open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соҕуруу Кэриэйэ бэлиэ күннэрэ

Соҕуруу Кэриэйэ (Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтин) бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 5 — Оҕо күнэ. Японияҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр.
* Ыам ыйын 8 — Төрөппүт күнэ
* Ыам ыйын 15 — Учуутал күнэ
* Бэс ыйын 6 — 1950—1953 сс. Кэриэй сэриитигэр өлбүттэр күннэрэ
* Бэс ыйын 25 — Кэриэй сэриитэ саҕаламмыт күнэ
* От ыйын 17 — Конституция күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Босхолонуу күнэ
* Алтынньы 1 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 3 — Ил тэриллиитин күнэ
* Алтынньы 9 — Хангыль (кэриэй алпабыытын) күнэ
* Сэтинньи 11 — Пеперо күнэ ((빼빼로), тапталга аналлаах күн. Таптаһааччылар пеперо диэн ааттанар сакалаат бэлэхтэһэллэр
* Ахсынньы 21 эбэтэр ахсынньы 22 — Күн туруутун кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр Дунчжи бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр
Болгария бэлиэ күннэрэ

Болгария бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 6 — Георгий Победоносец күнэ (Аармыйа күнэ)
* Ыам ыйын 21 — Предой .
* Ыам ыйын 24 — Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ
* Бэс ыйын 2 — Христо Ботев күнэ (Османнары утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ 1876).
* От ыйын 1 — Джулай, ыччат байҕал кытылыгар мустар күнэ

* Балаҕан ыйын 6 — Холбоһуу күнэ
* Балаҕан ыйын 17 — София күнэ
* Балаҕан ыйын 22 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1908, Осмаан импиэрийэтиттэн).
* Алтынньы 16 — Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
* Сэтинньи 1 — Дойду уһуктуутун күнэ

* Ахсынньы 26 — Аҕа күнэ. Христианствоҕа ытыктанар Сибэтиэй Стефаны кытта ситимнээх 

## Быһаарыылар
Португалия бэлиэ күннэрэ

Португалия бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 6 — Азулежу күнэ. Азулежу диэн дьиэни киэргэтэр дьэрэкээн ойуулаах, үксүн халлаан күөҕэ уонна маҥан өҥнөөх таас (плитка). Бу күн Португалияҕа өбүгэлэрин ойуулуур-дьүһүннүүр утумугар болҕомто уураллар, түмэллэргэ сылдьаллар, мэҥэлэри харыстыыр дьайыылары оҥороллор.
* Бэс ыйын 10 — Португалия күнэ — Камоэнс күнэ
* Атырдьах ыйын 14 — Португалия Корридата үөскээбит күнэ
* Алтынньы 5 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Ахсынньы 1 — Тутулуга суох буолууну сөргүтүү күнэ

## Быһаарыылар
Охчут A*

**Охчут А*** (сурулларынан "А*") - Охчут сулустар бөлөхтөрүгэр баар хара дьөлөҕөс, күүстээх радио уонна Рентген диапозоҥҥа тыгар. Куйаарга биир бөдөҥ дьөлөҕөс буолар, күүстээх гравитациалаах. Кини биһи галактикабытын хамсатар.
TON 618

**TON 618** - биир бөдөҥ хара дьөлөҕөс Аан Дойдуга.
Биһи күммүтүттэн 66 миллиард төгүл ыйааһыннаах.
Кочубей (Дагестан)

**Кочубей** — Дагестан Тамара оройуонугар баар сэлиэнньэтэ. Тыа сирин нэһилиэнньэлээх пуунун быһыытынан үөскэтэр.

И. А. Кочубей гражданскай сэрии саҕанааҕы комбрга аат иҥэриллибитэ.

## История

XIII үйэҕэ билиҥҥи нэһилиэк сиригэр «Кара базар» («хара ырыынак») — ХОТУГУЛУУ- Илиҥҥи Кавказ биир саамай бөдөҥ рыногынан буолар.

1962 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун ыйааҕынан хара рынокка көскө ыытыллыбыта[6].

1962 сылтан 1992 сылга диэри сэлиэнньэ куорат тииптээх бөһүөлэгин статуһа иҥэриллибитэ.

## Нэһилиэнньэ

Бүтүн Россиятааҕы биэрэпис көрдөрүүтүнэн аварецтар 40,8%, даргинецтар 28,01%, нууччалар 23, 17 уонна 20-тэн тахса омук бэрэстэбиитэллэрэ буолаллар.

## Быһаарыылар
Литва бэлиэ күннэрэ

Литва бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 7 — Бэчээт, тыл уонна кинигэ төннүүтүн күнэ (Spaudos atgavimo, kalbos ir knygos diena).  1863—1864 сс. Польша өрө туруутун кэнниттэн Хотугулуу-Арҕаа кыраай генерал-күбүрүнээтэрэ К. П. Кауфман 1865 сыл балаҕан ыйын 6 (18) литовскай тылынан тахсар таһаарыылары боборго биркээстээбитэ. 40 тахса сыл буолан баран 1904 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Арассыыйа импиэрийэтин быраабыыталыстыбата литовскай тылынан бэчээти көҥүллүүргэ күһэллибитэ.  

* Ыам ыйын 15 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ, Тэрийэр мунньах күнэ

* Бэс ыйын 14 — Кутурҕан уонна эрэл күнэ
* Бэс ыйын 24 — Иван Купала

* От ыйын 6 — Миндовг хоруоналаммыт күнэ (Судаарыстыба күнэ) (1253);
* От ыйын 15 — Жальгирис аттынааҕы кыргыһыы күнэ (Грюнвальд кыргыһыыта, 1410)

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 22 — Балттар сомоҕолоһууларын күнэ.
* Балаҕан ыйын 23 — Геноцид эмсэҕэлээччилэрин кэриэстэбил күнэ

* Алтынньы 25 — Сүрүн сокуон күнэ

* Ахсынньы 24 — Кучиос, ороһооспо киэһэ дьиэ кэргэн мустан бииргэ аһыыллар. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх.
Шотландия

**Шотла́ндия** ( «Скоттар сирдэрэ», шотлаан тылынан — *Alba*) — Улуу Ббритания арыытын хотугу өттө, сиринэн Англиялыын быысаһар. Улуу Британия аптаныамыйалаах сорҕото. Атын өттүлэриттэн Атлантика далайын байҕаллара сыталлар: Хотугу байҕал илин өттүттэн, Хотугу силбэһии уонна  Ирландия байҕала арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа. Сүрүн арыыттан ураты Шотландиҕа эбии 790 кыра арыы киирэр, үгүстэригэр дьон олорбот.

## Шотландия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 7 — Саас күнэ
* Бэс ыйын 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Сэтинньи 30 — Сибэтиэй Андрей күнэ
* Ахсынньы 31 — Хогманай бастакы күнэ эбэтэр «Эргэ сыл түүнэ»

## Быһаарыылар
Шотландия (суолталара)

**Шотландия**:
* **[[Шотландия]]** — дойду, Улуу Британия сорҕото.
* Шотландия хоруоллуга — былыргы судаарыстыба.

## См. также
* 
*
Чиэхийэ бэлиэ күннэрэ

Чиэхийэ бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 8 — Кыайыы күнэ
* Бэс ыйын 27 — Хомуньуус эрэсиимин сиэртибэлэрин ахтар күн
* От ыйын 5 — Кирилл уонна Мефодий күнэ
* От ыйын 6 — Ян Гус күнэ (1415);
* Балаҕан ыйын 28 — Судаарыстыбаннас күнэ. Вацлав кинээс () 935 сыллаахха өлбүт күнүгэр бэлиэтэнэр
* Алтынньы 20 — Мас олордуу күнэ
* Алтынньы 28 — Чехословакия өрөспүүбүлүкэтин күнэ. 1918 сыллаахха Австро-Венгрияттан тутулуга суох Чехословакия өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэмитэ
* Сэтинньи 17 — Көҥүл уонна демократия иһин охсуһуу күнэ (Словакияҕа эмиэ бэлиэтэнэр)

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ
Free Yakutia Foundation

**Free Yakutia Foundation** (*Көҥүл Саха Сирин Фондата*) - Саха Сирин сайдарын уонна тупсарын туһугар уонна Арассыыйаттан тутулуга суох буоларын туһугар охсуһар фонда, омук сиригэр олорор сахалар төрүттээбиттэрэ 2019 сыллаахха, ол эрэн үлэтин күүскэ 2022 сылтан саҕалаабыта. 

Төрүттээччи - Саргылаана Кондакова (Мельбурн, Аустралия) 

Сүрүн өйөөччү (Ол эрэн фонда иһигэр киирбэттэр) - Никита Андреев (АХШ), Раиса Зубарева (Польша).
Раиса Зубарева

**Раиса Зубарева** (уруккута *Раиса Арзаева*) - Саха Сирин уонна Польша активистката, Sakha Resistance фонданы төрүттээччи.
Sakha Resistance Foundation

**Sakha Resistance Foundation** - Польшаҕа уонна Канаадаҕа олорор сахаларынан төрүттэммит фонда, сыала соруга саха омугун сайыннарыы уонна Арассыыйаттан көҥүл оҥорорго. Салайааччы - Раиса Зубарева.
Саргылаана Кондакова

**Саргылаана Кондакова** - Саха Сирин уонна Аустралия биллэр активистката, элбэх биллэр проектары олохтообута уонна төрүттээбитэ, холобур билигин Free Yakutia Foundation салайааччыта. 

## Биографията
Узбекистаан бэлиэ күннэрэ

Узбекистаан бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 9 — Өйдөбүнньук уонна Сүгүрүйүү күнэ
* Бэс ыйын 27 — Бэччээт үлэһиттэрин күнэ
* От ыйын 2 — Узбекистан Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыган ылыныы күнэ.
* Атырдьах ыйын 31 — Репрессиялар сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн
* Балаҕан ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Алтынньы 1 — Учуутал уонна уһуйааччы күнэ
* Сэтинньи 6 — Култуура үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 18 — Дойду былааҕын күнэ
* Ахсынньы 1  (Узбекистан) — Каракалпак тылын күнэ
* Ахсынньы 8 — Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Азербайджан бэлиэ күннэрэ

Азербайджан бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 10 — Сибэкки күнэ
* Ыам ыйын 23 — Экология уонна айылҕа хаһаастарын министиэристибэтин үлэһиттэрин күнэ ;
* Ыам ыйын 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1918)
* Бэс ыйын 2 — Азербайджан гражданскай абыйаассыйатын күнэ
* Бэс ыйын 5 — Мелиоратор күнэ.
* Бэс ыйын 18 — Киһи быраабын күнэ
* Бэс ыйын 20 — Гаас үлэһиттэрин күнэ
* Бэс ыйын 24 — Массыына оҥорор бырамыысыланнас күнэ
* Бэс ыйын 26 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ

* От ыйын 2 — Полиция үлэһиттэрин күнэ.
* От ыйын 9 — Дипломатия үлэһиттэрин күнэ
* От ыйын 22 — Дойду прессатын күнэ

* Атырдьах ыйын 1 — Азербайджан алпаабытын уонна тылын күнэ
* Атырдьах ыйын 2 — Азербайджан национальнай киинэтин күнэ
* Атырдьах ыйын 18 — Пограничник күнэ

* Балаҕан ыйын 15 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 18 — Национальнай дьүрүл күнэ
* Балаҕан ыйын 20 — Ниэп хостооччуларын күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Өлбүт сэрииһиттэри ахтыы күнэ.

* Алтынньы 1 — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ
* Алтынньы 13 — Азербайджан тимир суолун үлэһиттэрин күнэ
* Алтынньы 18 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Сэбиэскэй Сойуустан, 1991)

* Сэтинньи 9 — Былаах күнэ
* Сэтинньи 12 — Төрүт сокуон күнэ
* Сэтинньи 17 — Национальнай саҥалыы сайдыы күнэ
* Сэтинньи 22 — Юстиция күнэ

* Ахсынньы 6 — Сибээс уонна информационнай технология министиэристибэтин үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 28 — Албакаат күнэ
* Ахсынньы 31 — Аан дойду азербайдьаннарын биир санааланыыларын (солидарность) күнэ

## Быһаарыылар
Апостол Андрей

**Апостол Андрей** (, , ) — Иисус Христос уон икки апостолуттан (үөрэнээччититтэн, батыһааччытыттан) биирдэстэрэ, Саҥа Кэс тыл кинигэ персонааһа. Иоанн Евангелиетыгар Андрей бастакы батыһааччы буолбута ахтыллар, ол иһин православиеҕа «Первозваннай» (бастакы ыҥырыллыбыт) диэн титулу сүктэрэллэр.

Үһүйээн быһыытынан Рим импиэрийэтин Ахея провинциятын Патры куоратыгар 60—70 сылларга кириэскэ тиирэн өлөрбүттэр.  *X* курдук кириэс («Андреевскай кириэс») аан бастаан Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр X үйэҕэ баар буолбут, уонна XIV үйэттэн киэҥник туттуллар буолбут диэн ааҕыллар. Италия ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатыгар маннык кириэс Барҕарыы кэмин кэнниттэн биллэр буолбут.

## Быһаарыылар
Юхан Вильхельм Снелльман

thumb|180px|Снельман 1870-с сылларга
**Ю́хан (Йо́хан) Ви́льгельм Сне́льман** (, ) — Арассыыйа уонна Финляндия бөлүһүөгэ, суруйааччы, суруналыыс, түмэт уонна ил дьайыксыт, фиин омук хамсааһынын өйүксүтэ (идеолог), XIX үйэ ордук биллэр фенноманнарыттан биирдэстэрэ. Финляндияҕа фиин тыла судаарыстыбаннай статустанарыгар, ону таһынан фиин маарката Финляндия харчыта буоларыгар сүрүн оруолу оонньообута.

## Быһаарыылар
Хайыһар (ырыа)

**«Хайыһар»** диэн 1942 сылга Андрей Филиппович Костин мелодиятынан уонна Илья Дорофеевич Винокуров — Чаҕылҕан тылларынан суруллубут ырыа. Ильмень күөлгэ өлбүт сахалар туһунан ырыа.

## Ырыа тыла
«Хайыһар» ырыа тыллара:

## Устуоруйа
мини|Винокуров Илья Дорофеевич — Чаҕылҕан.
«Хайыһар» ырыа тыллара 1942 сыллаахха Илья Дорофеевич Винокуров — Чаҕылҕанынан суруллубуттара. Чаҕылҕан ол кэмҥэ сэрии кыттыылааҕа этэ. Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай Бүөтүр Тобуруокапка маннык кэпсээбит:

Бу ырыа мелодиятын нуучча композитора Андрей Филиппович Костин айбыта. Биирдэ Костин тимир суолунан айаннан, бу тимир суол риитыма уонна хоһоон тыллара сөп түбэһэллэрин өйдөөн кэлбитэ. 

Кини элбэх эмоциональнай санаалаах, патриотическэй уонна норуот холбоһуутун көрдөрүөхтээх ырыа буолуохтаах диэн санаабыта. Кини тута суруйан баран, Чаҕылҕаҥҥа илдьэн көрдөрбүтэ. Кини бу мелодияны туттарга сөбүлэспитэ.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Хайыһар — ырыа тыллара уонна аккордалара.
Хайыһар (суолталара)

* Хайыһар диэн уһун хаптаһын курдук хаарынан хаамарга наадалаах спортивнэй тэрил.
** Хайыһар (ырыа) диэн 1942 сыллаахха Чаҕылҕан суруйбут ырыата.
Ancestry.com

**Ancestry.com** - Прово куоратка баар DNA тест оҥорор уонна киһи геномун үөрэтэр тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ биолабораториа.
MyHeritage

**MyHeritage** - АХШ тэрилтэтэ, Израилтан төрүттээх. Киһи геномун үөрэтэр уонна генеологиа төрдүн.
Sakha WA Association

**Sakha WA Association** (толору аата - *Sakha Washington Association*) - сахалар түмсүүлэрэ, Уашингтон штат үбүлээһининэн. 

Салалтата - Киркланд (Уашингтон, АХШ).

## Остуоруйаҕа
Олунньу 28 күнүгэр 2025 сылтан ыла.

Атын Sakha American Cultural Association түмсүүгэ сыһыана суох.
Израиль бэлиэ күннэрэ

Израиль бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 14 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Бэс ыйын 30 — Байҕал байыаннай флотун күнэ
* Сэтинньи 4 — Ицхак Рабины ахтар күн, судаарыстыба күнэ буолбатах эрээри киэҥник бэлиэтэнэр
* Сэтинньи 30 — Дьэбирийэдэри арааб дойдуларыттан уонна Ираантан үүрүү күнэ
Хотугу Осетия бэлиэ күннэрэ

Хотугу Осетия (Алания) бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 15 ,  — Осетин тылын уонна литэрэтиирэтин күнэ

## Быһаарыылар
Kustuk International Foundation

**KUSTUK International Foundation** (*Кустук омуктар икки ардыларынааҕы фондата*) - сахалар төрүттээбит фондалара, 152 омук сиригэр үлэлиир (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр үлэлээбэт) уонна Сиэтл куоратка базаланан олорор. 

Салалтата - Сиэтл

## Остуоруйаиа
2025 сыллаахха төрүттэммитэ
Палестина судаарыстыбата

мини|310px|Палестина Судаарыстыбатын дьаһалтанан тыырыллыыта
**Палести́на судаарыстыбата** ( — *«Да́улят Филасты́н»*) — сорох дойдуларынан билиниллэр, тэриллэ турар туруктаах, де-юре тутулуга суох судаарыстыба. Палестина Судаарыстыбатын 2024 сыл бэс ыйын бүтүүтүн туругунан 193 ХНТ чилиэниттэн 147 судаарыстыба билиммит.

## Бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 15 — «Накба» күнэ (, Алдьархай күнэ). 1948 сыллаахха Израиль тутулуга суоҕун биллэрбитин кэнниттэн дьиэлэриттэн үүрүллүбүт 700 тыһыынча кэриҥэ киһи ыар дьылҕатын ахтар күн.

## Быһаарыылар
Дьокуускай уулуссаларыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ

Дьокуускай уулуссаларыгар уонна куоллаҕастарыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ. 2022 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Имена на улицах Якутска" ыйынньыктан ылылынна
Manus (ОӨ Агент)

**Manus** - ОӨ агена буолар, биир динамично сайдан эрэр AI буолар.

Кытай күүстээх Huawei процессордарыгар үлэлиир. 

Ыам ыйын 16 күнүгэр 2025 сыллаахха публичнай буолбута.
Grok AI

**Grok AI** диэн ОӨ , кини xAI чааһа буолар. 2025 биир динамично сайда турар. Сахалыы өйдүүр.
Словен тыла

**Словен тыла** (бэйэлэр ааттыылара — *slovenski jezik* [slɔˈʋèːnski ˈjɛ̀ːzik]*, slovenščina* [slɔˈʋèːnʃtʃina]) диэн Соҕуруу славян тылларыгар киирэр, Индо-Эуропа тыла. Словеннар тыллара. Лужицкай тыл курдук, двойственнай ахсааны хаалларбыта.

Кэпсэтэр дьон ахсаана — 2,5 мөл. киһи.

Суруга — латыын алпаабыта.

## Сурук-бичик
Былыр-былыргыттан словен тылыгар латыын алпаабыты туттар этилэр. Латыын алпаабыта итэҕэһэ диэн [ʒ], [ʃ] уонна [tʃ] (ж, ш уонна ч) дорҕооннорго буукуба суоҕа. Ол итэҕэһи араас ньымаларынан быһаараллар:

* 1850-с сылларга, «бохоричица» диэн туттуллар этэ. «Бохоричиссиэ» диэн икки S буукуба араас формаларын туттар систиэмэ (**s** [з], **ſ** [с], **z** [ц], **sh** [ж], **ſh** [ш], **zh** [ч]);
* XIX үйэ бастакы аҥаарыгар «дайнчица» уонна «метелчица», ол систиэмэҕэ буукубалар кирилл алпаабытыттан ылыллыбыттара;
* XIX үйэ иккис аҥаарыттан икки буукубатата (Ć уонна Đ) суох Людевит Гай («гаевица») хорваат алпаабыта туттуллар. Аныгы словен алпаабытыгар 25 буукуба баар (Латыын, ол эрээри Q, W, X уонна Y буукубалара суох, уонна эбии Č, Š уонна Ž буукуба) уонна үс диграф — DŽ, LJ уонна NJ (Сербо-Хорваат тылтан эрээри, буукуба курдук буотах).
Аныгы словен алпаабыта:

## Быһаарыылар
OnlyOffice

**OnlyOffice** - офисный программа, сүрүннээн босхо уонна төлөбүрдээх икки ардынан үлэлиир. WPS Office майгынныыр, формально босхо. Дьиҥнээх LibreOffice курдук босхо буотах.
Греция бэлиэ күннэрэ

**Греция бэлиэ күннэрэ**

* Ыам ыйын 19 — Понт гириэктэрин геноцидын толук буолбут дьонун ахтар күн. Осмаан импиэрийэтигэр олорбут гириэктэри Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр уонна кини кэнниттэн үүрбүттэрин-үтүрүйбүттэрин түмүгэр өлбүт дьону ахталлар
* Ыам ыйын 21 — Пировассия (уотунан хаамыы) 

* Алтынньы 27 — Былаах күнэ
* Алтынньы 28 — Оха күнэ. 1940 сыллаахха фашистыы Италия ультиматумугар Греция "суох" («'Οχι») диэн хоруйдаабыта уонна бас бэриммэтин биллэрбитэ.

* Сэтинньи 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ

## Быһаарыылар
Туркменистаан бэлиэ күннэрэ

**Туркменистаан бэлиэ күннэрэ**

* Ыам ыйын 18 — Барҕарыы, сомоҕолоһуу уонна Махтумкули Фраги күнэ
* Ыам ыйын 25 — Ашхабад күнэ.
* Бэс ыйын 12 — Билим күнэ 
* Бэс ыйын 26 — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ.
* Бэс ыйын 27 — Култуура уонна ускуустуба күнэ, ону таһынан Махтумкули Фраги күнэ
* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 12 — Рухнама күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1991 сыл алтынньы 27 күнүгэр Туркменистааҥҥа тутулуга суох буолуу туһунан сокуон ылыныллыбыта (ССРС өрөспүүбүлүкэлэриттэн бүтэһиктэр ахсааннарыгар), сыл ахсын ол күн бэлиэнэрэ, ол эрээри 2018 сыллаахтан биир ыйынан эрдэ бэлиэтэнэр буолбута.
* Алтынньы 6 — Кэриэстэбил күнэ. 1948 сыллааҕы сир хамсааһынын сиэртибэлэрин ахтар күн
* Алтынньы 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Сэтинньи тиһэх баскыһыанньата (24-30 сэтинньи) — Урожай күнэ
* Сэтинньи 25 — Үүнүү бырааһынньыга

* Ахсынньы бастакы бээтинсэтэ (Ахсынньы 1—Ахсынньы 7) — Ыаллаһыы күнэ (День добрососедства)
* Ахсынньы 12 — Нейтралитет күнэ

## Быһаарыылар
Сауд Арабиятын бэлиэ күннэрэ

**Сауд Арабиятын бэлиэ күннэрэ**

* Ыам ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1927)
* Балаҕан ыйын 23 — Национальнай күн
Словения бэлиэ күннэрэ

**Словения бэлиэ күннэрэ** диэн үксүн аан дойду уонна итэҕэл туһунан (Христианство) бырааһынньыктар, атыттар — Словения бырааһынньыктара. Бырааһынньыктар үксүн Югославия хайдыытын кэннэ тэриллибиттэрэ (1991). 

Бырааһынньыктар бастайааннай күннээх-дьыллаах (Пасха уонна Ытык троица күнэ ураты).

## Бэлиэ күннэр тиһигэ

## Быһаарыылар
DeepSeek

**DeepSeek** - Кытай ОӨ буолар, 2025 сыллаахха тахсан Аан Дойдуга аймалҕаны таһаарбыта.
Anthropic

**Anthropic** - АХШ технологическай тэрилтэтэ, Claude диэн AI айааччыта.
IWork

**iWork** - Apple тэриллэригэр баар босхо офиснай программа, MS Office Сүрүн конкурена.
InZOI

**InZOI** - Соҕуруу Корея оонньуута, 2025 сыллаахха Krafton тэрилтэ оҥорон таһаарбыта. Sims конкурена.
Туула

**Туула** () диэн Арассыыйа куората, Туула уобалаһын киин куората. Куорат-дьоруой (1976 сылтан). Упа өрүскэ, Москубаттан 170 километр соҕуруу өттүгэр турар.

Туула саалар, самовардар уонна бэрээник таһаарыытынан биллэр.

## Киэгирээпийэ
хаҥас|мини|Упа өрүс.
Сүрүн куорат уута — Упа, Ока өрүс уҥа салаата. Куоракка Упаҕа өссө үс үрэх киирэр: Тулица, Воронка уонна Бежка. Куорат үүнээйилэрэ үксүн киһинэн оҥоһуллубут, үксүн маннык мастар туттуллаллар: липалар, тополльар, хатыҥнар, клённар, ясенньар, каштаннар уонна тииттэр. Куоракка элбэх, XVI—XVII үйэлэргэ олордуллубут, бөдөҥ тыа зооналах.

Туула Москуба кэм зонатыгар (UTC+3) турар.

### Килиимэт
Туула килиимэтэ — намыһах-континентальнай, чуолкайдык быһыммыт дьыл кэмнээх. Сайына сылас, кыһына намыһах. Сир сүрдээх сылаастайырыттан салтаан, Туулаҕа эмиэ тэмпэрэтиирэ быдан сылаас буолан иһэр (20 сыл — 0,5 °С).

Ордук тымныы тэмпэрэтиирэ — -42 °С, ордук куйаас тэмпэрэтиирэ — +39,2 °С.

## Олохтоохторо
Туула олохтоохторун ахсаана, 2025 сыл дааннайдарынан — 456 813 киһи. Олохтоохторун ахсааннарынан, 1119 куораттартан, 43-с миэстэҕэ турар. Олохтоохторо үксүн — нууччалар. Куоракка өссө элбэх национальность олорор.

## Хаартыскалар

Билэ:Metallistov Street (Tula) 02.jpg|Металлистар уулуссалара.
Билэ:Тульский кремль и набережная, 20190908.jpg|Кремль уонна набережнай.
Билэ:Тульский пряник (памятник).JPG|Тульскай пирээник пааматынньыга.

## Быһаарыылар
Габышева Виктория Валентиновна

**Габышева Виктория Валентиновна** (псевдоним Бэриэччик) — дьон быраабын көмүскүүргэ идэтийбит суруналыыс, суруйааччы, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1996 сыллаахтан), РФ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (2008 сыллаахтан).

Амма сэлиэнньэтигэр учууталлар дьиэ кэргэннэригэр 1964 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр төрөөбүтэ. Өлүөхүмэ Үҥкүрүгэр орто оскуоланы бүтэрбитэ. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн уһуйаан иитээччитин идэтин ылбыта. Улан-Удэ куоракка «режиссура массовых праздников» диэн идэҕэ үөрэммитэ (ВСГИК).

Араас эйгэҕэ үлэлээбитэ, 1996 сыллаахтан ‒ Дьокуускай хаһыаттарыгар, ол иһигэр «Эхо Столицы» хаһыакка (1997-2008). Эдьиийэ суруйааччы Ариадна Борисова сүбэтинэн суруйар буолбута.

Хас да кинигэ ааптара: 
* 2008 — Солнышко лесное. Викторианские истории (сборник)
* 2014 — Вера, Надежда… Любовь (сборник)
* 2015 сыллаахха «Карина. 12 дней в тайге» диэн кинигэтэ тахсыбыта. 

«Батас» диэн хоруупсуйаны утары үлэлиир түмэт-тэрилтэни (РОО) тэрийбитэ, албыннаппыт дьоҥҥо хас да кыбартыыраны, дьиэни, сир учаастагын төннөрөргө сүрүн оруолу оонньообут өҥөлөөх. 

СӨ «Көмүс бөрүө» бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата, «Единая пресса» диэн Уһук Илин суруналыыстарын күрэһин гран-приитын туппута, «Преодоление» диэн Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун күрэһин дипломаана, Байкааллааҕы Информационнай форум «Чужих детей не бывает» диэн күрэһин дипломаана, ОНФ «Правда и справедливость» диэн күрэһин дипломаана, СЖР «Большие победы маленьких людей» икки төгүллээх дипломаана. Сахаров бириэмиэйтин номинаана. Суруналыыстыкаҕа өҥөлөрүн иһин бэлиэнэн, элбэх биэдэмистибэ грамоталарынан бэлиэтэммитэ.

## Быһаарыылар
Алексеев Сидор Андреевич (1896-1964)

**Алексеев Сидор Андреевич** (1896-1964) — Саха АССР сэбиэскэй уонна хаһаайыстыбаннай диэйэтэлэ, Хатас бастакы өрөпкүөмүн салайааччыта, ЯЦИК оргрбюротун чилиэнэ, САССР Үрдүкү Сэбиэтин бастакы уонна үһүс ыҥырыыларын дьокутаата.

1929 сыллаахха Орджоникидзевскай оруйуон холуобунай розыһын начаалынныгынан ананан үлэлии сылдьыбыт. 1930 с. төрөөбүт нэһилиэгэр төннөн Каландаришвили аатынан тыа хаһаайыстыбатын артыалын бэрэстээтэлинэн талыллыбыт.

1933 с. атырдьах ыйын 9 к. ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан Саха АССР Сирин хамыыһыйатын чилиэнинэн анаммыт.

## Аатын үйэтитии
* Хатас сэлиэнньэтин уулуссата кини аатын сүгэр.

## Быһаарыылар
Таджикистаан бэлиэ күннэрэ

Таджикистаан бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 23 — Ыччат күнэ
* Бэс ыйын 27 — Дойду сомоҕолоһуутун күнэ
* От ыйын 22 — Таджикистан Өррөспүүбүлүкэтигэр Судаарыстыба тылын күнэ
* Балаҕан ыйын 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, ССРС-тан)
* Алтынньы 5 — Судаарыстыбаннай тыл күнэ
* Сэтинньи 6 — Конституция күнэ
* Сэтинньи 24 — Таджикистан судаарыстыбаннай былааҕын күнэ
Лугано

**Лугано** () диэн Тичино, италия тылынан саҥарар, кантонугар турар Швейцария куората. 273 м байҕал үрдүтүнэн, Лугано, диэн күөл, хоту кытылыгар турар куорат. 

Олохтоохторун ахсаана — 62 123 киһи.

## Устуоруйа
Бастакы ахтыыта — IX үйэ саҕаланыыта. X үйэттэн саҕалаан, дьаармарка киинэ. Докумуоннарга бастаан Луанаско уонна Луано диэн курдук биллэр этэ. Аныгы аата 1189 сыллаахха баар буолбута. Лугано 1430-с сыллартан Милан герцогар аннытыгар олорбута, 1512 сыллаахха Италия сэриилэрин салтаан Швейцария сойууһугар ааспыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр Лугано Швейцарияҕа килимэтиичэскэй куруортартан биирдэстэрэ курдук биллибитэ. Тимир суол тутуутун бүппүтүн кэннэ, улахан бырамыыссаланнай уонна финансовай киин буолбута.

1956 сыллааха бастакы «Eurovision» ырыа күрэҕин ыыппыта.

## Киэгирээпийэ
Лугано Швейцария соҕуруу чааһыгар турар, Италия кыраныыссатын кытта олус чугас. Тичино кантонун ордук улахан куората. Куорат Лугано күөл хоту кытылыгар, Сан-Сальватор хайа уонна Ломбардия альпаларын аннытыгар турар.

### Килиимэт
Килиимэтэ континентальнай, сайын сылаас, кыһын наһаа тымныы буотах.

## Быһаарыылар
Иван Николаевич Абатуров

**Иван Николаевич Абатуров** (кличката - *Анна Коробкова*) - Арассыыйа профессиональнай үҥсүһээччитэ, уопсайа 1300 киһини үҥсүбүт 2015-2022 сыллаахха дылы. Анна Коробкова диэн кини буолара биллэн дьон киниттэн тэйэн изгой буолан уонна репутациата алдьаммыта. 

Кини курдук киһи Тимур Булатов.
Алымов Тимофей Моисеевич

**Алымов Тимофей Моисеевич** — бэлиитикэ сыылынайа, өрөбөлүссүйэниэр, Сибииргэ Гражданскай сэрии дьоруойа.

Астрахань күбүөрүнэтин Царевскай уйуоһун Капустиноярскай солобуодатыгар 1888 сыл олунньу 19 (кулун тутар 3) күнүгэр бааһынай кэргэнигэр төрөөбүт. Сырдарья уобалаһын Перовскай куоратын училищетын бүтэрэн баран Ташкеҥҥа онтон Оренбуурга олорбут. 1908 сыллаахха дойдутугар Первскайга төннөн баран полиция кэтэбилигэр анархистар бөлөхтөрүн тэрийээччитин уонна салайааччытын быһыытынан түбэспит. Хаайыыга түбэспит, Ташкент хаайыытыгар сыппыт, 1910 сыллаахха Саха уобалаһыгар көскө ыытыллыбыт. Ново-Николаевскай сэлиэнньэҕэ (билигин Маҕан) олоро сылдьыбыт, онтон Байаҕантай улууһугар, көһөрүллүбүт, онтон Танда сэлиэнньэтигэр. 1912 с. аһара дьадайан хаалан бэйэтэ, көҥүлэ суох, Ново-Николаевскайга көһөргө күһэллибит. 1913 с. Романовтар 300 сылларынан ыраахтааҕы ыйааҕынан көскө олоруутун болдьоҕо кыччатыллыбыт, Иркутскай күбүөрүнэҕэ көһөргө көҥүллээбиттэр, биир сылынан Саха сириттэн барбыт. Иркутскайтан чугас Феодосьевскай бириискэҕэ учууталынан үлэлээбит.

1918 сыллаахха Бодойбоҕо Кыһыл гвардия этэрээтин хамандыыра. 1918 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр билиэҥҥэ түбэһэн ытыллыбыт.

## Аатын үйэтитии
Өлбүтэ биир сыл буолуутугар былаас уларыйан ытыллыбыт дьон өлүктэрин Киренскэй сэлиэнньэ киинигэр көһөрөн көмпүттэрэ, бэлиэ туруорбуттара.

Киренскэй бастакы бойонкуомун Николай Степанович Дмитриев этиитинэн 1920 сыллаахха Половинка диэн сэлиэнньэни Алымовка диэн ааттабытттара. 1929 с. Алымовкаҕа "Партизан Алымов" диэн холкуос тэриллибитэ.

Дьокуускай куорат уокуругар киирэр Маҕан сэлиэнньэтигэр кини аатынан уулусса баар.

## Алымов туһунан
* Политическая ссылка и молодежь Якутска / К.Н. Атласова // За своетскую власть в Якутии. Часть 2 : воспоминания. - Якутск: Кн. изд-во, 1967. - С. 26
* Тимофей Алымов / А. А. Калашников, В. С. Познанский // Полярная звезда. - 1968. - №2. - С. 114-122
Австралия бэлиэ күннэрэ

**Австралия бэлиэ күннэрэ**

* Ыам ыйын 26 — Алы гыннарыы күнэ (). XX үйэҕэ төрүт олохтоохтор оҕолорун төрөппүттэриттэн былдьаан өбүгэлэрин үгэһиттэн тэйитэр, "үрүҥ дьон култууратыгар" иитэр бэлиитикэ баара. 1997 сыллаахха Австралия Түмэнигэр бу сааттаах быһыы туһунан отчуот оҥоһуллубута
* Ыам ыйын 27 — Дойду иллэһиитин нэдиэлэтэ саҕаланар
* Бэс ыйын 3 — Мабо күнэ (1992)

* От ыйын 9 — Конституция күнэ

* Атырдьах ыйын 18 — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ. 1966 сыллаахха Соҕуруу Вьетнамҥа Лонг-Тан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга Австралия өттүттэн 18 саллаат өлбүтэ.

* Балаҕан ыйын 3  — Былаах күнэ
* Балаҕан ыйын 7 — Сүтэн эрэр кыыл-сүөл көрүҥнэрин күннэрэ
* Балаҕан ыйын 17 — Дойду гражданствотын күнэ

* Алтынньы 22 — Вомбат күнэ

* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн биэрэр.

* Ахсынньы 28  (Австралия штаата) — Төрүттэнии күнэ. Британия провинциятын быһыытынан 1834 сыллаахха төрүттэммит

## Быһаарыылар
Гваделупа

[thumb|right|250px|Карта заморского департамента Гваделупа до выделения из его состава заморских общин [Сен-Бартельми и Сен-Мартен в феврале 2007 года]]
**Гваделу́па** ( , ) — Вест-Ииндийэҕэ баар Франция региона уонна байҕал уҥуоргу департамена (, эбэтэр ). Иэнэ 1628 км². 

Гваделупа департаменыгар Бас-Тер уонна Гранд-Тер арыылар киирэллэр, ыккардыларыгар Ривьер-Сале силбэһии сытар (*Rivière salée, «туустаах үрэх»*), бу арыылары уруккуттан «Гваделупа» диэн ааттыыллар, (), ону тэҥэ департамеҥҥа Мари-Галант (), Ла-Дезирад (), Ле-Сент () уонна Петит-Тер () диэн кыра арыылар киирэллэр.

Олохтоохторун ахсаана — 382 704 киһи (2019), сүнньүнэн негроид расаҕа кирсэллэр, ону тэҥэ мулааттар. Депратамент официал тыла — боронсуус тыла, итэҕэллэрэ — католицизм.

Департамены Франция бырабыыталыстыбата аныыр префегэ салайар, быыбарданар Генеральнай сэбиэт () диэн баар. Гваделупа интэриэһин Франция Ил Түмэнигэр үс дьокутаат уонна икки сенатор көмүскүүллэр. 

Киинэ — Бас-Тер () куорат. Иккис бөдөҥ куорат Пуэнт-а-Питр ().

* Валюта — евро.
* Кэм курдааһына — UTC−4.
* Төлөпүөнүн куола — 590.
* Интэриниэт-домен — .gp
* ISO куода — GP

## Гваделупа бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 27 — Кулуттааһыны суох гыныы күнэ

## Быһаарыылар
Андреева Акулина Михайловна

**Андреева Акулина Михайловна** — ССРС Дьоруой ийэтэ, оҕуруот үүннэрээччи. Тулагы уулуссата кини аатын сүгэр.

1930 с. балаҕан ыйын 6 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 3 кылаас үөрэхтээх. 1947 с. Кыһыл Кириэс куораттааҕы кэмитиэтин сиэстэрэлэрин кууруһун бүтэрбит. Уус-Алдаҥҥа распределениеннан тахсан 2 сыл патронаж сиэстэрэтинэн үлэлээбит. 1950 с. И.Н. Андреевка кэргэ тахсыбыт. 1964 с. диэри Дьокуускай райпотугар үлэлээбит. 1964 сыллаахтан 1967 сыл муус устарыгар диэри "Дьокуускай" сопхуоска оҕруот үүннэрээччинэн үлэлээбит. 1967 сыллаахтан биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха АССР сибээһин производственно-техническай управлениетын ыскылаатын сэбиэдиссэйэ.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куоратын Дууматын 2017 с. кулун тутар 1 күнүнээҕи быһаарыытынан Тулаҕыга саҥа үөскээбит уулуссаҕа Андреева аата иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Бестужев-Марлинскай Александр Александрович

**Бестужев-Марлинскай Александр Александрович** (03.11.1797-19.07.1837) — суруйааччы, литэрэтиирэ кириитигэ, публицист, декабрист, масон (Хотугу уопсастыба чилиэнэ), Саха сиригэр көскө олорбут 13 декабристартан биирдэстэрэ.

Баай дворяннар кэргэннэригэр Петербуурга 1797 с. алтынньы 23 (сэтинньи 3) күнүгэр төрөөбүт.

Дьокуускайга 1827 сыл ахсынньы 24 күнүгэр М. И. Муравьев-Апостоллуун кэлбит. 1829 сыл бэс ыйыгар Хапхааска рядовой саллаатынан сулууспалыырга көҥүллээбиттэр. Атырдьах ыйын ортотугар Тбилисигэ тиийбит. Бастаан 41-с егердэр полкаларыгар, онтон Дербент гарнизонугар суулууспалаабыт.

1837 с. от ыйын 7 (19) күнүгэр Адлер Тумул чугаһыгар олохтоох чэркиэстэри кытта кыргыһыыга өлбүт.

## Аатын үйэтитии
1957 сыллаахха Дьокуускайга урукку Стаханов уулуссатын кини аатынан ааттырга быһаарыы ылыныллыбыт. 2005 сыллаахха Бестужев-Марлинскай уонна Кальвица уулуссаларын быһа охсуһуутугар Декабристар сквердэрэ тэриллибитэ, 2006 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр кини бүүһэ аһыллыбыта.
Qwen

**Qwen** - Alibaba тэрилтэ айбыт ОӨ буолар. Кэнники кэмҥэ динамично сайдар.
Хорватия бэлиэ күннэрэ

Хорватия бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 28 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ыам ыйын 30 — Судаарыстыбаннас күнэ
* Бэс ыйын 22 — Фашизмы утары охсуһуу күнэ
* Бэс ыйын 25 — Судаарыстыбаннас күнэ.
* Атырдьах ыйын 5 — Кыайыы уонна аҕа дойдуга махтал күнэ.
* Балаҕан ыйын 18 — ВМФ күнэ
* Алтынньы 18 — Хаалтыс күнэ. Бу таҥас Францияҕа 30 сыллаах сэрии кэмигэр (1618–1648) сулууспалаабыт хорваат гусаардарын форматыттан тарҕаммыта, французтуу аата () эмиэ хорваат (croate) диэн тылы кытта ситимнээх. Хаалтыс кэтии муодатын Европаҕа Людовик XIV хоруол киллэрбитэ
* Сэтинньи 11 — Оҕо көмүскэлин күнэ
* Сэтинньи 18 — Вуковарга 1991 сыллаахха өлбүттэри кэриэстиир күн. Бу Югославия баай куората дойду ыһыллыытыгар хорвааттар уонна сербтэр ыккардыларыгар кыргыһыыга бүүс-бүтүннүү урусхалламмыта (сэрии иннинэ 84 тыһыынча киһи олорбута, ол иһигэр 47% хорвааттар уонна 32,3% сербтэр). Югославия аармыйата 87 хонук тухары төгүрүктээһин кэнниттэн бу күн куораты ылбыта. Кэлин билиниллибэтэх Серб Краината диэн дойду куората буолбута, ол эрээри 1998 сыллаахха куорат Хорватияҕа эйэлээхтик бэриллибитэ

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ 

## Быһаарыылар
ХНТ эйэлээх күүстэрин күнэ

thumb|250px|ХНТ эйэлээх күүстэрэ
**ХНТ эйэлээх күүстэрин күнэ** ()  — сылын ахсын ыам ыйын 29 күнүгэр 2003 сыллаахтан бэлиэтэнэр.

Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин бастакы эйэни хааччыйар мииссийэтэ Палестинаҕа бэйэтин үлэтин саҕалаабыт.

Бу күнү бэлиэтиири 2002 сыллаахха ылыллыбыт Сүрүн Ассамблея A/RES/57/129 резолюцията быһаарбыта. Ол резолюцияҕа ХНТ чилиэнэ дойдуларга уонна атын тэрилтэлэргэ уонна биирдиилээн дьоҥҥо бу күнү иэстэрин толоро сылдьан өлбүт дьону ахтарга, ХНТ эйэни өйүүр дьайыыларыгар урут кыттыбыт уонна билигин кытта сылдьар дьону ытыктабыл бэлиэтин курдук курдук бэлиэтииргэ ыҥырбыта. 

Резолюцияҕа Эйэни өйүүр күүстэр Нобель Эйэҕэ бириэмийэтин 1988 сыллаахха ылбыттара ыйыллар.
Бекетов Петр Иванович

**Бекетов Петр Иванович** (1600-04.03.1656) — Енисейтэн Саха сиригэр кэлбит стрелецтэр сотниктара, Дьокуускай остуруогун уонна өссө 5 Сибиир куоратын олохтооччунан ааҕыллар киһи.

1624 с. 14 сааһыттан Тобольскайга сулууспатын саҕалаабыт. 1627 с. стрелец стражник солотугар анаммыт, сурукка Петр Иванов сын Бекетов диэн ааттаммыт. 1628 с. Енисей бойобуодата Бекетовы Байкаал кэтэҕэр баар бүрээттэри сэриилэтэ, дьаһаах хомуйтара ыыппыт. Соругун ситиспит, Рыбинскай остуруогун олохтообут.

1931 с. "письменной голова" сололоох Өлүөнэ өрүскэ бохуот салайааччытынан анаммыт. 30 хаһаагы тэрийэн 1632 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Чымаадай диэн үрэххэ/сиргэ (билиҥҥи Нам сэлиэнньэтин уҥуор) тиийэн Өлүөнэ остуруогун тутууну саҕалаабыттар, балаҕан ыйыгар тутан бүппүттэр. Остуруок маһын Кута үрэх төрдүттэн (Усть-Кут) кэрдэн, онно дьиэлэри тутан баран Өлүөнэ өрүһүнэн болуоттары оҥорон аҕалбыттар. 

Ол сыл Бекетов ыыппыт кыра этэрээтэ салгыы устан Эдьигээн остуруогун туппута.

1935 с. Бекетов дьоно Өлүөхүмэ остуруогун туппуттара.

1940 с. Бекетов Енисейскэйгэ төннүбүтэ, салгыы дьаһааҕы илдьэ Москубалаабыта. Москубаҕа Енисейскэй кулубатынан (голова) анаммыта. Байкаалга тиийэн үрүҥ көмүһү хостооһуну (рудниктары), бурдугу ыһыыны тэрийбитэ уонна 1653 с. Иргень күөлгэ остуруок туппута (билиҥҥи Чита куорат), онтон 1654 сыллаахха Шилка остуруогун туттарбыта (билигин Нерчинскэй куорат).

1656 с. Тобольскайга архиепископ Симеону уонна онно көскө олорбут протопоп Аввакуму кытта иирсэн баран өлбүтэ. Аввакум суруйарынан, ол кэннэ өлүгүн үс күн таһырдьа ыттар сииллэригэр сытыарбыттар (таҥара дьиэтигэр киирэн үөхсүбүт киһини оннук накаастыыр үгэстээхтэрэ), ол эрэ кэннэ көмпүттэр.

## Аатын үйэтитии
1957 сыллаахха Дьокуускай куорат Сайсары түөлбэтигэр баар уулуссаны кини аатынан ааттабыттара.

## Бекетов туһунан
* Служилый человек Петр Бекетов / Владимир Бахмутов, - Красноярск : Буква Статейнова, 2015. - 325 с.
### Ыстатыйалар
* Петр Бекетов өлүүтэ / А. Павлов_Дабыл. // Хатан. - 2012. - №11 (сэтинньи). С. 4-5.

## Быһаарыылар
Ангилья

**Анги́лья** (, саҥарыллара ) — бэйэтин бэйэтэ салайынар Британия байҕал уҥуордааҕы сирэ. 

Иэнэ — 102 км². Олохтоохторо — 18 090 киһи (2020), тыллара — английскай тыл, креол тыла.

Киинэ — Валли.

thumb|250px|left|Ангилья арыыларын каартата, Скраб, Дог, Сомбреро уо.д.а.
Бөдөҥ уонна сүрүн арыыта — Ангилья, иэнэ 91 км². Иккис — Скраб арыы (7,8 км²) Ангильяттан хотугулуу-илин хас да сүүс миэтэрлээх сиргэ баар. Үһүс — Дог-Айленд (2,2 км²) сүрүн арыыттан 13 км хотугулуу-арҕаа сытар. Ордук ыраах сытар арыы — Сомбреро (0,4 км²). Сүрүн арыыттан 55 км хотугулуу-арҕаа сытар. Ону таһынан өссө 15 кырачаан арыылар бааллар.

Сүрүн арыыттан соҕуруу аҕыйах килэмиэтирдээх сиргэ Сен-Мартен сытар,  Франция уонна Нидерланды аҕардаспыт арыылара.

## Ангилья бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 30 — Ангилья күнэ, 1967 сыллаахха Ангилья өрөбөлүүссүйэтэ саҕаламмыт
* Ахсынньы 19 — Дойду дьоруойдарын уонна дьоруой дьахталларын күнэ

## Быһаарыылар
Devin AI

**Devin AI**  - ОӨ , эмиэ Manus AI курдук бэйэтэ автономнай интеллект буолар, ол эрэн сүрүннээн программированиаҕа охтуулаах.
Монголия бэлиэ күннэрэ

Монголия бэлиэ күннэрэ.

* Бэс ыйын 1 — Ийэ уонна оҕо күнэ
* От ыйын 10 — Былаах күнэ;
* От ыйын 13 — Үс күннээх Наадам (Оонньуу) бүтэһик күнэ. Күрэхтэһиигэ үс үгэс буолбут көрүҥ киирэр: тустуу, ат сүүрдүүтэ уонна оҕунан ытыы. Дьахталлар ат сүүрдүүтүгэр уонна оҕунан ытыыга күрэхтэһэллэр
* Балаҕан ыйын 27 — Телевидение күнэ

* Сэтинньи 26 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

* Ахсынньы 29 — Тутулуга суох буолуу күнэ.

## Быһаарыылар
КНДР бэлиэ күннэрэ

Кэриэйэ Народнай Дэмэкирээттии Өрөспүүбүлүкэтэ (КНДР), Чосон, Хотугу Кэриэйэ бэлиэ күннэрэ.

* Бэс ыйын 2 — Оҕо күнэ
* От ыйын 27 — Аҕа дойдуну босхолуур сэриигэ Кыайыы күнэ.
* Атырдьах ыйын 15 — Босхолонуу күнэ
* Атырдьах ыйын 25 — Сонгун күнэ. Бу күн Ким Чен Ир 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
* Балаҕан ыйын 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1948)
* Алтынньы 3 — Ил тэриллиитин күнэ
* Алтынньы 10 — Баартыйа төрүттэниитин күнэ
* Сэтинньи 16 — Ийэ күнэ

* Ахсынньы 27 — Конституция күнэ
Бутаков Тимофей Леонидович

**Бутаков Тимофей Леонидович** (08.08.1929-08.11.1994) — Саха АССР хаһаайыстыбаннай уонна уопсастыбаннай дьайыксыта, Сэбиэскэй атыы-эогиэн туйгуна, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 

1929 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүт.

1947 с. Чульмаҥҥа Тимптоннааҕы райпо инструктарынан үлэтин саҕалаабыт. 1954 сыллаахтан Уус-Өлөөн балык кооперативын салайбыт, 1956 сыллаахха Алын Бэстээх "Холбоһун" атыы-эргиэн баазатын дириэктэри солбуйааччытынан үлэлээбит. 1958 с. 1963 с. диэри дириэктэрдээбит. 1964 с. 1967 с. диэри "Холбос" транспортнай отделыгар үлэлээбит. 1967-84 сс. "Якутуголь" УРС начаалынньыгынан үлэлээбит. 1970 с. кэтэхтэн үөрэнэн Москубатааҕы сэбиэскэй атыы-эргиэн институтугар экэнэмиис дьупулуомун ылбыт. 1984-1994 сс. СӨ Госторг инспекциятын Дьокуускайдааҕы управлениетын салайбыт.

1994 сыл сэтинньи 8 күнүгэр өлбүт.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куоратын Дууматын 2009 сыл ахсынньы 17 күнүнээҕи уурааҕынан Бутаков аата Дьокуускайга "Космос" кэпэрэтиипкэ, Сэргэлээх суолун 6 км баар уулуссаҕа иҥэриллибит..

## Быһаарыылар
Васильева Мария Егоровна (1904-1999)

**Васильева Мария Егоровна** (03.03.1904-1999) — үлэ удаарынньыга, Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгин Ытык киһитэ.

1904 с. кулун тутар 3 күнүгэр Нам улууһун Үөдэйигэр төрөөбүт. Дьоно Ядреевтэр сэниэ ыаллар эбит. 1922 с. кэргэн тахсан Тулаҕыга көспүт. 1927 с. эрин кытта "Кыһыл балта" диэн артыалга киирбиттэр. 1930-с сс. "Сталин" холкуоска ыанньыксыттаабыт. 1938 с. ВКП (б) чилиэнэ буолбут. Эрин 1939 с. репрессиялаабыттар, өлөрбүттэр. Сэрии иннинэ үчүгэй көрдөрүүлээх үлэтин иһин ВДНХ-ҕа барар чиэскэ тиксибит эрээри, кыайан барбатах. Сэрии саҕаламмытын кэннэ кылгас кууруска үөрэнэн баран 1941-43 сс. тырахтарыыстаабыт. 1943 с. иккистээн ойох тахсыбыт, үс оҕону төрөппүт. "Дьокуускай" сопхуоска 1944 сылтан 1973 сылга диэри ыанньыксыттаабыт.

Элбэх үүтү ыабытын иһин 1957 с. "Бочуот знага" уордьанынан, 1966 с. Ленин уордьанынан, 1967 с. "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн. 1977 с. "Сэбиэскэй Сойуус маршала Жуков" мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Көхтөөх уопсастыбанньык, үчүгэй агитатор эбит.

1967 с. Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгин Ытык олохтооҕоун аата иҥэриллибит.

1999 с. күһүн өлбүт.

## Аатын үйэтитии
Сыырдаах сэлиэнньэтигэр баар уулуссаҕа 2015 с. аата иҥэриллибитэ..

## Быһаарыылар
Фик Генрих

**Генрих фон Фик** (1678-1750) — Бүөтүр I ыраахтааҕы прожектера (атын дойдуттан кэлбит сүбэһитэ), Камер-коллегия советнига (1717 сыллаахтан), 
Коммерц-коллегия вице-бэрэсидьиэнэ (1726 сыллаахтан), Швецияттан тыһыынча кэриҥэ докумуону уоран аҕалбытын Арассыыйа судаарыстыбатын реформатыгар туһаммыттара, Германия Гамбург куоратыттан төрүттээх, омугунан швед. Арассыыйаҕа Билим акадьыамыйатын тэрийиигэ улахан өҥөлөөх. Көскө Саха сиригэр (бастаан Эдьигээҥҥэ онтон Орто Бүлүүгэ эбэтэр Үөһээ Бүлүүгэ 10 сыл) олоро сылдьыбыта, сахалар ыарахан олохторун туһунан Елизавета Петровна ыраахтааҕыга суруга оччотооҕу олоҕу-дьаһаҕы тупсарыыга тиэрдибитэ.

## Олоҕун олуктара
Аҕата Гилбрехт Фик бастакы ойоҕуттан 8 оҕолооҕо, Генрих алтыс этэ. 1678 сыл сэтинньи 3 күнүгэр сүрэхтэммит, ол аата төрөөбүтүн кэннэ 8 хонугунан сүрэхтэммит буоллаҕына (оннук үгэс баара) алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүт буолуон сөп (ол эрээри бу сабаҕалааһын эрэ). Дьоно Гамбург аттыгар Гамбург-Св. Георг (Hamburg-St. Georg) диэн сиргэ олорбуттар (билиҥҥи Гамбург киинэ). 1695 с. эргин Фиктэр Гамбуртан  Штральзунд эбэтэр Рюген диэн сирдэргэ көспүттэр диэн сабаҕалыыллар. Сотору кэминэн Г. Фик 1695 с. Стокгольмҥа баран швед байыаннай сулууспатыгар киирбитэ ону туоһулуур курдук. 

1699 с. Г. Фик Стокгольмҥа барбыт. 1700 с. Магнус Нирот пехотнай полкатыгар сулууспалыы киирбит уонна Лифляндияҕа барбыт. 1701 с. 
«полка дьыалалрынан» Стокгольмҥа ыытыллыбыт. 1702 с. Г. Фик полковой писарь (regementsskrivare) быһыытынан ахтыллар. 1704 с., 25 сааһыгар полка квартирмейстерынан анаммыт.

Сабаҕалааһын быһыытынан ол сыл Г. Фик Хелена фон Крузе диэн дьахтары ойох ылбыт. 1704/05 сс. Перновка олорбут (билигин Эстония Пярну куората), онно бастакы үс кыыһа төрөөбүттэр.

1710 сыллаахха оҕото ыалдьарынан уонна нэһилиэстибэтин боппуруостарын быһаарыынан ситимнээн байыаннай сулууспаттан барарга көрдөһүү биэрбит, ыам ыйыгар босхоломмут. Экернфёрд диэн Готторптар баһылаан олорор куораттарыгар (Голштиния) үлэҕэ киирбит (билигин Германия). Дания Хотугу сэриигэ киирбитин кэннэ Готторптар эрэ нейтралитеттаах хаалбыттара, онон бу порт хараабылларынан таһаҕас тиэйии элбээбитэ, куорат байбыта. Ол эрээри урукку бургомистр сатаан салайбатаҕыттан хааһына туруга мөлтөөбүтэ. Ол иһин 1711 с. герцог бырабыыталыстыбата реформа оҥорбута, Г. Фик бу сыл аан бастаан куорат сэбиэтин мунньаҕын ыыппыта биллэр. 1713 с. Голштинияны Дания "нейтралитеты кэспитин иһин" сэриилээн ылбыта. Фик шведтэри кытта "ыкса ситимнээҕин иһин" бургомистр солотуттан босхоломмута.

Стокгольмҥа барбыт, хас да Голштиния хараабылын Швеция тутан олорорун босхолууру ситсипит, ол эрээри 1714 с. Экернфёрдка төннүбүт, онно датчаннар хаайыыга укпуттар, онно икки ый сыппыт. Бу кэмҥэ Арассыыйа бэрэстэбиитэллэрин кытта кистэлэҥ сөбүлэҥ түһэрсибит буолуон сөп (1714 сыл ахсынньытыгар Яков Брюс Фигы С-Петербурга туох да харгыһа суох аһарарга сурук суруйбута баар). 

Өссө биир сылынан, 1715 с. Фик Санкт-Петербурга тиийбит, Швецияҕа барыахтаах харчытын ылбыт.

## Генрих фон Фик туһунан
* Сафронов Ф. Г. Генрих Фик в якутской ссылке // Полярная звезда. 1966. № 4. С. 140.

## Быһаарыылар
Kepler-442 b

**Kepler-442 b** - диэн 1200 сырдык сылынан ыраах сытар Планета, ол эрэн биһи планетабыт курдук. Кини туһунан кэпсээн роман суруллубута - Эрэл сибигинийиитэ.
Бэлисипиэт аан дойдутааҕы күнэ

**Бэлисипиэт аан дойдутааҕы күнэ** — бэлисипиэт тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыһыаны үөскэтэргэ уонна эт-сиин чэгиэн буоларыгар туһалаах көлө буоларын тоһоҕолоон бэлиэтииргэ Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ бу күнү сыл аайы бэс ыйын 3 күнүн анаабыта. 

ВОЗ биэтииринэн, ханнык баҕарар хамсаныылаах дьарык (хаамыы, бэлисипиэттээһин, күрэс араас көрүҥнэрэ) киһи сааһыттан тутулуга суох эт-сиин чэгиэн буолуутугар улахан суолталаах. Маны таһынан, көлө атын көрүҥнэрэ сайдыбатах сирдэригэр бэлисипиэт барарга-кэлэргэ улахан суолталаах уонна сыанатынан чэпчэки буолан социальнай функцияны сүгэр. Бэлисипиэт куораттар сайдыыларыгар улахан суолталааҕын өйдөөн, ХНТ куораттар салалталарыгар бэлисипэтинэн сылдьыы куттала суох буолуутун хааччыйар дьаһаллары ылынарга сүбэлиир.
Маҥан байҕал

**Маҥан байҕал** (XVII үйэ иннитигэр: Хоту, Чуумпу уонна Маҥан хомо) диэн Арассыыйа хоту иһинээҕи байҕала. Хотугу Муустаах далай чааһа. Маҥан байҕал толору Арассыыйа иһинээҕи ууларыгар киирэр.

Скандивскай үгэстэргэ «Гундвик» диэн ааттаах.

## Киэгирээпийэ
Арассыыйаны тулалыыр байҕалларын иһигэр, Маҥан байҕал, Азов байҕалтан эрээри, — ордук кыра байҕал. Байҕал иэнэ — 90 тыһ. км² (элбэх кыра арыылары ааҕан, холобур: Соловецкай арыылар, — 347 км²), ол аата Баренц байҕал иэнин 1⁄16 чааһа. Сабардама — 4,4 тыһ. км³.

Ордук улахан дириҥэ — 343 м., орто дириҥэ — 67 м.

Маҥан байҕалга элбэх өрүстэр түһэллэр, холобур: Кемь, Мезень, Онега, Поной, Хоту Двина уонна элбэх атын өрүстэр уонна үрэхтэр.

Основные порты: Архангельск, Беломорск, Кандалакша, Кемь, Мезень, Онега, Северодвинск.

Сүрүн порталар: Архангельскай, Беломорск, Кандалакшка, Кеме, Мезень, Онега, Северодвинск.

Маҥан байҕал толору Арассыыйа иһинээҕи ууларыгар киирэр.

Байҕал кытыла (Онега уонна Кандалакша хомолоро) элбэх уостарынан уонна бухталарынан быһыммыта. Арҕаа кытыла — эмпэ, илин — намтал. Маҥан байҕал кытыла толору Арассыыйа арктика зонатыгар киирэр.
## Быһаарыылар
Affirm

**Affirm** - АХШ тэрилтэ, кыракый баан курдук буолар, дьоҥҥо бырыһыана суох кредит табаар биэрэр. Сүрүннээн Amazon уонна Temu интернет маркетплейстары кытта үлэлиир.
Едисеев Николай Евграфович

**Едисеев Николай Евграфович** (1909 с. төрүөх) — 1928 сылтан I Малдьаҕар нэһилиэгэр сэбиэт сэкрэтээриттэн үлэтин саҕалаан, барыта салайар үлэҕэ үлэлээн, 1983 с. Саха АССР Госкомтруд тэрилтэтигэр экономист-инспекторынан үлэтин түмүктээбитэ. 

Бус сыллар тухары милиисийэ органыгар начальнигынан, горисполком сэкэрэтээринэн, партийнай-салайар үлэлэргэ Ньурбаҕа, Тааттаҕа, Бүлүүгэ, Хаҥаласка, Дьокуускай куоракка, Өктөм, Булгунньахтаах сопхуостары тэрийэн партия ханна ыыппыт сиригэр олус таһаарыылаахтык үлэлээн дьон махталын, убаастабылын ылбыта. Үлэлиирин тухары үс төгүл Саха АССР сэбиэтигэр, биэс төгүл КПСС обкомугар чилиэнинэн, икки төгүл Дьокуускай куорат горкомугар депутатынан, 1939 сылга Горсовет депутатынан уонна хас да төгүл Таатта, Хаҥалас оройуоннарын сэбиэтигэр депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
Онон өрүс

**Оно́н** (бур. *Онон гол*, монг. *Онон гол*) — Моҕол дойдутугар уонна Арассыыйа соҕуруулуу-илин өттүгэр устар, Амыр өрүс тардыытыгар баар өрүс.
Ханалас улууһун киин библиотеката

**Хаҥалас улууһун киин библиотеката** (МБУК "Хангаласская МЦБС") — Хаҥалас улууһун Покровскай куоратыгар баар бибилэтиэкэ. 

1935 с. тэриллибитэ. Библиотека фондата 2025 сыллааҕы туругунан 62757 экземпляр докумуоннаах. 13 тыһынча ааҕааччылаах, сылдьар киһитэ 28 тыһынча.
Губин Владимир Сергеевич (1939-1964)

**Губин Владимир Сергеевич** (1939-1964) — Дьокуускайга үлэлии сылдьан 4 ууга түспүт оҕону быыһаабыт эдэр киһи.

1939 сыллаахха Мурманскайга төрөөбүт. 1956 с. хараабыл тутар судоверфькэ үлэтин саҕалаабыт. 1958 с. Ленинградтааҕы уу көлөтүн институутугар үөрэнэ киирбит, экэнэмиис идэтин баһылаабыт, үөрэнэ сылдьан Дьокуускайга практикатын барбыт. 1963 сыллаахха институту туйгуннук бүтэрэн баран Өрүс флотун министиэристибэтин направлениетынан Ленскай бассейновай управление Дьокуускайдааҕы учаастагар старшай экэнэмииһинэн үлэҕэ киирбит. Онтон былаанныыр-экэниэмикэ отделыгар начаалынньыгынан анаммыт. Кэргэннээх эбит, өлөрүгэр ойоҕо хат эбит.

1964 с. алтынньы 8 күнүгэр кэргэнинээн үлэлэриттэн дьиэлээн иһэн Саллаат күөлүгэр оҕолор ууга түһэн эрэллэрин көрбүттэр. Чараас мууһунан сыыллан киирэн Владимир 4 оҕону быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыайан тахсыбатах. Быыһаммыт оҕолор Галя Колесникова балтыларынаан уонна Игорь Королев этилэр.

## Аатын үйэтитии
Владимир Губин өлбүтүн кэннэ "Бочуот Бэлиэтэ" уордьанынан уонна Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн Бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта, ЫБСЛКС Саха сиринээҕи обкуомун Ытык кинигэтигэр киллэриллибитэ. 

1964 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Дьокуускай горсоветын быһаарыытынан Озерная уулусса кини аатын сүгэр буолбута.. 2019 сыл алтынньы 8 күнүгэр Губин уулуссатыгар бүүһэ аһыллыбыта.

## Быһаарыылар
Ингушетия бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 4 —  Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ
* Ахсынньы 25 ,  (вайнаахтар) — Малх күнэ (Күн төрөөбүт күнэ)
Норфолк арыы

**Норфолк арыы**

## Норфолк бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 8 — «Баунти» күнэ (1856)
Андреев Афанасий Дмитриевич (1922-2014)

**Андреев Афанасий Дмитриевич** (01.07.1922-14.02.2014) — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, кини аатынан Дьокуускай куорат уокуругун Владимировка сэлиэнньэтигэр куоллаҕас ааттаммыта.

1922 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Хатас нэһилиэгин Хамыйахтаах учаастагар ыал бастакы оҕоутнан төрөөбүтэ. 4 кылаас үөрэхтээх. 16 сааһыттан "Кыһыл Сардаҥа" холкуоска үлэлээбитэ. 1942 с. бэс ыйын 25 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, үс ый Челябинскай аттыгар бэлэми ааһан баран 26-с гвардейскай мотострелковай полка састаабыгар Ржев кыргыһыыларыгар кыттыыны ылбыта. 1942 сыл күһүнүгэр бааһыран Калинин куоракка баар эвакогоспитальга эмтэммитэ, 1943 с. демобилизацияламмыта. 1944 с. Анастасия Филипповна Кривошапкиналыын ыал буолбута. Сэттэ оҕону улаатыннарбыттара. Афанасий Дмитриевич бастаан холкуоска онтон сопхуоска 50 сыл үлэлээбитэ.

2014 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара
Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордана
Г. К. Жуков мэтээлэ
"1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин" мэтээл
Үбүлүөй мэтээллэрэ
"Килбиэннээх үлэтин иһин. В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар" мэтээл (1970)
Үлэ бэтэрээнэ (1980)

"Саха АССР бастыҥ бостууга" сыбаанньа (1965)
Хомуньуустуу үлэ удаарынньыга (1968, 1970)

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай Дууматын 2015 с. балаҕан ыйын 9 күнүнээҕии быһаарыытынан Владимировка сэлиэнньэҕэ куоллаҕас кини аатынан ааттамыта.

"Аҕабыт туһунан иһирэх тыл" диэн кинигэни Наталья Афанасьевна Слепцова хомуйан 2015 с. таһаарбыта.

## Быһаарыылар
Nintendo Switch 2

**Nintendo Switch 2** - Nintendo 2025 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр таһаарбыт оонньуур тэрилэ.
Jack in the Box

**Jack in the Box** - АХШ ситим фастфуд рестораннара, уопсайа 2200 курдук точкалардаах, сүрүннээн Арҕаа кытыл штаттарга.
Биэнгирийэ бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 13 — Айааччы күнэ (Magyar Feltalálók Napja). Альберт Сент-Дьерди диэн С битэмииҥҥэ 1941 сыллаахха патент ылбыт киһи кэриэһигэр бэлиэтэнэр.
* Бэс ыйын 19 — Тутулуга суох Венгрия күнэ
* От ыйын 1 — Чунуобунньук уонна судаарыстыба сулууспалааҕын күнэ
* От ыйын 13 — "Оҕус хаанын" бэстибээлэ
* Атырдьах ыйын 20 — Венгрия судаарыстыбатын төрүттээччи Стефан I (Иштван) күнэ
* Алтынньы 6 — Арадка өлбүттэри ахтар күн. 1849 сыллаахха Венгрия тутулуга суох буолуутун иһин кыргыспыт 13 генералын Арад куоракка (билигин Румынияҕа киирэр) Австрия былаастара өлөртөөбүттэрэ
* Алтынньы 23 — Дойду күнэ (National Day)
* Сэтинньи 7 — Венгр уопаратын(опера) күнэ

## Быһаарыылар
Ираак бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 13 (Курдистан) — Сулеймания куорат өлбүттэрин кэриэстиир күн. 1991 сыллаахха куурдар өрө турууларын кырыктаахтык баттааһын кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ.
* От ыйын 14 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* От ыйын 17 — Өрөбүлүүссүйэ күнэ (БААС, 1968)

* Алтынньы 3 — Британияттан босхолонуу күнэ (1932)

* Ахсынньы 11 (Ираак Курдистаана) — Курд дьахталларын сойууһа төрүттэммит күнэ

* Ахсынньы 17 (, куурд омуктар) — куурд былааҕын күнэ