open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
FIAT

мини|1899 сыллааҕы ФИАТ массыына

**FIAT**, Италия (*Fabbrica Italiana Automobili Torino* диэнтэн кылгатыы) биир улахан массыына хомуйар, мотуор оҥорор  уонна  үп-харчы эргитэр  бөлөх. Бөлөх киинэ - Турин  куорат (Пьемонт киинэ).

2011 сыл тохсунньу 1 күнүттэн ФИАТ бөлөх икки аҥыы хайдыбыта. «Fiat SpA» (легковой транспорт) уонна «Fiat Industrial» (промышленнай транспорт) диэн икки бэйэ аннынааҕы тэрилтэри тэрийбитэ.   
2014 сыл тохсунньутугар, Chrysler хампаанньа 100% акцияларын кытары ыпсыһан баран, аны  Fiat Chrysler Automobiles  диэн Нидерландыга ордулаанан үлэлиир буолбута.  

1899 сыллаахха  хас да үбүлээччи, ол быыһыгар Джованни Анньелли кыттыгастаах, тэрийбиттэрэ. 1902 сылтан Анньелли салайан, аан дойдуга биллэр-көстөр массына онорор тэрилтэ буолбута. Анньелли уруккута байыаннай буолан, тэрилтэ иһигэр кытаанах бэрээдэги олохтообута.  Генри Форд  собуоттарын көрөн баран, Европаҕа бастакы массыына хомуйар конвейеры туруорбута.  
Аан дойду Бастакы сэриитин саҕана аны көтөр ааллары уонна куйахтаах техниканы  оҥорор буолта.  1919-20 сылларга хомуньуустар Антонио Грамши уонна Пальмиро Тольятти ФИАТ үлэһиттэрин собостуобкалатан, улаханнык сатарыта сылдьыбыттара.  Онон Бенито Муссолини былааска кэлбитин эрэ кэннэ, Джованни Анньелли үлэтигэр төннүбүтэ. 1945 сылга фашистар диэки буолбутун диэн, Анньеллины үлэтиттэн устубуттара, ол кэннэ өр барбакка, өлбүтэ.
1966 сылга, Витторио Валетта салайар кэмигэр, Сэбиэскэй Союзка техническэй көмө дуогабарынан, https://ru.wikipedia.org/wiki/Fiat_124  массыынаны ВАЗ 2101 диэн ааттаан оҥорор буолбуттара.

## Сигэлэр
http://www.fiatspa.com/en-US/Pages/home.aspx
http://www.fiat.ru/ 

## Быһаарыылар
Navistar International

**Navistar**, АХШ уонна Канаада биир массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биллэр оскуола автобустарын оҥорон таһаарар тэрилтэ.
Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Анаабыр улууһун гимнэ»** — Анаабыр улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла



## Ырыа ааптардара
* Ырыа тылларын Иван  Федосеев — Доосо суруйбут.
* Музыкатын Афанасий Андросов айбыт.

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата»** — Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла



## Ырыа ааптардара
* Ырыа тыллара —Михалева Наталья Владимировна — Сайа. 
* Музыката — Герасимов Кирилл Афанасьевич.

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Шкода

**Škoda Auto** эбэтэр **Шкода Моторс**, улахан транснациональнай тэрилтэ, 80 судаарыстыба бастыҥ автомобильнай рыногын бас билэр тэрилтэ. Штаб-квартирата Чехияҕа баар, онно же 90% оҥорон таһаарар заводтара онно бааллар.
Samsung Galaxy S4

**Samsung Galaxy S4** (GT-I9500, GT-I9505, GT-I9506, GT-I9515) — Galaxy S линейкатын 4-с көлүөнэтин смартфона, Samsung Electronics 2013 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Нью-Йорка анонстаабыт. Атыыга 2013 сыл муус устарын бүтэһигэр 155 дойдуга тахсыбыт.

## Быһаарыылар
UzDaewooAuto

**UzDaewooAuto** (), Соҕуруу Кэриэйэ уонна Узбекистан холбоһон төрүттээбит улахан финансово-промышленнай конгломерат, Узбекистан уонна Орто Азияҕа саамай улахан массыыналары онорон таhаарар тэрилтэ.



File:Daewoo Labo (front view).JPG|Daewoo Labo
File:Daewoo Damas (1-st generation) in russian winter (front view).jpg|Daewoo Damas
File:New damas 2010y frontside.jpg|Daewoo Damas II
File:Daewoo Tico vl.jpg|Daewoo Tico
File:Daewoo Matiz.jpg|Daewoo Matiz
File:Daewoo Nexia.JPG|Daewoo Nexia
File:Daewoo Nexia 2013.JPG|Daewoo Nexia II
File:Daewoo gentra 2013 (2).JPG|Daewoo Gentra
File:Chevrolet Spark 1.2 LS+ front-1 20100606.jpg|Chevrolet Spark
File:Chevrolet Rezzo front 20071109.jpg|Chevrolet Tacuma
File:Chevrolet Captiva LS front 20100601.jpg|Chevrolet Captiva
File:Chevrolet Captiva (Facelift) – Frontansicht, 17. Juli 2011, Mettmann.jpg|Chevrolet Captiva II
File:Chevrolet Lacetti Wagon.JPG|Chevrolet Lacetti
File:20100922 daewoo tosca 1.jpg|Chevrolet Epica
File:2013_Chevrolet_Malibu_Eco_1SA_--_02-29-2012_1.JPG|Chevrolet Malibu
File:Chevrolet Cobalt 2013 in Russia.JPG|Chevrolet Cobalt
File:Chevrolet Orlando LT 1.8 – Frontansicht, 31. März 2011, Mettmann.jpg|Chevrolet Orlando
File:Chevrolet Aveo LT 1.2 (T300) – Frontansicht, 6. Oktober 2011, Mettmann.jpg|Chevrolet Aveo
File:Chevrolet Trax - Mondial de l'Automobile de Paris 2012 - 005.jpg|Chevrolet Tracker
File:2014 Chevrolet Impala LTZ -- 2012 NYIAS 1.JPG|Chevrolet Impala



## Өссө маны көр
* Daewoo
Горнай улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Горнай улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Горнай улуус» олохтоох тэриллии улуустааҕы Сүбэтин 2011 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 174 №-дээх «О флаге муниципального района „Горный улус“ Республики Саха(Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 

## Дьүһүнэ
Былаах —  түөрт араас өҥнөөх (кыһыл, халлаан күөх, от күөх уонна маҥан) туруору балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар. 
Балаһаларын кэтиттэрэ былаах устатыгар сыһыаннара: кыһыл — 20 см, халлаан күөх — 20 см, от күөх — 20 см, маҥан — 70 см.
Былаах устатын кээмэйэ — 130 см, кэтитэ — 90 см.

## Ытык бэлиэ олоҕо

## Былаах ааптардара

## Өссө маны көр
* Горнай улууһун дьаралыга
* Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
SsangYong

**SsangYong** (СанЙонг, ), Кэриэйэ биир бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ уонна 9 Аан Дойду массыына оҥорор транснационал тэрилтэтэ. Штаб квартирата — Сеул. Биир улахан заводтара АХШ уонна Арассыыйа дойдуларыгар баар.

## Быһаарыылар
Tata Group

**TATA Group** (Тата Групп), Индия улахан финансовай уонна промыышленнай улахан мощнай конгломерата, 700 тахса бизнес направленияҕа улэлиир группа. Биир бөдөн салаата - Tata Motors.
Tata Motors

**Tata Motors** (Тата Моторс), Индия биир улахан массыына уонна автобус, грузовик онорон таһаарар тэрилтэтэ, бу тэрилтэни бас билэр улахан конгломерат.
Hyundai

**Hyundai** (Хьюндай, Хёндэ), Соҕуруу Кэриэйэ улахан финансово-промышленнай тэрилтэтэ, косметикаттан са5алаан массыыналарга тиийэ онорор улахан тэрилтэ. Сыл аайы 3 миллион аныгы иномаркалары онорор. Аан Дойду 4 улахан автомобильнай завода буолар.

## Быһаарыылар
Lotte

**Lotte**, Соҕуруу Кэриэйэ улахан ас онорор таhаарар корпорацията.

Дьоппуоҥҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэ ырыынактарыгар киэҥник үлэлиир. Кэриэй омугунан Дьоппуоҥҥа Шин Кюк Хо диэн киһи 1948 сыллаахха арыйбыта, уонна Кэриэйэ ырыынагар 1967 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта.

Билигин Лотте группата 60-тан тахса подразделениялардаах, ол курдук кэмпиэт, утах, түргэн ас, электроника оҥоруутугар, дьиэ тутуутугар, баннарыгар уонна атын подразделенияларыгар 60-тан тахса тыыһынча киһи үлэлиир.

## Быһаарыылар
Мүрү нэһилиэгин былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Дьүһүнэ
Былаах —  көнө муннуктардаах иэн буолар. 

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Халлаан күөх өҥ былыта суох ыраас, эйэлээх мэҥэ олоҕу көрдөрөр халлааны бэлиэтиир. 
* Хаҥас диэки үөһээ муннукка чэлгийэ сайдыыны уонна  эрэли кэрэһилиир — күн — уруһуйдаммыт.
* Үрүҕ өҥ — Мүрү күөл бэлиэтэ, ырааһы уонна истиҥи билгэлиир.
* Хоҥор өҥүнэн Мүрү күөлү тулалыыр томтордор уонна тумустар ойууламмыттар.
* От күөх өҥүнэн быйаҥ ходуһалардаах алаастар оһуордаммыттар.

## Былаах ааптардара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата
* Мүрү нэһилиэгин гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Мүрү нэһилиэгин гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Мүрү нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Гербэ «Мүрү нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Дьүһүнэ
Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Гербэ Мүрү күөлүн мөрсүөнүгэр олохтонон оҥоһуллубут. 
* Гербэ кэтэх урсуна от күөх өҥнөөх. От күөх өҥ олох кэрэһитэ буолар. 
* Үрүҥ өҥнөөх долгуннар — Мүрү күөлүн, кини долгулдьуйар уутун бэлиэтэ буолаллар. 
* Сэргэ саха омуга былыргыттан олохсуйбут сиэрин-үгэһин харыстааһыны, көлүөнэлэр быстыбат ситимнэрин туоһулуур. 
* Күн сырдыгы, эрэли, үөрүүнү, чэлгийэ сайдыыны көрдөрөр. 
* Соболор биир тэҥ наҕыл олоҕу бэлиэтииллэр. 

## Гербэ ааптардара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата
* Мүрү нэһилиэгин былааҕа

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата

**«Сарыал тахсар саргы сирэ»** — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин өрөгөйүн ырыата, нэһилиэк ытык бэлиэтэ.
2010 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Мүрү нэһилиэгин Сүбэтин Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла


## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Галина Иванова — Айтыына суруйбут, музыкатын — Василий Парников.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Мүрү нэһилиэгин былааҕа
* Мүрү нэһилиэгин гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Өнөр нэһилиэгин былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун им-бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Былаах —  көнө муннуктардаах, устатынан үс тэҥ кэтиттээх араас өҥнөрдөөх балаһалардаах иэн буолар. 

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Былаах үс өҥө саха омугун тулхадыйбат, үйэлэр тухары илдьэ сылдьар баайын көрдөрөр.
* Хара өҥ — саха омугун өйдөбүлүгэр, хара тыаны, хара далайы, хара сири, хара көлөһүнү кытта ситимнээх.
* Кыһыл өҥ — саха омугун тулалыыр бары кэрэни, кыһыл оҕоҕо тиийэ өйдөбүлү, бэлиэтиир.
* Үрүҥ өҥ — саха омугун тулалыыр эйгэтэ — үрүҥ күн, үрүҥ түүн, үрүҥ ас, маҥан хаар — ырааһын туоһулуур.
* Былаах үс тэҥ балаһата Российскай Федерация былааҕын кытта дьүөрэлэһэр, Өнөр нэһилиэгэ Россияҕа киирэрин, кинини кытта биир санааланыытын көрдөрөр.

## Былаах ааптардара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Өнөр нэһилиэгин дьаралыга

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Покровскай былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хаҥалас улууһун "Покровскай куорат" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Былаах —  көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2. 
Былаах икки өҥнөөх балаһалардаах: маҥан уонна халлаан күөх. Үөһээҥҥи балаһата маҥан өҥнөөх. Былаах аллараа балаһата халлаан күөх өҥнөөх, кэтитинэн былаах 1/4 саҕа.  Маҥан балаһа ортотугар баар халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕын үрдүгэ маҥан балаһа кэтитин 1/2 тэҥнэһэр. 

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Былаах аллараа балаһата халлаан күөх өҥө — улуу Өлүөнэ эбэни кэрэһилиир.
* Үөһээҥҥи маҥан өҥнөөх балаһа ортотугар сэттэ лабаалаах халлаан күөҕэ өҥнөөх хаар кыырпаҕа уруһуйдаммыт. Историяҕа олоҕуран, Покровскай куорат турар сирэ Эргис диэн үрүҥ ойуун дойдута эбит. 
* Хаар кыырпаҕын лабааларын ахсаана сэттэ буолбута — сэттэ саха омугар ытык ахсаан буоларын туоһута. 
* Сэттэ лабаалаах хаар кыырпаҕа Покровскай куорат историятын, кини Покров күн — маҥнайгы хаар түһүүтүнэ — төрүттэммитин көрдөрөр.

## Былаах ааптара
* Келин Анатолий Романович — Саха Сирин худуоһунньуктарын айар Түмсүүлэрин чилиэнэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Покровскай гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Өнөр нэһилиэгин гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Уус-Алдан улууһун "Өнөр нэһилиэгэ" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Гербэ — төгүрүк быһыылаах щит.

## Ытык бэлиэ олоҕо
Гербэ Өнөр нэһилиэгэ уонна Эһэлээх сэлиэнньэтэ турар Кыыс Тыгын эбэ мөрсүөнүгэр олоҕуран оҥоһуллубут. Ытык бэлиэ араҕас өҥнөөх тулалааһыннаах, ортотугар «Өнөр нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии былааҕа ойууламмыт.
Халлаан күөх өҥ — ыраас халлааны, бурдук киистэтэ — быйаҥнаах үүнүүнү кэрэһилииллэр.
Араҕас өҥнөөх тулалааһын иһинэн төгүрүччү халлаан күөх өҥүнэн улуус, нэһилиэк ааттара суруллубуттар: «Уус-Алдан. Өнөр».

## Гербэ ааптардара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Өнөр нэһилиэгин былааҕа

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Уус-Алдан улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Уус-Алдан улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар хаҥас диэки хайыспыт маҥан өҥнөөх Сылгы турар. 

## Ытык бэлиэ олоҕо
Саха дьонун номоҕор Уордаах Дьөһөгөй оҕото — Сылгы, Уус Алдан улууһун дьонун төрүтүнэн, араҥаччылыыр Ийэ кыылын быһыытынан биллэр.
Сэргэ — олох им бэлиэтэ, улуус дьоно-сэргэтэ биир санааланыыларын,  түмсүүлэрин көрдөрөр.
 
## Былаах ааптардара


Билэ:Flag of Myuryunsky (Yakutia).png|Мүрү нэһилиэгэ(Уус-Алдан улууһа)
Билэ:Flag_of_Oner_nasleg.png|Өнөр нэһилиэгэ(Уус-Алдан улууһа)	


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Ньурба улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар; усталыы үс өҥнөөх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, маҥан уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2 (кээмэйэ 100х150).
Балаһаларын кэтиттэрэ былаах кэтитигэр сыһыаннаһыыта:
* халлаан күөх балаһа — 1/4;
* маҥан балаһа — 1/2;
* от күөх балаһа — 1/4.
Маҥан өҥнөөх балаһа ортотугар Ньурба улууһун гербэтин биир сүрүн бэлиэтэ — мохсоҕол — ойууламмыт. Мохсоҕол икки хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэммит. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19. Мохсоҕол үрдүгэ былаах кэтитин 1/2 тэҥ, өҥө — көмүстүҥү араҕас.

## Ытык бэлиэ олоҕо
Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. 
Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр.
Мохсоҕол түөһүгэр күҥҥэ майгынныыр сахалыы оһуордаах щит ойууламмыт, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар.

## Былаах ааптардара


Билэ:Flag_of_Oktbrnasleg_Nurba_ulus.jpg|Октябрьскай нэһилиэк(Ньурба улууһа)


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ньурба улууһун гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Томпо улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Томпо улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Томпо оройуона» олохтоох тэриллии Сүбэтин 2003 сыл от ыйын 25 күнүнээҕи №-рэ суох «Об утверждении эскиза герба и флага муниципального образования „Томпонский район“ Республики Саха(Якутия)» Уурааҕынан бигэргэтиллибит. 

## Дьүһүнэ
Былаах —  түөрт араас кэтиттээх уонна өҥнөөх (хараҥа халлаан күөх, сырдык от күөх, маҥан, сырдык халлаан күөх) сытыары балаһалардаах көнө муннуктардаах иэн буолар. 
Балаһалар кэтиттэрэ:
* хараҥа халлаан күөх өҥнөөх балаһа — былаах кэтититтэн 3/4 ылар;
* сырдык от күөх өҥнөөх балаһа — 1/8;
* маҥан өҥнөөх балаһа — 1/16;
* сырдык халлаан күөх өҥнөөх балаһа — 1/16.
Хараҥа халлаан күөх өҥнөөх балаһа хаҥас өттүгэр маҥан өҥнөөх хайалар болдьом бэлиэлэрэ ойууламмыт.

## Ытык бэлиэ олоҕо

## Былаах ааптардара

## Өссө маны көр
* Томпо улууһун дьаралыга

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Ньурба улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Ньурба улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб «Ньурба улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2004 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи РУС 16—7 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит, халлаан күөх хонуутун ортотугар кынаттарын даллаччы туттубут мохсоҕол ойууламмыт. Мохсоҕол икки от күөҕэ өҥнөөх хахыйах чэчирдэригэр тирэхтэнэн олорор, түөһүгэр төгүрүк кыһыл өҥнөөх күн эргийиитинэн туһаайыллыбыт сурааһыннардаах толонноох. Чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана — 19.
Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

## Ытык бэлиэ олоҕо
Ньурба дьонун төрүтүнэн Ньырбачаан буолар. Ньырбачаан күүһэ, өйө уонна кыаҕа ийэ кыылынан — мохсоҕолунан араҥаччыланар. 
Мохсоҕол олорор чэчирдэрэ 19 сэбирдэхтээх, чэчирдэр сэбирдэхтэрин ахсаана Ньурба улууһун олохтоох тэриллиилэрин ахсааныгар тэҥнэһэр.
Мохсоҕол түөһүгэр ойууламмыт күҥҥэ майгынныыр толон, бу үйэлэр тухары баар, халбаҥнаабат, бигэлээх олох им бэлиэтэ буолар.
Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Ньурба улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

## Герб ааптардара
* Саввинов Дмитрий Иванович (Дьокуускай) 
* Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) — компьютернай дизайн
 
## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ньурба улууһун былааҕа

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Эдьигээн улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Эдьигээн улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб «Эдьигээн улууһа» олохтоох тэриллии улуустааҕы Мунньах 2005 сыл балаҕан ыйын 14 күнүнээҕи 112 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.
Российскай Федерация Гударственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2021 №-нэн бэлиэтэммит.

## Дьүһүнэ
Дьаралык төгүрүк быһыылаах щит, от күөх хонуутун ортотугар уҥа диэки хайыспыт киис турар. Герб алын өттө халлаан күөх өҥнөөх долгуннуу быһыылаах, синньигэс үрүҥ көмүс тулалааһыннаах уһуктаах; хонуутугар икки үрүҥ көмүс хатыыс утарыта ойууламмыттар. 
Дьаралык баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Щит от күөх хонуутугар турар киис — өй-санаа күүһүн, сымсатын кэрэһилиир.
* Хатыыстар — күндү балык буолаллар, Сибиир биир аатырбыт улуу Өлүөнэ эбэтин ураты баайын көрдөрөллөр, урукку Саха уобалаһын Жиганскай куоратын 1790 сыллаахха бигэргэммит гербэтигэр ойууламмыттаахтар. 
* Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Эдьигээн улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

## Герб ааптардара
* Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) 
 
## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Эдьигээн улууһун былааҕа

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Саха Сирин гербэлэрэ

Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин гербэлэрэ.
Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк.

2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит.   «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт.



Билэ:Coat of Arms of Yakutsk (Yakutia) 2012.jpg‎|Дьокуускай
Билэ:Coat_of_arms_of_Zhatay.png‎|Жатай
Билэ:Coat_of_Arms_of_Aldan_(Yakutia).png‎|Алдан
Билэ:Coat_of_Arms_of_Verkhoyansk_(Yakutia)_soviet.png‎|Верхоянск
Билэ:Coat_of_Arms_of_Viluysk_(Yakutia).png‎|Бүлүү
Билэ:Coat of Arms of Zhigansk (Yakutia) (1790).png|Жиганск
Билэ:Coat_of_Arms_of_Mirny_(Yakutia)_(2004).png‎‎|Мирный
Билэ:Coat_of_Arms_of_Neryungri_(Yakutia).png‎|Нерюнгри
Билэ:Coat of Arms of Nyurba (Yakutia).png|Ньурба
Билэ:Coat of Arms of Olekminsk (Yakutia) (1790).png|Олекминск
Билэ:Gerb_Pokrovsk.gif|Покровскай(Хаҥалас улууһа)
Билэ:Coat of Arms of Srednekolymsk (Yakutia).png|Среднеколымск
Билэ:Udachny_coat_of_arms_(2009).png‎|Удачный
Билэ:Coat_of_Arms_of_Honuu_Moma.png|Хонуу(Муома улууһа)	
Билэ:Coat_of_Arms_of_Chokuurdaah_Allaiha_uluus.png|Чокуурдаах(Аллайыаха улууһа)	
Билэ:Gerb_Churapcha.jpg|Чурапчы(Чурапчы улууһа)	



Билэ:Coat_of_Arms_of_1Togussky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Бастакы Тоҕус(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Borogonsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Бороҕон(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Bekcheginsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Бөкчөҥөө(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Jemkonsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Дьөккөн(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_2Kyuyletsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Иккис Күүлэт(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Lensky_nasleg_Namsky_ulus.jpg|Ленскэй(Нам улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Lekechensky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Лөкөчөөн(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Maimaginsky_nasleg_Nam_ulus.png|Маймаҕа(Нам улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Myry_UusAldan.png|Мүрү(Уус-Алдан улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Tasagarsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Тааһаҕар(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Togussky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Тоҕус(Бүлүү улууһа)
Билэ:Тылгыны_дьаралык.png|Тылгыны(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Edei_nasleg_Namsky_ulus.jpg|Үөдэй(Нам улууһа)
Билэ:Coat_of_Arms_of_Khalbakinsky_nasleg_Vilyuysky_ulus.png|Халбаакы(Бүлүү улууһа)
Билэ:Coat of Arms of Chernyshevsky nasleg Vilyuysky ulus.png|Чернышевскай(Бүлүү улууһа)



Билэ:Coat of Arms of Yakuts.png|Дьокуускай
Билэ:Coat of Arms of Zashiversk (Yakutia) (1790).png|Зашиверскай


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга
* Саха Сирин улуустарын дьаралыктара
* Саха Сирин былаахтара

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Үөһээ Бүлүү улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Үөһээ Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах Үөһээ Бүлүү улууһун Сүбэтин 2006 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 28—11 №-дээх «Об утверждении флага муниципального района „Верхневилюйский улус (район)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 

## Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн, хонуутун өҥө халлаан күөх. 
Былаах ортотугар сахалыы оһуор «көҕүөр ойуута» турбут. Бу ойуу улуус дьаралыгар эмиэ баар эбит. Киэргэл ойуу (орнамент) ынах, икки төбөлөөх сылгы уонна оноҕос көстүүлээх туос оһуор буолар. Былаах угун кыйа (туруору, үөһэттэн аллараа) сэттэ саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) ууруллубуттар.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Муостаах ынах—сүөһү киэргэл ойуута — Үөһээ Бүлүү ынах—сүөһү иитиитинэн, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгырар улуус буоларын туоһулуур.
* Икки төбөлөөх сылгы киэргэл ойуута — былаас икки салаата (быыбарданар уонна ситэриилээх былаастар) тэҥ бырааптаахтарын көрдөрөр.
* Оноҕос ойуута — былаастар биир сорукка дьулуруйуулара.
* Сылгылар сиэллэрэ — туораахтаах үүнээйилэр культураларын ыһыы бэлиэтэ.
* Иһинээҕи киэргэл ойуу — бу улуус сырдык кэскилэ — үүнэн иһэр кэнчээри ыччата буолар. 
* Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Үөһээ Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

## Былаах ааптардара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Үөһээ Бүлүү улууһун гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Хонуу былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Дьүһүнэ
Былаах —  көнө муннуктардаах иэн буолар. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 135:90. 
Былаах икки өҥнөөх: хонуутун өҥө — от күөх, төгүрүктүҥү балаһалара — халлаан күөх. 
Халлаан күөх балаһалар, былаах хаҥас кытыытыттан үөһээ уонна аллараа муннуктарыттан тахсан, ортотунан биир балаһаҕа холбоһоллор. Халлаан күөх өҥ былаах иэнин 1/4 ылар, ортоку балаһа кэтитэ 20 см, муннуктартан тахсыбыт балаһалар кэтиттэрэ — 10 см. От күөх өҥ былаах иэнин 3/4 буолар.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Былаах хаҥас кытыытыттан үөһээ уонна аллараа муннуктарыттан тахсар балаһалар Хонуу сэлиэнньэтин сиринэн устар хайа өрүстэрин — Индигирканы уонна Муоманы — бэлиэтииллэр.
* Былаах ортотунан ааһар суон балаһа бу икки өрүстэр силбэһиилэрин түмүгэр үөскээбит күүстээх, ытылҕаннаах, дохсун сүүрүк Муома сиригэр олох биэрбитин көрдөрөр.
* Балаһалар маҥан өҥнөөх, өрүстэри кыйа, тулалааһыннара хотугу сир нэһилиэгэ кытаанаҕын биллэрэр.
* От күөх өҥ — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө. 

## Былаах ааптара
* Андреев А.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Хонуу гербэтэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Хонуу гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Муома улууһун "Хонуу" сэлиэнньэтин гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб «Муома национальнай нэһилиэк» олохтоох тэриллии депутаттарын Сүбэтин 2007 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи 8 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит. От күөх өҥнөөх хонууга кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх «Ю» бичик ойууламмыт.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* «Ю» бичик ойуута — Хонуу сэлиэнньэтэ Муома сис хайатын анныгар турар. Бу сис-хайаҕа, Муома өрүс төрдүгэр, Ю-Хайа диэн аатынан биллибит хайа баар. Хайа эниэтэ, ойуура суох өттө, үөһэттэн көрдөххө «Ю» бичиккэ майгынныыр буолан, Ю-Хайа диэн аат иҥэриллибит. «Ю» бичик кэрэни кэрэһилиир, Хонуу сирин ытык бэлиэтэ.
* Бичик маҥан өҥнөөх тулаалааһыннара хотугу сир нэһилиэгэ кытаанаҕын биллэрэр.
Төгүрүк от күөх өҥнөөх толон маҥан тулалааһын — Хонуу сэлиэнньэтин Хотугу полярнай эргимтэ быһыта охсон ааһарын, географияҕа ураты бэлиэлээҕин көрдөрөр.
* От күөх өҥ — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.
* Араҕас өҥ (кыһыл көмүс) — геральдикаҕа олох, бигэ буолуу, баай, өй уонна ытыктабыл бэлиэтэ.

## Герб ааптара
* Шадрин А.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Хонуу былааҕа

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Гринпис

**Гринпис** (*Greenpeace - От күөх эйгэ*), улахан Аан Дойдутааҕы тэрилтэ, 190 тахса судаарыстыбаларга сүрүн Айылҕаны көмүскээччи. Салалтата — Амстердам (Нидерланд), улахан локальнай офистара — Нью Йорк (АХШ), Париж (Франция), Москва (Арассыыйа), Токио (Дьоппуон), Сеул (Соҕуруу Кэриэйэ), Сидней (Аустралиа).

## Быһаарыылар
Сахалыы атах оонньуулара

Сахалар бэйэлэрэ туспа омук буолан илии атах эрчиллиитигэр аналлаах уонна бэйэни уонна атын киһини тургутан көрөргө анаан сахалыы элбэх илии- атах оонньууларын айбыттар. 

## Кылыы
Кылыыга сүүрэн кэлэн баран аҥар атаххынан (хайа баҕарар атаҕынан) 10-на ойоҕун онтон 11-ис ойууга икки атаххынан түмүктүүр ойуу оҥоһуллар. Ойуулары оҥорорго бэлиэлэр баар буолаллар.

## [[Туос]]
Быһа холуйан 3 ыллар хардыы кэминэн оҥоһуллар. Билиҥҥи кэмҥэ ол 3 миэтэрэ курдук холобурдаах буолар. Күрэхтэһиилэргэ 11 ойуу түмүгүнэн ким ыраах түспүтүнэн кыайыылаах быһаарыллар. Ордук саас сайын күһүн айылҕаҕа сылдьан ойоллор-кырыска. Ол эрэн кыһын күһүн хаардаахха эмиэ ойоллор-муҥха иҥин кэмигэр. Сайыҥҥы ыһыахха атах оонньуута булгуччулаах күрэхтэһиилэртэн биирдэстэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ чулуу ойооччулар муҥутуур көрдөрүүлэрэ-45миэтэрэттэн таһаараллар.
Geely

**Geely** (*Geely Motors*), Кытай уонна Аан Дойду биир (Тойота курдук) улахан массыына онорор тэрилтэтэ.

## Быһаарыылар
Mitsubishi Motors

**Mitsubishi Motors**, Дьоппуон дойдутун иккис улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota кэнниттэн) уонна аан дойду биир улахан автомобильнай собуота буолар. Бу тэрилтэни Mitsubishi бас билэр.
Mitsubishi

**Mitsubishi** эбэтэр **Mitsubishi Group** (三菱グループ, *Митсубиши Груп*), Дьоппуон биир бөдөҥ финансово-промышленнай конгломерата, Аан Дойдуга биир финансово влиятельнай баай харчылаах тэрилтэ, 700 тахса бизнес салааҕа үлэлиир, олортон сразу 42 салаата (туспа аатынан сылдьар бас бэринэн тэрилтэлэр) Fortuna 500 киирэр. Биир бөдөн уонна биллэр салаата — Mitsubishi Motors.

Салалтата — Токио.

## Өссө маны көр
* Кеирецу (系列, *keiretsu*)
Тумусов Федот Семенович

200px|thumb|right|Тумусов Федот Семенович
**Тумусов Федот Семенович** — Саха Сирин политига, экономическай билим доктора, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1955 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Новосибирскайдааҕы тутуу институтун бүтэрбитэ.
* ССКП КК иһинээҕи Общественнай наукалар Академиятыгар аспирантураны бүтэрбитэ.
* 1979 сыллаахха Ньөрүҥгүрүүгэ үлэтин саҕалаабыта.
* 1979—1984 сылларга Промстрой трест СУ-3 экономист инженер, сүрүн экономист, СУ-17 салайааччытын солбуйааччыта. 
* 1984—1987 сылларга «Якутагропромстрой» холбоһук Үөһээ Бүлүүтээҕи көһө сылдьар колоннатын салайааччыта.
* 1987—1989 сылларга ССКП Саха Сиринээҕи обкомун тутуу салаатын инструктора.
* 1989—1992 сылларга аспирант. 
* 1991—1993 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бастайааннай Хамыһыйа бэрэссэдээтэлэ.
* 1993—2003 сылларга САПИ пуонд бэрэсидьиэнэ.
* 1997—2002 — Ил Түмэн иккис ыҥырыытын депутата.
* 2002—2007 — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын депутата. 2007 сыл ахсынньы 26 күнүттэн, Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын депутатынан талыллан, болномуочуйатын устуммут.
* 2006 сылтан Государственнай Дума бэһис, алтыс уонна сэттис ыҥырыыларын дьокутаата. "Сиэрдээх Арассыыйа"партия бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. 
* «Сиэрдээх Арассыыйа» Саха Сиринээҕи салаатын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 2016 сылтан Государственнай дума доруобуйа харыстабылын комитетын бэрэссэдээтэлин 1-кы солбуйааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Экономическай билим доктора
* Бочуот уордьана (2016)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация Ытык тутааччыта
* «Шахтерская слава III степени» Бэлиэ кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын отличнига
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Ытык грамотата
* Бүлүү улууһун Ытык гражданина
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданина.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/75908.html 

## Сигэлэр
* www.tymysov.ru
* Государственное Собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Депутатский корпус Государственного Собрания (Ил Тумэн) III созыва (29 декабря 2002 года — 2 марта 2008 года):Тумусов Федот Семенович 
* Политическая партия «Справедливая Россия»:Якутское региональное отделение
Калитин Николай Романович

200px|thumb|right|Калитин Николай Романович
**Калитин Николай Романович** — сахалыы суруйар эбэҥки бэйиэтэ, прозаига, литератураны ырытааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).

## Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Хаҥалас улууһугар Буотама үрэх кытыытыгар Дьикимдэ сэлиэнньэттэн чугас сиргэ көс олохтоох булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар идэтийбит булчут буолар ыра санаалааҕа. Ол оннугар, А. М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрэн, суруйааччы буолар.
Тыа сирин Сэбиэтиттэн Өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтигэр тиийэ үлэлээбит.
Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин хоту омуктарын Ассоциацияларын вице-президенэ.

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1958 сыллаахха оройуон «Сэбиэттэр знамялара» хаһыатыгар бэчээттэммиттэр. Бастакы кинигэтэ «Эркээйи» 1978 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Айымньылара өрөспүүбүлүкэ уонна киин сирдэр сурунаалларыгар, хомуурунньуктарыгар, «Литературнай хаһыакка», нэдиэлэ аайы тахсар «Литературная Россия» хаһыакка о. д. а. таһаарыыларга бэчээттэммитэрэ. Бастыҥ айымньылара нуучча, казах уонна английскай тылларга тылбаастаммыттара.
Ону таһынан, суруйааччылар айымньыларын ырытан, ыстатыйалары суруйар.
известной повести «Томмоо»: «Образ главного героя создавался в течение нескольких лет, это собирательный образ одного из представителей малочисленных народов севера – эвенков. Он сын тайги, тайга – это его кров и родной дом. Но в этот дом приходит беда. Об этом и о том, как преодолевает трудности герой повести, рассказывается в книге».
#### «Тоомоо», сэһэн
Биир биллибит, сүҥкэн айымньыта. 2011 сыллаахха Россия Улахан литературнай бириэмийэтинэн бэлиэтэммитэ. Сэһэн нуучча, француз, эбээн уонна эбэҥки тылларыгар тылбаастаныахтаах эбит.
Сэһэн сүрүн геройун обраһа хас да сыл чочуйуллубут, кини хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктартан — эбэҥкилэртэн — төрүттээх тайҕа уола. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2011) — «Тоомоо» кинигэтин иһин.

## Библиография
* Эркээйи: хоһооннор — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 64 с.
* Булчут: рассказы — кэпсээннэр — Якутск: Полиграфист, 1991. — 60 с.
* Байанайым ымыытын ыллатан: хоһооннор, кэпсээннэр — Дь.: Бичик, 2004. — 76 с.
* Слушай, моя тайга: стихи / худож. А. Герасимов. — Якутск: Кн. изд-во, 1982. — 24 с.
* Бултамни: рассказы на эвенк., рус. яз. /худож. Е. Бельмач. — Красноярск: Кн. изд-во, 1998. — 51 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биографический интернет-справочник якутской литературы:Писатели Якутии:Николай Калитин
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Книгакан:Кfkbnby Николай Романович
* ЯСИА: Поэт Николай Калитин дал мастер-класс студентам СВФУ
Аввакумов Петр Денисович

200px|thumb|right|Аввакумов Петр Денисович

**Аввакумов Петр Денисович** — суруйааччы, литэрэтиирэни ырытааччы, 1996-2005 сс. «Чолбон» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Горнай улууһугар Иккис Атамай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1964 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1980 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

##### Үлэлээбит сирдэрэ
:«Эдэр коммунист» хаһыат, сотрудник
:Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, эрэдээктэр
:«Чолбон» сурунаал, сүрүн эрэдээктэр (1996-2005)

## Айар үлэтэ
Бастакы кинигэтэ 1969 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Ол кэнниттэн 10-н тахса кэпсээнээх-сэһэннээх кинигэлэрэ бэчээттэнэн тахсыбыттара.
Суруйааччы сорох айымньылара оҕолорго анаммытттар.
Саха тылыгар нуучча, хоту омуктар суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыта: Платон Ламутскай, Андрей Кривошапкин, Г. Кэптукэ, Е. Едукин, Николай Курилов.

## Айымньылара
* «Улуу Сыһыы» (1992)
* «Өлбүт өтөхтөр»
* «Дьылҕа суола»
* Одурууннаах Орто дойдуга
* Ал5астар

## Библиография
* Унаар күөх хочоҕо. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — 40 с.
* Кэрчиктэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1971. — 40 с.
* Тимка улаатар: Кыра оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 32 с. 
* Окко түспүт оҥоһуум: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1975. — 112 с.
* Сир симэҕэ: Үүнээйилэр тустарынан оҕолорго кэпсээннэр / С. Скрябин, П. Аввакумов, М. Ушницкай. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1976. — 71 с.
* Төрөөбүт буор сылааһа. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1978. — 176 с.
* Ол манных этэ: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1980. — 236 с.
* Балыс. (Кыра саастаах оҕолорго кэпсээннэр). — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1981. — 20 с.
* Биһиэхэ барыбытыгар: Кэпсээннэр, очеркалар, ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1984. — 256 с.
* Киһи суола: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1986. — 208 с. 
* Улахан  да  кыра  да…: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1989. — 176 с.
* Улуу сыһыы: Роман: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1992. — 256 с.
* Алҕастар: Сэһэннэр. — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — 176 с.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1994)
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо
* Аатын үйэтитээри биир дойдулаахтара Горнай улууһун бибилэтиэкэтигэр кини аатын иҥэрбиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Петр Аввакумов
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Петр Аввакумов
Вешников Гаврил Григорьевич - Баал Хабырыыс

200px|thumb|right|Вешников Гаврил Григорьевич — Баал Хабырыыс
**Вешников Гаврил Григорьевич** — **Баал Хабырыыс** (15.04.1918—22.04.1969) — бэйиэт, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1949).

## Олоҕун олуктара
* 1918 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Курбуһахха Бороҕон улууһугар (билигин Уус-Алдан улууһугар) төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит.
* Орто оскуолаларга уонна педучилищеларга учууталлаабыт.
* 1969 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһооннорун уонна поэмаларын хомуурунньуга 1945 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Сорох айымньылара сэриини күөттээччилэри утарыы уонна Аан дойдуга эйэни олохтуурга ыҥырыы ис хоһоонноохтор. Поэт тас дойдулар оччотооҕу кэм Поль Робсон, Раймонд Дьен, Назым Хикмет курдук сирдээччилэригэр хоһооннорун анаабыттаах.
Ааҕааччылар биһирэбиллэрин 1954 сыллаахха тахсыбыт «Доҕордоһуу тойуга» хомуурунньуга ылбыта, чуолаан Юлиус Фучик хорсун быһыытыгар анаммыт «Песнь бессмертия» поэмата.
Оҕолорго анаан араас хоһооннору суруйбут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Знага» уордьан

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ скульптор Ольга Степановна Скубченко (1921-2012). Төрөппүт оҕолоро суох. Ииппит кыыһа эмиэ Ольга Скубченко диэн ааттаах скульптор (кэргэнин племянницатын ииттэ ылбыттар), Москубаҕа олорор.

## Библиография
* Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 464 с.
* Өлбөт мэҥэ: Хоһооннор, поэмалар (1941—1944 сс. ) — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1945. — 74 с.
* Кэрэ киэһэлэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1947. — 30 с.
* Аччыгый атастарбар: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1949. — 24 с., ил.
* Мин аны улааттым: Кыра саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1951. — 34 с.
* Мин көлүөнэм: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1951. — 95 с.
* Доҕордоһуу тойуктара: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. — 56 с.
* Лирика: Хоһооннор, ырыалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1958. — 120 с.
* Хоһооннор, остуоруйалар: Кыра саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1958. — 28 с.
* Туох диирий сүрэҕим: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1961. — 52 с.
* Тыатааҕы: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1962. — 24 с.
* Мин аргыстарым: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1964. — 112 с.
* Киһи тахсар дьоно: Оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1966. — 52 с.
* Туһа киһитэ: Кыра саастаах оскуола оҕолоругар хоһооннор уонна остуоруйалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 36 с.
* Үчүгэй оҕо: Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1968. — 28 с.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Вешников Гаврил Григорьевич — Баал Хабырыыс
* Биографический интернет-справочник якутской литературы:Писатели Якутии:Гавриил Вешников - Баал Хабырыыс
Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ

**Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһилигэ**

## Эбии маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ

## Быһаарыылар
Чээкэ уҥуохтар

**Чээкэ уҥуохтар** (), АХШ, Англия, Саҥа Зеландия көмөлөөн оҥорбут драма киинэлэрэ. Киинэ сүрүн героинята - Сюзи Салмон (Сирша Ронан), уонна Марк Уолберг, Рэйчел Вайс.

## Сүжета

## Бүджета
Daihatsu

**Daihatsu** (Дайхатцу) (ダイハツ工業株式会社), Дьоппуон биир улахан массыына онорор тэрилтэтэ. Toyota бас билэр.
Бястинов Герасим Дмитриевич – Бэс Дьарааһын

200px|thumb|right|Герасим Дмитриевич Бястинов — Бэс Дьарааһын
**Герасим Дмитриевич Бястинов  (Бэс Дьарааһын)** (26.11.1902—21.11.1934) — прозаик, очеркист.

## Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ. 
Оскуолаҕа 18 сааһыгар киирбитэ.  
1931 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
1925 сылтан бэчээттэнэрин саҕалаабыта. Прозанан суруллубут хоһооннорго майгынныыр новеллалары суруйара. «Митя стал учеником», «Пелагея» новеллаларыгар Саха Сиринээҕи бастакы оскуолалар күннээҕи олохторо көстөллөр. «Хара сир» кинигэтигэр автор билиигэ, тулалыыр эйгэ кэрэтин ситиһиигэ тардыһыыны туоһулуур. Хас да элбэх кэпсээннэригэр кини саха кумалааннарын уонна батараактарын трагическай дьылҕаларын көрдөрбүтэ («Сын Тэлира», «В метель» уо. д. а.).
«Бойобйой» диэн документальнай сэһэнигэр киэҥ историческай фоҥҥа колхоз үөскээһинин ойуулаабыта.
Г. Бястинов биир олус кэрэхсибиллээх айымньытынан «Муммут Сөдүөт» диэн очерк-кэпсээнэ буолар. Манна герой урукку олоҕо дьоннор аныгы сыһыаннарыгар сөп түбэспэт буолуута көстөр.

## Библиография
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 318 с.
* Олох лабаата: Пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. —53 с.
* Хара сир: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. — 50 с.
* Ырыа-хоһоон. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1928. — 75 с.
* Оҕолор барахсаттар: Кыракый пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1932. — 17 с.
* Таҥха: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1932. — 27 с.
* Бойобуой: Очеркалар. — М.: Кинигэ изд-вота, 1935. — 158 с.
* Кыһыл төлөн: Кэпсээннэр. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1935.

## Аатын үйэтитии
* Аатын Таатта улууһун Чымнаайы орто оскуолата сүгэр.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Герасим Бястинов — Бэс Дьарааһын

## Быһаарыылар
Сирша Ронан

**Сирша Ронан** (*Saoirse Una Ronan*), Ирландия актрисата. Хас да киинэҕэ оонньообута. Биир улахан оруола - Чээкэ уҥуохтар диэн киинэҕэ.
Тыраахтар

**Тыраахтар** (Трактор, Traktor, Tractor), техника, тыа сирэ сүрүн туттар тэрилэ буолар. Массыынаттан атына диэн бытаан, ол оннугар тардар күүһэ улахан буолар. 

## Сүрүн тыраахтардары оҥорор дойдулар
* АХШ - 51% Аан Дойду тыраахтарын кини онорор
* Дьоппуон - 27%
* Кытай - 10-30% (2014-2016 сыллаахха АХШ ситиэхтээх)
* Белоруссия - 15%
John Deere

**John Deere** (Джон Дир), АХШ саамай улахан уонна Аан Дойду саамай улахан массыына, трактор, камазтар, грузовиктары, бурдук хомуйар комбайыннары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Иллинойс штата.

## Быһаарыылар
Кулаковскай Реас Алексеевич

200px|thumb|right|Кулаковскай Реас Алексеевич
**Кулаковскай Реас Алексеевич** (08.04.1914—31.05.1993) — кэпсээнньит суруйааччы, бэйиэт.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Ол кэмнэргэ аҕата, А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй, Бүлүүгэ олороро, учууталлыыра.

1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай техникуму, кэлин пединститут үс курсун бүтэрбитэ уонна 30 сыл устатыгар Таатта улууһун орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ.

1978 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Өксөкүлээх Өлөксөй (04.03.1877—06.06.1926), саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ийэтэ — Лыскова Евдокия.
* Кэргэнэ — Кулаковская (Заболоцкая) Татьяна Павловна.
##### Оҕолоро
8 оҕолоох:
* Кулаковскай Атос Реасович — төрөппүт уола, Өрөспүүбүлүкэтээҕи үөрэнээччилэр айымньыларын Түмэлин директора.

## Айар үлэтэ
Кэпсээннэрэ 1962 сылтан бэчээттэммиттэрэ.
Биир бастыҥ үлэтинэн «Аҕам олоҕо» диэн, аҕата Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан ахтыыларга уонна чахчыларга олоҕурбут, айымньыта буолар.

## Библиография
* Сыккыс: Кэпсээннэр. — Дь.:Кинигэ кыһата, 1965. — 116 с.
* Сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1971. — 144с.
* Сиккиэр: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976. — 136 с.
* Олоҕу таптаа: Кэпсээннэр. Улахан саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1980. — 112 с.
* Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1984. — 280 с.
* Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 152 с.
* Аҕам олоҕо: ахтыы сэґэн. — Дь.: Кинигэ кыһата,1990. — 288 с.
* Луҥку киэһэ: Хоһооннор, үгэлэр. — Дь.: Бичик, 1993. — 78 с.
* Орто дойду олохтооҕо Ордьоот Оҕонньор: Оҕолорго аналлаах олоҥхо. — Намыын киэһээ: Хоһооннор. — Дь.: «Ситим», 1993. — 31 с.
* Олох лабаалара: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1996. — 542 с.
* Кистэлэҥ кэпсээним. — Дь.: Бичик, 2003. — 320 с.

## Кини туһунан
* Бурцев Н. Өксөкүлээх уола: Төрөөбүтэ 85 сылыгар// Чолбон. — 1999. — № 4. — С.87—92.
* Копырин Н. Аҕа олоҕун сэһэнэ//Чолбон. — 1998. — № 2. — С.92—94.
* Пестряков Н. — Дьүкээбил. Өксөкүлээх уола Реас Алексеевич Бороҕоҥҥо//Чолбон. — 1994. — № 4. — С.196—201. 
* Реас Кулаковскай «Аҕам олоҕо» диэн ахтыы сэһэнигэр буолбут ааҕааччылар конференцияларын матырыйааллара// Чолбон. — 1991. — № 8. — С.122—141.

## Өссө маны көр
* Өксөкүлээх Өлөксөй

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Кулаковский Реас Алексеевич
* Газета «Якутск вечерний» 26.03.2010:«Внук Кулаковского»
Higer

**Higer** (Хайгер), Кытай автобус уонна массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга автобус оҥорорунан иккис улахан уонна Кытай бастакы тэрилтэтэ. Аан Дойду биир сүрүн туристическай уонна оскуола автобустара буолар.

2016 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Үп министиэристибэтэ саҥа энергетическэй массыыналары тарҕатыыга уонна туһаныыга субсидия үбүн анал бэрэбиэркэтигэр GMC, Suzhou Jinlong, Wzhoulong, Chery Wanda уонна Shaolin Bus курдук биэс сүрүн кыһалҕалаах хампаанньалары ааттаата. Олор истэригэр, Сучжоу Цзиньлун 2015 сыллаахха 1683 саҥа энергетическэй массыыналаах уонна 520 мөлүйүөн юань субсидиялаах, саамай элбэх сокуоннайа суох массыыналаах уонна суумалаах "субсидия албынньыта" буолбут. Биллэриигэ 520 мөлүйүөн юань судаарыстыба субсидията былдьаныаҕа, оттон Сучжоу Цзиньлун 260 мөлүйүөн юань ыстарааптанар диэн этиллэр.http://finance.cnr.cn/gundong/20160918/t20160918_523141067.shtml

Официальнай саайтара: http://www.higer.com.cn/index/
Dongfeng

**Dongfeng** (Донг Фен), Кытай саамай улахан массыына, трактор, автобус уонна грузовик оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойду 3 улахан массыына онорор тэрилтэтэ (Toyota уонна GM кэнниттэн).
Васильев Степан Иванович

**Васильев Степан Иванович** — саха биллиилээх мелодиһа, ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
Кэбээйи улууһун Мастаах нэһилиэгэр төрөөбүт.

Билиҥҥи кэмҥэ — Саха Сирин ырыа айааччыларын Сойууһун эппиэттиир сэкирэтээрэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Васильева Варвара Николаевна — ийэтэ.
* Наталия Петровна — кэргэнэ.

## Айар үлэтэ
Бастакы ырыаларын Муомаҕа сылдьан айбыт.

## Бастыҥ ырыалара
* «Биһик ырыата» (Анастасия Варламова хоһооно)
* «Бэлэхтээ, эн миэхэ бэлэхтээ» (Тихон Толомон тыллара)
* «Дьол көлүччэтэ» (С. Яковлева тыллара)
* «Ийэҕэ махтал» (Тихон Толомон хоһооно), XX үйэ сүүс бастыҥ ырыатын ахсааныгар киирбитэ
* «Санааларым» (Саргылана Гольдерова тыллара)
* «Тус хоту» (Иннокентий Сосин тыллара)
* «Хаар» (В. Башарин тыллара)
* «Уолчааммар» (Тихон Толомон тыллара)
* «Үрүҥ түүн» (Аф. Илларионов тыллара)
* «Эйиэхэ» (Тихон Толомон тыллара)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Гражданскай килбиэн» Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэлиэтэ
* «Этигэн Хомус — 2012» бириэмийэ лауреата(«Сүдү талааҥҥа сүгүрүйүү» бэлиэтэ)
* Кэбээйи улууһун ытык киһитэ
* Муома улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
«Эйиэхэ — кэрэни тиэрдээри» — «Кыым» хаһыат 2012 с. балаҕан ыйын 27 күнэ 38 № (22082)
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһилигэ

**Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ**

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһилигэ
* Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
Daewoo

**Daewoo** ("Тэ" Кэриэй тыла: 대. Кэриэйдии "Улуу" уонна "У" Кэриэйдии: 우. Korean төрүттээччи аата. Ким Ву Чинг) эбэтэр  **Daewoo Group** диэн Соҕуруу Кэриэйэҕэ биир улахан чэболь этэ.

1967 сыллаахха олохтоммута уонна 1999 сыллаахха бытарыллыбыта. Кэриэҕэ иккис улахан чэболь этэ, бастакы Хендай, Дэу кэннитттэн Эл Джи уонна Самсунг этэ. Группа иһигэр 20 салаалаах этилэр, билигин сорохторо тутулуга суохтук үлэлииллэр.

## Өссө маны көр
* UzDaewooAuto