Олох долгуннара

Олох хаһан даҕаны биир сиргэ кыайан хам баайыллан турбат, айылҕа икки өрүтү үөскэтэн иһэриттэн, сайдыы, тупсуу кэлэриттэн олох хамсааһына үрдээһиҥҥэ, намтааһыҥҥа тиийэн ылаттыыр. Наука, техника сайдан иһэриттэн экономикаҕа эбиллии, тупсуу тахсарыттан олоххо уларыйыылар киирэн иһэллэрин тэҥэ, тус-туспа тыллаах, итэ-ҕэллээх омуктар бииргэ олорууларыттан кэмэ кэллэҕинэ саҥа омуктар үөскээн тахсаллара атыттарга оҥорор хамсааһыннара, баттааһыннара бииртэн-биир салҕанан кэлэн иһэллэр. 

Олох маннык хамсааһынын холобурдарын Аан дойдуга буолан ааспыт улахан сэриилэри үөрэтэн быһаарыахха сөп. Хас саҥа үйэ саҕаланыытыгар буолан ааспыт сэриилэр омуктар олохторугар улахан уларыйыылары киллэрбиттэрэ, эйэлээхтик олоруу ордугун билэннэр, сайдыыны ситиһэн саҥалыы үөскээбиттэрэ: 

- 17-с үйэҕэ нууччалар Сибиири баһылыыллар.

- 18-с үйэҕэ шведтэр күүһүрэн Европаны сэриилииллэр.

- 19-с үйэҕэ французтар Европаны барытын сэриилээн ылаллар.

- 20-с үйэҕэ немецтэр Аан дойдуну баһылыы сатыыллар.

- 21-с үйэҕэ Турция уонна Иран хамсааһыннары үөскэтэллэр.

- 22-с үйэҕэ Россия улахан хамсааһыны таһаарыан сөп.

Омуктарга хамсааһыннар бэйэлэрин уочараттарын тутуһан бииртэн биир кэлэн иһэллэр. Бу хамсааһыннар кэлиилэрин таба быһаарыыга омук дьонун өйдөрүн-санааларын уларыйыыларын кэтээн көрүү, ырытыы туһалыыр. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омугу сайыннара, күүһүрдэ сатааһын барыларын хаптаҕына уонна дьон өйө-санаата ол диэки халыйдаҕына, урукку кэмҥэ ситиһиллэ сылдьыбыт кыайыылары саҥалыы ситиһээри омук бары күүһүн-кыаҕын барытын атыттары баһылааһыҥҥа ууруон сөбө, сэриини саҕалааһына омуктар бииргэ олорууларыгар уустуктары үөскэтэн иһэр.

Сүүрбэһис үйэҕэ Германияны күүһүрдэ сатааһын нацистары үөскэтэн Улуу Германияны тэрийэ сатааһыҥҥа тириэрдибитэ аһара баран Аан дойдуну барытын баһылыыр баҕа санааҕа кубулуйбута уонна улахан сэрии саҕаланыытыгар төрүөт буолбута.

Саҥа кэлэр 22-с үйэ нууччалар мөлтүүр, уларыйар, оннуларын булунар үйэлэрэ буоларын өтө көрөн билээччилэр быһаарбыттарыгар биһиги эмиэ кыттыһабыт. Мөлтөөбүт экономикалаах, ахсааннара аҕыйаан иһэр дойдуну ыган-хаайан түргэнник күүһүрдэ сатааһын улуутумсуйууга кубулуйан иһэрэ биллэр бэлиэ буолар.

Өй-санаа сайдыыта хайа эрэ диэки халыйан барыыта омук олоҕор улахан долгуннары үөскэтэр кыахтаах. Улуу омугу, улахан дойдуну үөскэтэ сатааһын омук дьонун аһара бэйэмсэххэ, үрдүктүк сананарга тириэрдэринэн омуктар бииргэ олорууларыгар уустуктары; атыттары баттааһын күүһүрүүтүн уонна баһылыы сатааһыны үөскэтэр. 

Ахсааннара эбиллэн иһэр омуктар тула олорор омуктары үтүрүйүүнү, кинилэр сирдэрин диэки сыҕарыйыыны оҥороллор. Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр үөрэҕи-билиини баһылаабыт сайдыылаах дойдулар диэки сыҕарыйыылара, көһүүлэрэ салҕанан баран иһэр.

Аҕыйаан иһэр ахсааннаах омук олорор сирэ-дойдута кураанахтанан иһиититтэн уонна үлэһит илии тиийбэтиттэн атын сирдэртэн кэлии дьону куруук баар буола турар хара үлэҕэ туһанарга күһэллиитэ үөскүүр. Төһө эрэ кэминэн кэлии үлэһиттэр ахсааннара элбээн бардаҕына олохтоох омуктарга баттааһыны, үтүрүйсүүнү үөскэтэллэр.

Сахалар “Олох долгуннара” диэн этиини олох биир сиргэ турбатын, кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын быһааран туһаналлар. Олох долгуннара кэмиттэн кэмигэр кэлэн иһэллэр. Биһиги ааҕыыбытынан хас саҥа үйэ саҕаланан истэҕин аайы омуктар олохторугар улахан хамсааһыннар үөскүүллэриттэн олохторун суола долгуҥҥа кубулуйар. 

Сахалар олох долгуннара диэн ааттыыр өйдөбүллэрэ сайдан, үөскээн тахсыыта икки өрүттэнэн тахсара быһаарыллар:

1. Өй-санаа долгуннара.

2. Омук олоҕор үөскүүр хамсааһыннар дьайыылара.

Өй-санаа долгуннара үөскээһинэ омук олоҕор хамсааһыннары, долгуннары үөскэтэр. Омук дьоно уһуннук үлэлээн-хамсаан олохторо тубустаҕына оҕолорун иитэллэрэ маанылааһыҥҥа, атаахтатыыга кубулуйарыттан аһара барар, сиэри-туому тутуспат, айыыны элбэхтик оҥоро сатыыр эдэрдэр элбээһиннэригэр тириэрдэрэ, бас-баттах быһыылаахтар омук олоҕун сүнньүн хамсаталларыттан олох уларыйыыта үөскүүр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕолору аһара көрөн-истэн маанылааһын, атаахтатыы үөскээн олоххо киирбититтэн уонна бу быһыы билигин даҕаны салҕанан иһэриттэн Россия эдэрдэрин өйдөрө-санаалара мөлтөөн тулуурдара, туттунар күүстэрэ суох буолуута барыларыгар киэҥник тарҕанан сылдьар.

Бас-баттах иитиилээх эдэрдэр баҕа санаалара олоххо ону-маны уларытыыга туһуланнаҕына, ону ситиһэр күүстэрэ улаатарын тэҥэ, сыыһа-халты туттунуулара үксээһиниттэн эдэр саастарыгар олохтон туорууллара элбиир. Харса-хабыра суох, киһи буолууга иитиллибэтэх эдэрдэр, ханнык эрэ быстах, субу киирэн кэлбит санааларын толоро сатааннар, олоҕу таҥнары даҕаны эргитэр кыахтаналлар.

Омук олоҕо долгуннурдаҕына урут бииргэ олорбут омуктар бэйэ-бэйэлэриттэн арахсан, тус-туспа олоруу диэки санаалара салаллар кэмэ кэлиэн сөп. Дьон өйө-санаата эмиэ сайдар, эбиллэр, уларыйар. Бу уларыйыылар кэмиттэн-кэмигэр кэлэн иһэллэрин эйэлээхтик бииргэ олорор омуктар икки ардыларыгар саҥа омуктар үөскээн, сайдан, улаатан, ахсааннара эбиллэн тахсыылара быһаарар.

Омук сайдар, сайдыыны ситиһэ сатыыр кэмигэр таһыччы киһи өйө-санаата үөскээн тахсыан сөп. Бу кэмҥэ омуктар олохторугар улахан хамсааһыннар, ахсааннара биллэрдик эбиллиитэ түргэн тэтимнээх сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэн үлэ-хамнас таһаарыыта үрдүөн сөп. Билигин Россияҕа экономика сайдыбат турукка киириитэ кытаанах илиилээх салайааччыга наадыйыыны үөскэтэрэ таһыччы киһи өйө-санаата сайдыытыгар тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Өй-санаа хамсааһына, долгуннара киһиттэн таһыччы киһи уонна көннөрү киһи өйүн-санаатын икки ардыларыгар хамсыыра, кинилэр икки ардыларыгар көрсүө, сэмэй киһи өйүн-санаатын таһымын быһааран таһаарар. Таһыччы киһи уонна көннөрү киһи сыыһа-халты туттуналлара элбэх буоллаҕына, көрсүө, сэмэй киһи сыыһаны-халтыны оҥороро, аһара туттара букатын аҕыйах. Биир тэҥник долгуйбакка баран иһэр олоххо туһалааҕы оҥоруу элбиириттэн олох сайдыыны ситиһэр кэмэ кэлэр. Бу кэмҥэ элбэх көрсүө, сэмэй дьон баһылаан салайалларыттан үлэ тупсуута ситиһиллэр кыахтанар.

Дьон өйө-санаата кэмиттэн кэмигэр хардары-таары хамсыырыттан, өй-санаа долгуннарыттан олох хамсааһыны ылынан сайдан, эмиэ долгуннанан иһэр. Аан дойду олоҕо күүһүнэн быһаарсыыга тиийэн эрэрин билиҥҥи олохпутугар киирэн эрэр уларыйыылар биллэрэллэр. Киинэлэргэ хаанымсах буолуу, элбэх киһини өлөртөөһүн, хаан-сиин тохтуута аһара элбээн иһэр. Төһө элбэх киһини араастаан өлөрүллэр даҕаны киинэ суолтата ордук улаатарыгар тириэрдэр буолбута эдэрдэр өйдөрүн-санааларын ол диэки салайар.

Киинэ, телевизэр элбэх киһи өйүгэр-санаатыгар холбуу дьайалларынан суолталара аһара улаатар. Соһуччу, хаһан да көрбөтөҕү көрүү киһи өйүгэр-санаатыгар хатанан ийэ кутугар уурулларын, хаһан да умнуллубат буола иҥэрин сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыырын таба өйдөөн, соһуччу көрүүлэргэ сэрэнии эрэйиллэр. Манна кэлэн үрүҥ уонна хара айыылар бааллара улахан уустуктары оҥороллор. Үчүгэй быһыылары көрдөрөн, оҥотторон оҕону кыра эрдэҕиттэн үчүгэй майгыга үөрэтэ сатыыбыт, онтон биирдэ эмэтэ да буоллар көрөн кэбиһэр куһаҕан көстүүлэрэ өйүгэр-санаатыгар эмиэ дириҥник иҥэн хааланнар ол өттүгэр уларыйыылары киллэрэллэр.

Оҕону иитиигэ улахан, уопуттаах иитээччи оруола олус улахан. Бары оҥорор быһыылары табатык, оҕо өйүгэр-санаатыгар түһэр гына быһааран биэрии иитээччиттэн хаһан баҕарар эрэйиллэр. Оҕо итэҕэйэр киһитэ ылыннарыылаахтык этэрин истэр, толорор кыаҕа улаатар. Сахалара оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Сүүстэ этии” диэн ааттаан элбэхтик хатылаан этэн биэриини туһаналлар.

Олох көнөн, байыы-тайыы элбээн оҕону иитиигэ маанылааһыны, атаахтатыыны киллэрдэҕинэ, оҕолор улаатан иһэн сыыһа-халты тутту-наллара, киһи быһыытын аһара бараллара үксээн, буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээтэҕинэ дойду дьарыйар күүһэ, полиция уонна армия ахсаана элбээн, күүһүрэн биэрэр кэмэ кэлиэн сөп.

Олус күүһүрбүт армия көрдөбүллэрин толоруу, полиция дьону кэтиир-маныыр күүһэ аһара улаатан барыларын хабахха тыыннара сылдьар кэмэ кэлиитэ улахан сэриилэр саҕаланыыларыгар тириэрдэрин ааспыт үйэҕэ сайдан иһэр коммунистар уонна Аан дойдуну баһылыы сатыыр нацистар бэйэ-бэйэлэрин кытта харса-хабыра суох сэриилэспит холобурдарыттан булуохха сөп.

Ахсаана элбээбит, олус күүһүрбүт армия бэйэтин баарын биллэрээри, бюджеткэ эбии харчы көрдөрөөрү кыһанан, туһалааҕын илэтигэр дакаастаары араас провокациялары оҥоруон, кыра сэриилэри кыайан дьон өйүгэр-санаатыгар туһалааҕын көрдөрүөн, ол кэнниттэн улахан сэриини саҕалыырга тириэрдиэн сөп. Россия сэриигэ бэлэмнэнэр, 2015 сыллаахха Сиирийэ сэриитигэр кыттыһыыта уонна 2022 сыллаахтан Украинаҕа СВО-ну ыыта сылдьара саҥа оҥостубут араас ракеталарын боруобалыырыгар кыаҕы биэрдилэр. БПЛА-лар туспа сэрии чаастарыгар кубулуйан сайдан эрэллэр.

Олоххо аҥар өттүн диэки аһара барыы халыйыыны үөскэтэриттэн кэмэ кэллэҕинэ тосту уларыйыыга, солбуйсан биэриигэ тириэрдиэн сөп. Революция диэн дьон олохторун суолун, салайар былаастарын тосту уларытыы буолар. Улуу Өктөөп өрө туруута дьон олоҕор саҥаны айыы уонна ону олоххо киллэрии буолан баран аҥардастыы дьадаҥылары, үлэһиттэри, ортоку баайыылаах дьону өрө тутан сайдыыны ситиһии кыаллыбат кэмигэр тириэрдибитэ. Баай дьону суох оҥоруу, сайдыыны ситиһэ сатыыр эрчимнээх дьону суох оҥорууга тириэрдэн, олох хаамыыта, үлэ-хамнас сайдыыта биллэрдик бытаарбытыттан, “застой” кэмэ кэлбититтэн сэбиэскэй былаас атын, ырыынагы тутуһар былааска уларыйбытын таба өйдөөтөхпүтүнэ табыллар.

Дьадаҥылар баһылыыр кэмнэригэр, бары биир киһи курдук баайа-мала суох буолууну өрө тутаннар дьон сайдыыны, байыыны ситиһэ сатыыллара тохтообута. 74 сыллар усталарыгар өй-санаа мөлтөөн, сыппаан, туһалаах саҥаны айыылар аҕыйааннар уонна олоххо киллэриигэ уустуктары үөскэтии элбээһиниттэн дойдубут сайдыыта атын дойдулардааҕар быдан ырааҕынан хаалан хаалбыта.

Олоххо “Туох барыта икки өрүттээҕин” таба туһаныы хайаан да ирдэнэр. Бары абааһы көрөр курдук арыгыбыт эмиэ икки өрүттээх дьайыылаах; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Сэбиэскэй былаас кэмигэр арыгыны аҥардастыы куһаҕан эрэ диэн ааттаан бобо  сылдьыбыттара, ол эрээри, киһи туттунар күүһэ улааттаҕына аһара испэти тутуһан кыра-кыралаан истэҕинэ өйө-санаата уоскуйарыгар туһата элбээн тахсарын билигин син билэр буолан эрэбит.

Сахалар өй-санаа үөрэхтэрин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиитин таба өйдөөн олоххо туһаныы хайа эрэ аҥар өттүгэр халыйан хаалыыны суох оҥорорунан улахан туһаны аҕалар. (1,20).

Баайдары суох оҥоруу, байыыны-тайыыны, олох тупсуутун, сайдыыны ситиһэ сатыыр дьон араҥаларын суох оҥорууга тириэрдэн “застой” кэмэ кэлбититтэн Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитэ. (2,85).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта икки өрүттээх. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

2. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.