Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Билэ:Чурапчы14.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
rect 16 20 138 44 Уус-Алдан улууһа
rect 273 110 375 137 Таатта улууһа
rect 6 149 31 300 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 99 379 211 413 Амма улууһа
rect 349 396 483 426 Уус-Маайа улууһа

**Кытаанах нэһилиэк**. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Килэҥки. 

Улуус кииниттэн 45 км хоту диэкки. Нэһилиэнньэ ахсаана 506 киһи (2007 сыл). 

Мэлдьи сырыылаах суол, олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ.
Нэһилиэк историята:
 Кытаанах нэһилиэгэ аан бастаан тэриллибит сылынан 1768 сыл буолар. Нэһилиэк маҥнайгы кинээhэ Эчиктээн куоракка киирэн сурэхтэнэн, бэчээт уонна куортук ылан тахсан Кытаанах нэhилиэгин тэрийэр.
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Боотуруускай улуус сирэ табыгаһа суохтук, атын улуустары, нэһилиэктэри кытта бииргэ, ортолоругар былааһа, сорохторо онон-манан тумустаан үтэн киирэн, ардыгар нэһилиэктэр нөҥүө-маҥаа бытарыйан олорбуттара. Итинник түөрэ-таары үллэһиллэн олороро, салайарга да, экономическай-социальнай да өттүнэн сайыннарарга мэһэйдэри үөскэтэрэ. Ону дьон дьорҕоотторо, үөрэхтээх, өйдүүр өттүлэрэ дьорхойон туран, үҥсэн-харсан арахсыы боппуруоһун сытыытык туруорсубуттара.
Аан бастаан Бабаҕа Сулҕаччытын олохтооҕо Баһылай Рязанскай туруорсуутунан 1911 с. Боотуруускай улуустан Амма улууһа арахсар. Онуоха Чурапчы соҕуруу өттүттэн, билиҥҥи Одьулуун сиригэр киирсэр 1 Бологур, Одьулуун, Чакыр, Сулҕаччы Бабаҕатыныын, ону таһынан Эмис, Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр бары, Амма улууһугар арахсан барбыттар. Онтон 1913 с. Вонифатий Слепцов уонна Феофан Оросин уолаттара дьүккүһэннэр, Болтоҥоттон илин, Таатта сүнньүгэр олорор нэһилиэктэр урукку Байаҕантай улууһугар киирсэр, Ытык-Күөлтэн хоту Алданҥа диэри уонна Амма сүнньүгэр олорор нэһилиэктэри холбоон Таатта улууһа диэн ааттанан арахсыбыттар. Боотуруускай улуус, улуустарынан хайдыһыан инниттэн, иһинээҕи нэһилиэктэр хайдыһыылара барбыта.
Ол курдук былыр улууска Хатылы биир кэлим улахан нэһилиэк эбит буоллаҕына сыыйа бу нэһилиэк арахсыталаан тус-туспа нэһилиэктэр үөскээбиттэрэ. Бастаан, 1-кы Хатылы диэн ааттанан Кытаанах нэһилиэгэ туспа барар. Онтон Болтоҥо арахсан, 2-с Хатылы диэн буолар. Төрүт Хатылы 3-с Хатылы нэһилиэгэ аатырар. Кинилэр кэннилэриттэн аны 4 Хатылы - Чэппиэдэй арахсар.
Ити арахсарыгар Маҥнайгы Хатылы нэhилиэгэр түөрт а5а уустаах эбит. 
1. Улахан а5а ууhа
2. Орто а5а ууhа
3. Со5уруу а5а ууhа
4. Захаровтар а5а уустара.
Өтөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ маҥнайгы Хатылы нэһилиэгэ улууска саамай улаханынан элбэх киһилээҕинэн биллэрэ. 1914 сыллаахха нэһилиэк быраабатын суруксута Савва Семёнович Собакин бэйэтин дьиэтин сиэртибэлээн оскуола арыйтарбыта. Нэһилиэк кинээстэрэ:

1. Эчиктээн Хабарчинов-(1768-1793)

2. Эйэҕэс суруксут-(1793-1827)

3. Дмитрий Башарин-(1827-1856)

4. Ванифатий Дьячковский-(1856-1860)

5. Константин Коркин-(1860-1862)

6. Аввакум Егоров-(1862-1864)

7. Прокопий Коркин-(1864-1867)

8. Ванифатий Дьячковский-(1867-1870)-иккистээн

9. Василий Собакин-(1870-1894)

10. Александр Чепалов-(1894-1896)

11. Иван Никонов-(1896-1900)

12. Василий Собакин-(1900-1908)-иккистээн 

13. Илья Башарин-(1908-1913)

14. Гаврил Захаров-(1913-1917)

1923 сыллаахха улуус Ревкомун быһаарыытынан маҥнайгы Хатылыны Кытаанах нэһилиэгэ диэн уларыппыттара. 1930-34 сс. нэһилиэккэ колхуостар тэриллибиттэрэ.Уопсайа биэс колхуос тэриллибитэ.

## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор
:Коркина Евдокия Иннокентьевна (17.12.1917—10.06.2009) — биллиилээх тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, филология билимин доктора. 
: Василий Семенович Яковлев — Далан (01.04.1928—27.11.1996) — саха норуодунай суруйааччыта.
:Собакин Афанасий Петрович (03.03.1928—17.07.1996) — саха живописеһа.
:Коркин Дмитрий Петрович (05.09.1928—22.02.1984) — Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит киһи.
: Новгородова Екатерина Иннокентьевна (1929 с. муус устар 13 к. төр.) — Социалистическай Үлэ Геройа. 
:Оконешникова Анастасия Петровна (1941 сыл олунньу 27 к. төр.) — уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугу Илин Федеральнай Университетын профессора.
:Дьяконов Афанасий Лукич (02.12.1948—13.07.1990) — история билимин кандидата.
:

## Бэлиэ сирдэр
* *Ньээмнээйи* диэн сиргэ XVIII үйэтээҕи саха киһитин уҥуоҕа.
* *Багах* диэн сиргэ XIX үйэтээҕи икки мэндиэмэннээх ампаар.
 
## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.