Түүр омуктар

уҥа|раамката_суох|315x315пкс
**Түүр омуктар** (атыннык **түүр дьоно** эбэтэр **түүрдэр**) диэн Эуразия хоту, киин уонна арҕаа өттүлэригэр олорор түүр тылларынан саҥарар уруулуу омуктар.

## Омуктар
Түүр омуктар ахсааннарыгар киирсэллэр:
*Азербайдьаннар
*Алтайдар
*Балкардар
*Башкиирдар 
*Дулгааннар
*Гагаузтар
*Ирак түркүмэннэрэ
*Йөрүктэр
*Карачайдар
*Карайдар
*Каракалпактар
*Карапапактар 
*Казахтар
*Кумыктар
*Кырыымчактар
*Кыргызтар
*Кырыым татаардара
*Месхети түүрдэрэ
*Нагайбактар
*Ногайдар
*Кашкайдар
*Салардар
*Сахалар
*Сибиир татаардара
*Татаардар 
*Тофалардар
*Түүрктэр
*Түркүмэннэр
*Тывалар
*Уйгурдар
*Узбектар
*Чуваштар
*Чулымнар
*Хакаастар
Онтон таhынан, былыргы, билигин суох хуннулар, кыпчактар, авардар, булгардар, хуннар уонна хазардар эмиэ түүр омуктар этилэр.

## Олорор сирдэрэ
Түүр омуктар олус киэҥ сиргэ тарҕанан олороллор: Илин Эуропаттан уонна Сир ортотунааҕы байҕалтан Сибииргэ уонна арҕаа Кытайга дылы.

Ордук элбэх түүр дьоно олороллор Арҕаа уонна Орто Азияҕа, Арассыыйаҕа, Кытайга, хоту Иракка уонна хоту Ираҥҥа.

Билигин кэмҥэ алта тутулуга суох түүр илэ баар: Азербайдьан, Казахстан, Кыргызстан, Түркийэ, Түркменистан уонна Узбекистан. Ил суверенитеттаах түүр аутономиялара бааллар Арассыыйа Федерациятыгар (Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Хакасия, Тыва, Саха Сирэ, Алтай Республиката, Кабардино-Балкария уонна Карачай-Черкесия), Кытайга (Синдьээҥ Уйгур Аутоном Региона), Молдоваҕа (Гагауз Сирэ) уонна Украинаҕа (Кырыым Аутоном Республиката). Түүр дьоно олорор регионнардаах дойдуларынан буолаллар Иран, Ирак, Грузия, Болгария, Македония, Греция, Тадьикистан, Афганистан уонна Монголия.

Арҕаа Эуропа уонна Америка дойдуларыгар, уонна Аустралияҕа түүрдэр иммигрант быhыытынан тиийэн олороллор.

## Түүр аат
"Түүр" ("Түрк") аат аан бастаан алтыс үйэҕэ Күөх түүрдэр ааттарыгар сыhыаннаах ахтыллар. Кытай императора 585 c. Ишбара диэн Күөх түүрдэр хааннарыгар суруйбут суругугар, кинини "Улуу Түрк Хаан" диэн ааттыыр. Орхон бэлиэ суруктарыгар (735) "Түрк" уонна "Түрүк" диэн тыллар бааллар.

## История

## Тыл

 

**Түүр тыллара** алтай тылларын ыалыгар киирэр. Алтай тылларын ыалыгар 66 тыл киирэр, кинилэринэн 348 млн киhи саҥарар, сүрүннээн орто уонна хотугулуу илин Азияҕа.

Түүр тылларын үксүн географияларынан бөлөхтүүллэр: огуз (соҕуруулуу арҕаа), кыпчак (хотугулуу арҕаа), илин (уйгур тыла), хоту (алтай уонна саха тыллара) уонна туспа (чуваш тыла). Атын классификациялар элбэхтэр.

**Түүр алпабыыттара** үгүс түүр тылларыгар туттуллар бичиктэртэн (руналар) турар бэйэ бэйэлэриниин майгыннаhар этилэр. Түүр алпабыыттарынан суруллубут бэлиэ суруктар илин Монголияттан уонна Илин Түркистантан арҕаа Балканнарга дылы булуллаллар. Булуллубут бэлиэ суруктар үксүлэрэ VIII — X үйэлэрдээҕилэр. Түүр алпабыыттара түөрт бөлөххө арахсаллара, олортон Орхон бөлөҕө ордук биллиилээх.

Кэлин түүр тыллара араб, кирилл уонна латин алпабыыттарыгар көспүттэрэ.

## Митология

## Итэҕэл
Айыы

Теҥриизм

## Галерея

Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|"Kokbayraq" (Күөх былаах). Бу былаах уйгурдар Илин Түркистан тутулуга суох буолуутун хамсааhыннарын бэлиэтэ буолар. Кытайга туттуллара бобуулаах.
Image:Fig6Ishjamts_p166R1.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, Хунну- Сяньби бичигэ (Монголия уонна Ис Монголия)
Image:Fig5Ishjamts p166R2.gif|II үйэ б.э.и. - II үйэ, Хунну- Сяньби бичигэ (Монголия уонна Ис Монголия)
Image:ToyokAndRjukokuAlphabets.gif|Рукоку уонна Тойок манускриптара, ордук былыргы биллэр түүр алпабыыта.
Image:Göktürk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.JPG|Күөх түүрдэр бичиктэрин копията, Анкара
Image:Kyzyl orkhon inscription.jpg|Орхон бичигинэн суруллубут бэлиэ сурук, Кызыл
Image:Tokhtamysh.jpg|Алтан Орда Арассыыйаҕа кимэн киириитэ, 1382.
Image:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|Мехмет II Константиноплга киириитэ.
Image:Sattar Khan.jpg|Саттар Хан (1868-1914) диэн Иран Кадьар периодын бүтүүтүн сүрүн революционера.
Image:Ataturk13.JPG|Мустафа Кемал Ататүрк саллааттарыныын, Чанаккале, 1915. 
Image:Armed students in Gökçeada.jpg|"Gökçeada Öğretmen Okulu" (Гөкчеада арыы) сэбилэнилээх студеннара гректар арыыга саба түһүүлэригэр утарсарга бэлэм тураллар, 03.12.1967.
Image:Samad Behrangi.JPG|Самед Бехренги (1939-1969) диэн Иран Азербайдьанын социалист суруйааччыта, оҕолорго анаан суруйбут кинигэлэринэн биллэр.
Image:Karachay patriarchs in the 19th c.jpg|Карачай кырдьаҕастара, XIX үйэ
Image:Whirlingdervishes.JPG|Эргийэр дервиштар, Түркийэ
Image:Qashqai caravan halt.jpg|Кашкай каравана, Иран    
Image:Tatar woman XVIII century.jpg|Казан татаар дьахтара, XVIII үйэ
Image:Taniec tatarski.jpg|Кырыым татаар саллаата Поляк-Литва Доҕордоhуутун саллаатын кытта охсуhар
Image:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|II Байезид султаны Тимур бас бэриннэрэр, Анкара кыргыhыытын кэнниттэн 
Image:EmperorSuleiman.jpg|I Сулейман
Image:Babur.jpg| Баабыр, Моҕол Империятын төрүттээччитэ.


### Дьон

Image:Azerigirls.JPG|Азербайдьан кыргыттара
Image:Karachay_national_dance.jpg|Карачай үҥкүүтэ (Арассыыйа) 

Image:UzbekStudents.jpg|Узбек студеннара (Узбекистан)
Image:Turkman girl in national dress.jpg|Түркүмэн кыыhа (Түркменистан)  

Image:Kyrgyz Manaschi, Karakol.jpg|Кыргыз манасчыта (Кыргызстан)
Image:Khotan-melikawat-chicas-d03.jpg|Уйгур кыыhа (Кытай)
Image:Khotan-mercado-chicas-d01.jpg|Уйгур оҕолоро (Кытай)
Image:Tuvan Family.jpg|Тыва ыала (Арассыыйа)
Image:Azeri 7.jpg|Азербайдьан музыканнара
Image:MinusinskTatars.jpg|Минусинскай татаардара (Арассыыйа)
Image:Gagauz-children.jpg|Гагаузтар (Молдова)
Image:Uzbeki_girl.jpg| Узбек кыыhа (Узбекистан)

Image:Yakut.jpg|Саха ыала, 1911. (Саха Сирэ)
Image:Dolgan with reindeer.jpg| Долган


### Түүр иллэрин былаахтара


Image:Flag of Altai Republic.svg|Алтай Республиката
Image:Flag of Azerbaijan.svg|Азербайдьан
Image:Flag of Bashkortostan.svg|Башкортостан 
Image:Flag_of_Chuvashia.svg|Чувашия
Image:Flag of Gagauzia.svg|Гагауз Сирэ
Image:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|Кабардино-Балкария
Image:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|Карачай-Черкессия   
Image:Flag of Karakalpakstan.svg|Каракалпакстан
Image:Flag of Kazakhstan.svg|Казахстан
Image:Flag of Khakassia.svg|Хакасия
Image:Flag of Kyrgyzstan.svg|Кыргызстан
Image:Flag of Sakha.svg|Саха Сирэ
Image:Flag of Tatarstan.svg|Татарстан
Image:Flag of Turkey.svg|Түркийэ
Image:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|Хоту Кипр Түрк Республиката
Image:Flag of Turkmenistan.svg|Түркменистан
Image:Flag of Tuva.svg|Тыва
Image:Flag of Uzbekistan.svg|Узбекистан
Image:Flag_of_Xinjiang_Uyghur_(East_Turkestan).svg|Илин Түркистан
File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|Кырыым.



## Өссө маны көр
*Түркчүлүк