open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тайах

250px|thumb|Тайах
**Тайах** () - бөдөҥ кыыл. Ыыраахтаах туйахтаахтар Табатыҥылар кэргэннэрин Тайахтар уустарыгар киирэр.

Этэ-сиинэ бөдөҥ, модьу-таҕа. Төбөтө улахан, атахтара уһуттар, сиһэ этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ кылгас. Тыһыта муоһа суох. 

Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар баар, сайын сорох сиринэн туундараҕа кытта киирэр. Ахсаана 1960-70 сс. 50 тыһ. кэриҥэ этэ, 1976 - 78 тыһ., 1992 - 60 тыһ., 1999 - 40-50 тыһ.

## Тайах ааттара

Сааһын туола илик тайах оҕотун *ньаргы* диэн ааттыыллар.

Аараҕай тайах (аар тайах) - кырдьаҕас улуу кыыл. Буур тайах - баараҕай атыыр тайах. Дуул тайах - дуолан тайах. Лөкөй тайах - сиппит атыыр тайах. Ойдоох буурай тайах - адаархай улахан муостаах тайах. Үөҥэс тайах - үс-түөрт саастаах тайах.

## Быһаарыылар
Табатыҥылар кэргэннэрэ

250px|thumb|Тайах
**Табатыҥылар** () - ыыраахтаах туйахтаахтар кэргэннэрэ.

## Классификация
### Кэргэн үөдүҥнэрэ, уустар уонна көрүҥнэр
* **Уу табалара** (*Hydropotinae*) кэргэн үөдүҥэ
** *Hydropotes* уус
*** 
* Мунтжактыҥылар (*Muntiacinae*) кэргэн үөдүҥэ
**  уус
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
** *[[Elaphodus]]* уус
*** 
* Подсемейство **Дьиҥнээх табалар**
** Табалар уустара
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
***  (вымер, 1938)
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
**  уус
*** 
*** 
*** 
*** 
** Уус 
*** 
**  уус
*** 
*** 
***  †
**  уус
***  †
***  †
* Подсемейство 
**  уус
*** 
*** 
**  уус
*** 
**  уус
*** 
**  уус
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
**  уус
*** 
*** 
**  уус
*** 
*** 
**  уус
*** 
*** 
**  уус
*** 
**  уус
*** 
**  уус
***  †

## Быһаарыылар
Хорҕолдьун

**Хорҕолдьун** (; **Sn** бэлиэлээх ) — Менделеев табылыыссатын бэһис периодын төрдүс бөлөҕүн сүрүн подгруппатын элэмиэнэ, атом нүөмэрэ 50. Чэпчики тимирдэр бөлөхтөрүгэр киирсэр. Нормальнай усулуобуйаҕа хорҕолдьун — пластичнай, кэбэҕэстик таптанар уонна тургэнник ууллар кылабачыгас үрүҥ көмүстүҥү тимир. Хорҕолдьун икки аллотропическэй модификациялаах: 13,2&nbsp;°С кыраадыстан аллара  α-хорҕолдьун (серое олово) - кубическай эрэһиэккэлээх алмаас көрүҥнээх, выше 13,2&nbsp;°С кыраадыстан үрдүккэ β-хорҕолдьун (үрүҥ хорҕолдьун) - тетрагональнай кристаал эрэһиэккэлээх.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

*  Хорҕолдьун Webelements саайка
* Тимирдэри хорҕолдьунунан бүрүйүү 
* Олово в Популярной библиотеке химических элементов 
* ''Б.&nbsp;Я.&nbsp;Розен.'' Соперник серебра. М., «Металлургия», 1984
* Хорҕолдьун — иллюстрированная научно-популярная статья на periodictable.ru
* Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на '''PeriodicTable.ru'''
Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)

**Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)**. 1875 сыллаахха Норденшельд парустаах аалынан Енисей өрүскэ диэри тиийбитэ. 

1876 сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри Хоту океанынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

1878 сыллаахха "*Вега*" уонна "*Лена*" диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын Беринг силбэһиитигэр диэр  тиийбитэ.

Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн Чуумпу океаҥҥа киирбитэ. 1880 сыллаахха Суэц канаалынан Евразияны эргийэн Швецияҕа төннубүтэ.

Норденшельд аатынан Таймыыртан хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

## Өссө маны көр
* Островский Б.Г. *Адольф Эрик Норденшельд*, М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. *Избранные труды*, т. 6, М., 1964.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Попов Григорий Андреевич

200px|thumb|right|Попов Григорий Андреевич
**Попов Григорий Андреевич** (26.11.1887—06.12.1942) — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, чинчийээччитэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1887 сыл сэтинньи 26 күнүгэр (урукку истиилинэн сэтинньи 13) Арҕаа Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр нуучча аҕабыытын кэргэнигэр төрөөбүтэ. Поповтар уустара 1764 с. Сунтаардааҕы Введенскэй таҥара дьиэтин төрүттээбит, Улуу Устюгтан кэлбит аҕабыыт Попов Василий Иннокентьевичтан саҕаланар. Григорий Андреевич аҕата Андрей Григорьевич Попов ол саҕана Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктыыр эбит (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала, Абаҕа аҕабыыта). Ийэтэ эмиэ аҕабыыттартан төрүттээх - протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа.

Григорий кыра эрдэҕиттэн саха оҕолорун кытта улааппыт буолан саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ. Сэттэ сааһыттан уолу аҕата ааҕарга үөрэппит, онтон Дьокуускайга репетитор наймылаһан үөрэттэрбиттэр, кэлин Мариинскай приюкка үөрэттэрэ биэрбиттэр. Онтон Абаҕаҕа начаалынай оскуолаҕа үөрэммит. 1899 сыллаахха 12 сааһыгар Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа киирбит. Онно биирдии кылааска иккилии сыл хаала-хаала үөрэнэн 3 сыллаах үөрэҕи 6 сылынан бүтэрбит.

1905 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария бастакы куурсугар киирбит. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын "Маяк" марксистскай куруһуокка сылдьар. Семинария уопсайыттан үүрүллэр уонна икки сыл полиция кэтэбилигэр сылдьар. 1911 с. семинарияны бүтэрэр. Дьокуускайдааҕы духовнай консисторияҕа үлэлиир, онтон харчы мунньунан баран 1913 с. Казааннааҕы духовнай академияҕа монгуол салаатыгар киирэр. 1917 с. экзээмэннэрин ситиһиилээхтик туттарар уонна бэс ыйыгар кандидатскай үлэтин көмүскээн богословия кандидаата буолар. Тиэмэтэ «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник 

## Быһаарыылар
Ишутинецтар

**Ишутинецтар** эбэтэр **каракозовецтар** — XIX үйэ ортотугар Арассыыйаҕа тэриллибит бааһынай өрөбөлүүссүйэтин бэлэмниир уопсастыба чилиэннэрэ. Салайааччылара Николай Ишутин. 1866 с. муус устар 4 (16) күнүгэр Петербуурга уопсастыба чилиэнэ Д.В. Каракозов Александр II ыраахтааҕыны ытыалаабыта. 

Ол гынан соругун сиппэтэҕэ эрээри ишутинецтары туппуттара. Каракозовы суутунан ыйаан өлөрбүттэрэ, уоннааҕылары Байкаал эргин хаатыргаҕа ыыппыттара, онтон Саха сиригэр көскө олорбуттара. Бу дьон бары үөрэхтээх дьон буолан Саха сирин сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ.

*Ишутин Н.А.
*Каракозов Д.В.
*Худяков И.А.
*Ермолов П.Д.
*Загибалов М.Н.
*Странден Н.П.
*Шаганов В.Н.
*Юрасов Д.А.

### Эбии литэрэтиирэ
* Троев П.С. Ишутинцы в якутской ссылке. Якутск: Якутское книжное издательство, 1989, 152 с.
* Троев, Петр Семенович. Ссыльные народники в Якутии: влияние на культурную жизнь края : (60-90-е годы XIX в.) : специальность 07.00.02 "Отечеств. история" : автореф. дис. на соиск. учен. степ. д-ра ист. наук / Троев Петр Семенович ; Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова. - Якутск, 2002. - 54 с.

## Быһаарыылар
Арассыыйа салайааччылара

thumb|right|150px|Рюрик
**Русь, Нуучча улууһун, Арассыыйа, Арассыыйа импиэрийэтин, Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС, Арассыыйа федерациятын салайааччылара (862—2010).** 

Билиҥҥи Арассыыйаны хас да урут баар буола сылдьыбыт иллэри (судаарыстыбалары, импиэрийэлэри) кытта ситимнииллэр. Олортон Арассыыйа билиҥҥи историографиятыгар ордук билиниллэллэр: Русь (Киевскэй Русь, Владимирскай Русь), Көмүс Ордуу Нуучча улууһа (бастаан Владимир куоракка, кэлин Москубаҕа кииннээх), тутулуга суох Русь (Уордаах Уйбаан уонна кини уола Василий III саҕана), Арассыыйа (1533-1689 сс.), Арассыыйа Импиэрийэтэ (Олунньутааҕы Өрөбөлүүссүйэҕэ дылы), Арассыыйа (1917 с. кылгас кэмҥэ), Сэбиэскэй Арассыыйа, ССРС уонна Арассыыйа Федерацията (1991 сылтан билиҥҥэ дылы).

Онно сөп түбэһиннэрэн Арассыыйа салайааччыларынан ити иллэр баһылыктарын ааттыыбыт.

Бу барылынан аан бастакы салайааччынан Рюрик I ааҕыллар. Барыта билиҥҥи туругунан 120 салайааччы утуу-субуу, сороҕор биир да кэмҥэ олоро сылдьыбыт. Сорох баһылыктар былааска хаста да олоро сылдьыбыттар, холобур, Юрий Долгорукай XII үйэҕэ былаас былдьаһыытын түмүгэр 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с улуу кинээс буола сылдьыбыт.
Туртас

**Туртас** (, ), ардыгар *элик* дииллэр — табатыҥыларга киирэр ыыраахтаах туйахтаах кыыл.

Сибииргэ үөскүүр туртаһы сорох ааптардар Европа туртаһыттан туспа көрүҥҥэ араараллар — Сибиир туртаһа (). 
Сибиир туртаһа хромосоматын набора Европа туртаһыттан атына дакаастаммыта, кинитээҕэр бөдөҥ буолар. Ол гынан баран морфологията, иммунохимиятын көрдөрүүлэрэ атылыылар .

## Быһаарыылар
Айыы

**Айыы** (*Айыы үөрэҕэ*, *Саха итэҕэлэ*), итэҕэл, үксэ сахаларга, эбэҥкилэргэ, эбээннэргэ, үкагирдарга, сорох нууччаларга тарҕаммыт итэҕэл буолар. Итэҕэйэр дьон ахсаана 700 тыһ курдук. Айыы итэҕэлэ 800-тэн - 1000 саастаах итэҕэл буолар, айылҕаҕа итэҕэйиллэр итэҕэллэртэн саамай кырдьаҕастара. 

Сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Айыы итэҕэлэ Аан Дойдуга саамай былыргы итэҕэл буолар, Ислам, Буддизм, Христиан итэҕэллэрэ Айыыттан тахсыллар төрүттээхтэр диэн. Айыы итэҕэлэ атын итэҕэллэр курдук былыр сүппүт кинигэлээх эбит, Айыы бичигэ дэнэр. Онно Айыы тойон таҥара Аан Дойдуну 9 халлааҥҥа араарбыт, уонна сахалары Өҕүпэт (Египет) диэн дойдуга олохтообут. Онтон хоту сахалары Сир Ийэҕэ (Сирия) ыытпыт.

## Айыыны итэҕэйэр дойдулар
* Саха Сирэ - 600 868 киһи
* Франция - 21 878 киһи
* АХШ - 13 086 киһи
* Казахстан - 5 867 киһи
* уонна атын дойдулар - 30 000 киһи курдук 

## Өссө маны көр
* Абааһы
Олоҕурбут механика

**Олоҕурбут мэхэникэ** — (атын аата **Ньютон мэхэникэтэ**, нууч. - *классическая механика*) — Исаак Ньютон уонна Галилео Галилей олохтообут сокуоннарыгар үлэлиир механика көрүҥэ. Үөрэтэр, чинчийэр эйгэтэ — эттиктэр оруннааһыннара уонна ол кэмҥэ дьайар араас содуллары.

Олоҕурбут механика үс көрүҥҥэ арахсар:

* **[[статика]]** - эттиктэр тэҥнэһик буолалларын көрөр;
* **[[кинематика]]** - хамсааһыны математика формулаларынан суруйуу уонна үөрэтии;
* **[[динамика]]** - эттиктэр хамсаһыннарын үөрэтэр.
Чооскулар

**Чооскулар** (Suidae) диэн ыыраахтаах туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Кэргэҥҥэ 6 уус уонна 18 тыыннаах көрүҥ баар, олортон биирдэстэрэ дьиэ чооскута.

## Чооску уустара
* Хабааннар (Sus)
* Бээгэй чооскулар (Porcula)
* Улахан ойуур чооскулара (Hylochoerus)
* Өрүс чооскулара (Potamochoerus)
* Үөннээх чооскулар (Phacochoerus)
* Бабирусалар (Babyrousa)
Терешкин Георгий Петрович

**Терешкин Георгий Петрович** (1841—?) — Саха аймах биллэр мецената, Сунтаар улууhун кулубата. 

Элбэх ахсааннаах таҥараhыттар оскуолаларын туттарыыга улахан көнө үбүлээhин оҥорбутунан, уонна Сунтаартан Өлүөнэ сүнньүгэр диэри барар былыргы суолу тупсаран оҥорбутун, телеграф киллэрбитин иhин Николай-2 улахан махтабыл ылбытынан биллэр уонна Святая Анна уордьанын (II ст, „на шее“) бэриллибитинэн сахалартан биирдэстэринэн биллэр киhи буолар.

Дьокуускайдаа5ы таҥараhыт дьахталлар учуулуссатыгар — 1 500 солк.
Сиэйэ нэhилиэккэ таҥара дьиэтэ уонна оскуола — 15 700 солк.
Таҥараhыт дьиэтэ — 3 000 солк.
Сунтаартан Өлүөхүмэ Үөдэйигэр диэри суолу тупсарыы — 3 000 солк.
Палестина итэҕэл уопсустубатыгар — 5000 солк.
Николай II коронациятын ыҥырыылаах кыттааччыта
Парижка выставка Саха Сирин экспозициятын тэрийсээччи

Наҕараадалара: орден Святой Анны III степени, орден Станислава II степени, 2 серебряные медали, серебряный жетон на коронации Николая II, знак палестинского общества.
Павлов Алексей Гаврильевич

**Павлов Алексей Гаврильевич** — ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена, учуонай, суруйааччы.

## Олоҕун олуктара
Горнай улууһун Кэптин нэһилиэгэр 1948 с. төрөөбүтэ.

Наукаҕа интэриэһэ: Сир уонна аан дойду оҥоһуллуута, хостонор баайдар үөскээһиннэрэ. Маны таһынан тойук уонна олоҥхо халыыптарынан суруйбут хоһооннорун уонна поэмаларын нууччалыы уонна сахалыы тус-туспа кинигэ гынан таһаартарбыта.

## Кинигэлэрэ
* Павлов А. Г. Происхождение месторождений. Новосибирскай: «Наука», 2005. — 251 с.
* Павлов А. Г. Закономерности размещения золотокварцевого оруденения Южного Верхоянья. Новосибирскай: «Наука», 2001. — 128 c. — ISBN 5-02-031703-9

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Павлов Алексей Гаврильевич
Аан дойду эр дьонун күнэ

**Аан дойду эр дьонун күнэ** (World Men's Day) - сэтинньи бастакы субуотатыгар бэлиэтэнэр күн.

бастаан Михаил Горбачев маннык инициативаны таһаарбыт, онтон Вена магистрата өйөөбүт, онтон Венатааҕы ХНТ салаата уонна хас да норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэлэр.

Өссө манна майгынныыр *Норуоттар ыккардыларынааҕы эр дьоннор күннэрэ* (International Men's Day) диэн сэтинньи 19 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1999 сыллаахха Тринидад уонна Тобаго Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэммит. Кэлин АХШ-ка, Великобританияҕа, Ямайкаҕа, Австралияҕа, Индияҕа, Сингапурга, Мальтаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа бэлиэтиир буолбуттар.
Ярославскай Емельян Михайлович

*Емельян Михайлович Ярославскай*' (дьиҥнээх аата *Миней Израилевич Губельман*; 1878 сыллаахха олунньу 19 (кулун тутар 3), Чита, Забайкальскай уобалас, Арассыыйа империята — ахсынньы 4, 1943, Москуба) — революционер, Коммунистическэй баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэнин лауреаата (1943). 1898 с. РСДРП чилиэнэ.

1907 с. хаатыргаҕа Нерчинскэйгэ ыытыллыбыт, онтон көскө Илин Сибииргэ олорбут. 1913 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга кэргэнинээн кэлбит.

1917 с. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэннэ Саха сиринээҕи уопсастыба куттала суох буолутуутун кэмитиэтигэр (ЯКОБ) киирэр. Онтон ыам ыйыгар Саха сиринээҕи совдеп салайааччыта буолар. От ыйыттан РСДРП(б) Москубатааҕы байыаннай тэрилтэтигэр үлэлиир. 

РСДРП (б) 6-с сийиэһин дэлэгээтэ.

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин саҕана Ярославскай бастаанньа салайар Москубатааҕы баартыйа киинин чилиэнэ, Байыаннай өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин чилиэнэ, Кремль бастакы хамыһаара, Москуба байыаннай уокуругун салайааччыта.

Иккис кэргэнэ өрөбөлүссүйэниэр дьахтар Кирсанова Клавдия Ивановна. Кирсанова хаайыыларга уонна хаатыргаҕа хас да сыл олорон баран Саха сиригэр 1913 с. "на вечное поселение" диэн көскө ыытыллыбыт. Бастаан Павловскайга олохсуппуттар, онтон 2014 с. Дьокуускайга көһөрбүттэр, онно типографиҕа үлэлии киирбит уонна Ярославскайдыын аан бастаан билсибит.

Ярославскай 1943 с. ахсынньы 4 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Уоррен (Мичиган)

**Уоррен** () — АХШ Мичиган штаатын Макомб уокуругар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 134 056 киһи (2010), онон уокурукка саамай бөдөҥ, штаакка үһүс куорат буолар. 

Бу куоракка Eminem төрөөбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Куорат ситим-сирэ
Гопниктар

**Гопниктар**, Арассыыйаҕа куһаҕар уонна ыар олохтон деградациа барбыт эдэр уолаттары ааттыыллар, үксэ криминалга охтубут аҥардар. Омугунан ылан көрдөххө үксэ нууччалар буолаллар.
TIENS Group

**TIENS Group** (Tiens, Тяньши), Кытай тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биэс бастыҥ корпорациаларга киирсэр, Аан Дойду үрдүнэн 300 тыыһынча туспа тэрилтэлэри бас билэр, ынырык сытыйа байбыт тэрилтэ буолар. Саха Сиригэр 2007 сыллаахтан ыла үлэлиир уонна Саха Сиригэр 7 тэрилтэни бас билэр, олор ахсааннарыгар Молочный дождик. 

Аан Дойду үрдүнэн 140-кэ араас омук дойдуларыгар үлэлиир, бары континеннарга. Аан Дойду үрдүнэн 2 мөллүйүөн үлэһиттэрдээх.
Эминем

**Эминем**, **Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III** (алтынньы 17, 1972 төр.) — АХШ рэпера, артыыс уонна продюсер. «Грэмми» бириэмийэ 11 төгүллээх хаһаайына.

## Быһаарыылар
Аватар

**Аватар** () диэн Америка киинэтэ, аан дойдуга улаханнык биллибит киинэ буолар.

## Өссө маны көр
* Аватар: Уу Аартыга
Головин Петр Петрович

**Головин Петр Петрович** - 1640 сылтан (сайын кэлбит) 1645 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кинини кытта иккис бойобуоданан Глебов Матвей Богданович сулууспалаабыт. Сүрдээх кырыктаах уонна соҕотоҕун баһылыырын сөбүлүүр киһинэн биллэр. Иккис бойобуоданы Глебовы уонна дьяк дуоһунаһыгар үлэлээбит Ефим Филатовы утарбыттарын иһин хаайыыга сытыарбыта, хас да сыл буолан баран хандалылаах Москубаҕа ыытыллыбыттара.

Бу икки бойобуода бастакы саастарыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр турбут Лиэнискэй остуруок халаан уутугар былдьаммыта, онон саҥа остуруогу Туймаада хочотугар Өйүк хонуутугар, билигин Дьокуускай турар сиригэр көһөрбүттэрэ. Бу сири Головин сорудаҕынан кэнсэлээрийэ салайааччыта Василий Поярков булбута.

Головин сахалартан дьаһаах хомуйуутун элбэтээри биэрэпистииргэ дьаһайбыта. Ону сөбүлээминэ олохтоохтор өрө турбуттара. 1942 сыл саҥатыгар 700 киһи Дьокуускайы төгүрүктээбитэ, ол эрээри киинтэн кэлбит көмө хаһаактар өрө турууну икки ый буолан баран тохтоппуттара. Головин бирикээһинэн 23 киһини тутан сордоон-муҥнаан баран ыйаан өлөрбүттэрэ. Маннык кырыктаах хам баттааһыны хаһаактар бэйэлэрэ да сөбүлээбэтэхтэрэ, Глебовтаах Филатов ол туһунан этиммиттэрин иһин Головин бастаан дуоһунастарын толорууттан туораппыта, онтон олох да хаайыыга бэйэлэрин уонна дьиэ кэргэттин угаттаабыта. "Үөһэ" суруйбут суругар бу икки киһи хаһаактары өрө туруоран Дьокуускайы былдьыыр, кинини бэйэтин уонна олохтоох дьону өлөрөр былааннаахтар этэ диэбитэ. Эмсэҕэлээбит дьонтон үҥсүү Москубаҕа 1944 сыл сайыныгар эрэ тиийбитэ. Онон, хаайыллыбыт дьону икки сыл остуруок хаайыытыгар сыппыттарын кэннэ, 1945 сылллаахха Москубаҕа дьэ ыыппыттара, Головины эмиэ Москубаҕа ыҥрына ылбыттара. Саҥа анаммыт бойобуодалар Василий Пушкин уонна Кирилл Супонев Дьокуускайга 1946 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр биирдэ кэлбиттэрэ.

Бу дьон, Головиннаах Глебов, сулууспалыыр кэмнэригэр Кытайтан көмүскэнээри Москуба судаарыстыбата Өлүөнэ остуруогар кииннээх *разряд*, ол аата уруккуннан байыаннай уокурукка тэҥнээҕи, тэрийбитэ.

## Өссө маны көр
Бойобуода

## Быһаарыылар
Глебов Матвей Богданович

**Глебов Матвей Богданович** - 1640 сылтан  1646 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Головин Петр Петрович сулууспалаабыт. Сулууспалара бүтэн Москубаҕа төннүбүтттэр.

Кинилэр кэннилэриттэн эмиэ икки бойобуода Пушкин Василий Никитич уонна Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыттар.

## Өссө маны көр
Бойобуода

## Быһаарыылар
Пушкин Василий Никитич

**Пушкин Василий Никитич** (1596-1649) — 1646 сылтан  1649 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Ол саҕана икки бойобуоданы аныыллар эбит, онон кинини кытта Супонев Кирилл Осипович сулууспалаабыт. 

Былыргы дворян төрүттээх бойобуода Никита Пушкин түөрт уолуттан кыралара эбит. Никита Пушкин Уордаах Уйбаан саҕана сулууспатын саҕалаабыта биллэр, Тобольскайга, Вологдаҕа, Холмогорга уонна Владимирга бойобуодалаабыт. 1601 сыллаахха ыраахтааҕы Борис Годунов Романовтар уустарын көскө ыыппыта, олору кытта ыраахтааҕы стольнига Евстафий Михайлович Пушкин (Василий Пушкин таайа дуу, абаҕата дуу) көскө барбыта. Годунов өлбүтүн кэннэ Лжедмитрий саҕана Романовтар, кинилэр чаҕардара, олор истэригэр Василий Пушкин көстөн төннөрүллүбүттэрэ. 

1625 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр ыраахтааҕы Михаил Федорович Персия посуолун көрсөрүгэр Василий утах, арыгы таһааччы стольнигынан сылдьыбыта биллэр. 1927 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Кырыым ханствотын кытта кыраныыссаҕа Пронскайга "улахан бойобуоданнан" анаммыт. 1636-1637 сс. Чебоксаарга бойобуодалаабыт. 1638 сыллаахха Вязмаҕа иккис бойобуоданан анаммыт. 1639 сыллаахха ыам ыйыгар Преяславль-Рязанскай куорат иккис бойобуодатынан анаммыт. 1642 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр кырыым татаардара саба түһэллэрин кэтэһэн олорор Венев куоракка эмиэ иккис бойобуоданнан анаммыт. Ол эрээри от ыйын 23 күнүгэр ыраахтааҕы төттөрү Москубаҕа ыҥыттарбыт - ойоҕо Анна Григорьевна Ржевская өлбүтүнэн.

Онтон 1643 сыл ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы бойобуоданан анаммыт. Ол эрээри куоракка икки аҥаар сылынан биирдэ кэлбит.

Бу бойобуода саҕана Халымаҕа уонна Чукоткаҕа бастакы остуруоктар тутуллубуттар, Дежнев Азияны уонна Американы араарар силбэһииннэн устан ааспыт. Пушкин аҕыйах сыл иһигэр хаһаахтар сулууспаларын бэрээдэктээбит, дьаһааҕы хомуйууну тупсарбыт, 35 буоласка барытыгар биир кээмэйдээх дьаһаах хомулларын ситиспит

Пушкин Дьокуускайга 1646 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр 53 сааһыгар өлбүт. Кыыһа Мария 1673 сыллаахха Рюрик сыдьааныгар кинээс Владимир Дмитриевич Долгоруковка кэргэн тахсыбыт.

Пушикн уонна Супонев иннилэринэ эмиэ икки бойобуода Глебов Матвей Богданович, Головин Петр Петрович олорбуттар. Кинилэр кэннилэриттэн соҕотох бойобуода Францбеков Дмитрий Андреевич анаммыт.

## Өссө маны көр
Бойобуода

## Быһаарыылар
Акинфов Иван Павлович

**Акинфов Иван Павлович** — 1651 сыл күһүнүттэн  1653 сыл сааһыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданнан Францбеков Дмитрий Андреевич ананан үлэлии сылдьыбыт, кини кэнниттэн Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. 

## Өссө маны көр
Бойобуода

## Быһаарыылар
Юзеф Пилсудскай

thumb|250px

**Ю́зеф Кле́менс Гиня́тович Косьче́ша Пилсу́дскай** ( , ахсынньы 5, 1867 — ыам ыйын 12, 1935) — Польша судаарыстыбаннай уонна политическэй диэйэтэлэ, сөргүтүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга, польша аармыйатын төрүттээччи; Польша мааршала; хос ааттара — *Komendant* (Комендант), *Marszałek* (Маршал), *Dziadek* (Эһээ).

## Олоҕун олуктара

thumb|left|''Пилсудскай оскуолаа үөрэнэр сылларыгар''
Ахсынньы 5 1867 сыллаахха Вильна анныгар Зулов куоракка (, ) (Феликс Дзержинскай төрөөбүт сириттэн аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ) төрөөбүт.

1885 с. Харьковтааҕы университет медицинэтин салаатыгар үөрэнэ киирэн баран устудьуоннар хамнааһыннарыгар кыттан 1886 с. үүрүллубүтэ.

1887 сыл кулун тутарыгар Александр III ыраахтааҕыны өлөрө сатааһыҥҥа кыттыгастааҕын иһин Сибииргэ 5 сылга көскө ыытыллыбыта. 

Иркутскайдааҕы хаайыыга олохсутуллуохтаах сиригэр барары кэтэһэ сытан бууннааһыҥҥа кыттыбытын иһин эбии сыл аҥаара хайыыга сытарга уураахтаммыта. 

### Судаарыстыба баһылыга буолуута
1914 сыл алтынньытыгар Пилсудскай көҕүлээһининэн Польша сэриитин тэрилтэтэ (Polska Organizacja Wojskowa) — кистэлэҥ холбоһук тэриллибтэ. Кини урукку XVIII үйэтээҕи Речь Посполита сирдэригэр үлэлиир этэ. Сэриигэ Антаанта сэриилэрэ баһыйалларыттан сылтаан Пилсудскай Быстах кэмнээҕи судаарыстыбаннай Сэбиэттэн тахсыбыта уонна Польша саллааттара Германия уонна Австро-Венгрия салалтатыгар присяга биэрэллэрин тохтоппута. Онтон сылтаан легионнар ыһыллыбыттара, оттон Пилсудскай Магдебург хаайыытыгар быраҕыллыбыта. Бу кэмҥэ поляктар кинини оккупааннары утары охсуһуу тумус киһитинэн саныыр буолбуттара. Уһун унньуктаах кэпсэтии кэмигэр ниэмэстэр Пилсудскайы бэйэлэригэр тарда сатаабыттара да, ол табыллыбатаҕа, онон сэрии балаһыанньата уларыйбытынан сибээстээн 1918 с сэтинньи 8 күнүгэр босхолуурга күһэллибиттэрэ. 

1918 сыл сэтинньи 11 күнүгэр Регент сэбиэтэ Пилсудскайы Судаарыстыба быстах кэминээҕи Начаалынньыгынан анаабыта. Сэтинньи 22 күнүгэр Пилсудскай Варшаваҕа социалист Е. Морачевскай баһылыктаах бырабыыталыстыба таҥмыта. 1919 сыл тохсунньутугар Учредительнай сейм Пилсудскайы сүрдээх киэҥ боломуочуйалаах Судаарыстыба Начаалынньыгынан билиммитэ.

## Сигэлэр
* 
* 
* Фигуры XX столетия Юзеф Пилсудский: Начальник, который создал себе государство 
* [Юзеф Пилсудский (1867—1935)](http://www.poland.gov.pl/%D0%AE%D0%B7%D0%B5%D1%84,%D0%9F%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,,(1867,%E2%80%93,1935),2293.html)
Ладыженскай Михаил Семенович

**Ладыженскай Михаил Семенович** - 1653 сылтан  1660 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Алексей Михайлович ыраахтааҕы тус харабыла буола сылдьыбыт. Дьокуускайтан Москубалаан иһэн Маковскай остуруокка өлбүт.

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Акинфов Иван Павлович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуода Голенищев-Кутузов Иван Федорович анаммыт.

## Өссө маны көр
Бойобуода

## Быһаарыылар
Борятинскай Иван Петрович

**Борятинскай Иван Петрович** - 1668 сылтан  1671 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Голенищев-Кутузов Иван Федорович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Волконскай Иван Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Волконскай Иван Петрович

**Волконскай Иван Петрович** - 1671 сылтан  1675 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Барнешлев Андрей Афанасьевич

**Барнешлев Андрей Афанасьевич** эбэтэр **Вилим Барнешлев** - 1675 сылтан  1678 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1678 с. Дьокуускайтан Москубаҕа баран иһэн Кета өрүс таһыгар өлбүт.

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Волконскай Иван Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Бибиков Фома Иванович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Бибиков Фома Иванович

**Бибиков Фома Иванович** - 1678 сылтан  1681 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 1681 с. балаҕан ыйын 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Барнешлев Андрей Афанасьевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Голенищев-Кутузов Иван Фёдорович

**Голенищев-Кутузов Иван Федорович** - 1660 сылтан  1667 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Дьокуускайга 1667 сыллаахха өлбүт.

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Ладыженскай Михаил Семенович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Борятинскай Иван Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Саха сирин бойобуодалара

**Саха сирин бойобуодалара**  - Саха сирэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.

## Саха сирин бойобуодаларын тиһигэ
#Головин Петр Петрович
#Глебов Матвей Богданович
#Пушкин Василий Никитич
#Супонев Кирилл Осипович
#Францбеков Дмитрий Андреевич
#Акинфов Иван Павлович
#Ладыженскай Михаил Семенович
#Голенищев-Кутузов Иван Федорович
#Борятинскай Иван Петрович
#Волконскай Иван Петрович
#Барнешлев Андрей Афанасьевич
#Бибиков Фома Иванович
#Приклонскай Иван Васильевич
#Кровков Матвей Осипович
#Зиновьев Петр Петрович
#Гагарин Иван Михайлович
#Арсеньев Михаил Афанасьевич
#Арсеньев Андрей Михайлович
#Траурнихт Дорофей Афанасьевич
#Шишкин Юрий Петрович
#Шишкин Михаил Юрьевич
#Ельчин Яков Агеевич
#Немтинов Петр Афанасьевич
#Ракитин Иван
#Лосев Никита
#Вытин Василий
#Измайлов Михаил Петрович
#Трифонов Степан
#Полуектов Иван Иванович
#Жадовскай Фадей Иванович
#Серединин Борис
#Заборовскай Алексей Еремеевич
#Павлуцкай Дмитрий Иванович
#Остяков Иван Яковлевич
#Кених Кондрат Иванович (Конрад Генрих)
#Аммосов Федот
#Жеребятников Иван Петрович
#Замощиков Иван Иванович
#Еропкин Уар Иванович
#Лесли Иван Васильевич
#Павлуцкай Андрей Степанович
#Лебедев Михаил Михайлович
#Чередов Федор Васильевич
#Дуреев Козьма
#Черкашенинов Мирон Мартынович
#Дебринин Алексей Петрович
#Афросимов Дмитрий Тимофеевич
#Малтефельцей Петр Михайлович
#Воинов Михаил Васильевич
#Черемисинов Ларион Михайлович
#Шатилов Степан Михайлович
#Озеров Данил Петрович
#Горохов Михаил Михайлович
#Верещагин Алексей Степанович

## Өссө маны көр
*Саха уобалаһын начаалынньыктара
*Саха губернатордара
*Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара
Николаев Айсен Сергеевич

**Николаев Айсен Сергеевич** — 2018 сыллаахтан Саха Сирин Ил Дархана. 2012-2018 сылларга Дьокуускай куорат баһылыга.

## Олоҕун олуктара
* 1972 сыллаахха тохсунньу 22 күнүгэр Ленинград куоракка устудьуон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
* Үөһээ Бүлүү физмат оскуолатыгар үөрэммит. 
* 1994 с. — Москубатааҕы государственнай университеты «физик» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1994 с. — Норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн «үбү-харчыны салайыы» (финансовый менеджмент) идэни баһылаабыт.
* 1994—1995 сс. — «САПИ-центр» генеральнай директора.
* 1995—1998 сс. — «Алмазэргиэнбанк» дьаһалтатын бэрэссэдээтэлэ, САПИ-фонд вице-президенэ.
* 1998—2004 сс. — «Алмазэргиэнбанк» дьаһалтатын бэрэссэдээтэлэ. 
* 2004—2007 сс. — Саха Сирин үбүнэн хааччыйыы миниистирэ
* 2007 сыл олунньу 16 күнүгэр Саха Сирин президенын Ыйааҕынан Саха Сирин Президенын уонна Правительствотын дьаһалтатын тойонунан анаммыт.
* 1997—2002 сс. —  Ил Түмэн депутата.
* 2002—2004 сс. — Ил Түмэн депутата.
* 2012 сыл кулун тутар 4 күнүн талыы түмүгүнэн Дьокуускай куорат баһылыга буолбута.

#### Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана
Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан  2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын эбээһинэһин быстах кэмҥэ толорооччуннан анаммыт.

2018 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр буолбут быыбарга быыбардааччы 71,40 % куолаһын ылан СӨ Ил Дархана буолбут.

2018 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын солотугар киирбит..

2019 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 2020 сыл тохсунньу 27 күнүгэр диэри — Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай сэбиэтини бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ.

## Быһаарыылар
Күҥкү

**Күҥкү** - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыга. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини саҕана кэлбиттэр. 

Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү бэйэтэ баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.

Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.

## Күҥкү төрүччүтэ
Лазарь Николаев архыыбыгар олоҕуран.

#Маҥнайгы көлүөнэ. Күнкүттэн Доҕонуур, Өнүкэс, төрүүллэр.
#Иккис көлүөнэ. Доҕонууртан Тоорумас, Өнүкэстэн Омукча уонна Бырдьааҕай.
#Үһүс көлүөнэ. Тоорумастан Ньынчыгыр Ыстапаан, Доодо Сааба, Байахта Ылдьаа. Омукчатган Боттоойук Баһылай. Бырдьааҕайтан Сэмэн уонна Киргиэлэй.
#Төрдүс көлүөнэ. Доодоттон Саабынап Дабыыт баай. Байахтатган — Ильин Баһылай уонна Ильин Бүөтүр. Боттоойуктан Васильев Петр-Бүөчүккэ. Киргиэлэйтэн Григорьев Дьөгүөр-Сылла.
#Бэһис көлүөнэ. Дабыыт баайтан Бүөтүр, Уйбаан, Максим, Дэпсэй, Баһылай,Терентий төрүүллэр. Бүөчүккэттэн — Ефим, Илларион, Онтуон (Кузьмин Антон Петрович). Ильин Баһылайтан — Васильев Марк, Ильин Бүөтүртэн — Петров Испирдиэн-Дьөкөйө, Петров Миикээ, Петров Испирдиэн II. Сыллаттан — Егоров Гаврил-Бытыа.
#Алтыс көлүөнэ дьоно — аныгы дьон. Холобур Дэпсэй уолаттара Давыдов Николай Евсеевич, Давыдов Илья Евсеевич диэн Үөһээ Бүлүүгэ балайда биллэр дьон этилэр. Дьөкөйө уола Петров Василий Спиридонович - Дьокуускайга олорон үлэлээбит советскай-партийнай үлэһит, историк. Арай Бытыа былыргы киһи. Кини биир уола Супту, биир уола Баһылай. Баһылай уола Егоров Николай Васильевич биллиилээх педагог. Бу Баһылай биир сиэнэ — Егоров Гаврил Маркович — Дьурантай.

## Быһаарыылар
Наакаан

**Наакаан** - XVII үйэҕэ Үөдүгэй дьонун баһылыктарыттан биирдэстэрэ. Үһүйээннэр уонна сурукка тиһиллибит ахтыылар кэпсииллэринэн үөдүгэйдэр билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун сирдэригэр кини олорбутун саҕана Күҥкү баһылыктаах кэлбиттэр. 

Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.

Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.

## Быһаарыылар
Хальмахера байҕала

**Море Хальмахера** — межостровное море Тихого океана, между о-вами Хальмахера, Оби и п-овом Чендравасих (о. Новая Гвинея). Площадь 75 тыс. км², средняя глубина 747 м, наибольшая 2072 м. Температура поверхностных вод от 25,7 °С в августе до 28,6 °С в мае. Солёность 34-34,6 ‰. Главный порт Соронг (о. Новая Гвинея)
II Үөдүгэй баһылыктара

## II Үөдүгэй кинээстэрэ

II Үөдүгэй кинээстэрин, чаччыыналарын туһунан сылларынан ырылыччы суруйар билигин толору кыаллыбат сорук. Ол гынан баран дьон ахтыыларынан, архыып докумуоннарынан сорҕотун ыйдаҥардар кыах баар буолла.

Бырдьааҕай Өнүкээһэп. Республика национальнай архыыбын ыспыраапката туоһулуурунан 1771 сыл олунньу 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар, ол иһигэр икки Үөдүгэй кинээстэрэ Быранагай Унюгесев уонна Батак Бекчекев бааллар. Егор Кычкин 1776-1777 сыллардаахха буоластар кыраныыссаларын быспыт биэдэмэһигэр суруллубутунан Бырдьааҕай Өнүкээһэп дьаһайар сирэ Улгумда, Тахтанда, Чуолҕаны эбиттэр. Л. Николаев суруйарынан Күҥкүттэн Өнүкэс, Өнүкэстэн Бырдьааҕай төрүүллэр.

Петр Лебедкин. Саха уобалаһын управляющайа Бүлүү уокуругун исправнигар 1825 сыл балаҕан ыйын 7 күнүнээҕи суругар ыйылларынан II Үөдүгэй буолас старостатынан Петр Лебедкин, чаччыыналарынан Зосим Рожины, Еремей Яковлевы бигэргэппит.

Степан Жирков Батаков. Г.П. Башарин оҥорбут таблицатынан Үөдүгэй буолаһын кинээһэ Степан Батаакап ааттаммыт. Хаһыс Үөдүгэйэ ыйыллыбатах.

Сылла — Григорьев Егор. Бырдьааҕайтан Киргиэлэй, Киргиэлэйтэн Сылла төрүүллэр. Сылла олорбут сирэ Күрдьэҕэлээх.

Кырдьыбыт — Гаврильев Иван. Халбаакыттан Быычыр, Быычыртан Кырдьаҥаа, Кырдьаҥааттан Багдарыын, Багдарыынтан Кырдьыбыт төрүүр. Онон Кырдьыбыт Куду төрүт-уус киһитэ буолар (Л. Николаев матырыйаала).

Бытыа — Егоров Гаврил. Сылла уола.

Быһыр Батаакап. Николаева Ф.Д. ахтыытынан Быһыр Батаакап Дьэкиимкэ убайа. Дьэкиимкэ уола — Баай Батаакап.

Карадчин Николай Данилович. Кырдьыбыттан Тайыла. Тайылаттан Ньукулай төрүүллэр, онон бу киһи Кырдьыбыт сиэнэ.

Тобохов Афанасий Егорович. Улахан Күүлэҕэ олорбут. Дабыл ыстатыйатыгар көстөрүнэн 1897 сыллаахха кинээстээн олорбут.

Ньукууса — Николаев Николай. К.К. Оросутцев ахтыытынан Орто күөлгэ олорбут.

Дьобук — Тимофеев Адам. Эмиэ К. К. Оросутцев ахтыытынан уһуннук, хас да ыраахтааҕыны кинээстээбит. Билиҥҥи Доҕордуураптар тиэргэннэрэ кини уһаайбата эбитэ үһү.

Чүөккэ — Павлов Федор. Бу хойукку киһи. Бука II Үөдүгэй тиһэх кинээһэ буолуон сөп.

## Быһаарыылар
Өбүс

**Өбүс** () — эр киһи ууһуур уонна ииктиир тас уоргана, сэбэ. Ханыыта суох уорган, ииги таһаарары уонна эр киһи сиэмэтэ дьахтар ууһуур уорганнарыгар киирэрин хааччыйар.

Бучча — уол оҕо сэбин, өбүһүн ааттарыттан биирдэстэрэ.
Айсен чемезов

Чемезов Айсен Ильич (англ. Chemezov Aysen); род. 28 декабря 1987, Кобяй, Республика Саха (Якутия), Россия) — Туомускай куорат устудьуона. 2009с. В.В. Путин аатынан истипиэндьийэтин лоуреата. Сахалартан Туомускай куоракка маннайгынан бутылочнай пиибэни хара5ынан арыйар киhиннэн бутун Оройуонна биллэр киhи. Жасик эм.
Мас көтөрө

**Мас көтөрө** - сахалар тыаҕа үөскүүр, кууруссатыҥы көтөрдөрү ааттыыллар. Манна киирэллэр улар, куртуйах, буучугурас, хабдьы.
Ареал

**Ареал** - ханнык эрэ көрүҥ үөскүүр сирэ, географияҕа сыһыарыллыбыт кыраныыссата.
Гондвана

**Гондвана** - былыр, палеозой уонна мезозой саҕана Соҕуруу полушариеҕа баар буола сылдьыбыта сабаҕаланар материк. Иһигэр билиҥҥи Австралия, Индия, Африка, Соҕуруу Америка уонна Антарктида киирэллэр этэ дииллэр.
Күнүскү көтөрдөр

**Күнүскү көтөрдөр** — сырдык эрэ кэмҥэ аһыыр, сүүрэр-көтөр көтөрдөр көрүҥнэрэ.
Биом

**Биом** - туспа килиимэттээх уонна үүнээйилээх-харамайдаах бөдөҥ айылҕа зуоналара. Биом холобурдара - оттоох хапталлар, мутукчалаах ойуурдар, кумах куйаардар уонна туундара.

## Быһаарыылар
Морфа

**Морфа** - ханнык эмит көрүҥ өҥүн-дьүһүнүн барыла. Холобур, сорох үрүҥ хаастар арыый хараҥа өҥнөөх буолаллар (күөх хаастар).
Пигмент

**Пигмент** - өҥү биэрэр эттик. Харамай тириитэ, түүтэ хайдах өҥнөөх, ойуулаах буолара пигментэн тутулуктаах.
Үөдүгэйдэр

**Үөдүгэйдэр** - билигин Үөһээ Бүлүү киинин сорҕотугар уонна онтон 30 килэмиэтир сытар Куду диэн учаастакка олорор дьону ааттыыллар. Оттон киэҥ өйдөбүлгэ Үөдүгэй аҕа ууһун сыдьааннарын ааттыыллар. Бу уус дьоно XVII үйэ ортотун диэки Өлүөнэ хаҥас кытылыттан билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр олоччу көһөн кэлбиттэр. 

Кыраайы үөрэтээччилэр этэллэринэн, Саха сиригэр итинник бүтүннүү ууһунан көҥүлү батыспыт  суох. Көспүт төрүөттэрэ - нуучча кэлиитигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан олороору.

Үөдүгэйдэр Үөһээ Бүлүү сирин булалларыгар онно эрдэ кэлэн өргүөттэр уонна Көбдө баһылыктаах Нам дьоно олохсуйбуттар эбит. Өргүөттэр, арааһа булду батыһар табалаах дьон буоллалларын быһыытынан, сискэ, үрэх баһыгар олохсуйбуттар. Оттон намнар, сүөһүлээх, сылгылаах дьон буоланнар, Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар дьоһун сирдэри булан, билиҥҥи Намы төрүттээбиттэр. Үөдүгэйдэр кэргэн-чаҕар дьоннорун илдьэ барыта 18 ыал күһүн кэлбит. Өрүс уҥа өттүгэр Күҥкү баһылыктаах Быйакы, Чочу, Бакы, Чап, Быыгынас Боотур, Дьаархан, Күүлэ, Халбаакы хаалаллар. Оттон өрүс хаҥас өттүгэр Наакаан баһылыктаах Дэди, Мотуруос, Лүһүрүкээн, Асхабыл, Эгэй, Өбүкэ, Суор Ойуун, Түүлээх Түлэҕэй тахсаллар.

Наакаан дьоно Куорамыкы аннынан өрүһү туораан тэҥкэ иһигэр үс биэрэстэ киирэн Хатар Балаҕаннааҕа диэн сиргэ, уһун элгээн кытылыгар олохсуйаллар. Манна турбут 9 ураһа олоҕо хойукка дылы баара үһү.

Күҥкү ураһатын олоҕо Күүлэҕэ турбут. Кини Күүлэнэн, Боруу Көлүйэнэн олорбут. Чочу, Быйакы, Бакы олохсуйбут алаастара билигин кинилэр ааттарынан ааттанан сыталлар.

Чап Куорамыкыттан көс кэриҥнээх сиргэ, Кэнтиккэ олохсуйбут. [Халбаакы бастаан билиҥҥи [Ороһу сиригэр өрүс арыытыгар олохсуйан иһэн куду буордаах сиргэ Кудуга тахсыбыт.

Быыгынас Ороһуну төрүттээбит.

## Быһаарыылар
Полиандрия

**Полиандрия** - биологияҕа биир ууһуур сезоҥҥа биир тыһы хас да атыыры кытта куоппаһырыытын ааттыыллар. Полигамия көрүҥэ.
TV Globo

**TV Globo** диэн Бразилия телекомпанията. 1965 сыллаахха Роберту Маринью тэрийбитэ.
Полигамия

**Полигамия** - биологияҕа биир тыһы хас да атыыры кытта (полиандрия), эбэтэр биир атыыр хас да тыһыны кытта (полигиния) куоппаһырыыта.
Полигиния

**Полигиния** - полигамия көрүҥэ, биир атыыр хас да тыһыны кытта куоппаһырыыта.
Филопатрия

**Филопатрия** - көтөрдөр биир сиргэ "баайыллыылара",  онно кэлэн уйа туттан ууһааһыннара. Сорох көтөрдөр куруук биир сиргэ кэлэн эргэ уйаларыгар сымыыттыыллар.
Тропик

**Тропик** ( - эргимтэ) - төгүрүк сыл сылаас килиимэттээх экватор тула баар сирдэр.

250px|right|thumb|Тропик планета каартатыгар
thumb|250px|Тропикка күн ортото
Бизон

200px|thumb
**Бизоннар** () - Хотугу Америкаҕа үөскүүр ыыраахтаах туйахтаах кыыллар уустара. Былыр Евразияҕа эмиэ баар буола сылдьыбытын элбэх уҥуохтар көстөллөрө туоһулуур. Билигин бу уустан аан дойдуга икки эрэ көрүҥ тыыннаах: америка бизона уонна зубр.

## Саха сиригэр аҕалыы
Саха сиригэр бизоннары аҕалыыга үлэ 1996 сылтан саҕаламмыта. Ол саҕана бырабыыталыстыба хамыыһыйата Канаадаҕа бара сылдьыбыта. Бастакы бизоннары 2006 сыллаахха аҕалан бастаан Хаҥалас улууһугар Уус Буотама диэн сиргэ, онтон 2009 сыл ыам ыйыттан Горнай улууһун Тымпынай диэн сиригэр (Сиинэ үрдүгэр) тутар буолбуттара. Бу бизоннар үс сезон тухары оҕолоннуллар.

## Быһаарыылар
Матьяш Ракоши

**Матьяш Ракоши**, , (1892-1971) - Венгрия политическай диэйэтэлэ, сэрии кэнниттэн 1956 сыллаахха дылы дойду салайааччыта.
thumb|200px

Бастакы Аан дойду сэриитигэр кыттар, билиэҥҥэ түбэһэр, Венгрия хомуньуус баартыйатыгар киирэр. 1919 с. Венгрия сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэригэр бырабыыталыстыба саамай эдэр чилиэнэ, нарком. Аҕыйах ыйынан былааска атын дьон кэлэллэр, Ракоши подполье салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар. 1926 сыллаахха тутуллар, хаайыыга угуллар, үйэтин тухары хаайылларга бириигэбэрдэнэр. Өр сыл хаайыыга сытан баран Сталин көмөтүнэн босхолонор уонна Сэбиэскэй Сойууска кэлэр, онно 1940 сыллаахха саха дьахтара Феодора Корнилованы кытта билсэр, 1943 сыллаахха ыал буолаллар.

Сэрии кэнниттэн Венгрия Үлэ баартыйатын салайааччытынан буолар уонна онтон ыла 1956 сыллаахха дылы дойдуну салайар. 

Ракоши бэйэтин Сталин үөрэнээччитинэн ааҕынара. Кини саҕана Венгрияҕа экономиканы национализациялааһын уонна тыа хаһаайыстыбатын кооперациялааһын барбыта. 

1956 сыллаахха Хрущев XX сийиэскэ тыл этиитин кэнниттэн былаастан уһуллар, Москубаҕа кэлэр. Аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, ону ССРС тааҥкаларынан хам баттыыр. Венгрия саҥа салалтатын баҕатын толорон Москубаттан атын сиргэ, Краснодаарга ыытыллар.

Өр сылларга көскө сылдьар кэриэтэ араас куораттарга (Краснодаар, Кыргыстаан Токмаага, Арзамаас) олорон баран Горькай куоракка 1971 сыллаахха өлөр.
Корнилов Федор Григорьевич

**Корнилов Федор Григорьевич** (1879 — 1939) — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.

1879 сыл олунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Кудай диэн сиргэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтин оскуолатыгар 4 сыл үөрэммитэ, онтон духуобунай училищены уонна семинарияны бүтэрбитэ. Балалайкаҕа уонна скрипкаҕа уһулуччу үчүгэйдик оонньуура. 1902 сыллаахха 23 сааһыгар Кыыллаахха көспүтэ, учууталлаабыта. Онно Александра Грязнухина диэн огдообо дьахтары ойох ылбыта. 

1918 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Дьокуускайга көһөр. Манна хуор тэрийиитинэн дьарыктанар, норуот матыыптарын хомуйар. Ол сылдьан бэйэтэ эмиэ ыраалары айар. "Чолбон" сурунаалга 1926-27 сс. хас да ыстатыйаны бэчээттэппитэ.

Кини хомуйбут матырыйаалларынан "Саха ырыатын ноталара" (1927), "Саха ырыаларын хомуура" (1936), "Саха бастакы ырыалара" (1969) нуоталаах ырыа хомуурнунньуктара бэчээттэнэн тахсыбыттара.

1934 сыллаахха Москубаҕа ыыталлар, онно Наркомпрос сорудаҕынан бэйэтэ хомуйбут ыраларын хомуурунньугун таһаартарар. Араас омуктар (татаардар, хакаастар, сахалар уо.д.а.) 239 мелодиялара киирбит хомуурунньуктара 1936 сыллаахха тахсыбыта. 

1939 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

### Айбыт ырыалара
* Ыллаа миэхэ, сиэстэрэм (Валерий Чиряев тыллара)
* Таба (Эллэй тыллара)
* Үөрүүм-көтүүм, үрдээ! (Эллэй тыллара)

### Дьиэ кэргэнэ
Кини кыыһа Феодора кэлин Венгрия бастакы салайааччыта буолбут Матьяш Ракоши кэргэнэ. Иккис кыыһа Любовь 1931 сыллаахха Дьокуускай педтехникумугар дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ. Федор Григорьевич сиэннэрэ: Феодороа бастакы кэргэниттэн уола Ли Пахомов уһун сылларга Москубаҕа үлэлээбитэ, Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын иснтитуутун проректора этэ, Любовь оҕолоро: уола Чаҕыл Мординов бэйиэт этэ, эрдэ өлбүтэ, кыыһа Муза Мординова биллиилээх учуонай, ХИФУ БГФ үлэлиир.

## Быһаарыылар
Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара

**Мэкчиргэтиҥилэр аймахтара** ( ) - көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу аймахха биир кэргэн (Мэкчиргэлэр), 7 уус, 9 көрүҥ бааллар.
Корнилова Феодора Федоровна

**Корнилова Феодора Федоровна** — ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ, Суут уонна борокуратуура идэлээх сойуустарын Киин управлениетын эппиэттээх бэрэстээтэлэ, Коминтерн үлэһитэ, саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Венгрия салайааччыта Матьяш Ракоши кэргэнэ.

Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүтэ, аҕата норуот ырыатын хомуйааччы, саха бастакы музыкааннарыттан, самодеятельнай композитордарыттан биирдэстэрэ Федор Корнилов. Ийэтэ - Александра Грязнухина.

Кыыллаахха улаатан иһэн онно лөчүөктээбит Винокуровы кытта билсэр. Суруйааччы Харысхал суруйарынан, эдэр Винокуров кыыска анаан хоһоон суруйбут кэмнээх эбит.

1918 сыллаахха 15 саастаах кыыс дьонун кытта Дьокуускайга көһөр. Аҕатыгар хуор тэрийэригэр көмөлөһөр, култуура пропагандатынан дьарыктанар. 

1923 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы олимпиадаҕа (?) Москубаҕа кыттар. Улахан тыйаатырга буолбут үөрүүлээх киэһэҕэ Алампа "Күһүҥҥү түүн" хоһоонун аахпытын туһунан кэлин суруйааччы Сэмэн Даниловка бэйэтэ кэпсээбит. Ол киэһэни Луначарскай бэйэтинэн ыыппыт эбит. 

1928 сыллаахха баартыйаҕа киирэр. Былатыан Ойуунускайдыын уонна Максим Аммосовтыын доҕордоһор. Бу сылларга кинини кытта Михаил Винокуров диэн оччотооҕуга таҥараһыт, кэлин АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтигэр үлэлээбит, сахаҕа сүҥкэн сыаналаах архыып хаалларбыт киһи билсэр.

Андрей Пахомов диэн баартыйа үлэһитин кытта ыал буолан Ли диэн уолу төрөтөллөр. Кэлин Москубаҕа олорон өссө сэрии иннинэ арахсаллар. 

1940 сыллаахха ССРС Үрдүкү Суутун чилиэнэ Феодора Федоровна Барвихаҕа сынньана сылдьан Венгрия хаайыытыгар 16 сыл сыппыт революционер хомуньуус Матьяш Ракошины көрсөр. 1943 сыллаахха ыал буолаллар.

Сэрии кэнниттэн Ракоши Венгрияҕа баран Үлэ баартыйатын салайааччыта буолар. Феодора кэргэнин кытта барсар, ол гынан баран политиканан дьарыктаммат. Туой оҥоһуктарынан, хартыына суруйуутунан, скульптууранан үлүһүйэр, прикладной ускуустуба институутун бүтэрэр. Хас да тылы билэрэ, музыкальнай үнүстрүрүмүөннэргэ оонньуура.

Хрущев саҕана 1956 сыллаахха Венгрияҕа былаас уларыйар, онон Ракошины усталлар. Ракошилар Москубаҕа олохсуйаллар. Онтон аҕыйах ый буолан баран Будапешка бастаанньа буолар, элбэх хаан тохтор. Ол кэнниттэн Венгрия салалтатын күһэйиитинэн Ракошины Москубаттан тэйитэн бастаан Краснодаарга онтон Токмаакка, Арзамааска, Горькайга олордоллор. Феодора Федоровна Краснодаар борокуратууратыгар үлэлээн баран 1958 с. пенсияҕа тахсар.

Бастакы кэргэниттэн уола Ли Андреевич өр сылларга Москубаҕа олорбута, Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институутун проректора этэ. Иккис кэргэниттэн оҕото суох. Балта Любовь Ленинграакка үөрэнэн баран Дьокуускайга педтехникумҥа 1931 с. дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ этэ.

## Быһаарыылар
Хахханнар уустара

**Хахханнар уустара** (, ) - мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска икки көрүҥ үөскүүр: үрүҥ хаххан уонна хаххан.
Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ

**Мэкчиргэлэр кэргэннэрэ** (, ) - мэкчиргэтиҥилэр аймахтарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө. 

Бу кэргэҥҥэ Үрүҥ мэкчиргэлэр, модьугулар, кулгаахтаах мэкчиргэлэр, үөт мэкчиргэлэрин, лэкээрик мэкчиргэлэр, тиит мэкчиргэлэрин, хахханнар уустара киирэллэр.
Үөт мэкчиргэлэрин ууһа

**Үөт мэкчиргэлэрин ууһа** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр киирэр тыҥырахтаах көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха Сиригэр бу ууска биир көрүҥ — Үөт мэкчиргэтэ киирэр.
Үөт мэкчиргэтэ

**Үөт мэкчиргэтэ** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үөт мэкчиргэтэлэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.

Атыыра кынатын далааһына — 172—188 мм, ыйааһына 108124 г. Тайҕа олохтооҕо, олохсуйар, көһө сылдьыан сөп. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар.

## Өссө маны көр
* Лэкээрик мэкчиргэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ 
* Тиит мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ

## Быһаарыылар
Лэкээрик мэкчиргэ

**Лэкээрик мэкчиргэ** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, лэкээрик мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Мэкчиргэлэртэн саамай кыралара.

Атыыра кынатын далааһына — 94-102 мм, ыйааһына 50-70 г. Саха сирин соҕуруу өттүн олохтооҕо, ареаалын хотугу кыраныыссата 64 кэтирээһининэн ааһар. Илин кыраныыссата Алдан өрүс тардыытынан. Кыһын-сайын көһөр. Кутуйахтарынан аһылыктанар, арыт чыычаахтыыр. Аһын мас көҥдөйүгэр хаһаанар. 

Сэдэх көтөр, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр киирбитэ (III хаттыгас).

## Өссө маны көр
* Үөт мэкчиргэтэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ 
* Тиит мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ

## Быһаарыылар
Кэҕэлэр уустара

**Кэҕэлэр уустара** () - Саха сиригэр икки көрүҥ баар: кэҕэ уонна дуду кэҕэ.
СахаСеть

**СахаСеть** (Sakha Network company, Саха үлэлиир ситимин тэрилтэтэ), Саха Сирин улахан норуоттар икки ардыларынааҕы корпорация, улахан холдиҥ. Штаб квартирата — Дьокуускай. Тэрилтэ сетевой маркетинг систематынан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ 6 улууска үлэлиир.

## Атыылыыр уонна оҥорон таһаарар табаардара

* Матрас
* Сылаас муоста
* Мотоцикл (Honda)
уонна да атын табаардар...
Корааллар

200px|thumb
**Корааллар**, **Кораалл полииптара** () — муора сиһэ суох харамайдара. Холуонньанан уонна соҕотохтуу муора түгэҕэр олохсуйаллар. Корааллар үксүлэрэ испиэскэттэн турар уҥуохтаахтар, онтуктара рииф диэни үөскэтэр. 5 600 тыһыынча көрүҥнээх дииллэр. Полииптары аквариумҥа олордоллор. Сорох корааллар уҥуохтарынан киэргэл оҥороллор.
Кальций карбонаата

**Кальций карбонаата** (*миэл, углекислай кальций, кальций селитрата*) — чох кислотаатын уонна кальций тууһун холбоһуга. Химическэй формулата — ~\mathrm{CaCO_3}. Айылҕаҕа хас да минераал быһыытынан көстөр — кальцит, арагонит уонна ватерит. Кальций карбонаата известняк, миэл уонна мрамор сүрүн өлүүтүнэн буолар. ууга уонна этанолга суураллыбат.


Билэ:Calcite-HUGE.jpg|Кальцит
Билэ:Aragonite.jpg|Арагонит
Билэ:MarbleUSGOV.jpg|Мрамор
Билэ:Kalktuff-Block Schloss-Tuebingen 2.jpg|Травертин


## Өссө маны көр
* Испиэскэ
Испиэскэ

**Испиэскэ**, **кальций гидроксиида** () — химия эттигэ, күүстээх основание. Үрүҥ бороһуок, ууга мөлтөхтүк суураллар. 

## Ылыллыыта
Кальций оксидын (негашёная известь) ууну кытта булкуйан ылаллар:
CaO + H2O → Ca(OH)2

## Өссө маны көр
* Кальций карбонаата
Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор

**Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор** - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - тиит тоҥсоҕойо - үөскүүр.
Күөх тоҥсоҕойдор

**Күөх тоҥсоҕойдор** - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр уустара.

Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - күөх тоҥсоҕой - киирэр.
Күөх тоҥсоҕой

**Күөх тоҥсоҕой** (, ) — күөх тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха Cиригэр үөскүүр көтөр.
Абааһы чыычаахтара

**Абааһы чыычаахтара** - көтөрдөр уустара.
Саха сиригэр бу уустан биир көрүҥ - Абааһы чыычааҕа - үөскүүр.
Сулус Геймс

**Сулус Геймс** () - көмпүүтэр програаммаларын (оонньуулары, социал ситимнэргэ аналлаах приложениелары иҥин) оҥорон таһаарар тэрилтэ.

2006 сыллаахха тэриллибитэ. Тэрийээччилэр: Алексей уонна Афанасий Ушницкайдар.

Саайта: http://sulusgames.ru 

## Сигэлэр
Компьютерная игра из Якутии пробилась на первое место в США! Якутск-Online