Азия тыллара

**Азия тыллара** — Азияҕа хас да тыл кэргэнигэр киирэр уонна сорох атын тыллары кытта ситимэ суох изоляттартан турар сүүсчэкэ тыллар бааллар. Континенҥа саамай элбэхтик туттуллар тыллар дьиэ кэргэттэригэр австроазиатскай, австронезийскай, дьоппуон, дравид, индоевропейскай, афроазиатскай, түүр, кытай-тибиэт, кра-дайскай уонна кэриэй тыллара киирэллэр. Азия үгүс тыллара, ол курдук кытай, перс, санскрит, араб эбэтэр тамил тыллара суругунан тыл быһыытынан уһун устуоруйалаахтар.

## Тыл бөлөхтөрө

Алтай, Кавказ, Афроазиатскай (Хамито-семитскай) уонна Инд-Дьобуруопа тылларын кэргэннэрэ Орто/Соҕуруу-Арҕаа Азияҕа этнолингвистическэй тарҕаныылара.
Ахсаан өттүнэн сүрүн тыл кэргэннэрэ Инд-Дьобуроупа, чуолаан Инд-Арий тыллар уонна Соҕуруу Азияҕа дравид тыллара, Хотугу, Орто уонна Соҕуруу Азия сорох сирдэринэн ираанныы тыллар, уонна Илиҥҥи Азияҕа Кытай-Тибиэт тыллара. Атын хас да тыл кэргэттэрэ регионнарынан тарҕаммыттар.

### Кытай-Тибиэт тыллара
Сүрүн ыстатыйа: Кытай-Тибиэт тыллара
Кытай-тибиэт тылыгар кытай, тибиэт, бирма, карен, боро уонна Тибиэт платотун, Соҕуруу Кытай, Мьянма уонна Хотугулуу-Илиҥҥи Индия элбэх тыллара киирэллэр.

### Инд-Дьобуруопа тыллара
Сүрүн ыстатыйа: Индоевропейскай тыллар
Индоевропейскай тыллар Азияҕа сүрүннээн индоиранскай салаатынан көрдөрүллүбүттэр, икки сүрүн подгруппалаах: индоарийскай уонна иранскай.

### Инд-Арий тыллара
Инд-Арий тыллара сүрүннээн Ииндийэ субконтиненыгар, билиҥҥи Соҕуруу Азия араас дойдуларыгар туттуллаллар. Холобур, хиндустани (хинди-урду), бенгали, бходжпури, пенджаби, маратхи, раджастани, гуджарати, силхети, ноахали уо.д.а.

### Ираанныы тыллар
Иранныы тыллар сүрүннээн Ираан платотугар уонна кинилэр тула сирдэргэ кэпсэтэллэр, билиҥҥи Ираан, Афганистан, Таджикистаан, Пакистаан уонна чугас эргиннээҕи дойдуларга тарҕаммыттар. Холобур, перс, курд, пушту уонна белуджи курдук тыллар.

### Атыттар
Азияҕа туттуллар инд-дьобуруопа тыл атын салааларыгар киирэллэр славянныы салаа (Азия Илиҥҥи Европаҕа чугас буолан), онно Сибииргэ нуучча тыла киирэр (Арассыыйа Федерациятын састаабыгар киирэр буолан); Хара муора тула гириэктии; уонна Арменияҕа эрмээн тыла; ону тэҥэ сүппүт тыллар, ол курдук Анатолияҕа хетт тыла уонна Кытай Туркестаныгар тохар тыла.

### Алтаайдыы тыллар кэргэннэрэ
Сүрүн ыстатыйа: Алтайскай тыллар
Киин уонна хотугу Азияҕа тарҕаммыт сорох кыра, ол эрээри суолталаах уонна тус-туспа араарыллар тыллар кэргэттэрэ уруккуттан гипотетическай, утарсыылаах уонна дакаастана илик алтаай тылын кэргэнин кытта ситимнээхтэр. Бу түүр, монгол, тоҥус (ол иһигэр маньчжур), кэриэй уонна дьоппуон тыллар. Ол гынан баран, ХХ үйэ ортотуттан ыла учуонайдар үгүстэрэ ону Шпрахбунд диэн сыаналыыр буолбуттара.

### Австроазиатскай
Сүрүн ыстатыйа: Австроазиатскай тыллар
Мон-кхмер тыллар (өссө австроазиатскай) диэн Соҕуруу уонна Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа баар тыллар дьиэ кэргэттэрэ. Официальнай статуһу ылбыт тыллар — вьетнам уонна кхмер (камбоджа).

### Кра–Дай
Сүрүн ыстатыйа: Кра–Дай тыллара
Кра–дай тыллар (өссө тай-кадай диэн ааттанар) Кытай соҕуруу өттүгэр, Хотугулуу-Илиҥҥи Индияҕа уонна Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа бааллар. Официальнай статуһу ылбыт тыллар — тай (сиам) тыла уонна лаос тыла.

### Австронезия
Сүрүн ыстатыйа: Австронезия тыллара
Австронезиялыы тыллар Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа киэҥник тарҕаммыттар, ол иһигэр Индонезия тыла (Индонезия уонна Тимор-Лесте), Фиджи (Фиджи), Хилигайнон, Бикол, Илокано, Себуано, Тагалог (Филиппиннэр) уонна Малай (Бруней, Малайзия уонна Сингапур) курдук сүрүн тыллар. Индонезияҕа атын улахан суолталаах австронезийскай тыллар яванскай, сунданскай уонна мадурскай тыллар буолаллар. Ол тухары, индонезия тыла австронезийскай дьиэ кэргэҥҥэ саамай киэҥник туттуллар тыл буолар.

### Дравид
Сүрүн ыстатыйа: Дравидтыы тыллар
Соҕуруу Индия уонна Шри-Ланка сорох сирдэрин дравид тылларыгар тамил, телугу, каннада, малаялам уонна тулу киирэллэр, оттон кыра тыллар, ол курдук гонди уонна брахуи, киин Индияҕа уонна Пакистаҥҥа тутталлар.

### Афро-Азия
Сүрүн ыстатыйа: Сэмииттии тыллар
Афроазиат тыллар (былыргы источниктарга хамито-семит) Азияҕа семит салаатынан көрдөрүллэллэр. Семит тыллар Хотугу Азияҕа саҥараллар, кинилэргэ араб уонна арамей, аныгы еврей уонна аныгы соҕуруу араб тыллар араас диалекттара киирэллэр, ону таһынан аккад уонна былыргы соҕуруу араб курдук сүппүт тыллар киирэллэр.

### Сибиир тылларын кэргэнэ
Сүрүн ыстатыйа: Палеосибиир тыллара
Урут ахтыллыбыт алтайскай ыаллартан ураты (ол иһигэр тунгус тыла билигин Сибиир кыра ыала буолар), Хотугу Азияҕа саҥарар кыра тыллар ыаллара уонна изоляттара бааллар. Ол иһигэр арҕаа Сибиир урал тыллара (Европаҕа мадьыар уонна фин тылынан ордук биллэр), енисей тыллар (түүр тылыгар уонна Хотугу Америка атабаска тылларыгар ситимнээх), сахалин юкагир, нивх, хотугу Япония айн, илин Сибиир чукотко-камчаткан, уонна — арыый да — Эстютски — Эстютски. Сорох тыл үөрэхтээхтэрэ корейскай тыллар алтайскай тыллардааҕар палеосибирскай тыллары кытта ордук майгынныылларын бэлиэтээбиттэр. Монголия сүппүт руранскай тыла классификацияламматах, уонна атын биллэр тыллар дьиэ кэргэттэригэр генетическэй сибээһи көрдөрбөт.

### Кавказ тылларын кэргэнэ
Сүрүн ыстатыйа: Кавказ тыллара
Кавказка үс дьоҕус тыл кэргэнэ баар: картвел тыллара, ол курдук грузин тыллара; Хотугулуу-Илиҥҥи Кавказ (дагестанскай тыллар), ол курдук чэчиэн тыла; уонна Хотугулуу-Илиҥҥи Кавказ, ол курдук чэркиэс тыла. Кэнники икки бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах буолуохтарын сөп. Сүтүктээх урро-урарт тыллар эмиэ аймахтыы буолуохтарын сөп.

### Азия дьоҕус ахсааннаах омуктарын тыллара
Сүрүн тыллар уонна тыл кэргэннэрэ баһыйар эрээри, Соҕуруу Азияҕа уонна Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа аҕыйах ахсааннаах омуктар тыллара уонна изоляттар бааллар. Арҕааттан илин диэки, манныктар:

* Хаттик диэн Анатолияҕа баар наардааһыҥҥа киирэ илик тыл.
* шумер уонна элам курдук Үүнүүлээх Токур ый сирдэрин сүппүт тыллара.
* Соҕуруу Азия сүппүт тыллара; сүрүннээн классификацияламматах хараппан тыла
* Индия субконтиненын аҕыйаъх ахсааннаах омуктарын тылларын дьиэ кэргэттэрэ уонна изоляттара: Бурушаски, Кусунда уонна Нихали. Шри-Ланка ведда тыла (сингал тылын кытта булкуйбут туспа тыл буолуон сөп).
* икки андамаан тылларын дьиэ кэргэнэ: пра-андаман тыла уонна онган тыла; сентинел тыла баччааҥҥа диэри ситэ докумуоҥҥа киирбэккэ сылдьар, онон ханна да киирбэт.
* Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа классификацияламматах тыллар: кенабои.
* аруначал тылларын араарар ыарахан: дигаро, хрушиш (ол иһигэр мидзи тыллара[3]), миддзу, пуроик, сианг уонна хо-бва.
* Кытай соҕуруу өттүгэр уонна Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа тарҕаммыт Хмонг-Мяо (Мяо-Яо)
* Киин уонна Илин Малай архипелагын аҕыйах "папуас" (австронезийскайа суох) тылларын кэргэттэрэ: ол курдук Тимор-Алор-Пантар уонна Хотугу Халмахера тыллара, уонна Сумбава арыытыгар баар буола сылдьыбыт Тамбора тыла. Индонезия Саҥа Гвинеятыгар элбэх тыл кэргэннэригэр киирэр тылларынан саҥараллар, ол эрээри Гвинея үксүн Океания чааһыгар киллэриллэр.

### Креоллар уонна пиджиннар
Сүрүн ыстатыйалар: Креол тыллара уонна Пиджин тыла
Биир ааттаах пиджин ("бизнес") тыл Кытайга Европа атыытын кытта сайдыбыта. Элбэх сайдыбыт креоллартан билигин саамай элбэхтик саҥарыллар чавакано, Филиппиннэргэ испанскай тыллаах креоллар, уонна араас малайскай тыллаах креоллар, холобур, португальскай тыл сабыдыаллаах Манадо Малай. Португалия тылыгар олоҕурбут олус биллэр креол тыла - Кристанг, Малайзия куорат-штат Малаккаҕа саҥарыллар.

### Жест тыллара
Сүрүн ыстатыйалар: Жест тыла уонна Жест тылларын испииһэгэ § Азия/Чуумпу далай
Азия үрдүнэн хас да жест тылынан саҥараллар. Ол иһигэр Дьоппуон жест тылын дьиэ кэргэнэ, Кытай жест тыла, Индо-Пакистан жест тыла, ону тэҥэ Непал, Таиланд уонна Вьетнам курдук дойдулар кыра олохтоох жест тыллара киирэллэр. Элбэх официальнай жест тыллара Франция жест тылын дьиэ кэргэнигэр киирэллэр.

## Официальнай тыллар