open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иоганн Гутенберг

**Йоханнес Генсфлейш зур Ладен цум Гутенберг** (үксүн **Иоганн Гутенберг** диэн ааттанар) (1390-с сыллар — 1468 сыллаахха бэс ыйын 3 күнэ), немец тимир ууһа уонна айааччыта. Кини 1450-с сылларга бэчээт үлэтинэн биллэр, уонна чуолаан типографияны айбытынан биллэр.

Гутенберг Германия Майнц куоратыгар атыыһыт Friele Gensfleisch zur Laden уола буолан төрөөбүтэ. Гутенберг аҕата билигин олорор сирдэрин аатыттан "zum Gutenberg" диэн араспаанньаны ылбыт.

Гутенберг бэчээккэ тимир сплавын көрүҥүн айбыта; уруһуйдар; тииптэри (металл буукубалары) олус чопчу көннөрөр ньыма; уонна саҥа көрүҥнээх бэчээттиир массыына. Кини бэчээттиир массыынатын туһунан санааны арыгы оҥорооччулар туһанар массыыналарыттан ылбыта. Элбэх киһи Гутенберг хамсыыр шрифттээх бэчээти айбыта диир, ол гынан баран, ол иннинэ Кытайга айыллыбыта: бэчээти көр.

Көһө сылдьар шрифт иннинэ дьон блок-бэчээти тутталлара, онно принтер биир тимиртэн эбэтэр мастан бүтүн сирэйи бэчээттиир. Көһө сылдьар шрифтынан бэчээттиир тэрил тимиртэн эбэтэр мастан буукубаны (А, В, С ...) оҥорор, уонна ону араас тылларга хат-хат туттуон сөп. Гутенберг бары айымньылара бэчээттиири түргэнник оҥорбуттара. Ренессанс Европатыгар тупсарыллыбыт информационнай технология информационнай дэлби тэбиини оҥорбута – кылгас кэм иһигэр дьон элбэх тиэмэҕэ элбэх саҥа кинигэлэри бэчээттэппиттэрэ.

## Гутенберг Библията
Саҥа кинигэлэр ахсааннара элбэҕэ сорох өттүнэн Гутенберг бэчээттэппит киэҥник биллэр Библиятыттан – Гутенберг Библиятыттан тахсыбыта. Бу элбэх ахсаанынан оҥоһуллубут бастакы Библия дьоно этэ; Гутенберг 1455 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр саҕалаабыта. Гутенберг сэмэй бизнесмен буолбатах этэ, уонна бэйэтин систиэмэтиттэн элбэх харчыны ылбатаҕа. Кини сокуоннай кыһалҕалаах этэ, уонна массыыналарын партнерыгар Иоганн Фустка сүтэрбитэ. Ол кэмҥэ архиепископ Гутенбергы уопсастыбаҕа кылаатын иһин аһынар этэ, онон киниэхэ сыл аайы таҥас, арыгы уонна бурдук харчытынан биэнсийэ ылыахтааҕын эппитэ. Гутенберг 1468 сыллаахха Германияҕа Майнц куоракка өлбүт.

Олоҕун тухары Гутенберг ситиһиилээх буолбатах этэ, ол гынан баран кини айымньыта олус суолталаах этэ. Кылгас кэм иһигэр сонуннар уонна кинигэлэр Европаны олус түргэнник кэрийэллэрэ. Учуонайдар үчүгэйдик кэпсэтиэхтэрин сөп этэ, ол научнай өрөбөлүүссүйэни уонна саҥа технологияны аҕалыыга көмөлөспүтэ. аҕабыыттар, суруйааччылар уонна учуонайдар эрэ буолбакка, өссө элбэх европеецтар ааҕарга үөрэммиттэрэ.

Билигин 60 Гутенберг Библията баар. Кинилэр, үксүн, бэчээттиир тэриллэр хамсыыр шрифынан оҥорбут саамай былыргы кинигэлэрэ буолуохтарын сөп.

Гутенберг галактиката уонна Гутенберг бырайыага Гутенберг аатын тутталлар. АХШ Айова штатыгар Гуттенберг куорат кини аатынан ааттаммыт.
Олохтоохтор

Виталий Буслаев (Долун Күндүл) - Саха спортивнай суруналыыһа, стример, араадьыйа суруналыыс, "Дьулуур чыпчаала" медиа бырайыак ааптара, култуура билимин маҕыыстыра. 

Виталий Буслаев алтынньы 19 күнүгэр 2001 сыллаахха кырылас кумахтаах Бүлүү куоратыгар күн сирин көрбүтэ.
Семиотика

**Семиотика**, ол эбэтэр **Семиология** (гир. σημειωτική «бэлиэ») — уопсай теория, бэлиэлэри уонна бэлиэ тутумтатын үөрэтэр. 

## Устуоруйа
Саҥа чааһа, суолта (семантика) уонна бэлиэ сыһыаннарын быһаарыыга турар сорук өссө Былатыан уонна Аристотель туруорар этэ. XVII үйэҕэ Джон Локк семиотиканы бэлиэ туһунан билимин курдук бэлиэтээбит. Бу билим маннык сыалы ылар «Өй араас түгэннэри эбэтэр атын дьоҥҥо бэйэн санааларгын тарҕатааһыҥҥа туттар айылҕа бэлиэлэрин кэтээһин».
[мини|[Фердинанд де Соссюр оҥорбут семиотика хабааннаһыы схемата.]]

## Үөрэппит билимдьиттэр
Чарлз Сэндэрс Пирс (1839-1914) — бэлиэ, суолта уонна бэлиэ сыһыаннарын диэн өйдөбүллэри дьүһүннээн көрдөрөөрү сатаабыта. Кини семиотика ураты билим курдук наадатын билэр этэ. Кини семиотиканы айылҕа уонна сүрүн бэлиэ хамсааһытын курдук билинэр этэ. Кини толкуйдаабыт санаалара 1930-с сылларга эрэ улахан тарҕатыыны ылбыттара, кини архыыптарын таһаарбыттарын кэннэ.

Сүрүннүк эттэххэ, Пирс маннык бэлиэ кылаастарын оҥорбута: 

* Барамай уобарастарын көрдөрөр: *иконическэй бэлиэлэр.*
* Барамайга көрдөрөр: *индекс бэлиэтэ.*
* Көҥүл барамайы көрдөрөр: *символ бэлиэтэ.*

Лотман Юрий Михайлович (1922-1993) — өй араас түгэннэри эбэтэр атын дьоҥҥо бэйэн санааларгын тарҕатааһыҥҥа туттар айылҕа бэлиэлэрин кэтээһин диэн курдук көрөр. Кини улахан семиотика билими улаханнык сайдарбыта.

Умберто Эко (1932-2016) — бэлиэ туһунан элбэх билим үлэлэри суруйбута.

## Бэлиэ тутуллуута
Семиотикаҕа үстүү араарыллыбыт бэлиэ тутуллуутун тутталлар. Биир өттүнэн көрдөрөр, атын өттүнэн көрдөрүллүбүт. Ис хоһоонтон уонна суолтаттан тутуллубут. 

## Бэлиэ кылаастааһына

Сүрүн бэлиэ таһыма — айылҕа бэлиэлэрэ. Айылҕа бэлиэлэригэр бэлиэ уонна референы кытта ханнык эмит ситим көстөр. Симптомнар уонна сигналлар итинниктэр, кинилэр үрдүннэринэн барамайы көрдөрөр бэлиэлэр тутуллаллар. Самаай ис хоһоонунан баай — символ.

## Семиотика хайысхалара
* Социосемиотика
** Лингвосемиотика
** Киинэ семиотиката
* Биосемиотика
** Зоосемиотика
** Фитосемиотика
* Киберсемиотика
* Физиосемиотика

## Быһаарыылар
UEFA

**Union of European Football Associations**, кылгастык **UEFA** (сах. *Дьобуруопа (Эуропа) буутбал ассоциацияларын сойуустара*, кылгастык *ДьБАС (ЭБАС)*) — Дьобуруопа уонна сорох арҕаа Азия дойдулар буутбалын дьаһайар спорт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ Дьобуруопа дойдулар ассоциацияларын холбуур. Бары Дьобуруопа хомуһулуннубут хамаандалары уонна буутбал клубтарын күрэхтэрин дьаһайар тэрилтэ.

UEFA — алтаттан биир континент конфедерацията, FIFAҕа киирэр.

UEFA, 1954-с сылга, от ыйын 15 күнүгэр, Базель диэн куоракка тэриллиммитэ. Бастаан UEFAҕа 25 дойду кыттыахтаах былааннаммыта, билигин ДьБАСка 55 дойду киирэр. 1959-с сылга дылы, UEFAҕа салалтата Парижка баара, ол кэнниттэн 1995-с сылга дылы Берн диэн куоракка баара, онтон Ньон диэн куоракка көспүтэ. Бастакы бэрэсидиэнэ — Эббе Шварц.

## UEFA бэрэсидиэннэрэ

## UEFA күрэхтэрэ
**Эр дьон турнирдара****:**

* UEFA Europe Championship
* UEFA League of Nations
* European U-21 Football Championship
* European U-19 Football Championship
* European U-17 Football Championship
* UEFA Futsal Championship
* UEFA U-19 Futsal Championship
* European Beach Soccer League
* UEFA Europa League
* UEFA Conference League
* UEFA Super Cup
* UEFA Youth League
* UEFA Futsal Champions League
* Euro Winners Cup

**Дьахтар турнирдара****:**

* European Women's Championship
* European U-19 Women's Championship
* European U-17 Women's Championship
* UEFA Women Futsal Championship
* UEFA Women's Champions League

## Тас сигэлэр

* www.uefa.com — UEFA саайта.

## Быһаарыылар
Чеферин, Александер

**Александер Чеферин** (словен. *Aleksander Čeferin*; төр. 1967, алтынньы 13, Любляна, Югославия) — словен юриһа уонна спорт функционера, 7-сUEFA бэрэсидиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Словения, ааҥыл уонна италия тылын билэр. Аҕата — Петер Чеферин, ийэтэ — Инна Чеферин. Кэргэннээх — Барбара Чеферин, үс оҕону иитэр. Югославия сэриилэрин кыттыылааҕа.

## Идэтэ
Александер Чеферин Любляна университетыгар юриспрюденция идэҕэ үрдүк үөрэҕи ылбыта. Ол кэнниттэн дьиэ-кэргэн адвокатуратыгар үлэлээбитэ.

Буутбал идэтигэр Александер Чеферин 2005-с сылга киирбитэ. 2006-с сылтан «Олимпия» кулуубун дьаһалта чилиэнинэн буолбута. 2011-с сылга, Словения буутбал сойууһун бэрэсидиэнэ буолбута. UEFA бэрэсидиэнин буолбутун салтаан, кини уурайбыта.

## Быһаарыылар
Бүтүн Сойуустааҕы тюркологтар сийиэстэрэ

**Тюркологтар бүтүн Сойуустааҕы сийиэстэрэ** — Сэбиэскэй Сойуус тюркологтарын бастакы киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕа, Азербайджан киин куоратыгар Бакууга 1926 сыллаахха буолбута. 131 дэлэгээт, ол иһигэр Исидор Бараахап салайааччылаах үс киһилээх Саха АССР дэлэгээссийэтэ кыттыбыта.

## Литэрэтиирэ
# 
#
Ноговицына Матрена Степановна

**Матрена Степановна Ноговицына** (төр. 1991, сэтинньи 6, Маралаайы, Саха Сирэ) — саха дуобатчыта. Дуобакка аан дойду чемпиона (2021), Дьобуруопа чемпиона (2018), Арассыыйа чемпиона (2006). Аан дойду гроссмейстера.

## Олоҕо
Дуобатынан 1999-с сылтан дьарыктанар. Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолатын үөрэнээччитэ, оскуоланы кыһыл көмүс мэдээллээх бүтэрбитэ. 2008-с сылга Санкт-Петербургтааҕы судаарыстыбынай экономика университетыгар киирбитэ уонна бүтэрбитэ.

## Идэтэ

### Дуобатка ситиһиилэр

## Быһаарыылар
Де-юре

**Де-юре** (лат. *De jure* — «Быраабынан») — латыын өс хоһооно, сокуон быһыытынан бигэргэммит буолуохтааҕын көрдөрөр, ол эрээри дьиҥнээх итинник буолумуон сөп. Үксүн сокуоннарынан бигэргэммэтэх (Де-факто) уонна бигэргэммити тэҥнээри туттуллар.

## Суолтата
Де-юре диэн маннык ис хоһоону сүгэр: «Быраабынан бигэргэммит, дьиҥнээхтик маннык буолуон да буолумуон сөп». Бу тыл юриспруденцияҕа уонна дипломатияҕа туттуллар. Ол эрээри, «Де-факто» уонна «Де-юре» бииргэ туттуллуохтарын сөп, ол иһин кинилэр онтуоньум буотахтар.

Синонимнар: «Сокуонунан», «Юридическай быраабынан», «Быраабынан».

## Быһаарыылар
Кво-турук

**Кво-турук** (лат. *status quo ante bellum* — «Сэрии иннитин былаһыанньата», кылгатыммыта — ***status quo***) — юриспруденцияҕа киэҥник туттуллар, быраап былаһыанньата. Норуоттар икки ардынааҕы быраабаҕа туттуллар термин, баар эбэтэр баар эбит былаһыанньа төннөөрүү туһунан кэпсэтии.

## Суолтата
Кво-турук латыын дипломатиягар XIV үйэҕэ үөскээбитэ. Аан дойду дипломатиятыгар бу термин «Сэрии иннитин былаһыанньаҕа төннөрүү» курдук туттуллар этэ. Өссө туох эмит быһаарыта суох түгэннэргэ туттуллар, холобур: Кытай өрөспүүбүлүкэтин статуһа.

Кво-турук өссө маннык быһаарыыны ылыан сөп: «Онтон буоларын кэтээн көрөөһүн».

## Быһаарыылар
Де-факто

**Де-факто** (лат. *De facto* — «Дьиҥининэн») — латыын өс хоһооно, дьиҥинэн буоларын көрдөрөр, ол эрээри сокуоннарынан бигэргэммэтэх. Үксүн сокуоннарынан бигэргэммит (Де-юре) уонна бигэргэммэтэҕи тэҥнээри туттуллар. 

## Суолтата
Юриспруденцияҕа маннык ис хоһоону сүгэр: «Тутуллар, ол эрээри сокуонунан бигэргэммэтэх». Үксүн сокуон, дьаһайыы эбэтэр техника туһунан кэпсэтии буоллаҕына, бу тыл «Де-юре» утарытын курдук туттуллар. Ол эрээри, «Де-факто» уонна «Де-юре» бииргэ туттуллуохтарын сөп, ол иһин кинилэр онтуоньум буотахтар.

Синонимнар: «Дьиҥинэн», «Чахчы...».

## Быһаарыылар
Vizio

**Vizio** - АХШ смарт телевизор оҥорор тэрилтэтэ, 2024 сылтан ыла Walmart акциятын бас билэр.
Panera Bread

**Panera Bread** - АХШ кажуал сетевой ресторана, фасфуд методынан үлэлиир.
Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһэ

**Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһэ** — 1925 сыллаахха кулун тутар 8-16 күннэригэр Дьокуускайга үлэлээбит мунньах. 

Бары уокуруктартан 87 дэлэгээт Дьокуускайга мустан 16-ка диэри мунньахтаабыттара. Онтон 55 саха, 29 нуучча, 3 атын омук. 59 дьахтар бааһынай эбит, 20 — "интэлигиэн", оробуочай — 8. Хас үһүс дэлэгээт (36 дьахтар) аахпат-суруйбат эбит. 20 сааһын туола илик 28 эдэр дьахтар кыттыбыт.

### Сийиэс биллиилээх кыттыылаахтара
*Сийиэс кыттыылаахтарын [[Бүтүн Саха сирин үлэһит дьахталларын I сийиэһин дэлэгээттэрин испииһэгэ|толору испииһэгэ манна баар]]*
* Винокурова-Сысолятина Агафья Феоктистовна (1907-1993)
* Кононова Ксения Ивановна — биллэр-көстөр баартыйа үлэһитэ
* Корнилова-Ракоши Феня Федоровна (1903-1980)
* Саввина Евдокия Иннокентьевна (1905-1938)
* Свидерская Евдокия Демидовна
* Слепцова Евдокия Ивановна (Дьэбдьэкиэй, Ойуунускай ийэтэ, 1925 өлб.)
* Охлопкова (Харитонова) Мария Федоровна (1893-1981)
* Яковлева-Овчинникова Мария Андреевна (1889-1970) — Үөһээ Бүлүүгэ кыһыл хамсааһын чилиэнэ, Ньурбаттан төрүттээх. Александра Овчинникова ийэтэ.

## Быһаарыылар
Eurovision-2009

**Eurovision-2009** (ааҥ. *Eurovision Song Contest 2009*, фр. *Concours Eurovision de la chanson 2009*) — Eurovision 54-c ырыа күрэҕэ. 2009-с сылга, ыам ыйын 12, 14 уонна 16 күннэригэр ааспыта. «Олимпийский» диэн Москватааҕы спорт хайсхатыгар ааспыта.

## Буолар миэстэтэ
мини|left|«Олимпийский» спорт хайысхата.
Арассыыйа премьер-министрэ, Владимир Путин, Москваҕа буолар диэн эппитэ. Ол кэнниттэн EBU итини сөбүлэспитэ.

«Олимпийский» спорт хайысхата, Eurovision саамай улахан сценатынан билиммитэ. Сцена иэнэ — 1500 м2, онтон сүрүн сцена — 300 м2.

## Формат

### Куоластааһын
Ити сылга куоластааһын өттүтүгэр улахан уларыйыылар тахсыбыттара. Полуфинаалларга дьүллүүр сүбэ хаалбыта, 9 финаалга ааһар ырыаһыттары көрөөччүлэр талаллар, 1 хаалбыт финаалга ааһар ырыаһыты дьүллүүр сүбэ талар. Финаалга 50%/50% дьүллүүр сүбэ уонна көрөөччүлэр.

### Дизайн
Логотип олоҕо — Арассыыйа фольклор остуоруйаларын бастыҥ бэлиэтэ, жар-птица, «Баҕа санаа көтөрө» ааты ылбыта. Ити сылга слоган суоҕа, ол эрээри дойду аайы атын-атын слоган баара.

### Ыытааччылар

* Алсу — нуучча ырыаһыта, «Eurovision-2000» кыттыылааҕа;
* Андрей Малахов — нуучча телеведущай;
* Дмитрий Шепелев — нуучча телеведущай;
* Иван Ургант — нуучча телеведущай;
* Наталья Водянова — нуучча телеведущай.

## Кыттааччылар

### Төннүбүт ырыаһыттар

*  Беларусь, Петр Елфимов — 2004 сылга бэк вокалга турбута (полуфинаалга 19 миэстэ);
*  Греция, Сакис Рувас — 2004 сылга кыттыбыта (3 миэстэ);
*  Мальта, Кьара — 1998 сылга кыттыбыта (3 миэстэ); 2005 сылга кыттыбыта (2 миэстэ);
*  Словения, Мартина Маерле — бэк вокалга (2003, Хорватия; 2007, Словения; 2008, Хара Хайа).

### Атын кыттааччылар

#### Төннөр дойдулар

*  Словакия — 11 сыллаах бойкот кэннэ төннүбүтэ.

#### Төннүбэтэх дойдулар

*  Грузия — дисквалификация▶; 
*  Сан Марино — кыттарга харчылара тиийбэтэх.

## Шоу

### Бастакы полуфинаал
Бастакы полуфинаал, 2009, ыам ыйын 12 күнүгэр буолбута. Итиннэ 18 дойду кыттыбыта. «Улахан түөртэн» Улуу Британия уонна Германия куоластаабыта.

### Иккис полуфинаал
Иккис полуфинаал, 2009, ыам ыйын 14 күнүгэр буолбута. Итиннэ 19 дойду кыттыбыта. «Улахан түөртэн» Быраансыйа уонна Испания, өссө Арассыыйа куоластаабыта.

### Финаал
Финаал, 2009, ыам ыйын 16 күнүгэр буолбута. Итиннэ 25 дойду кыттыбыта.


 Alexander Rybak (2) 2010.jpg|Бастакы миэстэ. Александр Рыбак
 Yohanna1-2.jpg|Иккис миэстэ. Йоханна
 Aysel and Arash semifinal.jpg|Үһүс миэстэ. Айсель уонна Араш


## Мөккүөрдэр

### Грузия ырыатын ууратааһын
2009, олунньугар Грузияҕа национальнай талыыҕа «We Don't Wanna Put In» ырыалаах Стефан уонна 3G диэн группа кыайбыта. Арассыыйа СМИлара итини «Биһиги Путины баҕарбаппыт» диэн өйдөөбүттэрэ.

Кулун тутар 10 күнүгэр, EBU бу ырыаны быраабыларга баппат диэн эппитэ, ол иһин Грузия ырыаһыттарыгар «Тиэкискитин уларытын» диэн сурук ыыппыта. Ол эрээри, Грузия ырыһыттара уларыппатахтара уонна бу сылга төннүбэппит диэн эппиттэрэ.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 48 сыл

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 9 — Гражданскай сэрии кэмигэр Грецияҕа баар Фарсала куорат аттынааҕы кыргыһыыга Юлий Цезарь Помпей сэриитин кыайбыт, Помпей Эгиипэккэ күрээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1173

**1173** сыл.

## Түбэлтэлэр
* Атырдьах ыйын 9 — Икки үйэ тухары салҕаммыт *Пиза башнятын* тутуута саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
955

**955 сыл**

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 10 — *Лех кыргыһыытыгар* Германия хоруола Оттон I тоҕо ааҥнаан киирбит венгрдэри кыайбыт. Паннонияҕа көһөн кэлбит венгрдэр үйэ аҥаарын тухары Европа дойдуларын талыыллара тохтуур. Сотору кинилэр биир сиргэ олохсуйар буолаллар уонна христианствоны ылыналлар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Егасов Елпидифор Михайлович

**Егасов Елпидифор Михайлович** (1882-22.02.1921) — саха сырдатааччыта, учуутал, 1907-09 сс. "Саха дойдута" (Якутский край) уонна "Саха олоҕо" (Якутская жизнь) социал-демокрааттыы хаһыаттар эрэдээктэрдэрэ, 1918 сыллаахтан Саха уобалаһын земскай быраабатын чилиэнэ, 1919 сыл атырдьах ыйыттан ВКП (б) чилиэнэ, Саха сирин губревкомун норуот үөрэҕириитин отделын сэбиэдиссэйэ. "Олунньутааҕы саагыбарга" буруйданан суута суох, Губревтройка 20.02.1921 күнүнээҕи уураҕынан 22.02.1921 күнүгэр ытыллыбыт.

## Олоҕо
Боотур уус улууһугар (билигин Таатта) 3-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр Күнээйи ууһугар 1882 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Егасов (Эгасов) Михаил Алексеев, Чалбах диэн сахалыы ааттааҕа 1895 сыллааҕы биэрэпискэ бэлиэтэммит, сүөһү иитээччи, сир хорутааччы (землепашец) дэммит. Ийэтэ Ульяна Иванова. Елпидифор ыалга соҕотох уол (улахан оҕо?), кини кэнниттэн аҕыс кыыс төрөөбүт курдук, үс кыыс улаатан оҕо-уруу тэниппит курдуктар.

Дьокуускайдааҕы реальнай учуулуссаны бүтэрбит. Баайаҕа, Нам, Өлүөхүмэ, Чурапчы оскуолаларыгар учууталлаабыт. Дьокуускайга түөрт кылаастаах оскуолаҕа преподавателлээбит.

П. Ойуунускай бэйэтин ахтыытыгар "Егасов учуутал куукунатыгар олорон үөрэммитим" диэбиттээх.

1921 сылаахха олунньу 20 күнүгэр Губчека быһаарыытынан хаайыллыбыт. Губревтройка 1921 с. олунньу 20 күнүнээҕи уурааҕынан ытан өлөрүүгэ ууруллубут, 22-скэ ытыллыбыт.

1989 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Саха АССР Урдүкү суутун бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан реабилитацияламмыт.

### Дьиэ кэргэнэ
Бииргэ төрөөбүт балтылара Капитолина Михайловна (Тыараһаҕа Кангаласов Киргиэлэй кэргэнэ буолбут), Мотрена Михайловна (Чөркөөххө Лазарев Василий кэргэнэ буолбут) уонна Прасковья Михайловна (1933 с. 43 сааһыгар өлбүт) Егасовтар. 

Кэргэнэ сүөһүнэн байбыт Нестор Слепцов кыыһа Мария Нестеровна Слепцова (Маайа). 

Кыыһа Зинаида Елпидифоровна, учуутал идэлээҕэ, бэйэтэ оҕото суох, биир уолу ииттибит (Жерготов Егор Егорович), 77 сааһыгар өлбүт.

## Сигэлэр
* *Изабелла Жерготова.* Аймахпыт учуутал Елпидифор Егасов сырдык кэриэһигэр, 20.04.2022 

## Быһаарыылар
Уэльс

мини|Уэльс былааҕа.
**Уэльс** (уэл. *Cymru*; ааҥ. *Wales*) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Уэльс Улуу Британия соҕуруу-арҕаа чааһыгар турар. Илин өттүттэн Ааҥылыйа, соҕуруу өттүнэн Бристоль хомото, арҕаа өттүнэн Ытык Георг силбэһиитэ, хоту өттүнэн Ирлаан байҕала. 

## Устуоруйа
Дьон аныгы Уэльс сиригэр муустаах период бүтүүтүгэр кэлбитэ. Риим култууратын кэмигэр, сорох бритт биистэр Уэльс сиригэр олохсуйбут этилэр. IV үйэҕэ,Риим тутуллуутун кэмигэр, Уэльс христианствоны ылыммыта.

1066-с сылга, Нормандия Ааҥылыйаҕа саба түспүтүн кэннэ, Уэльс хоруоллуктарын илиҥҥи кэккэлэһэр дойдулар сабыдыаллаабыттара. Вильгельм I Сыһытааччы, күүстээх феодал тутулуктарын олохтоон, уэльстары сабыдыаллыы сатаабыта. Ол эрээри XVI үйэҕэ диэри тутулуга суох этилэр.

Уэльс Ааҥылыйа састаабыгар киирэн баран былыргы бэрээдэк уонна үгэстэр алдьанан саҥалаабыттара. Элбэх уэльс дворяннара ааҥыл култууратын ылан саҥалаабыттара, элбэх уэльс дьоно Лондоҥҥа уонна атын Ааҥылыйа куораттарыгар көһөн барбыттара. Ааҥыл тыла уэльс тылын судаарыстыба дьыалаларыгар уонна суукка солбуйбута.

Бырамыысылынас улаатара үлэһиттэр хамсааһыннарын төрүттэммитин салтаан сибээстииллэр. Ол кэмҥэ өссө соҕуруу Уэльска нэһилиэнньэ улаатар этэ. Ол кэмҥэ национализм санаалара уэльстарга улаатар этэ, дьон уэльс култууратыгар уонна устуоруйатыгар интириһиргиир саҥалаабыттара.

XX-XXI үйэлэр икки ардынааҕы Уэльс автономия быраабтара улаатар этилэр. 1993 сылга, Уэльс сиригэр уэльс тыла уонна ааҥыл тыла тэҥ стаатустаах буолбуттара. Ол кэмҥэ Уэльс автономияны ылыммыта.

## География
Уэльс Улуу Британия арыы арҕаатыгар турар. Дойду иэнэ — 20 779 км2. Уэльс илиҥҥэ Ааҥылыйаны кытта холбонор, атын үс өттүттэн ууну кытта кэккэлэһэр. Рельева үксүн хайалаах, саамай элбэх хайа Уэльс ортотугар уонна хотутугар баар. Саамай үрдүк хайа — Сноудон (байҕал үрдүнэн 1085 м.).

Нэһилиэнньэ үксүн Уэльс соҕуруу чааһыгар олорор, итиннэ саамай улахан куораттар бааллар уонна киин куорат — Кардифф. 

### Клиимат
Уэльс атлантика далайыгар тыалларыгар аһаҕас, ол иһин клиимата үксүн далай.

## Олохтоохторо
мини|Уэльстар

Сүрүн Уэльс норуоттара — уэльстар уонна ааҥыллар. Сүрүн Уэльс тыллара — Уэльс тыла уонна Ааҥыл тыла.

## Спорт
Уэльс национальнай спорда — регби уонна Уэльс олохтоохторугар сүрдээх улахан суолтаны оонньуур. Уэльс регби комаандалара национальнай уонна аан дойдутааҕы күрэхтэргэ оонньуулар.

Уэльска өссө улахан суолтаны буутбал оонньуур. Уэльс буутбал хомуһулуннуллубут хамаандата UEFA күрэхтэригэр оонньуур.

## Уэльс бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 15 — Шумае Сумае күнэ (Diwrnod Shwmae Sumae). Валлийскай тылы өйүүргэ олохтоммут күн, бэйэ-бэйэлэрин билсибэт да дьон бу күн көрсөөт "Шумае" уонна "Сумае" диэн тылларынан эҕэрдэлэһэллэр, валлийскай тылынан кэпсэтэргэ дьону көҕүлүүллэр.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 3114 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 3114 сыл**.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 11 — Мезоамерика Уһун ааҕыылаах халандаарын бастакы күнэ. Бу халандаары былыргы Киин Америка култууралара туһаналлар этэ, онтон ордук биллэлэллэрэ — маайа омук култуурата. Элбэх таас мэҥэҕэ суруллан хаалбыт күн.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Скопье

мини|Скопье 2014 сыллаахха.
**Скопье** (мак. *Скóпjе*) — Хотугу Македония киин уонна ордук улахан куората.

## Устуоруйа
I үйэ бүтэригэр Скопье сиригэр риим колуонуйата тэриллиммитэ. *Flavia Aelia Scupi* эбэтэр *Flavia Scupinorum*, судургу эттэххэ, Скупи. Скупи Вардара хонуутугар кириэпэс этэ. III-IV үйэттэн ити сир сүрүн экэньиэмичэскэй уонна култуурунай киинэ этэ. Куорат хаста даҕаны ваарвардарынан уонна гууннарынан көтүллэр этэ, ол кэнниттэн 518 сыллаахха сир хамсааһынынан курдаттыы суох буолбута.

VI үйэҕэ Скопье сирдэригэр бастакы славяннар кэлбиттэрэ. Ол кэмҥэ Скопьены саҥаттаан туппуттара.

Скопье 1392 сыллаахха Осмааннар былаастарыгар киирбитэ. Аата *Үскүп* диэн буолбута. 1555 сыллаахха өссө биир сир хамсааһына куораты суох оҥорбута уонна эмиэ куораты саҥаттаан туппуттара. 1689 сыллаахха куорат Улуу Туурак сэриитин кэмигэр умайаалбыта. 1904 сыллаахха өссө биир улахан сир хамсааһына куораты суох оҥорбута. 1912 сыллаахха Сербия састаабыгар киирбитэ.

1963 сыллаахха эмиэ улахан сир хамсааһынынтан салтаан куорат улаханнык эмсэлҕэлээбитэ.

## Киэгирээпийэ
Скопье Хотугу Македония ордук хотугу чааһыгар турар. Косово Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссатын аттыгар турар.

Клиимата үксүн континеннай, хайалартан салтаан тыал үксүн үрбэт.

## Нэһилиэнньэ
Куоракка 526,5 тыһ. киһи олорор.

Үксүн македоннар (65%), өссө албааннар (27%) уонна сербтар (8%).

## Култуура
center|200px*Үөһээттэн*: Таас муоста, археология түмэйэ, ***, ***, триумф аарката «Македония», Александр Македонскай пааматынньыга, Скопье кириэппэс.

## Быһаарыылар
The Sims 4

**The Sims 4** — олох симуляторын жанрыгар көмпүүтэр оонньуута. The Sims линейкаҕа төрдүс оонньуу.

## Быһаарыылар
Хотугу Ирландия

мини|Ольстер знамята (Судаарыстыбынай былааг буотах).
**Хотугу Ирландия** (ирл. *Tuaisceart Éireann*, ааҥ. *Northern Ireland*) — Улуу Британия холбоһуктаах чааһа. Ирландия арыы хотугу-илиҥҥи чааһыгар турар. Арҕаа өттүттэн Ирландия өрөспүүбүлүкэтэ, илин өттүттэн Ирлаан байҕала. Киин куората — Белфаст.

## Устуоруйа
Дьон аныгы Хотугу Ирландия сиригэр муустаах период бүтүүтүгэр кэлбиттэрэ. 

1169 сыллаахха. Нормааннар уонна ааҥллар Ирландияҕа саба түспүттэрэ, ол иһин Ааҥылыйа дьаһалтатын анныгар киирбитэ. Ааҥылыйа дьаһалтатын кэмигэр элбэх ирлаан норуотун өрөбөлүссүйэлэрэ буолар этилэр. Ааҥылыйа дьаһалтата де-факто Дублин уонна аттынааҥҥы дойдулары эрэ хонтуруоллур этэ. Ол иһин 1593 сыллаахха Генри VIII саҥаттаан Ирландия дойдуларыгар саба түспүтэ.
[мини|left|1911 сыллаахха [Титаник хараабыл Белфастка.]]XIX уонна XX үйэлэргэ улаханнык бырамыысаланас өттүнэн сайдыы барар этэ. Хотугу Ирландияҕа ол кэмҥэ үксүн хараабыллары тутуунан дьарыктанар этилэр. Ол кэмҥэ өссө Ирландия национализм санаалара улаатан эрэллэрэ.

1920 сыллаахха Ирландия уонна Хотугу Ирландия атын-атын Улуу Британия доминионнара буолбуттара.

## Киэгирээпийэ
мини|Хотугу Ирландия хонуута.
Хотугу Ирландия Ирландия арыы хотугу-илиҥҥи чааһыгар турар. Дойду иэнэ — 14 130 км2. Үксүн дэхси сирдээх, улахан хайалар уонна хайалар системалара суох. Ордук уһун хайата — Слив-Донард (байҕал үрдүнэн 848 м.).

### Клиимат
Атлантика тыалларын салтаан, клиимата үксүн далай буолар. Элбэх ардах түһэр, 4 дьыл кэмэ баар.

## Олохтоохторо
Олохтоохтор ахсааннара — 1 882 000 киһи. Үксүн ааҥллар уонна шотлааннар (1 мөл. киһи) өссө ирлааннар (500 тыһ. киһи). Үксүн протестааннар.

## Хотугу Ирландия бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 12 — Оранжистар күннэрэ

## Быһаарыылар
Б. э. и. 1 сыл

## Туох буолбута

* Атырдьах ыйын 16 — Хань импиэрийэтигэр дьиҥнээхтик дойдуну салайан олорор Ван Ман былааһын бөҕөргөтөн маршал аатын ылбыт. Бу иннинэ аҕай өлбүт Ай Хань импэрээтэр оҕото суох этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
BBC

**British Broadcasting Corporation (BBC)** (сах. *Бритаан Көрдөрөр-Иһитиннэрэр Корпорация*) — Бритаан корпорация.

## Устуоруйа
1922, алтынньы 18 күҥҥэ British Broadcasting Company (*Бритаан Көрдөрөр Хампааныйа*) курдук тэриллибитэ. 1932, атырдьах ыйын 2 күнүгэр телевизорынан көрдөрүү саҥаламмыта. 1936 сыллаахха диэри телевизорынан кыратык уонна барыларга буотах көрдөрүү этэ. 1936 сыллаахха BBC Television Service тэриллимитэ, 1952 сыллаахха диэри соҕотох бритаан телеканаала этэ (ITV тэриллиитигэр диэри). Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр вещание тохтообута.

1964 сыллаахха BBC Two аһыллыбыта. 1967 сыллаахха дьүһүҥнээх көрдөрүү саҥаламмыта. Ол кэмҥэ элбэх саҥа региональнай араадьыйа аһыллыбыттара. 

1990-с сылларга аан дойдутааҕы көрдөрүү саҥаламмыта. BBC World Service Television Арассыыйаҕа, Украйиинаҕа, Дьобуруопа сойууһугар, Аустралиаҕа, Саҥа Зеландияҕа уонна сорох Африка дойдуларыгар көрдөрүүнү саҥалаабыта.

2007-c сылтан 1080i HD формаатыгар көрдөрүүнү саҥалаабыта.

## Атын салаалара
* BBC One — сүрүн
** BBC News — сонуннарга аналлаах
* BBC Two — общай аналлаах
* BBC Three — эдэр ыччакка аналлаах
* BBC Four — үөрэххэ аналлаах
* СBBC — оҕолорго аналлаах
** CBeebies — оҕолорго аналлаах
* BBC Parliament — парлаамены көрдөр

## Быһаарыылар
Хань импиэрийэтэ

**Хань импиэрийэтэ** (; б. э. и. 202 — 220 сс.) — Кытай импиэрийэтэ, Лю династия баһылаан олорбута, Кытай устуоруйатыгар Цинь Импиэрийэтин кэнниттэн, Үс Ыраахтааҕы эпохатын иннигэр баар буола сылдьыбыт судаарыстыба. Кытай устуоруйатыгар саамай уһуннук баар буола сылдьыбыт импиэрийэ. Кини кэнниттэн олорбут династияларга холобур буолбута. Кытайдар сүрүн омуктара бу импиэрийэ аатынан *[[Хань омук|Хань]]* омук дэнэр буолбута.
Алыһардаах Аана

**Алыһардаах Аана** (**Павлова Анна Дмитриевна**, сорох докумуоннарга **Иванова, Борисова** диэн киирбит) (1848-1933) — саха аатырбыт удаҕана.

## Быһаарыылар
Николай II

**Николай II Александрович** (1868 [ыам ыйын  [18] күнэ](https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D0%B0%D0%BC_%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BD_18), Царское Село — 1918 от ыйын 17 күнэ, Екатеринбург) — Романовтар уустарыттан сылдьар, бүтэһик Арассыыйа Ыраахтааҕыта, Польша ыраахтааҕыта уонна Финляндия улуу кинээһэ, Александр III улахан оҕото.
Азов байҕала

**Азов байҕала** — Дьобуруопа илинигэр, Атлантик далайын байҕала. Аан дойду саамай чычаас байҕала. Дириҥэ 13,5 миэтэрэттэн тахсыбат.

Атлантик далайыгар маннык суолунан холбоһор: **Азов байҕала** — Керчь силбэһиитэ — Хара байҕал — Босфор силбэһиитэ — Мраморнай байҕал — Дарданеллы силбэһиитэ — Эгей байҕала — Сир ортотунааҕы байҕал — Гибралтар силбэһиитэ — **[[Атлантика|Атлантик далай]]**.

## Киэгирээпийэ
Саамай улахан уһуна — 380 км. Саамай улахан кэтитэ — 200 км. Кытыл уһуна — 1472 км. Байҕал иэнэ — 39000 км2.

Азов байҕала кыра уулаах, намыһах кытыл эниэлээх уонна хаптагай байҕалларга киирсэр.

Кыһыҥҥы кэмҥэ толору эбэтэр быыстаан мууһунан тоҥуу. Муус Хара байҕалҕа тахсар.

### Байҕалга түһэр өрүстэр
* Украйиина өттүттэн:
** Кыра Утлюк, Үүттээх, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик.
* Арассыыйа өттүттэн:
** Инчэхэй Еланчик, Миус, Самбек, Дон, Кагальник, Инчэхэй Чубурка, Ея, Протока, Кубань.
## Быһаарыылар
Аан дойдуга сэллиги утары охсуһуу күнэ

**Аан дойдуга сэллиги утары охсуһуу күнэ** — Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ быһаарыытынан 1882 сыллаахха сэллик микобактерията арыйыллыбыт күнүгэр сыл ахсын бэлиэтэнэр. 

Бу күнү бэлэтээһин аан дойдуга сэллик ыарыытын ыарахаттарын уонна сэллик ыарыытын сэрэтэр уонна эмтиир үлэ туругун туһунан өйдөбүлү үрдэтэргэ улахан суолталаах.

### Күн устуоруйата
1882 сыллаахха немец бырааһа уонна учуонайа Роберт Кох, саҥа өҥнөөх ньыманы туһанан, сэллик ыарыылаах дьон силлэрин анаалыстарыттан аан бастаан ыарыыны үөскэтэр төрүөтү быһаарбыт: Mycobacterium tuberculosis бактерияны булбут. Түмүгүн 1882 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Берлин физиологическай обществотыгар "Über Tuberkulose" диэн ааттаах аатырбыт лиэксийэтигэр кэпсээбит, ол лиэксийэ 3 нэдиэлэ буолан баран бэчээккэ тахсыбыта. Аан дойдутааҕы сэллик ыарыытын утары охсуһуу күнэ 1982 сылтан кулун тутар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Жюль Верн

**Жюль Верн** (, ; ; 1828, олунньу 8 – 1905, кулун тутар 24) француз романист суруйааччыта, бэйиэтэ уонна драмаһыта.

Бэйэтин кэмин технологиятын сайдыытын көрдөрөр приключенческай арамааннарынан биллэр, аан дойду элбэхтэ тылбаастаммыт суруйааччыларыттан иккис үрдэлгэ турар ааптар.
 
1828 сыллаахха олунньу 8 күнүгэр Нант куоракка төрөөбүтэ. 1905 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Амьен куоракка өлбүтэ. 

## Быһаарыылар
Киһи быраабын кэһии уонна киһи дьоһунун баламаттык түһэрии туһунан кырдьыгы билии аан дойдутааҕы күнэ

**Киһи быраабын кэһии уонна киһи дьоһунун баламаттык түһэрии туһунан кырдьыгы билии аан дойдутааҕы күнэ** () — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ сылын ахсын кулун тутар 24 күнүгэр бэлиэтиир күнэ. 

ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 2010 сыл ахсынньы 21 күнүнээҕи быһаарыытынан бэлиэтэнэр. 

Бу күн 1980 сыллаахха Оскар Арнульфо Ромеро өлөрүллүбүт. Монсиньор Ромеро Сальвадорга дьон быраабын күүскэ туруорсар этэ.

### Күн соруктара
* киһи быраабын баламаттык кэһии сиэртибэлэрин өйдүүр улахан суолтатын билинии;
* киһи дьоһунун баламаттык түһэрии туһунан кырдьыгы таһаарыы суолтатын билинии;
* киһи быраабын көмүскээһиҥҥэ олохторун анаабыт уонна көмүскүү сылдьан олохторун биэрбит дьону ытыктыыры билинии;
* монсиньор Оскар Арнульфо Ромеро (Сальвадор) өйөөбүт сыаннастарын билинии уонна кини сэбилэниилээх охсуһуулар кэмнэригэр киһи аймахха сулууспалыырга бэриниилээх буолуутун, киһи быраабыгар, киһи олоҕун көмүскээһиҥҥэ уонна киһи дьоһунун үрдэтиигэ бэриниилээх гуманист быһыытынан туруулаһыытын, кини өрүү кэпсэтиигэ ыҥырыытын уонна сэбилэниилээх күүһүлээһин бары көрүҥнэрин утарыытын билинии.
Кулуттааһын уонна Атлантика уҥуор-маҥаар кулуттары атыылааһын толук буолбут дьонун ахтыы күнэ

**Кулуттааһын уонна Атлантика уҥуор-маҥаар кулуттары атыылааһын толук буолбут дьонун ахтыы күнэ** — сылын ахсын Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн аан дойду үрдүнэн кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1807 сыллаахха Атлантика нөҥүө кулуттары атыылааһын тохтотуллубута.

### Күн устуоруйата
ХНТ 2007 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Атлантика нөҥүө кулуттары атыылааһын тохтотуллубутун 200 сылын бэлиэтээбитэ (Генеральнай ассамблея 61/19 резолюцията, 28.11.2006). 

Онтон хас да ый буолан баран, ол сыл ахсынньы 17 күнүгэр саҥа резолюция ылыммыта: Дурбааннааҕы декларацияны өйдөөн туран, кулуттааһыны, кулуттары атыылааһыны, расизмы, раасанан атаҕастабылы, ксенофобияны уонна ону кытта ситимнээх тулуйбат буолууну суох гыныыга дьулуһан бу күнү сылын ахсын бэлиэтииргэ уураахтаабыта. Онон атырдьах ыйын 23 күнүгэр ЮНЕСКО бэлиэтиир Кулуттары атыылааһыны уонна ону суох гыныы туһунан өйдүүр күҥҥэ эбии бэлиэтэнэр күн буолбута.
410 сыл

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 24 — Аларих хоруоллаах вестготтар Рими ылбыттар уонна талаан саҕалаабыттар. 800 сыл тухары ким да сэриилээн ылбатах куората таламмытыттан бу саҕанааҕы дьон улаханнык дьулайбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
402 сыл

## Туох буолбута
* Шелунь (Чё-лоуэнь) каҕаан баһылыктаах жужань омуктар Тиэлэ (Гаоцзюй Динлин, Као - кю Тин-лин) биистэр конфедерацияларын аармыйатын Коббо аттыгар үлтүрүппүттэр. Бу кыайыы кэнниттэн Монгуол платотуттан Иртыш өрүскэ тиийэ сирдэри баһылаабыттара, көс импиэрийэни олохтообуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Фиин тыла

**Фиин тыла** (бэйэлэр ааттара — *suomi, suomen kieli*) диэн фииннэр тыллара уонна Финляндия сорумдьу тыла. Фиин-угор тылларга киирсэр. Фиин тылыгар карел, эстон тыллар ордук чугас буолаллар. Сурук-бичик — латыын.

Фиин тылын 5 413 380 киһи туттар. Дьобуруопа Сойууһунан билиммит тыла.

## Устуоруйа
Фиин тыла балт-фиин тыллартан үөскээбит диэн ааҕыллар, онтон балт-фиин тыллар балт-фиин тылтан үөскээбитэ. Балт-фиин тыллар үс бөлөххө арахсар этэ: хотугу, соҕуруу уонна илин. Онтон I үйэ диэки балт-фиин тыллар арахсыбыттара. Карел, ижор уонна вепс тыллар илин бөлөххө киирбиттэрэ. Эстон тыла соҕуруу бөлөххө киирбитэ. Фиин тыла соҕуруу бөлөххө киирбитэ.

Фиин тылын устуоруйатыгар маннык кэмнэргэ араараллар:

# Эрдэтээҥҥи, суруга-бичигэ суох (XVI үйэ иннинэ);
# Былыргы фиин (1540 — 1820 сс.);
# Эрдэтээҥҥи саҥа фиин тыла (1820 — 1870 сс.);
# Билиҥҥи фиин тыла (1870 — билигин).

## Сурук-бичик
Фиин сурук-бичигэ латыын алпабыытыгар тутуллубута уонна эбии кэтиллибит латыын алпабыытыттан ылыллыбыт *ö* [ө] уонна *ä* [ао]. Ылыллыбыт тыллар элбэхтэрин салтаан, элбэх фиин тылыгар туттуллубат дорҕооннору киирэллэр: *b* [б], *f* [ф], *š* [ш], *z* [з] уонна *ž* [ж]. Элбэхтэ ылыллыбыт тыллар ылыллыбыт туругунан хаалаллар, ол иһин фиин тылыгар бу буукубалар киирэллэр: *c* [к эбэтэр ц], *q* [кьү], w [в], *x* [икс] уонна *å* [o].

*Билиҥҥи фиин алпабыыта**:*

## Быһаарыылар
1071

**1071** сыл — XI үйэ сыла.

## Түбэлтэлэр
* Атырдьах ыйын 26 — Манцикерт кыргыһыытыгар Орто Азияттан кэлбит *селдьук [[туроктар]]* Византия аармыйатын кыайбыттар. Инньэ гынан сотору кэминэн кинилэр *Анатолия* улахан аҥаарын (билиҥҥи Турция сирин үксэ) бас билэллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 55 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 55 сыл** — Б. э. и. I үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 26 — Юлий Цезарь Британияҕа бастакытын саба түспүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Брэст уобалаһа

**Брэст уобалаһа** (; ) — Беларусь соҕурулуу-арҕаа уобалаһа. Киин куорат — Брэст. Нэһилиэнньэ ахсаана — 1 308 569 киһи.

## Киэгирээпийэ
Брэст уобалаһа Беларусь соҕурулуу-арҕаа чааһыгар турар. Иэнэ — 32,8 км2. Украйиинаны уонна Польшаны кытта кыраныыссалыыр. Уобалас улахан чааһа Полесье намталыгар турар, ол иһин рельеба үксүн хаптаҕай. Беларусь соҕурулуу-арҕаа чааһыгар быдан уһун уонна сылаас сайын, ол иһин уобаласка сылааһы сөбүлүүр культууралары үүннэрэллэр.

Уобаласка бу өрүстэр сүүрэллэр: Припять, Арҕаа Буг, Мухавес уонна Щара.

Уобаласка Беловеж ойуур национальнай паарката турар (2.6% сири ылар).

## Нэһилиэнньэ
мини|250px|Брэст кириэппэһэ.

### Куораттар

* Брэст (киин куорат) — нэһ. 347 576 киһи;
* Барановичи — нэһ. 179 166 киһи;
* Пинск — нэһ. 137 961 киһи.

## Быһаарыылар
489 сыл

**489** сыл — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 28 — Остготтар хоруоллара Теодорих Италия ыраахтааҕытын Одоакры Изонцо кыргыһыытыгар үлтүрүппүт. Одоакр бу иннинэ Былыргы Рим тиһэх ыраахтааҕытын Ромул-Августулу (Орест уолун) бүрүстүөлтэн үүрбүтэ, бэйэтэ эмиэ варвар төрүттээҕэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1189

**1189** сыл — XII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 28 — Үһүс кириэстээх бохуот: Ги де Лузиньян баһылыктаах крестоносецтар Акраны төгүрүйбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1056

**1056** сыл — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 31 — Аҕыйах хонук ыалдьаат Византия ыраахтааҕыта Феодора өлөн хаалар, оҕото суох буолан македон династия кининэн быстар.

## Төрөөбүттэр
* 

## Өлбүттэр
Хоту Дьобуруопа

мини|Хотугу Дьобуруопа|250px
**Хоту Дьобуруопа** — Дьобуруопа култуурунай уонна киэгирэпиичэскэй регион. Региоҥҥа Скандинавия уонна Балтия дойдулара киирэллэр. Бу регион улахан эрээри үксүн олохсуйбатах.

## Киирэр дойдулар
301 сыл

**301 сыл** — VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 3 — Сан-Марино олохтоммут — Европа саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас өрөспүүбүлүкэтэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
476 сыл

**476** сыл — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 4 — Римляннарга сулууспалаабыт варвардар баһылыктара Одоакр Арҕаа Рим импиэрийэтин бүтэһик импэрээтэрин Ромул Августулу бүрүстүөлүттэн суулларбыт, онон Арҕаа Рим импиэрийэтэ суох буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
626 сыл

**626** сыл — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 4 — Ли Шиминь, өлбүтүн кэннэ Тан Тайцзун диэн аатынан биллибит киһи, Кытайга Тан династия бүрүстүөлүгэр олорбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Пинигин Роман Михайлович

**Пинигин Роман Михайлович** — муосчут, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ норуот маастара.

1947 с. кулун тутар 24 күнүгэр Хоптоҕо нэһилиэгэр Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1952 с. Дириҥ оскуолатын ньолобуой кылааһгар үөрэнэ киирбит.  1967 с. оскуоланы бүтэрэн баран Муоратааҕы байыаннай флокка сулууспалаабыт, 1970 сыллаахха төннүбүт.

1971-1975 сс. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа муосчут идэтигэр үөрэммит. Уһуйааччылара С.Н. Пестерев уонна Н.Д. Амыдаев.

Бүтэрэн баран "Сардаана" баабырыкаҕа, онтон Чурапчыга тахсан олох-дьаһах кэмбинээтигэр, култуура салаатыгар. оҕо уус-уран оскуолатыгар уруһуй кылааһыгар, орто оскуолаҕа учууталынан үлэлээбит.

Сэлии аһыытыгар, тайах муоһугар, маска оҥоһуктардаах. Маҕаайы алааһыгар алгыс түһэр түһүлгэтэ, Чурапчы нэһилиэгэр киириигэ турбут (билигин ыһыахтыыр алаас үрдүгэр турар) Аттаах киһи монументальнай мас оҥоһук ааптара.

1971 с. Дьяконова Елена Семеновнаны кытта ыал буолан, биэс кыыс оҕоломмуттар.
2004 сыллаахха Дьокуускайга көспүттэр.

2014 с. от ыйын 17 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

2022 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр муосчут төрөөбүтэ 75 сааһыгар анаммыт «Муосчут эйгэтэ» диэн ааттаах персональнай быыстапката СӨ Уус уран түмэлигэр аһыллыбыта.

## Сигэлэр
«Муосчут эйгэтэ». В Якутске открылась выставка художника-костореза Романа Пинигина

## Быһаарыылар
Эгей байҕала

**Эгей байҕала** диэн Балкаан уонна Крит арыы икки ардынааҕы, Сир ортотунааҕы байҕал илин чааһыгар, Атлантик далай байҕала. Античность уонна Византия устуоруйатыгар улахан суолтаны оонньообута. Билиҥҥи Греция уонна Түүркүйэ кыттыларын тулалыыр.

Атлантик далайыгар маннык суолунан холбоһор: **Эгей байҕала** — Сир ортотунааҕы байҕал — Гибралтар силбэһиитэ — **[[Атлантика|Атлантик далай]]**. 

## Киэгирээпийэ
мини|Эгей байҕал кытыла.|250px|left
Хотугулуу-илиҥҥи өттүтүгэр Дарданеллы силбэһиитинэн Мраморнай байҕалын кытта холбоһор. Онтон Босфор силбэһиитинэн Хара байҕалы кытта холбоһор. Соҕуруу өттүтүгэр Сир ортотунааҕы байҕалын кытта холбоһор. Иэнэ — 179 тыһ. км2. Кытыллара үксүн таастаах. Кытылларга элбэх, ол эрээри наһаа уһун буотах хайалар тураллар.

Эгей байҕала Эгей хонуу плиоцен бүтүүтүгэр уонна плиэйстоцен саҕаланыытыгар тимирбитин салтаан үөскээбитэ. Онтон салтаан Эгей байҕалыгар элбэх арыы баар. Ордук улахан арыылар: Крит, Лиэсбэс, Родос, Самос уонна Эвбэйа. Орто дириҥэ — 200 — 1 000 м. (ордук улахан — 2 561 м.).

## Быһаарыылар
917

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 5 — Лю Янь бэйэтин мипэрээтэринэн биллэрбит уонна Кытай соҕуруу өттүгэр Соҕуруу Хань судаарыстыбаны олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Дьоппуон байҕала

**Дьоппуон байҕала** диэн Чуумпу далай байҕала. Билиҥҥи Арассыыйа, Дьоппуон, КНДӨ уонна Кытай кытылларын тулалыыр. Иэнэ — 1 062 000 км2. Ордук улахан дириҥэ —  3742 м. Байҕал хоту чааһа мууһурар, соҕуруу чааһа Куросио течениятыттан салтаан тоҥмот.

Чуумпу далайыгар маннык суолунан холбоһор: **Дьоппуон байҕала** — **[[Чуумпу далай]]**.

## Киэгирээпийэ
мини|Дьоппуон байҕалын кытыла.|250px|leftХотугу өттүтүгэр Татаар уонна Лаперуза силбэһиитинэн Лаамы байҕалынан холбоһор. Соҕуруу өттүтүгэр Кэрийэ силбэһиитинэн Илин Кытай байҕалынан. Иэнэ — 1 062 000 км2. Кытыллара Дьоппуон сирдэригэр үксүн таастаах уонна наһаа уһун буотах хайалаах. Кэриэйэ өттүнэн тааһа суох уонна наһаа уһун буотах хайалаах. Арассыыйа өттүнэн таастаах уонна хоту өттүтүгэр элбэх хрэбиэттээх уонна хайалаах.

Дьоппуон байҕала Дьоппуон бөлөх арыыларыгар миоцен кэмигэр төрүттэммитэ. Илин чааһа сир хамсааһыннарын салтаан син түргэнник уларыйа түрар.

## Быһаарыылар
1191

**1191 сыл** — XII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 7 — Ричард I баһылыктаах крестоносецтар Саладин сэриитин Арсуф аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар.

## Ким төрөөбүтэ

## Ким өлбүтэ
Б. э. и. 479 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 479 сыл** — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 9 — Платея кыргыһыытыгар гректэр хомуур сэриилэрэ Грецияны сэриилээн ыла кэлбит уонна кыстыы хаалбыт перс сэриитин кэйгэллээбиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
2028 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

мини|2028 Сайыҥҥы Олимпия оонньууларын логотииба.|250px**2028 сайыҥҥы Олимпия оонньуулара** (, ), сорумдьу **XXXIV сайыҥҥы Олимпия оонньуулара** диэн 2028 сайыныгар Лос Андьелеска буолар 34 сайыҥҥы Олимпия оонньуулара.

Париж уонна Лос Андьелес 2024 сайыҥҥы Олимпия оонньууларын куорат талыытыгар соҕотох хандьыдааттар этилэр. 2017 сылга, от ыйын 31 күнүгэр Лос Андьелес дьаһалтата уонна Омуктар икки ардынааҕы Олимпия комитета салалтата Лос Андьелес 2028 сайыҥҥы Олимпия оонньуулары ыытаара биллибитэ. 

2028 сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар маассыналары туттар бобуллар. Лос Андьелес дьаһалтата бу Олимпия оонньуулар ордук экологичэскэй буоларын эппитэ.

## Куорат талыыта

*  Быраансыйа, Париж. Былыр Париж иккитэ (1900, 1924) сайыҥҥы Олимпия оонньууларын ыыппыта. 2015 сылга, бэс ыйын 23 күнүгэр сайаапка ыытыллыбыта.
*  АХШ, Лос Андьелес. Былыр Лос Андьелес иккитэ (1932, 1984) сайыҥҥы Олимпия оонньууларын ыыппыта. 2014 сылга, сэтинньи 7 күнүгэр АХШ национал комитета оонньуулары ыытарга Бостоны талбыта. Ол эрээри Бостон олохтоохторо уонна дьаһалта улаханнык оонньулары ыытарга интэриэһиргээбэтэхтэрэ. Ол иһин АХШ национал комитета Лос Андьелеһы талбыта уонна сайаапканы ыыппыта.

2017 сылга, балаҕан ыйын 13 күнүгэр ООК Лиматааҕы 130-с сессиятыгар түмүгү таһаарбыта. Лос Андьелес 2028 сайыҥҥы Олимпия оонньууларын ыытар куорат буолбута. Олимпия оонньууларын устуоруйатыгар аан бастакы 11 сыл оонньуулар буолар иннитигэр ыытар куорат талыллыбыта.

## Спорт көрүҥнэрэ
2023 сылга, алтынньы 13 күнүгэр ООК, Мумбаитааҕы 121-с сессиятыгар, программаҕа эбии 5 оонньууну киллэрбитэ: былааг-буутбал, крикет, лякрос, бейсбол (софтбол) уонна сквош. Сквош уонна былааг-буутбал бастакы төгүл баар буолаллар.

## Быһаарыылар


## Тас сигэлэр

* 2028 сайыҥҥы Олимпия оонньуларын ситим-сирэ;
* Олимпия оонньуларын ситим-сирэ.
2026 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**2026 кыһыҥҥы Олимпия оонньулара** (, , ), сорумдьу **XXV кыһыҥҥы Олимпия оонньуулара** диэн 2026 сылга, олунньу 6 — 22 күннэригэр Милаҥҥа уонна Кортина-д'Ампеццоҕа буолар 25-с кыһыҥҥы Олимпия оонньуулара.

## Куорат талыыта

*  Сибиэссийэ, Стокһольм — Оре. Былыр Стокһольм биирдэ (1912) сайыҥҥы Олимпия оонньуларын ыыппыта. Кыһыҥҥы оонньуулар ыытыллыбатахтара. Оре биир даҕаны Олимпия оонньууларын ыыппатаҕа. Сайаапка ыытыллыбыта.
*  Италия, Кортина-д'Ампеццо — Милан. Былыр Кортина-д'Ампеццо биирдэ (1956) кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын ыыппыта. Милан биир даҕаны Олимпия оонньууларын ыыппатаҕа. Сайаапка ыытыллыбыта.

2019 сылга, от ыйын 24 күнүгэр ООК Лозаннатааҕы 134-с сессиятыгар түмүгү таһаарбыта. Кортина-д'Ампеццо — Милан холбоһоммут сайаапка ыытар буолбута. Олимпия оонньууларын устуоруйатыгар аан бастаан икки куорат холбоһоммут сайаапката ыытар быраап ылбыта.

## Оонньуулар ыытыллар сирдэрэ
Спорт оонньуулар ыытыллар сирдэрэ куораттарынан:

### Милан

* «Джузеппе Меацца» ыстадыйона — аһыллыы;
* «ПалаИталиа» — хэккиэй (эр дьон, финааллар);
* «Медиоланум Форум» — фигурнай катание, шорт-трэк;
* «Пьацца-дель-Дуомо» — мэдээл туттарыытын миэстэтэ, быһа эфирдар буолар миэстэтэ;
* «Ро Фиэра Милано» — хэккиэй (дьахтар), конькобежнай спорт.

### Кортина-д'Ампеццо

* «Олимпия делле Тофане» — горнолыжнай спорт;
* Олимпия ыстадыйона — көрлинг;
* Эудьэньо Монти аатынан Олимпия трэга — бобслэй, саннай спорт, скелетон.

### Верона

* «Арена ди Верона» — сабыллыы.

### Валь-ди-фиэмме

* «Дьузеппе Даль Бен» — трамплинтан ыстаныы, лыжнай двоеборье;
* «Лаго ди Тезеро» — лыжнай гонка, лыжнай двоеборье.

### Вальтелинна

* Ливиньо — сноуборд, фристайл;
* «Стельвио» — горнолыжнай спорт, ски-альпинизм.

### Разун-Альтерсельва

* «Соҕуруу Тироль-арена» — биатлон.

## Спорт көрүҥнэрэ
2026 кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын спорт көрүҥнэрэ:

*Скобка турар нүөмэрдэр мэдээллэр ахсааннарын көрдөрөр.*

# border|22px Биатлон (11)
# Бобслэй:
## border|22px Бобслэй (4)
## border|22px Скелетон (3)
# border|22px Көрлинг (3)
# border|22px Ски-альпинизм (3)
# border|22px Сыарҕа спорта (5)
# Хааҥкылаах спорт көрүҥнэрэ:
## border|22px Фигурнай катание (5)
## border|22px Хааҥкы спорда (14)
## border|22px Шорт-трэк (9)
# Хайыһар спорт көрүҥнэрэ:
## border|22px Сноуборд (11)
## border|22px Фристайл (15)
## border|22px Хайа хайыһар спорда (10)
## border|22px Хайыһар двоеборьета (3)
## border|22px Хайыһарынан гонка (12)
## border|22px Хайыһарынан ыстаныы (6)
# border|22px Хэккиэй (2)
2026 кыһыҥҥы Олимпия оонньууларыгар ски-альпинизм аан бастакы кыттыыны ылар.

## Көрдөрүү

*  Бразилия — Grupo Globo;
*  АХШ — NBC.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* 2026 кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын ситим-сирэ;
* Олимпия оонньууларын ситим-сирэ.
Миссури

мини|250px|Миссури былааҕа.**Миссури** () диэн АХШ штата. 

Киин куорат — Дьефферсон-Сити. Ордук улахан куораттар — Сент-Луис уонна Канзас-Сити.

## Устуоруйа
АХШ Миссури сирдэрин 1803 сылга Быраансыйаттан атылаан ылбыта. Штат бэдэрээссийэ састаабыгар 1821 сылга атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирбитэ. 

Бэдэрээссийэ састаабыгар киирэрин устуоруйата гражданскай сэриины саҥаланыытын кытта холбоһонор. Миссури компромиһа ордук суолтаны онньообута, ол компромисска Миссури кулуттары тутар штат курдук киирэр, онтон Мэн көҥүл штат курдук киирэр.

Гражданскай сэрии кэмигэр де-факто икки штат дьаһалтата баара: Конфедерацияны билинэр уонна Сойууһу билинэр. Сойууһу өйөөбүт дьон быдан элбэх этэ (100 тыһ. Сойуус, 40 тыһ. Конфедерация). Сэрии кэмигэр Теннесси уонна Виргиния таһыттан ордук элбэх харсыһыы буолбута.

Гражданскай сэрии кэнниттэн, Миссури улахан Арҕаалыыр транзитнай киин буолбута. Тимир суол сайдыбытын кэннэ улахан суолтаны Сент-Луис уонна Канзас-Сити курдук улахан куораттар ылбыттара.

## Киэгирээпийэ
Миссури атын 8 штаты кытта кыраныыссалыыр. Хоту өттүгэ — Айова. Илин — Иллинойс, Кентаки уонна Теннесси. Соҕуруу — Арканзас. Арҕаа — Оклаһома, Канзас уонна Небраска.

Штат ордук улахан өрүстэрэ — Миссури уонна Миссисиипи.

Миссури орто тэмпэрэтиирэ кээмэйэ:

## Олохтоохторо
2012 сыл, от ыйын 1 күнүн туругунан, олохтоохтор ахсаннара — 6 021 988 киһи. Олохтоохтор аҥаардара (3 294 936 эбэтэр 55%) икки ордук улахан куоракка (Сент-Луис уонна Канзас-Сити) уонна кинилэр агломерацияларыгар олороллор. Олохтоохтор хойуулара — 86,9 (АХШ киэнэ 86,8).

## Быһаарыылар
Эйэни уонна сайдыыны кэрэһэлиир күрэс аан дойдутааҕы күнэ

**Эйэни уонна сайдыыны кэрэһэлиир күрэс аан дойдутааҕы күнэ** () — муус устар 6 күнгэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду дьонун олоҕор күрэс уонна эт-хаан дьарыга улахан суолталааҕын бэлиэтиир кыаҕы биэрэр.

2013 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр ХНТ Сүрүн Ассамблеята 96-с пленарнай мунньаҕар бэлиэтииргэ быһаарбыт (Резолюция A/RES/67/296).
Б. э. и. 490 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 490 сыл** — Б. э. и. V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 12 — Марафон кыргыһыытыгар Афины сэриитэ байҕал кытылыгар түспүт Персия сэриитин кыайбыт. Кыргыһыы кэнниттэн грек буойуна Фидиппид Марафон куоратыттан Афиныга диэри сүүрэн тиийбит, кыайыы туһунан илдьит аҕалан «Өрөгөйдөөҥ! Биһиги кыайдыбыт» диэбит уонна өлөн түспүт. Бу номоҕу кэриэстээн 1896 сыллаахтан ыла Олимпия оонньууларыгар 42,2 км усталаах марафон дистанциятыгар сүүрүү ыытыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Klarna

**Klarna** (*Кларна*) - Швеция баана, Аан Дойду үрдүнэн биир бөдөҥ дьоҥҥо кредит уонна бырыһыана суох иэс табаары биэриигэ үлэлиир. 74 омук сиригэр үлэлиир, улахан партнёрдара Walmart, Temu, Amazon.
994

**994 сыл** — X үйэ сыла

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 15 — Фатимид халифатын сэриитэ Византия импиэрийэтин сэриитин үрдүнэн бөдөҥ кыайыыны ситиспит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр