open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крейт Сюзан

200px|thumb|right|Сюзан Крейт
**Сюзан Крейт** () — учуонай, культурологическай уонна бэлитиичэскэй экологияҕа, айылҕа харыстабылыгар, төрүт норуоттар сайдыыларыгар аналлаах элбэх кинигэ, ыстатыйа ааптара. Джордж Мэйсон университетын экологическай антропологияҕа кафедратын үлэһитэ. АХШ, Вирдьиния штата, *Фэйрфакс* () куорат.

Сюзан Крейт Арассыыйаҕа, Сибииргэ уонна Хотугу эргимтэҕэ климат уларыйыытын эмиэ үөрэтэр.

2008 - 2009 сылларга Прокопий Егоровтуун «Assessing Knowledge Unprecedented Climate Change» (судургутук — климат ураты уларыйыыларын үөрэтии, билии, кэтээн көрүү) диэн ааттаах бырайыагынан Сунтаар улууһун Элгээйи, Хоро, Толоон уонна Кутана нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан үлэлээбиттэрэ. Бырайыак успуонсара — «National Science Foundation (NSF)» (Наука национальнай пуондата).

## Өссө маны көр
* Айылҕабыт уларыйыыта аныгы дьон хараҕынан  
* "Кыым" хаһыат 31№, 2009 сыл, атырдьах ыйын 13 күнэ, чэппиэр
Тырылгин Михаил Афанасьевич

200px|thumb|right|Тырылгин Михаил Афанасьевич
 
**Михаил Афанасьевич Тырылгин**, мэдиссиинэ дуоктара, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.

1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Орто Халыма улууһун Иккис Мээтис нэһилиэгэр колхуостаахтар ыалыгар төрөөбүтэ.

## Олоҕун олуктара уонна айар үлэтэ

* Орто оскуоланы бүтэрэн баран мас кэрдээччинэн, оскуола учууталынан үлэлээбитэ.
* 1966 сыллаахха Саха Ил университетын мэдиссиинэ факультетын бүтэрэр.
* Орто Халыма сэллик балыыһатыгар фтизиатрынан, сүрүн бырааһынан үлэлиир.
* 1968 - 1969 сылларга Москва куоракка Н.И. Пирогов аатынан Иккис Медицина институтугар аспирант.
* 1970 - 1994 сылларга Дьокуускайга Сэллик Наука Чинчийэр институтугар үлэлиир.
* 1976 сыллаахха билим хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскүүр.
* 1994 сылтан Мэдиссиинэ институтугар Социальнай гигиена уонна тэрил кафедратын профессора уонна салайааччыта.
* 1994 сыллаахха дуоктар диссэртээссийэтин көмүскүүр.
* 2000 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччыта.

Билимҥэ чинчийбит тиэмэлэтинэн буолаллар сэллиги утары охсуһуу уонна социальнай гигиена уонна доруобуйа харыстабылын тэрээһинэ.
40 наука кинигэлэрин ааптара

 
## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Ил саайта
Полуян Ян Васильевич

200px|thumb|right|Полуян Ян Васильевич
**Полуян Ян Васильевич** (1891—1937) — Саха сиригэр Конфедералистар бастаанньаларын кэнниттэн репрессияны салайбыт киһи.

1891 сыл алтынньы 9 күнүгэр Кубааҥҥа *Елизиветинская* станицаҕа төрөөбүт.

Хотугу Кавказка сэбиэскэй былааһы олохтоспут.

1922—1925 сыллардаахха Твердээҕи губисполком бэрэстээтэлэ,

1929—1930 сыллардаахха — Дальневосточнай крайисполком бэрэстээтэлэ. Казачествоны суох оҥорууга улахан «өҥөлөөх» киһиннэн биллэр.

Саха сиригэр конфедералиистар бастаанньара бүппүтүн кэннэ Москубаттан ВКП(Б) Киин кэмитиэтин аналлаах хамыыһыйата кэлбит. Бу хамыыһыйайа тойоно — Полуян. Бу кэнниттэн Москубаттан ОГПУ аналлаах бөлөҕө кэлэр. Бу бөлөх салайааччыта — ОГПУ коллегиятын чилиэнэ С. В. Пузицкай. Репрессия саҕаланар. «Ксенофонтовщина» дьыалатынан 272 киһи эмсэҕэлиир, олортон 128 киһитэ ытыллыбыт, 130 киһитэ — араас болдьоххо хаайыллыбыт.

1937 с. хаайыллыбыт, уонна шпионажка, диверсияҕа буруйданан бу сыл алтынньы 8 күнүгэр ытыллыбыт.

## Быһаарыылар
2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията

**[[2009]] сыллаах [[H1N1]] [[ыарыы]]тын [[пандемия]]та** — бу ынырыктаахай ыарыы тарханан эрэр, ынырык элбэх киһи өллө. Уопсайа аан дойду 170 тахса судаарыстыбатыгар тарҕанна. Кини Мексика диэн дойдуттан төрүттээх ыарыы буолар.

## Өссө маны көр
* Сибинньэ гириибэ
Ланьчжоу

thumb|right|Ланьчжоу куорат панараамата

**Ланьчжоу** () — Ынырык сайдыылаах Кытай куората буолар. Биир саамай түргэнник нэһилиэнньэтэ улаатар. Ганьсу провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар.
Ганьсу

**Ганьсу** (; пиньинь *Gānsù*) — Кытай хоту өттүгэр баар провинция, киин куората - Ланьчжоу. 24 млн киһилээх.
Артемьев Михаил Константинович

200пкс|мини|справа|Артемьев Михаил Константинович
**Артемьев Михаил Константинович** (1888 —27.03.1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха Сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1888 сыл сэтинньи ? күнүгэр Боотур Уус улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Дьокуускайга кылаастаах училищены бүтэрбитэ. Аммаҕа суруксуттаабыта. 
* 1920 сылтан буолас комиссара, Амма ун бэрэссэдээтэлэ.  бэрэссэдээтэлэ буолан олордоҕуна баайдары көмүскээтэ диэн уураппыттара.  Алтан нэһилиэгэр учууталлыы олорон (сорох сурахтарынан, улуус норуот үөрэҕириитин салаатын инспектора) Дьокуускайга киирбитэ. ҥа үлэлээбитэ.
* 1922 сыллаахха сайын Дьокуускайтан дойдутугар тахсыбыта онно үрүҥнэр (В. Коробейников) бэйэлэригэр үлэлэтэ сатаабыттара, ол иһин 1922 сыл сайын тыаҕа саһа сылдьыбыта. Онтон А. Пепеляев генерал киирбитигэр киниэхэ холбоһон бастыҥ хамандыыр буолбута. Кини этэрээтэ 80—100 байыастаах, трехлинейка бинтиэпкэлэринэн сэбилэммит күүстээх этэрээт этэ. Саллааттара сахалар уонна тоҥустар эбит. 
* 1924—1925 сыллардаахха тоҥустар өрө турууларыгар штаб сэкэрэтээрэ (сорох төрүт матырыйаалга, штаб начаалынньыга).  Бастаанньалааччылары Саха Сиригэр аҕалан Саха АССР салалтатын кытта тиксиһиннэрэн тупсуу буоларын ситиһиннэрбитэ.
Кылгас кэмҥэ Охотскай волревкомун салайбыта. Өрө туруу суох оҥоруллубутун кэннэ амнистияламмыта.
* 1925—1927 сыллардаахха Саха АССР исполкомун кыра наруоттарын кэмитиэтин чилиэнэ. 
* 1927—1928 сылларга П. В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыта. 1928 сыл кулун тутар 27 Дьокуускайга ытан өлөрбүттэрэ. 
* 1999 сыл алтынньы 11 күнүгэр Саха Сирин прокуратуратын быһаарыытынан үтүө аата төрөөбүт норуотугар тиллибитэ.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.

## Литература
* Шамбаров В. Е. *Белогвардейщина*. — М.: Эксмо-Пресс, 2002.
* Егор Алексеев *Кто Вы, Артемьев?* // «Илин». — 1991 — № 3. http://ilin-yakutsk.narod.ru/1991-3/12.htm
Сынтай

**Сынтай** (нучч. Цинхай, ; пиньинь Qīnghǎi), **Кукунор** (монг. Хөх нуур — «күөх күөл») — Кытай хоту өттүгэр баар провинцията буолар, ол кынан баран кытай атын провинциятыттан нэһилиэнньэтэ аҕыйах — 6 млн курдук. Киин уонна саамай улахан куората — Синин.

150px|left|thumb|Сынтай күөлэ куйаартан
Синиин

**Синиин** () — Кытай биир кыракый куората буолар. Сынтай провинциятын киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөллүйүөн киһи (2009). 

thumb|right|200 px|Синиин куорат куйаартан (виртуальнай)
thumb|right|200 px|Улахан мэчэт Дунгуань
thumb|right|200 px|Тимир суол станцията

## Бырааттыы куораттар
* Ижевск, Удмуртия, Арассыыйа
Гуандун

**Гуандун** — Кытай ынырык сайдыылаах провинцията. Киин уонна улахан куората — Гуанчжоу.
Хайнань

**ХАЙНАНЬ** (; пиньинь Hǎinán, саха тыла — Соҕурууҥҥу Кытай муората) - Кытай саамай соҕуруу арыыта уонна провинцията буолар. Нэһилиэнньэтэ 10 мөл. Киин куората - Хайкоу. Атын улахан куораттара - Санья, Дунфан, Даньчжоу, Цүнхай. 

## Географията

## Экономиката

## Инвестицията

## Историята

## Нэһилиэнньэтэ
Хайкоу

**ХАЙКОУ** - Кытай биир саамай улахан курортнай, күүлэй, харчы, шопинг куората буолар. Өссө куорат Хайнань арыы провинциятын киин куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи (2009). Манна элбэх саха олорор.
Санья

**САНЬЯ** () - Кытайга баар аныгы курорт куорат. Хайнань арыытыгар баар. Нэһилиэнньэтэ 800 тыһ киһи. Манна хаста даҕаны Аан Дойду Мииһэ буолбута. 

## Галерея


Image:Sanya River.JPG
Image:Wuzhizhoudao.JPG
Image:HainanSanya7.jpg
Image:Sanya River.JPG
Image:Wuzhizhoudao.JPG
Image:HainanSanya7.jpg
Image:Hainan Sanya 2.jpg|Илиҥҥи чааһа Санья
Image:Hainan Sanya 1.jpg|Арҕааҥҥы Санья


## Галерея №2



Image:Saya_Sunset_Photo_by_Dale_Preston.jpg| Sanya Sunset
Image:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Setting Sun Sanya Beach
Image:Hainan Sanya 2.jpg|East part of Sanya
Image:Hainan Sanya 1.jpg|West part of Sanya
Image:HainanSanya5.jpg
Image:HainanSanya3.jpg
Image:Sanya bay sea beach.JPG
Image:People in Sanya.JPG



## бырааттыы куораттар

* Ялта (Украина)
* Канн (Франция)
Fox Kids

**Fox Kids** (Fox канаала оҕолорго) - АХШ национальнай канаала, аан-дойду биир саамай улахан оҕо канаала буолар. Төгүрүк сыл наар тохтоло суох мультиктары көрдөрөр, ону таһынан кыыллар уонна айылҕа туһунан кэпсиир-көрдөрөр. Көрдөрөр ареала - АХШ (бары штаттарыгар, гавайи), Дьоппуон, Тайвань, Норвегия, Швеция, Финляндия, Кытай, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Аустрия, Индонезия уонна 1999 сылтан ыла Индия.
CBS

**CBS Broadcasting Inc. (CBS)** — АХШ көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньата. Аата урукку аатыттан *Columbia Broadcasting System* диэнтэн тахсар. 1928 сыллаахха Уильям Пейли 16 араадьыйа станцияларын атыыласпытын кэннэ үөскүүр. Кини салайыытынан АХШ биир обургу араадьыйа ситимэ буолар, ол кэнниттэн АХШга көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаааньалартан бөдөҥ 3кэ киирэр.
Ястремскай Сергей Васильевич

200px|thumb|right|Ястремскай Сергей Васильевич
**Сергей Васильевич Ястремскай** (1857—1931) — Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.

Харьков куоракка баан үлэһитэ дворянин Базиль Ястремскай дьиэ кэргэнигэр 1857 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт. Харьковтааҕы гимназияны бүтэрэн баран Харьков университетын медициан факультетыгар үөрэнэ киирбит. Манна сылдьан революцтоннай хамсааһыҥҥа кыттыбыт. 1877 с. хаайыллыбыт уонна 1879 с. 10 сылга хаатыргаҕа бириигэбэрдэммит. 1886 с. кулун тутар 13 күнүгэр хаатыргаттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Бу сыл атырдьах ыйыгар Боотур Уус улууһугар III Дьохсоҕон нэһилиэгэр олордубуттар. Манна саха этнографиятын чинчийээччитин В. Ф. Трощанскай диэн көскө сылдьар киһини кытта биир дьиэҕэ олорбутттар. 1888 с. кулун тутарыгар Чурапчыга көһөрбүттэр. 1890 с. муус устарыгар Мэҥэ улууһун Тараҕай нэһилиэгэр көһөрүллүбүт, онтон 1892 с. бэс ыйыгар төттөрү Чурапчыга ыытыллыбыт. Онно икки сыл олорбут.

Саха сиринээҕи 1894—1896 сс. комплекснай экспедицияҕа кыттыбыт, сахалар тылларын уонна фольклордарын үөрэппит.

1896 с. бэс ыйын 2 күнүгэр С. В. Ястремскай Саха сириттэн барбыт. Иркутскайга быстах кэмҥэ олорон эрэн бастакы ыстатыйаларын бэчээттээбит.

Арассыыйа киинигэр 1900 с. атырдьах ыйыгар төннүбүт. 1902 с. алтынньытыгар Одессаҕа көспүт, онно бааннарга кассирынан үлэлээбит. Чуолкай өлбүт сыла биллибэт. Быһа барыллаан 1931 уонна 1934 сыллар ыккардыларыгар өлбүт буолуон сөп.

Сүрүн үлэтэ «Грамматика якутского языка». Саха тылын үөрэтээччилэр бу үлэтэ О. Н. Бетлингк чинчийиитин салҕааһынынан ааҕыллар. О. Н. Бетлингк саха тылын грамматикатын маҥнай чинчийбит киһинэн биллэр.

Кини үс олоҥхону хомуйар, 426 таабырыны, 223 үгэни.

Г. У. Эргис сөпкө тылбаастаммыт диэн этэн турардаах.

## Өссө маны көр
1925 с. суруллубут автобиографията
Fox Broadcasting Company

**FOX** (Fox Broadcasting Company) — АХШ национальнай телевизионнай тэрилтэтэ, салалтата — Лос Анджелес.
Биллингс

**Биллингс** — АХШ, Монтана штатыгар баар кыракый саамай улахан куорат.

## Быһаарыылар
Бетлингк Отто

200px|thumb|right|Бетлингк Отто
**Бетлингк Отто** (ниэмэстии: *Bohtlingk*) — Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи.
300px|thumb|left|Бетлингк Отто «Сахалар тылларын туһунан» диэн кинигэ

## Олоҕун олуктара

* 1815 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Петербург куоракка төрөөбүтэ. Кини удьуордара 1713 сыллаахха Германияттан көһөн кэлбиттэрэ.
* Петропавловскай училищетын уонна Дерпт куоракка гимназияны бүтэрбитэ.
* Петербург университетыгар үөрэнэ сылдьан түүр уонна перс тылларын үөрэппитэ.
* Санскрит тылы үөрэтээри Берлин уонна Бонн куораттарга өр кэм олорор.
* 1868 сыллаахха санскрит тылын тылдьытын бүтэрээри Иена уонна Лейпциг куораттарга олорор.
* 1904 сыллаахха өлбүтэ.

## Айымньылара
* «Словарь санскритского языка» (СПб., 1852—75, 7 томнаах, кылгатыллыбыт вариаана 2 томнаах 1879—80).
* Ону таһынан сынскрит тылынан суруйаачылар кинигэлэрин таһаарар
* «Сакунтала» Калидаса (текст уонна тылбаас, Бонн, 1842);
* «Санскритская хрестоматия» (СПб., 2 таһаарыы, 1877 г.);
* «Мритшакатика, эбэтэр Глиняные вески» комедия (тылбаас, СПб., 1877 г.);
* «Индийские изречения» (3 томнаах, СПб., 1870—73) уонна да атыттар.
* Панини грамматиката (2 томнаах, Бонн, 1842)
* «О языке якутов» (СПб., 1849—51, 3 томнаах) («Über die Sprache der Jakuten»).

## Ылыллыбыт сирэ
Биография.ру
Pokémon

**Pokémon** (Pokemon, Покемон) — Дьоппуон дойдута оҥорон таһаарбыт аан дойдуга биллэр мультига. Улахан бүджедтаах (200-890 млрд доллар АХШ). Уонна биир саамай айдааннаах буолар. Гылаабынай оруолларга Пикачу уонна Эш буолар. Ону таһынан Брок уонна Мисти. Өссө хас даҕаны элбэх покемоннар бааллар, холобура Эш киэнэ бульпасавыр. Уопсай DVD копията 200 мөллүйүөнтэн тахса. 

## Айдааннаах Покемон (Дьоппуон)

Дьоппуон дойдутугар бэйэтигэр уопсайа ити Покемон мультига 703 оҕо өлөрүгэр суудка дьыалалаах, 378 тыһ оҕо эпилепсия ыарыытыгар ылларан, өйүн сүтэрбит. Уопсай суумма ыстарааба 678 мөллүйүөн дьоппуон иенатынан. 

## Айдааннаах Покемон ([[АХШ]] уонна [[Канаада]])

Ити дойдуларга 602 оҕо олохтон туораабыт, аһары мультигынан иирэннэр. 1 мөллүйүөн оҕо эпилэпсик буолбуттар.

## Покемон Саха Сиригэр

Саха Сиригэр бастаан ОРТ саха народнай канаалыгар 1 маай ыйыгар 2000 сыллаахха тахсыбыта. Ити мультигы саха национальнай НВК Саха канаалыгар эмиэ көрдөрбүттэрэ, ону таһынан араас улуус региональнай ТВ эмиэ көрдөрбүттэрэ, холобура Сунтаар ТВ уонна Ньурба ТВ. Оттон 2001 сыллаахха Мэҥэ TV канаала боппута, улуус тойонун өттүттэн. 

frame|Покемон мультигын каадырдарыттан, именно бу өттүттэн оҕолор ункпуттар

thumb|250px|Эпилэпсия диаграммата

## Покемон аан дойдуга модата

## Өссө маны көр

* Покемоннар

## Сигэлэр

* Официальный сайт (Дьоппуон) 
* Официальный сайт (АХШ) 
* Покемоны на сайте TV Tokyo 
* Go-Pokemon.com Traning Card Game (TCG) 
* Serebii.net 
* Bulbapedia Wiki энциклопедия 
* The PokéCommunity
Пикачу

**ПИКАЧУ** (**ピカチュウ**, Пикачу) — Pokémon мультигын биир сүрүн героя. Ордук Өймөкөөҥҥө баар биир ураты көстүүнү — покемонунан буолар Япония оонньууларын кэнниттэн дизайнер Перон Сюмори утарсааччыларын хамаандатын кытта аан бастаан компьютернай оонньууларга, онтон кэлин кэлин сиквеллэргэ көстүбүт. Пикачаны ордук биллэр уонна популярнай покемоннартан биирдэстэрэ франшиза официальнай талисмана буолар, кэнники сылларга Япония поп- култууратын икона буолбут.

Пикачаны атын покемонтан, Пичка, онтон Пикачаны кэлин Райчекка эволюционнай буолуон сөп. Чымынаайыга пикачаны аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга, тыаларга, дэхсилэргэ, арыт хайаларга уонна арыыларга, ону тэҥэ аан дойду үрдүнэн быраҕыллыбыт электростанцияларга үгүстүк олороллор. Электрическэй тииптээх буолан, Пикачаны бэйэтин суочкаларыгар мунньунар уонна ону көмөтүнэн атаакалыыр наадатыгар эмиэ мунньунуон сөп. Аан дойду иһигэр Пикачка покемон- кутуйах буолар диэн бигэргэтэр.

*Detective Pikachu* (яп. Саха сиригэр тайҕатыгар тайҕатыгар: саҥа хамаанда төрөөн- үөскээн) — Н. Кини 2013 сыл алтынньытыгар анаммыта. 2016 сыл олунньутугар Япония ырыынагар оонньуур бастакы эпизода тахсыбыта, оттон толору (икки эпизод) оонньуу кулун тутар 23 күнүгэр 2018 с. тахсыбыта. 2019 сыл ыам ыйыгар "Покемон: Детектив Пикачу" диэн ааттаах оонньуу экранизациятыгар таһаарыллыбыта.

## Быһаарыылар
Покемоннар

**Покемоннар** — Покемон ойуулук сүрүн персонажтара.

## Бастакы көрүҥнэр
Эш Кэтчум

**Эш Кэтчум** () эбэтэр  — «Покемон» аниме-сериал сүрүн дьоруойа. Сериал дьоппуоннуу барылыгар Сатоши диэн ааттаах («Покемону» айбыт Сатоши Тадьири аатынан).
Монтана

**Монтана** () диэн сирин иэнинэн улахан гынан баран олохтоохторун ахсаанынан кыра АХШ штаата. Уопсайа 997 тыһ. киһи олорор. Киин куората диэн Хелена, оттон саамай улахан куорат диэн Биллингс.

## Географията

thumb|left|300px|Монтаана хаартаҕа
thumb|left|300px|Монтаана сирин ньуура

## Быһаарыылар
Сидней (Монтана)

**Сидней** эбэтэр **Сиднэй** () диэн АХШ Монтана штатыгар баар кыракый куорат, илин өттүгэр баар. Дьонун ахсаана 4997 киһи. Бу кыракый дэриэбинэ курдук куоракка биир саха ыала олохсуйан олорор.
Кэриэйэ сахалара

**Кэриэйэ сахалара** диэн Кэриэйэҕэ олорор сахалар (улахан өттө Соҕуруу Кэриэйэ). Бастакы сахалар Кэриэйэ кытылыгар 17 үйэҕэ үктэммиттэрэ. Билигин Сеул куоракка 200 курдук саха олорор.
Иркутскай - Дьокуускай тракт дьаам станциялара

* Дьокуускай куорат;
* Табаҕа;
* Төхтүр;
* Уулаах Аан;
* Покровскай;
* Бэстээх;
* Булгунньахтаах;
* Тойон Арыы;
* Еланка;
* Тиит Арыы;
* Батамай;
* Сиинэ;
* Ат Дабаан;
* Ой Мыраан;
* Дьураа;
* Кириэстээх;
* Иһит;
* Чураан;
* Малыкаан;
* Еловка;
* Саныйахтаах;
* Мархачаан;
* Марха;
* Хатыҥ Тумул;
* Белая;
* Чокуур;
* Русская Речка;
* Намана;
* Харыйалаах;
* Солянка;
* Өлүөхүмэ куорат;
* Дурдус;
* Бердинка;
* Бүүрүк;
* Чэрэндэй;
* Дабаан;
* Нэлэн;
* Кочегарово;
* Дельгэй;
* Ииннээх;
* Березовка;
* Точильнай;
* Нохтуйскай;
* Дьэдэй;
* Каменка;
* Тинная;
* Дьэрбэ;
* Ньүүйэ;
* Сылгы Күөлэ;
* Батамай;
* Мурья;
* Мухтуйа;
* Терешкино;
* Конкинская;
* Хамра;
* Половинка;
* Песковская;
* Крестовская;
* Пеледуй;
* Романовка;
* Витим;
* Чүүйэ;
* Рысьино;
* Паршино;
* Солянская;
* Курейская.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Оготоев Петр Васильевич

**Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич** (1910—1977) — саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед.

«Эһэ Хара аттаах Элэс Боотур» (эбэтэр көннөрү «Элэс Боотур») диэн олоҥхото үс тылынан 2002 с. бэчээттэнэн тахсыбыта: саха, нуучча, ааҥыл.

## Өссө маны көр
Оготоев П.В., Элэс Боотур. Эпоһы харыстыыр, үөрэтэр, тарҕатар Олоҥхо фонда. - Дьокуускай, 2002. - 1228 с.: ил. ISBN 5-88149-100-9
ОГОТОЕВ ПЕТР ВАСИЛЬЕВИЧ БҮӨТҮР ОҔОТООЙОП (1910 - 197 )
Элэс Боотур олоҥхо автора.
Таатта улууһун Төрүт нэһилиэгэр 1940 сыллаахха төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылн уонна литературатын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Уус - Майа улууһугар 1933 сыллаахтан саҕалаабыта. Учууталынан үлэлээбит 44 сылыттан 24 сылын Лөгөй оскуолатыгар оҕолору үөрэтэргэ - иитэргэ анаабыта. 
Нуучча тылын үөрэтиигэ лицейскэй ньыманы туһаммыта. 
Аҕа быһыытынан оҕону иитиигэ үтүө холобур буолар. Кыыһа Клавдия Петровна үтүөлээх учуутал, уолаттара Петр Петрович виртуоз хомусчут, Егор Петрович үтүөлээх скульптор.
Уустарабыс

**Алексеев Семен Григорьевич** (23.12.1900—1995) — **Уустарабыс**, олоҥхоһут, алгысчыт, улуу муҥхаһыт, отоһут, мас ууһа.

## Олоҕун олуктара
1900 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Солоҕоон нэһилиэгэр (билиҥҥи Горнай улууһун) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сэрии сылларыгар (1943—1944) Иркутскайдааҕы тирии собуотугар үлэлээбитэ. Эдэр эрдэҕиттэн муҥхаһытынан биллэрэ. .

Олоҥхоһуттар ортолоругар улааппыта, ол гынан баран кырдьар сааһыгар олоҥхоһут буолбута.

Кинорежиссер А. Романов «Орто дойду» киинэтигэр консультаннаабыта. 

1995 сыллаахха өлбүтэ.

## Айар олоҕо
Кини икки үйэ алтыһыытыгар төрөөн-үөскээн, олоҥхолоон ааспыт үтүө дьоннортон биирдэстэринэн буолар, 50-с сыллартан алгысчыт, олоҥхоһут быһыытынан нэһилиэгин дьонугар киэҥник биллибитэ. Оҕо сааһыттан нэһилиэк араас улахан да, кыра да муҥхаларыгар сылдьан Григорий Михайлович Тарасов — Тэкээнэй уола, Прокопий Яковлевич Тарасов — Боокко Борокуоппай, Николай Михайлович Захаров — Холуодьус курдук улахан олоҥхоһуттар толорбут олоҥхолорун эт кулгааҕынан истэн, чугастык ылынан дууһатыгар иҥэриммитэ, устар ууну сомоҕолуур, уһун түүнү кылгатар, уран тыллаах олоҥхоһут буолбута. Уустарабыс ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары кыайа-хото туттара, олоҥхону толорор ньымата ураты уһулуччута, олоҥхотун хастыы эмит чаас сиэрин-силигин ситэрэн толороро бэлиэтэммитэ.
1986 сыллаахха Чөркөөххө ыытыллыбыт П. А. Ойуунускай күннэригэр анаммыт олоҥхоһуттар күрэхтэригэр кыттан бастаабыт.
Ытык кырдьаҕас 1988 сыллаахха Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт Сибиир, Уһук Илин фольклорун үөрэтэр Бүтүн Союзтааҕы научнай-практическай конференция кыттыылааҕынан буолбута. 
Уустарабыс 3 олоҥхону айан толорбутуттан «Күөх көҕөччөр аттаах Бэрт оҕо Дьэбириэлдьин Бэргэн», «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин» олоҥхолоро магнитофоҥҥа уһуллан, сурукка түһэриллэн бэчээттэнэн тахсыбыттар.

## Ыллаабыт олоҥхолоро
* «Бэриэт Бэргэн»
* «Дьэбириэлдьин Бэргэн»
* «Үөлэн Хардааччы»
* «Мүлдьү Бөҕө»
* «Бадьайа бухатыыр»
* «Тэриэппинэ Бэргэн»
* «Чөҥөчөк оҕонньор, Төҥүргэс эмээхсин»

Магнитофоҥҥа уонна видеоҕа уһуллубут суруйуулар ЯНЦ архивыгар уонна Култуура министерствотын архивыгар бааллар.

## Уустарабыс сырдык аатын үйэтитии
Горнай улууһугар Өрт сэлиэнньэҕэ Уустарабыс аатынан уулусса ааттаммыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Тарасов А., Васильев Г.  Уус уола Уустарабыс // Кыым. — 1990. — Кулун тутар 16 к.  
* Уус уола — олоҥхоһут Уустарабыс / Оҥордо З. Г. Сысолятина. — Дьокуускай: РИО РДНТ, 2000. — 8 с. 
::Иһинээҕитэ:  Тарасов А. Ɵбүгэлэрбит үтүɵ үгэстэрин салҕааччы. — С. 2—5; Илларионов В. Олоҥхоһут Уустарабыс. — С. 6—8.
* Алексеев С. Г. Уустарабыс. Дэбириэлдьин Бэргэн: олоҥхо / С. Г. Алексеев-Уустарабыс; Рос. акад. наук. Сиб. отд-ние. Ин-т гуманит. исслед. и проблем малочисл. народов Севера; Респ. ассоц. «Олонхо»; [сост. П. Н. Дмитриев-Туутук, отв. ред. В. В. Илларионов]. — Якутск:«Сайдам», 2010. — 203 [4] с.
Алексеев Роман Петрович

200px|мини|Бөҕө Арамаана
**Алексеев Роман Петрович** —  **Бөҕө Арамаана** (1900—1977) — олоҥхоһут, ырыаһыт.
Дүпсүн улуус Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ көскө олорбут каракозовец Странден Н. П. кыыһа. Учуутала Назар Петухов аатырбыт Дүпсүн олоҥхоһута этэ. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр колхуостаах, рабочай, промкомбинат плотнига. 

Ырыалара хаһыаттарга, сурунаалларга, хомуурунньуктарга бэчээттэммиттэр. Кырдьар сааһыгар «Алаатыыр Алаа Туйгун» олоҥхону суруттарбыт. Текста ЯНЦ архивыгар сытар.

## Айымньыта
* *Якутские народные песни. Песни о природе*. — Якутск, 1976.

## Литература
* Березкин И.Г. *Өбүгэлэрбит уонна үөллээннээхтэрбит суолларынан*. — Дьокуускай, 1981.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Якутск, 1982.
Бурнашев Иннокентий Иванович

200px|thumb|right|Тоҥ Суорун
**Бурнашев Иннокентий Иванович** — **Тоҥ Суорун** (1868—1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта. ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

1868 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Эдэр сааһыгар биллиилээх олоҥхоһуттары истэр этэ.

Бэйэтин үөрэтээччитинэн Захаров Т. В. — Чээбийи, аатырбыт Амма олоҥхоһутун ааттыыр этэ.

10 олоҥхону билэрэ, 20 остуоруйаны, 30 номоҕу. Фолльклорист Эргис Г. У. 1934 сыллаахха **Дыырай бухатыыр** олоҥхотун суруйан ылбыта.

## Айымньылара
* *Ырыа-тойук*. — Дь., 1944.
* *Аал Луук Мас. Олоҥхоттон быһа тардыы*. — М., 1938.
* *Аныгы Атыачастыбыннай сэрии. Кырдьык кыайар.* — Дь., 1945.

## Өссө маны көр
* Васильев Г.М. *Живой родник.* — Якутск, 1973.
* Эргис Г.У. *Очерки по якутскому фольклору*. — М., Наука, 1947.
* Емельянов Н.В. *Сюжеты ранних типов якутских олонхо*. — М., 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* Национальная библиотека РС (Я)
Бурнашев, Николай Петрович

**Бурнашев Николай Петрович** — **Боодоҕос** (1846—1950), олоҥхоһут.

1846 сыллаахха Сыҥаах нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улуус Лөгөй нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.

Эдэр сыыһыттан олоҥхоһутунан биллибитэ. Ырыаһыт идэтин ийэтиттэн ылбыта.

**Кыыс Дьэбилийэ** олоҥхо кини репертуарыттан суруллубута.

## Өссө маны көр
* *Кыыс Дэбэлийэ*. Новосибирск, 1992.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Винокуров, Иван Николаевич (олоҥхоһут)

**Винокуров Иван Николаевич** — **Табахыырап** (1851—1938) — аатырбыт олоҥхоһут.

## Олоҕун олуктара
Боотур Уус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр 1851 сыллаахха төрөөбүтэ.

Таатта олоҥхоһуттарыттан эдэр сааһыгар чорбойон биллибитэ. 7—8 күнү быһа этэр этэ.

Кини уус-уран дьоҕурун Новгородов С. А. уонна Ойуунускай П. А. үрдүктүк сыаналаабыттара.

## Сигэлэр
* Березкин И.Г. *Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ*. — Дьокуускай, 1977.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Дьокуускай, 1982.
* «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.
Догойуков, Иван Павлович

**Догойуков Иван Павлович** — **Догойук уола** (1840 — 1930), аатырбыт олоҥхоһут, ырыаһыт.

1840 сыллаахха Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Накас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Кырдьар диэри оһуокай тылын тардар этэ. 1926 сыллаахха 86 саастаах сылдьан төрөөбүт нэһилиэгэр түһүлгэ ырыатын толорон турардаах.

Номох быһыытынан кини ырыаларын А.Е. Кулаковскай наһаа сөбүлүүр үһү. 

## Өссө маны көр
* Ксенофонтов Г.В. *Легенды и рассказы о шаманах*, Иркутск, 1930.
* *Якутский фольклор*. Ленинград, 1936.
* Ксенофонтов Г.В. *Эллэйаада*. М., 1977.
* Уткин К.Д. *Түһүлгэни төрүттээччилэр*. Ньурба, 1989.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Егоров Семен Степанович

**Егоров Семен Степанович** — олоҥхоһут, ырыаһыт, чабыргахсыт. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1931 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ньурба улууһун Таркаайы нэһилиэгэр колхозтаахтар ыалларыгар төрөөбүтэ.

Сэттэ кылаас үөрэхтээх. 1947 сылтан тыа уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа. Норуот традициятын, сиэри-туому билээччи.

«Мелодия» фирма кини ыллаабыт ырыаларын грампластинкаҕа устан таһаарбыта.

## Сигэлэр
* Уткин К. Д. *Түһүлгэ төрүттээччилэр*. — Ньурба, 1989.
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Захаров Тимофей Васильевич

**Тимофей Васильевич Захаров** — **Чээбий** (1866—1931), аатырбыт олоҥхоһут.

1866 сыллаахха Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар Бодойбо көмүс бириискэлэргэ мас кэрдээччинэн үлэлии сылдьан олоҥхоһут быһыытынан киэҥник биллибитэ.

Толорбут олоҥхолорунан буолаллар: **Сылгы уола Дыырай Бэргэн**, **Бэрт Киһи Бэриэт Бэргэн**, **Күн Эрэли Бухатыыр** уонна **Алантаайы — Кулантаайы Бухатыыр**.

1906 сыллаахха Аммаҕа Васильев В. Н. кини тылыттан **Ала Болкуун** олоҥхону суруйар.

Биллиилээх олоҥхоһуттар Н. А. Абрамов — Кынат, И. И. Бурнашев — Тоҥ Суорун, Е. Е. Иванова кинини бэйэлэрин үөрэтэччилэринэн ааҕаллара.

Норуот поэта В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа У. Г. Нохсооров бэрт элбэхтик кинини сэҥээрэн истибиттэрэ.

## Өссө маны көр
* Күннүк Уурастыырап. *Хатаппын саҕабын*. Дьокуускай, 1972.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Странден Николай Павлович

200px|thumb|right|Странден Николай Павлович, 1860-с сс. хаартыска. Пушкинскай Дом хомуйуутуттан диэн бэлиэтээһиннээх «От предшественников декабристов до конца "Народной воли"» диэн кинигэҕэ 1928 с. бэчээттэммит хаартыска
**Странден Николай Павлович** (09.03.1843 — 17.01.1903), революционер-народник. Дворянин. 

1843 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр (арааһа юлиан халандаарынан, чопчулуурга) Пенза күбүөрүнэтигэр төрөөбүт. Странденнар уустара Пенза күбүөрүнэтин дворяннарын төрүччүтүн иккис кинигэтигэр киирэ сылдьар. Аҕата Павел Карпович (1804—?), подполковник, коллежскай асессор (1837), 1839-1842 сс. Пензатааҕы судаарыстыба баайын-дуолун балаататыгар ойуур ревизорунан үлэлээбит. Ийэтэ Анна Игнатьевна Казеевка сэлиэнньэтин помещига. Кини быраата дуу, убайа дуу Александр (?) Павлович Странден диэн артиллерия прапорщига 1861 сыллаахха Петербуурга устудьуоннар дьалхааннарыгар кыттыбытын иһин 1861 сыл балаҕан ыйын 27 к. хаайыллыбытын уонна байыаннай суукка бэриллибитин туһунан 1928 с. тахсыбыт справочникка суруллар

Пенза куоракка дворяннар институттарын бүтэрэн баран 1863 сыллаахха Москва куоракка университетка киирэр. 
Н.Г.Чернышевскай уонна Н.А. Добролюбов үөрэхтэрин олоххо киллэрэргэ туруммут «ишутинецтарга» чугаһыыр.

1864 сыл саас П.Д. Ермоловтыын Пенза губерниятыгар баран ийэтин имениетыгар Казеевкаҕа бааһынай оҕолоругар босхо оскуола арыйар. Сотору кэминэн былаастар бу оскуоланы сабаллар.

Ол сыл күһүнүгэр Москубаҕа төннөр уонна доҕотторунуун араас переплеттуур мастарыскыай арыйыытыгар, оспуоччуктар ассоциацияларын тэрийсиитигэр, иистэнэр мастарыскыай уонна баата оҥорор фабрика арыйсыытыгар кыттар. 

Н.Г. Чернышевскай хаайыыттан күрүүрүн бэлэмниир бөлөххө киирэр да, ыраахтааҕыны өлөрө сатааһын буолан ол олоххо киирбэт. 1866 сыл муус устар 4 (16) күнүгэр Александр II ыраахтааҕыны Д. В. Каракозов ытан өлөрө сатаабыта.

Онтон сылтаан дьыалаҕа эриллэн сууттанар, ытан өлөрөргө бириигэбэрдэнэр, ол гынан баран болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллар. Хойут ыраахтааҕы ыйааҕынан хаатыргатын болдьоҕо 20 сылга диэри кыччатыллыбыт.

Хаатырганы 1867 сылтан Александровскай Завод хаайыытыгар саҕалаабыта. Манна кини ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта.

Н.Г. Чернышевскайы 1867 сыл балаҕан ыйыгар бу хаайыыга аҕалбыттарын кэннэ кинилиин көрсүбүтэ. 

1871 сыллаахха Саха уобалаһын Дүпсүн улууһугар көһөрүллэр. Манна бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр. Артыал Дьокуускайы бурдугунан хааччыйар этэ. 

Сахалар көмөлөрүнэн мэлиэһэ тутар. Бу сылдьан оҕолору үөрэтэр, олор истэригэр кэлин Күлүмнүүр диэн ааттаммыт суруксут уола Баһылай Никифоров баар этэ.

1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар. Онно 1903 сыллаахха тохсунньу 17 күнүгэр (арааһа урукку ааҕыынан, чопчулуурга) өлөр, Митрофаниевскай кылабыыһаҕа көмүллэр.

## Эбии маны көр
* Патронова А. Г. *Государственные преступники на Нерчинской каторге (1861—1895 гг.): Материалы к «Энцикликлопедии Забайкалья».* — Чита, 1998. — Вып. 3.
* Тюстин А.В., Шишкин И. С., *Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие.* Том 2 (М—Т), М., Локус Станди, 2012, — 216 с., С. 186

## Быһаарыылар
Федоров Дмитрий Самсонович

200px|thumb|right|Миитэрэй Таас
**Федоров Дмитрий Самсонович** — **Миитэрэй Таас** (06.09.1914—03.05.1951) — бэйиэт, прозаик, ССРС суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1914 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ;
* Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрбитэ;
* Саха кинигэ издательствотын эрэдээктэрэ;
* Саха Сирин радиокомитетын литэрэтиирэҕэ сэбиэдиссэйэ;
* 1951 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
Маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. 
* "Кыhыл куннэр", хоһооннор хомуурунньуга, 1938. 
* "Военная тайна", пьеса, 1939. 
Сэрии кэмигэр очеркалара тахсаллар.
* Саха сиригэр гражданскай сэрии туһунан кэпсээн.
* "Кырсаада уоттара".
* "Киприян Саввич", кэпсээн. 
* "Пастух Лука", кэпсээн. 
* "Сырдык аартык", кэпсээн.
##### Тылбаастар:
* Н. Веретенников, "Володя Ульянов";
* В. Гроссман, "Оборона Сталинграда";
* С. Злобин, "Степан Разин";
* И. Тургенев "Му-му".

## Аатын үйэтитии
Мэҥэ-Хаҥаласка Хорообут орто оскуолата Миитэрэй Таас аатын сүгэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели Якутии
Андросова-Ионова Мария Николаевна

**Андросова-Ионова Мария Николаевна** (14.10.1864—1941) — олоҥхоһут, ырыаһыт, саха былыргы номохторун уонна олоҕун-дьаһаҕын сэдэх билээччи.

## Олоҕун олуктара
1864 сыл алтынньы 14 күнүгэр Боотур Уус улууһун Иккис Игидэй нэһилиэгэр Таастаах диэн сиргэ төрөөбүт. Тулаайах хаалан эһэтигэр иитиллибит.

1893 сыллаахха көскө олорор народоволец В. М. Ионовка кэргэн тахсар уонна кини болкулуор матырыйаалларын хомуйарыгар көмө буолбут.

Мария Николаевна «Күл-күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки» диэн олоҥхо ааптара (1893—1894 сс.). Ити олоҥхо Э. К. Пекарскай кинигэтигэр бэчээттэммит.

Э. К. Пекарскай "Словарь якутского языка" диэн кинигэтигэр улахан көмөнү оҥорбут.

1899—1910 сылларга Дьокуускайга, 1910—1917 сылларга Петроградка, онтон 1917—1922 Киев куоракка олорбут.

1922—1930 сылларга ССРС Наукаларын Академиятын антропология уонна этнография музейыгар (Кунсткамера) үлэлээбит. КЯР үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыт. Онно "Киһи" сиэксийэ чилиэнинэн 1925-26 сылларга үлэлээбит. 1925 с. Государственнай География уопсастыбатын (урукку ВСОИРГО) дьоҕус кыһыл көмүс мэтээлин туппут.

Наукалар Академиятын Саха АССӨ үөрэтэр хамыыһыйатын Бүлүүтээҕи этэрээтигэр киирэн Ньурба уонна Бүлүү оройуоннарынан экспедицияҕа кыттыбыт.

В. М. Ионовтуун түөрт оҕолуммуттарыттан иккитэ уол, кыра саастарыгар өлбүттэр, иккитэ кыыс. Улахан кыыһа Людмила Сталин репрессиятын сиэртибэтэ. 1937 сыллаахха «Сэбиэскэй былаас утары бастаанньа бэлэмнээһиҥҥэ» кыттыбыт диэн сымыйа балыырга түбэһэн суорума суолламмыта. Үтүө аата 1957 сыллаахха төннүбүтэ. Кыра кыыһа Ионова Ольга Всеволодовна сахаҕа бастакы учуонай-историк дьахтар.

М. Н. Андросова-Ионова кырдьар сааһыгар Москва куоракка олорбут. 1941 сыллаахха Ташкент куоракка эвакуацияҕа өлбүт.

## Айымньылара
* *Образцы народной литературы якутов,* собранные Э. К. Пекарским. — СПб, 1909.
* *Оҕуруот аһын үүннэриитэ.* — М., 1925.
* *Советский фольклор. Сборник статей и материалов.* М. — Л., 1936.
* *Дабаан. Альманах землячества в Москве.* М. — Якутск, 1938.
* *Саха норуотун айымньыта.* Составители Г. М. Васильев и Х. И. Константинов. — Якутск, 1942.

## Өссө маны көр
* Ионов Всеволод Михайлович
* Ионова Ольга Всеволодовна

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* *Энциклопедия Якутии* — Якутск, 2000.
* Коркина Е. И. *Из жизни и деятельности М. Н. Ионовой-Андросовой.* Сборник научных трудов. — Якутск, 1986.
Умсуура (суолталара)

* Умсуура — Корякина Ольга Николаевна — саха бэйиэтэ

* Умсуура — Варламова Парасковья Дмитриевна — саха ырыаһыта.
Каратаев Василий Осипович

200px|thumb|right|Каратаев Василий Осипович
**Каратаев Василий Осипович** (1926—1980) — олоҥхоһут

## Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Оҕо эрдэҕиттэн биир дойдулаах олоҥхоһуттары сэҥээрэн истэрэ. Кинилэри үтүктэн бэйэтэ биллэр олоҥхоһут буолан улааппыта.

Сэрии сылларыгар идэтийбит булчут этэ. Ол сылдьан *Саҥыйах Сэмэн Сэмэнэбис* диэн Бүлүү эбэҥкитин кытта билсибитэ. Олоҥхоһут быһыытынан сайдыытыгар кини улахан суолталаах этэ.

Армияҕа сулууспалаан баран тутааччынан үлэлиир, уус-уран самодеятельность кыттааччы этэ.

1982 сыллаахха магнитофоҥҥа «Оҕо тулаайах», «Эрбэхтэй Бэргэн» уонна «Модун Эр Соҕотох» диэн олоҥхолору суруйар.

## Сигэлэр
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Якутск, 1982.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — Якутск, 2000.
Корякина Ольга Николаевна

200px|thumb|right|Умсуура
**Ольга Николаевна Корякина** — **Умсуура** — поэтесса. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1959 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
* 1976 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэр.
* 1979 сыллаахха Урал университетын журналистика факультетыгар көспүтэ.
* 1983 сыллаахха үөрэҕин бүтэрээт Бүлүү куоракка «Октябрь Суола» хаһыат корреспондена буолбута.
* Ытык Күөлгэ көһөн баран Таатта улууһун «Таатта» хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.
* Билиҥҥи кэмҥэ «Чуораанчык» — «Колокольчик» сурунаал редактора.

## Айымньылара уонна айар үлэтэ
* 1973 сыллаахха маҥнайгы хоһоонноро «Бэлэм буол» хаһыакка тахсыбыттара.
* Устудьуоннуу сыльдьан «Сергеляхские огни» литература холбоһукка дьарыктанар.
* 1991 сыллаахха «Кэп туонуу» хоһоон хомуруунньуга.

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели Якутии
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Корякина (Варламова) Ольга Николаевна — Умсуура
Михайлов Михаил Прокопьевич

**Михайлов Михаил Прокопьевич** — **Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ** (1830 - 1915), улуу олоҥхоһут.

Норуот ахтар Сунтаар улууһун ырыаһыттарыттан аҕалара.

Хочо улууһун (билигин Сунтаар улууһа) Хадан нэһилиэгэр 1830 сыллаахха төрөөбүтэ. Эдэр сааһыгар дьадаҥы буолан Өлүөхүмэ, Витим, Бодойбо бириискэлэринэн сырыппыта.

Олохсуйан баран ынах-сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыта уонна эмиэ или сирдэринэн бородууксуйатын батара уонна эргинэ элбэхтих сылдьыбыта. Аатырбыт ырыаһыттар күрэхтэһиилэригэр кыттан элбэхик бастаабыттаах.

Олоҥхоһут быһыытынан аата Бүлүүгэ, Өлүөхүмэҕэ эрэ буолбакка, Саха сирин үрдүнэн аатырбыта.

А.Е. Кулаковскай фольклор хомуурунан дьарыктанар кэмигэр киниэхэ хаста да кэлэ сылдьыбыт.

Аатырбыт Өлүөхүмэ улууһун ырыаһытын Быча Уолун кыайбытын кэннэ айхаллаабыттара.

Кини ыллаабыт ырыалара элбэх томнаах хомуурунньук буолуо эбит. Хомойуох иһин А.Е. Кулаковскай суруйбута сүппүт.

Ол гынан баран Зверев - Кыыл Уола бэйэтин **Тымныы кыһын туһунан** поэматын бэчээттииригэр былыр Бэһэлэйдээх Мэхээлэ ыллыыр этэ диэн бэлиэтээбит. 

## Өссө маны көр
* Зверев С. *Аман өс*. Дьокуускай, 1971.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Оросин Константин Григорьевич

**Оросин Константин Григорьевич** (1853—1903), олоҥхоһут.

Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.

Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ыллыыр-туойар буолбута.

Кэргэннэнэн баран «Наммара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.

Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.

Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.

Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.

## Айымньылара
* *Образцы народной дитературы якутов, собранные Э. К. Пекарским*. — СПб, 1907.
* *Ньургун Боотур Стремительный. Текст К. Г. Оросина. Вводная статья, перевод и комментарии [[Эргис Георгий Иустинович|Г. У. Эргиса]]*. — Якутск, 1947.
* *Саха фольклора. Хрестоматия*. — Якутск, 1970.

## Сигэлэр
* «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.
* Эргис Г. У. *Очерки по якутскому фольклору*.  М., 1974.
Попов Василий Николаевич

**Попов Василий Николаевич** (13.01.1909—1984), олоҥхоһут, ырыаһыт.

## Олоҕун олуктара
1909 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүт.

Тулаайах хаалбытыгар эбэтэ ииппит. Эбэтэ ырыаһыт этэ.

1929 сыллаахха холкуоска киирэр. Сэриигэ сылдьан инбэлиит буолан төннүбүт. 

Сэрии кэнниттэн ырыалара бэчээккэ тахсыбыттара. Араадьыйаҕа тахсар этэ.

## Өссө маны көр
* Шерхунаев Р. А. *Певцов благородное племя*. — Иркутск, 1977.
* Илларионов В. В. *Искусство якутских олонхосутов*. — Якутск, 1982.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — Якутск, 2000.
Дьоппуон сахалара

**Дьоппуон сахалара** диэн Дьоппуон дойдутугар олорор сахалар. Тас сахалар сорҕолоро буолаллар. Өрөбөлүүссүйэ саҕана Хакодатэ диэн Хоккайдо арыытыгар олохсуйа кэлбиттэр. Билигин Дьоппуон дойдутугар 300 курдук саха олорор, бу көрдөрүү атын дойдулартан ордук кыра буолар. Сахалар Дьоппуон дойдутугар үксэ Токио уонна Нагоя куораттарыгар олороллор.

## Сигэлэр
* Якутская община Японии "Манчаары сиэннэрэ"
Ганновэр

**Ганновэр** () — Германия хоту өттүгэр баар куорат, биир Эуропа сайдыылаах куората, Аллараа Саксонийа киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 700 тыһ. 67% ниэмэстэр, онтон атыттара туроктар, дааннар, французстар, кытайдар, дьоппуоннар, араабтар. Манна биир улахан һобуот баар — Volkswagen.
Аллараа Саксонийа

thumb|200px

**Аллараа Саксонийа** (**Niedersachsen**), Германия хотугу сирин аата, киин куората - Ганновэр. Өссө атын улахан куораттара - Бремен (Брэмэн) уонна Гамбург (Һамбург). Нэһилиэнньэтэ 9 мөллүйүөн.
Пицца

thumb|right|300px|Маргарита пицца (''Pizza Margherita'')

thumb|right|300px|Талио пицца (''Pizza al taglio'')

**Пицца** (*pizza*) диэн Италияттан төрүттээх аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт аhылык. Оhох иhигэр буhарыллар, хаптаҕай, төгүрүк бурдук ас, томатынан эбэтэр томат соуhунан уонна моццарелла сыырынан бүрүллэр. Атын эбии бүрүөлэрэ (топпинг) регионтан, үгэстэн уонна тус баҕа санааттан тутулуктаахтар.

Сүрүннээн пиццаны астыыр уонна атыылыыр маҕаhыын эбэтэр ресторан "пиццерия" дэнэр.

## Пицца көрүҥнэрэ
Италия пиццалара:
* *Pizza aglio e olio*
* *Pizza aglio, olio e pomodoro*
* *Pizza alla marinara*
* *Pizza con le cozze*
* *Pizza alle vongole*
* *Pizza Margherita*
* *Pizza Napolitana*
* *Pizza Regina*
* *Pizza capricciosa*
* *Pizza ai quattro formaggi*
* *Pizza quattro stagioni*
* *Pizza ai funghi e salsicce*
* *Pizza Diabola*
* *Pizza al tonno*
* *Pizza ai frutti di mare*

АХШ пиццалара:
* *New York-style pizza*
* *New Haven-style pizza*
* *Greece-style pizza*
* *Chicago-style pizza*
* *Chicago-style thin-crust pizza*
* *St. Louis-style pizza*
* *California-style pizza*
* *Hawaiian pizza*
* *Canadian-style pizza*
* *Taco pizza*
* *Grilled pizza*
* *English muffin*
* *Nic-o-boli*
* *Pizza strips*
* *Vermont pizza*
Брэмэн

thumb|250px

**Брэмэн** (), Германия биир улахан туризм уонна күүлэй киинэ буолар, Аллараа Саксонийа сиригэр баар, туспа бэйэтэ федеральнай сир буолар. Аванпорт куораттаах - Брэмэрһаффен.
Өльдэнбург

thumb|240px

**Өльдэнбург** - Аллараа Саксонийа сиригэр баар кыракый куорат буолар. Германия биир улахан промышленнай региона буолар.
Брэмэрһаффен

thumb|250px

**Брэмэрһаффен** () — Германия дойдутугар баар кыракый куорат, Брэмэн аванпорта буолар. Аллараа Саксонийа сиригэр баар. Германия 51% балык бултааһынын хаарчыйар куорат. Улахан аэропорт баар.
Луковцев Валентин Степанович

200px|thumb|right|Луковцев Валентин Степанович
**Луковцев Валентин Степанович**, профессор, философия доктора.

1929 сыл олунньу 11 күнүгэр Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр (билигин Томпо улууһа) төрөөбүтэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1943 сыллаахха Таатта улууһугар Баайаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр
* 1946 сыллаахха Чурапчыга педагогика училищетын бүтэрэр.
* 1946 сыл атындьах ыйыттан 1949 сыл балаҕан ыйыгар дылы Баайаҕа сэттэ кылаастаах оскуола учуутала
* 1949 сыл балаҕан ыйыттан 1952 сыл алтынньытыгар диэри армияҕа сулууспалыыр.
* 1952 сыл алтынньытыттан 1958 сыл балаҕан ыйыгар диэри комсомол үлэтигэр: ЫБСЛКС Саха обкомын инструктора, ЫБСЛКС Таатта райкомын бастакы сэкрэтээрэ, ЫБСЛКС Саха обкомын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан. 
* 1956 сыллаахха Дьокуускайга Педагогика институтун кэтэхтэн үөрэх отделениетын бүтэрэр. Идэтэ "история". 
* 1958 — 1966 сылларга партия үлэтигэр: ССКП Булуҥ райкомын кабинет сэбиэдиссэйэ, ССКП Саха обкомын инструктора, ССКП Таатта, Төмтөөн, Алдан райкомнарын иккис сэкрэтээрэ. Чульмаҥҥа уонна Алдаҥҥа үлэлии сырыттаҕына Чульманнааҕы ГРЭС, Аллараа Кураанах көмүс хостуур фабрика тутуллубуттарыгар кыттыгастаах. 
* 1966 сыл балаҕан ыйыттан 1968 сыл атырдьах ыйыгар диэри Москва куоракка ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатыгар үөрэнэр. Идэтэ "промышленность экономиката". 
* 1968 сыл атырдьах ыйыттан 1980 сыл бэс ыйыгар диэри ССКП Саха обкомыгар лекторынан үлэлиир.  
* 1975 сыл ыам ыйыгар СГУга аспирантураны бүтэрэр уонна кандидат диссертацияны көмүскүүр. Темата: «*Формирование нового типа личности в условиях перехода народностей Севера от патриархально-родового строя к социализму*». 
* 1980 сыл бэс ыйыгар СГУ философия уонна научнай коммунизм кафедратыгар сүрүн преподавателинэн киирэр. 
* 1983 сыл алтынньы 19 доцент аат иҥэриллибитэ. 
* 1986 сыл сэтинньи 17 доктор диссертаияны көмүскүүр. Темата: «*Общее и особенное в социалистическом развитии народностей Крайнего Севера СССР*», 
* 1990 сыл балаҕан ыйын 27 профессор аат иҥэриллэр. 
* 1989 сыл олунньу 22 научнай коммунизм кафедратын сэбиэдиссэйэ, ол кэнниттэн социология кафедратын сэбиэдиссэйэ. 

## Айымньылара
* 59 бэчээттэммит наука үлэлэрэ
* Минуя тысячелетия (о социалистическом развитии народностей Севера СССР, монография. Москва: Мысль, 1982.
* Традиционное и новое в отношении к труду у народностей Севера // Социальные проблемы труда у народностей Севера. Новосибирск: Наука, 1986.
* Проблемы социального развития северного региона СССР // Научный коммунизм. 1987, № 3.
* Социология: Программа. Якутск: Изд-во ЯГУ, 1997.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ саайта
.vc

**.vc** диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар үрдүк таhымнаах ил домена.
.uk

**.uk** диэн Холбоhуктаах Хоруоллук үрдүк таhымнаах ил домена.
.vg

**.vg** диэн Британия Виргин арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Доҕордуулар (сериал)

**«Доҕордуулар»** () диэн АХШга популярнай комедия сериала (ситком), алта доҕордор тустарынан көрдөрөр. Бу сериал 1990-с сыллар биир улахан бырайыагынан буолбут.  Ону тэҥэ араас бэлэхтэри ылбыт, ол иһигэр «Эмми».

«Доҕордуулар» сериалы (бастакы аата «Биhиги курдук доҕордуулар», ) «Брайт/Кауффман/Крэйн продакшэнс» хампааньа () уонна Warner Bros. Television студията кыттан бииргэ оҥорбуттар. Бастаан АХШ NBC телеканалынан 1994 сыл балаҕан ыйын 22 күнүттэн 2004 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр дылы көрдөрүллүбүт. Тиhэх серията атын телесериаллар тиhэх серияларын кытта тэҥнээтэххэ рейтиҥынан төрдүс миэстэни ылбыт - быhа эфирга 52,5 мөлүйүон киһи көрбүт..

Сериал Нью Йорк Манхэттэн оройуонугар олорор алта доҕордор тустарынан көрдөрөр: "атаах" Рэйчел Грин (Дьэннифэр Энистон оонньуур), ырааһы көрөр асчыт - Моника Гэллер (Кортни Кокс оонньуур), комплекстыы сылдьар офис үлэһитэ - Чендлер Бинг (Мэтью Перри оонньуур), аһы уонна сексы таптыыр Дьо Триббиани (Мэтт Ле Блан оонньуур), арахсыспыт палеонтолог Росс Гэллер (Дэвид Швиммер оонньуур) уонна хиппи массажчыта Фиби Буффэ (Лиза Кудроу оонньуур).

## Бэлэхтэрэ
Уон сыл устата сериал араас элбэх бэлэхтэри туппута::

### [[Эмми (премия)|Эмми]]
* 2003 — Комедия сериалыгар бастыҥ ыҥырыллыбыт актриса — Кристина Эпплгейт
* 2002 — Бастыҥ комедия сериала
* 2002 — Комедия сериалын бастыҥ актрисата — Дьэннифэр Энистон
* 2000 — Комедия сериалыгар бастыҥ ыҥырыллыбыт актер — Брюс Уиллис
* 1998 — Комедия сериалыгар бастыҥ актрисата — Лиза Кудроу
* 1996 — Комедия сериалыгар бастыҥ режиссер үлэтэ — Михаэль Лембек («Суперкубок кэнниттэн» эпизодыгар)

### [[Алтан глобус]]
* 2003 — Сериалга, мюзиклга уонна комедияҕа бастыҥ актриса — Дьэннифэр Энистон

## Быhаарыылар

## Тас сигэлэр
* Сериал официал саайта
* 
* «Доҕордуулар» 
* «Доҕордуулар»
Петров Спиридон Васильевич

**Петров Спиридон Васильевич** (07.03.1894—30.12.1965) — олоҥхоһут.

1894 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Марха улууһун (билигин Ньурба улууһа) Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1927—1957 сыллардаахха нэһилиэк сэбиэтин чилиэнэ уонна бэрэссэдээтэлэ.

Ити сылларга олоҥхоһут, ыһыах тэрийээччи быһыытынан киэҥник биллибитэ.

Нэһилиэк кулуубар «Оҕо Дьулаахы» диэн бэйэтин олоҥхотун туруорбута.

1965 сыл ахсынньы 30 күнүгэр өлбүтэ.

## Сигэлэр
* Научные сообщения Института языка, литературы и истории ЯФ СО АН СССР. Выпуск 6. — Якутск, 1961.
* Уткин К. Д. Түһүлгэ төрүттээччилэр. — Ньурба, 1989.
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Порядин Афанасий Семенович

200px|thumb|right|Порядин Афанасий Семенович
**Порядин Афанасий Семенович** (1870—1956), саха фольклорын хомуйааччы.

## Олоҕун олуктара
1870 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.

Дьокуускайга миссионердар оскуолатыгар үөрэнэн испитэ. Нэһилиэгэр суруксуттаабыта. Мэҥэ салалтатыгар быыбардаммыт кулуба этэ.

Сэбиэскэй кэмҥэ колхуостаах. 1925 сылтан саха кэпсээннэрин, таабырыннарын, остуоруйаларын, олоҥхолорун суруйбута.

Сорох суруйбут матырыйааллара архивка сытар.

## Айымньылара
* Порядин А. С., Токосов Д. П. *Былыргы кэпсээннэр*. — Дьокуускай, 1931.
* *Якутские сказки*. Т. II. — Якутск, 1967.
* *Манчаары норуот номоҕор*. — Дьокуускай, 1972.

## Сигэлэр
* Эргис Г.У. *Очерки по якутскому фольклору*. — М., 1974.
* Сосин И. М., Апросимов А. М. *Фольклорист-этнограф.* — Чолбон«». 1991.
Порядин Прокопий Филиппович

**Порядин Прокопий Филиппович** (1838—1884) — бастакы саха-нуучча тылдьытын ааптара.

## Олоҕун олуктара
1838 сыллаахха Мэҥэ улууһун Моорук нэһилиэгэр (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) төрөөбүтэ.

1871 сыллаахха Казан куоракка биэксэр оскуолатын бүтэрбитэ. Бүлүү улууһугар биэксэрдээбитэ.

Нуучча география уопсастыбатын этнография отделын чилиэнэ этэ.

1877 сыллаахха 7 051 тыллаах сахалыы-нууччалыы тылдьыты бүтэрбитэ, ол гынан баран бэчээккэ тахсыбатаҕа.

Э. К. Пекарскай «Словарь якутского языка» диэн үлэтигэр Порядин тылдьытыгар 2 710 сигэнии баар.

1884 сыллаахха Петербург куоракка өлбүтэ.

## Сигэлэр
* Кононов А.Н. *Библиографический словарь отечественных тюркологов*. — М., Наука, 1974.
* Оконешников Е. И. *Э. К. Пекарский как лекскограф.* — Новосибирск, Наука, 1982.
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
Осипов Николай Федотович

**Осипов Николай Федотович** — **Чоомуут**, ырыаһыт, оһуокайдьыт.

1926 сыл алтынньы 14 күнүгэр Ньурба улууһун Бастакы Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх. 

1947 сылтан уус-уран самодеятельность кыттааччыта. Кылыһахтаах куоластаах.

1980 сыллаахха Москва куоракка фольклор уонна этнография концерын кыттыылааҕа.

«Мелодия» фирма кини 16 ырыатын суруйан таһаарбыта.

## Сигэлэр
* Уткин К.Д. *Түһүлгэ төрүттээччилэр*. — Ньурба, 1989.
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.