open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уордьан

[мини|[Кыһыл Сулус уордьан (1930)]]
**Уордьан** — уопсастыба (ыраахтааҕы, судаарыстыба эбэтэр ханнык эрэ улахан тэрилтэ) киһини дуу, тэрилтэни дуу, сороҕор куораты кытта, наҕараадалыыр үрдүкү бэлиэтэ, уордьаҥҥа тиксибит (эбэтэр киирбит) киһи ханнык эрэ льготаларынан уонна бар-дьон ытыктабылынан туһанар.

Былыр Европаҕа бастаан тэрилтэ быһыытынан үөскээбит. Ол тэрилтэлэргэ уопсастыба элиитата эрэ, ол аата дворяннар, киирэллэр эбит. Холобур рыыцардар уордьаннара. Онтон сыыйа бу тэрилтэлэр ыраахтааҕыга чугас дьон бөлөҕүн быһыытынан көрүллэр буолбуттар. Онон уордьан чилиэннэрэ ханнык эрэр льготанан туһаналлара инники күөҥҥэ тахсыбыт.

Кэлин, XIX үйэттэн саҕалаан, өрөспүүбүлүкэлэр үөскээбиттэрин кэннэ, улам-улам билиҥҥи өйдөбүлгэ, ол аата уопсастыбаҕа улахан өҥөлөөх дьону льготанан наҕараадалааһыҥҥа уонна дьон ытыктабылынан туһанныннар диэн кэтэ сылдьар бэлиэҕэ кубулуйбут.
Уордьан (суолталара)

**Уордьан** (,  диэнтэн — эрээт, хаттыгас):
* **[[Уордьан]]** — ураты бэлиэтэ, уһулуччу үтүөлэрин иһин бэриллэр наҕараада.
* **[[Уордьан (тэрилтэ)|Уордьан]]** — биир соруктаах уонна биир сиэргэ бас бэринэр олохтоох дьон бөлөҕө, тэрилтэ.

## Өссө көр
* Байыаннай уордьан
* Манаахтар уордьаннара
* Рыыцардар уордьаннара
Тараҕайдар (ыччат хамсааһына)

**Тараҕайдар** (скинхедтар, скииннэр, тирии төбөлөр) - бу тэрмининэн Арассыыйаҕа үксүн XX үйэ бүтүүтүгэр син тарҕаммыт омугумсуйар ыччат хамсааһынын ааттыыллар, бэйэлэрин атыттартан ураты гынаары баттахтарын күччүччү кырыттараллар, хара тирии кууртка кэтэллэр, атын таҥастара эмиэ үксүн хараҥа өҥнөөх буолар. 

Сүрүн идеологиялара омугумсуйууну күүс өттүнэн туругурдуу, дойдуга мөлтөх, аас-туор олох атын омуктар соҥооһуннарынан буолар диэн санаа. Элбэх ыччат идеологияны улаханнык ахсарбакка, бөлөх тас атрибууттарын уонна күүһүн сөбүлээн киирэр. Бу хамсааһын фашизмҥа чугас буолан атрибутикатын үксүн Германия XX үйэтин 30-с сылларынааҕы штурмовиктар атрибутикаларыттан ылар.

Ол гынан баран дьиҥнээх тирии төбөлөр хамсааһыннара политикаҕа туох да сыһыана суох этэ. 1970/80-с сылларга Англияҕа үөскээбитэ, панк-музыка биир салаатын (Oi!) умсугуйааччылар тэрийбиттэрэ. 1980-с сылларга 2-Tone ска-хамсааһыны уонна футбол ыалдьааччыларын кытта ыкса ситимнээх этэ. 1990-с сылларга кинилэргэ анаан туспа музыка айыллар буолбута, саайтар баар буолбуттара. Хард-истииллээх музыка умсугуйааччылара туспа баар буолаллар. 

НС-скинхедтар (англ. Nazi skinheads эбэтэр англ. National Socialist skinheads) - бу билигин саамай биллэр скииннэр хамсааһыннара. Национал-социализм идеологиятын тутуһаллар, радикаал омугумсуктар уонна расиистар.

Онтон кинилэри утары АХШ-ка S.H.A.R.P. (англ. Skinheads Against Racial Prejudices) — «Раасаннан арахсыыны утарар скинхедтар» баар буолбуттара, ол гынан баран балар бэлиитикэҕэ киирбэтэхтэрэ. 

Өссө биир салааннан R.A.S.H. (англ. Red & Anarchist Skinheads) — «Кыһыл» уонна анархо-скинхедтар хамсааһыннара буолар, балар коммунизм уонна анархизм идиэйэлэрин туттубуттара, бэлиитикэҕэ кыттыспыттара.
Рюрик I

**Рюрик I**, хос аата *Русский* (*Нуучча*) - нуучча судаарыстыбатын бастакы салайааччыта, варяг кинээһэ.

862-879 сылларга салайбыт. Судаарыстыба киинэ: Ладога. Новгород. Үһүйээн этэринэн славяннар кинээстэтэ ыҥырбыттар. Сэриигэ баран иһэн (сэрииттэн кэлэн иһэн?) өлбүт. Кини кэнниттэн дойдуну Игорь I Рюрикович салайбыт.

## Быһаарыылар
Игорь I Рюрикович

**Игорь I Рюрикович** (хос аата *Старый (Кырдьаҕас)*)- Русь иккис салайааччыта. 879-945 сылларга кинээстээбит, онтон бэйэтэ туспа 921 сылтан дэнэр, оҕо эрдэҕинэ Олег кинээс (Вещий) салайбыт (ол гынан баран бу дааталар чуолкайа суохтар). Киинэ: Киев, Новгород. Древляннар өлөрбүттэр (үүнэн турар мастар төбөлөрүгэр баайан баран хайа тардыбыттар). Дойдуну кини иннинэ аҕата Рюрик I, кини кэнниттэн уола Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыттар.

## Быһаарыылар
Святослав I Игоревич Рюрикович

**Святослав I Игоревич Рюрикович** - Русь үһүс салайааччыта, 945-972 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Оҕо эрдэҕинэ аҕатын өлөрөннөр ыраахтааҕы буолбут, сааһын ситиэр дылы дойдуну ийэтэ Ольга салайбыт. Печенегтар өлөрбүттэр. 

Дойдуну кини иннинэ аҕата Игорь I Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Ярополк I Святославич Рюрикович.

## Быһаарыылар
Ярополк I Святославич Рюрикович

**Ярополк I Святославович Рюрикович** - Русь төрдүс салайааччыта, 972-978 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Аҕатын печенегтар өлөрбүттэрин кэннэ ыраахтааҕы буолбут. Бииргэ төрөөбүтэ Владимир I Святославович дружинниктара өлөрбүттэр.

Дойдуну кини иннинэ аҕата Святослав I Игоревич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Владимир I Святославич Рюрикович.

## Быһаарыылар
Владимир I Святославич Рюрикович

thumb|200px
**Владимир I Святославич Рюрикович** (хос ааттара: *Улуу, Сибэтиэй, Креститель, Красное Солнышко*) - Русь бэһис салайааччыта, 978-1015 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Ярополк I Святославич кинээһи өлөрөн ыраахтааҕы буолбут. Скандинавияттан төрүттээх дружина көмөтүнэн Ярополк былдьаабыт Новгородын сэриилээн ылбыт, онтон Киевы сэриилээбит. Ыалдьан өлбүт.

Дойдуну кини иннинэ инитэ Ярополк I Святославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.

## Быһаарыылар
Тараҕайдар

**Тараҕайдар** бу тыл хас да суолталаах.

* Тараҕай ууһуттан (нэһилиэгиттэн) төрүттээхтэр, эбэтэр нэһилиэк олохтоохторо.
* Тараҕайдар (омугумсуйуу) - скинхедтар (тиирии төбөлөр), омугумсуйар ыччаттар бөлөхтөрө.
Макаров Олег Григорьевич

[thumb|200px|[ССРС маарката: «Космонавтар В. А. Джанибеков уонна О. Г. Макаров „Союз-27“ космос комплексыгар көтүүлэрэ  — „Салют-6“ — „Союз-26“» (1979, 4 харчы, ЦФА №&nbsp; 4972, Скотт №&nbsp; 4758)]]
[thumb|200px|right|[ССРС маарката: «Космонаавтар Л. Д. Кизим, Г. М. Стрекалова уонна О. Г. Макаров „Союз Т-3“ транспортыыр хараабылынан көтүүлэрэ» (1981, 10 харчы, ЦФА №&nbsp; 5169, Скотт №&nbsp; 4920)]]

**Оле́г Григо́рьевич [[Макаров (араспаанньа)|Мака́ров]]** (тохсунньу 6, 1933, Удомля, Тверь уобалаһа (ол саҕана — Москуба уобалаһа), ССРС — ыам ыйын 28, 2003) — сэбиэскэй космонавт, икки төгүллээх Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. 

## Олоҕо
Удомля сэлиэнньэҕэ (билигин Тверь уобалаһын куората) тохсунньу 6 күнүгэр 1933 сыллаахха байыаннай кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча.

1957 сыллаахха Москубатааҕы Н. Э. Бауман үрдүкү техника училищетын бүтэрбит, Королев конструктор бюротугар — ОКБ-1 үлэлээбит, бастакы киһилээх хараабыллары айарга кыттыбыт.

1966 сыллаахтан космонаавтар этэрээттэригэр киирбит, космоска көтүү уопсай кууруһун, Сойуус хараабылларынан көтүү уонна Ыйга көтүү куурустарын бүтэрбит.

1961 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. ССКП XXVI сийиэһин дэлэгээтэ.

Ыам ыйын 28 күнүгэр 2003 сыллаахха сүрэҕинэн ыалдьан өлбүт. Москубаҕа Останкинотааҕы кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

### Дьиэ кэргэнэ
* Аҕата — Макаров Григорий Васильевич.
* Ийэтэ — Макарова (Зверева) Ольга Степановна.
* Балта — Бундзен (Макарова) Нинель Григорьевна.
* Ойоҕо — Макарова (Солдатова) Валентина Ивановна.
* Уола — Макаров Леонид Олегович.
* Уола — Макаров Константин Олегович.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Иккитэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун «Кыһыл Көмүс Сулус» мэтээлинэн.
* Түөртэ Ленин уордьанынан.
* «Күөх Ниил» уордьан (Эфиопия).
* ССРС лүөччүк-космонааба.
* Джезказган (Казахстан), Ровно (Украина), Дьокуускай (Арассыыйа) куораттар ытык олохтоохторо.
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1977)

## Мэҥэ
* Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх дьоруойа Макаров О. Г. боруонса бүүһэ дойдутугар Удомля куоракка туруоруллубута. 

## Классноһа
* 3-с кылаастаах Космонавт-испытатель (сэтинньи 29, 1973).
* 2-с кылаастаах Космонавт-испытатель (тохсунньу 2, 1976).
* 1-кы кылаастаах Космонавт-испытатель (муус устар 28, 1979).

## Быһаарыылар

## Эбии көр
* Союз-12
* Союз-17
* Союз-18а
* Союз-27
* Союз Т-2
* Союз Т-3
* «Мир» орбита станцията

## Сигэлэр

* 
*
Святополк I Владимирович Рюрикович

**Святополк I Владимирович Рюрикович**  (хос ааттара: *Окаянный*) - Русь алтыс уонна тохсус салайааччыта, бастаан 1015-1016 сылларга салайбыт. Дьиҥнээх аҕата Ярополк, онон Ярополчич диэн ааттаныахтаах эбит. Киинэ: Киев. Владимир кинээс өлбүтүн кэннэ хаайыыттан тахсан ыраахтааҕы буолбут. Быраатыттан Ярославтан хотторон баран Польшаҕа аҕа кынныгар Болеслав кинээскэ күрээбит. Онтон Ярославы аҕа кынна Болеслав I Пяст Буг таһыгар үлтүрүтэн Киевка киирбитин кэннэ кэлсэн, 1018-1019 сылларга ыраахтааҕы буолбут. Онтон Ярослав дружината иһэрин истэн печенегтарга күрээбит.

Дойдуну кини иннинэ быстах кэмҥэ Польша кинээһэ Болеслав I Пяст салайбыт диэххэ сөп, кини кэнниттэн - Ярослав I Владимирович Рюрикович.

## Быһаарыылар
Ярослав I Владимирович Рюрикович

**Ярослав I Владимирович Рюрикович** (хос аата: *Мудрый* (*Мындыр*), кириэстэммит аата *Георгий*) — Русь сэттис уонна онус салайааччыта, бастаан 1016—1018 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев, Новгород. Бииргэ төрөөбүтүн Святополку сэриилэһэн кыайбыт, Киевы былдьаабыт уонна ыраахтааҕы буолбут. Буг өрүскэ хотторон баран Новгородка күрээбит. Онтон Святополку кыайан кини өлбутүн кэннэ улуу кинээс тиитулун ылбыт. Иккис ыраахтааҕылааһына 1019—1054 сылларга түбэһэр. 1026 сыллаахха быраатын Мстиславы кытта эйэ дуогабара түһэрсэн дойдуну икки гына хайыталлар: Днепр илин өттүн кини, Днепр арҕаа өттүн Мстислав. Онтон Мстислав бултуу сылдьан өлбүтүн кэннэ сирдэри холбоон соҕотох ыраахтааҕы буолар.

Дойдуну кини иннинэ бастаан Святополк I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн — Польша кинээһэ Болеслав I Пяст, онтон иккис ыраахтааҕылааһыныгар кини иннинэ эмиэ Святополк I Владимирович Рюрикович, кэнниттэн Изяслав I Ярославич Рюрикович.

## Быһаарыылар
Болеслав I Пяст

**Болеслав I Пяст** (хос ааттара: *Хорсун*) - Русь ахсыс салайааччыта, 1018 сыллаахха кылгас кэмҥэ салайбыт. Күтүөтүгэр Святополка көмөлөһөн Киевы былдьаабыт, онтон Киев олохтоохторо наһаа элбэх полягы өлөрбүттэрин кэннэ тахсан биэрбит. Киинэ: Киев. 

Дойдуну кини иннинэ Ярослав I Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн - Святополк I Владимирович Рюрикович.

## Быһаарыылар
Мстислав Владимирович Рюрикович

**Мстислав Владимирович Рюрикович** (хос аата *Хорсун (Храбрый)*, кириэстэммит аата *Константин*) — Ярослав I Владимирович Рюрикович саҕана уонча сыл Русь аҥаарын (Днепр арҕаа өттүн) салайан олорбут ыраахтааҕы, кини бииргэ төрөөбүтэ. 1026—1036 сыллаахха ыраахтааҕылаабыт. Бултуу сылдьан өлбүт. Өлбүтүн кэннэ нуучча сирдэрин барытын Ярослав I баһылаабыт.
Яковлев Петр Дмитриевич

**Яковлев Петр Дмитриевич** - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, финансист, "Салҕабыл" кредииттыыр кооператив тэрийээччитэ, Гражданскай сэрии саҕана кыһыл террору тохтото сатаабыт киһи.

1892 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас Маалтааны нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһугар киирэр) төрөөбүт. Дьоно орто баайыылаах ыал. Духовнай училищеҕа Дьокуускайга үөрэммит, ол эрээри үбэ-аһа тиийбэккэ 3 кылаастан тохтообут уонна типографияҕа үлэлээбит. 1910 сыллаахха Санкт-Петербуурга барбыт. Онно Путилов собуотугар, Жуков типографиятыгар наборщиктаабыт. Ол сылдьан бухгалтердар куурустарын бүтэрбит. Онтон үлэлии-үлэлии Норуодунай университекка үөрэммит. 1916 сыллаахха университетын бүтэрэн, дойдутугар төннөр. Холбоско эргиэн бэрэстэбиитэлин быһыытынан Айаантан, Ньылханынан таһаҕас таһар сиргэ ыскылаат сэбиэдиссэйинэн, кылаабынай экспедитор курдук сылдьыбыт.

Өрөбөлүүссүйэ буолар, земствоҕа үлэлиир. Земство мунньаҕар олохтоох салайыныы саханы абырыа диэн этэр эбит. Ол сылдьан Үөһээ Бүлүү кыахтаах ыалын кыыстарын Анна Георгиевна Потапованы кэргэн ылар.

Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыл террору улаханнык утарар, үрүҥнэри эмиэ сэмэлиир, өрөпкүөмнэри көмүскэһэр. Ол кэмҥэ Айааҥҥа, Ньылхаҥҥа баайы-дуолу тута сылдьааччы кини, онон Америкаттан, Японияттан сэрии сэбин атыылаһарга үлэлэспит. Онтон ВЯОНУ салайааччыларын кытта бастаан Владивостокка барар, онтон Харбииҥҥа тиийэр. Онно Анатолий Пепеляевы кытта кэпсэтиигэ кыттар. Японияҕа сэрии сэбэ атыылаһа барар. Онно Д.П. Винокуровтуун үлэлииллэр, ол сылдьан түүлээхтэрин төннөрөргө оруоллаах. Пепеляев кыайтарбытын кэннэ Харбииҥҥа тиийэр, онтон Японияҕа барар. Онтон эмиэ Харбииҥҥа төннөр. Манна суоппар куурсун бүтэрэн суоппардыыр (Харысхал этэринэн сахаттан бастакы суоппар идэлээх киһи буолуон сөп).

1924 сыллаахха Манньыаттаах Уолуттан сахалар бөлөхтөрө харчы иэс ылан автобус атыылаһаллар, А. Рязанскайы кытта солбуһа сылдьан суоппардыыллар. Хоютанов Г.Г. уонна Сюльскай Ф.П. кондуктордыыллар. 

1925 сыллаахха Саха сиригэр хаан тохпотох дьоҥҥо амнистия бэриллибитинэн ситимнээн дьонугар (кэргэнэ, оҕолоро) төннөн кэлэр. Салҕабыл диэн кредиттыыр кооператив тэрийэллэр. Бу кооператиив саха бастакы баанынан ааҕыллар. Кининнэн сирэйдээн чекиистэр Манньыаттаах Уолун ыҥыра сатыыллар, ону кини "В данное время нахожусь в гостях у Улахан Василия" диэн телеграмма охсон сэрэтэр. 1927 сыллаахха тутуллар. Онтон дойдутугар тахса сылдьан П.В. Ксенофонтову көрсөр, конфедералиистар хамсааһыннарыгар кыттартан аккаастанар, ол гынан баран кинилэр суруктарын Саха бырабыыталыстыбатыгар тиэрдэргэ сөбүлэһэр. Онно агент быһыытынан уорбалан хаайыллар. Тройка бириигибэринэн үс сыл болдьохтоон Соловки лааҕырга ыыталлар. Өйдөөх, билиилээх киһини бухгалтердаппыттар.

## Быһаарыылар
Изяслав I Ярославич Рюрикович

**Изяслав I Ярославич Рюрикович**  (кириэстэммит аата *Дмитрий*) - Русь уон биирис, уон үһүс уонна 16-с баһылыга.  Бастаан 1054-1068 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Бөрөстүөлү аҕата өлбүтүн кэннэ ылбыт. Онтон Киевка норуот бастаанньатын кэмигэр Польшаҕа быраатыгар Болеслав II Хорсун диэн ыраахтааҕыга күрээбит. Онтон нөҥүө сылыгар Польша сэриитин кытта төннүбүт уонна 1073 сыллаахха дылы ыраахтааҕылаабыт. Онтон бырааттара Святослав II Ярославич Рюрикович уонна Всеволод I Ярославич Рюрикович Киевы осаадалаабыттарыгар эмиэ Польшаҕа онтон Германияҕа күрээбит. Онтон Святослав өлбүтүн кэннэ Всеволод бөрөстүөлү киниэхэ туран биэрбит. Нежатина Нива диэн сиргэ кыргыһыыга өлбүт.

Дойдуну кини иннинэ бастаан Мстислав Владимирович Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеслав Брячиславич Полоцкий, онтон эмиэ бэйэтэ олорбутун кэннэ кини кэнниттэн Святослав II Ярославич Рюрикович буолбут, онтон Всеволод I, онтон эмиэ бэйэтэ, онтон кини өлбүтун кэнниттэн Всеволод I Ярославич Рюрикович иккистээн ыраахтааҕы буолар.

## Быһаарыылар
Всеслав Брячиславич Полоцкий

**Всеслав Брячиславич Полоцкий** - (хос ааттара *Вещий, Волхв, Чародей*) - Русь 12-с баһылыга.  1068-1069 сылларга салайбыт. Киинэ: Полоцк. Бөрөстүөлү өрө турбут Киев олохтоохторо хаайыыттан босхолоон баран биэрбиттэр. Польша сэриилэрин илдьэ Изяслав I кэлбитигэр Киевтан тахсан биэрбит, Полоцкайга төннүбүт. 

Дойдуну кини иннинэ уонна кэннинэ Изяслав I салайбыт.

## Быһаарыылар
Всеволод I Ярославич Рюрикович

**Всеволод I Ярославич Рюрикович** (кириэстэммит аата *Андрей*) - Русь 15-с уонна 17-с баһылыга.  Бастаан 1076-1077 сылларга убайа Святослав II өлбүтүн кэннэ, быстах кэмҥэ салайбыт, онтон 1078-1093 сылларга эмиэ убайа Изяслав I сэриигэ өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлгэ олорбут. Киинэ: Киев. Уһуннук ыалдьан өлбүт.

Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Святополк II Изяславич Рюрикович туппут.
## Быһаарыылар
Святослав II Ярославич Рюрикович

**Святослав II Ярославич Рюрикович** (кириэстэммит аата *Николай*) - Русь 14-с баһылыга.  Бастаан 1073-1076 сылларга салайбыт. Киинэ: Киев. Киевы быраата Всеволод көмөтүнэн Изяславтан былдьаабыт. Моонньун искэҥин ылыы кэмигэр өлбүт.

Дойдуну кини иннинэ Изяслав I Ярославич Рюрикович салайбыт, кини кэнниттэн кылгас кэмҥэ - Всеволод I Ярославич Рюрикович.

## Быһаарыылар
Владимир II Всеволодович Рюрикович (Мономах)

**Владимир II Всеволодович Рюрикович** биллэр аата **Владимир Мономах** (кириэстэммит аата Василий) - Русь 19-с салайааччыта. Святополк II өлбүтүн кэннэ Киев олохтоохторо кинээс быһыытынан талбыттар. Ыалдьан өлбүт.

Кини кэнниттэн уола Мстислав I Владимирович ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Святополк II Изяславич Рюрикович

**Святополк II Изяславич Рюрикович** (кириэстэммит аата *Михаил*) - Русь 18-с баһылыга.  1093-1113 сылларга Всеволод I Ярославич Рюрикович  өлбүтүн кэннэ, тастыҥ быраата Владимир Мономах ыҥырыытынан салайбыт, Киинэ: Киев. Ыалдьан өлбүт.

Кини өлбүтүн кэннэ бөрөстүөлү Владимир Мономах туппут.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-09

* Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома Кытайга хируурдуу сылдьыбыта, Таджикистааҥҥа балыыһаҕа сэбиэдиссэйдээбитэ. 
* ‎Ытык Күөл хируура "Чолбон" сурунаалга кэпсээннэрин таһаарда.
* Биһиги өбүгэлэрбит кус баттаҕыттан, балык тириититтэн, тайах хабаҕыттан уонна да атын матырыйааллартан араас дьэрэкээн бэргэһэ тиктэллэрэ.
* Саха сиригэр эһиллибит бөһүөлэктэрин ахсаанынан Алдан улууһа рекорду охсор.
* Ан-140 сөмүлүөтү (ойууга) 3 дойдуга оҥороллор (ол иһигэр Ирааҥҥа). Кини 6 тоннаны көтөҕөр, экипааһа икки киһи.
Аустралиан инглиш

**Аустралиа тыла** сим биир английскай тыл буолар, ол кынан баран кинини сорохтор туспа омук тылын курдук киллэрэллэр ааҕаллар. Араас омук дойдуларыгар "Australian English" диэн кинигэ тахсар, Америка уонна Канаада уонна Британиа английскайыттан ураты анал кинигэ тахсар. Ол кынан баран Аустралиаҕа олохсуйа бараргар IELTS туттараргар, Британиа английскайын туттараҕын.

## Өссө маны көр
* Ааҥл тыла
* Американ инглиш
* Канадиан инглиш
Тиэрмэ

**Тиэрмэ** (, ) — Былыргы Грецияҕа уонна ол кэнниттэн Былыргы Риимҥэ тутуллар баанньыктар. Риимҥэ дьон мустан кэпсэтэр, сонун үллэстэр, алтыһар сир буолбуттара. Билигин бу таастан тутуллубут баанньыктар археология мэҥэлэрэ буолан тураллар.

### Былыргы Риим тиэрмэлэрин тиһигэ
Тиэрмэлэр Риим импиэрийэтин бары сирдэригэр тутуллубуттара, ол эрээри билигин үксүгэр сэмнэхтэрэ эрэ хаалбыттар.
Ном

**Ном** (**Нуом**) - билиҥҥи Грецияҕа баар иккис таһымнаах сир тыырыллыытын эдинииссэтэ (улуус курдук). Уобаласка (гириэктии *периферияҕа*) киирэр, бэйэтин иһигэр общииналарга (биһиэнинэн нэһилиэктэргэ) арахсар.
Астрахань

**Астархаан** (нучч. *Астрахань*), куорат, Астархаан уобалаһа киин куората буолар. Түүрк омуктар (олор ахсааннарыгар сахалар) олохтообут куораттара.

Баһа Үөһээ Бүлүүгэ, Өлүөнэ өрүс дельтатын 11 арыытыгар баар. Москваҕа диэри 1550 км. куорат 4 административнай оройуонунан арахсар: Кировскай, Советскай, Ленскэй уонна Трусовскай. Олохтоохторун ахсаана: 524 371 киһи ((2021). Иэнэ: 208,70 км. Астраханияҕа 200 национальностаах, 19 конференция, 170- тан тахса национальнай культура обществолара үлэлииллэр.

## Этимологү
Астрахань диэн тыл нуучча тылыгар казах тылыттан киирбит, ис хоһооно "эр хаан" диэн буолар. Казаах тылыттан сахатыттахха "Астархаан" диэн буолар. Казах тылынан куорат аата "Астархан" диэн.

Бу темаҕа былырыын икки тарҕаммыт киһи, куорат аата славянскай «страхань» диэн славянскай «ас "- воеводтан эбэтэр» тарархан «диэн скифтэр тылларыттан быһа тардан, бу көрүҥү өссө В. Н. 

Куорат аата араас летописияларга ПСРЛ: Азсторокань, Азартракань, Азортракань, Азортрокань, Азорохань, Асторокань, Астрохань, Хазотокань.

Маннык олоҕо суох, Иван Грознай версия диэн ааттанар эпохатыгар аан дойду араас пропагандалааһын, бу Москуба былыргы түүрдэр омуктарыгар Москубаны сыһыарыыны олохсутар сыалтан хайа баҕарар бэлитиичэскэй интэриэскэ үөскээбитэ. Астрахан кыраайы үөрэтээччи М. любительскай үлэлэригэр хаттаан ити версия үөскээбитэ. Кононенко 1990- с сылларга (Кононенко «Аз- торок- кань» диэн быһаарбыта) бастакы засеканы «грань (бүтэр) курдук быһаарбыта, ол гынан баран, ханнык да кириитикэни тулуйбат, тоҕо диэтэххэ, ааптар монголлар Поволжьеҕа уонна Подоньеҕа (»Саарыстыба донье«).

Татаар Мишарин-Хан, Ас- хан уонна Касим- хан уолаттара олорбут сарай- Ханалас дьонун туһунан номох баар. Бу лэгэндэҕэ сарай, Астрахань уонна Касимов куораттарын ааттарын быһаарарга холонуу көстөр.

Астраханецтар ортолоругар ордук киэҥник тарҕаммыт Лэгэнтэй астр диэн сиргэ өр кэмҥэ баһылаабыт, эбэтэр кини кыыһын Астратын туһунан үһүйээн баар. Легенда ала- чуо нууччалыы тыллаах (происхождение). Кини научнай эргимтэҕэ кырдьык туһунан боппуруос хаһан да туруоруллубата.

## Быһаарыылар
Гайспольсайм

**Гайспольсайм** ( []) — Франция хотугулуу-илин эҥэригэр Гранд-Эст эрэгийиэҥҥэ баар коммуна. (урукку Эльзас — Шампань — Арденны — Лотарингия), Алын Рейн дэпэртээмэн, Страсбур уокуруг, Ленгольсайм кантон. 2015 сыл кулун тутарыгар диэри коммуна Гайспольсайм кантон киинэ этэ (Страсбур-Кампань уокурук), бу кантон суох буолбута.

## Сытар сирэ
Коммуна Парижтан 390 км илин диэки, Страсбуртан 11 км соҕуруулуу- арҕаа сытар.
Алгыс

**Алгыс** — дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн айыыларга, иччилэргэ сүгүгүйэн, махтанан анал тыл этии. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл.

## Өссө маны көр
* Кырыыс
Саллааскылар

**Саллааскылар** (, ) - кыра, ардыгар орто кээмэйдээх лыахтар кэргэннэрэ. Төбөлөрө саллаҕар, харахтара улахан. Түргэнник көтөллөр. Гусеницата буорга, ситимҥэ эриллибит сэбирдэх быыһыгар кыстыыр.

## Саха сиригэр үөскүүр көрүҥнэр
* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта

## Быһаарыылар
Таҥалай ойуулаах саллааскы

**Таҥалай ойуулаах саллааскы** (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Истиэп зонатыгар соҕуруулуу-илин Европаттан саҕалаан Приморьеҕа тиийэ тарҕаммыт. Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс хочотугар Сиинэттэн Дьокуускайга дылы көстөр.

Бэс, от уонна атырдьах ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 30-42 см.

## Өссө маны көр

* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта

## Быһаарыылар
Ойуур саллааскыта

**Ойуур саллааскыта** (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Евразия орто балаһатыгар (Сахалиины, Японияны киллэрэн туран) тарҕаммыт көрүҥ. Саха сиригэр арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туорахтаах үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.

Бэс ыйыгар көтөр. Кынатын далааһына 28-32 см.

## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Палемон саллааскы
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта

## Быһаарыылар
Сылгы лыахтара

**Сылгы лыахтара** (, ) - бөдөҥ лыахтар кэргэннэрэ. Кынаттарын далааһына 50-90 см. Кэлин кынаттара кэлин өттүнэн оҥо быһыылаах буолан истэрэ кынатынан сабыллыбат. Наһаа кэрэ көрүҥнээх буолан коллекционердар сыаналыыр лыахтара.

## Саха сиригэр үөскүүр көрүҥнэр
* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Ксут
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа

## Өссө маны көр

* Саллааскылар

## Быһаарыылар
Таҥара кийиитэ (лыах)

**Кулун туйаҕа** эбэтэр **Таҥара кийиитэ** (, ) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт, арҕаа, соҕуруулуу-арҕаа уонна киин улуустарга көстөр, илин Үөһээ Халымаҕа, Өймөкөөҥҥө уонна Муомаҕа баар буолар. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор, кыстыыр.

Бэс ыйын бүтүүтүгэр, от ыйыгар көтөр. Толбоннордоох, араҕастыҥы дьүһүннээх буолар. Кынатын далааһына 56-85 мм.

## Өссө маны көр
* Ксут
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа

## Быһаарыылар
Палемон саллааскы

**Палемон саллааскы** (, ) - саллааскылар кэргэннэригэр киирэр кыра лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа, илин уонна киин улуустарга көстөр. Гусеницата туруупка курдук эриллибит сэбирдэххэ олорор, кыстыыр.

Бэс уонна от ыйдарыгар көтөр. Кынатын далааһына 26-32 см.

## Өссө маны көр

* Таҥалай ойуулаах саллааскы
* Дьэдьэн саллааскыта
* Ойуур саллааскыта
* Дьураалаах саллааскы
* От саллааскыта

## Быһаарыылар
Ксут

**Ксут** (, ) - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Уһук илиҥҥи көрүҥ (Амуурга, Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа тарҕаммыт). Саха сиригэр биирдэ 1999 с. Өлүөхүмэҕэ көстүбүтэ. Ыраах көтөрүнэн биллэр. Гусеницата зонтичнай үүнээйилэргэ олорор.

Приморьеҕа ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 100-120 мм.

## Өссө маны көр
* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Феб
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа

## Быһаарыылар
Феб (лыах)

**[[Феб (лыах)|Феб]]** () - сылгы лыахтарын кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ лыах. Голарктика көрүҥэ. Саха сиригэр илин тарҕаммыт.

Бэс ыйын ортотуттан атырдьах ыйын саҕаланыытыгар дылы көтөр. Кынатын далааһына 55-70 мм.

## Өссө маны көр
* Ксут
* Кулун туйаҕа эбэтэр Таҥара кийиитэ
* Ынах лыаҕа, таҥара лыаҕа
* Саһархай ынах лыаҕа
* Тенедий
* Аммосов лыаҕа

## Быһаарыылар
Кулун туйаҕа

**Кулун туйаҕа** () — са
мини|Кулун туйаҕа
аскы уу ылар сииктээх, бадарааннаах сиригэр, үрэх күөл кытыытыгар хойуутук үүнэр от.

Сэбирдэҕэ кулун туйаҕын суолугар маарынныыр, төгүрүктүҥү буолар. Биэс эминньэхтээх, саһархай өҥнөөх сибэккилээх.

Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.

Сүлүһүннээх. Сүөһү сиэтэҕинэ сүһүрэр, ыанар ынах үүтэ түһэр.

## Эмкэ туттуллуута
Сибэккилэнэр кэмигэр отун бүтүннүү хомуйан, күлүк сиргэ куурдуллар. Хаппыт сэбирдэҕин итиигэ буһууну (тириини уокка сиэтиини) эмтииллэр.
Мстислав I Владимирович

**Мстислав I Владимирович** хос аата **Великий** (кириэстэммит аата Федор) — Русь 20-с салайааччыта. 1125—1132 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Аҕата Владимир II Всеволодович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.

Кини кэнниттэн быраата Ярополк II Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Вячеслав Владимирович Рюрикович

**Вячеслав Владимирович Рюрикович** - Русь 22-с салайааччыта. 1139 сыллаахха бөрөстүөлгэ 10 эрэ хонук олорбут. Убайа Ярополк II Владимирович Рюрикович өлбүтүн кэннэ кинээс буолбут. Чернигов кинээһэ Всеволод II Ольгович Киевы осаадалаабытыгар, куораттан тахсан биэрбит.

Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Всеволод II Ольгович ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Сипович Александр Александрович

**Сипович Александр Александрович** - XIX үйэ бүтүүтүгэр ыраахтааҕы былааһын утарбытын иһин Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьыбыт быраас идэлээх народоволец, омугунан белорус. 

Харьковтааҕы медицина институутугар үөрэммит. Ол сырыттаҕына "Народная воля" баартыйаҕа киирэрин иһин 1882 сыл тохсунньу 31 күнүгэр Харьков уокуругун байыаннай суута Сибииргэ көскө ыытарга уурбут. Саха сиригэр 1883 сыллаахха аҕалыллыбыт. Нам улууһугар олохсутуллубут. Бу кэмҥэ кинини кытта Никифоров-Күлүмнүүр өссө гимназист сылдьан билсэ сылдьыбыт. Ол туһунан ыстатыйа суруйбута биллэр.

Күлүмнүүр суруйарынан Сипович кэлэригэр отой оҕо курдук көрүҥнээҕэ үһү. Үрдүкү куурус устудьуона буолан медицинаны баһылаабыт киһи буоллаҕа, кэлээт дьон олоҕун-дьаһаҕын кытта билсэн баран ыарыһахтары эмтээбитинэн барар. Ойууннарга, аҕабыыттарга төлүү үөрэммит дьон өҥөтүн иһин харчы, ас биэрэ сатыылларын ылбат эбит. Бу кэмҥэ Күлүмнүүр бэйэтэ суруйарынан 80 биэрэстэлээх сиргэ да олордор элбэхтик алтыһар, ыарыһахтарга тылбаасчыт быһыытынан сылдьыһар эбит. Онтон Сипович хас да бэйэтин доҕотторуттан олохтоох "биэксэллэри" (Күлүмнүүр тыла) бэлэмнээн таһаарбыт. Холобур Дүпсүн улууһугар оннук "биэксэллэринэн" Күлүмнүүр, А.А. Афанасьев уонна В.П. Попов буолбуттар. В.В. Попов диэн саха киһитэ, сэниэ ыал, Сипович дьайыытынан медициинэҕэ наһаа убанан медициинискэй кинигэлэри эрэ буолбакка, аналлаах хаһыаттары ("Врач") кытта сурутан ааҕар буолбут. Дьиэтигэр улахан дьиэтээҕи аптека тэриммит уонна таһынааҕы ыаллары эминэн хааччыйар буолбут.

Сипович эмчит албан аата тарҕаммытын түмүгэр кинини оннооҕор Дьокуускайга ыҥыран ыарыһахтары көрдөрөр буолбуттар (куоракка хас да быраас баарын үрдүнэн). 

## Быһаарыылар
Николай Уус

**Борисов Николай Федорович** (**Николай Уус**) — суруйааччы, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа.

## Олоҕун олуктара
* 1932 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1961 с. — Томскайдааҕы государственнай университет юридическай факультетын бүтэрбитэ.
* Үлэлээбит идэлэрэ: зоотехник, следователь, прокурор көмөлөһөөччүтэ.
* 1972—1988 сс. — Саха АССР прокурорун солбуйааччыта.
* 1988 сылтан — Главнай государственнай арбитр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү арбитражнай суутун Бэрэссэдээтэлинэн талылла сылдьыбыт.
* 1993 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын чилиэнэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин президиумун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ааһыныы боппуруостарыгар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, Ис дьыала миниистирин сүбэтин чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээнэ «Өймөкөөн тыатыгар» 1979 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга тахсыбыт. Онтон ыла 20-чэ кинигэлэри айан бэчээттэппит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх юриһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа
* Милиция туйгуна
* Юриспруденция бэтэрээнэ
* Бочуоттаах меценат
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (2002)

## Библиография
* Ытыллыбыт буулдьа: Кэпсээннэр. — : Кинигэ кыһата, 1984. — 104 с.
* Эргэ саа: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1987. — 136 с.
* «Манчаары Баһылай — юрист көрүүтүнэн: докумуоҥҥа олоҕурбут сэһэн». — Дь.: «Медиа-холдинг», 2012.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского
* Aartyk.ru:Николай Уус Манчаары Баһылайы юрист хараҕынан көрөр
Дапсы (тэрил)

**Дапсы** — кирис охсоруттан киһи харытын, эрбэҕин харыстыыр тэрил. Үксүн муостан оҥоһуллар. Эрбэххэ уонна харыга бааллан туттарыллар.
Сибиирдэр

**Сибиирдэр** (*Сибиряктар*, ) -  Сибиир олохтоохторун барыларын ааттыылар. Сибиир дьоно сэргэтэ интернациол соҕус буолар, ол курдук нууччалар 74% ылаллар, ол кынан баран сибиир нууччалара, киин Арассыыйа нууччаларыттан менталитеттара, тылларын диалега уратылаах диэн ааттыыллар. Сорох чинчийээччилэр туспа саҥа үөскээн эрэр омук дииллэр.

## Сигэлэр

* http://forum.ykt.ru/viewtopic.jsp?id=1400062 - Сибиир омугун туhунан ырытыы
* http://usa-siberia.ru/index6e86.html  - О Сибири и сибиряках
* http://www.russkiymir.ru/publications/202757/ - Откуда взялись сибиряки?
* http://cyrillitsa.ru/actual/17163-stat-sibiryakom.html - Стать сибиряком
* http://russian7.ru/post/chto-nuzhno-znat-o-sibiryakakh - Что нужно знать о сибиряках
* http://irkipedia.ru/content/sibiryaki_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 - Сибиряки // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)
* http://www.gumilev-center.ru/sibiryak-kak-novaya-natsionalnost-mif-ili-realnost - Сибиряк как новая национальность: миф или реальность?
* http://real-siberians.livejournal.com/45429.html - Сибирское движение / детям гор объяснили, что сибиряки существуют
Ярополк II Владимирович Рюрикович

**Ярополк II Владимирович Рюрикович** - Русь 21-с салайааччыта. 1132-1139 сылларга бөрөстүөлгэ олорбут. Убайа Мстислав I Владимирович өлбүтүн кэннэ киевляннар ыҥырыыларынан кинээс буолбут. Ыалдьан өлбүт.

Кини кэнниттэн быраата Вячеслав Владимирович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Степанов Прокопий Егорович

**Степанов Прокопий Егорович** - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.

Кэбээйигэ Тыайа нэһилиэгэр 1932 сыллаахха төрөөбүтэ. Пединституту бүтэрбитэ, учууталлаабыта, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар кэрэспэдьиэннээбитэ. 

Мин төрөөбүт алааһым диэн 1956 сыллаахха оройуон хаһыатыгар бастакы хоһооно тахсбыта. мантан ыла бэчээккэ хоһоонноро, кэпсээннэрэ уонна художественнай очеркалара тахсан буолбуттара. Хорсун, бэйэлэрин умнар дьоннор тустарынан суруйар.

Тылбаастаммыт айымньылара "Современная литература народов России" хомуурунньукка тахсыбыта. 

## Быһаарыылар
Удмуртия

**Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтэ** (удм. *Удмурт Элькун*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Арҕааҕа уонна хоту Киров уобалаһын кытта быысыһар, илиҥҥэ — Пермь кыраайын кытта, соҕурууга — Татарстааны кытта, соҕуруу илиҥҥэ — Башкортостааны кытта. Киин куората — Ижевскэй.

## Удмуурт Сирин бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 4 — Удмурт Сирин судаарыстыбаннаһын күнэ
* Сэтинньи 27 — Аан дойдуга Удмурт тылын күнэ. 2018 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Чечня

**Чечня Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокуругар киирэр. Киин куората - Грознай куорат.

## Чечня бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 25 ,  (вайнаахтар) — Малх күнэ (Күн төрөөбүт күнэ)
Чувашия

мини|Чувашия каартата
**Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Судаарыстыбаннай тыллара - нуучча уонна чуваш тыллара. Киин куората - Чебоксаар.

## Географията

Чуваш Өрөспүүбүлүкэтэ Илин-Европа намталын илин өттүгэр, үксэ Волга уҥа кытылыгар, Сура уонна Свияга салааларын ыккардыгар сытар. Территорията — 18,3 тыһ. кв. км.

Арҕаа Нижнэй Новгород уобалаһын, хоту Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин, илин Татарстаанныын уонна Мордовиялыын, соҕуруу Ульяновскай уобаластыын быысаһар.

### Килиимэтэ

Чувашия сымнаһыар континент килиимэттээх, ойуурдаах куйаар уонна ойуур айылҕа зоналарыгар киирэр. Орто элбэх сыллааҕы салгынын температуурата тохсунньуга -13°С буолар; от ыйыгар +19°С. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 530—570 мм.

## Устуоруйата
1925 — Чуваш автономиялаах уобалаһа өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыт - Чуваш АССР үөскээбит. Чувашияны өрөспүүбүлүкэ гыналларыгар хас да барылы сыымайдаабыттара биллэр. Ол курдук ол саҕана Симбирскай билигин Ульяновскай куоракка кииннээн саҥа өрөспүүбүлүкэ оҥорор былаан баара. Ол эрээри, чувааштар бэйэлэрин этиилэрин улахаҥҥа уурбатахтара, чувааштар түөлбэлээн олорор кыра сирдэрин Казаан күбүөрүнэтиттэн эбэн биэрбиттэрэ эрээри, сорох сирдэрин төттөрүтүн атын күбүөрүнэлэргэ быһан биэрбиттэрэ, оттон Симбирскэй тула сир билигин Ульяновскай уобалас буолан сытар.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 243 431 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 67.79  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59.81% (2013).

### Национальнай састааба
2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн республика территориятыгар 106 национальность баар эбит, онтон чуваштар үс гыммыт иккитин, онтон нууччалар чиэппэртэн элбэх элбэх эбит:

2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн атын национальностары эптэххэ маннык буолар эбит :

## Эбии маны көр
* Чувашия бэлиэ күннэрэ

## Сигэлэр
Мордовия

thumb|250px|right
**Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ** — диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Сараанскай (Саран Ош).

1930 сыл тохсунньу 10 күнүгэр тэриллибит.

## Географията
Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м.

Хоту Нижнэй Новгород уобалаһын, хотугулуу-илин — Чувашиялыын, илин — Ульяновскай уобаластыын, соҕуруу — Пенза уобалаһын кытта, арҕаа — Рязань уобалаһын кытта быысаһар.

Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: Мокша (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта).

500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка.

## Килиимэтэ

Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм.

## Флората уонна фауната

Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: бэс, харыйа, тиит, черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь.

Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар (тайах, кабаан, бэдэр, солоҥдо, куобах, улар, куртуйах, тоҥсоҕойдор, чаччыгыныардар, синиицалар), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик).
Ыыс-араҕас өҥ

thumb|200px

**Ыыс-араҕас [[өҥ]]** () — араҕас өҥ кыһылы кытта буккуспута.

## Өссө маны көр
* Дабархай өҥ
* Сырдык дабархай өҥ
* Солоҥу өҥ
Сырдык дабархай өҥ

thumb|250px

**Сырдык дабархай өҥ** () — мас дабархайын сырдык өҥө.

## Өссө маны көр
* Дабархай өҥ
* Ыыс-араҕас өҥ
* Солоҥу өҥ
Абаҕа оскуолатын түмэлэ

**Абаҕа оскуолатын түмэлэ** - Абаҕа устуоруйатын, дьонун-сэргэтин туһунан кэпсиир түмэл. Кудрин-Абаҕыыныскай аатын сүгэр. 1977 сыллаахха саха тылын учуутала Семенова Августа Савична тэрийбитэ.
Түмэл

**Түмэл** эбэтэр **мусуой** ( диэн тыл  — Муузалар дьиэлэрэ диэн суолталаах тылтан тахсыбыт)  — устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах. 

Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ.

1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта ситимнээхтик үлэлиир. 

ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.
Ситии

**Ситии** – сылгы, таба иҥиириттэн хатарыллан оҥоһуллубут сап.
Бойобуода

**Бойобуода** () - Арассыыйа сирдэрин салайан олорбут ыраахтааҕы дьонноро. 

Саха сирэ XVII үйэҕэ Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киирбитин кэннэ нуучча администрациятын 1784 сыллаахха дылы салайбыт дьоннор. 1641-1775 сс. уезд бойобуодата диэн ааттанар этилэр, онтон 1784 сылга дылы - провинция бойобуодата. Байыаннай, гражданскай, суут уонна полиция былаастарын бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорбут муҥур тойоттор. Үбү-харчыны эмиэ салайаллара. Туох баар ыраахтааҕы биэрбит кыахтарын ыраахтааҕыга барыыс киллэриигэ ("искать государевы прибыли") туһаныахтаахтара.

Бастакы бойобуодаларынан икки киһи сулууспалаабыттара Головин Петр Петрович уонна Глебов Матвей Богданович. Бүтэһик бойобуоданнан Верещагин Алексей Степанович буолбута. Бойобуодалэр кэннилэриттэн Саха уобалаһын начаалынньыктара диэн дуоһунас үөскээбитэ.

Нууччалар Саха сиригэр кэлиэхтэриттэн бойобуодустуба (воеводство) тэриллиэр дылы нууччалар бэйэлэрин ыккардыларыгар элбэх булкуур тахсар этэ. Мангазея уонна Енисей хаһаахтара бу баай сиртэн дьаһаах хомуйарга күрэстэһэллэрэ, Томскайтан кытта салайа сатыыллара. Ол түмүгэр сахалар дьаһааҕы ардыгар хас да төгүл төлүүр кыһалҕаланналлара. Мантан сылтаан өрө туруулар буолаллара, нууччалар өттүлэриттэн булкуурунан туһанан үрдүк солону бэйэ байыытыгар туһаныы элбэхтик тахсара. Маны тохтотор туһуттан Андрей Палицын диэн уруккута Мангазеяҕа бойобуодалыы сылдьыбыт киһи Саха сиригэр туспа бойобуоданы аныырга туруорсубута

## Өссө маны көр
*Саха сирин бойобуодалара
*Саха уобалаһын начаалынньыктара
*Саха губернатордара
*Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара

## Быһаарыылар
Пионтковскай Андрей Андреевич

**Андрей Пионтковский** (Андрей Андреевич Пионтко́вский) (бэс ыйын 30, 1940, Москуба) - Арассыыйа биллэр политолога, суруналыыс. Путинизм систематын утары барар.
Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара

**Ыраахтааҕылаах Арассыыйа чыыннара**
* Дэһээтинньик
* Пятидесятник
* Атамаан
* Сотник
* Сын боярский
* Суруксут кулуба
* Таможня кулубата
* Целовальник
* Бирикээсчик
* Бойобуода
* Дьяк
Хотугу Осетия

**Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Хотугу Кавказ федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — Владикавказ.

## Өссө маны көр
* Хотугу Осетия бэлиэ күннэрэ
* Соҕуруу Осетия
Наркотик

**Наркотик** ( — утутар, баттыыр, акаа-макаа оҥорор) — метаболизмҥа кыттар эттиктэри бэйэтинэн солбуйар кыахтаах, онтон сылтаан организмы тутулуктаах турукка киллэрэр, наркоманияҕа тириэрдэр эттик. Наркотик диэн тиэрмин үс критерийгэ эппиэттиир.

* *[[Медицина]] критерийэ* — анал дьайыыны (седация, стимуляция, галлюциноген) оҥорор кыахтаах, элбэхтик туттулуннаҕына тутулукка тиэрдиэн сөп химическэй эттик.
* *[[Дьон-сэргэ]] критерийэ (социальнай)* — медициинэттэн ураты эйгэлэргэ киэҥник туттуллуутун түмүгэр уопсастыбаҕа ыар суолталанар.
* *Суут-сокуон критерийэ* — сокуон бигэргэппит анал тиһигэр киирэр эттиктэр. 

## Сигэлэр
* ХНТ наркотиктарга сыһыаннаах конвенциялара уонна сөбүлэҥнэрэ
* РФ наркотик эргийиитин кэтиир Федеральнай сулууспата
* Наркотик уонна мэйии
* — Центральноазиатский региональный информационный координационный центр 
* «БЕЗ НАРКОТИКОВ» — биллэрэр-сүбэлиир бырайыак
* «Нет наркотикам» саайт 

## Быһаарыылар
Дезоморфин

**Дезоморфин** (**пермонид**) - нарко анальгетик. Морфииннааҕар хас да төгүл активнай уонна сүһүрдүүлээх. 

Дезоморфин – морфин структууратын биир көрүҥэ буолар. Аан бастаан морфиины солбуйар эттиктэри көрдүү сылдьан синтезтаабыттар. 

Дьон олоҕо 2 эрэ сыл буолар. Дезоморфины туттар дьон ис иһиттэн сытыйаллар, бүтэһигэр өлөллөр.
Чэчиэн тыла

**Чэчиэн тыла** (, чеч. лат. *Noxçiyŋ mott*) — наах тылларыттан биирдэстэрэ.

Чэчиэн тыла Чечен өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Дагестан Хасавюрт оройуонугар тарҕаммыт. 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн, бу тылы билээччилэр ахсааннара Арассыыйаҕа 1 360 000 кэриҥэ киһи эбит.

Чэчиэн тылынан Чечняҕа («Даймохк») уонна Дагестааҥҥа («Нийсо-Дагестан») хаһыаттар тахсаллар.

## Суруга-бичигэ
Ислаам тарҕаммытын кэннэ, арааб суруга-бичигэ киирбитэ. Имаам Шамиль арааб суругун-бичигин чэчиэн тылыгар сөпсөһүннэрэн анал суругу-бичиги киллэрбитэ, онто 1926 с. дылы туттуллубута. Ону таһынан чэчиэннэр уустарын устуоруйатын суруйар кинигэлэрэ «тептаардар» эмиэ арааб алпабыытынан суруллубут этилэр. Бу кинигэлэри үксүн НКВД 1944 сыллаахха суох гыммыта.

1925 сыллаахха чэчиэн алпабыыта латыыҥҥа көһөрүллүбүтэ, онтон 1938 свллаахха кириллицаҕа.

1992 с. Ичкерия (ЧРИ) парламена латыын алпабыытыгар көһөр туһунан сокуон ылыммыта да, 1994 с. сэрии саҕаланан бу сатамматаҕа. Билигин бу алпабыыт туттуллубат.

## Сигэлэр

* Арассыыйа омуктарын тыллара Интэриниэккэ — Чэчиэн тыла
* Чэчиэн тылын Онлайн-тылдьыта 
* ССРС омуктарын тыллара. Чэчиэн тыла
* Проблемы становления и развития чеченского языка. Доктор филологических наук З. Х. Хамидова
*
Илин Европа кэмэ

**Илин Европа кэмэ** () - UTC+2 кэм курун өссө биир аата. Бу кэми сорох Европа, Хотугу Африка уонна Чугас Илин дойдулара тутталлар. Олортон үксүлэрэ сайын эбии Илин Европа сайыҥҥы кэмин тутталлар UTC+3.

## География
Төгүрүк сылы быһа сайыҥҥы кэмҥэ көспөккө бу кэминэн Ливия эрэ олорор.

Бу дойдулар Илин Европа кэмин кыһын тутталлар (алтынньы бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыттан кулун тутар бүтэһик баскыһыанньатын 1:00 UTC чааһыгар дылы):

*  Аландские острова
*  Беларусь
*  Болгария
*  Греция
*  Египет
*  Израиль
*  Иордания
*  Республика Кипр
*  Латвия
*  Ливан
*  Литва
*  Молдавия
** 
**  Приднестровье
*  Палестинская автономия
*  Румыния
*  Сирия
*  Турция
*  Украина
*  Финляндия
*  Эстония
Всеволод II Ольгович

**Всеволод II Ольгович Новгород-Северскэй** - Русь 23-с салайааччыта. 1139-1146 сылларга кинээстэбит. Чернигов куоракка кинээстии олорон тастыҥ убайын Вячеслав Владимирович Рюрикович илиититтэн былааһы былдьаабыт - Киевы осаадалаабытыгар, киһитэ тахсан биэрбит. Ыалдьан өлбүт.

Кини кэнниттэн бииргэ төрөөбүт быраата Игорь II Ольгович Рюрикович ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар

.
Игорь II Ольгович Рюрикович

**Игорь II Ольгович Рюрикович** - Русь 24-с салайааччыта, 1146 с. икки нэдиэлэ бөрөстүөлгэ олорбут. Бииргэ төрөөбүт убайа ыалдьан өлөрүгэр кинини хаалларбыт, ону тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич сэриинэн кэлэн билиэн ылбыт. Билиэҥҥэ түбэһэн баран манастыырга угуллубут.

Онон кини кэнниттэн тастыҥ быраата Изяслав II Мстиславич ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)

Маак Бүлүүтээҕи экспедицията. Бүлүү уокуругар кыһыл көмүс, тимир уонна туус баарын туһунан сурах тиийбитнэн сибээстээн тэриллибит экспедиция.

Экспедиция састаабыгар киирбиттэрэ Маак Р.К., Зондгаген А.К., Фурман М. уонна Павловскай А.П. 

Бүлүү өрүс алын тардыытын каартаҕа түһэрэн баран, Бүлүү куораттан Марха өрүс баһыгар баар Таас диэн сиргэ барбыт.

Манна экспедиция арахсар. Маак уонна Зондгаген Өлөөҥҥө бараллар, онтон Павловскай уонна Фурман Марханнан уонна Ыгыаттанан Сунтаар диэкки барбыттар. Сунтаарга көрсүһөхтээх этилэр.

Маак метеорологияны чинчийбитэ, геологияҕа сыһыаннаах холобурдары хомуйбута. Зонгаген сылдыбыт сирдэри каартаһа туһэрбитэ, барыта 52 каартаны оҥорбута.

Экспедиция матарыйаалара 30 сыл буолан баран "Вилюйский округ Якутской области" диэн кинигэхэ тахсыбыттара.

## Өссө маны көр
* Маак Р.К. Вилюйский округ Якутской области, ч. 1-3, СПб, 1877 - 1887

## Ылыллыбыт сирэ
** Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович

**Георгий (Юрий) I Владимирович Рюрикович**, биллэр аата **Юрий Долгоруукай** - Русь 26-с, 29-с, 32-с уонна 36-с салайааччыта. Бастаан 1149 сыллаахха Изяслав II кинээһи кыайан Киевы ылбыт, онтон нөҥүө сылыгар Изяслав II иһэрин истэн күрээбит. Ол эрээри киин куораты Вячеслав Владимирович Рюрикович ыла сылдьыбыт. Онтон кинини аҕыйах хонугунан Изяслав II үүрбүтүн кэннэ Галиция кинээһин өйөбүлүн туһанан Георгий төттөрү кэлэр. Ол сыл күһүнүгэр, сэтинньигэ Изяслав II аны венгрдары уонна да атын сойуустаахтарын кытта кэлэр, Георгий эмиэ куораттан тахсан биэрэр. Онтон 1152 сыллаахха туспа улуу кинээс бөрөстүөлүн Суздаль куоракка олохтуур. Онон 1152-1155 сылларга Русь икки туспа княжестволарга арахса сылдьыбыта.

Ол кэннэ 1155 сыллаахха Киевы ол саҕана кинээстии олорбут Изяслав III кинээстэн күһэйэн ылбыта. Онон судаарыстыба эмиэ биир салайааччыламмыта. Ол гынан баран 1157 сыллаахха сүһүрэн өлбүтүн кэннэ Русь эмиэ икки кинээстэммитэ.

Онон кини өлбүтүн кэнниттэн Киевкэ Изяслав III төннөн киирэн ыраахтааҕы буолбут, оттон Суздальга уола Андрей Юрьевич (Георгиевич) Владимир-Суздальскай бөрөстүөлгэ олорбут.

## Быһаарыылар
Изяслав III

**Изяслав III Давидович Черниговскай** - үстэ улуу кинээс буола сылдьыбыт. 1154-1155 сс. Киевка күүһүнэн киирээри гыммытыттан толлон Киев олохтоохторо бэйэлэринэн ыҥырбыттар. Онтон Юрий Долгоруукайы кытта сэриилэһимээри бөрөстүөлүн туран биэрбит. 1157-1158 сс. Юрий Долгоруукай өлбүтүн кэннэ Киевкэ төттөрү киирбит, онтон владмимр-волынь уонна галиция кинээстэрэ үүрэн кэбиспиттэр. Үһүстээн 1150 сыллаахха Киевы сэриилээн ылар. 1161 сыллаахха кыргыһыыга бааһыран өлөр.

Кини кэнниттэн Киевы Ростислав Мстиславич Смоленскай ылар.

## Быһаарыылар
Изяслав II Мстиславич

**Изяслав II Мстиславич Владимир-Волынскай** - Русь 25-с салайааччыта. 1146 сыллаахха тастыҥ убайыттан бөрөстүөлү күүһүнэн былдьаан баран Киев олохтоохторун көрдөһүүтүнэн былааһы Георгий I Владимирович Рюриковичка биэрбит.

## Быһаарыылар
Археология мэҥэлэрэ

thumb|250px|Ирландияҕа баар Пулнаброн дольмен
**Археология мэҥэлэрэ** - киһи-аймах былыргытын сабаҕалыырга туһаныллар устуоруйаны кэрэһэлиир мал-сал.

Бу мэҥэлэргэ түҥ былыргы дьон олорбут сирдэрин (стоянкалары), көмүүлэри, айыылары аһатар сирдэри, тааска ойуулары уонна хаһыы кэмигэр булуллубут мал-сал кырадаһынын ааттыыллар: туттар сэби-сэбиргэли, булт тэрилин, дьиэтээҕи малы, таҥаһы, киэргэли, дьиэлэр уонна көмүүлэр омооннорун уо.д.а.

Археология мэҥэлэрин булуу уонна чинчийии былыргы устуоруйаны билэргэ сүҥкэн суолталаах. 

## Быһаарыылар
Археология култуурата

**Археология култуурата** - биир сиргэ булуллубут/көстөр, атын сирдэргэ булуллубуттартан туох эрэ уратылаах малы-салы, археология мэҥэлэрин холбуу ааттыыр тиэрмин.

Үксүн археология култууратын ханнык эрэ бэлиэ уратытынан ааттыыллар: иһит-хомуос буоллаҕына ойуутунан, тас көрүҥүнэн, көмүү буоллаҕына сиэри-туому хайдах тутспуттарынан, эбэтэр ханнык сиргэ көстүбүтүнэн. Холобур Саха сиригэр неолит эпохатыгар үс археология култуурата баар диэн ааттыллар: Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит, Белькачиитааҕы орто неолит уонна Ымыйахтаахтааҕы хойукку неолит. Бу култууралар дьарыктара биир этэ: бултааһын уонна сылаас кэмҥэ балыктааһын. Ол гынан баран материальнай култууратыгар улахан уратылардаахтар. Сыалаах култууратын туой иһиттэрин тас өттүгэр өрөн оҥоһуллубут сиэккэ бэчээттэнэн хаалбыт, белькачиитааҕыга - туруору түспүт быа бэчээттэммит, оттон ымыйахтаахтааҕыга - баахыла курдук квадрат, көнө муннуктаах түөрт муннук, ромб формалаах сиэккэ. Таас туттар малларын формата эмиэ уратылардаах.

Археология култуурата биистэр уонна омуктар сурук үөдүйүөн иннинээҕи устуоруйаларын сабаҕалыырга туһаныллар. 

## Быһаарыылар
Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата

**Сыалаахтааҕы эрдэтээҥи неолит култуурата** эбэтэр **Сыалаах култуурата** - эрдэтээҥи неолит саҕана (биһиги эрабыт иннинэ 6000-4900 сс.) баар буола сылдьыбыт археология култуурата. Сабаҕалааһын быһыытынан 1000 сыл тухары баар буола сылдьыбыт. Аатын Эдьигээнтэн 90 км тэйиччи сытар Сыалаах күөл аатыттан ылбыт. Ол күөл таһыгар 1945 с. А.П. Окладников былыргы дьон олохсуйа сылдьыбыт сирдэрин булбута. 

Онно олоро сылдьыбыт дьоннору *Сыалаахтар* диэн ааттыыллар. Сыалаахтар аан бастаан таас үйэ саамай кыахтаах булдун сэбин - ох сааны, уҥуохтан оҥоһуллубут атаралары, керамиканы (уокка сиэтиллибит сиэккэ ойуулаах туой иһиттэри) туттубуттар. Тааска ойууларыгар тайах элбэхтик көстөрүн иһин тайаҕы таҥара курдук көрөллөр эбит диэн сабаҕалыыллар.