open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Степанов Тимофей Андреевич

200px|thumb|right|Степанов Тимофей Андреевич
**Степанов Тимофей Андреевич** (22.11.1943—20.10.2005) — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1943 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Күндэйэ бөһүөлэккэ төрөөбүт. Тулаайах улааппыт, оҕо дьиэлэригэр иитиллибит.

Үлэтин 1958 сылтан саҕалаабыт. Элгээйи сопхуоска үс сыл ыанньыксыттаабыт, ньирэй көрбүт, уу баспыт, масчытынан сылдьыбыт.  

1968 сыллаахха Дьоуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит. 

1970 сыллаахха Ленинградка Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтугар киирбит, 1977 с. бүтэрбит. 

М. Ф. Габышев аатынан изобразительнай искусство музейын бастакы дипломнаах реставратора. 

Бастакы тус (персональнай) быыстапката 1983 сыллаахха Дьокуускайга буолбута. 

1984 с. — Чита, онтон Санкт-Петербург, Томскай, Нүөрүҥгүрү. 

1991 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. 

1992 с. Илин түмэлигэр (Музей Востока) Москубаҕа тус быыстапката буолбута. Сүрүн айар тиэмэтэ: саха норуотун устуоруйата, номохтор, олоҥхо.

2005 сыллаахха алтынньы 20  күнүгэр, ыараханнык ыалдьан, олохтон туораабыта.

## Үлэлэрэ
300px|thumb|right|Степанов олоҥхо тематыгар айымньыта
* Тыгын ааһан эрэр кэмэ (1981)
* Орто Дойду. Ыһыах (1980)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (1993)
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Ытык грамотата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык грамотата
* ССРС культуратын туйгуна
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
* А. Михайлов, «Поэт живописи» — «Культурный вторник», «Якутия» хаһыат, 07.09.2010
* SakhaNews 31.08.2010:Картины народного художника Якутии могут пойти с молотка 
* «Илин» сурунаал, 1992 с.:Тимофей Степанов,
Сугун

200px|thumb|Сугун
200px|thumb|Хомуллубут сугун
**Сугун** () — сэбирдэҕэ суох кыстыыр сэппэрээк. Саха Сиригэр тайҕаҕа да туундараҕа да сииктээх сиргэ үүнэр. Сугун отоно от ыйын ортотун диэкиттэн буһан барар. Сириттэн, күнүттэн-дьылыттан көрөн, атырдьах ыйын ортотугар диэри өлгөмнүк астанар.
Эмкэ сугун отонун да сэбирдэҕин да тутталлар.

## Өссө маны көр
* Сугун абаҕата
* Сугун киһиэхэ туһата
Староватов Пётр Хрисанфович

**Староватов Пётр Хрисанфович** (1873, Дьокуускай — 20.10.1957) — кыраайы үөрэтээччи, учуутал, Үлэ Дьоруойа, Саха сиригэр алмаас хостонуон сөбүн аан бастаан туруорсубут киһи.

## Олоҕун олуктара
1873 сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча казак дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата Хрисанф Любимов Староватов, ийэтэ Анна Семенова. Ол туһунан метрикаҕа суруллубута Саха национальнай архыыбыгар харалла сытар.

1880 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ приход гражданскай училищетыгар үөрэнэ киирбит. 

1883 сыллаахха Дьокуускайга алта кылаастаах классическай эр дьон прогимназияларыгар киирбит. Ол прогимназия 1892 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училище буолбут. Онон 1892 сыллааха училищены бүтэрэн учуутал дьупулуомун ылбыт. Уонна Боотуруус улууһун Чурапчы начаалынай училищетыгар анаммыт. Эһиилигэр 1893 сыллаахха Бүлүүгэ Бүлүү приходун училищетын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.

1895 сыллаахха Корякин Алексей Е. диэн Бүлүү казаагын кыыһын Надежданы ойох ылбыт. 

1998 сыллаахха Бүлүү метеостанциятын кэтээччитинэн (наблюдателинэн) анаммыт (хамнаһа суох). Бу сыл Бүлүү бибилэтиэкэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут.

1905 сыллаахха учуутал үлэтиттэн туоратыллыбыт. Чааһынай уруоктары биэрэн, судьуйаҕа тылбаасчыт уонна суруксут быһыытынан 1907 сылга диэри айаҕын иитиммит.

1907—1913 сс. — Элгээйи оскуолатыгар (2 кылаастаах училище) сэбиэдиссэй-учууталынан үлэлээбит.

1913 сыллаахха Бүлүүгэ үрдүкү начальнай училище учууталынан көһөрүллүбүт.

1920-26 сс. Бүлүү 2 ступеннаах оскуолатын учуутала, дириэктэр көмөлөһөөччүтэ.

1926 сыллаахха Дьокуускайга учуутал уонна агроном куурустарын үөрэнэн бүтэрбит. 

1926-35 сылларга Чернышевскай аатынан Бүлүү педтехникумун уһуйааччыта. Эмиэ бы сылларга тыа хаһаайыстыбатын кооперациятын инструкторынан үлэлээбит.

1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска аан бастакыннан Үлэ Дьоруойа сыбаанньаны ылбыта (4 киһи иһигэр киирбитэ).

Аан бастаан Саха Cирэ алмаастааҕын туһунан научнай чинчийиигэ олоҕуран сабаҕалаабыт киһи.

Бүлүүгэ кыраайы үөрэтии түмэлин тэрийбит.

1957 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр өлбүт, Бүлүү куоратын кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

## Аатын үйэтитии
* П. Х. Староватов аата иҥэриллибит:
::1928 сылтан Элгээйи (Сунтаар улууһа) орто оскуолатыгар;
::Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэлгэ.
* Кини туһунан 1966 сыллаахха кинигэ бэчээттэммит: Кротов М., «Вилюйский краевед», Якутское книжное издательство. — 84 с.
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ГРФ студеннарыгар анаан стипендия олохтоммут

## Наҕараадалара
* Үлэ Дьоруойа (1928)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1952)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Грани "алмазной истории, «Якутия» хаһыакка тахсыбыт ыстатыйа.
* Понять смысл настоящего, предвидеть будущее. Ыстатыйа. «Илин» сурунаал — № 2 — 2002.
* Наши земляки — гордость республики  Бүлүү куорат ситим-сирэ.
* Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им. П. Х. Староватова»
Суор

**Суор** (*Corvus corax*) диэн суордар ыалларыгар киирэр көтөр көрүҥэ.

Түүтэ хара, халлаан күөх эгэлгэлээх. Тураахтан улахан. 

Эуразияҕа, Хоту Америкаҕа, Хоту Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт.

Кыһын итии дойдуларга кыстыгар көппөт.

Тугу барыны сиир. Үксүн өлүгүнэн аһылыктанар.

## Суор литератуураҕа

## Суор туһунан өссө

## Сигэлэр
* Птицы Советского Союза  / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. Том 5. — М.: Советская наука, 1954.

## Быһаарыылар
Суслова Надежда Прокофьевна

200px|thumb|right|Суслова Надежда Прокофьевна
**Суслова Надежда** — нуучча дьахталларыттан бастакыннан быраас буолбут киһи. 

1843 сыллаахха балаҕан ыйын 1 (саҥа ааҕыынан 13) күнүгэр Алын Новгород уйуоһугар уруккута крепостной Прокофий Суслов иккис кыыһынан төрөөбүтэ. Эдьиийин киниттэн үс сыл аҕа Аполинарияны улуу суруйааччы Федор Достоевскай таптыы сылдьыбыта биллэр. Кини нөҥүө суруйааччы Надежданы эмиэ билэр уонна өйүн, дуоспуруннааҕын иһин ытыктыыр эбит.

Кини улаатарыгар Арассыыйаҕа быраас үлэтигэр дьахталлары чугаһаппаттар этэ. Ол эрээри быһаччы бобуу суох буолан сорох профессордар (И. М. Сеченов и С. П. Боткин) 1862 сыллаахха үс дьахтарга, Ол иһигэр Сусловаҕа, лиэксийэлэрин истэргэ көҥүллээбиттэрэ.

thumb|Н. П. Суслова диссэртээссийэтэ, 1867|слева|280x280пкс
Суслова ордук физиологиянан үлүһүйбүтэ, 1862 сыллаахха «Медицинскай Вестник» кини «Изменение кожных ощущений под влиянием электрического раздражения» диэн ааттаах ыстатыйатын бэчээттээбитэ . 1863 с. университекка саҥа устаап киирбитэ, дьахталлар лиэксийэҕэ сылдьалларын боппута, Ол иһин 1864 сыллаахха Швейцарияҕа баран Цюрих университетыгар киирэр. Онтон И. Сеченов салайыытынан 1867 сыллаахха диссэртээссийэ көмүскээн нуучча дьахталларыттан бастакынан мэдиссиинэ, хирургия уонна родовспоможение дуоктарын сыбаанньатын ылар («Доклад о физиологии лимфы», «Beiträge zur Physiologie der Lymphherzen»).

Үөрэнэ сылдьан кэлин киэҥник биллибит гигиенист Ф. Эрисмаҥҥа кэргэн тахсар. Суслова уонна Эрисман Арассыыйаҕа 1868 сыллаахха кэлэллэр. Эрисмантан арахсан баран 1885 сыллаахха иккистээн эргэ гистолог Александр Голубевка кэргэн тахсар. Голубев Казааннааҕы университеты бүтэрэн баран Саха сиригэр Өлүөхүмэ уокуругар 8 сыл бырааһынан үлэлээбит киһи.

Суслова 1918 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Алушта аттыгар бэйэтин имениетыгар (билигин Лазурное бөһүөлэк) өлбүтэ. Уҥуоҕа баар, судаарыстыба араҥыччылыыр эбийиэгэ. 

### Аатын үйэтитии
Алын Новгород Сэбиэскэй оройуонугар Надежда Суслова аатынан уулусса баар. 

2012 сыл балаҕан ыйыгар Алушта киин балыыһатын тиэргэнигэр Н. Сусловаҕа мэҥэ туруорбуттара, балыыһа 120 сылын туолуутугар алтынньы 12 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыттара.
Ат

**Сылгы** () эбэтэр **ат** диэн бүтэй туйахтаах кыыл, *[[Аттар]]* уустарыгар киирэр. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ киирэр. Сылгы билиҥҥи тас көрүҥүгэр, тиhэх 45–55 мөл сыл устата кыра саhыл саҕа кыылтан эволюциялаан кубулуйбута. Киhи сылгыны биһиги эрабыт иннининэ 4500–3000 сыллартан ииппитэ. Б.э. 2000 и. аты Эуразия континеҥҥа бүтүннүүтүгэр ииппиттэрэ. Билигин Пржевальскай ата эрэ хаҥыл хаалбыт.

## Сахаларга сылгыны сааһынан арааран ааттааһын

Кулун — төрүөҕүттэн 6 ыйыгар диэри.
Убаһа (түөлбэ: дааҕыска) — күһүнтэн биир сааһын туолуор диэри.
Тый — биир сааһыттан икки сааһыгар диэри. Эскэл тый — эмньик, ийэтин эмэн улааппыт тый.
Тиҥэһэ — икки сааһыттан үһүгэр диэри. Атыыра — тицэһэ соногос, тыһыта — тинэһэ кытыт дэнэр.
Кытыылыыр — үс сааһыттан түөрдүгэр диэри (түөрдүгэр үктэммит). Атыыра — кытыылыыр соноҕос, тыһыта — кытыылыыр кытыт дэнэр.
Сылгыны түөрт сааһыттан биэһигэр диэри атыырын — түөртээх соноҕос, тыһытын — түөртээх кытыт дэнэр.
Соноҕос — биэс сааһыттан алтатыгар диэри, тыһыта — биэстээх кытыт дэнэр.
Сылгыны алта сааһыттан үөһэ арааран ааттаабакка аты — ат, биэни — биэ, атыыры — атыыр дэнэр.
14-15 сааһыттан кырдьагас ат, биэ, атыыр дэнэр.
Туҥуй биэ — маннайгытын төрүүр биэ. Баайтаһын биэ — оҕото суох уойбут биэ. Миҥэ ат — көлүүр ат.

## Сылгыга, акка сыһыаннаах тыллар
* Уурас — таһаҕаһы аанньа тарпат, туран хаалар идэлээх ат.
* Сэлээ — сиэлин кырый
* Тарай сиэлии — муҥ күүһүнэн сиэлии.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха ата
* Саха сылгыта
Тарскай Григорий Семенович

200px|thumb|right|Тарскай Григорий Семенович
**Тарскай Григорий Семенович** (30.01.1908—08.09.1982) — тылбаасчыт уонна библиограф, ССРС суруналыыстарын уонна суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Дүпсүн улууһун Бастакы Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Дьокуускай совпарт оскуоланы бүтэрбит, Иркутскайдааҕы пед институтка үөрэммит (1931-1933 сс.). Дьокуускайга бибилитиэкэҕэ 21 сыл үлэлээбит, онтон 12 сыл - старшай библиограф (1947-1949 сс., 1961-1971 сс.); 1935 сылтан 1941 сыллаахха диэри - дириэктэри солбуйааччы уонна тэҥҥэ кыраайы үөрэтии салаатыгар сэбиэдиссэй.
Г.С. Тарский саха тылыгар М. Горькай, Л. Толстой, И. Тургенев, А. Чехов, Р. Киплинг, Р. Роллан айымньыларын тылбаастаабыта. Өрөспүүбүлүкэ култууратын министиэристибэтин уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бибилитиэкэ "Бочуотун Кинигэлэригэр" киллэриллибитэ. 

Библиография кинигэлэрин ааптара, ол иһигэр: "Русская художественная литература в переводе на якутский язык", "Русские писатели о Якутии", "Русская художественная литература Якутии за 25 лет", "П. Черных-Якутский". Ону таһынан "Летопись печати Якутской АССР", "Календарь знаменательных и памятных дат", "Писатели Восточной Сибири" диэн ыйынньыктары таһаарыыга кыытыбыта.

Ойоҕо Людмила Сергеевна Ковынина - бибилитиэкэ үлэһитэ этэ; оҕолоро: 2 уол уонна 5 кыыс.

## Сигэлэр
* Переводчик и библиограф, «Якутия» хаһыат. Павлова В. — 19.01.2008. 
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Тарский Григорий Семенович
Тиит

thumb|250px|Тиит мас
**Тиит** () диэн Саха Сиригэр элбэх сиргэ үүнэр мас. Ирбэт тоҥҥо улахан буола улаатарын дьиктиргииллэр. Онто маннык быһаарыллар: сүрүн силиһэ эдэр эрэ маска баар эбит. Улааппытын кэннэ онто өлөн хаалар, аҥаардас оҕос силистэрэ хаалаллар эбит.

**Тиит мас**, тыа биир сүрүн маhа. Тиит мастар сүрүннээн бу дойдуларга үүнэллэр — Россия (79 %), Саха Сирэ (97,8 %), Кытай (28 %), Финляндия (85 %), Швеция (97 %), Норвегия (88,9 %), Дания (13 %), АХШ (30—45 %), Канада (100 %), Германия (13—40 %), Австрия (30 %), Англия (31 %), Эстония (1 %), Дьоппуон (1—7 %). Биллэн туран бэс мастан өлүүтэ () үрдүк, тоҕо диэтэххэ кинилэр сииктээх сиргэ үүнэллэр.

Аҥаалык - бөдөҥ куруҥ тиит. Титирик - эдэр тиит. Иһирик - хойуу кыра титирик бөлкөйө.
Тииҥ

**Тииҥ** () — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт мастаах сиргэ үөскүүр кыра кыыл. Мас туорааҕын, оту, тэллэйи, үөнү-көйүүрү сиир. Аһылыгын кыһыҥҥытыгар хаһаанарынан биллэр.

## Суолтата
Айылҕаҕа тыҥырахтаах кыылларга уонна көтөрдөргө аһылык буолар, үүнээйилэр тарҕанан үүнэллэригэр туһалыыр. Бултанар көрүҥҥэ киирэр. Кыһыҥҥы тириитэ былыр үрдүктүк сыаналанара. Билигин да бэргэһэ, оҕо таҥаһа тиктэргэ суолтата улахан. Этин сорох гурмааннар сөбүлээн сииллэр.

## Сигэлэр
* Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), «Squirrel». p.750. ISBN 0-19-211579-0 
* Тииҥ хаартыскалара
Тиксии

500px|thumb|right|Тиксии бөһүөлэк Булуҥ улууһун каартатыгар

**Тиксии** - куорат тииптээх бөһүөлэк.

Булуҥ улууһун киинэ.
Лаптевтар байҕалларыгар Тиксии хомо кытылыгар турар.
1935 сыллаахха төрүттэммит.

Билигин Тиксиигэ 5 566 киһи олорор (2009 сыл).

Муора пуорда, өрүс пароходствотын филиала, байыаннай чаастар бааллар.

Тиксииттэн чугас Усть-Ленскэй заповедник сытар.
300px|thumb|left|Тиксии куйаартан көстүүтэ
300px|thumb|left|Тиксиигэ киирии суолга

## Устуоруйаттан
1932 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Афанасий Богатырев хапытааннаах икки бааржа соһуулаах «Лена» борокуот Тиксии хомоҕо метеостанция тутуохтаах эспэдииссийэни уонна манан ааһыахтаах «А.Сибиряков» диэн мууһу хайытар борокуокка анаан чох аҕалбыт. Эспэдииссийэҕэ 15 киһи киирэрэ: 9 билим үлэһитэ, үс тутааччы, 1 повар уонна икки оҕо. Олорор дьиэлэрин уонна станцияларын тутуохтаах мастарын тиэйэн кэлбиттэр.

## Быһаарыылар
Сэтинньи

[right|thumb|Сэтинньи ''[Très riches heures du duc de Berry*]]
*'Сэтинньи''' - 11 ый.
## Түөлбэ тылыгар
күн киирэр ыйа;
күн түһэр ыйа;
күөл суокурун ыйа;
оноҕос ыйа;
сатыы тымныы түһэр ыйа;
хайах сиир ый;
хараҥа күн ыйа.

## Links
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Томпо улууһа

**Томпо улууһа** — Саха Сирэ улууһа.

Киинэ — Хаандыга бөһүөлэк. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1931 сыл ыам ыйын 20 күнэ. Сирин иэнэ — 135,8 тыһ. кв. км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 449 км; уунан — 642 км; салгынынан — 370 км. 2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 15 275 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 5 280 киһи (34,57%); нууччалар — 7 387 киһи (48,36%); украйыыннар — 850 киһи(5,56)%, эбээннэр — 829 киһи (5,43%); татаардар — 167 киһи (1,09%), эбэҥкилэр — 86 киһи (0,56%); атыттар — 676 киһи (4,43%). Улуус киһитин ахсаана 2007 сылга 14 281 киһи.

Улуус Саха Сирин илин өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас. Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүстэрэ — Томпо, Алдан. Улуус иһигэр эриэккэс сир — былыр-былыргыттан ураты баай флоралаах Лэкэ Хайата баар.

Күн бүгүн улууска 9 муниципальнай тэриллии баар, ол иһигэр 2-тэ куораттыы тииптээх. Куораттыы тииптээх бөһүөлэктэргэ 9,2 тыһ. киһи, тыаларыгар 6,1 тыһ. киһи олорор. Тополинай сэлиэнньэтигэр, сүрүннээн, эбээннэр олороллор.

Улууска хорҕолдьун, алтан, сибиниэс, сурьма, молибден, кыһыл уонна үрүҥ көмүс, таас чох, о. д. а. туһалаах баай арааһа баар. Федор Шарыпов кыһыл көмүстээх руднигын туһунан сибидиэнньэлэр өссө 1743—1745 сс. биллибиттэрэ.

Улууска промышленность күүскэ сайдар. Экономикатыгар сүрүн миэстэни чоҕу хостооһун ьлар. Тыа хаһаайыстыбата промышленноһы кытары тэҥҥэ сайдар. Олохтоохтор тыа хаһаайыстыбатынан: сылгы, ынах сүөһүнү, табаны, килиэккэлээх кыылы иитиинэн, кылааннаах түүлээҕи бултааһынынан, оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаналлар.

## Демография

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Томпо улууһун каартата

## Улуус биллиилээх дьоно
: Охлопков Фёдор Матвеевич (1908—1968) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
: Кладкин Василий Михайлович (1931—2003) — Социалистическай Үлэ Геройа.
: Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич (1927—1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
: Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
:Ефимов Николай Ефимович (1907—1999) — «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан кавалера, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.

## Үөрэҕирии
Томскай (куорат)

thumb|90px|Томскай куорат гиэрбэтэ

**Томскай** – Сибиир куората, Томскай уобалаһын уонна Томскай оройуон киинэ. Арҕаа Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр турар. Бөдөҥ үөрэхтээһин, билим киинэ: 7 вуз, 15 чинчийэр институт (НИИ) бааллар. Куоракка былыргы XVIII—XX үйэлэрдээҕи мас уонна таас дьиэлэр элбэхтэр. Куоракка бэйэтигэр 574 тыһыынча киһи олорор, муниципальнай тэриллии сиригэр — 787,2 тыһыынча киһи (2019 сыл).

## Саха сиригэр сыһыана
Томскай куорат былыр-былыргыттан Саха сиригэр сабыдыаллаах этэ. Мантан сылдьар хаһаахтар Дьокуускайга кэлэн сулууспалыыллара. Ыраахтааҕы илиитигэр олохтоох дьону киллэрэллэрэ. Бастакы саха үрдүк үөрэхтээхтэриттэн үгүстэрэ бу куоракка үөрэммиттэрэ (Николай Желобцов, Иван Ефимов, Георгий Ефимов). 

Билигин да саха устудьуоннара бу куоракка үөрэнэллэр. 2002 сыллаҕы Арассыыйа биэрэпиһин түмүгүнэн манна 122 сахабын дэнэр киһи олохтоох эбит.

## Быһаарыылар

## Ссылки
* Подробная карта Томской области
* Сайт города Томска
Тохсунньу

[right|thumb|Тохсунньу ''[Très Riches Heures du Duc de Berry*]]

*'Тохсунньу''' — сыл бастакы ыйа, кыһын оройо, тымныы өрегөйө. Ый саҕаланыытыгар, үгэс курдук, күнү уһатардыы былытырар үгэстээх. Тохсунньуга тоҥсоҕой маһы тору-латар, тураҕас сылгы күн уотугар туорайдыыр диэччилэр.

Күнү-дьылы билгэлээччилэр тохсунньу ыйы от ыйыгар сөп түбэһиннэрэллэр. Тох-сунньуга тымныйдаҕына, от ыйыгар кураан буолар. Оттон хаардаах, былыттаах буол-лаҕына, ардахтаах ыйы күүтэллэр.

Былыргы сахалар ый үргэли кытта алтыһыытын кэтээн көрөөччүлэр. Үчүгэй дьыл буоларыгар алтынньы 14, сэтинньи 12, ах-сынньы 11, тохсунньу 9, олунньу 7, кулун тутар 4, ыам ыйын 1 күннэригэр алтыһар. Оттон кураан дьыл кэлэригэр хойутаан алтыһар.

Ороһуоспаҕа (Сибээккэҕэ), былыргы итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр оһох оттооччу-лара тахсаллар. Бу кэмтэн Кириһиэнньэҕэ диэри тымныйар. Сүллүүкүттэр оҕолоохторо эргэ Саҥа дьылга (Баһылайапка) тахсаллар.

Сүллүүкүн таҕыстаҕына бит-билгэ дэлэйэр. Бу кэмҥэ түһээбит түүл иччилээх, тойоннооһуна дьиҥнээх буолар, биттэммит бит олоххо киирэр диэн этэллэр.

## Тохсунньу ый күнүн-дьылын билгэтэ

Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр.
Тымныы буоллаҕына, сөрүүн буолар.
Сьглаас буоллаҕына, сайын куйаас буолар. Тохсунньу ыйы от ыйа батыһар.
Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүнү күүтэллэр.

Тохсунньу ый бастакы күнүгэр чолбон сулустардыын атахтастаҕына, тыаллаах күн буолар.
Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.

Ый бүтүүтэ сис былыт кэллэҕинэ, хаар түстэҕинэ, тымныы уҕарыыр.
Ой дуораана түстэҕинэ, тымныы сатыылыыр, оттон ой дуораана сүттэҕинэ — на-мырыыр.
Мастар халыҥ хаары сүгэһэрдэннэхтэринэ, халаан уута кэлэр.
Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru

## Ылыллыбыт сирэ

* Саха ыалын халандаара - 2009

## Түөлбэ тылыгар
күн тахсар ыйа (Туруханскай кыраай), ороһуспа ыйа (Булуҥ), хараҥа ый (Булуҥ, Верхоянскай), туман түһэр ыйа, тымныы баһа тостор ыйа
Тыва

**Тыва**, официальнай аата **Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ** — Арассыыйа Федерациятын субъега. 1961 с. Тыва АССР тэриллибитэ. 1991 Тыва Республиката.

Илин Сибиир соҕуруу өттүгэр сытар.
Киин куората — Кызыл.

Тыва илин уонна соҕуруу өттүнэн Монголиялыын быысаһар, хоту өттүнэн — Красноярскай кыраайдыын, хотугулуу-арҕаа Хакасиялыын, уонна Бурятияны, Иркутскай уобалаһы кытта арҕаа өттүттэн.

Тайаан сытар иэнэ 168,6 тыһ. км² — Федерацияҕа бу көрдөрүүтүнэн 24-с миэстэни ылар.

## Устуоруйата
### Былыргыы кэмэ
### Таңды Урянхай

### Тыва АО
[350 px|right|thumb|ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн 1944 сыл алтынньы 11 күнүнээҕи Тываны [Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС састаабыгар ылар туһунан ыйааҕа (1944)]]
1944 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин Оччугуй Хураалын VII сиэссийэтигэр ТНР Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан киирэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыт. Ол туһунан көрдөһүү ССРС Үрдүкү Сэбиэтигэр ыытыллыбыт. 

1944 сыл алтынньы 11 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ көрдөһүүнү ылынан киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыт уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр Тыва Народнай Өрөспүүбүлүкэтин РСФСР састаабыгар автономиялаах уобалас быһыытынан ыларга этии киллэрбит.

РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмэ 1944 сыл алтынньы 14 күнүнээҕи ыйааҕынан Тыва автономиялаах уобалаһын быһыытынан бэйэтигэр ылбыт.

1961 сыл алтынньы 10 күнүгэр уобалас статуһа АССР-га диэри үрдэтиллибит.

### Тыва АССР
### Билиҥҥи кэм

## Дьоно-сэргэтэ
### Дьонун ахсаана
Дьонун ахсаана 308,5 тыһ. киһи (2006), плотноһа - 1,8 киһ./1 км² (2006),

### [[Этнос]]
Омуктара:
* тывалар — 77 %
* нууччалар — 20,1 %
* атыттар — 2,9 % (2002 с. биэрэпис түмүгүнэн).

### [[Урбанизация]]
Куорат олохтоохторун бырыһыана - 51,5 % (2006). Куораттара: Кызыл, Ак-Довурак, Туран, Чадан, Шагонар

## Административнай тыырыллыыта

* Бай-Тайгинскай кожуун
* Барун-Хемчикскай кожуун
* Дзун-Хемчикскай кожуун
* Каа-Хемскай кожуун
* Кызылскай кожуун
* Монгун-Тайгинскай кожуун
* Овюрскай кожуун
* Пий-Хемскай кожуун
* Сут-Хольскай кожуун
* Тандинскай кожуун
* Тере-Хольскай кожуун
* Тес-Хемскай кожуун
* Тоджинскай кожуун
* Улуг-Хемскай кожуун
* Чаа-Хольскай кожуун
* Чеди-Хольскай кожуун
* Эрзинскай кожуун

## Экономика
### Энергетика

### Транспорт

### Өҥө оҥоруу

### Промышленность

Прмышленность сүрүн хайысхалара:

### Тыа хаһаайыстабата

## Эбии маны көр
Тыыва бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Тува ураанхайдара

Тувинецтар сайн-урянхаецтар диэн 13 үйэҕэ тыатааҕы омуктар ортолоругар бэлиэтэммит биис удьуордара буолаллар. Рашид-ад-дин туоhулуурунан, бу сайн-урянхилар тыалаах хайаҕа эрэ олорор буоланнар ураанхайдар диэн аатырбыттар, ол эрээри дьиннээх ураанхайдар буолбатахтар. Рубрук суруйуутугар оренгаи диэн Баргу хонуутугар олорор, туу хайыhарынан муус устун олус түргэнник сүүрэр булчут омук баарын бэлиэтиир. Манна Барãа, Баргузин диэн Байкал хоту-илин өртүгэр баар киэҥ хочо ааттанарын бэлиэтиэххэ син. Манна кырдьык Ураанхайдар истиэптэрэ диэн сир баар. Онон сайн-урянкаецтар тувинецтар өбүгэлэрэ 13 үйэҕэ олох да Байкал таhыгар олорбуттара буолаарай диэн ыйытыы үөскүөн сөп? Дьиикэй, тыатааҕы омук диэн өйдөбүллээх. Монголияҕа дархаттар биитэр урянкаецтар диэн бааллара биллэр, дьиҥэр кинилэр тувалар буолаллар. Кинилэр бэйэлэрин уйгуурдар дэнэллэр эбит. Дархаттар диэни көҥүл, босхоломмут дьон диэн өйдүөххэ син. Кинилэр өбүгэлэрэ монголларга унаган-боҕол ол аата кулут эбиттэр. Онтон Удачи диэн кинилэртэн полководец киhиэхэ биир тыhыынча ураанхай буойуннаах Чингисхан уонна кини удьуордарын көмүллүбүт сирдэрин харабыллыыр ытык эбээhинэс сүктэриллибит. Маны таhынан Арҕаа Монголияҕа Кобдо аймаҕар бэрт аҕыйах киhилээх урянх норуота баарын бэлиэтиэххэ син, кинилэр ойууннарын илдьэ сылдьаллар эбит, дархаттартан туhунан омук, кимтэн төрүттээхтэрэ өссө ситэ биллэ илик.

Манна тувинецтар Субудай урянкит бииhин киhитэ буоларынан өбүгэбит дии сатыылларын ырытыахха сөп. Өссө кини уола эмиэ аатырбыт полководец Урянхатай, Чыҥыс Хаан түөрт күлүгүттэн биирдэрэ Джэльмэ эмиэ бу биистэн төрүттээхтэрин ыйыахха син. Ол эрээри бу урянкит бииhэ тувинецтар өбүгэлэрэ буолар сайн-урянхайдартан олох атын, төрүт былыр монгол састаабыгар киирбит. «Ытык сэhэн» саҕаланыыта монгол өбүгэтэ Добун-Мэргэн табаны сүгэн иhэр ураанхай киhитин көрсөн таба үссэнэн аhаабыта сэhэргэнэр. Монгол төрдө буолбут Бодоньчар бэйэтин бырааттарын кытары ыаллыы ураанхайдары кулут-чаҕар дьон оҥостубута кэпсэнэр. Онтон ылата урянкиттар Чингисхан ууhугар борджигиннарга хамначчыт дьон буолбуттар, ол сиэринэн Субудай Чингисханы кыргыһыы кэмигэр харабыллыыр чаҕар киhинэн өр кэм олоро сылдьыбыт.
Туматтар Саха номоҕор

**Туматтар** - кыргыс үйэтин саҕана Саха сиригэр олорбут, билигин симэлийбит омуктар.

Биллэрин курдук, саха номоҕунан тумат диэн сахаттан туспа быhыылаах-майгылаах сэрииhит биис Туймаадаҕа олорбута, ону Омоҕой кэлэн сэриилээн кыайан Бүлүү диэки үүрбүтэ биллэр. Хас да суол туматтар баалларын бэлиэтиэххэ син. Нуучча XVII үйэтээҕи докумуонугар "туматтар" диэн Бүлүүгэ олорбут "сатыы сахалары" ааттыыллар. Бу "сатыы сахалар" булдунан уонна балыктаан айахтарын иитинэллэрэ. Уустарын аата Киин сир сахаларын аатыттан олох атынын бэлиэтиэххэ син. Номохторго ахтыллар туматтар дьирикинэй биитэр "тигиилээх сырайдаахтар" диэн аатыраллар. 

В.В.Никифоров Өлүөхүмэҕэ хомуйбут матырыйаалларыгар тумат диэн "тигиилээх сырайдаах" олус сэрииһит биис буолара ахтыллар. Кинилэр Бүлүүнэн уонна Өлүөхүмэнэн көһө сылдьыбыттар, бултаан уонна балыктаан айахтарын ииттинэллэр эбит. Олус суостаах көрүҥнээх уонна дьулаан быhыылаах-майгылаах дьон эбит. В.А.Туголуков сабаҕалаабытынан, туматтар төрүт олохтоох самоди тыллаах уустары кытта буккуспуттар, онон түүрдүү ааттаах, олохтоох үгэстээх биис үөскээбит. Кини Бүлүү тоҥустарын сүрүн уустарын долгааннары, солоҕоннору уонна нюрмагаттары (ньурбачаан) туматтар удьуордарынан ааҕара.
Туундара

**Туундара** — айылҕа зуонатын көрүҥэ, маһа суох, ирбэт тоҥноох, өрүс да муора да уута ылбат сирэ. Тайҕа зонатыттан хотугу сытар. Сирин ньуурун көрүҥүнэн бадарааннаах, кутатыҥы (оттоох), торфянистай (лабыкталаах), таастаах (лишайниктаах) буолар.
thumb|500px|Врангель арыытыгар баар туундара Акаары

## Халлаан туруга
Сайына кылгас, кыһына сымнаҕас соҕус буолан баран тыаллаах, буурҕалаах.
акаарыы

## Кыыла-сүөлэ
Таба, бөрө, саһыл, сиэгэн, чубуку, эһэ, куобах, кырса, чыс кутуйах бааллар. Көтөрдөртөн: туллук, хаар эбэ уонна куруппааскы. Күөллэрэ балыгынан (чыыр, уомул, собо) баайдар.

## Сигэлэр
* Илиҥҥи Европа үүнээйитин үөрэтии историята (нууччалыы)
Туур тыллаах кун уонна кай биистэрэ

Казахстан да истиэбигэр уран уонна кай бииhэ диэн тус-туспа бэлиэтэнэллэрин санатар тоҕоостоох. Уран диэн биис кыпчактар ортолоругар баhылыыр-кіhµлµµр оруолу оонньообута биллэр. Кинилэри С.М.Ахинжанов кимактар удьуордарынан билинэр. Ол курдук уран бииhэ Илин КазахстаІІа, Сыгнак диэн сиргэ, Югур (Уйгур) диэн дойдуга баhылаан олорбут. Ону таhынан бу биистэн, хорезмшахтар династиялара µіскээбитэ биллэр. Ол курдук хорезмшах Мухаммед-Текеш ийэтэ Теркен-хатун сурулларынан бу биистэн тірµттээҕэ, атын суруйуунан канглы бииhиттэн, сорох суруйуунан байаут бииhигэр киирэрэ. Кэлин Чингисхан Хорезмы сэриилээн ылбытын кэннэ, бу Теркен-хатун атын кыпчак ханнарын кытары Монголияҕа кіhірµллµбµтэ биллэр, онно тиийэн бочуоттаах зонтик тутааччы дуоhунаhыгар тиксибиттэр. Онтон кэнники µйэлэргэ бу Монголияҕа кіhірµллµбµт кыпчак ханнарын дьылҕата биллибэт, арай Байкал тас іттµгэр кыпчактар киэннэригэр олус маарынныыр аттаах кімµµлэр тарҕаммыт буоланнар, бу Байкал диэки сыҕарыйбыт буолуохтарын сіп диэн сабаҕалааhын баар.

Онтон каи бииhэ Гардизи суруйарынан X уйэгэ биистэр улуу кіhµµлэригэр кыттыбыта. Огузтарга каи бииhэ диэн баара. Кэлин бу биис монголлартан тэскилээн Малай Азияҕа кіспµтэ уонна онно Осман династиятын тірµттээбитэ. Манна бу биистэр кіhµµлэрин кун бииhэ саҕалаабыт. Бу биис мэччирэІ сирин былдьаhыыга хотторон уонна кытай (кидань) омук олус кµµ´µрбµтµттэн куттанан арҕаа диэки тэскилээбит уонна Монголияҕа олорбут кай бии´ин іссі арҕаа диэки µтµрµйбµт. Биhиэхэ интириэhи µіскэтэрэ, бу бииhи В.Ф.Минорскай курдук аан дойду биир бідіІ ученайа курыканнары кытта ханыылыы туппута буолар. Ону таhынан И.Маркварт диэн немец ученайа араб суругар бу Кун бииhин аатын Марка диэн эмиэ ааҕар. Уонна кини марка монголлара диэн ааттыырын бэлиэтиэххэ син. Маны ырытарыгар Россияттан Лондона эмиграциялаабыт аан дойду биир суду ученайа В.Ф.Минорскай, тµµр норуоттарыгар тылларыгар арай Дьокуускай уокурукка Марха диэн ааттаах сир баар диэн этэр. Абульгази диэн XVII µйэ автора, бэйэтэ Чингизид меркиттары маркаттар диэн суруйар. Онон бу кыпчак истиэптэригэр кіhµµгэ меркит бииhэ эмиэ кыттыгастааҕа дуу диэн санаа µіскµµр? Кун бииhин аатын кунь диэн іссі телелар биистэрин аатын кытта тэннии туталлар эрээри, атын дакаастабыла суох. Манна маркаттар (меркиттар) былыргы хуннар удьуордара буолалларын кірµіххэ син. Онтон кун бииhэ кыпчактар саастааптарыгар киирбитэ. Кинилэри баҕар монгол тірµттээхтэрин иhин буолуо, атыннык котан (кидань диэнтэн) бииhэ диэн ааттыыллара биллэр. Бу нуучча былиналарыттан, летопистарыттан, «Слово о полку Игореве» айымньыттан олус киэІник биллэр биис буолар. Венгрдар кыпчактары олох да куны диэн ааттыыллар, кинилэр ортолоругар мілµйµін курдук бу куннар удьуордара баара биллэр. Бу куннары хуннар удьуордара буолуон соптоохтор диэн коруу баар.

## Өссө маны көр
* Кимактар - ураанхайдар?
Тыаһыт

**Тыаһыт**, Николай Николаевич Павлов (11.06.1904—07.04.1974) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.

## Олоҕун олуктара
1904 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр уруккута Арҕаа Хаҥалас улууһугар Бастакы Малтааны нэһилиэгэр үөрэҕэ суох отчут-масчыт тыа ыалыгар, төрдүс оҕонон төрөөбүт. Аҕата Васильев Николай Павлович, ону нэһилиэгин дьоно Николай Павлов диэн ааттыыллар эбит, онтон буккуллан аҕабыт саҥа төрөөбүт оҕону сүрэхтииригэр фамилиятын «Павлов» диэн сыыһа суруйан кэбиспит. 
Оҕо кыра эрдэҕинэ эбэтин сабыдыалыгар улааппыт. Эбэтэ киэһэ таҥалайынан, хабарҕатынан ыллыыр, Мэник Мэнигийээн, Холуобунньук (Салтаан Саар биир сахалыы вариана), Охонокоон Чуохаан тустарынан остуоруйалыыр, Манчаарыны киһини өлөрбөтөх барахсан диир эбит.

Ньукулай үөрэниэн олус баҕарарын иһин, төрөппүттэрэ билэр киһилэрин көрдөһөн, дьиэлэригэр үөрэттэрбиттэр. Ити кэнниттэн уоннааҕар Өктөмнөөҕү икки кылаастаах инородческай оскуолаҕа киирэр.
1919 с. Учуутал семинариятын бэлэмнэнии куурсугар үөрэххэ киирбит. Онтон өрөбөлүүссүйэ аргыарыгар ситэ үөрэммэккэ, төрөөбүт нэһилиэгэр тахсан ҥа суруксуттуур. 1920 с. күһүнүгэр аҕата куораттан чугас Хоро нэһилиэгэр көһөн киирбит.  саҕана хаһаайыстыбатын бөҕөргөппүт, ол иһин 1929 сыллаахха кулаак оҥорбуттар.

1921 с. күһүн куоракка педагогическай кууруска киирэр. Ол кэмҥэ Саха Сиригэр В. Коробейников баһылыктаах үрүҥ эпписиэрдэр өрө туруулара буолбут. Илин эҥэр барыта бастаанньаһыттар илиилэригэр киирэр.  этэрээтэ тэриллибитигэр 17-лээх уол онно хабыллар. Аҕата ону быыһаан ылар, эбэтигэр тыаҕа ыытар, онно кооперативка бирикээсчиктии сырыттаҕына, үрүҥнэр кэлэн, хомсомуолгун диэн ыта сыһаллар. Онтон 1922 сыллаахха Саха уобалаһа Сэбиэскэй автономнай өрөспүүбүлүкэҕэ кубулуйуутугар, куораттан төннөн иһэн, эмиэ үрүҥнэргэ түбэһэн ытылла сыһар, хата аймаҕа этэрээккэ баар буолан быыһыыр. Онтон үрүҥнэртэн күрээн куоракка киирэн педтехникумҥа ылаллар. Техникум ячейкатын бюротун чилиэнинэн талыллар.

Ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Республика комсомолун хаһыатыгар литературнай сотруднигынан, Тылы, литератураны чинчийэр, научнай Институкка научнай сотруднигынан, Пушкин аатынан республиканскай библиотекаҕа библиографынан, нуучча тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

## Айар үлэтэ
Тыаһыт 1924—1925 сыллардаахха кэпсээн, хоһоон, очерк, фельетон, саха суруйааччыларын айымньыларын туһунан ыстатыйалары суруйан, ааптар, ырытааччы быһыытынан саха литературатыгар киирбитэ. Л. Толстой, Н. Островскай, М. Горькай, В. Гюго, М. Зощенко, А. Дейч айымньыларын тылбаастаабыта.

Н. Павлов икки томнаах нууччалыы-сахалыы тылдьыт ааптара.

Суруйааччы революция иннинээҕи Саха Сирин олоҕун көрдөрөр сэһэннэрдээх. Айымньы геройдара батталы, атаҕастабылы туорааннар, Өктөөп былааһа кыайан, саҥа олоххо актыыбынайдык кыттыбыттарын ойуулаабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ.

## Быһаарыылар
Тыгын Дархан

**Тыгын Дархан** — Өлүөнэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна Бүлүүгэ бэйэтин былааһын тарҕаппыт, XVI-XVII үйэлэр быыстарыгар олоро сылдьыбыт сахалар баһылыктара.

Линденау суруйарынан, Тыгын үс олохтоох эбит. Маҥнайгыта Алаҕана уонна Куллаты үрэхтэрин икки ардыгар баар эбит. Иккиһэ Табаҕа күөлүн аттыгар, үсүһэ Сайсары күөлүн таһыгар, билиҥҥи Дьокуускай куорат турар сиригэр баара. Былааһа муҥутуур кэмигэр, Сайсарыга, Ытык күөл, Yрүҥ күөл, Кытаанах кырдал диэн сирдэргэ уһаайбалааҕа. Кини сылгы уонна ынах сүөһүтэ, дьоно уонна харалара, үлэһит, чаҕар дьоно соҕуруу билиҥҥи Малдьаҕар нэһилиэгэр диэри, хоту Нам улууһун кыраныыссатыгар диэри олороллоро. Линденау бигэргэтэринэн, тойон-ууһун баһылыгынан, Мунньан өлбүтүн кэннэ, кини кыра уола Тыгын анаммыт. Убайдара аҕабыт биһигини анаабата диэн олус абарбыттар, Тыгыҥҥа өстөммүттэр. Мунньан уолаттарын иирсээнэ Орто дойдуну барытын аймаабыт, саха уустара барыта, Линденау этэринэн, бу охсуһууга кыттыспыттар.

Тыгын намнары (Чорбоҕор Баатыр), боотур уустары (Батас Мөндүкээн), хоролору (Анньыһар Боотур уонна Тарбыах Баай), сэттэ ини-бии бөрө бөтүҥнэри, бороҕоннору (Бэрт Хара) кытта сэриилэспит. Аймахтара малдьаҕардар, дьөппөннөр, наахаралар Тыгын Тойоҥҥо наар буойун, боотур ыытан атын улуустары кытта сэриилэһэргэ наар көмөлөһөллөр эбит. Ол эрээри бу уустар Тыгын кинилэртэн сир, дьон көрдөөтөҕүнэ наар аккаастаан ыыталлар эбит. Ону сэриилии сатаан баран, Тыгын кыайбатаҕа үһү. Ходоролортон хара көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэрин иһин, 33 ураһа киһини утуйа сыттахтарына киирэн имири эһэн кэбиспиттэр. Ол эрээри Линденау бигэргэтэринэн, тохтоло суох буолар хаан тохтуулаах киирсиилэр, атын уустар бары сыыйа мөлтөөн, Тыгын былааһын билинэллэригэр эрэ тиэрдибит. 
Эллэй диэн ааттан сиэттэрэн, А.П.Окладников сахаларга өссө соҕуруу олордохторуна, биис уустарын холбоһуга – эль баар этэ диэн дакаастыыр. Онон бу тэриллиини сахалар соҕурууттан илдьэ кэлбит буолуохтарын эрэ сөп. Линденау суруйарынан, сахаларга Эллэй удьуордара «тойон ууһа» диэн аатыраллар эбит.

Страленберг сахалары соҕурууттан Дэҥси Тархан Тегин баһылаан аҕалбыта диэнигэр олоҕуран, Окладников тыгыннар сахаҕа уруккуттан бааллара диэн дакаастыыр уонна историяҕа биллэр Тыгын бу титулы ылбыт биир эрэ киһинэн буолар диэн этэр. Эмиэ Страленберг этиитигэр тирэҕирэн, улуу академик Тыгын диэн тыл былыргы түүрдэр "тегин" диэн терминнарын кытта бииригэр туох да саарбах суох диэн этэр.

## Аатын үйэтитии
1952 сыллаахха диэри Дьокуускайга билиҥҥи Марк Жирков аатынан куоллаҕас Дыгын куоллаҕаһа (переулога) диэн этэ. Бу куоллаҕас ол иннинэ Башеннай диэн ааттанар этэ.

## Быһаарыылар
Увань омук уонна Эбээннэр

Эбээн диэн тыл Кытай суругар VII үйэҕэ увань диэн суруллубут диэн өссө биллиилээх советскай ученайдар Н.В.Кюнер эҥин суруйан, дакаастаан тураллар. Бу увань омук таба көлөлөөҕө биллэр. Таба миҥэлээхтэрин, уонна кинилэр дойдуларыгар муох үүнэрин туһунан бэлиэтээбиттэрэ баар. Увань диэн ааттаах омугу сороҕор ухуаннар диэн суруйаллар, өссө былыргы ухуаннар тобохторо Амур диэки билигин да баар диэн ыйаллар. Бу ухуань диэн өссө хуннар саҕанааҕы Маньчжурия диэки көһө сылдьыбыт биис, былыргы дунхулары Маодунь шаньюй үнтүрүппүтүн кэннэ Ухуань диэн хайаҕа бүкпүттэр. Ухуань диэн иероглиф былыргы ааҕыллыыта Увань биитэр Овен диэн буолар эбит. Онтон ухуаннар б.э. саҕаланыыта модун күүһүрэ сылдьыбыттара. Хуннары кинилэр бүтэһиктээҕин кыайбыттара, кыр өстөөхтөрүн шаньюйдар көмүүлэрин халаабыттара. Кытай империятыгар кинилэр аттаах сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан кииртэлиирэ. Кэлин үлтүрүтүллэн хоту диэки үүрүллүбүттэрэ. Манна тоҥустар ааттара былыргы дунху көс омугун аатыгар маарынныыра уруккуттан чинчийээччилэр болҕомтолорун тардар.

Бу ухуаннары, сяньбилэри, уопсайынан дунху биистэрин монгол тыллаахтар өбүгэлэрин курдук көрүү билиҥҥи наукаҕа киэҥник тарҕаммыт. Ол эрээри уруккуттан бу биис уустары тоҥустары кытары сибээстээһин эмиэ баар суол. Ол курдук Евгений Хелимскай диэн тыл үөрэхтээҕэ кинилэри тоҥус-маньчжур тыллаахтарга киллэрэр. Бэл жужаннар диэн Киин Азияҕа былааһы ыла сылдьыбыт мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр аттаах сэриилээх омугу тоҥус тыллаах буолуохтарын сөп диэн суруйар.
Уйус

**Уйус** эбэтэр **даарда көҕөн** (, ) — кус бииһин ууһугар киирэр көтөр. Орто кус.

Тас көстүүтугэр харрахха быраҕыллар уратылара: тоботугэр кэтит көҕүллээх, сиэрпэ курдук өҕүллүбүт олордоҕуна көстөр куорсуннардаах.

Төбөтүн үрдэ сүүһуттэн кэтэҕэр дылы хараҥа хоҥор, сорох сиринэн хара да диэххэ сөп, төбөтүн икки өттө уонна моонньун кэннэ хараҥа от күөҕэ. Көхсө хараҥа, долгулдьуйар сурааһыннардаах. Сыҥааҕа хабарҕата үрүҥнэр, моонньун аллаараа өттүгэр от күөхтүҥү хара моойторуктаах. Түөһэ хараҥа долгулдьуйар ойуулаах. Ойоҕосторо сиэрэйдэр, кутуругун аанна хара. тумса ахара, атахтара ссиэрэйдэр.

Уйус Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Хотугу кыраныыссата хотугулуу кэтирээһин 64 кыраадыһгар дылы тиийэр. Наһаа элбэҕэ суох көтөр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар Карсноярскай кыраай соҕуруулуу-илинигэр, Камчааткаҕа, Амур өрүс тардыытыгар, Приморьеҕа, илин Монголияҕа, Забайкальеҕа, Байкаалга, Сахалииҥҥа уонна Дьоппуон арыыларыгар уйаланар. Сүрүн кыстыктара - Япония уонна Соҕуруу Кытай. Сорҕото Вьетнамҥа кыстыыр.

Туймаада хочотугар ыам ыйын иккис декаадатыгар көтөн кэлэр. Тыһыта уйатын ыам ыйын иккис аҥаарыгар оҥостор. Сүрүн өттө ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар сымыыттыыр. Уйата сиргэ хойуу от, сэппэрээк эбэтэр кыра мастар быыстарыгар буолар, Биир уйаҕа 8-10 сымыыт баар буолар. Сымыытын өҥө саһархайдыҥы маҥан. Оҕолоро бэс ыйын бүтэһик декадатыттан тахсан бараллар, атырдьах ыйын ортотугар көтөллөр. Балаҕан ыйыгар кыстыктарыгар көтөллөр.

Аһылыгар үүнээйи ас баһылыыр. Саас уонна күһүн боруу от үнүгэстэрин уонна астарын сиир. Сайын ону кытта хомустар, туораахтаах үүнээйилэр, тиит туораахтарын сиир. Хамсыыр-харамайы (уу үөннэрэ, личинкалара, ракообразнайдар, кыыкы) аҕыйахтык сиир. 

## Өссө маны көр
* Дьаҕыл уйус

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001

## Быһаарыылар
Чакыр улар

300px|thumb|right|Чакыр улар

**Улар** эбэтэр **чакыр улар**, **көбдө**. (лат. *Tetrao urogallus*; *нуучч. глухарь обыкновенный*) — улахан мас көтөрө.

Саха сиригэр улардар икки көрүҥнэрэ баар буолар: хара улар уонна чакыр улар. Чакыр улар кылгас кутуруктаах уонна бүлгүнүгэр эрэ үрүҥ түүлээх, бороҥ көҕүстээх, хара улартан улахан. 

Атыыра уонна тыһыта бэйэ бэйэлэриттэн уратылаахтар. Атыыра — бөдөҥ, хара түүлээх көтөр, тыһыта — киниэхэ холоотоххо кыра, бороҥ, окко-маска олордоҕуна биллибэт-көстүбэт өҥнөөх.

Билэ:Grand Tétras MHNT.jpg|*Tetrao urogallus* 
Билэ:Grand Tétra MHNT.jpg|*Tetrao urogallus* 


## Быһаарыылар
Туллук

**Туллук** () диэн *Plectrophenax* ууhугар киирэр хоту туундараҕа уйаланар Татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах.

Сайын үөнү-көйүүру сиир, кыһын туорааҕынан, от сыатынан аһылыктанар.

Былыр саха оҕолоро доҕуурдаан тутан ыһаарылаан сиир идэлээхтэрэ.

Саас кэлбитин биллэрэр кэрэ көтөр
Улун

**Улун** эбэтэр **өрүс улуна** (, ) — уһун синньигэс тумустаах орто кустарга киирэр сэдэх көтөр.

Атыыра саас дьэрэкээн өҥнөөх буолар. Төбөтө, кынаттара, кутуруга хара, моонньун иннэ хара бээтинэлэрдээх кытархайдыҥы-хоҥор. Иһэ үрүҥ, кынатыгар үрүҥ сиэркилэлээх. Төбөтүгэр көҕүллээх. Тумса кыһыл, хара үрдүнэн кырыылаах уонна төбөлөөх, атахтара оранжевай.

Саха сиригэр улун ойуур зонатыга барытыга уйаланар. Өлүөнэ, Дьааҥы уонна Халыма хочолорунан муораҕа тиийэ тарҕанар. Ахсаана ханна да аҕыйах. Өрөспүүбүлүкэ таһыгар хотугу уонна киин ойуур уонна ойуурдаах туундара зоналарыгар Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Америкаҕа баар. Кыстыыр сирдэрэ: Курил арыылара, Дьоппуон арыылара уонна Корея. Аҕыйах ахсааннаах кустар Илин Камчааткаҕа, Командор арыыларын таһыгар, Илин Кытайга кыстыыллар. Хотугу Америкаҕа Чуумпу байҕал кытылыгар кыстыыллар.

Саас Туймаада хочотунан ыам ыйын иккис декадатыгар көтөн ааһаллара саҕаланар. Маассабай кэлиитэ ыам ыйын үһүс декадатыгар, бэс ыйын саҥатыгар буолар. Саха сирин киинигэр бэс ыйын бастакы аҥаарыгар сымыыттыыр. Үксүн бу кустар балыктаах улахан күөллэр кытылларыгар, хапталга устар өрүстэргэ уйаланар. Уйаларын сиргэ, ойуур саҕата ууга ыган кэлэр сиригэр, күөл кытыытынааҕы хонууларга, таастар быыстарыгар туттар. Онто уҥкучахха оту уонна ньуолах түүнү ууран оҥоһуллубут буолар. Толору уйаҕа 7-9 от күөхтүҥү саһархай сымыыт баар буолар. Оҕолоро от ыйын иккис декадатыгаh тахсан бараллар. Күһүҥҥү көтүүтэ орто Өлүөнэҕэ балаҕан ыйын ортотуттан алтынньы бастакы декадатыгар дылы буолар. Биирдиилээн көтөрдөр өрүскэ кыдьымах тахсыар дылы баар буолаллар.

Аһылыга балык. Өрүскэ күстэх, кыһыл харах, алыһар оҕотун, күөллэргэ кыра быччыкылары уонна мундуну сиир. Арыт уу үөннэрин сиир: тоноҕосчуттар ыамаларын, уу хомурдуостарын, атын үөннэрин сиир.

## Өссө маны көр
* Үрүҥ улун

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Улуу Хоро

Сэһэн Боло суруйарынан, саха омук үс суол өбүгэлээх. Эллэйи уонна Омоҕойу сэргэ Улуу Хоро ааттанар. Хоролор көһөн кэлиилэрин туһунан атын номоххо кэпсэнэр. Улуу Хоро диэн ааттаах киһи, элбэх киһилээх, сүөһүлээх илин диэкиттэн кэлбит. Бэйэтэ оҕус миҥэлээх көһөн испит. Алданы, Амманы, Тааттаны туораан иһэн, ааттаан ааспыт. Билиҥҥи Бороҕон улууһугар, Мүрү күөлүгэр тохтообут. Манна этиллэринэн, Таатта өрүһүн аата Улуу Хоро «Ээт татай» диэн саҥа аллайыытыттан тахсыбыт. Билиҥҥэ диэри Таттай диэн харыстыыр аат Байкал таһынааҕы хоролорго туттуллар эбит, улаханнык соһуйдахтарына, үөрдэхтэринэ, хомойдохторуна өмүрэн этиллэр эбит.
II Камчатскай экспедиция матырыйааллара көрдөрөллөрүнэн, Омоҕой бииһигэр кэлин бурят-хоринецтар холбоспуттар. Онон хоролор туора омук дьоно буолаллар, кэлин сахаларга холбоспуттар, кинилэр ортолоругар олорон өр кэмҥэ диэри бэйэлэрин тылларын тутта сылдьыбыттар.

Хоролор Улуу Хоро уонна Тыгын баһылыктаах соҕурууттан кэлбиттэр, уонна элбэх сылгы, ынах сүөһүнү үүрэн аҕалбыттар. Олохтоох тоҥустары кырган баран, кинилэр сирдэригэр олохсуйбуттар. Тыгын хоролору кытта Ытык Күөл (Туймаадаҕа баар) таһыгар олохсуйбут. Байан баран, бэйэтин бас билэр сирдэрин кэҥэтэргэ санаммыт. Yгүс сирдэри, Алданы, Амманы, Тааттаны, Бүлүүнү, Дьааҥыны кини маҥнай ааттаабыт. Туймаадаҕа урут эмиэ хоролор олорбуттар. Кэлин сэрииһит Тыгын Тойон, Хоро ууһун күүстээх бухатыырын өлөрөн баран, урут хоролор сирдэрин ылбыт, уонна бэйэтигэр холбообут.
Ураанай

thumb|Ураанай

**Ураанай** (лат. *Fulica atra*; нуучч. *лысуха*) — ыас хара дьүһүннээх, тумса тураахтыҥы, аһаҕас атахтаах сэдэх көтөр.

Кээмэйэ орто кус саҕа. Устата 36—38 см, кынатын даллаҕа 19,5—23,5 см, ыйааһына 500—1000 г. Сороҕор 1500 г тиийэр. Тумсун үрдүнэн, олох сүүһүгэр үрүҥ сааппыйаан курдук эт үүнэ сылдьар. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох, тыһыта арыый кыра буолар.

Саха сирин соҕуруу өттүгэр сайылыыр. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар төннөр. Ураанай балыгынан, уу отунан аһылыктанар. Хомустаах алаастарга хомус лаҥхатыгар сымыыттыыр.

Yчүгэй ууһут көтөр. Ууга уста сылдьан туохтан эрэ куттаннаҕына умсан куотарын ордорор.

## Быһаарыылар
Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ

**Усть-Талькин аттаах көмүүлэрэ** —

2003 сылга Владивосток куоракка Иркутскай археолога Вадим Станиславович Николаев «Орто Сибиир соҕуруу өттүн көс олохтоохторун XII-XIV үйэлэргэ киhини көмөр комплекстара» диэн темаҕа кандидатскай диссертацияны көмүскээбит. Бу үлэнэн саха былыргы историятын, төрдүн-ууhун үөрэтиигэ сөҕүмэр хардыы оҥоhулунна, саха норуота ханна, хаhан үөскээбитин үөрэтиигэ дьиҥнээх наука хараҕынан көрүүгэ сyдy ситиhии буолар.

Кини бу үлэтигэр элбэх сыллаах археологическай хаhыылар  түмүктэригэр олоҕуран, Ангара өрүс соҕуруу өттүгэр Усть-Талькин диэн XII-XIV үйэлэргэ туспа археологическай культурата үөскүү сылдьыбытын дакаастаата. Историческай источниктар көрдөрүүлэринэн, бу культураны төрүттээбит дьонунан Соҕуруу Сибииртэн XI үйэҕэ Байкал таhыгар көhөн кэлбит тумат бииhэ буолар.  XV үйэҕэ саҥа көс биистэр (арааhа булаҕаттар диэн бүрээт бииhэ) Моҕол сирин диэкиттэн кэлэн, туматтары Орто Өлүөнэҕэ үтүрүйбүттэр. Туматтар онно тиийэн саха норуотун үөскэппиттэр.

Усть-Талькинна 60 тахса аттаах көмүүлэри өссө 50-с сыллар бүтүүтэ Е.Ф.Седякина экспедицията булан турар.  Бу көмүүлэри саха Байкал таhынааҕы өбүгэлэрин кытта сибээстээн И.В.Константинов, А.И.Гоголев уонна Ф.Ф.Васильев элбэхтэ суруйан тураллар. Кэлин Иркутскай уобалаhыгар манна майгынныыр аттаах көмүүлэр хас да сиргэ булуллубуттар. Уонна радиоуглероднай анализ көрдөрөрүнэн XII-XIV үйэлэр диэн чопчу быhаарылынна.

Археологическай хаhыылар көрдөрөллөрүнэн, усть-талькинецтар (хори-туматтар) этэргэ дылы кыргыhы саба бүрүнэ сылдьыбыт, улахан кыахтаах уонна сэрииhит биис ууhа олорбут хартыыната көстөн кэлэр. Сүүhүнэн аттаах сэрииһиттэр көмүллүүлэрэ, ыраах сирдэргэ суоhуур дружина баарын, элбэх баайы-дуолу булалларын туоhулуур. Ол курдук дьахталлара солконон таҥныбыттар. Маны таhынан бу көмүүлэргэ аан дойдуга маннай батастар булуллубуттар. Тас көрүннэринэн ордук хори-бүрээттэргэ чугас буолан тахсыбыттар.

## Быһаарыылар
Уус-Майа улууһа

**Уус-Майа** — Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Уус Майа. Нэһилиэнньэтэ —  (2006 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 95,3 тыһыынча квадратнай килэмиэтир эбэтэр Саха сирин алта уон гыммыт биирэ. 

 

## Демография

[500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана[Билэ:Усть-Майский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Уус-Маайа улууһун каартата 

## Үөрэҕирии
Ферре, Кароль

**Кароль Ферре** (Carole Ferret) - француз чинчийээччитэ, этнография доктора.

Ферре Саха сиригэр, Казахстаңңа, Бурятияҕа уонна Монголияҕа элбэхтик сылдьыбыта, 2006 сыллаахха "Techniques уakoutes aux confins de la civilisation altaïque du cheval" (Алтайдыы аттаах омуктар цивилизацияларын кытыытыгар баар сахалар аты иитэр ньыымалара) диэн ааттаах диссертацияны көмүскээбитэ. 
Бу улахан диссертацияҕа (1500 стр. кэриңэ) саха культурата тюрк уонна монгол омуктар айбыт "аттаахтар цивилизацияларын" сороҕото буолар диэн быhаарыллар.

* Carole Ferret, Une civilisation du cheval. Les usages de l’equide de la steppe a la taiga. Paris : Belin, 2010, 350 p.

## Сигэлэр
* http://www.ethnographiques.org/Ferret_Carole
Филиппов Дмитрий Иванович

**Дмитрий Иванович Филиппов** Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Бэрэйи аҕатын ууһун ыччата. Кини 1900 сыллаахха Томскайдааҕы государственнай университет медицинскэй факультетны бүтэрэн, дойдутугар кэлээри сылдьан, эмискэ ыалдьан өлбүт.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Флавий Аэций

thumb|300px|
**Флавий Аэций**, **Аэций** (390 сыл саҕаттан - 454 сыллаахха диэри олорбута) - Рим генерала, Галлия губернатора, Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта, Аттила доҕоро.

**Аэций олоҕун сүрүн түгэннэрэ:**

403-404 сыллардаахха визиготтарга аманат. 

405-409 сыллардаахха гуннарга аманат. Онно сылдьан Аттиланы кытта доҕордоһор. 

409 Император Гонориус придворнайа буолар. 

409-412 Аттила Римңа уонна Равеннаҕа үөрэнэ кэлэр. 

423-425 Гонориус өлбүтүн кэннэ Аэциус доҕоро Жан император буолар. Кинини утары Гонориус балта Галла Пласидиа гражданскай сэрии саҕалыыр.

425 Галла Пласидиа кыайан кыра саастаах уола Валентиньен император буолар. Гуннартан куттанан Аэцийы тыыппат уонна Мталияттан тэйтитэн Галлия губернаторынан аныыр.

428 Аэций гуннар көмөлөрүнэн франктары кыайар.

432 Гуннар көмөлөрүнэн Галла Пласидианы Константинопольга үүрэр уонна кини оннугар Арҕааңңы Рим империятын салайааччыта (регент уонна патрис) буолар. Гуннары "Рим бастакы союзниктарынан" биллэрэр.

437 Гуннар көмөлөрүнэн визиготтары кыайар.

450 сыллаахха Аттила кинини таптаабыт уонна биһилэҕин ыыппыт Арҕааңңы Рим империятын августата, император Валентиньен эдьийэ принцесса Гонорияны кытта холбоһорго сөбүлэһэр. Онтон сылтаан Аэций кинилэргэ өстүйэр.

451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиңңи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирэр, Каталаун хонууларыгар Аэцийдыын кыргыһар. 

452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайар, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннөр.

453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Аттила Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылар уонна сыбаайба түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлөр. 

454 Гуннар көмүскэллэрэ суох хаалбыт Аэцийы император Валентиньен өлөрөр.

## Сигэ

Пьеса
Тыгыннар. А.П.Окладников төрүччүтэ

Страленберг суруйарынан, сахалары соҕурууттан Дэҥси тархан – тэгин диэн киһи баһылаан-көһүлээн аҕалбыт. Тыгын өбүгэлэрин быһыытынан араас номохторго, Күрсэн дархан, Мэнги дархан, Дэги дархан, Дэли дархан, Дэри дархан, уонна Бакгадасын дархан, Yөлэн дархан, Игидэй дархан, Мунньан дархан, Хомуйан дархан диэннэр ааттаналлар. Бу дарханнар түҥ былыр олорбут Хаҥалас аатырбыт тойоно Тыгын өбүгэлэринэн уонна аймахтарынан буолаллара. Кинилэр Тыгын курдук биис аҕа баһылыктарын курдук кэпсэнэллэр, аһара элбэх боотурдаахтара, хамначчыттаахтара, кулут дьонноохторо кэпсээҥҥэ киирбит. Н.Г.Золотарев Малдьаҕарга суруйбут үһүйээнинэн, Эллэйтэн Чыкын төрөөбүт, кини уола олус байан, соҕуруу, бүрээт омук сиригэр, Баргузиҥҥа уонна Томскайга бара сылдьыбыт. Кини бас билэр сирэ Бүлүү төрдүттэн Витим төрдүгэр диэри эбит. Ол иһин кини Дойдулаах Сирдээх Дойдууһа дархан диэн аатырбыт. Кини уола Хомуйан дархан аҕатыгар ханан да тиийбэт эбит, норуотун кыайан салайбатах. Бас билэр сирдэрэ арахсан хаалбыттар. Хомуйан дархан уола Таас Табылы буойун да, сэрии да баһылыга буолбатах эбит, ол иһин дархан диэн аат иҥэриллибэтэх. Кини уола Өнүйэ баай аҕатынааҕар быдан баай, өйдөөх уонна күүстээх баһылык эбит, ол эрээри сэрии сирдьитэ – дархан кыайан буолбатах. Кини уолун Уордаах Күннэй диэн ааттаабыттар. Бу киһиттэн Чыкын Хаҥалас уонна Чыкын Мурман төрөөбүттэр, киниэхэ норуот Тыгын диэн аат биэрбит! Кини Бүлүү сирин холбоон, Тыгын диэн аатыран киирэн барбыт. Бу Чыкын диэн аат интириэһинэй. Былыргы түүрдэргэ өссө чыкан диэн титул баар эбит, Кытайтан чиновник диэн өйдөбүллээх киирии тыл.