.

Дьоҥҥо олус былыргы кэмнэртэн ситиһэ сатыыр баҕа санаалара үгэс буолан элбэх таҥаралар үөскээбиттэрин кэнниттэн олору тус-туспа араарыыга, бөлөхтөөһүҥҥэ аналланан итэҕэл үөрэхтэрэ сайдыбыттар. Улахан итэҕэллэри салайааччылар бас билиилэригэр ыланнар дьону мунньар аналлаах дьиэлэрин туттубуттар уонна бэйэлэрин диктатураларын үөскэтэн киллэрбиттэр. Итэҕэл салайааччылар илиилэригэр киирдэҕинэ аналлаах дьиэлэри тутуулар саҕаланаллар.

Кэлин улахан итэҕэл үөрэхтэрин, дьиэлэрин салайааччылар бас билиилэригэр ылбыттарыттан бэйэлэрин былаастарын бөҕөргөтүүгэ киэҥник туһаммыттар. Улахан итэҕэл үөрэхтэрин сорохторо диктатураларга кубулуйбуттар. Россияҕа улахан итэҕэл үөрэхтэрэ билигин салайар былаас бас билиитигэр киирэннэр атын санаалаахтары туората сатааһыҥҥа үлэлииллэр.

Итэҕэл дьон өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдан уларыйан, тупсан биэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Олох хаамыытыттан хаалан хаалыыта сөбүлэспэт дьон элбээһиннэриттэн арахсыылары, тус-туспа бөлөхтөһүүлэри үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас эстиитэ “коммунизм” итэҕэлэ сыыһатыттан, олох үөрэҕэр сөп түбэспэтиттэн үлэһит дьону хаһан да кэлбэт сымыйа “коммунизмынан” албынныы сылдьыбытыттан ордук улахан тутулуктаах.

Сахаларга олус былыргы, олоҥхо кэмигэр үөскээбит итэҕэл үөрэҕэ аҥардастыы былыргытынан туттуллара, дьону айыы уонна абааһы диэн икки аҥы араарар эбитэ аныгы олоххо букатын сөп түбэспэт өрүттээх.  Олус былыргы кэмнэргэ дьон олорор сирдэрин Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойдулар диэн икки аҥы эрэ араарар эбиттэр, онтон билигин, өй-санаа сайдыбыт, тупсубут кэмигэр сир-дойду Үөһээ, Орто уонна Аллараа диэн үс дойдуларга арахсара өй-санаа сайдыытын, тупсуутун, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ биллибитин кэннэ үөскээбитэ уонна үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээн сайдыытыгар, тарҕаныытыгар тириэрдибитэ. Бу улахан итэҕэл 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр олоххо киирбитэ. 

Өй-санаа сайдан үс дойдуну булан тус-туспа араартыахтарын ин-нинэ сахалар сири-дойдуну икки дойдуга араараллара уонна Бу дойду диэн бэйэлэрэ сылдьар, олорор дойдуларын ааттыыллара, онтон Ол эбэтэр Анараа дойду диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара сылдьар дойдутун туспа араараллара билигин да тылбытыгар иҥэн сылдьар. Өйү-санааны маннык икки аҥы араарыы тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын уратыларынан, тус-туспа сылдьалларынан билигин даҕаны чуолкайдык быһаарыллар. (1,118). Тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сиинииттэн тутулуга олус улаханыттан эбиллэ эбэтэр көҕүрүү сылдьар кыахтаах, онтон өлбүт киһи өйө-санаата уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьар.

Былыргылар Бу дойду диэн тыыннаах буолан бэйэлэрэ сылдьар, олорор сирдэрин, онтон Ол эбэтэр Анараа дойду диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара сылдьар туспа сирин этэллэрэ. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччы тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сэбиэскэй былаас учуонайдара өй-санаа ол былыргытынан хаалбыт таһымыгар эрэ сылдьаллар. Айыы диэн тыл кэлин, киһи бэйэтэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбытын кэнниттэн икки аҥы арахсан, үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн киһи оҥорор быһыылара хайдаҕыттан тутулуктанар утарыта өйдөбүллэммитин, бу үөрэхтээхтэр билигин да билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар.  

Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ ити, үчүгэй уонна куһа-ҕан диэн икки өрүккэ арахсыы икки ардыларыгар сөп түбэһии, таба суолу тутуһуу өрүтэ ортолоругар баарын арыйбыттара. Бу арыйыы үс дойду баарын үөскэппитэ уонна Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулары  арыйан олоххо киллэрбитэ. Бу дойдулары Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар диэн ааттаабыттара, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан оҥорон кэбиһэрин булан чуолкайдаабыта. Үчүгэй киһи Христос таҥара 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээн сайдыбыта уонна дьон өйө-санаата сайдыытыгар, олоххо ситиһэр сыалларын булунууларыгар сөп түбэһэн улахан таҥараҕа кубулуйбута, Аан дойдуга киэҥник тарҕаммыта. (2,90).

Оҕо, киһи олоҕор туһаны, үчүгэйи аҕалбыт быһыытын элбэхтэ хос-хос хатылаан үгэскэ кубулутан олоҕор салгыы туһанар. Илиини сууммакка да сылдьыахха сөп буоллаҕына, араас ыарыыга хаптарыы содулун кэнниттэн кэһэйэн киһи илиитин суунарга үөрэммит, билигин бу быһыыны үгэскэ кубулутан, хас биирдии оҕо аһыырыгар илиитин суунарыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.

Итэҕэл диэн өй-санаа үөрэҕэ, тыл үөрэҕэ буолбатах. Бу үөрэх “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр төрүт тутулугун халбаҥнаабакка эрэ тутуһарыттан киһи оҥорор быһыытыгар аҥар өттүгэр халыйан хаалан куһаҕаҥҥа тиийэриттэн харыстыыр аналлаах. Киһи тугу эмэни итэҕэйэриттэн, баар дии саныырыттан, оннук үгэһи үөскэтинэриттэн итэҕэл үөскээбит. Итэҕэйии баҕа санааҕа кубулуйарыттан итэҕэл диэн үөрэх дьоҥҥо тарҕаммыт.

Билигин наука өссө сайдан улахан Аан дойдуну барытын айбыт таҥара суоҕа дакаастана сылдьар. Дьон олохторо сайдыыны ситиһэр кэмигэр үгүстүк диктатураҕа, салайааччылар баһылааһыннарыгар олохторун олорбуттарынан улахан таҥаралартан сорохторо диктатураны үөскэтэн биир, бэйэлэригэр туһалаах таҥараны баар диэн билиммиттэрэ олоххо сыыһа суолу тутуһалларыгар, тоталитаризм диэки өттүгэр улахан халыйыыны оҥороллоругар тириэрдэр.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ, джайнизм уонна буддизм аан дой-дуну уонна дьону биир таҥара айбыта диэн этиини билиммэттэр, ылымматтар, киһи өйө-санаата этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитин билэллэриттэн сыыһанан, халыйыынан ааҕаллар. Бу таҥаралар үөрэхтэрэ киһи оҥорор быһыылара барылара өйүн-санаатын уратыларыттан тутулуктаахтар диэн билинэллэр.

Христианство, ислам, иудаизм диэн улахан таҥара үөрэхтэрэ сири-дойдуну, дьону биир таҥара айбыта диэн сыыһа үөрэҕи тутуһаллар. Бу таҥаралар күүстээх тоталитарнай салайыныы кэмигэр улахан сэриилэр түмүктэринэн сайданнар, диктатуралары үөскэтэннэр салайааччылар сыыһа үөрэхтэригэр киирэн хаалбыттар. 

Аныгы кэмҥэ итэҕэл сайдан иһэр наука быһаарыыларыгар сөп түбэстэҕинэ, олоҕурдаҕына эрэ үөрэхтээх, элбэх билиилээх дьон итэҕэйиэхтэрин, олохторугар туһаныахтарын сөп. Итэҕэл сайдан, тупсан иһэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэрэ, ханнык да сыыһата, халыйыыта, өйтөн булуллубута суох буолара эрэйиллэр. Үгүс сыыһалардаах, өйтөн булуллубута элбэх “айыы үөрэҕэ” диэн сектаттан аны босхолонуу кэмэ сахаларга тиийэн кэллэ.

Итэҕэл дьон элбэхтэрин баҕа санааларыгар сөп түбэһэрэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Дьон бары тутуһар итэҕэллэрэ омук итэҕэлигэр сыыйа кубулуйан барар. Итэҕэл диэн аатын курдук тугу эмэ итэҕэйдэххэ, бу үөрэх тугу этэрин эрэннэххэ уонна олоххо толоро сырыттахха салҕанан, элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйан, тарҕанан баран иһэр кыахтанар.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ сири-дойдуну ханнык да таҥара айбатаҕын билинэр, “Киһи - айылҕа оҕото” диэн этиини тутуһан киһи айылҕаҕа миэстэтин булларар уонна айылҕаны ордук харыстыырга аналланар. Билигин демократия үөрэҕэ олоххо киирбит кэмигэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун үөрэҕин билинэр сахалар таҥараларын үөрэҕэ салгыы сайдар кыаҕа улаатта.

Уһун үйэлэргэ таҥаралар дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэ-ҕинэ уларыйалларын курдук, итэҕэл эмиэ уларыйар кэмнэрдээх. Дьон өйө-санаата сайдыыта, тупсуута былыргы, хаалбыт итэҕэл уларыйдаҕына эрэ кэлэр. Билигин айылҕа уларыйан, уу эбиллэн араас тыаллар, буурҕалар, ардахтар, хаардар түһэллэрэ элбээбит кэм-нэригэр саҥа, айылҕаны харыстыырга аналлаах сахалар “Харыстас” уонна Үрүҥ Күн таҥаралара сайдар кыахха киирдилэр. 

Омук сайдыытыгар, уһун үйэни ситиһэригэр туһалыыр итэҕэл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх тутулуктаннаҕына эрэ табыллар. Сахалар былыргы кэмнэртэн итэҕэл икки өрүттээҕин таба быһааран “айыылаах-таҥаралаах” диэн этиини туһаналлар:

1. Таҥара итэҕэлэ. Бу үөрэх оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр, киһилии суолунан салайарга, киһи быһыытын, сиэри тутуһарга үөрэтэргэ аналлаах дьон бары билиэхтээх, толоруохтаах үөрэхтэрэ буолар. 

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Былыргылар, инники олорон ааспыт көлүөнэлэр олоххо туһалаах билиилэрин талан ылан аныгы олоххо таба туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ үөскэтэр. (3,28).

Итэҕэл бу икки өрүттэрэ бииргэ, тэҥҥэ үлэлээтэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдыытын үөскэтэллэр. Оҕо өйө-санаата сайдан саҥа, урут суох үчүгэй үгэстэри үөскэтинэригэр таҥара үөрэҕэ туһалыыр, онтон улаатан барыытыгар омук былыргы өйүн-санаатын, үрүҥ айыыларын итэҕэлин билэрэ, иҥэринэрэ туруктаах өйү-санааны ситиһэригэр тириэрдэр.

Сахалар сир үрдүгэр дьон бэйэлэрэ эрэ буолбакка, туспа өй-санаа түмсүүлэрэ; иччилэр, куттар, айыылар баалларын билэллэр. Айыылары, иччилэри харыстыыллар, киһи уҥуоҕун тыыппаттар, алдьаппаттар, улаханнык саҥаран, аймаан куттарын үргүппэттэр. Өлбүт дьону, кинилэр куттарын, айыылары ыҥыран бүлүүһэ сүүрдүүтүн тэрийии айыылары аймааһын буоларын билэн туһамматтар. 

Итэҕэл икки өрүтүн тэҥҥэ тутан сайыннардаҕына омук уһун үйэлэниини ситиһэр кыахтанар. Итэҕэл хайа эрэ өрүтэ аһара баран, халыйан хааллаҕына омук олоҕор улахан уларыйыылар тахсаллар:

- Таҥара итэҕэлэ аһара баран сайыннаҕына омук дьоно урукку олохторун, ааттарын-суоларын умнан, саҥа үөскүүр омукка уларыйан хаалыахтарын сөп. Былыргы кэмҥэ Сибииргэ олорбут болгардар Европаҕа тиийэн тылларын, итэҕэллэрин уларытан кэбиспиттэрэ, ааттара эрэ ордон хаалбыта, онно холобур буолар.

- Үрүҥ айыы итэҕэлэ аһара баран сайыннаҕына омук сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта саҕаланар. Онтон олохтон хаалан хаалбыт омук мөлтөөһүҥҥэ, эстиигэ, симэлийиигэ, атыттар туоратыыларыгар тиийэн хаалара былыргыттан биллэр. 

Үгүс бэлэмҥэ, босхоҕо үөрэммит дьон инники олохторугар туох буолуоҕун эрдэттэн билэ-көрө, туох эрэ бэлэм кэлэн биэрэрин кэтэһэ сатыыллар. Инникини билэ-көрө сатааһын үгэскэ кубулуйдаҕына туспа итэҕэли үөскэтэр. Итэҕэл бу көрүҥэр араас таҥхалар, гороскуоптар, билгэлээһиннэр киирсэллэр.

Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ, туга эмэтэ табыллыбатаҕына, кыаллыбатаҕына айыытын, таҥаратын туһунан саныыр, олортон көмө көрдүүр аатыгар барар. Кыах суоҕа туохтан барытыттан, кыахтаах дии санаабыттан көмө көрдүүргэ күһэйэрэ тиийэн кэлэр. 

Олохторугар кыаммат, дьадаҥы дьон элбээһиннэрэ таҥараны аһара улаатыннаран, барыга-бары кыахтаах, сири-дойдуну, дьону айбыт курдук саныылларыгар тириэрдэр. Элбэх кыаммат, дьадаҥы дьонноох дойдуларга уонна салайааччылар атын итэҕэллэри туоратан, диктатураны үөскэттэхтэринэ сири-дойдуну айбыт биир таҥара баар диэн этиини үөскэтэн олоххо киллэрэн туһаналлар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит, кыайа-хото үлэлиир, ыарыы диэни билбэт киһи айыыларга, таҥараҕа наадыйбакка эрэ сылдьар, олоҕун толору олорор кыахтаах. Биирдэ-эмэтэ дьону үтүктэн эбэтэр дьон курдук көстөөрү ону-маны итэҕэйэр курдук туттунуон сөп. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорон, атеистары үөскэтэн оҕону иитиини атаахтатыы өттүгэр халыппытыттан, Россияҕа баһылыыр элбэх ахсааннаах нууччалар эстии, симэлийии суолугар киирэн сылдьаллар. 

Итэҕэлтэн омук олоҕо улахан тутулуктаах. Итэҕэл уларыйыыта омугу бэйэтин уларытыан сөбүттэн ханнык итэҕэли тарҕатыыны быһаарыы омук олоҕор улахан суолталаах. “Кырдьаҕастан алгыһын ыл” диэн өс хоһооно олоххо элбэхтик уопутурбут кырдьаҕастар бу уопуттарын эдэрдэргэ тириэрдэллэрэ туһалааҕын биллэрэр. (4,74).

Салайар былаас бэйэтигэр туһалаах итэҕэли тарҕатан былааһын күүһүрдэр. Итэҕэл уонна салайар былаас бииргэ үлэлээһиннэрэ диктатураны үөскэтэриттэн үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон сэрэниэ этилэр. Онтон диктатура үөскээтэҕинэ улахан сэриини да төлө тардартан туттумматы үөскэтэрин ааспыт үйэтээҕи олох уопутун туһанан бары билэллэр уонна сэрэнэ сатыыллар.

Олоххо уларыйыылар киирэн иһэллэрэ тохтооботоҕуна табыллар. Былыргы итэҕэл уһун үйэлэргэ уларыйбатаҕына бэйэтэ диктатураҕа, тоталитаризмҥа кубулуйуута дьон олоҕор кутталлары үөскэтэр.

Итэҕэл диэн дьон уһун үйэлэргэ ситиспит олохторун үөрэҕэ буолар уонна сайдыыны ситиһииттэн, өй-санаа тупсуутуттан сыыйа-баайа уларыйан биэрдэҕинэ эрэ табыллар. 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.

4. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.