Ыча уратыта

Үлэ омугу сайыннарар диэн этии омук сайдыытыгар үлэ бастаан иһэрин биллэрэр. Омук дьоно элбэх туһалаах, барыһы киллэрэр үлэни оҥордохторуна олохторугар сайдыыны ситиһэллэр уонна элбэх тупсарыылары киллэрэллэр. Ханнык баҕарар туһалаах, барыһы биэрэр үлэни оҥоруу киһиттэн улахан тулууру, өһөс санааны уонна сыыһа-халты туттубаты ирдиирин сахалар быһааран өй-санаа үөрэҕэр киһи майгынын уратыларыттан тутулуктаах ыча диэн киэҥ өйдөбүлү киллэрэн туһана сылдьаллар. 

Ханнык баҕарар дьоҥҥо туһалаах үөрэх үөскээбит төрүттээх буолар. Кыратык тоҥо түһээт даҕаны “Ычча, ычча” диэн аймана сылдьар киһи тулуура аҕыйаҕа, ычата кырата быһаарыллан тахсар. Киһи тулуура, туттунар күүһэ кырата оҥорор быһыытын улаханнык уларытарын, куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ элбэҕин быһааран сахалар ыча диэн өйдөбүлү үөскэтэн туһаналлар.

Сэбиэскэй былаас дьадаҥылар былаастара этэ. Дьадаҥылар дьон бары тэҥнэр диэн этиини тутуһаннар уонна үөрэҕи сайыннаран киһиэхэ былыргы төрүттэриттэн бэриллэн иһэр утумнааһын диэн өй-санаа үөрүйэх буолбут өрүттэрэ баалларын хаалларан кэбиспиттэрэ. 

Дьон бары олохторун тупсарар, байыыны ситиһэр санаалаахтар. Бу  баҕа санааларын ырыынак олоҕор толорор кыахтара улаатарыттан үлэни тупсарыыны оҥорор кыахтаналлар. Байыыны ситиһиигэ тириэрдэр өй-санаа мунньустуутун – ычаны сайыннаран туһаннахтарына табыллар кэм кэллэ. 

Байыыны ситиһиигэ киһи күүһэ-кыаҕа баарынан үлэлээбитин иһин, өйүттэн-санаатыттан тутулуктаах майгынын уратылара, ычата улахан оруолу ылара быһаарыллар. Тиэтэйии, ыксааһын, киһиргээһин, дэбдэйии кэнниттэн биир сыыһа туттунууну оҥорон кэбиһии элбэх үчүгэйи оҥорбуту буортулаан, хаалларан кэбиһиэн сөп.

Сахалар киһи өйүн-санаатын туругун быһаарыыга ыча диэн тылы, өйдөбүлү туһаналлара олус былыргы кэмнэртэн кыайа-хото үлэлээн үлэни сайыннарбыттарын биллэрэр. Бу ыча диэн киэҥ өйдөбүлгэ киһи тулуурдаах буолуута, туттунар күүһэ улахана, майгынын үөрүйэх буолбут уратылара бары холбуу киирсэллэр. Кыыһырымтаҕай, солумсах, тиэтэйэ, ыксыы сылдьар киһиргэс киһи куһаҕан майгылара үөрүйэххэ кубулуйдахтарына ычата кыччыыра, ол аата тугу эмэ туһалааҕы, уһун үйэлээҕи оҥорор кыаҕа аҕыйыыра биллэр.

Ыча диэн сахалар киһи өйүн-санаатын туругун, тулуурун быһаарар тутаах тыллара буолар. “Ычата кыра” диэтэхтэринэ, бу киһи олоҕор үрдүкү таһымы, байыыны ситиһэригэр кыаҕа, күүһэ, тулуура тиийбэтэ быһаарыллан тахсар. Ычата кыра, кыараҕас киһи ырааҕы ырытан санаабакка, дьиэ эргининэн, атыттар көрүүлэринэн-истиилэринэн эрэ сырыттаҕына табыллар. Кини тулуура аҕыйаҕыттан сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн, ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн бэйэтэ оҥорон, тутан байыыны ситиһэрэ чахчы кыаллымыан сөп. 

“Ычата кыра” диэн эттэхтэринэ байыыны ситиһиигэ тулуурдаах буолуу, үлэни-хамнаһы кыайыы баар да буоллахтарына, майгы уратылара тиийбэттэриттэн сыыһа-халты туттунан үчүгэйи куһаҕаҥҥа кубулутуон сөбүн биллэрэр. Баар баайы-малы ыскайдаабат, ыспат-тохпот, туһата суохха туһана сатаабат буолуу өйө-санаата сайдыыта байыыны ситиһии биир тутаах көрүҥэ, ыча уратыта буолар.

“Киэҥ ычалаах” киһи дьулуура, тулуура элбэҕиттэн, киэҥ көҕүс-тээҕиттэн ырааҕы эҥсэн, ырытан саныырыттан таба быһаарыыны ылынар кыаҕа улаатарыттан, сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан, байыыны ситиһэр кыахтанан кэлэрин сахалар билэн ычаны харыстыыллар уонна кэҥэтинэ сылдьыыны куруук туһаналлар.

Байыыны ситиһэргэ элбэхтик үлэлээһин, туһалаах, элбэх барыһы биэрэр үлэни булуу ордук улахан суолталаахтарын таһынан майгы уратылара, ычата, тулуура улахана, арыгыны аһара иһэн кэбиспэтэ, сыыһа-халты туттубата, баайын туһата суохха ыскайдаммата ордук улахан быһаарар оруолу ылаллар.

“Сатабыллаах саһыл саҕалаах” диэн өс хоһооно байыыны ситиһиини быһаарар суолтатын туһана сылдьыы эрэйиллэр. Киһи сайдыылаах буор кута сатабылы үөскэтэринэн үлэни табан, сатаан оҥорор киһи сатабыллаах диэн ааттанар. Байыыны ситиһэр киһиэхэ үлэни сатабыллаахтык оҥорорун таһынан, бу үлэлээн оҥорон таһаарбытын таба туһаныыта “саһыл саҕаны” булунарыгар тириэрдэр. Үлэ оҥорон таһаарыытын табан, сатаан туһаныы байыыны үөскэтэрин өс хоһооно ыйан биэрэр.

Майгы киһи өйүн-санаатын уһун үйэлээх туругун быһаарар бэлиэтинэн ыча диэн буолар. Үөрүйэххэ кубулуйбут майгы көрүҥнэрэ  ычаны үөскэтэллэр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ удьуордааһынынан, утумнааһынынан салгыы бэриллэн иһэллэр. 

Киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэрин сахалар тутуһа сылдьаллар:

1. Этэ-сиинэ. Удьуордааһын диэн киһи этэ-сиинэ уонна бары уратылара; итэҕэстэрэ, бодоҥноро, ыарыылара кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиилэрэ ааттаналлар.

2. Өйө-санаата. Утумнааһын диэн буор кут өйө-санаата, бары үөрүйэхтэрэ уонна майгы уратыларын ычаҕа кубулуйбут өрүттэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ ааттанар. 

Ыча диэн киһи ситиһиини, туһалаах үлэни оҥорор кыаҕын быһаарар өй-санаа биир тутаах кээмэйэ буолар. Тулуурдаах, туттунар күүстээх буолан үөскээбит балаһыанньаны таба сыаналаан тутаах быһаарыыны ылынартан ситиһиини оҥоруу улаханнык тутулуктанарын былыргы кэмнэргэ арааран билэн сахалар анаан-минээн ыча диэн өйдөбүлү олохтообуттара биллэрэр.

Ыча уларыйыыта биллэр кээмэйдээҕин былыргылар билбиттэр. “Хос эһэтэ хамначчыт этэ” диэтэхтэринэ, бу киһи ырыынак олоҕор оҥорор ситиһиилэрэ үлэни кыайбатыттан, сөбүлээбэтиттэн ыраах барымыахтарын, бэйэтин иннин көрүнүүтэ, бэйэмсэҕэ улахан буолуон сөп. Ырыынак олоҕор киһи оҥорор ситиһиилэрэ бэйэтин туһалаах хаачыстыбаларыттан, өйүн-санаатын туругуттан тутулуга улаатарын быһаарарынан ыча суолтата өссө улаатар. 

Дьадаҥы төрүттээх, ычата кыра М.Е.Николаев ырыынак кэмигэр президент буолаат бэйэтэ байарынан, аата-суола үрдүүрүнэн аһара дьарыктанан сотору салайар былааһыттан тохтотуллубута. 

Өй-санаа сайдыыта хас да көлүөнэ дьон олохторун устата салҕанан барар уонна олох уопутун туһаныыттан эбиллэн, тупсан иһэр. Ханнык да киһи ычата төрүтүттэн аһара ыраах кыайан барбатын, байыыны, улахан туһалаах үлэни оҥорууну киһи барыта кыайан ситиспэтин сахалар билэннэр “Төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Ыча хас да киһи үйэтигэр биирдэ сайдар, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тупсубута бэриллэн иһэриттэн сыыйа уларыйан, кэҥээн эбэтэр кыараан биэриэн сөп. 

Ыча диэн киһи төрүттэриттэн, өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр өйө-санаата, олохсуйбут майгыларын үөрүйэхтэрэ ааттанар. Ыча диэн өй-санаа уратылара, үөрүйэхтэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ быһаччы бэриллэн иһэллэрин сахалар билэннэр ыал буолуу туһалаах үгэстэригэр киллэрэн улахан суолтаны биэрэллэр. (1,52). 

Киһи ычата ханнык эрэ кыайан аһара барыллыбат кыйыалааҕын “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этии толору дакаастыыр. Олоххо көрсүллэр ханнык эрэ ыараханнары, уустуктары туорааһыҥҥа киһи ычата ылар оруола улахана биллэн тахсар. Ыча кырата ханнык эмэ соһуччу, уустук быһаарыыны ылыныыга улахан оруолу оҥоруон, тиэтэйиигэ, сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Атаахтык иитиллэн улааппыт оҕо ычата кыра буолар. Ол барыта тулуура, дьулуура суоҕуттан, бэйэтин эрэ иннин көрүнэр санаата элбэҕиттэн ситиһиэн да сөбүн кыайбата биллэн тахсан иһэриттэн тутулуктаах. Атаахтаан, атын дьон бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалыы бэйэ өйүн-санаатын сайыннарбатыттан, тулуурун улаатыннарбатыттан ычаны кыаратан кэбиһэр уратылаах. 

Киһиргэс буолуу киһи ычатын улаханнык кыаратар. Киһи киһиргээтэҕинэ ычата кырата биллэн, сыыһа-халты туттунуон сөбө быһаарыллан тахсар. “Киһини киһиргэтимэ” диэн этии киһини харыстыыр, сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин тохтотор аналлаах.

Кыраттан, суолтата суохтан кыыһыран иһии киһи ычата кыратын биллэрэр. Кыыһырбыт киһи быстахтык быһыыланан сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн үчүгэйи да куһаҕаҥҥа кубулутар кыаҕа улаатан хаалара куһаҕаны үксэтиэн сөбүттэн, аны сэрэннэххэ табыллар.

Тиэтэллээх, ыксаллаах буолуу ычаны улаханнык кыаратар. Ыгыллан иһэр, ыксыыр киһи сыыһа-халты туттунара элбиириттэн кыайарын да кыайан оҥорбокко хаалларан кэбиһэрэ элбиир. 

Сахалар киэҥ холку, көрсүө, сэмэй киһи буолуу, үлэни кыайа-хото үлэлээһин тулууру улаатыннаран ычаны кэҥэтэрин билэллэр. Көрсүө, сэмэй буолууну, киһилии быһыыланыыны оҕону иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр туһана сылдьаллар.

Ыча диэн киһи үөрүйэххэ кубулуйбут майгыларын уратылара ааттаналлар. Ыча икки өрүттээҕиттэн туһалаах, уһун үйэлээх үлэни оҥорууга, байыыны ситиһиигэ тириэрдэр майгы уратылара ычаны кэҥэтэллэр, онтон куһаҕан майгылар үөрүйэххэ кубулуйдахтарына ычаны кыаратан кэбиһэллэр. 

Сахалар киһи өйүн-санаатын туругун быһаарар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ утумнаан бэриллэн иһэрин биллэрэр саамай тутаах өйдөбүллэрэ ыча диэн ааттанар.  

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.