Өй-санаа аһара барара элбэх

Киһи тутула олус уустук. Этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэннэр икки өрүттээхтэрэ уустуктар үөскүүллэрин өссө улаатыннарар:

1. Эт-сиин. Киһи этэ-сиинэ айылҕаттан быһаччы тутулуктаах тутаах чааһа. Эт-сиин айылҕа эттиктэриттэн хомуллан үөскүүр уонна төрөппүттэриттэн удьуордааһын көмөтүнэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр, айылҕа салгынынан тыынар, айылҕаттан ылан аһаан улаатар, эньиэргийэ ылынар тутаах чааһа буолар.

Эт-сиин бэйэтэ өйө-санаата, салгын кута суох улаатан хаалыан сөбө, ситэр кыахтааҕа уонна киһи кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалара тиийэн кэлэрэ икки өрүттэнии сүрүн тутулуга буолар.  

2. Өй-санаа. Өй-санаа үс; буор, ийэ, салгын куттарга уонна сүргэ арахсар. Сахалар киһи үс куттарын тус-туспа арааран үөрэтэн Кут-сүр үөрэҕин олохтообуттар уонна олохторугар туһана сылдьаллар:

- Буор кут диэн өй-санаа эт-сиин хамсаныылары оҥороруттан; уһууруттан, кылгыырыттан хас биирдии быччыҥҥа үөскээн сайдан, олус элбэхтэ хатыланан үөрүйэхтэри үөскэтэн иһэр. 

- Ийэ кут оҕо кыра эрдэҕиттэн саҥа билэр уонна оҥорор быһыыларыттан үөскээн үгэс буолан иҥэн иһэр уонна мунньуллар.

- Салгын кут оҕо 5 эбэтэр 6 сааһыттан умнубат буолуута үөскээн барыытыттан үөрэҕи ылынан сайдан барара саҕаланар.

- Сүр диэн киһи тулуурун үөскэтэринэн үс куттарын холбуу тута сылдьар санаа күүһэ буолар. Сүрэ мөлтөөтөҕүнэ киһи салгын кута, өйө көтөн хаалыан, кыыл өйүгэр-санаатыгар төттөрү түһүөн сөп. Киһи буолан сылдьыы, киһилии быһыыланыы сэрэҕи тутуһа сырыттахха эрэ кыаллар уратылаах. Биир сыыһа туттунуу киһини кыыл өйүгэр-санаатыгар, оҥорор быһыытыгар түһэрэн кэбиһиэн сөбүттэн сэрэнэ, харыстана сырыттахха эрэ киһи олоҕо табыллар. 

Киһи бу икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктарын сүтэрбэккэ, ол аата хайалара да аһара барбакка тэҥнэһиини үөскэтэн, тутуһан сайыннахтарына, киһи олоҕо туруктанарын таһынан киһи быһыытын аһара барбакка тутуһа сылдьар кыахтанар. (1,19).

Туруктаах буолуу диэн оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан, хайалара да аһара барбакка тэҥнэһиини үөскэтэн сайдыыны ситиһэн иһэллэрэ ааттанар. 

Киһи бу икки өрүттэриттэн өй-санаа олус түргэнин, уларыйа охсорун, туохтан да иҥнибэтин туһанан аһара барара элбээн хаалар. Араас элбэх баҕа санаалар киһи баһын иһигэр баппакка, таһынан таһымныы сылдьаллара олох эрэйин уонна уустугун үөскэтэллэр. 

Өй-санаа аһара барара төһө ыраатан, киһиттэн тэйэн иһэллэриттэн тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсара маннык араарыллар:

А. Баҕа санаа.

Б. Ыра санаа.

Киһи санаатын бу икки өрүттэрэ толорор кыаҕыттан тутулуктанан тус-туспа арахсалларын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

А. Баҕа санаа диэн киһи ситиһэ сатыыр, өйүгэр-санаатыгар оҥорон көрө сылдьар санаата ааттанар. Киһи бу баҕа санаатын бэйэтин кыа-ҕынан, күүһүнэн толордоҕуна, ситистэҕинэ дьолу билиэн сөп. Оҕо үөрэҕи ситиһэр, ыал буолар баҕа санаатын толорор кыахтаах. Баҕа санаа диэн киһи кыаҕыттан тутулуктанан эбиллэн иһэриттэн төһө баҕарар элбэх, араас буолуон сөп. 

Киһи быһыылаах баҕа санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан ситиһэр, толорор кыахтаах уонна киһи быһыытын аһара барбат баҕа санаата ааттанар. Онтон атын араас, буолар-буолбат санаалар быстах санаалар диэн араарыллан ааттаналлар.

“Сүрэх баҕатын, сүһүөх кыайбат” диэн өс хоһооно киһи араас элбэх баҕа санаатын этэ-сиинэ кыайан сиппэтин, ол иһин кыайан толорботун биллэрэр. Ол курдук, эт-сиин араас санааларын сахалар быстах санааларга киллэрэллэр. Араас быстах санааларга оҕустара сылдьыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэтэ элбээн хаалар. 

Б. Киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн кыайан толорбот баҕа санаата ыра санааҕа кубулуйан таах хаалар, умнуллар. Ыра санаа диэн киһи кыайан толорбот, санаатын эрэ аралдьытынар, оннук буолуо диэн бэйэтин албыннанар санаата ааттанар. (2,22).

Өй-санаа аһара барарыттан киһиэхэ ыра санаата элбээн хаалара олоххо туох да туһаны аҕалбат. Киһи бэйэтин кыаҕынан, күүһүнэн кыайан оҥорбот, олоххо киллэрбэт баҕа санаалара таах хаалаллар, аралдьытан эрэ туһалыыллар уонна ыра санааҕа кубулуйаллар. 

Ыра санаа киһини албынныыра, санаатын уоскутара элбэҕиттэн дьадаҥы, бэйэлэрэ олору оҥорор, толорор баайа, кыаҕа суох дьон элбэхтик ыллараллара биллэр. Сахалар ону быһааран “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһоонун үөскэтэн туһаналлар.

Киһи санаата аһара барара элбэҕин, үгүстэрэ ыра санааҕа кубу-луйан хаалалларын туһанан Ырай диэн ыра санаа дойдутун христианскай таҥара үөрэҕэр айаннар билигин даҕаны туһана сылдьаллар. Дьадаҥы дьон сынньалаҥнык, үлэлээбэккэ эрэ бэлэмҥэ сылдьар баҕа санааларын түүллэригэр эбэтэр илэ курдук элбэхтик көрүүлэриттэн ыра санаа дойдута үөскээн тахсарын туһанан, байбыт христианскай таҥара дьиэтэ бэйэлэрин быһаччы албынныыр. “Өллөххүтүнэ ол дойдуга, Ырайга тиийэн баҕаҕыт туолуоҕа, дьэ сынньаныаххыт” диэн дьадаҥылар санааларын албынынан уоскутар.

Элбэхтик ыра санааҕа оҕустара сылдьыы киһи быһыыта буолбатах, киһи оҥорор кыаҕын аһара баран хаалбыттарыттан таах хаалар санаа-лары үөскэтэн киһи туһалааҕы, суолталааҕы оҥорорун суох оҥороруттан куһаҕаҥҥа киирсэр. Ыра санааҕа оҕустарыы диэн киһи ону-маны, буолары-буолбаты баҕара санаан бэйэтин албыннанара ааттанар. Сахалар ыра санааҕа ылларан аралдьыйа сылдьары сөбүлээбэттэр, “Санаатыгар аралдьыйар” диэн этэннэр туһалааҕы, уһун үйэлээҕи оҥороро аҕыйаан хааларын биллэрэллэр.

Киһи быһыыта диэн киһи оҥорбут үчүгэй, туһалаах быһыыларын элбэхтик хатылаан оҥорон үгэс оҥосторуттан үөскээн тахсыбыт үөрэх буолар. Киһи бу үгэс буолбут быһыытын оҥоро сырыттаҕына, сыыһа-халты буолан хаалбатыттан, өссө хатылаан оҥорорун элбэтэр. Киһи быһыыта диэн элбэхтик хатылаан оҥоруллар, туһалаахтара биллэр үчүгэйгэ тириэрдэр быһыылар ааттаналлар. 

Аһара барар өй-санаа олохсуйбут үгэстэри, сиэри таһынан барар, ол иһин сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн, ханнык эрэ содулу үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Массыынаны аһара түргэнник, тиэтэйэн ыыта сатааһын сыыһа туттунууга тириэрдэн кэбиһэн, абаарыйаны үөскэтиэн сөбө, ити быһаарыыны чуолкайдаан биэрэр. 

Үлэни баһылааһын “Нэми билэн туттунуу” диэн үөрэҕи олохтообут. Күүһү кэмнээн, нэмин билэн туһаныы үлэни оҥорор хас биирдии киһиттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Массыына кыра гайкатын аһара күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбистэххэ, улахан өрөмүөннээһин эрэ быыһыырыгар тиийэн хаалыахха сөбө, аһара туттуу куһаҕаны үөскэтэрэ улаханын биллэрэр.

Өй-санаа аһара барыыта киһиргээһинтэн, дэбдэйииттэн үөскүүрэ ордук элбэх. Киһиргээһин диэн киһи бэйэтин кыаҕын билиммэккэ, аһара барара киирэн кэлэрэ ааттанар. “Киһиргээмэ, кирсиҥ быстыаҕа” диэн өс хоһооно киһиргииртэн аһара туттунуу үөскээн киһи бэйэтэ улаханнык кэһэйэрэ кэлэриттэн сэрэтэ сатыырга аналланар.

Ордук санааһын аһара барбатаҕына үтүктүүнү, батыһыыны үөскэ-тэн сайдыы киирэригэр уонна киэҥник тарҕанара түргэтииригэр туһа-лыыр, онтон аһара баран хааллаҕына, ордугурҕааһыны үөскэтэрэ оҥорор быһыыга мэһэйдэһэн куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Оҕо өйө-санаата аһара барара куһаҕан үгэстэнэн хааларыгар тириэрдиэн сөп. Сахалар ол иһин оҕону “Аһара барыма”, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн, өйө-санаата аһара барарын тохтотон, хааччахтаан иитэллэр, үөрэтэллэр. Өй-санаа аһара барыыта улахан аһара туттунууну үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн оҕолорун харыстыы сатыылларыттан, ити үөрэхтэри туһаналлар. (3,28).

Сиэр диэн өй-санаа аһара барарын хааччахтаан, оҥорор быһыы үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларынан, ол аата ортотун диэкинэн түбэһэрин үөскэтэн, сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйатар аналлаах, киһи бэйэтэ куруук тутуһа сылдьар, аһара бара сатыыр өйүн-санаатын хааччахтыыра ааттанар.

Өй-санаа аһара барарын анаан-минээн хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ анаан сиэр диэн хааччаҕы сахалар олус былыргы кэмнэртэн үөскэтэн туһана сылдьаллар. (4,6).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

4. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.