open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Микроскоп

**Микроскоп** — оптическай прибор, киһи хараҕар кѳстүбэт этик тутулун улаатыннаран кѳрѳргѳ, үѳрэтэргэ аналлаах. 1500–2000 тѳгүлгэ тиийэ улаатыннарар кыахтаах микроскоптар бааллар, отнон электроннай микроскоптар кыахтара ѳссѳ улахан.

Микроскобу практикаҕа туттуу ньымалара уонна технологиялара холбуу ылыллыбыта микроскопия диэн буолар.

## Оҥоһуллуутун остуоруйата
Бастакы оҥоһуллубут микроскоптар оптическай этилэрэ. Кинилэри аан маҥнай айбыт киһини ыйар уонна ааттыыр олус ыарахан. Ол курдук  голландияттан сылдьар ачыкы маастарын Ханс Янсены уонна кини уолун  бастакы микроскобу 1590-с айбыттар диэн сорох чинчийээчилэр ааҕаллар. Онтон сорохтор Иоанн Липперсгей диэки туруналлар, кини бастакы телескоп айааччыта буолар. Сотору кэминэн, 1624 сыллаахха Галилео Галилей бэйэтин араарыллар микроскобун кѳрдѳрѳр, инники аата «оккиолино» диэн. Сыл ааһан баран кини академиятааҕы табаарыһа Джованни Фабер саҥа оҥоһукка термин толкуйдаан биэрэр -  микроскоп.

## Оҥоһуута
Микроскоп икки чаастан турар: механическай уонна оптическай. 

# Механическай чааһа: олох, эттик остуола уонна биинтэ.
# Оптическай чааһа: окуляр, объектив, конденсор уонна сырдатар сиэркилэ.

## Араастара

### Оптическай микроскоптар
Киһи хараҕа айылҕа оптическай системата буолар. Оптическай микроскоптар 2000 тѳгүл улаатыннарар күүстээхтэр. Кинилэр тимир олохтооһуннаах остуолга сыһыарыллан сылдьар объекивтан уонна окуляртан тураллар. Билиҥҥи микроскоптарга куруутун сырдатар, резкаһы уонна конденсатор миэстэтин уларытар биинтэлэр баар буолаллар.

### Электроннай микроскоптар
Электрон сүүмэҕэ микроскопияҕа туттуллар. Электрон зарядтаах частица, ол иһин кинилэри электромагнитнай линзаларынан фокустуур чэпчэки. Электроннай микроскоп улаатыннарар күүһэ оптическайтан 1000–10000 тѳгүл улахан.

#### Зондунан сканирируйдуур микроскоптар
Бу маннык микроскоптар эттик ньуурун зонд кѳмѳтүнэн сканердыыллар. Зондунан сканируйдуур микроскоптар саҥа туттуллууга киирэн эрэллэр. Кинилэр чугаһатар күүстэрэ электроннай микроскоптарга тэҥнээхтэр, онтон сорох кээмэйдэринэн ситэллэр.

### Рентгеновскай микроскоптар
Рентгеновскай микроскоптар олус кыра эттиктэри кѳрѳргѳ аналлаахтар.
Телескоп

Телескоп — халлаан эттиктэрин кэтээн көрөргө аналлаах оптическай прибор.
Иоанн Липперсгей

**Иоанн Липперсгей** ( эбэтэр *Johann Lippershey*, 1570–1619) — ниэмэс төрүттээх Голландияҕа олорбут ачыкы маастара. Телескобу айбыт киһиннэн биллэр. 

Кини Везель () диэн куоракка 1570 сыллаахха төрөөбүтэ уонна 1619 сыллаахха Мидделбург () диэн куоракка тыына быстыбыта.
Пастеризация

**Пастеризациялааһын** (убаҕаһы сылытан микробун өлөрүү) - аһылык бородуукталарын 60-70 кыраадыс итиигэ 30 мүнүүтэҕэ диэри уһуннук тутан микробтары өлөрөр ньыма. 

Үүт аһылыктары, кыһыл арыгыны, пиибэни оҥорорго туһаныллар. Пастеризация туһунан XIX үйэ ортотугар француз микробиолога Луи Пастер суруйбута.

Ас-үөл, утах харайыллар болдьоун кээмэйин уһатан биэрэр. Пастеризациялыырга микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра үүнээйи эбэтэр харамай организымнары ититэн өлөрөллөр.

Ас көрүҥүттэн уонна састаабыттан көрөн пастеризация араас көрүҥэ туттуллар. Уһуннук (63-65 кыраадыска 30-40 мүнүүтэ устата ититэллэр), кылгастык (85-90 кыраадыска 0,5-1 мүнүүтэ устата ититиллэр), тута ититии (98 кыраадыстан үөһээ). Бородууктаны аҕыйах сөкүүндэҕэ 100 кыраадыстан үөһээ ититэри ультрапастеризация дэнэр.

Пастеризация кэнсиэрбэлииргэ туттуллубат, бүтэй салгына суохха анаэробнай микрофлора (көр ботулизм) споралара үүнүөхтэрин сөп. Бэйэ оҥорон таһаарар бородууктаны холобура тэллэйи, отоннору өр кэмҥэ харайарга стерилизация туһаныллара табыгастаах уонна барыыстаах.

## Литература
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F
Электрон

**Электрон** (Чаҕылык) диэн мэлдьэх иитиктээх өлүүскэ.

Атом үөскэҕин тула ии устун эргийэр. Электрон иитигэ −1,6021766208(98)⋅10−19 Кл.
Химия холбоһуга

**[[Химия]] холбоһуга** — хас да химическэйдик сибээстэнэн турар атомтан оҥоһуллубут элемент.
Коваленнаах ситим

[thumb|right|250px|Соҕотох коваленнаах ситим ([электрон былыта кыһылынан бэлиэтэммит)]]

**Коваленнаах ситим** (лат. *co* — «бииргэ» уонна *vales* — «кыахтаах» диэнтэн) диэн икки атом тас электроннарын былыттара холбоһон оҥорбут ситимнэрэ. Ситим электроннаах былыттара бүтүн электроннаах паара диэн ааттанар.
Ханс Янсенн

**Ханс Янсенн** - Голландияттан сылдьар ачыкы маастара. Микроскобу айбыт киһиннэн ааҕаллар. Уонна кини аатынан Марс планетаҕа кратер Янсенн диэн баар.
Электроннаах паара

**Электроннаах паара** — икки электрон холбоспут туруктара.
Аһыыба тобоҕо

**Аһыыба тобоҕо** () - анион судургу неорганическай холбоһуута.
Анион

**Анион** - төттөрү иитиилээх ион.

Электрона протоннааҕар элбэх буолан ион анион буолар. Анион иитиитэ дискретнай, ол аата биирдэмэ аҥаардаммат, холобура  Cl− — биир иитиилээх анион, оттон SO42− — икки иитиилээх анион. Анионнар туустар, аһыыбалар уонна солохтор үгүстэригэр, гаастарга, ону таһынан ион ситимнээх холбоһуктар кристаал эрэһиэккэлэригэр баар буолаллар. 

Электрическэй хонууга анионнар, минустаах буолан плюс электродка — анодка — тардыһаллар.

## Эбии көр
* Катион
* Ион
Белоктар

**Белоктар** — уустук оҥоһуулаах, аминокислотарынан оҥоһуллубут. Субурҕа буолан пептидной диэн сибээһинэн холбоспуттар. Тыыннаах организмҥа аминокислотаттан белок састаапа генетическай код быһаараннар. Синтез буолаары сүүрбэ аминокислота туһаныллар.
Диссоциация константата

**Диссоциация константата** — объекты кыракый сороххо диссоциируйдуур константа равновесия көрүҥэ.
Диссоциация

**Электролитическай диссоциация** () — электролит () ионнарга арахсар процеһа.
Катион

**Катион** — көнө иитиилээх ион. 
Төһө иитиилээҕинэн ойууланар: холобур, NH4+ — биир иитиилээх аммоний катиона, Ca2+ — икки иитиилээх кальций катиона. электрическай хонууга катионнар төттөрү иитиилээх электродка — катодка — тардыһаллар.

Аата гириэктии «καθιών» аллара түһэр диэнтэн. Тиэрмини Майкл Фарадей 1834 сыллаахха киллэрбитэ.

## Эбии көр

* Анион
* Ион
Бохсуу

ж. локализация, (бэйэтигэр) бохсуу (атын сиргэ тарҕаммат оҥоруу); локализация очагов пожара баһаар көрдүгэннэрин бохсуу.
Киэли

1) брюхо, утроба; туолбат киэли ненасытное брюхо; 2) анат. матка; 3) разг. вместилище; киэҥ киэли большая ёмкость чего-л.
Олохтуур оксид

**Олохтуур оксид** диэн олохтооһуҥҥа сөп түбэһэр металлар туустанар оксидтара.
Гормоннар

**Гормоннар** - органическай айылҕа биологическай көхтөөх һэктэр.  Гормоннар ис секрециялаах былчархайдар аналлаах клеткаларыгар оҥорон таһаарар. Гормон вещество уларытыы уонна физиологическай аналлаах үлэтигэр сабыдыаллыыр. Гормон араас орган уонна систиэмэлэргэ надалаах гуморальнай процесстарын салайааччы буолар. 

Бүтүннүү киhигэ буолар процессары хонтуруоллуур. Онно киирэр: улаатыы, сайыннарыы, элбэтии о.д.а. Гормон вещество солбуhуутагар, физиологическай үлэтигэр бэрээдэктээ сабыдыал далбардыыр уонна хаан буолан организм иhигэр көһөр.

## Историята
Ис секрециялаах былчархайдар үөскэрэтии саҕалааһына 1855 с. омук Англияттан быраас Т. Аддисон диэн ааттаах буолбута. 

Кини бастакы буруонса ыарыытын ойуулаабыт. Атын төрүттээччи К. Бернар Франция бырааһа буолбута. 

Кини туох процесстарын иһинэн ис секреция туһалааҕын, ханна баарын уонна хааҥҥа түһэрин таһаарбыта.

## Гормон аналлаах үлэтэ
Тас уонна иһинээҕи баарын ис секрециялаах былчархайдара организмҥа рецепторга сабыдыаллыыр, импульсу нервнэй системаҕа уонна араас гипотоламуска киирэн таһаартыыр. 
Гормон организмҥа наадалаах гомеостаһы көҕүлээн, эмиэ даҕаны аналлаах үлэтин салайар.

## Рецептор
Гормоннар бары организмна, араас органнарыгар уонна систематыларыгар оhуобай рецептарынан сабыдылыыр. Гормон рецептора 3 кына араараллар;

*    Ионнай каналларынан клеткаҕа диэри сибээстэммит рецептардар
*    Фермент буолбут эбэтэр белок-передатчиканан сабыдалыспыт сыгынаал ферментативной улэтинен рецептардар
*    ДНК-аны кытта холбоспут уонна ген улэтин регулировкалыырын гормоннар уонна аhыыбалар рецептордар

Бары рецепторга саморегуляция диэн феномен тутталлар. Араас гормон оҥорон таһаарыыта улаатыы эбэтэр кыччатыы, гормональнай рецептар билимтиэтэ үрдэтии эбэтэр намтатыы эндокриннай ыарыыларынар үөскүүллэр.


## Дьайыы механизма
Гормон, хааҥҥа баар буолуу сылдьан, оhуобай клеткаларга тийэн баран сабыдылыыр. Специфическай рецепторанынан кытта хардарыта дьайсыыйы киирэр.

Рецептордар организм тугу ыппытын ааҕаллар уонна клеткаҕа биллэр уларыйыы үөскүүр. Хас бирдии чуолааhын гормон бэйэтэ рецептардаах.

Араас-араас дьайыы механихма баарын сөп. Бастыкы группаҕа рецептарынан холбонор гормон. Бу группа ууга кыратык оморортык уонна хаан аҕаллаларый эбис белки-сылдьааччы холбонор.

## Классификациялара
Гормону, химическай тутуулаах араараллар

*    стероидтар
*    үөскэтиллибит аhыылар
*    үөскэтиллибит аминокислоттар
*    пептидтээх белковалаах саабыдыаллаах

Гормон структуралара бары биир организмнаах баар буолуон сөп.

## Туттубут литература

# Академик (https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/35607#.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F)
# Wikipedia (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%8B)
Ууһуур тиһик

**Ууһуур тиһик** () — уустук кыыл-сүөл, үүнээйи, тэллэй уо.д. а. хамсыыр-харамай ууһуур (бэйэтин бэйэтэ элбэтэр, хатылыыр, атыҥҥа салҕанар) уорганнарын тиһигэ.

## Тоноҕостоохтор ууһур тиһиктэрэ
Үүтүнэн иитиллээччилэр ууһуур тиһиктэрэ биир оҥоһуулаах. Ол эрээри киһи киэниттэн уратылардаах. Холобур, үгүс кыыл-сүөл атыырын ууһуур уоргана тура (эрекциялыы) илик кэмигэр этин-сиинин иһигэр сылдьар, иһигэр уҥуохтаах буолар. Аны буоһуур кыаҕа куруук бэлэм буолбат, примааттарга эрэ оннук.

## Тоноҕоһо суохтар ууһуур тиһиктэрэ

## Киһи ууһуур тиһигэ
Дьахтар төрүүрэ-ууһуура кини олоҕор сүрүн суолталаах. Ол таска көстөрө ый ахсын хаанынан арахсан кэлэрэ буолар. Онтон искэ буолар хаамыылар дьахтар гормонун циклынан дьайыытыгар олоҕураллар. Сатаан оҕоломмот ыал  дьахтар төрүүр-ууһуур тиһигин ымпыгын-чымпыгын билэллэрэ наада.  
### Яичник
Ньолбоҕор быһыылаах ханыылаах уорган. Оҕо үөскүүр хаатын (матка) ойоҕоһугар баар, хас биирдиитин кээмэйэ быһа барыллаан  3x2 см буолар. Сымыыкка дьүөрэ аата саҥа олох үөскүүрүн санатар. Ол чахчы даҕаны оннук: бу уоргаҥҥа яйцеклеткалар бааллар, дьахтар ууһуур килиэккэтэ манна ситэр, балар өссө ситэ иликтэр. Оҕо үөскүүрүгэр анаан ситиэхтэрин наада. Ситии уонна сиппит килиэккэ босхолонуута – сүрүн уларыйыылар яичник иһигэр буолаллар. Манна ууһуурга наадалаах гормоннар – эстроген уонна прогестерон үөскүүллэр.   

#### Фаллопиевай турба
Яичниктары оҕо үөскүүр хаатын кытта холбуур, хас биирдиитэ 10 см уһуннаах икки синньигэс турба. Хас ый ахсын бииригэр фолликула (убаҕаһынан туолбут хабах) тэһэ барар, ол иһиттэн сиппит яйцеклетка тахсан тута фаллопиевай турбанан оҕо үөскүүр хаатын диэки көхтөөхтүк сыҕарыйар. Чопчу ити турба иһигэр бастакы түргэн сиэмэлиин (сперматозоид) булкуһар. Балар силбэһиилэриттэн саҥа олох үөскүүр.  

##### Оҕо үөскүүр хаата
Груусалыы быһыылаах, ууһатар уорган киириитин (влагалище) үөһэ салаатын кытта аллараа салаата холбоһоро шейка дэнэр. Оҕо үөскүүр хаатын иһин араҥата эндометрия диэн ааттанар. Хас ый ахсын гормон дьайыытынан бу араҥа үллэр, хаан тымырдара буоһаабыт яйцеклеткаҕа сөптөөх усулуобуйа оҥорон арахсаллар. Оҕо үөскүүр хаҕыгар төрүөх хат буолуу кэмин устата сайдар.  

###### Ууһатар уорган киириитэ (влагалище)
Бу былчыҥ көҥдөй уоргана, манна сиэмэлэр киирэн яйцеклеткаҕа дьулуһаллар. Манан ыйдааҕы хаан арахсан тахсар уонна сиэмэ яйцеклетканы буоһатар, биитэр мэһэйдэһэр кистэлэҥнээх миэстэтэ буолар.  

Мантан көстөрүнэн, оҕолонор сааһыгар сылдьар дьахтар этэ-сиинэ (организм) ый ахсын хат буолар турукка бэлэмнэнэр: уочараттаах яйцеклетка буоһуурга бэлэмнэнэр, оҕо үөскүүр хаҕа эндометрия эбии араҥатын үүннэрэр, гормоннар үөскүүргэ табыгаһы оҥороллор. Өскөтүн үөскээбэтэҕинэ, ордук араҥа (эндометрия) оҕо үөскүүр хаҕыттан хоҥнон таска тахсар – ыйдааҕы хаан арахсан кэлиитэ саҕаланар. Оҕо үөскүүрүгэр дьахтар этин-сиинин тиһигин хайа баҕарар кэһиллиитэ мэһэйдиэн сөп.
Ачыкы

[мини|'''Ачыкы''' - саамай [Дьон-сэргэ|дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр  тэрил.]]
**Ачыкы** - саамай дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыт оптическай прибор, киһи хараҕын көрүүтүн көннөрөр эбэтэр киһи хараҕын араас сабыдыалтан көмүскүүр  тэрил.

Ачыкы таас эбэтэр пластиковай линзаттан турар, кини ачыкы иитигэр сыстар. Ардыгар кулгаахха илиллэр ачыкы иитин оннугар, төбөҕө кэтиллэр лиэнтэни ,эбэтэр тирии быаны тутталлар.

## Ачыкы араарыллар чаастара
мини|ачыкы ''араарыллар чаастара''
1. Ачыкы иитэ

2. Ачыкы иитин күргэнэ

3. Ачыкы тааhа

4. Мурун тирэҕэ

5. Иэччэх

## Ачыкы остуоруйата
**Күнтэн хаххалыыр ачыкы**мини|Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду , Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит.
Бастыкы, күнтэн хаххалыыр ачыкыны оҥорбуттар түгэх Хоту дойду , Азия уонна Америка олохтоохторо. Кинилэр ачыкыны кыыл уҥуоҕуттан эбэтэр мас хатырыгыттан ,харахха анаан кыараҕас быһыылаан оҥороллор эбит. 

Бастакы күнтэн хаххалыыр ачыкы чахчыттан ыллахха торүттэммит сирэ Кытай. 

### Харах көрүүтүн тупсарар ачыкы
Харах көрүүтун тупсарар ачыкы уөдүйэ илигинэ өстүөкулэ тааһынан тутталлар эбит.

Бастакы ачыкы быһыыта 12 үйэҕэ Италияҕа оҥоьуллубут. Сабаҕалаан көрдөххө, бастакы харах көрүүтүн тупсарар ачыкы 1284 сыллаахха Сальвино Армати диэн киһиннэн оҥоһуллубут. Ол эрэн ити туоһулааһын ханнык да докумуоҥҥа киирбэтэх.

Бастакыннан ачыкы баар буолуута 1289 сылга туоһу сурукка киирбит эбит.

Ачыкы бастакы уруһуйа Тревизо(Италия) сиэркэпкэ, 1352 с. Томмазо да Модена монаҕынан уруһуйданан көстүбүт.
мини|16 үйэҕэ дылы  ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, ''кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.''
 

**XVI** үйэҕэ дылы  ырааҕы эрэ көрүү ачыкы баара, кэлин харалҕана ачыкыта үөскээбит.

**XVII** үрүн көмүс ииннээх, диоптрийдаах ачыкыны ыраахтааҕы Алексей Михайлович кэтэр эбит.

**XVIII** үйэ саҕаланыыта Лондон куорат олохтооҕо, оптиканнан дьарыктанааччы Эдвард Скарлетт ачыкыга кылдьыы эппит

= Аныгы ачыкы =
Харах көрүүтүн тупсарар аналлаах ачыкыны мээнэҕэ буолбакка, бэйэтин суолтатынан эрэ тутталлар.

= Сирэйи сыыһа иҥэрии =
Улахан диоптрийдаах ачыкы, киһи сирэйин-хараҕын атын дьон сыыһа көрүүгэ тиэрдиэн сөп. Харалҕаҥҥа аналлаах ачыкы киһи хараҕын сирэйин кытта тэҥнээтэххэ кыра гына көрдөрөр. Ырааҕы эрэ көрөр дьон ачыкылара, харахтара сирэйи кытары тэҥнээтэххэ олус улахан курдук буолан көстөр.

Сирэйи сыыһа иҥэрии социальнай стигматизацияҕа уонна кыра бэйэни сыаналааһыҥҥа тиэрдэр. Ол буолбатын туһугар күүстээх көннөрөр контактнай линза көмөлөһүөн сөп.

## Литература

* Питер Джеймс, Ник Торп. Древние изобретения = Ancient Inventions. — Мн.: Попурри, 1997. — 768 с. — .

* Егоров Н. Г. Очки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

* Отьян Р. Г. Сведения о ношении очков в Средневековье // Известия Академии наук Арм. ССР, Общественные науки, № 3, 1963, с. 87—94.
Инвалидность

Инбэлииккэ тахсыы, инбэлиит буолуу. 

**Инвалид** диэн доруобуйата толору хааччааҕа суох киьи.

## Инвалидность киритиэрийдэрэ:

* эт-хаан пуунсуйатын ыһыллыыта
* олоҕо-үлэтэ хааччахтаах буолуута
* реабилитацияҕа уонна социальнай кемеҕе наада буолуута 

## Биричиинэлэрэ:

* уопсай ыарыыттан
* оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит буолууттан
* профессиональнай ыарыыттан
* үлэҕэ оһоллонууттан
* байыаннай оһоллонууттан
* радиацияттан 

## Уустугуруута:

*ыарыы иккистээн кэһэллиитэ
* эрдэ кырдьыы
* олоҕу кылгастык олоруу

## Инвалидность белехтере:

* 1 бөлөх - толору үлэлиир кыаҕын сүтэрии
* 2 бөлөх - үлэлиир кыаҕын быстах сүтэрии
* 3 бөлөх -  үлэлиир кыахтаах, ол гынан баран щадящай условиялаах үлэни үлэлиир буолуу 

## Сааска арахсыыта:

* дети - инвалиды
* взрослые - инвалиды

## Инвалидность киһи төһө хамсыыр кыахтааҕыттан арахсыыта:

* хамсыыр кыахтаах
* кыраны хамнанар кыахтаах
* хамнаммат 

## Туттуллубут литература:
* https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fwww.tiensmed.ru%2Fnews%2Finvalidnosti-ab1.html
Эмтээх үүнээйи

**Эмтээх үүнээйи** киэҥ үүнээйи бөлөҕө, органнара эбэтэр чаастара эмп буолар сырьёлара, народнай, медицинский эбэтэр ветеринарнай эмтиир эбэтэр профилактикалыыр практикага туһаналлар.

Ордук элбэхтэ эмтээх үүнээйи народнай медицинага туттуллар.

Эмтээх үүнээйи 21 уйэ саҕаланыытыгар олус элбэхтэ аир, алоэ, уулаах отон, девясил, зверобой, календула, каллизия, тураах отоно, малина, мать-и-мачеха, мелисса, мята, облепиха, биэс тымырдаах от, ромашка, солодка, тысячелистник, шалфей, дөлүһүөн уонна атын араас үүнээйилэр.

Номнуо отой эрдэтээҥи киһи аймах сайдыы кэрдииһэ үүнээйи дьоҥҥо аһылык источнига эрэ буолбакка ыарыыттан быһанары көмөлөһөр этэ. Муҥутуур былыргы биһиэхэ дылы тиийбит эмп сүрүн суол- шумерскай куораты раскопкалыы сылдьан булбут табличкалара. 145 строкалаах шумерскай 15 рецепт тылбаастаммыт.
Солох

**Солох** (нуучча тылыгар «щёлок» диэн тылтан төрүттээх) диэн хидроксидтар, солох-сирдиҥи металлар уонна атын элеменнэр, холобур, таллиум. Солохторго ууга үчүгэйдик суураллар олохтор киирэллэр. Солох молекулярнай элеменнэргэ арахсалларыгар OH-анионнары уонна метал катионун үөскэтэр. 

Солохторго 1а уонна 2а бөлөхтөр метал хидроксидтара киирэллэр (кальцийтан саҕалаан), холобур NaOH (хабархай натриум), KOH (хабархай калиум), Ba(OH)2 (хабархай бариум). Туорааһын курдук, солоххо эбии биир валеннаах таллиум хидроксидын TiOH киллэриэххэ сөп, ууга үчүгэйдик суураллар уонна күүстээх төрүт буолар. Хабархай солохтор литиум LiOH, натриум NaOH, калиум KOH, рубидиум PbOH уонна сезиум CsOH хидроксидтарын холбоспут ааттара. «Хабархай солох» диэн киһи тириитин уонна айах иhинээҕи чараас бүрүөнү быhа сиирин иhин ааттаммыт, кумааҕыны, атын органикалаах сэктэри эмиэ быhа сиир. Өр кэмнэ «хабархай солохтор», үрдүк дьайыылаахтарын иhин, көннөрү сэк быhыытынан аҕыллаллара. Биир бастакынан «хабархай солохтору» уустук иһиликтээхтэрин туhунан Лавуазье ахтыбыта. Бары судургу сэктэр аһыйыы барыахтарын сөп диэн теориятыгар олоҕурбута. Ол эрэн, бу теорияны 19 улэҕэ, Дэви бигэргэппитэ, электрохимияны туттан баран. 

## Физика саҥнара
Солох металлар хидроксидтара (хабархай солохтор) — кытаанахтар, маҥан өҥнөөхтөр, олус хигроскоптаах сэктэр. Солохтор — күүтээх өттүттэр, ууга олус үчүгэйдик суураллар. Төрүттэрин күүhэ уонна ууга суураллыылара, кинилэр катионнарын радиуhа хас биирдии периодтаах бөлөҕөр улааттаҕын аайы, улааталлар. Ордук күүстээх солохтор - сезиум хидроксида 1а бөлөххө уонна радиум хидроксида 2а бөлөххө. Ону таhынан, «быhа сиир» этанолга уонна метанолга суураллар.

## Химия саҥнара
Солохтор сүрүн саҥнара. Кытаанах солохтор салгынтан H2O сииллэр, оннук курдук CO2 (убаҕас көрүҥэр) салгынтан, сыыйа карбонаттарга кубулуйаллар. Солохтору индустрия эйгэтигэр киэнник тутталлар.
Таврийскай

**Таврийскай** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 761 (2017).

## Историята
1983 сыллаахха Саҥа Каховка куорат Восточнай бөһүөлэгин оннугар олохтоммут.

## Айылҕата

## Географията
Днепр өрүскэ Каховскай уу хааһаҕын хаҥас кытылыгар Каховка уонна Саҥа Каховка ыккардыларыгар, Херсон — Геническай Р-47 суол төрдүгэр турар. Куорат аттыттан Хотугу Кырыым ханаала саҕаланар.

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Била Крыныця (Херсон уобалаһа)

**Била Крыныця** () диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1234 (2018).

Bila Krynytsia.jpg


## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Камерон Бойс

**Ка́мерон Ми́ка Бойс** (; Ыам ыйын 28, 1999 — От ыйын 7, 2019) — Америкатааҕы актёр уонна үҥкүүһүт этэ. Ордуктук Дисней «Jessie» (2011-2015) уонна «Gamer's Guide to Pretty Much Everything» (2015-2017) ситком сериалларыгар, ону кытта «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан аатырбыта.

## Биографията
Ка́мерон Бойс ыам ыйын 28 күнүгэр Лос-Анджелеска, Калифорния штаакка төрөөбүтэ. Кини онно үөрэммитэ (2017 сылга бүтэрбитэ) уонна ийэлиин, аҕалыын, балтытын Майялыын кытта олорбута. Брейк-данска, хип-хопка, аныгылыы үҥкүүлэргэ уһуйар уонна кэрэхсиир этэ. Ону тэҥэ баскетболга оонньуурун таптыыр этэ. Түөрт доҕордуун кытта X-MOB хамаандаҕа кыттыһааччы этэ.

От ыйын 6-7 күнүгэр түүнүн, эдэр сааһыгар (20 саастаах этэ), ана уһун ыарыыттан, утуйа сырыппытыгар өлөн хаалбыта.

## Карьерата
2008 сыл ыам ыйыгар кини аан бастаан телевиденияҕа көстүбүтэ — «Panic! At the Disco» рок-бөлөх "That Green Gentleman (Things Have Changed)" диэн видеоклипыгар Райан Росс (бөлөх биирэ) кыра саастааҕын оонньообута. Бу сыл от ыйыгар "General Hospital: Night Shift" диэн мыльнай операҕа көстүбүтэ. Ити кэнниттэн кини киинэҕэ аан-маҥнайгы тахсыыта буолбута — "Mirrors" диэн хоррорфильмҥа кыра оруолу оонньообута. Онтон 2010 сылга «Одноклассники» диэн киинэҕэ оонньообута.

Диснейга маҥнайгы оруоллаах буолбута — «Good Luck, Charlie!» диэн сериалга анал ыалдьыт быыһытынан. Онтон «Shake It Up» диэн ситкомҥа биир серияҕа кыра үҥкүүһүттэр биирдэрэ этэ. 2011 сылтан 2015 сылга диэри «Jessie» диэн телесериалга биир сүрүн оруолу уонна ити ситком спин-оффыгар «Bunk'd»-га сити оруолу оонньообута. Ону кытта кини 2015 сылга Disney ханаалыын «Утумнааччылар» («Descendants») фильмыгар Карлос (Круэлла Де Виль уола) быыһытынан уһуллубута. 2017-гэ «Descendants 2» уонна «Descendants 3» 2019-га эмиэ Карлос оруолун оонньообута.

2019 ыам ыйыгар Hozier ырыаһыт "Almost (Sweet Music)" диэн клипыгар кыттыбыта.

## Фильмографията

## Быhаарыылар
Нарухито

**Нарухито** (徳仁, атырдьах ыйын Олунньу 23, 1960,Токио) 126-c Император аҕа Дьоппуон.
Органикалаах химия

**Органикалаах химия** диэн химия салаата, уулук харыалыктар уонна кинилэртэн тахсар сэктэр оҥоһууларын, хайдахтарын уонна олору синтезтыыры үөрэтэр.

Органикаламмат реакцияларга үксүн ионнар кытталлар, дьиэ итиитин температуратыгар реакция түргэнник ааһар уонна бүтэр. Органикалаах реакцияларга коваленнаах ситимнэр субуллук бысталлар уонна саҥа ситим үөскэтэллэр. Сиэр курдук, ити бырассыастар ураты болдьому ирдииллэр: тутаах температураны, реакция кэмин уонна үгүстүк катализатор баар буолуохтаах. Үксүн биир эрэ буолбакка хас да реакция бииргэ барар, ол иһин үксүгэр туһалаах сэк тахсыыта 50% элбэҕэ суох. Ол иһин органикалаах реакцияны көрдөрөргө тэҥнэбил буолбакка стехиометрия суота суох схема туттуллар.

Реакция олус уустуктук уонна хас да кэрдиистээх ааһыан сөп, булгуччу схемаҕа көстөрүн курдук буолбатах. Аараанны холбоһуу быһыытынан R+ карбкатионнар, R- карбанионнар, R радикаллар, СХ2 карбеннар, катион-радикаллар, анион-радикаллар уонна да атын көхтөөх эбэтэр бигэтэ суох өлүүскэлэр үөскүөхтэрин сөп, кинилэр уксун сөкүүндэ өлүүтэ эрэ кэмҥэ үөскээн ылаллар. Реакция кэмигэр молекулярнай таһымҥа буолар бары уларыйыылар сиһилии дьүһүннээһиннэрэ реакция механизма дэнэр.  

Реакциялар быстыы ньыматынан уонна ситим үөскээһининэн, реакцияны көҕүтүү ньыматынан, реакция молекулалааһынынан наарданаллар.
Антуан Арно (аҕа)

Антуан Арно́ (; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.

Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.

Уола эмиэ Антуан Арно диэн ааттаах — биллиилээх бөлөһүөк.
Контоев Александр Степанович

200px|thumb|right|Александр Контоев
**Александр Степанович Контоев** (12.12.1981), төрөөбүт сирэ Маҕарас, Горнай улууһа, Саха АССР) — Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чемпиона (2002). 

2006 сыллаахха диэри Россия аатыттан кыттыбыт. Иван Сивцевкэ дьарыктаммыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* А.Е.Кулаковскай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата (2001).
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Kontoev, Alexander (BLR)
Ген

**Ген** — генетикаҕа хаан уруу аймахтарыттан ылыллыбыт киьи доруобуйатын туругун көрдөрөр эттик буолар. Бу "ген" диэн тиэрмини 1903 сыллааха, Данияттан  төрүттээх Вильгельм Йохансен диэн генетиканы уонна унээйи чинчийбит учуонай буолар. Хаан уруу доруобуйатын туругун көрдөрөр нуклеиновай кислота арыйбыттарыгар, ген өйдөбүлэ уларыйбыта, гены билигин ДНК диэн ааттыллар.

## Гены удьуордааһын сурун оруолунан булуу

1865 сыллаахха Грегор Мендель ген удьуордааьынна хас да чааска арахсарын уорэтэн даклаад суруйар.Даклаадын учуонайдар мустууларыгар БРНО кэпсиир. 1866 сыллаахха даклаада кинигэ5э бэчээттэнэр, ол эрээри улахан бол5омтону ылбат.Ол эрэн 19 уйэ бутуутэ Хуго де Фриц, Каррел Коррекс, Эрик гдоу Черман көмөтүнэн иккис тыынын ылар. То5о диэтэххэ ити учуонайдар Грегор Мендели кытары биир тумуккэ кэлбиттэр.

## ДНК-ны удьуордаьыы бир сурун салаатынан арыйыыы

40 сыллааха американскай учуонайдара О.Эвери салайыытынан, генетическай сибидиэнньэ молекулярнай хранилищата ДНК буоларын даказтаабыттар. 1953 сыллаахха рентген хаартыскатын көмөтүнэн Розалин Франклин уонна Морис Уилкинс үрдүк хаачыстыбалаах ДНК хаартыскаларын ылбыттар. Ити хаартыскалар Джеймсу Уотсону уонна Френсису Крику ДНК молекулярнай холобурун онорорго  улахан оруолу оонньобут.

## Ген сурун хайысхалара

Билиҥҥи кэмҥэ молекулярнай биология этэринэн ген ДНК-5а толору сибидиэнньэлээх  белок молекулалара эбэтэр РНК тар5атар участок буолар. Ити РНК уонна атын молекулалар биьи организыммыт сайдарын,  уҥуохпут сайдарыгар уонна организыммыт учуойдук улэлииригэр туьалыыр.

## Литература

* Инге-Вечтомов С. Г. . Генетика с основами селекции: учебник для студентов высших учебных заведений. — СПб.: Изд-во Н-Л, 2010. — 720 с. — ISBN 978-5-94869-105-3
* Молекулярная биология клетки: в 3-х томах / Б. Альбертс, А. Джонсон, Д. Льюис и др. — М.-Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», Институт компьютерных исследований, 2013. — Т. I. — 808 с. — ISBN 978-5-4344-0112-8.
* Кребс Дж. Гены по Льюину / Дж. Кребс, Э. Голдштейн, С. Килпатрик, пер. 10-го англ. изд. — М.: Лаборатория знаний, 2017. — 919 с. — ISBN 978-5-906828-24-8.
* Франк-Каменецкий М. Д. . Век ДНК. — М.: Изд-во «КДУ», 2004. — 240 с. — ISBN 5-98227-017-2.
Ион

**Ио́н** ( «барар») — эттик иитиилээх өлүүскэтэ, атомтан эбэтэр молекулаттан электрона эбиллинэҕинэ, эбэтэр төттөрүтүн көҕүрээтэҕинэ үөскүүр. Көнө иитиилээх ион катион диэн ааттанар, утары иитиилээх — анион.

Ионнар бары агрегатнай туруктарга көстөллөр: гаастарга (холобур атмосфераҕа), убаҕастарга (расплавтарга уонна суурадаһыннарга), кристаалларга уонна плазмаҕа (холобур космоска).
Гаврильев Данил Егорович

Гаврильев Данил Егорович ,1908 с. төрүөх , 1943 с. ыҥырыллыбыт , 1944 с.кэлбит, чааһа биллибэт, 1978 с. өлбүт.Категория Дьон алпаабытынан
Алексеев Егор Александрович

**Алексеев Егор Александрович** — 1905 с. төрүөх, 1941 с. ыҥырыллыбыт, 1944 с. кэлбит. Новосибирскай уобалас, чааһа биллибэт, 1981 с. өлбүт.
Алексеев Иван Васильевич

**Алексеев Иван Васильевич** — 1908 с төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобалас, чааһа биллибэт.
Евдокимов Иван Евдокимович

**Евдокимов Иван Евдокимович**, 1904 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1947 с. кэлбит, Кемеровскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт.
Львов Степан Николаевич

Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара **Львов Степан Николаевич**, 1915 с. төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Белгородскай уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1973 с.өлбүт.
Михайлов Семен Васильевич

**Михайлов Семен Васильевич**, 1901 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. кэлбит, Читинскэй уобаласка сулууспалаабыт, чааһа биллибэт, 1983 с өлбүт. Категория дьон алпаабытынанАҕа дойду Улуу сэрии кыттыылаахтара

## Өссө маны көр
* Михайлов Семен Михайлович
Айылҕа мэҥэлэрэ

**Айылҕа мэҥэлэрэ** () - Саха Cиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).
* наукаҕа, устуоруйаҕа уонна култуураҕа уһулуччу суолталаах айылҕа сэдэх эбийиэктэрэ;
* иэнэ кыра буолуохтаах;
* туспа көҥүллээх дьон араҥаччылыыллар.
 
## Ылыллыбыт сирэ
* [Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Parki/parki.htm)
Ришикеш

**Ришикеш** — Үүндүйэ куораттарыттан бииррдэстэрэ. Индуизм ытык куората.
Коронавирус

**Коронавирус** (лат. Coronaviridae) - вирус кэргэннэрэ, 2020 сыл тохсунньутугар 40 көрүҥ — рнк-холбоһуктаах вирустар кэргэннэрэ[2], бу икки ыалга холбонор. Аата вирус корона хатыытыгар санаталлар. Киһиэхэ, чуолаан, охсор дьоҥҥо сыһыаннаахтар:
* вирус Hcов-229ӨӨ;
* вирус Hcов-НЛ63;
* вирус Hcvов-OК43;
* вирус Hcvов- HKU1;
* вирус СААРС- Cов, атипичнай пневмония көҕүлээччитэ, бастакы ыарыыта 2002 с. регистрацияламмыта.;
* вирус MERS- CoV, 2015 сыллахха Ближнэй востокка тарҕана сылдьыбыта;
* вирус SARS-CoV-2, 2020 с.саҥа тииптээх пневмония эппиэттиир.

## Эпидимиологията
Киһи бэйэтэ бастаан ОРВИ ыарыһахтарыттан 1965 сыллаахха анаммыта. Кэлиҥҥи кэмҥэ Кытайга 2002-2003 сылларга атипичнай пневмонияны, эбэтэр ыарахан сытыы тыҥа пневмониятын аҕалар синдром тарҕаныар дылы чинчийээччилэр болҕомтолорун тардыбатахтарын кэриэтэ. Ол  ыарыы SARS-CoV вируһунан көҕүлэнэ быһаарыммыта. Ол түмүгэр ыарыы атын дойдуларга тарҕанан, барыта 8273 киһи ыалдьан, 775 киһи өлбүтэ (9,6% өлбүтэ).

Вирус MERS- Covов-Ближнэй восток тыын синдромун көҕүлээччитэ (MERS), бастакы түгэннэрэ 2012 сыллаахха регистрацияламмыттара. 2015 с.Соҕуруу Кореяҕа 183 киһи ыалдьыбыта, олор истэригэр 33 киһи өлбүтэ.

2019 сыл ахсынньытыгар Кытайга 2019 с.саҥа вирус быһыытынан ыҥырыллыбыт пневмония үрдээһинэ саҕаламмыта. Сотору буолан кини атын дойдуларга тарҕаммыта. Ыарыһах, харамай буолар кыахтаах. Биэрии кыаллар механизмнара: салгынынан, контактнай. Ыалдьыы кыһын уонна эрдэ саас үүнэр. ОРВИ-нан ыалдьыбыт дьон ахсааннатарыттан коронавируһунан ыалдьыбыт дьон ахсаана ортотунан 12% буолар. Быраабыла курдук үтүөрбүт киһи иммунитета уһун буолбатах. Коронавирдар киэҥ нэлэмэн сирдэрин туһунан дьон 80 %- на булуллубут анал антителлара туоһулууллар.
Ухань

**** (*Wuhan*, 武汉) —  Кытайга баар бөдөҥ куорат. Хубэй провинциятын киинэ. Киин Кытай ордук хойуу киһилээх куората, олохтоохторун ахсаана 12 мөл. кэриҥэ. 

Янцзы уонна Ханьшуй өрүстэр силбэһэр сирдэригэр турар. 

Бу кэмҥэ (2020 сыл) COVID-19 коронавирус тарҕаныытын саҕалаабыт сиринэн аан дойдуга аатырда.
Fortnite

**Fortnite** (Фортнайт) — көмпүүтэр онлайн-оонньуута, Epic Games хампаанньа оҥоруута, 2017 сыллаахха тахсыбыта.

Fortnie-оонньооччуларга үс раздельнай режими талан ыларга этии киллэрэр: Fortne the The World (англ.)руск. кооперативнай симуляторга олох аһаҕас эйэлээх, оонньооччуларга сирэй- харах анньан, сирэй- харах анньан, сэбилэнэн- сэбиргэлинэн, араас тутууларынан кыттыһан ситимнээх: — хапсыһыы жанрыгар 100 оонньооччу эрэ хаалбакка, бэйэ- бэйэлэрин кытта охсуһуннарарга этиллэр.; итиэннэ 2018 сылга киллэриллибит режими: Creative, режими-«песочница», онно оонньооччулар бэйэлэрэ туспа тутуллуохтарын сөп, араас тутуулары бэйэлэрэ оҥорторуохтарын сөп. Forttnie: Save the World Worldows, macOS, macOS, a Fortnnie: Creative, Forttnie: Creative, ону таһынан портативнай тэриллэргэ — Notic, is уонна андроид. Оонньуу ордук цифровой олох ситимин моделларынан тарҕанан эрэр; физическэй носоруустарга оонньуур версиятынан таһаарыынан дьарыктанар.

Save the The The World уонна Fortnitite: Creative коммерческай ситиһиини ситиһэргэ ситиспит эрээри, чопчу Fortnntenitite: 2019 сыл кулун тутарыгар ити режимҥэ кубулуйан, 250 мөлүйүөн буолбута. 2018 сыл түмүгүнэн «онлайн геймлеҕа уһулуччулаах ситиһии " номинацияҕа кыайыылааҕынан тахсыбыт Д. I. C. Э. сыл 22- с бириэмийэтин лауреата буолбута.

## Геймлей
Тыыннаах буолуу сүрүн механиктарынан буолаллар: чинчийии, ресурсалары хомуйуу, бөҕөргөтүллүбүт дьиэлэри тутуу уонна кэлэр кыстык долгуннарын кытта охсуһуу. Оонньооччулар Форт тутуутугар күнүстэри- түүннэри кыһыннары- сайыннары туһанар предметтэри хомуйан баран, кооперациялаһаллар. Тутуу сүрүн механика буолар, онуоха «уйма лут»оонньууга. Оонньооччулар Форт хас истиэнэтин 3х3 сеткалаах сеткалаах, кирилиэһи, хаппаҕы уонна түннүктэри туаныахтарын сөп. Ити элеменнэр эттэринэн- хааннарынан Эпириэс Тихин Суини "мээрийэ смета" диэн оонньууга кубулутан көрдөрбүтэ. Бу оонньууга сир- уот уонна хаарты олус түбэлтэлэринэн генерацияланар, Уһук хоту кыргыһыы араас сэбин-сэбиргэлин, холобур, дробовик эбэтэр снайпер бинтиэпкэтин, ону тэҥэ катан курдук тымныы сэбин-сэбиргэлин бэриллэр. Оонньууга түөрт араас кылаас, чуолаан ниндзя, атын омук, коммунист уонна тутааччы түмүллүбүт. Араас кылаастар араас дьоҕурдаахтар. Холобур, тутуу түргэнник уонна чэпчэкитик тутуллар, ону тэҥэ тутуу бэйэтэ күүһүрдэр. Оттон чугас кыргыһыыга дьоҕур атын кылаастардааҕар быдан ордук. Оонньооччулар тулалыыр эйгэ объектарын уонна декорациятын алдьатыахтарын сөп. Оонньооччу тугу эмэ тобулуннаҕына, мини- оонньууга оонньуур, кэрэ- бэлиэ точкаларга охсуон наада. Ону сэргэ сэп- сэбиргэл оҥоруохха сөп, оттон персонаж үөрүйэҕэ тупсарыы уонна таһымы үрдэтии нөҥүө оҥоһуллуон сөп. Муоста, бултуурга, истиэнэҕэ, кырыыска курдук араас чаастар мастан, таастан, металлтан оҥоһуллуохтарын сөп. Игрока игрока против игрока (Пвп), который будет простоить до сүүс оонньооччуну.

## Быһаарыылар
PUBG

**PUBG** (ПАБГ) () — онлайн оонньуу, PUBG STUDIOS курдук. Арассыыйа территориятыгар оонньууну официальнай характеристиканан дьарыктанар Mail.Ru Grup. Игра основаны на международных модификаций для других играх, созданных Брендан грином (англ. Bren Green) "Prunknown" диэн псевдонимынан японскай «Королевская центр» 2000 с.тэриллибитэ. Ол түмүгэр Грин геймдизайнер быһыытынан биллибит самостоятельнай оонньуулары тэрийэн ыытта. 100- кэ диэри оонньууга десант арыыга десант биэрэллэр, онтон сэп- сэбиргэл, сэбиргэл- сэбиргэл көрдүүллэр уонна атын кыттааччылары өлөрөргө уонна тыыннаах хааларга бэйэтэ дьулуһаллар. Аан дойду каартатыгар баар куттал суох буолуутун зоната бириэмэттэн аҕыйаан, бэйэ- бэйэлэрин икки ардыларыгар оонньооччулары кыараҕастык оҥорон, кыараҕастык өйдөнөн эрэр. Тиһэх оонньооччу эбэтэр хамаанда рауҥҥа кыайар.

23 марта 2017 сыл кулун тутар 23 кунунээҕи операционнай системанан Stema таһаарыллыбыта. Бастакы сэттэ ый устата 13 мөл. тахса копия оонньуу кэнниттэн, оттон пиковай оонньооччулар ахсааннара сыл бүтүүтэ 2 мөлүйүөнтэн тахса киһиэхэ тиийбитэ, ол аата республика биир саамай биллиилээх оонньууларыгар оҥорбута. Алтынньы 31 күнүгэр буукубаны атыылааһын 18 мөл. куоппуйаттан таҕыста. Оонньуу толору версията ахсынньы 21 күнүгэр 2017 сылга таһаарыллыбыта. "Microsotosost" республикатааҕы программанан ахсынньы 12 күнүгэр буолбута эрээри, хайыы- үйэ балаҕан ыйын 4 күнүгэр 2018 сылга официальнай релизия буолбута. Кулун тутар 19 күнүгэр 2018 сыллаахха ЛОП- тар моделларыгар мобильнай версия таһаарыллыбыта. Версия акционер для 4 ноября 2018 года, ноября 7 декабря 2018 года.

## Быһаарыылар
Аввакумов Максим Спиридонович

**Аввакумов Максим Спиридонович** (1913-1975) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1913 с.т.

1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, 1946 с. эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 385 стрелковай полкаҕа сэриилэспит.

1975 с. өлбүт.
Алексеев Яков Алексеевич

**Алексеев Иван Петрович** - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1916 с. төрүөх, 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1946 с эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт, 1970 с өлбүт.

## Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ , 2005с.
Алексеев Иван Петрович

**Алексеев Иван Петрович** (1925-) - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1925 с.төрүөх, 1943 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона, чааһа биллибэт.

## Быһаарыылар
 Хоро нэһилиэгэ , 2005с.
Аржаков Афанасий Григорьевич

**Аржаков Афанасий Григорьевич ** - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1924 с. төрүөх. 1942 с. ыҥырыллыбыт, 1949 с.эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, фрона биллибэт, 82 гв. танковай полка.

## Быһаарыылар

Хоро нэһилиэгэ, 2005с.
Борисов Гаврил Гаврильевич

**Борисов Гаврил Гаврильевич**- Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1906 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с. эргиллибит, арҕаа сэриилэспит, чааһа, фрона биллибэт. 

## Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ , 2005 с.
Борисов Михаил Гаврильевич

**Борисов Михаил Гаврильевич** - Үөһээ Бүлүү Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1918 с. төрүөх, 1944 с. ыҥырыллыбыт, 1945 с.эргиллибит, Забайкальскай фроҥҥа 114 с.с.б. сэриилэспит, 1976 с. өлбүт. 

## Быһаарыылар
Хоро нэһилиэгэ , 2005 с.
Basshunter

**Ю́нас Э́рик О́лтберг,** **Basshunter**, швед. Jonas Erik Altberg (Ахсынньы 22, 1984, Хальмстад) — шведскай ырыаhыт, продюсер уонна диджей.

## Дискографията
### Студия альбомнара
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Компиляциялар
* *[[The Old Shit]]* (2006)
* *[[The Early Bedroom Sessions]]* (2012)

### Сингллар
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies» (& Alien Cut) (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)» (Victor Leksell) (2023)

## Сигэлэр

* Официальнай саайта
Хамсык

Туох эмэ инфекцияттан, вирустан сылтаан үөскүүр киһи уонна кыыл-сүөл маассабай ыарыыта, дьаҥа. Нуччалыыта — эпидемия, пандемия. Бүрээт, монгуол тыллаах омуктарга "хамшаг" — эпидемия.
Call of Duty: Warzone

Call of Duty Warzone диэн саҥа онлайн оонньуу.

***Call of Duty: Warzone*** — мультиплатформалаах free-to-play көмпүүтэр оонньуута, жанра: элбэх киһи оонньуур шутер уонна хоруол кыргыһыыта, оҥорооччу: Infinity Ward уонна Raven Software, 2020 сыл кулун тутар 10 күнүгэр  Activision ПК-га, PlayStation 4 уонна Xbox One платформаларга таһаарбыта. 

Онлайн-сэрии биир кыргыһар хонууга (Верданскай диэн өйтөн толкуйдаммыт куоракка) платформаттан тутулуга суох 150—200 оонньооччу ыккардыгар барар.
Хоруона хамсыга

2019 сыллаахха ахсынньы бүтүүтүгэр Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин Хубэй провинциятын Ухань куоратыттан саҕаламмыт COVID-19 диэн короновирус инпиэнксийэтин биир көрүҥүн хамсыга, дьаҥа. 2020 сыл кулун тутар 20 күнүээҕи туругунан, аан дойду үрдүнэн хоруона хамсыгыттан барыта 9982 киһи өлбүтэ, 241000 киһи хамсыкка хаптарбыта. Онтон 86000 киһитэ үтүөрбүтэ. 2020 сыл кулун тутар 19 күнүнээҕи туругунан, Саха өрөспүүлүкэтигэр хоруона хамсыгар 1 киһи — ЯТЭК хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Андрей Коробов хаптарбыта.
Шенген сөбүлэҥэ

**Шенген сөбүлэҥэ** ( ) — Европа сойууһугар кэккэ судаарыстыбалар ыккардыларыгар пааспар-виза хонтуруолун судургутутуу сөбүлэҥэ, аан бастаан 1985 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр биэс Европа дойдута илии батаабыттара: (Бельгия, Нидерланды, Люксембург, Франция уонна Германия). 1995 сыл кулун тутар 26 күнүгэр олоххо киирбитэ уонна 1999 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Европа сойууһун Шенген сокуонунан солбуллан үлэтэ тохтообута.
Ааҥылыйа

мини|Ааҥылыйа былааҕа.
**Ааҥылыйа** (ааҥ. *England*) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Ааҥылыйа Улуу Британия соҕуруу чааһыгар турар. Соҕуруу өттүттэн — Ла-Манш, илин өттүттэн — Хотугу байҕал. Киин куората — Лондон.

## Устуоруйа
Былыргы кэмҥэ аныгы Ааҥылыйа сирэ бриттар диэн племянан олохтоммут этэ. 55 сыллаахха Цезарь Ааҥылыйа сирин сэриилээбитэ. Риим импиэрийэ састаабыгар V үйэҕэ дылы сылдьыбыта. 
мини|left|Вильгельм I.|183x183пкс
V—XI үйэлэргэ германнар бриттары Уэльска уонна соҕуруу Шотландияҕа көһөрбүттэрэ. Германнар аныгы Ааҥылыйа сирдэригэр араас хоруоллуктары оҥорбуттара. Бары сэттэ хоруоллугу викингтар эрэ холбообуттара, ол кэмтэн «Британия баһылыга» диэн должность баар буолбута.

Устуоруйуктар санааларынан бастакы Ааҥылыйа харабыллара 1066 сылтан эрэ саҥалаллар. Нормааннар кэлбиттэрин кэннэ.

XIII үйэ бүтүүтүгэр, Уэльс сирдэри толору сэриилээн ылбыттара. Елизавета I кэнниттэн Иаков I Шотландия династияттан хоруоллуу кэлбитэ. Ол иһин Шотландия уонна Ааҥылыйа холбоспуттара. Ол кэмҥэ Улуу Британия хоруоллуга тэриллибитэ.

## Киэгирээпийэ
Ааҥылыйа ландшааба үксүн көҥө уонна наһаа уһун буотах сыырдаах. Хотугу диэки быдан хайалаах буолар.

Климата үксүн байҕал.

## Олохтоохторо
Ааҥылыйа олохтоохторун ахсааннара — 56 489 800 киһи. Үксүн ааҥллар. 

## Быһаарыылар
Шаймуратов Минигали Мингазович

**Минигали́ Минга́зович Шаймура́тов** (; тат. *Миңлегали Минһажетдин Минһаҗ улы Шайморатов*; , Уфа губерниятын Уфа уеһын Биштяки́ дэриэбинэтигэр төрөөбүт, — билигин Башкортостан Кармаскали оройуонун Шаймура́тово дэр. — , Украина ССР, Ворошиловградскай уобалас, ) — сэбиэскэй военачальник,  Аҕа дойду Улуу сэриитин  кэмигэр 112-с Башкир кавалерийскай дивизиятын (1943 сыл олнунньу 14 күнүттэн — 16-с гвардейскай кавалерийскай дивизия) хамандыыра. Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (30.03.2020, өлбүтүн кэннэ). Генерал-майор (10.11.1942).

Уфа уеһын Биштяки дэриэбинэтигэр төрөөбүт 

* Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа  (кулун тутар 30 күнэ 2020 сыл, өлбүтүн кэннэ) — *1941—1945 сыллардааҕы ниэмэс фашистарын утары Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр эр санаатын уонна хорсун быһыытын иһин*
* Уордьаннара Кыһыл Знамя уордьана (1938, 1941)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.02.1943)
* «РККА 20 сыла» мэтээл (1938) (3-с Кыһыл Знамя уордьана 1942 с. наҕаарадаламмытын туһунан баар, ол эрээри сорох источниктар бигэргэппэттэр).

* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. — М.: Кучково поле, 2011. — Т. 1. — С. 323—324. — 200 экз. — .
* 
* Лурье В. М., Кочик В. Я. ГРУ: дела и люди / Составитель Колпакиди А. И. — М., СПб.: «ОЛМА-Пресс», «Нева», 2003. — 640 с. — (Россия в лицах). — , .
* 

## Сигэлэр

* Шаймуратов, Минигали Мингазович (нууч.).  «Герои страны» ситим-сир.
* Шаймуратов Минигали Мингазович «Память» байыаннай патриоттар кулууптарын ситим-сиригэр
* 
* Гибель генерала Шаймуратова. Малоизвестные источники 
* Последний бой генерала Шаймуратова
* М.М.Шаймуратов на сайте Башкирской энциклопедии
* Минигали Шаймуратов «Звезда» телеканалга киинэ
Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ

thumb|250px|Оҕо уонна кинигэ
**Аан дойдуга оҕо кинигэтин күнэ** () муус устар 2 күнүгэр, Х. К. Андерсен төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. 1967 сыллаахха Оҕо уонна ыччат литэрэтиирэтин аан дойдутааҕы Сүбэтэ (IBBY) төрүттээбит. Бу күн IBBY икки сылга биирдэ Х. К. Андерсена аатынан бириэмиэйэни оҕо суруйааччытыгар уонна оҕоҕо аналлаах кинигэ иллюстраторыгар аныыр.  

Бу күн бэлиэтэнэрин аатырбыт ниэмэс суруйааччыта Лепман Йелла көҕүлээбитэ .

Сылын ахсын бу күн спонсорынан IBBY чилиэнэ - дойду - буолар. Кини ханнык эмит суруйааччыта уонна худуоһунньуга оҕолорго туһаайыы уонна былакаат ааптара буолаллар. 

## Эбии көр
* Кинигэ уонна ааптар быраабын аан дойдутааҕы күнэ
* Андерсен Х. К. аатына бириэмиэйэ
* Суруйааччы аан дойдутааҕы күнэ
* Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын аан дойдутааҕы күнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Международный день детской книги на сайте IBBY 
* Совет по детской книге России
Дьокуускай (өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат)

**Өрөспүүбүлүкэ суолталаах Дьокуускай куорат** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар баар сир-дьаһабыл биримтэтэ. Дьаһалта киинэ - Дьокуускай.

Олохтоох бэйэни салайыныы таһымынан Дьокуускай куорат сиригэр-уотугар икки куорат уокуруга тэриллэн турар: Дьокуускай уонна Жатай.
Ленин мэҥэтэ (Дьокуускай)

**В.И. Ленин Дьокуускайдааҕы мэҥэ тааһа** — В. И. Ленин Дьокуускай куоракка баар мэҥэ тааһа. Куорат биир сүрүн өйдөбүнньүктэриттэн биирдэстэрэ. Ирбэт тоҥҥо улахан кээмэйдээх пааматынньык турар кыаҕын 10 сыллаах чинчийии кэнниттэн 1967 сыллаахха оҥоһуллубута. Эрэгийиэн суолталаах пааматынньык.

## Историята
Ирбэт тоҥ институтун Хотугулуу-Илиҥҥи салаата 1956 сыл кулун тутар 2 күнүгэр тэриллибитэ. Ол салаа исписэлиистэригэр ирбэт тоҥҥо Ленин мэҥэ тааһа турар кыахтааҕын суоҕун чинчийэр сорудах бэриллибитэ. Бу иннинэ итинник улахан пааматынньыктар туруорулла иликтэрэ.

1957 сыл алтынньы 6 күнүгэр пааматынньык олуга охсуллубута - бастатан туран улахан кээмэйдээх олоҕо ууруллубута. Бу олоҕун хас да сыл устата кэтээн көрбүттэрэ, төһө бөҕөтүн, көнөтүк турарын тургуппуттара. Ол эрэ кэннэ чаҥтан кутуллубут пааматынньыгы бэйэтин уурбуттара. Ити да кэннэ кэтээн көрүү тохтооботоҕо. Ленин уунан турар илиитэ балаһыанньаны уустугурдара, ол иһин уйуктаах буоллун диэн хаҥас атаҕын иннигэр үктээн турар гына оҥорбуттара.

Мэҥэ таас В. И. Ленин 100 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө 1967 сыл алтынньы 25 күнүгэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыллыбыта.

Пааматынньык ааптардара: скульптор — Стручков Ю. Д.; архитектордар: Миловидов Н. Н., Ожегов С.С. Бу дьон мэҥэ тааһы оҥорбуттарын иһин Саха АССР Ускуустубаларын  үтүөлээх үлэһиттэрин аатыгар тиксибиттэрэ


## Тас көстүүтэ
мини|280x280пкс
Пааматынньык холбоон 14,6 метр үрдүктээх, онтон олоҕо - 8,5 м, бэйэтэ - 6 м.

Пааматынньык бэйэтэ чаҥтан (боруонсаттан) кутуллубут, олоҕо бетон, ону кыһыл гранитынан бүрүйбүттэр.
Хамалҕа

**Хамалҕа** — аҕа ууһа.

Степан Сивцев-Хамалҕа: Оҕустаах – Хамалҕа аҕа ууһун төрүт сирэ. Ман­на биһиги аймах кыстыыра эбитэ үһү. Билигин да сэнэх көрүҥнээх саха балаҕана баар. Балаҕантан тэйиччи улахан хотонноох. Балаҕан аттыгар кыра үүтээннээх саха балаҕаныгар абааһылаах диэн ким да тохтообот, хоммот. Арай кыра эрдэхпинэ, аҕабыныын куобахтыы тахса сылдьан саха балаҕаныгар көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттон дуоһуйа утуйан турарбыт. Маннааҕы абааһы Хамалҕалар сыдьааннарын моһуоктаабат дииллэрэ...

## Биллиилээх хамалҕалар
* Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, прозаик, тылбаасчыт, поэт Таллан Бүрэ уола Степан Сивцев-Хамалҕа.
Редников Иван Петрович

**Редников Иван Петрович** (09.04.1898 - 22.02.1974) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччы, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник.

1898 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Маача сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1917-1918 сылларга Сэбиэскэй былааһы олохтуурга кыттыбыта. Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин чилиэнэ, Саха кыраайын Кыһыл сэриилэрин өрөбөлүүссүйэ ыстаабын чилиэнэ. 1918-1919 сылларга Иркутскайдааҕы уонна Томскайдааҕы бассабыык тэрилтэлэрин сорудаҕынан Колчак аармыйатыгар сулууспалаабыта, кыһыллар туһаларыгар кистэлэҥ үлэни ыыппыта. 1920-1923 сс. Саха АССР сэриилэрин ыстаабын чаастарыгар этэрээт хамандыыра уонна хамыһаара. 1923 сыллаахха ЦКК РКП (Б) партколлегиятыгар үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Ленинградтааҕы байыаннай политическэй акадьыамыйаны бүтэрэн баран Саха АССР-гар салайар үлэҕэ анаммыта. 1929-1941 сс. Москуба уонна Волгатааҕы байыаннай уокуруктарга политрук. 1941 сылтан 1945 сыллаахха диэри сэриигэ кыттыбыта, Хотугулуу-Арҕаа, Киин уонна Бастакы Белоруссия фроннарыгар сулууспалаабыта. сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбитэ. 1946-1948 сылларга Германияҕа сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрүгэр сулууспалаабыта. 1948-1956 сс. Илиҥҥи Сибиир уонна Забайкальскай байыаннай уокуруктарга байыаннай хамыһаардаабыта.

1956-1960 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. 

1960 сылтан Кострома куоракка олорбута. ЖЭК-4 баартыйатын тэрилтэтигэр сэкиритээринэн өр сылларга талыллан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара
Икки Ленин уордьана, икки Кыһыл Знамя уордьана, Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннара, Бочуот Знаага уордьан уонна 7 мэтээл.

## Быһаарыылар