open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кубандык көрүдүөрэ

**Кубандык/Оренбург көрүдүөрэ** (, , ) диэн Оренбург уобалаһын Гай уонна Кубандык оройуоннарын бэлиэтиир геополитика термина. Кубандык көрүдүөрэ Башкортостаны уонна Казахстаны бэйэ бэйэлэриттэн араарар. Бу термины АХШ политолога Пол Гобл 2013 сылга билим туһаныытыгар киллэрбитэ. Гобл санаатынан Башкортостан Казахстанныын кыраньыыссаластахтарына Москва Сибииртэн арахсар кутталланар уонна Башкортостан тутулуга суох ил буолар кыахтанар. Башкортостаны кытта Итил-Ураал атын биэс республикалара эмиэ босхолонор tesacai кыахтаналлар. 2019 сылга Көҥүл Итил-Ураал хотоһут хамсааһына Гай уонна Кубандык оройуоннарын Башкортостан Республикатын иһилигэр төннөрөр кэрэх диэн республика баһылыгар Радий Хабировка ыҥырыыны таһаарбыта. 

## Историята
1918 сылга Арассыыйа империятын эстиитинэн туһанан башкирдар уонна казахтар ил республикаларын тэринэллэрин туһунан биллэрбиттэрэ. Оренбург хото казах омук босхолонуутун хамсааһынын (Алаш партията) биир тутаах киинэ буолбута. 1918 сыл балаҕан ыйыгар Уфаҕа казах уонна башкир түспэлэрин ил мунньаҕа буолбута. Мунньах сүрүн ыйытыга икки омук федерациятын тэрийээһинэ этэ. Бу кэмҥэ казах уонна башкир сирдэрэ бүтүн кыраньыыссалаахтара. Большевиктар хотоһут сэриитигэр кыайбыттарын кэннэ икки омук көҥүл республикаларын оннугар РСФСР иһилигэр киирэр автономиялаах сэбиэт республикалара тэриллибиттэрэ. Оренбург Казах АССРын киин хотото буолбута. 1925 сылга большевик дьаһалтата Оренбург губерниятын Казахстан иһилигиттэн таһааран РСФСРга биэрбитэ. Бу курдук икки түүрк республикатын араарар "Оренбург көрүдүөрэ" үөскээбитэ. Кэлин бу көрүдүөрү эбии кэҥэппиттэрэ. Арассыыйа киин уобаластарыттан нууччалары көһөрөн аҕалан олохсутуу ыытыллыбыта. СССР 1936 сыллааҕы конституциятынан сорох автономиялаах республикалар статустара сойуустаах таһымҥа дылы үрдэтиллибиттэрэ. Бу ахсааныгар Казахстан киирбитэ. Конституцияҕа суруллубутунан сойуустаах республикалар СССР иһилигиттэн көҥүллүк тахсар төрүннээхтэрэ. Бу төрүнү туһанарга биир модьук баара - сойуустаах республика тас дойдулуун быһа кыраньыыссалаах буолуохтаах. "Оренбург көрүдүөрэ" баар буолан Башкортостан РСФСР иһигэр автономиялаах республика быһыытынан хаалан хаалбыта. 1991 сылга СССР эстибитин кэннэ Казахстан тутулуга суох ил буолбута. РСФСР Арассыыйа Федерацията буолбута. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Башкортостаҥҥа уонна Арассыыйа Федерациятын атын республикаларыгар "суверенитеттар парадтара" буолбуттарын да иһин ким да кыайан босхоломмотоҕо.
Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ

**Сарсыардааҥҥы аһылык түмсүүтэ** () — 80 сыллардаахха уһуллубут АХШ киинэтэ, эдэр дьон проблемаларынан көрдөрөр драма буолар. A&M Records тэрилтэ устубут.
Константинова Мария Игнатьевна

**Константинова Мария Игнатьевна** (1928 с.т.) — саха биллиилээх ырыа айааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

1928 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар түөрүйэ-композиция кылааһыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Ол сылдьан бастакы "Өрүүнэлиир ыанньыксыт" ырыатын айбыта. Үөһээ Бүлүүгэ култуура салаатын сэбиэдиссэйинэн, кулууп сэбиэдиссэйинэн, Бүлүү куоратыгар оҕо муусукаҕа оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.

Ырыаларын хомуурунньуга "Кылы-кылы кылыбырай, көмүс тимэх баяным" 2000 сыллаахха тахсыбыта.
Ниагара Фолс

thumb|right

**Ниагара Фолс** () — Аан Дойдуга биир бөдөҥ уу түһүмтэтэ буолар, АХШ уонна Канаада икки ардыгар!

## Өссө маны көр
* Күрүлгэн
Абрис

маршрут оҥоһуллар сиригэр баар бары наадалаах объегы, кээмэйдэрин ыйан туран, илиинэн оҥоһуллубут барыллааһын чэрчи; кэлин былаан, карта, профиль оҥорорго туттуллар.

## Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Попов Алексей Леонтьевич (1923-2005)

**Попов Алексей Леонтьевич** (1923-2005) — биллиилээх режиссер, артыыс, ырыаһыт, мелодист, тойуксут, саха фольклорун ырытааччы, тарҕаатааччы.

Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэһилиэгэр 1923 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ Саха музыкальнай-драматическай тыйаатырыгар артыыстаабыта, Майатааҕы норуот тыйаатырыгар режиссердаабыта, муусука, ырыа учууталынан үлэлээбитэ. 

1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт "Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин" кыттыылааҕа.

1946 с. И. Дорофеев тылларыгар "Табакам, айанаа", И. Чаҕылҕан тылларыгар "Герой туһунан ырыа", Бэрт Хара тылларыгар "Майа сайына" о.д.а. биллэр ырыалары айбыта.

Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

Ырыаларын хомуурунньуга: "Күөгэйэр күннэрбэр" (2003).

## Быһаарыылар
Петров Василий Спиридонович (Дьөкөйө уола)

**Петров Василий Спиридонович** (Дьөкөйө уола) — устуорук учуонай, СГУ преподавателэ, Исидор Барахов туһунан бастакы нууччалыы кинигэни 1961 сыллаахха таһаарбыт киһи.

## Быһаарыылар
Куһаҕан

**Куһаҕан** диэн үчүгэйгэ утары өйдөбүл. Куһаҕан диэн тугуй ыйытык алыс киэҥ быһаарыылаах. Киһи киһиэхэ куһаҕан сыһыана. Ил төрүнүн уонна түмэт үгэстэрин кэһии куһаҕан майгы буолар. Сэрии, айылҕа үлүгэрэ, ыарыы, өлүү эмиэ куһаҕан быһаарыытыгар киирэр. Сахалар киһи өллөҕүнэ "куһаҕан буолбут" дииллэр. Сорох итэҕэллэр куһаҕан баарын абааһы күүстэрин кытта ситимнииллэр.

## Эбии маны көр
Үчүгэй уонна куһаҕан
Адьарай

**Адьарай** диэн үөдэн тойоно, үрдүкү демон. Араас итэҕэллэргэ куһаҕан күүс сирэйдэниитэ (персонофикацията). Адьарай дьону аньыыны оҥорорго кигэр. Адьарай атын ааттара **Дьаабал**, Сатана, Люцифер, Мефистофель, Иблис.
Үөдэн

**Үөдэн** диэн аньыыһыттар өлбүттэрин кэннэ куттара кэлэр сирэ. Манна кэлэн аньыыһыттар куттара мэҥэ эрэйдээһини көрөллөр. Үөдэҥҥэ абааһылар уонна демоннар олороллор. Үөдэн баар орунун араас итэҕэллэр араастык быһаараллар. Аллараа дойду эбэтэр атын куйаар буолуон сөп. Абыраам итэҕэллэригэр Үөдэн Ырайга утарылаһыннарыллар.
Аанньал

**Аанньал** диэн Таҥара көҥүлүн дьоҥҥо биллэрэр илдьит. Аанньаллар сүдү айылҕа кыахтаах иччилэр. Ырайтан кыйдаммыт аанньаллар түспүт аанньал буолаллар. Дьоҕур үлэлэригэр аанньалары үксүн кынаттаах сандаарар киһитиҥи харамай курдук ойуулууллар.

## Иудаизм
Иудаизмҥа сэттэ үрдүкү аанньал (архаанньал) баар:

* Михаил
* Габриэль
* Рафаэль
* Уриэль
* Рагуэль
* Сариэль
* Дьарамил

## Христианизм
Христианизмҥа аанньаллар үс кэккэлээх тоҕус таһымнаахтар.

Үрдүкү кэккэ:
* Серафтар
* Херубтар
* Олбохтор

Орто кэккэ
* Тойоттор
* Күүстэр
* Бииликтэр

Алын кэккэ
* Дьаһаллар
* Архаанньаллар
* Аанньаллар
Кулаковский Петр Васильевич

**Кулаковский Петр Васильевич** — Саха сирин биллэр ырыаһыта, Сахалыы Виктория араадьыйа ыытааччыта, сүрүн эрэдээктэрэ.
 

Алтынньы ый 11 күнүгэр 1990 сыллаахха Павловскай нэһилиэгэр, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ - Сардаана Кулаковская, аҕата - Василий Кулаковскай, бииргэ төрөөбүт быраата- Василий Кулаковскай (1994 сыл.).

Петр кыра эрдэҕиттэн ырыа, үҥкүү куруһуократырагр утумнаахтык дьарыктанан улааппыта. Бастакы идэтэ: эколог-природопользователь (Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай универститет, Естественнай наукалар факультета), иккис идэтэ: Музыка учуутала, артист-вокалист (Дьокуускайдааҕы музыкальнай колледж, вокальнай салаата).

Бастакы альбома "Көҥүл" 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тутатына бу сыл Петр Кулаковскай "Этигэн Хомус" музыкальнай бириэмийэҕэ сыл бастыҥ саҕалааччыта номинацияҕа киирбитэ, күрэх түмүгүнэн "Көрөөччү биһирэбилэ" анал аат хаһаайынынан ааттаммыта.

"Көҥүл" альбомҥа киирбит ырыалар "Эт эрэ", "Көҥүл", "Сүбэлэр", "Маҥнайгы тапталым" уо.д.а. ырыалар.

Ситиһиилэрэ: "Этигэн Хомус", "Саҥа Ырыа", "Үрдэл" музыкальнай конкурстар, бириэмийэлэр хас да төгүллээх кыттааччыта, лауреата.
BJ's Wholesale Club

**BJ's Wholesale Club** (биитэр кылгатан **BJS**), АХШ оптовай аһы уонна араас тэрили атыылыыр тэрилтэтэ, CostCo кэнниттэн иккис оптовай уонна клубнай система. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сэдэх ыарыылар күннэрэ

**Сэдэх ыарыылар күннэрэ** (Орфан ыарыылар күннэрэ, ) — оннук ыарыылар тустарынан билиини тарҕатаары бэлиэтэнэр. Сэдэх ыарыылары элбэх киһи билбэт буолан (ол иһигэр саҥа ыалдьыбыт ыарыһахтар бэйэлэрэ уонна быраастар), хойут биллэллэр, онон түргэнник эмтэниэх да ыарыыны баалатан кэбиһэллэр. 

## Бэлиэтээһин соруга
Сэдэх ыарыылаах олорор хайдаҕар дьон болҕомтотун тардар соруктаах, ону таһынан оннук ыарыылаах дьон диагностикаҕа, эмтэниигэ уонна көрүүгэ-истиигэ тэҥ бырааптаахтарын туһунан дьоҥҥо этээри. Тэрээһиннэр нэһилиэнньэҕэ барытыгар эрэ туһуламматтар, былаас уорганнарыгар, эми оҥорооччуларга, учуонайдарга, миэдиктэргэ эмиэ туһуланаллар.

## Бэлиэтээһин устуоруйата
EURORDIS диэн сэдэх ыарыылары үөрэтэр Европа дойдуларын тэрилтэтэ сыл саамай сэдэх күнүгэр олунньу 29 күнүгэр 2008 сыллаахтан бэлиэтиир буолбута. 29-һа суох сыл 28-ска бэлиэтэнэр. Бастаан Европаҕа эрэ бэлиэтэнэр  курдук тэриллибитэ эрээри, эһиилигэр 2009 сыллаахха АХШ-ка бэлиэтээбиттэрэ, оттон 2019 сыллаахха бу күҥҥэ аналлаах тэрээһиннэри сүүстэн тахса дойду ыыппыта.

## Ыарыылар тустарынан статистика
Аан дойдуга алта тыһыынчаттан тахса сэдэх ыарыы баара биллэр, Сир олохтоохторун 3,5 - 5,9%  бу ыарыыларынан ыалдьаллар. Сэдэх ыарыы 72% – генетика төрүөттээх, атыттара инфекция (бактери эбэтэр вирус), аллергия, тас эйгэ дьайыыта эбэтэр раак сэдэх көрүҥнэрэ буоллалар. Генетика ыарыыларыттан 70% оҕо саастан саҕаланналлар.

## Сэдэх ыарыылар Арассыыйаҕа
Арассыыйа "Об основах охраны здоровья граждан Российской Федерации" диэн 2012 сылаахха тохсунньу 1 күнүгэр үлэҕэ киирбит сокуонунан, 100 тыһ. киһиэхэ 10 киһиттэн аҕыйах киһиэхэ көстөр ыарыылар сэдэх ыарыыларга киирсэллэр.
2021 сыл олунньутугар сэдэх ыарыылар испииһэктэригэр 265 ыарыы киирэр. Олор быыстарыгар зигомикоз, уос раага, носоглотка рага, күөмэй раага, куолай раага, тирии меланомата, ганглионейробластома, уҥуох уонна өҥүргэс саркомалара, лимфосаркома, Гийен-Барре синдрома, Хантер синдрома, Гунтер синдрома, Ретт синдрома, былчыҥ дистрофията, көрөр ньиэрбэ атрофията (Лебер ыарыыта), желудочковай тахикардия уо.д.а.
Сыанбыл быһыытынан, Арассыыйаҕа олохтоох ахсааныттан 1,5% ыалдьар, ол аата икки мөлүйүөн кэриҥэ киһи.
Кочнев Николай Иннокентьевич

**Кочнев Николай Иннокентьевич** (1905-1970) — мелодист, учуутал. Саха АССР үтүөлээх учуутала.

Бүлүү уокуругар Аммосовка сэлиэнньэҕэ (билигин Ньурба улууһун сирэ) 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Өр кэмҥэ үөрэх салаатыгар үлэлээбитэ.

бастакы ырыалара "Тапталлаах куоратым Дьокуускай" уонна "Комбайнер кыыс ырыата". Салгыы оҕолорго аналлаах ыралары суруйбута. "Туймаада эҕэрдэтэ" диэн балалайкаҕа анаан сахалыы ырыалар хомуурунньуктарын 1963 с. таһаарбыта.

"Бочуот знаага" уордьан кавалера.

1970 сыллаахха өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Питаайа

**Питаайа**, фрукта питахайя, (, , үгүс омукка **дракон хараҕа** диэн ааттанар "дракон фруктата" диэн курдук киэҥник биллэр - киин Америкаҕа, Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыт фрукта буолар. Киви уонна яблоко икки ардыларыгар амтаннаах. Ону таһынан чэбдигирдэр, араас аһылыктаах атын да тутаах минераллар бааллар.
Шестаков Афанасий Федорович

**Шестаков Афанасий Федорович** (1925-1993) — биллиилээх ырыа айааччы.

Нам улууһугар Бөтүҥ нэһилиэгэр 1925 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии кыттыылааҕа.  Ем. Ярославскай аатынан Хотугу омуктар устуоруйаларын, култуураларын Саха сиринээҕи холбоһуктаах государсвтеннай түмэлин Намнааҕы филиалыгар өр сылларга сэбиэдиссэйиэн үлэлээбитэ.

С. Эльскай тылларыгар "Нам сирэ" диэн бастакы ырыатын 1957 с. айбыта. Ырыалара "Түүлэй түүнү сырдатар" диэн олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кинигэҕэ киирбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Кысылбаиков Гавриил Давыдович

**Кысылбаиков Гавриил Давыдович** (1924-1979) — ырыа айааччы, учуутал.

Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр 1924 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун, Хабаровскайдааҕы баянист-хормейстер кууруһун бүтэрбитэ. Эдьигээн, Үөһээ Бүлүү оройуоннарыгар учууталлаабыта. Өрөспүүбүлүкэтээҕи уус-уран самодеятельность бэстибээлин лауреата. "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

1955 сыллаахха "Отчут кыыс хоргуппут ырыата" диэн бастакы ырыатын айбыта. "Күн тааһа" балеты, "Уот туһунан тойук" ораторияны (С. Дадаскинов либреттотынан) туруорууга көмөлөспүтэ.

## Быһаарыылар
Сөптөөх Сектор

**Сөптөөх Сектор** () — Украина патриотическай хамсааһына, украиннар омук быһыытынан нуучча буотахпыт диэҥҥэ олоҕурар, сүрүннээн нуучча тылын уонна култууратын ураты. Идеологията — Украина Арассыыйаҕа баттанан олорор уонна олорбут, ол иһин босхолооһун, ол инниттэн Американы, Европаны, Турцияны, Кытайы кытта доҕордоһуу, Арассыыйаны утары. 

Сөптөөх Сектор өйөөһүнэ Украинаҕа 2014 сыллаахха 32% дьон өйүүрэ, 2022 сыллаахха 86% дьон өйүүр.
Абыраам итэҕэллэрэ

**Абыраам итэҕэллэрэ** диэн Абыраам дьэбэриэй аҕа баһылыгын Таҥаратын билинэр итэҕэллэр, ол эбэтэр иудаизм, христианизм, ислам. Бу итэҕэллэр ытык суруйуулара (Тора, Биибилийэ, Коран) маны бигэргэтэллэр. Ыһыраайыл уон икки бииһэ Абыраамтан кини уолун Ысхаак уонна сиэнин Дьаакып нөҥүө төрүттээхтэр. Бу биистэр Ханаан сиригэр кэлэннэр дьэбэриэй омук үөскээбитэ.
Ыһыраайыл уон икки бииһэ

**Ыһыраайыл уон икки бииһэ** () диэн Дьаакып уон икки уолуттан төрүттээх биистэр. Бу биистэртэн Дьэбэриэй дьоно турар. Ытык суруйуу кэпсииринэн, Дьаакып уолаттарын ийэлэрэ кини икки ойоҕо (Лиэйэ уонна Рахил) уонна икки нүһэйэ (Билха уонна Зилпа) буолаллар. 

* Лиэйэ уолаттара: Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон
* Рахил уолаттара: Дьуоһуп, Биньямин
* Билха уолаттара: Дан, Нафтали
* Зилпа уолаттара: Гад, Ашер

Дьуоһуп икки уоллааҕа Эфраим уонна Манасия. Дьаакып кинилэри икки биис төрүттээччилэринэн анаабыта. Ол иһин Дьуоһуп аатынан биис Ыһыраайыл биистэрин тиһилигэр суох. Кини оннугар уолаттарын Эфраим уонна Манасия биистэрэ бааллар. Леви удьуордара Таҥара дьоно буолбуттарын иһин кинилэр биистэрэ тиһиликкэ ураты оруннаах.

## Биистэр сирдэрэ
Ыһыраайыл сиригэр хас биирдии биис өлбүгэ сирдэммитэ.

* Дан бииһэ: Яффа уонна Экрон.
* Ашер бииһэ: Кармель хайа, Акка, Ахзивка уонна Сидоҥҥа тиийэ сирдэр.
* Забулон бииһэ: Бэтлэһэм.
* Иссахар бииһэ: Табор хайа.
* Биньямин бииһэ: Иерихон, Гибеон, Иерусалим.
* Симеон бииһэ: Беершеба.
* Манасия бииһэ: Голан үрдэллэрэ, Башан, Мегиддо.
* Гад бииһэ: Галаад, Хешбон, Иордантан илиҥҥи сирдэр.
* Иуда бииһэ: Хеброн уонна Өлбүт байҕал арҕаа кытылыгар дылы сирдэр.
* Эфраим бииһэ: Сихем уонна Бэтэл.
* Нафтали бииһэ: Галилея уонна Кедеш.
* Рувим бииһэ: Иордантан илиҥҥи сирдэр, Арнон өрүс кытыллара.

Леви бииһэ Таҥара дьоно буоланнар Ыһыраайылга сирдэммэтэхтэрэ. Кинилэр атын биистэр сирдэригэр уонна хотолоругар аҕабыыт быһыытынан олорор көҥүллээхтэрэ.

## Биистэр дьаралыктара

Thesouro de Nobreza. Asher.png|Ашер
Thesouro de Nobreza. Benjamin.png|Биньямин
Thesouro de Nobreza. Dan.png|Дан
Thesouro de Nobreza. Ephraim.png|Эфраим
Thesouro de Nobreza. Gad.png|Гад
Thesouro de Nobreza. Issachar.png|Иссахар
Thesouro de Nobreza. Judah.png|Иуда
Thesouro de Nobreza. Manasseh.png|Манасия
Thesouro de Nobreza. Naphtali.png|Нафтали
Thesouro de Nobreza. Reuben.png|Рувим
Thesouro de Nobreza. Simeon.png|Симеон
Thesouro de Nobreza. Zebulun.png|Забулон
Фань Бинбин

**Фань Бинбин** (范冰冰, Fàn Bīngbīng) диэн Кытай актрисата. Бастакы аатырбыт үлэтэ 1998-1999 сыллардааҕы Хуанчжу принцесса (還珠格格) сериал буолар. 2003 сыллааҕы Кытай бастыҥ харчылаах Сиэп төлөппүөнэ (手机) киинэтигэр уһуллан карьерата өрө көппүтэ. Мантан саҕалаан Кытайга киинэ сулуһа статустаммыта. Салгыы ордук ситиһиилээх үлэлэрэ Алыма (苹果, 2007), Гуанйин хайа (观音山, 2011), Иккитэ көстүү (二次曝光, 2012). 2016 сылга Мин Пан Цзинлиэн буолбатахпын (我不是潘金莲) киинэҕэ оруолун иһин Алтан ат киинэ фестивала, Токио иллэрдээҕи киинэ фестивала, Сан Себастиан иллэрдээҕи киинэ фестивала, Алтан бөтүүк бириэмийэ бириистэрин кыайбыта. Фань Бинбин омук дойдуларыгар эмиэ ситиһиилээхтик уһуллар. Биллиилээх омук киинэлэрэ Stretch (2011, Франция), My Way (2011, Кэриэйэ), X-Men: Days of Future Past (2014, АХШ), Skiptrace (2015, Хоҥ Коҥ-Кытай-АХШ).

Фань Бинбин Forbes сурунаал рейтингынан 2013-2017 сылларга Кытай ордук үрдүк хамнастаах киинэ сулуһа этэ. Time сурунаал 2017 сылга кинини аан дойду 100 ордук сабыдыаллаах дьоно тиһигэр киллэрбитэ. 2018 сылга Кытай түһээн органнара Фань Бинбин түһээн төлөөһүнүттэн куотунарын тургута сылдьаллар диэн сонун тарҕанан улахан айдаан тахсыбыта. Фань Бинбин үс ый ханна да көстүбэтэҕэ. Бу кэнниттэн түмэт ситимигэр аһаҕастык буруйун билиммитэ. 883 мөлүйүөн юань ыстыраап төлөөбүтэ.

## Үлэлэрэ
### Киинэ

### Телевидение

## Сигэлэр
* IMDb
Forbes

**Forbes** диэн АХШ бизнес сурунаала. 1917 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Берти Чарльз Форбс төрүттээбитэ. Бас билээччилэрэ Integrated Whale Media Investments уонна Форбс дьиэ кэргэнэ. Сылга аҕыста тахсар. Сүрүннээн үп, индустрия, инвестиция, маркетинг, технология, коммуникация, билим, политика, төрүн темаларын туһунан суруйар. Штаб-квартирата Джерси Сити хотоҕо баар. 27 дойдуга лицензиянан тахсар. Forbes сурунаал аан дойду ордук баай сабыдыаллаах дьонун уонна компанияларын рейтингнарын тиһиктииринэн аатырар.

## Эбии маны көр
* Fortune (сурунаал)
* Bloomberg Businessweek

## Сигэлэр
* Forbes.com
Time

**Time** диэн АХШ сонун сурунаала. Штаб-квартирата Нью Йорк хотоҕо баар. Time Inc. компания тойоно Хенри Люс 1923 сылга төрүттээбитэ. Урут нэдиэлэ аайы тахсааччы, 2020 сылтан ыйга иккитэ тахсар. 2018 сылтан сурунаал бас билээччитэ Марк Бениофф. Time сурунаал Сыл киһитэ (Time Person of the Year) диэн номинациянан ордук биллэр. Сыл киһитэ аат ааспыт 12 ый устата аан дойду сонуннарыгар ордук элбэхтэ ахтыллыбыт киһиэхэ эбэтэр бөлөххө иҥэриллэр. Time 100 диэн рейтинг тиһигэр ааспыт сыл 100 ордук сабыдыаллаах киһитэ киирэр.

## Сигэлэр
*time.com
Коротов Бүөккэ Александрович

**Коротов Бүөккэ Александрович** (нууч: **Коротов Пётр Александрович**, ааҥл: **Korotov Peter Alexandrovich**, псевдонима - **W1LD**) - 23.10.1986 күн сирин көрбүтэ, Саха Сиригэр биир биллэр рэп ыллааччы уонна брейкданс үҥкүлээччи. Сунтаарга оҕо сааһа ааспыта. 

Олоҕор Южная Долина, Urban Rhyme уонна да араас бөлөхтөрү кытта үлэлэспитэ. Маахта уонна Jeedda (уруккутунан Jeada) курдук ырыаһыттары кытта алтыһан ылбыта.

Сиһилии: https://kokrash.com/w1ld/
Баайыһап Диима

**Баайыһап Диима** (нучч: **Баишев Дмитрий**, ааҥл: **Baishev Dmitrii**) — 24.09.1985 күн сирин көрбүтэ, Саха Сирин аныгы кэмнээҕи артыыһа, сүрүннээн комедияларга уһуллар.
Баайыһап Кэскил

**Баайыһап Кэскил** (нучч: **Баишев Кэскил**, ааҥл: **Baishev Keskil**) — Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, сүрүннээн ырыалара Саха Сиригэр аналлаах патриотическай көрүүлээх.
Доминик Торетто

**Доминик Торетто** () — толкуйдаммыт персонаж, сүрүннээн Форсаж киинэлэргэ сүрүн һерой буолар, Доминик Торетто оруолун толорор — Вин Дизел.
Вин Дизел

**Вин Дизел** (англ. Vin Diesel, дьиҥнээх аата Марк Синклер — англ. Mark Sinclair; төр. 18 от ыйа 1967) — АХШ биллэр артыыһа.
Б. э. и. 44 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл**.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 15 — Рим импэрээтэрин Юлий Цезары өлөрбүттэр.

* Балаҕан ыйын 2 — Юлий Цезары өлөрүү кэнниттэн Цицерон полководец Марк Антонийы утарар 14 тыл этиититтэн бастакыларын эппит. Бу этиилэрэ филиппика диэн ааттаммыттара, киэҥник биллибиттэрэ. Сенат Цицерон этиитин ылынан Антонийга "дойду өстөөҕө" диэн ааты иҥэрбитэ. Ол эрээри, былааска син биир Антоний кэлбитэ (Октавианныын уонна Марк Лепидтыын триумвират олохтообуттара) уонна бэлиитиги өлөттөрбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
493 сыл

* Кулун тутар 15 — Рим импиэрийэтэ суоллубутун кэннэ Италия хоруола буолан олорбут Одоакры остготтар хоруоллара Улуу Теодорих албыннаан эйэлэһии чалҕарыыныгар ыҥыран өлөттөрбүт.
856

* Кулун тутар 15 — 16 саастаах Византия импиэрийэтин ыраахтааҕыта Михаил III ийэтин Феодора былааһын суулларан регенствоттан босхоломмут, ийэтин уонна эдьиийдэрин манастыырга ыыппыт.
Испания тортильята

Испания тортильята (хортуоппуй тортилья; исп. tortilla de patatas) — оливковай арыыга ыһаарыламмыт хортуопуйдаах омлет. Паэлья уонна гаспаччо тэҥинэн Испания куукунатын биир саамай биллэр бүлүүдэтэ буолар. Сотору-сотору сарсыардааҥҥы аһылыкка бэриллэр. Испанскай баардарага бутерброды кытта сокууска курдук биэриллиэн сөп.  Италия фритатыгар эбэтэр белорус дрочёнайыгар майгынныыр.

XII үйэ саҕаланыаҕыттан биллэр уонна барыллаан картезианец монаахтар аан бастаан бэлэмнэммиттэрин сабаҕалыыллара. Иккис санаанан, ХІХ-с үйэҕэ бастакы хортуоппуйдаах тортильяны, хортуоппуй уонна сымыыт атын бородуукта суоҕуттан тохтообут генералы аһатарга наварскай бааһынайа ХІХ-с үйэҕэ бэлэмнээбит диэн.

Традиционнай рецептэргэ хортуоппуй дольканан эбэтэр кубиктарынан быһыллан баран, хобордооххо оливковай арыыны кутан баран, корочка баар буолуор дылы буһарыллар. Буспатах сымыыт туспа иһиккэ тууһу уонна атын спецялары кытта булкуйуллар, бэлэм хортуоппуйугар булкуйан баран буһараллар, онтон ылыллыбыт омлет үөһээ өттүгэр эргитэллэр. Оннук буспут өттө үөһэ остуолга биэрэллэр. Бүлүүдэ итии, сылаас эбэтэр тымныы көрүҥҥэ (тиһэх түгэҥҥэ — тапас курдук) остуолга биэрэллэр.

Сүрүн рецепттэн ураты атын оҕуруот аһын кытта араас вариациялар бааллар. Испанияҕа ханнык баҕарар супермаркетка, үксүгэр икки сииргэ икки варианнаах: репчатай луктаах эбэтэр луга суох атыыланар.
Биһиги эрабыт иннинэ 44 сыл

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 15 — Юлий Цезарь, Рим импэрээтэрэ.
Хонук дьиэ

**Хонук дьиэ** (отель) диэн ыалдьыттары быстах кэмҥэ дьиэлиир тэрилтэ. Хонук дьиэҕэ киһи хонор, аһыыр, суунар. Хонук дьиэлэр араас типтээхтэр уонна өҥөлөөхтөр. Хонук дьиэ иһигэр ресторан, маҕаһыын, харбыыр бассейн, спортзал уо.д.а. өҥө баар буолуон сөп. Хонук дьиэ төлөбүрэ уонна өҥөтүн хаачыстыбата хайдах таһымнааҕыттан тутулуктаах. Маны быһаарарга анаан аан дойдутааҕы "сулус рейтинга" баар, ол эбэтэр хонук дьиэ таһыма хас сулустааҕыттан көстөр (бииртэн биэскэ диэри).

## Хонуктааһын
Хонук дьиэ нүөмэрдэрин (хосторун) көрүҥнэрэ:

* Standard — көннөрү нүөмэр
* Studio — көннөрү нүөмэртэн арыый улахан
* Single — биир киһилээх нүөмэр
* DBL — икки киһилээх нүөмэр
** Double — биир 2 киһилээх орон
** Twin — икки 1 киһилээх орон
* Business — икки хостоох нүөмэр, ыалдьыт хоһо уонна утуйар хос
* TRPL — үс киһилээх нүөмэр
* EXB — эбии оронноох нүөмэр
* CH — оҕолоох дьон нүөмэрэ
* Superior — үрдүк тупсаҕайдаах нүөмэр
* Villa — бунгалоҕа олоруу
* Family room — кэргэн нүөмэрэ, 2 эбэтэр 3 хостоох
* Duplex — икки таһымнаах нүөмэр
* Junior Suite — тупсарыллыбыт былааннаах нүөмэр (аҥар люкс)
* Suite — тупсарыллыбыт былааннаах уонна категориялаах нүөмэр (люкс)
* De Luxe — үрдүк люкс таһымнаах нүөмэр

## Аһылык
Хонук дьиэҕэ аһылык көрүҥнэрэ:
* **OB** (Only Bed, орон эрэ), **RO** (Room Only, хос эрэ) — хонук дьиэ ыалдьыттарын аһаппат.
* **BB** (Bed-n-Breakfast, орон уонна сарсыардааҥҥы аһылык) — сарсыардааҥҥы аһылык баар. Буфет эбэтэр континентал сарсыардааҥҥы аһылык буолуон сөп.
* **HB** (Half-Board, аҥар пансион) — күҥҥэ икки аһылык. Сарсыардааҥҥы икки күнүскү эбэтэр киэһээҥҥи аһылык.
* **FB** (Full-Board, толору пансион) — күҥҥэ үс аһылык сарсыардааҥҥы, күнүскү, киэһээҥҥи.
* **Al** (All inclusive, барыта киирэр) — үс аһылыктан ураты эбии быстах аһылыктар бааллар, үксүгэр буфет курдук.
* **UAI** (Ultra All inclusive, бука барыта киирэр) — кэминэн элбэҕинэн хааччахтаммат аһылык. Арыгылаах утахтар босхолор төһө баҕараргын иһэҕин.

## Биллиилээх хонук дьиэ ситимнэрэ
* Global Hotel Alliance
* Hilton Worldwide
* Hyatt
* Jinjiang International
* Marriott International

## Эбии маны көр
* Хостел
* Мотель
Мотель

**Мотель** () диэн көлөлөөх айанньыттарга анаммыт хонук дьиэ. Мотель уратыта диэн хоско паркинг сириттэн быһа киирэҕин. Мотель дьиэлэрэ үксүгэр 1-2 этээстээх буолаллар. Milestone Mo-Tel (кэлин Motel Inn) диэн маҥнайгы мотель 1925 сылга Калифорния Сан Луис Обиспо хототугар тутуллубута. Америкаҕа 1940-1950с сылларга түргэн сырыылаах суоллар ситимнэрэ кэҥээн уонна дьон тус массыыната элбээн мотель индустрията чэчирии сайдыбыта.
Хостел

**Хостел** () диэн чэпчэки төлөбүрдээх хонук дьиэ. Хостел уратыта диэн атын ыалдьыттары кытта биир хоско дьукаахтыы хоноҕун. Эбии өҥөлөртөн куукуна уонна сууйар массыына баар буолуохтарын сөп. Хостел ыалдьыттара үксэ айанньыт ыччаттар (бэкпэкердар).
Ыалдьыттатааһын

**Ыалдьыттатааһын** диэн дьиэлээх хаһаайын ыалдьыты үтүө санаалаах көрсөн хоннорор, аһатар, билсэр, кэпсэтэр сиэрдэрэ. Ыалдьыттатааһын бары омуктарга хайҕанар үтүө сигили буолар. Исус "айанньыты айхаллаан көрсөөччү миигин айхаллаан көрсөр" диэбитэ.

## Сигэлэр
* Л. И. Зунделевичъ. Гостепріимство якутовъ.
Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ

**Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ** (International Children’s Day of Broadcasting) — оҕоҕо аналлаах биэриилэри оҥорор дьон идэлээх күннэрэ, ону таһынан бу күн уопсастыба оҕо уонна ыччат быраабыгар болҕомто уруохтаах, тэрийээччилэр суруналыыстарга тэлбиидэнньэ уонна араадьыйа нөҥүө бу тиэмэҕэ биэрии оҥороллоругар сүбэлииллэр.

Кулун тутар бастакы баскыһыанньатыгар ЮНИСЕФ Оҕо пуондатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.

## Быһаарыылар
Вьетнам инвестициятын уонна сайыннарыытын баана

**Вьетнамы инвестициялааһыны уонна сайыннарыытын баана**  (), кылгатыллан **BIDV** () диэн ааттанар. Вьетнам бааннарыттан **активтарын кээмэйдэринэн дойду саамай улахан баана ( 2021 сыл от ыйын аа5ыытынан 72 млрд АХШ долл) ** ХНТ сайдар бырагырааматын 100 бөдөҥ тэрилтэлэрин туһунан отчуотугар олоҕуран, БИДВ 4- с миэстэни ылла, Agribank, VNPT уонна EVN кэннилэриттэн.[2]

Дойду экономическай сайдыытын инники күөҥҥэ сылдьар, энергетическэй дериватизациялааһын курдук саҥа үп- харчы бородуукталарын модернизациялаан, "сыл дьиэтэ" Гранын ылла.

## Историята
BIDV 1957 сыл муус устар 26 кунугэр  Вьетнам Тутуу **Баана(Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam)**  1981 сыл сэтинньи 24 күнүгэр диэри  диэри үлэлээбит, ол кэнниттэн бэйэтин аатын- суолун **Вьетнамы  Инвестициятын уонна тутуутун баана** диэннэ уларыппыта (Ngân hàng Đầu tư và Xây dựng Việt Nam). Билиҥҥи аата сэтинньи 14 күнүгэр 1990 сыллаахха ылыммыта.

2007 сыл тохсунньутугар Вьетнамҥа правительство BIDV уонна үс атын баанка минритарнай өлүүнү атыылыаҕа диэн биллэрбитэ. Ол сыл кулун тутарга Правительство массыына суолларын бырайыактарыгар инвестициялыырга быһаарыммытыгар көрдөстүлэр.  Балаҕан ыйыгар Вьенам Эрлайнс, Петро Вьетнам уонна Вьетнам почтатын кытта Вьетнам бастакы күтүр финансовай хампаанньа онорорун туһунан биллэрбитэ. 

2019 сыл сэтинньитигэр Кэриэйэ Hana баанын кытта стратегическай бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэһиигэ илии баттаабыта уонна омук дойдуларын бааннарын 15 %- на бас билэр стратегическай акционерын кэпсээбитэ. Бу Вьетнамна  бөдөҥ холбоһуктар уонна атыылаһыы биир ордук улахан сөбүлэһии этэ.

## Быһаарыылар
AARP

**AARP** (*Америка пенсионердарын ассоциациата* *American Association of Retired Persons*) — АХШ биир бастыҥ кырдьаҕастары уонна араас кыаммат араҥаларга көмө буолар фондата, Америкаҕа уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. 

2022 сыл түмүгүнэн дойду үрдүнэн 38 мөллүйүөн киһи хабыллар эбит AARP систематыгар.

AARP фонданы Goldman Sachs баана үбүлүүр, 76% капиталын босхо иэс буолбакка бэлэхтиир, ол эбэтэр 116 миллиард доллар. 

AARP кыттыылаахтара 897 сетевой маҕаһыыннарга 90% скидкалаахтар, босхо харысхабыл ылаллар (үксүн медицина), босхо 2 көтөллөр көтөр аалынан дойду араас муннугар сылга.

AARP кыттыылаахтара сыллааҕы төлөбүрдэрэ 12$.
Silicon Valley Bank

**Silicon Valley Bank** — АХШ биир бөдөҥ баана этэ, 2021 капитализациата түргэнник үрдүүрүнэн. Сүрүннээн IT (информация технологията) стартаптары үбүлүүр этэ. 

Кулун тутар 11 күнүгэр 2023 сыллаахха Калифорния суудун уурааҕынан банкрот буолбута, 2008 сыл кэнниттэн биир бөдөҥ баан сууллуута.
453 сыл

**453** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 16 — Лю Шао аҕатын Вэнь-ди ыраахтааҕыны өлөрөн Соҕуруу Сун судаарыстыба баһылыга буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
870

**870** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 16 — Болгария бүттүүнэ сүрэхтэммитэ 15 сыл буолан баран дойду православнай сыаркаба Константинополь патриархиятын туспа сыаркабын быһыытынан бигэргэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Кэнэҕэскилээхтэр

**Кэнэҕэскилээхтэр** () диэн кыыллар ордук улахан кылаастара. Eutheria кладаҕа киирэр. Metatheria кладаҕа аҕас-балыс бөлөх сыһыаннаах. Кыыллар көрүҥнэрин 94% кэнэҕэскилээхтэр буолаллар (Киһи эмиэ). Кэнэҕэскилээхтэр добоччо сайдыбыт оҕолоноллор. Үөскэх төрүөр диэри ийэтин иһигэр кэнэҕэски (плацента) нөҥүө иҥэмтэлээх сэктэри уонна антиэттиктэри ылан аһыыр.

## Классификацията

*  Atlantogenata улуу аймах
** Xenarthra сүдү аймах
** Afrotheria сүдү аймах
* Boreoeutheria улуу аймах
** Euarchontoglires сүдү аймах
** Laurasiatheria сүдү аймах
Eutheria

**Eutheria** (дьиҥ кыыллар) диэн Theria кыыллар биир кладата. Бу кладаҕа кэнэҕэскилээхтэр уонна кинилэргэ чугас кылаастар киирэллэр. Eutheriaттан атын Metatheria клада баар.
Afrotheria

**Afrotheria** (Африка кыыллара) диэн Африкаттан төрүттээх кыыл кладата. Afrotheria клада аймахтара Африка уонна Арабия туспа континент эрдэхтэринэ үөскээбиттэрэ, ол эбэтэр миоцен иннинэ.

## Классификацията
Afrotheria аймахтара:

* Түтүк тиистээхтэр
* Ыстанааччылар
* Афросорицидалар
* Даманнар
* Сиреналар
* Тумсуктаахтар
Мааманнар

**Мааманнар** () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр эстибит уус. Мааманнар атын сэлиилэр курдук улахан кыыллар, уһун тумсуктаахтар, токур муостаахтар (аһыылаахтар), хотугу көрүҥнэрэ уһун түүлээхтэр. Плейстоцен кэмигэр 5 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Африкаҕа, Азияҕа, Эуропаҕа, Хоту Америкаҕа тарҕанан олорбуттара. Мааман үрдүгэ 5,5 метрга ыйааһына 15 тоннаҕа дылы тиийэрэ. Аныгы тыыннаах сэлиилэртэн Азия сэлиитигэр ордук чугас. Тиһэх мааманнар Врангель арыытыгар 4000 сыллааҕыта өлбүттэрэ.

## Көрүҥнэрэ
* †M. africanavus
* †M. columbi
* †M. creticus
* †M. exilis
* †M. lamarmorai
* †M. meridionalis
* †M. primigenius
* †M. rumanus
* †M. subplanifrons
* †M. trogontherii

## Мааман муоһа
Мааман муоһа күндү хостонор баай буолар. Саха Сиригэр сыл аайы көҥүллээх 100 тонна мааман муоһун хостууллар, көҥүлэ суох икки төгүл элбэх буолуон сөп. Муос үксэ Кытайга атыыланар.

## Геральдикаҕа

Coat of Arms of Srednekolymsk (Yakutia).png|Орто Халыма гиэрбэтэ, Саха Сирэ
Wappen Seedorf.jpg|Зедорф гиэрбэтэ, Германия
Coat of Arms of Ust-Yansky rayon (Yakutia).png|Усуйаана улууһун гиэрбэтэ, Саха Сирэ
Африка сэлиилэрэ

**Африка сэлиилэрэ** () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус билигин икки көрүҥнээх - саванна сэлиитэ уонна ойуур сэлиитэ. Иккиэн эстэр кутталга сылдьаллар.
Саванна сэлиитэ

**Саванна сэлиитэ** () диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Билигин кур сир ордук улахан харамайа буолар. Африка 37 дойдутугар тарҕанан олорор. Хонууларга, хочолорго, ойуурдарга, бадарааннаах сирдэргэ мэччийэр. 2021 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар.
Ойуур сэлиитэ

**Ойуур сэлиитэ** () диэн Африка сэлиилэрин икки көрүҥүттэн биирэ. Палеогенетиктар билиилэринэн Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ 5-2 млн кэриҥэ сыллааҕыта арахсыбыттар. Тиһэх 500 тыһыынча сыл тус туспа буккуспакка үөскээбиттэр. Ойуур сэлиитэ саванна сэлиититтэн быдан кыра. Орто үрдүгэ 2,4 метр. Арҕаа Африка уонна Конго өрүс бассейнын сииктээх ойуурдарыгар олорор. Айылҕаҕа 30,000 сэлии хаалбыт. Браконьердар уонна пигмейдар бултууллар. 2021 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар.
Шри Ланка сэлиитэ

**Шри Ланка сэлиитэ** () диэн Шри Ланкаҕа баар Азия сэлиитин алын көрүҥэ. Сэлиилэр Шри Ланка арыытын хоту, илин, соҕуруулуу-илин сирдэригэр тарҕанан олороллор. Үксүлэрэ Udawalawe National Park, Yala National Park, Lunugamvehera National Park, Wilpattu National Park, Minneriya National Park харааннаах сирдэргэ олороллор. Бу пааркалар тастарыгар эмиэ бааллар. 2019 сыл ахсаанынан Шри Ланкаҕа 7500 сэлии баар. Шри Ланка Азия дойдуларыттан сэлиитин чиҥинэн бастыҥ буолар. Сэлиилэр олохтоох пууннарга астаах хонууларга кэлэннэр сотору-сотору айдаан тахсар.
Ииндийэ сэлиитэ

**Ииндийэ сэлиитэ** () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Ииндийэ сэлиилэрэ соҕуруу уонна соҕуруулуу-илин Азия элбэх дойдуларыгар тарҕанан олороллор. Көрүҥ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах. Айылҕаҕа сылдьар популяциятын ахсаана 1930 сыллартан 1940 сылларга диэри 50% аччаабыта. Ииндийэ сэлиитэ баар дойдулара: Ииндийэ, Непал, Бангладеш, Бутан, Мьянма, Тайлаан, Малайзия, Лаос, Кытай, Камбодьа, Вьетнам. Үксүн хонууларга уонна ойуурдарга ууттан чугас мэччийэр.
Суматра сэлиитэ

**Суматра сэлиитэ** () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Индонезия Суматра арыытыгар баар. 2007 сыл ахсаанынан Суматраҕа 2400–2800 сэлии баар. 2011 сылтан ыла улахан эстэр кутталга сылдьар. Сүрүн төрүөтэ сэлии олорор ареала хааччахтанан бытарыйан иһэр, ойуурдары күүскэ кэрдэллэр.
Борнео сэлиитэ

**Борнео сэлиитэ** () диэн Азия сэлиитин биир алын көрүҥэ. Борнео арыытыгар баар. 1986 сылтан ыла эстэр кутталга сылдьар. Араас ахсаанынан Борнеоҕа 1184–3652 сэлии баар.
Алла Пугачёва

**Алла Борисовна Пугачёва** (урукку фамилията - **Орбакене**) - СССР уонна Арассыыйа норуот ырыаһыта уонна артыыһа. 

2022 сыллаахха кини уонна Максим Галкин Путины критикалаабыттара сэриини утаран, ФСБлар өлөрөөрү кыммыттарын иһин Израиль диэн дойдуга куоппуттара.

2023 сыллаахха Путин уурааҕынан Галкин уонна Алла Пугачева норуот өстөөҕө буолбуттара.
Максим Галкин

**Максим Александрович Галкин** - Арассыыйа үмориһа, эстрада артыыһа, пародист, шоумен, стендап-комик, актер, Бастакы  ханаал ыытааччыта (2000—2008, 2015—2022), «Россия-1» (2008—2015). Алла Пугачёва оҕонньоро. 2022 сыллаахха Путин өлөрөөрү кыммытыттан куоппуттара Израильга. Сэриини утарарынан биллэр.
Арассыыйа нууччаларга

**Арассыыйа нууччаларга** - диэн Владимир Путин үбүлээһининэн үөскээбит нууччалар националистическай хамсааһыннара буолар. Сүрүннээн нууччалартан ураты атын омуктары үүрүөххэ диэн эбэтэр кыргыахха диэн.
Азия сэлиилэрэ

**Азия сэлиилэрэ** () диэн сэлиилэр кэргэннэригэр киирэр уус. Уус биир тыыннаах уонна сэттэ өлбүт көрүҥнээх.

* 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* † 
* †
Үрий Дудь

**Үрий Дудь** (нучч: Юрий Дудь) - Арассыыйа биллэр блогера буолар. 2022 сыллаахха Ютубка 11 мөллүйүөн киһи суруттарааччылаах Вдудь диэн канаалыгар.
Maxell

**Maxell** - Дьоппуон тэрилтэтэ, араас кыра тэриллэри оҥорунан биллэр Аан Дойдуга. Саха Сиригэр литиевай АА уонна ААА форматтаах батарейкалара тарҕанар.
Б.э.и. 45 сыл

* Кулун тутар 17 — Юлий Цезарь Тит Лабиен уонна Помпей Балыс баһылыктаах сэриини Мунда аттыгар кыайбыт. Бу кини өлүөн иннинэ бүтэһик кыайыыта этэ.
624 сыл

**624** сыл — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 17 — мусульмааннар төрүт итэҕэллээх бэйэлэрин аймахтарын курайшиттары Бадра аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар. Бу мусульманнар бастакы бөдөҥ кыайыылара этэ. Уус төрүттээччитэ Курайш — ислаамы төрүттээбит Мухаммед өбүгэтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Тиһуана

**Тиһуана** (, ) — Мексика арҕаа хоту өттүгэр, АХШ границатын таһыгар баар улахан куорат. 2022–2023 сыл иһигэр бу куорат нөҥүө 300 тахса саха ыала АХШ политическай куотуу көрдөөн киирбиттэрэ. Уопсай миграннар нөҥүө 1 мөллүйүөн киһи Тихуана нөҥүө Арассыыйаттан куоппут 2022 сыл иһигэр Америкаҕа куотуу.
Лүдмила Нарусова

**Лүдмила Нарусова** (нучч: **Людмила Нарусова**), Арассыыйа биир өйдөөх дьахтара, демократия уонна либерализм идеятын иһин охсуһар. Ксения Собчак ийэтэ. Украинаҕа буола турар сэриини утарар.
Ксения Собчак

**Ксения Собчак** — Арассыыйа биир биллэр дьахтара, блогер, влогер, телевиденияҕа араас көрдөрүүлэри ыытааччы, Арассыыйаҕа президент талааһыныгар кыттыылааҕа, уһун кэмҥэ Дом-2 көрдөрүүнү ТНТ канаалга ыыппыта.

## Өссө маны көр
* Лүдмила Нарусова
Азия сэлиитэ

**Азия сэлиитэ** () диэн Elephas ууһун соҕотох тыыннаах хаалбыт көрүҥэ. Ииндийэ субконтиненыгар уонна Соҕуруулуу-илин Азияҕа тарҕанан олорор. Былыр быдан киэҥ ареаллаах этэ арҕаа Иракка, Ираҥҥа, Түүркүйэҕэ, Сирияҕа дылы тиийэ. Азия сэлиитэ сэлиилэр кэргэннэрин үс тыыннаах көрүҥүттэн биирэ буолар. Атын иккитэ Африка саванна уонна ойуур сэлиилэрэ. Улаханынан саванна сэлиитин кэнниттэн иккис. Олоҕун уһуна 60–75 сыл. Азия сэлиитэ 1986 сылтан ыла эстэр кутталлаах көрүҥ диэн Кыһыл кинигэ тиһигэр киирбитэ. 2019 сыл ахсаанынан 48,323–51,680 кэриҥэ Азия сэлиитэ баар.

Азия сэлиилэрэ Инд цивилизациятын кэмигэр иитиллибиттэрэ. Бу туһунан Инд хочотугар баар Мохендьо-даро археология түөлбэтигэр булуллубут сэлии уҥуохтара туоһулууллар. Манна эбии сэлиилэр тамҕа ойууларын уонна туой бодолорун булбуттара. Азия сэлиилэрин сэриигэ туһаналлара миинэн кимиигэ да халалааһыҥҥа да. Тойотторго сэлии статус бэлиэтэ буолара. Ордук киэҥник сэлиилэри үлэҕэ туһаналлар. Ыарахан барымталары тастараллар көтөхтөрөллөр. Бадарааннаах куһаҕан суолунан, суола суох ойуурунан дүлүҥнэри уонна да атын тутуу материалларын тиэйэргэ баһаам туһалаахтар. Азия сэлиитэ Ииндийэ субконтиненын култууратыгар улахан дьайыылаах. Сэлиилэр былыргы Панчатантра уонна Дьатака курдук номохторго ахтыллаллар. Индуизм ордук ытыктанар Ганеша таҥарата сэлии төбөлөөх. Индуистар тойдоругар мааны киэргэллээх сэлиилэри хаамтараллар. Бирма, Тайлаан, Шри Ланка астрологияларыгар сэлии эмиэ улахан оруоллаах.

Азия сэлиитин алын көрүҥнэрэ:
* E. m. maximus
* E. m. indicus
* E. m. sumatranus
* E. m. borneensis
Монгуол импиэрийэтэ

**Монгуол импиэрийэтэ** (; ; *Yeke Mongɣol ulus* — «Улуу Монгуол улууһа») — XIII-XIV үйэлэргэ Чингисхан уонна кини сыдьааннара сэриилээһиннэрин түмүгэр баар буола сылдьыбыт дойду, аан дойду устуоруйатыгар саамай киэҥ сирдэринэн тайаан сыппыта. Кирбиилэрэ  Илин Европаттан Дьоппуон байҕалыгар, уонна Новгородтан Соҕуруулуу-Илин Азияҕа диэри этэ (иэнин сабардама  эбэтэр ).

Муҥутаан сайдыбыт кэмигэр импиэрийэҕэ  Киин Азия, Соҕуруу Сибиир, Илин Европа, Ближнэй Восток, Кытай уонна Тибиэт киирэллэрэ. XIII үйэ иккис аҥаарыгар импиэрийэ ыһыллыыта саҕаламмыта, 1269 сыллаахха улуустар хааннара (бары Чингисхан сыдьааннара) тус туһунан дойдулар баһылыктарын быһыытынан бэйэ бэйэлэрин билиммиттэрэ, (Хубулайтан уратылар, кини импиэрийэ киинин салайара). Улуу Монголия ордук бөдөҥ үлтүркэйинэн Юань импиэрийэ, Джучи улууһа (Алтан Ордуу), Хулагуидтар судаарыстыбалара (Ильханат) уонна Чагатай улууһа буолбуттара. Улуу хаан Хубилай, Юань импиэрийэ ыраахтааҕытынан буолбута (1271), киин куоратын Хаанбалыкка (Аныгы Пекин) көһөрбүтэ, уонна улуустары барытын салайара. XIV үйэ саҕалыныытыгар тутулуга суох судаарыстыбалар конфедерацияларын быһыытынан импиэрийэ сөргүтүллүбүтэ.

1368 сыллаахха Юань импиэрийэ суох буолбута, онон Монгуол импиэрийэтэ эмиэ тохтообута.

## Быһаарыылар
Фо

мини|уҥа|Фо миинэ
**Фо** () диэн Вьетнам үгэс буолбут риис лапсатыттан оҥоһуллубут миин буолар. Улахан пиалаҕа кутуллан бэриллэр. Сүнньһнэн чэйи кытта бэриллэр. Эт миинигэр риистэн оҥоһуллубут лапса уонна кырбаныллыбыт буспут эс угаллар, ону тэҥэ араас оҕуруот аһа, специялар - чили эбэтэр чили соуһа угуллар. Сороҕор баҕа атаҕа, акула иһэ, моҕой төбөтө, куурусса атаҕа уонна да атын араас эттэр угуллуон сөп.

Эттээх фо аата *фо бо*, онтон кууруссалаах фо аата *фо га* диэн буолар

Фо Вьетнамҥа олус тарҕаммыт ас, дьон күннээҕи аһа буолар. Вьетнамтан көспүт иммиграннар атын дойдуларга аҕалбыттара.
Тумсук

**Тумсук** () диэн харамай баһыгар баар уһун үүнүү. Тоноҕостоохторго да тоноҕостоммотохторго да баар. Тоноҕостоохтор тумсуктара уһаабыт мурун буолар. Тоноҕостоммотохтор тумсуктара айахтарын этиттэн үүнэр. Тумсук аһыырга, иһэргэ, тутарга хабарга туттуллар.

Тумсуктаах тоноҕостоохтор:

* Түтүк тиис
* Кымырдаҕасчыттар
* Сэлиилэр
* Ыстанааччылар
* Аҥаҕардар
* Эхидналар
* Байҕал сэлиитэ
* Намбат
* Муруннаах мэймин
* Сайҕах
* Тапирдар

Тумсуктаах тоноҕостоммотохтор:
* Көйүүрдэр
* Лыахтар
* Бырдахтар
* Өт үөннэр
* Быар атахтаах хабалар
Түтүк тиистээхтэр

**Түтүк тиистээхтэр** () диэн Afrotheria кладаҕа киирэр **Tubulidentata** аймах соҕотох кэргэнэ. Билигин кэргэҥҥэ тыыннаах биир Orycteropus уус уонна биир Түтүк тиис көрүҥ баар.
Түтүк тиис

**Түтүк тиис** () диэн Африкаҕа тарҕаммыт кыыл. Түтүк тиистээхтэр кэргэннэрин соҕотох тыыннаах көрүҥэ. Орто кээмэйдээх, хороонньут, түүҥҥү кыыл. Тас көстүүтүнэн кымырдаҕасчыкка майгынныыр эрээри кинилиин аймахтаспат. Түтүк тиис уонна кымырдаҕасчыт иккиэн кымырдаҕастары термиттары сиир кыыллар курдук сайдыыны бараннар тас көстүүлэринэн майгыннаһар буолбуттар (конвергент эволюция). Түтүк тиис Afrotheria клада кыыла буолар. Кини аймахтара сэлиилэр, ламантиннар, даманнар.
Байҕал сэлиилэрэ

**Байҕал сэлиилэрэ** () диэн түлүөннэр кэргэннэрин ууһа. Ордук улахан түлүөннэр буолаллар. Уус икки көрүҥнээх - хоту байҕал сэлиитэ уонна соҕуруу байҕал сэлиитэ.
Соҕуруу байҕал сэлиитэ

**Соҕуруу байҕал сэлиитэ** () диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Ордук улахан түлүөн буолар. Атыыр муҥутуур уһуна 5,8 м, ыйааһына 3700 кг. Антарктика тула тарҕанан олорор.
Хоту байҕал сэлиитэ

**Хоту байҕал сэлиитэ** () диэн түлүөннэр кэргэннэрин байҕал сэлии ууһун кыыла. Атыыр уһуна 4—5 м, ыйааһына 1,2—2,3 т. Тыһы уһуна 2,5—3,6 м, ыйааһына 400—900 кг. Атыыр тумсугун уһуна 30 см. Кальмардары, уҥуохтаах балыктары, хахтаахтары, скаттары, акулалары сиир. Хоту байҕал сэлиилэрэ Хоту Америка арҕаа кытылын устун Аляскаттан Алын Калифорнияҕа дылы тарҕанан бааллар. Хоту байҕал сэлиитин сыата күндүлэнэр буолан 19 үйэҕэ күүскэ бултанан букатын эстэ сыспыта.
Казахстаан бэлиэ күннэрэ

### Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр

* Кулун тутар 16 — Өрөспүүбүлүкэ гвардиятын күнэ.
* Муус устар 25 — Казахстан футболун күнэ 
* Ыам ыйын 21 — Култуура уонна ускуустуба үлэһитин күнэ 
* Ыам ыйын 28 — Пограничник күнэ
* Ыам ыйын 31 — Бэлиитикэ репрессияларын уонна сут сиэртибэлэрин күнэ

* Бэс ыйын 4 — Судаарыстыба бэлиэлэрин күнэ (1992)
* Бэс ыйын 5 — Эколог күнэ
* Бэс ыйын 6 — Үп-харчы полициятын күнэ
* Бэс ыйын 22 — Кутурҕан күнэ, 1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт
* Бэс ыйын 23 — Полиция күнэ .
* Бэс ыйын 28 — Сибээс уонна информатизация үлэһиттэрин күнэ

* От ыйын 1 — Домбра күнэ
* От ыйын 2 — Дипломат сулууспатын күнэ.
* От ыйын 6 — Киин куорат күнэ (Нур-Султан);
* От ыйын 9 — Уу хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнэ
* От ыйын 13 — Дойду куттала суох буолуутун уорганнарын үлэһиттэрин күнэ
* Атырдьах ыйын 2 — Десантниктар күннэрэ
* Атырдьах ыйын 18 — Пограничник күнэ
* Атырдьах ыйын 24 — Дойду былааҕын күнэ

* Атырдьах ыйын 30 — Конституция күнэ

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 5 — Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын тылларын күнэ
* Балаҕан ыйын 16 — Ийэ күнэ.
* Балаҕан ыйын 28 — Аатом бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин күнэ
* Балаҕан ыйын 30 — Суут-сокуон (юстиция) үлэһиттэрин күнэ

* Алтынньы 6 — Бухгалтер уонна аудитор күнэ
* Алтынньы 25 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

* Сэтинньи 15 
** Тенге күнэ.
** Бухгалтер күнэ.
* Сэтинньи 19 — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ

* Ахсынньы 1 — Казахстан бастакы бэрэсидьиэнин күнэ
* Ахсынньы 6 — Прокуратура күнэ
* Ахсынньы 12 — Таможня уорганнарын үлэһиттэрин күнэ

### 2024 сылга өрүүр күннэр:
* Тохсунньу 1 - 2 — Саҥа дьыл
* Тохсунньу 7 — Ороһооспо
* Кулун тутар 8 — Аан дойдутааҕы дьахтар күнэ
* Кулун тутар 21, 22, 23 — Наурыз мейрамы
* Ыам ыйын 1 — Казахстаан норуотун сомоҕолоһуутун күнэ ()
* Ыам ыйын 7 — Аҕа дойду көмүскээччилэрин күнэ
* Ыам ыйын 9 — Кыайыы күнэ
* От ыйын 6 — Киин куорат күнэ
* Атырдьах ыйын 30 — КӨ Конституциятын күнэ
* Ахсынньы 1 — КӨ Бастакы Бэрэсидьиэнин күнэ (День Первого Президента РК)
* Ахсынньы 16 уонна 17 — Тутулуга суох буолуу күнэ

### Быһаарыылар
Акроним

**Акроним** — хас да тылы кылгатан биир тылынан этии көрүҥэ, аббревиатураттан уратыта тыл курдук саҥарылларыгар сытар (аббревиатура биирдии буукуба аатынан саҥарыллар, холобур, КыГыБы, оттон акроним биир тыл курдук саҥарыллар, холобур токамак, Танах).

### Акронимнар холобурдара
*БАМ — **Б**айкаал-**А**мыр **м**агистрала
*Лазер
Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института

мини|уҥа|Үөрэнэр корпуһа
**Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института** (АГИКИ) — культура уонна искусство уобалаһыгар бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ. 

АГИКИ — творческай кадрдары бэлэмниир биир биллэр лидера буолар.

## Ректортара
2000—2008 Андрей Саввич Борисов.

2008 сыллаахтан бу күҥҥэ дылы Саргылана Семеновна Игнатьева.

## Кафедралара
— норуот уус-уран культуратын кафедрата,

— искусствоведение кафедрата,

— музыка искусствотатын кафедрата,

— театр искусствотатын кафедрата,

— социальнай-культурнай үлэ уонна культура салайыытын кафедрата,

— живопись уонна графика кафедрата,

— кафедра библиотечно-информационной деятельности и гуманитарных дисциплин,

— кафедра дизайна и декоративно-прикладного искусства народов Арктики,

— кафедра информатики.
Омуктардааҕы биирдик тутумтата

[thumb |upright=1.2| Сэттэ СИ биирдиктэрин икки ардыларыгар сибээстэрэ. Чаһы устунан төбөтүттэн: [сөкүүндэ (бириэмэ), метр (уста), ампер (чаҕыл сүүрээн), кельвин (термодинамик температура), кандела (сырдык күүһэ), моль (сэк ахсаана) уонна килограмм (маасса). ]]

**Омуктардааҕы биирдик тутумтата** (**SI**, , ) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата.

## 7 сүрүн биирдик

## Историята уонна туттуута
Метрическэй систиэмэ Францияҕа 1789 сыллаахха Французскай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн оҥоһуллубута. Бастакы систиэмэ икки эрэ стандартнай биирдиилээх этэ, киилэ уонна миэтэрэ. Метрическэй систиэмэ учуонайдар ортолоругар тарҕаммыта.

1860-с сылларга Джеймс Клерк Максвелл уонна Уильям Томсон (кэлин Лорд Кельвин диэн ааттаммыта) үс сүрүн биригээдэлээх систиэмэни этии киллэрбиттэрэ – уһун, маасса уонна бириэмэ. Атын биригээдэлэр ол үс сүрүн биригээдэлэртэн тахсыахтара. Кэлин бу этии сантиметр-грамм-сөкүүндэ биригээдэ систиэмэтин (CGS) оҥорорго туһаныллыаҕа, онно сантиметр уһуна, грамм маасса сүрүн биригээдэтэ, иккис сүрүн биригээдэ быһыытынан туттуллубуттара бириэмэ. Ону тэҥэ күүс тирэх биригээдэтин быһыытынан динаны уонна энергия тирэх биригээдэтин быһыытынан эргы эбэн биэрбитэ.

Учуонайдар электричествоны уонна магнетизмы үөрэтэн баран, бу предметтэри ойуулуурга атын сүрүн биригээдэлэр наадаларын өйдөөбүттэрэ. ХХ үйэ ортотугар метрическэй систиэмэ араас варианнара туттуллар буолбуттара. Бу олус мунаарар этэ.

1954 сыллаахха ыйааһыннар уонна кээмэйдэр 9-с генеральнай конференциялара (CGPM) Аан дойдутааҕы биирдиилээн систиэмэ бастакы варианын оҥорбута. Кинилэр туһанар алта сүрүн биригээдэлэрэ: миэтэрэ, килограмм, сөкүүндэ, ампер, Кельвин уонна кандела. Сэттис сүрүн биригээдэ, моль, 1971 сыллаахха эбиллибитэ.

SI билигин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ туттуллар, АХШ-тан, Либерияттан уонна Мьянматтан ураты, онно былыргы империя биригээдэлэрэ билигин даҕаны киэҥник туттуллар. Атын дойдулар, үксүлэрэ историческай өттүнэн Британскай империяҕа сыһыаннаахтар, урукку империя систиэмэтин метрическэй систиэмэнэн бытааннык солбуйаллар эбэтэр икки систиэмэни биир кэмҥэ тутталлар.
Маасса

**Маасса** диэн эттик ис саҥа. Атом уонна ууһук өлүүскэлэр баалларын билиэхтэригэр диэри маасса эттик төһө элбэх материялааҕын көрдөрөр дии саныыллара. Кэнники билбиттэринэн араас атомнар уонна өлүүскэлэр, биир кэриҥ материялаах да буоллахтарына, маассалара араас буолар эбит. Билигин маассаны эттик инерциятын кээмэйэ дииллэр, ол эбэтэр эттик туора күүс дьайыытын түргэтээhинигэр утарсыыта. Инерцияттан ураты гравитация маассата диэн баар. Бу эттик атын эттиктэргэ тардар күүһэ. Маасса сүрүн кээмэй биирдиктэрэ килограмм уонна грамм.
Килограмм

**Килограмм** (кг, kg) диэн маасса кээмэйин биирдигэ. 1000 граммҥа тэҥнээх.
Күүс

**Күүс** диэн эттик хамсааһынын кубулутар (түргэтэтэр, бытаардар, хайысхатын уларытар) эбэтэр эттиги кумуктатар (форматын уларытар) дьайыы. Эттиккэ атын эттиктэр эбэтэр хонуулар дьайаллар. Күүс тэйитэр уонна тардар буолар. Күүс ахсаана векторынан уонна хайысхатынан быһаарыллар. Кээмэйдэнэр биирдигэ Ньютон (N), бэлиэтэ **F**. Ньютон биирдигэ 1 килограмм маассалаах эттиги 1 м/с² түргэтэтэр күүс буолар.

Исаак Ньютон эттиктэр хамсааһыннарын быһаарарыгар инерция уонна күүс диэн торумнары туттубута. Бары эттиктэр хараан сокуонун тутуһаллар диэн суруйбута. Ньютон 1687 сылга Айылҕа философиятын математика тосхоллоро () диэн ааттаах битигин таһаарбыта. Бу үлэтигэр Ньютон хамсааһын үс сокуонун ойуулаан суруйбута. Бу сокуоннары физикаҕа күүс өйдөбүлүн быһаарарга күн бүгүҥҥэ дылы туһаналлар.

Ньютон формулата:

Күүһү импульс (хамсааһын ахсаана) кэминэн билиэххэ сөп:

\mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} = \frac{d(m\mathbf{v})}{dt}

Маасса мэлдьинэн хаалар буоллаҕына маннык суруллар:

\mathbf{F} = m \frac{d\mathbf{v}}{dt} = m\mathbf{a}

**m** - маасса, **a** түргэтэтии (акселерация). Бу формуланы Ньютон хамсааһын иккис сокуонугар суруйбута. Статика (хамсаабат) түргэтэтии суох түгэнигэр дьайар күүстэри тэҥнэһик торумнарыттан түмүктээн таһаарыахха сөп.
Ньютон (биирдик)

**Ньютон** (бэлиэтэ **N**) диэн күүс кээмэйин биирдигэ. Формулата 1 kg⋅m/s2, ол эбэтэр 1 килограмм маассалаах эттиги сөкүүндэҕэ 1 метрга түргэтэтэр күүс. Биирдик Исаак Ньютон аатынан ааттаммыта.