Омук сайдыытын, күүһүрүүтүн кэмэ

Омук сайдыыны ситиһэр кэмэ саҥалыы үөскээбитин кэнниттэн, ол аата 300 сыл курдук кэм аастаҕына кэлэр. Бу кэмҥэ омукка эр дьон эттэрэ-сииннэрэ күүһүрэннэр уонна үлэни кыайа-хото үлэлээннэр сайдыыны, тупсууну элбэҕи киллэрэллэр. Кыайыылаах үлэ эрэ омугу сайыннарар диэн этиини тутуһуу эр дьону сайдыыны ситиһэллэригэр тириэрдэр. Ол иһин, омук сайдыыны ситиһэн иһэрин туһугар эр дьону күүһүрдүү үлэлэрэ ыытылла сырыттахтарына табыллар.

Эр дьону күүһүрдүү омугу күүһүрдэр. Сахалар ыал буолуу үгэстэрэ онно аналлаахтар. Бу туһалаах үгэстэри олоххо тутуһа сылдьыы эр дьону күүһүрдэр, кыаҕырдар, хас да көлүөнэлэр усталарыгар күүскэ үлэлээн-хамсаан үөскэтиммит сайдыылаах буор куттарын аймахтарга тарҕатыыны сайыннарар. Уол оҕолору кыыс оҕолортон кыра эрдэхтэриттэн туспатык иитии, үөрэтии уолаттар өйдөрө-санаалара сайдыытын, бэйэлэрин билиниилэрин үөскэтэр уонна олоххо толоро сатыыр сыалларын таба булан ситиһэллэригэр тириэрдэр.

Кыыс оҕо аналынан омук дьонун ахсаанын элбэтээччи уонна эр дьон сайдыылаах буор куттарын оҕолоругар тириэрдэн күүһүрдээччи буоларын олоххо сыал оҥостон туһана сылдьыы сайдан иһэр омуктан ирдэнэр. Бу сыалы толорор туһугар эргэ тахсар кыыс ыраас кыыһынан буолара ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэрин тутустахха табыллар. Ыраас кыыс оҕо эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕолоругар тириэрдэрэ утумнааһын диэн ааттанар уонна тутуһа сырыттахха эрэ аймахтар, омук сайдаллара, ахсааннара эбиллэрэ, эр дьоно күүһүрэллэрэ, кыаҕыраллара, үлэни кыайаллара ситиһиллэр.

Былыргы кэмнэргэ саха эр дьоно күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара илиинэн күүскэ үлэлииллэриттэн биллэр этэ. Бу күүһү уонна кыаҕы кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэргэ аналлаах ыраас кыыс оҕо эргэ барарыгар анаан-минээн киэргэтэллэрэ, симииллэрэ уонна аатыгар “куо” диэн эбиискэни эбэн биэрэннэр ырааһын туоһулууллара. Ону тэҥэ, ыраас кыыс оҕо энньэтэ атыттартан биллэр элбэх буолара.

Кыыс оҕо эргэ барарыгар энньэни туһаныы улахан суолталаах. Ыраас кыыс оҕо энньэтэ улахан буолар, эр киһиттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөр кыаҕа үрдүктүк сыаналанар. Кыыс оҕолоох ыаллар аймахтары уонна омугу күүһүрдэр кыахтарын туһана сылдьаллара, кыыстарын харыстыыллара эрэйиллэр.

Сайдыыны ситиһэн иһэр омук дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар маннык уларыйыылар киирэллэрэ бэлиэтэнэр:

1. Омук бэйэтэ баһылаабыт үлэтин тупсарарын, сайыннарарын таһынан, саҥа үлэни баһылыырын, ол аата өйүн-санаатын, үйэлээх үгэстэрин уларытан туһаныыта салҕанан иһэрэ сайдыыны аҕалар.

2. Омук өйүн-санаатын уратылара саҥарар тылыгар иҥэн сылдьалларын харыстааһын уонна киирии тыллары бэйэлэринэн илдьэ сылдьыы сайдыыны түргэнник ситиһэр кыаҕы биэрэрин туһаныы.

3. Хаан тупсарыытыттан омук этэ-сиинэ күүһүрүүтэ уонна тупсуута ситиһиини, кыайыыны оҥорор санааларын улаатыннарар.

1632 сыллаахха нууччалары кытта холбоһууттан күүс ылыммыт саха омуга 19-с үйэттэн ахсааннара эбиллэн иһэрин тэҥэ, билигин сайдыыны, тупсууну ситиһиигэ тиийбитин бэлиэтинэн республикатын тэрийбитэ 100 сааһа туолбута буолар. Бу кэмҥэ сахалар сайдыы суолугар киирэн сылдьалларын олохторугар туһаналлар.

1653 сыллаахха Б.Хмельницкэй салайар кэмигэр “росси” омуктарга бэринэн холбоспут былыргы “рустар” 2022 сыллаахха диэри саҥалыы үөскээһин кэмин ааһан, сайдыыны ситиһии кэмигэр киирэн сылдьаллар. Эттэрэ-сииннэрэ күүһүрэн русскайдартан арахсыы, босхолонуу суолун тутуһан төһө да баһыттарыы улаханын иһин сэриилэһиигэ тиийэн сылдьаллар. Демократия үөрэҕин тутуһалларыттан биир санаалаахтарын көмөлөрө быстан хаалбат.

Германия Рамштайн базатыгар 43 дойду салайааччылара мустан Украинаҕа көмөну өссө элбэтэн биэрэр санааланнылар уонна АХШ саҥа президенэ Д.Трамп бу сэрии түмүгэр үөскээбит кыраныыссаны тутуһан 2025 сыллаахха сэриини тохтоторго ыҥырар.

Бары сайдыыны ситиһиэхпитин, олохпутун уларытыахпытын, тупсаран иһиэхпитин баҕарабыт. Омук сайдыыны ситиһэригэр хаста да төхтүрүйэн уларыйыыны, саҥаны киллэрэн иҥэриниини, тупсууну барыахтааҕын умнубатахпытына табыллар. Эппит-сииммит тупсуутун, “Хаан тупсарыытын” атын омуктары, нууччалары кытта холбоһон, элбэх бааһынайдары үөскэтэн ситиһэн иһэбит, онтон өйбүт-санаабыт сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин таба өйдөөн олохпутугар былыргы билиилэрбитин таба өйдөөн киллэрэн туһаныахпыт этэ. Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр бэйэтин уратыларын билинэн атыттартан араарынар санаата улаатар. “Икки саары икки ардынан” сылдьыы кэмэ тохтоон омук бэйэтин уратыларын билинии диэки салаллар.

Омук сайдыыны ситиһэриттэн киирэн иһэр уларыйыылар икки өрүттэнэн тахсалларын маннык быһаарыахха сөп:

А. Омук тутуһар өйүн-санаатын, таҥаратын үөрэҕэ табата, олох сайдан, уларыйан иһэр көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрэ эрэйиллэр.

Урукку кэмҥэ сайдыыны аҕалбыт нууччалары туохха барытыгар аһара баран үтүктүүттэн сахалыы тылбытын, өйбүтүн-санаабытын сүтэрии үөскээн барыан сөп. Нууччаларга холбоһон, элбэх ахсааннаахтарга буккуллан симэлийиигэ тиийэн хаалыахха сөп.

Б. Бэйэни билинии аһара баран былыргы олоххо төннүүгэ тиийэн хааллаҕына сайдыыны ситиһэн иһииттэн хаалыыны үөскэтиэн сөп.

Олох бары өрүттэригэр, үлэҕэ-хамнаска, үөрэххэ сайдыыны аҕалар атын омук тылларын бэйэлэринэн туһаныы, дорҕооннорун уларыппат буолуу иҥэн сылдьар өйү-санааны суох оҥорботуттан тыл тиийимтиэтин мөлтөппөт. Саҥа уларыйыылары киллэрэн туран сахабыт тылын, сахалыы өйбүтүн-санаабытын буккуйбатыттан сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга тириэрдибэт. Бу быһаарыыны тутуһуу уонна саха төрүт тылларын уларыппат буолуу омугу бэйэтинэн хаалларан туран салгыы сайдарыгар тириэрдэр суол буолар.

Мин баҕа санаам бу ыйыллыбыт икки өрүтү тэҥнээн, хайаларын да аһара ыыппакка, иккиэннэрин тутуһа сылдьыыга олоҕурар. Төһө да сайдыыны ситиспиппит, олохпутугар, үлэбитигэр уонна тылбытыгар киллэрэн уларыйыылары, элбэх эбиилэри, саҥаны билбиппит, олохпутугар туһаммыппыт иһин, төрүт сахалыы тылларбытын, өйбүт-санаабыт былыргыттан биллэр уратыларын кыһанан харыстаатахпытына, олоххо туһалаах үгэстэрбитин тутуһа сырыттахпытына саха омукпутун сүтэриэхпит, симэлитиэхпит суоҕа этэ.

Олус уһун үйэлээх саха омуга уһун олоҕун устата элбэх уларыйыылары, саҥаттан үөскээһин уратыларын олоҕун уопутунан билбитин тылбытыттан булан ылар кыахтаахпыт. Олоҥхо кэмигэр үс саха үөскээһинэ ахтыллара ити быһаарыыны дакаастыыр. 

Саха омук олоҕун үөрэҕэ олус уһун кэмнэр усталарыгар, ол аата Күн таҥара үөрэҕэ үөскээн уонна киһи буолууну ситиһии кэмин саҕаттан сайдыбыт сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар. Дьон өйө-санаата уларыйыыларын дириҥник хабан табатык быһаарар. 

Былыргы кэмнэргэ хаан аймахтарын 12 көлүөнэҕэ диэри билэр, ону тутуһар саха дьоно үс үйэ иһинэн бары аймахтарын кытта билсиһэ, сылдьыһа тураллара эбитин кэпсээннэриттэн билэбит. Былыргы олоҕу билэ сылдьалларыттан омукка уларыйыы кэмэ кэлиитин арааран билэр кыахтаналларын туһаналлар эбит.

Былыргы кэмнэргэ олох оннук этэ диэн кэпсээннэри, олоҥхолору, остуоруйалары элбэҕи билэбит, истэбит. Былыргы кэпсээннэр олоххо чахчы буолан ааспыт суоллары кэпсииллэрин Суор Бугдук туһунан кэпсээннэр нууччалыы сурукка киирбиттэринэн дакаастаналлар. 

Дьон өйө-санаата эмиэ кэмэ кэллэҕинэ уларыйарыттан, тупсарыттан олус былыргы олох үөрэхтэрэ, ол иһигэр олоҥхо кэминээҕи өй-санаа билигин туттуллубаттарын билэн олоххо табатык туһаныы эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Үрүҥ Аар тойон диэн таҥара аатын иннигэр хайаан да туттуллар үрүҥ диэн тыла, бу Аар тойон диэн былыргы улахан салайааччы үөрэҕиттэн, билиититтэн үрүҥүн, үчүгэйин, дьоҥҥо бу кэмҥэ туһалааҕын эрэ талан, сиидэлээн ылан туһаныы аныгы олоххо табылларын тутуһа сылдьыы эрэйиллэр.

Олус былыргы кэмнээҕи олоҥхолортон быһалыы, айыы уонна абааһы диэн дьону икки аҥы эрэ араарар, өй-санаа өссө тупса, сайда илигинээҕи, олоҥхо кэминээҕи өйдөбүлү тыл үөрэхтээхтэрэ ылынан, аныгы, өйдөрө-санаалара сайдыбыт, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьону үөрэтэ сатааһыннара олус улахан сыыһа буолар. Бэйэ дьоно, айыы дьоно оҥорор быһыылара хайдаҕыттан тутулуктанан; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэннэргэ арахсалларыттан бэйэлэрэ эмиэ икки аҥы арахсан хаалаллара биллэн тахсара үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээһинигэр тириэрдибитин билиэхтэрэ этэ.

Дьон бэйэлэрэ эмиэ икки аҥы арахсаллара; үчүгэй уонна куһаҕан дьон диэн бааллара быһаарыллыбыта икки тыһыынча сыллартан ордон турар. Өйгө-санааҕа икки тыһыынча сыллардааҕыта буолбут уонна үгүс омуктарга олоххо киирбит уларыйыылары билигин да билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ, сэбиэскэй кэмнээҕи учуонайдар уонна аһара баран нууччалары үтүктэ сатааччылар саха үлэһит уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун тутуһар дьонун сымыйаҕа үөрэтэ сатыыллара букатын табыллыбат быһыы буолар. 

Үлэһит сахалар киһи оҥорор быһыыта оҥорбутун кэнниттэн икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын билэн бы-һаарбыттара, олоххо туһаммыттара өс хоһоонноро үөскүүр кэмнэригэр буолбут. Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын биллэрэр тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ тылбытыгар киирэн иҥэн сылдьарын тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатыыллар. Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥорулла охсубут быһыы элбэхтик куһаҕан буолан тахсарын оҥорор, тутар үлэһиттэр былыргыттан билэллэрин өйдөрүн-санааларын атеизм сымыйа үөрэхтэринэн буккуйаннар аахсыбаттар.

Бааһынайдар омук этин-сиинин бөҕөргөтөллөр, сайыннараллар, көрүҥүн тупсараллар. Оҕолоро бөҕө эттээх-сииннээх буола төрүүллэриттэн ахсааннара эбиллэн иһэрин ситиһэннэр кырдьаҕас омуктары олорор сирдэриттэн үтүрүйэн, сыҕарытан баралларыттан сайдыыны ситиһии хамсааһына үөскээн тахсар. Омук төһө элбэх бааһынайдары саҥарар тылыгар үөрэтэн бэйэтигэр холбоон иһэр даҕаны сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатарын былыргы кэмнэртэн үөрэтэн билэн сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн үөрэҕи үгэс оҥорон туһаналлар.

Былыргы кэмнэргэ омукка сайдыыны ситиһии кэмэ биир династия, ол аата, сайдыылаах буор куттаах аҕа ууһа баһылаан салайар кэмигэр ситиһиллэр кыаҕа улаатар эбит. Бу уратыны туһанан сахалар биир аймах, уус дьон дойдуну салайыыны оҥороллорун туһана сылдьыбыттарын “Тойон ууһа” диэн этии туттуллара биллэрэр.

Омук сайдыыны ситиһэригэр, өйө-санаата сайдарыгар икки омук тылын үөрэтэн билэрэ ордук улахан суолталаах. Икки тылы билииттэн уонна олоххо туһаныыттан киһи өйө-санаата күүскэ сайдарыттан, мэйиитин үлэтэ күүһүрэриттэн туһалаах саҥаны айыыны оҥорон киллэрэн иһэриттэн ситиһиилэри аҕалар кыаҕа улаатар. 

Сайдыыны, күүһүрүүнү ситиһэр кэмигэр омукка бэйэни билинии, атыттартан туспа араарыныы өйө-санаата сайдан олоххо киирэр. Үлэҕэ ситиһиилэри оҥорон сайдыыны ситиспит омук атыттары ба-һылыыр кыаҕа улаатар. Былыргы кэмнэргэ маннык кэм кэллэҕинэ атын, мөлтөх омуктары сэриилээн ылан бэйэлэригэр холбууллара. 

Ол былыргы кэмнэргэ сэрии диэн сайдыыны атыттарга тарҕатыы буолан элбэх омуктары хаарыйара. Мөлтөөн, сайдыыны ситиһииттэн хаалан хаалбыт омуктары атыттар сэриилээн ылан бэйэлэригэр хол-боон сайдыыны ситиһиилэригэр кыттыһыннаран иһэллэрэ. 

Сэриигэ кыайыыга үлэни сайыннарыы, тупсарыы улахан оруолу ылар. Олоххо элбэх табыллыбыт саҥаны айыылары оҥорон туһаннахха атыттары баһыйан кыайыыны оҥоруу ситиһиллэр кыахтанар:

- Тимир сэрии сэптэрин оҥостууну сахалартан ылынан баһылаабыт хууннар Европаны барытын кэриэтэ сэриилээн ылбыттара. 

- Хатарыылаах тимир сэрии сэбин оҥостууну баһылаабыт монголлар-татаардар киэҥ сирдэри сэриилээн ыла сылдьыбыттара.

- Буораҕынан эстэр сааны уонна тэргэннэри сэриигэ туһаммыт “россилар” Сибиири барытын сэриилээн ылан бас билбиттэрэ.

Үлэни кыайыы, саҥа үлэ көрүҥнэрин баһылааһын омук сайдыыны ситиһэрин үөскэтэрэ хаһан да уларыйбат. Биир үлэни үлэлээһин биир санааланыыны үөскэтэр күүһэ улаатан тахсар. Элбэх сирдээх сахаларга тыа сирин үлэлэрин сайыннарыы сайдыыга тириэрдэр суол буолар. Ырыынак кэмигэр сири бас билии суолтата улаатан иһэр.

Сайдыыны ситиһииттэн булкуллан, ыһыллан хаалбакка, сахалыы таҥарабыт үөрэҕин олоххо киллэрэн туһаннахпытына омукпут уһун үйэлэниэ, сирбитин-уоппутун атыттарга былдьатыахпыт суоҕа этэ.

Россия омуктарыгар быһаарыылаах кэм, мөлтөөһүн кэмигэр киирбит салайар, баһылыыр омук уларыйыыта кэлэн иһэр. (1,28).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.