open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра

**Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра** - Таатта улууһун киинигэр Ытык Күөлгэ баар Саха сиригэр бастакы норуот тыйаатыра.

РСФСР Култуураҕа министиэристибэтин көҥүлүнэн 1959 сыллаахха тэриллибитэ. Бу иннинэ 1957 сыллаахха Таатта артыыстара бэйэлэрин ускуустубаларын Москуба куоракка ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ олук буолбута.  

## Устуоруйата
### Тэриллии иннинээҕи
1953 с. РСФСР урдунэн уус-уран самодеятельнай көрүү ыытыллыбыта. Ол түмүк көрүүтүгэр оройуон 20 талыы ыччата өрөспүүбулүкэҕэ киирэн I миэстэни ылбыттара. Саара Галимуллина, Мария Константинова, Константин Байбаллыков, Михаил Тихонов, Гаврил Неустроев о.д. а. лауреааттарынан буолбуттара.

1957 с. ахсынньыга Москубаҕа буолбут саха литературатын уонна ускуустубатын биэчэрдэригэр оройуон уус-уран самодеятельнаһын 27 бастыҥ кыттааччылара Л. Турнин, И.Жегусов, А. Андросов, А. Егоров, Г. Неустроев, Л. Андросова, В. Чьямова о. д. а. ситиһиилээхтик кыттан кэлбиттэрэ.

1959 с. Саха сирин ыччатын иккис өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээлэгэр култуура оройуоннааҕы дьиэтин уус-уран самодеятельноһа кыттыбыта. Онно оскуола үөрэнээччитэ Нина Хоютанова, ол кэннэ В.Ким, В.Орлова, И. Слепцов, И. Жегусов о. д. а. бэстибээл лауреааттарын аатын ылбыттара

### Тэриллии
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай норуодунай тыйаатырдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа норуодунай тыйаатыры аһарга быһаарбыта.

Аан бастааҥҥы норуодунай тыйаатыры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон норуодунай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Норуот тыйаатыра

**Норуот тыйаатыра** — РСФСР-га 50-с сылларга үөдүйбүт, онтон 90-с сыллар уларыйыыларын кэннэ Саха Сиригэр эрэ хаалбыт тыйаатыр көрүҥэ. Бу тыйаатыр идэтийбит судаарыстыбаннай тыйаатыртан уратыта - артыыстар сүрүн үлэлэрин таһынан манна үлэлииллэр, судаарыстыбаттан икки эрэ хамнастаах единица көрүллэр: кылаабынай режиссер уонна худуоһунньук.

## Устуоруйата
РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин 1959 с. олунньу 28 к. уурааҕынан, РСФСР үрдүнэн 100 саҥа «Баҕа өттүнэн оонньооччулар драматическай народнай театрдарын» тэрийии буолбута. Өрөспүүбулүкэҕэ балаҕан ыйыгар Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ аан бастаан Тааттаҕа народнай театры аһарга быһаарбыта.

## Саха сиригэр
Аан бастааҥҥы народнай театры 1959 с. ахсынньы 26 к. Ытык Күөлгэ үөрүүлээхтик миитиннээн оройуон үлэһиттэрэ аспыттара. Оттон народнай театры аһар туһунан уураах күһүн тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Герасимов Иннокентий Гаврильевич

**Герасимов Иннокентий Гаврильевич** — учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ,  суруйааччы.

## Олоҕун олуктара
1938 с. Бүлүү Халбаакытыгар булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бүлүү училищетыгар үөрэммит. 
Билигин Сунтаарга Устье сэлиэнньэ баһылыга.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

## Кинигэлэрэ
* Олох чөмчүүгэ. — Дь.: Сайдам, 2009. — 160 с.
* Саха ытык аман өһө. Олоҥхоттон дьүһүлгэн.  — Дь.: Сайдам, 2010 — 64 с.
Кээһэх

**Кээһэх** оноҕоһу эбэтэр оҕу укта сылдьарга аналлаах. Кээһэх сарыыттан эбэтэр мастан оҥоһуллар.
Ляпис-Трубецкой

**Ляпис-Трубецкой** () — Беларусь рок-группата (сорохтор панк-рок дииллэр). 1990 сыллаахха тэриллибит. Лидердара - Сергей Михалок. Элбэх ырыата Россия5а биллэ сылдьыбыта, холобура: "Ау", "Ты кинула", "Голуби", "Паренек под следствием", "Евпатория", "Весна" уо.д.а. Билигин (2011 с. алтынньыта) СМИ-лэргэ Александр Лукашенконы дьон истэригэр уэхсэн, холуобунай дьыала5а эриллибит диэн информация баар.

## Быһаарыылар
По Эдгар

thumb|170px

**По Э́дгар А́ллан** (; 1809 сыл тохсунньу 19 күнэ — 1849 сыл алтынньы 7 күнэ) — Эмиэрикэ суруйааччыта, поэта, литературнай критигэ уонна редактора. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр. Литератураҕа детектив-фанастика хайысхатын киллэрбит киhинэн буолар. Научнай фантастика, «Хоррор» хайысха төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ.
Хаалым балык

thumb|250px

**Хаалым балык** () — Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи уу бөдөҥ харамайдара. Пекарскай тылдьытыгар өссө Тиит балык диэн барыл суруллубут, синоним быһыытынан, нуучча тылыттан киирбит диэн бэлиэлээх. *Хаалым* диэн тыл мондьуур, монгуол тылларыгар ханыылыы тыллардаах эбит. Нууччалыы *киит* диэн аат гириэк тылыттан киирбит  () *«муора адьырҕата»* диэн суолталаах.

## Төрүттэрэ уонна көрүҥнэрэ
[thumb|right|[Финвал]]
Кииттиҥилэр, ол иһигэр кииттэр сиргэ саамай улахан кыылларынан буолаллар — күөх киит уһуна 25 м (улахана 33м тиийэр), ыйааһына — 90-120 т.
Бары кииттиҥилэр, хаалым балыгы, дельфииннэри уонна муора сибиинньэлэрин ааҕан туран сиргэ үөскүү сылдьыбыт ыыраахтаах туйахтаах кыыллартан төрүттээхтэр. Молекулярнай генетика этэринэн кииттиҥилэр бегемоттарга уонна да атын ыыраахтаах туйахтаахтарга чугас аймахтар. Бегемоттар уонна кииттиҥилэр биир өбүгэлэрэ  54 мөлүйүөн сыл ынараа өттугэр олорбут. 
Кииттэр ууга быһа холоон 50 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр көспүттэр.
Кииттиҥилэр аймахтара икки бөлөххө хайдар:
* Бытыктаах кииттэр. Балар саамай бөдөҥнөр.
* Тиистээх кииттэр ааттара этэрин курдук тиистээхтэр уонна балыгынан, атын муора харамайдарынан (кальмаардарынан иҥин) аһылыктаналлар.

## Быһаарыылар
Технотроник

**Технотроник** ( - 1988 с. Бельгияҕа төрүттэммит группа, студийнай проект. Биллэр ырыалара "Pump Up the Jam",  "Get Up! (Before The Night Is Over)» уонна «This Beat Is Technotronic». "Move this" ырыалара 1992 сыл сайыныгар  "Billboard" хит-парадыгар өр бастакы 3 иhигэр сылдьыбыта.
Арсенал

**Арсенал футбол кулууба** (Arsenal FC) - Англия Лондон куоратын футболун хамаандата.

## Төрүттэниитэ
Бу футбол эйгэтигэр биир биллэр-көстөр ааты аҕыйах шотландец төрүттээбитэ. Давид Данскин , Вулвичтааҕы "Арсенал"  сэрии сэбин собуотун улэhитэ уонна  футболист Фред Бердсли үс доҕотторун кытта хамаанда тэринэр санааҕа кэлбиттэрэ. Вулвичка икки Nottingham Forest хамаанда оонньооччута кэлбитэ ол санааны өссө бөҕөргөппүтэ.
Бу баҕа санаа тула 15 киhи буолбута, олор кулууп улэтин саҕалыырыгар 6-лыы пенс угарга бэлэмнэр этэ. Данскин бэйэтиттэн 3 шиллинг эбэн футбольнай мээчик атыыласпыта. Ити 1886 сыл алтынньытыгар этэ.

Кулууб бастакы оонньуутун 1886 сыл ахсынньытыгар ыыппыта эрээри, формата даҕаны, аата даҕаны, оонньуур сирэ да суох этэ. Данскин кыттыгастарын кытта “Диал Сквер” диэн ааттанан Темза нөҥүө “Ыт арыытыгар” “Илиҥҥи  аптаахтары” кытта оонньуу аттаммыттара.

“Диал Сквер” 6-0 ахсаанынан кыайан баран “Король дууб” паб хамаандатын кытта 1886 сыл Ороhуоспа күнүгэр киирсибиттэрэ. Бирдсли форма көрдөөн  “Ноттингэм Форест” хамаанда5а билэр дьонуттан ыйыппыта. Олор кыhыл өҥнөөх майкалары уларсыбыттара.

Дьэ дьоммут пабка олорон хамаандаларыгар аат толкуйдаабыттар, паб уонна заводтарын ааттарын холбоон "Король Арсенала" дэммиттэрэ. Бу аат 1891 сылга диэри сылдьыбыта, онтон "Вулвич Арсенал" диэн буолбуттара.

## Арсенал ситиhиилэрэ
*Чөмпүйүөннэр Лиигалара 2004, 2002, 1998, 1991, 1989, 1971, 1953, 1948, 1938, 1935, 1934, 1933, 1931 сыллардааҕы кыайыылааҕа.
*Англия лиигатын кубогын (FA cup) 2005, 2003, 2002, 1998,1993,1979,1971,2-1,1950,1936,1930 кыайыылааҕа.
* 2003/2004, 2001/2002, 1997/1998, 1990/1991, 1988/1989, 1970/1971, 1952/1953, 1947/1948, 1937/1938, 1934/1935, 1933/1934, 1932/1933, 1930/1931 сезоннарга Англия чемпиона.
Араас кэмнэргэ бу хамаандаҕа Тьерри Анри (№1!!!), Николя Анелька, Франсеск Фабрегас, Фредди Льюнберг, Самир Насри, Эммануэль Адебайор, Деннис Бергкамп, Александр Хлеб, Матье Фламини, Патрик Виейра, Робер Пирес, Эшли Коул, Петит уо.д.а аатырбыт футболистар оонньуу сылдьыбыттара.

## Билигин хамаандаҕа бааллар:
вратаардар:
Войцех Щесны,Лукаш Фабиански, Вито Манноне;

защитниктар:
Бакари Санья, Томас Вермален, Пер Мертезакер, Косельны, Йохан Дьуру, Скиллачи, Женкинсон, Киран Гиббс;

полузащита:
Абу Диаби, Микель Артета, Алекс Сонг, Андрей Аршавин, Йосси Бенаюн, Томас Росиски, Аарон Рэмси, Жэк Уилшир, Эммануэль Фримпонг;

атака:
Жи-юн Парк, Тео Уолкот, Жервиньо, Рио Миячи, Робин ван Перси, Алекс Окслейд-Чемберлен, Маруан Шамах.

Главнай тренер: Арсен Венгер.
Напалм

[thumb|250px|[Вьетнам сэриитэ, напалмынан буомбалааһын]]
**Напалм** ( —  «нафтеновай кислота» уонна  «пальмитиновай кислота») диэн терминнартан кылгатыы - уматык сэрии сэбэ, хойуннараллыбыт бензин. Бомбаларга уонна огнемёттарга туттуллар.

Напалм дөбөҥнүк уонна бытааннык умайар (түргэнэ хойуутуттан тутулуктаах), отнтугатыгар хап-хара, хабархай буруону таһаарар (напалм көрүҥуттэн көрөн температурата 900-1000 С° тиийиэн син), үчүгэйдик сыстар, оннооҕор инчэҕэй эттиктэргэ.

## История

Иккис аан дойду сэриитигэр сэриилэһэр дойдулар армиялара бастаан огнемёттарга ыраас бензины туттар этилэр. Ол даҕаны, бензин сүрүн итэҕэһэ кини наһаа убаҕаһа буолар. Түргэнник ыһыллан хаалар, онтон умайар иэнэ үрдүр, түмүгэ - аҕыйах сөкүүндэ иһинэн умайан хаалар, өстөөҕу эчэпэккэ. Саҥа, бытааннык умайар сэрии сэбэ наада буолбут.

Сэрии иннинээҕи ырытыыларга, учуонайдар каучугу хойуннарыыга тутта сатаабыттаара. Сэрии кэмигэр, каучук дефицит буолбутунан сибээстээн, 1942 сылга Гарвард университетын чинчийээччилэрэ, Луис Физер (Louis Fieser) уонна АХШ армиятын химичэскэй сулуусспата (U.S. Army Chemical Corps) каучугу көрдөөбөт тахсыыны булбуттара. Саҥа, өр умайар, сыстар, чэпчики сыаналаах уматыгы *Напалм* диэн ааттаабыттар.

## Оҥоһуута, характеристиката, көрүҥнэрэ

Убаҕас уматыкка (бензин, керосин уо.д.а. ниэп продукталара) оһуобай хойуннарар веществоны эбэллэр (нафтеновай уонна пальмитиновай кислоталар алюминий туустара). Загуститель пропорцията 4-11% буолуон син, уматык ыйааһыныттан, онтон тутулуктанан напалм консистенцията хойуу убаҕастан дыраһааҥкаҕа дылы буолар.

Буомбаларга эрэ туттуллар, күүскэтик умайар (+1200 С°... +1500 С°, холобура көннөрү напалм +800°) **Напалм Б** (Napalm B), бензинтан уонна полистиролтан оҥоһуллан тахсар.

Напалмҥа солох тимирдэри булкуйдахха **супернапалм** үөскүүр. Кинини уунан сатаан умуруорбаккын.

Өссө биир напалм модификациятынан **пирогеллар** буолалар - кинилэр састааптарыгар магний эбэтэр атын неорганическай окислитэллэр баар буоланнар умайыы температурата +1600 С° кыраадыска диэри тиийиэн син. Умайарга үөскүүр шлактар оннооҕор тимир конструкциялары сииллэр.

## Сэриигэ туһанныта

Напалм авиабомбаларга, кэтиллэр уонна механизированнай огнемёттарга, фугастарга уо.д.а. сэрии сэбтэргэ туһаныллар. 1942 сылтан саҕалаан (аспыт сыллара), Америка армията напалмы Иккис аан дойду, Корея, Вьетнам (оһуобо киэҥник) уо.д.а. сэриилэргэ туттубута. 

## Сигэлэр
Лээги

**Лээги** — Амма улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. 1969 с. нэһилиэк аатыттан сотуллубута, олохтоохторун Чакырга көһөрбүттэр.

Бу нэһилиэктэн Матвеев Тихон Афанасьевич, подводник эппиһиэр төрүттээх.
Мощёная

**Мощёная** () — Украина дэриэбинэтэ, Волынскай уобалас Ковельскай оройуонун Мощёнскай сельсоветын киинэ. 

## Олохтоох дьоно
Олохтоохторун ахсаана: 2001 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн — 546 киһи, 2010 сыл туругунан — 581 киһи.

Дьон олохсуйуутун чиҥэ — 553 киһи/км².


File:River Rudka.jpg|Дэриэбинэ чугаһынан сүүрүгүрэр Рудка үрэх

File:Memorial sign of Moshchena.jpg|Сэбиэскэй Сойуус Геройа Зеленскай Гавриил Никитовичка өйдөбүнньүк бэлиэ
File:Tserkva.JPG|Таҥара дьиэтэ


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Палтога

thumb|right|250px|Палтога
**Палтога** — Арассыыйа дэриэбинэтэ, Вологда уобалаhа баар Казаковский сельсовет киинэ. Нэһилиэнньэтэ 295 кэриҕэ киһи (2002).
ПМН

thumb|300px|'''ПМН''' миинэ, үрдүттэн көрүү.

**ПМН** - пехотаны (сатыы сэриини) утары миинэ. Аата нууччалы **''П**ротивопехотная **м**ина **н**ажимная'' диэнтэн кылгатыы.

ССРС-ка оҥоһоллубута, 1950-с сылга Сэбиэскэй Армияҕа сэбилээһиҥҥэ ылыммыта. Билигин РФ, СНГ уо.д.а. дойдулар армияларыгар туттууллар

## Оҥоһуута

Корпуһа пластмассаттан оҥоһуллубут, иһигэр икки канаал баар, туруору уонна сытыары. Эстэр заряда 200г. тротил шашката. Үрдүтүгэр баттанар эрэһиинэ хаппах. Туруору ханаалга миинэ элбэрээгэ баар, сытыарыытыгар охсор механизм. Ол механизм оһуобай харыстааччылаах (предохранитель), миинэни харыйарын уонна иитэрин куттала суох гынар.

Детонируйдуур запаала 6,5 г тетрил шаашката уонна М-1 капсюль.

## Характеристиката

* Корпус…………………………………………..пластмасс.
* Маасса……………………………………….….550 гр.
* Эстэр эттигин маассата (тротил)…..….200 гр.
* Диаметра………………………………………..11 см.
* Үрдүгэ ……………………………………..……5.3 см.
* Баттыыр датчигын диаметра………………………10 см.
* Элбэрээгин үлэлэтэр ыйааһын……………………………8 — 25 кг.
*  Туттуллар температуралара…..-40 --+50 град.

## Миинэ үлэтэ

Эстэригэр, үттээбит киһи уллуҥаҕын туура тардан ылар, иккис атаҕа эмиэ улаханнык эчэйиэн син. Эстии охсор долгунуттан киһи өйүн сүтэрэр. Бастакы көмө уонна госпитализация түргэнник оҥоһуллубатаҕына, кини ылдьар шоктан уонна хаан сүтэриититтэн өлөн туорун син.

## Сигэлэр
* ПМН миинэ (нуучч.)

## Литература
#
Диктатор

**Диктатор** диэн салайааччы, диктатураны олохтооччу. Диктатор культ личности ыытар, демократияны утарар. 

## Билиҥҥи диктатордар испииhэктэрэ
Владимир уобалаһа

**Владимир уобалаhа** () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владимир.

## Демография

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 218,7 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,1% эбит, ол эбэтэр 47.0 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 28 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
VISA

**Visa Inc.** — америкаттааҕы хампаанньа, төлөөһүн систематын өҥөлөрүн оҥорор. 

## Быһаарыылар
Үҥкүү театра

Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра

Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола аатынан Үҥкүү театра саха норуотун үҥкүүгэ фольклор традициятын харыстыыр уонна сайдатар санаалаах 1985 сыллаахха арыллыбыт.

Театр репертуара маннык:
* Церемонияларга туттуллар, философияҕа, мифологияҕа, хара уонна маҥан ойуун ритуалларыгар.
* Уруу уонна ыһыах бырааһынньыктарыгар обряд үҥкүүлэрэ, тойук, чабырҕах.
* Саха сирин кыракый норуоттарын үҥкүүлэрэ. Ол иһигэр эбээн, эбэҥки, юкагирдар үҥкүүлэрэ.

Билигин театр труппата 34 киһилээх. 3 ырыаһыт, уонна национальнай оркестр - 23 киһи.
Самыров Афанасий Васильевич

**Самыров Афанасий Васильевич** (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билиҥҥитэ — Таатта улууһа) Чымнаайы сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1954—1957 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр (Приморьеҕа, Кытайга, Туркменияҕа) сулууспалаабыта.
* 1958 с. — «Коммунизм» колхозка суоппардыыр. Комсомол комитетын секретарынан талыллан көхтөөхтүк үлэлээбитэ.
* 1965 с. — Дьокуускайга көспүт. ЯПАП-1 тэрилтэҕэ 5 маршрут №-дээх автобуска үлэлээбитэ. 
* Бастакы кылаастаах водитель-инструктор профсоюз үлэтин күөнүгэр сылдьыбыта. Өрөспүүбүлүкэ профсоюһун комитетын чилиэнэ, норуот дружинатын чилиэнэ, общественнай автоинспектор. Күргүөмнээх, таһаарыылаах үлэтин иһин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамоталарынан наҕараадаламмыта.
* 2001 сыллаахха балаҕан ыйын 16 күнүгэр хомолтолоохтук өлөн олохтон туораабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ 
* «Октябрьскай Революция» уордьан 
* «Бочуот Знага» уордьан 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Ытык грамотата 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата 
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1997)

## Аатын үйэтитии
Олорбут дьиэтин эркинигэр, Дьокуускай куорат Октябрьскай уулуссатын 18 №-гэр, мемориальнай доска туруоруллубут (2002)  

## Быһаарыылар
Айыы Суола

**[[Айыы]] [[суол]]а** — айыы халлааннарын холбуур суол. Халлааннар атыннык *хартыгас*, эбэтэр *мэҥэһик*, диэн ааттаналлар. Айыы Суола 9 халлаантан турар. Бу 9 халлааҥҥа Үрүҥ Айыы Тойон оҕолорун кытта олорор. Хас биирдии айыы биир курдук буолан баран сэттэ дьүһүннээх. Онон, хас биирдии халлааҥҥа сэттэлии ыал (аҕастыы балыстар эбэтэр ини-биилэр) олорор. 

Киһи олоҕун тухары, айыылар кэс тылларын толорон, Айыы Суолун арыйан сылдьыахтаах. Айыы Суола кыайан арыллыбатах өттүнэн Абааһы Суола арыллар, оччоҕо айыылартан кэлбит алгыс Абааһы Суолунан барар уонна алдьатар, эһэр, өлөрөр-өһөрөр күүскэ кубулуйар.

Айыы киһитэ Абааһы Суолун бүөлээн, Айыы Суолун арыйа сылдьыахтаах, оччоҕо кини кутун-сүрүн харыстыыр, сүргэтин үрдэтэр. Айыы Суолун тутуһуу *Айыы сиэрэ* диэн ааттанар. Киhини Айыы Суолунан сылдьарга дьөһүөллэр сирдииллэр.
Матвеев Тихон Афанасьевич

**Матвеев Тихон Афанасьевич** - подводник эппиһиэр, Петропавловскай-Камчатскай куоракка бөдөҥ собуот дириэктэрэ.

Амма улууһун Лээги нэһилиэгиттэн төрүттээх (1950, ахсынньы). Болугур оскуолатын бүтэрбитэ. Ооккону кытта Дьокуускайга мас тардыспыта биллэр.
Доллонов Владислав Семенович

**Доллонов Владислав Семенович** — суруйааччы, суруналыыс.

## Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ төрөөбүтэ. 

1976 сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын (1986), Москубаҕа РФ Президенин Государственнай сулууспаҕа академиятын (1997) бүтэртээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (2008), Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1998).
Надина Эльпис

**Надина Эльпис**, Саха Сирин биллэр ырыаһыта. 

## Биографията

## Киинэҕэ уһуллуута
* Кэскил-1 (2007 с)
* Иччи (2010 с) 2011с
* Дорообо Дьокуускай 2011с
Хоту Уолан

**Хоту Уолан** (DJ Уолан, Xotu Uolan), дьиннээх аата **Василий Татаринов**, Саха Сирин биир биллэр ырыаһыта, 2010 сыллаахха киэҥник биллибитэ.

## Биографиата

## Карьерата

## Биллэр ырыалара
* DJ Уолан - Кыһыл көмүс ыччат (киэнник тарҕаммыт, 27 дойду олохтоохторугар иһиллэр ырыа)
* DJ Уолан - Биир түгэн (Алик Григорьев кытта), саҥа ырыа
Twitter

**X** ол эбэтэр *Икс* — микроблоггиҥа анаммыт социальнай ситим, уонна ааҕаччыларга 140 знакка дылы суруллубут сообщениялары суруйар уонна ааҕар сервис. Оннук 140 дылы знактаах сообщение "твит" диэн биллэр.

X corp. диэн ол сервиһы тутар хампаанньа, Сан Францискоҕа олохтонор, сервердарын атын куораттарга (Сан Антонио, Бостон, Нью Йорк) тутан олорор.

Твиттер 2008 сыл кулун тутарыгар Джэк Дорси айбыт уонна от ыйыгар үлэтин саҕалаабыт. Түргэнник сир үрдүнэн биллэн билигин 300 мөлүйүөнтэн тахса туттааччылардаах. Күн аайы 300 мөл. тахса твит суруллар уонна 1.6 млрд твит быыһыгар көрдүүр запрос ыытыллар. Сороҕос "интернет смһа" диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Сахалыы киинэлэр

**Сахалыы киинэлэр** (, ), бу сирэйгэ сахалыы киинэлэри оҥорон таһаарар тэрилтэлэри уонна уопсай киинэлэр тиһиктэрэ бааллар. 

* Sakha Films (Саха фильм) киинэ устар тэрилтэ
* Чороон фильм - киинэ устар тэрилтэ
* Dedsat (Detsad) - биир улахан киинэ устар тэрилтэ

## Сахалыы киинэлэр тиhиктэрэ
* Көҥүл Боотурдар
* Тулаайах
* Иччи (киинэ)
* Сээттээх сир
* Харах уута
* Кэскил-1
* Кэскил-2
* Мичил (Ньурбалар холонуу киинэлэрэ)
* Ыаллыылар (сериал)
* Сэргэлээх (сериал)

* Тиһик толору буолбатах. Эбэн биэриэххитин сөп.
Саадьаҕай

**Саадьаҕай** — этин-сиинин устатынан дьураалаах. Кыылы-сүөлү, сүөһүнү ойуулуурга туттуллар.

## Өссө маны көр
* Ала
Идэ

**Идэ** () — киһи аналлаах үөрэх көмөтүнэн баһылаабыт уустук дьарыга, соруга — дьоҥҥо туһалаах үлэни хамнас эбэтэр атын төлөбүр иһин оҥоруу.

## Өссө маны көр
* Идэ түһүүтэ
* Идэ тыла
НТВ

мини|НТВ ханаал логотииба
**НТВ** — 1993 сыллахха үлэтин саҕалаабыт Россия үрдүнэн көрдөрөр телебиизар ханаала. Телеканалы көрөөччү ахсаана 120 мөлүйүөнтэн тахсар. Москва куораттан, Останкино телецентртан үлэлиир. 

Россияттан атын да дойдуларга  көрдөрөр. НТВ-Мир ханаал СНГ дойдуларыгар, Балтикаҕа, Арҕаа Европаҕа уонна АХШгар, Канадаҕа, Исраилга, Австралия уонна Саҥа Зеландия спутник нөҥүө сигналын ыытар. Россия иһигэр хас даҕаны бириэмэнэн арахсар дубльдаах.
Пирогов Николай Иванович

**Пирогов Николай Иванович** - аатырбыт нуучча хируура, анаатом-учуонайа.

Москубаҕа 1810 сыллаахха сэтинньи 13 (аныгы истиилиэн 25) күнүгэр байыаннай казначей дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 14 саастааҕар Москуба университетыгар киирбитэ, бүтэрэн баран хас да сыл кыраныысса таһыгар үөрэммитэ. Профессор буоларыгар Дерпт (Тарту) университетыгар бэлэми барбыта. 

Анатомияҕа киһи уорганнара, тымырдара, ньиэрбэлэрэ, былчыҥнара, уҥуохтара бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара дьиҥэ хайдаҕын аан бастаан ойуулаабыт учуонай. Маны билии ыарыы организмҥа хайдах таҕанарын, сайдарын билэргэ сүрдээх туһалааҕын үрдүнэн хируурдар эппэрээһийэ кэмигэр ыарыһахха отой кыра хоромньуну аҕалалларыгар туһалаах. Кини иннинэ өлбүт киһини хайытан эрэ үөрэтэллэр этэ, оннук ньымаҕа өлүк уорганнара, ткааннара хамсаан биэрэллэр, онон топограф анатомия (наука салаата) Пирогов үлэлит бэчээттиэн иннинэ чуолкай объективнай хартыынаны өссө ыла илигэ. Ол саҕана мэдиссиинэ өссө инвазията суох (хайыппакка эрэ) ткааннары курдат көрөр ньымалара (рентген, ультразвук көмөтүнэн чинчийии уо.д.а.) суоҕа.

Пирогов өлүгү бастаан тоҥорор, онтон чараас пластиналарга эрбиир ньыманы толкуйдаабыта. Онтон ол пластиналары үөрэтэрэ, билиҥҥи көмпүүтэр томографиятын курдук хартыыналары ылара. Онтун уруһуйдаан анал үлэ таһаарбыта.

Учуонай сүдү өҥөтүнэн практическэй хирургияҕа кылаата буолар. Кини Кырыымнааҕы сэриигэ байыаннай хируурунан сулууспалаабыта. Ол саҕана наркоз сайда илик уонна үчүгэйдик тарҕана илик буолан бааһырбыт дьон улахан эппэрээһийэ кэмигэр ыарыы шогуттан үксүн өлөллөрө. Онон киһи тыыннаах хаалара хируур төһө түргэнник туттарыттан-хаптарыттан улахан тутулуктааҕа. Пирогов атах, илии ампутациятын аҕыйах сөкүүндэ иһигэр оҥорор ньымалары толкуйдаабыта. 

Өссө биир сүдү өҥөтө - бааһырбыттары эрдэттэн наардааһыны киллэрбитэ. Чэпчэкитик бааһырбыттары, ыарахан баастаахтары уонна көмө оҥоһуллар кыахтарыттан ааспыт бааһырбыттары госпитальга кэлээттэрин кытта араартыыра. Бу ньыма сүүһүнэн дьон олоҕун быыһаабыта, аан дойду аармыйаларыгар барытыгар тарҕаммыта, билиҥҥээҥҥэ дылы байыаннай мэдиссиинэ сокуонун курдук туттуллар.

Пирогов Кырыым сэриитин саҕана гиипсэни аан бастаан киэҥник туттубута, онто элбэх саллааты ампутацияттан быыһаабыта.

Пирогов педагог быһыытынан эмиэ биллибитэ. Иитии боппуруостара диэн кинигэтигэр сиэр-майгы оруолун уонна төрөөбүт тыл суолтатын тоһоҕолоон көрдөрбүтэ: «*Быть человеком — вот к чему должно вести воспитание*», «*Презрение к родному языку позорит национальное чувство*».
Бочуот знаага (уордьан)

мини|Order of the Badge of Honour
**Бочуот знаага (уордьан)** (Орден «Знак Почёта») — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. ССРС Киин толоруулаах кэмитиэтэ (ЦИК) 1935 сыллаахха сэтинньи 25 күнүнээҕи уурааҕынан олохтообута. 1988 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Бочуот уордьана диэн ааттаммыта.

1991 сыллаахха дылы 1 мөл 581 тыһыынча наҕараада иҥэриллибитэ.

1967 сыллахха «Бочуот знаага» уордьанынан Якутия хаһыат наҕараадаламмыта.
мини|Order of the Badge of Honour reverse

## Сигэлэр

* Статут и описание ордена

## Быһаарыылар
{{быһаарыыларreflist}
Ситим-сир

**Ситим-сир** (англ. website: web — «ситим, илим» уонна site — «сир», ол аата «ситимҥэ баар сир») — көмпүүтэрдэр ситимнэригэр баар биир аадырыһынан (дэмиэн аатынан, эбэтэр IP-нан) ситимнэспит билэлэр бөлөхтөрө. Соҕотох киһи эбэтэр тэрилтэ бас билиитигэр баар буолаллар.

Туох баар ситим-сирдэр Аан ситими (Интэриниэти) үөскэтэллэр. Ханнык баҕарар киһи бэйэтин көмпүүтэриттэн киирэн ааҕарыгар анаан HTTP боротокуол ылыныллыбыта.

Веб- сайт электроннай докумуоннар тиһиктэрэ (файлов данных и код) чааһынай киһи эбэтэр тэрилтэ кыттыан сөп уонна уопсай дьиэ эбэтэр IP- аадырыс эбэтэр локальнай компьютерга уһуллуон сөп. «Хаһаайыстыба уонна права» сурунаал ыстатыйатыгар хас биирдии сайт бэйэтин аата баар, ону ааһан дьиэни бутуйбат буолуохтаах диэн санаа этиллибитэ. Сайт автор быраабын көрүүттэн саайт аатыгар сөп түбэһиннэрэн атын айымньылар ааттарын сэргэ харыстаныахтаах.

Все сайт в совокупности состоялось Международное Путину, онно коммуникация (Путин) мировой сообщение информации семеннэрин холбоон аан дойду үрдүнэн биир кэлим — дааннайдар уонна планетной общиналар коммуникацияларын холбоон көрдөрөллөр. Сайтка клиеннэри быһаччы бэлэмниир инниттэн СЕРВЕРДЭРГЭ быһаччы сыһыаннаах боротокуол оҥоһулунна.

## Оҥоһук
Сайт страницалара-бу тылга сыһыаннаах текст файлларын хомуурунньуга. Бу файллар кини компьютерыгар сырытыннарыллан у ' лэлииллэр (монитор, НПК экрана, принтер эбэтэр тыл синтезатора). Тылбыт тексин функциональнай элеменнэргэ араарар, ол аата гипертекстаах ссылкалары (гиперссылкалары) оҥорор уонна ойуулуур страницаны көрдөрөргө, атын мультимедийнай элеменнэри оңорорго кыаллар. Страницалары талларыы стилинэн уларытыахха сөп, тоҕо диэтэххэ, быһаарыылаах файлга форматирование бары элеменнэрин (2- с таһымнаах буукубалар кээмэйдэрин, кээмэйэ уонна да атын) эбэтэр сценарийынан эбэтэр дьайыыларынан кииннээн көрүү кыаҕы биэрэр.

Сайт страницалара боростуой статичнай наборунан буолуохтарын сөп эбэтэр серверга анал компьютернай программа оҥоһуллуон сөп. Кинилэр хайа баҕарар сайтка сакаастаан оҥоруохтарын сөп, эбэтэр ханнык эрэ сайт кылааһыгар суоттанан, бэлэм бородууксуйаны оҥоруохтарын сөп. Олортон сорохторо веб- сайтка информацияны настройкалааһын уонна настройката имигэстик олохтооһун туһунан информацияны таһаарар кыахтаахтар. Маннык салайар программалар ис хоһоонноох (ССС) салайыы систиэмэлэрэ диэн ааттаналлар.

Сайты может быть подразделены, ориентированные бүүс- бүтүннүү ол эбэтэр атын аудитории. Бу түгэҥҥэ маннык разделлар сайт версиятынан ааттаналлар. Аудитория туһаныллар оборудованиеларын көрүҥүнэн араастаһыан сөп. Холобур,смартфону туһанарга аналлаах мобильнай версиялар диэн ааттаммыттар. Сайты может имеет язык версии (русскоязычно, английское и другие).

## Быһаарыылар
Дьыала-куолу истиилэ

**Дьыала-куолу истиилэ** — саҥа истииллэриттэн биирдэстэрэ. Официальнай сыһыаннарга туттуллар: юриспруденцияҕа, экономикаҕа, дойдулар ыккардыларынааҕы сыһыаҥҥа, байыаннай эйгэҕэ, арбааһын эйгэтигэр, официальнай тэрилтэлэргэ алтыһыыга уонна тэрилтэни, судаарыстыбаны салайыыга. 

Хас да тус-туспа подстиллэрдээх: сокуон (судаарыстыбаны салайыыга); салайыы-канцелярия истиилэ (дөкүмүөннэри толорууга сыһыаннаах); дипломатия постилэ.- 

Салалта-дьаһалта суруга-саҥа ньымалартан биирдэстэрэ. Дойдуну салайар тэрилтэлэргэ сыһыаннаах-суут, оҥорон таһаарар эйгэ,дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаннарга,сэрии эйгэтигэр, арбааһын эйгэтигэр уо.д.а. Хас да туспа салаалардаах-сокуон(дойду салайыытыгар) салайыы-дьаһайыы ньымата(суруктары толоруу ньымата) дойдулар икки ардыларыгар туттуллар ньымалар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-10

[thumb|[Баҕа хаата]]
* Киһи аан бастакы аспыт үнтү тэбэр эттигэ хара буорах эбит.
* Түөрт Арассыыйаҕа тахсыбыт киинэҕэ уһуллубут саха артыыһа Михаил Скрябин биир да официальнай сыбаанньата суоҕа.
* АХШ-ка саамай улахан нуучча бибилитиэкэтин Дьокуускайтан төрүттээх киһи хомуйбута.
* Баҕа хаата баҕаҕа туох да сыһыанна суох.
* Бүлүү уокуругар 1858 сыллаахха 10243 балаҕан баар эбит. 
* Элгээйи улуус киинэ буола сылдьыбыттаах.
* Аатырбыт быраас ‎Сергей Петрович Боткин чэйинэн эргинэр киһи уола эбит.
Аспыраан

**Аспыраан** — үрдүк үөрэх кэнниттэн идэтинэн үөрэҕин салгыы үрдэтинэр, анал үөрэххэ (аспирантураҕа) үөрэнэр киһи. 

Аспирантура диэн үрдүк үөрэхтээх дьон идэлэрин таһымын өссө үрдэтинэр сирдэрэ, тиһиктэрэ. Аатынан үөрэх сорҕото гынан баран, дьиҥинэн, аспирантуураҕа үөрэнэр киһи билим чинчийэр үлэтин оҥорор уонна ол түмүгүнэн учуонай истиэпэн ылар.
Селена Гомес

thumb|right
**Селена Мари Гомес** - (; 22.7.1992) —  АХШ актрисата уонна ырыаһыта, ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола. Киинэҕэ «Вэйверли Плэйс аптаахтара» (2007) диэн телесериалга Алекс Руссо оруолун оонньоон биллибитэ. Ол оруолун иһин  *[[Kids' Choice Awards]]* (2009, 2010) уонна *[[ALMA Award]]* (2009) бириэмиэйлэри ылбыта.

2009 сыллаахтан Селена — Selena Gomez & the Scene диэн поп-рок бөлөх вокалиската.

Селена үтүөнү оҥоруутунан эмиэ биллэр. ЮНИСЕФ үтүөҕэ дьулуур посола, 2009 сыллаахха бу Пуонда саамай эдэр посола буолбута. 

## Олоҕун олуктара
Селена Мари Гомес  от ыйын 22 күнүгэр 1992 сыллаахха Техас штаакка Гранд-Прейри диэн сиргэ Мэнди Корнетт уонна Рикардо Гомес дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата — латиноамериканец, ийэтэ италия уонна англия хааннаах.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Дьаархан оскуолата

**Дьаархан оскуолата** - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолата.

## Устуоруйата
1936 сыллаахха Тээттиир диэн сиргэ аһыллыбыта. Оскуолаҕа Чуукаартан, Маар-Күөлтэн, Аччыгый Торбостон, куоһаантан, Оҕус Арыылааҕыттан уонна да атын сирдэртэн оҕолор кэлэн үөрэнэллэрэ. Тэрийээччи учуутал Афанасий А. Лазаревнэһилиэк онон-манан бытанан олорор ыалларын  сатыы кэрийэн маҥнайгы кылааска 42 оҕону ылбыта. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, онно 7-с кылааһы 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев уонна өссө 5 учуутал Аҕа дойду сэриитигэр баран өлбүттэрэ, барбыттартан соҕотох А.Е. Макаров тыыннаах эргийэн кэлбитэ.

1954 с. бытархай түөлбэлэр холбоһууларыгар оскуоланы Оҕус Арыылааҕар Дьаархаҥҥа көһөрбүттэрэ.

1971-2001 сылларга оскуоланы Степанов Виктор Семенович диэн дириэктэр салайбыта. Бу саҕана икки мэндиэмэннээх оскуола, алын сүһүөх кылаастар үөрэнэр дьиэлэрэ, мастарыскыай уонна энтузиаст учуутал А.Д. Неустроев көҕүлээһининэн чэпчэки атлетика манеһа тутуллубуттара.

## Бу оскуоланы бүтэрбит биллиилээх дьон
*Аммосов Алексей А. - Саха АССР үтүөлээх геолога, Мииринэй куорат Ытык олохтооҕо, 58 карааттаах алмааска аата иҥэриллибит киһи
*Яковлева Е.Н. - алмаас бырамыысыланнаһын бэтэрээнэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан 2 төгүл талыллыбыт киһи, Мииринэй куорат Ытык олохтооҕо
*Тимофеев Н.Г. - РСФСР үтүөлэх юрииһа
*Тихонова О.Д. - Саха АССР үтүөлээх бырааһа.

## Быһаарыылар
Лазарев Афанасий А.

**Лазарев Афанасий А.** - Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин оскуолатын тэрийээччи учуутал.

Оскуоланы 1936 сыллаахха Дьаархан нэһилиэгин ортотугар Тээттиир диэн сиргэ арыйбыттара. Бастакы выпуск 1943 с. буолбута, 23 оҕо бүтэрбитэ. Бастакы учуутал уонна дириэктэр А.А. Лазарев Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха ыараханнык бааһырбыта, уонна ыам ыйын 23 күнүгэр госпитальга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Никифорова Анастасия Васильевна

**Никифорова Анастасия Васильевна** - Нам улууһугар биллибит асчыт, кулинар-кондитер, педагог.

Намнааҕы оҕо эйгэтин Түөлбэтэ диэн 1992 сылтан үлэлээбит тэрээһиҥҥэ үлэлээбитэ. V разрядтаах уопуттаах кондитер-кулинар Түөлбэҕэ киирэн уонтан тахса сыл үлэлээн оҕо инники олоҕор сөптөөх олоҕун буларыгар улахан кылааты киллэрбитэ.

Оҕолору тэрийэн Нам телевидениетыгар "Минньигэсчээн" диэн ас астыырга үөрэтэр уруоктары ыыппыттара.

Оҕолор бэстибээллэргэ, куонкурустарга кыттан элбэх диплому, миэстэни ылбыттара, сынньалаҥ лааҕырдарыгар путевканан наҕараадаламмыттара.

## Быһаарыылар
Стэнфорд университета

**Стэнфорд университета** (толору аата , Леланд Стэнфорд (аччыгый) аатынан университет; ол гынан баран биллэр аата ) —  АХШ-ка, Калифорния штаат Пало-Альто куоратын (Сан-Францискотан 60 км соҕуруу) таһыгар Силикон хочотун ортотугар баар университет. 

Стэнфорд сылга 6700 кэриҥэ устудьуону уонна 8 000 аспирааны ылар. Университет хас да салаалаах: урбаан факультета, юриспруденция факультета, медицина факультета уонна техника факультета. Университет Силикон хочотугар баар, кини выпускниктара маннык аатырбыт хампаанньалары төрүттээбиттэрэ Hewlett-Packard, Electronic Arts, Sun Microsystems, Nvidia, Yahoo!, Cisco Systems, Silicon Graphics, уонна Google.
Протва (өрүс)

**Протва** - Москуба уонна Калууга уобаластырагр устар өрүс, Ока хаҥас салаата.

Москуба уобалаһын Можайскай оройуонуттан саҕаланар. Бастаан илин диэки устар онтон Верея куорат таһыгар соҕуруу салайар, Боровскайтна эмиэ или уонна соҕуруулуу-илин устар. Окааҕа Серпухов куораттан 12 км үөһэ түһэр. 

Протва үрдүгэр Верея, Боровскай, Обнинскай, Жуков, Кремёнки, Протвино куораттар тураллар.
Навахо

Наваахо (, бэйэлэрин Diné эбэтэр Naabeehó дэнэллэр) - Хотугу Америка саамай элбэх ахсааннаах олохтоох омуга. 
[thumb|right|150px|[Manuelito, Наваахалар баһылыктара]]Тыллара атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр.

Ахсааннара 300048 киһи.

## Демография

## Быһаарыылар
Наваахо тыла

**Наваахо тыла** — атабааскалар тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. АХШ соҕуруулуу-илин өттүгэр Аризона штаакка олорор навахо омуктар тыллара. 

2007 сыллаахха 170717 киһи наваахо тылын билэбин диэбит.

Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр АХШ аармыйатыгар наваахо радиистары туһана сылдьыбыттара биллэр.

## Быһаарыылар
Уһук Илин экономика оройуона

thumb|250px|right|Уһук Илин экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар

**Уһук Илин экономика оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 9 федерация субъектарыттан турар:

# Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
# Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа
# Камчаатка кыраайа
# Чукотка автономиялаах уокуруга
# Приморскай кыраай
# Хабаровскай кыраай
# Амуур уобалаһа
# Магадаан уобалаһа
# Сахалиин уобалаһа

Оройуон киинэ - Хабаровскай куорат.

Уһук Илин экономика оройуонун сирэ Уһук Илин федерал уокурукка сөп түбэһэр. 

Олохтоохторун ахсаана 6,149 тыһ. киһи.
Иэнэ 6215,9 тыһ. км², ол эбэтэр дойду 36%

Сэбиэскэй кэмҥэ маннык экономика хайысхалара суолталаах этилэр: хайа промышленноһа (таас чох, көмүс, алмаас, өҥнөөх уонна сэдэх метааллар), ойуур,  машиностроительнай, балык промышленноһа.

Сэбиэскэй экэнэмиистэр санааларынан оройуон тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата ис эрэ көрдөбүлү сабыахтааҕа (эт-үүт, оҕуруот аһа, хортуоска).
Экономика киин оройуона

thumb|250px|right|Киин экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар

**Киин экономика оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 13 федерация субъектарыттан турар:

# Брянскай уобалас
# Владимир уобалаһа
# Ивановскай уобалас
# Калуга уобалаһа
# Кострома уобалаһа
# Москуба
# Москуба уобалаһа
# Орел уобалаһа
# Рязань уобалаһа
# Смоленскай уобалас
# Тверь уобалаһа
# Тула уобалаһа
# Ярославскай уобалас

Оройуон киинэ - Москуба куорат.

Олохтоохторун ахсаана  30,5 мөл. киһи.
Иэнэ 486  тыһ. км²

География өттүнэн барыстаах сиргэ тайаан сытар эрээри хостонор баайдара суох. Арассыыйа салалтата үйэлэр тухары манна үөскээбитэ.  Сүрүн хайысхалара: транспорт тутуу, электротехника, радиоэлектроника, чэпчэки прошленность, химия промышленноһа, тутуу матырыйаалларын оҥоруу. Тыа хаһаайыстыбата пригороднай көрүҥнээх (оҕуруот аһа, хортуоска, үүт таһаарар ынах сүөһү).

## Сигэлэр
Центральный экономический район  - БСЭ ыстатыйата.
Киин-Чернозём экономика оройуона

thumb|400px|Киин Черноземнаах оройуон каартата
**Экономика Киин черноземнаах оройуона ()**  — 11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар: 

# Белгород уобалаһа
# Воронеж уобалаһа
# Липецкай уобалас
# Курскай уобалас
# Тамбов уобалаһа
Саамай бөдөҥ куората — Воронеж.

Черноземнаах — чернозём ол аата сүнньүнэн истиэптээх (куйаар, кэйээр) сирдэртэн турар.
Илин Сибиирдээҕи экономика оройуона

thumb|250px|right|Экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар
**Арассыыйа экономикатын Илин Сибиирдээҕи оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:
# Бурятия
# Тува
# Хакасия
# Забайкальскай кыраай
# Красноярскай кыраай
# Иркутскай уобалас
Хотугу экономика оройуона

thumb|250px|right|Оройуон Арассыыйа каартатыгар
**Арассыыйа экономикатын Хотугу оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 6 федерация субъектарыттан турар:

# Карелия
# Коми
# Архангельскай уобалас
# Вологда уобалаһа
# Мурманскай уобалас
# Ненец АУо
Сирин иэнэ — 1466,3 тыһ. кв.км

## Нэһилиэнньэтэ
* 6 мөл 069 тыһ. киһи (1987).
* 5 мөл 003 тыһ. киһи (2007).
* 4 мөл 725 тыһ. киһи (2010).
Хотугу Кавказ экономика оройуона

thumb|250px|right|Арассыыйа экономикатын Хотугу Кавкаазтааҕы оройуона
**Арассыыйа экономикатын Хотугу Кавкаазтааҕы оройуона**—11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 10 федерация субъектарыттан турар:
# Адыгея
# Дагестан
# Ингушетия
# Кабардино-Балкария
# Карачаево-Черкесия
# Краснодарскай кыраай
# Ростов  уобалаһа
# Хотугу Осетия — Алания
# Ставропольскай кыраай
# Чечня
Оройуон киин куората -  Ростов-на-Дону.

Оройуон дойду  2% ылар (355,1 тыһ.), ол эрээри манна 19'445'604 киһи олорор. Агропромышленнай оҥорон таһаарыы сайдыбыт.Ону тэҥэ машиностроение, химическэй промышленность.
Хотугулуу-Арҕаа экономика оройуона

thumb|300 px|right|Арассыыйа экономикатын Хотугулуу-Арҕаа оройуона
**Арассыыйа экономикатын Хотугулуу-Арҕаа оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:
# Ленинград уобалаһа
# Новгород уобалаһа
# Псков уобалаһа
# Калининград уобалаһа
# Санкт-Петербург (оройуон киинэ).

## Быһаарыылар
Волга экономика оройуона

**Арассыыйа экономикатын Волгатааҕы оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 8 федерация субъектарыттан турар:
# Татарстаан
# Аастрахань уобалаһа
# Волгоград уобалаһа
# Пенза уобалаһа
# Самаара уобалаһа
# Саратов уобалаһа
# Ульяновскай уобалас
# Калмыкия

Иэнэ - 536,4 тыһ. км², олохтоохторо - 16'064'585 киһи (2010).
Арҕаа Сибиир экономика оройуона

thumb|250px|right|Арҕаа Сибиирдээҕи экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар
Арассыыйа экономикатын Арҕаа Сибиирдээҕи оройуона''' —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 8 федерация субъектарыттан турар:
# Кемеровскай уобалас
# Новосибирскай уобалас
# Омскай уобалас
# Томскай уобалас
# Тюмень уобалаһа
# Ханты-Манси автономиялаах уокурук
# Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга
# Алтай Өрөспүүбүлүкэтэ
# Алтаай кыраайа
Олохтоохторо — 16'593'236 киһи (2010), иэнэ — 2 427 200 кв. км.
Семенов Борис

**Семенов Борис** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.

1994 сыллааҕы төрүөх. Бүлүүттэн төрүттээх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Захаров Станисоав Афанасьевич.
Азарова Ньургуйаана

**Азарова Ньургуйаана** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.

1996 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Дуобакка ФМЖД маастара. Тренерэ Бырдыннырова Мария Никитична.

## Быһаарыылар
Ураал экономика оройуона

thumb|250px|right|Арассыыйа экономикатын Урааллааҕы оройуона
**Арассыыйа экономикатын Урааллааҕы оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 7 федерация субъектарыттан турар:
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

Киинэ Екатеринбург куорат.
Волга-Вятка экономика оройуона

thumb|250px|right|Волга-Вятка экономика оройуона Арассыыйа каартатыгар

**Арассыыйа экономикатын Волга-Вятка оройуона** —11 Арассыыйа экономикатын оройуоннарыттан биирдэстэрэ, 5 федерация субъектарыттан турар:

# Марий Эл
# Мордовия
# Чувашия
# Кировскай уобалас
# Алын Новгород уобалаһа

Киинэ Алын Новгород куоракка.

Олохтоохторун ахсаана — 7,5 мөл. киһи (2010).
Матаркина Нарыйа

**Матаркина Нарыйа** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.

1995 сыллааҕы төрүөх. Томпо улууһуттан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга Арассыыйа спордун маастара. Тренерэ Чугунов Сергей Давыдович.

## Быһаарыылар
Бассариев Александр

**Бассариев Александр** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.

1996 сыллааҕы төрүөх. Дьокуускайтан төрүттээх. Буулдьанан ытыыга  маастарга хандьыдаат. Тренерэ Христофоров Николай Иванович.

## Быһаарыылар
Парников Михаил

**Парников Михаил** — Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн оҕо спордугар сыл бастыҥнарын ахсааныгар киирбит оҕо.

1995 сыллааҕы төрүөх. Нам улууһуттан төрүттээх. Боксаҕа маастарга хандьыдаат. Тренерэ Павлов Владимир Иванович.

## Быһаарыылар
Кычкина Екатерина

**Кычкина Екатерина** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.

1995 сыллааҕы төрүөх. Харбааһыҥҥа Саха сирин имбэлииттэргэ спартакиадатын кыайыылааҕа. Тренерэ Кычкина Анна Васильевна.

## Быһаарыылар
Аммосов Иван

**Аммосов Иван** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.

1995 сыллааҕы төрүөх. Чэпчэки атлетиканан дьарыктанар. Имбэлииттэр бастакы Бүтүн Арассыыйатааҕы спартакиадаларыгар 1500 м сүүрүүгэ боруонса призер. Тренерэ Андреев Дьулустаан Михайлович.

## Быһаарыылар
Степанова Айыллаана

**Степанова Айыллаана** — Саха сиригэр киэҥник биллибит төрүөҕүттэн көрбөт ырыаһыт оҕо. Ньурба улууһун Өҥөлдьө нэһилиэгэр ийэтинээн Наталья Кузьминичналыын олорор. 2010 сыллаахха «Этигэн Хомус» күрэс кыттыылааҕа.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Газета «Якутия» 16.03.2010:Птичка певчая
Физико-техническай лицей

**Физико-техническай лицей** (толору аата *Академик [[Ларионов Владимир Петрович|Владимир Петрович Ларионов]] аатынан Дьокуускай куорат "Физико-технический лицей" муниципальнай үөрэх тэрилтэтэ*).

Лицейга физика, математика предметтарын ураты омук тылыгар улахан болҕомто ууруллар. Бу предметтар дириҥэтэн үөэрэтиллэллэр. 

Лицей дириэктэрэ - Соловьева Александра Максимовна. 

## Устуоруйата
Бу үөрэх тэрилтэтэ урукку аата "Саха-Турок Анатолийскай колледжа". 

## Билиҥҥи туруга
Билигин Лицейга 5-тэн 11-с кылааска диэри барыта 387 оҕо уэрэнэр. Үөрэнэ киирии куонкурус быhыытынан ыытыллар. Киириэн баҕалаахтар математикаҕа уонна нуучча тылыгар тургутан көрүүнү бараллар. Лицей математика учууталларын көҕүлээhининэн сылын ахсын 4-с уонна 5-с кылаастарга математикаҕа куорат чемпионатын ыытар, ону таhынан сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы математическай оскуолалары тэрийэр. 

Лицей историяҕа учуутала Ирина Прокопьевна Петрова оҕолор ортолоругар дебаты тэрийэн ыытыыга, дебат курэхтэрин дьүүллээhиҥҥэ бүтүн Россия үрдүнэн биир биллэр киhиннэн буолар, оттон информатика уонна саҥа информационнай технологиялар учууталлара Романов Юрий Николаевич сыл ахсын муус устар 12 күнүгэр бүтүн дойду үрдүнэн космонавтикаҕа сыhыаннаах интэриниэт-викторина ыытар. Омук тылын дириҥэтэр сыалтан сайын ахсын лицей элбэх оҕолоро араас омук сирдэригэр тылы үөрэтэр оскуолаларга үөрэнэллэр. 

География учуутала Леонид Владимирович Подвигин үөрэтэр оҕолоро республика олимпиадаларыгар бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьаллар, онтон 2010-2011 үөрэх сылыгар кини уэрэппит оҕото бүтүн дойдутааҕы олимпиада призёра буолары ситиспитэ. 

Лицейга саха тыла уонна культурата орто сүһүөх бары кылаастарыгар үөрэтиллэр. Физкультура предметын чэрчитинэн оҕолору чэгиэн-чэбдик туруктуурга элбэх үлэ ыытыллар, холобура, уолаттарга айылҕаҕа чугаhатар уонна тулалыыр эйгэҕэ харыстабыллаах сыhыан үөскэтэр сыалтан сылын ахсын куннээн айылҕаҕа тахсыы тэриллэр. 

Бүгүҥҥү туругунан, В.П.Ларионов аатынан Физико-технический лицей предметнай олимпиадалар уонна да атын үөрэх уонна иитии үлэ көрдөрүүлэринэн республика киин куоратын биир бастыҥ орто үөрэҕин тэрилтэтинэн буолар. 

Лицей интернет-сайтын аадырыhа - http:/ /ftl.yaguo. ru
Строителей уулусса 13/1 дьиэтигэр баар, приёмнай телефона 8 4112 439113.
Абрамова Оксана Ивановна

**Абрамова Оксана Ивановна** — балет артыыһа, Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Ойуунскай аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2001).

## Олоҕун олуктара
1968 с. балаҕан ыйын 25 күнүгэр Усуйаана улууһун Тумат бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Новосибискайдааҕы хореография училищетын 1986 с. бүтэрбит. 

1986—2003 сс. Дьокуускайдааҕы музыка тыйаатырын балетын артыыһа.

2004 сылтан Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар классическай үҥкүү педагога.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
* Усуйаана улууһун ытык киһитэ
* СӨ бырабыыталыстыбатын Бочуоттаах грамотата

## Сигэлэр
Адамова Ксения Кирилловна

**Адамова Ксения Кирилловна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

1929 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. 1946 с. Ньурба колхуос тыйаатырыгар артыыһынан киирбитэ.  Щепкин аатынан тыйаатыр училищетын 1955 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Дьокуускайга Ойуунускай аатынан тыйаатырга үлэлээбитэ. Гражданскай килбиэнин иһин бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Быһаарыылар
Трофимов Будимир

**Трофимов Будимир** - Саха сиригэр 2011 сыл түмүгүнэн имбэлииттэргэ уонна хааччахтаммыт туруктаах оҕолорго лауреат буолбут оҕо.

1994 сыллааҕы төрүөх. Көҥүл тустууга маастарга хандьыдаат. Тренерэ Николаев Прокопий Дмитриевич.

## Быһаарыылар
Араабтар

**Араабтар** ( عرب‎, ʿarab , Arab people , Арааб дьонноро), Аан Дойду 3 улахан ахсааннаах омуга (Кытайдар - 1.5 млрд уонна Хинди - 768 млн)  уонна уопсайа 34 судаарыстыба 60% нэһилиэнньэтин ылаллар, 17 дойду сүрүн уонна төрүт омуга буолар. 

Араабтар - Арааб тыла саҥараллар, ону таһынан Француз уонна английскай тылы билэллэр үксэ. Араабтар уопсай ахсааннара 350 мөллүйүөн курдук, үксэ Арааб дойдуларыгар (30 тахса дойду) олороллор, ону таһынан Францияҕа, Америкаҕа, Аустралиаҕа, Италияҕа, Испанияҕа, Англияҕа, Германияҕа, Канаадаҕа, Дьоппуон, Кэриэйэ дойдуларга ынырык элбэх арааб эмиграннара олороллор. Арассыыйаҕа арааб диаспората эмиэ улаатан эрэр. Саха Сиригэр 2300 арааб олорор эбит.
Румыннар

**Румыннар (Урумыыннар)** (, ромынь), Румыния төрүт уонна сүрүн олохтоохторо. 

Румынияҕа 23,8 тахса миллион румын олорор, ону таһынан маннык дойдуларга олороллор Румынияттан көһөн барбыт румын эмиграннара: АХШ (1 мөл), Италия (1 мөл), Франция (900 тыһ), Дьоппуон (800 тыһ), Канаада (620 тыһ), Германия (350 тыһ), Молдавиа (250 тыһ), Швеция (100 тыһ), Арассыыйа (80 тыһ), Саха Сирэ (5 тыһ), Норвегия (4 тыһ). Румыннар тыллара - Румын тыла, ону таһынан иккис тыллара английскай тыл.
Акимова Акулина Николаевна

**Акимова Акулина Николаевна** — саха ырыаһыта.

## Олоҕун олуктара
1969 сыллаахха Уус Алдан Майаҕаһыгар төрөөбүтэ. 
М. Н. Жирков аатынан музыкальнай училищены 1991 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Музыка Үрдүкү оскуолатын вокальнай кылааһын бүтэрбитэ. 
1987 сылтан «Туймаада» вокальнай ансаамбыл ырыаһыта. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Быһаарыылар
Аманатова Варвара Аркадьевна

Аманатова Варвара Аркадьевна - ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыһа.

1973 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Илин_Сибиирдээҕи култуура институутун Улан-Үдэҕэ 1995 с. бүтэрбитэ. Иэхэй-Чуохай бөлөххө (СахаКонцерт) үлэлээбитэ.. 

## Быһаарыылар
Алексеев Александр Иванович

**Алексеев Александр Иванович** -  үҥкүүһүт, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

1958 сыллаахха Горнай Кэптинигэр төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1983 с. үҥкүү кэллэктиибин салайааччыта диэн идэни ылан бүтэрбитэ. 1983 сылтан Саха сирин судаарыстыбаннай үҥкүү ансаамбылын артыыһа. 1992 сыдтан Үҥкүү Национальнай тыйаатырын дириэктэрэ. 

## Быһаарыылар
Аммосов Айаал Александрович

**Аммосов Айаал Александрович** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1975 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1996 с. — культура уонна искусство колледжын актерская студиятын бүтэрбит. 
* 1996 сылтан — Саха академическай театр артыыһа.
* 
## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Лауреаты государственной премии Республики Саха (Якутия) им. П. А. Ойунского
Саҥа Дьыллааҕы Харыйа

[thumb|238px|right|[Новомосковскай куоракка (Тула уобалаһа) саҥа дьыллааҕы харыйа]]

**Саҥа Дьыллааҕы Харыйа**, Сахаларга уонна аан дойду омуктарыгар барыларыгар Саҥа Дьыллааҕы  уонна Ороһуоспа атрибута, үксүн харыйа уонна бэс буолар. Саҥа Дьыллааҕы харыйаны эбэтэр бэһи гирлянданан уонна араас мишуранан, оонньуурдарынан киэргэтэллэр. Кини тула эргийэллэр, ыллыыллар. 

Үгэс быһыытынан Саҥа Дьыллааҕы харыйа ахсынньы 25 күнүттэн аныгы сыл тохсунньу 7 чыыһылатыгар дылы туруохтаах, үксүгэр тохсунньу 14 кэнниттэн (Эргэ Саҥа дьылы ылан баран) хомуйаллар.
Андросов Виталий Тимофеевич

300px|thumb|Андросов Виталий Тимофеевич
**Андросов Виталий Тимофеевич** — үрдүк категориялаах тэрэпиэп-быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ХИФУ дассыана, мелодист, ырыаһыт, "Саха" НКИК уопсастыбаннай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, ХИФУ медицинскай институтун бүтэрбиттэр ассоциацияларын салайааччыта, "Алампа" көҥүл түмсүү түсчүтэ, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.  

## Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр Уус Алдан Бороҕонугар төрөөбүтэ. 1968 сыллаахха Дьокуускай куорат 2-с нүөмэрдээх орто оскуола бастакы физ-мат кылааһын бүтэрбитэ.
1974 с. Саха университетын медфагын бүтэрбитэ. 1984 сыллаахха Москваҕа кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ.

2018 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Бастакы ырыатын («Суоппар ырыата») 1964 с. суруйбута. Барыта 130-тан тахса ырыаны суруйда.
* 20-тэн тахса кинигэ автора

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Арассыыйа профессиональнай үрдүк үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ
* СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна
* СӨ профессиональнай үөрэхтээһинин туйгуна
* Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата
* СӨ "Гражданскай килбиэн" бочуот знагын кавалера
* Күбүрүнээтэр Крафт, Алампа, Арктикаҕа үтүөтүн иһин бэлиэлэр хаһаайыннара
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар