Киһи быһыытын аһара барымыахха

Омук уһун үйэтин тухары олоҕун суола биир тэҥник баран испэт, улахан долгуҥҥа маарынныыр хамсааһыннары кэмиттэн кэмигэр үөскэтэн иһэр. Сахалар ол хамсааһыннары “Олох суолун долгуннара” диэн ааттыыллар. Саҥа үөскээбит омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр ол долгун үрдүүр, онтон мөлтөөтөҕүнэ аллараа түһэр, намтыыр. Омук саҥа үөскээтэҕинэ сайдыыны ситиһэр кыаҕа лаппа улаатар, онтон кырдьыбыт, мөлтөөбүт кэмигэр саҥаны, уратыны олоҕор киллэрэрэ аҕыйаан атыттар туоратыыларыгар түбэһэн симэлийиэн сөп. 

Сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһэр омук тылыгар саҥа тыллар киириилэрэ түргэтиир, элбиир. Саҥа тыллар олоххо киирбит өй-санаа уратыларын бэлиэтээн омук тылыгар эбиллэн, сайдыылар киириилэрэ омук дьонугар барыларыгар тарҕанан, үгэстэри үөскэтэн иһэллэр. Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата сайдан, үлэни-хамнаһы баһылаан, тупсаран кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсыбытын, бэйэтин уратытын билиммитин бэлиэтээбитин сахаларга киһи диэн тыл үөскээн туттуллууга киирбитэ биллэрэр. 

Киһи диэн олус былыргы тыл. Сахалар угро-самодилары кытта бииргэ олоро сырыттахтарына үөскээбитигэр сөп диэн Сомоҕотто быһаарара олохтоох курдук. Кыыл диэн биир сүһүөхтээх, “ыы” диэн ытааһын дорҕоонноох, куһаҕан өйдөбүллээх тыл үөскээбитэ өссө былыргы кэмнэргэ буолуон сөбө быһаарыллар.

Сир үрдүгэр үөскүүр улахан кыыллар айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсыбыттара быданнаабыт:

1. Кыыллар. Өйдөрө-санаалара олус бытааннык, үгэстэри үөскэ-тинэн ийэ кут таһымыгар эрэ сайдарынан оҥорор быһыылара уһун үйэлэр тухары кыратык, биллэр-биллибэттик уларыйаллар.

2. Киһи. Өйө-санаата, салгын кута уратыны, солуну билэриттэн олус түргэнник үөрэнэн билиини ылынан иһэринэн олоххо сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир уонна саҥаны айыыны оҥоро охсон олоҕун уларытан, тупсаран иһэр кыахтанар. 

Айылҕа биир улахан уратытынан икки өрүттээх тутулуктааҕа буо-лар. Сахалар ону быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһаналлар. Бу икки өрүттэр олох ханнык эрэ уустук, аһара ыарахан, уларыйар кэмигэр атастаһан, солбуйсан биэриэхтэрин сөбө сайдыыны туораттан көмөтө суох ситиһэллэригэр тириэрдэр. Айылҕаҕа күнүс кэнниттэн түүн, сайын кэнниттэн кыһын кэлэрэ хаһан да уларыйбаттар. 

Олоххо аһара ыарахан кэмнэр сайдыылаах цивилизация эһиннэҕинэ, айылҕаҕа уу аһара элбээтэҕинэ эбэтэр ядернай сэрии төлө тардылыннаҕына тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Киһи оҥорор быһыылара кыыл быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ, киһи бэйэтэ кыыл курдук буола түһэрэ, маарынныыра олус ырааҕа суох буоларын өй-санаа уларыйара түргэнэ бигэргэтэр. (1,114).

Өй-санаа бу курдук тосту уларыйыытын сахалар “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ өссө чопчулаан биэрэр. Арыгыны аһара иһэн итирэн хаалбыт киһи сибиинньэҕэ, онтон быстахтык, сиэри таһынан быһыыланнаҕына ыкка холоноро тиийэн кэлэр. 

Киһи буолуу диэн киһилии быһыылары оҥоруунан быһаарыллар уонна кыыллыы, кыыллар оҥорор быһыыларыттан уратыланан туспа арахсыбытын киһи диэн тыл туттуллара биллэрэр. Сахалар киһи быһыыта диэн таҥараларын үөрэҕин этиитэ итини эмиэ бигэргэтэр. Киһи быһыытын аһара бардахха, тутуспатахха кыыллыы быһыыларга тиийэ охсон хааларын дьон билэн бары оҥорор быһыыларыгар сэрэх-тэрин улаатыннарыахтара этэ.

Киһи уһун үйэтин тухары оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара, таһынан барбатахтарына эрэ киһи буолан, киһилии быһыыланан олоҕун олороро табыллар. Биир улахан сыыһа-халты туттунуу киһини кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэрэн кэбиһиэн сөп. Сиэри тутуспат, киһи быһыытын аһара, таһынан бара сылдьар, “Киһи быһыыта суох”, “Киһиттэн таһынан”, “Киһи буолбатах”, диэн этиилэргэ сөп түбэһэн туоратыллар, дьон сэрэнэр ынырык, алдьархай киһилэригэр кубулуйуон сөп. 

Майгы уратылара тиэтэйии, ыксааһын, киһиргэс буолуу, аһара кыыһырыы киһини быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэннэр киһи быһыытыгар тиийбэт, ол аата кыыллыы быһыыны оҥорууну үөскэтиэхтэрин сөп. Киһи оҥорор быһыылара уһун үйэлэргэ үөскээбит сиэри тутуһалларынан, бэйэҕэ эрэ буолбакка, атын дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга аналлаахтарынан кыыллыы быһыылартан уратыланаллар. 

Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары албыннаан айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн сымыйанан этэллэрэ өй-санаа сайдыытын көрдөбүллэринэн улахан сыыһа. Бу өй-санаа көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт сымыйалааһын тохтоотоҕуна эрэ табыллар. Сахалар биир омук буолан сайдарбытын, бу дьон туормастыы, тохтото сатыыллар, былыргы олоҥхо кэмигэр төннөрүөхтэрин, “аньыы” диэн саха тылыгар суох саҥа тылы туһанан киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы арааран кэбиһиэхтэрин баҕараллар. Ону баара, киһи оҥорор бары быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан арахсан тахсаллара хаһан да уларыйбат. Сахалар айыы диэн тыллара икки; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕэ киһи оҥорор быһыытын табатык быһаарар.

Киһи оҥорор быһыыларын таһынан барар быһыылары, айыыны оҥоруу сиэри тутуспат, таһынан барар быһыы буолар. Айыыны оҥоруу киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥорууга киирсэринэн киһи быһыытын аһара, таһынан барарынан ол-бу айыыны оҥоро сатыыр киһини сахалар сөбүлээбэттэр, “алдьархай”, “ынырык” киһи диэн быһааран этиэхтэрин сөп. 

Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара барылара киһилии быһыыларга киирсэллэрин ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэр. Өй-санаа бу сайдан иһэр суолун хас биирдии төрөппүт билэн оҕону иитиигэ туһаннаҕына киһилии быһыылаах кэлэр көлүөнэлэниэ этэ. 

Киһи өйө-санаата сайдыытын, мунньуллуутун үөрэтэр Кут-сүр үөрэҕэ хаһан да уларыйбат. Хас биирдии оҕо улаатара, өйө-санаата сайдыыта биир халыып суол устун былыргыттан баран иһэр. Кыра эрдэҕинэ араастаан хамсанан, туран хааман буор кута сайдар, үөрүйэхтэри үөскэтинэр, онтон ийэ кута 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэргэ иитиллэр. Бу кэмҥэ үчүгэй үгэстэргэ оҕотун ииппит төрөппүт улаханнык барыһырар. Мантан салгыы салгын кута сайдан үөрэҕи, билиини бэйэтэ баһылаан иһэрэ кыаллар. 

Үчүгэй киһи таҥара Христос үөрэҕэ үөскээн Аан дойдуга тарҕаммыта икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр. Бу үөрэх сабыдыалынан дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорор, үчүгэй киһи буолууну баһылыыр кыахтаннылар, ону тэҥэ, бу үөрэх киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин билинэн олоххо киллэрбитэ. 

Киһини олус “үчүгэй” курдук санааһын бу кэмҥэ олохсуйан сылдьар. Айылҕаҕа киһи миэстэтин, оннун булларыыга сахалар “Киһи диэн, киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ туһалыыр. Бу этии киһи ханнык да балаһыанньаҕа киһи быһыытын ааһа барар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Киһи быһыытын аһара барыы үгүстүк кыыллыы быһыыга тириэрдэрин иһин, киһи оҥорор быһыыларын ордук кыһанан хонтуруоллуу, туттуна сылдьара, кыыллыы быһыыланыыга тиийэн хаалбата ирдэнэр. Киһи тулуура, туттунар күүһэ улахана эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Элбэх арыгыны иһэн итирэн хаалбыт киһи сибиинньэ курдук быһыыланара бэрт түргэнник кэлиэн сөп.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһиэхэ быһаччы дьайыылаах. Киһи биир өрүтэ, этэ-сиинэ кыыл өйүттэн-санаатыттан ордук улахан тутулуктаах, онтон өйө-санаата, салгын кута сайдыыта, оҥорор быһыылара тупсуута киһи буолууну ситиһиитэ аҥар, иккис өрүтүн үөскэтэр. Киһиэхэ хаһан баҕарар, араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэһэн ыгылыннаҕына, кыыһырдаҕына кыылын өйө-санаата киирэн кэлиэн, ол иһин сыыһа-халты туттунуон сөп. Өй-санаа киһини киһи быһыытын куруук тутуһа сылдьарга күһэйдэҕинэ уонна сыыһа-халты туттунууну суох оҥордоҕуна эрэ, киһи киһилии быһыы-лары оҥорор кыахтанар. 

Сахалар киһи өйүн-санаатын бу икки уратыларын билэн, киһини аһара өрө туппакка, хайҕаабакка, киһиргэппэккэ аналлаах “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһиэн сөбүн биллэрэринэн оҥорор быһыыларыгар олус улаханнык сэрэнэрин ирдиир. Сахалар оҕону көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕиттэн иитэллэр, онтон улааттаҕына сыыһа-халты туттубатыгар үөрэтэллэр.

Киһи олоҕор сыыһа-халты туттунан кэбиһии улахан оруолу ылар. “Быһа этинимэ” диэн этии киһиргээмэ, кыайа иликкин кыайар курдук этинимэ, бэйэҕин аһара үчүгэй курдук туттунума диэн быһаччы сэрэтэр. Нууччалыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн этии киһи хаһан баҕарар сыыһа туттунуон сөбүн биллэрэр.

Сахалар быһаарыыларынан киһи олоҕо киһи быһыылаахтык олоруунан түмүктэнэр. Кырдьаҕас киһини тиһэх суолугар атаарарга көрсүөтүк, сэмэйдик, киһи быһыылаахтык олоҕун олордо, сыыһа-халты туттубата диэн бэлиэтээн этэн атаараллара улахан дириҥ суолталаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэриттэн, үөрэтэриттэн улааттаҕына, олоҕун бары сыалларын ситиһэр кыаҕын үрдэтэн биэрэр. 

“Айыы киһитэ” диэн этии олус улахан сыыһа. Айыы диэн тыл тыыннаах киһиэхэ анаан туттуллуо суохтаах. Туһаны аҕалар айыы диэн биир эмэ, хаһан эмэ оҥоруллар быһыы буолар. Оччоҕуна киһибит биирдэ эмэтэ киһи буолан ылар дуу? Бу уратыны таба өйдөөн айыы диэн тылы сэрэхтээхтик туһаныы ирдэнэр.

Айыы буолуу диэн өйдөбүл киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ, үйэтин устата оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанан бэйэтэ тиийэн кэлэрин билиэхпит этэ. Куһаҕан, хара айыылары, быһыылары оҥорбута умнуллар, хаалларыллар, онтон үчүгэйи, туһалаах айыыны оҥорбута үрүҥ айыы диэн ааттанан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туттулларын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр олохторугар туһана сылдьаллар.

Киһи өйө-санаата үрүҥ айыы буолуутун атыттар, оҥорбут быһыыларын дириҥник үөрэтэн баран оҥороллор. Үрүҥ айыы буолбут, ол аата, куһаҕана туспа араарыллан хаалларыллыбыт өй-санаа кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туттуллар аналланар.

Айыы “үчүгэй” диэн этии улаатан эрэр оҕону, киһини тиэтэтэн, ыксатан сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар. Айыы “үчүгэй” диэн этэн оҕону үөрэттэххэ, бэйэтэ саҥаны айыылары оҥорон өйө-санаата сайдан эрэр оҕо өссө ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатаан үгүс куһаҕаны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорууга, быстах быһыыга түбэһиигэ тиийэн хаалыан сөп. (2,28).

Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата туспа эньиэргийэ буолан төһө эмэ хойутаан симэлийэрин, ыһылларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаас-тыыр. Айыы буолуу диэн киһи өлбүтүн кэннэ кэлэр өй-санаа туспа баран сылдьарын биллэрэр өйдөбүл буолар. Ханнык баҕарар киһи өйүн-санаатын атыттарга маарыннаабат уратытынан арахсан туспа бардаҕына айыы буолан уһуннук сылдьар кыахтанар.

Киһи буолан, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу бүтэр кыйыата бэрт чугас, биирдэ улаханнык сыыһа туттунан, киһиттэн таһынан быһыыны оҥорон кэбиһии “киһи быһыыта суох”, “киһиттэн таһынан”, “киһи буолбатах” диэн этиилэргэ тириэрдиэн сөп. Дьон көрсүө, сэмэй, сэрэхтээх буолан киһи быһыытын аһара туттубакка, таһынан барбакка эрэ олохторун олороллоро эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Былыргы кэмнэртэн оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын, эбиллэн, мунньуллан иһиитин сахалар билэллэрин Кут-сүр үөрэҕэ биллэрэр. Оҕо, киһи үчүгэй, киһилии үгэстэргэ иитиллибитэ, үөрэммитэ эрэ тутан сылдьарыттан кыыллыы быһыылары оҥорбокко эрэ олоҕун олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. 

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн сиэри, киһи быһыытын таһынан, аһара барыы буоларын бары билиэхпит, айыыны оҥорортон сэрэниэ уонна атыттар оҥороллоруттан “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэҕи туһанан харыстаныа, көмүскэниэ этибит. 

Сэбиэскэй былаас бэйэтин туһугар туһанаары аһара маанылаан буорту оҥорбут тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан, оччотооҕу учуонайдартан сахалыы өйбүтүн-санаабытын бэйэбит үрүҥү, хараны тус-туспа араарарбытын, айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл-бытын уустар, үлэһиттэр харыстыыр кэммит тиийэн кэллэ.

Киһи тулуурдаах, өһөс майгылаах, көрсүө, сэмэй буолан, таҥара үөрэҕин тутустаҕына эрэ сыыһа-халты туттунартан, быстах быһыыга киирэн биэрэриттэн көмүскэллэнэр, харысхалланар, олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһар сахалыы таҥара үөрэҕин көрдөбүллэрин олоххо туһана сылдьыы хас биирдии киһиттэн эрэйиллэр. 

Киһи таҥара үөрэҕэ оҕоҕо киһи буолар баҕа санааны кыра эрдэҕиттэн үөскэтэриттэн киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыаллар. (3,30).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.  

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.