open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арассыыйа архыыптарын күнэ

**Архыыптар күннэрэ** (нуучч. День архивов) — Арассыыйа архыыбын үлэһиттэрин идэтийбит бырааһынньыктара. Кулун тутар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр. Федеральнай архыып сулууспатын Коллегиятын быһаарыытынан 2002 сыл кулун тутар 5 күнүгэр олохтоммут.

## Устуоруйата

Бэлиэтэнэр күнүнэн 1720 сыл олунньу 28 күнэ (саҥа истиилинэн кулун тутар 10) талыллыбыт. Бу күн Бүөтүр I аан бастакы судаарыстыбаннай аахха илии баттаабыт  — «Генеральный регламент или Устав». Бу дөкүмүөн или салайыы олоҕун оҥорбут, ил тэрилтэлэригэр архыыптары оҥортуурга дьаһайбыт. 

Урут (2002 сыллаахха дылы?) архыып үлэһиттэрэ бэс ыйын 1 күнүгэр идэтийбит күннэрин ылаллара. 1918 сыллаахха бу күн Норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК)  декрет ылыммыт: «О реорганизайии и централизации архивного дела в РСФСР». 

## Эбии маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба
Rihanna

**Rihanna** диэн Барбадос ырыаhыта уонна моделэ. Бэйэтин дойдутуттан Grammy Award бириэмийэ бастакы кыайыылааҕа. Билигин кини Def Jam Recordings лейблга ыллыыр.

## Дискографията
* 2005: *Music of the Sun*
* 2006: *A Girl like Me*
* 2007: *Good Girl Gone Bad*
Улан-Удэ

thumb|100px|Улан-Уде
thumb|100px|Улан-Уде
**Улан-Удэ**, (*Бүрээттии* - Улаан Үдэ). Бүрээтийэ сувереннай республикатын киин уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 373 тыс. киһи. 1775 сыллаахтан куоратынан аа5ыллар.
Улан-Удэ куорат сирин иэнэ 347,6 км.2 . Куорат а5а баһылыга - Айдаев Геннадий Архипович. 

## Экономиката

Улан-Удэ - Бурээтийэ республикатын саамай сайдыылаах куората уонна Арассыыйа5а биир бастыннара. Манна 27% Илинни Сибиир промышленнаһа баар. Элбэх авиационнай заводтар.

## Дьоно сэргэтэ

Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар.

## Биллэр дьоно

* Галкин, Максим Александрович — Россия биир биллэр артыыhа уонна Шоу ыытааччыта
* Калашников, Исай Калистратович — СССР улуу суруйааччыта, "Чингиз" онорбута

## Суотабай сибээhэ

* Билайн - "Билайн-Бурятия" диэн программанан республика5а улэлиир
* МТС - "МТС-Улан-Удэ"
* МегаФон - "Бурятия Мега"
* Скайлинк - "Небесное Бурятия"
* Улан-Удэ сотовай сибээһэ - Республика бэйэтин киэнэ
* Горизонт-РТ - Саха Сирэ уонна Бурээтийэ

## Радио

* Нуучча радио
* Европа плюс
* Бурят радио
Чондоон

**Чондоон өрүс**. Лаптевтар байҕалларын *Чондоон* тамаҕар түһэр. Уһуна 606 км., тардыытын иэнэ 18900 км². Баһа Силээннээх сис хотугу эниэтигэр баар.

Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 6600 күөл баар, уопсай иэннэрэ 497 км². Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

Хаҥас өртүттэн *Буор Үрэх* (170 км.), уҥа өрүттэн *Ыганньа* (142 км.), *Додомо* (114 км.) уонна *Нуучча* (243 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы - Индигир намтала

**Дьааҥы - Индигир намтала**. Омолой өрүстэн арҕаа Индигир өрүскэ илин Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытылларынан киэҥ намтал сир. 

Кэтитэ 100 - 300 км. Муора таһымыттан 100 - 200 м. үрдүктээх. Буора үксүнэн муора араҥата, сир аннынааҕы муус. Бадарааннаах уонна олус элбэх күөллээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дулҕалаах (өрүc)

**Дулҕалаах өрүс**. Сартаҥ өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 507 км., тардыытын иэнэ 27300 км². Баһа Верхоянскай сис хотугу эниэтигэр баар. 

Тардыытыгар 1100 күөл уонна 60 км² уопсай иэннээх 25 тарыҥ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥаттан *Эчий* (136 км.), хаҥастан *Орто Салаа* (119 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сартаҥ (өрүc)

**Сартаҥ өрүс**. Дулҕалаах өрүһү кытта холбоһон Дьааҥы өрүһү үөскэтэр. Уһуна 620 км, тардыытын иэнэ 17800 км². 

Баһа Үөһээ Дьааҥы сиһигэр сытар, *Сис Күөлгэ* баар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 50 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах. 

Тардыытыгар 500 күөл, 28 км² уопсай иэннээх 14 тарыҥ баар. Хаҥастан *Хоспохтоох* (112 км.), *Ааллаах* (135 км.), уҥаттан *Таҥкалаах* (86 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туостаах

**Туостаах өрүс**. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 384 км., тардыытын иэнэ 20000 км². 

Баһа Черскэй хайаларыгар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Тардыытыгар 800 күөл, 77 км² уопсай иэннээх 40 тарыҥ баар. Хаҥастан *Табалаах* (111 км.), уҥаттан *[[Тирэхтээх]]* (89 км.) уонна *[[Догдо]]* (174 км.) диэн салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Омолой (өрүс)

**Омолой өрүс**. Уһуна 593 км., тардыытын иэнэ 38900 км². Баһа Сиэтэндэ сискэ баар, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр. 

Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 14000 күөл уонна 302 км² уопсай иэннээх 108 тарыҥ баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан *Бухурук* (138 км), *Сиэтиндьэ* (98 км.), *Кураанах Үрэх* (203 км.), *Арҕаа Үрэх* (264 км.); уҥаттан *Улахан Күөгүлүүр* (187 км.) салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дэрбэкэ

**Дэрбэкэ өрүс**. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 389 км., тардыытын иэнэ 14100 км². 

Баһа Хунхаады сискэ баар. Киэҥ бадарааннаах Дэрбэкэ намталынан устар

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2400 күөл баар. Уҥаттан *Саан Үрэх* (140 км.), хаҥастан *Молтыркаан* (120 км.) диэн салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нэльгэһэ

**Нэльгэһэ өрүс**. Адыаччы өрүс хаҥас салаата. Уһуна 566 км., тардыытын иэнэ 15200 км². 

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 14 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 38 м³.

Тардыытыгар 500 күөл, 7 км² уопсай иэннээх 7 тарыҥ баар. Уҥаттан *Көндөкөөн* (89 км.) диэн салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марий Эл

thumb|350px|Марий Эл каартата**Марий Эл** эбэтэр ** Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ** — Арассыыйа састаабыгар киирэр өрөспүүбүлүкэ. Киин куората — Йошкар-Ола.

Кировскай, Нижегородскайуобаластары, Татарстаан уонна Чувашиялыын быысаһар.

*Төрүттэммит* — сэтинньи 4 күнүгэр 1920 сылаахха.

### Омуктарын састааба
Йошкар-Олы уонна Волжскай куораттарга уонна Йошкар-Ола таһынааҕы сэлиэнньэлэргэ, өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр үксэ нууччалар баһыйаллар. Тыаҕа марийдар баһыйаллар, Горномарийскай оройуоҥҥа — тылларынан уонна култуурадарынан атын хонуу марийдарыттан ураты хайа марийдара олороллор. Звениговскай оройуоҥҥа хас да чуваштар сэлиэнньэлэрэ баар.

*1000 тахса ахсааннаах омуктар көрдөрүлүннүлэр*

## Марий Эл бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 10 — Мари суругун-бичигин күнэ
Чыбаҕалаах

400px|thumb|right|Чыбаҕалаах сис куйаартан көстүүтэ
**Чыбаҕалаах сис**. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. Сис эниэлэригэр 32,6 км² уопсай иэннээх 96 тарыҥ баар.

Ол аата Черскэй хайаларыгар мууһуруу үөскээбит иккис сиринэн буолар. Сис уһуна 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2500 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чыбаҕалаах (өрүс)

**Чыбаҕалаах өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 197 км., тардыытын иэнэ 9100 км². 

Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 360 күөл баар. 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн *Улахан Үрүнньэ* (60 км.) уонна *Мүрүлэ* (114 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Боруулаах (өрүс)

**Боруулаах өрүс**. Аадыча өрүс хаҥас салаата. Уһуна 316 км., тардыытын иэнэ 9470 км². 

Дьааҥы хаптал хайалаах сиринэн устар. Тардыытыгар 350 күөл баар. 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас *Халтыһыы* (113 км.), уҥа *Хатыҥнаах* (109 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Палеозой

**Палеозо́й** (гириэктии: πᾰλαιός — былыргы уонна ζωή — олох) — былыргы харамайдар олоро сылдьыбыт геология эрата.

Палеозой 570 мөлүйүөн сыл ноҥүө саҕаламмыта уонна 320 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.
Чаркы

**Чаркы өрүс**. Адыаччы өрүс уҥа салаата. Уһуна 276 км., тардыытын иэнэ 8260 км². 

Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Чыбаҕалаах сис соҕуруу эниэтиттэн саҕаланар. Тардыытыгар 32 км² уопсай иэннээх 8 тарыҥ баар. 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн *Дьалындьа* (54 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Геохронология

## Геохронология шкалата

Геохронология шкалата хайа боруодаларын саастарын быһаарарга аналлаах.

Сир олоҕо икки сүрүн интерваллаах эбэтэр Эоннаах — Фанерозой уонна Кембрий инниннээҕи.
Эон

**Эон** ( — эпоха) — геологияҕа Энотема халыыптаммыт геология остуоруйутын кэмэ,; Хас да эраны холбуур.

## Быһаарыылар
1700-с

**1700-с** сыллар.

* Хотугу сэрии (1700—1721). Нарватааҕы кыргыһыы (1700). Полтава кыргыһыыта (1709).
Сир үөрэхтэрэ

**Сир үөрэхтэрэ** диэн Сир планетаны үөрэтэр үөрэхтэр бүтүн ааттара. Түөрт сүрүн дисциплиналарынан буолаллар география, геология, геофизика уонна геодезия. Бу дисциплиналар Сир тутулун эйгэлэрин уонна сфераларын үөрэтэргэ физика, химия, биология, хронология уонна математика ньымаларын тутталлар.

## Сир үөрэхтэрэ сфераларынан
### Атмосфера
* Атмосфера химията
* Климатология
* Метеорология
** Хидрометеорология
* Палеоклиматология

### Биосфера
* Биогеография
* Палеонтология
** Палинология
** Микропалеонтология
* Геомикробиология

### Гидросфера

* Гидрология
** Лимнология
* Гидрогеология

* Океанография
** Химия океанографията
** Байҕал биологията
** Байҕал геологията
** Палеоокеанография
** Физика океанографията

### Литосфера/геосфера

* Геология
** Экономика геологията
** Инженерия геологията
** Айылҕа геологията
** История геологията
*** Куатернар геологията
** Планета геологията
** Седиментология
** Стратиграфия
** Тутул геологията
* География
** Физика географията
* Геохимия
* Геоморфология

* Геофизика
** Геохронология
** Геодинамика (уонна тектоника)
** Геомагнетика
** Гравиметрия (геодезия ирээтэ)
** Сейсмология
* Гляциология
* Гидрогеология
* Минералогия
** Кристаллография
** Гемология
* Петрология
* Спелеология
* Вулканология

### Педосфера
* Буор үөрэҕэ
** Эдафология
** Педология

### Системалар
* Тулалыыр эйгэ үөрэҕэ
* География
** Дьон географията
** Физика географията
* Гая хипотезата

### Атын
* Картография
* Геоинформатика
* Геостатистика
* Геодезия
* NASA Earth Science Enterprise
1710-с

**1710-с** сыллар.

* Австрия уонна Турция сэриилэрэ (1716—1718). Турция уонна Венеция сэриилэрэ (1714—1718). Пожаревацтааҕы эйэ сөбүлэҥэ (1718).
1730-с

**1730-с** сыллар.

* Туурак-Перс сэриитэ (1730—1736). Сефевидтар охтуулара (1501—1736), Афшаридтар тахсыылара (1736—1796). Надир-шах Ииндийэҕэ бохуота (1738—1739).
Феминизм

**Феминизм** диэн дьахталлар эр дьону кытта политика, дьон-сэргэ, үөрэҕирии уонна экономика эйгэлэригэр тэҥ бырааптаныыларын ситиhэр араас хамсааhыннар, теориялар уонна философиялар бүтүн ааттара.

### Феминизм Арассыыйаҕа
XIX үйэ ортотугар Александр II былааска кэлбитин кэннэ Арассыыйаҕа реформалар саҕаламмыттара, уопсастыба арыый көҥүллүк тыынар кыахтаммыта, ол эрээри дьахтар бырааба кэҥээбэтэҕэ. Холобур, 1863 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) тахсыбыт саҥа ыйааҕынан Арассыыйа импиэрийэтигэр дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубута (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн). Бу кэми дьахталлар санаалара уһуктуутун, Арассыыйаҕа сыыйа-баайа феминизм үөскээһинин кытта ситимнииллэр. 

Фемнизм Арассыыйаҕа үөскээһинигэр улахан кылааты суруйааччы Николай Чернышевскай, бэйиэт уонна публицист Михаил Михайлов (1829-1865) киллэрбиттэрэ. Ону таһынан фемнизм сайдыытыгар көмөлөспүт дьонунан суруйааччы Достоевскайы уонна учуонай Менделеевы ааттыыллар.

Арассыыйаҕа үрдүк университет билиитин ылбыт бастакы дьахталларынан Наталья Корсини (1841-1913) уонна Надежда Суслова (1843-1918) буолаллар. Корсини (ойох тахсан баран Утина) С-Петербурдааҕы университет юридическэй факультетыгар лиэксийэ истибитэ, оттон Суслова — С-Петербург мэдиссиинэ факультетыгар.
1750-с

**1750-с** сыллар.

* Ойрат-маньчжур үһүс сэриитэ (1755—1759). Джунгар ханствота ыһыллыыта (1635—1755). Кытай «сабыллыыта» (Цяньлун) (1757).
1780-с

**1780-с** сыллар.

* Нуучча саарыстыбата Кырыым ханствотын  аннексията (1783). Грузияны протектат быһыытынан ылыы (1783; Георгиевскай трактат). Жалованная грамота дворянству и городам (1785).
* Нуучча-туурак сэриитэ (1787—1792). Австрия-турак сэриитэ (1787—1791). Очаковы ылыы (1788).
* Нуучча-швед сэриитэ (1788—1790).
* Австралияҕа бастакы европеецтар олохсуйуулара (1788; Сидней).
* Улуу француз өрөбөлүүссүйэтэ (1789—1794/1799). Бастилияны ылыы (1789).
1790-с

**1790-с** сыллар.

* Нуучча-туурак сэриитэ (1787—1792). Измаилы ылыы (1790)
* Улуу Француз өрөбөлүүссүйэтэ (1789—1799).
1701

**1701** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 18 — Фридрих I Пруссия хоруола буолбут, Кенигсберг куоракка бэргэһэлэммит.
* Тохсунньу 21 — Бүөтүр I ыйааҕынан Москубаҕа Пушкаар бирикээһин оскуолата аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1702

**1702** сыл.

## Туох буолбута

* *Чөчүүй* буолоска (билиҥҥи Иркутскай уобалас территориятыгар) 106 бааһынай ыала казна суотугар 98 десятина бурдук ыспыттар уонна хомуйбуттар.

* Витим өрүс төрдүгэр 17 бааһынай ыала 14 десятина казна суотугар бурдук ыспыттар.

* Дьокуускайтан Камчаткаҕа *Тимофей Кобелевы* солбуйа *Михаил Зиновьев* ыытыллыбыт. Онно тиийэн баран кини *Нижнекамчатскай* острогу туппут уонна камчадалларга дьаһаак кинигэтин олохтообут.
### Тохсунньу
* Тохсунньу 10 (урукку ааҕыынан 1701 сыл ахсынньы 30 к.) — Бүөтүр I ыраахтааҕы куччатыллыбыт аатынан илии баттыыры, ыраахтааҕы иннинэ тобуктууру уонна кыһын бэргэһэ устары боппут. Бу иннинэ дьон ыраахтааҕыга сурук суруйалларыгар бэйэлэрин сэнэнэн "Ивашка" иҥин диэн ааттанар үгэстэрэ баара. Чинчийээччилэр бу ыйаахтан Арассыыйаҕа киһи дьоһунун өрө тутуу саҕаламмыта, киһи аҕатын аатын суруйар үгэс олохтоммута диэн сыаналыыллар.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 8 — Мария II балта Анна Англия, Шотландия уонна Ирландия ыраахтааҕылара буолбут. Ол кэмҥэ Улуу Британия диэн аатынан холбоһон үөскээбит дойду бастакы ыраахтааҕыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Алтынньы 28 — Джон Локк — *[[Либерализм]] аҕата* диэн биллэр Англия бөлүһүөгэ уонна физигэ.

## Ылыллыбыт сирэ

* ***Якутия***, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
1760-с

**1760-с** сыллар.
* 1762 Арассыыйаҕа: Петр III ыраахтааҕылыыр, Екатерина II ыраахтааҕылыырын саҕалыыр (1796 с. дылы); Дворяннар көҥүллэрин туһунан Манифест тахсыыта.
* 1763 — Сэттэ сыллаах сэрии бүтэр; Сенат реформата.
* 1764 — таҥара дьиэтин сирдэрин былдьааһын (Секуляризация); Мирович бууна уонна Иван VI өлүүтэ.
* 1765 сыллаахха крепостной правоны кытаатыннар сокуон тахсыыта.
* 1768 — нуучча-турок сэриитэ саҕаламмыт (1768—1774).
1770-с

**1770-с** сыллар.

* Нуучча-туурак сэриитэ 1768—1774 (1768—1774), Кырыым Осман империятыттан тутулуга суох буолуута.
1704

**1704** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 20 — Нарватааҕы дуогабар быһыытынан Польша Швецияны утары (Арассыыйа өттүгэр) сэриигэ кытыспыт.

* Атырдьах ыйын 20 — Петр I Швеция кириэппэһин Наарваны ылбыт. Манна устуоруктар үс кэрэхсэбиллээх түгэни бэлиэтииллэр. Бастакыта — нууччалар Меншиков сүбэтинэн сорох дьоннорун шведтэр курдук таҥыннаран баран сымыйаннан көмөҕө кэлбитэ буолбуттар, кириэппэс көмүскээччилэрин таас эркин иһитэн мэҥиэлээн таһаараары. Онтуктара толору сатамматах эрээри (албына эрдэ биллэн хаалан), 150 киһилээх швед кавалерията тахсан биэрбитин үксүн кыргыбыттар. Иккиһэ — Наарваны ылыы кэмигэр саба түһээччилэр саллааттары эрэ буолбакка, олохтоохтору кытта кырган, халаан-талаан барбыттарын Петр I бэйэтинэн биир нуучча саллаатын өлөрөн тохтоппут. Үсүһэ — өрүс нөҥүө турар Иван-куорат кириэппэһин шведтэр өссө да биир нэдиэлэ тутан олорбуттара, онтон бэриммиттэрин кэннэ швед гарнизонун дуоҕата уонна барабаана суох Ревельгэ ыытан кэбиспиттэрэ.

* Ахсынньы 6 — Чамкаур аттынааҕы кыргыһыы: Моҕуол-сикх сэриилэрин кэмигэр сикх Хальса Улуу Моҕуоллар сэриилэрин үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
От ыйын 14 — ыраахтааҕы Алексей Михайлович кыыһа царевна Софья Алексеевна Романова, 1682—1689 сылларга Петр уонна Иван кыра саастаах царевичтарга регент.
1703

**1703** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 2 — Россия бастакы бэчээттэнэр хаһыата «Ведомости» күн сирин көрбүт.
* Тохсунньу 13 — Петр I ыйааҕынан нуучча бастакы хаһыата «Ведомости» тахсыбыт.
* Тохсунньу 30 — Оиси Кураносукэ баһылыктаах 47 ронин иччилэрин самураайы өлөрбүтүн иһин иэс баайан Киру Ёсинаку диэн чунуобунньугу өлөрбүттэр. Бу түбэлтэ *бусидо* диэн самураай кодексын кытаанахтык тутуһуу холобура буолан дьоппуон номоҕор киирбитэ.

* Ыам ыйын 27 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I Санкт-Петербург куоратын олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 16 — Шарль Перро (1628 төр.), француз остуоруйаһыт суруйааччыта, бэйиэт, кириитик, Франция академиятын чилиэнэ.
1705

**1705** сыл.

## Туох буолбута

* Киис суох буолбутуттан дьаһаак суотугар 6793 сыһыл тириитэ хомулунна.

* Олунньу 20 — Арассыыйаҕа Бүөтүр I рекруттары хомуйар туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
* Кулун тутар 5 — Бүөтүр I рекруттары хомуйуу туһунан ыйаах таһааран, Арассыыйа импиэрийэтигэр аармыйаны олохтообут.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 29 — Миллер Герард Фридрих (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ

* ***Якутия***, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
1706

**1706** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 17 — Бенджамин Франклин — Америка бэлиитигэ, дипломата, учуонайа, айааччыта, суруналыыһа. Сүүс дуоллардаах банкнотаҕа кини мэтириэтэ ойууланар.

## Өлбүттэр
1707

**1707** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 1 — Шотландия уонна Англия холбоспуттар (уния), Улуу Британия үөскээбит.

* Ахсынньы 16 — Дьоппуоҥҥа Фудзи вулканын бүтэһик бэлиэтэммит эстиитэ саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 23 — Карл Линней (1707 — 10.1.1778), швед естествоиспытателэ, үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар систематикаларын айбыт киһи.

## Өлбүттэр
1708

**1708** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 27 — Дьокуускайга Троица кафедралаах собуора тутуллубут. Манна 1859 сыл от ыйын 19 күнүгэр аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.

* Сэтинньи 4 — Украина гетмана Иван Мазепа Бүөтүр I ыраахтааҕыны утарарын биллэрбит уонна сэриитин швед хоруолун Карл XII сэриилэригэр холбуурдуу туруммут.
* Сэтинньи 13 — Хотугу сэрии кэмигэр Александр Меншиков салалталаах нуучча сэриилэрэ Иван Мазепа ордуутун Батурин куораты ылбыттар.
* Сэтинньи 23 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I бирикээһинэн Нуучча православнай таҥаратын дьиэтэ Украина гетманын Мазепаны анафемаҕа биэрбит.

* Ахсынньы 18 — Бүөтүр I ыйааҕынан Арассыыйа 8 күбүөрүнэҕэ араарыллыбыт. Дьокуускай 18 куорат ахсааныгар Сибиир күбүөрүнэтигэр киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1709

**1709** сыл.

## Туох буолбута
Грузияҕа бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл») тахсыбыт.

* Олунньу 2 — Мас-о-Тьерра диэн арыыттан Александр Селькирк диэн киһини быыһаабыттар — бу киһи Робинзон Крузо прототииба буолбут. Арыыга түөрт сылтан ордук олорбут.

* От ыйын 8 — Полтааватааҕы кыргыһыы. Бу сүүрбэччэ сыл Швеция атын дойдулары кытта сэриилэспит (Арассыыйа историографиятыгар Хотугу сэрии диэн ааттанар) сэриитин саамай улахан кыргыһыыта этэ. Сэрии өссө да 12 сыл тухары салҕаннар, манна хотторон Швеция дьиҥнээхтик кыайан өрүттүбэтэҕэ. Бүөтүр I саамай киэн туттар кыргыһыыта этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1710

**1710** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 29 — Арассыыйаҕа ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан нуучча гражданскай алпаабыта киллэриллибит.
* Муус устар 10 — Британияҕа Анна статута диэн ааттаммыт сокуон олоххо киирбит, ааптар быраабыгар сыһыаннаах бастакы сокуон.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1711

**1711** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 31 — Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча Камчаатканы чинчийээччитэ.
* Сэтинньи 19 —  Михаил Ломоносов — аатырбыт нуучча учуонайа, академик. Билим биир эрэ салаатынан муҥурдамматах «универсальнай киһи»: энциклопедист, физик, химик, астроном (Чолбон атмосфералааҕын арыйбыта), прибор оҥорооччу (бастакы аэродинамическай массыынаны оҥорбута), географ, металлург, геолог. Ону кытары бэйиэт, худуоһунньук, филолог, генеалог, историограф. Ломоносов Арассыыйаҕа үөрэҕирии сайдарын туһугар турууласпытынан биллэр. Билигин кини аатын сүгэр Москуба университетын тэриллиитигэр кыттыыны ылбыта.

## Өлбүттэр
1713

**1713** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 8 — Санкт-Петербург Арассыыйа киин куората буолбут.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 5 — Дени Дидро — Франция суруйааччыта, сырдатааччы бөлөһүөгэ.

## Өлбүттэр
1712

**1712** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 16 — Бүөтүр I Арассыыйаҕа бастакы основывает байыанай инженердэр оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах тааһаарбыт. Билигин ол оскуола А. Ф. Можайскай аатынан Байыннай-космическай академия.
* Олунньу 10 — Уилличе омуктар Чилоэ арыыларга (Чиили атта) испанецтары утары өрө турбуттар. Ол саҕана Испания энкомьенде диэн ааттанар сокуонунан бигэргэтиллибит үгэстээҕэ: биирдиилээн дьон сэриилээн ылбыт омуктарын (христианнартан уратылары) үлэлэтэн байар-тайар бырааптаахтара, кулуттааһын биир көрүҥэ этэ. Кулуту бас билээччилэр энкомендерос диэн ааттаналлара.
* Ыам ыйын 21 — Бүөтүр I Арассыыйа киин куоратын Москубаттан Санкт-Петербурга көһөрбүт.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 28 — Жан Жак Руссо төрөөбүт, французскай философ уонна публицист

## Өлбүттэр
1715

**1715** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 3 — Хотугу Европаҕа уонна Хотугу Азияҕа толору күн өлүүтэ буолбут. Бу түгэни Эдмонд Галлей эрдэттэн өтө көрбүт.
* От ыйын 31 — Куубаттан арахпыт көмүс тиэйиилээх Испания хараабыллара Флорида аттыгар күүстээх тыалга түбэһэн тимирбиттэр. 12 хараабылтан 11 тимирбит, ол хараабыллар көмүстэрин билигин да хостууллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1714

**1714** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 31
** Бүөтүр I Кунсткамераны олохтообут — Арассыыйа саамай кырдьаҕас түмэлин.
** Бүөтүр I дворяннар оҕолорун математикаҕа үөрэтэргэ ыйаах таһаарбыт, үөрэммэтэх уолаттар ойох ылар бырааптара суох буолбут.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 11 — ыраахтааҕы Бүөтүр I Арассыыйаҕа 40 "цифирь оскуолатын" арыйар туһунан ыйаахт таһаарбыт (манна уолаттары ааҕарга-суруйарга, арифметикаҕа уонна геометрияҕа үөрэтэллэрэ).

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 7 — Гангут кыргыһыыта: Нуучча флотун бастакы бөдөҥ кыайыыта. Хотугу сэрии кэмигэр Балтика байҕалыгар Гангут аттыгар (билигин Ханко тумул арыы, Финляндия) нуучча 99 эрдиилээх ааллардаах флотун уонна швед 10 баарыстаах ааллааах этэрээтин ыккардыгар буолбута. Нууччалар хараабыллара эрдиилээх буолан, тыал намыраабытын хото туһаммыттара. Бүөтүр I бэйэтинэн абордажка кыттыбыта (бу устуоруйаҕа кыргыһыы хаамыытын уларыппыт абордааһы туһаныы бүтэһик холобурдарыттан биирдэстэрэ). Ыраахтааҕы бу кыргыһыы иһин вице-адмирал сыбаанньатын ылбыта. Бу кыайыы күнэ Арассыыйа импиэрийэтигэр флот күнүн быһыытынан бэлиэтэнэрэ, ол үгэс 1917 сыллаахха тохтообута. 1995 с. сокуонунан Арассыыйаҕа атырдьах ыйын 9 күнэ Гангут кыргыһыытын ахтар күнүнэн анаммыта (икки күн хойутаан).
** Иван Бухольц эспэдииссийэтэ Тобольскайтан тахсыбыт (хойутуу бу эспэдииссийэ Омскай куораты олохтообута).

### Алтынньы
* Алтынньы 20 — Арассыыйаҕа ыраахтааҕы Бүөтүр I Санкт-Петербургтан атын сирдэргэ таас дьиэ тутуутун боппут. Бу дьаһал саҥа куораты түргэнник тутарга туһуламмыта.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 6 — Сибиир норуоттарыгар күүс өттүнэн христианскай итэҕэли киллэрэр туһунан Бүөтүр I уурааҕа тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1716

**1716** сыл.

## Туох буолбута

* *Кузьма Соколов* казак Охотскайга аал тутан баран аан бастаан Камчаткаҕа тиийбит. Ол кэнниттэн Охотскай пуорт буолбут. 

* Дьокуускайга балаҕан ыйын 24 күнүгэр *Зарайскайга* төрөөбүт *Иван Ракитин* воеводаннан анаммыт.

* Муус устар 11 — Петр I сатыы сэриилэр бастакы Устааптарын таһаарар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ

* **Якутия**, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
1717

**1717** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньуга Дьокуускайга гетман Мазепа биллэҕэ *Андрей Войнаровский* кэлбит. Таайа Полтава кыргыһыытын кэнниттэн таҥнарыахсытынан биллибитин кэннэ.

* Тохсунньу 4 — Нидерланд, Британия уонна Франция Тройственнай сойуус түһэрсэн, күүстээх Испанияны утары куомуннаспыттар. Онтон сылтаан Европаҕа тыҥааһын үөскээбит, сэрии буола сыспыт.

* Атырдьах ыйын 15 — Арассыыйа, Франция уонна Пруссия Амстердамнааҕы сөбүлэҥи түһэрсибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ

* **Якутия**, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
1718

**1718** сыл.

## Туох буолбута
### Күнэ чопчуланыахтаах
* Сахалар көрдөһүүлэринэн Дьокуускайга *Сибэтиэй Ньукулай* аатынан мас таҥара дьиэтэ тутуллубута.
* Кунсткамера дьон көрүүтүгэр аһыллыбыт (Станюкович, 1953, с. 24), Бүөтүр I Арассыыйаҕа хомуйууну бигэргэтэр (узаконившего собирательскую деятельность) аатырбыт ыйаахтара тахсыбыттар, Д. Г. Мессершмидт диэн учуонайы кытта сөбүлэҥ түһэрсии (эһиилигэр Сибииргэ 8 сыллаах бастакы билим эспэдииссийэтин саҕалаабыта) (Hübner, 2008; Копанева, 2016).

### Кыһын-саас
* Олунньу 3 — Петр I уолун Алексейы бөрөстүөлү ылар быраабын быһан, нэһилиэнньигинэн кыра сарыабыһы Петры оҥорор.
* Муус устар 2 — Бүөтүр I судаарыстыбаны утары саагыбардары уонна буруйу оҥорууну силиэстийэлиир Кистэлэҥ канцелярияны тэрийбит.

### Сайын
* От ыйын 25 — Улуу Бүөтүр сорудаҕынан Таллиҥҥа Кадриорг диэн уораҕайы тутан саҕалаабыттар, уораҕай ыраахтааҕы кэргэнигэр Екатеринаҕа анаммыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ

* ***Якутия***, хроника, факты, события. 1632 - 1917. Якутск, 2002 г.
1720

**1720** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 28 — Бүөтүр I ыйааҕынан дьыаланы-куолуну сааһылыыр соруктаах судаарыстыбаннай коллегиялар баар буолбуттар.

* Балаҕан ыйын 1 — Сибиир норуоттарыгар киристиэс итэҕэлин ылыммыт дьон үс сыл устата бары түһээнтэн босхолоноллорун туһунан уураах тахсыбыт. Босхо кыһыл көмүс сүрэх, чаанньык, алтан иһит, “ырбаахыта тиктиҥ” диэн холуста, таҥара мэтириэтэ (икона) бэриллэрэ. Саха киһитэ маннык чэпчэтиини сүрдээх өйдөөхтүк туһаммыта: маҥнай оҕолорун биир-биир сүрэхтиир, онтон – кэргэнин, тиһэҕэр – бэйэтин. Түмүгэр сүүрбэччэ сыл дьаһаахтан босхолоноллоро.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1719

**1719** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 29 сыллаахха Сенат уурааҕынан Сибиир күбүөрүнэтэ үс провинцияҕа арахсыбыта. Саха сирэ уезд диэн ааттанан Тобольскай провинциятыгар киирбитэ. Онтон биэс сылынан араарыллан, Иркутскай провинциятыгар киирэр буолар.

* Бэс ыйын 9 — Пётр I күбүөрүнэлэри провинцияларга уонна уйуостарга араарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1721

**1721** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 10 — Ништа́дттааҕы эйэ сөбүлэҥэ (швед. Freden i Nystad) түһэрсиллэн Нуучча саарыстыбатын уонна Швеция хоруоллугун ыккардыларыгар барбыт 1700—1721 сыллардааҕы Хотугу сэрии түмүктэммит. Сөбүлэҥинэн Арассыыйаҕа Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия, Карелия сорҕото (Эргэ Финляндия) уо.д.а. сирдэр барбыттар. Оттон Арасссыыйа Швецияҕа оккупаассыйаламмыт Финляндияны төннөрбүт уонна харчынан толуйууну төлүүргэ сөбүлэспит.

* Сэтинньи 2 — Швецияны утары сэриини кыайыылаахтык түмүктээн баран ыраахтааҕы Бүөтүр I *император* титулун ылбыт. Арассыыйа импиэрийэ буолбут. Бу саҕана Арассыыйа нэһилиэнньэтин ахсаана 15 мөлүйүөн киһи эбит, Европаҕа Францияттан эрэ аҕыйах.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1722

**1722** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 16 — Бүөтүр I «Бүрүстүөл нэһилиэстибэтин туһунан ыйаахха» илии баттаабыт. Импэрээтэр оннугар хаалааччыны бэйэтэ талар буолбут. Бу ыйаахтан сылтаан XVIII үйэ Арассыыйаҕа дыбарыас перевороттарын үйэтэ буолбута.
### Кулун тутар
* Кулун тутар 8 — Ираан Сефевидтарын импиэрийэтэ Гульнабад аттынааҕы кыргыһыыга Афганистаан сэриититтэн хотторбут.

### Муус устар
* Муус устар 17 — Бүөтүр I бытык нолуогун киллэрбит, сылга 50 солкуобай.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 20 — Канси (1654 төр.), манчжур Цин династиятын Кытайы салайбыт төрдүс импэрээтэрэ (1661—1722).
1723

**1723** сыл.

## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 15 — Петергоф аһыллыбыт, Арассыыйа импэрээтэрдэрин сайылыктара.

* Балаҕан ыйын 23 — Арассыыйа уонна Персия ыккардыларыгар Петербургтааҕы эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Арассыыйа импиэрийэтигэр Дербент, Баку, Решт куораттар, Ширван, Гилян, Мазендеран уонна Астрабад провинциялар киирбиттэр, ол оннугар Арассыыйа өрө турбут Афганистан биис уустарыттан уонна Осмаан импиэрийэтиттэн Персияны көмүскүүргэ сөбүлэспит. Ол эрээри кырдьаҕас шах афганецтарга билиэҥҥэ түбэһэн хаалан, кини оннугар олорбут уола Тахмасп II бу сөбүлэҥи билиммэтэҕэ. Ол иһин кэлин Бүөтүр I өлбүтүн кэннэ ити сирдэри Персияҕа төннөрбүттэрэ.

* Сэтинньи 18 — Екатеринбург куората олохтоммут күнэ. Бу күн ыраахтааҕы Бүөтүр Пиэрибэй ыйааҕынан Исеть өрүһүгэр тутуллубут тимир уһаарар кириэппэс-собуот үлэтин саҕалаабыт, бастакы тимир баартыйата оҥоһуллубут. Кириэппэс-собуот импэрээтэр сарыысса Кэтириинэ I аатынан ааттаммыт.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 16 — Адам Смит, Британия бөлүһүөгэ уонна экэнэмииэһэ

## Өлбүттэр
1724

**1724** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 16 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан Арассыыйаҕа эдэрдэр бэйэлэрин сөбүлэҥнэрин ылбакка эрэ кэргэннии оҥорор бобуллубут. Бу ыйаах көҥүл да, крепостной да дьоҥҥо туһаайыллыбыт.
* Тохсунньу 22 — Бүөтүр I Арассыыйа импиэрийэтин тэрилтэлэрин сулууспалаахтара сокуону булгуччу билиэхтээхтэрин уонна билбэтинэн саптыбаттарын туһунан ыйаах таһаарбыт.
* Тохсунньу 28 — Санкт-Петербурга Арассыыйа Билимин акадьыамыйатын тэрийэр туһунан Бүөтүр I ыйаах таһаарбыт.

* Бэс ыйын 23 — Арассыйа импиэрийэтэ уонна Туурсуйа Константинопольга сөбүлэҥ түһэрсибиттэр, Арассыыйаҕа Каспий хаалбыт, оттон Туурсуйаҕа — Тифлис уонна Эривань.

* Ахсынньы 10 — Иркутскайдааҕы епископ III-үс Иннокентий Амма Солобуодатыгар умайбыт таҥара дьиэтин оннугар саҥаны тутарга уураах таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 22 — Иммануил Кант, ньиэмэс бөлүһүөгэ (1804 өлб.).

## Өлбүттэр
1725

**1725** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Олунньу 8 — Бүөтүр I — Арассыыйа бастакы импэрээтэрэ, дойду олоҕун-дьаһаҕын уларыппыт улуу реформатор.
1726

**1726** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 19 — Арассыыйаҕа Үрдүкү Кистэлэҥ Сүбэ тэриллибит. Сүбэни алта Екатерина I сүбэһиттэрэ (ол иһигэр Бүөтүр I чугас киһитэ Александр Меншиков) тэрийбиттэрэ. Сүбэ эһиилигэр бүрүстүөлгэ олорбут Петр II оннугар импиэрийэни салайбыта. 1730 сыллаахха Сүбэ Анна Иоанновнаны ыраахтааҕынан талбыта, ол эрээри биир ыйынан саҥа ыраахтааҕы байыаннайдар көмөлөрүнэн Сүбэ чилиэннэрин былаастан үтүрүйбүтэ, Сибииргэ көскө ыыталаабыта.

* Бэс ыйын  7 — Мартын Шпанберг диэн Витус Беринг киһитэ  200 киһилээх Дьокуускайтан ыраах айаҥҥа туруммут. Кини хоту барыахтаах таһаҕаһы Охуоскайга илдьибит. Беринг бэйэтэ уонна Алексей Чириков онооҥҥо-манааҥҥа дылы Дьокуускайга хаалбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1727

**1727** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 21 — Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Кяхта дуогабара түһэрсиллибит. Мантан саҕалаан атыы-эргиэн кэҥээбит. Эргиэҥҥэ туттуллар *кяхта тыла* диэн нуучча-кытай булкаас пиджин тыл үөскээбитэ. Холобура, "моя твоя понимай нету" диэн киэҥник тарҕаммыт этии ол тылтан кэлбитэ.

## Төрөөбүттэр
Муус устар 29 — Жан Жорж Новер (29.4.1727-19.10.1810) - хореграфическай искусствоны уларыппыт үҥкүүнү үөрэтээччи, француз балетмейстера. Кинини «билиҥҥи балет аҕата» диэн ааттыыллар. ЮНЕСКО быһаарыытынан 1982 сыллаахтан Ж. Ж. Новер төрөөбүт күнүгэр аан дойду Үҥкүү күнүн бэлиэтиир.

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 31 — Ньютон Исаак (1642 төр.) — Англия физигэ, математига уонна астронома, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
1728

**1728** сыл.

## Туох буолбута
Сыл саҕаланыыта — Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар Кяхтатааҕы дуогабар баттаммыт. Бу дуогабар быһыытынан кыраныысса бигэргэммит, Пекииннээҕи духовнай миссия туруга чуолкайдаммыт.

* От ыйын 13 — Витус Беринг Камчаатка кытылыттан хоту устан кэлин Бастакы Камчаатка эспэдииссийэтэ диэн ааттаммыт айанын сүрүн устуутун саҕалаабыт. Бу айан кэмигэр Азияны уонна Американы араарар байҕал силбэһиитинэн устан Чукотка байҕалыгар тиийбит, Америка кытылын көрбөтөх да буоллар, Азия Американы кытта холбоспотун быһаарбыт. Бу ситиһиитин кэлин улуу айанньыт Джеймс Кук сыаналаан, силбэһиини Беринг аатынан ааттаппыта.

* От ыйын 24 — Данияттан төрүттээх нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалыыр капитан-командор Витус Беринг хамаандалаах «Св. Гавриил» диэн аал Камчааткаттан устуутун саҕалаабыт. Хоту устан (кэлин биллибитинэн Азия уонна Америка ыккардыларынааҕы силбэһиини ааһан) Чукотка байҕалыгар киирэ сылдьан баран төннүбүт. Бу устуутугар Карагин арыылаах хомотун, Кириэс хомотун, Провидение буухтатын, Анаадыр хомотун уонна Сибэтиэй Лаврентий арыытын каартаҕа киллэрбит. Нөҥүө сылыгар Камчаатканы аны соҕуруу өттүттэн эригийбитэ, онтон Охуоскайга тиийэн баран аллараннан Дьокуускайынан Петербуурга төннүбүтэ. Кэлин бу икки айана холбоон Камчаатка бастакы эспэдииссийэтэ диэн ааттаммыта.

* От ыйын 28 — Дьокуускайга Ыспаас манастыырын архимандрита Феофан таас таҥара дьиэтин үлэҕэ киллэрбит.

* Атырдьах ыйын 26 — Данияттан төрүттээх Арассыыйа байҕалынан устааччыта Витус Беринг Азия уонна Хотугу Америка икки ардыларынааҕы силбэһиини арыйбыт, ол силбэһии кэлин ааҥыл айанньыта Джеймс Кук этиитинэн Беринг аатынан ааттаммыт.

* Атырдьах ыйын 29 — Гренландия киин куората Нуук олохтоммут.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 21 — Пётр III (төрүүрүгэр аата Карл Петер Ульрих) — 1762 сыллаахха сыл аҥаара бөрүстүөлгэ олорбут Арассыыйа импэрээтэрэ.

## Өлбүттэр
1729

**1729** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 2 — Померанияҕа ньиэмэс дьиэ кэргэнигэр (аҕата ол саҕана Штеттин куорат күбүрүнээтэрэ, ийэтэ Ольденбургтар династияларыттан төрүттээх) кэлин Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта Екатерина II буолбут София Фредерика Августа фон Ангальт-Цербст төрөөбүт. Дойдуну 1762—1796 сылларга салайбыта.

## Өлбүттэр
* Сэтинньи 23 — Александр Меншиков (1673 төр.), нуучча судаарыстыбатын уонна байыаннай диэйэтэлэ, кинээс, Петр I көмөлөһөөччүтэ.
Бөрөлөөх (өрүс)

**Бөрөлөөх өрүс**. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 17000 км². Полоуснай томтороокко бастаах *Чымага Окатын* уонна *Кэмэлькээн Окат* үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. 

Тардыытыгар 1610 км² уопсай иэннээх 9000 күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара уҥаттан *Кыыллаах* (241 км.) уонна *Арыы Мас* (284 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Шангин

**Шангин өрүһэ**. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км, тардыытын иэнэ 5750 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах  уонна Абый намталынан устар. 

Тардыытыгар 360 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара уҥаттан *Хатыыстаах* (148 км.) уонна *Оҕустаах* (74 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алаһыай (хаптал хайалаах сир)

**Алаһыай хаптал хайалаах сир**. Индигир, Халыма, Алаһыай уонна Одьуогун өрүстэр билирдэрэ буолар.

Уһуна 300 км., орто үрдүгэ муора таһымыттан 350 м тиийэр. Ордук үрдүк чыпчаала 954 м. 

Төрдүгэр протерозойга үөскээбит гнейстар, сорох сиринэн гранитынан быһа охсуллубут девон уонна юра дьапталҕалара. 

450 м дылы тиит мас уонна ыарҕа үүнэр. Хочолорго тэтиҥ, 600 м дылы болбукта, онтон үрдүк туундара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1731

**1731** сыл.

## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах
* Лаамы байҕалыгар Охуоскай (Лаамы) пуорда олохтоммут, Айаан пуорда 1844 сыллаахха олохтонуор уонна Дьокуускай-Ньылхан-Айаан суола аһыллыар диэри Саха сирин соҕотох байҕал пуорда этэ. Хомото чычаас буолан улахан ааллар ыраах тохтууллара.

### Муус устар
* Муус устар 29 — Сенат уурааҕынан Саха уйуоһун састаабыттан Охуоскай сирдэрэ араарыллыбыттара, туспа Охуоскай салалта (Охотское правление) үөскээбитэ, киинэ Охуоскай остуруокка буолбута. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ. 1849 сыллаахха Охуоскай Саха уобалаһыгар төттөрү киирбитэ.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 21 — Чуумпу далайга тахсар кытылы уонна арыылары харабыллыырга анаан Охуоскайга Сибиир байыаннай флотилията олохтоммут.

### Алтынньы
* Алтынньы 9 — Арҕаа Казахстаҥҥа Кыччыгый Жуз хаана Абулхаир джунгаардартан көмүскэл көрдөөн Арассыыйа подданнайа буолбут. Казахстан Арассыыйа импиэрийэтин састаабыгар киириитэ саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1732

**1732** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 28 — Санкт-Петербурга Арассыыйаҕа бастакы кадет корпуһа аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 22 — Джордж Вашингтон — Америка Холбоһуктаах Штаттарын бастакы бэрэсидиэнэ (1789—1797 сылларга), Америка тутулуга суох буолуу сэриитин бириэмэтигэр үрдүкү байыаннай хамандыыр уонна Америка Холбоһуктаах Штааттарын "олохтообут аҕалартан" биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
1733

**1733** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 28 — Хаһаах полковнига Борис Серединин Саха сирин бойобуодатын солотуттан уурайбыт. Кини оннугар лейб-гвардия капитана Алексей Заборовскай анаммыт.
* Кулун тутар 27 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.

* Бэс ыйын 11 — Ыраахтааҕы Анна Иоанновна Саха сиригэр ("в Якутском ведомстве") уонна Камчааткаҕа бойобуодалар уонна дьаһаах хомуйааччылар олохтоох дьахталлары уонна оҕолору атыылыылларын истибитин туһунан уонна ол дьону христианствоны ылымматах уонна сүрэхтэммэтэх түгэннэригэр урукку сирдэригэр-уоттарыгар төннөрөргө ыйаах таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1735

**1735** сыл.

## Туох буолбута
* Дьокуускайга бастакы оскуола аһыллыбыт. Гарнизон оскуолата диэн ааттаах эбит.
* Дьокуускайдааҕы Спас манастыырыгар таҥара үөрэҕин тарҕатааччылары бэлэмнииир аллараа сүһүөх (низшая) таҥара үөрэҕин оскуолата аһыллыбыт

### Кулун тутар
* Кулун тутар 10 — Гянджатааҕы сөбүлэҥҥэ Ираан баһылыга Надер-шах уонна Арассыыйа импиэрийэтэ илии баттаабыттар. 

### Сэтинньи
* Сэтинньи 25 — Москубаҕа ыраахтааҕы Анна Иоанновна дьаһалынан сүдү улахан "Ыраахтааҕы-куолакал" кутуллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1736

**1736** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар-атырдьах ыйа
* Кулун тутар 8 — Надир-шах, Афшаридтар династияларын саҕалааччы, Ираан ыраахтааҕыта буолбут.

* Бэс ыйын 30 — туурактар Азов кириэппэһи төгүрүктээһиннэрин тохтоппуттар. Куорат бүтэһиктээхтик Арассыыйа киэнэ буолбут.

* Атырдьах ыйын 3 — Улуу Хотугу эспэдииссийэ Баһылай Прончищев салайааччылаах төрдүс этэрээтэ Өлөөн өрүһүн төрдүттэн байҕал устун айаннаан Анаабыр өрүһүн төрдүгэр тиийбит. Тохтоон баран геодезист Чекины өрүһү ойуулата уонна олохтоохтор кэпсээбит тимирдэрин көрдөтө ыыппыт.

* Атырдьах ыйын 30 — Устудьуон Степан Крашенинников Өлүөхүмэ остуруогуттан сахалар сылдьар суолларынан Кэмпэндээйигэ туус тахсар сирин чинчийэр соруктаах айанын саҕалаабыт (урукку ааҕыынан атырдьах ыйын 19 күнүгэр). Бастаан Бүүрүк үрэҕинэн өрө тахсан хайа систэрин туораабыт, онтон Бүлүү өрүс тардыытыгар Кэмпэндээйи үрэххэ түспүт. Атырдьах ыйын 6 күнүгэр (атырдьах ыйын 26) Кэмпэндээйи туустаах дьүүктэлэрэ тахсар сирдэригэр тиийбит. Сарсыныгар отучча биэрэстэлээх сиргэ баар Таас Туус диэн хайаны чинчийбит уонна Намана үрэҕинэн Өлүөхүмэҕэ балаҕан ыйын 15 күнүгэр (балаҕан ыйын 15) төннөн тиийбит. Сарсыныгар отчуотун суруйан эспэдииссийэ салайааччыларыгар Гмелиҥҥэ, Миллергэ, Делиль де ла Кроергэ ыыппыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 13 — Соҕуруу Ураалга Силэбэ диэн сиргэ Челябинскай куорат олохтоммут. Башкиирдыы «силәбе» — намтал, оҥхой.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 4 — Дьокуускай куоракка кэлэ сылдьар учуонай Герард Миллер Оелго Куннеков уонна Идельги Бигеков диэн Хаҥалас кинээстэрин кытта кэпсэтэн Эр Соҕотох туһунан үһүйээни сурунан ылар. Оелго Тыгын уолун Беджоко (Бөдьөкө) хос сиэнэ, оттон Идельги — Тыгын уолун Ыбаха сиэнэ буолара ыйыллар. Ону тэҥэ Тыгынтан саҕаламмыт сэттэ көлүөнэни ааттаан туран, барыта 146 киһини ааттарын-суолларын суруйбут. Оелго маны таһынан бэйэтин эһэтин Мазары буоларын эппит.
* Сэтинньи 6 — Михаил Ломоносов Марбург университетыгар үөрэххэ киирбит.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 30 — Джеймс Уатт — Шотландия инженер-механига, айааччы, паар массыынатын айбыт киһи.

## Өлбүттэр
1737

**1737** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 18 — Антонио Страдивари (1644 төр.), скрипка ууһа.
1738

**1738** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 18 — Мадридка Real Academia de la Historia («Устуоруйа акадьыамыйата») олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1739

**1739** сыл.

## Туох буолбута
Дьокуускайдааҕы Гарнизон оскуолата навигацияны үөрэтэр оскуолаҕа кубулуйбут.

* Олунньу 17 — Маратхилар португалецтар оккупациялаан олорор сирдэригэр кимэн киирбиттэр, Васаи аттынааҕы кыргыһыы саҕаламмыт.
* Олунньу 24 — Карнал аттынааҕы кыргыһыы: Ираан ыраахтааҕытын Надир-шах аармыйата Ииндийэ Моҕуол импэрээтэрин Мухаммад-шах аармыйатын кыайбыт.

* Кулун тутар 22 — Надир шаах Ииндийэҕэ Дели куораты ылбыт уонна халаабыт.

* Ыам ыйын 16 — Ииндийэҕэ Васаи аттынааҕы кыргыһыыга Маратхалар импиэрийэлэрин аармыйата Португалия аармыйатын үлтүрүппүт.

* Бэс ыйын 9 — Хотугу Муустаах далай кытылын чинчийбитинэн биллибит Харитон Лаптев Дьокуускайтан хоту аттаммыт.
* Бэс ыйын 19 — Мартын Шпанберг хапытаан Камчааткаҕа тутуллубут аалларынан Японияҕа тиийбит. Ыраахтааҕы Анна Иоанновна сорудаҕынан туох тутуллааҕын, пуортарын чичнийбит, атыы-эргиэн бастакы хардыыларын оҥорбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1740

**1740** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 17 — Витус Беринг салалталаах Иккис Камчаатка эспэдииссийэтин кыттыылаахтара Камчаткатааҕы Петропавловскай куораты олохтоообуттар.

* Бэс ыйын 20 — майор Дмитрий Павлуцкай Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыта. Онтон Чукоткаҕа Анадырь остуруогар ыытыллыбыта. Кини 1747 сыллаахха Орловай өрүһүгэр чукчалары кытары кыргыһыыга өлбүт уонна Дьокуускайга көмүллүбүт.

* От ыйын 12 күнүгэр Дьокуускайтан тахсыбыт айанньыт Харитон Лаптев дьонун кытта Хатанга уоһугар кыстаан баран дубель-шлюпкатынан салгыы арҕаа барбыт. Уһун сыралаах айан кэннитттэн биир ыйынан байҕалга тахсыбыт, онно хараабылын мууска хам астаран муус устун нэһиилэ тыаны булбуттар. Бэрт эрэйинэн былырыын кыстаабыт сирдэригэр төннүбүттэр.
* От ыйын 31 — Миитэрэй Лаптев Индигииртэн муораҕа тахсыбыт. Бу сырыытыгар Эһэлээх диэн кэлин ааттаммыт арыылар бөлөхтөрүттэн бастакыларыгар — Св. Антоний арыытыгар — атырдьах ыйын 3 күнүгэр тиийбит, ол кэннэ атырдьах ыйын 14-гэр Улахан Бараан тумуһугар тиийбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Алтынньы 17 — Анна Иоанновна (1693 төр.), Романовтар династияларыттан Арассыыйа импэрээтэрэ (1730 сылтан), Бүөтүр I бииргэ төрөөбүт убайын кыыһа.
Пеледуй (өрүс)

**Пеледуй өрүс**. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 398 км., тардыытын иэнэ 14300 км². 

Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир соҕуруулуу-арҕаа уһугар устар. Төрдүттэн 33 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 48 м³. 

Тардыытыгар 900 күөл баар. Сэтинньиттэн ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас *Гадала* (117 км.), уҥа *Мулисьма* (127 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Полоуснай томтороот

**Полоуснай томтороот**. Черскэй хайаларын хотугу намыһах сис. 

Дьааҥы - Индигир намтал соҕуруу чэрчитинэн буоларын быһыытынан арҕааттан илин Хоромой өрүс баһыттан Индигир өрүскэ дылы 175 км. усталаах. 

Үрдүк чыпчаала 1040 м. тиийэр. Алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр, чыпчаалларга туундара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аллайыаха

**Аллайыаха өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 563 км, тардыытын иэнэ 12400 км². Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. 

Тардыытыгар 765 км² уопсай иэннээх 4000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара хаҥастан *От үрэх* (123 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Соҕуруу паарка

**Соҕуруу паарка** () диэн сүөргү уонна хара юморынан биллэр Америка анимация ситкома. Итэҕэл, политика, тыйыс быһыы, секс уонна өй ыарыыта курдук дьоҥҥо-сэргэҕэ мөккүөрдээх темалары таарыйар уонна сатиралыыр. Айааччылар уонна сүрүн суруйааччылар, салайааччылар уонна саҥарааччылар Трэй Паркер уонна Мэтт Стоун.

Айымньы ис хоhооно түөрт уол — Стэн Марш, Кайл Брофловски, Эрик Картман уонна Кенни Маккормик — уонна кинилэр хайалаах куоракка мүлчүргэннээх уонна дьиктилэрдээх сырыыларын тула буолар. Шоу хас да бириэмийэлэргэ кыайбыта, олор ахсааннарыгар үс Primetime Emmy Award.

1999 сылга *[[South Park: Bigger, Longer & Uncut]]* диэн толору киинэ тахсыбыта.
Ситком

**Ситком** (ааҥл. *situation comedy*) диэн комедия телесериал жанра. Мэлдьи баар сүрүн персонажтардаах, бүтүн остуоруйалаах, сирдээх уонна хас биирдии серията туспа ис хоhоонноох. 1920-с сс. Америка радиотыгар үөскээбитэ, 1970-с сс. телевидениеҕэ көспүтэ.
1741

**1741** сыл.

## Туох буолбута
* Нууччалар уонна шведтар ыккардыларыгар сэрии саҕаламмыт (1741—1743)
* Джунгаардар Орто уонна Кыра жузтар сирдэрин сэриилииллэр, Сырдарья орто тардыытын былдьыыллар.

### Олунньу
* Олунньу 25 — Рим паапата таҥара үлэһиттэрэ эргиэнинэн дьарыктаналларын боппут.

### Муус устар
* Муус устар 10 — Пруссия Мольвице аттынааҕы кыргыһыыга кыайан Силезияны баһылаабыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 25 — Мария Терезия Венгрия хоруонатын кэппит.

### От ыйа
* От ыйын 15 — Аляска соҕуруулуу-илин кытылыгар Алексей Чириков хараабыла тиксибит. Нууччалар баркааһынан кытылга тахсан Аляскаҕа сылдьыбыт бастакы европеецтар буолбуттар.
* От ыйын 27 — Нуучча чинчийээччитин Алексей Чириков хараабыла (Витус Беринг эспэдииссийэтиттэн) аан бастакынан Хотугулуу-Арҕаа Америка арыыларыгар тиксибит.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 20 — капитан-командор Витус Беринг Алясканы арыйбыт.

* Атырдьах ыйын 23 (уруккунан а.ы. 12) — Иннокентий аҕабыыт Үөһээ Бүлүү симэбийэтигэр боярский сын диэн дуоһунастаах Дмитрий Копаевка уонна астаапкаҕа олорор сулууспалаах Лука Санниковка "со товарищи" сыаркап тутарга ыйааҕа тахсыбыт. Аҕабыыт бу кэмҥэ сыл кэриҥэ онно олорбута, уонна сыаркабы бэйэтэ көрөн-истэн туттарбыта.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 6 — Арассыыйаҕа дворцовай переворот түмүгэр Иоанн Антонович былаастан ууратыллыбыт, ыраахтааҕыннан Бүөтүр I кыыһа Елизавета Петровна буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 19 — Витус Беринг (1681 төр.), айанньыт, Арассыыйаҕа сулууспалаабыт датчанин, кини аатынан Беринг силбэһиитэ ааттаммыта.
1743 сыл

**1743** сыл.

## Туох буолбута

* Ыам ыйын 14 — Саха сирин бойобуодата буола сылдьыбыт Дмитрий Павлуцкай чукчалары хам баттыы сылдьан кыргыһыыга өлбүт. 

* Бэс ыйын 28 — Майор Иван Остяков Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

* Балаҕан ыйын 19 — Статскай советник Генрих Конрад Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.

### Чопчуланыахтаах
*Сайын, дуу күһүн дуу. Алдаҥҥа түһэр Тыры үрэх тардыытыгар Федор Шарыпов үрүҥ көмүһү булбут. Кэлин бу сир Нежданинскайдааҕы баайдаах сир диэн ааттанар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1744

**1744** сыл.

## Туох буолбута
* Витус Беринг эспэдииссийэтин тимир малынан-салынан хааччыйар соруктаах Тамма үрэххэ тимири уһаарар собуот үлэтин саҕалаабыт. Бу собуот 1744 сыллаахха диэри барыта 12 сыл тимир уһаарбыта. Онно 200-250 киһи үлэлээбитэ.

* Ыам ыйын 7 — Елизавета Петровна ыраахтааҕы суутунан өлөрүүнү тохтоппут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1745

**1745** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 15 — статскай советник Генрих Конрад Саха сирин бойобуодатын дуоһунаһыттан уурайбыт, бу дуоһунаска балтараа сыл кэриҥэ олорбут — 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн. Дьокуускайга өлбүтэ биллэр.
* Ыам ыйын 19 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан Федот Аммосов сулууспалаабыт. Дьокуускайга олорон өлбүтэ биллэр. Бу кэмҥэ бойобуодалар иккилии сыл буола-буола уларытыллан иһэллэрэ. Арааһа, аныгылыы эттэххэ, хоруупсуйаҕа охтубатыннар диэн буолуо.
* Ыам ыйын 26 — ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан Федот Аммосов сулууспалаабыт.

* Атырдьах ыйын 19 — Карс аттынааҕы кыргыһыыга Надиир шах баһылыктаах Пиэрсийэ аармыйата Осмаан импиэрийэтин аармыйатын урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 16 — Михаил Кутузов — 1812 сыллааҕы Аҕа дойду сэриитигэр Арассыыйа аармыйатын салайбыт нуучча полководеһа, генерал-фельдмаршал.

## Өлбүттэр
1746

**1746** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 30 — Франсиско Гойа, Испания уруhуйдьута

## Өлбүттэр