open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бастилия

thumb|250px|Бастилия былаана
thumb|right|300px|Бастилия болуоссата
**Бастилия** (, былыргы дьиҥнээх аата *la Bastille Saint-Antoine*) — 1370–1381 сыллардаахха тутуллубут кириэппэс, кэлин Парижка былааһы утарбыт дьону хаайар сир. 

Улуу Франция өрөбөлүүссүйэтин саҕаланыытыгар 1789 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр бастаанньаһыттар ылбыттара уонна нөҥүө сылыгар суох оҥоһуллубута. Алдьатыыны салайбыт Пьер-Франсуа Паллой (Pierre-François Palloy) оннугар маннык сурук суруйбута *«Манна үҥкүүлүүллэр, барыта үчүгэй буолуо»* (*ici l'on danse, ah ça ira, ah ça ira!*). 

Билигин кириэппэс оннугар уонча уулусса уонна бульваар түһэр *Бастилия болуоссата* баар, анныгар *Париж метротун* үс лиинньийэтэ силбэһэр сирэ баар. Бу болуоссакка *Бастилия Оператын* дьиэтэ турар.

## Быһаарыылар
Шрёдингер куоската

**Шрёдингер [[куоска]]та** диэн квантовай физикаҕа өй эксперимена. 1935 сыллахха Эрвин Шрёдингер Копенгагеннааҕы быһаарыы эппиэт быһыытынан үөскээбитэ. Бу өй эксперименынан Шрёдингер квантовай механика суолунан толкуйдаатахха абсурднай ситуацияларга тиийиэххэ сөп диэн кэпсиэн баҕарбыта: ол курдук бу холобурга ханнык эрэ биир кэмҥэ куоска өлбүт уонна тыыннаах буолар

Өй эксперимена маннык ааһар: куосканы ылан баран ханнык эрэ хоско хаайаллар. Гейгер счетчигын уонна ханнык эмит радиоактивнай элемены уураллар. Хас эмит бириэмэ кэнниттэн, холобура, биир чааһнан, биир аатом радиация материала баҕар распаадтыан сөп (или суох - материал стабильнай буолбатах) Гэйгер счетчига ону суоттуон сөп, уонна распаадттаннаҕына ханнык эмит дьатты ыһар - оччоҕуна куоска өлөр. 

Боппуруос: биир чаас ааспытын кэннэ куоска тыыннаах дуу, өлбүт дуу?

Шрёдингер этэринэн аан сабыллыбыт буоллаҕына куоска тыыннаах эбэтэр өлбүт. Аан арыллыан иннинэ этэр кыах суох.

Проблемата ааны арыйдахха эксперимеҥҥа дьайыыны оҥороҕун. Киһи уонна эксперимент хайдах дьайалларын быһаарыахха наада. Ииньэ гынан киһи көрдөҕүнэ, ити эксперимеҥҥа дьайыыны оҥорор. Копенгаген быһаарытыгар ааны арыйыах иннинэ куоска биир бириэмэҕэ өлбүт уонна тыыннаах буолар.

Куоска ситуацията  квантовай материя туһунан макро таһымҥа толкуйдуур сыыһа диэн Шрёдингер быһаарбыта.
Ң

**Ң** буукуба Саха, Нуучча, Ниэмэс уонна Англискай алфавиттарга бастакы миэстэнэн суруллар буукуба. Компьютерга "1" сыыппара диэн бэлиэтииллэр.

## Бу алпабыыттарга туттуллар

## Компьютер системаларыгар кодировката
Рамадаан

300px|thumb|Хилал Рамазан
**Рамадаан** (сороҕор **Рамазаан** диэн этиллэр) диэн ислаам итэҕэлин халандаарыгар тохсус ый. Бу ый кэмигэр мусульмааннар күнүс аһаабаттар. Бу аһаабат буолуулара эмиэ рамадаан диэн ааттанар. Түүр тылларыгар бу ыйы өссө *Уразаа* диэн ааттыыллар.

## Көстүүтэ
300px|left|thumb|Ый. Бахрейн
Саҕаланар күнэ сылтан сыл аайы атын, ый халандаарыттан тутулуктаах, ону ааһан дойду аайы рамадаан саҕаланр күнэ эмиэ уратылаах буолуон сөп - сорох дойдулар астрономия дааннайдарын туһаналлар, сорохтор - Ыйы кэтииллэр, сорохтор ытык дьон этиилэрин истэллэр. Рамадаан саҕаламмытын кэннэ мусульмаанар сарсыарда күн тахсыытыттан күн киириэр дылы аһаабаттар, уу испэттэр. Үксүгэн 30 күн устата буолар, сороҕор 29 хонук буолар.

Аһаабаттара тулууру иитиигэ уонна өйү-санааны сайыннарыыга аналлаах буолар. Бу кэмҥэ мусульмааннар дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһүөхтээхтэр, истимтиэ буолуу уонна ымсыыны уҕарытыы туһунан саныахтаахтаахтар. Рамадаан кэмигэр таҥараларыттан ааспыт аньыыларын бырастыы гыналларын көрдөһөллөр, уонна оннук дьайыы өссө буолбатын диэн үҥэллэр.

Сорох дьон Рамадааны тутуһаллара булгуччута суох, холобур оҕолор, ыраах айанныыр дьон, хат дьахталлар аччыктыыллара булгуччулаахтык ирдэммэт. Күн киирбитин кэннэ бары да аһыахтарын сөп, ол ас аата ифтар диэн ааттанар. Сороҕор элбэх буолан түмсэн аһыыллар. .  Sometimes markets open after Iftar and stay open during the night.

## Быһаарыылар
Төлөппүөн

[thumb|200px]|Төлөппүөн](https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%8D:Philips_SE245_DECT.jpg)
**Төлөппүөн** эбэтэр  ( «ыраах»;  «куолас», «тыас») диэн электрическай сыгынааллар көмөлөрүнэн куолаһы тириэрдэргэ аналлаах тэрил. Төлөппүөн сибээһэ провод эбэтэр араадьыйа сибээһинэн барар.

Дьон үксэ Александр Белл телефону айбыт диэн толкуйдууллар, ол гынан баран Антонио Мэуччи () үлэлиир телефону 1871 сыллаахха айбыт уонна патеннаабыт. Ол гынан баран кини сатаан үбүлүөн сөптөөх киһини булбатах. Кэргэнэ ыарыһах эбит ол иһин ороҥҥо сытар кэргэнин кытары мастерскойтан кэпсэтэргэ туттар эбит.

## Төлөппүөн арааһа
Араас төлөппүөн баар, Тута сылдьа төлөппүөн сиэп төлөппүөнэ диэн аатырар. 1980ус сыллар бүтүөхтриттэн сир үрдүнэн тарҕаммыта. Билигин төлөппүөнэ суох сырыттахха адьас муода баҕайы курдук көстөр. Сорох төлөппүөннэр спутник нөҥүө сигналы ыытыахтарын сөп, ол иһин сир үрдүнэн ханна баҕары үлэлиэн сөп.

## Смартфон
Смартфон — мобильнай телефон (аныгы-быраабыла курдук, сенсорнай экран), эбии функциональнай- персональнай компьютер.

Ону сэргэ коммуникатор (англ. padanic) — персональнай компьютер, эбии функциональнай төлөпүөн үлэтэ суох.

Мобильнай телефоннарга куруук эбии функциялар (калькулятор, календарь) бааллара эрээри, бириэмэттэн ордук интеллектуальнай моделлар тахсаллара. Улааппыт функциональность уонна суоттуур кыамтата «смартфон»диэн термин киллэриллибитэ. Кинилэр ТХПК- ҕа мобильнай төлөпүөн функцияларын кытта тахсаллара, итинник тэриллэр коммуникатордар ааттаммыттара. Билигин смартфоннарга уонна коммуникатордарга араарыллан, тиэрминнэри биир — биир дьоҕус дьоҕус компьютерга уонна сайдыылаах радио-интерфейсынан толору туһаныллар, бэйэтэ «коммуникатор» диэн тиэрмини оңорор.

Смартфоннар көннөрү мобильнай төлөпүөннэртэн уратылаахтар, өрүт өттүн программанан хааччыйыы программатын оҥорорго аһаҕас (көннөрү мобильнай төлөпүөннэр операциялара өрүтүнэн сабыллаллар). Эбии эбиилэри туруоруу көннөрү мобильнай телефоннары кытта тэҥнээтэххэ, функциональнай смартфоннары балачча тупсарар кыаҕы биэрэр.

Ол эрээри кэнники кэмҥэ «көннөрү» телефоннар уонна смартфоннар икки ардыларыгар кыраныысса улам кэҥээн иһэр, саҥа телефоннар (саамай чэпчэки моделлартан ураты) хаһан эрэ функциональнай булуллубуттара быданнаата, холобур, электроннай почтанан уонна HTML-браузерынан, ону тэҥэ МНОГОЗАДАЧНОСТААХ.

## Быһаарыылар
Паустовскай Константин Георгиевич

**Паустовскай Константин Георгиевич** (1892-1968) - нуучча сэбиэскэй кэминээҕи суруйааччыта. Билиҥҥи ааҕааччыларга оҕолорго аналлаах айылҕа туһунан кэпсээннэринэн биллэр. "Кара-Бугаз" диэн бастакы биллибит сэһэнэ бэйэтэ эппитинэн кумах куйаардары суох гыныы туһунан.

Суруйааччыга аналлаах хас да түмэл Арассыыйа араас куораттарыгар уонна Украина Киев уобалаһыгар баар Пилипча дэриэбинэҕэ үлэлииллэр. Уонча куоракка кини аатынан уулуссалар бааллар. Хас да кэпсээнинэн мульт киинэлэр, биир киинэ, биир кылгас метражтаах киинэ уонна биир телесериал уһуллубуттара.

"К.Г. Паустовский. Материалы и сообщения" научнай хомуурунньуктар 2002 - 2007 сылларга түөртэ тахса сылдьыбыттара.  К.Г. Паустовскай айымньыларын тылдьыта бастакы 3 туома 2004 сыллаахха тахсыбыт. "Мир Паустовского" диэн сурунаал 1-29 нүөмэрдэрэ 1992-2011 сылларга тахсыбыттара.
 
## Быһаарыылар
Туймаада уоттара (хаһыат)

**Туймаада уоттара** — бар-дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат. 

2009 сыллаахха Яковлев Александр Петрович тэрийиитинэн, 600 экземпляр тиражтаах тахсан саҕалаабыта. 2012 сыл бэс ыйынааҕы туругунан 6245 тиражтаах.

2024 сыллаахха СВО туругунан көҥүл тылы хааччахтааһын кэминэн Владимир Путин ыйааҕынан саппыттара.
Таджик тыла

**Таджик тыла** ( [za’bɔːni tɔːd͡ʒi’ki], эбэтэр *форси́и тоҷикӣ́* [fɔːr’siji tɔːd͡ʒi’ki] «таджик фарсита») — Орто Азия таджиктарын тыллара, Таджикистаан судаарыстыбатын тыла. Ииндийэ-Ираан тылларын ираан тылларын бөлөҕөр киирэр. Персия тылын хотугулуу-илин барылын курдук көрүөххэ сөп - таджииктар уонна Ираан персия тыллаах дьонноро билигин да бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр. 

Таджикистааҥҥа, Хайа Бадахшаан автономиялаах уобалаһыгар, Ванч оройуонугар, Узбекистааҥҥа хас да сиргэ (ордук Самаркаанд уонна Бухараа) уонна Кыргыстаан соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт. Кытай (Синзян Уйгуур уобалаһыгар олорооччулар) таджииктара атын тылынан саҥараллар.
Титаник

}
|-
!colspan="2" style="color: white; height: 30px; background: gray;"| General characteristics
|-
|**Толору тоннаһа(weight)**:
| 46,328&nbsp;GRT
|-
|**Displa**:
| 52,310&nbsp;Long Tons
|-
|**Length**:
| 882&nbsp;foot 9&nbsp;inches (269&nbsp;m)
|-
|**Beam**:
| 92&nbsp;foot 6&nbsp;inches (28&nbsp;m)
|-
|**Draught**:
| 34&nbsp;foot 7&nbsp;inches (10.5&nbsp;m)
|-
|**Power**:
|Able to reach speeds of 26 miles per hour
|-
|**Propulsion (energy)**:
|Two bronze triple-blade side propellers.  One bronze quadruple-blade central propeller.
|-
|**Түргэнэ**:
|23&nbsp;knots (26.5&nbsp;mph; 42.6&nbsp;km/h) 
|-
|**Пассажирдарын ахсаана**:
|Барыта 2,228
* **Бастакы класс**: 324
* **Иккис класс**: 285
* **Үһүс класс**: 708
* **Хамаандата**: 891
** **Тыыннаах хаалбыт дьонноро**: Чуолкайдык биллибэт 700 кэриҥэ
** **Passengers and crew who perished**: Чуолкайдык биллибэт 1500 кэриҥэ
|}

**Титаник**'' Англия пассажирдары таһар хараабыла. Белфаст куоракка Харланд энд Уолф хампанньа Уайт Стар Лайн хампаанньаҕа туппута.

Айанныан иннинэ дьоннор сатаан тимирбэт хараабыл диэн толкуйдуур этилэр.

## Тимириитэ

1912 сыл муус устар 14 күнүгэр киэһэ 11:40ҥҥа Титаник бастакы айанын ортортугар Атлантическай океаҥҥа айсберы кытта охсуспута. Айсберг хараабыл түгэҕин алдьаппыта, ол иһин Титаник икки чаас сүүрбэ мүнүүтэнэн тимирбитэ.

Тимирэн иһэн икки аҥы хайдыбыта. 1500 киһи өлбүтэ, 705 киһи тыыннаах хаалбыта. Сэрии буолбатах бириэмэтигэр тимирбит хараабыллартан биир улахан тимирии буолбут.

Тоҕо бачча элбэх киһи өлбүт диир буоллахха спасательнай шлюпкалар аҕыйах эбит. Бастаан шлюпкаларга оҕолору уонна дьахталлары олордубуттар, уонна бастакы класс пассажирдарын.

Атын биричиинэтэ диэн хараабыл радиота арахсыллан сылдбар эбиттэр, ол иһин ол миэстэ аттыгар баар атын хараабыллар тимирии туһунан истибэтэхтэр.

## Дьайыыта
"Титаник" тимириитэ араас хараабыл быраабылаларын уларыппыт. Оннук хайаан да барыларыгар тиийэр шлюпкаҕа миэстэ баар буолулуохтаах, уонна хайаан да хараабылларга радио аттытыгар киһи наар баар буолуохтаах.

## Булуу
Титаник тимирбит корпуһа 1985 сыллахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр франко-американскай хамаанда булбут. Ол хамаанданы Роберт Баллард уонна Жан-Луи Мишель дьаһайбыттар.

## Культураҕа дьайыыта
Титаник тимириитин туһунан устуройа араас киинэлэргэ кубулуйбут. Ордук биллэр киинэтэ  - Кейт Уинслет уонна Леонардо ДиКаприо оруоллардаах 1997 сыллаах 11 Оскары ылбыт Джеймс Камерон уһулбут  "Титаник" киинэтэ буолар. 

## References
Грегор Иоганн Мендель

**Грегор Иоганн Мендель** (;  1822, Хейнцендорф, Силезия, Австрия импиэрийэтэ —1884, Брно, Австро-Венгрия) — австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута. 

## Олоҕун олуктара

Иоганн Мендель 1822 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр бааһынай Антон уонна Розина Менделлэр дьиэ кэргэннэригэр кырачаан Хейнцендорф диэн тыа куоратыгар (билигин Гинчице, Вражне сэлиэнньэ сорҕото, Чехия) төрөөбүтэ.

Иоганн эдьиийдээх уонна балыстаах этэ. Кыра эрдэҕинэ садовнигынан үлэлии сылдьан айылҕа көстүүлэрин сэргиир буолбут. Икки сыл философияня үөрэтэн баран 1843 сыллаахха монаах буолбут, уонна Грегор диэн ааттаммыт. 1844 сылтан 1848 сылга дылы Брюнн богословия институтугар үөрэммит. 1847 сыллаахха аҕабыыт буолбут. 

1849—1851 сс. гимназияҕа математиканы, латыын уонна гириэк тылын үөрэппит. Онтон 1851—53 сылларга Вена университетыгар естественнай историяны үөрэппит. Онно бастакы цитолог учуонайдартан биирдэстэригэр Унгерга үөрэммит. Бу сылларга Мендель хаста да биология экзаменын туттара сатаабыт да, кыайбатах. 

Венаҕа үөрэнэ сылдьан Мендель үүнэйилэр гибридтааһыннарын сэргээбит. 1856 сылтан 1863 сыллаахха дылы манастыырга монаахтыы, онтон аббааттыы сылдьан манастыыр саадыгар гороҕу кэтээн көрбүт уонна билигин Мендель сокуоннара диэнинэн биллэр сокуоннары арыйбыт.

Ол гынан баран билиниини ылбатаҕа, отой хойут XX үйэ саҥатыгар эрэ кини сокуоннарын атын учуонайдар хос арыйбыттара. Биологияны быраҕан салгыы таҥара дьиэтигэр сулууспалаабыта. 

1884 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕар маннык сурук баар «Мин кэмим өссө да кэлиэ!». 

## Быһаарыылар
Леонардо ДиКаприо

**Леонардо Уилхельм ДиКаприо** () 1974 сыл сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүт Америка актера. Кини биллэр киинэлэрэр *[[Ромео и Джульетта]]*, *[[Титаник|Титаник киинэтэ]]*, *[[Тимир мааскалаах киһи]]*, *[[Пляж]]*, *[[Поймай меня, если сможешь]]*, *[[Банды Нью Йорка]]*, уонна *[[Авиатор]]*. 

## Киинэлэрэ

## Awards and nominations
### Academy Award
* Nominated: Best Supporting Actor, *[[What's Eating Gilbert Grape]]* (1994)
* Nominated: Best Actor,   *[[The Aviator]]* (2004)
* Nominated: Best Actor, *[[Blood Diamond (movie)|Blood Diamond]]* (2006)

### BAFTA Award
* Nominated: Best Actor, *[[The Aviator]]* (2005)
* Nominated: Best Actor, *[[The Departed]]* (2007)

### Golden Globe Award
* Nominated: Best Supporting Actor - Motion Picture, *[[What's Eating Gilbert Grape]]* (1994)
* Nominated: Best Actor - Motion Picture Drama, *[[Titanic (1997 movie)|Titanic]]* (1998)
* Nominated: Best Actor - Motion Picture Drama, *[[Catch Me If You Can]]* (2003)
* **Won: Best Actor - Motion Picture Drama, ''[[The Aviator]]'' (2005)**
* Nominated: Best Actor - Motion Picture Drama, *[[The Departed]]* (2007)
* Nominated: Best Actor - Motion Picture Drama, *[[Blood Diamond (movie)|Blood Diamond]]* (2007)

 
|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | National Board of Review Award
|-

 	
|-
! colspan="3" style="background: #DAA520;" | Golden Globe Award
|-

## References


## Атын страницалар

*Leonardo DiCaprio Official Website 
*Leonardo DiCaprio Official Eco-site
*Leonardo DiCaprio Official MySpace
*Official DiCaprio Environmental Eleventh Hour film site 
*
*
*
Nintendo

**Nintendo** (, толору аата: 任天堂株式会社) диэн видео ооннньуулары уонна ооннььуу консолларын оҥорор хампаанньа. Бастаан оонньуур хаарталары уонна атын оонньуурдары оҥорорунан саҕалаабыт. Штаб-квартирата Дьоппуон Киото куоратыгар баар.Атын дойдуларга эмиэ офистаахтар, ол курдук Америкаҕа уонна Европаҕа бааллар. Ордук биллэр оонньуурдара - Марио сериялара.

## Историята
Нинтендо 1889 сыллаахха балаҕан ыйын 23 күнүгэр олохтоммута, бастаан ооннььур хаарталары оҥорор эбит. 1960ус сылларга атын дьарыгы саҕалаабыт - ол курдук гостиницалары игин атыыласпыт. 1970 сыллаахха видео оонньуулары оҥорорун саҕалаабыт. 1980 сыллаахха сиэпкэ угуллар ооннььуну айбыт Гэйм энд Уатч диэн, Бастакы оонньуутун аата Фамиком диэн бит. Ол оонньуу Дьоппуоҥҥа эрэ тарҕаммыт, ол гынан баран сотору Америкаҕа игин тарҕаммыт. Америкаҕа тахсарыгар аатын уларыппыт - Нинтендо Энтертейнмент систем, кылгатыллыбыта NES. Ону тэҥэ араас соҕотохтуу оонньуулары атыылыыр буолбут, ордук биллэр ооньуулар аатттара *[[Donkey Kong]]*, *[[Super Mario Bros.]]*, *[[Duck Hunt]]*, *[[The Legend of Zelda]]*. Кэнники хампаанньа араас консоллары атыылыыр буолбут - Game Boy уонна Nintendo 64, GameCube уонна Wii.

## Нинтендо консолларын тиһигэ

* Nintendo Entertainment System (NES)
* Game Boy
* Super Nintendo Entertainment System (Super NES)
* Virtual Boy
* Game Boy Color
* Nintendo 64 (N64)
* Game Boy Advance (GBA)
* GameCube (GCN)
* Game Boy Micro
* Nintendo DS (NDS)
* Nintendo DS Lite
* Wii
* Nintendo DSi
* Nintendo DSi XL
* Nintendo 3DS
* Wii U

## Билигин
Билигин Нинтендо хампаанньа араас биллэр оонньуулардаах, ол курдук Марион уонна Зелда легендалара. 
Билигин Нинтендо 3DS, Wii уонна Nintendo DS консолларын атыылыыр. 

2011 сыллаахха Нинтендо сиэп консолын атыыга таһаарбыта - Nintendo 3DS. Специальнай ачыкыта суох 3D хартыынаны көрүөххэ сөптөөх бастакы видео консола буолар.

## Other websites

* Nintendo's American Website (Note: needs Adobe Flash)
* Nintendo's Japanese Website
* Nintendo's European Website
Кэндзиро Хайтани

**Кэндзиро Хайтани** (1934–2006) - Дьоппуон суруйааччыта уонна учуутала, оҕо быраабын көмүскээччитэ. "Күн оҕолоро" диэн оҕо киинин төрүттээччи.

1974 сыллаахха тахсыбыт "Кролик көрүүтэ" диэн маҥнайгы кылаас оҕолорун уонна кинилэр эдэр учууталларын туһунан ромаана Японияҕа сүрдээҕин биһирэммитэ. Бу кинигэтэ Арассыыйаҕа нууччалыы тылынан 2010 сыллаахха тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Эвфемизм

**Эвфемизм** () — туох эрэ сэби-сэбиргэли, кыылы-сүөлү, киһи ууһуур уорганнарын ытыктаан, харыстаан эбэтэр кыбыстан атын тылынан ааттааһын.

Холобур, эһэни ытыктаан тыатааҕы дииллэр.

## Өссө маны көр
* Харыс тыл
Айылҕа сүүмэрдээһинэ

**Айылҕа сүүмэрдээһинэ** (, ) — тыынар-тыыннаах көрүҥнэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тас эйгэҕэ сөп түбэһэн улам-улам уларыйыылара уонна ол уларыйыылар ууһааһын түмүгэр популяцияҕа тарҕаныылара. Эволюция теорията этэринэн бу саҥа көрүҥнэр үөскээһиннэрин биир төрүөтэ (атын төрүөтүнэн, холобур, ген мутацията буолуон сөп). Тиэрмини аан бастаан Чарлз Дарвин "Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ" диэн кинигэтигэр 1859 сыллаахха туттубута.
2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата

2012 Сайыҥҥы Олимпиада мэтээллэрин таблицата Лондоҥҥа ааспыт Олимпия оонььуларыгар кыайбыт мэтээллэрэ.
**Быһаарыы** Бу таблица Олимпия оонньууларын официальнай таблицатыттан ылыллыбыта 2012 атырдьах ыйын 9 күнүгэр

;Key 




## Атын сигэлэр
* London 2012 – Official website
* London 2012 Olympics – Official Medal Standings
*London 2012 Olympics – Interactive Medal Standings (by country, sport, event, medal & athlete) from “The Hive Group”
Колодко Евгения Николаевна

**Евгения Николаевна Колодко**  1990 сыл от ыйын 22 күнүгэр Саха Сиригэр Нерюнгри куоракка төрөөбүт  Россия ядроны быраҕар спортсменката. 2012 сыл Лондонҥа бэйэтин рекордун (20 м 48 см) олохтоон сайыҥҥы Олимпия оонььууларыгар үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта.

## Ситиһиилэрэ

## References

## External links

*
Туҥуй мусульмааннар (киинэ)

Билэ:Innocence of Muslims
**Туҥуй мусульмааннар** (), ислаамы утарар, исламистары баһааҕырдар киинэ. Бу киинэ тахсыбытын утаран аан дойду үрдүнэн бырачыас бөҕө, АХШ политикатын утары демонстрация, посольстволарын былдьыы сатаан полицияны кытта охсуһуу бөҕө таҕыста, Ливияҕа бу дойду посолун өлөрдүлэр. 

Киинэ 2012 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр экрааҥҥа тахсыбыта. Дьон кэпсииринэн хайыы-үйэ отуттан тахса тылга тылбаастанна. Киинэҕэ ислаамы төрүттээччи Мухаммеды гей уонна педофил курдук көрдөрөллөр. 

Киинэ режиссера АХШ-ка олорор Накула Басела Накула (*Сэм Баджил* диэн аатынан эмиэ биллэр), кини Египеккэ үөдүйбүт Копт сыаркабын бэрэстэбиитэлинэн бэйэтин ааҕынар. Накула бэйэтэ этэринэн, маннык провокацияны соруйан оҥорбут, тоҕо диэтэххэ ислаамы «киһи-аймах этигэр-сиинигэр үүммүт раак искэҥэр» тэҥниир. Киинэ бүддьүөтэ 5 мөл дуоллар буолбут дииллэр, оруоллары идэтийбэтэх артыыстар оонньууллар. Артыыстар киинэ ислаамы утарарын билбэтэхпит, тылларын дубляж кэмигэр уларыппыттар дииллэр. Терри Джонс диэн ислаамы утарарынан аатырбыт аҕабыыт киинэ устууга кыттыгастаах эбит, кэнники арбааһынынан дьарыктаммыт.

## Айдаан
Киинэ тахсаатын кытта, аан дойду үрдүнэн, үксүн ислаам баһыйар дойдуларыгар долгуйуулар таҕыстылар. Киинэни айбыт киһи полицияҕа саһа сытар.

## Быһаарыылар
Киһи-аймах төрүттэниитэ

*4 мөлүйүөн сыл* ынараа өттүгэр Африкаҕа бастакы гоминиидтар (дьоҥҥо майгыннааччылар) баар буолбуттара. Кинилэр мастан түһэн сиргэ икки кэлин атахтарынан хаамар буолбуттара. Бу дьон билимҥэ автралопитектар диэн аатынан биллэллэр.

*2-1 мөлүйүөн сыл* ынараа өттүгэр эрдэтээҥи гоминиидтар (киһитиҥи эбисийээнэлэр) Илин Африкаҕа, Ява арыыга, Кытайга тарҕаммыттар, сабаҕалааһынан бу кэмҥэ уоту туттар буолбут буолуохтарын сөп.

*1 мөлүйүөн - 400 тыһыынча* сыл ынараа өттүгэр Homo erectus (Көнө киһи) диэн үөдүйэр. Бу киһи таас охсор тэриллэри туттар буолар. Европа сиригэр бу дьон олорбут сирдэрэ көстүбүтэ, онон баччаҕа Европаҕа тарҕаммыттар диэн сабаҕаланар.

*400 000 - биһиги эрабыт 3000 сыл ынараа өттүгэр* Homo sapiens Сахаара соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Бу кэмнэргэ неандертааллар уонна "аныгы" көрүҥнээх дьон Азияҕа Месопотамияҕа ыаллыы олороллор. Европаҕа эмиэ ыаллыы олорбуттарын туһунан, баҕар булкуспут буолуохтарын туһунан сибидиэтэлистибэлэр баар курдуктар. Ол гынан баран неандертааллар суох буолаллар.

*Биһиги эрабыт иннинэ 30 уонна 12 тыһыынча сыллар* иһинэн дьоннор хайа хаспахтарыгар иҥин араас ойуулары оҥорбуттара билигин көстөр. Европаҕа мууһуруу кэмэ (ледник период). Бу кэмҥэ Хотугу Америкаҕа бастакы дьон баар буолаллар. Сабаҕалааһын быһыытынан Сибииртэн билигин Берингия диэн ааттанар силбэһигинэн сатыы кэлбиттэр.

*Биһиги эрабыт иннинэ 13 уонна 9 тыһыынча сыллар* ыккардыларыгар Азияҕа ыты дьиэтиппиттэр, Японияҕа бастакы туой иһиттэр оҥоһуллаллар. Сылыйыы саҕаланар, муус ууллар, муора таһыма үрдүүр. Билиҥҥи Чиили сиригэр бастакы дьиэлэр баар буолаллар - мастан уонна тирииттэн оҥоһуллубут.

*Б.э. инн. 9 уонна 6 тыһыынча сыллар* ыккардыларыгар тууру дьиэтитэллэр, Азияҕа сири оҥоруу үөдүйэр, Европаҕа таас үөстээх үҥүүлэри туттар буолаллар.

*Б.э. инн. 6 уонна 4 тыһыынча сыллар* ыккардыларыгар Африкаҕа билиҥҥи Сахаара кумах куйаар сиригэр наһаа сииктээх эбит, онон сүөһү иитии үөдүйбүт. Азияҕа атыы-эргиэн куораттара үөскээн бараллар, холобур Чатал Хүйүүк. Сири оҥоруу Илин Европаҕа тарҕанар.

*Б.э. инн. 4 уонна 2 тыһыынча сыллар* ыккардыларыгар Азияҕа гончарнай куруугу айаллар, бронзаны таҥастааһын саҕаланар. Арҕаа Европаҕа мегалииттэр - сүдү улахан таастар баар буолаллар. Миэксикэҕэ маис олордор буолаллар, Хотугу Америкаҕа атын үүнэйилэр эмиэ тарҕаналлар.

*Б.э. инн. 2 тыһыынча сылтан биһиги эрабытыгар дылы* - тимири киэҥник туттуу саҕаланар. Миэксикэҕэ ольмектар Америкаҕа бастакы бөдөҥ куораттары туталлар.
Донгхой

**Донгхой** () диэн Вьетнам, Куангбинь киин куората. Олохтоохторун ахсаана 108,000 (2010). Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар.
Үтүлүк

**Үтүлүк** - илиини тымныыттан, сииктэн, киртэн-хахтан харыстыыр илиигэ кэтиллэр тигии таҥас. 

Былыр үксүгэр имиллибит тирииттэн тигиллэр, иһинэн эбэтэр таһынан түүлээх буолара. Түөрт тарбах бииргэ уонна эрбэх туспа сылдьар гына тигиллэр. Уһуна араас буолар, үксүгэр бэгэччэги сабар, сороҕор хары сорҕотун сабар гына оҥоһуллар.

Былыргы үтүлүктэр сииктэрэ аһаҕас буолбат, "абааһы киирбэтин" диэн сабыылаах буолар.

## Үтүлүк көрүҥнэрэ
* Тыс   үтүлүк
* Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ
* Дьахтар сарыы үтүлүгэ
* Суккун уонна сукуна үтүлүк
* Уостаах үтүлүк — XVIII үйэтээҕи уонна онтон кэнники саха көмүүлэриттэн (хаһыылартан) булаллар (ытыһыгар эрбэх төрдүнэн туора хайа быһыылаах, тарбаххын быктаран үлэлииргэ табыгастаах). Кэлиҥҥи сукуна үтүлүктэргэ (XIX үйэ ортото) уоһа аллара, бэгэччэгин үрдүнэн буолар, уонна үрдүнэн клапан курдук сабыылаах буолар.
* Суолга кэтиллэр үтүлүк (дьахтар айаҥҥа кэтэр үтүлүгэ) — бэрт үчүгэй оҥоһуулаах, уһун, тоҥолоххо тиийэр буолар. Тас өттө буобура тириитэ, ис өттө саһыл өрөҕөтө. Үтүлүк аҥаара тимэхтээх, аҥаара тыһылаах буолар, дьиэҕэ киирдэхтэринэ ону холбоон баран куурда ыйыыллар.

## Өссө маны көр
* Ыстаан көрүҥнэрэ
* Атах таҥаһа
* Ырбаахы
* Саха бэргэһэтэ
* Сон

## Быһаарыылар
Хары

[100px|thumb|Хары илин [былчыҥ|былчыҥнара уонна иҥиирдэрэ]]
**Хары** - киһи илиитин сорҕото, бэгэччэктэн тоҥолоххо дылы.
Чечебутов Дмитрий Павлович

**Чечебутов Дмитрий Павлович** - Хатылы орто оскуолатын "Көһөрүллүү" түмэлин салайааччыта, РФ үтүөлээх учуутала.

"Көһөрүллүү" түмэл Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын хоту күүс өттүнэн көһөрүүгэ аналлаах.

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүбэринитиэтин Декларацията

**Саха Сэбиэскэй Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сүбэринитиэтин Декларацията** - Саха бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев көҕүлээһининэн 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ Саха Сирэ туспа судаарыстыба буоларын туһунан таһаарбыт биллэриитэ.

## Декларация ылыныллыбыт кэмин туһунан
1990 сыллаахха ССРС экэниэмикэтэ 1985 сыллаахтан ыытыллыбыт реформа түмүгэр улаханнык айгыраабыт кэмэ этэ. Рыночнай экэниэмикэҕэ барыынан сирэйдэнэн киин былаас үбү ыыппат буолбута. Онтон сылтаан өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэлэрэ («Якутуголь», «Якутлес», «Якутгазпром», «Якутскэнерго», «Якутзолото», барыта 38 тэрилтэ) уруккуларын курдук плановай экэниэмикэҕэ үлэлиир кыахтара суох буолбута, моҥкуруут барар кутталга киирбиттэрэ, уонунан тыһыынча киһи үлэтэ суох хаалар кутталлара суоһаабыта. Тыа хаһаайыстыбата эмиэ үп-харчы ылара тохтообута, бэйэтин бородууксуйатын судаарыстыбаттан атын сиргэ атыылыыр кыаҕа суоҕа. Дойдуга үп-харчы сыаната түһэн табаары атастаһыы (бартер) үөдүйбүтэ. 

Маннык ыарахан кэмҥэ экэниэмикэни быыһыыр, дьон олоҕун бүтэһиктээхтик алдьанарыттан көмүскэнэр туһунан дьаһаллар ылыныллаллара ирдэммитэ.

## Декларацияны бэлэмнээһин

## Декларация ис хоһооно
Декларация сүрүн ис хоһооно - өрөспүүбүлүкэ иһигэр кини бэйэтин сокуоннара баһыйалларын бигэргэтии.

## Декларация суолтата
Ханнык баҕарар бөдөҥ дөкүмүөн курдук Декларация суолтата киэҥ уонна дириҥ. Кини ол саҕанааҕы экэниэмикэ айгырааһыныттан Саха Сирин дьонун-сэргэтин быыһыыр эрэ суолтатынан муҥурдаммат.
Метеориит

[thumb|[АХШ Орегон штаатыгар көстүбүт бөдөҥ метеориит]]
**Метеориит** - халлаан куйаарыттан ханнык эрэ улахан эттиккэ (планетаҕа) кэлэн түспүт айылҕа эттигэ. Метеориит кээмэйэ отой кыраттан сүүнэ улахаҥҥа дылы буолуон сөп. Метеорииттар үксүлэрэ кыра астрономия эттиктэриттэн (метеор эттигэ - метеорное тело) үөскүүллэр, ол эрэн сороҕор астероидтартан эмиэ үөскүөхтэрин сөп. Метеориит Сир атмосфератыгар киирэригэр аалсыы уонна химия реакциятын түмүгэр сылыйар уонна сырдаан уот шаар буолан  көстөр, ону *метеор* эбэтэр *сулус түһүүтэ* дииллэр. *Болид* диэн тиэрмининэн ханнык эрэ Сири кытта сааллар эттиги эбэтэр наһаа улахан уот шаар буолан көстөр эттиги ааттыллар (Сиргэ тиийэриттэн тиийбэтиттэн тутулуга суох). 

Сүнньүнэн метеориит диэн ханнык баҕарар халлаан эттигэр атын сиртэн кэлэн түспүт айылҕа эттигэ буолар. Холобур, метеориитар Ыйга уонна Марска булуллубуттара. 

Метеорииттары уруккуттан үс бөлөххө араараллар: таас метеорииттар (үксүн силикаат таастартан турар), тимир метеорииттар (тимиртэн, никельтэн турар) уонна тимир-таас метеорииттар. Билиҥҥи классификациялар метеорит структуратын, химическэй, изотоп састаабын иҥин учуоттуллар.

## Быһаарыылар
Polandball

[thumb|right|150px|[Кыттааччы:Russavia/Polandball|Russavia кыттааччы көрүүтүнэн Саха countryball маннык]]**Polandball** *(поланд-бол)*, эбэтэр **Сountryball** *(кантри-бол)* — диэн дойдулар былаахтара дьон курдук көрдөөхтүк ойууламмыттарын ааттыыллар. Бу кантри-болларга олоҕуран дойдулары, омуктары күлүү гынар комикстары уруһуйдууллар.

Биллэн турар маны туһанан сороҕор соччо бөрүкүтэ суох ойуулар тахсаллар да буоллар, бу көстүү аан дойдуга тарҕаммыт төрүөтэ бастатан туран маннык - баар итэҕэстэри күлүү гыныы.

Аан бастаан Польша былааҕа ойууламмыт. Кэлин элбэх поляк интэриниэтчиттэрэ бу "былаах-киһини" туһанан комикстары уруһуйдаабыттара. Кинилэри күлүү гынан атын омук интэриниэтчиттэрэ эмиэ уруһуйдуур буолбуттара арааһа поляктары күөртээн биэрбит, сомоҕолообут быһыылаах. Салгыы Польшаҕа, Германияҕа уонна да атын дойдуларга биллэр интэриниэт-мем буолбута.

## Үөскээһинэ
Полэндбол 2009 сыллахха drawball.com диэн ситим-сиргэ Польша уонна атын дойдулар киберсэриилэрин кэмигэр үөскээбит. Ол ситим-сир тугу баҕарар уруһуйдуур холустаны биэрэр эбит. Польша интэриниэтчиктэрин көҕүлээһининэн ол сиргэ киирэн элбэх киһи куолаан Польша былааҕын уонна ортотугар Polska диэн тылы уруһуйдаабыттар. Ону утаран 4chan ситим-бөлөх сүрүннээһининэн онтукаларын үрдүнэн улахан баҕайы свастиканы уруһуйдаабыттар.

Krautchan.net диэн ниэмэстэр имиджбордалара, онно араас английскайдыы саҥарар дьон киирэллэр эбит. Үөскүүр кэмигэр "Фалько" диэн никтаах киһи 2009 сыл балаҕан ыйыгар айбыт.

### Галерея

File:Australiaball_cork_hat.jpg|Австралия пробкаттан оҥоһуллубут сэлээппэлээх ойууланар
File:Murricaball_M16.jpg|АХШ салгын ачыкытын кэтэ сылдьар, "крутойа" көстөр
File:Brazilball.jpg|Бразилия куруук португаалыы күлэр: HUAHUEHUAHUE
File:Britball.png|Великобритания цилиндр сэлээппэлээх уонна монокльлаах ойууланар, чэйи сөбүлүүр
File:Britball_the_Pirate.jpg|Великобритания "былыргылыы" барыла
File:Catalanball.PNG|Каталония курдук туспа тыллаах уобаластар эмиэ туспа ойууланаллар
File:Basqueball.PNG|Баскеболл
File:Latviaball_with_riches.png|Латвия куруук хортуоскалаах ойууланар
File:Russiaball_AK-47.jpg|Арассыыйа үксүн ушанка бэргэһэлээх уонна калашниковтаах (AK-47 ойууланар)
File:Serbiaball.PNG|Сербия уонна атын сорох дойдулар дьаралыктарынан аҥаар харахтарын бааммыт курдук ойууланаллар
File:Finnball_angry.jpg|Финляндия атрибуута - фиинка уонна водка
File:Sveaball_the_Viking.jpg|Швеция уонна атын скандинавия дойдулара виикиннии таҥастаахтар

## Тас сигэлэр


* Polandball at Knowyourmeme.com
* Polandball at militaryphotos.net
Россия 1

мини|Россия 1 ханаал логотииба
**Россия 1** ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай канал.Билигин бу канал нуучча сериалларын, мелодрамалары көрдөрөр. Вести диэн сонуннар биэриилэрин, "Утро России" диэн сарсыардааҥҥы биэриини бары билэбит уонна көрөбүт.
Бастакы канал

**Аһаҕас акционернай хампаанньа "Первый канал" (Бастакы канаал)** — Россия биир бөдөҥ телевизионнай канаала. Россияҕа саамай киэҥник хабыллар ( нэһилиэнньэ 98,8% олорор сиригэр көрдөрөр). Москва куораттан көрдөрөр-иһитиннэрэр, "Останкино" телецентрга штаб-квартиралаах.Позицията - саамай кылаабынай канаал.

Историята  1951 сыллаахха тахсыбыт ССРС бастакы программатыттан саҕаланар. 1991 сыллаахха центральнай телевидение 1995 сыллаахха дылы үлэлээбит "Останкино" каналга кубулуйбут. 1995 сыл тохсунньу 25 күнүгэр ОРТ канаал үөскээбит, уонна оннук аатынан 2002 сылга дылы үлэлээн балаҕан ыйын 2 күнүгэр "Первай канал" диэн аатын ылбыт.

## Быһаарыылар
Россия 2

мини|"Россия 2" ханаал логотииба.
**Россия 2** ВГТРК холдинг иһигэр киирэр федеральнай телеканал.
Аан бастаан тэриллэригэр "Спорт" диэн ааттаах этэ. Канал вещаниетын сеткатыгар барыта спортивнай мероприятиелар, күрэхтээһиилэр быһа эфирдара уонна хатылааһынныра бааллара. 2010 сыллаахха канал ребрендингтаммыта. Логотиба, заставкалара уларыйбыттара. Билигин бу телеканалга спорттан ураты, киинэлэри, чөл олох туһунан биэриилэри көрдөрөллөр.
ВГТРК

**ВГТРК** Бүтүн Арассыыйатааҕы Судаарыстыбынна Телевидение уонна Радио хампаанньата (БАСТРХ) Арассыййа сорох телеканалларын түмэр хампаанньа. Бу хампаанньа иһигэр Россия 1, Россия 2, Россия К, Россия 24, Карусель, Моя планета уонна да атын канааллар киирэллэр. БАСТРХ сүрүн канаала Россия 1 буолар.
Россия К

**Россия К** 

Билэ:Russia-Cultura.svg|Россия К логотиба

ВГТРК хампаанньа иһигэр киирэр телеканаал. Бу каналга Арассыыйа уонна Аан дойду культууратын сонуннара, биллиилээх опернай ырыаһыттар кэнсиэртэрэ, интеллектуальнай викториналар, литература туһунан биэриилэр көстөллөр.
Советскай уул. (Майа с.)

**Советскай уулусса** Майа сэлиэнньэтигэр баар уулусса, Майа уһун уулуссаларыттан биирдэстэрэ. Арҕаа уулусса балыыһнан бүтэр, илин өттүгэр Восточнай уулуссанан бүтэр. Уулусса Районнай Совет аатынан ааттаммыта.Билигин, райцентр Аллараа Бэстээххэ көhөн, Райсовет бу уулуссаҕа суох буолбута. Советскайга киин балыыһа, 2 этээстээх уопсай дьиэлэр кварталлара, типография, лицей, Майа администрацията уонна чааһынай дьиэлэр бааллар.
Инстаграм

**Instagram** диэн интернет хаартысканы, видеолары тарҕатыы уонна социальнай ситим өҥөтүн оҥорор сервис. Инстаграмынан араас тэриллэринэн хаартысканы эбэтэр видеоны түһэрэн, араас цифровой фильтрдары туруоран араас социальнай ситимнэргэ, ол курдук Фейсбукка, Твиттерга, Фликрга уонна ВК тарҕатыахха сөп буолар.  Биир биллэр уратыта диэн хаартыскалара квадратнай буолар, урукку Кодак инстамик эбэтэр Полароид хаартыскаларыгар майгыннаан. Билигин туттар дьон кылгас видеолары уһулуохтарын сөп, ордук уһаабыта 15 сөкүүндэ буолар.

В широком смысле личный блог – автор делится своим мыслей и идеями. Инстраграмҥа тус бэйэ экспертизатын, эрэл кыраадыһын үрдэтэр, сурутааччыларга үлэ, табаар эбэтэр өҥө аттарыы үлэтэ туһанар сирэй.instagram. Биллэн турар, маннык түмүккэ кэлэргэ күн аайы визуал, текстэринэн уонна аттаран туруорууга үлэлэһиэххэ наада.

Кевин Систром уонна Майк Крейгер 2010 сыл алтынньытыгар арыйбыттара, түргэнник тарҕаммыта -2012 сыл муус устар ыйыгар номнуо 100 тахса мөл. туттааччы баар этэ.  Инстаграм билигин бары тарҕаммыт платформаларга баар, ол курдук Apple App Store, Google Play, уонна Windows Phone Store атыылаһыахха сөп. Бастаан iPhone, iPad, уонна iPod Touch тэриллэригэр эрэ үлэлиир этэ; онтон 2012 сыл муус устар ыйыгар Android операционнай систематыгар тарҕанар буолбута. Бу сервис 2012 сыл муус устар ыйыгар Facebook хампаанньа быһа холоон 1 млрд долларга атыыласпыта.. 2013, Instagram  сыллаахха 23%-ынан улааппыта, ол бириэмэҕэ Facebook 3% эрэ бырыһыан улааппыта.

## Быһаарыылар
9. Инстаграмды кантип түптөө керек
Лао Шэ

**Ла́о Шэ** (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; дьиҥ аата  **Шу Цинчунь**, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 1899 сыл олунньу 3 — 1966 атырдьах ыйын 24) — биллэр Кытай прозаига, драматура, публицист, реалистичнай уонна сатиристичнай прозанан биллибитэ. Кытай национальнай литературатыгар биир биллэр маастара. Маньчжурияттан төрүттээх. "Лао Шы" диэн боростуйодук быһыланыламмыт аата (көнөтүк "Кырдьаҕас Шэ" диэн тылбаастанар)

## Олоҕун тиһиктэрэ
Лао Шэ Пекиҥҥа дьадаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата саллаат эбит, уонна 1901 сыллаах Ихуатанэй бастаанньатын саба баттааһыныгар өлбүт. 1913 сыллаахха Пекин нормальнай үһүс оскуолатыгар киирбит, ол гынан баран харчы тиийбэтиттэн аҕыйах ый буолан баран бырахпыт.  Ол сылга Пекин нормальнай университетыгар киирбит уонна 1918 сыллаахха бүтэрбит. 

1924 сыллахха Англияҕа кытай тылын үөрэтэ Лондоҥҥа, онтон кэнин Оксфордка барбыт. 1926 сыллахха бастакы романын - "Ытыктабыллаах Чжан философия"тын Сяошо Юэбао диэн литературнай сурунаалга бэчээттээбит. 1927 сыл кулун тутар ыйыгар ол же сурунаалга аныгыскы романа - "Муударай эппитэ", онтон 1929 сыллахха "Икки Ма" диэн романнара бэчээттэнэллэр.

1929 сыллаахха төттөрү Кытайга кэлэр, уонна "Сяопо төрөөбүт күнэ" диэн романы сурунаалга бэчээтттир. Ол кэнниттэн Пекиҥҥа, онтон Цзинань уонна Циндао куораттарга олорор.

## Айымньылара
* «Ытыктабыллаах Чжан философията» (老张的哲学)
* «Муударай киһи эппитэ» (赵子曰)
* «Икки Ма» (二马)
* «Сяопо төрөөбүт күнэ» (小坡的生日)
* «Ый сиэрпэтэ — «Даминху» ромаан фрагмена (月牙儿)
* «Арахсыы» (离婚)
* «Куоска куоратын туһунан сапыыскалар» (猫城记)
* «Халлаан бэлэҕин туһунан кэпсээн» (小坡的生日)
* «Рикша уола» (骆驼祥子)
* «Чжан Цзычжун» (张自忠)
* «Уоттаах көмүү» (火葬)
* «Биир дьиэ кэргэн түөрт көлүөнэтэ» (四世同堂)
* «Пурпурнай знамя анныгар» (正红旗下)
* «Күн сырдыга» (阳光)
* «Кэпсиир дьон» (鼓书艺人)
* «Чэй иһэр сир» (茶馆)

## Нуучча тылыгар тылбаастаныллан тахсыбыт айамньылара
* Лао Шэ. Избранное: Сборник. — М.: Радуга, 1982. — 512 с. (Мастера современной прозы)
* Лао Шэ. Избранные произведения / Сост. Е. Рождественской-Молчановой; вступ. ст. В. Сорокина. — М.: Худож. лит., 1991. — 703 с. (Библиотека китайской литературы) ISBN 5-280-01338-2
Лу Синь

**Лу Синь** (кит. трад. 魯迅, упр. 鲁迅, пиньинь: Lǔ Xùn, палл.: Лу Сюнь, диалектаахтык аахтахха - Синь; 1881 сыл балаҕан ыйын 25 — 1936 алтынньы 10 күнэ), дьиҥ аата **Чжоу Шужэнь** () — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччунан ааҕыллар. Ордук биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ». 

## Олоҕун олуктарыттан
1904 сыллаахха Япония Сэндай медицинскэй академиятыгар үөрэнэ киирбитэ. Онно бастакы кытай устудьуона буолбута. Ол эрэн бүтэрбэтэҕэ 1906 сыл кулун тутарыгар эмискэ үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ. Ону кэлин маннык быһаарбыта. Биирдэ нуучча-дьоппуон сэриитин (1904-05) саҕанааҕы кытай үспүйүөннэрин дьоппуоннар өлөрөр хаартыскаларын көрбүт, онно кини билэр киһитэ баара үһү, ол өлөрүүнү атын кытайдар таах көрө кэлбиттэрин көрөн, аһыныгаһа суохтарыттан улаханнык мунчаарбыт. Дьону эттэрин-сииннэрин ыарыыттан эмтиирдээҕэр дьон кутун-сүрүн эмтиир ордук туһалаах дии санаабыт, уонна үөрэҕин быраҕан кэбиспит. Устунан суруйааччы буолардыы сананан Токиоҕа тиийэн филолог Чжан Тайян диэн киһини кытта бодоруспут, Европа уонна нуучча суруйаачыларын хас да кэпсээннэрин тылбаастаан таһааттарбыт.

Токиоҕа үс сыл олорбут уонна ол кэмҥэ Кытай билимин устуоруйатын, Кытай уонна Европа литэрэтиирэтин, Кытай уопсастыбатын, итэҕэлин туһунан айымньылары суруйбута, атын омук тылларыттан уус-уран айымньылары тылбаастаабыта. Гоголь айар үлэтин үрдүктүк сыаналыыра, "Мертвые души" айымньытын кытайдыы тылбаастаабыта.

1936 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Өлөрүгэр икки эссены суруйан хаалларбыта: "Өлүү" уонна "Бу эмиэ олох".

Лу Синь аатынан кэлин Меркурийга кратер ааттаммыта. Шанхаайга кини аатынан пааркаҕа мавзолейга харалла сытар.
Герман Мелвилл

**Герман Мелвилл** (1819 сыл атырдьах ыйын 1 – 1891 сыл балаҕан ыйын 28) Америка романиһа, кылгас история суруйааччыта, эссеист уонна поэт. Ордук биллэр айамньыта -  *[[Моби Дик]]*.

## Айымньылара
* *«Тайпи, ол эбэтэр полинезия олоҕун үрдүттэн көрүү»* (, 1846)
* *«Ому: Соҕуруу муораларыгар буолбут быһылааннар»* (, 1847)
* *«Марди уонна онно айан»* (, 1849)
* *«Редберн: кини бастакы айаннааһына»* (, 1849)
* *«Маҥан бушлат, ол эбэтэр байыанный хараабыл дойдута»* (, 1850)
* *«[[Моби Дик эбэтэр маҥан кит]]»* (, 1851)
* *«Пьер, эбэтэр саарбахтар»* (, 1852)
* *«Израэль Поттер. Кинини 50 сылга үүрүүтүн олоҕо»* (, 1855)
* *«Верандаҕа кэспээннэр»* (, 1856)
* *«Угуйааччы: кини маскарада»* (, 1857)
* *«Сэрии сценалара уонна араас өттүттэн көрүүтэ»* (, 1865)
* *«Кларель: Сэбитиэй Сиргэ паломничествота уонна поэмата»* (, 1876)
* *«Джон Марр уонна атын моряктар»* (, 1888)
* *«Тимолеон»* (, 1891)
* ''«Билли Бад, фор-марсовай матро
Дьокуускай остуруога

**Дьокуускай остуруога** - Москуба судаарыстыбата Саха сирин бэйэтигэр сыһыарарыгар Өлүөнэ кытылыгар оҥостубут остуруога, өйөнөр уйата.

Өлүөнэ кыраайын (Ленский край) киинин быһыытынан бастаан Өлүөнэ остуруога дэнэр этэ. 1638 сыллаахха Саха сирин Енисей уеһыттан арааран Саха уеһа оҥороллоругар киин остуруок буолбута. Бу уеһы Петр Головин уонна Матвей Глебов Өлүөнэ разряда оҥорбуттара (ол аата байыаннай уокурук). 

1680 сыллааҕы реформа кэмигэр остуруокка Приклонскай бойобуода кэлэр, кини сүрүн соруга - остуруогу куоракка кубулутуу. Куораты тутуу от ыйын 24 күнүгэр 1682 сыллаахха саҕаламмыт. 3600 саһаан кыбадыраат иэннээх сири 3,5 миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх күрүө туттарар. Бу эркиҥҥэ 8 баасына туттарар. Куорат городничайынан Семен Иванович Епишев диэн киһи ананар.

Тохсунньу 10 күнүгэр 1696 сыллаахха Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна  куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарар. Онтон нөҥүө сылыгар тохсунньу 31 күнүгэр үрүҥ көмүс бэчээти оҥотторон ыытар. Бу кэмтэн ыла остуруок бүтэһиктээхтик куорат аатын сүгэр.

## Быһаарыылар
Новгородов Семен Трофимович

**Новгородов Семён Трофимович** (1893-1926) — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Дьааҥы улууһун киһитэ. 

1893 сыллаахха Дьуһаал нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Трофим Афанасьевич Новгородов, ийэтэ наталья Дмитриевна Шергина (Арҕаа Хаҥаластан төрүттээх, сэниэ ыал кыыһа). Элбэх оҕолоохтор. Эрдэ өлбүттэр. Оҕолор Лаврентий Афанасьевич диэн абаҕаларыгар (убайдарыгар?) иитиллибиттэр. Олохторо Умсан күөлгэ. Аҕата Трофим күтүөтүгэр Абыйтан сылдьар Ыбырыан атыыһыкка (Спиридон Ефимов) үлэлиирэ.

Семен Трофимович Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Кузьма Гавриловтыын, лингвист Сэмэн Новгородовтуун билсэрэ. 1912 сыллааҕы туора урдустар (сахалар) сийиэстэрин кыттыылааҕа.

1918 с. Үөһээ Дьааҥыга уокурук сийиэһин Василий, Павел, Лаврентий диэн бииргэ төрөөбүттэринээн уонна бырааттара Иннокентий Ефимовтыын тэрийбиттэр. Ол сийиэскэ Семен КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Атырдьах ыйыгар, Колчак былааһа Саха сиригэр олохсуйбутугар, Дьааны КОБ-ун салалтата Дьокуускайга уобаластааҕы Сэбиэт аатыгар эҕэрдэ телеграмма ыыппыт, бассабыык былааһа эстибитинэн эҕэрдэлээбит.

1922 с. С.Т. Новгородов этэрээтэ Ат Баһа диэн сиргэ кыһыллар хамандыырдарын, Дьааҥы бастакы хомуньууһун Михаил Лаврентьевич Новгородовы (Семен тастыҥ быраата, иитиллибит аҕатын уола) тутан ылан муҥнаан өлөрбүттэр диэн буруйдууллар эбит. Ол эрээри ол саҕана Семен бэйэтэ да, инитэ (биитэ?) Павел да, кинилэри кытта этэрээккэ сылдьыбыт атын тастыҥ бырааттара Афанасий Спиридонович Ефимов да этэрээккэ суох буолан биэрбит кэмнэрэ этэ. С.Т. Новгородов этэрээтин тобоҕо 1922 с. балаҕан ыйыгар Дьааҥы куоратын ылар соруктаах кыһыллар Панкратов хамандыырдаах этэрээттэрэ иһэрин истэн баран, 33 акка хааһына түүлээҕин ындыылаан баран, Өймөкөөн диэки күрүүллэр, Дьокуускайдыыр суолга тоһуур оҥорон, саҥа былаас бэрэстэбиитэллэрин өлөртүүллэр.

1923 с. сааһыгар Новгородов бөлөҕө букатыннаахтык эстэр, бэйэтэ сыл бүтэһигэр бэринэр, амнистияланар.

1925 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Семен Новгородов салайааччылаах сэбилэниилээх бөлөх соһуччу Булуҥу ылбыта. Уокурук 5 салайааччытын сууттаан, ол иһигэр Илья Винокуровы, ытарга уурбуттара. Ол эрэээри олохтоохтор туруорсууларынан хаайыллыбыт дьону барытын босхолуурга күһэллибиттэрэ. Босхоломмут дьон тута кистэлэҥ этэрээт тэринэн 14-с сууккаларыгар былаастарын төннөрбүттэрэ. Бастаанньаһыттар икки салайааччылара Михайлов уонна Слепцов ытыалаһыыга өлбүттэрэ, атыттарын, эмиэ олохтоохтор туруорсууларынан, сааларын-сэптэрин былдьаан баран, дьиэлэригэр ыыппыттара. Бастаанньаһыттар сүрүн салайааччылара С. Т. Новгородов эмиэ көҥүл ыытыллыбыта уонна дойдутугар Верхоянскайга тиийбитэ, онно 1926 сыллаахха өлбүтэ. Өлүүтүн туһунан икки сабаҕалааһын баар, бастакыта — 33 сааһыгар ыалдьан өлбүт, иккиһэ ОГПУ-лар тутаары гыммыттарыгар утарыласпыт, тута ытыллыбыт.

## Быһаарыылар
Слепцов Семен Николаевич

**Слепцов Семён Николаевич** (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

Дьааҥы куоратыгар 1890 с. төрөөбүтэ. 1900 с. Дьокуускайга реальнай училищеҕа киирэн, биир эрэ сыл үөрэммитэ.

Дойдутугар төннөн кэлэн баран, олохтоох былааһы утары тыллаһар буолан, исправник Кочаровскай иккитэ хаайа сылдьыбыт. Колчак былааһын кэмигэр эмиэ буруйданан хаайылла сылдьыбыт. 1920 с. Колчак былааһа эстибитин кэннэ С.Н. Слепцов уездтааҕы Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллар. 1922 с. үрүҥнэр этэрээттэрэ Дьааҥы куоратын төгүрүйэллэр. Түүн, хараҥаны туһанан, кыһыл этэрээтэ, 13 киһи, төгүрүктээһинтэн куотан, Эндыбал руднигынан Бүлүүгэ түһэллэр. Бүлүүгэ тиийэн, С.Н. Слепцов табаарыстарын кытта Бүлүү куоратын көмүскэлигэр кыттар. Дьааҥы куората үрүҥнэртэн босхоломмутун кэннэ дойдутугар төннөр.

1929-30 сылларга буолбут Булуҥ уонна Анаабыр кыргыһыыларыгар кыттар. Кыһыллар этэрээттэрин аһынан-үөлүнэн, көленөн хааччыйыыга үлэлэһэр.

1930 сылтан наар райпотребсоюз тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ. Семен Николаевич I950 сыллаахха Дьааҥы куоратыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Борисов Михаил Егорович

**Борисов Михаил Егорович** - XX үйэ саҕаланыытыгар Мэҥэ улууһун уопсастыбаннай диэйэтэлэ.

Мэҥэ улууһун, Дьабыл нэһилиэгин киһитэ. Улуус суруксута. Кэнники улууска биллэр тойон буолбут. Мэҥэ улууһун кулубата Егор Михайлович Борисов уола. 

## Быһаарыылар
Андреев Георгий Федорович

**Андреев Георгий Фёдорович** — XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

1889 с. Арҕаа Хаҥалас Өктөмүгэр төрөөбүт, кэнники Дьокуускайга олохсуйбут.

1922 уонна 1923 сылларга Бүтүн Саха Сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан сылдьыбыт, Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ЯЦИК) чилиэнинэн талыллыбыт. «Холбос» потребобществоны тэрийсибит.

Ити кэнниттэн иитэр-үөрэтэр үлэҕэ көспүт. Дьокуускай куорат I алын оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, ГорОНО салайааччытынан үлэлээбит.

Г. Ф. Андреев 1938 сыллаахха тутуллан хаайылла сылдьан баран, 1939 сыллаахха дьыалата сабыллан босхоломмута. Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала буолбут.

## Быһаарыылар
Телевидение

**Телевидение** эбэтэр **телевизор** диэн салгын нөҥүө тарҕатыллар сигналы видео уонна истэр аудио көрдөрөр массыынаҕа таһаарыы. Урукку гириэк *tele* (ыраах) уонна ааҥыл *vision* (көрүү) диэн тыллартан тутуллан турар. 

Сороҕор дьааһык курдук оҥоһуллар. Урут тахса сылдьыбыт моделлар мас рамалаах этэ, уонна муостаҕа атахтаах туруоруллар этэ. Билигин тахсар аппарааттар быдан чэпчэки уонна чараас буолаллар. Араас сигнал хартыынатын көрдөрүөҕүн сөп. Бастаан антенна нөҥүө кэлэр сигналы көрдөрөр этэ, онтон кэнники сылларга араас видео, дивиди, камера, спутниковай телевидение уонна да араас тэриллэри холбуохха сөп. Оонньуур консоллары эмиэ холбуохха сөп. Сорох компьютердары эмиэ холбоон, монитор курдук туттуохха сөп.

Бары телевизордар экрааннаахтар, онно хартыыната көстөр. 1970 сыллардаахха дылы тэлбэбиисэр барыта хара-маҥан ойууну көрдөрөр этэ, онтон билигин бары өҥнөөх ойууну көрдөрөллөр. Экрана эмиэ уларыйбыта — урут квадратнай этэ, онтон билигин кинтеатрга дылы форматын кэҥэппитэ.

Телевизор тутуута эмиэ уларыйбыта — урут ЭЛТ (электронно-лучевой трубка,  эбэтэр ) этэ, онтон билигин ЖЭК (жидко электрическай кристалл,  эбэтэр ) уонна плазма () телевизордар тахсаллар.
Араадьыйа

right|250px|thumb|Баhаам ылардаах уонна ылар-ыытардаах ойоҕос радиостанция
**Радио** диэн электромагнетик долгуннары модуляциялаан сигналлары көстөр уоттан намыhах субулунан биэрии. Электромагнетик сыралытыы биэтэҥниир электромагнетик эйгэлэринэн барар. Ол эйгэлэр салгын уонна куйаар вакуумун нөҥүө бараллар. Информация сыралытар долгуннарга (амплитуда, субул эбэтэр фаза) баар. Радио долгуннара электрик аhарарга тиийдэхтэринэ, биэтэҥниир эйгэлэр аhарарга электрик сүүрээни ыҥыраллар. Ол тыастаах эбэтэр атын информациялаах сигналлаах.

Ыытар тэрил "трансмиттер" онтон хабар тэрил "ресивер" диэн ааттанар. (Иккиэннэрин оҥорор тэрил *трансивер* диэн ааттанар). Элбэх ресиверга ыытыыллыбыт сигнал радионан биэрии диэн ааттанар.

Телевидение оннук же радио сигналы хартыынанын уонна тыаһы ыытарга туттар. 

Тыаһы араадьыйанан ыытарга икки ньыма баар: FM (частотнай модуляция) уонна AM (Амплитуднай модуляция).

Мультимедиа-компьютернай программа.

Алиаплер биир көрүҥэ аудио- эбэтэр видеофайллар эрэ анаммыттара, олорго сөп түбэһиннэрэн аудиоплеер уонна видеоплеоплеер диэн ааттанар. Сүрүннээн араас видеоплеоплералары араастаһаллар: судургу (мөлтөх ПК үлэлэригэр), универсальнай уонна анал (уратылаах, профессиональнай соруктары быһаарарга). Оннук принцибинэн аудиоплеердары эмиэ араастаһаллар. Маннык плеердэри оҥорооччулар туһааннаах форматтары ыларга ордук табыгастаах курдук оҥорорго дьулуһаллар.

Медиа- медиаплер атын көрүҥэ аудио да, видео да (элбэх медиаконтейнеры киллэрэн туран) уонна мультимедиа- киини ааттыыллар.

## Араадьыйа историята
Бастакы араадьыйаны айбыт киһинэн италияттан төрүттээх Гильермо Маркони буолар. Ол гынан баран Никола Тесла бастаан радио сигналларын ыыппыта. Россияҕа Александр Попову айаччынан ааҕаллар, ол гынан баран Попов оҥорбут тэрилэ араадьыйа буолбакка электромагнитнай долгуннары хайдах туттары чинчийбитэ, ол гынан баран патеннаабатах.

## Араадьыйа туттуута
Бастаан араадьыйаны икки киһи икки ардыгар ыытыахха сөптөөх дии санаабыттар, ол гынан баран билигин музыканы, сонуннары уонна да атын передачалары ыытарга туттуллар. 

## Быһаарыылар
Иордаан

мини|Иордаан өрүс
**Иордаан** (, *наhа́р hа-Йарде́н*; , *Nahr al-'Urdunn*) — Чугас Илиҥҥэ (Ближний Восток) баар өрүс. Хермон хайа тэллэҕиттэн саҕаланар, Кинерет күөл нөҥүө устар, уонна Өлүү байҕалга түһэр. 

Алын тардыытыгар Израиль уонна Иордания кыраныыссаларынан устар. Бу сири уунан хааччыйар бөдөҥ өрүстэртэн биирдэстэрэ. Уһуна 252 км.

Бу өрүс Биибилийэҕэ элбэхтик ахтыллар. Холобур, Иисус Христос бу өрүскэ кириэстэммит.
Афанасьев Николай Иванович

**Афанасьев Николай Иванович** — Бүлүү улууһун олохтооҕо, Бүлүү улуууһун Бороҕон оскуолатыгар 46 сыл директоранын үлэлээбит педагогическай үлэ уонна сэрии ветерана, СӨ народнай учуутала, Саха сирин уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Аҕа дойдуу улуу сэриитин кыттыылааҕа. Бүлүү улууһун Ытык киһитэ "Ытык аҕа", "Гражданская доблесть" диэн бэлиэлэрдээх.

Николай Афанасьев 1925 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр төрөөбүт.

## Быһаарыылар
Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта

**Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта** - Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институута таһаарар элбэх туомнаах тылдьыта.

Бастакы туома 2004 сыллаахха Новосоибирскай куоракка "Наука" кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын академиятын Гуманитарнай чинчийии институута таһаарбыта. "А" буукубаттан тахсар 4000 кэриҥэ биирдэм уонна сомоҕо тыллаах этэ. Петр Слепцов уопсай эрэдээксийэтинэн тахсыбыта.

Бастакы туомнара көннөрү "Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта" диэн ааттаах этилэр, 2007 сылтан ыла, төрдүс туомуттан (К буукубаттан тахсар тыллар аҥаардара) аатыгар *улахан* диэн тыл эбии суруллар буолбута.

2009 сылтан ыла институут Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар киирбитэ, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын интситуутун кытта холбоспута, онон алтыс туом ити академия аннынан тахсар буолбута.

Ахсыс (билиҥҥинэн бүтэһик) "С" буукубаттан тахсар тыллардаах туома бэчээккэ 2011 сыл бүтэһигэр бэриллибитэ, атыыга 2012 сыл ортотугар 5000 экземплярынан тахсыбыта.