Эйэлэһиини үөскэтии

Дьон олоҕор олус былыргы кэмнэртэн эйэ уонна сэрии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэллэриттэн олох икки өрүттэрин үөскэтэллэр уонна кэмнэрэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэллэр:

1. Эйэлээх кэм.

2. Сэрии буолуута.

Эйэлээх кэмҥэ дьон үлэни сайыннаран, сайдыыны ситиһэн элбэх баайы оҥорон мунньуналларын тэҥэ, саҥа сэрии сэптэрин оҥостон аныгыскы, кэлэр сэриигэ бэлэмнэнэн бараллар. Дьон туох саҥаны айыыны оҥорбуттарын барытын саҥа сэрии сэбин оҥостууга аныыллара былыргы кэмнэртэн уларыйбакка сылдьар.

Омуктар икки ардыларыгар күөнтэһии хаһан да аҕыйаабат. Бу быһыы омуктар сайдыыны ситиһэллэрэ тэҥэ суоҕуттан, сорох мөлтөхтөрү атыттар баһылыы, салайа сатыыллара баарыттан суох буолара өссө да ыраах курдук. Арай кэлин демократия үөрэҕэ олоххо киирэн иһэриттэн аҕыйаан уонна сымнаан сылдьар.

Күөнтэһии улаатан тэнийэн, тарҕанан барыытын кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан уруккуттан олорор сирдэриттэн үтүрүйэн барыыта таһаарарын тэҥэ, хайа эрэ омук мөлтөөн үлэни кыайбакка уонна ахсааннара аҕыйаан барыыта сайдан иһээччи баттааһыны оҥорорун улаатыннарар.

Өр кэмҥэ эйэлээхтик олорбут омуктар икки ардыларыгар сэриилэр үөскээн тахсаллара дьон олоҕор уустуктар кэлэн иһэллэрин биллэрэллэр. Элбэх уһун кэмнээх сэриилэр саҥа омуктар үөскээн тахсан кырдьаҕас омуктары олорор сирдэриттэн үтүрүйэн, сыҕарытан баралларыттан үөскээн, тэнийэн тахсалларын халабырдаах сэрииттэн арааран гражданскай сэрии диэн ааттыыллар.

Улахан импиэрийэлэр кэмэ кэллэҕинэ эстэллэр, уларыйаллар диэни билигин дьон билэр буоллулар. Бу эстии, симэлийии хаһан уонна туохтан саҕаланан кэлэрин өссө да билэ иликтэр.

Омуктар саҥалыы үөскээн, сайдан, күүһүрэн баран мөлтүүр кэмҥэ киирэн хаалалларын мин үөрэтэн кэккэ быһаарыылары оҥорбутум. Бу ыстатыйаҕа ону кэҥэтэн биэриини оҥоробун.

Омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара хайалара үлэни төһө кыайарыттан, саҥаны оҥорон таһаарар кыахтааҕыттан, ол аата эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүттэн уонна экономикалара төһө сайдыыны ситиспититтэн быһаччы тутулуктанар. Хаалан иһээччи атыттары, инники иһэр сайдыылаах омуктары батыһар, үтүктэр эрэ кыахтанара уларыйыы киириитин уустуга буолан сылдьар.

Бу сыһыаҥҥа омук сайдыы хайа таһымыгар тиийбитэ ордук улахан оруолу ылар. Сайдыы киириититтэн хаалсыбакка барсан иһэр омук дьоно санаалара күүстээҕиттэн уонна эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүттэн кыайыыны ситиһэр кыахтара улаатар. (1,125).

“Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн олус былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыылары ситиһэ сылдьыбыт саха дьонугар өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно кыаттарбыты аһара кыйахалаан, сиэртэн таһынан барар быһыылары оҥорууга тириэрдибэти ыйан биэрэрэ улахан суолталаах.

Кыаттарыы кыйахалыыр күүһэ аһара улахан. “После нас, хоть потоп” диэн өс хоһооно кыаттарыы, эстии-быстыы кэнниттэн олус куһаҕан быһыыны кыаттарбыт оҥорон кэбиһиэн сөбүн биллэрэр.

“Биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай, биир уол оҕо ханна төрөөн өлбөтөҕөй?” диэн өс хоһооно кыаттарбыт, эстиигэ тиийбит киһи тугу баҕарар оҥорор кыахтанан хааларын биллэрэр. Кыаттарбыты аһара баран ыгыы, хаайыы, атын тумнар суолу хаалларбат буолуу, бу өс хоһооно туолан хааларыгар тириэрдиэн сөбө өйдөөх-санаалаах, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн демократия тутулугун тутуһар дьоҥҥо сөп түбэспэт быһыы буолар.

Былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары имири эһэллэрэ, күллэри көтүтэллэрэ элбэхтик туттуллара. Ол кэмҥэ дьон өйүн-санаатын уларыта, уһун кэмҥэ тупсара сатаабаттара. “Нет человека, нет проблем” диэн түргэнник быһаарыыны ылынан кэбиһии туһалыырын диэки өттүгэр халыйан хаалаллар этэ.

Сэрии уһаан кырыктанан бардаҕына эйэлэһиини олохтооһун улаханнык уустугурар. Икки утарыта өрүттэр туруорсар көрдөбүллэрэ аһара баран букатын кыаллыбат туругар тиийэн хаалыахтарын сөп.

Икки утарыта өрүттэр туруорсар көрдөбүллэрин кыччатан биэриилэрэ эрэ сөбүлэһиини, үһүс өрүтү булууну үөскэтиэн сөп. Сэрии кэнниттэн эйэлээх буолууну үһүс өрүтү үөскэтэн туһаныы олоххо киллэриэн сөп. Икки өрүттэр сөбүлүүр үһүс өрүттэрин дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытынан туһанан булан ылар кыахтара улаатан сылдьар.

Кыайбыт өрүт “Киэҥ көҕүстэнэрэ” уонна “Үрүҥү хара диир” диэн этии уларыйара эйэлэһии кэлэрин түргэтэтиэн сөп. Сэриини саҕалааччы сөптөөх эппиэккэ тардыллара, тахсыбыт ороскуоттары төлүүрэ аныгы кэмҥэ эйэлэһиини уһун үйэлээх оҥоруон сөп.

Сэриини саҕалааччыны эппиэккэ тардыы хайаан да эрэйиллэр. Сэриини саҕалааһын диэн олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буоларынан үчүгэйгэ дуу, куһаҕаҥҥа дуу тириэрдэрэ биллибэт уратыланан тахсар. Арай “Кыайбыт көҥүлэ”, “Кыайбыттары сууттаабаттар” диэн этиилэр туттуллар былыргы кэмнэригэр кыайбыттар баһылаан талбыттарынан салайыыны оҥорор этилэр. Дьон сайдыыны ситиһиилэрэ кыайыыны оҥорууттан тутулуктанан аныгы үйэҕэ тиийэн кэлбит.

Саҥа омук үөскээн тахсан кырдьаҕас омугу үтүрүйэрэ төрөөбүт сирдэрин былдьаһыыга тириэртэҕинэ утарыта туруу, сэрии ордук кырыктанан тахсар. Хайа да омук төрөөбүт сирим диэн ааттыыр сирин тыыннааҕын тухары көмүскүү сатыан сөбө улаатан тахсарыттан сэрии кырыктанан барыыта үөскүөн сөп.

Чугас дьонун, аймахтарын сэриигэ сүтэрбит киһи эйэлэһэрэ олус ыараан хаалар. Былыргы кэмнэргэ сири былдьаһар сэриилэр хайалара эрэ быста аҕыйаан, кыаттарыар, “Барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ” буолуор диэри уһуннук бараллара биллэр. Бу ураты үөскээн тахсарын кыаттарбыттар атын сиргэ көһөргө, олорор сирдэрин уларытарга тиийэллэрэ биллэрэр.

Сахалар “сиргидэх”, “сирэҕэс” диэн дьахталлары үөхсэр тыллара сири былдьаһыыттан үөскээбиттэрэ быһаарыллар. Бу тыллар сир диэн төрүттэрэ туохтан тутулуктаахтарын быһааран биэрэр. Дьахтар эргэ тахсан омук киһитэ күтүөтү аҕалбыта хааны тупсарыыны үөскэтэн оҕолоро, сиэннэрэ элбээһиннэригэр тириэрдибитэ кырдьаҕастары үйэлэрин тухары олорбут төрүт сирдэриттэн үүрэллэрэ, үтүрүйэллэрэ бу үөхсүү тыллара үөскүүллэрин төрүттээбит.

Дьон утарыта турууларын демократия үөрэҕин олоххо тутустахха аһара барыыга, сэриигэ тириэрдибэккэ эрэ тохтотуохха сөп. Икки утарыта сыаллаах кыайбыт уонна кыаттарбыт өрүттэр туруорсар тус-туспа хайысханы тутуһар көрдөбүллэрин кыччатан, тэҥнээн биэрэн сөбүлэһиини үөскэтэллэрэ үһүс өрүтү булан туһаннахха кэлэр.  Бары ону  тутустахтарына олоххо киирэр кыахтанар.

Икки өрүт өйө-санаата утарыта турууга кубулуйан хааллаҕына, хайа эрэ өрүт, омук национализмҥа оҕустаран атыттары баһыйар санаата аһара улаатан хаалыан сөп. Өй-санаа маннык утарыта турууга, эйэлэспэт, биир тылы булуммат буолууга тиийэн хааларын сахалар “Үрүҥү хара диир” диэн этиилэрэ биллэрэр.

Эйэ уонна сэрии диэн дьон оҥорор быһыыларын икки өрүттэрин икки ардыларыгар эйэлэһии диэн үһүс өрүт үөскээн тахсарын дьон өйдөрө-санаалара сайдарынан булан туһана сылдьыа этилэр.

Эйэлэһии диэн икки утарыта турар өрүттэр икки ардыларыгар сэриини тохтотон, сөбүлэһиини түһэрсии, үһүс өрүтү үөскэтии ааттанар. Эйэлэһии үөскүүрүгэр икки өрүттэр араас улахан, субу кэмҥэ кыаллыбат көрдөбүллэрин аҕыйатан, кыччатан биэрэн атын өрүт сөбүлүүрүгэр киллэрэн биэрдэхтэринэ табыллар.

Эйэлээх буолууну икки утарыта өрүттэргэ үөскэтэргэ анаан туруорсар, ситиһэ сатыыр көрдөбүллэрин кыччатан биэрэн икки ардыларынан түбэһэр үһүс өрүтү булан туһаныы эрэ табыллар. (2,75).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с. 

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.