Аймахтар элбээһиннэрэ

“Туох барыта үһүстээх” диэн этии дьон олохторугар сайдыыны киллэрэн иһэллэрин биллэрэр. Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр уонна биир тылы булунан оҕону, үһүс киһини төрөттөхтөрүнэ эрэ сайдыы, эбиллии кэлэрэ кыаллар.

Былыргы дьыллар мындааларыгар сиргэ-дойдуга биир эмэ киһи баара олоҥхоҕо кэпсэнэриттэн биллэр. Сахалар төрүттэрэ Эр Соҕотох диэн киһи ол кэмҥэ бултаан айаҕын ииттинэ сылдьыбыта кэпсэнэр.

Бу биир киһиттэн элбээн, сайдан саха омуга тарҕаммыт диэн быһаарыыны тутуһуу дьон-аймах үөскээһиннэригэр сөп түбэһэр.

Айылҕа айбытын быһыытынан дьон икки өрүттэрэ манныктар:

I. Эр киһи.

II. Дьахтар. 

Дьон бу икки өрүттэрин арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:

I. Сахалар үөрэхтэринэн былыргы дьыллар быдан мындааларыгар эр киһи соҕотох сылдьыбыт кэмнэрэ бааллар эбит. Олоҥхоҕо биллэр Эр Соҕотох диэн киһи олоро сылдьыбыта кэпсэнэр. Бу сайдыылаах буор куттаах эр киһи олохтоох дьахтартан оҕо төрөтөн аймахтара сайдан иһэллэрин ситиһэн улууһу тэрийиигэ тириэрдибит.

Аныгы наука үөрэтэн быһаарарынан дьоҥҥо сайдыыны, тупсууну, уларыйыыны эр дьон аҕалаллар. Аймахтарга уол оҕо төрүүрүгэр эр киһи ылар оруола улаханын аныгы медицинэ науката билинэр. Бу быһаарыыны сахалар былыргы үйэттэн билэллэриттэн ыал буолууга аҕа оруолун үрдүктүк туталлар, таба талан ылыыны туһаналлар.

II. Сири сахалар сир-ийэ диэн ааттыыллар. Сир баар да ийэ баар буолар. Былыргы кэпсээннэргэ сиргэ, дойдуга дьахтар баара быһаарыллар, онтон хантан эрэ кэлбит эбэтэр Үөһээ дойдуттан түспүт эр киһи олохтоох дьахтары ойох ылара, оҕо төрөтөрө кэпсэнэр.

“Туох барыта үһүстээх” диэн этии ыалга оҕо, үһүс киһи төрөөһүнүн быһаарара, олоххо уларыйыылары киллэрэр аналлааҕа улахан суолталаах. Оҕо, үһүс киһи ыалга, аймахтарга сайдыыны, тупсууну, уларыйыыны аҕалар аналланан төрүүр.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн сыыһа санаа үөскээн тарҕанан сылдьар. Оҕо өйүн-санаатын төрүттээһин, ийэ кутун иитии диэн үөрэҕи букатын быраҕан кэбиспиттэрэ оҕолору атаахтатыыны үөскэтэн тарҕаппыта уонна үөрэҕи “үчүгэй” диэн арбаабыттара үлэни “куһаҕан” диэҥҥэ түһэрбитэ. Куһаҕанынан ааттаммыт үлэни эдэрдэр аанньа ахтыбаттара уонна үлэлээбэттэрэ үөскээн үлэһиттэр аҕыйаан барбыттарыттан кэлиилэр элбээһиннэрэ билигин да салҕанан иһэр.

Ыал буолуу оҕону төрөтүүгэ анаан тэриллэр. Аан бастаан төрүүр оҕо киһилии хаачыстыбалара улаатарыгар, төрөппүттэрин үтүктэн үөрэнэн улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэригэр аналланар. Оҕо төрөппүттэрин удьуордаан уонна утумнаан иһэрин тутуһан саха-лар аан бастаан төрүччү үөрэҕин туһанан ыал буолааччылар төрүт-тэрин ыраахха диэри үөрэтэллэр.

Кыыс оҕо эргэ баран ыалы тэрийэригэр күтүөттэри, эр дьону талан ылыыны туһанара табыллар. Сайдыылаах буор куттаах, киһилии май-гылаах эр киһи ыалы хааччыйар, төрүүр оҕону иитэр, үөрэтэр кыаҕа элбэҕин табан сыаналааннар талан ылыыга туһаналлар. (1,48).

Ыал буолааччылар аймахтыылара ханан эрэ чугаһаан хааллаҕына элбэхтик кыыс оҕолор төрүүллэр. Омукка дьахталлар элбээһиннэрэ эр дьон мөлтөөннөр уларыйыы кэлэн эрэрин биллэрэр.

Аймахтар элбээһиннэрин тутулуктара манныктар:

1. Ыал буолууга туспа хааннаах, күүстээх, кыахтаах эр киһини таба талан ылыы кэлэр көлүөнэлэр сайдыыны ылынан төрүүллэрин саҕалаан аймахтары элбэтэрэ таптал диэн тылынан этиллэр. Эр киһи сайдыылаах буор кута оҕолоругар бэриллэн иһэрэ кэлэр көлүөнэлэр сайдан, тупсан иһэллэрин үөскэтэрин туһаныы эрэйиллэр.

2. Оҕону кыра эрдэҕиттэн иитии уонна үөрэтии үлэни кыайа-хото үлэлээн сайдыыны аҕаларыгар улахан оруоллаах. Көйгө буолан үлэлии үөрэммит оҕо тулуура, туттунар күүһэ улаатан үлэни кыайа-хото үлэлээн сайдыыны аҕалар кыахтанар.

3. Кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ күтүөтү таба талан ылан эргэ биэрии аймахтар ахсааннара эбиллэрин уонна оҕолор доруобуйалара тупсарын үөскэтэр. Кыыс оҕону уһуннук үөрэтэ сатааһын кыыһын харыстаабатыгар тириэрдэн төрүүр оҕолорун буор кутун буккуйан доруобуйаларын мөлтөтөрө аймахтарга улахан куһаҕаны оҥорор.

Ыраахтааҕы баарын саҕана сахалар ыал буолуу үгэстэрин тутуһар эрдэхтэринэ икки үйэ устата ахсааннара 5 төгүлтэн ордук эбиллибитэ уонна үлэни кыайар эр дьонноро элбээн иһэллэрин ситиһэллэрэ. Ол кэмҥэ сирдэрин барытын илии хотуурунан кылбаччы охсон отторун оттууллара уонна атырдьаҕынан кэбиһэллэрэ. Иитэр сүөһүлэрин ахсаана лаппа элбэҕэ. Билигин сахалар сайдыыны ситиһии кэмигэр киирэн олороллоруттан ыал буолуу үгэстэрин олохторугар киллэрэн туһаналлара эрэйиллэр көрдөбүл буолла. 

“Күүстээхтэн күүстээх төрүүр” диэн айылҕа тыынар тыыннаахтарын сайдыыны ситиһэллэрин бэлиэтиир этии буолар. Бу этиини тутуһан атыыр кыыллар тыһыны ылалларыгар күүстэрин, кыахтарын охсуһан, харсыһан быһаарсаллар, хайалара кыайбыт ол баһылыырыттан күүстээх оҕолор төрөөн иһэллэрэ ситиһиллэр.

Дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытынан туһанан аһара баран охсуспаккалар эрэ араас күрэхтэһиилэринэн күүстээҕи уонна өйдөөҕү быһаарар кыахтара улаатан турар. Ону тэҥэ, ыал буолуу үгэстэрин туһанан күүстээх, кыахтаах уонна өйдөөх эр киһини таба талан ылыыны сахалар былыргы кэмнэртэн ыла туһаналлар.

Аймахтары элбэтэргэ аналлаах ыал буолуу үгэстэрин сахалар тутуһалларыттан сайдан иһиини ситиһэр кыахтара улаатар. (2,15).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с. 

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.