open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Junior Eurovision

[мини|350x350пкс|[Мелани Гарсия. Junior Eurovision-2019.]]
**Junior Eurovision** (ааҥ. *Junior Eurovision Song Contest*) - ырыа күрэҕэ, EBU чилиэннэрин дойдуларын кытта. Eurovision курдук ырыа күрэҕэ, ол эрээри 14 тиийбэтэх оҕолорго эрэ.

Күрэххэ дойдуттан биир эрэ кыттааччы кыттар (солист эбэтэр коллектив), ырыалара үс мүүнүтэ уһун буолбат, сценаҕа алтаттан элбэх киһи буолбат.

## Быраабылалар
Junior Eurovision быраабылара үксүн Eurovision быраабыларын кытта майгыннаһалаллар. Ол эрээри хас та даҕаны уратылаахтар:

* Кыттааччы 9-тан 14 саастаах дылы буолуохтаах.
* Ырыа биирдэ ыллынар уонна тыыннах вокаал буолуохтаах. 
* Көрөөччү бэйэтэ сөбүүлэбит ырыатыгар куоластыыр, бэйэтин дойдугар эмиэ куоластыан сөп.
* Жюриҕэ эбэһээт үс улахан киһи уонна икки оҕо баар буолуохтаах.
* Жюри уонна көрөөччүлэр бааллара эбилэллэр.
* Глашатайдар 12 эрэ баалы этэллэр, атына барыта көстөр.
* Ыытааччылар бэйэлэрэ көрөөччүлэр куоластарын этэллэр.
* Кыайыылаах ааты, саамай элбэх баалы ылбыт ырыа ылар.
* Ырыаһыт кыттар дойдутун граждаанстбата баар буолуохтаах.
* "Улахан киһи" таҥаһа оҕоҕо кэтиллиэ суохтаах.

### Ырыа

* Ырыа саҥа буолуохтаах.
* Ырыа уһуна 2 мүнүүтэ 30 сөкүүндэ 3 мүнүүтэгэ дылы уһун буолуохтаах.
* Ырыа тиэкиһэ кыттар дойду тылынан буолуохтаах - 60%, атын 40% ханнык баҕар тыл буолуон сөп.

## Буолар миэстэтэ
[мини|283x283пкс|[Junior Eurovision-2024 буолбут миэстэтэ.]]
2018-с сылга дылы буолар дойдуну EBU бэйэтэ талар этэ. 2019-с сылтан үксүн кыайбыт дойду ыытар.

## Куоластааһын
Билиҥҥи куоластааһын систиэмэтэ 2017-с сылтан туттуллар. Жюри 1-8, 10 уонна 12 баал биэрэр, онлайн куоластааһын маннык буолар, холобур: 2024-с сылга, жюри уопсайынан 986 баал биэрбитэ, ол иһин онлайн-куоластааһыҥҥа эмиэ 986 баал бэриллибитэ.

### Бааллар тэн буоллахтарына
Билиҥҥи быраабыларынан, кыайыылаах ааты элбэх дойду куоластаабыт буоллаҕына ылар, куоластаабыт дойдулар тэн буоллахтарына, 12 баал биэрбит дойдулары ааҕаллар, 12 баалы биэрбит дойдулар тэн буоллахтарына 10 баалы ааҕаллар, уонна да атын.

Барыта тэн буоллаҕына бастакы бэрээдэгинэн кыттыбыт дойду кыайар.
[мини|[Junior Eurovision-2005 кыайыылааҕа.]]

## Күрэх остуоруйата
2003-с сылга, Эуропаҕа MGP Nordic диэн эмиэ оҕолор күрэхтэрэ улахан ситиһиилээх этэ, ол иһин EBU эмиэ оҕо ырыа күрэҕин оҥороору интириһиргээбитэ. Скандинавия дойдулара эмиэ кыттыбыта, ол иһин 2003-2005 сылларга MGP Nordic буолбатаҕа. Дания уонна Норвегия күрэхтэн барбыттарын кэннэ күрэх тохтооботоҕо.

Күрэх сопродюсера - UNICEF буолар.

## Кыттыылаахтар
Күрэххэ EBU'ҕа киирэр дойдулар кыттыахтарын сөп.

Junior Eurovision'ҥа уопсайынан 41 дойду кыттыбыта.

### Кыттыылаахтар риэйтиҥнэрэ

### Кыайыылаахтар

## Быһаарыылар
Junior Eurovision-2006

мини
**Junior Eurovision-2006** (ааҥ. *Junior Eurovision-2006 song contest*, рум. *Concursul cântecului Eurovision pentru juniori 2006*) - 4-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ. Ахсынньы 2 күнүгэр ааспыта, Румыния киин куоратыгар - Бухарескка. 

Кыттыны 15 дойду ылбыта. Португалия, Сербия, Украйиина бастакы кыттыылара. Кипр бу күрэххэ төннүбүтэ. Дания, Латвия, Норвегия уонна Улуу Британия бу сылга кыттыыны ылбатахтара.

Кыайыылаах ааты Сестры Толмачевы ылбыттара - 154 баал, Андрей Кунец иккис миэстэни ылбыта - 129 баал, Молли Санден үһүс миэстэни ылбыта - 116 баал.

## Буолар миэстэтэ
2015-с сылга дылы, EBU Junior Eurovision буолар куораты бэйэтэ талар этэ, эбэтэр буолар дойдутун, куоратын кыайбыт дойду вещателя талар этэ.

2005 сылга алтынньы 5 күнүгэр, күрэх Бухарескка ааһыаҕа диэн сурук тахсыбыта. Нидерланд, Хорватия күрэҕи ыытаары интириһиргээбиттэрэ.

## Күрэх организацията

### Дизайн уонна слоган
2003-2007 сылларга туттубут логотииб "Ыллыыр кыыс" бу сылга эмиэ тутуллубута, "Ыллыыр кыыс" илиитигэр араҥас оригами-сибэккини тутар.

Слоган - Let The Music Play! (сах. *Муусука онньоотун*).

### Ыытааччылар

* Андрея Марин Бэнике.
* Иоана Иван.
* Дракула.

### Интервал аактар

* Mihai - Tornero (Евровидение-2006, Румынияттан 4-с миэстэ).
* Ксения Ситник - Мы вместе (Junior Eurovision-2005 кыайыылааҕа).
* Bubu, Noni уонна Alina - Tobele sunt viaţa mea & Îți mulțumesc & Țurai! (Junior Eurovision-2003, 2004, 2005, Румынияттан кыттыылаахтара).

## Кыттааччылар
мини|295x295пкс
Күрэххэ 15 дойду кыттыыны ылбыта.

*  Арассыыйа.
*  Беларусь.
*  Бельгия.
*  Греция.
*  Испания.
*  Кипр.
*  Македония.
*  Мальта.
*  Нидерланд.
*  Португалия.
*  Румыния.
*  Сербия.
*  Сибиэссийэ.
*  Украйиина.
*  Хорватия.

### Атын кыттааччылар

#### Дебют

*  Португалия.
*  Сербия - Сербия уонна Хара Хайа суох буолбутун кэннэ, Сербия уонна Хара Хайа атын-атын EBU чилиэннэрэ буолбуттара, ол иһин Сербия бу сылга бэйэтэ кыттыбыта.
*  Украйиина.

#### Төннүбүттэр

*  Кипр.

#### Кыттыыны ылбатахтар

*  Дания,  Норвегия - бу күрэх оҕолорго наһаа элбэх "*давление*" биэрэр диэн санаабыттара.
*  Латвия - кыттарга харчылара тиийбэтэ.
*  Улуу Британия.

## Түмүктэр

[мини|Кыайыылаах (2014). [Евровидение-2014 сценатыгар.]]

## Быһаарыылар
781

* От ыйын 31 — Японияҕа Фудзи вулкаан саамай эрдэтээҕи эстиитэ буолбут (докумуоҥҥа киирбиттэртэн). Былыргы ааҕыынан Тэн'о (天応) эратын бастакы сылын сэттис ыйын алтыс күнүгэр.
Junior Eurovision-2019

мини|295x295пкс|Junior Eurovision-2019 сцената.
**Junior Eurovision-2019** (ааҥ. *Junior Eurovision Song Contest 2019*, пол. *Konkurs Piosenki Eurowizji dla Dzieci 2019*) - 17-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ. Гливице диэн Польша куоратыгар, сэтинньи 24 күнүгэр.

Күрэххэ 19 дойду кыттыбыта: Испания төннөн кэлбитэ, Исраил уонна Азербайдьан бу сылга кыттыбатаҕа.

Вики Габор кыайыылаах ааты ылбыта - 278 баал, Ержан Максим иккис миэстэни ылбыта - 227 баал, Мелани Гарсия үһүс миэстэни ылбыта - 212 баал.

## Буолар миэстэтэ
мини|295x295пкс|Junior Eurovision-2019 буолбут арената.
EBU'ҕэ үс дойду заявканы ыыппыта: Эрмээнийэ, Казахстаан уонна былыырын кыайбыт - Польша.

2018 сылга, ахсынньы 10 күнүгэр, EBU күрэх Польшаҕа буолар диэн эппиттэрэ.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
2019 сылга, ыам ыйын 19 күнүгэр, EBU слоганы уонна дизайны таһаарбыта. Слоган - Share the Joy! (сах. Үөрүүнү ыыт!). Дизайн - *воздушнай змей*.

### Ыытааччылар

* Ида Новаковска - телеведущай.
* Александр Сикора.
* Роксана Венгель - Junior Eurovision-2018 кыайыылааҕа.

### Интервал аактар

* Роксана Венгель (Junior Eurovision-2018 кыайыылааҕа) - Anyone I Want to Be.
* Share the Joy!

## Кыттаачылар
мини|293x293пкс
Күрэххэ 19 дойду кыттыбыта.

### Атын кыттыылаахтар

#### Төннөн кэлбиттэр

*  Испания.

#### Кыттыбатахтар

*  Азербайдьан.
*  Исраил.

## Түмүктэр

мини|Кыайыылаах

## Быһаарыылар
Б. э. и. 30 сыл

## Туох буолбута
* От ыйын 31 — Александрия аттынааҕы кыргыһыы: Марк Антоний сэриитэ Октавиан сэриилэрин кыайбыт, ол эрээри аармыйатын улахан аҥаара кэлин ыһыллан хаалбыта, онтон сылтаан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Молдова ССР

**Молдова Сэбиэскэй Социалистичискэй Республиката** (нуч. *Молдавская Советская Социалистическая Республика*, молд. *Република Советикэ Сочиалистэ Молдовеняскэ*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Кишинев.

## Остуоруйа

### Молдова ССР тэриллиитэ
1940-с сылга, атырдьах ыйын 2 күнүгэр ССРС верховнай совет сессиятыгар, "Закон об образовании Молдавской Советской Социалистической Республики" ылыллыбыта.

Кэнники Молдова ССР УССРтан Приднестровье территориятын ылбыта, ол эрээри Измаил уонна Белгород-Днестровскай уезд УССРга ааспыта.

### Молдова ССР сэрии кэмигэр
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр, Молдова ССР территориятыттан 256,8 тыһ. киһи фроҥҥа барбыта, итинтэн 40 тыһ. киһи төннүбэтэх. Румыния уонна Нацискай Германия Молдова ССР территориятын оккупациялаабыттара, ол кэмҥэ 10 тыһ. киһи ССРС утары сэриилии барбыттара.

### Сэбиэтизация уонна Депортация
Сэрии кэмигэр, элбэх "Кулак" диэн баар буолбут, кулактар үксүн Румыния өттүгэр турар этилэр, сэбиэскэй былаас Молдова ССР территориятыгар төннүбүттэрин кэннэ, кулактары суох буоллун гынна гыммыттара, ол эрээри итинниктэр 1949-с сылга дылы баар этилэр.

1949-с сылга, муус устар ыйыгар, ОК ССКП помещиктары, кулактары уонна атын "Коммунизм тутарга мэһэйдиир" дьону сибииргэ көһөрбүттэрэ. "Операция " диэн ааттаммыта. Молдова ССРтан 40 тыһ. киһини көһөрбүттэрэ.

### Молдова ССР 1990-с сылларга
1989-с сылга молдаваан тыла эрэ ил тылынан ааттанан буолбута, нуучча тыла ил тылынан буолан бүппүтэ.
мини|300x300пкс|Молдова ССР былаага. 1990-1990.
1990-с сылга Молдова ССР суверенитеты тэрийбитэ уонна Молдавия ССР диэн ааттанан бүппүтэ, Молдова ССР диэн ааттанан буолбута. Ол кэмҥэ Приднестровье ССРС састаабыттан тахсыбыта.

1991-с сылга Молдова ССР ССРС састаабыттан тахсыбыта уонна Республика Молдова диэн буолбуттара.
[мини|300x300пкс|Правда диэн хаһыата, [Молдаваан тыла|Молдаваан тылынан.]]

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Сербия уонна Хара Хайа

**Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа** (срб. *Државна заједница Србији и Црној Гори*) - Эуропаҕа суох буолбут дойду. Сербия уонна Хара Хайа сойууһа. 2003-2006 сылларга баар этэ, 2003 сылга Югославияттан баар буолбута.

## Остуоруйа
1992-с сылга, Югославияттан 5 өрөөспүбүлүкэ тахсыбытын кэннэ, Сербия уонна Хара Хайа эрэ хаалбыта, ол иһин Социалистическай Өрөспүүбүлүкэ Югославия тэриллибитэ.

2002-с сылга, саҥа сойууснай өрөспүүбүлүкэ тэриллиитин туһунан, СӨ Югославия чилиэннэрэ сөбүлэһиспиттэрэ. Ол иһин Югославия диэн тыл туттуллан бүппүтэ. 2003-с сылга, олунньу 4 күнүгэр саҥа Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа тэриллибитэ.

2006 сылга, Хара Хайа сойуустан тахсаары туһунан референдум ыыппыта, тахсарга 55,5% куоластаабыта. Ол иһин бэс ыйын 5 күнүгэр Сербия уонна Хара Хайа Судаарыстыбынай Сойууһа суох буолбута.

## География
Сербия уонна Хара Хайа, Балкааннар орто чааһыгар баар. Сербия уонна Хара Хайа маннык дойдулары кытта кыраныыссалыыр: Албания, Биэнгирийэ, Болгария, Босния уонна Герцеговина, Румыния уонна Хотугу Македонияны (ол кэмҥэ БЮӨ Македония) кытта.

### Климаат

### Кэм зоната
Сербия уонна Хара Хайа кэм зоната - Орто Эуропа Кэм зоната (СЕТ), ол эбэтэр UTC +1. Сербия уонна Хара Хайа сыл аайы кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы кэмҥэ көһөр.

## Административно-территориальнай араарыыта
left|295x295px



* Сербия. Киин куората - Белград.

* Хара Хайа. Киин куората - Подгорица.

### Автономнай кыраайдар

* Воеводина. Киин куората - Нови-Сад.
* Косово. Киин куората - Приштина.
[мини|300x300пкс|[Сербия динаара|Сербия Динаара]]

## Экономика

## Культура

## Быһаарыылар
Б. э. и. 338 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 338 сыл** — IV үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 2 — Македония аармыйата холбоһуктаах Греция куораттарын сэриитин *Херонея кыргыһыытыгар* кыайбыт. Кыргыһыы түмүгэр Македония уонна Греция күүстэрэ холбонон сотору кэминэн Персия импиэрийэтигэр саба түспүттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 216 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 216 сыл** — III үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 2 — Аатырбыт *Канна кыргыһыытыгар* Ганнибал баһылыктаах Карфаген аармыйата бэйэтинээҕэр элбэх ахсааннаах Рим аармыйатын төгүрүктээн кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 47 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 47 сыл** — I үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 2 — Юлий Цезарь Понт ыраахтааҕыта Фарнак сэриитин Зеле таһыгар үлтүрүппүт. Ол кэннэ, үһүйээн кэпсииринэн: «Кэллим, көрдүм, кыайдым», — диэн эппит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Грузия ССР

**Грузия Сэбиэскэй Социалистическэй Республика** (нуч. *Грузинская Советская Социалистическая Республика*, груз. *საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Тбилиси.

## Остуоруйа

### Грузия ЗСФСР састаабыгар
1922-с сылга, ахсынньы 13 күнүгэр, Грузия АССР Закавказскай Сэбиэскэй Федеративнай Социалистичискэй Республиката киирбитэ. Ахсынньы 30 күнүгэр УССР, БССР, РСФСР уонна ЗСФСР ССРС диэн дойдуну оҥорбуттара.

ССРС дьаһалтаттан элбэх киһи Грузияттан сылдьыбыта - И.В. Сталин, Г.К. Орджоникидзе уонна да атыннар.

1936-с сылга ЗСФСР үс өрөспүүбүлүкэҕэ уонна түөрт автономнай өрөспүүбүлүкэлэрэ тахсыбыттара: Грузия ССР (Соҕуруу Осетия АССР, Абхааз АССР, Адьаар АССР), Азербайдьан ССР (Нахичевань АССР), Эрмээн ССР.

### Грузия аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр
Грузияттан 700 тыһ. киһи сэриигэ барбыта, 240 тыһ. киһи орденнары эбэтэр мэдээллэри ылбыттара, 137 киһи "*[[Герой Советского Союза]]*" диэн званияны ылбыта.

### Грузия ССРС састаабыгар
1956-с сылга, Тбилисиҕэ уонна атын улахан Грузия куораттарыгар миитиҥнэр ааспыттара, Сталин "*культ личности*" Никита Хрущев отменяяйдаабыт кэнниттэн.

1978-с сылга, Тбилисиҕэ уонна атын улахан Грузия куораттарыгар нуучча тылын эрэ ил тылын оҥороору гыммыттара, ол иһин миитиҥнэр саҥаламмыттара.
[мини|300x300пкс|[Грузия былааҕа. 1990-2004.]]
1990-с сылга, Грузия ССРын сэбиэтэ укаһынан, "Республика Грузия" диэн буолбуттара.

## Административно-территориальнай деленията

* Абхааз АССР - атын АССРтан уратылаах, Абхааз АССР быдан элбэх автономиялаах этэ.
* Соҕуруу Осетия АССР.
* Адьаар АССР.

мини|300x300пкс

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Эстония ССР

**Эстония Сэбиэскэй Социалистичискэй Республика** (нуч. *Эстонская Советская Социалистическая Республика*, эст. *Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Таллин.

## Остуоруйа

### Эстония ССРС састаабыгар киирэр (1940)
1940-с сылга, от ыйын 14 уонна 15 күнүгэр, парламеҥҥа выбордара ааспыттара, итиннэ 591 тыһ. киһи кыттыбыта. Итиннэ коммунистар 93% ылбыттара, ол эбэтэр парламеҥҥа 80 миэстэ - 100%.

От ыйын 21 күнүгэр Эстония парламена Сэбиэскэй Сойууска киирэри куоластаабыта, ол кэнниттэн Эстония бэрэсидьиэнэ Константин Пятс уурайбыта. VII сессия ВКП(б) советын, ССРСка Эстония ССРы киллэрэри талбыттара.

### Эстония аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр
1941-с сылга, атырдьах ыйыгар, Эстония ССР территориятын үксүн Нацист Германия баһыйбыта этэ.

Эстония олохтоохторо үксүн, бу сэриини ССРС былааһыттан босхолонуу диэн ааттыыр этилэр, Эстония территориятыгар Рейхскомиссариат Остланд диэн тэриллибитэ. "Омакайтсе" диэн, ньиэмэстэри кытта бииргэ үлэлээбит коллаборационисткай организация тэриллибитэ.

1941-1944 сылларга, Эстония территорияларыгар 946 киһи холокоскка түбүспүүттэр.

### Сэрии кэниттэн
мини|290x290пкс|1940-1953 сылларга туттубут былааг.
Сэрии бүппүтүн кэннэ ЭКП (ССКП) уонна ССРС былааһа саҥаттан тилиннэриллибиттэр. Сэрии буолуон иннинэ саҕаламмыт национализация түмүктэммит: промышленноска 1946 бас билии суох буолбут, атыыга — 1947. 1947 сылтан коллективизация саҕаламмыт, 1950 дойдуга 2213 колхоз баар эбит. Колхозтары бөдөҥсүтүү кэнниттэн 1960 сылга -  908 колхоз уонна 97 совхоз баар эбит. Коллективизацияны утарсан Эстонияҕа сэриилээх утарсыы тахсыбыт, утарсааччылар бэйэлэрин «Тыа бырааттара» диэн ааттаммыттар (эст. *metsavennad*), утарсыы 1953 дылы дьайбыт.

Сэрии кэнниттэн репрессия салҕаммыт. Сүрүннээн коллаброцианистары уонна «тыа бырааттары» кытта сибээстэрин иһин 36 тыһ киһи репрессияҕа хабыллыбыт (атын дьон суруйарынан 67 тыһ — 124 тыһ).
[мини|290x290пкс|Эстония ССР туһунан [почта марката.]]
Сэрии кэнниттэн индустриализация саҕаламмыт. Улахан инвестиция уонна квалификациялаах үлэһиттэр кэлэннэр олох тэтимэ үрдээбит. Государство сүрүн соругунан оҥорор промышленность уонна сир баайын хостооһуна (нууч. *горючий сланец*) буолбут. Ол курдук Кохтла-Ярве куоракка Аан дойдуга бастакы горчай сланец кэмбинээтэ тутуллубут. Эстонияҕа олох таһыма ССРС орто таһымыттан үрдүк эбит. 1970-с сылларга диссиденнар хамсааһыннара саҕаламмыт. 1980 балаҕан ыйыгар - алтынньыга сэбиэскэй былаас утары студеннар аймалҕана буолуталаабыттар. Ити сылга алтынньы 28 «40 киһи суруга» тахсыбыт — советизация утары Эстония интеллектуалларын манифеста. Арҕаа Дойдулар сэбиэскэй кэмҥэ Эстонияны уонна атын прибалтика дойдуларын холбоһуутун билиммэтэхтэрэ. 1983 Европа парламена прибалтика государстволарын туһунан резолюция ылыммыт, онно холбоһууну билиммэтин уонна ССРС күүс өттүнэн холбооһуна «аан дойду быраабыгар» эппиэттээбэтин бэлиэтээбит.

### Эстония Республиката
1990 ыам ыйын 8 Эстония тутулуга суоҕа чөлүгэр түһэриллиитин туһунан сокуон ылыммыт. 1991 балаҕан ыйын 6 ССРС госсовета Эстонияны тутулуга суоҕун официальнайдык билиммит. 1991 балаҕан ыйын 17 Эстония ХНТ холбоспут.

## Олохтоохтор

## Быһаарыылар
435 сыл

## Буолбут
* Атырдьах ыйын 3 — Константинопольга олорбут Аан дойду патриархын Несторийы (кини үөрэҕин батыһааччылары несторианнар диэн ааттыыллара) импэрээтэр Феодосий II Эгиипэккэ манастыырга көскө ыыппыт.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Казах ССР

**Казах Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката** (нуч. *Казахская Советская Социалистическая Республика*, каз. *Қазақ Советтік Социалистік Республикасы*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Алматы.

## Устуоруйата

### Казахстаан РСФСР састаабыгар
1919-с сылга, от ыйын 10 күнүгэр, Кыргыыс кыраайа диэн тэриллибитэ. Биир сылынан, Ленин уонна Калинин укааһынан Кыргыыс АССР диэн тэриллибитэ, бастакы киин куората - Оренбург. 1925-с сылга, Кыргыыс АССР, Казах АССР диэн ааттанар буолбута. 1936-с сылга Казах АССР РСФСР састаабыттан тахсыбыта уонна Казаах ССР диэн ааттанар буолбута.

### Казахстаан аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр
Казахстаантан аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр, 1 мөл. 200 тыһ. киһи барбыта. Казахстаантан кыттыбыт буойуннар, Берлиҥҥа дылы тиийбиттэрэ. 497 киһи "*[[Герой Советского Союза]]*" диэн наҕарааданы ылбыттара.

### Казахстаан ССРС састаабыгар
Сэрии кэнниттэн Казахстаан территориятыгар элбэх ядернай полигон уонна ядернай үөрэҕи лабораториялар бааллар. Казахстааҥҥа Байконур диэн аан дойдуҕа бастакы тэриллибит космодром.

1991-с сылын бүтүүтүгэр, Республика Казахстаан диэн тэриллибитэ.
мини|Казах ССР туһунан почта маарката.

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Toчкa

Toчкa (.) — бэлиэ пунктация. туһаныллыбыт интернет ситимэ

## туһаныллар холобурдар
холобур, точка эйгэтигэр 

туһаныллар. 

1.*күүлэйдии барыҥ*
Беларусь ССР

**Беларусь Сэбиэскэй Социалистическэй Республика** (бел. *Беларуская Савецкая Сацыялiстычная Рэспублiка*, нуч. *Белорусская Советская Социалистическая Республика*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Минскэй.

## Остуоруйа

### ССРС тэриллиитэ
1922 сылга, ахсынньы 29 күнүгэр, Беларусь ССР ССРС тэриллиитин туһунан дуогабар баттаабыта.

1921-1925 сылларга, РСФСРтан элбэх территория ыллылыбыттара, ол иһин Беларусь ССР территорията икки төгүл улааппыта. 1935 сылга, Беларусь ССР Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.

1939 сылга, ССРС уонна Үһүс Рейх Польшаны аҥардаабыттара, ол иһин Беларусь ССРыгар элбэх Польша илин чааһын территориялара киирбиттэрэ.

### Беларусь аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр
Беларусь ССР сэрии кэмигэр, 1943-с сылга дылы оккупацияҕа сылдьыбыта. Беларусь ССР территориятыгар Рейскомиссариат Остланд тэриллибитэ. 

### Сэрии кэнниттэн
1958 сылга, Беларусь ССР иккистээн Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.

1990 сылга, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр Беларусь ССР ССРС састаабыттан тахсыбыта.

## Олохтоохторо
мини|300x300пкс|Беларусь ССР туһунан почта маарката.

## Быһаарыылар
Түркмен ССР

**Түркмен Сэбиэскэй Социалистическэй Республика** (түркм. *Түркменистан Совет Социалистик Республикасы*, нуч. *Туркменская Советская Социалистическая Республика*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Ашгабат.

## Остуоруйа

### Түүркменистаан РСФСР састаабыгар
1920-с сылга, кыһыл аармыйа Түркмен ССР территориятын ылбыттара, ол иһин Түркменистаан РСФСР састаабыгар киирбитэ. 1924-с сылга дылы Түркистаан АССР састаабыгар киирбитэ.

1924-с сылга, алтынньы 27 күнүгэр, Түркмен ССР тэриллибитэ.

### Түүркменистаан 1924-1991 сылларга
Түркмен ССР территориятыгар хлопок үүнүллэр этэ уонна ниэп таһаарар этилэр.

Сэрииҕэ 300 тыһ. киһи Түркмен ССРтан барбыттара.

1948-с сылга, Ашгабат куоракка 7,3 магнитуудалаах сир хамсааһына буолбута. 75-тэн тахсан тыһ. киһи өлбүтэ.

1991-с сылга, Алтынньы 26 күнүгэр, Түркменистаан ССРС састаабыттан тахсыбыта.
мини|290x290пкс|Түркмен ССР туһунан почта маарката.

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Кыргыс ССР

**Кыргыс Сэбиэскэй Социалистическэй Республика** (кыр. *Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы*, нуч. *Киргизская Советская Социалистическая Республика*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Фрунзе.

## Остуоруйа

### Кыргыс ССР 1922-1941-с сылларга
1924-с сылга, РСФСР састаабыгар, Кара-Кыргыс АССР тэриллибитэ. 1926-с сылга, Кыргыс ССР тэриллибитэ. Кыргыс ССРтан үксүн хлопок эрэ барар этэ.

### Кыргыс ССР сэрии кэмигэр
Сэрии кэмигэр, Кыргыс ССРтан 365 тыһ. киһи барбыта. 74 киһи ССРС дьоруойа наҕараадатын ылбыта.

### Кыргыс ССР 1945-1991-с сылларга
Сэрии иннитигэр, 165 тыһ. киһи собхуозтарга үлэлиир этилэр. Сэрии кэннитигэр 60 тыһ. киһи эрэ хаалбыта. Ол иһин Кыргыс ССР экэньиэмикэ өттүнэн барыта куһаҕан буолбут этэ.

Афгаан сэриититтэн Кыргыс ССРтан 7 тыһ. киһи барбыта.

1991-с сылга, атырдьах ыйын 31 күнүгэр, Кыргыс ССР тутулуга суох буолбута.
мини|Кыргыс ССР туһунан почта марката.

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Эрмээн ССР

**Эрмээн Сэбиэскэй Социалистическэй Республика** (эрм. *Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն*, нуч. *Армянская Советская Социалистическая Республика*) - ССРС өрөспүүбүлүкэтэ. Киин куората - Ереван.

## Остуоруйа

### Эрмээн ССР 1922-1941 сылларга
Эрмээн ССР ЗСФСР састаабыгар баара, ол кэмҥэ **Социалистыы Сэбиэт Эрмээнийэ Республика** диэн ааттанар этэ. 1936-с сылга, ЗСФСР састаабыттан тахсыбыта.

### Эрмээн ССР аҕа дойду улуу сэрии кэмигэр
Эрмээн ССРтан 320 тыһ. киһи барбыта. Эрмээн ССРтан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын 109 киһи ылбыта.

### Эрмээн ССР 1945-1990 сылларга
1990-с сылга, атырдьах 23 күнүгэр, Эрмээнийэ тутулуга суох буолбута.
мини|Эрмээн ССР туһунан почта маарката.

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар
Сидоров Борис Игнатьевич

**Сидоров Борис Игнатьевич** (1946—2017) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Илин бириэмийэтин лауреата (2006).

1946 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүт. 2017 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

### Библиография
* «Зимующие птицы Якутии» (Якутск: Литограф, 1996), үөрэх босуобуйата 
* «Знаете ли Вы птиц Якутии?» (Якутск: издательство «Бичик», 1999), справочник-определитель  
* «Знаете ли Вы млекопитающих Якутии?» (Якутск: издательство «Бичик», 2002), справочник-определитель 
* «Пресноводные рыбы. Земноводные и пресмыкающиеся Якутии» Якутск: издательство «Бичик», (2004), справочник-определитель
Антонов Валентин Дмитриевич (1926-2014)

**Антонов Валентин Дмитриевич** — СӨ Нуучча тыйаатырын артыыһа, преподаватель, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалаера (2001). Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1926 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр Симбирскэй күбүөрүнэ (билигин Ульяновскай уобалас) Сара сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1948 сыллаахха Свердловскайдааҕы тыйаатыр институтугар үөрэнэ киирбит. 1950 сыллаахха Ленинградтааҕы тыйаатыр А. Н. Островскай аатынан интситуукка көспүт, ол сыл туйгуннук бүтэрбит.

1952—1954 сыллардаахха Чебоксар куоракка Нуучча тыйаатыгар үлэлээбит, 1954—1966 сылларга — Дьокуускайга Нуучча драма тыйаатырыгар. Онтон Орел, Семипалатинскай, Чебоксар тыйаатырдарыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Дьокуускайга төннүбүт, Нуучча тыйаатырыгар артыыһынан үлэлээн бүтүөр диэри үлэлээбит.

1983—1987 сс. тыйаатыр дириэктэрэ буола сылдьыбыт. 1992 сыллаахтан сыана ускуустубатын устудьуоннарга үөрэппит, МХАТ оскуола-устуудьуйатын актердарын икки кууруһун уонна АГИКиИ биир кууруһун бэлэмнээбит.

1996 сыллаахха "Ол сайын…" (Прошлым летом) диэн өрөдьүссүөр Вячеслав Семёнов киинэтигэр уһуллубута. Күрүөйэх хаайыылаахтар баһылыктарын оонньообута.

2014 сыл муус устар 22 күнүгэр уһун ыарахан ыарыттан Дьокуускайга өлбүт.

## Быһаарыылар
Тамииллар

**Тамииллар** () — Соҕуруу Азияҕа олохтоох омуктар. Ииндийэҕэ (сүнньүнэн Тамил-Наду штаакка), Шри-Ланкаҕа, ону таһынан Малайзияҕа, Мьянмаҕа, Сингапурга, Австралияҕа уонна Океанияҕа олороллор. Дравид тыл кэргэнигэр киирэр тамиил тылынан саҥараллар. Итэҕэллэринэн тамииллар үксүлэрэ индуистар, сорохторо  христианнар уонна мусульмааннар. Антропология өттүнэн соҕуруу ииндийэ раасатыгар киирэллэр (Соҕуруу Дьобуруопалыы рааса уонна Веддоид рааса булкуһууларыттан үөскээбит), төрүттэрэ атын дравидтары кытта ситимнээх.
Смолин Иннокентий Семенович

**Смолин Иннокентий Семенович** (төрүүрүгэр **Муттерперл Иннокентий Константинович**) (1884—1973) — нуучча генерал-майора, Саха сириттэн төрүттээх бастакы генерал. Нуучча-Дьоппуон сэриитин, Аан дойду бастакы сэриитин уонна Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ хамсааһын биллэр-көстөр киһитэ, Уссурийскай байыаннай комендаана, Приморье үрүҥнэрин бүтэһик командующайа.

1884 сыллаахха урукку ааҕыынан тохсунньу 1, аныгы ааҕыынан тохсунньу 13 күнүгэр Дьокуускайга караимнар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. 

Таити арыыга Папеэте диэн сиргэ 1973 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 340 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 340 сыл** — Б. э. и. IV үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Аныгы Греция хоту өттүгэр 1962 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр Дервени папируһа булуллубута, Дьобуруопаҕа көстүбүт рукописьтартан саамай эргэлэрэ, бу сыл суруллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Аһаҕас индивидуализм

Аһаҕас индивидуализм (нууччалыы открытый индивидуализм , английскайдыы open individualism) — туох баар өйдөөх харамайдар хайа баҕар кэмҥэ санаалара биир сомоҕо буолар диэн философия көрүүтэ. Сабыылаах индивидуализм утарыта. Бу көрүү киэҥ куйаарга өйдөөх харамайдар баалларын тухары эн өй быһыытынан тыннаах буолаҕын диэн сабаҕалааһыны биэрэр.

## Кылгас быһаарыы
Бу көрүү адьаһын хайа итэҕэлгэ олоҕурбат, чахчы билимҥэ эрэ сыһыаннаах. 

## Сабыылаах, кураанах уонна аһаҕас индивидуализм
Кураанах, сабыылаах уонна аһаҕас индивидуализм диэн өй-санаа айылҕатын туһунан философскай көрүүлэр. Бу көрүүлэр хас биирдэрэ дьон кэм-кэрдии ааһарынан уонна бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын туһунан тус-туспа өйдөбүлү биэрэр.

**Сабыылаах индивидуализм**  диэн тус бэйэ идентичностьын үгэс буолбут көрүүтэ, хас биирдии киһи төрүөҕүттэн баар буолар уонна өлбүтүн кэннэ суох буолар туспа, туспа дьүһүннээх диэн этэр. Бу көрүү быһыытынан, тус бэйэ идентичностьа туруктаах уонна быһаарыллыбыт кыраныысса иһигэр бириэмэ ааһарынан уларыйбат. Хас биирдии киһи олоҕун тухары ахсаан өттүнэн биир тэҥ буолар туспа бэйэлээх.

**Кураанах индивидуализм** туруктаах тус бэйэ өйдөбүлүн утарар. Биирдиилээн дьон сүрүн эбэтэр үйэлээх бэйэлэрэ суохтарын туоһулуур; ол оннугар, кинилэри "кэм быстах кэмнэрэ" эбэтэр "кэмпириэнсийэ түгэннэрин" курдук көрөллөр. Бу көрүүгэ, тус бэйэ идентичностьтара быстах кэмҥэ барар уонна кэм ааһарынан уларыйбат ис хоһооно суох. Бу көрүү идентичность туруга суох буолуутун тоһоҕолоон бэлиэтиир, биһиги "бэйэ" диэн ааҕарбыт диэн туох да сүрүн салҕаныыта эбэтэр ол кэмнэр икки ардыларыгар суолталаах ситимэ суох кэмпириэнсийэлэр хомуурунньуктара эрэ буоларын бигэргэтэр

**Аһаҕас индивидуализм** атын көрүүнү биэрэр, биир эрэ ахсаанынан биир тэҥ субъект баар диэн этии киллэрэр, кини ханнык баҕарар кэмҥэ бары буолар. Бу көрүү бары биирдиилээн дьон биир дьиҥнээх бэйэ көстүүлэрэ буолар уопсай өйү-санааны туруорар. Аһаҕас индивидуализм олоҕу тус-туспа дьон быһыытынан көрөрбүтүн үрдүнэн, биһиги туспутунан дириҥ таһымҥа ситимнээхпит диэн этии киллэрэр. Бу көрүү тус бэйэ тус бэйэтин туһунан киэҥник өйдүүр кыаҕы биэрэр, биирдиилээн дьон икки ардыларыгар баар мэһэйдэр үгэс буолбут өйдөбүл курдук кытаанах буолбатахтарын бигэргэтэр

## Историята
Бу көрүүнү маҥнайгыннан Даньыыл Куолак диэн философ сиһилии быһааран биэрбитэ уонна итинник ааты иҥэрбитэ. Ол эрэн, төһө биллэринэн упаниһааттарга итиннэ чугаһыннаран туох эрэ диэн суруйбуттар үһү. 

## Ахтыылар
Paccar

**Paccar** (Паккар) - АХШ трактары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Пшенников Ксенофонт Николаевич

**Пшенников Ксенофонт Николаевич** (1926—2021) — скульптор, 1968 сыллаахтан ССРС Худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх дьайыксыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2002). Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх. 

1926 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһугар Нэлээн диэн дьаамнар олохтообут сэлиэнньэлэригэр (билигин иччитэх, сэбиэскэй кэмҥэ сопхуос сайылыга, сирэ Дабаан нэһилиэгэр киирэр) төрөөбүт. 1938—1943 сс. Дэлгэй сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит.  1944 сылтан 1950 сыллаахха диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа. Минометчик, артиллерист, полката Жэхэ куораты босхолоспут, сэриини Порт-Артурга түмүктээбит.

1950 сыллаахха дойдутугар төннөн Дьокуускайдааҕы уус-уран училище чочу салаатыгар (скульптурное отделение) киирбит. Елена Порядо (Посядо?) уонна Жермен Яновна Меллуп диэн дьоҥҥо үөрэммит. 
Студентом я вел кружок «Юный скульптор» во Дворце пионеров. Способные были ребята, среди них – К.Г.Туралысов... 

Онтон Москубаҕа баран Суриков аатынан институкка туттарсыбыт, ол эрээри өйтөн суруйуутун кыайбакка сатаан киирбэтэх. Переславль-Залесскай куоракка Айымньы дьиэтигэр (Дом творчества) 3-4 ый дьарыктанар эбит. Онно мраморы, чаҥы, керамиканы, тааһы, уҥуоҕу уонна маһы кытта үлэлииргэ үөрэммит.

Монументальнай, станковой скультураҕа уонна кыра формаларга үлэлиир скульптор этэ. Үлэлэрэ граниттан, мрамортан, оҥоһуу таастан, терракотаттан, тимиртэн уонна мастан оҥоһуллубуттара. Оҥоһуу тааһынан үлүһүйэ сылдьыбыта.  

1955 сыллаахтан К.Н. Пшенников араас өрөспүүбүлүкэ, Сибиир уонна Уһук Илин, Арассыыйа, сойуус уонна аан дойду (Австрия, Бангладеш, Япония, Канада, Германия) быыстапкаларга кыттыбыт. Кини персональнай быыстапкалара Дьокуускайга 1976, 1986, 1996, 2002, 2006, 2011 сс. буолбуттара.  

Кини айбыт мэҥэлэрэ Дьокуускайга уонна өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар тураллар: Аммаҕа В.Г. Короленко мэҥэтэ (1958), Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр Карл Байкаловка (1961), Чурапчыга Е. Н. Курашовка (1961), Уус Тааттаҕа Петр Алексеевкэ (1972), Дьокуускайга Феликс Джзержинскэйгэ, Арассыыйа дьоруойгар А.А. Рыжиковка (2002) уо.д.а. Ону таһынан Магадааҥҥа Зоя Космодемьянскаяҕа кини айбыт мэҥэтэ турар. 

2020 сыллаахха СӨ үрдүкү наҕараадатынан  «Хотугу Сулус» уордьанынан бэлиэтэммитэ. 

2021 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр 95 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
929

* Тохсунньу 16 — Эмир Абд-ар-Рахман III Кордова халифаатын олохтообут.
Караимнар

**Караимнар** — түүр тыллаах омуктар, урут ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана иудаизм салаата итэҕэллээх дьону ааттыыллара.

Былыргы караимнар сүнньүнэн Кырыым тумул арыыга олорбуттара. Аныгы караимнар тарҕанан олороллор, үгүстэрэ тылларын умнан ыаллыы омуктарын тылларынан саҥараллар. Үгүстэрэ бэйэлэрин хазаардартан утумнууллар.

Биллэр караим — Дьокуускайга төрөөбүт генерал Иннокентий Смолин.
Фонема

**Фонема** диэн ханнык эрэ тылга биир тылы атын тылтан араарар дорҕоон (тыл) биридимиэттэрэ.  Саха тылыгар 19 бүтэй дорҕоон уонна 16 аһаҕас дорҕоон уонна 4 дьуптуон баар, ону тэҥэ өссө саха тылыгар туттуллубат, ол гынан баран нуучча тылыттан ылыллыбыт тылларга туттуллар 11 буукубалар бааллар. Английскай тыл үгүс көрүҥнэригэр ( акценнарга уонна диалекттарга ) 23-чэ бүтэй дорҕоон уонна 21 аһаҕас дорҕоон (барыта 44 фонема) баар, ол гынан баран сурукка 26 эрэ буукуба баар. Английскай тылга бары фонемалары көрөргө, IPA, английскай алфавиттан ураты, хас биирдии фонемаҕа туспа буукубалаах.

Тылга фонемалары үөрэтэр үчүгэй ньыма диэн минимальнай пааралары үөрэтии буолар. Минимальнай паара диэн биир эрэ дорҕоонунан уратылаах араас тыллар пааралара. Манна холобур "с**о**т" уонна "с**у**т" буолаллар. Хас биирдии тылга аһаҕас дорҕоон эрэ уратылаах да буоллар, хас биирдии тыл олох атын суолталаах. Өссө биир холобурунан "**м**ас" уонна "**б**ас", манна икки тыллар тус-туспа суолталаахтар, ол эрээри хас биирдии тылга бастакы бүтэй дорҕоон эрэ тус-туспа.
378

**378** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 16 — Сиядж Как' диэн майя омук байыаннай баһылыга Тикаль куораты сэриилээн ылбыт, Теотиуакан хоруол сирин хаҥаппыт. Бу туһунан майя хроникаларыгар суруллар.
* Атырдьах ыйын 9 — *Адрианополь кыргыһыытыгар* вестготтар Рим аармыйатын кыайбыттар, император Валент аармыйатын улахан аҥаарын кытта кыргыһыыга охтубут. Мантан ыла Арҕаа Рим импиэрийэтин ыһыллыыта саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Инфра-кыһыл сардаҥа

[уҥа|мини|332x332пкс| Инфра-кыһыл [Киhи|киһи хаартыската]]
**Инфра-кыһыл сардаҥа** ( **ИК** ) диэн электромагнитнай радиация көрүҥэ (уоттаах долгун). Долгун киһи көрөр сырдыгыттан уһун уонна микродолгуннартан кылгас. *Инфра-* *кыһыл диэн тыл кыһылтан аллараа* диэн суолталаах. Латыын тылыттан *infra* ( *аллараа* суолталаах) уонна кыһыл диэн тылтан тахсар. (Инфра-кыһыл сырдык кыһыл сырдыктан *намыһах* частоталаах.) Кыһыл сырдык киһи хараҕа көрөр саамай уһун долгуннаах. Инфра-кыһыл долгуннары харах көрбөт.

Инфракыһыл сардаҥа долгуннара 800 нанометр уонна 1.4 микрометр икки ардыгар бааллар. Күнтэн кэлэр инфракыһыл сардаҥата үксүн чугас инфра-кыһыл буолар. 8 уонна 15 мкм икки ардыгар баар долгуннарыгар сылаас радиация көмөтүнэн сылаас ойуулааһын оҥоһуллар **.**

Дьон инфракыһыл сардаҥатын сылаас курдук билэр.

Үксүн ыраахтан хонтуруоллуур тэриллэр хонтуруоллуур сигналлары ыытыыга инфра-кыһыл сардаҥатын тутталлар. Зенитнай сэриигэ аналлаах үгүс ракеталар сыалларын инфра-кыһыл сардаҥаны туттан булаллар.

## Сибээс
Bluetooth айыллыан иннинэ, сорох көмпүүтэрдэр уонна сиэп төлөпүөннэр атын тэриллэргэ билэлэри ыытыыга инфракыһыл сардаҥа технологияны туһаналлара. Блютуз 2000-с сыллар саҥаларыгар инфра-кыһыл оннугар киирбитэ. Инфра-кыһыл икки тэрил бэйэ-бэйэлэрин кытта "көрүү линиятыгар" турар наадаларынан хааччахтанара.
The Stargate Project

**The Stargate Project** - АХШ тэрилтэтэ, AI сайыннарарга. Сүрүн бырайыакка кыттааччы SoftBank уонна OpenAI. 2029 сыллаахха дылы 500 миллиард доллар кутуллуохтаах, Американы лидер оҥорорго. Итинник диэн Дональд Трамп эттэ.
Троев Петр Семенович

**Троев Петр Семенович** — Саха сиригэр бэлиитикэ сыылкатын чинчийбит учуонай, СГУ/ХИФУ уһуйааччыта, устуоруйа билимин дуоктара.

### Олоҕун олуктара
Уус-Алдан оруйуонугар Баттамаайы диэн сиргэ төрөөбүт. 1965 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбит. 2002 сыллаахха "Ссыльные народники в Якутии: влияние ссыльных народников на культурную жизнь Якутии" диэн дуоктарга диссэртээссийэтин көмүскээбит.
Убаҕас

мини| Убаҕас уу
**Убаҕас** диэн материя көрүҥэ. Ол кытаанах уонна гаас икки ардыгар олохсуйар. Уу почти уларыйбат кээмэйдээх, ол гынан баран олохтоммут формата суох. 

Хас биирдии кыра күүс убаҕас сүүрүүтүн форматын уларытар. Ол иһин, гравитация убаҕаһы  хайаан да баар форматын ылар оҥорор. Убаҕаһы оҥорор молекулалар бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар көҥүллүк хамсыыр кыахтаахтар. 

Бытааннык сүүрэр убаҕас үрдүк ыгааһыннаах буолар.  Сорох убаҕастар, холобур, смола, ыгааһына үрдүк буолан, кытаанах курдук көстүөхтэрин сөп. 

Убаҕаһы баттыыр ыарахан (кыаллыбат кэриэтэ). Убаҕас ханнык эрэ температураттан тымныытыгар диэри тымныттахха, кытаанах буолар. Бу температура ууллар эбэтэр тоҥор температура диэн ааттанар уонна хас биирдии араас убаҕаска көрүҥҥэ тус-туһунан буолар. Убаҕаһы сылыттаххына гаас буолар. Гаас буолар температураны оргуйар температура диэн ааттыыллар.

Уу, арыы, смола уонна хаан диэн убаҕас холобурдарынан ааттыахха сөп.

Убаҕаска үөһээҥҥи убаҕас аллараа баар убаҕаһы баттыыр, онон аллараа өттүгэр баттааһын, *p*, үөһээҥҥитээҕэр улахан. Итини быһаарарга тэҥнэбил:

: *p = ρgz*

манна *z* диэн сир үрдүн анныгар баар точка дириҥэ уонна *g* диэн ууну төһө күүскэ тардыһыыта. *ρ* диэн ыйыллыбыт кээмэйдээх уу төһө ыараханын көрдөрөр сыыппара. Итини тыыһыы диэн ааттыыбыт уонна бары убаҕастарга тус-туһунан буолар.

## Ссылкалар
Плазма (физика)

**Плазма** диэн материя 4-с туруга .
[уҥа|мини| Плазма лампата, плазма оҥоруон сөптөөх сорох уустук дьыалаларын көрдөрөр. Өҥнөр лаампаҕа баар [Гаас|гааһыттан тахсаллар. Хас биирдии гаас көрүҥэ атын өҥү оҥорор]]
[мини| Газтаах трубкаларга үксүгэр плазма баар буолар. Бу [Неон|неоновай трубкалары көрдөрөр. Труба өҥөтө иһигэр баар гааһы көрдөрөр]]
Плазма сорох электроннарга атомнарыттан тахсалларын курдук гааска энергияны эптэххэ үөскүүр. Ону ионизация диэн ааттыыллар . Ол түмүгэр отрицательнай зарядтаах электроннар уонна положительнай зарядтаах ионнар үөскүүллэр. Материя атын туруктарыттан уратыта диэн, плазмаҕа баар электрическэй уонна магнитнай эйгэлэргэ (ол аата электромагнитнай эйгэлэргэ ) зарядттаах частицаларга күүскэ дьайаллар. Плазма сылааһы сүтэрдэҕинэ, ионнар гааска кубулуйаллар, ионизацияны үөскэтэр энергияны таһаараллар.

Плазма үксүгэр олус итии буолар, тоҕо диэтэххэ электроннар уонна атомнар ядроларын ситимнэрин быһарга олус үрдүк температура наада. Сороҕор плазмалар сулустар курдук олус үрдүк баттааһыннаах буолуохтарын сөп. Сулустар (ол иһигэр Күн ) үксүн плазматтан оҥоһуллубуттар. Плазмалар эмиэ олус кыра баттааһыннаах буолуохтарын сөп, холобур, космоска .

Сиргэ чаҕылҕан плазма оҥорор. Плазма искусственнай (киһи оҥорбут) туһаныытыгар люминесцентнай лампочкалар, неон бэлиэлэр уонна тэлэбииһэр эбэтэр көмпүүтэр экраннарыгар туттуллар. Плазменнай лаампалар уонна глобустар ооннььур уонна хоһу киэргэтиигэ туһаныллар.

Учуонайдар плазманан саҥа көрүҥнээх атомнай энергияны оҥорорго эксперименнары ыытталлар, синтез диэн ааттанар, ол судургу атомнай энергияттан быдан ордук уонна куттала суох буолуохтаах, уонна быдан аҕыйах радиоактивнай бөҕү таһаарыахтаах.

## Ситимнээх сирэйдэр

* Гаас
* Убаҕас
* Кытаанах
* Бозе-Эйнштейн конденсата
* Материя
* Плазма түннүк
* Күн тыала
Junior Eurovision-2022

мини|Сцена.
**Junior Eurovision-2022** (ааҥ. *Junior Eurovision Song Contest 2022*, эрм. *Մանկական Եվրատեսիլ 2022 երգի մրցույթ*) - 20-с Ереваҥҥа ааспыт Junior Eurovision ырыа күрэҕэ.

Күрэххэ 16 дойду кыттыбыта. Улуу Британия төннөн кэлбитэ. Азербайдьан, Арассыыйа уонна Германия бу сылга кыттыыны ылбатахтара.

Быраансыйаттан сылдьар Лиссандро кыайыылаах ааты ылбыта - 203 баал, Эрмээнийэттэн сылдьар Нарэ иккис миэстэни ылбыта, Грузияттан сылдьар Мариам Бигвава үһүс миэстэни ылбыта - 161 баал.

## Буолар миэстэтэ
мини|left|Карен Дермичан аатынан успуорт комплекса, Junior Eurovision-2022 ааспыт миэстэтэ.|129x129пксJunior Eurovision Eurovision диэн ырыа күрэҕиттэн уратыылаах. Автоматически кыайыылаах дойду күрэҕи ыытар бырааба суох этэ. Холобур: Италия Expo-2015 ыыппытын салтаан, 2015-c сылга ырыа күрэҕин ылбатаҕа.

Ахсынньы 21, 2021 EBU Эрмээнийэҕэ буоларын биллэрбитэ. Онтон олунньу 21 күнүгэр, 2021 EBU Ереваҥҥа буоларын биллэрбитэ.

## Күрэх организацията

### Слоган
**Spin The Magic** (сах. Баҕа Санааларгын Толор).

### Ыытааччылар

* Ивета Мукучан - Eurovision-2016 кыттыылааҕа.
* Гарик Попоян.
* Карина Игнатян - Junior Eurovision-2019 кыттыылааҕа.
* Робин руобат.

### Интервал аактар

* Qami Qami - Malena. Junior Eurovision-2021 кыайыылааҕа уонна кыайыылаах ырыа.
* Can't Feel Anything - Malena.
* Snap - Rosa Linn. Eurovision-2022 кыттыылааҕа.

## Кыттааччылар
Күрэххэ 16 дойду кыттыыны ылбыта.

*  Албания.
*  Быраансыйа.
*  Грузия.
*  Ирландия.
*  Испания.
*  Италия.
*  Казахстаан.
*  Мальта.
*  Нидерланд.
*  Польша.
*  Португалия.
*  Сербия.
*  Украйиина.
*  Улуу Британия.
*  Хотугу Македония.
*  Эрмээнийэ.

### Атын дойдулар

#### Төннөн кэлбиттэр

*  Улуу Британия.

#### Кыттыыны ылбатахтар

*  Азербайдьан - бастаан Азербайдьан күрэххэ кыттыахтаах этэ. Ол эрээри Эрмээнийэни кытта мөккүөрдээх этилэр, ол иһин кыттыбытахтар.
*  Арассыыйа - бастаан Арассыыйа күрэххэ кыттыыны биллэрбитэ уонна национальнай отборга заявкалары тутуу саҕалаабыттара. Ол эрээри, олунньу 26 күнүгэр EBUттэн уурайбыттара.
*  Германия.

## Түмүктэр

мини|Кыайыылаах.

## Быһаарыылар
Кыһыл (холкуос)

**"Кыһыл" холкуос** — Саха АССР Горнай оройуонун Бэрдьигэстээҕэр 1930-с сс. баар буола сылдьыбыт холкуос.

## Тэриллиитэ
1928 сыллаахха бастаан II Одуну нэһилиэгэр киирэр Бэрдьигэстээх, Эбэ, Тураҥнаах, Күндэрбэ алаастарын, Саһыл Уйатын ыалларын түмэн, бастакы “Иирэлээх” ТОЗ (Товарищество по совместной обработке земли), олохтоохтор ааттыылларынан “ТУОС” хаһаайыстыба тэриллибит.

Онтон “Мотоол” ТОЗ 1930 сыллаахха тэриллибит. Бу кооперативы тэрийээччинэн, салайааччынан, бэйэтин баҕатынан ааҕар-суруйар буолбут Степанов Алексей Филиппович анаммыт. Бу ТОЗ Хомустаах, Баахтаах, Тугуттай, Малаанньа, Кураанах алаастарын элбэх ыалларын түмэн, улахан хаһаайыстыба тэриллэн 1932 сылтан ыла холкуос буолбут.

Холкуоска ТОЗ-ка холбоммут ыаллар, онно эбии ТОЗ-ка киирэ илик ыаллары агитация көмөтүнэн, сорох баҕарбат ыаллары күһэйэн да туран, холбооһун балачча ситиһиилээхтик барбыт. Холкуостарын тэрийээччи, салайааччы Алексей Филиппович Степанов этиитинэн “Кыһыл” диэн ааттаабыттар. Холкуос тэриллиитигэр бастакынан Бэрдьигэстээх тула олорор ыаллар Павлов Павел-Халгачыак Байбал, Степанов Василий-Тоҥус Баһылай, Попов Михаил-Уус Мэхээс, Попов Егор-Дьөгүөрүскэ Боппуок, Хобой уолаттара Павлов Никон уонна кини быраата Филипп Павлов, Сэмэнчик уолаттара эдэр ыаллар Прокопьев Семен I, Прокопьев Семен II, Боойо Сэмэн уолаттара Павлов Василий-Баһыкка, быраата Павлов Ефим, Павлов Михаил-Куочук Мэхээлэ уонна быраата Павлов Федор-Торҕо Сүөдэр, Павлов Антон Иванович-Харын Уола ийэтэ Дариялыын, балтылара Агриппина, Парасковья, Варвара уонна Степанов Савва киирбиттэр. Кураанах алааһыгар уонна манна чугас олорор ыаллар Степанов Филипп-Мыксыгыр Силип, Петров Николай Павлович-Халты Ньукулай, Степанов Николай Васильевич-Тырылыыр Ньукулааскы, Тугуттай, Малаанньа ыаллара Максимов Иннокентий (Леонтий) Данилович-Сыабар оҕонньор, кини уолаттара Максимов Николай-Буккаайа Ньукулай, Максимов Семен-Дьоп Сэмэн холбоспуттар. Баахтаах алааһын ыаллара Максимов Нээстэр уолаттара Никон –Ньыыкан оҕонньор, Иван-Ньэлбээ Уйбаан, Дмитрий-Эбэтэй Мииһэ кыттыспыттар.

## Сигэлэр
* Биһиги "Кыһыл" холкуоспут (Ильин Егор Михайлович) (Бикитиэкэ)

## Быһаарыылар
Сири кыттыгас таҥастыыр табаарыстыба

**Сири кыттыгас таҥастыыр табаарыстыба**, эбэтэр **Туос** (, кылгатан ТОЗ эбэтэр ТСОЗ) — XX үйэ 20-с сылларыгар Арассыыйаҕа баар буола сылдьыбыт кыттыгас хаһаайыстыба көрүҥэ, кэлин 30-с сылларга холкуостарынан солбуллубуттара. Сэбиэскэй Сойууска (Сэбиэскэй Арассыыйаҕа) коллективизация түмүктэниэр диэри баар буола сылдьыбыт тэрилтэ көрүҥэ. 

Артыаллартан уонна хомууналартан СТТ уратыта оҥорон таһаарар тэриллэри бииргэ бас билии таһымыгар сытар. СТТ-га тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын (булууктарын, боронолорун, сыарҕаларын), атын тэриллэрин, көлөлөрүн биирдиилээн киһи, ыал бэйэтэ бас билэрэ, туһаныыта эрэ кыттыгас этэ. Сирдэрин (мэччирэҥнэри, бааһыналары, сайылыктары) эрэ холбуур этилэр. СТТ чилиэнэ ыһыы иҥин курдук күүстээх үлэ кэмигэр бэйэтин бас билэр тэриллэрин, көлөтүн (атын, оҕуһун, сыарҕатын уо.д.а.) уопсай туһаныыга уларсар эбээһинэстээҕэ.

Бастакы СТТ-лар НЭП-кэ көһүү кэмигэр үөскээбиттэрэ, оттон хаһаайыстыба биир көрүҥүн быһыытынан арыый хойутуу билиниллибиттэрэ —  1924 сыллаахха РСФСР  Наркомзема СТТ типовой балаһыанньатын таһаарбыта. 

1928-29 сылларга күүскэ сайдыбыттара.

1929 сыллаахха СТТ бары кыттыгас хаһаайыстыбалартан 60 % ылар этэ.

## Эбии көр
* Холкуос
* Тыа хаһаайыстыбатын артыала
* Тыа хаһаайыстыбатын хомууната

## Быһаарыылар
Чалдоннар

— Сибиир омуга. Сибииргэ нууччалар удьуордара буолаллар. Сибиир үүнээйилэригэр сыһыаннаахтар. Сибиир Обиоттан Ленаҕа диэри син биир тэҥэ суох олороллор.
Fred Meyer

**Fred Meyer** (**Фред Мэйер**) - АХШ сетевой супермаркеттара, сүрүннээн Орегон уонна Уашингтон штаттарыгар тарҕанан сыталлар. Kroger бас билиитигэр киирэр.
Дьобуруопа дойдуларын тиһигэ

мини|Дьобуруопа.
**[[Дьобуруопа]]** эбэтэр **Өбрүөпэ** — алтаттан биир сир-уот чааһа, Азияны кытта Эуразия сир-уот чаастара буолаллар.

Дьобуруопа дойдулара үксүн түөрт региоҥҥа араалаллар: Арҕаа, Илин, Хоту уонна Соҕуруу. Өссө атын географтар бэһис региону таһарааччылар — Орто. Барытын холбоотоххо, Дьобуруопаҕа 55 дойду баар: 50 барыларынан билиниллибит дойдулар уонна 5 билиниллибэтэх дойдулар.

Азербайдьан, Арассыыйа, Грузия, Казахстаан, Түүркүйэ — Азияҕа эмиэ сирдээхтэр. Кипр уонна Эрмээнийэ Дьобуруопаны кытта элбэх историческай сибээстээхтэрин салтаан эмиэ Дьобуруопа дойдулара курдук ааҕыллаллар.

## Регионнарынан
### Арҕаа Дьобуруопа
справа|frameless|100px
**Арҕаа Дьобуруопа** — геополитическэй регион. Латыын тыллары туттар дойдулар уонна Кельт, Германия норуоттарын сибээстиир регион. Бу регион Рим Империятын сууллубутун кэннэ, илин уонна арҕаа диэн арахсар буолбут кэмнэригэр үөскээбитэ.

### Илин Дьобуруопа
справа|frameless|100px
**Илин Дьобуруопа** — геополитическэй регион. Византия империятын сайдыытын кэннэ үөскээбитэ.

### Хоту Дьобуруопа
справа|frameless|100px

**Хоту Дьобуруопа** — геополитическэй регион. Скандинавия уонна Балтия дойдуларын холбуур регион.

### Соҕуруу Дьобуруопа
справа|frameless|100px

**Соҕуруу Дьобуруопа** — геополитическэй регион. Рим Империята саамай сайдыбыт кэмигэр үөскэбитэ, Дьобуруопа саамай эргэ региона.

## Атын регионнар

### Территория уонна население үксүн Азияҕа бааллар

### Билиммэтэх дойдулар

## Быһаарыылар
Соҕуруу Америка дойдуларын тиһигэ

мини|Соҕуруу Америка.|185x185пкс**[[Соҕуруу Америка]]** — сиргэ баар континент, Хоту Американы кытта Америка сир-уот чааһын оҥороллор.

Соҕуруу Америкаҕа 12 барыларынан билиммит дойду баар.

## Дойдулар
Алфавиитынан сааһыламмыт Соҕуруу Америка дойдуларын тиһигэ.

## Быһаарыылар
Гаусс, Карл Фридрих

**Карл Фридрих Гаусс** (ниэмэс тылынан: *Carl Friedrich Gauss (Gauß*)) (1777 сыл балаҕан ыйын 30 күнэ — 1855 сыл бэс ыйын 23 күнэ) Германия Гёттинген куоратыттан төрүттээх биллэр математик . Гаусс үөрэх үгүс хайысхатыгар кылаатын киллэрбитэ. Кини үлэтин үгүс өттө ахсааннар теорияларыгар, статистикаҕа уонна астрономияҕа сыһыаннаах этэ.

## Оҕо сааһа
Кини Брауншвейг куоракка төрөөбүтэ. Ол куорат оччолорго Брауншвейг-Люнебург герцогствотыгар киирэрэ. Билигин куорат Аллараа Саксонийа чааһа буолар. Оҕо сылдьан, кини өйдөөх этэ. Үс сааһыгар аҕатыгар уустук хамнаһы сыыһа аахпытын эппитэ. Оҕо сөпкө эппит буолбута. Гаусс ааҕарга эмиэ бэйэтэ үөрэммитэ.

Начальнай кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, учуутала биирдэ оҕолору дьарыктаах оҥоро сатаабыта, 1-тэн 100-кэ диэри сыыппараны барытын холбооҥ диэбитэ. Гаусс түргэнник аахпыта, маннык: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101, уонна да атын. Уопсайа 50 паара баара, онон 50 × 101 = 5050. Формулата 
1 2 ∗ ( 𝑛 ∗  ( 𝑛 + 1 ) ).Бу кэпсээн атын да варианнара элбэхтэр.

Брунсвик герцога Гаусска 1792 сылтан 1795 сылга диэри үөрэммит Collegium Carolinum колледжын стипендиятын биэрбитэ.  Ол кэнниттэн, Гаусс 1795 сылтан 1798 сылга диэри Гёттинген университетыгар киирбитэ.

## Улааппытын кэннэ
Гаусс 23 сааһыгар учуонайдар Церера астероидын көрбүттэрэ, ол гынан баран орбитатын билэргэ өр көрбөтөхтөрө. Гаусс кинилэргэ ону буларга көмөлөһөр суоттааһыннары оҥорбута.

Кэлин олоҕор Гаусс ыраас математикаҕа үлэлиирин тохтотон физикаҕа көспүтэ. Кини электромагнитизмҥа үлэлээбитэ уонна эрдэтээҥи электрическэй телеграфы оҥорбута.

## Үлэтэ
Гаусс "Арифметическай чинчийиилэр" диэн ахсаан теориятын туһунан 1801 сыллаахха кинигэни суруйбута. Ол кинигэтигэр кини Квадратнай взаимность сокуонун дакаастаабыта. Кини өссө Модульнай арифметиканы олус сиһилии быһаарбыт бастакы математик этэ. Гаусс иннинэ математиктар сорох түбэлтэҕэ модульнай арифметиканы тутталлара, ол гынан баран киэҥник туһаныы туһунан элбэҕи билбэт этилэр.

## Быһаарыылар