Киһи быһыыта үөскээһинэ

Өй-санаа ханнык да хааччахтан, мэһэйтэн иҥнибэтиттэн уонна аһара түргэнник уларыйан иһэриттэн киһиэхэ улахан уустуктары оҥорор. Аһара барбыт өй-санаа киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ элбэҕиттэн куһаҕаны оҥорууну үксэтэн кэбиһэрин билэн сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар хааччахтарын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһа сылдьыы киһиттэн эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Сахалар киһи үчүгэй санаалара элбээтэхтэринэ үчүгэй быһыылары оҥороро кыалларын быһааран “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этэн үөрэтэллэр. Ол эрээри тиэтэйии, ыксааһын киһи “үчүгэйи” оҥо-робун диэн санаатын улаатыннаран кэбиһэриттэн оҥоро охсубут быһыыта куһаҕан буолан тахсарыттан куһаҕаны элбэтиэн сөп. Дьон атаахтык иитиллэн өйдөрө-санаалара тулуура, туттунар күүстэрэ аҕыйаатаҕына сыыһа-халты туттуналлара элбээн куһаҕаны үксэтэр кэмнэрэ тиийэн кэлэр кыахтанар.

Айылҕаҕа үөскүүр тыынар-тыыннаахтар оҥорор быһыылара өйдөрүн-санааларын уратыларыттан уонна бу быһыылара хайдах буолан тахсалларыттан тутулуктанан икки өрүккэ арахсаллар.

Бу үөскээн тахсыбыт өй-санаа икки өрүттэрэ киһи уонна кыыллар оҥорор быһыылара туспа уратыланан тахсалларыттан тутулуктанар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарынан киһилии өйү-санааны киһиэхэ салгын кута сайдара, үөрэҕи, билиини баһылыыра өйүгэр-санаатыгар уларыйыылары, тупсарыылары киллэрэн иһэрэ үөскэтэр. Киһилии өй-санаа сайдыыта киһи киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэн бу кэмҥэ бары киһи буолары ситиспиттэр. 

Кыылларга салгын куттара кыайан сайдыбатыттан киһилии быһыылары оҥорор кыахтара суох. Үһүс, салгын куттара сайдыбатын сахалар быһаараннар Кут-сүр үөрэҕэр киһиттэн атын тыынар-тыыннаахтар икки; ийэ уонна буор куттаахтар диэн этэн киллэрбиттэр. 

Киһилии быһыылары оҥорор киһи курдук көрүҥнээх тыынар-тыыннаахтар бэйэлэрин өйдөрүн-санааларын уратыларын, үлэни оҥорор кыахтарын билинэн киһи диэн ааттаммыттар. Киһилии быһыылары кыайан оҥорботтору “Туохтар”, “Балар” диэн ааттааннар өйдөрө-санаалара киһиэхэ улаханнык тиийбэтин биллэрэн туһаналлар. 

Киһилии быһыылар кыыллар быһыыларыттан улаханнык биллэр уратылаахтарыттан киһини эрэ ким, кимий диэн ааттааһын олоҕурбут. Сахалар бэйэлэрэ эрэ киһи буолалларын билинэн, кимий диэн ыҥыраллар, онтон кыыллары, көтөрдөрү ол, туох, балар диэн ааттаан өйдөрө-санаалара улаханнык тиийбэтин биллэрэллэр.

Бары тыынар-тыыннаахтар араас элбэх быһыылары оҥороллор. Бу быһыылар ким, туох оҥорбутуттан тутулуктанан икки аҥы арахсаллар:

1. Кыыллар быһыылара.

2. Киһи оҥорор быһыылара. (1,76).

Былыргы дьыллар быдан мындааларын иннинэ сиргэ араас улахан кыыллар, көтөрдөр үөскээбиттэр. Билигин баар кыыллар, көтөрдөр оҥорор быһыылара ол былыргы кэмнэртэн уларыйа илигэ өйдөрө-санаалара сайдыыта олус бытаанын биллэрэр.

Кыыллыы быһыы саамай биллэр уратытынан бэйэ-бэйэлэрин сиэн кэбиһэллэрэ буолар. Тыынар-тыыннаах өллөҕүнэ сотору кэминэн сытыйар, араас ыарыылары тарҕатыан сөп. Сиэмэх кыыллар мөлтөөбүт харамайдары тутан сиэн кэбиһэллэрэ айылҕаны ыраастааһын буоларынан улахан туһаны аҕалар быһыыга киирсэр.

Киһи үөрэҕи, билиини ылынан истэҕинэ оҥорор быһыылара тупсалларын тэҥэ, майгына эмиэ киһитийэн иһэр. Биир эмэ тиийиммэт киһи кыыллыы быһыылары оҥорон кэбиһэриттэн олор аҕыйаан иһэллэрэ биллэр. Арай киһи тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунара киирэн кэлэриттэн куһаҕаны оҥоруу эбиллэрэ аҕыйаабат. 

Дьон куһаҕаны оҥороллорун саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара элбэтэн кэбиһэрин үгүстэр билигин даҕаны билэ иликтэр. Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ саҥаны айыыны оҥоруу куһаҕаны элбэтэрин биллэрэрэ улахан суолталааҕын таба өйдөөн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныы эрэйиллэр.

Киһи оҥорор быһыылара аһара баран халыйан бардахтарына кыыллар быһыыларыгар тиийэн хаалаллара олоххо үөскээн тахсан иһэр. Дьахталлар сыгынньахтанан иһиилэрэ кыыллар быһыыларыгар төннөн иһии сыыйа улаатарын биллэрэр. Киһи оҥорбот ыар, куһаҕан быһыыларын оҥорооччулар суох буола иликтэр. 

Киһи үчүгэйи оҥоруута эбиллэн иһэр. Киһи бэйэтигэр туһалааҕы, барыһы биэрэри үчүгэй диэн ааттыырынан үчүгэй аһара баран хаалыыта үөскээн тахсан иһэр. Уһуннук олорор салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук көрдөрө сатыыллара улаатарыттан үчүгэй диэн ааттаабыттарын аһара ыытан кэбиһэллэр. 

Үчүгэй аһара баран иһиитэ үчүгэйтэн үчүгэй кэлэн иһэригэр тириэрдэр диэн санаа өйү-санааны улаханнык халыйыыга тириэрдэр. Үчүгэй аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ дьон өйө-санаата аһара баран улуутумсуйар, улаатымсыйар санаалара улаатара үөскүүр. 

Улуутумсуйар санаа аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыы кэлэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туттуллар кэмэ кэлэр. Бу кэмҥэ үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт, аны куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара кэлэн уларыйыылары киллэрэр.

Олоххо маннык тосту уларыйыы сэбиэскэй былаас эстиитигэр үөскээбитэ. Сэбиэскэй былааска дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттаналлара. Бары улахан салайааччылар быстар дьадаҥы төрүттэринэн өҥнөллөрө, арбаналлара. 1991 сыллаахха салайар былаас уларыйан ырыынакка киирии кэмэ кэлбитэ. Ырыынак кэмигэр баайдар үчүгэй ааттаммыттара, дьон бары былыргы төрүттэрин, өбүгэлэрин үөрэтиини саҕалаабыттара уонна үлэни оҥорууну сайыннаран байыыны ситиһэ сатыыллара улааппыта. Бу баҕа санаа уларыйбытын туһатынан Россияҕа үлэ сайдан барыыта саҕаланар кыахтаммыта.

Дьон үчүгэй диэн ылыммыт, туһаны аҕалар быһыыларын оҥоро сатыылларыттан олор эбиллэн уонна өссө тупсан иһэллэрэ киһилии быһыылар элбээн иһэллэригэр тириэрдэр.

Аһынар санаа диэн киһилии быһыы үөскэппит санаата буолар. Арай бу санаа аһара баран хаалыыта үлэ хааларыгар тириэрдэрэ кэллэҕинэ, куһаҕаны оҥороро быһаарыллар. Үлэни ыарахан, куһаҕан диэн улаатан эрэр оҕоҕо төрөппүттэрэ эттэхтэринэ быһаччы ылынан кэбиһэн чэпчэки үлэни көрдүүллэрэ элбээтэҕинэ үлэлиэн баҕалаахтар аҕыйыылларыттан атыттар, кэлиилэр барыһы биэрэр туһалаах үлэ миэстэтин былдьыыллара саҕаланар.

Дьон кыыллары аһынар, харыстыыр санаалара үксээн иһэрэ олор ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн тутулуктаах. Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин иһин, киһи уонна кыыл оҥорор быһыылара уратыларын кыайан суох оҥорботуттан киһи бэйэтэ кыыллар өйдөрүгэр-санааларыгар төннөн хааларын үөскэтиэн сөп.

Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан икки өрүттэнэн сайдарыттан ханнык эрэ кэмҥэ икки өрүттэн хайалара эрэ баһылаан салайан барар кэмэ кэллэҕинэ урукку баһылыы сылдьыбыт уларыйан, баһыттаран хаалан атынынан солбуллан биэрэрэ ситиһиллэр. Сахалар олоххо бу уларыйыы тиийэн кэлэрин былыр үйэҕэ быһаараннар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно оҥорон олохторугар туһаналлар.

Икки өрүттэртэн хайалара эрэ аһара баһыйан, атынын хаалларан кэбиһэрэ өйгө-санааҕа халыйыыны үөскэтэн, үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар солбуйсан биэриилэригэр тириэрдэрэ улахан хамсааһыны саҕалаан куһаҕаҥҥа тириэрдэрин биллэххэ табыллар.

Олоххо икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсан иһэр үһүс өрүтү булан туһана сылдьыы солбуйсуу улахан хамсааһыннара үөс-күүллэрин тохтотон сайдыыны туруктаахтык ситиһиигэ тириэрдэр. 

Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрин тыһыынчанан сыллаах уһун дьайыыларыттан дьон үчүгэйи оҥорор санаалара элбээн иһэриттэн оҥорор быһыылара тупсан “Киһи быһыыта” диэн үөрэҕи үөскэппитин олоххо тутуһа сылдьыы эрэйиллэр. (2,36).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.