open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кривошапкин Герасим Афанасьевич

**Кривошапкин Герасим Афанасьевич** (10.03.1908—1953) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, сылгыһыт.

## Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кривошапкин Герасим Афанасьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1949)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Кривошапкин Герасим Афанасьевич// Энциклопедия ЯСИА
* Незабвенная память: Герои Труда — коневоды-табунщики Якутии
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Газета Якутия 10.12.2012:Времен связующая нить… (о потомках рода Кривошапкиных) 
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 88—89.
Красильников Дмитрий Данилович

**Красильников Дмитрий Данилович** (25.12.1920–06.03.1985) — физик-учуонай. Саха космофизикатын оскуолатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
1920 сыл ахсынньы 25 күнүгэр Мугудай нэһилиэгин бааһынай дьиэтигэр төрөөбүт. 
1937 сыллаахха Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускай педагогическай училищетыгар үөрэххэ киирэр. Бүтэрэн баран математика уонна нуучча тылын учууталынан Уус-Алдан уонна Чурапчы районнарыгар үлэлээбит. 

Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 1944 сыллаахха бааһырыыны ылан демобилизацияламмыт.  Саха Сиригэр төннөн баран Педагогическай институт физика-математика факультетыгар туттарсан киирэр 1948 сыллаахха бүтэрэн баран ССРС билим академятын космос сардаҕаланын үөрэтэр станциятыгар младшай билим үлэһитинэн киирбит. Чинчийиилэрин Фейнберг-Дорман эффектарыттан саҕалаабыт. 

1963 сыллаахха Москва государственнай университетын ядернай физика институтугар "Большие ионизационные толчки в сферических камерах и энергетический спектр мюонов в области энергии 10-10 эВ" диэн ааттаах кандидатскайын көмүскээбит. 1953 сыллаахтан профессор С.И. Никольскай салайыытынан киэҥ атмосфера самыырдарын (Широкие атмосферные ливни) чинчийбит.  Ол кэнниттэн "Исследование энергетического спектра и анизотропии в направлениях прихода космических лучей с энергией 10-10 эВ" диэн ааттаах докторскайын көмүскээбит.
Саха космофизиктарын оскуолатын уонна киэҥ космическай самыырдарын чинчийиитин төрүттээччитинэн ааҕыллар. Кини салайыытынан үрдүк таһымнаах специалистары бэлэмнээбит, уонна 8 кандидатскай диссертация суруллубут.

ССРС билимин академиятыгар "Космос сардаҥата" диэн комплекснай программаҕа билим советыгар чилиэнинэн уһуннук үлэлээбит. 
1985 сыл кулун тутар 6 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* 1966 сыллаахха "Сэриигэ Өҥөтүн иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1967 сыллаахха "Саха АССР билимин ытык деятела" диэн сыбаанньаны ылбыт
* 1968 сыллаахха "ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрэ 50 сыла" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1970 сыллаахха "В.И. Ленин 100 сааһыгар Үлэтигэр үтүөтүн иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1974 сыллаахха "ССРС норуот хаһаайыстбатын сайдыытыгар ситиһиилэрин иһин" ВДНХ боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыт
* 1980 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин президиумун бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыт
* 1982 сыллаахха "ССРС Сибиир билимин Академиятын үтүө бэтэрээнэ" аата иҥэриллибит
* 1982 сылга үлэлэрин иһин Ленин аатынан ил премиятын лауреатын аата иҥэриллибит.

## Аатын үйэтитии
* 1998 сыллаахха Мугудай орто оскуолата Дмитрий Данилович Красильников аатын сүкпүтэ.
* Дьокуускайга (Дьокуускай уулуссаларыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ) уонна Чурапчыга уулуссалар ааттаммыттара.
Михеев Михаил Алексеевич

**Михеев Михаил Алексеевич** — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха татарстан Урмандеево с. төрөөбүт.
* «Якутуглестрой» комбинат «Углестрой-13» тутууга управлениетын комплекснай биригээдэтин биригэдьиирэ.
* 1989 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1984 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михеев Михаил Алексеевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана
* Ленин уордьана
* Октябрьскай революция уордьана
* «За добросовестный труд» мэтээл
* Социалистическай Үлэ Геройа (1984)
* РСФСР бочуоттаах гражданина
* Татарскай АССР үтүөлээх үлэһитэ
* Нерюнгри оройуонун Ытык олохтооҕо (1985)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Михеев Михаил Алексеевич// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* МО «Нерюнгринский район»:Михеев Михаил Алексеевич
Федотов Михаил Афанасьевич

**Федотов Михаил Афанасьевич** — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1958 сыл атырдьах ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Федотов Михаил Афанасьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1958)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* SakhaNews 10.08.2012:Как трое мальчишек из глухих якутских деревень стали знатными строителями
Спиридонов Илья Константинович

**Спиридонов Илья Константинович** (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Социалистыы Үлэ Дьоруойа. Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Илья Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1957)
* Анаабыр улууһун Ытык олохтооҕо (1993)

## Аатын үйэтитии
* Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр бүүс туруоруллубута.
* Сыл аайы тыа хаһаайыстыбатын орто анал уонна үрдүк үөрэхтэр биэс бастыҥ студеннарыгар И. К. Спиридонов аатынан стипендия ананар.

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус:Почетные граждане, известные люди района
* SakhaNews 16.01.2013:Дьоруой Ылдьаа – первый Герой Соцтруда среди оленеводов 
* SakhaLife 16.01.2013:Легендарные имена Анабара — Илья Спиридонов 
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 142—143
Попов Кирилл Егорович

мини|Попов Кирилл Егорович
**Попов Кирилл Егорович** (12.02.1917—1975) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, ойуур хаһаайыстыбатын үлэһитэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыыалаҕа, разведчик, отделение хамандыыра.

## Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха тохсунньу (сорох дааннайынан олунньу) 12 күнүгэр Нөөрүктээйи сэлиэнньэтигэр (билигин Лиэнскэй улуус) элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүт. Уон иккис оҕо эбит.

1933 сыллаахха Якутлес трест Туруктатааҕы мас кэрдэр учаастагар үлэтин саҕалаабыт. 1937 сыллаахтан мас тиэйээччилэр биригэдьиирдэрэ буолбут.

1941 сыл атырдьах ыйыттан Кыһыл аармыйа. 1941 сыл сэтинньитигэр хомуньуус баартыйа кэккэтигэр киирбит.

Сэтинньигэ диэри Иркутскай уобалас Мальта ыстаансыйатыгар 486-с стрелковай саппаас полкаҕа сулууспалаабыт. Сэтинньиттэн 188-с стрелковай дивизия 523-с полкатыгар разведчик-автоматчиктар роталарыгар. Ахсынньыттан полката Волховскай фроҥҥа. Старай Русса анныгар буолбут кыргыһыыларга бааһыран 4 ыйтан ордук №3458 эвакогоспитальга эмтэммит. Онтон Калинин фронун 31-с пограничнай полкатыгар сулууспалаабыт. Кенигсберг кириэппэһи ылыыга кыттыбыт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. 

1945 алтынньытыттан 1947 сэтинньитигэр диэри 95-с пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыт. Старшина сыбаанньалаах демобилизацияланан баран дойдутугар төннүбүт.

Бастаан Турукта онтон Нүүйэ ойуур учаастактарыгар начаалынньыктаабыт. Красноярскайга идэтин үрдэтиммит. Төннөн кэлэн үлэҕэ саҥа ньымалары киллэрбит: ат оннугар тыраахтары күүскэ туһанарга үөрэппит, урукку ыарахан ыйааһыннаах "Баян" диэр эрбии оннугар илдьэ сылдьарга ордук табыгастаах "Дружбалары" ылларбыт. Масчыттарга анаан олорор дьиэ туттарбыт, онон Нүүйэҕэ масчыттар микрорайоннара баар буолбут. Кини көҕүлээһинэн Нүүйэҕэ бибилэтиэкэлээх, ааҕар хостоох култуура дьиэтэ тутуллубут. 

1953 сыллаахха Ленскэй райпромкомбинатын дириэктэринэн анаммыт. Онно олордоҕуна "баай төрүттээҕин кистээбит" диэн буруйдаан баартыйаттан усталлар, үлэтиттэн уураталлар.

Онтон Өлүөхүмэҕэ көспүт, онно 4 сыл үлэлээн Жедай лесопуунун инники күөҥҥэ таһаарбыт. Ону көрөн ол саҕана хаалыылаах Дабаан лесопуунугар ыыппыттар. 1960 с. Үөһээ Өлүөнэ леспромхоһугар, онтон Жедай уонна Өлүөхүмэ лесопууннарын салайар.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи Ыйааҕынан Попов Кирилл Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


1972 сыллаахтан Өлүөхүмэ леспромхоһун дириэктэрэ.

1975 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. Өлүөхүмэ оройуонун Чапаево сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)

## Эбии маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987 — С. 120—121.
Филиппов Степан Егорович

**Филиппов Степан Егорович** (1936—2005) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха Хаҥалас улууһун Төрдүс Мальдьаҕар нэһилиэгэр Чура с. төрөөбүт.
Сэбиэскэй Аармыйаҕа барыан иннинэ, Н. М. Шверник аатынан колхозка үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускай куоратын телефоннай станциятыгар монтерынан, маастарынан үлэлээбит.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл муус устар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Филиппов Степан Егоровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1981)
* Ленин уордьана
* Октябрьскай революция уордьана
* «Үлэ Кыһыл Знамята»  уордьан

## Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Хангаласскай централизованная библиотечная система:Филиппов Степан Егорович 
* Национальная библиотека Якутии
* Филиппов Степан Егорович// Энциклопедия ЯСИА
Трофимов Василий Григорьевич

**Трофимов Василий Григорьевич** (26.04.1920—23.04.1988) — алмааһы хочтооччу экскаваторщиктар биригэдьиирдэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
:1920 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Курган уобалаһын Шадринскай оройуонугар Иванищево с. төрөөбүт.  
:Ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрбит. 
:1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспаҕа ыҥырыллыбыт. 
:Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт. И. В. Сталинтан махтал-сурук туппут. 
:1946 сылтан —  Свердловскай уобаласка «Волчанскуголь» трест үлэлээбит. Экскаватор машиниһын идэтин таһыччы баһылаабыт. Үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин иһин «Бочуот Знага» уордьанынан наҕараадаламмыт. 
:1957 сыллаахха партия органнарын ыйыыларынан Мирнэйгэ кыһыл көмүс хостуур промышленностка, «Мир» карьерга экскаваторщиктар биригээдэлэрин салайбыт. 

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1964 сыл тохсунньу 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Трофимов Василий Григорьевичка Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  

:1974 сыллаахха ССРС Миниистирдэрин Сүбэтин бириэмийэтинэн наҕараадаламмыт.    
:Пенсияҕа тахсан баран Молдавияҕа олорбут.     
:1988 сыллаахха Молдавия Бельцы куоратыгар өлбүт.    
 
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мирнэй куорат ытык киһитэ (1964)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Официальный сайт МО «Мирнинский район»: Трофимов Василий Григорьевич
Россия Билимин Академията

мини|Билим академиятын төбө офиһа
**Россия Билимин Академията** - (), Россия национальнай академията, чинчийэччилэр институттарын ситимнэрин уонна араас билим  уонна социальнай тэриллиилэри: библиотекалары, издательстволары уонна балыыһалары сүрүннүүр тэрилтэ.1725 сыллаахха *Академия наук и художеств* диэн ааттанан тэриллибитэ. 

Бастакы бэрэсидьиэнэ уонна тэрийээччитэ — Лаврентий Блюментрост. Академияны тэрийии Бүөтүр I ыраахтааҕы судаарыстыбаны уларыта тутуутун биир хайысхатынан буолбута. Тута Европаттан биллиилээх учуонайдары ыҥырбыттара. Бастаан утаа олохтоох дьон академияҕа суох буолан 1746 эрэ сыллаахха академия бэһис бэрэсидьиэнэ нуучча Кирилл Разумовскай буолбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фелдьмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ.
Москва куораттан салайыллар. Россия правительствота тутан олорор. 

## Устуоруйата

* 1724 — *[[Петербуурдааҕы билим академията]]* Арҕаа Европа академияларын үтүктэн Санкт-Петербург куоракка Петр I укааһынан арыллыбыта.  
* 1747 — 'Императордааҕы билим уонна художества Академията*.
* [[1803]] — *Императордааҕы билим академията*.
* [[1836]] — *Императордааҕы Санкт-Петербуургтааҕы билим академията*.
* [[1917]] — *Россия Билимин Академията*.
* [[1925]] сыл от ыйын 25 күнүттэн — *ССРС Билимин Академията*.
* [[1934]] — [[Москва]] куоракка көһөр.
* Россияҕа отделенияларан арыйар.
*  [[1991 сыл]] сэтинньи 21 күнүттэн  — *Россия билимин академията''.
Томилова Раиса Ивановна

**Томилова Раиса Ивановна** — Социалистическай Үлэ Геройа, Ленин аатынан «Якуталмаз» холбоһук 3 №-дээх обогатительнай фабрикатын сепараторщиктарын биригэдьиирэ.

## Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1981 сыл кулун тутар 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Томилова Раиса Ивановнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1981)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* Томилова Раиса Ивановна// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 154—155.
Винокуров Федор Григорьевич - Даадар

**Винокуров Федор Григорьевич — Даадар** (19.02.1911—12.06.1949) — саха бэйиэтэ.

## Олоҕун олуктара
* 1911 сыллаахха олунньу 19 күнүгэр Томпо улууһун Кириэс-Халдьаайы с. төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит.
##### Үлэлээбит сирдэрэ
:«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтэ, эппиэттиир сэкирэтээр
:Педтехникум, преподаватель
:Педрабфак, преподаватель
:Сельхозтехникум, преподаватель
:Кэбээйи уонна Горнай улуустар оскуолалара, учуутал
* 1934 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* П. А. Ойуунускайдыын доҕордоспут уонна бииргэ үлэлээбит. 
* Кэбээйи уонна Горнай улуустарыгар учууталлыыр кэмнэригэр эдэр ыччаты литэрэтиирэҕэ уһуйан, литэрэтиирэ куруһуоктарын тэрийэн ыыппыт.
* Сокуона суох репрессияҕа түбэспитэ. 1949 сыллаахха 38 сааһыгар күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
Литэрэтиирэҕэ айар үлэтин 30-с сылларга саҕалаабыта. Саха поэзиятыгар биллэр суолун хаалларбыта. Биллиилээх бэйиэт буола үүнүөҕүн, 38 эрэ саас олорбут.
Олорор кэмигэр 1935 сыллаахха биир кинигэтэ «Первые шаги» бэчээттэммитэ. Хоһоонноро «Кыhыл ыллык» сурунаалга, «Кыым», «Эдэр бассабыык», «Бэлэм буол» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.
1981 сыллаахха биллиилээх фольклор хомуйааччыта П. Н. Попов, кини хоһооннорун уонна поэмаларын хомуйан, «Крылья мечты» диэн кинигэни бэчээттэппитэ, бэйиэт олоҕун, айар үлэтин туһунан суруйбута. 
#### Бастыҥ хоһоонноро
* Мин ыллыам
* Ол хонуктар суохтар
* Кэрэтиэн хотугу сирим
* Oҕoҥ туhугар
* Үрүйэ
* Тэҥ пааралар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения Ф. Г. Винокурова — Даадар 
* Охлопков С. Сүөдэр Даадар: (Поэт Винокуров Федор Григорьевич. 1911—1949 сс.) // «Чолбон». — 1996. — № 2. — С. 133—134.
* Биографический интернет-справочник якутской литературы:Писатели Якутии:Федор Винокуров — Даадар
Новолодскай Алексей Борисович

**Новолодскай Алексей Борисович** (30.03.1930—1994) — монтажник, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Нерюнгри куорат Ытык киһитэ, Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта. 

## Олоҕун олуктара
1930 с. кулун тутар 30 күнүгэр Бурятскай АССР Прибайкальскай оройуонун Турка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.   1971–77 сс. Набережные Челны куоракка үлэлээбит: куорат тутуутугар монтажниктар биригэдьиирдэрэ, 1972 сылтан –  “Металлургстрой” тутуу управлениетыгар (ПО “Камгэсэнергострой”). 1977 сылтан - “Нерюнгригэсстройга” биригэдьиир. 1988–94 сс.  “Камгэсэнергостройга” – производственнай үөрэх маастара.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи Ыйааҕынан Новолодскай Алексей Борисовичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


ССРС Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата.

1994 сыл от ыйын 2 күнүгэр Набережные Челны куоракка өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971) 
* Татаар АССР үтүөлээх тутааччыта (1973)
* Почетный гражданин г. Нерюнгри (Якутская АССР, 1982)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* Они прославили Челны — Герои Социалистического Труда
* «Мы на счастье звезду зажигаем» 
* Новолодский Алексей Борисович// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Артахинова Степанида Михайловна

thumb|300px|left|Артахинова С.М. күрэхтэһиигэ
**Артахинова Степанида Михайловна** — оҕунан ытыыга  XIV Паралимпийскай оонньууларга боруонса мэтээллээх.

## Олоҕун олуктара
1989 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан 2 ст. 
* «Хотугу Сулус» уордьан 
* Россия спордун үтүөлээх маастара
* XIV сайыҥҥы Паралимпийскай оонньуулар, боруонса призер (Лондон, Великобритания)
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Балынец Владимир Андреевич

[мини|px300|Владимир Балынец [Путин Владимир Владимирович|В.В.Путинныын]]
**Балынец Владимир Андреевич** — XIV Паралимпийскай оонньууларга үрүҥ көмүс призер (пауэрлифтинг)

## Олоҕун олуктара
1985 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
Тренерэ — Давыдов Петр Николаевич.

## Спортка ситиһиилэрэ
2012 сыллаахха Лондоҥҥа буолбут XIV Паралимпийскай оонньууларга Россия хамаандатыгар бастакы мэтээли аҕалбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Россия спордун үтүөлээх маастара
* «За заслуги перед Отечеством» II ст. мэтээл
* Россия чемпиона (2007—2012). 
* Европа чемпиона (2007)
* Россия хас да төгүллээх рекордсмена
* XIV сайыҥҥы Паралимпийскай оонньуулар, үрүҥ көмүс призер (Лондон, Великобритания)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Советский спорт:Паралимпиада-2012. Балынец завоевал серебро в пауэрлифтинге в категории до 48 кг
Пинигина Мария Джумабаевна

thumb|300px|right|Пинигина Мария Джумабаевна
thumb|170px
**Пинигина Мария Джумабаевна** — XXIV Олимпийскай оонньуулар чемпионнара(4×400 м эстафета), спорт үтүөлээх маастара.

## Олоҕун олуктара
1958 олунньу 9 күнүгэр сыллаахха Киргизия Ивановка с. төрөөбүт.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Пинигин Павел Павлович, Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона.

## Спортка ситиһиилэрэ

## Сигэлэр
Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ

**Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ** (тиһилик ситэтэ суох).
thumb|right|150px|

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһилигэ
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһилигэ

## Быһаарыылар
Кондрашова Галина Андреевна

thumb|right|px300|Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна
**Кондрашова-Доброскок Галина Андреевна** — А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1941 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Москва уобалаһыгар Подольск куоракка төрөөбүт.
* 1963 с. — Харьковскайдааҕы театральнай училищены бүтэрбит. Театральнай училищены бүтэрээт, Смоленск, Горький, Москва («Глобус» театр) куораттар театрдарыгар үлэлээбит.
* 1971 сылтан —А. С. Пушкин аатынан Государственнай Нуучча драматическай театрын артыыһа.
* 1978 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Кабаниха («Грозе», А. Островскай)
* Нина Ивановна («Ретро», А. Галин)
* Настя («Жены», В. Крымко)
* Мамка Клавдия («Вся надежда», М. Рожин)
* Софья Ивановна («Комедия нашей жизни», А. Птушкин)
* Валентина («Валентинов день», И. Вырыпаев)
* Пожилая женщина («Лавина», Т. Джюдженоглу)
* Манефа («На всякого мудреца довольно простоты», А. Островскай)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1988)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (1995)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Федеральный информационный портал «SakhaNews»  07.02.2011:Народная артистка Якутии отмечает юбилей
Степанов Ефим Николаевич

200px|thumb|right|Степанов Ефим Николаевич
**Степанов Ефим Николаевич** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

## Олоҕун олуктара
* 1950 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Томпо улууһун Кириэс Халдьаайы бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлиир.
* 1974 сылтан театр түмэлин сэбиэдисэйэ.
* АГИИК кафедратын сэбиэдиссэйэ.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Джоро («Проделки Джоро», М. Тойбаев)
* Митрофанушка («Недоросль»,  Д. Фонвизин)
* Анучкин («Женитьба», Н. Гоголь)
* Кириск («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* А. И. Софронов («Алампа, Алампа», Н. Лугинов)
* Кудаҥса («Улуу Кудаҥса», Ойуунускай)
* Лир («Король Лир», В. Шекспир)
* Күһэнэй («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Аптекарь («Биирдэ куоракка»,  В. Шекспир)
* Хохочой («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» Н. Лугинов)
* Макарьев («Кэрэ көмүскэлигэр», И. Гоголев)
* Городулин («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островский)
* Мэкчэ («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Отец Федор («Көмүөл») В. Васильев — Харысхал)
### Театр сценатыгар туруоруулара
* «Наара Суох» (И. Гоголев), саҥатык туруоруу
* «Олох дьэбэрэтэ» (А. Софронов)
* «Татыйаас» (М. Михайлова)
* «Уйбааныс» (А. Софронов)
* «Алаас ортотугар соҕотох бэс» С. Ермолаев
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* Хохочой («Тайна Чингисхана», режиссер А. Борисов)
* Сиидэркэ ("Ыаллылар")

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Ытык грамотата (1984)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1985)
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1986)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1993)
* Российскай Федерация Государственнай бириэмийэтин лауреата (1999)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Ефим Степанов
Васильев Герасим Семенович

200px|thumb|right|Васильев Герасим Семенович
**Васильев Герасим Семенович** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

## Олоҕун олуктара
* 1949 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлиир.
* Арктическай государственнай искусствоҕа уонна культураҕа Институт преподавателэ.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Чайында («Суоһалдьыйа Толбонноох», И. Алексеев)
* Киис Бэргэн («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Коршунов («Тихий Дон», М. Шолохов)
* Мылгун («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* Махмуд («Пеший Махмуд», М. Карим)
* Пураама («Ханидуо уонна Халерхаа», С. Курилов)
* Ньукулай Дорогуунап («Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», Ойуунускай)
* Ойуун («Ойуун түүлэ», А. Кулаковскай)
* Кент («Король Лир», В. Шекспир)
* Михаил Веселов («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Купец Кривошапкин («Бастыҥ хатыыта»)
* Василий Никифорович («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)

#### Театр сценатыгар туруоруулара
* «Куһаҕан тыын» (Н. Неустроев)
* «Лоокуут уонна Ньургуһун» (Т. Сметанин)
* «Туйаарыма Куо» (П. Ойуунускай)
* «Ханидуо уонна Халерхаа» (С. Курилов), хос режиссер
* Олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ», хос режиссер
* «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» (Н. Лугинов), хос режиссер
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Сирдээх дьон», реж. С. Ермолаев
* «Ойуун түүлэ», реж. А. Романов
* «Манчаары Баһылай», реж. А. Гаврильева
* «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», реж. А. Борисов
* «Разговор с неизвестным», реж.  Пр. Бурцев
* «Волк», реж. Никола Ванье (Франция)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Знага» уордьан (1986)
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1986)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2003)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2007)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Герасим Васильев 
* Арктический Государственный институт искусств и культуры:К 10-летию АГИИК. Чествуем своих юбиляров!
* Театр Олонхо:Герасим Васильев
Баснаев Петр Николаевич

200px|thumb|right|Баснаев Петр Николаевич
**Баснаев Петр Николаевич** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

## Олоҕун олуктара
* 1960 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа) Боробул с. төрөөбүт. Аҕата Николай Михайлович Баснаев сопхоска пилормщикаабыт, кыладыапсыктаабыт, мас ууһа киһи эбит. Тойуктуурун сөбүлүүрэ диэн артыыс ахтар. Ыалга сэттэ оҕолоохтор эбит. Петр биир убайа баянист, иккис убайа Москубаҕа эстрада мастарыскыайын бүтэрэн баран «Чороон» ВИА-ҕа солистаабыт. 
* Орто оскуоланы бүтэрэн баран сопхуоска биир сыл үлэлээбит онтон аармыйаҕа икки сыл сулууспалаабыт. Онтон ыраһыт убайын сүбэтинэн М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр иккис кууруска киирбит (ол сыл эбии наборга 4 миэстэ тахсыбыт эбит). Онно Матрена Корниловалыын билсибит, кэргэннэммиттэр, кыыс оҕоломмуттар. 1985 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбит.
* 1985 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа. 2012 сыллаахтан кэргэнинээн Матрена Корниловалыын сүрүн үлэлэрин таһынан Олоҥхо тыйаатырыгар үлэлээбиттэр. Киинэҕэ бастакы оруолун Геннадий Багынанов «Төлөрүйүү» диэн киинэтигэр оонньообут.

Мосфильмҥа режиссер Владимир Тумаев «Белый ягель» киинэтигэр кэргэнинээн Матрёналыын уонна Саха тыйаатырын атын артыыстарын кытта (Ефим Степанов, Галина Тихонова уонна Ирина Михайлова) бииргэ оонньообут.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Кириинньэ («Сүрэҕэ суох», Суорун Омоллоон)
* Смертник («Седьмой ангел», С. Ермолаев)
* Иирбит Ньукуус («Мной оставленные песни», В. Протодьяконов)
* Солдат («Танцплощадка», А. Борисов)
* Сорук Боллур («Улуу Кудаҥса», П. Ойуунускай)
* Треплев («Чайка» А. Чехов)
* Труффальдино («Привет, синьоры», Гольдони)
* Дыгыйдаан Бөҕө («Кыыс Дэбилийэ»)
* Ураанньык Ойуун («Наара Суох,» И. Гоголев)
* Макбет («Макбет», Э. Ионеско)
* Сан Саныч («Аанньаллар ытаабаттар», Д. Привалов)
* Анньыһар Боотур («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Максим Аммосов («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)
#### Театр сценатыгар туруоруулара
* «Кустук» (Н. Лугинов), 2003
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Срединный мир», реж. А. Романов
* «Сэттээх сир», реж.  С. Ермолаев
* 2022, Проклятие: Мёртвая земля (реж. Степан Бурнашев) — Егор 
* 2021, "Холодное золото" (реж. Петр Хики) Савва Попов оруола
* 2017, "Чувак" (реж. Владимир Мункуев)
* 2014, "Белый ягель"
* 2009, "Тайна Чингис-Хаана" (реж. Андрей Борисов)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2000)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2010)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай артыыһа

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Петр Баснаев
Семенов Михаил Егорович

200px|thumb|right|Семенов Михаил Егорович
**Семенов Михаил Егорович** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1943 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билигин Хаҥалас улууһа) Улахан-Аан с. төрөөбүт.
* 1969 с. — Новосибирскайдааҕы театральнай училищены драма театрын артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.  
* 1969 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Ершов («Сахалар ааттарыттан» Соф. Данилов)
* Джайнак («Ийэ сирэ» Ч. Айтматов)
* Ньондор кулуба («Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай», Ойуунускай)
* Кеша («Куба — любовь моя»,  С. Ермолаев)
* Бирээдьинэ («Биһирэм», И. Левин)
* Бачыка («Наара Суох — 2», И. Гоголев)
* Боллоорутта («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Глава г. Якутска Юшманов («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Крутицкий («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островскай)
* Старый воин («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* Кинээс Мотос («Хара кыталык» И. Гоголев)
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* Манчаары («Дождь после засухи», тел/киинэ, реж. Г. Раевская)
* Кеша («Куба — любовь моя», реж. С. Ермолаев, «Алмазфильм»)
* Бэрээдьинэ («Биһирэм», реж. Г. Багынанов)
* Омоҕой баай (ист. докум/киинэ «Страна Олонхо», Мосфильм)
* Господин («Покуда будет ветер» реж. С. Потапов)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Михаил Семенов
Степанова Наталья Ивановна

200px|thumb|right|Степанова Наталья Ивановна
**Степанова Наталья Ивановна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1950 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын театр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974—1975 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1975 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Аксинья («Инньэ үүтүнэн», И. Гоголев)
* Арина Пантелеймоновна («Женитьба», Н. Гоголь)
* Байбарылаах Балбаара («Наара Суох», И. Гоголев)
* Алааппыйа («Куһаҕан тыын» Н. Неустроев)
* Сыкына («Күкүр Уус», Суорун Омоллоон)
* Далбардаах («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Мадам Ортанс («Оркестр», Ж. Ануй)
* Елена («Татыйаас», М. Михайлова)
* Мотуруос («Аммаҕа саас этэ» В. Васильев — Харысхал)
* Жена Макара («Макаар түүлэ», В. Короленко айымньытынан)
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* Мать («Компот», режиссер Д. Ермолаев)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Наталья Степанова
Николаева Мария Егоровна

200px|thumb|right|Николаева Мария Егоровна
**Николаева Мария Егоровна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1943 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Үөһээ Бүлүү с. төрөөбүт.
* 1966 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын бүтэрбит.
* 1966—1972 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1972 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.
 
## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Еремеевна («Недоросль», Д. Фонвизин)
* Тыаһааны («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Сыкына («Күкүр Уус»,  Суорун Омоллоон)
* Анна Егоровна («Тонем», С. Ермолаев)
* Мать («Оһуордаах ураһа», Сиэн Чолбодук)
* Марыына («Куһаҕан тыын», Н. Неустроев)
* Нанди («Көҥүл итии күнэ», Суорун Омоллоон)
* Пруденсия («Деревья умирают стоя», А. Касон)
* Матайар («Оҕустар забастовкалара» Д. Наумов)
#### Театрга туруоруулара
* «Ньургуһун иккистээн тылыннар» (Ф. Буляков)
* «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» (Е. Неймохов)
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Утро долгого дня» (1968, Рига киностудията)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
*  Ытык грамотата (1968)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1993)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Мария Николаева
Потапова Елизавета Федотовна

200px|thumb|right|Потапова Елизавета Федотовна
**Потапова Елизавета Федотовна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1963 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1985 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын бүтэрбит.
* 1985—1997 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1997 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Кэти («Восемь любящих женщин», Р. Тома)
* Нургуһун («Лоокуут уонна Нургуһун», Т. Сметанин)
* Даайыс («Олох дьэбэрэтэ», А. Софронов)
* Хара Мотуо («Хотугу сибэкки»)
* Күндү Күлүүк, кривошея Катерина, Байбаралаах Балбаара («Наара суох», И. Гоголев)
* Надежда («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Толгонай («Материнское поле», Ч. Айтматов)
* Аан Ахталыйа (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Синьора Монтекки («Однажды в городе», В. Шекспир «Ромео  и Джульетта» трагедиятынан)
* Варвара Никифорова («Бастыҥ хатыыта», В. Васильев — Харысхал)
* Дуня («Оҕустар забастовкалара», Д. Наумов)
* Амелия («Иччитэх дьиэ», Ф. Лорка)
Сулуьуннээх таптал Мотурууна

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)

## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
* Аҕата — Потапов Федот Федотович (02.12.1929—1995), драматург, режиссер, РСФСР үтүөлээх артыыһа.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Елизавета Потапова
Попова Зоя Гаврильевна

200px|thumb|left|Попова Зоя Гаврильевна
**Попова Зоя Гаврильевна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
:1948 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Кутана с. төрөөбүт.
:1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
:1974—2000 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
:2000 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Сайсары («Сайсары», Суорун Омоллоон)
* Сыгый Кырынаастыыр («Сыгый Кырынаастыыр», И. Избеков — Уустаах)
* Чаархааннаах Хобороос («Хотугу сибэкки», И. Гоголев)
* Эрмелина («Оркестр», Ж. Ануй)
* Хайахсын («Чыҥыс Хаан ыйыытынан», Н. Лугинов)
* Таалай удаҕан («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Мария Васильевна («Сайсары күөлгэ түбэлтэ», Е. Неймохов)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2013)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Зоя Попова
Николаева Изабелла Васильевна

200px|thumb|right|Николаева Изабелла Васильевна
**Николаева Изабелла Васильевна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1950 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Ньурба оройуонун Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1974 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Дуняша («Тихий Дон», М. Шолохов романынан)
* Мадина, Замзагуль («Пеший Махмуд»,  М. Карим)
* Агафья Тихоновна («Женитьба», Н. Гоголь)
* Марена («Бэмби», Зальтен)
* Поэт кэргэнэ («Алампа, Алампа», Н. Лугинов)
* Зербинетта («Плутни Скапена», Ж. Б. Мольер)
* Агафья («Олох дьэбэрэтэ», А. Софронов)
* Марина («Кукаакы кулуба», Н. Неустроев)
* Софья («Наара Суох», И. Гоголев)
* Сабыйа Баай Хотун (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Мария («Эргиллиэм хайаан да…», В. Васильев — Харысхал)
* Кормилица («Ромео уонна Джульетта», В. Шекспир)
* Агнустиас («Иччитэх дьиэ», Г. Лорка)
* Анфиса («Женитьба Бальзаминова»)
* Мамаева («Сатабыллаах саһыл саҕалаах», А. Островскай)
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Залив счастья» (Свердловскай киностудия)
* «Дыши глубже», реж. С. Потапов
* «Кэскил», реж. Р. Дорофеев

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата («Сыл бастыҥ дебюта», Манчаары спектакльга Фекла оруолун иһин), (1986)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2002)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2005)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Изабелла Николаева
Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич

200px|мини|справа|Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич
**Дакаяров Иннокентий Иннокентьевич** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
:1967 сыллаахха сэтинньи 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр с. төрөөбүт.
:1991 сыллаахха Хабаровскайдааҕы Государственнай культура институтун бүтэрбит.
:1991 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Эдмунд («Король Лир», В. Шекспир)
* Воронкуев («Наара Суох»)
* Балтараа Сирэй («Наара Суох-2» И. Гоголев)
* Подколесин («Женитьба», Н. Гоголь)
* Тригорин («Чайка», А. Чехов)
* Куонаан («Куһаҕан тыын», Н. Неустроев)
* Чугдаан Бухатыыр (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Шрамм («Көҥүл итии күнэ», Суорун Омоллоон)
* Обломов («Обломов в Нью-Йорке», К. Райс)
* Сыллай Луха («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйа)
* Король Дункан («Макбет», Э. Ионеско)
* Уот Уһутаакы («Туйаарыма Куо», П. Ойуунускай)
* Чыҥыс Хаан («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* В. Никифоров — Күлүмнүүр («Эригиллиэм хайаан да», «Бастыҥ хатыыта»,  В. Васильев — Харысхал)
* Вершинин («Үс аҕас-балыс», А. Чехов)
* Тойон киһи («Хара кыталык», И. Гоголев)
* Күлүмнүүр («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)
### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Биһирэм», реж. Г. Багынанов
* «Хара мааска», реж. Н. Аржаков
* «Тыын», реж. С. Потапов
* «Тайна Чингис Хаана», реж. А. Борисов
* «Якутская свадьба ХIХ века», реж. Сергей Зверев
* Хан Джанибек «Орда» реж. А. Прошкин

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2005)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Дакаяров
Михайлов Куприян Васильевич

200px|thumb|right|Михайлов Куприян Васильевич
**Михайлов Куприян Васильевич** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

## Олоҕун олуктара
:1951 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Дириҥ с. төрөөбүт.
:1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
:1974 сылтан — театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Иван («Олох оонньуура», А. Софронов)
* Артур Доргуев («Хапсыһыы», Е. Неймохов)
* Ойуун Мунурат («Дьабыҥҥа көтүү», И. Гоголев)
* Узбек Ходжа («Саллаат сүрэҕэ», И. Гоголев)
* Мелис («Шалун Джора», М. Тойбаев)
* Мэндэ («Таас таба», И. Гоголев)
* Иван («Тиэтэйбит», Н. Неустроев)
* Советник («Улуу Кудаҥса», П. Ойуунускай)
* Глашатай («Король Лир», В. Шекспир)
* Солук Батыр (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)
* Көмүстүүрэп («Көмүс көһүйэ», И. Дмитриев — Сиэн Чолбодук)
* Уһун Туруун («Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», Н. Лугинов)
* Күн Дьирибинэ («Туйаарыма Куо», П. Ойуунускай)
* Рязанскай, Полуян («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)
### Ырыалара
Бард быһыытынан спектакльга, концертарга анаан 20-чэ ырыаны айбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2006)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Куприян Михайлов
Борисова Маргарита Михайловна

200px|мини|Борисова Маргарита Михайловна
**Борисова Маргарита Михайловна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Ньурба улууһугар Токос с. төрөөбүт.
* 1980 сыллаахха Уһук Илиннээҕи искусство институтун драма уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1980—1982 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа.
* 1982 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
#### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Света («Харах уута», И. Гоголев)
* Замзагуль («Пеший Махмуд», М. Карим)
* Марианна («Бэмби», Ф. Зальтен)
* Ярхадана («Розовая чайка», Г. Дьячков)
* Люсинда («Лекарь по неволе»)
* Гиацинт («Плутни Скапена» Ж. Мольер)
* Огдуу («Ньургуһун иккистээн тылыннар» Ф. Буляков)
* Далбардаах хотун («Лоокут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин)
* Фелиса («Деревья умирают стоя», А. Касон)
* Саһыл кутурук («Кыыс Дэбилийэ»)
* Екатерина Максимовна («Көмүөл», В. Васильев — Харысхал)
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* Абакаяда («Семен Дежнев», реж.Н. Гусарев, Свердловскай киностудията, 1982)
* «Приказ» (Беларусь-фильм, 1985)
* «Мааппа» (1984)
* «Срединный мир»
* «Вокруг нас одни горы»
* «Плисада» (Сахафильм, 2006)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1995)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Маргарита Борисова
Варламова Мария Ивановна

200px|мини|Варламова Мария Ивановна
**Варламова Мария (Марфа) Ивановна** (25.10.1930 — 28.10.2020) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската, Саха АССР үтүөлээх артыыската, “Гражданскай килбиэн” Бочуот знагын лауреата, тыыл бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1930 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгэр күн сирин көрбүт.
* 1953 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищены бүтэрбит.
* 1956 с. — М. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория национальнай студиятын бүтэрбит.
* 1958 сылтан 2020 сылга дылы — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһынан үлэлээбитэ. 

## Айар үлэтэ
*"Мария Ивановна Варламова 1956 сыллаахха Мусоргскай аатынан Урааллааҕы консерваторияны бүтэрэн баран, тыйаатырга тардыһыытын күүһүнэн, саха бастакы травести-артыыската Парасковья Семеновна Петрова ыллыктаах сүбэтин ылынан, таптыыр артыыһын солбуйан уолаттар, оҕолор оруолларын оонньообутуттан саҕалаан, кэрэ бэйэлээх саха да, омук да араас дьылҕалаах кыргыттарын, эмэхсийэ барбыт эмээхситтэргэ тиийэ оонньоон, үйэ аҥара айымньылаах суол киэҥ аартыгын тутуста".*

* Васильева М.С. "Айар талаан кистэлэҥэ" кинигэтиттэн, 2006 с. 

#### Тыйаатырга оонньообут сүрүн оруоллара
* Мэхээски («Ситим быстыыта», Амма Аччыгыйа)
* Мюлдью («Сайсары» Суорун Омоллоон)
* Пистолет («Үс ини-бии» С. Ефремов)
* Жанболот («Ийэ сирэ», Ч. Айтматов)
* Күөрэгэй («Күөрэгэй», М. Обутова-Эверстова)
* Туллук («Дыгын Дархан», И. Гоголев)
* Василиса («Ньургуһун иккистээн тылыннар», Ф. Буляков)
* Ведьма («Макбет», Э. Ионеско)
* Хараанай («Хара кыталык», И. Гоголев)
* Мария Хосефа («Иччитэх дьиэ», Г. Лорка)
*Дьэбдьиэй – («Ааттаах поэт Арбита», Айсен Дойду)
* Аанчык – («Три новеллы о войне»).
#### Киинэҕэ оонньообут оруоллара
Бабушка («Спасите наши души», режиссер К.Белевич, кинокомпания «Стармедиа»)
#### Кинигэтэ
«Айар талаан кистэлэҥэ» ааптара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1978)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската (2013)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Уон биэс (ахсаан)

**15** (**уон биэс**) — дьиҥ ахсаан, 14 уонна 16 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* 215 = 32 768
* 1015 квадриллион

## Билимҥэ
* Фосфор атомнай нүөмэрэ.

## Аптаах ахсаан (Аптаах квадрат)

 1 2 3
 4 5 6
 7 8 9

Диагональынан, туруору уонна сытыары ахсааннары эптэххэ 15 ахсаан тахсар.

Ойуу:MagicSquare-ExplicitSums.png

## Атын эйгэлэргэ
* 1915 сыл.
* Хотугу Осетия — Алания кода.
* 15 — Сэбиэскэй Сойуус республикаларын ахсаана. 


Ойуу:Soviet Union-1925-Coin-0.15.jpg|15 харчы, ССРС 1925 сыл
Ойуу:15Kopek1933.PNG|15 харчы, ССРС 1933 сыл
Билэ:Soviet Union-1940-Coin-0.15.jpg|15 харчы, ССРС 1940 сыл
Ойуу:15Kopeks1991.PNG|15 харчы, ССРС 1991 сыл
Сметанин Тимофей Тимофеевич

200px|thumb|right|Сметанин Тимофей Тимофеевич
**Сметанин Тимофей Тимофеевич** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Кэбээйи оройуонун  Кэбээйи с. төрөөбүт.
* 1966 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1966—1977 сс. — Ньурба театрын артыыһа.
* 1977 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
### Театрга оонньуур сүрүн оруоллара
* Эгей («Медея», Эврипид)
* Правдин («Недоросль», Д. Фонвизин)
* Кэбот («Любовь под вязами». О. Нил)
* Бургат («Бүдүрүйбүт көммөт», А. Софронов)
* Сганарель («Лекарь поневоле», Ж. Б. Мольер)
* Кууһума («Олох оонньуура», А. Софронов)
* Лобенгула («Көҥүл итии күнэ»,  Суорун Омоллоон)
* Мэхээс («Дьадаҥы Дьаакып», А. Софронов)
* Саайыра («Ханидуо уонна Халерхаа», С. Курилов)
* Освальд («Король Лир», В. Шекспир)
* Исправник, сэрии бэтэрээнэ Антонов («Кэт Марсден. Үтүө санаа аанньала, В. Васильев — Харысхал)
### Театрга туруоруулара
* «Потому что с Севера», Г. Дьячкова
* «Прощание в июне», А. Вампилов
* «Лекарь поневоле», Ж. Б. Мольер
* «Мэхээлэчээн булчут», Т. Сметанин

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Тимофей Сметанин