Орхон-Енисей тыла

мини|Анкараҕа туруоруллубут былыргы түүр тааска суругун копията
**Орхон-Енисей тыла** (***Орхон-Енисей суруктарын тыла***, **''былыргы түүр тыла'' да дииллэр**) – түүр рунатынан суруллубут былыргы түүрдэр тыллара.

Алтай сабаҕалааһынын өйөөччүлэр этэллэринэ **Орхон-Енисей тыла түҥ былыргы түүр тылыттан ([[Нуучча тыла|нууч.]]: ''пратюркский язык'') үөскээбит. Бу тыл суруга [[былыргы түүр бичигэ]] этэ. Бу суругу В. Томсен уонна В.В. Радлов диэн тыл үөрэхтээхтэрэ 1893–1894 сылларга аахпыттара.**

## История
Орхоно-Енисей суруктара сэттэ бөлөххө арахсаллар: Өлүөнэ-Байҕал, Енисей, Моҕол, Алтаай, Илиҥҥи Түркистан, Орто Азия уонна Илиҥҥи Европа. С.Е. Малов этэринэн Орхон суруктарын тыла "оҕус тыла". Ол аата былыргы түүрдэр оҕус биистэрэ буолуохтаахтар эбэтэр былыргы түүрдэр оҕус бииһин тылынан кэпсэтэр этилэр.

## Тыл туһунан
Орхон-Енисей тылын туохтуу түһүгүн сыһыарыыта: -ыг/-иг; икки аһаҕас дорҕоон ыккардыгар уонна тыл бүтүүтүгэр -д- дорҕоон баар (саха тылыгар -т- дорҕоон буолбут, холобур: adaq ~ атах); -с- уонна -ш- дорҕооннор дьүөрэлэһэр этилэр. Таһаары түһүгэ ситэритэ суох этэ; ааспыт кэм сыһыарыыта оҕус тылларыгар курдук -мыш диэн этэ (сахалыы -быт); кэлэр кэм сыһыарыыта -тачи/-тэчи.

## Дорҕооннор

### Аһаҕас дорҕооннор
**Орхон-Енисей тылын** аһаҕас дорҕоонноро: /a/, /e/, /ė/, /i/, /ï/, /o/, /ö/, /u/, /ü/. Тыл саҕаланыытыгар бары тоҕус аһаҕас дорҕоон көстөр этилэр. Тыл ортото /a/, /e/, /ï/, /i/ этэ аһаҕас дорҕооннор көстөллөр. 

### Бүтэй дорҕооннор
Бүтэй дорҕооннор үс көрүҥнээхтэр: ньиргиэрдээх, ньиргийбэт, мурун бүтэй дорҕоонноро.

## Орхон-Енисей тылынан суруллубут суруктар

* *Уйук-Тарлар суруга* (хаһан суруллубута биллибэт)
* *Элэгэст суруга* (хаһан суруллубута биллибэт)
* *Орхон суруктара* (732 уонна 735 сыллар)
* *Байн Сокто суруктара* (716 сыл)
* *Онгин суруга* (716 уонна 735 сыллар икки ардыларыгар)
* *Күл-чур суруга* (723 уонна 725 сыллар икки ардыларыгар)
* *Алтын Тамҕан Дархан суруга* (724 сыл)
* *Тариат суруктара* (753 уонна 760 сыллар икки ардыларыгар)
* *Чойти-Тамир суруктара* (753 уонна 756 сыллар икки ардыларыгар)
* *Сүхбаатар суруктара* (VIII үйэ)
* *Бомбоҕор суруга* (VIII үйэ)

*

## Эбии көр

* Былыргы түүрдэр
* Түүр тыллара

## Кинигэлэр

* *Насилов В. М.* Язык орхоно-енисейских памятников. — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — 88 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
* Ахатов Г. Х. «Некоторые следы языка орхоно-енисейских памятников в диалекте западносибирских татар» // Баку: Материалы Всесоюзного совещания по общим вопросам диалектологии и истории языка. Тезисы докладов и сообщений". — Баку, 21-24 октября 1975 г. — М., 1974, С.35-36.
* Малов С. Е. Енисейская письменность тюрков. М.-Л., 1952;
* его же. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. М.-Л., 1959;
* Ахметов М. А. Глагол в языке орхоно-енисейских памятников. Саратов, 1978;
* Васильев Д. Д. Корпус енисейских письменных памятников. Л., 1982.
* Древнетюркский словарь. Ленинград, 1969.
* Е. Хелимский. Об одном диакритическом приеме создания древнетюркского рунического алфавита. Исследование языковых систем в синхронии и диахронии: К 70-летию Э. Р. Тенишева. Москва, 1991, с. 150—158.
* Е. Хелимский. Происхождение древнетюркского чередования р — з и дилемма «ротацизма — зетацизма». СТ. 1986, 2, стр. 40-50.

## Быһаарыылар