Казах тыла

**Казах тыла** (*Қазақ тілі*) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон ногай уонна каракалпак тылларыгар чугас. Кыргыз, татар, башкурт, соҕуруу алтай тылларын кытта кыпчак бөлөҕөр киирэр.

## Географията
[left|330px|thumb|"Казах казахтыын казахтыы кэпсэтиэхтээх". [Алматы санаторийыгар баар бэлиэ сурук.]]
Казах тыла Казахстаҥҥа ил тыла, онно 10 млн. казах тыллаах баар. Икки мөлүйүөнтэн тахса Кытайга, 560.000 Россияҕа, 200.000 Монголияҕа. Ону таhынан казах тыллаахтар Орто Азияҕа (бастатан туран Узбекистаҥҥа), Афганистаҥҥа, Ираҥҥа, Түркийэҕэ уо.д.а. дойдуларга бааллар.
## Алпаабыт
ССРС үөрэҕириитин саҕаланыар диэри, Казахстаҥҥа араб суругун тутталлар. ССРС састаабыгар сылдьан, түүр тыллара бары латиницаҕа көһөн барбыттара, онтон иккиһин кириллицаҕа көспүттэрэ. ССРС ыһыллыытын кэнниттэн ыаллыы государстволар (Узбекистан, Туркменистан) 1993 сыллаахха латинскай сурукка көһөн барбыттара. Казахстаҥҥа правительство 2017 сылга эрэ быһаарыыны ылынна. Кини этэринэн, сүнньүнэн элбэх апострофтаах варианы оҥорбуттар. Ол кэнниттэн вариант буукубаларынан табыгаһа суох буукубаларынан эргийбиттэр. Вариант хаппыт, клавиатураны оҥорууга компаниялар итинник раскладканы оҥорорго аккаастаммыттара эбээт. үһүс вариант 2021 сыллаахха ылыллыбыта. Казахстан латиницаҕа 2025 сылга көһөр.

### Кириллическай алфавит

### Латиничнай алфавит
#### ''Бастакы вариант''

#### ''Иккис вариант''

#### ''Үһүс вариант''

## Суруга-бичигэ
Билигин Казахстаҥҥа уонна Монголияҕа кирилл алпабыытынан тутталлар, онтон Кытайга олорор казахтар араб бичигинэн тутталлар. Президент Нурсултан Назарбаев укааһынан 2025 сыллаахха дылы Казахстан казах тылын суруга латин алпабыытыгар көһүөхтээх.

Казах тылын араас бичигинэн суруллубут Киһи быраабын бирдэһиллибит декларацията бастакы ыстатыйаттан быһа тардыы:

## Казах литературнай тыла уонна уратылара
Аныгы казах тыла диалектарга арахсыбат, ол эрэн үс (говор) баара биллэр: хотугулуу-илиҥҥи, соҕурууҥҥу уонна арҕааҥҥы, ол сүрүннээн казах үс жузтара (уустара) тарҕанан олорор сирдэригэр сөп түбэһэр. Атын дойдуларга өр кэмҥэ ойуччу олорбут буолан, Кытай (со5урууҥҥу уонна хотугулуу-илиҥҥи говордар) уонна Монгуол (хотугулуу-илиҥҥи говор) казахтарын саҥарар тылларын лексикалара кыра уратылардаах. Ол эрэн ол уратылар кэпсэтэр дьоҥҥо улахан мэһэйи үөскэппэттэр, бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдөһөллөр. Ол биир үксүн казах аҕатын уустара, хонууга олорор буоланнар, атын омуктардааҕар бэйэ-бэйэлэрин кытта сылдьыыһыылара элбэҕиттэн буолар. 

Казах судаарыстыбыннаһа сайдыбыт кэрчик кэмнэриттэн тутулуктанан араас кэмҥэ казах литературнай тыла хотугулуу-илиҥҥи уонна арҕааҥҥы говордорга олоҕурара. Билиҥҥи казах литературнай тыла дойду урукку киинин Алматы куорат говоругар олоҕурар. Сорох чинчийээччилэр барааба (Сибиир) татаардарын, харахалпаах уонна ногай тылларын казах тылын диалектарынан ааттыыллар. 

Казах литературнай тыла Абаай Кунанбаай уонна Ибрай Алтынсарин ыыппыт үлэлэрин түмүгэр XIX үйэ иккис аҥаарыгар олоҕурбута. Ол саҕана арааб алпабыыта киэҥник туттуллара. ССРС бары омуктарын суруга-бичигэ (славяннартан ураты) 1929 сыллаахха латыын алпабыытыгар көспүтэ уонна нэһилиэнньэни үөрэхтээһин күүскэ ыытыллыбыта. Ити кэмҥэ казах литературата муҥутуу сайдыбыта, үгүс элбэх саҥа суруйааччы, айымньы тахсыбыта. 1937 сыллаахха Казахстан суруйааччыларын Сойууһа тэриллибитэ. Ол кэннэ 1940 сыллаахха казах тылын суруга-бичигэ кириллицаҕа көспүтэ . 
## Фонологията
«В, ё, ф, ц, щ, ч, ъ, ь, э» буукубалар киирии тылларга эрэ туттуллаллар.  

Фонетика өттүгэр казах тыла атын түүр тылларыттан кыра уратылаах. 

### Бүтэй дорҕооннор

### Аhаҕас дорҕооннор

## Морфологията уонна синтаксиhа
### Солбуйар ааттар
Казах тылыгар аҕыс сирэй солбуйар аат баар:

### Түһүктэр
Казах тылыгар 7 түһүк баар.

* **Атау септік**, сүрүн түһүк *Мынау не? — Мынау кітап.* «Бу тугуй? — Бу кинигэ.» *Бала ойнап жатыр.* «Оҕо оонньуур.»
* **Ілік септік** указывает на принадлежность одного предмета другому: *Азамат<u>тың</u> досы* «Азамат доҕоро», *бөлме<u>нің</u> терезесі* «хос түннүгэ», *үй<u>дің</u> есігі* «дьиэ аана»
* **Барыс септік** или дательно-направительный падеж. *Орман<u>ға</u> барамыз*. «Тыаҕа барыахпыт» *Досым<u>а</u> дәптер беремін*. «Доҕорбор тэтэрээт биэриэҕим.»
* **Табыс септік** падеж прямого дополнения. *Мына жігіт<u>ті</u> көрдің бе?* «Бу уолу көрбүтүҥ дуо?» *Мұғалім<u>ді </u>күтіп тұрмыз.* «Учууталы күүтэбит»
* **Жатыс септік** местный или локативный падеж, указывающий на местонахождение предмета либо лица: *Ақша кім<u>де</u>? — Мен<u>де</u>.* «Харчы кимиэхэ? — Миэхэ». *Мен Алматы<u>да</u> болдым.* «Мин Алматыга баар этим» *Үй<u>де</u> ешкім жоқ.* «Дьиэҕэ ким да суох»
* **Шығыс септік** указывает на исходный пункт движения. *Мектеп<u>тен</u> шықтық.* «Оскуолаттан таҕыстыбыт.» *Орал<u>дан</u> қашан қайтасың?* «Оралтан хаһан төннөҕүн?»
* **Көмектес септік** указывает на совместность действия либо на орудие, которым выполняется действие: *Ол досы<u>мен</u> асханаға барды.* «Кини доҕорунаан остолуобайга бардылар.» *Нанды пышақ<u>пен </u>кесу керек.* «Килиэби быһаҕынан быһыахха наада.»

#### Ахсаан аат

 
## Этиилэр холобурдара

## Өс хоһооннор
* *Өмір бар жерде, үміт бар* - Олох баар сиригэр - эрэл баар.
* *Аз сөз - алтын.* - Үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс ("Аҕыйах тыл - көмүс")
* *Жел тұрмаса, шөптін басы қимылдамайды* - Тыала суохха мас хамсаабат
* *Аштықта жеген нан құйқа татыр* - Балык суоҕар баҕа да балык.
* *Аштық не жегізбейді* - Аччыктаатахха ас эрэ амтаннаах.
* *Екі қоянды бір оқпен атып алу* - Икки куобаҕы биир буулдьанан.
* *Жеті рет өлшеп, бір рет кес* - Сэттэтэ кэмнээ, биирдэ быс.
* *Айтылған сөз атылған оқпен тең* - Саңарыаң иннинэ санаан көр *(Этиллибит тыл ытыллыбыт оххо тэҥнээх)*
* *Жаманат жатпайды* - Куһаҕан сурах түргэнник тарҕанар
* *Байыбына бармай, бал ашпа* - Байа иликкинэ мүөккүн аһыма
* *Әрекет болмай, берекет болмас* - Кыһамньыта суохха, дэлэгэй (байым) эмиэ суох.
* *Сырың білмеген аттың сыртынан жүрме* - Кистэлэҥин билбэт аккын кытта сылдьыма
* *Ортақ өгізден оңаша бұзау артық* - Уопсай оҕустааҕар бэйэҥ туспа торбостооҕуҥ ордук
* *Түймедейді түйедей қылу* - Тимэхтэн тэбиэни оңорор (кыраны үлүннэр, омуннуур)
* *Сақтықта қорлық жоқ* - Сэрэхтээх буолар буортута суох
* *Игіліктің ерте-кешкі жоқ* - Үтүөнү оҥорорго эртэ-хойут диэн суох
* *Еңбегіне карай - өнбегі*. - Хайдах үлэ да оннук түмүк
* *Адам сөйлескенше, жылқы кісінескенше.* - Киһи кэпсэтэн билсэр, сылгы - кистээн.
* *Ағаш көркі — жапырақ, адам көркі — шүберек.* - Маһы сэбирдэх киэргэтэр, киһини - таңас.
* *Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала аш болам деп ойламайды* - Тот киһи аччыгы өйдөөбөт (Аччык оҕо тот оҕону кытта онньообот, тот оҕо аччык буолуом дии санаабат)
* *Екі қошқардың басы бір қазанға сыймас* - Икки хой баһа биир хочуолга баппат.
* *Адам аласы ішінде, мал аласы сыртында* - Киһи эриэнэ иһигэр, кыыл эриэнэ таһыгар
* *Адам қатесіз болмас, көл бақасыз болмас* - Киһи сыыһата суох буолбат, күөл баҕата суох буолбат.
* *Еңбек – адамның көркі, адам заманның көркі* - Үлэ киһини киэргэтэр, киһи бириэмэтин киэргэтэр
* *Адам тастай берік, гүлдей нәзік.* - Киһи таастааҕар кытаанах, чэчиктээҕэр нарын
* *Үйдің жылы-суығын қыс түскенде білерсің, кімнің алыс-жақынын іс түскенде білерсің.* - Дьиэң итиитин-тымныытын кыһын биллэриэ, ким ырааҕын-чугаһын алдьархай биллэриэ
* *Өмір – үлкен мектеп.* Олох диэн улахан оскуола курдук.
* *Алтын алма, білім ал.* - Көмүһү ылыма, билиини ыл
* *Күш – білімде, білім – кітапта.*- Күүс билиигэ, билии кинигэҕэ
* *Білек бірді, білім мыңды жығады. -* Күүстээх биири, билиилээх муҥу (тыһыынчаны) хотор
* *Білімі жоқ ұл – жұпары жоқ гүл -* Билиитэ суох уол сыта суох сибэкки курдук
* *Ит жоқта шошқа үреді.* - Ыт суоҕар чооску (сибиинньэ) үрэр
* *Балық жоқта бақа да балық.* - Балык суоҕар баҕа да балык
* *Кедей менен бай жолдас болмас, қасқыр менен қой жолдас болмас.* Дьадаҥыны кытта баай аргыс буолбат, бөрөлүүн хой аргыс буолбат.
* *Біреу тойып секіреді, Біреу тоңып секіреді.* - Биир тотон эккириир, биир тоҥон эккириир.
* *Ашаршылықты көп көрген өзі тоймай “мә” демес.* - Аччыгы элбэҕи көрбүт бэйэтэ тото илигинэ "мэ" диэбэт.
* *Батырға таяқ та – жарақ.* Боотурга тайах да сэп.
* *Күштіде тәңірі жоқ.* - Күүстэххэ таңара да наадата суох
* *Жаман жолдастан жақсы дұшпан артық.* - Куһаҕан доҕордооҕор үчүгэй өстөөх ордук.
* *Досы жоқ адам – Тұзы жоқ тағам.* - Доҕоро суох киһи - тууһа суох ас.