open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агата Кристи

**Агата Мэри Кларисса Маллоуэн** (), төрөөбүтүнэн **Миллер** (), бастакы кэргэнин араспаанньатынан **Агата Кристи** диэн ордук биллэр (балаҕан ыйын 15, 1890 — тохсунньу 12, 1976) — Англия суруйааччыта.

Саамай элбэхтэ бэчээттэнэр дэтэктиип ааптарын быһыытынан, ону таһынан Библия уонна Шекспир кэннилэриттэн киһи-аймах устуоруйатыгар саамай элбэх тираажтаах кинигэлэрдээҕинэн биллэр ). «Дэтэктиип королевата» диэн ааттыллар. Сүүһүнэн кэпсээн, 17 пьеса, 70 дэтэктииптээх арамаан ааптара. Кини айымньылара 103 араас омук тылынан тылбаастаммыттара. Саамай биллэр дьоруойдарынан Эркюль Пуаро, мисс Марпл буолаллар.

## Мировозрение
Андржапаридзе айымньыларыгар кириисис айымньыларыгар олох- дьаһах, персонажтар персонажтарын үчүгэйдик билэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Кини «бэйэ бэлэҕин чэрчитинэн — киэҥ социальнай буойканы суруйуу " диэн бэриллибитэ. Кини итэҕэлинэн консервативнай, Виктор Эверстов түһэриилэригэр туораабыта уонна викторианскай моралы итэҕэппитэ. Кини өйүгэр- санаатыгар Библия уонна церковь дьайыыта эмиэ улахан. Орто кылаастаах ыалга урут баай, ол эрээри быстыбат күннээҕи олоҕунан олорон ыалга, патриархальнай көрүүлэри балай да консервативнай, патриархальнай көрүүлэри ыраахтааҕы этэ. Онно сөп түбэһиннэрэн, бастатан туран, идэҕэ уһуйууга буолбакка, үчүгэй кэргэҥҥэ уонна ийэҕэ оруолу ыларга ыҥырыллыбыт дьиэ кэргэн үөрэҕэ ылылынна. Ол эрээри тус уонна материальнай былаанын кэккэ биричиинэлэринэн көмүс үйэтин иитээччитэ биллибитэ. Биһиги Гвен Роббинс суруйааччыта үйэтин тухары араас общественнай процесстарга, сиэр- майгы проблемаларыгар болҕомто уурулларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кириисис бэйэтэ "ыччат криминальнай эйгэҕэ сыстаҕас, буруйу оҥорооччуларга сыстаҕас" диэн олус долгуйарын бэлиэтии көрбүтэ: "чиэһинэй — бастыҥ политика „диэн биллэр кырдьыгы эрэ бигэргэтэр кыахтаахпын. Уонна хас биирдии саҥа кинигэбин кытта бу тыллар кырдьыктарыгар бөҕөргөтүөм". Өлөрүөхсүттэр киһиэхэ сыһыаныгар саарбаҕа суох эбит, онон кинилэр орудиелара буолар сирэйиттэн ураты, обществоҕа тугу да биэрэр кыахтара суох. Бу хаачыстыбалар хара маҥнайгыттан маннык дьоҥҥо ууруллубуттарын сэрэйбитэ да, хайдах да кыанар кыаҕа суох. Маннык тыйыс позициябыт үгүс киһиэхэ аһыныгас санаа, өлөрүөхсүттэртэн буруйа суохтары харыстааһын, «буруйа суох көмүскэниэхтээх, кини эйэ дэмнээхтик олоруохтаах, эйэ дэмнээхтик олоруохтаах»диэн буолбута. Кини маннык категориялаах дьоҥҥо, нэһилиэнньэлээх пууннарга департаментация туһанарын ордорор. Буруйу оҥорооччуларга буруйу оҥоруу атын ыллыктаах дьаһала, кини санаатынан, күһэлэҥ общественнай үлэлэр, эбэтэр хайысхалар икки ардыларыгар талыллыахтарын уонна бэйэтин этин-сиинин кутталлаах медицинскэй опыттары ыытарга күһэллиэхтэрин сөп. Өлөрөр кутталлаах научнай эксперименнэр буруйдара тыыннаах хаалар эбит буоллаҕына, кини олоххо бастаан саҕалыыр уонна көннөрөр суолга турунар кыахтаах. 1930- с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Багдадаҕа нацистар-доктор Джордан уонна кини ойохторун кытта күөн көрсүбүттэрэ уонна иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа буолбут еврейдэри кыдыйарга ыҥырбыттара уонна муҥатыйбыттара.

## Быһаарыылар
Марко Поло

**МаркоПоло** (1324).
Италия атыыһыта, айанньыт. «Книга о разнообразии мира» аатырбыт үлэ ааптара. Бу кинигэ муоранан айаннааччыларга, хаарта оҥорооччуларга, XIV-XVI үйэ суруйааччыларыгар улахан дьайыыны оҥорбута. Бэл, Христофор Колумб Индияны көрдүү устарыгар илдьэ сылдьыбыта биллэр.
Молотов Вячеслав Михайлович

**Вячеслав Михайлович Молотов** (1890–1986) Дьиҥнээх араспаанньата Скрябин. Бэлитиичэскэй уонна судаарыстыбаннай үлэһит. 1930-41 сылларга ССРС бырабыыталыстыбатын баһылыга, 1939-49, 1953-56 сс. нарком уонна омук миниистирэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр «Молотов коктейла» диэн уматыктаах бытыылканы киэҥник туһаммыттара.
Айседора Дункан

**Айседора Дункан** (1877—1927). Эмиэрикэ үҥкүүһүтэ. 1921-24 сылларга Арассыыйаҕа олорбута. Бэйиэт Сергей Есенин кэргэнэ.
Шарль де Голль

thumb|250px

**Шарль де Голь** (, 1890-1970) — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969). 

Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Англияҕа тахсан француз ордубут сэриитин хамаандалаабыта уонна «Көҥүл Франция» хамсааһыны тэрийбитэ.  1959-69 сылларга Франция бэрэсидьиэнэ.
Людвиг ван Бетховен

**Людвиг ван Бетховен** (; 1770—1827) — ниэмэс композитора, дирижер, пианист. Бары жанрга үлэлиир аан дойду биир саамай аатырыт мусукаана. Классическай муусуканы пианоҕа, оркестрга уонна араас инструменнарга суруйбута. 
Ордук биллэр үлэлэрэ үһүс (*Эроика*), бэһис, алтыс (*Пастораль*) уонна тохсус (*Хораль*) Симфониялара, ахсыс (*Патетикалаах*) уонна уон төрдүс (*Ый уота*) пиано сонталара, кэнники олоҕор айбыт икки пиано кэнсиэрдэрэ, "Фиделио" операта уонна "К Элизе" пиано ырыата. Эдэр эрдэҕинэ талааннаах пианоҕо ооннььооччу эбит. Венаҕа биллэр дьон быыһыгар олус биллэр эбит.

1801 сыллаахха дьүлэй буолара саҕаламмыт. Дьүлэйэ олус куһаҕан буолбут, уонна 1817 сыллахха толору дьүлэй буолбут. Кэнсиэрдэргэ ооннььообот да буоллар, ырыалары айарын салҕаабыт. Ол бириэмэҕэ чулуу үлэлэрин айбыт. Классика композитордарыттан биир чулуу композиторынан ааҕыллар.
1792 сыллаахха Венаҕа көһөн баран онно олоҕун тухары олорбут. Кэргэн ылбатах.
Уордаах Уйбаан

**Уордаах Уйбаан (Иоанн Грознай)** (1530–1584) — Москуба уонна Русь Улуу кинээһэ, ыраахтааҕы. Устуоруйаҕа төрөппүт уолун өлөрбүтүнэн бигэтик киирэн сылдьар.
Андропов Юрий Владимирович

мини|Андропов Юрий Владимирович
**Юрий Владимирович Андропов** (1914-1984) - ССРС КГБ-тын бэрэстээтэлэ (1967-82), ССКП КК 1982-84 сылларга Генеральнай сэкирэтээрэ, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ (1983-84).

1914 сыллаахха бэс ыйын (2 (15) күнүгэр Ставропольскай губерния Нагутская диэн ыстаансыйатыгар төрөөбүт. Аҕата Владимир Константинович Андропов тимир суол үлэһитэ. Ийэтэ музыка учуутала Евгения Карловна Флекенштейн.

Евгения Карловна уола төрөөбүтүн кэннэ кэргэниттэн араҕан Тверь уобалаһыгар олохсуйбут, онтон Моздокка 1921 сыллаахха иккистээн ойох тахсыбыт. 1927 сыллаахха өлбүт.

Юрий Андропов ийэтинээн Моздокка 1932 сыллаахха диэри олорбут, сэттэ кылааһы бүтэрбит, онтон 1930 сыллаахха бастаан телеграфка оробуочайынан, онтон 1932 сыл муус устарыгар диэри тимир суол үлэһиттэрин кулуубугар киномеханик көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит. 1932 сыллаахха Рыбинскайдааҕы өрүс техникумар киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит. Онтон Рыбинскайга судоверфька үлэлээбит. 
 
## Быһаарыылар
Рудольф Нуриев

**Рудольф Нуриев** (, , 1938–1993) — XX үйэ аатырбыт үҥкүүһүтэ, балтмейстер. 1961 сыллаахха Парижка гастроллуу сылдьан Сэбиэскэй Сойууска төннөртөн аккаастаммыта. Кинини классическай балекка үҥкүүһүт оруолун толору уларыппыт киһиннэн ааҕаллар.
2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXI [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 2010 сыл олунньу 12-28 күннэригэр Канаада Ванкувер куоратыгар буолаллар.
Соҕуруу

thumb|200px

**Соҕуруу** — күнүс күн саамай үрдүктүк тахсар өттүнээҕи саҕах хайысхата.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Суол

thumb|250px

**Суол** - 1) барар, айанныыр хайысха; 2) аартык, ыллык, ыыр; 3) айанныырга анаммыт оҥоһуулаах буор, таас, бетон, асфальт уо.д.а. үктэл. Т.к.: йол (был. түүр.); юл (татар., башк.); йол (азерб., алтай); жол (казах., кирг., ккалп.); йул (узб.); чол (хакас), суол (чубаас.) — айанныыр суол, айаннааһын, айанныыр хайысха:

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сут

**Сут** — айылҕа алдьархайа, уот кураан туран эбэтэр сир-халлаан уу буолан, от, үүнээйи үүммэккэ, дьон барыта аччыктааһына, хоргуйуута, сүөһү күргүөмнээн охтон өлүүтэ. Т.к.: дзуд, джут, жут, зуд (түүр., монг.) — эмиэ итинник; ол иһигэр монголлар араараллар: харазуд (хара дзут) — кураантан сутааһын; цаганзуд (макан дзут) — олус халыҥ хаар саба түһэн эбэтэр муус килэҥ буолан сутааһын.

## Ылыллыбыт сирэ
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Уу сута
Сыбар

**Сыбар** — киһи кыайан айаннаабат, онон-манан охтубут бытархай мастаах хойуу түҥ ойуур.

Теhе эрэ сиринэн тайаан иннэри-таннары туспут беден мастар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Сылба

**Сылба (сүлбэ; сюлбэ), сыркы** — 1) сир тымырын уута түһэрэ; 2) ирбэт тонаннынааҕы эбэтэр иһинээҕи уу өрө тахсан, тыга, түһэ, кутулла турар сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сыыр

**Сыыр** — намыһах сискэ, томторго, кырдалга, өрүс хочотун кэрдиис үктэлигэр (террасаларга), алаас оҥхойугар уо.д.а. тахсар-түһэр сырыынньа эниэ. Т.к.: сурт (был. түүр.) — үрдэл; сирт (узб., турок.) — субурҕа хайа, үрдүкү ньуур; сырт (азерб., кумык.) — арҕас кирбиитэ, хаптал хайа, хаптаҕай арҕас; сырт (казах., кирг.) — тас өттө, көҕүс (уларытан атыннык этии); сырт (туркм., татар., башк., балкар.), сыр (хакас, осет.), сэр (монг.) — боллороот, томтор, намыһах хайа, субурҕа үрдээһин, субурҕа хайа, үрдэл.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Таала

**Таала** — көнө, үрдүк, уһун, дьон сынньанарыгар, сүөһү, кыыл тохтууругар табыгастаах тыал охсор хонуута. 

Тэҥнээн көр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; тала, дала (түүр.) — хонуу куйаар, хонуу, дэхси сир; тал (монг.); тала (бүр.); тала (маньч.) — хонуу куйаар, дэхси сир, көнө аһаҕас сир; тала (афг.) — дэхси сир.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тааҥ

**Тааҥ** - бу ууга сыһыаннаах география тиэрминэ икки суолталаах: 1) күһүн уонна кыһын өрүс, күөл мууһун үрдүнэн муус аннынааҕы уу ыгыллан халыйан тахсыыта (*тааҥнаабыт* диэн буолар); 2) оннук тахсан тоҥмут муус үрүт араҥата. 

*Тэҥии көр:* тенг (перс), танг (тадж.); танг, тенг (азерб.); тенг, тенге (белудж., курд.) — хапчаан, куоллаҕай, хайа үрэҕэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тамах

**Тамах** - утарытынан: бэлэс; географияҕа: сүүрүктээх уу күөлгэ, өрүскэ, муораҕа түһэр сирэ, төрдө; 2) суол, уһун күөл, алаас, хапчаан саҕаланар эбэтэр туохха эмэ баран холбоһор, быысаһар сирэ. Т.к.: тамак (түүр.) — өрүс, хапчаан айаҕа.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сыҥ

**Сыҥ** — үрэх баһыгар, кини көҥкүһэ тиит уһунуттан синньигэс эрдэҕинэ, эргииргэ (тоҕойго) охтубут, тохтообут мастарга халаан сылтан сыл мунньан симмит даркыта.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сыһыы

**Сыһыы** — көнө, халаан ылбат, мэччирэҥ кыра уулаах сир, дэхси сир; язытау (татар.) — хаптал хайа, хаптаҕай хайа; азы (алтай.) — хонуу, хонуу куйаар, дэхси сир, көнө, киэҥ; чазы (хакас.) — хонуу, хонуу куйаар.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Тарыҥ

**Тарыҥ** () — үрдүк сиртэн сүүрүгүрэн түһэр эбэтэр сир аннынааҕы дьүүктэ уута мунньуллан өйүмүнэн дэбилийэн тахсара кыһын устата халыйан, тоҥон, саҥаттан саҥа муус эбиллэн халыҥаабыта. Сайын хойукка дылы ууллубакка сытар буолар.

Өссө көр: өйүмү, тааҥ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Төбө

[мини|[Дьахтар **төбөтө**]]
**Төбө** — утарытынан өйдөбүлэ «бас»; географияҕа: 1) хайа чыпчаала; 2) уулаах хаспах, аппа, үрүйэ үөһээ өттө, саҕаланар сирэ. Т.к.: добо (бур., монг.) — томтор, ойдом турар үрдэл; тёбё (алтай.) — орой, үрүт; дубэ (маньчж.) — бүтэр уһук, хайа чыпчаала, мас чыпчаала; тубе (перс.) — бас; ойдом хайа (сопка), томтор үрдүлэрэ (көр: түбэ).

## Ылыллыбыт сирэ
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Өссө маны көр
* Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ
* Төбө ыарыыта
* Төбө уонна бас
Төгүрүк

**Төгүрүк** - географияҕа: 1) ии курдук эргимтэ; 2) түү мээчик курдук көрүҥ. 

Т.к.: тегелек (туркм.); тоголок (кирг.) — мээчик курдук, шар курдук көрүҥнээх;  тёгрёк, тугурик, тугрик (монг.) — эргимтэ, эргиир, сыр харчы көрүҥэ.

## Өссө маны көр
* Көнө
* Эргимтэ

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тоҕой

**Тоҕой** - 1) өрүс токуруйан, төттөрү эргийэн кэлиитэ; 2) эргиир иһигэр нүөл сиргэ өлгөмнүк үүммүт үүнээйини барытын холбуур өйдөбүл. Т.к.: тохой, тогой, токой, тукай, тугай, тогай (түүр., монг.) — өрүс эргиирэ, тоҕоноҕо, хомото.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Толоон

**Толоон** — биллэр-көстөр гына муус да ууллан, уу да суурайан алдьаппатах тайҕа ортотунааҕы кэтит, уһун субурҕа, хочоҕо маарынныыр, үрдүк сыыра суох дэхси хонуу. Омук тылларыгар майгынныыр: тала (был. түүр.) — хонуу куйаар; долон (тадж.); далан (перс.) — хайаны уҥуордуур суол.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Торуос

**Торуос (нууч. киир.); торос** — устар көһөҥө муустар бэйэ-бэйэлэрин эбэтэр турар муустары кытта анньыһан, харталаһан тус-туһунан күөрэ-лаҥкы баран эбэтэр субурҕалаһан хам тоҥмуттара.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Трапп

**Трапп** (←  ←  «кирилиэс») — сир хаҕа хайдыбытынан дириҥтэн ууллубут убаҕас базальт, диабаз, порфирит уо. д. а. породалар лава ыҕыллан тахсан, сөҥүү бүрүөһүн иһигэр иҥэн эбэтэр таһыгар кутуллан сир ньуурун сабардаабыта

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Туман

thumb|250px

**Туман** — сир үрдүгэр, ордук хотооллорго, салгын тымныйдаҕына, уу паара таммах эбэтэр муус кристаала буола улаатан, киһи хараҕар буруо курдук көстөн кэлиитэ. 

Тэҥнээ: туман, думан (түүр.) — эмиэ итинник.

Туман араастаах буолар, ол курдук: паар буолбут ууттан, адвекция тумана, радиация тумана уонна үөһээ тахсар туман. Туман хойуута араас мэктиэлэртэн тутулуктаах: атмосфернай баттааһынтан, температураттан, күн-дьыл тутулугуттан уонна ханна баарыттан.


Билэ:Crepuscular rays with reflection in GGP.jpg|Борук-сорукка мас быыһыгар туман
Билэ:Lienz SG8.JPG|Сарсыардааҥҥы туман
Билэ:Nebelostfriesland.jpg|Сир үрдүгэр сытар туман (Моордорф миэстэҕэ)
Билэ:Sunrise in the fog 7723.jpg|Туманнаах халлаан сырдыыта.


## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Тумара

**Тумара** — киэҥ, ойуура-маһа суох, муохтаах, лабыкталаах, оттоох уонна ыарҕалаах, хайаларга эбэтэр киэҥ силээннэрдээх тайҕаҕа баар туундара курдук сир; синоним: мара, нуудара.

## Өссө маны көр
Тумара өрүс

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Тумул

**Тумул** - ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.

Былыргы английскай (староанглийский) тылга эмиэ үкчү маннык суолталаах.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тумус

**Тумус** - утарытынан: көтөр тумса;  географияҕа: ууга кытыл, алааска, хонууга сыыр эбэтэр ойуур, хайаҕа таас уо.д.а. кыратык быган, чорбойон турара. 

Тэҥнээ: тумсух (был. түүр.); тумшук (түүр.); тумсык (казах., ккалп., татар.), томшок (башк.), думчук (тыыв.), тумзук (хакас.) — эмиэ итинник өйдөбүллээхтэр.

## Өссө маны көр
* Тумул

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тураҥ

thumb|250px

**Тураҥ** () - 1) тайҕаҕа сэдэхтик түбэһэр кудулаах, туустаах туой буору туйахтаах кыыллар булан туус салыы кэлэр сирдэрэ; 2) уолба күөл солохтоох былыыга.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Туруук

**Туруук, туруук таас хайа** - салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга-кууска үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан, баҕана курдук туруору көрүҥнэммит, туйахтаах кыыл тахсан күрэнэн туруон сөптөөх таас очуос. 

Тэҥнээ: тур (был. түүр.) — олохсуйуу, туруу, баар буолуу; туруг (был. түүр.) — хайаҕа күрэнэн бүгэр сир; тур, тура (монг. бур.) — кириэппэс, куорат, дьиэ; туруг (тыыв.) — туруору таас, очуос.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Тэҥкэ

**Тэҥкэ** — үрдүк, кураанах, ыраас сиргэ үүммүт көнө, бөдөҥ мастаах тиит ойуур. Т. к.: тэн, тенки (эбэҥк.) — өрүс тардыытын хаптаҕай кирбиитигэр үүнэр ойуур; тэнгк (эбээн.) — хойуу мастаах мутукчалаах ойуур; тэнг (негид.) — халаан уутугар ылларар намыһах кытыл.

## Өссө маны көр
Тэҥкэ нэһилиэк

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хаар

**Хаар** — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон кристалл буолан сиргэ түһүүтэ, ол сир үрдүгэр мунньуллубута. Атын тылларга: хар (хакас); гар (азерб.); кар (түүр.) — эмиэ итинник.

Чигди - элбэхтик тэпсиллэн кытааппыт хаар.

## Хаар типтэрэ
Хлопьев форматын, мунньуллуутун түргэнэ, кырыымчык халыҥа, онно уу халыҥа, түргэнэ уонна мунньуллуу ньымаларын нөҥүө бэлиэтиэххэ сөп. Хаар киирэн ирииттэн, ирииттэн уонна тоҥоруу циклиттэн сылтаан шарик курдук охтор, хлопьев буолбатах, куруппа курдук биллэр.

Хаар сиргэ көмүллэ сытарын кэннэ кини бороһуок курдук кырыыланан, кырыыланан тоҥуу- хатыы циклин ааспытын кэннэ, бүтэһигэр, кытаанах мууска кубулуппутун кэннэ үрэхтэр ууларыгар кубулуйан тураллара эмиэ сөп. Хайыһардьыттар уонна сноубордистар хаар ууллубутун «целяк», «круд», «нас», «снежную кашу» уонна «лед»үллэстэллэр. Бороһуок үүммүт буоллаҕына, кини тыалынан хаар үллэриитэ дэхси сирдэртэн тэйиччи, маҥнайгы туруупкалары үөскэтэн, үрдүк сүлүһүннээх эбэтэр хаар дьаамалары хас да миэтэрэ дириҥнээх дьаамалары үөскэтиэн сөп.

Хаары харыстыыр буомнар суол куттала суох буолуутун үрдэтэр, суолу- ииһи тобулунар сыалтан тэриллибиттэр.

Хайа хайалаах сирдэргэ түспүт хаар халыҥнаах лавин курдук төкүнүйэр кыахтаах хаар плитаҕа кубулуйуон сөп. Инэй курдук биллэр, тоҥоруллубут предметтэргэ хаар чараас форматын үөскэтэр, тыала суох буолар.

Хаар хаар күрдьэҕинэн быһаарыллар. Көстүүтэ 1 км. ордук чэпчэки буолар. «Өлөөн хаар» (0,5- 1 км.) ыраахха көстөрүн курдук, көхсө 0,5 км. туруктаах хаар түһүүтэ 0,5 км. туруктаах хаар «миэтэрэ» (снежный шорм) диэн ааттанар.

Хаар чарааһыга эбэтэр инчэҕэй хаар түһэн, кучугас- самыыр былыттартан (Сб) түһэр, улахан тэтимнээхтик, ол гынан баран «ардах хаар»курдук ойууланар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ардах
* Тобурах
* Өнньүө

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Хаас

Көр:

* Хаас (көтөр)
* Хаас (анатомия)
* Хаас (география) - көспүт суолтаҕа: сыыр хааһа.
Хаас (сирэй чааһа)

**Хаас** — географияҕа: туруору эниэ үрдүкү сытар дэхситиҥи ньуурга эмискэ кубулуйар сыҥаһата, холобур, сыыр хааһа, быраан хааһа. Т.к.: каш, кас (түүр.) — лоппойуу, хайыҥ, томтор, үрдүк биэрэк, кирбии; хас (хакас.) — биэрэк, үрдэл, сир уһуга; кош (тадж., түүр. киирбит) — томтор, хайыҥ, үрдүк биэрэк.

Саҥа мода болҕомтотун биир объега буолар: хааһы кырыылааһын, хааһы киэргэтии, формаларын, пермент макияжинатын, пирсинг процедураларын оҥоруу.

## Хаас функцията
Дьон хааһынатын быһаарар хас да теория этилиннэ, ол иһигэр кинилэр сүрүн функциялара ночоотторунан, сүрүннээн туус көлөһүнүнэн уонна ардахтан харахха быраҕыллар. Атын вариант, - хаастар эрдэтээҥи группалар сиргэ утуйаары гыннахтарына хаастара чуолкайдык көстөр.

Ол эрээри соторутааҕыта чинчийиилэр дьон хаастара бодоруһуу средствотын быһыытынан сайдан иһэллэрин уонна бу кинилэр сүрүн функциялара буоларын көрдөрөллөр. Дьон- сэргэ киэҥ диапазоҥҥа дьоҕурдаах сүүһэ килэйбит хаастаах, киэҥ көҕүстээх хамсаныылары илэ харахпынан көрөн, сэҥээрэн, сэҥээрэн көрдүбүт. Онон хаастара, атын социальнай сигналлары оҥорон таһаарыыга эмиэ улахан оруоллаахтар быһыылаах, ону тэҥэ муоста диморфизмыгар көмөлөһүөхтэрин сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Халаан

**Халаан** — саас хаар ууллан өрүс, үрэх, күөл уута угуттаан халыйбыта.

1863 сыллаахха ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар. 

## Ылыллыбыт сирэ
Харгы

thumb|250px

**Харгы** - өрүскэ, үрэххэ таас быһыт үөскээн туора түһэн сытара. Тэҥнии көр: карга (был. түүр.) — көһөҥө таас, элбэх көһөҥө таас өрөһөлөммүтэ; харга (тыыв., монг.) — таас (таастаах) үрэх; харги (маньч.) — түргэн сүүрүктээх сир; карги (эбэҥк.) — эмиэ итинник.

## Өссө маны көр
Уораан

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хаһыҥ

**Хаһыҥ** — саас уонна күһүн хотуттан тымныы тыал үрэн, түүн от-мас кырыа буолуор, уу тоҥуор диэри салгын тымныйыыта.

Хаһыҥнаатаҕына *хаһыҥ түстэ* дииллэр. Күһүн, сороҕор күһүөрү сайын наһаа эрдэ хаһыҥ түстэҕинэ дьон үүннэрбит үүнээйилэрэ хагдарыйан, астара сиппэккэ хаалыан сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Хатааһын

**Хатааһын** — күһүн, кыһын уонна саас эрдэ уһуннук турбут былыттаах сылаас күннэр кэннилэриттэн эмискэ халлаан, былыта суох ыраас, тымныы күннэр кэлиилэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Холбо

**Холбо** - бөдөҥ дьааһык, улахан холбука, холбуйа. 

Туттулларыттан көрөн хас да чопчу суолталаах буолуон сөп. 1) синньигэс маһы суоран, күөл кытыытыгар 3—4 м усталаах, 60—80 см туоралаах, күһүн күөл мууһа тоҥорун саҕана өлгөмнүк балыктанар балыгы, ордук мундуну, хаһаанарга анаан оҥоһуллар дьааһык; 2) араҥас (лаабыс) дьааһыга; 3) араҥастаныахтаах киһи уҥуоҕун угарга анаан оҥоһуллубут холлоҕос эбэтэр хаһыллыбыт дүлүҥ (балартан «Холболоох» диэн элбэх сир аата үөскээбит).

## Быһаарыылар
Хомо

[thumb|250px|[Балаклава хомото (Хара байҕал).]]

**Хомо** — 1) улахан ууттан (күөлтэн, муораттан) букатыннаахтык арахсыбатах икки өттүгэр тумулларынан быыһаммыт, сир диэки үтэн киирбит уу сорҕото; 2) өрүс тас үөһэ субурҕа элгээн буолбута.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Төлөбүр баланса

**Төлөбүр баланса** диэн дойдуга киирэр уонна дойдуттан тахсар харчы арааhа.
Үлэтэ суох буолуу

**Үлэтэ суох буолуу** диэн үлэлиир кыахтаах уонна баҕалаах киhи үлэтэ суоҕа. Үлэтэ суох буолуу тарҕаныыта үлэтэ суох буолуу таhымынан кээмэйдэнэр, кини үлэлиир кыахтаах дьонтон хас бырыhыана үлэтэ суох сылдьарынан билиллэр.
Хобор

**Хобор** - 1) саас күөл, өрүс мууһа туруору саастаах туруктанан биир кэлимсэтин сүтэрбитэ; 2) сиҥэ уута муус анныгар өтөн киирбитэ; 3) онтон муус көтөҕүллүбүтэ. 

Тэҥнии көр: хобор, ховор (калм., монг.) — кууран хаалар кудук (холуодьас); хобур (бур.) — саас.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Киин баан

**Киин баан** (КБ) диэн ил харчы уонна валюта бэлиитикэтин ыытар тэрилтэ. КБ дойду валютатын таhаарар уонна хааччыйар ураты кыахтаах (монополиялаах). КБ дойду атын бааннарын харчынан хааччыйар (холобур, кириисис кэмигэр).

КБ көннөрү баан да уонна ил салайар уорган функцияларын холбуур тэрилтэ буолар.

Үгүс дойдуларга киин бааннар илтэн тутулуга суохтар. Холобур, Дьобуруопа киин баана уонна АХШ Федеральнай эрэсиэрбэ тиһигэ. Сорох дойдуларга киин баан ил толору бас билиитигэр баар, сорох дойдуларга быстах чааhынай статустаах буолуон да сөп.

КБ сүрүн функциялара:
* харчы бэлиитикэтин ыытар
* интэриэс таhымнарын быhаарар
* ил бүтүн харчы маассатын хонтуруоллуур
* дьаhалта «банкира» уонна бааннар бааннара буолар
* дойду форексын уонна көмүс резервтарын салайар
* баан индустриятын регуляциялыыр уонна дьаhайар

## Быһаарыылар
Көмүс стандарт

**Көмүс стандарт** диэн харчы системата. Суот сүрүн биирдигинэн көмүс хатаныллыбыт ыйааhына буолар.
Грешем дьаhааҕа

**Грешем дьаhааҕа** диэн экономика дьаhааҕа. Кини маннык диир: **Куһаҕан харчы үчүгэйи ыган таhаарар**. Томас Грешем (1519 – 1579) диэн ааҥл финансиhын аатынан ааттаммыт. Икки араас валюта сыhыаннарын туhунан.

Бу дьаhаах атын аата **Коперник дьаhааҕа**. Ньукулай Коперник Грешем иннинэ (40 сыл иннинэ) "куhаҕан харчы" туhунан суруйбута. Коперник иннинэ, бу феномены Николь Орем (14 үйэ) уонна Аристофан (б.э.и. 5 үйэ) эмиэ бэлиэтээбиттэрэ.

## Литература
*Armitage, Angus, *The World of Copernicus*, New York, Mentor Books, 1951.
*Bush, Vannevar, (1950) *Science, the Endless Frontier*, Report from the Director of the OSRD to President H. Truman
*Guidotti, P. E., & Rodriguez, C. A. (1992).  Dollarization in Latin America - Gresham law in reverse.  *International Monetary Fund Staff Papers, 39*, 518-544.
*
*Rothbard, M.N. (1980). *[[What Has Government Done to Our Money?]]* Gresham's Law and Coinage http://www.mises.org/money/3s5.asp. Auburn AL, Ludwig von Mises Institute.
*Selgin, G., University of Georgia (2003). Gresham's Law.
*
*Stokes, D.E., (1997) *Pasteur's Quadrant: Basic Science and Technological Innovation*, Brookings Institution Press, Washington D.C.
Инфляция

[thumb|300px|Аан дойдутааҕы инфляция таhыма. [2019.]]

**Инфляция** диэн мал уонна сервис сыаналарын үрдээhинэ, харчы сыаната аччааhына, хайа эрэ кэм кэрдииhин устата. Ол аата сыана үрдээбитин кэннэ, тэҥ харчы суумматыгар аҕыйах мал уонна сервис кэлэр буолар.

Рынок экономикатыгар инфляция аһаҕас форманан — сыана үрдээһинэ көстөр. Экономикаҕа инфляция намтааһыныгар инфляция баттаабыт форманы атыылаһыан сөп: сыана үрдээбэт, ол эрээри табаарынай дефицит үөскээн тахсар.

Инфляция уһун, туруктаах процесс сыананы араастаан үрдээһиниттэн (холобур, үп- харчы реформатыттан эбэтэр политическай событиелартан) уратыта суох буолуохтаах. Инфляция экономикаҕа сыана үрдээһинин, тоҕо диэтэххэ, биирдиилээн табаардар уонна өҥөлөр сыаналара үрдүөн, намтатыллыан эбэтэр уларыйыыта суох хаалыан сөп. Сыана уопсай таһымын, ол эбэтэр ВВП дефициттэрин дефициттэрэ улахан суолталаах.

Төттөрүтүн, сыана уопсай таһымын намтатыы (отрицательный РОСТО), үгэс курдук сезон характерынан буолар. Холобур, бурдугу хомуйуу кэнниттэн бурдук сыаната эмиэ намтыыр. Аныгы экономикаҕа уһун дефляция аҕыйахтык көстөр. Уһун дефляция холобурунан (сылга -1% сиригэр- уотугар) номнуо үс уонунан сылларга буолбут Япония экономиката сулууспалыан сөп.

## Инфляция сабыдыалын сыаналааһын
Инфляция үчүгэй да, куһаҕан да процесстарга куһаҕан сабыдыаллаах буолуон сөп.

Инфляция сыананы номинальнай үрдэтии суотугар эрэ буолбакка, сыана үрдээһинин кэтэһии инникитин табаары атыылааччыларга улахан сабыдыалы үөскэтэр.

Инфляция дьиҥнээх харчы ордугун державателинэн төлүүр государство дьиҥнээх нолуогун быһыытынан көрүллүөн сөп, тоҕо диэтэххэ, харчы капитала инфляция кэмигэр сыаналанар. Үп- харчы мунньуллуута, көннөрү баан бырыһыана инфляция таһымыттан намыһах буоллаҕына, экономика уйгута намыһах. Государство нолуок тиһигэр инфляцияттан эбии дохуоту ылыан сөп.

Толорута суох дьарыктаах буолуу экономикатыгар инфляция мөлтөөн, нэһилиэнньэ дьиҥнээх дохуоттара аҕыйаан, өссө күүскэ үлэлииллэригэр күһэйэр.

Америка экономиһа, 1976 сыл экономикатыгар Нобелевскай бириэмийэ лауреата Милтон Фридман саныыр: «Инфляция-сокуону биһирээһиҥҥэ наадыйбат нолуок биир формата".

Экономистар, ордук кКчДл
ейнсанциялар кыра (сыылучей) уонна инфляция туруктаах буолуутугар үчүгэй өрүттэр эмиэ бааллар диэн сабаҕалыыллар. Кредит ылбыт предпринимателлэр иэстэрин чэпчэкитик төлүүллэр уонна сыана үрдээһинин чэпчэтэрин кэтэһэллэр. «Кубоктарыгар» бэйэлэрин харчыларын харыстыыр дьон бааннарга харыстыылларын, хайдах эрэ степеннээх хаһаайыстыбалартан харыстыылларын быһаараллар. Ити производствоҕа капитальнай угууну көҕүлээһиҥҥэ тириэрдэр.

## Быһаарыылар
IS/LM моделэ

**IS/LM моделэ** диэн макроэкономика сэбэ. Мал, сервис уонна харчы баhаардарын интэриэс таhымнарын уонна чахчы оҥоhуктарын сыhыаннарын көрдөрөр. IS уонна LM токурдар быhа охсуулара "бүттүүн тэҥнэһик" буолар, онно экономика бары баhаардарыгар биир кэмнээх тэҥнэһик турар.

## Сигэлэр
* Elmer G. Wiens: IS-LM Model - An On-line, Interactive IS-LM Model of the Canadian Economy.
* The Hicks-Hansel IS-LM Model: http://cepa.newschool.edu/het/essays/keynes/hickshansen.htm  in-depth comment and explanation.
* Krugman, Paul. There's something about macro - explaining the model and its role in understanding macroeconomics
* Weerapana, Akila. https://web.archive.org/web/20040827171821/http://www.wellesley.edu/Economics/weerapana/econ213/econ213pdf/lect213-08.pdf - Lecture Notes explaining the IS Curve and the LM Curve
Харчы политиката

**Харчы политиката** диэн ил туттууга баар харчы маассатын хонтуруоллуур политиката, дойду экономикатын үүнүүтүн уонна бигэ туругун хааччыйар соруктаах. Харчы политикатын киин баан ыытар.
Буолуон сөптөөх хоромньу

**Буолуон сөптөөх хоромньу** () диэн куоттарыллыбыт барыс, ол аата баар ресурстары икки вариантан биир варианын талан туттуу. Экономика биир тутаах өйдөбүлэ буолар. Дьон Стюарт Милл айбыта.
Рационал күүтүүлэр

**Рационал күүтүүлэр** диэн элбэх аныгы макроэкономика моделларыгар туттуллар теория. Экономика атын эйгэлэригэр уонна оонньуу теориятыгар эмиэ туттуллар. Экономика күүтүүлэрин моделлааhыҥҥа туттуллар.

Рационал күүтүүлэр теориятын АХШ экономиhа Дьон Мут 1961 с. айбыта. Кэлин теорияны Роберт Лукас салгыы сайыннарбыта.

## Литература
* Maarten C. W. Janssen (1993) "Microfoundations: A Critical Inquiry". Routledge.
* Hanish C. Lodhia (2005) "The Irrationality of Rational Expectations - An Exploration into Economic Fallacy". 1st Edition, Warwick University Press, UK.
* John F. Muth  (1961) "Rational Expectations and the Theory of Price Movements" reprinted in *The new classical macroeconomics. Volume 1.* (1992): 3-23 (International Library of Critical Writings in Economics, vol. 19. Aldershot, UK: Elgar.)
*Thomas J. Sargent (1987). "Rational expectations," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 4, pp.&nbsp;76-79.
* N.E. Savin (1987). "Rational expectations: econometric implications," *The New Palgrave: A Dictionary of Economics*, v. 4, pp.&nbsp;79-85.
Рейганомика

**Рейганомика** () диэн АХШ президенэ Рональд Рейган ыыппыт экономика политикатын ааттыыллар (1980-с сыллар). 

Рейган экономика политикатын түөрт олоҕо:
# Дьаhалта хоромньуларын көҕүрэтии,
# Уhук түһээн күөннэрин аччатыы,
# Дьаhалта экономика салайыытын аччатыы,
# Инфляцияны аччатарга харчы маассатын хонтуруоллааhын

## Литература
*Bienkowski Wojciech, Brada Josef, Radlo Mariusz-Jan eds. (2006) *Reaganomics Goes Global. What Can the EU, Russia and Transition Countries Learn from the USA?*, Palgrave Macmillan.
*Boskin Michael J. (1987) *Reagan and the US Economy. The Successes, Failures, and Unfinished Agenda*, ICEG.
*Niskanen, William A. (1988) *Reaganomics: An Insider's Account of the Policies and the People*, Oxford University Press, Oxford.
* Meeropol, Michael (2000) "Surrender: How the Clinton Administration Completed the Reagan Revolution." (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000 pbk edition) ISBN 0-472-08676-6
* Sill, Igor (2009) "Looking at Reaganomics, Yet One More Time" (Topix)
* Bartlett, Bruce R. (1981) "Reaganomics: supply side economics in action." ISBN 0-870-00505-7
Рецессия

**Рецессия** диэн хайа эрэ кэм устата оҥоруу уостуута уонна экономика үүнүүтүн тэтимнэрэ бытаарааhына. Оҥоруу брутто ис оҥоhугунан, үлэлээх буолуунан, инвестиция хоромньуларынан, дьиэ кэргэн барыстарынан, бизнес барыстарынан уонна инфляциянан кээмэйдэнэр, рецессия кэмин устата.

Рецессия хоромньулар аччааhыныттан буолар диэн сабаҕалыыллар. Рецессия экономика циклын биир кэрдииhэ буолар, экономика буумун уонна кэхтиитин икки ардыларыгар.
Итэҕэс

**Итэҕэс** диэн биир сүрүн экономика проблемата буолар: дьон наадыйыылара уонна баҕалара муҥура суохтар, онтон ону толорор ресурстар буоллаҕына кэмчилэр.

## Өссө маны көр
* Баай уонна дьадаҥы
* Дубук
Микроэкономика

**Микроэкономика** диэн экономика салаата. Экономика агеннара (дьиэ хаhаайыстыбалара, фирмалар) үлэлэрин, ол эбэтэр кэмчи ресурстарын туттарга быhаарыылары ылыныыларын үөрэтэр. Холобур, баhаардарга маллары уонна сервистары атыылаhын уонна атыылаhыы.

## Литература
* 
* Colander, David. *Microeconomics.* McGraw-Hill Paperback, 7th Edition: 2008.
* 
* Eaton, B. Curtis; Eaton, Diane F.; and Douglas W. Allen. *Microeconomics*. Prentice Hall, 5th Edition: 2002.
* Frank, Robert A.; *Microeconomics and Behavior*. McGraw-Hill/Irwin, 6th Edition: 2006.
* Friedman, Milton. *Price Theory.* Aldine Transaction: 1976
* Jehle, Geoffrey A.; and Philip J. Reny. *Advanced Microeconomic Theory.* Addison Wesley Paperback, 2nd Edition: 2000.
* Hagendorf, Klaus: Labour Values and the Theory of the Firm. Part I: The Competitive Firm. Paris: EURODOS; 2009.
* Hicks, John R. *[[Value and Capital]]*. Clarendon Press. [1939] 1946, 2nd ed.
* Katz, Michael L.; and Harvey S. Rosen. *Microeconomics*. McGraw-Hill/Irwin, 3rd Edition: 1997.
* Kreps, David M. *A Course in Microeconomic Theory*. Princeton University Press: 1990
* Landsburg, Steven. *Price Theory and Applications*. South-Western College Pub, 5th Edition: 2001.
* Mankiw , N. Gregory. *Principles of Microeconomics*. South-Western Pub, 2nd Edition: 2000. 
* Mas-Colell, Andreu; Whinston, Michael D.; and Jerry R. Green. *Microeconomic Theory*. Oxford University Press, US: 1995. 
* McGuigan, James R.; Moyer, R. Charles; and Frederick H. Harris. *Managerial Economics: Applications, Strategy and Tactics*. South-Western Educational Publishing, 9th Edition: 2001.
* Nicholson, Walter. *Microeconomic Theory: Basic Principles and Extensions.* South-Western College Pub, 8th Edition: 2001. 
* Perloff, Jeffrey M. *Microeconomics*. Pearson - Addison Wesley, 4th Edition: 2007.
* Perloff, Jeffrey M. *Microeconomics: Theory and Applications with Calculus*. Pearson - Addison Wesley, 1st Edition: 2007
* Pindyck, Robert S.; and Daniel L. Rubinfeld.* Microeconomics.* Prentice Hall, 7th Edition: 2008.
* Ruffin, Roy J.; and Paul R. Gregory. *Principles of Microeconomics*. Addison Wesley, 7th Edition: 2000.
* Varian, Hal R. (1987). "microeconomics," *[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]*, v. 3, pp. 461-63.
* Varian, Hal R. *Intermediate Microeconomics*. W.W. Norton & Company, 7th Edition.
* Varian, Hal R. *Microeconomic Analysis*. W. W. Norton & Company, 3rd Edition.
Ырыынак

**Ырыынак** диэн эргиэн буолар эйгэтин өйдөбүлэ. Ырыынакка маллары уонна өҥөлөрү атыылыыллар, атыылаhаллар уонна атастаhаллар. Ырыынак атыылаhааччы уонна атыылааччы сыhыаннарыттан турар. Ырыынактар кээмэйдэринэн, баар сирдэринэн, малларын уонна өҥөлөрүн көрүҥнэринэн арахсаллар.

Экономика дьорҕоһуутугар (конкуренциятыгар) бииртэн элбэх атыыһыт уонна атыылаһааччы баар буолуохтаах. Биир атыылааччы уонна элбэх атыылаһааччы баар буоллаҕына монополия туруга буолар. Онтон элбэх атыылааччы уонна биир атыылаһааччы баар буоллаҕына монопсония туруга буолар. Монополия уонна монопсония баар буоллахтарына ырыынак дьайыыта сүтэр.
Хааччыйыы уонна ирдэбил

**Хааччыйыы уонна ирдэбил** диэн ырыынакка күндү төһө буоларын быһаарар экономика моделэ. Ырыынакка табаар хааччыйыыта (атыыта) уонна табаарга ирдэбил бэйэ бэйэлэриттэн тутулуктаахтарын көрдөрөр. Онуоха, төһөнөн табаар күндүтэ намыhах, оччонон киниэхэ ирдэбил улаатар, атыыта буоллаҕына төттөрүтүн аччыыр.
Хотон

**Хотон** — сүөһү кыһын баайыллан турарыгар, кыстыырыгар анаан оҥоһуллар тутуу. Былыргы сахалар балаҕаны кытта бииргэ туталлар эбит.

Тэҥнии көр: хотон (монг.) — хас да хаһаайыстыба сүөһүлэрин кыттыһан маныырга анаан холбоһуулара; кутан, гутан (азерб.) — аҕыйах ыаллаах дьон ойдом туспа олоҕо (хутор); кутон (узб.) — сүөһү дьиэтэ; кат (индоевр., фин-угор., түүр., монг.) — олорорго аналлаах тутуу, дьиэ, бөһүөлэк, куорат, кириэппэс, сүөһү дьиэтэ, сарай; атын көрүҥнэрэ: ката (былыргы иран.) — онкучах, хаарбах дьиэ; хата (укр., слав.) — олорор сир, дьиэ; котта (санскр.) — куорат; котан (айн.) — сэлиэнньэ, дьон баар, олорор сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Хоту

thumb|200px

**Хоту** — 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Чаар

**Чаар** - уунан устан айанныыры мэһэйдиир чычаас сир, уу аннынааҕы кумах арҕас, кумах арыы.

## Өссө маны көр
Харгы

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чай

thumb|250px

**Чай** — өрүскэ, үрэххэ, күөл кытылыгар түбэһэр бытархай хайыр таас, бытархай дэриэспэ таас, бөдөҥ кумах, кыра таас булкаастаах кырылас кумах. 

Тэҥнии көр: сай, сайр, чай (түүр., монг.) — таастаах сир, таастаах хонуу, чычаас уу, кураанах уу сүнньэ; сай (афг.) — үрэх; чай (иран.) — өрүс.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Эбии көр
*Чай талах
Чалбах

thumb|250px

**Чалбах** — ардах, хаар уута сир үрдүгэр баһыллан сытара. 

Тэҥнии көр: *шалбак* (бур.) — сир үрдүгэр уу баһыллыбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см  — ISBN 5-7696-1049-2
Чысхаан

**Чысхаан** — кыһыҥҥы биитэр кыстык хаар түспүтүн кэннинээҕи, кураанах, сэллээбэккэ үрэр сытыы тыал.

Чысхаан диэн остуоруйа персонааһа баар.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го rл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см — ISBN 5-7696-1049-2
Элгээн

thumb|200px

**Элгээн** — 1) улахан өрүс тас үөһэ быстан күөллүйбүтэ; 2) кыра өрүс, үрэх сүнньэ тоҕойдоон быа тиэрбэһин курдук эргиири онорбута быстан күөл буолбута. Т. к.: элгэн (эбэҥк.) — бурулҕан, балык тохтуур уута, чүөмпэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Элэһин

**Элэһин** - кумах, кумах сир. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "улахан үрэх тардыытыгар сытар кумах, кумах сир"  дэнэр, ол аата нууччалыы пляж диэн өйдөбүлгэ чугас. 

Тэҥнии көр: элсен (бур.) — кумах; элс, элесун, элсэн манхан (калм., монг.) — кумах томтор, кумах арҕас (бархан).

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
## Быһаарыылар
Эмпэрэ

**Эмпэрэ** — өрүс, үрэх, улахан уу кытыла тубус-туруорутук быстан түспүтэ.

Тэҥнии көр: эмкэр (эбэҥк.) — үрдүк туруору кытыл, кыбычыын; эмкэр (эбээн.) — сыыр быстыбыта, туруору үрдүк эниэ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Үрэх

thumb|250px

**Үрэх** — сүүрүктээх дьоҕус уу, өрүс кыра салаата. Кыра үрэҕи үрүйэ дииллэр.

## Уопсай сведениелэр
Уруучука түргэнэ, быраабыла курдук, сөкүүндэҕэ хас да метр) элбэх.

Үрүйэлэр Самыырдар сүүрүктэриттэн, ириэриллэн тахсан, сир аннынааҕы уулар үрдүлэригэр үөскүүр.

Үрүйэлэр тохтоло суох уонна сезонунан (перехода) арахсаллар, тэҥ уонна хайа үрэхтэр.

Руслан ручьев өрүстэн элбэх буолан баран, үгэс курдук, айылҕа үөскээһинин төрдүттэн уларытар, ол гынан баран сорох төрүөттэр дьайыыларынан (Аппа, сир хамсааһына, сир хамсааһына) бэйэтин миэстэтин, форматын уонна кээмэйин улаханнык уларытыан сөп. Для руководителя характеристы и Живая сила им-голубая хочо. Сезон (көһө сылдьар) үрэхтэр русларын уонна сүүрүктэрин хайысхалара сыл аайы уларыйыахтарын сөп. Үрүйэ хайысхата үксүн киһи сабыдыалынан буолар.

«Үрүйэ» диэн тиэрмин хаартыскатыгар 10 километрга диэри уһуннаах (быстах кэмҥэ) айылҕа водотокаларыгар туттуллар. Айылҕаҕа 10- тан тахса километр усталаах " өрүс «диэн тиэрмини тутталлар. Атын үрэхтэр уонна үрэхтэр уулара буолалларынан ураты айылҕалаах үрэхтэр, бастатан туран, атын өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ол аата бу өрүстэр уонна үрэхтэр төрдүлэрэ буолар (тоҕо диэтэххэ, сүнньүнэн, өрүс эбэтэр үрэх уута туолла диэн ааттыахха сөп). Маннык сүүрүктэр, биллэрдик бардахтарына өрүс диэн ааттанар кыахтаахтар. Маннык өрүстэр элбэхтэр (холобур, Халыма өрүс Аллараа өттүгэр), кинилэргэ «виска» диэн ураты тиэрмини тутталлар (ол эрээри кини бэйэтин уонна үрэхтэри, үрэхтэри кытта холбоһор өрүстэр). Бу ураты өрүстэр — үрүйэ эбэтэр өрүс бу курдук уустук үгэстэринэн ааттаннахтарына эрэ өссө биир уратылаахтар.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. – Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Уораан

**Уораан** — үрэххэ таастаах, түргэн сүүрүктээх чычаас сир, харгы, таас быһыт. 

Майгынныыр: оран (эбэҥк.) — харгы, түргэн сүүрүк, күрүлгэн.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см ISBN 5-7696-1049-2
Леонтьев Василий Никанорович

200px|thumb|right|Леонтьев Василий Никанорович
**Леонтьев Василий Никанорович** (05.03.1895—22.01.1932) — литератураны ырытааччы, уопсастыба диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1895 сыл кулун тутар 5 күнүгэр Бороҕон улууһун Иккис Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1917 сыллаахха Дьокуускайга духуобунай семинарияны бүтэрбитэ, уонна Томскай университетыгар киирэр. Юридическэй факультеты бүтэрбит.
* 1920 сыллаахха дойдутугар төннөн баран Губкоммун хаһаайыстыбаҕа үлэлиир.
* «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» уобсастыбалар чилиэнэ.
* 1925 сыллаахха "Якутские зарницы" диэн өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастакы уус-уран литературнай сурунаалы нууччалыы тылынан хас да сыл субуруччу таһаарар. 1926 сыллаахха "Чолбон" сурунаалы олохтоһор.
* 1929 сыллаахха репрессияланар. Сэтинньи 6 күнүгэр тутуллар. 1930 сыл муус устар 11 тройка «суут» бириигэбэринэн 3 сыл концлааҕырга угуллар. УК РСФСР Холуобунай кодексатын 17-с уонна 52-2 ыстатыйаларынан буруйданар.
* 1932 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Иркутскайга ытан өлөрүллүбүтэ. Сорох сибидиэнньэннэн Сибиир лааҕырыгар ыалдьан өлбүт.

## Айымньылара
* Революция иннинээҕи саха художественнай литературата. — Сб. трудов о-ва «Саха омук», 1926, вып. 3, с. 95.
* Вопросы литературные. — «Автономная Якутия», 1927, 15 июля.
* Вопросы литературные. — «Автономная Якутия», 1927, 17 июля.
* Поэт ли Кулаковский? — «Якутские зарницы», 1926, № 3, с. 21.
* Ойуунускай «Кыыл Ойууна» — «Чолбон», 1923, № 3-4, с. 40—63.
* «Чолбон» аныгы олоҕу көрдөрөрүн туһунан. — «Чолбон», 1927, № 7, с. 23—24.
* Саха художественнай литературата, кини сайдыытын туһунан. — «Чолбон», 1927, № 5 — 6, с. 36—37.

## Ылыллыбыт сирэ
* Илин 1995
Термокарст

**Термокарст** — ирбэт тоҥ тарҕаммыт уобаластарыгар сир аннынааҕы муус уонна муустаах боруода ирэрин кытары сибээстээх ньуур сиҥниитэ уонна дьиппинийиитэ. Т. климат сылыйыытыттан, тыаны кэрдэн, уоттаан, сири хорутан ньуур сылааһын балапсатын кэһэртэн үөскүүр. Т. рельеф араас көрүҥнэрин биэрэр: алаас, быллаар, куобах уоһа, дүөдэ, күөл оҥхойо, сиҥнии.

## Ылыллыбыт сирэ

Саха сирин географията: Орто оскуола 9 кылааhыгар уорэнэр кинигэ/ И.И. Жирков, Г.Н. Максимов, О.М. Кривошапкина: -Дьокуускай: Бичик, 2002. -288 с.
Гидрографическай ситим

**Гидрографическай ситим** — () ханнык эмэ территорияҕа баар сир үрдүнээҕи уу ситимэ (өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр, күөллэр, уу харайар сирдэр, билиилэр уо.д.а.). Г. с. хойуута — территория биир дьоһуннаах уратыта.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Өрүс уутун сырыыта

**Өрүс уутун сырыыта** — өрүс биллэр кэм устатыгар (хонук, дьыл кэмэ, сыл, элбэх сыл) типичнэй туруга: уу ороскуота, таһыма, сүүрүгүн түргэнэ, мууһуруута, о. д. а. Тулалаан турар айылҕа усулуобуйаларыттан тутулуктаах.

## Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маҥнайгы тахсыыта. — Дьокуускай: «Бичик», 1993. — 112 с. — ISBN 5-7696-0229-5
Абыраам

[thumb|200px|''Абыраам уонна Ысхаак'', [Рембрандт үлэтэ.]]

**Абыраам** (Дьэбэриэй тыла: אַבְרָהָם, *Авраhаам*) халдей Ур диэн сиригэр биhиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл кэриҥэ аннараа ɵттyгэр тɵрɵɵбyт. Биибилийэҕэ кэпсэнэринэн, кини бастаан Авраhаам диэн ааттаах эбит, онтон кэлин Аврахаам (Абырахаам) диэн ааттаммыт. Кини ойоҕо Саара кэлин Саарра диэн буолбут. Абыраам Ной үс уолаттардааҕыттан (Шем, Хам, Йафет), Шемтэн тахсыбыт уус тохсус кɵлyɵнэтэ эбит. Кини аҕата Тараах ɵлyɵҕyттэн сиэн быраатын Лоту кытта Ханаан сиригэр кɵспyттэр. Лот Иордан хочотугар олохсуйбут, оттон Абыраам айана салҕаммыт. Кини Сихемҥэ, Бэт-Элгэ, Хевроҥҥа уонна Бер Шеваҕа (Вирсавияҕа) кэрэхтэри туруортаабыт. Ханааҥҥа сут дьыллар yyммyттэригэр, Абыраам Эгиипэккэ, онтон пилистиимнэр дойдуларыгар кɵhɵ сылдьан баран, Ханааҥҥа тɵннyбyт. Лот билиэҥҥэ тyбэспитигэр, Абыраам 318 сэбилэниилээх чаҕардарын кытта тиийэн Лоту уонна кинини кытта билиэн барбыттары босхолообут, түɵрт ыраахтааҕы тyмсyyтyн самнарбыт. Абыраам, биибилийэҕэ кэпсэнэр Содуом уонна Хомуора урусхалларын кэмигэр эмиэ баар эбит. Кини 175 сааhыгар ɵлбyт, кинини Хеврон чугаhынааҕы Махпела хаспаҕар кистээбиттэр. Кини аҕыс уоллаах эбит. Бэргэhэлэммэтэх кэргэн дьахтара Хагаар киниттэн Йишмаэли тɵрɵппyт, оттон Саара сүүс сааhыгар тиийэн баран, Ысхаагы тɵрɵппyт, кэнники ойоҕо Хеттура ɵссɵ алта уолламмыт. Абырахаам Таҥараҕа бэриниилээҕин итэҕэппит, Айыы Тойонтон алгыстаах киhи эбит. Ол иhин этэллэр Айыы Тойон туhунан ахталларыгар дьэбэриэйдэр ытыктаан уонна сүгүрүйэн туран «Абырахаам Таҥарата, Ысхаак Таҥарата, Дьаакып Таҥарата» дииллэр.
Сент Дьордьес

**Сент Дьордьес** (*St. George's*) диэн Гренада киин куората. Олохтоохторун ахсаана 7,500 (1999), агломерацияҕа 33,000.
Белмопан

**Белмопан** (*Belmopan*) диэн Белиз киин куората. Олохтоохторун ахсаана 16,400.
Хавана

**Хавана** (, толорутук *Ciudad de La Habana*) диэн Куба киин куората, сүрүн порда уонна бастыҥ эргиэн киинэ. Куорат Куба 14 провинцияларыттан биирдэстэрэ буолар. Олохтоохторун ахсаана 2.4 млн, тула эргинниин 3.7 млн. Ол курдук Хавана Куба уонна бүтүн Кариб регионун ордук улахан куората буолар.

## Быһаарыылар
Киҥстаун

**Киҥстаун** (*Kingstown*) диэн Сент Винсент уонна Гренадиннар киин куората.
Порт оф Спейн

**Порт оф Спейн** (*Port of Spain*) диэн Тринидад уонна Тобаго киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,031 (2000), тула эргинниин 128,026, күн аайы кэлэ-бара сылдьааччылардыын 250,000.
Порт-о-Пренс

**Порт-о-Пренс** (*Port-au-Prince*) диэн Хаити киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 704,776 (2003).

2010 c. тохсунньу 12 буолбут сир хамсааhына куораты алдьархайдык алдьатта, дьиэлэр уонна да атын тутуулар улахан өттүлэрэ сууллубуттар. Хаити дьаhалтата тыhыынчанан киhи өлбүтүн туhунан этэр, өлбүттэр ахсааннара 100 тыh. тахса буолуон сөп.

## Быһаарыылар
Розо

**Розо** () диэн Доминика киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 14,847 (2001).