open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ойуулааһын

**Ойуулааһын** — туох эмэ предмет ураты бэлиэтин сиһилээн, дьүһүннээн кэпсиир тиэкиһи ойуулааһын диэн ааттанар. Ханнык баҕарар предмети, сири-дойдуну, айылҕаны, үлэни-хамнаһы, хамсыыр харамайы, кыылы-көтөрү, киһини-сүөһүнү ойуулуохха сөп. Ойуулааһын үксүгэр сэһэргиир тиэкис иһигэр көстөр. Туспа ойуулааһын тиэкис сэдэх буолар.

Ойуулааһын ханнык баҕарар стильгэ киириэн сөп. Дьыала кумааҕытыгар, наука кинигэтигэр судургу ойуулааһын баар буолар. Кэпсэтии стилигэр, суруйааччы айымньытыгар уус-уран ойуулааһын киэҥник туттуллар. Саха тыла ойуулуурга, хоһуйарга олус дьүөрэ тыл.

Ойуулааһын үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
# Ойуулуур предмети билиһиннэрии.
# Ойуулааһын: предмет ордук суолталаах бэлиэтин чорботуу, уратытын арыйыы, чугастан ыраахха баран иһии (передний план, задний план).
# Түмүк санаа.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Тойоннооһун

**Тойоннооһун** — туох эмит санаа сөбүн-сыыһатын дакаастыыр тиэкис тойоннооһун диэн ааттанар. Тойоннооһун ханнык баҕарар кэпсэтиигэ, суруйууга киириэн сөп.

Тойоннооһун маннык тутуллаах буолар:
# Тезис (дакаастанар сүрүн санаа).
# Дакаастабыл: холобур, сыыппара, атын киһи этии-тэ, бэйэ санаата, о.д.а.
# Түмүк этии (санаа).

Сороҕор тойоннооһун кылгас, 1—2 этиилээх буолуон эмиэ сөп. Саныыр санааны сатаан сааһылаан этэр, дакаастыыр сатабыл киһиэхэ куруук наада буолар.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Саҥарар саҥа истииллэрэ

**Саҥарар саҥа истииллэрэ**. Киһи араас сиргэ, араас дьону кытта кэпсэтэр тыла-өһө куруук биир буолбат. Ону саҥарар саҥа истиилэ (стилэ) диэн ааттыыллар. Аныгы сайдыылаах киһи   хаһан, ханна, хайдах тылы-өһү (стили) туттарын хайаан да билэрэ, сатыыра наада.

Саҥарар саҥаны 5 араас стильгэ араараллар: кэпсэтии тыла-өһө (стилэ), уус-уран айымньы тыла-өһө, публицистика, дьыала уонна наука стилэ. Хас биирдии стиль бэйэтэ аналлаах, тыла-өһө, этиитэ, тиэкиһэ уратылаах, туспа ирдэбиллээх.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Кэпсэтии тыла-өһө

**Кэпсэтии истиилэ**
Бэйэ-бэйэтин чугастык билсэр дьон күннээҕи олоххо кэпсэтэр тыла-өһө кэпсэтии истиилэ диэн ааттанар.
Кэпсэтии куолутунан эрдэттэн бэлэмэ, былаана суох, хайдах тахсарынан барар. Онон кэпсэтии стилэ маннык ураты бэлиэлээх:
# кылгас этиилээх, үгүс тыл, онто да суох өйдөнөр буолан, көтөр;
# ыйытыы, күүһүрдүү этии хойуутук туттуллар. Сомоҕо домох, ох тыл, өс хоһооно кэпсэтии тылын олус байытар. Араас эбиискэ, саҥа аллайыы элбэх;
# киһи куолаһа, туттан турара, сирэйэ-хараҕа улахан суолтаны ылар, араас тылы солбуйар.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Мирнинский рабочий

300px|thumb|right|"Мирнинский рабочий" хаһыат
**Мирнинский рабочий**, Мирнэй улууһун хаһыата.

1960 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.

Мирнэй куоракка нуучча тылынан нэдиэлэҕэ түөрттэ тахсар. Тахсар ахсаана 13000.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Кыһыл Хонуу

thumb|right|200px|Ski slope in Krasnaya Polyana

**Кыһыл Хонуу** (нучч. Красная Поляна) - Краснодарскай кыраай сиригэр баар кыракый курорт бөһүөлэк, 32 км Сочи куораттан ыраах уонна муораттан (Хара муора).
Оҕуруот аһа

**Оҕуруот аhа** диэн киһи аһылык быһыытынан сиэниллэр үүнээйи чааһа. Бу суолта элбэхтик туттуллар: үүнээйилэргэ сибэккилэри, фрукталары, умнастары, сэбирдэхтэри, силистэри уонна сиэмэлэри киллэрэн туран, бары аһылыктаах үүнээйи матырыйаалларын ааттыыллар.

Моркуоп уонна хортуоппуй үүнээйи силиһин чааһа буолаллар, ол гынан баран киһи сиир буолан, оҕуруот аһа буолаллар. Кинилэр фрукта, орех, от, специя эбэтэр бурдук курдук категорияҕа киирбэттэр. Помидору үгүстүк хортуоппуй курдук саныыллар, ол гынан баран сиэмэлээх буоланнар, ботаника өттүнэн фрукта буолаллар. Оҕуруот аһа дьон аһылыгар улахан суолталаах. Оҕуруот аһыгар А, В, С, Д битэмииннэр, минераллар уонна углеводтар бааллар.

Америка олохтоохторугар анаан USDA аһылык быраабылата күн аайы биэстэн тоҕус порцияҕа диэри фруктаны уонна оҕуоруот аһын сииргэ сүбэлииллэр. Аһылык уопсай кээмэйэ сааһыттан уонна эр киһиттэн тутулуктаах.

## Терминологията
"Оҕуруот аһа" диэн тыл уопсайынан үүнээйилэри бэлиэтииргэ эмиэ туттуллуон сөп, холобур, дьон "Дьиҥнээх харамай, оҕуруот аһа эбэтэр минерал" дииллэригэр.[7]"

Ол гынан баран, Азия усулуобуйатыгар, 'оҕуруот аһын' диэн туорах сиэмэттэн уонна орехтан ураты, буһаран сиир ханнык баҕарар үүнээйи үүнээйитин ааттыан сөп, оттон сиикэйдик сиэбит фрукталар эрэ 'фрукта' диэн ааҕыллаллар. Холобур, артишок оҕуруот аһынан ааттанар, оттон дыня фрукта уратылаах.

"Фрукта" ботаническай суолталаах. Персик, слива уонна апельсин "фрукта" диэн ааттанар. Үксүн "оҕуруот аһа" диэн ааттанар үүнээйилэр, ол курдук баклажаннар, болгарскай биэрэс уонна помидордар, ботаникаҕа фрукта буолаллар. Помидор диэн фрукта дуу, оҕуруот аһа дуу диэн ыйытыы 1893 сыллаахха АХШ Үрдүкү суутугар дылы тиийбитэ. Суут помидор диэн оҕуруот ас быһыытынан нолуоктанар диэн быһаарбыта. Бу 1883 сыллаахха импортнай бородууксуйаҕа тарифка анаан этэ. Ол гынан баран, суут помидор ботаникаҕа фрукта буоларын билэрэ.

## Быһаарыылар
Хортуоппуй

**Хортуоппуй** (*Solanum tuberosum*) диэн Solanaceae ыалга киирсэр астаах үүнээйи. Аан дойду биир улахан суолталаах астаах үүнээйитэ, риhы, сэлиэhинэйи уонна маиhы тэҥэ. Хортуоппуй үөскээбит сирэ соҕуруу Перу. XVI үйэттэн ыла аан дойдуга тарҕаммыта.

Саха Сиригэр хортуоппуйу үүннэрии XIX үйэҕэ саҕаланар.

Саха сиригэр хортуосканы олордууну Охлопкова Полина Петровна чинчийбитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ

300px|thumb|right|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ
**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилэтиэкэтэ**, Арассыыйа илин өттүгэр биир бөдөҥ бибилэтиэкэ.
1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Аммосов М.К. туруорсуутунан төрүттэммитэ.

Бибилэтиэкэ фондатын тэрийэргэ кыттыыны ылбыттара 99 араас тэрилтэ, олор истэригэр Москва, Ленинград тэрилтэлэрэ. 

Манна ВЦИКка Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ Винокуров И.Н. оруола улахан.

1927 сылтан Саха сирин бастакы булгуччулаах босхо экземпляры ылар буолбута, онтон 1931 сылтан РСФСР бэчээт бородууксуйатын босхо булгуччулаах экземпяры ылааччы бибилэтиэкэлар ахсааннарыгар киирбитэ.

1949 сылтан булгуччулаах босхо ылыы төлөбүрдээх буолбута.

1927 сылтан ааҕааччылар саалалара аһыллыбыта. Тэриллиэҕиттэн ыла Саха сирин култуура кииннэриттэн биирдэстэринэн буолбута.

1973 сыллахха саҥа куорпуска көспүтэ.

1992 сыллахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан саха омук ордук сыаналаах национальнай достояние аатын сүкпүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Трощанскай Василий Филиппович

200px|thumb|right|Трощанскай Василий Филиппович
**Трощанскай (Жуковскай) Василий Филиппович** (1845 - 1898), террорист, народник, Саха сиригэр көскө олорбут киһи.

Хос аата "*Мартышка*". 1845 сыл кулун тутар 7 күнүгэр *Бессарабия* губерниятыгар *Оргеев* куоракка (билиҥҥи Молдова) төрөөбүтэ. Дворянин.

1863 сыллаахха Кишинев гимназиятын бүтэрэр уонна Санкт-Петербургка Технология Институтугар киирэр. Ол кэмҥэ ити институт нигилизм уонна атын өй-санаа тарҕаммыт сирэ этэ. 

1867 сылга аресттанар уонна хаайыыга киирэр. 1868 сылтан көскө олорор.

1878 сылга "*Троглодиттар*" диэн народниктар кружоктарын тэрийэр. Бу кружоктан кэнники "*Земля и воля*" диэн террористтар уобсастыбалара тэриллэр. Бу уобсастыба ыраахтааҕыны өлөрөр сыаллаах этэ. 

1878 сылга жандармнар тойоннорун *Н.В. Мезенцевы* өлөрөллөр. Трощанскайы каторгаҕа ыыталлар, онтон 1886 сыллаахха Саха сиригэр көскө Дьохсоҕон нэһилиэккэ кэлэр.

Манна кини бурдук ыһыытынан дьарыктаммыта уонна ойуунааһын туһунан матарыйаал хомйбута. 

1898 сыл тохсунньу 27 күнүгэр өлбүтэ. Чөркөөххө көмүллүбүтэ.

## Айымньылара
* *Опыт систематичекой программы для собирания сведений о дохристианских верованиях якутов*. Казань, 1897.
* *Эволюция черной веры у якутов*. Казань, 1902.
* *Наброски о якутах Якутского округа*. Казань, 1911.

## Өссө маны көр
* Кротов М. *Якутская ссылка 70- 80-х годов*. М., 1925.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
* Виктор Скрипин саайта
Toyota Camry

**Toyota Camry** диэн Toyota компания оҥорор орто кээмэйдээх массыыната. 1980 с. ыла таhаарыллар. "Camry" аат kanmuri (冠, かんむり) диэн дьоппуон тылын ааҥллыы формата, "хоруона" диэн тылбаастанар. Бу аат Toyota бастыҥ моделларын "хоруона" диэн аатынан ааттааhынын үгэhэ буолар: аан бастаан Toyota Crown 1955, онтон Toyota Corona уонна Corolla.

Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия баhаардарыгар Camry моделлара бизнес кылаастаах массыыналарга киирсээллэр.

АХШга Camry тиhэх уон сыл устата атыытынан бастыҥ массыына этэ. Онтон ураты Аустралия, Канаада уонна сорох Азия баhаардарыгар бэркэ атыыланар. Ол гынан баран, Эуропаҕа атыыта соччо үчүгэйэ суох буолан, 2004 ыла онно атыыланан бүппүтэ. Эуропаҕа кинини Avensis солбуйбута.


Ойуу:1982 Toyota Camry 01.jpg|Бастакы сүһүөх (1982-1986)
Ойуу:2nd_Toyota_Camry.jpg|Иккис сүһүөх (1987-1991)
Ойуу:1990 Toyota Camry (Japanese spec) 01.jpg|Үһүс сүһүөх (Дьоппуоҥҥа эрэ) (1990-1994)
Ойуу:Toyota Camry front 20071102.jpg|Үһүс сүһүөх (1992-1996)
Ойуу:Toyota Camry 1996.jpg|Төрдүс сүһүөх (Дьоппуоҥҥа эрэ) (1994-1998)
Ойуу:'97-'99 Toyota Camry Taxi.JPG|Бэhис сүһүөх (1996-2001)
Ойуу:'02-'04 Toyota Camry Taxicab.JPG|Алтыс сүһүөх (2001-2006)
Ойуу:07-Toyota-Camry-LE.jpg|Сэттис сүһүөх (2006- билигин)


## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы

400px|right|thumb|Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан араарыытын хаартата.<br /> «Дьокуускай» уонна «Жатай» куорат уокуруктарын территориялара кыhылынан бэлиэтэммит.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталаларынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы.

1991 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Саха ССР Саха Өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.

1992 сыл олунньу 5 күнүгэр СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Ленин оройуонун аата Ньурба оройуона буолбута. Алтынньыга Орджоникидзе оройуонун аата Хаҥалас оройуона буолбута. Уус-Маайа оройуонун киинэ Уус-Маайа бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

1995 сылтан оройуоннар улуустар диэн ааттаналлар.

2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр СӨ «*Об установлении границ территорий и о наделении статусом городского округа муниципальных образований Республики Саха (Якутия)*» Сокуонунан «Жатай» муниципал тэриллии куорат уокуругун стаатуһун ылбыта.

2005 сыл алтынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Өлөөн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.

2007 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киинэ Майаттан Аллараа Бэстээх бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

2008 сыллаахха Нүөрүҥгүрү дьаһалтатын сирэ Нүөрүҥгүрү улууһа диэн ааттаммыта. 

2008 сыл сэтинньи 26 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан Эдьигээн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыта.


  Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан) араарыы 2004 сыл сэтинньи 30 күнүгэр ылыллыбыт СӨ Сокуонунан маннык
  


## Быһаарыылар
Роберт Кийосаки

**Роберт Кийосаки** (, ) — дьоппуон төрдүлээх АХШ-ка олорор миллионер, суруйааччы. 

1947 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Гавайи штаат үөрэҕин миниистирэ эбит. 

Кинигэлэригэр хайдах баай дьон байалларын, дьадаҥылар тоҕо байбаттарын ырытан кэпсиир. Дьону үлэҕэ сыһыаннарынан 4 бөлөххө араарар: наймылаһан үлэлээччилэр, бэйэлэригэр үлэлээччилэр, элбэх дьону тэрийэн үлэлэтээччилэр уонна инвестордар. Икки бастакы бөлөххө киирэр дьон бэйэлэрин күүстэрин-күдэхтэрин эрэ туһанан харчы өлөрөллөр, онон хамнастара ханнык эрэ сыыппараҕа тиийэн улааппат буолар, кырыйдахтарына, ыарыйдахтарына өссө кыччыыр. Оттон икки бүтэһик бөлөх дьоно атын дьон күүһүн сатаан туһанан, үлэлэрин салайан бэйэлэригэр хамнас оҥостоллор, онон хамнастарын кээмэйэ бүтэр уһуга суох буолар, баҕардахтарына уонна сатабыллаах буоллахтарына үрдүү турар.
Степанов Захар Константинович

200px|thumb|right|Степанов Захар Константинович
**Захар Константинович Степанов** — композитор, педагог.

## Олоҕун олуктара
* 1932 сыл алтынньы 22 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1957—1964 сыллардаахха Кэбээйи орто оскуолатыгар муусука уонна ырыа учуутала.
* 1972 сылтан М. Н. Жирков аатынан муусука училищетыгар учуутал. 
* Новосибирскай М. И. Глинка аатынан Ил консерваториятын бүтэрбитэ, 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ.

## Айымнылара
* "Колыбельная", опера (1985)
* "Сказки старика Сээркээнэ", мюзикл (1987),
* "Ярхадана", дьүкээгир эпос матыыбынан муусука спектаклэ (2001), 
* "Волшебный олень", оҕолого балет (В. Федоров либреттота, 2001).
* "Славься, земля олонхо", оратория (1972) 
* "Встреча с Ойунским", кантата (1976). 
* Түөрт симфония концера (1973, 1979, 1980, 1992), 
* оркестрдаах тромбонҥа концерт (1977). 
* фортепьянолаах флейтаҕа, гобойга, контрабаска, хомуска инструмент пьесалар.
* 260 ырыалар. 
* эбэҥки ырыата "Олененок" В. Кейментинов тылыгар
* Дьүкээгир ырыата "Юкагирская торжественная" Г. Курилов тыллара
* Дьүкээрир үҥкүүтэ "Лондол". 
* Чыычаахтар бары ыллыыллар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2000.  
* Чуопчаарар чоруостар: Ырыа хомуурунньуга. - Дьокуускай: Ситим, 1993.  
* Сайылык буруота: Ырыа хомуурунньуга. - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1977. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Кэбээйи улууһун ытык олохтооҕо

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Нэһилиэк

**Нэһилиэк**, Саха сиригэр олохтоох администрация алын таһыма, Арассыыйа сельсоветыгар эбэтэр тыа сирин сэлиэнньэтигэр сөп түбэһэр.

Арассыыйа Империятын кэмигэр нэһилиэк диэн хас да саха ууһа олорор тыа сирин уобсастыбата. 

Саха сирнээҕи буолас (улус) нэһилиэккэ арахсар этэ, кулубата - быыбардаммыт староста. Нэһилиэк мунньаҕар  бары олохтоохтор куоластаах этилэр.

1790 - 1800 сылларга буолас уонна нэһилиэк диэн ааттар тэҥнээх этилэр. 1840 сылтан ыла архыып докумуоннарыгар нэһилиэк эрэ диэн аат туһаныллар.

Билиҥҥи кэмҥэ нэһилиэк диэн муниципал администрациятын алын таһыма. Саха сиригэр 365 нэһилиэк баар.
                                                                   
## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.

## Нэhилиэк.
Бастаан аҕа уустарын былаастар "волости" диэн ааттаабыттара. Салгыы,  1767 сылтан са5алаан сыыйа-баайа волость (аҕа ууhун) баhылыктарын "наслежный князь волости" диэн ааттыыр буолбуттара, саханы былааска кытыннарбыттара. Кырдьыга, буккаас хааннаах да элбээтэ5э. "Наслежный" тыл олоҕо - наслегать (стараться, заботиться). Дьэ, ити  "наслежный" диэнтэн "наслег" диэн тыл өйдөбүл үөскээбитэ. ("Буоластанан-тайданан"  диэбит курдук.) Ити "наслежный" диэҥҥэ  сыһыаннаах 1769 сыллаа5ы  Иркутскай губернатора Брилгэ Сенаттан кэлбит бирикээс: ..."Не посылать за ясаком сборщиков в якутские улусы, а в случае если бы якуты не доставили в срок положенного с них ясака, то депутат, князец их, Софрон Сыранов, сам должен посылать нарочных для бездоимочного сбора, чем ясачные избавятся от обид, чинимых им сборщиками".
Эурозона

**Эурозона** диэн Эуропа Холбоhугун 20 кыттааччы дойдута, кинилэр официал валюталарынан эуро буолар.

## Быһаарыылар
Бэтховэн (киинэ)

**Бэтховэн** (Бетховен, ) — АХШ киинэтэ, ыал киинэтэ буолар. Оҕо сааһыттан тутулуга суох көрөр киинэтэ буолар. Киинэ хас да серияларга хайдар. Киинэ барыта Калифорния штатыгар уһуллар, Лос Анджелес эргимтэтигэр, Глендейл куорат, ону таһынан Хантингтон бич () уонна Лонг Бич () куораттарга, биир чааһа Сан Франсиско куорат кытылыгар уһуллар. 

## Сүдьүөтэ
Биир ыал Ньютон баар, ол онно биир сенбернар ыт иитиллэ кэлэр, остуоруйата барыта онтон саҕаланар.
«Өлүөнэ» (магистрал суол)

300px|thumb|right|«Өлүөнэ» суол Улуу уонна Мундуруччу ыккардынан
**Федеральнай суолталаах М56 «Өлүөнэ» магистрал суол** — М58 «Амур» суолтан Дьокуускайга диэри. Уһуна — 1235 км.

М58 уонна М56 «Халыма» суоллары кытары силбэһэр.

## Маршрута
* 0 км — Невер «Амур» магистрал суолга
* 39 км — Соловьёвскай
* 170 км — Тында
* 320 км — Нагорнай
* 436 км — Чульман
* 683 км — Алдан
* 762 км — Томмот
* 950 км — Улуу
* 1212 км — Аллараа Бэстээх «Халыма» (магистрал суол)
* 1235 км — Дьокуускай

## Суол моһоллоро
Суол сүрүннээн ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиринэн барар. Асфальт Нүөрүҥгүрү, Алдан кураттар уонна Хачыкаат сэлиэнньэ тасстарыгар кыракый учаастактарыгар эрэ баар. 

Саас (ыам ыйа — бэс ыйын саҥата) массыыналар уйуулара хааччахтаныллар. 

2006 сылга суол туруга мөлтөөн Арассыыйа үрдүнэн биллибитэ.

Өлүөнэни туоруур күргэ тутуулла илик буолан суолунан сырыы кэминэн хааччахтаныллар. Сайын Хачыкаатка уонна Аллараа Бэстээххэ паромынан тураталлар, онтон кыһын (ахсынньы — муус устар) мууһунан туоруу суол аһыллар.

Тимир суол тутуутун бэрээдэгинэн Табаҕаҕа күргэ тутуута сотору саҕаланыахтаах.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Страница дороги на сайте Росавтодора 
* Фотографии плачевного состояния дороги
* Фото трассы летом в 2007году
Соҕуруу полюс эргимтэтэ

400px|thumb|right|Соҕуруу полюс эргимтэтэ
**Соҕуруу полюс эргимтэтэ**, Сир биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ

Кэтирээһинэ 66° 33′39″ (66.56083°) экватортан соҕуруу диэкки. Бу эргимтэттэн соҕуруу сытар сир Антарктида диэн ааттаах.

Соҕуруу полюс эргимтэтэ полюс күнүн уонна полюс түүнүн буолар сири хоту өттүнэн чэрчилиир.

Климата тыйыс буолан нэһилиэнньэ манна суох. Манна олохтоохтор наука станцияларын үлэһиттэрэ.

## Өссө маны көр
* Хотугу полюс эргимтэтэ
География координаталара

400px|thumb|right|Координаталар сфералара
**География координаталара**, точка балаһыанньатын быһаараллар.

География координаталара сфера координаталарын курдук быһаарыллар. Итинник координаталар атын халлаан куйаарын системаларга эмиэ туттуллаллар.

## Кэтирээһин
* 

**Кэтирээһин** \varphi~ зенит хайысхатын уонна экватор ньуурун ыккардынааҕы муннук. Экватортан икки өттүгэр 0 - 90° ааҕыллар.  

Сир дьҥнээх халыыба сфераттан атын буолан география кэтирээһинэ геоцентр кэтирээһиниттэн арыый ураты буолар.  

## Усталааһын
* 
 
**Усталааһын** \lambda~ точканнан ааһар меридиан уонна 0 кыраадыстаах меридиан ыккардыларынааҕы муннук.  
Билигин Сиргэ 0 кыраадыстаах меридиан Лондон аттынааҕы Гринвич обсерваториянан ааһар меридианы ааҕаллар.

0 до 180° илин диэкки кэтирээһиннэр илин диэн, онтон арҕаа диэкки арҕаа диэн ааҕыллаллар. 

Кэтирээһин олохтоох кэми быһаарар.

## Үрдүгэ

Точка балаһыанньатын толору быһаарар сыалтан үһүс координата наада - *үрдүгэ*.  

Планета кииниттэн ааҕыллыбат, муора таһымыттан ааҕыллар.

Муора таһымыттан үрдүгэ өссө салгын баттааһыны кытта сибээстээх.
 
## Сигэлэр
* Географические координаты всех городов на Земле
* Географические координаты населённых пунктов Земли (1)  
* Географические координаты населённых пунктов Земли (2) 

## Өссө маны көр
* Навигация
Муора таһымыттан үрдүгэ

**Муора таһымыттан үрдүгэ**, үс кээмэйдээх куйаар координататын биир кээмэйэ (атын икки — кэтирээһин уонна усталааһын). Ханнык эмит точка нуултан (ол аата муора таһымыттан) төһө үрдүк баарын көрдөрөр.

Төһөннөн бу кээмэй улаатар да (муора таһымыттан үөһэ таҕыстах аайы) салгын баттааһына намтаан иһэр.

Сиргэ ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Гималай хайаларыгар баар Эверест хайа, кини үрдүгэ муора таһымыттан 8844,43 миэтэрэ. Саха сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Улахан Чыыстай сискэ баар Победа хайа (3002 миэтэрэ).

Аан дойдуга ордук намыһах кураанах сиринэн Өлбүт байҕал кытыла буолар, кини муора таһымыттан 417,5 миэтэрэ аллараа сытар.

## Өссө маны көр
* Балтик байҕал таһымын системата.
Балтик байҕал таһымын системата

300px|thumb|right|Кронштадт футштога
**Балтик байҕал таһымын системата**, ССРСка 1977 сыллаахха ылыллыбыт абсолют үрдүгү быһаарар система.

Балтик байҕал кытылыгар турар Кронштадт куоракка баар футшток нуулуттан ааҕыллар. Бу системанан Арассыыйаҕа уонна да атын дойдуларга геодезия пууннарын үрдүктэрэ суоттаммыттара уонна каартаҕа бэлиэтэммиттэр.
Салгын

**Салгын** диэн Сир атмосфератыгар айылҕа үөскэппит гаастар булкаастара, сүрүннээн азот уонна абалык

Салгыҥҥа бары сиргэ баар харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уо.д.а. организмнар тыыналларыгар наадалаах абалык баар.

Киһи-аймах былыр былыргыттан бэйэтин олоҕор туттуллар итиини салгыҥҥа уматан ылар.

Салгын иһинээҕитэ уларыйыан сөп, ол курдук улахан куораттарга харыалык диоксида элбиир, онтон ойуурга намтыыр.

Ону таһынан салгыҥҥа уу чаана баар. Ол курдук температура 0°C буоллаҕына 1 м³ салгыҥҥа 5 грамм уу баар буолуон сөп, онтон +10°C — 10 грамм.
Аудиовизуальнай наследие күнэ

**Аудиовизуальнай наследие күнэ** — ЮНЕСКО быһаарыытынан бэлиэтэнэр күн. Бу XIX—XXI үйэлэргэ буолбут түбэлтэлэр тустарынан киинэлэр, араадьыйа уонна теле бырагырааммалар, аудио- уонна видео- суруйуулар инники көлүөнэлэргэ чөл туруктаах хаалалларыгар болҕомто уурар күн. Бу матырыйааллар тыл уонна култуура атынын нөҥүөлээн, харахха уонна кулгаахха быһа киирэн, сатаан ааҕар-аахпат дьоҥҥо барыларыгар өйдөнөр буолан уопсастыбаны уларыппыттара, сурукка-бичиккэ сүҥкэн көмө, самалык буолбуттара.

Ол да буоллар бу матырыйааллар наһаа улгумнук буортуйар, суох буолар кыахтаахтар. Аудиовизуальнай суруллуулары 10-15 сылынан сыыппараҕа көһөрбөтөххө, сүтэн-симэлийэн бараллар. Элбэх маннык матырыйаал бэлиэр суох буолла, ол бар-дьон култууратын дьадаппыта саарбаҕа суох. Өскө аан дойду барыта турунан туран биир дьаһаныыны ылымматаҕына бу сүтүү-дьадайыы салҕанан бара туруо. Ол иһин ЮНЕСКО 33-с Генеральнай конференцията 2005 сыллаахха бу күнү анаан-минээн бэлиэтииргэ уурбута.

Аан бастаан 2007 сыллаахха бэлиэтэммитэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* ЮНЕСКО саайта
Дьүүктэ

400px|thumb|right|Дьүүктэ
**Дьүүктэ** — Сир аннынааҕы уу тыгар сирэ.

Дьүүктэ үөскээһинэ араас сабыдыалтан буолуон сөп:
* Уулаах горизонт рельефтан үрдүк сытар буоллаҕына (холобура өрүс хочото, хаспахтар, күөл намтала),
* геология структуратыттан (тектоника),
* уулаах боруода фильтрдыыр буоллаҕына уонна да атыттар.

Дьүүктэлэр буолааччылар: баттааһыннаах тахсыы уонна баттаһына суох тахсыы; кэмнээх, сезоннаах уонна мэлдьи тыгааччылар.

Температуранан дьүүктэлэр тымныы, сылаас, итии уонна оргуйар буолааччылар.

Химия өттүнэн тыгар уу уонна гааһын састааба ураты буолар; ити сүннээн уулаах горизоннар геология састаабтарыттан быһаарыллар.

## Сигэлэр
* Овчинников А. М. Общая гидрогеология. — М., 1954.
* Альтовский М. Е. Классификация родников // Вопросы гидрогеологии и инженерной геологии. Сб. 19. — М., 1961.
* Климентов П. П. Общая гидрогеология. —  М., 1971.

## Өссө маны көр
* Булуус (дьүүктэ)
* Нахот
Искэх

**Искэх** — балык, моллюскалар уонна да сорох атын харамайдар тыһыларын сымыыта.
thumb|300px|Кыһыл балык искэҕэ
Никифоров Дмитрий Михайлович (Дабайааҥкы)

200px|thumb|right|Никифоров Дмитрий Михайлович
**Дмитрий Михайлович Никифоров — Дабайааҥкы** (30.10.1883—1965) —  «Саха саҥата» сурунаал бастакы эрэдээктэрэ, сахалартан бастакы анал үөрэхтээх муосчут.

## Олоҕун олуктара
Кини 1883 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Бороҕон улууһун I Лөгөй нэһилиэгэр Михаил Семенович уонна Мария Софроновна Никифоровтар дьиэ кэргэҥҥэ *Арыылаах* алааска төрөөбүтэ. Аҕата уолун үчүгэй киһи тахсыыһы диэн сылыктыы көрөн 1896 сыллаахха Бээрийэҕэ сыаркап приходун оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрэр. Мүрү сыаркабын приходун оскуолатыгар эмиэ үөрэммит. 
21 сааһыгар 1902 сыллаахха таайын Охлопков Николай Кузьмиһы батыһан Дьокуускайга барсар. Болуотунньуктаабыта. Миссионерскай оскуолаҕа оһох оттооччунан үлэлии сырыттаҕына нууччалыы ааҕарын билэннэр үөрэн диэннэр 1907 сыллаахха ол оскуолаҕа үөрэххэ киирбит. 

1909 сыллаахха Саха уобалаһын губернатора Иван Иванович Крафт соҕуруу үс киһини муоска үөрэттэрэргэ миэстэ ылбытын истэн приемҥа сылдьан үөрэнэ барарга көҥүл ылбыт. Ол курдук үһүө буолан (Никифоров, А.И. Говоров, К.И.Неустроев) Москуба анныгар (Сергиев — Посад) үөрэнэ бараллар. 1909—1911 сылларга муос — мас ууһа И. С. Хрустачев (Хрусталев?) мастарыскыайыгар дьарыктаналлар. Ити сылларга 70 оҥоһугу муостан кыһан оҥорор, дойдутугар кэлэн Ем. Ярославскай аатынан уобаластааҕы музейга туттарбыт.

1912 сыллаахха Сахалар I сийиэстэригэр Бороҕон улууһуттан сөбүлэһэр куоластаах дэлэгээтинэн талыллар. Ити сыл 5 киһилээх уустар артыалларын тэрийэр. 1912-1914 сс. сэлии муоһуттан араас оҥоһуктары оҥорор бэйэтэ бас билэр мастарыскыайданар. Арассыыйаҕа муоһунан дьарык сайдыбатах дойдута эбит диэн Японияҕа үөрэтэ ыыталларыгар көрдөһөн сайабылыанньа суруйар.
1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар. Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ. Дьокуускайга «Муосчут» диэн артыал тэрийэр. Дойдутугар салгыы ситиһиилээхтик үлэлээн араас таһымнаах быыстапкаларга кыттар. 1921 с. «Кустпром» быыстапкатыгар бириэмийэлэнэр. 
1925 сыллаахха артыал сабыллар, ол гынан баран кини салгыы муосчуттуур. 1932, 1937, 1941, 1944 сс. тэриллибит быыстапкаларга ситиһиилээхтик кыттар.

1930—1933 сыллардаахха Уус-Алдан толорута суох орто оскуолатыгар үлэ учуутала.

1938 сыллаахха дьоппуон үспүйүөнэ диэн уорбаланан хаайылла сылдьыбыта.

1939 с. — ССРС худуоһунньуктарын холбоһуктарыгар киирэр.
1940 сыллаахтан Дьокуускайга Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр музейга үлэлиир.

1965 сыллаахха өлбүтэ.

## Айымньылара
* Кулаковскай А. Е. үбүлүөйүгэр 6 предметтаах суруксут прибора.
* 4 комплект орнаменнаах саха саахымата.
* «Саха АССР 10 сыла», «Саха АССР 15 сыла» үбүлүөйдээх быыстапкаларга кыттар.
* 1926 сыллаахха кини үлэлэрэ «200 лет Академии наук СССР» быыстапкаҕа кытталлар.

## Ылыллыбыт сирэ
* СӨ былаас органнарын официал саайта
Миллер Герард Фридрих

200px|thumb|right|Миллер Герард Фридрих

**Герард Фридрих Миллер** (Арассыыйаҕа кинини **Фёдор Иванович Миллер** диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.

## Олоҕун олуктара
* 1705 сыл алтынньы 29 күнүгэр Вестфалияҕа (билигин Германия сорҕото) *Герфорд* диэн куоракка төрөөбүтэ. Лейпциг куоракка университетка үөрэнэр. 
* Арассыыйаҕа 1725 с. сэтинньи 5 күнүгэр кэлэн Наукалар Академиятыгар устудьуоннуур уонна үлэлиир. Латыын тылын, устуоруйаны уонна географияны үөрэтэр.
* 1731 сыллаахха профессор буолар, науканнан дьарыктанар, Арассыыйа туһунан ыстатыйалары суруйар. Арассыыйаны бэркэ чинчийээри Сибииргэ айанныыр, архыыптары үөрэтэр. Березов, Усть-Каменогорскай, Нерчинскэй уонна Дьокуускай куораттарга сылдьар. 1736 с. Оелго Куннеков уонна Идельги Бигеков диэн Хаҥалас кинээстэрин кытта кэпсэтэн Эр Соҕотох туһунан үһүйээни сурунан ылар. Бу кэпсэтии сэтинньи 4 күнүгэр буолбута бэлиэтэнэр. Оелго Тыгын уолун Беджоко (Бөдьөкө) хос сиэнэ, оттон Идельги - Тыгын уолун Ыбаха сиэнэ буолара ыйыллар. Ону тэҥэ Тыгынтан саҕаламмыт сэттэ көлүөнэни ааттаан туран, барыта 146 киһини ааттарын-суолларын суруйбут. Оелго маны таһынан бэйэтин эһэтин Мазары буоларын эппит.
* 1748 сыллаахха Арассыыйа гражданина буолар. Ломоносов кинини сөбүлээбэт этэ.
* 1750 сыллаахха кэрт былдьаһыы түмүгэр дуоһунаһын намтаппыттара. Кылгас кэм кэннинэ дуоһунаһын үрдэппиттэрэ.
* 1765 сыллаахха Москва куоракка атын дойдулар архыыптарыгар салайааччы буолар.
* 1783 сыллаахха уруккунан алтынньы 11, саҥа ааҕыынан алтынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* *История Сибири*. Т. I и II, М-Л., 1937 - 1941.

## Өссө маны көр
* Пекарский П.П. *История Академии наук в Петербурге*. Т.I, СПб, 1870.
* Голицын Н.В. *Портфели Г.Ф. Миллера*. М., 1899.
* Косвен М.О. *Г.Ф. Миллер (к 250-летию со дня рождения)*. — Советская этнография, 1956, №1.
* Андреев А.И. *Очерки по источниковедению Сибири*. М.-Л., 1965.
* Иванов В.Н. *Русские ученые о народах Северо-Востока Азии (XVII - начало XX в.)*. Якутск, 1978.
* *Русские письменные источники по истории Якутии 18 - начала 19 века*. Новосибирск, 1991.

## Ылыллыбыт сирэ
* Люди
«Халыма» (магистрал суол)

300px|thumb|right|Халыма өрүһү туоруур күргэ
**Федерал суолталаах М56 «Халыма» магистрал суол** — Дьокуускайтан Магадаан куоракка диэри магистрал суол, уһуна 2032 км, ол иһинэн 1197 км Саха сирин территориятынан, 835 — Магадаан уобалаһынан. Суол өссө Халыма трассата (Колымская трасса) диэн хос ааттаах. Литэрэтиирэҕэ уонна дьон өйүгэр ити аатынан киирбитэ.

## Устуоруйата
300px|thumb|right|«Хара ыгыы» аттыгар баар урукку күргэ дьардьамата
300px|thumb|left|«Халыма» суол тутуутугар
1920 сыллардаахха Халымаҕа уонна Саха сиригэр хайа-хостуур промышленность сайдыытынан сибээстээн олохтоох суоллары тутуу саҕаламмыта.

1931 сыл сэтинньигэ «Дальстрой» тэриллибитэ. Бу тэрилтэ сыала-соруга Магадаантан Уус Ньараҕа диэри суол тутуута. Хаайыылаахтары киэҥник туһаммыттара. 

1932 сыл сайыныгар маҥнайгы 30 км суол уонна 90 кыһыҥҥы суол үлэҕэ киирбиттэрэ. Өссө 1042 км суол 1953 сылга диэри тутуллубуттара.

1941 сылга Дьокуускай хайысхатынан «Хаандыга трассата» тутуута саҕаламмыта.

2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр суол 13 км уһаабыта. Дьокуускайга почтамт дьиэтигэр диэри уһаппыттара.

## Суол туруга
2008 сыл алтынньы 25 күнүгэр суолу официал быһыытынан бүтүннүү мэлдьи сырыылаах суол буолбута. 

## «Халыма трассата» уус-уран айымньыларга
* «Трасса», «Колымская трасса» ырыалар
* «Трасса, Колымская трасса» Николай Зимин кэпсээнэ
* «Колымская трасса» Юрий Лебедев кэпсээнэ
* «Мой друг уехал в Магадан» Высоцкай ырыата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Очерк об истории дороги на сайте Росавтодора 
* Колымская автомобильная трасса летом, зимой на автостоп-сайте avp.travel.ru
* КОЛЫМСКАЯ ТРАССА. Туристический маршрут

## Өссө маны көр
* Открыта дорога «Колыма», связывающая Магадан с Якутией
* «Колыма» пересекла полюс холода
Шергин шахтата

300px|thumb|right|Шергин шахтатын тас көрүҥэ
**Шергин шахтата**, Дьокуускайга *Ярославскай* уонна *Кулаковскай* уулуссалар муннуктарыгар урукку оскуола мас дьиэтин олбуорун иһигэр баар.

Аан дойдуга маҥнай манна ирбэт тоҥ температурата кээмэйдэммитэ.

Федор Шергин Арассыыйа - Америка хампаанньатын управляющайа уунан хааччынаары кудук хаһаары гыммыт. 

Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар *Качуг* диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м. эбит. Дьокуускайга ити уопуту туһанан дьиэтин таһыгар эмиэ кудук хаһарга быһаарыммыт. 
300px|thumb|left|Шергин шахтатын схемата
15 м. дьириҥҥэ тиийэн баран аккаастана сыспыт. Ол кэмҥэ Дьокуускайга хоту сири чинчийээччи Ф. Врангель кэлэ сылдьыбыт. Кини шахтаны көрөн баран өссө хаһарыгар көрдөспүт уонна үбүлээһини Наукалар Академиятыгар сүктэрбит. 

Билигин кудугу наука чинчийии сыалтан уонна ирбэт тоҥ Дьокуускайга төһө халыҥын быһаараары төһө кыалларынан дьириҥэтиэххэ диэн буолбут.  

1837 сыллаахха 116,5 м. дьириҥҥэ тиийэн баран Шергин үлэтин тохтоппута. 
  
1838 сыллаахха Фёдор Шергин бэйэтин чинчийиитин "*Журнал Министерства народного хозяйства*" диэн сурунаалга таһаарбыт. Аан дойду учанайдарын ити ыстатыйыта улаханнык сөхтөрбүтэ уонна саарбахтаппыта. 

Шергин 1837 сыллаахха наукаҕа үтүөтүн иһин кыһыл көмүс мэдээл уонна бриллианнаах биһилэҕинэн наҕараадаламмыта.

1934 сыллаахха шахта түгэҕиттэн 140 м. дьириҥҥэ дылы скважина үүттэммитэ. 1942 сылга диэри ирбэт тоҥ температуратын кээмэйдээһин салҕаммыта.

1942 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри шахтаны ким да туһамматаҕа.

## Билиҥҥи туруга
300px|thumb|right|Андрей И биэриитин рекламата
300px|thumb|right|Шергин шахтатыгар түһүү, 2009 сыл сэтинньи 4 күнэ
2009 сыл сэтинньи 4 күнүгэр НВК "Саха" уонна Андрей И салалталаах түөрт киһи шахтаҕа түһэ сырыттылар.

## Өссө маны көр
* Ирбэт тоҥ

## Ылыллыбыт сирэ
* x-team саайта
Крашенинников Степан Петрович

300px|thumb|right|Крашенинников Степан Петрович
**Крашенинников Степан Петрович** (1711 - 1755), нуучча чинчийээччитэ, ботаник, этнограф, айанньыт, нуучча бастакы академиктарыттан биирдэстэрэ, Санкт-Петербурдааҕы университет ректора, Ботаническай саадын төрүттээччитэ, «Описание земли Камчатки» кинигэ ааптара (1755). Өссө устудьуон сылдьан аан бастакыннан Кэмпэндээйи туустаах сирин билим таһымынан чинчийбитэ, ойуулаабыта.

## Олоҕун олуктара
* 1711 сыл алтынньы 18 (29) күнүгэр Москуба куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Преображенскай лейб-гвардия саллаата этэ.
* 1724 - 1732 сыллардаахха Славян-Гириэк-Латыын Академиятыгар үөрэммитэ. Оччотооҕу билим тылларын - гириэк уонна латыын тылларын - баһылаабыта.
* 1732 - 1733 сыллардаахха Петербург университетыгар үөрэммитэ. 
* 1733 - 1743 сыллардаахха Иккис Камчааткатааҕы экспедицияҕа Миллер Г.Ф. уонна Гмелин И.Г. көмөлөһөөчүтүнэн кыттар.
* 1737 - 1741 сыллардаахха бэйэтэ Камчаатканы чинчийэр.
* 1745 сыллаахха адъюнкт.
* 1750 сыллаахха Наукалар Академиятын профессора.
* 1750 сыллаахха Академия университетын ректора.
* 1751 сыллаахха "*Описание земли Камчатки*" диэн фундаменнаах үлэтин суруйар. Манна Камчаатка олохтоохторун олохторун чинчийэр. Бу үлэ элбэх Эуропа тылларыгар тылбаастаммыта.
* 1755 сыл олунньу 12 (23) күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньыылара
* *Описание земли Камчатки.* М.-Л., 1949.
* *Неопубликованные материалы.* М.-Л., 1966.

## Өссө маны көр
* Советский Север, №2 — *Сборник статей, посвященных памяти С.П. Крашенинникова.* Л., 1939.
* Андреев А.И. *Очерки по источниковедению Сибири. 18 век.* М.-Л., 1965.
* Иванов В.Ф. *Историко-этнографическое изучение Якутии. 17 - 18 вв.* М., 1974.
* Иванов В.Н. *Русские ученые о народах Северо-Востока Азии. (XVII - начало XX века)*. Якутск, 1978.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. 2000.
Готтфридинг

**Готтфридинг** () - Германия дойдутугар баар кыракый дэриэбинэ, Бавария сиригэр Дингольфинг Ландау диэн оройунна баар, Аллараа Бавария сиригэр баар. Нэһилиэнньэтэ 3 тыһ курдук, манна элбэх олохтоох сахалар бааллар. Бастакы сахалар өссө 1941 сыллаахха кэлбиттэрэ. Иэнэ 27,07 км². Официал куода - *09 2 79 116*

Готтфридинг интернет сүрүн сирэйэ

## Историята

## Бастакы төрүттээччилэрэ

## Готтфридинг сиригэр бастакы саха
Лөйхинг

**Лөйхинг** (сорох омук тылларынан "Лойхинг" диэн этиллэр) - ()  - Германия дойдутугар Бавария сиригэр баар кыракый тыа дэриэбинэ буолар. Нэһилиэнньэтэ 4 тыһ курдук (2009). Манна 1942 сылтан ыла син элбэх соҕус саха олорор, үксүлэрэ сүтэн эстэн кырдьан бүттүлэр. Манна саамай эдэр олохтоох сахаҕа 51 сааһа. 
Иэнэ 38,93 км². Официал куода - *09 2 79 124*.

## Историята

## Бастакы сахалар

## Сигэлэр
Лөйхинг сүрүн интернет сирэйэ
Өфө

**Өфө** (, ) — Башкортостан киин уонна саамай улахан куората буолар, Арассыыйа бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөл курдук.
Грознай

**Грознай**  () - Чечня киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 210 тыһ. курдук, үксэ чечен омуктара 98% ылаллар. Аҕыйах саха олорор. 

## Сэрии кэмнэрэ

Сэрии кэмигэр куоракка уопсайа ФСБ кистэлэҥ информациятынан 467 тыһ киһи өлбүт, олортон 78% Чечен, Нуучча 21%, Ингуш 3% уонна да атыттар. Куоракка 4 тыһ. саха саллааттара олохтон туораабыттара. Өссө кэнники 201 тыһ. киһини таанканан тэпсибиттэрэ.

## Билиҥҥи кэм

Куорат сайдар. Саҥа олохтоох дьон олохсуйа кэлэр. Ол кынан баран националистар айдааннара баар. Сотору сотору терактар буолаллар.
Йэллоунайф

**Йэллоунайф** (саха тылынан индеецтэртэн перефодтаатахха **Араҥас Быһах** диэн) () - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат, нэһилиэнньэтэ 19 тыһ курдук (2009). 

## Климата

[thumb|Aerial photo of [Con Mine]]
[thumb|Buildings at north end of [Giant Mine site]]

## Галерея

Изображение:Downtown Yellowknife 2.jpg
Изображение:Old Town and N'Dilo.JPG
Изображение:Wildcat Cafe Yellowknife Northwest Territories Canada 02.jpg
Тирэх

thumb|250px

**Тирэх** (, ) — бу үөттүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр мас ууһа. Аан дойдуга 30-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 2 көрүҥ баар: Сыттаах тирэх уонна тэтиҥ. Тирэхтэр уһуннара 30-35 м тиийэр, сороҕор 60 м буолуон сөп, умнастарын диаметра 0,6-1,5, ардыгар 3 м тиийэ. Силистэрэ үөһээҥи уонна элбэх салбахтардаах.

## Өссө маны көр
* Уулаайы
* Үөт

## Быһаарыылар
Үөт

thumb|250px

**Үөт** (, ) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар, талахтар, сэппэрээктэр бөлөхтөрө. Аан дойдуга 350-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 60 көрүҥ баар. Олортон түөрдэ мастар, 35 — талах (кустарник), 21 көрүҥ — сэппэрээк (кустарничек). Атын аата Талах. 

## Көрүҥнэрэ

* Бебб үөтэ
* Өрүү үөтэ
* Түүлээх үөт
* Шверин үөтэ
* Сүрэх үөт
* Силбиктээх үөт
* Собо тыла үөт
* Харастыҥы үөт

## Өссө маны көр
* Талах
* Тирэх
* Уулаайы

## Быһаарыылар
Харастыҥы үөт

**Харастыҥы үөт** (, ) — Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт талах. 

### Ареала
Арҕаа Польша уонна Германия сирдэриттэн илин Чуумпу акыйаан кытылыгар тиийэ үүнэр. Саха сиригэр уһук хоту сирдэриттэн ураты барытыгар баар.

### Тас көстүүтэ
Биир миэтэрэттэн намыһах үрдүктээх талах, эбэтэр 0,4-0,5 м үрдүктээх сэппэрээк (кустарничек). Сэбирдэхтэрэ ньолбуһах, сымыыт курдук эбэтэр "таҥнары" сымыыт курдук көрүҥнээхтэр, 1-1,5 см уһуннаахтар, үрдэ сырдык от күөҕэ, маатабай.

### Экологията
Элбэх сииктээх сирдэргэ, өрүстэр, үрэхтэр кытылларыгар, маардарга, аҕыйах мастаах тиит уонна бэм тыаларга үүнэр. Сырдыгы сөбүлүүр, буорга улахан таламаһа суох, элбэх сииги тулуйар.

## Быһаарыылар
Уулаайы

**Уулаайы** ( эбэтэр *Salix arbutifolia*, ) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар бөлөхтөрө. Саха Сиригэр соҕотох көрүҥ баар: Бөдөҥ хатырыктаах уулаайы.

## Өссө маны көр
* Тирэх
* Үөт

## Быһаарыылар
Уоруллубут кус

**Уоруллубут кус** диэн Мэҥэ-Хаҥаласка баар тыа аата буолар.
Ойуун тыата

**Ойуун тыата** диэн Мэҥэ Хаҥалас улууһугар баар тыа аата. Улахан бултаах алтаах сир. Төхтүртэн 8 км тэйиччи.
Кыыс тимирбит

**Кыыс Тимирбит**  Саха Сиригэр баар, Мэнэ-Ханалас улууһугар баар син улахан күөл. Ойуун тыата диэн сиргэ киирэр.
Курдар көстүүтэ 84,61%.
Тобонов Афанасий Ильич

**Афанасий Ильич Тобонов** — Саха Сирин улуустарыгар ракеталар стуупеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр.

1945 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Хорула нэһилиэгин сиригэр (Ньурба улууһа) элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата: Тобонов Афанасий Ильич, сылгыһыт, ийэтэ: Тобонова Анисья Кирилловна, дьиэ көрөөччү.

2009 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр быар араагыттан өлбүтэ.

1972 сыллаахха СГУну бүтэрэн бэтэринээр быраас идэтин ылбыта. Элбэх сыллар устата бэтэринээрдээбитэ, профсойуустарга үлэлээбитэ.

Олорор сиригэр Байконуртан көппүт ракеталар ступеннара түһэрин кэтээн көрөрө. Ол сылдьан бу ступеннар туга да суох атмосфераҕа умайан хаалбаттарын, уматыга сүлүһүннээх несимметричнай демитил-гидразин (гептил) айылҕаҕа уонна дьоҥҥо буорту аҕаларын дакаастаабыта. Химияҕа уонна биологияҕа билиилээх буолан, убаҕас уматык (гептил) сөҥөр кэмигэр араас элэмиэннэри кытта көрсөн сүлүһүннээх эттиктэри, холобур синильнай кислотааны, таһаарарын үөрэппитэ. Сүөһү уонна айылҕа кыыллара элбэхтик өлүүлэрин атын бэтэринээрдэр кыһалҕаттан сыстыганнаах сүөһү ыарыыттыттан өлбүттэр дииллэрэ сыыһатын дакаастаабыта. Кыыллар уонна көтөрдөр космическай ракеталар көтөн тахсар трассаларыгар өлөллөрүн көрдөрбүтэ.

Өлбүт сүөһүнү уонна тыа кыылларын уматаллара, ол уматыыга кыттыбыт дьон эрдэ өлөллөрө. Бу туһунан Тобонов өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар харса суох суруйара: «Сахаада» — 31.10.1991,16.02.1995, 23.02.1995, «Туймаада» 16.05.1997, 30.05.1997 уонна да атыттарга, «Алдьархай аартыгын аргыара» кинигэтигэр  кэпсээбитэ.

Кэлин 1997 сыллаахха Арассыыйа Оборонатын Министиэристибэтэ ракеталар көтөр трассаларын уларыппыта.

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирэ

Афанасий Ильич Тобонов  Иван Бурцев, геолог-биофизик, эколог, член Союза журналистов РФ, член Международного союза радиоэкологов, Алексей Михайлов, старший научный сотрудник Института космофизических исследований и аэрономии
Камчаатка

бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:

* Камчаатка кытыл арыыта - Камчаатка кытыл арыыта
* Камчаатка арыылара - Камчаатка арыыларын аата
* Камчаатка кыраайа - Арассыыйа биир субьега
* Камчаатка хайалара - Камчаатка хайаларын ааттара уонна дааннайдара
* Камчаатка омуктара - Камчаатка омуктарын дааннайа
Эссо

thumb|300px|right|Вид на Эссо

**Эссо** - дэриэбинэ, Быстринскай оройуон киинэ, Камчаатка кыраайа.
Кыраай кииниттэн 639 км тэйиччи сытар, хайалар быыстарыгар, элбэх тыалар баалар. 
Нэһилиэнньэтэ 2 700 киһи (2009).
Камчаткатааҕы Петропавловскай

**Петропавловск Камчатскай** - Камчаатка кыраайын киин уонна саамай улахан куората, Арассыыйа биир улахан байыаннай уонна стратегически наадалаах куората, улахан порт. Улахан Аэропорт Елизово. 

Нэһилиэнньэтэ— 181 618 киһи. (2013). Россия Уһук Илин өттүгэр, Камчаатка тумул арыытыгар сытар. Куорат аттыгар Корякскай уонна Авачинскай вулкан хайалара баллар.

Россия Чуумпу океан флотун базалыыр сирэ. Куоракка икки университет, РАН ДВО вулканология уонна сейсмология института баар.

1740 сыллаахха иккис Камчатка экспедициятыгар арыллыбыта. Экспедиция икки хараабылын чиэһинэн  -  «Святой Пётр» и «Святой Павел» холбоммутунан ааттаммыта
Камчатка кыраайа

**Камчаатка кыраайа** - Арассыыйа улахан сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду уһук илин өттүгэр Камчаатка тумул арыытыгар тайаан сытар. Киин куората - Петропавловск Камчатскай куорат. 

Камчаатка Магадан уобалаһын и Чукотканы кытта харбыылаһар.

## Айылҕата

Улахан өрүстэрэ: - Камчатка (уһуна 758 км), Пенжина (713 км), Таловка (458 км), Вывенка (395 км), Пахача (293 км), Апука (296 км), Укэлайат (288 км). Күөллэрэ: Таловское (44 км²), Паланское (28 км²).

Сис хайалара: - Ортоку (протяженность около 900 км), Илиҥҥи, Ветвейский, Пенжинский, Пахачинский, Олүторский и др. Үрдүгэ: х. Хувхойтун (2613 м), г. Ледяная (2562 м), г. Острая (2552 м), г. Шишель (2531 м), сопка Тылеле (2234 м). Элбэх вулкаан хайалардаах. 

Сир хамсыыр сиригэр сытар, ордук күүстээх сир хамсааһыыннара: 
* 1737, алтынньы 17 к. — 8,7 баал; 
* 1737, сэтинньи 4 к. — 7,8 баал;   
* 1737, ахсынньы 17 к. — 7,5 баал; 
* 1792, ахсынньы 22 к. — 8,4 баал; 
* 1841, ыам ыйа 17 к. — 8,4 баал; 
* 1849, алтынньы 28 к. — 7,5 баал; 
* 1858, тохсунньу 22 к. — 7,5 баал;
* 1904, бэс ыйа 25 к. — 7,7 баал;
* 1917, тохсунньу 30 к. — 8,1 баал;
* 1923, олунньу 3 к. — 8,5 баал;
* 1923, муус устар 13 к. — 7,3 баал;
* 1936, бэс ыйа 30 к. — 7,2 баал;
* 1936, сэтинньи 13 к. — 7,3 баал;
* 1952, сэтинньи 4 к. — 8,5 баал;
* 1959, ыам ыйа 4 к. — 7,6 баал;
* 1959, бэс ыйа 18 к. — 7,0 баал;
* 1971, сэтинньи 21 к. — 7,3 баал;
* 1971, ахсынньы 15 к. — 7,8 баал;
* 1997, ахсынньы 5 к. — 7,9 баал.
Тыата 41% ылар. Элбэх үчүгэй айылҕалаах сир

## Халлаан туруга

Кыһынын -22, -24&nbsp;°C буолар, сайынын + 12,+17&nbsp;°C буолар. Сыллааҕы уу төбүгэ 300-тэн 700-кэ дылы мм түһэр.

## Харабылланар сирдэрэ

Харабылланар сирдэр: - Корякский заповедник, ол онно Говена уонна Парапольский дол (327 тыс. га) киирэр. 

Айылҕа пааматнига: - Гэйзер хочото.

## Нэһилиэнньэтэ

Камчаатка сиригэр 343 539 чел. олорор (2009). биир  километрга 0,73 киһи./км² тиксэр

*Омугунан арахсыы:*

## Нэһилиэнньэлээх сирдэр

Камчаатка сиригэр 3 куорат, 29 бөһүөлэк, 56 дэриэбинэ баар





## Экономиката
Экономикатыгар балыктааһын, сир баайдарын хостооһун улахан миэстэни ылаллар, туризм сайдан эрэр.
Елизово

**Елизово** (Сахалыы тылынан: Элизово, Кытай тылынан: 埃利佐沃) - Камчаатка кыраайыгар баар биир син улахан соҕус куорат. Нэһилиэнньэтэ 40 тыһ курдук (2009). 

## Демографията

* Нууччалар - 37 тыһ (98%)
* Кытайдар - 863 киһи (1%)
* Кэрээктэр - 801 киһи
* Кэриэйдэр - 626 киһи
* Украиннар - 312 киһи
* Чукчалар - 278 киһи
* Сахалар - 211 киһи
* Татаардар - 205 киһи
* Дьоппуоннар - 81 киһи
* Эрмээннэр - 71 киһи

## Өссө маны көр

* Тымныы Хайа (Гора Морозная) — сыырдыыр уонна күүлэй хайата, улахан курорт.
Графика

Бу тыл хас да өйдөбүллээх:

* Көмпүүтэр графиката
* Графическай климат оҥоһуута
* Графическай ырыа
* Графика сайдыытын историята
* Тиэкис графическай уруһуйдара
* Графическай уруһуйдар
Майаҕас (балык)

thumb|250px|Майаҕас

**Майаҕас** (, ) — орто улаханнаах балык. Өссө **чуллуку** уонна **суокур** диэн ааттыллар эбит. Саха сиригэр баар майаҕаһы сиг-пыжьян диэн ааттаан көрүҥ үөдүҥүн (подвид) курдук көрөллөр (). Төбөтө кыра, айаҕа кыра. Тииһэ суох. Хас да тус туһунан формалаах, Саха сиригэр илиҥҥи сибиирдээҕи майаҕас, муус-ньуурдааҕы (ледовито равнинный) майаҕас уонна өлөөн майаҕаһа диэнннэргэ араараллар. Ону таһынан чорбоҕору уонна быраҥааттаны кытта буккаастара көстөллөр.

Көхсө хараҥ от күөҕэ, ойоҕосторо уонна өрөҕөтө кылбачыгас маҕан буолар.

Саха сиригэр 50 см уонна 2 киилэҕэ диэри улаатар. Улахан балыктар Хрома өрүскэ уонна Бүлүүтээҕи ууну харайар сиргэ көстөллөр.

## Саха сиригэр майаҕаһы балыктааһын

Балыгы муҥханан, илиминэн, күрүчүөккэ туталлар.
1943 с.- 208 т, 1945 с. - 117 т, 1970 - 619 т, 1980 с. - 414 т, 1990 - 370 т., 2000 с. - 240 т. Майаҕаһы бултааһыны элбэтиэххэ сөп дииллэр. Бүлүүтээҕи балык иитэр собуот 1971 сылтан саҕалаан Бүлүү уу харайар сиригэр 25 мөл искэҕи ууга бырахпыта биллэр.

## Быһаарыылар
Быраҥаатта

300px|мини|справа|Быраҥаатта
**Быраҥаатта** (, ) — күөлгэ үөскүүр орто үрүҥ балык.

Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр.

## Быһаарыылар
Бүлүүчинскэй

**Бүлүүчинскэй** (нучч. **Вилючинск**) - Камчаатка кыраайыгар баар улахан куорат, үһүс миэстэ улаханынан кыраайга. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ киһи, үксэ байыаннайдар. Куоратка улахан атомнай буомбаны оҥорор һобуот баар, ону таһынан ядернай крейсердэри оҥорор улахан цехтар бааллар. Байыаннай куорат быһыытынан улаханнык көмүскэнэр, НАТО радиолакациятыттан биллибэт салгын баар. Улахханнык нано сайдыбыт сирэ. Син элбэх саха уолаттара сулуусбалыыллар.
Краснодаар кыраайа

300px|thumb|Карта Краснодарского края
**Краснодаар кыраайа** эбэтэр **Краснодарскай кыраай** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Краснодар. 

### Национальнай састааба

2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Краснодар кыраайын национальнай састааба::

## Быһаарыылар
Камчаатка (тумул арыы)

thumb|160px

**Камчаатка тумул арыыта** - Арассыыйа улахан тумул арыыларыттан биирдэстэрэ. Камчаатка Камчаатка кыраайа тайаан сытар.
Тымныы Хайа

**Тымныы Хайа** (нучч. **Гора Морозная**) - Елизово куорат биир улахан курортнай зоната буолар.

## Сигэлэр
* Описание центра 
* История центра 
* Схема трасс
* Информация о климате Камчатки 
* Прогноз погоды в городе Елизово
* СДЮШОР
* Отзывы туристов
* Мнение туриста
* фотогалерея1
* фотогалерея2
Саха Виктория

**САХА ВИКТОРИЯ** (Sakha Viktoria) - Саха Сирин биир бастыҥ радиостанцията, дойдуга иккис миэтэни ылар (Куйаар Дуораана кэнниттэн). Үһүс куорат бэйэтин киэнэ КИИН РАДИО буолар. Салалтата - Дьокуускай. 1997 сыллаахха тэриллибит. Икки омук тылынан эфирын биэрэр - нууччалыы уонна сахалыы тылларынан. Частотата FM 104.5 MHz

САХА ВИКТОРИЯ сүрүн сирэйэ 

## Устуоруйата
Бастаан 1993 сыллаахха Александр Глотов диэн оччотооҕуга Саха сирин радиопередающай киинин дириэктэрин солбуйааччытынан үлэлии сылдьар киһи Дьокуускайга нууччалыы фм-радиостанцияны олохтообут. Истээччилэр мэлдьи сахалыы ырыата туруоруҥ диэн көрдөһөллөр эбит. Онтон 1997 сыллаахха балаҕан ыйыгар бэйэтэ интервьютугар кэпииринэн, Москубаҕа сылдьан сахалыы радиостанцияны оҥорор туһунан идиэйэни кэргэнигэр Виктория Станиславовнаҕа төлөпүөнүнэн кэпсээбит. Анна Исакова кэпсииринэн бастаан 4 ыытааччы эбиттэр (ол иһигэр салайааччы Лена Меркурьева, Анна Исакова бэйэтэ). Сарсыарда аҕыстан 8-тан киэһэ 10-ҥҥа диэри үлэлиир эбит. Ырыаһыттар үксүн бэйэлэрэ аҕалаллар эбит. Дуораан Рекордс устуудьуйаны кытта бииргэ үлэлээбиттэр. Гоша Николаев, Муся Пермякова, Толя Егоров, Вова Иванов, Миша Семенов, Тома Игнатьева. 1999 сыллаахха Опера уонна балет тыйаатырыгар Сахалыы Виктория биир сылын бэлиэтээбиттэр. Гоша Николаев "ханнык баҕарар бэйэтин ытыктанар радиостанция бэйэтэ бириэмийэлээх буолуохтаах" диэн санаатыттан саҕыллан "Этигэн хомус" бириэмийэ тэрийиитин саҕалаабыттар. Онно Анна Исакова, Марина Пермякова, Евгений Охлопков көхтөөхтүк кыттыбыттар, салайааччы Глотов өйөөбүт. Алексей Егоров дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 2010-2017 сылларга бириэмийэ сүрүн спонсорынан Афанасий Алексеев бас билэр "Японец" тэрилтэтэ буолбута.
Куйаар Дуораана

**КУЙААР ДУОРААНА** (**Kuyaar Duoraana**) - Саха Сирэ саамай улахан радиостанцията буолар, салалтата - Дьокуускай. Саҥарар тыла - сахалыы уонна нууччалыы. Саха Сириттэн ураты Красноярскай кыраайга уонна Иркутскай уобаласка эмиэ хабар. Интернет нөҥүө 2009 сылтан эмиэ эфирга тахсар. Омук сиригэр олорор сахалар онон Сахалыы радионы истэр кыахтаммыттара. Частотата 107.1.