Таҥара үөрэҕэ сайдыыга тириэрдэр

Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуспакка эрэ омук сайдыыны ситиһиитэ, кэлэр көлүөнэлэри киһилии быһыыга уонна үлэнэн иитиитэ, үөрэтиитэ кыаллыбатын атеизмы тутуспут сэбиэскэй былаас эстиитэ биллэрэр. Бу былаас эстибитин, уларыйбытын кэнниттэн дьон ырыынак олоҕун бэйэлэрэ талан ылан үлэни оҥорууну тупсаран эрэллэр.

Билигин ырыынак үйэтигэр сэбиэскэй былаас дьадаҥы дьоно аҥардастыы баайы-малы эккирэтии, баай-мал үчүгэйи, бэлэми үөскэтиитин батыһа сатааһын диэки өйдөрө-санаалара салаллан “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно олоххо киирэр кэмигэр тириэрдэн кэбистилэр. Баайдар кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан, киһи быһыытын аһара барыылара, сыыһа-халты туттунуулара элбээн эстиигэ, симэлийиигэ эрдэлээн тиийэллэрэ биллэр.

Олоххо сайдыыны ситиһиигэ сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Сайдыыны ситиһиигэ баай-мал ылар оруола аһара үрдээн, бастакы оруолга, өрүккэ таҕыстаҕына, өй-санаа сайдыыта иккис өрүккэ түһэн хаалыыта үөскүүр. Баайдар бэйэмсэхтэрэ улаатан аймахтара сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэригэр кыһамматтарын бэлиэтинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ, үөрэтиигэ өй-санаа бастаан иһэр тутулугун умнан, баайы-малы өрө тутан оҕону атаахтатыы диэки халыйан хаалаллара буолар.

Оҕону сыыһа иитии, атаахтатыы содулугар баай дьон урутаан, кэлэр көлүөнэлэриттэн саҕалаан эстиигэ түбэһэн бараллар. Кинилэр баайдара, харчылара аһара элбэҕинэн оҕолорун барынан-бары дэлэччи хааччыйалларынан, араас баҕа санааларын барытын толорон иһэллэринэн атаахтатан, бэйэмсэх оҥорон кэбиһэллэрэ элбиириттэн сыыһа-халты туттуналларын үксэтэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатыыга, оҕону тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолууга иитиигэ, үөрэтиигэ баайдар аан бастаан ылсыһаллара, кыһаналлара ирдэнэр. Үйэлэрин тухары күүскэ үлэлээн-хамсаан булуммут, муспут баайдарын-малларын эрэллээх, ыспат-тохпот, ол оннугар элбэтэр, өссө хаҥатар кыахтаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга ордук улаханнык кыһаныахтара этэ.  

Омук сайдарыгар, ахсааннара элбииригэр дьахталлар ылар оруоллара эмиэ улахан. Ыал олоҕо туруктаныытыттан кинилэр элбэхтик төрүүллэрэ уонна оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй майгыланыыга иитэллэрэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрэ аймахтарга, омукка сайдыыны аҕаларын билиниэ этилэр. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэринэн оҕо тутаах кута, ийэ кута ийэтин иитиитинэн, үөрэтиитинэн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриитинэн үгэскэ кубулуйан, иҥэн хааларыттан өйө-санаата сайдыыта кыра эрдэҕиттэн төрүттэнэр.

Туох барыта икки өрүттээҕэ өй-санаа сайдыытыгар эмиэ дьайар. Таҥара үөрэҕэ оҕоҕо саҥа үгэстэри иҥэрэринэн, атын омуктартан саҥа киирэр тыллары уларыппакка туһанарга ыҥырарынан сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр. Үрүҥ айыы итэҕэлэ аһара бардаҕына былыргылар, олохтон хаалбыттар билиилэрин өрө тутарынан сайдыы киирэрин атахтыыр, бытаардар.

Олус былыргы кэмҥэ туттулла сылдьыбыт үгэстэри тутуһуу аныгы сайдыыны ситиһэн түргэнник уларыйан иһэр олоххо хаалан хаалыыны үөскэтэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр баар буолбут олоҥхолору үөрэтэннэр өйдөрө-санаалара хаалыы диэки салалынна уонна ол хаалыыларын сахаларга барыларыгар тарҕата сатыыллара сайдыыны ситиһиигэ тириэрдибэт.

Сахалар нууччалары кытта 400-чэ сыллар усталара кыттыһан, бииргэ олорон сахабыт тылыгар сайдыыны, тупсууну аҕалбыт нуучча тылыттан элбэх саҥа тыллар киирэн сылдьаллар. Билигин сахалар сайдан иһэр олоххо ситиспит ситиһиибитигэр элбэх нуучча тыла киирбитэ улаханнык туһалыыр.

Сайдыыны, үөрэҕи нууччалартан ылынабыт, нуучча тылын үөрэтэбит. Нууччалыы билбэтэхпитинэ сайдан иһэр олохтон хаалан хаалабыт диэни билэбит. Сайдыыны ситиһиибит бэлиэтинэн сахабыт тылыгар нуучча тыллара, онтон кэлин арҕаа омук тыллара киирэн эбиллэн иһэллэр. Омук тылыгар саҥа тыллар эбии киириилэрэ сайдыыны ситиһиини дьон өйүгэр-санаатыгар тириэрдэн иһэллэр.

Нуучча тылын суох оҥоруу, киирии тыллары барыларын сахалыы тылбаастааһын сахалар сайдыыны ситиһэллэрин бытаардар, олохтон, атын омуктар сайдыыларыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Бу ситиспит таһыммытыттан, ол аата нууччалартан ылыммыт билиибитин туһанан салгыы сайдарбытын атахтыыр, мэһэйи оҥорор. Сайдыыны ситиһиини түргэтэтээри билигин оҕолорго английскай тылы үөрэтэн үөрэҕи быһалыы ылынарбыт туһата олус улахана биллэн эрэр.

Сахатыйыы, төһө да истэргэ үчүгэйин иһин сайдыыны киллэрэр тыллары хос тылбаастаан туһаныыны үөскэтэн субу ситиспит таһыммытыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Туох баар киирии тыллары сахатыта сатааһын дорҕоонноро сөп түбэспэттэриттэн саҥа тыллары үөскэтэргэ тириэрдэрэ туһата суох, таах хаалар үлэни элбэтэр. Киирии тыллары хос тылбаастааһын үөскүүрэ саҥа тыллары, үгэстэри үөскэтэ сатыыра, түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга быһаччы тириэрдэр.

Сахалар сайдыахпытын баҕарабыт, олох бары көрүҥнэригэр сайдыыны ситиһэ сатыыбыт. Өй-санаа сайдыытын ситиһэн иһэрбит бэлиэтинэн саҥарар тылбытыгар сайдыылаах омуктар билиилэрэ, саҥа тыллар киирэн эбиллэн иһэллэр. Үлэ-хамнас, үөрэх тылларын барыларын сахатытыы хайдах да кыаллыбат, ону тэҥэ, үгүс саҥа тыллар дорҕоонноро сахалыыга сөп түбэспэттэрэ тылы улаханнык буккуйар. Саха омук сайдарыгар аналлаах биһиги оҥорбут барылбытын туһаныы өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэһэр. (1,61).

Билигин туттулла сылдьар сахалыы тылларбытын төрүт тылларынан ааттаан букатын уларыппакка эрэ туһаннахпытына саха буолуубут уларыйан, симэлийэн хаалбат. Үлэ, үөрэх тыллара сахалыыга уларыйыахтарыгар диэри бэйэлэринэн туттулла сырыттахтарына сайдыы киириититтэн хаалан хаалыы үөскээбэт. 

Төһө эмэ кэминэн дьон саҥаралларыгар тутталларынан киирии тыллар уларыйан сахалыы дорҕооннонон, бүтүүлэнэн бараллар. Тыл уларыйыытын ыксатымыахха, сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэринэн ыктарымыахха. Бэйэлэрэ кэмигэр сыыйа уларыйыахтара. Биһиги өлөммүт, өйбүт-санаабыт айыы буолбутун кэнниттэн да сахалар хаалыахтара. Оҕолорун, сиэннэрин сахалыы өйгө-санааҕа, үгэстэргэ, саҥарарга үөрэппит төрөппүттэр саха тыла сүтүө диэн санаарҕаабакка сылдьыахтарын сөп.

Саха омуга сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаханын уустартан төрүттээҕэ уонна эр дьоннорун буор куттара үрдүк сайдыылааҕа биллэрэр. Сахалар атын омук тылынан саҥаралларыгар ханнык да хос акцена суох саҥарар кыахтаахтар. Саха дьонун күөмэйдэрин оҥоһуута аһара сайдыыны ситиһэр, хас да омук тылларынан ыраастык саҥарар кыаҕы биэрэр. Атын омуктарга холоотоххо биһиги айылҕабыт бу биэриитин, билигин толору туһанар кыахтаахпыт.

Икки омук тылын баһылааһын сахалары сайдыыга тириэрдэр кыаҕа улахан. Икки омук тылын саппааһын холбуу эптэххэ өй-санаа биллэрдик элбииринэн саха дьонун өйдөрүн-санааларын сайыннарар, мэйии үлэтин күүһүрдэр, толкуйдуур кыаҕын улаатыннарар. Икки омук тылын билэр, холбуу туһана сылдьар дьон сайдыыны, тупсууну урутаан ситиһэр кыахтаналлар. (2,46).

Билигин сахалар сайдан иһиилэрэ биллэрдик түргэтээтэ. Биир тылы эрэ билэр нууччалары лаппа баһыйа сайдан Аан дойдуга биллэн эрэллэр. Өй-санаа сайдыытын тэҥэ, былыргы төрүттэрбититтэн илдьэ кэлбит араас спорт көрүҥнэрин тарҕаттахпытына уонна ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрэн эр дьону күүһүртэхпитинэ сотору кэминэн Россияҕа баһылыыр оруолу ылар кыахтаныахпытын сөп. 

Икки омук тылын баһылаан өй-санаа сайдыытын ситиһиибит биэрэр барыһын таба туһаныа этибит. Эппит-сииммит 4 үйэ тухары нууччалардыын холбоһон билигин нууччалыы хааннаах дьоммут ордук элбэхтэр. Нууччалардыын холбоһон хааннарын тупсарыыттан саха дьоно көрүҥнүүн тубустулар, ону бааһынайдар баһылаан иһэллэр. Өбүгэлэрбит билиилэриттэн туһанан ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрдэхпитинэ ахсааммыт лаппа үксүүрэ ситиһиллиэ уонна кэлэр көлүөнэлэрбит күүстэрэ, кыахтара эбиллэн үлэни кыайаллара уонна киһилии хаачыстыбалара тупсуо этэ.

Атын омуктуун эт-сиин холбоһуута тупсубут хааннаах дьону, баа-һынайдары үөскэтэр, онтон өй-санаа эбиллиитэ олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар. Икки омук тылын билэр бааһынайдар өйдөрүн, сатабылларын туһунан кэпсээннэр сахаларга элбэхтэр. Омугу сайыннарыыны бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ хаан тупсарыытын барбытынан оҥороллор уонна икки омук тылын, үөрэҕин холбуу туһананнар өйдөрүн-санааларын дьарыктаан түргэнник сайыннаралларыттан тупсуу кэлэрин таба туһаныа этибит.

Өйү-санааны куруук дьарыктыахха, эрчийиэххэ. Өй-санаа сайдыы-тыгар икки омук тылын билии туһата олус улахан. Икки омук тылын, олоҕун үөрэҕин, үйэлээх үгэстэрин билии өйү-санааны, билиини сайыннарар, мэйиини дьарыктыы сылдьар уратылаах. Биир омук тылын билэр киһитээҕэр икки омук тылын билии өйү-санааны икки төгүл сайыннарар, быһаарыыны ылынар кыаҕын улаатыннарарын сахалар былыргы кэмнэртэн туһана сылдьаллар.

Өй-санаа өрө тахсыы, инники барыы диэки хайысхалаах, ол иһин сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр баҕа санаалары дьоҥҥо үөскэтэн биэрдэҕинэ, олору толорууга дьулуһаннар омук сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Омук ахсаана эбиллиитин көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон үөскэтэн иһэллэриттэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһата сыыйа-баайа биллэн, тарҕанан, төрөппүттэр туһанан эрэллэр.

Сэбиэскэй былааска дойду бары үлэттэн-хамнастан уонна сир баайын атыылааһынтан киирбит баайын тэҥнээн, кими да матарбакка аналлаах хамнас сиэткэтигэр сөп түбэһиннэрэн үллэстэр этилэр. 

Билигин бэлэми үллэстии, түҥэттии кэмэ ааһан, ким бэйэтэ үлэлээн-хамсаан, баайы-малы булунан, мунньунан олоҕун оҥостор, ырыынак кэмэ кэлбитинэн көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты туттубат, эппит тылын толорор, үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон инники күөҥҥэ сыыйа-баайа тахсан, баайдарын элбэтэн иһэллэр. 

Көрсүө диэн бэрээдэктээх, боччумнаах, болҕомтолоох, ол иһин үөрэҕи хараҕынан көрөн түргэнник ылынар уонна аһара барыылары оҥорботуттан сыыһа-халты туттубат киһи ааттанар.

Сэмэй киһи оҕотун бэйэтин үтүгүннэрэн бэрээдэккэ, сыыһа-халты туттубакка, аһара барбакка үөрэттэҕинэ, сиэннэрэ кини курдук туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улааттаҕына, олоҕун устата быстах быһыыга киирэн биэрбэккэ, бу аймахтар ахсааннара эбиллэн атыттары сабырыйан, баһылаан иһиилэрэ ситиһиллэр.

Сэмэн диэн аат сэмэй диэнтэн үөскээн тахсыбыт. Сэмэн диэн ааттаах дьон сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн биллэллэр. Көрсүөлэрэ, сэмэйдэрэ атын дьонтон ордук элбэх, барыга-бары сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, дириҥник ырытан сыһыаннаһаллар.

Сэмэй киһи диэн сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат, аһара барбат, сиэри тутуһар киһи ааттанар. Көрсүө, сэмэй киһи үлэни-хамнаһы кыайар кыаҕа улахан. Былыр-былыргыттан саха дьоно бары көрсүө, сэмэй майгыланыахтарын баҕараллар, сэрэхтээхтик туттунар сэмэй дьону хайгыыллар, ол иһин оҕолорун көрсүө, сэмэй буолуҥ диэн этэн иитэннэр уонна үөрэтэннэр уһун үйэни ситиһэллэрин үөскэтэллэр.

Билигин Айылҕаҕа халлаан сылыйыытыттан улахан уларыйыылар тахсаннар дьон Айылҕаны харыстыыр, урукку оннунан хаалларар санаалара ордук улаатта. Дьоҥҥо Айылҕаны харыстыыр санаа улаатыыта тугу барытын харыстыыр санааларын эмиэ улаатыннарар. Бу үтүө, үчүгэй санаа дьоҥҥо барыларыгар тарҕанан “Харыстас” таҥараны олоххо киллэрдэҕинэ ордук күүһүрэр кыахтанар. Айылҕаны харыстааһын эрэ уһун үйэлиир кыахтааҕын дьон билиэхтэрэ этэ.

Дьон бары атын-атын таҥараларынан тус-туспа арахсыспакка эйэлэһиилэрин Аан дойду үрдүнэн биир улахан таҥара баар буолара хааччыйар кыахтаах. Сахалар Күн таҥаралара бары атын киһи таҥаралартан үрдүктүк турарынан уонна Айылҕа сүрүн тутулугунан биллэринэн дьоҥҥо барыларыгар биир санааланыыны үөскэтэр кыахтааҕын туһаныахпыт этэ. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрэ кэлэн иһэрин таба быһааран демократия үөрэҕэ тутуһарыттан аныгы олоххо ордук сөп түбэһэр.

Олоххо сайдыыны ситиһэр туһугар тупсууну аҕалар баҕа санаалары иҥэринии, оннук үгэстэри үөскэтинии туһалыырын тэҥэ, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу омук ахсаанын элбэтэр, үлэни табан үлэлиири үөскэтэн кыайыылары ситиһэргэ тириэрдэр. (3,96).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. – 76 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.