Дьон этэринэн сылдьыма

Бары үчүгэй санаалардаах буолуохпутун баҕарабыт. Киһи барыта бэйэтигэр “үчүгэйи” баҕара саныырынан үчүгэй санаата элбиирэ үөскүүр. Киһи олоҕун устата бэйэтин “үчүгэйэ” эбиллэн иһэрэ омук үйэтэ уһаан мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ үчүгэйдэрин аһара элбэтэн кэбиһэрэ үөскээн атыттары аннынан саныыра улаатар.

Айылҕаҕа дьон ахсааннара элбээннэр атыттары кытта куруук алтыһыы олоххо киирэн сылдьар. Дьон арыыччалара атыттарга бэйэлэрин үчүгэйдэрин тарҕата сатыыллара элбээн иһэр. 

Киһи санаата үчүгэй буоларын туһугар атыттарга үчүгэйи саныыра ордук туһалааҕын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. Киһи үчүгэй диэн быһаарара атын киһи үчүгэйиттэн атын, ураты буолан хаалара хаһан баҕарар баар буолар. Киһи бэйэтэ үчүгэй диириттэн атыттарга бэристэҕинэ үчүгэйэ элбээн иһэрин үөскэтэн тарҕатар.

Дьон арааһы барытын этиэхтэрин сөбүн “Дьон саҥата саба тутуллубат” диэн этии быһааран туттулла сылдьар. Бу элбэх этиилэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэллэриттэн икки утарыта өрүттэнэн тахсаллара биллэр:

1. Үгүстэр үчүгэйи баҕаран этэ сатыыллар. Арай бу этиилэрэ аан бастаан бэйэлэригэр үчүгэй буолан тахсалларыттан киһи өйө-санаата сайдыбытынан туһанан сиидэлээн, чахчы туһалааҕын быһааран эрэ баран ылынар кыахтаах буолара ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр. 

2. Биир эмэ киһи куһаҕан санаата киирдэҕинэ куһаҕаны этэн биэриэн сөп. Бу куһаҕаҥҥа тириэрдэр этиигэ киирэн биэрбэт туһугар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын киһи бэйэтэ арааран билэр буолара хайаан да эрэйиллэр уонна өйө-санаата сайдыбытын, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарын биллэрэр. 

Этэр тыл бу икки өрүттэрэ хаһан баҕарар баар буола тураллар. Дьон тугу этэллэрин барыларын истэн, үөрэтэн, үчүгэйин уонна куһаҕанын таба арааран билэн баран, үчүгэйдэрин эрэ талан ылан оҥоруу, туһаныы киһиэхэ туһалаах буолар. 

Сахаларга “Дьон этэр тылларын иһит” диэн аналлаах үөрэх баар. Бу үөрэх дьон үчүгэйи тэҥэ, куһаҕаны эмиэ этэллэрин биллэрэрэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэрин ирдиир тутаах көрдөбүллээх. Дьон тугу этэллэрин икки өрүттэрин истэн, таба сыаналаан баран үһүс, сөп түбэһии өрүтэ үөскүүрүн булан туһаныыны өйө-санаата сайдыбыт киһи оҥордоҕуна эрэ табыллар. Куһаҕан диэн тугун бэйэтэ арааран билбэт киһи ким эрэ эппитэ диэҥҥэ киирэн биэрэн куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ элбиир буолла.

Этэр тыл өйгө-санааҕа дьайыыта улаханын таҥара үөрэхтэрэ баһылааннар “Сначало было слово” диэн сымыйа этиини оҥорон туһанан итэҕэйэр дьону салайааччылар тугу баҕаралларын этиилэрин толорууга ыҥыраллара диктатуралары үөскэтэн сылдьар.

Дьон тугу этэллэрэ икки өрүттэнэн тахсалларыттан киһи атыттар этэллэрин толороругар бэйэтэ быһааран билинэр үчүгэйин уонна куһаҕанын туһаннаҕына эрэ сыыһаны оҥорумуон сөп. Дьон атыттарга анаан этэллэрин үксүлэрэ бэйэлэригэр туһалаах буолан тахсарын сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Дьон этэригэр киирэн биэримэ”, “Дьон этэринэн сылдьыма” диэн сэрэтэр этиилэри туттаннар тыл уҥуоҕа суоҕун биллэрэллэр. Тугу эмэ оҥоруох иннинэ бу этии үчүгэйин, туһалааҕын эбэтэр куһаҕанын, буортуну оҥорорун бэйэ быһааран баран туһалааҕын талан ылан оҥороро табыллар.

Киһи оҥорор быһыыта табыллара, сатанара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын икки ардыларыгар, ортолоругар түбэһэр. Икки өрүттэр икки ардыларыгар ортолоругар үөскээн тахсар үһүс өрүт, сөп түбэһиини, табыллыыны үөскэтэр. Олоххо үһүс өрүтү тутуһуу диэн сөп түбэһиини, табыллыыны булан туһаныы ааттанар.

“Киһи этэрин иһит” диэн этии киһи эппитин толорууну ирдээбэт, арай истэн баран бэйэ сыаналаан көрөрүн эрэйэр. Киһи бэйэтэ өйдөөх-санаалаах, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарар буолан, бу этиини дириҥник ырытан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһааран билэн баран туһалааҕын талан ылан оҥордоҕуна туһаны аҕалынар кыахтанар. Онтон бу этиини ырыппакка, туохха тириэрдэрин таба быһаарбакка эрэ оҥоро оҕустаҕына анараа киһиэхэ быһаччы бас бэриниигэ тиийэрэ тутулуктанан хааларын үөскэтиэн сөп.

“Тыл уҥуоҕа суох” диэн өс хоһооно тыл оҥорор быһыыга ылар оруола кыратын биллэрэр. Тыл дьайыыта оҥорор быһыыга сабыдыалы эрэ үөскэтэриттэн уларыйан хаалара элбиир.

“Дьон этэринэн сылдьыма” диэн этии атын киһи тугу эмэ этэрин тутатына оҥоро охсума диэн быһаччы өйдөбүллээх. Ким эрэ, тугу эрэ эппитигэр киирэн биэримэ диэн киһини харыстыыр аналлаах этии буолар. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын, туһалааҕын, туһата суоҕун бэйэтэ арааран билэн баран оҥордоҕуна таба буолан тахсарын туһана сылдьара табыллар.

Диктатура тутулуктанан хаалбыт улахан таҥара үөрэхтэрэ “Сначало было слово” диэн этиини туһана сылдьаллара салайааччылар тугу эппиттэригэр итэҕэйээччилэр киирэн биэриилэрин үөскэтэн диктатураҕа тириэрдэр. Бу этии таҥара үөрэхтэрэ тарҕаналларыгар төһө да туһалаабытын иһин, дьон өйдөрүгэр-санааларыгар салайааччылар тугу эппиттэрин толорон бас бэриниигэ киирэллэригэр тириэрдэн кэбиһэр.

“Айыы үөрэҕэ” диэн ааттанар тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сэбиэскэй былаас учуонайдара була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрэ, секталара “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыыра барыларын албыҥҥа киллэрэр. Айыы диэн саха тыла киһи оҥорор үчүгэй да, куһаҕан да быһыыларын холбуу ылан быһаарара өйгө-санааҕа сөп түбэһэрин суох оҥоро сатыыллар. Киһи үчүгэй санааланнаҕына үчүгэй быһыыны, онтон куһаҕан санаата киирдэҕинэ куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран айыы диэн тыллара икки өрүттээх өйдөбүллэнэн сылдьарын субу кэмҥэ суох оҥоро сатыыр тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстааһын ирдэнэр буолла.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сэбиэскэй былаас ордон хаалбыт тобохторо буолаллар. Сахалары суох оҥорон сэбиэскэй норуоту үөскэтиигэ кыахтара баарынан үлэлээбиттэрин билигин даҕаны салҕаан иһэллэрэ хомолтолоох. Дьадаҥылар үөскэппит былаастара “айыы үчүгэй” диэн этэр сыыһатын үтүктэн өй-санаа үөрэҕин буккуллууга тириэрдэн сылдьаллар. Бу сымыйаларынан оҕолор саҥаны айыыны оҥороору элбэхтик сыыһа-халты туттуналларын үөскэттилэр.  

Дьон этэр тыллара икки өрүттэнэн тахсалларыттан киһи өйүн-санаатын бэйэтэ сайыннаран, үчүгэйи уонна куһаҕаны билэн, сөп түбэһии үһүс өрүтүн булан туһана сылдьара табыллар. (1,95).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.