Таҥаһы таҥныы туһата

Олус былыргы кэмнэргэ дьон таҥаһа суох, кыыл курдук сылдьар кэмнэрэ кэлэн ааспыттара. Оччотооҕу кэмҥэ дьон түүнэн саба үүнэн сылдьыбыттарыттан улахан да тымныыны тулуйбуттарыгар сөп. Былыргы кэмнэр тустарынан кэпсээннэргэ ахтыллар чучунаалар, хаар киһилэр түүлээхтэр этэ диэн этэллэр.

Дьон аан маҥнай итии дойдуттан, Африкаттан саҕалаан сайдыыны ситиһэн испиттэрэ диэн быһаарыы билигин наукаҕа олохсуйан сылдьар. Бу быһаарыыны ылыныы, ол дойдуга аһыыр ас булунуута чэпчэкититтэн уонна таҥнар таҥаһа суох сылдьыыттан ордук улахан тутулуктаах. Мин бу быһаарыыга сөбүлэспэппин. Киһи өйө-санаата сайдарыгар ханнык эрэ ыгааһын, сөптөөх хайысханы булларан биэрии эрэ туһаны оҥорор. Сылы быһа сылаас дойдуга үүнээйи аһылыгы булунуу уустуга суоҕа дьон өйдөрө-санаалара сайдыытын, үлэлии үөрэнэрин үөскэппэт. Сөбүгэр тымныылаах дойдуларга дьон үрдүк сайдыыны ситиспиттэрэ ол дакаастабылынан буолар.

Азия соҕуруу дойдуларыгар сылаас, элбэх үүнээйилээх сирдэр элбэхтэрин наука ити быһаарыытыгар эбэн биэриэхпит этэ. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыытыгар аһылык булунуутун уустуга уонна тымныы дьайыыта ордук улахан суолталаахтар.

Билигин Саха сиригэр 3 мөлүйүөнтэн тахса сыллардаахха таастан чочуйан туттар тэриллэри оҥостор дьон олоро сылдьыбыттар диэн археологтар быһаарыылара баар буолла. Олус былыргы кэмнэргэ хойуу түүлээх кыыллар курдук дьон улахан тымныыны да тулуйбуттара саарбахтаммат. Киһи этэ-сиинэ сайдыыны ситиһиитин, киһитийиитин бэлиэтинэн дьон түүлэрэ сыыйа түһэн иһиитин ааҕыахха сөп. Уоту туһаныы элбээһиниттэн, дьон үгүстүк сылаас сирдэргэ сылдьа үөрэнэннэр түүлэрэ аҕыйаан барбытыттан араас таҥастары оҥостон кэтэллэрэ сайдан олоххо киирбит.

Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи буолуу таһымын ситиһэ илигин биллэрэн таҥаһа да суох сылдьар кыахтаах. Киһи таҥастаах сылдьыыта сайдыыны ситиһиитин, өйө-санаата тупсубутун, киһи буолуу таһымыгар тиийбитин биллэрэр биир тутаах бэлиэтэ буолар. 

Дьон өр кэмҥэ, уһун үйэлэргэ үлэлээн-хамсаан элбэх саҥаны айыылары туһанан таҥаһы оҥостору, таҥастаах сылдьары киһи буолууну кытта тэҥҥэ ситиспиттэр. Чараас, кэтэргэ сөп түбэһэр араас таҥастары оҥостуу промышленность сайдыбытын кэннэ кыаллыбыта.

Тымныы кыһын ыган кэллэҕинэ киһи таҥнар, онтон куйаас сайын сыгынньаҕын да сылдьыан сөп. Дьон өйө-санаата биир кэмҥэ туран хаалбатын, үлэлэрэ-хамнастара тохтооботун бэлиэтинэн сыл устата таҥнар таҥастара уларыйан биэрэн иһэллэрэ буолар. Бу итии уонна тымныы уларыйар хамсааһынын айылҕа бэйэтэ кэмиттэн кэмигэр аҕалан иһэринэн дьону ыгар-хаайар, үлэлэрин-хамнастарын тэтимирдэр, уларыйыыны киллэрэллэригэр тириэрдэр. Сылаас, сынньалаҥ кэмигэр уһуннук олорон хаалан “застойга” тиийии тохтооһуҥҥа, сайдыы киириитин бытаардыыга тириэрдэриттэн олохторугар уларыйыыны, саҥаны киллэрэн иһэллэрин ирдиир. 

Дьон таҥастаах сылдьыылара өйдөрө-санаалара сайдыбытын, тупсубутун, кыыллартан туспа арахсыбытын, тэйбитин, киһи буолууну ситиспитин бэлиэтииринэн таҥара үөрэҕэр киирбит. Бу үөрэх дьайыы-тыттан улахан таҥара үөрэхтэрэ билигин даҕаны дьахталлары таҥын-нара, былаат бааннара сатыыллар. 

Билигин православнай таҥара дьиэтэ сайдыыттан хаалан хаалбатын биллэрэн араас суол саҥа моһуоннаах таҥастары, былааттары айан оҥорон итэҕэйээччилэргэ сыҥалыыр, кэтэрдэ сатыыр буолла. 2011 сыллаахтан православнай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьахталларга төбөҕө кэтиллэр аналлаах капюшону тиктэрэн кэтэрдэ сатыыр.

Таҥара үөрэҕэ өйү-санааны үөрэтэр. Олус былыргы кэмнэртэн аһара барар өйү-санааны төбөҕө хаайа сылдьарга баттах, бэргэһэ, былаат аналлаахтар. Дьахталлар олоҕу билэн истэхтэринэ эттэрэ-сииннэрэ эрчиллэн иһэринэн аһара барар санаалара эр дьону быдан баһыйарын билэн, өйдөрүн-санааларын анаан-минээн хааччахтыы, күөйэ-хаайа сатаан айылҕа хойуу баттаҕы биэрбит. Онно эбэн өй-санаа сайдыытын дириҥник үөрэппит улахан таҥара үөрэхтэрэ таҥна уонна былааты баана сылдьалларын хайаан да ирдииллэр.

Православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ Дева Мария кэтэн олорорун курдук капюшоннаах куурка курдук таҥаһы араас дьүһүннээх гына тигэн кэтэллэригэр бары итэҕэйэр дьахталлары ыҥырбыттара. Үҥэргэ кэтэр таҥас сыаната 800-тэн 3 тыһыынча солкуобай буолуо уонна тус-туспа дьүһүннээҕэ ордук үчүгэй диэн этэллэр. Бу кэтэрдэ сатыыр таҥастарын таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ бэйэлэрэ тигэн атыылыахтарын баҕараллара үлэни баһылыы сатыылларын биллэрэр. 

Урукку кэмнэргэ дьахталлары аһара ыыппат православнай таҥара үөрэҕэ дьахталлар хайаан да уһун сиэхтээх, сабыылаах түөстээх ыр-баахылаах уонна төбөлөрүгэр былааты баана сылдьалларын ирдиирэ уонна артыыстары албыннара элбэҕин, киһи быһыытын тутуспаттарын билэриттэн таҥара дьиэтигэр букатын чугаһаппата.

Аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт, сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара көҥүллэринэн барбыт дьахталлар итини хааччахха, баттабылга киллэрэннэр үтүө көҥүллэринэн ылынар, онно киирэн биэрэр санаалара суоҕа биллибитэ ыраатта. “Пусси Райот” дьахталлара таҥара дьиэтигэр үҥкүүлээһиннэрэ ону бигэргэтэр.

Омук сайдыыта, ахсааннара эбиллиитэ, өйдөрө-санаалара туруктааҕа дьахталларыттан ордук улахан тутулуктааҕын бары таҥара үөрэхтэрэ билинэннэр өй-санаа хааччаҕын олохтууллар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ киһи төрүт кутун ийэ кут диэн ааттыыра оҕо өйө-санаата сайдыыта, төрүттэниитэ, ийэ кута иитиллиитэ ийэлэртэн, дьахталлартан быһаччы тутулуктанан үөскүүрүн билинэн оҕо ийэ кутун иитиигэ олус улахан суолтаны биэрэрин биллэрэр. Ийэ кут үчүгэй үгэстэринэн иитиллиитэ киһи салгыы олоҕор улахан суолталаах.

Дьахталлар өйдөрө-санаалара аһара барыыта омук эстиитигэр, уларыйыытыгар тириэрдэрин бары таҥара үөрэхтэрэ билэллэр. Бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр, аһара “үчүгэйбит” диэн сананар дьахталлар аан маҥнай оҕолоноллоро тохтуур, бэйэлэрин эрэ тустарыгар олохторун олороллор, хойутаан оҕолоннохторуна даҕаны биир эмэ оҕолорун атаахтатан кэбиһэллэр, кыайан киһи буолууга ииппэккэ улааппыттарын кэнниттэн бэйэлэрэ эрэйдэнэллэр. Биир эмэ оҕолонуулара омук дьонун ахсааннарын аҕыйатан иһэринэн омугу эстиигэ тириэрдэрэ быһаарыллыбыта ыраатта. Билигин ахсааннара биллэрдик аҕыйаан иһэр Европа омуктарыгар симэлийии, атын омуктарга баһыттарыы, үтүрүттэрии куттала чахчы суоһууруттан көһөн кэлээччилэри киллэрэн ахсааннарын эбинэ сатыыллар.

Дьахталлар өйдөрө-санаалара аһара барбатын мусульманнар хайаан да былааты бааннаран хааччахтыыллар. Билигин Аан дойдуга дьахталлары көҥүллэринэн ыыппат, ыал буолуу үгэстэрин тутуһуннара сылдьар мусульманнар сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэриттэн уонна эр дьонноро күүстэрэ, кыахтара элбэҕиттэн атын, сайдыылаах дэнэр омуктарга баттааһыны, ыгыыны оҥороллоро улаатта. Право-славнай таҥара дьиэтэ дьахталлары көҥүллэринэн ыытыы сыыһатын билинэн урукку оннуларыгар, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ киллэрэн биэрэргэ кыһана сатыыра элбээтэ. 

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ атын, диктатураҕа кубулуйбут улахан таҥара үөрэхтэрин курдук дьахталлар былааттаах, эттэрин-сиин-нэрин сабар таҥастаах сылдьалларын ирдээбэт уонна олох үйэлээх, туһалаах үгэстэрин тутуһууга эр дьону чахчы баһыйалларын билинэр, ол иһин улаатан эрэр оҕо өйүн-санаатын ийэ кут диэн ааттыыр. Ол да буоллар сахалар үөрэхтэрэ дьахталлар сааһыран истэхтэринэ эттэрэ-сииннэрэ сайдыытыттан, дьарыктаныытыттан өйдөрө-санаалара аһара барыыта үөскүүрэ хайаан да хааччахтанара, кыйыаланара туһалааҕын билэн, тулуурдара улаатан сиэри тутуһалларын ирдиир. 

Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллүк ыытан, бас-баттах өйгө-санааҕа киллэрбитин дьайыыта билигин биллэн эрэр. Россияҕа нуучча дьонун ахсааннара аҕыйаан, үлэни-хамнаһы кыайбат көлүөнэлэр элбээбиттэрин кэнниттэн, бу өй-санаа үөрэҕин сыыһатын дьэ билэн көннөрөөрү турунан эрэллэр. Бу үтүө баҕа санааны олоххо киллэрэ сатаан сыыһа хайысханы тутуһуу, былыргы хаалбыт таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэ сатааһын үөскээтэ. Аныгы, сайдыылаах олохтон хаалбыт православнай таҥараны өрө тутуу, нуучча омук атыттартан, бииргэ олорор омуктарыттан ордук улаханнык хаалыытын үөскэтэр кыахтаах. Сахаларга була сатаан оҥоруллубут элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ”, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этиитэ ол-бу, буолар-буолбат, куһаҕан айыылары оҥоро сатааччылары элбэтиигэ тириэрдэр. (1,122).

Билигин сайдыыбыт төттөрү эргийэн, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар киирэн эрэрин бэлиэтинэн дьон араас албастары булунан, ураты саҥаны айыыны оҥорор курдук сыыһа сананан таҥаһа суох сылдьыылара сайдан эрэрэ буолар. 2017 сыллаахха Крыымҥа аналлаах сыгынньах дьон сөтүөлүүр сирдэрин арыйбыттара. Сайдыылаах диэн ааттанар Европа дойдуларыгар дьон таҥаһа суох сылдьар үгэстэрэ үөскээн эрэрэ өй-санаа сайдыыта эргийэн, кыыл өйүгэр-санаатыгар чахчы төннөн эрэрин биллэрэр. Ааспыт үйэ бүтүүтүгэр дьон өйүн-санаатын сайдыыта муҥурун булбута бэлиэтэнэр. Бары улахан таҥара үөрэхтэрэ кыттыһаннар бу үөскээн эрэр өй-санаа халыйыытын тохтотоллоро, сахалар Күн таҥара үөрэхтэрин ылыналлара уонна айылҕаны харыстыыры улаатыннараллара эрэйиллэр буолла. (2,83).

Олохпут, өйбүт-санаабыт сыыйа-баайа да буоллар эргийэн, урукку кыыл өйүн-санаатын таһымыгар төннөн, түһэн иһэрэ биллэр бэлиэлэринэн быһаарыллар кыахтанна. (3,35).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.

2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.