Аппаала

Аппаала диэн кыра да быһаарыыны кыайан ылынара уустук киһи ааттанар. Тугу эмэ истэ сатаатаҕына айаҕын атан кэбиһэрэ элбэҕин иһин, итинник бэлиэтээн ааттаабыттар. Тугу эмэ эттэххэ аппайан баран чочумча турар киһи аппаала диэн буолар.

Туох эмэ быһаарыыны ылынарыгар, киһи этэрин истэригэр айаҕын атан баран чочумча турар, бытааннык тугу эмэ быһаарынар киһини аппаала диэн ааттыыллар. Айаҕын атан баран өр турарыттан өйө-санаата бытааннык үлэлиирэ, хамсанара сыылбата быһаарыллар. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ айаҕын хайдах туттунарын кэтээн көрөллөр. Улаатан истэҕинэ айаҕа сабыллара өйө-санаата сайдан иһэрин, үөрэҕи ылынар кыахтааҕын биллэрэр.  

Илиинэн үлэ ыарахан, эрэйдээх. Элбэхтик хамсаннахха, сүктэххэ, көтөхтөххө үлэни оҥоруу кыаллар. Хамсаныылары оҥорууну киһи хас биирдии быччыҥар иҥэн сылдьар өйө-санаата, буор кута салайан, сүрүннээн оҥотторор. Тиритиэр диэри үлэлээбит киһи хайҕанар, этэ-сиинэ уонна буор кута табыллан, биир тэҥник үлэлииллэрин биллэрэр. Тиритэ-хотута үлэлээтэххэ эрэ үлэни үчүгэйдик уонна түргэнник оҥоруу кыалларын тэҥэ, эт-сиин үлэлиирэ тупсар. 

Сахалар үлэни кыайа-хото, түргэнник, үчүгэйдик үлэлииргэ кыһаналлар, үлэһит дьон хайҕаналлар, аймахтара эбиллэн, сайдан иһэллэрин ситиһэр кыахтаналлар. Былыргы кэмнэргэ эдэрдэр ыал буолууларыгар дьадаҥылары кытта уруурҕаспаттара үлэни хайдах үлэлииртэн, ол аата өй-санаа төһө сайдыылааҕыттан улаханнык тутулуктанара. Оччотооҕу кэмҥэ буор кут диэн өй-санаа кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах бэриллэн иһэрин билэн олохторугар туһаналлара, кыыс оҕо эргэ тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын хайаан да ирдииллэрэ.

Хас биирдии киһи этэ-сиинэ тус-туспатыгар эбии өйө-санаата уратыларын эбэн биэрдэххэ букатын маарыннаспаттара өссө улаатар. Хас киһи хамсаныылары оҥороро барыта тус-туһунан уратылаахтарын, киһи быһыытыгар тиийбэккэ хаалалларын бэргэн тыллаах сахалар олус табатык бэлиэтээн этэллэр: 

- Соһулла сылдьар, бытаан, сыылба, нэс. Аһара бытааннык хамсаныылары оҥоруулар итинник ааттаналлар.

- “Сыарҕатын сыҥааҕа хоҥнубат”,- диэн оҥорор быһыытыгар сөптөөх быһаарыыны кыайан ылымматыттан баран-кэлэн биэрбэт, ол иһин ыксаабат, тиэтэйбэт курдук киһини этэллэр.

- “Сыҥааҕа хоҥнубат”,- диэн саҥаран быстыбат, саҥардаҕына даҕаны аһара бытааннык саҥарар киһини арааран быһаараллар.

Бытаан киһини тиэтэтэн, ыксатан, ыган биэрдэххэ эрэ туох эмэ туһалаах үлэ оҥоруллара табыллар. Арай аһара бытаанын иһин тиэтэтэн биэрэ сатыыр киһилэрэ: “Аһара тиэтэтэр буоллахха олох да барыллыбат” диэн эппитэ, аата суола билигин умнуллубут эрээри, эппит тыла сүтэн хаалбакка сылдьар. 

Бэйэлэрин дьаалаларынан, төһө кыайалларынан сылдьан эрэ төһөнү эмэни оҥорон кэбиһэр бытаан курдук хамсанар дьон эмиэ бааллар. Көрдөххө бытааннык, аҕыйахтык хамсанар эрээри, элбэх туһалааҕы оҥорор киһи үгүс туһата суох хамсаныылары оҥорботуттан дьыаланы түргэнник бүтэрэр кыахтанар.

Россия үлэһиттэрэ оҥорон таһаараллара атын сайдыылаах омуктар үлэһиттэринээҕэр 2 төгүлүнэн намыһаҕын Д.Медведев 2017 сыллаахха бэлиэтээн эппитэ. Үлэһиттэр бу бытааннара сахалыы Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан буор куттара дьадайыытыттан, кыайан түргэнник, табатык хамсаналлара кыаллыбатыттан, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан ордук улахан тутулуктаах.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар ордук “үчүгэйдэр” диэн сымыйа этиини тутуһаннар дьадаҥы, салайааччы буолбут дьон элбэхтик ыал буолууларыттан, бу куһаҕан, ыарыылаах буор куттара Россия дьонугар барыларыгар кэриэтэ киэҥник тарҕаммыта. Үлэһиттэр ханнык да хамсаныылаах үлэни кыайан, сатаан үлэлээбэттэриттэн ас, таҥас тиийбэтэ үөскээн Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, үлэ сайдан иһиитин билигин кэлии үлэһиттэр баһылаан иһэллэр.

Сахаларга “Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно үлэлиэн баҕарбат киһи араас элбэх кыаллыбат биричиинэлэри булан үлэ табыллыбатын, кыаллыбатын дакаастыы сатыырын биллэрэр. Биһиэхэ үлэни кыайбаттарын, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарын, сүрэҕэлдьииллэрин хамнас кыратынан уонна нолуок элбэҕинэн быһаара сатааччылар эмиэ үксээн сылдьаллар.

Кыайан үлэлээбэт буолуу тарҕаммытын чуолкай дакаастабылынан элбэх ахсааннаах баһылыыр омуктан үчүгэй тустууктар, Аан дойду, Россия чемпионнара кэнники кэмҥэ тахсыбаттара биллэрэр. Билигин тустууну, күүскэ үлэлиир кыаҕы Кавказ омуктара уонна азиаттар баһылаан иһэллэр. Ол барыта ыал буолуу былыргы үгэстэрин, кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ ырааһынан эргэ тахсарын бу омуктар ордук тутуһалларынан, эр дьон уонна дьахталлар сааһыран баран оҕолоноллоруттан, төрүүр оҕолор буор куттара сайдыылааҕынан, үлэҕэ үөрүйэҕэ улахан буоларынан табатык быһаарыллар.

Сахалар былыргы кэмнэртэн үөскэтэн ыал буолууга туһаммыт үгэстэрин олоххо киллэрэн туһана сылдьыы эрэ буор кут тарҕанарын  уонна элбэх ыарыыларын тохтотор кыаҕы биэрэр. (1,30).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.