Сыыһа-халты туттума

Сыы диэн түргэнник ааһар тыаһы үтүктүүттэн үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк сиэри тутуспакка, киһи быһыытын аһара барарыттан, тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан уонна атыттары баһыйаары урутаан түһэ сатааһыныттан сыыһа-халты туттунара элбиирин биллэрэр. Ыксааһын ыгыллыыга тириэрдэриттэн соһуччу өй баайыллан ылыыта киирэн киһи сыыһа-халты туттунарын үөскэтэн кэбиһиэн сөп.

Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор быһыыта үксүгэр куһаҕан буолан тахсарын биллэрэр. Тугу эмэ оҥоро сатааһын табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэй буолуо диэн санааттан саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар элбииллэрин үөскэтэрин иһин айыы диэн тыл куһаҕан суолтата улахана биллэр.

Киһи оҥорор быһыылара барылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсаллар. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар тэҥнэһиини, сөп түбэһиини үөскэтэр үһүс өрүт үөскээн тахсара биллэр:

1. Таба, үчүгэй быһыылар. 

2. Сыыһа, куһаҕан быһыылар.

3. Тэҥнэһиини, сөп түбэһиини үөскэтэр үһүс өрүт.

Киһи оҥорор быһыылара икки өрүтү үөскэтэллэрэ быдан эрдэ быһаарыллыбыт, ол иһин эрдэ ньүөмэрдээбиттэрэ иҥэн хаалан сылдьар. “Туох барыта үһүстээх” диэн этии уонна үс дойду кэлин үөскээбиттэр. Сыыһа уонна таба быһыылар икки ардыларыгар сөп түбэһии өрүтэ үөскүүрүн сахалар быһаарбыттар уонна үһүс ньүөмэри иҥэрбиттэр.

Эдэр оҕолор айыыны, уратыны оҥоро сатыыр санааларын “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх аһара күөртээн туох эмэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сиэри таһынан баран, киһи быһыытын тутуспаттарыттан сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары элбэтэн кэбиһэллэр.

Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, толкуйдаан, бу быһыытыттан туох содул үөскүөн сөбүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолан хаалара биллэрдик аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, атыттары урутаан түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан элбэх туһалааҕы оҥорорун сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Киһи олоҕор биирдэ эмэтэ да буоллар сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ улахан оруолу ылар. “Быһа этинимэ” диэн этии киһиргээмэ, дэбдэйимэ, кыайа иликкин кыайар курдук этинимэ, бэйэҕин аһара үчүгэй курдук туттунума диэн быһаччы сэрэтэр, ол иһин сыыһа-халты туттунан кэбиһэртэн харыстыыр аналлаах. 

Нууччалыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн этии киһи хаһан баҕарар сыыһа туттунуон сөбүн биллэрэрэ ордук суолталаах. Киһи биирдэ эмэтэ өйө көтөн эбэтэр өйө баайыллан ылар кэмигэр улахан куһаҕан быһыыны оҥоро охсон кэбиһэн хаайыыга түбэһиэн сөбүн, бу этии биллэрэрэ ордук туһалаах.

Улахан киһи, кыра эрдэҕинэ ийэ кута көрсүө, сэмэй майгыга, үчүгэй быһыылары оҥорон, үчүгэй үгэстэргэ иитилиннэҕинэ олоҕун устата улаханнык сыыһа-халты туттубакка сылдьар, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Оҕо оҥорор быһыыларыттан ийэ кута кыра эрдэҕинэ саҥа үөскээн иһэринэн сыыһа-халты туттунан кэбиһиигэ киирэн биэриэн сөбө аһара улаатар. Оҕону бу кэмҥэ иитиигэ куһаҕан быһыылары оҥотторбот буолууну сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан төрөппүттэри сэрэтэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын бу уратытын хас биирдии төрөппүт билэрэ, туһанара ирдэнэр. 

Айыы “үчүгэй” диэн этии улаатан эрэр оҕону, киһини тиэтэтэн, ыксатан сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар. Айыы “үчүгэй” диэн этэн оҕону үөрэттэххэ, бэйэтэ саҥаны айыылары оҥорон өйө-санаата сайдан эрэр оҕо өссө ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары эбии оҥоро сатаан үгүс куһаҕаны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорууга, быстах быһыыга түбэһиигэ тиийэн хаалыан сөбүн улаатын-нарар. Бу быһаарыы “айыы үөрэҕин” улахан сыыһатын, оҕону үөрэтиигэ улахан куһаҕаны оҥорорун дакаастыыр.

Сыыһа-халты туттунууттан киһини быыһыыр абыралынан көрсүө, сэмэй майгы буолар. Көрсүө, сэмэй буол диэн сахалар оҕону иитэр үөрэхтэрин төрөппүттэр тутустахтарына кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйдөнөн-санааланан сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыны оҥо-рууга киирэн биэрбэт кыахтаналларын ситиһэллэр. 

Саха киһитигэр сыыһа-халты туттунан кэбиспэтигэр Улуу тойон таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр. Бу таҥара үөрэҕэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн этиини тутуһара кэлэр көлүөнэлэр өссө сайдан, күүһүрэн-уоҕуран, тулуурдара, туттунар күүстэрэ улаатан иһиилэрин үөскэтэр, ол иһин омукка сайдыыны аҕалар аналлаах. 

Тулуур, өһөс майгы, туттунар күүс киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатар кыахтарын Улуу тойон таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо кэһэтэн үөрэтэн тириэрдэр. Кыра да сыыһа-халты туттунууттан киһи бэйэтэ кэһэйэрэ эбэтэр ханнык эрэ ночоокко түһэрэ хайаан да кэлэрэ үөрэҕи ылынарыгар, тутуһарыгар күһэйэр күүс буолар.

Оҕо бэйэтэ улаатан баран үөрэҕи ылынара “Олох үөрэҕэ” диэн ааттанар. Бу үөрэх тиийэрэ эрэйдээҕин “Муоһа, туйаҕа туллубут” диэн өс хоһооно өссө чуолкайдаан биэрэр. Билигин арҕааҥҥы өй-санаа үөрэхтэрин сыыһаларыттан оҕо ийэ кутун кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥотторон, үчүгэй үгэстэринэн ииппэккэ хаалларан, аһаран кэбиһэн улаатыннаран бараннар, эдэрдэр туруга суох өйдөөх-санаалаах буоллулар диэн төрөппүттэр аймана сылдьаллар.

Аһара тымныылаах дойдубутугар үлэни сайыннарар кыаҕы биэрбит Улуу тойон таҥараны сахалар ытыктыыллар, үөрэҕин олохторугар туһана сылдьаллар. Бу таҥара үөрэҕэ сахалары саха оҥорбутун, үлэни аан бастаан сайыннарбытын уоту, сүрү уонна ойууннары биэрбитэ диэн этиини үөскэтэн бары билинэллэр уонна махтаналлар.

Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин көмөтүн былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар туһана сылдьаллар. (1,94).

Төрөппүт оҕотун батыһыннара сылдьан “Мин оҥорорум курдук оҥор”, “Улахан киһи оҥорорун курдук оҥор” диэн этэрэ, үтүгүннэрэн үөрэтэрэ оннук үчүгэй үгэстэри үөскэтэн иҥэрэн биэрэринэн сиэри тутуһууну, киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһиннэрэ-ринэн сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтэ буолар. 

Көрсүө, сэмэй буолууга оҕолору иитэр сахалыы таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ олус туһалааҕа оҕо улааппытын, бэйэтэ быһаарынан онно-манна сылдьар кэмэ кэлбитин кэнниттэн биирдэ биллэр. Билигин көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕиттэн иитиллибэт эдэрдэрбит атын сиргэ баран эбэтэр куоракка киирэн араас быстах быһыыны оҥорон хаайыыга түбэһэллэрэ элбээтэ. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх оҕо улаатан баран киһи быһыытын аһара туттунан сыыһаны-халтыны оҥороро элбээн хаалыытыттан төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн сэрэнэллэрэ ирдэнэр.

Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, ийэтэ, аҕата этэллэрин истэр, толорор, сиэри, киһи быһыытын аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйыыр. (2,5).

Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорон иҥэриммит үчүгэй үгэстэрдээҕиттэн куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83).

Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй майгыланыыны сахалыы таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Киһи буолууну ситиспит оҕо тугу барытын киһи курдук оҥорон киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.

Ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан, иитэн, үөрэтэн оҕону улаатыннаран киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин саха-лар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр толору кыахтанар.

Сахалар бу үөрэхтэрэ аныгы чинчийээччилэринэн дакаастанан эрэллэрин Е.Иевлев суруйар: “Тоҕо диэтэххэ, төрөөбүт тыл итэҕэли, сиэри-туому, майгыны-сигилини кытта ситимнээн, дьон икки ардыгар тапталы, түмсүүнү түстүүр. Ити төрдө-төбөтө дьиэ кэргэн эйгэтиттэн силис-тымыр тардар. Оҕо билиини-көрүүнү ийэтиттэн 50 бырыһыан, аҕатыттан 28 бырыһыан, бииргэ төрөөбүттэриттэн 6 бырыһыаны иҥэринэр. Оҕо хайдах киһи буолара 87 бырыһыана дьиэ кэргэниттэн тутулуктаах”. (4,87). Бу быһаарыы сахалар оҕо төрүт өйүн-санаатын ийэтэ иитэн, олохтоон биэрэрин биллэрэн былыр үйэҕэ ийэ кут диэн ааттаабыттара табатын уонна  олоххо туттуллара туһалааҕын дакаастабылынан буолар.

Көрсүө, сэмэй киһи ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир, олоҕун киһи быһыылаахтык уһуннук олорор уонна оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр. Оҕолоро, аймахтара кини үтүө холобурун үтүктэннэр кыра эрдэхтэриттэн үлэлии үөрэнэннэр үлэни-хамнаһы кыайаллара, сайдаллара, ахсааннара элбиирэ ситиһиллэр. Көрсүө, сэмэй дьон аймахтары, омугу сайыннараллар.

Итини тэҥэ, сахалыы таҥара үөрэҕэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини туохха барытыгар тутуһуннара үөрэтэрэ ханнык баҕарар балаһыанньаҕа иккис, биллибэт өрүтү булан таһааран туһаныы киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналланар. Ыал толору буоларын, оҕо ийэтэ уонна аҕата, икки өрүтү үөскэтэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ хайаан да кыттыһаллара туһалааҕын, бу этии быһаарар.

Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит ийэ кута өйө баайыллан иһэрин тохтотон  сыыһа-халты туттубатыгар тириэрдэр. (5,88).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с. 

2. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 20.03.2013.

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с.

4. “Чолбон” сурунаал. 3 / 2018.

5. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.