Мультфильм буортута

Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдарыттан кыыл таһымыттан өссө үрдүк таһымҥа тахсан сылдьарыттан үөрэҕи, билиини түргэнник ылынар кыахтааҕын олоҕун тупсарыыга туһанара табыллар. Кыыл өйүттэн-санаатыттан олус былыргы кэмнэртэн ыла арахсан киһи буолууну, киһилии майгыланыыны баһылаан өйө-санаата сайдыытын таһымын билигин, үчүгэй киһи таһымыгар тириэрдэн сылдьар. Бу үрдүк таһымы дьон ситиспиттэрин, олоххо киллэрбиттэрин бэлиэтинэн үчүгэй киһи таҥаралар; Будда, Христос, Аллах үөскээһиннэрэ уонна олоххо туттуллан киэҥник тарҕаныылара буолар.

Айылҕаҕа араас кыыллар чахчы аҕыйаан иһэллэр. Дьон саа-сэп күүһүнэн кырган үгүстэрин суох оҥортообуттара. Билигин ордон сыл-дьааччылар аһыныыны, харыстааһыны эрэйэр кэмнэрэ кэлэн иһэр. Дьон бу аһынар, харыһыйар санаалара кыыллар аҕыйаан истэхтэринэ ордук улаатан, күүһүрэн биэрэр.

Араас кыыллары аһынар, харыһыйар санаа улаатыытыттан үгүс мультфильмнэри оҥорон кыра оҕолорго көрдөрүү аһара элбээтэ. Компьютер уруһуйдуур буолбута, ону өссө күүскэ сайыннарда. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үгэстэринэн иитиллэр. Кыра оҕолорго киһи курдук саҥарар, таҥнар кыыллары көрдөрүү бэйэтин кыыл курдук санана, оннук баҕа санаалана улаатарын үөскэтэринэн оҕо киһи буолууну ситиһэригэр олус улахан куһаҕаны оҥорор. Төһө да кыыллары аһыммыппыт, харыстаабыппыт иһин, оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын өссө күүскэ харыстыахпыт этэ, ол иһин киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны бастатан үөрэтии эрэйиллэр.

Киһи кыыл, сүөһү буолбатах. Кыыллары үтүктүү киһини бэйэтин кыыл таһымыгар түһэрэн кэбиһэрэ улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕинэ үөскээн хаалбыт үгэһин дьайыытыттан кэһиллии тахсан бэйэтин кыылларга тэҥниэн сөп.

Сахаларга “Ыт киһи доҕоро буоллаҕына, доҕоруҥ ыт курдук буолара куһаҕан” диэн этии оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтин кыыллартан туспатын, сайдыылааҕын билинэ үөрэнэрэ ордугун биллэрэр.

Айылҕа уларыйан иһиитэ уонна оҕолор үгүстүк мультфильмнары көрүүлэрэ эбиллиитэ кыыллары кытта бииргэ сылдьар, олорор кэмнэрэ кэлэригэр эрдэттэн бэлэмнэнэ сылдьалларыгар тириэрдэр.

Сайдыылаах диэн ааттанар киһи бэйэтэ кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн эрэрэ маннык бэлиэлэринэн биллэр буолла: 

1. Нууччалар бэйэлэрин кыыллары кытта тэҥнээбиттэрэ ырааппытын биллэрэн, олору “он”, “она”, “они” диэн бэйэлэригэр тэҥнээн, киһи курдук ааттаан ыҥыраллара быһаарар.

2. Тыһы ыты “девочка”, онтон атыыр ыты “мальчик” диэн тупсаран ааттааһыны туһаныы оҕолор өйдөрө-санаалара кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн барыыларын быһаччы үөскэтэр.

3. Сааппат, кыбыстыбат буолуу аһара барыыта.

4. Сыгынньах сылдьар буолуу элбээһинэ.

5. Сиэкис аһара баран оонньууга кубулуйуута.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи уонна кыыл икки өрүтү үөскэтэллэр. Киһи өйүн-санаатын уларыйыыта, хамнааһына кыыл өйүгэр-санаатыгар диэри хамныыр, уларыйар кэмнэрдээҕин киһи уонна кыыл икки өрүтү үөскэтэллэрэ биллэрэр. Кэмэ кэллэҕинэ бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэллэрэ кэлиэн сөбө өйдөөх-санаалаах дьону санаарҕатыа, тулуурдарын улаатыннарыа этэ. Бу уларыйыы сыыйа, биллибэтинэн кэлэн иһэрэ дьон тулуурдара, туттунар күүстэрэ мөлтөөн өйдөрө-санаалара кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн түһэн иһэллэриттэн быһаарыллан биллэр буолла.

Киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан улахан уратытын, сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн, түргэнник сайдыыны ситиһэр салгын кута үөскэтэр. Салгын кут көтөн хаала сатыырын киһи тулуурунан, туттунар күүһүнэн, сүрүнэн тутан киһи буолан сылдьар. Тулуур мөлтөөтөҕүнэ көтөн, суох буолан хаалар уратылааҕа киһи саамай мөлтөх, улаханнык харыстана сылдьыахтаах миэстэтэ ханна баарын булларар. Киһи салгын кута көттөҕүнэ кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэр уонна ийэ кутун салайыытыгар киирэр. 

Кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалыы киһиэхэ салгын кута көттөҕүнэ, суох буоллаҕына тиийэн кэлэр:

I. Төбө араас доргуйууларыттан салгын кут көтөн хаалар.

II. Арыгыны элбэҕи иһииттэн өй, салгын кут көтөр.

III. Наркотиктары туһаныы элбээһинэ салгын кут көтөрүн үксэтэр.

Киһи этинээҕэр-сиининээҕэр өйө-санаата ордук кэбирэҕэ, салгын кута көтөн, баран хааларыттан биллэр. Салгын кута көппүт киһи кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн түһэрин иһин сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурдаах, туттунар күүстээх буолууну улаатыннарар өс хоһоонун туһаналларын сэбиэскэй былаас тобохторо билигин даҕаны утарсан туората сатыыллар.

Оҕолор бары мультфильмнары сөбүлээн көрөллөр. Кинилэр ситэ киһилии өйдөрүн-санааларын тута иликтэриттэн бэйэлэрин ойууга көстөр кыыл өйүн-санаатын кытта холбоон кэбиһиэхтэрин, ол аата кыыл курдук сананыахтарын, оннук үгэстэри иҥэриниэхтэрин сөп. 

Сахалар бэйэлэрин, киһи буолалларын билинэн кыыллартан туспа тутталлар, киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын Кут-сүр үөрэҕин туһанан арааран билэллэриттэн кыыллары кытта тэҥнэһэ сатаабаттар, үгүстэрин булт, ас ахсааныгар киллэрэн идэһэ оҥостоллор. Былыргы кэмнэргэ сайдыбыт саха тылыгар бэйэлэрин эрэ “Ким”, “Кини”, “Кимий?” диэн уратытык ааттанан кыыллартан өйдөрө-санаалара улахан уратыларын анаан-минээн биллэрэллэр. Киһиттэн атын маллары, ону-маны, кыыллары, көтөрдөрү барыларын өйдөрө тиийбэтин биллэрэн “ол”, “бу”, “туох?” диэн ыҥыраллар, оннук ааттыыллар.

Киһи туох эмэ биллэр уратылааҕын билиниитэ кыыллартан, көтөрдөртөн туспа туттунарыгар, бэйэтин олортон араарынарыгар тириэрдэр. Нууччаларга өй-санаа үөрэҕин суох кэриэтэ оҥорбуттар. Уһуннук диктатура кэмигэр олороннор биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин тус-туспа; “хорошо” уонна “грех” диэн тылларынан этэн өйдөрүн-санааларын икки аҥы арааран кэбиспиттэр. Кыыллары, көтөрдөрү бэйэлэригэр, дьоҥҥо тэҥнээн, биирдик ааттаан ыҥыраллар, кинилэргэ бары тыынар-тыыннаахтар “он”, “она”, “они” диэн холбуу ааттаналлар. Нууччаларга киһи кыыллары, көтөрдөрү кытта өйө-санаата тэҥин билинэн баран сылдьар.

Кэлин өйдөрө-санаалара өссө “тупсан” ыты оҕолоругар, уолга, кыыска тэҥниир буола сылдьаллар. “Девочка” диэн тыһы ыттарын ааттыыллар, онтон “мальчик” диэн атыыр ыты этэн баар-суох мааны оҕолорун ыкка тэҥнииллэриттэн оҕолорун өйдөрө-санаалара мөлтөөн, тулуурдара, туттунар күүстэрэ аҕыйаан иһэр. Оҕону бу кэмҥэ элбэхтик мультфильмнары көрдөрүүнэн аралдьытаннар өйүн-санаатын кыыл өйүгэр-санаатыгар намтатан түһэрэ сылдьаллар. 

Сахалар өй-санаа сайдан иһэр таһымнарын баһылааннар Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кута үгэстэринэн иитиллэрин туһананнар киһи буолууга үөрэтэллэр. 

Оҕо ийэ кута үөскүүр кэмигэр, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри киһи курдук кыыллары көрөрө өйүн-санаатын уларытыан, кыыл курдук сананарын үөскэтиэн сөбүттэн сэрэннэххэ табыллар. (1,55).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.