Өй кэбирэх

Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн, саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕиттэн үөрэтэн билэн олохторугар туһаммыттарын хас биирдии төрүт тылга иҥэн сылдьар үгэһэ, өйдөбүлэ быһаарар. Бу тыллар дорҕоонноро киһиэхэ оҥорор дьайыылара иҥэн сылдьар өйдөбүллэрин үөскэтэллэр. Төрүт тылларбытыгар ол кэмнэртэн иҥэриллибит өйдөбүллэрин уларыппакка эрэ туһана сылдьыы саҥарар тыл үйэтин уһатарын үөскэтэрин таба өйдөөһүн эрэйиллэр.

Ийэ, аҕа, эбэ уонна эһэ диэн төрүт тыллар өйгө-санааҕа оҥорор дьайыылара саха буолууну үөскэтэн, төрүттээн биэрэллэр. Сахалыы өй-санаа бу тыллартан саҕаланан оҕоҕо бэриллэр.

Быс диэн тыл киһи оҥорор быһыытын биллэрэр төрүт тылбыт. Быс диэн төрүттээх бары тыллар быс диэн тыл өйдөбүлүн иҥэринэн сылдьаллар. Быһыы, быһах, быстах, быһымах, быстыбыт диэн тылларга быһар өйдөбүл барыларыгар иҥэн сылдьар.

Өй-санаа аһара түргэн, тугу саныыры кытта онно тиийэ охсор уонна тугунан да тутуллубат, туохтан да хааттарбат, хаһан да биир сиргэ баайыллан турбат, куруук хамныыр, уларыйар, эбиллэр, көҕүрүүр. Өй баайыллыыта диэн биир сиргэ туран хаалыыта, уларыйар кыаҕа суох буолуута улахан итэҕэһинэн, ыарыынан ааҕыллар. Бу кылгас, соһуччу кэлэр кэмҥэ киһи сыыһа-халты туттунара киирэн хаалыан сөп. Бу кылгас кэмҥэ киирэн ааһар уларыйыылар “Өй баайыллар” диэн үлэҕэ киирдилэр.

Бу үлэҕэ өй аһара хамнааһына буккуллан ылыыны үөскэтэрин уонна дьон бэйэлэрэ билбэттэриттэн өйдөрүн-санааларын ону-маны булан туһанан буккуйа сатыыллара салгыы ырытыллар.

Киһи өйө-санаата куруук хамсыы, уларыйа-тэлэрийэ сылдьар, тохтоон биир сиргэ баайыллан хаалара табыллыбат. Өй мөлтөөһүнэ биирдэ эмэтэ баайыллан ыларыттан саҕаланар уонна сэтэрээтэҕинэ буккуллан ылыыга тиийэн хаалыан сөп. Аһара хамнааһына, уһун кэмҥэ туругун сүтэриитэ өй буккуллуутугар тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн харыстаныы, сэрэнии эрэйиллэр. 

Туруктаах өй-санаа, ол аата оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибитэ өйө буккуллуутуттан харыстыыр кыахтааҕын иһин, төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон иитиэхтэрэ этэ. Үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит ийэ куттаах оҕо араас сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрбэт кыаҕа улаатарын таһынан, ийэ кутугар иҥмит үгэстэрэ баҕа санаа буолан олоҕун устата, ол үчүгэй баҕа санааларын толоро сылдьар кыахтанар. Кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан элбэхтик туһалаабыт уонна үлэлииргэ үгэстэри иҥэриммит оҕо үлэһит буола улаатара ситиһиллэр.

Урукку үлэлэрбитигэр киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсан сылдьарын ырыппытым:

1. Этэ-сиинэ. Эт-сиин диэн киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр уонна айылҕаттан быһаччы тутулуктаах сүрүн чааһа буолар.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа хамсаныылары үөскэтэргэ аналланар үс кукка арахсар; буор, ийэ уонна салгын куттарга, ону тэҥэ, сүр диэн тулууру, майгы уратыларын үөскэтэр санаа күүһэ баар.

Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ыарыы диэн ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Киһи этин-сиинин туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр туга эрэ табыллыбатаҕына сонно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Өй-санаа ыарыыны суох оҥорор санааҕа түһэн тугу эмэ уларытарга, эмтииргэ эти-сиини соруйар. Киһи ыарыы кэнниттэн оҥорор бары туһалаах хамсааһыннара бу быһаарыыга сөп түбэһэннэр ыарыыны суох оҥоро сатааһыҥҥа тириэрдэллэр.

Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах киһи өйө көтөрө тиийэн кэлэрэ түргэтээн хаалыан сөп. Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун үөскэтэн туһанан оҕолорун тулуурга, туттунар күүстээх буолууга кыра эрдэҕиттэн үлэни оҥотторон үөрэтэллэр.

Өй-санаа тутулуга босхотуттан кэбирэх, көтөн, баайыллан хаалыан сөбүн тэҥэ, буккуллан ылара ордук элбэх. Өй буккуллуута киһи быстах быһыылары оҥоруутугар тириэрдэрин тэҥэ, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэрин үөскэтэн кэбиһиэн сөп.

Экономика сайдан, күүһүрэн истэҕинэ олох тупсан, чэпчээн иһиэ диэн санаа сыыһа, өйү-санааны халытыыга, мөлтөөһүҥҥэ тириэрдэр. Сайдыы киириититтэн өйү-санааны араас элбэх буккуйааччылар; табаахтар, арыгылар, наркотиктар өссө эбиллэн, күүһүрэн биэрэллэр, ол иһин, олоххо көрсүллэр араас куһаҕаннартан хайдах харыстанары билэн туһана сылдьыы эрэйиллэр көрдөбүл буолар. 

Киһи саамай кэбирэх сирэ диэн өйө-санаата буолар. Өй-санаа үөрэҕин харыстааһыны туһаныыттан саҕалааһын эрэ табыллара киһи этинээҕэр-сиининээҕэр ордук уйаҕаһын, кэбирэҕин билинии буолар. Олус түргэнник баайыллан, буккуллан уонна көтөн, суох буолан хаалыан сөп. Киһи өйүн-санаатын сайыннардаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр.

Мин бу үлэбин сахалыы өй-санаа иҥэн үгэскэ кубулуйбут тылларын, өс хоһооннорун уонна кырдьаҕастар этиилэрин туһанан суруйдум. Ол барыта сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн ыла баһылаабыттарын биллэрэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэтин көмөтүнэн үөскээбит ийэ кута ылар оруолун аныгы, арҕааҥҥы пси-хология науката өссө да үөрэтэ, билинэ илигиттэн тарҕаныытыгар улахан уустуктар, мэһэйдэр бааллар эрээри, дьон сайдыыны, тупсууну ситиһэр күүстэрэ улаатан иһэриттэн сотору тарҕаныан сөп. Өй-санаа үөрэҕин билиммэт, суох оҥоро сатаабыт атеистар тобохторо бааллара була сатаан "айыы үөрэҕэ" диэн сектаны оҥорон сахалыы таҥара үөрэҕэ тарҕанарын мэһэйдэһэллэрин тохтото иликтэр. (1,3).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.