Наркоманнар элбээн иһэллэр

Тыл үөрэхтээхтэрэ омук сайдыыны ситиһэригэр, үлэни кыайарыгар туһаны оҥорботторун, өй-санаа уларыйар уратыларын билбэттэрин саҥаны айыыны, уратыны оҥорууну барытын “үчүгэй” диэн этэллэрэ биллэрэр. Айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн сымыйанан этиилэрэ уонна оскуолаҕа үөрэтэллэрэ эдэрдэр ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатыылларын аһара ыытан кэбиһэрэ чэпчэкитик, судургутук оҥоруллар куһаҕаны оҥоруулары элбэтэр. Уратыны оҥороору түргэнник иһэр массыына иннинэн сүүрэн ааһа сатыыр оҕолор элбээннэр суоппардар абаарыйаҕа түбэһэллэрэ билигин үксээн хаалла.

Оҕо өйө-санаата айыыны оҥорууттан сайдан, эбиллэн иһэр. Аан маҥнай оҥорбут саҥаны айыыта сонно үгэскэ кубулуйан ийэ кутун үөскэтэн кэбиһэр. Аан маҥнай табааҕы тардыы, арыгыны иһии, наркотигы боруобалааһын барылара саҥаны айыыны оҥоруу буолан иһэллэриттэн эдэрдэри ыҥырар, угуйар күүстэрэ улаатан биэрэр. 

Эдэр наркоманнар элбээн иһэллэрин бары төрөппүттэр, учууталлар билэллэр эрээри, тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччылар уонна учуо-найдар "айыы үчүгэй" диэн этэр албыннарыгар киирэн сылдьалларыттан айыыны оҥоро сатааһын аан бастаан куһаҕан дьайыыны оҥорорун өссө билэ иликтэр.

Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥорор санаалара хаһан баҕарар элбэх. Бу аһара барар санааларын “айыы үчүгэй” диэн этэр сымыйа үөрэх өссө улаатыннаран кэбиһэриттэн наркотиктарга ылларан иһээччилэр элбииллэр. Аныгы күүстээх наркотигы аҕыйахта боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолбуттарын билбэккэ хаалаахтыыллар. Сахалар үөскэппит аналлаах өй-санаа аһара барарын тохтотор “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн хааччахтарын тутуһа сырыттахтарына эрэ олохторо табылларын билиэ этилэр.

2017 сыллаахха Россия ФСБ-тын салайааччыта Николай Патрушев специальнай самолетунан Аргентинаҕа тиийэн посольствоттан 389 кг кокаины чымадааннарга хаалаабыттарын Москваҕа илдьэ кэлбит.

Аргентина полицията посольство оскуолатын иһигэр ууруллубут бу наркотигы булан ылан бурдугунан солбуйан биэрбиттэр. Кэтээн көрүү түмүгүнэн сыһыаннаах дьону булан Москваттан 3 киһини, онтон Аргентинаттан 2 киһини туппуттар. Россия ФСБ-та 6 сыл устата ити курдук наркотигы Москваҕа таспыта биллибитэ.

Наркотик диэн айылҕаҕа үөскүүр үүнээйилэртэн ылыллар дьон өйүн-санаатын арыгытааҕар күүскэ буккуйааччы буолар. Кыра дьа-йыылаах наркотиктары сиргэ үүнэр үүнээйилэртэн хомуйан ылан туһаналлар, онтон күүстээхтэри аналлаах лабораторийаларга оҥорон тарҕаталлар. Эдэрдэр туһаналлара элбээн иһэриттэн дефициткэ кубулуйан сыаналара ыараан биэрэр ураты табаар буола турар.

Сахалар ойууннара дьааттаах тэллэй суурадаһынын иһэн баран дүҥүр ньиргийэр тыаһыгар эрчимнээхтик биир тэҥник хамсанан өйдө-рө көтөрүгэр тиийэллэрин кыырыы диэн ааттыыллар. Бу өйдөрө көппүт кэмигэр киирэн Ол дойдуга араас айыылары көрсөн инники туох буоларын уонна ыарыһаҕы хайдах эмтиири ыйыталлар эбит.  

Дьон саамай кэбирэх сирдэрэ диэн өйдөрө-санаалара буолар. Наркотиктары туһанан баран улахан музыка тыаһынан доҕуһуоллатан эрчимнээхтик күүскэ хамсанан үҥкүүлээн өйдөрө көтөр кэмигэр киирэн ылыылара элбээн барыан сөбө улахан кутталы үөскэтэр буолла. Биир сиргэ мустубут элбэх дьон улахан музыка тыаһыгар үҥкүүлээн тиҥийдэхтэринэ бары өйдөрө-санаалара көтөр кэмигэр киирэн хаалыахтарын, сыыһа-халты туттунуохтарын сөп.

Аан дойду дьонугар “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн ааттанар эстиилэрэ кэлиэн сөбө өйдөрө көтүүтүттэн кэлэрин мин быһаарабын. Өйө-санаата көппүт, үрүҥүнэн көрбүт киһи атомнай буомбаны эһэр кыһыл кунуопканы төһөнү баҕарар баттыалыыр кыахтанара, бу ыар быһыы кэлэригэр тириэрдиэн сөп.

Сир саара төгүрүк, барыта эргийэн, солбуйсан биэрэн кэлэн иһэр. Туох барыта айылҕаҕа эстэн баран саҥалыы үөскээн, тупсан кэлэрэ биллэр. Дьон эмиэ айылҕа оҕолоро буоланнар эттэрэ-сииннэрэ мөлтүүрүттэн ити быһаарыыны тутуһарга тиийэллэр. Олох үчүгэйэ эбиллэн иһэриттэн өйдөрө-санаалара аһара барыытыттан эстиигэ тиийэн хаалыахтарын сөп. Киһи өйө, салгын кута көттөҕүнэ кыыл таһымыгар түһэн хааларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар.

Сир үрдүгэр дьон кэхтиилэрэ, эстиилэрэ кэлэригэр наркотиктар дьайыыларыгар киирэн биэрэннэр өйдөрө-санаалара көтүүтэ буолуон сөп диэн барыл оҥорбутум. Бу өйдөрө-санаалара буккуллубут дьон элбэх саҥаны айыыны оҥорон оҥостубут атомнай буомбаларын эһэннэр, өссө улахан саҥаны айыыны оҥороннор “Бэстилиэнэй тыһыынчаны” бэйэлэрэ аҕалыахтарын сөп.

Дьон “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан, эргийэн биэрэр уратытын тутуһан олохторун бу икки өрүттэр икки арды-ларынан, ортолорунан түбэһэригэр салайан биэрэн истэхтэринэ эрэ сиргэ дьон олоҕо уһуур кыахтанарын билиэхтэрэ этэ. Сахалар көрсүө, сэмэй буолуу диэн үөрэхтэрин тутуһан аһара барар өйдөрүн-санааларын тохтотон, хааччахтыы сырыттахтарына, оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрдэхтэринэ эрэ сиргэ олох уһуурун ситиһиэхтэрин сөп.

Айылҕаҕа бары үөннэр, тыынар-тыыннаахтар аһара элбээн хаалар кэмнэрэ тиийэн кэлэ сылдьыбыттара бэлиэтэнэр. Бу аһара барбыттар эстэн, симэлийэн атыттарынан солбуллан иһэллэриттэн эттэрин-сииннэрин уларыйыыта, саҥанан солбуллуута үөскээн кэлэн иһэр. Бары тыынар-тыыннаахтар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнүттэн, ууһуур, элбиир кыахтара аҕыйааһыныттан эстэллэр, атыттарга баһыттаран симэлийэллэр, ол аата солбуллан хаалаллар.

Омуктар уһун кэмнээх олохторугар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнүттэн ахсааннара аҕыйаан барыыта биллиитэ эстэллэрэ кэлиитигэр тириэрдэр. Мөлтөөһүн кэмэ кэлиитэ аан маҥнай күүстээх, кыахтаах эр дьон суох буолууларыттан үөскээн сыыйа барыларыгар тарҕанар. Дьахталлар көҥүллэринэн барыылара эр дьон сайдыылаах буор куттарын буккуйан, суох оҥорон кэбиһэриттэн үгүстэр мөлтөөннөр үлэни кыайбат буолуу үөскээн тарҕаныытыттан омукка эстии, симэлийии, атыҥҥа уларыйыы кэмэ тиийэн кэлэр. Эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөбүт омугу атыттар көмөлөөн туораталлар, симэлитэллэр.

Өй-санаа туруктаах буолуута, олох үөскэтэр хааччахтарын; сиэри уонна киһи быһыытын тутуһа сылдьыы, тулууру улаатыннаран үлэни кыайыы эрэ омук уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэр. (1,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.