Сэбиэскэй былаас кыра омугу мөлтөтүүтэ

Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас элбэх сэриилэр, репрессиялар дьон ахсааннарын төһө аҕыйаппыттарын билигин ааҕа сатыыллар. Бу алдьархайдары, элбэх киһини өлөртөөһүнү үөскэппиттэрэ дьон өйүгэр-санаатыгар киллэрбит уларыйыылара аһара барыылары оҥорууларга тириэрдибиттэрэ кыра омуктары букатыннаахтык эһэр кыахтаахтарын биһиги арыйан бар дьоммутугар тириэрдэр кыахтанныбыт.

Биһиги сахалар сайдыахпытын, ахсааммыт эбиллиэҕин, киэҥ-куоҥ сирбитин бэйэбит баһылыахпытын баҕарабыт эрээри, ырыынак үйэтин кэмигэр сири чааһынай бас билиигэ ылыы туһалыырын туһана иликпит. Ол да буоллар омук сайдыытыгар тутуһуохтаах сүрүн көрдөбүллэрин хайаан да толордохпутуна эрэ сайдыыбыт, ахсааммыт эбиллиитэ кэлиэхтээҕин, бу кэмҥэ туһаммакка сылдьабыт. 

Билигин Улуу Өктөөп өрө туруута буолан ааспыта түөрт көлүөнэ дьон олохторун уһунун ааспытын кэннэ Россия дьонун олоҕор туох уларыйыылары аҕалбытын ааҕыталаан көрүөхпүтүн сөп буолла:

1. Дьон бары үөрэҕи-билиини баһылаатылар.

2. Дьахталлар эр дьону кытта бары бырааптара тэҥ буолла.

3. Дьону барыларын үлэлэтэ сатааһыны олоххо киллэрбиттэрэ мөлтөх үлэһиттэргэ тэҥнэһэ сатааһыннарын үөскэппитэ.

Сэбиэскэй былаас дьон олоҕор киллэрбит уларыйыыларын биир-биир ылан арыычча кэҥэтэн ырытан көрүөхпүт:

1. Ыраахтааҕы былааһа сууллубутун кэнниттэн дьон бары баҕа санааларыгар үөрэҕи-билиини баһылааһын киирбитин большевиктар таба туһаммыттара. Сэбиэскэй былаас дьону барыларын үөрэхтээһини кыайа-хото ыытан, оскуолалары тутууну көҕүлээн, билигин орто үөрэҕэ суох киһини кыайан булбаппыт, үгүстэр үрдүк үөрэхтэннилэр. 

Алта уонус сыллар кэннилэриттэн баҕалаах дьоҥҥо барыларыгар үрдүк үөрэх ааннара тэлэччи аһыллыбыттара. Кэлин сэбиэскэй былаас эстиитин иннинэ, үрдүк үөрэххэ үөрэнэр дьахталлар ахсааннара эр дьоннооҕор аһара элбээн тахсыбыта, элбэх илиинэн үлэлэнэр үлэни-хамнаһы кыайбат дьахталлар бары үрдүк үөрэхтэммиттэрэ.

Эр дьону мөлтөтүү уол оҕолору детсадтан ыла саҕалаан кыыс оҕолорго бас бэриннэрэ үөрэтииттэн саҕаланан оскуолаҕа тиийэн салгыы барара. Оҕону детсадтарга көрүү, оскуолаҕа үөрэтии бу системата билигин да салҕанан баран иһэр. Үрдүк үөрэхтэммит дьахталлар эр дьону баһыйа, сабырыйа сатааһыннара, бу кэмҥэ ордук сайынна.

Аҕыйах ахсааннаах омуктарга үөрэхтээһини киллэрбит аатыраары олоххо улахан туһата суох, гуманитарнай үөрэхтэри сыҥалаан сайын-нараллара. Саха сиригэр тыл үөрэхтээхтэрин, нуучча тылын учууталларын үөрэтии аһара элбээбитэ.

Үөрэхтээх, үөрэҕи-билиини баһылаабыт киһи бу үөрэҕэр сөп түбэһэр үлэни көрдүүрэ хайҕаллаах суол буолан баран чэпчэки, салайар  үлэни бастатан кэбиһэрэ. Сайдыыны ситиһэ илик дойдубутугар бары араас үрдүк үөрэхтээхтэргэ сөп түбэһэр хамнастаах үлэ аҕыйаҕын, барыларыгар тиийбэтин аахсыбакка сылдьыбыттара.

Үлэ уонна үөрэх “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн дьон барылара үрдүк үөрэхтэниилэрэ үлэни-хамнаһы мөлтөтөрүн, бу кэмҥэ билэн олоробут. Тыабыт сирин үлэтэ-хамнаһа дьон бары үөрэҕи эккирэтэ сатыылларыттан быста мөлтөөтө. Үөрэҕи эккирэтии дьон үксүлэрэ куоракка көһүүлэрин көҕүлээтэ.

2. Былыргы ыраахтааҕы кэмин саҕана дьахталлар бырааптара аҕыйаҕа, эр дьонтон атаҕастаналлара элбэҕэ, баайы-малы үллэстиигэ чугаһаппаттар этэ. Элбэх ойохтонуу диэн үгүс омуктарга, ол иһигэр сахаларга баара. Оччотооҕу кэмҥэ олох ыарахан этэ диэн сорохтор кэпсииллэр. Олох төһө да ыараханын иһин саха дьонун ахсаана сылтан сыл аайы эбиллэн испитэ перепистэртэн биллэр.

Сэбиэскэй былаас дьахталлар бырааптарын эр дьону кытта бары өттүнэн тэҥнээбитэ, ханнык баҕарар үлэҕэ, үөрэххэ ылаллара. Көҥүлү ылбыт дьахталлар кырдьык, үлэ бөҕөтүн үлэлээбиттэрэ, сайдыылаах социализм олоҕо кэлиитигэр күүстэрэ баарынан кыттыспыттара. 

Билигин 100 сыл ааспытын кэннэ Россия дьонун ахсааннара сыл аайы аҕыйаан иһэр. Олох тупсуута дьахталлар төрүүллэрин аҕыйатан, бэйэлэрин тустарыгар олохторун сынньалаҥнык, көҥүллүк олороллоругар тириэрдэрэ кырдьыга билиннэ. Уһуну-киэҥи, аймахтар, омук сайдарын туһунан санаабат дьахталлар киэргэнэн, маанытык таҥнан баран күүлэйдии, үчүгэйдик көстө сылдьалларын ордороллор.

Дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыытыы омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллэригэр сөп түбэспэт быһыы буолара Европа сайдыылаах дойдуларын дьоно аҕыйаан иһэллэринэн дакаастанна. Манна биллэр холобурунан билигин сайдан, ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэр мусульманнары ылыахпытын сөп. Бу дойдуларга дьахталлар көҥүллэрэ кыра диэн бары айманаллар эрээри, бу омуктар ахсааннара балыс-ханнык эбиллэн иһэллэрэ уонна эр дьон күүстэрэ, кыахтара элбэҕэ баһылыыр оруолга тахсыыларыгар сүрүн тирэх буоларын бары били-нэллэр. Кыахтаах эр дьон элбэх ойохтоннохторуна оҕолоро үксүүр. Бу дойдуларга төрөөбөт дьахталлары аанньа ахтыбаттар. Дьахтар олоҕун сыала диэн оҕолонуу, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии уонна иитии, үөрэтии буоларын табан туһанан сайдыыны ситиһэллэр. 

Аныгы олоххо көҥүлүнэн барыы диэн суох буолара табыллар. Бу быһаарыы ордук ыал буолууга, кэргэни талыыга туттуллара, дьахталлар аһара көҥүллэринэн барбаттара эбитэ буоллар араас эмтэммэт ыарыылаах, үлэлииргэ сүрэҕэ суох, сайдыыта суох буор куттаах оҕолор төрүүллэрэ аҕыйыа этэ. Былыргы кэмнэргэ сахаларга элбэх ойохтонуу диэн олохсуйбут үгэс этэ. Ону нууччалар кэлэн баһыйан православнай таҥараларын үөрэҕин тарҕатаары сахалар өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбуттара омук сайдыыны ситиһэригэр уонна ахсаана эбиллэригэр сөп түбэспэтэ билиннэ. 

3. Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары аһара өрө тутан, арбаан билигин Россия үрдүнэн дьадаҥылар өйдөрө-санаалара тарҕанан, сабардаан турар. Россияҕа үлэ-хамнас сатарыйыыта, үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолуу тэнийиитэ аһара үөрэҕи эккирэтииттэн уонна дьону барыларын, араас сүрэҕэ суохтары үлэлэтэ сатааһынтан таҕыста. 

Эр дьону ахсаан өттүнэн улаханнык баһыйар дьахталлар сымнаҕас санааларыттан, оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн үлэ кыаллыбата ордук улахан тутулуктаах. Ханнык баҕарар дьахтар оҕотун ыарахан диир үлэтиттэн харыстаан, ону үлэлэппэтиттэн ыарахан диэн ааттаммыт тыа сирин үлэтин хаалыыта саҕаланар.

Үөрэҕи баһылаабыт дьахтар биир эмэ оҕону төрөтөр уонна бэйэтэ кыаҕа баарынан үлэлээн дойдуну байыта, баайы мунньуна сатыыр. Кини көнө санаатыгар үөрэҕи ылбыт иэһин үлэлээн төлүүр санаата улаатан хааларыттан элбэх оҕолонуон баҕарбата үөскүүр. 

Дьахталлар биир эмэ оҕолоноллоруттан оҕону иитии, үөрэтии үөрэҕэ сыыһа хайысханан, атаахтатыы, маанылааһын, манньалааһын диэки халыйан баран иһэрэ уол оҕолор улаатан иһэн олоххо оннуларын булунан, ситиһиилээхтик үлэлииргэ үөрэнэн, кэлэр көлүөнэлэрин иитэр, үөрэтэр кыахтарын суох оҥорор. Оҕону иитиини, үөрэтиини төрдүттэн ыла уларытан, сахалар Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕин олоххо киллэрэн тутуһуу уонна “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонунан салайтарыы эрэ Россия кэлэр көлүөнэлэрэ сайдар кыахтаналларыгар суолу арыйарын туһаныыга тириэрдэр. 

Өй сайдыыта дьахталлары көҥүллэринэн ыытыыга олук буолан, омуктары мөлтөтөр, ол иһин күүһү хаалларан, симэлитэн кэбиспэккэ, кэмигэр сөптөөхтүк туттан, эр дьону бөҕөргөтөн, омугу күүһүрдүү ирдэнэр. Сахалар Улуу тойон таҥараларын үөрэҕэ эр дьону күүһүрдэргэ туһата улаханын билинэн олоххо киллэриэ этибит. Күүс аһара баран хаалбатаҕына, уолаттары, эр дьону иитиигэ, үөрэтиигэ туһалаатаҕына, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии тутуһуллан олох сайдар, иннин диэки сыҕарыйар кыахтанар.

Үөрэҕи-билиини баһылаабыт, элбэх ахсааннаах дьахталлар аймахтары, омукпутун сайыннарыыга, ахсаана элбииригэр бары кыахтарын ууран кыһаныа, көҥүллэринэн барар баҕаларын өйдөрүн-санааларын күүһүнэн туттуна, киһи быһыытын тутуһа сылдьыа этилэр.

Дьахталлары көҥүллэринэн ыытыы, таптаатыбыт диэн ааттаан бэйэлэрэ талбыттарынан эргэ тахсалларын тутуһуу омук буор кутун мөлтөтөн уонна ахсааннарын аҕыйатан, үлэни-хамнаһы кыайбаттарыгар тириэрдэриттэн сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэр. (1,46).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.