open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оконешников Василий Николаевич

**Оконешников Василий Николаевич** 1932 с. Мэҥэ – Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саамай үрдүкү категориялаах уруһуй, черчение учуутала. 1958-1963 сс. Аллараа – Бэстээх 7 кылаастаах, Майа орто оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1963-64 үөрэх сылыттан Павловскай орто оскуолатыгар айымньылаахтык үлэлиир. Черчение, уруһуй кабинетын республикаҕа бастакынан тэрийбитэ. Бары билиитин – көрүүтүн оҕо техническэй, художественнай дьоҕура сайдарыгар туһаайан үлэлиир. 1963 с. саҕалаан биир да сыл тохтообокко «Эдэр чертежник» куруһуогун үлэлэппитэ (1999 с. учууталлыырыттан уурайан куруһуок салайааччытынан үлэлиир). Учууталларга уонна маассабай ааҕааччыларга аналлаах 5 кинигэ программа автора. «Кабинет черчения» - Москва, Просвещение издательствоҕа 1984 с., «Всей душой и сердцем», «Раздаточные тематические таблицы по черчению» - Дьокуускай, «Бичик» издательствоҕа 1999-2001 сс., «Үөрүү аргыстаах үлэ» - Дьокуускай, 2005 с., «Төрөөбүт дойдубар тапталым» - Дьокуускай, 2008 с. Черчение куруһуогун 45 сыл салайан үлэлээн кэлбит сылларыгар элбэх саҥаны киллэрбитэ. Куруһуокка бэриллэр сорудахтары, задачалары чертежтаан оҥорорго, суруйарга аналлаах А4 формакка тэҥнээх размердаах, туспа көрдөбүллэрдээх анал үлэлиир тэтэрээт, электрическэй уотунан үлэлиир стендэлэри, викториналары, таблицалары, тренажердары өйтөн оҥорору саҕалаабыттара. «Тестер» экзаменатор по черчению» диэн прибору оҥорбуттара республикаҕа ыытыллыбыт үөрэнээччилэр техническай айымньыларын быыстапкатыгар 1980 с. бастаан бу үлэ автора 9-с кылаас үөрэнээччитэ Гоша Кириллин эдэр конструктор Бүтүн Россиятааҕы 7-с слеттарыгар кыттан үлэтэ биһэрибил премиянан I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Павловскай оскуолатын чертежниктэрэ республикаҕа ыытыллыбыт олимпиадаларга 30 сыл субуруччу бастаабыттара, ону сэргэ Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаларга тэҥнэһэр Грузияҕа кэтэхтэн ыытыллар олимпиадаларга 10 сыл устата ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Иллэҥ кэмигэр айылҕаҕа сылдьарын бултуурун, балыктыырын, оттуурун сөбүлүүр, айылҕаны уруһуйдуур, хоһоон айарга холонор. «Эркээйи» хаһыат общественнай корреспондена, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1969 с.), «Үрдүк учуутал» аат иҥэриллибитэ (1982 с.), Саха Республикатын оскуолатын үтүөлээх учуутала (1983 с.), «Саха – Азия оҕолорун» стипендиата (1995 с.), Саха Республикатын «Учууталлар учууталлара» аат (2000 с.), Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ – Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 2016 с. Павловскай оскулатыгар кини аатын иҥэрбиттэрэ. Василий Николаевич кэргэнинээн Надежда Никитичналыын (идэтинэн медик) 4 оҕолоохтор, улахан уол Михаил тутуу инженерэ, Василий биолог-орнитолог, Александр тутуу үлэһитэ, кыыстара Светлана быраас-терапевт, элбэх сиэн амарах эбээлэрэ, эһээлэрэ.
Harmony OS

**Harmony OS** — Linux төрдүлээх операционнай система, Android кодунан айыллыбыт, ол эрэн Android даҕаны, Linux  даҕаны сыһыана суох, олох туспа сайдар экосистема буолар. 2020 сылтан ыла Huawei тэрилтэтинэн айыллар.
Федоров Петр Степанович

**Федоров Петр Степанович** — «ЭПЛ Даймонд» дириэктэрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа бриллианы оҥорооччуларын ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ брилианы уонна көмүс оҥоһуктары оҥорооччуларын Гильдиятын вице-бэрэсидьиэнэ, СӨ Алмааска сүбэтин чилиэнэ.

1965 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
Netflix

**Netflix** (Нетфликс), АХШ тэрилтэтэ, стриминг нөҥүө киинэ көрдөрөр. 1997 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр тэриллибит. 2013 сылтан ыла бэйэтэ киинэ оҥорор.
Hulu

**Hulu** — стриминг () нөҥүө көрдөрөр программа, Walt Disney бас билиитэ.
Герасим Измайлов

**Герасим Григорьевич Измайлов** (1745 эргин - 1795 кэнниттэн) — нуучча байҕалынан устааччыта, Американы нууччалар баһылааһыннарын кыттыылааҕа, Аляскаҕа нуучча сэлиэнньэлэрин тэрийсээччи. Алеут арыыларын каартаҕа түһэрбитэ. 

Дьокуускайга төрөөбүт, Охуоскай байҕалын училищетыгар Дмитрий Бочаровтуун үөрэммит. Кэлин бу киһилиин олохторун тухары бииргэ сылдьыбыттара.  1771 сыллаахха иккиэн Бенёвскэй өрө туруутугар Большерецкайга (Камчаатка) кыттыбыттар. Измайлов өрө турааччылартан тэйэ сатаабыт, ол иһин таһыйан баран иччитэх Симушир арыыга түһэрэн кэбиспиттэр (Курил арыыларыттан биирдэстэрэ). Сылы быһа «гребешкок, от уонна силис аһылыктаах» олорбут, онтон дьаһаах хомуйааччылар быыһаабыттар. Иркутскайга Бенёвскэйдиин ситимин чинчийбиттэр, онтон 1774 сыллаахха буруйтан босхолообуттар.

Охуоскайга өлбүт

## Быһаарыылар
Сталин репрессийалара

**Сталин репрессийалара**, ол эбэтэр **улахан террор**, политическай репрессийалар Иосиф Сталин ыйааҕынан уонна КГБ көрдөһүүтүнэн 1920-1950 сс ыытыллыбыт, сүрүннээн максимальнай көрдөрүүтэ 1937 сылга тиксибит. 

Ол саҕанааҕыга дойду үрдүнэн 4,865,522 киһини репрессиалаабыттара, олортон 56% эр  дьон, 39% дьахтар, 5% оҕолору. Репрессиаламмыттары 70% суута уонна следствията суох КГБлар уонна милициалар ытан кэбиһэллэрэ. 30% ГУЛАГка ыыталлара, сүрүннээн Халымаҕа. 

Сүрүннээн репрессиалар дьоннор:

# Өйдөөхтөрү уонна интелегенцианы. Өйдөөхтөрү криминальнай былаас куттал курдук көрөрө.
# Критически уонна аналитически толкуйдуур дьону. 
# Былааһы критикалыыр дьону.
# Үрүҥнэр.
# Ханнык баҕарар киһи, анонимно кини аатыгар үҥсүү киирбитинэн. 

1970 сс ыла Сталин репрессийалара куһаҕан эбит уонна улахан сыыһа эбит диэн өйдөбүл кэлбитэ. Репрессиаламмыттары реабилитациалааһын саҥаламмыта.

2019 сылтан ыла Путин ыйааҕынан Сталин репрессиалара сөптөөх эбит диэн өйдөбүлү төҥүннэрэ сатыыр. 2021 сылтан ыла Путин репрессийалара саҕаланнылар, дойду үрдүнэн 13900 киһини хаайыыга укпуттара Навальнайы өйүүгүт диэн.

## Өссө маны көр
* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
Петров Прокопий Андреевич

**Петров Прокопий Андреевич**- айылҕаттан айдарыылаах, талааннаах быраас. Өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр ураты сатабыллаах салайааччы, тэрийээччи. Ураты бэлиэ суоллаах-иистээх биир бөдөҥ учуонай. 

**''Олоҕун олуктара
**
 1921 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгэр Орто Өкөөк  алааска төрөөбүтэ.
 1937 с. Үөһээ Бүлүү 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэммитэ. 
 1940 с. Абый оройуонун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ. 
1943-1945 сс. Абый оройуонун Ураһалаах нэһилиэгэр фельдшерскэй пууҥҥа сэбиэдиссэйдээбитэ. 
 1950 с. Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй үнүстүүт лечебнэй факультетын туйгунунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр невропатолог идэтин талбыта. 
 1950-1951 сс. Дьокуускай к. уобаластааҕы балыыһа неврологическай отделениятыгар ординатордаабыта. 
 1951-1959 сс. Бүлүү оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ, Бүлүү энцефалитын чинчийэн үөрэппитэ. 
 1961 с. Саха судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт медицинскэй факультетын преподавателинэн үлэлээбитэ. 
 1964 с. медицинскэй наука хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 
 1965 с. Саха АССР доруобуйа харыстабылын миниистиринэн  ананан 19 сыл үлэлээбитэ. 
 1957 с. Саха АССР, 1962 c. РСФСР үтүөлээх бырааһа буолбута. 

**Наҕараадалара уонна ытык ааттара
**
 «Үлэ Кыһыл Знамя», «Норуоттар доҕордоһуулара» уордьаннар кавалера хаһаайына.
Акида

**Акида** ( — итэҕэл, көрүү, кредо) — мусульманскай итэҕэл, ааты арыйыы формата, «итэҕэл символа». Догматтар, идеялар уонна представлениелар ураты фондалара быһыылаах. Кылгас акида үгэс буолбут мусульман үөрэхтээһинин механизмын наадалааҕынан буолар.
451 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 7 — Аттила Мец куораты урусхаллаабыт уонна Галлия атын куораттарыгар саба түспүт.

* Ыам ыйын 26 — Эрмээн өрө турааччылара уонна Сасанидтар импиэрийэлэрин аармыйатын Аварайра аттынааҕы кыргыһыыта булбут. Сасанидтар кыайбыттар, ол эрээри христианствоны аһаҕастык итэҕэйэллэрин, сиэри-туому оҥороллорун көҥүллээбиттэр. 

* Бэс ыйын 20 — Каталаун кыргыһыыта: Флавий Аэций салаталаах Арҕаа Рим импиэрийэтин уонна Аттила баһылыктаах гууннар ыккардыларыгар аатырбыт улахан кыргыһыы буолбут. Хайалара да кыайбатах. Ол эрээри Галлияны (билиҥҥи Францияны) талыы сылдьар гуун сэриилэрэ Паннонияҕа (Венгрияҕа) төннүбүттэр.

* Алтынньы 8 — Халкидоннааҕы собуор саҕаламмыт. Бу собуор аан дойду христианнарын төрдүс мунньаҕа этэ, Христос айылгытын ырыппыта, түмүгэр Копт христианнара бу собуор быһаарыытын ылымматахтара, онон сыаркап аан бастаан хайдыһан, христианнар ыккардыларыгар бастакы бөдөҥ хайдыһыы үөскээбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Ыһыах күнэ

**[[Ыһыах]] күнэ** () — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бэс ыйын 21 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.

2018 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыныллыбыт «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр эбии өрүүр күннэр тустарынан» 1993-З № 1545-V нүөмэрдээх СӨ сокуонунан өрөбүл күн буолбута.
Liebherr

**LIEBHERR** (Либһерр), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан промышленнай бөлөх буолар, самосваллартан саҕалаан холодильниктары тиийэ оҥорор. Либһерр оҥорор тэриллэрэ үрдүк хаачыстыбаҕа эппиэттиир, холодильниктара премиум класс эппиэттиир.

## Деятельность
Бу бөлөххө аан дойдуга 130 хампаанньа киирэр — аан дойду биир бастыҥ оҥорон таһаарааччыларыттан биирдэстэрэ-тутуу уонна атын техниканы (подъемнай кырааннар, самосваллар уо. д. А.).

Бөлөххө авиационнай комплектары оҥорон таһаарар отделение эмиэ киирэр.

Эмиэ ити маарканан бытовой холодильнай техника (морозильниктар, холодильниктар) оҥоһуллар.

## Бас билээччилэр уонна салалта
"Бүлүү" бөлөх холдинговай хампаанньата Либхерр дьиэ кэргэттэрин толору бас билэр Бүлүү куоратыгар (Фрибур, Швейцария) баар. Ыал тэрилтэтэ иккис көлүөнэ илиитигэр баар уонна кинилэргэ бииргэ Либхер уонна Вилюхер оҥоһуктарын салайар. 2012 сыллаахха сорох подразделениелар салалталарыгар үһүс көлүөнэ бастакы бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар: София Альбехт, Ян Либхерр, Рюф Патриологията уонна Штефан Вольфарт.

## Быһаарыылар
Windows 11

**Windows 11** диэн саҥа операционнай система Microsoft тэрилтэтиттэн, Windows 10 солбуйуохтаах сыыйа. Бэс ыйын 24 күнүгэр 2021 тахсыахтаах, ол эрэн бэс ыйын 15 күнүгэр уоруллан эрдэ iso сүрүнэ тарҕаммыта куйаар ситимигэр.
Windows 7

**Windows 7** (*Сэттис түннүк*), Microsoft тэрилтэ айбыт операционнай системата, 9 сылы быһа сүрүн системанан Аан Дойдуга үлэлээбит операционка буолар, ол эбэтэр 2009-2018 сылларга дьон компьютердарыгар уонна ноутбуктарыгар турбут. 

Кини иннинэ Windows Vista уонна Windows XP турбута, кэнниттэн Windows 10.
Windows XP

**Windows XP**  ол эбэтэр кодовай тыла Whistler - операционнай система, Microsoft 2001-2008(09) сылларга үлэлэппит операционката. Былыргыга саамай крутой аатырбыт операционка этэ. 

Кини иннинэ Windows 98, кэнниттэн Windows Vista уонна Windows 7.
Windows 98

**Windows 98** (кодовай аата Memphis), Microsoft 1998-1990 сылларга туттубут операционнай системата. Саха Сиригэр оччолорго киэҥник биллибитэ.

Кини иннинэ Windows 95, кэнниттэн Windows XP.
Windows 95

**Windows 95** (кодовай аата - Чикаго), Microsoft тэрилтэ бастакы графическай операционнай системата уонна Аан Дойдуга бастакы графическай сирэйдээх операционка буолар. Кэннитэ аймахтыы Windows 98 саҕалаан, аныгы Windows 11 төрүттэрэ бары бу систематтан төрүттээхтэр.

1997-2001 сылларга туттулла сылдьыбыта, Саха Сиригэр 90-ус-2000 сылларга оскуолаҕа информатика уроктарыгар туттуллар система буолара.
Fedora

**Fedora** — Linux төрдүлээх операционнай система, линукс системалартан биир саамай кырдьаҕастара. 

2002 сылтан билиҥҥээҥҥи диэри үлэлиир, сылга иккитэ саҥардыллар (апдейтанар).

Федора системаны Red Hat тэрилтэ бас билэр уонна оҥорор.
Garuda Linux

**Garuda Linux**, диэн компьютер оонньууларын оонньуурга анаммыт операционнай система. Arch Linux төрүттээх, Manjaro хаан аймаҕа буолар. Атын операционнай системалартан атына диэн, төрүтчүтүгэр Nvidia уонна AMD драйвердарын илдьэ сылдьар. Күүстээх оонньуурга анаммыт эрэ компьютердарга барар.
Мукормикоз

**Мукормикоз**, тэллэй үөскэтэр ыарыыта, ол эбэтэр мукор тэллэйэ киһиэхэ эбэтэр кыылга үөскүүрэ, ол түмүгэр эти хааны өлөрүүтэ. Мукормикоз ыарыы сүрүннээн кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны редко буолар, этэргэ дылы фактически буолбат. Сүүс сылга биирдэ эмит случай буолар. 

COVID-19 ыарыынан сибээстээн сахарнай диабеттаах дьон мукормикозтанар буоллулар.
Бандааллар

**Бандааллар** () — Рим импиэрийэтин кытта өр кэмҥэ ситиһиилээхтик сэриилэспит гэрмээн биис-уустара. 

Биһиги ээрабыт иннинэ иккис үйэҕэ Висла уонна Одер ыккардыларыгар олорбуттар, Силезияҕа тэнийбиттэр, онтон Дакияҕа. Кэлин үһүс үйэҕэ Рим импиэрийэтин күһэйиитинэн Паннонияҕа олохсуйбуттар, бэһис үйэ саҕаланыытыгар гууннар кимэн киириилэриттэн тэскилээн Рейны туораан арҕаа көһөллөр, сорохторо Пиреней хайаларын туораан Италия хоту өттүгэр олохсуйаллар. 439 сыллаахха Рим импиэрийэтиттэн былдьаабыт сирдэригэр, Хотугу Африкаҕа, Сицилияҕа, Корсикаҕа, Сардинияҕа, Маальтаҕа уонна Балеар арыыларыгар хоруоллук тэрийбиттэр. 455 сыллаахха Риими ылбыттар, икки нэдиэлэ устата халаабыттар.

Киин куораттара Карфаген. Итэҕэллэрэ арианство. Сүүсчэкэ сыл устата Рими кытта сэрии-эйэ быластаах ыаллаһан олороллор.

530 сыллаахха бандааллар Гильдерих диэн хоруолларын тастыҥ быраата Гелимер суулларан бэйэтэ хоруол буолар. Онон сылтахтанан Юстиниан I диэн римляннар ыраахтааҕылара Карфагены кытта сэриини 533 сыллаахха саҕалыыр (бастаан Пиэрсийэни кытта кыраныыссаны чопчулаан баран). Бэс ыйыгар аалларынан аттаммыт Велизарий баһылыктаах Рим аармыйата Хотугу Африка кытылын буолбут. Бу бандаалларга соһуччу буолбута, аармыйаларын аҥаара Сардинияҕа римляннар күөртээһиннэринэн саҕаламмыт өрө турууну хам баттыы барбыт кэмэ этэ. 

Балаҕан ыйын 13 күнүгэр Карфагентан чугас Ад-Децимум диэн сиргэ быһаарыылаах кыргыһыы буолар. Бандааллар хоттороллор. Римляннар Карфагены ылаллар. Гелимер Сардинияттан төннүбүт иккис аармыйатын кытта ахсынньыга Трикамарум аттыгар римляннарга өссө биир кыргыһыы биэрэр. Эмиэ хотторор. Ыраахтааҕылара хайаҕа күрүүр ол эрээри 534 сыл сааһыгар тутуллан Римҥэ илдьиллэр.
Евроопт

**ЕВРООПТ** уонна **Евроторг** диэнинэн биллэр улахан Беларусь дойдутун саамай улахан сетевой гипермаркета, 1 тыһыынчаттан тахса маҕаһыыннаах.

Салалтата — Минскай.
Хотугу Мариан Арыылара

**Хотугу Мариан Арыылара** (), официально **Хотугу Мариан Арыыларын Холбоһуктара** (чаморро *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*) — АХШ-ка киирэр гынан баран тутулуга суох дойду. Чуумпу байҕал арҕаа өттүгэр Мариан архипелаагын арыыларын сорҕотун ылар. 

Сирин иэнэ — 463,63 км². Киинэ — Сайпан (оннук ааттаах арыыга). Барыта 14 арыы, бөдөҥнөрө — Сайпан, Тиниан, Рота.

Олохтоохторун ахсаана 53 883 киһи (2010). Омуктара: үксэ филиппиннар, кытайдар уонна чаморро.

Судаарыстыба тыла — ааҥыл.

Итэҕэллэрэ: католицизм сабырыйар.

Былаах 1989 сыллаахха ылыныллыбыт.
Пермякова Валентина Семеновна

**Пермякова Валентина Семеновна** — А.Г. уонна Н.К. Чиряевтар ааттарынан Дьокуускай куорат национальнай гимназиятын дириэктэрэ. 

Чурапчыга 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт. 1985 сыллаахха Магадааннааҕы государственнай педагогика институтун бүтэрбит, идэтэ: начальнай үөрэх педагогиката уонна мэтиэдикэтэ, квалификацията: начальнай кылаас учуутала.   
1999 сыллаахха Сибиирдээҕи сайыннарар үөрэхтээһин институтугар Эльконин-Давыдов систиэмэтигэр идэтин үрдэтиммит. 2003 сыллаахха СГУ педагогикаҕа институтугар үөрэнэн "үөрэхтээһини салайыы" хайысхатынан менеджер квалификациятын ылбыт.

* 1985-1987 сс. — Чурапчытааҕы үөрэх управлениета, иитэр үлэҕэ инспектор.  
* 1987-1995 сс. - Чурапчы орто оскуолата, начаалынай кылаас учуутала.  
* 1995-1998 сс. – «Кыталык» оскуола-уһуйаан (Чурапчы), саҕалыыр сүһүөх салайааччыта. Эльконин-Давыдов систиэмэтинэн үөрэтэр учууталлар улуустааҕы мэтиэдикэҕэ холбоһуктарын салайаааччыта. 
* 1998-1999 сс. – Дьокуускай №10 орто оскуолатын начаалынай кылаас учуутала.  
* 1999-2002 сс. – ЯГНГ филиала ЯГСХА-ҕа аһыллыыта. Филиал салайааччыта уонна начаалынай кылаас учуутала.
* 2002-2006 сс. – «Саха-ньиэмэс оскуолата» (ЯГНГ филиала). Начальнай үөрэхтээһиҥҥэ оскуола дириэктэрин солбуйааччы. Саха гимназия сайдыытын бырагырааматын ааптарыттан биирдэстэрэ.  
* 2006-2012 сс. – ЯГНГ дириэктэрин ФГОС-ка солбуйааччыта. Дьокуускай саха тылынан үөрэнэр начаалынай кылаастар уонна саха тылын үөрэтэр кылаастар учууталларын ситимин салайаааччыта. 
* 2012-2015 сс. – Дьокуускайга Птицефабрика оройуонугар «Кыталык» диэн ЯГНГ филиалын арыйыы, филилал салайааччыта. ЯГНГ дириэктэрин начальнай үөрэхтээһиҥҥэ солбуйааччыта. 
* 2015-2018 сс. — ЯГНГ дириэктэрин иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччыта.  Руководитель городского сетевого  взаимодействия «Ийэ эйгэ» школ г. Якутска учителей начальных классов с (родным) якутским языком обучения. (8 лет)
Subaru

**Subaru**, Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан массыына оҥорор тэрилтэ. Оппозитнай двигателлэринэн биллэр массыыналара. Сүрүн популярноһы уонна ахтылҕаны, тапталы Америка уонна Мексика ыччатыгар сөп түбэспит. Дьоппуоннарга бэйэтигэр наһаа буотах. Арассыыйаҕа сүрүннээн Саха Сиригэр уонна Санкт-Петербург ыччатыгар тарҕанар.
Mercedes-Benz

**Mercedes-Benz**, **Mercedes-Benz For Octonauts**, **Mercedes-Benz For Doc Mcstuffins**, **Mercedes-Benz for Vampirina** уонна **Mercedes-Benz for Puppy Dog Pals** (*Мерседес Бенц*), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга. Дьоппуон Toyota бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
Love's

**LOVE'S** (*Таптал айана*), АХШ сиригэр саамай бөдөҥ АЗС буолар, 41 штаатка уонна 800-тэн тахса точкалаах дойду үрдүнэн, 9664 рестораннардаах уонна 105000 бэйэ көрүнүү АЗС-таах.
QuikTrip

**QuikTrip** (*QT* диэн кылгатыллар), АХШ төрдүс улахан АЗС тэрилтэтэ буолар. Дойду үрдүнэн 80000 тахса точкалаах бары штаттарга. Америкаҕа олорор сахалар сөбүлээн бензин куттар сирдэрэ.

2005 сылтан ыла QuikTrip тэрилтэ бензинэ Toyota, Honda, Ford, GM, Subaru, KIA уонна Mercedes массыына оҥорор тэрилтэлэртэн үрдүкү сыанабылы ылбыттара уонна "заправкаланарга рекомендациаланар" диэн этикетка ылбыта.
Инсулин

**Инсулин** ол эбэтэр медицинскай терминынан  дэнэр — дьоҥҥо уонна кыылларга айылҕаттан баар гормон буолар. Инсулин биллэринэн саахар кристалларын алдьатарынан биллэр эттик буолар, онон кини суох буолааһына — диабетка тиэрдиэн сөп. 

Биллэрин курдук саахар айылҕаттан аһыы инньэлээх кристалл буолар, ууга даҕаны суураллыбат. Ол иһин инсулин эрэ кинини илдьиритэр кыахтаах буолар. Инсулина суох киһи уонна кыыл саахар кристалларыттан өлөр. Саахар кристаллара киһи организмын алдьатан повреждения оҥорор процеһа саахар диабета дэнэр. Онон инсулин киһиэхэ баар буолара сатанар. 

Инсулин саахара илдьиритэрин таһынан араас сыа липидтэрин уулларар, араас эндокриннай системаҕа сөптөөх баланс олохтуур. Ону таһынан энершетическай трагспортировкаҕа көмөлөһөр киһи клеткатыгар.
Рядовой Чээрин

**Рядовой Чээрин** диэн Тимофей Сметанин "Егор Чээрин" диэн сэһэнинэн уһуллубут киинэ. 2021 сыллаахха тахсыбыта. Режиссера - Дмитрий Кольцов. 

## Сюжета
1943 сыл күһүнэ. Элбэх ыйдаах сэрии кэнниттэн Беляев батальона улахан өттө тумнубута. Лейтенант Лобода дакылааттыыр, уопуттаах немец снайпердара утары тугу да утарсар кыаҕа суоҕун туһунан Лейтенант Лобода дакылааттыыр. Саҥа эбии күүс уонна уопыттаах снайпердар кэлэллэригэр эрэллээхтэр.

Ол гынан баран, күүтүллүбүт колонналара немецтэр авианалетугар түбэһэр. Ол түмүгэр аҕыйах саллаат ол иһигэр Саха сирин эдэр булчута Егор Чээрин тыыннаах хаалаллар. ураты бары . Лобода лейтенана эдэр Саха уолун снайпер быһыытынан бэрэбиэркэлииргэ быһаарыы ылыммыта. Бастакы киирсиитигэр Егор бэйэтин көрдөрөр. Кини немец снайпердарын кытта хапсыһыыга киирэн фронт балансатын уларытар.

## Быһаарыылар
Financial Agro-Industrial Corporation Yakutia

**Financial Agro-Industrial Corporation "Yakutia"**, (*FAIC Yakutia* эбэтэр *ФАПК Якутия*), Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, 1998 сыллаахха Дьокуускай куоратка төрүттэммит акционернай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Саха Сирин эрэ буолбакка Аан Дойду уонна Арассыыйа биир сүрүн арыгы уонна араас тыа хаһаайыстыбатын аһын оҥорон тэрилтэ. 

Салалтата — Дьокуускай.

## Акционердара

* Комдрагметалл
* Дьокуускай куорат муниципалитета

Сайта: https://fapkyakutia.ru/
Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia

**Joint Stock Company Komdragmetall Yakutia** (АО Компания Комдрагметалл Якутия) — Саха Сирэ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдинг буолар. Комдрагметалл бас билиитигэр сүрүннээн Аан Дойдуга элбэх алмаас, газ, ниэп, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, таас чох хостуур тэрилтэлэр акциалара киирэр, ону таһынан элбэх ас оҥорор тэрилтэлэр, холобура ФАПК Якутия. Ону таһынан Комдрагметалл бас билиитигэр араас АХШ тэрилтэлэрэ (1% акциялара, холобура Nvidia, Coca Cola, KraftHeinz)  уонна элбэх бааннар, холобура АЭБ 43% акциятын тутар. 

Онтон Комдрагметалл акциятын 70% Саха Республиката тутар.
    
Салалтата — Дьокуускай.

Сайта: http://komdragmetall.com/
Carlsberg

**Carlsberg Group** (КарлСберг Групп, КарлСберг Бөлөх), Дания иккис улахан арыгы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэ буолар. КарлСберг пиибэтэ 198 омук дойдутугар атыыланар, онон Данияҕа элбэх барыс аҕалар. 2014 сылтан ыла Baltika диэн Арассыыйа арыгы оҥорор тэрилтэтин атыылаһан ылбыта.
AB InBev

**AB InBev** (толору аата **Anheuser-Busch InBev**), Бельгия арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2023 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 79% пиибэ рынога тиксэр. 

Салалтата — Брүссель.
Solus

**Solus** - Linux төрүттээх көҥүл операционнай система, ханнык даҕаны дистрибутивка олоҕурбат. 2015 сылтан ыла үлэлиир Solus Project. Саха Сиригэр киэҥник туттуллар.
Абааһы мунньаҕа

**Абааһы мунньаҕа** диэн былыргы сахалар уонна да атын айылҕаҕа итэҕэйэр омуктарга тарҕаммыт өйдөбүл. Өйдөбүл быһыытынан сыл ахсын от ыйын 13 күнүгэр абааһылар мунньахтыыллар — сыаллара-соруктара ол сылга кими олохтон ылалларын испииһэктииллэр, кими өлөрөллөрүн. 

Өйдөбүл быһыытынан от ыйын 13 күнүгэр киһи этиһиэ суохтаах, үөхсүө суохтаах, кими даҕаны кырыа суохтаах, үөнү уонна кыылы өлөрүө уонна атаҕастыа суохтаах, тоҕо диэтэххэ ити күн үөннэр, кыыллар уонна киһи бырааба тэҥ буолар. Итини кэһии — өлөр испииһэккэ киириэххин сөп диэн өйдөбүлүнэн буолар.

Ити күн былыргы сахалар окко үлэлии тахсыбаттар. Ону таһынан ити күн тугу түһээбитиҥ суолталаах буолуон сөп, онон сибээстээн түүлдьүтүнэн туһанар сүбэлэнэр.
Хотуо

**Хотуолааһын**, **хотуо** — куртах иһинээҕитэ уҥуор бөлүүҥҥү.
Sinopec

**Sinopec** (), Кытай иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
State Grid Corporation of China

**State Grid Corporation of China**, Кытай биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 74 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
L’Oréal

**L’Oréal** (Лореаль), Франция биир бөдөҥ тэрилтэтэ, улахан косметика уонна араас химия оҥорор конгломерат тэрилтэ. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Midea

**Midea Group** (Мидеа Групп, Майдиа Групп), Кытай биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кондиционер уонна араас холодильник оҥорор тэрилтэ буолар. 30% акцията BlackRock бас билиитигэр киирэр, 30% тойон бэйэтин киэнигэр, 40% акцията Кытай былааһа тутар. Онтон тэрилтэ бэйэтэ 100% KUKA тэрилтэ акциятын бас билэр. Тэрилтэ баайынан элитнай аатырбыт Fortuna 500 клубугар киирэр.
KUKA Roboter

**KUKA Roboter** — Германия биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн робот оҥорооччу. Тэрилтэ 100% акциятата 
Midea бөлөххө киирэр. KUKA бэйэтэ Fortuna 500 киирэр.
Андижан

**Андижан** (Андижон), Узбекистаан төрдүс улахан куората, 500 тыһыынча киһи олорор. Ферган хочото биир улахан куората.

Андижаҥҥа 2005 сыллаахха Андижаҥҥа дьону ытыы буолбута, олохтоохтор этэллэринэн 800 киһи кыччаабыта ытыллыбыт.
АлМас

**АлМас** (аббревиатурата *Алмаас Мас*, нууччалыыта  *Алмазное дерево*) — Саха Сирэ биир улахан бөлөҕө, биир бөдөҥ тэрилтэтэ. Саха Сирин тыатын сүрүн кэрдээччи, араас тутуу материаллара оҥорооччу. Тэрилтэ 80% акцията Алмазы Анабара тэрилтэ бас билиитигэр киирэр, онон АлМас көҥүл эрээри, сүрүннээн Алмазы Анабара бас билиитигэр киирэр. Онтон атын аеционердара 19% Саха Сирэ, 1% Комдрагметалл. Алмазы Анабара сыыйа долятын 100% дылы улаатыннарыахтаах. 

Штаб квартира - Дьокуускай.
Coca Cola Corporation

**The Coca-Cola Company** эбэтэр **Coca Cola Corporation** (эбэтэр *Кока Кола бөлөх*), Америка биир саамай улахан тэрилтэтэ, улахан конгломерат уонна бөлөх буолах, сир шаарын үрдүнэн биир топовай биллэр тэрилтэ, элбэх барыстаах, элбэх барыһы генерируйдуур тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буоларын быһыытынан глобальнай компонеҥҥа киирэр Fortuna 500.

Coca Cola тэрилтэни сүрүннээн икки тэрилтэ салайар:

* Mitsui Group - 34%
 
* Berkshire Hathaway - 21%

## Өссө маны көр
* Coca-Cola
* Кола
Сааһырыы склероһа

**СААҺЫРЫЫ СКЛЕРОҺА** ЭБЭТЭР **ТҮӨҺЭЙИИ** диэн деменция биир сүрүн көрүҥэ буолар.
Бырахтарыы

**Бырахтарыы** (өссө биллэрин курдук  эбэтэр ), мэйии ыарыыта, кыылларга даҕаны, дьоҥҥо даҕаны тарҕаммыт ыарыы. Статистика этэринэн Аан Дойдуга 1% дьон уонна 0,02% кыыл бырахтарар эбит. 

Бырахтарыы ыарыыта икки төрүөттээх: мэйии травматын кэнниттэн эбэтэр генетическай төрүөттээх буолар. 

Бырахтарыы сыыйа биллибэккэ сайдар, сүрүннээн киһи мэйиитэ көмпүүтэр курдук буоларын быһыытынан элбэх информацияҕа ыйанан хаалыан сөп, ол түмүгэр буккуллан хаалыан сөп. Өскөтүн мэйии буккуллар түгэнигэр уонна көммөт түгэнигэр - мэйии клеткалара алдьанан бараллар, онтон медиатордара ыгыллан барар. Сыыйа ыарыы киһи өйө бааллан, инбэлииткэ тиийэн өлөр суолга үктэнэр. Билиҥҥи медицина сатаан кыайбат уонна тохтоппот ыарыыларыттан биирдэстэрэ. 

Сүрүн симптомнара: голлюцинация, буккуллуу, агрессия уонна өйө суох барыы. Шизофрения деменция ыарыыга майгынныыр, ол эрэн туспа төрүөттээх ыарыылар буолаллар бэйэ бэйэлэриттэн.

Бырахтарыы хас даҕаны көрүҥнэрдээх: параноидальнай бырахтарыы, сымыйаччы уонна акаары буолуу. Сороҕор бырахтарбыт дьон эккирэтиинэн бырахтарыы буолаллар. 

Бырахтарбыт дьоҥҥо нейролептиктары биэрэллэр, ол эбэтэр ыгыллыбыт медиатордарын уоскуталлар. Ол эрэн бырахтарыы тохтоппоттор. Бырахтарыы эмтэммэт ыарыы буолар.

Эр дьон үксэ 18 саастарыттан ыалдьаллар, дьахталлар 30 саастарыгар. Кыыллар араас кэмҥэ.
Ыраахтааҕы Хахай

**Ыраахтааҕы Хахай** (), Walt Disney тэрилтэ 32 толору анимационнай мультик буолар. Бэс ыйын 15 күнүгэр 1994 сыллаахха тахсар, 2002 уонна 2011 сылларга 3D уонна IMAX форматтарга тахсар. Мультик тахсаатын кытта видик VHS кассеталарыгар саамай атыыланар кассета буолар, Аан Дойду үрдүнэн  30-45 мөллүйүөн экземпляр тарҕанар (ити рекорду ханнык даҕаны мультик ситэ илик). Саамай үчүгэй мультик аатырар, Walt Disney уонна Аан Дойду кыһыл көмүс фондатыгар киирэр.

Сүжетка Симба хахай оҕотун туһунан. Кини туоратыллыытын, саҥа доҕор булуутун, төттөрү Ыраахтааҕы аатын ылыыта.

Бу мультикка туора мультиктан туспа геройдар оонньууллар, Тимон уонна Пумба. 

Бу мультикка олоҕуран элбэх оонньуулар үөскээбиттэрэ, холобура PS3, Nintendo, Sega, Dendy. 

Мультик иккис чааһа Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута.
Ыраахтааҕы Хахай 2: Симба киэҥ туттуута

**Ыраахтааҕы Хахай. Симба киэҥ туттуута** (), Walt Disney 1998 сыллаахха таһаарбыт мультига. Аатырбыт мультик Ыраахтааҕы Хахай салҕыыта  буолар. 

Сүрүн оруолларга Симба уонна Киара.

Үһүс чааһа салҕыыта Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата.
Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата

**Ыраахтааҕы Хахай 3: Хакуна Матата** () диэн Walt Disney толору анимационнай мультига, аатырбыт Ыраахтааҕы Хахай үһүс чааһа буолар. Сүрүн оруолларга Тимон уонна Пумба. Ыраахтааҕы Симба уонна Киара туораттан көстөллөр.
WarnerMedia

**WarnerMedia** эбэтэр сахалыыга *УорнерМедия* - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн саамай улахан  медия конгломерат буолар, кини бас билиитигэр 795 араас кыра уонна улахан медия, телевидение, киинэ устар , ырыа студиялара киирэллэр 143 омук дойдутугар. Кинини кытта тэҥнээх медия конгломерат Walt Disney эрэ буолар. УорнерМедия 80% акциятын AT&T диэн сотовой оператор бас билэр. Онтон 10% акцията Америка былааһа бас билэр, 3% акцията көҥүл эргийэр. Ону таһынан сүрүн тутааччылар BlackRock уонна Mitsui Group самурайдар харчы үлүннэрэр империалара.

Баай тэрилтэ уонна Аан Дойду дьонугар улахан дьайыыны оҥорорун иһин аатырбыт кыахтаах Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

## Өссө маны көр
* Warner Bros.
Тимон уонна Пумба

**Тимон уонна Пумба** (), американскай телесериал, мультик, Walt Disney оҕолорго анаан уонна Ыраахтааҕы Хахай мультигы сыыйа билиһиннэрээри айбыт мультига. 1995–1999 сылларга айыллыбыт уонна бастаан CBS канаалга көстүбүтэ.
Zynex

**Zynex** — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, медицинскай электротерапия оҥорон, Аан Дойдуга биир сүрүн КТ уонна МРТ оҥорооччу. Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Funai

**Funai Electric** — Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас бытовой техникалары оҥорор, телевизордары холодильниктары. Урут видиктэри оҥорорунан биллибитэ. Саха Сиригэр 60% видиктэр Фунай этилэр.
Akai

**AKAI Electric** — Дьоппуон биир телевизор уонна видик оҥорор тэрилтэтэ этэ, 2004 сыллаахха банкропт () буолбута. "AKAI" товарнай брендын кытайдар атыыласпыттара.
Green Wise

**Green Wise** — Арассыыйа стартап тэрилтэтэ, оттон уонна мастан эт оҥорор. Аныгы экологическай хонтуруолга эппиэттиир. Конкурена Beyond Meat.

Салалтата — Малоярославец.

Сайта https://greenwise.ru/
Beyond Meat

**Beyond Meat** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан үүнэйиттэн эт оҥорор тэрилтэ. 

Салалтата — Лос Анджелес.
Московский кредитный банк

**Московский кредитный банк** ( *Москуба кредитнай баана*), Арассыыйа 6-ый улахан баана уонна Альфа Банк кэнниттэн иккис улахан чааһынай баан буолар. Арассыыйа таһынан Иракка, Иранҥа, Араб Эмираттарыгар, Израильга үлэлиир. Биир сүрүн бонд угааччы фондовай ырыынакка.
Walt Disney World

**Walt Disney World** (*Уолт Дисней Дойдута*), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан уонна кырдьаҕас күүлэй паарката, оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аналлаах атракцион паарката буолар. Паарканы 100% бас билэр уонна төрүттээччи тэрилтэтэ Walt Disney. 

2019 сыллаахха манна 32 мөллүйүөн киһи сылдьыбыт. Аан Дойдуга саамай аатырбыт паарката буолар.

Баар сирэ - Орландо, Флорида (АХШ)
Disneyland

**Disneyland** (Диснейлэнд эйгэтэ) — Аан Дойдуга биир саамай кырдьаҕас сынньалаҥ паарката, Walt Disney иккис улахан паарката уонна Аан Дойдуга саамай элбэх киһи сылдьар паарката. Уолт Дисней өлүөн иннинэ бэйэтин баҕа санаатынан проектаабыт паарката. 

Баар сирэ — Анахайм, Калифорния (АХШ).

1955 сыллаахха, от ыйын 17 күнүгэр аһыллыбыт паарка буолар. Аһыллыаҕыттан 2018 сылга дылы уопсайа 690 мөллүйүөнтэн - 1,5 миллиард киһи сылдьыбыт буолуон сөп (25% планета дьоно). Диснейленд география посещений көрдөрөрүнэн уопсайа 9764 саха сылдьыбыт (киирии Ааҥҥа ыйанан турар). 

Киирии билет сыаната - 100$ оҕолорго, улахан дьоҥҥо 200$.
Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр

**Сырдыына уонна сэттэ дьибэрдэр** (), Уолт Дисней бэйэтэ уонна Walt Disney бастакы толору оҥоһуллубут мультига буолар 1937 сыллаахха. Бастакы көстүүтэ Лос Анджелес куоратка буолар. 

Сүжетка Сырдыына тыаҕа дьибэрдэри көссөр, куһаҕан Ыраахтааҕы дьахтарыттан куотан.
Дьибэр

**Дьибэр** (былыргы саха өйдөбүлүнэн *Дьиибэ* диэнтэн тахсыбыт буолуон сөп), иччи биир көрүҥэ, сүрүннээн сахаларга уонна ниэмэстэр фольклордарыгар баар.

Үчүгэй дьибэр — дьибэр диэн буолар, куһаҕан дьибэр - чөчүөккэ буолар.
Чөчүөккэ

**Чөчүөккэ** (сороҕор *Чүчүөккэ*), сахалар өйдөбүллэринэн абааһы оҕото, хара кыра буолар, улахан кулгаахтаах, кыһыл баттаахтаах буолуон сөп. Сороҕор от күөх өҥнөөх буолуон сөп. 

Төһө да абааһы оҕото буолбутун иһин, оҕо буоларын быһыытынан куһаҕан санаата суоҕунан биллэр. Сүрүннээн дьон оҕолорун кытта оонньуон сөп. Өйдөбүл быһыытынан уонна итэҕэл этэринэн Чөчүөккэлиин алтыспыт эбэтэр оонньообут оҕо - дьоллоох олоҕу уонна уһун олохтоох буолар. 

Чөчүөккэ сылы быһа утуйар. Сылга 13 күн эрэ уһуктар - уһуктар кэмнэрэ танха кэмигэр буолар. 

Чөчүөккэ дьибэр буолуон сөп.
1973 ниэп кириизиһэ

**НИЭП КИРИИЗИҺЭ** 1973 сыллаахха Аан Дойдуга буолбута, 1 баррель үс күн иһигэр сыаната 3$ сыанаттан 12$ тахсыыта.

## Биричиинэтэ
Араб дойдулара уонна сорох Африка дойдулара бары сөбүлэһэн сайдыылаах дойдуларга ниэп атыылаабаппыт диэбитэрэ. Сүрүннээн Америкаҕа, Арҕаа Эуропаҕа уонна Дьоппуоҥҥа. 
Ниэп сыаната үрдээһинэ улахан экономическай кризискэ тиэппитэ. Израиль уонна Сирия сэриититтэн тахсыбыта.
Энергиа утаҕа

**Энергиа [[утах|утаҕа]]** эбэтэр **[[Энергия]] утаҕа** (өссө биллэринэн *[[Күүс]] уох утаҕа*, **Энердьи Дриҥ**, ), норуотка өссө боростуойдук *энергетик* дэнэр — аныгы кэмнээҕи утах, сүрүннээн кофеин, таурин, саахар уонна араас тонизируюшай эмтэртэн турар утах буолар. Маннык буккаас киһиэхэ түрнэнник күүс уонна уох биэрэр, ол эрэн түргэнник сахарнай диабетка тиэрдээн сөп, тоҕо диэтэххэ элбэх саахардаах буолан уонна таурина инсулин оҥорор органы үлэтин мөлтөтөр уонна баттыыр. Онон наһаа чаастатык иһэр көҥүллэммэт.

Билиҥҥи кэмҥэ саамай элбэх энергетиктары оҥорор тэрилтэ Red Bull буолар. Кини же энергетиктара Саха Сиригэр сүрүннээн атыыга барар.
Red Bull GmbH

**Red Bull GmbH** (), Аустрия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан энергетик утахтары оҥорор тэрилтэ. Утахтарыгар элбэх таурин туттарынан биллэр.
Таурин

**Таурин** (), органическай төрүөттээх тутуллартан биирдэстэрэ, киһиэхэ уонна кыылга энергетическай эффект оҥорооччу, биир күүстээх тутул буолар. Таурин киһиэхэ туһалыан да сөп, буортулуон да сөп. 

Таурин сахарнай диабетка тиэрдиэн сөп элбэх ахсааныгар, ол эрэн киһи хараҕар уонна быччыныгар туһалааҕынан биллэр. Эр киһи буччатыгар хааны сүүрдэринэн биллэр. 

Билиҥҥи кэмҥэ элбэх таурин энергетиктарга туттуллар.
Кофеин

**Кофеин** (өссө биллэринэн *матеин*, *теин* уонна *гуаранин*), органическай төрүөттээх тутул, сүрүннээн кофе үүнээйитигэр баар. Үүнэйи бэйэтин харыстанан айар тутула буолар. Кофеин кыра дозаҕа киһиэхэ туһалааҕынан биллэр, элбэх дозаҕа психозка тиэрдиэн сөп. Кофеин ханнык баҕарар дозаҕа адреналин быраҕар. 

Билиҥҥи үйэҕэ кофеин араас маҕаһыыҥҥа атыыланар кофеҕа баар, энергетикка уонна Кока Кола утахха.
Адреналин

**Адреналин** — органическай тутул, ол эрэн синтетическай төрүттээх эмиэ буолар тутул. Сүрүннээн киһиэхэ агрессия (кыыһырыы), күүһүмсүйүү, охсуһуу уонна бучча турааһыныгар эппиэттиир тутул буолар. 

Адреналин киһи сүрэҕин күүскэ тэптэрэн эрдэ элэтэн кэбиһэр, ол сүрүн биричиинэ буолар. Адреналин эр дьоҥҥо 7 төгүл дьахтартан элбэх, ол иһин эр киһи сүрэҕинэн дьахтартан эрдэ өлөр. Кыылларга (куоскаҕа, ыттарга) адреналин эмиэ атыырдарга үксүн үөскүүр.

Адреналин хос аата — "эр дьон күүһэ".

Ол эрэн адреналины медицинаҕа эмиэ тутталлар, сэрэнэн. 

Адреналины көбүтэр таурин, кофеин уонна арыгы буолар. Ону таһынан спорт эмиэ.
Black Lives Matter

**Black Lives Matter** (*Харалар олохторо даҕаны сыаналаах*), АХШ, Канаада, Улуу Британия уонна да атын сайдыылаах дойдуларга бара турар общественнай хамсааһын, сүрүннээн хара тириилээх дьону үрүҥнэр уонна азиаттар туораталларыттан. 

Сүрүннээн Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар кэмнэриттэн үөскээбитэ.
Stop AAPI Hate

**Stop AAPI Hate** - улахан түмсүү, АХШ сиригэр олорор азиаттары туораталларыттан уонна атаҕастыылларыттан көмүскэнэр тэрилтэ. COVID-19 пандемиятыттан үөскээбит.
Ультракаин

**Ультракаин** (), анестетик, биир улахан наркотиктан турар гидрохлорид буккаастаах эмп буолар. Лидокаиннааҕар күүстээх. Операциаларга уонна стоматологияҕа туттуллар. Сороҕор ультракаины эпинефрины (адреналин) кытта буккуйаллар — эффегын икки төгүл күүһүрдэргэ.
1099

**1099** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 7 — Бастакы кириэстээх бохуот кэмигэр Иерусалимы төгүрүктээбиттэр.

* От ыйын 22 — Крестоносецтар Иерусалим куоратын сэриилээн ылан баран манна бэйэлэрин хоруоллуктарын олохтообуттар.

* Атырдьах ыйын 12 — Бастакы кириэстээх бохуот: Аскалон аттынааҕы кыргыыһы. Готфрид Бульонскай баһылыктаах крестоносецтар Аль-Афдаль Шаханшах баһылыктаах Фатимидтэр сэриилэрин кыайбыттар. Бастакы кириэстээх бохуот тиһэх кыргыһыытынан ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Лидокаин

**Лидокаин** (Ледокаин), анестетик, синтетическай төрүттээх эмп, күүскэ ниэрбэни утутарынан биллэр. Наркотиктан уонна гидрохлорид убатыллыбыт састаабыттан оҥоһуллар, ультракаин аймаҕа буолар, ол эрэн киниттэн күүһүнэн 4 төгүл мөлтөх. Стоматологияҕа туттуллар. Новокаиннааҕар кини күүстээх буолар. Стоматологияттан ураты өссө сүрэх ыарыыларыгар туттуллар.
Новокаин

**Новокаин** (өссө биллэринэн *Прокаин* эбэтэр *Procaine*), анестетик, кыра наркотик буккаастаах уонна элбэх гидрохлорид С+ буккаастаах эмп, саамай мөлтөх анестетик буолар барыларыттан, ол курдук лидокаинтан 5 төгүл мөлтөх, ультракаинтан 14 төгүл. Новокаин сүрүннээн стоматологияҕа туттуллар. Операцияҕа туттулубат - тоҕо диэтэххэ ниэрбэ ситэ утуйбат, киһи сим биир ыарыыны билэр.
Көстүбэт киһи

**Көстүбэт киһи** (), абааһы биир көрүҥэ, түүн 12:00 чаастан уһуктар уонна сарсыарда 4:00 төттөрү утуйар көстүбэт киһи көстүбэт эйгэ киһитэ. Элбэх үһүйүйээннэртэн даҕаны, сороҕор дьиҥнээх камераҕа уһуллан хаалар эттик. Учуонайдар скептически сыһыаннаһаллар, ол эрэн суох диэбэттэр (18% Аан Дойду дьоҥо олохторугар хотя бы биирдэ көрөллөр эбит). Аны ол дьон олус доруобайдар, бырахтарар уонна голлюцинация ыарыынан ыалдьыбаттар. Аны камеранан уһуллубут көстүбэт киһи хайдах даҕаны Photoshop буолбат. 

Көстүбэт киһи туһунан Аан Дойду омугар барытыгар баар, сахаларга эрэ буотах. 

Сүрүннээн киһи өлөрүгэр эбэтэр куһаҕан буолаары кыннаҕына көстөр эттик буолар. 

Элбэх киһи көрбүт дьон этэринэн: араас формалаах буолар (ол эбэтэр эбэһээт киһи буотах), холобура билимҥигэ биллибэт кыыл эбэтэр араас киһи аҥара буолар (төбөтө суох киһи, биитэр чугуун  төбө курдук буолуон сөп). Хараҕа айаҕа суох буолуон сөп, көтөр буолуон сөп. Куһаҕан өлүк сыттаах буолар. Куһаҕан санаалаах буолар. 

Полтергейст бииһин ууһа буолуон сөп. 

Көстүбэт киһи баар сирин абааһылаах сир дииллэр, эбэтэр дьиэтин - абааһылаах дьиэ. 

Күлүк киһи аймаҕа буолуон сөп эбэтэр ол кини же.
Күлүк киһи

**Күлүк киһи**, абааһы биир көрүҥэ, көстүбэт киһи биир чааһа буолар. Дьон түүлүгэр баттатар кэмигэр кэлэр. Киһи үрдүгэр олоруон сөп эбэтэр хабарҕалыан сөп.  Күнүһүн легенда быһыытынан саһаллар, ол эрэн киһини кэтииллэр. Хараҕын кытыытынан күлүк курдук фантом буолаллар. 

Түүлгэ баттатыы кэмигэр элбииллэр.
Түүлгэ баттатыы

**Түүлгэ баттатыы**, түүл биир көрүҥэ, сүрүннээн киһиэхэ уонна кыылларга буолар. Баттатыы кэмигэр киһи этэ сиинэ утуйар, ол эрэн мэйии утуйбакка сытар буолар, ол иһин кутталаах кэм үөскүүр. Итинник кэмҥэ киһиэхэ күлүк киһи кэлэн сордуон сөп.
Полтергейст

**Полтергейст** () — абааһы биир көрүҥэ, ол эрэн кини көстүбэт уонна формата суох. Биллэринэн дьиэҕэ ону маны хамсатар, маллары ыһар, сороҕор тыас таһаарыан сөп. Туохтан үөскүүрүн билигин ким да билбэт. Көстүбэт киһи үлэтэ буолуон сөп.
Suncor Energy

**Suncor Energy** (**СанКор Энердьи** эбэтэр **Сүнкор Энердьи**), Канаада биир бөдөҥ тэрилтэтэ, элбэх АЗС бас билэр (Petro Canada) АХШ, Канаада, Мексика, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Аустралиа дойдуларыгар. Ону таһынан электричествонан дьону уотунан хааччыйар. Ниэп уонна газ хостуур.
Карел тыла

**Карел тыла** диэн кареллар тыллара. 2010 сыллааҕы биэрэпискэ Арассыыйаҕа 35 тыһ. киһи карел тылын билэрин туһунан эппит. Google иһитиннэриитинэн, тыл 2100 сылга диэри сүтүөн кыайар. Карел тылын оскуолаҕа үөрэтэллэр да, күннээҕи бодоруһууга туһамматтар.

Карел тылыгар үс диалект киирэр: дьиҥнээх карел диалекта, ливвик диалекта, людик диалекта. 1931 сыллаахха алпабыыт тэриллибитэ.  

Карел тылыгар 15 түһүк.

## Быһаарыылар
Warner Bros.

**Warner Bros.** (*Уорнер бырааттыылар*), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан мультик уонна киинэ устааччы. Биир улахан медиастудия буолар. Аатырбыт Голливуд сирин бас билээччи. 100% акцията WarnerMedia диэн сир шаарын биир улахан медия конгломерата бас билэр.
Холливуд

**Холливуд** () диэн Лос Андьелес хото биир түөлбэтэ. Холливуд Америка бүтүн киинэ индустриятын кылгас хоһуйар аата курдук туттуллар. Манна Columbia Pictures, Walt Disney Studios, Paramount Pictures, Warner Bros., Universal Pictures курдук бастыҥ киинэ студиялара бааллар.

Холливуд муниципалитета 1903 сылга тэриллибитэ. 1910 сылга Лос Андьелес хототун иһилигэр киирбитэ. Олохтоохторун ахсаана 210 511 киһи (2015). Иэнэ 79,5 км².
Павел монасытов

**Монасы́тов Па́вел** (2000 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт, программист буотах, миллиардер буотах.

13 догордоох, *"Никто не услышит молитвы того, кому молитс запрещено"* - диэн цитаатаах.

В общем ханнык эрэ ноунейм кринжи онно манна ыытар, ахаары курдук.
Алексаандр мартыынап

**Алексаандр Мартыынап** (1990 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр ханна эрэ төрөөбүт) — Россияҕа биллибэт баскетболист, программист.

Школа хз какая.

Даже цитаата суох.

Дьэ оннук
Wildberries

**Wildberries** (*Вайлдберис*, ол эбэтэр *Дьиикэй отоннор*), Арассыыйа биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ интернет маҕаһыын буолар, топ-100 аныгы IT проектарга киирэр Аан Дойдуга.

Салайар хотуна — Татьяна Бакальчук.
Салалтата — Москуба.
Татьяна Бакальчук

**Татьяна Владимировна Бакальчук** (урукку фамилията - **Ким**), кэриэй төрдүлээх нуучча бизнес дьахтара, Wildberries корпорацияны төрүттээччи. 

Алтынньы 16 күнүгэр 1975 сыллаахха Москваҕа төрөөбүт.

2021 елның августында Форбс Татьяна Бакалчукны Россиядә беренче хатын-кыз миллиардеры дип атады, аның байлыгын 13 миллиард доллар дип бәяләде.

## Быһаарыылар
III сайыҥҥы Азия оҕолоро оонньуулара

**III норуоттар икки ардынааҕы «Азия оҕолоро» оонньуулара** — 2004 сыллаахха Дьокуускайга буолбут оҕо спордун оонньуулара. 

Оонньуулар от ыйын 24 күнүгэр саҕаланан баран 30 күнүгэр түмүктэммиттэрэ. 

## Бэлэмнэнии үлэтэ
Оонньууларга анаан СГУ студгородогар 860 миэстэлээх уопсайдар тутуллубуттара, "Туймаада" стадион хонуута саҥардыллыбыта, "Юность" стадион тупсарыллыбыта, СГУ 5-с остолобуойа саҥардыллыбыта. Оонньуулар "Олимпийскай дэриэбинэлэригэр" 1400 киһи олорбута. Уоту ылыы сиэрэ-туома Тымныы полюһугар Үөһээ Дьааҥы улууһугар ыытыллыбыта. Оонньууларга 14 дойду уонна Арассыыйа 27 субьегыттан спортсменнар кыттыбыттара.
Marvel Entertainment

**Marvel Entertainment** (*Мэрвел Энтертеймент*), АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, араас комикстатыра, киинэлэри, мультиктары оҥорор, Аан Дойдуга биир улахан медия империя. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 100% акциятын Walt Disney конгломерата бас билэр, ол иһин туспа тэрилтэ эрээри, Уолт Дисней тэрилтэтэ бас билэр курдук.

Салалтата — Нью Йорк (АХШ)
Cox Enterprises

**Cox Enterprises** (Кокс Энтерпрайс), АХШ 12 улахан тэрилтэтэ, улахан инновационнай двигательлары, ракеталары уонна ырыа, киинэ устааччы. Онон улахан промышленнай уонна медия империя буолар.

Салалтата — Атланта (АХШ).
Apollo Global Management

**Apollo Global Management**, АХШ уонна Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ инвестиционнай холдиҥ, Дьоппуоҥҥа, Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Германияҕа, Англияҕа, Францияҕа, Бразилияҕа элбэх тимир оҥорор, ас таҥас оҥорор тэрилтэлэр акцияларын 10-30% бас билээччи. Улахан финансовай конгломерат.

Салалтата — Токио уонна Нью Йорк, сүрүн офиһа Нью Йорк.
Sumitomo Group

**Sumitomo Group** (*Сумитомо Групп*, *Сумитомо бөлөх*, 住友商事 уонна 住友グループ), Дьоппуон биир бөдөҥ тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн биир улахан барыстаах, элбэх харчылаах конгломерат буолар. Уопсайа Сумитомо бөлөҕөр (кини бас билэр) сир шаарын үрдүнэн 396 тэрилтэ киирэр, 96 омук дойдутугар, олор ахсааныгар аатырбыт Mazda уонна NEC. 

Салалтата - Осака.

Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

Сумитомо бизнес империята 7 миэстэ Аан Дойдуга, бас билэр тэрилтэлэрин ахсаанынан уонна 4 миэстэ уопсай конгломератын (бизнес империятын) капитализациятынан.

396 тэрилтэлэртэн арыый конгломератка бастыҥнара:

* NEC

* Mazda

* Nippon Sheet Glass (Asahi Glass кэнниттэн Аан Дойдуга иккис стекло оҥорооччу)

* Sumitomo Chemical

* Sumitomo Heavy Industries

* Sumitomo Mitsui Banking Corporation

* Sumitomo Metal Industries (ArcelorMittal кэнниттэн иккис тимир уһаарар Аан Дойдуга)

* Sumitomo Metal Mining

* Sumitomo Corporation (Сумитомо конгломератын иһигэр киирэр конгломерат, Аан Дойдуга бөдөҥ атыы эргиэн салайар)

* Sumitomo Corporation of America (АХШ атыы эргиэн политикатын салайар)

* Sumitomo Electric Industries (биир бөдөҥ интегральнай электроника оҥорооччу Аан Дойдуга)

* Mitsui Sumitomo Insurance

* Sumitomo Forestry

* Sumitomo Rubber Industries

* Isuzu

* Raytheon (АХШ сэрии сэбин оҥорор)

* Unilever

* Ford

* Liebherr

* Best Buy

частично:

* T-Mobile

* М.Видео

* Tesla

* Tata Group

* ICICI Bank

* Direct TV 

* McDonalds

## Өссө маны көр
* Кеирецу (系列, *keiretsu*)
NEC

**NEC** — Дьоппуон биир сүрүн тутаах телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэнэн биллэр. Sumitomo бөлөҕөр киирэр. 

251 миэстэ аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар.
Mitsui Group

**Mitsui Group** (三井グループ, *Митсуи Груп*), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ, элбэх барыстаах уонна харчылаах тэрилтэлэр бөлөхтөрүгэр киирэр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 

2022 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бизнес империя тутааччы (743 тэрилтэни толору бас билиитэ, 1902 тэрилтэни совместнай салайыыга кыттар. Уопсай салайар актива - 21 триллион доллар, ол эбэтэр планета 4/1 хапытаала).
  
Салалтата — Токио.

Mitsui Group Аан Дойдуга биир улахан финансово-индустриальнай конгломерат буолар, ону таһынан биир сүрүн планета инвестиционнай гигана буолар. Mitsui бас билиитигэр 743 тэрилтэ киирэр 132 омук сиригэр, ону таһынан Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10% бас билэр. Онон сибээстээн, Митсуи Груп империята Аан Дойдуга биир саамай күүстээх тэрилтэ буолар.

Митсуи Груп тэрилтэни аатырбыт самурайдар төрүттээбиттэрэ, аатырбыт Митсуи бизнес-мафията. 

Билиҥҥи кэмҥэ Митсуи Груп иһигэр киирэр тэрилтэлэр планета үрдүнэн бары бизнес секторга бааллар, холобура киниэхэ киирэр 800 тэрилтэлэртэн биллэллэрэ: Panasonic, Samsung, Xiaomi, Asahi Glass, BHP Billiton, Vale SA, Toshiba, Pfizer, Swarovski, Yamaha, Coca Cola Company уонна да атыттар, ол быыһыгар икки сир шаарын үрдүнэн бастыҥ Америка медиаимпериалара WarnerMedia уонна Walt Disney. Тутуу тэрилтэлэрэ Liebherr, Sany, Bosch, Siemens, Electrolux, Makita, Штиль, CAT, микропроцессордар Intel, AMD, Nvidia, аудио система эйгэтигэр Onkyo, Pioneer, Dolby, JBL. страхования эйгэтигэр Metlife, уонна да атын эйгэлэргэ, ол быыһыгар оптическай уонна байыаннай эйгэҕэ Konica Minolta, Canon, Nikon, Leica, Olympus, Alcon, Ricoh, Tamron, Sigma Corporation, TDK, Polaroid, Cisco, Dell, Sharp, Foxconn, Raytheon, ас  эйгэтигэр бизнес салаата Nestle, General Mills, KraftHeinz.

Онон сибээстээн Митсуи империатын клана бэйэтэ уонна атын тэрилтэлэр акцияларын нөҥүө планета 40-60% экономикатын тутар. 

Кинини кытта сүрүн конкуреннара бизнес империа оҥороллорунан биллэр BlackRock уонна SoftBank буолаллар.

Биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы өссө Sumitomo Group уонна Sony буолаллар.

## Өссө маны көр
* Кеирецу (系列, *keiretsu*)
Epic Games

**Epic Games** (*Эпическай оонньуулар*), АХШ саҥа инновационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ 3D графикалаах видео оонньуулары оҥорооччу Unreal Engine технологиянан туттар. Fortnite оонньуу ааптара буолар.
Unreal Engine

**Unreal Engine** (*Анреал Эндьайн*), Epic Games оҥорор уонна өйүүр видео оонньуулары оҥорор хамсыга.
Алексей Михайлович (ыраахтааҕы)

**Алексей Михайлович** *Нуурал* (1629, кулун тутар 9 (19), Москуба — 1676, тохсунньу 29 (олунньу 8), Москуба) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта (1645 с. от ыйын 14 (24) — 1676 с. тохсунньу 29 (олунньу 8)), Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара. Бүөтүр I аҕата.

## Быһаарыылар
G1 Therapeutics

**G1 Therapeutics** (G1 Терапьүтикс), АХШ биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан искэн ыарыытын эмтиир эмптэри оҥорор.
Киин куорат (хаһыат)

**Киин куорат** — Дьокуускай куорат дьаһалтата таһаарар сахалыы хаһыата.

Бастакы нүөмэрэ 1999 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр 5000 ахсаанынан тахсыбыт. 12 балаһалаах дьоҕус нүөмэри эрэдээктэр Александр Яковлев, кэрэспэдьиэннэр Андрей Аргунов, Александр Бурцев, Виталий Иванов, Андриан уонна Леонид Николаевтар бэлэмнээбиттэр. Бастакы рубрикаларынан «Биһиги ыалдьыппыт», “Экономика уонна политика”, “Былыргы дьылларга”, «Литературнай балаһа”, “Кус быһыйдар, ат бөҕөлөр”, “Сиэр-майгы”, «Дьиэ хаһаайкаларыгар сүбэлэр» буолбуттар. Хаһыаты дизайнер Василий Андросов таҥмыт

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Павлов Борис Иванович
* Ушницкай Иван Петрович
Табык холорук

**Табык холорук** (, *Торнадо*), сүүнэ улахан аан холорук, итии уонна тымныы охсуһуутуттан үөскүүр, сиик уонна кураан. Кэтитэ 300-400 миэтэрэ буолуон сөп, уһуна төһө баҕарар. 

Табыктар Саха Сиригэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһаллар, сүрүннээн Алдан улууһун сис тыаларынан ааһаллар. 

Элбэх табык АХШ сиригэр сыл аайы Оклахома штатыгар үөскүүр.

Табык туһунан киинэ баар — Табык (киинэ).

Табык оҕотун холорук дииллэр.

## Быһаарыылар
Табык (киинэ)

**Табык** () — киинэ, 1996 сыллаахха Оклахома штатыгар уһуллубут. Оклахома штатыгар сылын аайы элбэх киһи табыктан өлөр, ол онно олоҕурбут киинэ.