Өй-санаа үөскээһинэ

Өй-санаа үөрэҕэ диэн олох үөрэҕиттэн үөскээн тахсар уһун үйэлээх билиилэр, былыргы кэмнэртэн олоххо туттулла сылдьар туһалаах үгэстэр уонна үөрүйэхтэр буолаллар. Олох үөрэҕэ диэн дьон уопуттара мунньуллан иһиититтэн үөскүүр уонна тугу этэрэ барыта хас да көлүөнэлэр усталарыгар араас дьонунан элбэхтик боруобаланан сымыйата, албына арыллан хааллаҕына, онтон кырдьыга таба быһаарыллыбыт билии буолан олоххо киирдэҕинэ ааттанар.

Сахалар олус уһун үйэлээх омук буоланнар олохторун үөрэҕэ былыргы кэмнэртэн үөскээн сайдыбыт уонна саха тылыгар киирэн иҥэн сылдьар. Ол биллэр холобурунан айыы диэн тыл буолар. Бу тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарар уонна олус былыргы, олоҥхо кэмин саҕана биир, үчүгэй эрэ өрүтүнэн туттулла сылдьыбыта олоҥхоҕо ахтыллар. Бу былыргы кэмнэргэ саҥаны айыыны оҥоруу аҕыйаҕынан дьон тугу саҥаны айбыттарын барытын “үчүгэй” диэн ааттыы сылдьыбыт эбиттэрин аныгы сайдыылаах олоххо үтүктүү табыллыбат.

Кэлин дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, оҥорор быһыылара тупсан истэҕинэ киһи оҥорор быһыылара өссө икки аҥы, икки өрүккэ арахсаллара быһаарыллан; үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллар үөскээн олоххо киирбиттэр. Билигин айыы диэн тыл икки өрүттээх, үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕинэн туттуллар. Ол барыта киһи оҥорор быһыыта оҥорбутун кэнниттэн икки аҥы арахсан тахсара; үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн атыттар быһаарыы биэрэллэриттэн туту-луктанан ааттанар уонна оҥорор быһыыны табатык быһаарар.

Уһун үйэлэргэ үөскээбит өй-санаа үөрэҕэ инники олорон ааспыт көлүөнэлэр олохторун үөрэҕин мунньунан, үрүҥ айыы оҥорон туһана сылдьар. Олох үөрэҕин омук өс хоһоонноруттан булан ылан туһаныы ордук табыллар уонна табатык өйдөнөр кыахтанар. 

Сахалар бука бары “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһа сылдьаллар. Өй-санаа бастаан, киһини салайан иһэрин билинэллэрин биллэрэллэр. Санаа бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн, үчүгэй уонна куһаҕан буолан хаалара олоххо уустуктары үөскэтэн иһэрин киһи өйө-санаата сайдарынан арааран билэрэ эрэйиллэр.

Санаа аһара түргэниттэн уонна тугунан да кыайан тутуллубатынан, туохха да хаайыллыбатынан хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолара биллибэккэ эрэ сылдьар. Санаа киһини ханнык эрэ быһыыны оҥорорго тириэрдэр. Арай ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыылары оҥорууга тириэртэҕинэ хайдах санаа буолара быһаарыллар кыахтанар. Бу быһаарыы киһи хайдаҕын оҥорор быһыыларыттан булан быһаарыыны олоххо киллэрбитин сахалар туһаналлар уонна “Киһи быһыылаах” диэн үөрэҕи олохтоон таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр.

Киһи бэйэтин “үчүгэй” курдук саныыра улаатан хааллаҕына тугу санаабытын барытын “үчүгэй” буолуо диэн сыыһа санааҕа киирэн хаалара өй-санаа үөрэҕин билбэтиттэн улаатан хаалар. Санаа икки өрүккэ арахсарыттан киһи тугу санаабытын барытын оҥорон иһэрэ элбэхтик табыллыбакка хаалыан эбэтэр куһаҕан буолуон сөп. Киһи бэйэтин санааларын салайан киһилии санааларга киллэрэн биэрэр кыахтаннаҕына эрэ оҥорор быһыылара тупсалларын ситиһэр.

Олоххо киһи оҥорор быһыылара улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин олох үөрэҕэ “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн өс хоһоонунан этэн биһиэхэ тириэрдэр. Киһи өлүүгэ тириэрдиэн сөптөөх ыар быһыытын бэйэтэ оҥорон кэбиһэн баран, өйө дьэ киирэн өрүһүнэ сатыырын, бу өс хоһооно биллэрэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ улахан суолталаах. (1,132). 

“Буолар буолбутун кэннэ” диэн өс хоһооно киһи туох эрэ куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиспитэ хойутаан да буоллар улаханнык хомойо-ругар тириэрдэрин биллэрэр. Бу өс хоһоонноро киһи өйө-санаата оҥорор быһыытын кэнниттэн, хойутаан кэлэн иһэрин чуолкайдык быһааран биэрэллэр уонна ханнык баҕарар оҥорор быһыыга улахан сэрэх-тээх буолуу ирдэнэрин биллэрэллэр.

Оҕо этэ-сиинэ, хамсаныылары оҥороро кыра эрдэҕиттэн сайдан, буор кута үөскээн иһэринэн аан бастаан ханнык эрэ өйүгэр көтөн түспүт быһыытын оҥорон кэбиһэн баран, ол быһыы содулуттан, куһаҕан дьайыытыттан кэһэйдэҕинэ, ыарыыны биллэҕинэ өйө дьэ киирэн хатылаан оҥордоҕуна көннөрөр, тупсарар кыахтанар.

Киһи ханнык эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт быһыытын оҥоро охсон кэбиһэрэ кэһэйиитигэр тириэрдэрэ, бу өс хоһооннорун үөскэппит. Киһи быстах, тиэтэйэр санаатыгар “үчүгэй” буолуо дии саныы охсон баран оҥорбута улахан куһаҕан буолан тахсарыттан эрдэттэн сэрэнэ, харыстана сатаатаҕына табыллар.

Өй-санаа оҥорор быһыыттан хойутаан иһэрин быһаарыыга киһи этигэр-сиинигэр хаһан уонна хайдах үөскээн тахсарын биллэххэ табыллар. Кыра оҕо хайдах хамсаныылары оҥорорун кэтээн көрүөххэ сөп. Кыра оҕо илиитин, атаҕын мээнэ хамсатар. Бу хамсаныылартан этигэр-сиинигэр үөскээн тахсар өй-санаа элбэхтик хатыланан үгэһи, үөрүйэҕи үөскэттэҕинэ оҕо хамсаныыны бэйэтэ санаатынан оҥорор кыахтанарын дакаастабылынан элбэхтик эрэйдэнэн кыбыытын кыанарга үөрэнэрэ буолар. Хамсаныы өссө элбэхтэ хатыланнаҕына үөрүйэх буолууга кубулуйан буор кутун үөскэтэр. Быччыҥ бэйэтэ бу хамсаныыны киһи санаатын хоту оҥорор кэмэ кэлэриттэн туох эмэ туһалаах быһыыны оҥороро ситиһиллэр.

Өй-санаа эккэ-сииҥҥэ үөскүүр. Аан бастаан эт-сиин үөскээбитин кэнниттэн ханнык хамсаныылары оҥороруттан онно өй-санаа үөскээн мунньуллар. Эти-сиини хамсатар өй-санаа буор кут диэн ааттанар уонна хас да көлүөнэ дьон олохторун устата сайдыыны ситиһэн туһалаах хамсаныылары үчүгэйдик оҥорор кыахтанар.

Оҕоҕо аан бастаан буор кута үөскүүр. Ол холобурунан илиитин, атаҕын хамсата үөрэнэн атаҕар туран хаамары кыра эрдэҕинэ ситиһэрэ буолар. Кыбыытын кыана үөрэнэрэ быччыҥнарын санаатын күүһүнэн хамсата үөрэтэриттэн тутулуктанар.

Киһи оҥорор быһыыта өйүттэн-санаатыттан эрдэлээн, инники ба-ран иһэрэ олоххо улахан уустуктары үөскэтэр. Киһи тугу эмэ саҥаны, урут суоҕу, айыыны оҥорон кэбиһэн баран, ол оҥорбутуттан соһуйара, эбэтэр бу оҥорбута куһаҕан буолан хааллаҕына хомойоро тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбат чахчы буолар.

Бары оҥорор быһыыларга сэрэхтээх буолууну уонна оҥорор бы-һыыга кырдьаҕастар уопуттарын туһана сылдьыыны “Кэс тыл этиитэ” диэн баара биллэрэр уонна хас биирдии киһи саҥаны айыыны оҥороругар кыра-кыралаан кэһиини киллэрэрэ ирдэнэр.

Саҥаны айыылары оҥоро сатаан олоххо сайдыыны киллэриэхпит диэн санаа киһи оҥорор быһыыта өйүттэн-санаатыттан хойутаан иһэринэн олоххо кыаллыбат быһыы буоларын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар билиэхтэрэ этэ. Була сатаан “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айан дьон айыыны оҥоро сатыылларын аһара ыытан кэбиһии үчүгэйгэ тириэрдибэт, судургутук оҥоруллар быһыылар элбииллэрин үөскэтэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр быһыы буолар.

Дьон өйө-санаата аҥардастыы “үчүгэй” диэки халыйан барыыта кэрэ буолууну аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэн кэбиһэрин сахалар билэн олохторун үөрэҕэр, тылларыгар киллэрбиттэр. Кэрээнтэн тахсыы диэн “үчүгэй” ааттаммыта аһара барбыт киһи, куһаҕаннары олус улаханнык аннынан саныырыгар, суох оҥоро сатыырыгар, сэриини саҕалыырыгар тириэрдэн кэбиһэрэ ааттанар.

Киһи ситэ быһаарбакка, таба сыаналаабакка эрэ оҥорон кэбиһэр быһыыларыттан сыыһа-халты туттунуулар элбииллэр. Оҕо ол иһин уһун кэмҥэ киһи буолууга үөрэннэҕинэ, оннук быһыылары оҥорорго үгэстэри үөскэтиннэҕинэ эрэ оҥорор быһыылара киһи оҥорорун курдук буолан тахсаллара кыаллар.

Айылҕа тыынар-тыыннаахтара оҥорор быһыылара киһи сайдыбытын кэнниттэн икки өрүккэ арахсан тахсыбыттар:

1. Кыыллыы быһыылар.

2. Киһилии быһыылар.

Бары тыынар-тыыннаахтар; кыыллар, көтөрдөр оҥорор быһыылара кыыллыы быһыылары үөскэтэллэр. Киһи салгын кута сайдарынан өйө-санаата тупсан оҥорор быһыылара уларыйаннар киһилии быһыылары үөскэтэн кыыллартан, көтөрдөртөн туспа арахсары ситиспит.

Киһилии быһыылары оҥорор туһугар оҕо киһи буолууну улаатан иһэн ситиһэрэ эрэйиллэр. Киһи буолууну ситиһии биллэр бэлиэлэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһа-ныы, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу буолар. Үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, уларыйан биэрэллэриттэн киһи өйө-санаата сайдыбытынан, тупсубутунан туһанан эрэ таба быһаарыыны ылынара кыаллар.

Оҕо өйө-санаата сайдан, тупсан иһиитэ кыыл оҥорор быһыыларын куһаҕанынан ааттаан хаалларан киһилии быһыылары оҥороругар ти-риэрдэр. Ол аата, оҕо өйө-санаата сайдан киһи буолууну кыайан ситиспэтэҕинэ кыыл өйүнэн-санаатынан хаалан хаалыан сөп.

Олоххо таба быһаарыыны ылыныы бу икки өрүттэр икки ардыла-рыгар сылдьарынан уонна үһүс өрүтү үөскэтэринэн таба булан ылан туһаныы өй-санаа сайыннаҕына эрэ кыаллар.

Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ өйө-санаата икки сүһүөхтэнэн сайдарын төрөппүттэр билэн тутуһаллара эрэйиллэр:

1. Ийэ кута иитиллэр. Оҕо өйө-санаата сайдыыта оҥорор быһыыларыттан хойутаан, кэнниттэн кэлэн иһэриттэн кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыыларынан, үгэстэринэн иитиллэрэ эрэйиллэр. Кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута киһини үйэтин тухары салайа сылдьарын сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар.

2. Салгын кута үөрэтиллэр. Киһи кыыллартан саамай биллэр уратытынан салгын кута сайдара буолар. Үөрэҕи, билиини баһылаан иһии салгын куту түргэнник сайыннаран сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Оҕо өйө-санаата салгыы сайдан, тупсан киһи буолууну ситистэҕинэ киһилии быһыылары оҥорор кыахтанар.

Айылҕаҕа үөскээн тахсан иһэр утарыта хайысхалаах икки өрүттэр үөскээн тахсыыларын быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөскэппиттэр. Бу икки өрүттэр икки ардыларынан сөп түбэһиини үөскэтэр үһүс өрүт үөскээн тахсарын салгыы быһаараннар “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи олох-тообуттар. Кэмэ кэллэҕинэ икки өрүттэр икки ардыларыгар, орто-лоругар үһүс өрүт үөскээн тахсарын сахалар үлэни оҥоруу ура-тыларын үөрэтэн быһаарбыттар. Үлэҕэ киһи күүһүн таба туһаныыта нэми тутустаҕына эрэ үөскээн тахсарыттан, үлэһиттэр үһүс өрүтү аан бастаан булан туһанарга үөрэммиттэр. 

Оҕону бары патриотизмҥа иитэр санаалара билигин, нууччалар национализмнара улааппыт кэмигэр тарҕанан сылдьар. Патриотизм диэн төрөөбүт сири-дойдуну таптааһын, харыстааһын ааттанар. Бу үчүгэй дии саныыр санаабыт аһара баран хааллаҕына аҥар өттүгэр халыйыыга тириэрдэн куһаҕаны, национализмы үөскэтэн таһаарар.

Патриотизм куһаҕан өрүтэ тахсан кэлиитэ уһуннук бииргэ олорбут омуктар арахсар, тус-туспа барар кэмнэригэр биллэн, улаатан тахсар. Ким да төрөөбүт сирин быраҕан барбатынан бииргэ олорор омуктар икки ардыларыгар сэриини үөскэтиэн уонна аһара кырыктанан хаалларыгар тириэрдиэн сөп.

Сахалар “Аһара барыма” диэн үөрэҕи оҕону иитиигэ туһаналлар. Оҕо ытаатаҕына эбэтэр мэниктээтэҕинэ киһи быһыытын аһара барбакка бэйэтин тохтотунара эрэйиллэр. “Уоскуй”, “тохтоо” диэн этиилэр ханнык баҕарар аһара барыыны тохтоторго туһалыыллар. 

“Аһара барыма” диэн этии туохха барытыгар сиэри тутуһары, киһи быһыытын аһара барбаты үөскэтэр үөрэх тиийимтиэ буоларыгар тириэрдэр. Киһи быһыытын аһара барыы үчүгэйгэ тириэрдибэтин оҕо боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ итэҕэйэн салгыы туһанар кыахтанар. Массыына абаарыйатыгар түбэһии үгүстүк аһара түргэнник айаннааһынтан үөскээн тахсар быһыы буолар. Туохтан эрэ кэһэйдэҕинэ аһара барыма диэн үөрэх туһалаах эбитин итэҕэйэн туһанара киирэр. 

Киһи быһыытын аһара барбат өй-санаа сиэри тутуһууну үөскэтэр. Сиэр диэн үчүгэй уонна куһаҕан санаалар икки ардыларыгар үөскүүр үһүс өрүт, сөп түбэһии өрүтэ ааттанар. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыылар табыллан, сатанан үчүгэй быһыылары элбэтэллэрин билэн сахалар олохторугар туһана сылдьаллар. (2,9).

Киһи араас элбэх быһыылары оҥорор кыахтаах. Бу оҥорор быһыытыгар барыларыгар сиэри, киһи быһыытын тутуһа сылдьыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскүүр үһүс өрүтү, сөп түбэһии өрүтүн булан туһана сылдьарыгар тириэрдэн өйүн-санаатын аһара ыыппакка эрэ сайыннарар.

Оҕо өйө-санаата, салгын кута сайдан киһи буолууну ситистэҕинэ эрэ киһилии быһыылары оҥорор кыахтанарын билэн төрөппүттэр кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэриэхтэрэ этэ. (3,4).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

3. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.