Сабыдыал уратыта

Дьай ордук киһи санаатыгар сыһыаннаах, онтон сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар ордук чугас, буор кукка дьайыыта тиийэр. Дьайыы буор кукка сабыдыалы оҥорор. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара, хамсаныылара быһаччы уларыйыахтарын сөп.

Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, үөрэммит үөрүйэхтэрэ ааттанар. Дьайыы буор кукка сабыдыалы оҥорон киһи араас, ураты, урут оҥорбот хамсаныылары оҥороругар тириэрдиэн сөп. Киһи оҥорор быһыыларын көстүүлэрэ атын тулалыыр дьоҥҥо оҥорор дьайыылара сабыдыал диэн ааттаналлар. 

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сабыдыалы маннык быһаарар. Сабыдыал диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта ааттанар. (1,368). Ол аата, атын киһи оҥорор быһыытын көрөн үтүктэн, батыһан оннук быһыыны оҥоруу сабыдыалга киирэн биэриини үөскэтэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ, айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн сабыдыал эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй, туһалаах сабыдыал. Сабыдыал буор кукка дьайыыны оҥорор. Оҕо үчүгэй киһилии, көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит ыаллар оҕолорун кытта оонньуура, сылдьара кинилэртэн үчүгэй сабыдыалы ылынарыгар тириэрдэрэ туһаны оҥорор.

Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттэнэн тахсар. Сабыдыал эмиэ дьай курдук эрээри, үчүгэй сабыдыала ордук элбэх. Үчүгэй сабы-дыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэн үчүгэй быһыылары элбэтэр быһыы буолар. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэбит, көрөммүт үтүктэн үөрэнэн эппитин-сииммитин дьарыктыырга туһанабыт.

Үчүгэй быһыылар билигин чахчы элбээннэр үчүгэй сабыдыал эмиэ үксээтэ. “Ууһу кытта олорор киһи уус буолар” диэн этии сабыдыал уһун кэмҥэ дьайыылааҕын биллэрэр. (2,77). 

2. Куһаҕан, буортулаах сабыдыал. Сорохтор куһаҕаны эмиэ оҥоро сылдьалларыттан куһаҕан сабыдыал олору көрөн үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн, олор дьайыыларыттан үөскүүр. “Куһаҕаны үтүктүмэ” диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. “С кем поведешься, что и пожнешь” диэн этии, бу сабыдыалы ылыныы туохха тириэрдэрин быһаарар.

“Уоруйаҕы кытта олордоххуна, уоруйах буолуоҥ” диэн этии сахаларга баара уоруу диэн куһаҕан быһыы олус былыргы кэмнэртэн баарын биллэрэр. Дьон өйө-санаата көнөрө, тупсара олус уһун кэми ылара уоруу өссө да баарыттан биллэр. Араас улахан, кыра уоруйахтары кытта охсуһуу, аҕыйата сатааһын билигин да бара турар.

Араас тастан дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар киһи майгына кытаанах, чиҥ, кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи өйө буккуллара түргэниттэн араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэриэ этэ.

Өһөс диэн тулуур өссө улааппытын биллэрэр тылбыт. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһуу оҕо тулуурун улаатыннаран араас быстах быһыыларга, сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрбэт кыаҕын улаатыннаран туһаны оҥорор.

Оҕону кыра эрдэҕиттэн тулуурга, дьулуурга иитиини, үөрэтиини ситиһэргэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕин тутуһан үлэни оҥоруунан дьарыктааһын эрэйиллэр. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо ону-маны, уратыны, урут суоҕу оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ элбиириттэн харыстыыр аналлаах.

Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларбытыгар дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа үгэс буолан иҥэн сылдьарыттан тылбыт олус күүстээх уонна иччилэнэн хаалбыт. Бар диэн тыл иччитэ, ол аата үгэс буола сылдьар өйдөбүлэ иһиттэххэ дьайыыта тиийэриттэн киһи барыы диэн быһыыны оҥорорго күһэллэр. 

Саха тылыгар өй-санаа иҥэн сылдьар, ол иһин иччилээх. Киһи өйүгэр-санаатыгар этиллибит тыл дорҕоонноро үөскэтэр хамсааһын-нарын күүһүнэн дьайыыта тиийэр. Тыл төһөнөн күүскэтик, кытаанах-тык саҥарыллар даҕаны дьайыыта күүһүрэр. Тыл дьайыыта дорҕоонноругар иҥэн сылдьарыттан итинник уларыйар. 

Элбэхтик “рр” дорҕоону саҥарарыгар туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара, кыра аайыттан кыыһыра охсоро биллэр. Кыыллар бары “рр” диэн ырдьыгынаан кыыһырбыттарын биллэрэллэрэ саба түһээччиттэн көмүскүүр. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бу дорҕоону элбэхтик саҥарыы төһө эрэ кэминэн ытааһын үөскээн тахсарыгар тириэрдиэн сөп.

Дьайыы өйгө-санааҕа; салгын уонна ийэ куттарга сыһыаннаах, онтон сабыдыал эт-сиин хамсааһынын нөҥүө буор кукка дьайыыта тиийэр.  Бу быһаарыы киһи салгын уонна ийэ куттара хамсаныылары оҥорууга быһаччы сыһыаннара суоҕун дакаастыыр.

Араас хамсаныылар, быһыылар атын киһиэхэ үтүктүүнү үөскэтэр көстүүлэрин дьайыылара сабыдыал диэн ааттанар. Сабыдыалтан киһи буор кута хамсаныылары быһаччы, үтүктэн ылынар. 

Сабыдыал үлэҕэ үөрэтиигэ быһаччы сыһыаннаах. Оҕо үлэҕэ үөрэнэригэр хайдах туттары, хамсанары элбэх уопуттаах киһи, аҕата көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэҕинэ үлэҕэ үөрэтии лаппа улаханнык түргэтиир уонна табыллара элбиир кыахтанар.

Сабыдыал суох буоллаҕына оҕо үлэлиир хамсаныыларга үөрэнэрэ кыаллыбат, үлэ сатанара, табыллара улаханнык уустугурар. Үлэни сатаабатыттан, кыайбатыттан оҕо санаата түһэн үлэлиири быраҕыан сөп. Ол иһин, сахалар оҕо үлэҕэ үтүктэн үөрэнэрин биллэрэр “Үлэһит киһи оҕото үлэһит буолар” диэн этиини үөскэппиттэр.

Спорт сабыдыала оҕолорго ордук күүстээх. Бу сабыдыал спорт-сменнар кэтэ сылдьар формаларыттан саҕаланан хайдах имигэстик, кырасыабайдык хамсаналларын үтүктүүгэ тириэрдэриттэн спордунан дьарыктанааччылар эбиллэн иһэллэр. 

Учуутал тас көрүҥүн дьайыыта үөрэнээччигэ улахан сабыдыалы оҥорор. Учууталы бэйэтин көрөн үтүктээччи оҕолор ордук элбэхтэр. Кыыс оҕолору дьахталлар, онтон уолаттары аҕа буолууну ситиспит эр дьон үөрэтэллэрэ ордук табыллар кыахтанар.

Сахалар уһун үйэни көрсүө, сэмэй дьон ситиһэллэрин билэннэр таҥара үөрэҕэр киллэрэн оҕолору үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй буолуу үчүгэй сабыдыалын үлэни-хамнаһы кыайбыт, элбэх оҕолордоох, уһун үйэни ситиспит дьон атыттарга тарҕаталлар. Өй-санаа бу туһалаах уратытын аныгы психология науката саҥа дакаастыы сылдьар. Олоххо таба суолу быһааран туох барыта икки өрүттээҕин тутуһа сылдьыы уонна стрескэ ылларбат буолуу уһун үйэни ситиһэргэ кыах биэрэрин быһаарбыттар.

Сахалар өй-санаа үөрэҕэ төрөппүтү үтүктүүттэн уларыйар кэмин таба быһааран сайдыылаах киһини үтүктэн, батынан үөрэнэрэ ордук туһалааҕын билэллэрин сабыдыал диэн тыл баара биллэрэр. (3,61).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

3. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.