open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Киһи биирдэ олорор (арамаан)

«Киһи биирдэ олорор» арамаан: Саха сиригэр гражданскай сэрии тематын сонуннук, романтическайдык ис хоһоонноохтук арыйыы, роман сүрүн геройун быһаарыы. Дьиэ кэргэн дьылҕатын уус-ураннык сырдатыыга социальнай уонна психологическай ойуулааһыннар алтыһыылара. Кыыча уобараһыгар айымньы сюжета олоҕуруута. Кофликт сайдыытыгар традиционнай көстүүлэр уонна саҥа киллэриилрэ. Томмот – сонун персонаж. Ромаҥҥа лирическэй киллэһиктэр суолталара уонна уус-уран функциялара.

Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» диэн афоризмҥа олоҕуран анаммыт эпическэй айымньыта романтическай тосхоллоох сюжеттаах, дириҥ ис хоһоонноох таайтарыылаах идеялаах. Автор олох уонна ХХ үйэ бастакы чиэппэринээҕи кэм туһунан санаалары сонун айымньынан ааҕааччыларыгар тириэрдэр. Ол эбэтэр роман жанрыгар саҥаны көрдөөһүннэр сүрүн хайысхаларын улахан прозаик саха литературатыгар ордук итэҕэтиилээхтик киллэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох. Бастакытынан, эпическэй айымньы ураты кыаҕын уйулҕаны арыйыыга табыгастаахтык туһанар – уобарастарис санаалара, мунаарыылара кинилэр киһи тбыһыытынан тус олохторугар, иэйиилэригэр сыһыаннаахтык ойууланаллар. Холобур, ийэ оҕолоругар сыһыана, баай-талым олохтоох киһи бэйэтин социальнай туругар, тутулугар сыһыаннаах санаалар, эдэр дьон тапталлара, уөрэхтээх киһи норуотун туһугар олорорго дьулуһуута. Иккиһинэн, идеология, кылаастар икки ардыларынааҕы утарылаһыылар – төһө даҕаны үтүөҕэ, саҥаҕа, тэҥ быраапка тардыһыынан саҕаламмыттарын иһин – сайдан, дириҥээн иһэр айылгыларыгар кырыктаах тыыннанан иһиллэрин автор уус-уран уобарастарга итэҕэтиилээхтик арыйар.
Маҥырас

**Маҥырас** — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Одуну нэһилиэгин киинэ.
ССРС Государственнай бириэмийэтэ

thumb|150px|ССРС ил бириэмийэтин значога

**ССРС Государственнай бириэмийэтэ** (1967—1991) — 1966 сыллааххха ЦК КПСС уонна ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтинэн олохтунуллубут ил бириэмийэтэ.. Бириэмийэни 1967 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы наукаҕа уонна техникаҕа, литератураҕа уонна искусство уобалаһыгар ситиһиилэр иһин биэрэллэр этэ. 

Ленинскэй бириэмийэ кэнниттэн ордук улахан харчы наҕараадалаах уонна суолталаах бириэмийэ этэ. 

ССРС 1991 сыллаахха суох буолбутун кэнниттэн Россия Федерациятын ил биримийэтэ салҕаабыта. 

## ССРС Государственнай бириэмийэтин Саха Сириттэн сылдьар дьон-лауреаттар
Красильников Дмитрий Данилович

## Быһаарыылар
Мас тардыһыытыгар аан дойду чемпионата 2014

**[[Мас тардыһыыта|Мас тардыһыытыгар]] аан дойду чемпионата 2014** — бастакы аан дойду чемпионата. 2014 сыл сэтинньи 29—30 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыта.

## Кыайыылаахтар

### Дьахталлар

### Эр дьон

## Кыттыбыт дойдулар
35 дойдуттан 170 спортсмен кыттыбыт.

*  (3)
*  (7)
*  (6)
*  (4)
*  (8)
*  (2)
*  (5)
*  (4)
*  
*  (1)
*  (11)
*  (4)

*  (1)
*  (3)
*  (4)
*  (10)
*  (4)
*  (2)
*  (3)
*  (8)
*  (1)
*  (5)
*  (4)
*  (5)

*  (25)
*  (6)
*  (8)
*  (5)
*  (4)
*  (6)
*  (1)
*  (3)
*  (3)
*  (4)
*  (1)

## Сигэлэр
* Положение о I чемпионате мира по мас-рестлингу 
* I World Mas-Wrestling Championship.Protocol of competition/Протоколы хода. I Чемпионат Мира по Мас-рестлингу 
* Мас тардыһыытыгар I аан дойду чемпионатын торума
* Итоги первого дня чемпионата мира по мас-рестлингу: Якутск-2014
Лев Габышев

**Лев Львович Габышев** 1920 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Түбэҕэ диэн дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Ийэтэ- Матрена Григорьевна, аҕата- Лев Егорович Габышев бурдук үүннэрэллэрэ, ынах-сүөһү иитиитиннэн дьарыктанналлара. Лев Габышев маҥнайгы хоһоонноро 1934 сыллаахха бэчээттэнэллэр, ол кэнниттэн эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар 40 кэриҥэ хоһооно тахсар.

Саха суруйааччыта Лев Габышев тылбаасчыт быһыытынан уһулуччу киһи этэ. Нууччалыы-сахалыы, сахалыы-нууччалыы холкутук тылбаастыра, икки тылынан саҥарара. Кини үлэтин түмүгэр М. Рыльскай, А. Мишкевич, К.Федин, С.Шипачев, э. Межелайтис, м. Исаковскай сахалыы саҥардыллыбыттара. Сэмэн Тумат «Дьол төрдө үлэҕэ» ыстатыйатыгар суруйан турардаах: «Бу курдук бары наукаларга күлүүс буолар, аан дойдулуун билиһиннэрэр кыахтаах нуучча тылыгар биһиги талааннаах прозаиктарбыт, драматурдарбыт айымньыларын дьиҥ-чахчы уус-ураннык тылбаастыыр саха киһитэ, оо, үгүһэ буоллар ньии! Лев Габышев нууччалыы тылга тылбаастыыра биһиги сахабыт норуота культурнай, интеллектуальнай таһыма үүммүтүн, үрдээбитин кэрэһэлиир диэтэххэ омун буолуо суоҕа» (Тумат, 1980). Саха фольклорун уонна олонхо тылбааһыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрбит. П. А. Ойуунускай "ьурулуйар Ньургун Боотур"олонхотун тылбаастаабыта. «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

**Нуучча тылыгар тылбаастаабыт айымньылара:**
# Веселые рассказы Никуса Быстроногого: Знакомство; Паралич; Отстающая шапка; В медвежьих объятиях; Капитанская труба/ Пер. с якут. Д.Павлов// Поляр.звезда.- № 3.- С.76-81.
# Два зимних этюда; Соседки; Рассказы/ Пер. с якут. Д. Вишняков; В пути; Расссказ/ Пер. с якут Ю.Чертов// Поляр. звезда.- 1970.- №5.- С.83-87
# Знакомая мелодия: Рассказ/ Пер. с якут. М. Усцелемова// Соц.Якутия.-1973.- 2 сент. 

**УУс-уран айымньы тылбааһа:**
# Абагинский А. Облака- берестяные лодки- плывут…: Стих. / Пер. с якут Л.Габышев// Якутию пою.- Магадан, 1957.- С. 93; Под северным небом.- М..1959.- М., 1959.- С. 14; Соц. Якутия.- 1977.- 2 нояб.
# Мординов Н. Куйуур: Рассказ/ Пер. с якут Л.Габышев//Полярная звезда.- 1956.- №2.- С. 35-39. 
# Отстровой С. Киэһэлик өрүскэ: Хоһоон/ Л.Габышев тылб.// Эдэр Большевик.- 1952.- Ыам ыйын 23 к.- С.4; Хотугу сулус.- 1955.- С.83-84.
# Якутские сказки: Для детей/ Обработка Д.К. Сивцева- Омоллооно; Пер. с якут. Л.Габышев// Поляр. звезда.- 1965.- №1.- С.89-97.- С.108- 114; Сов.Россия.- 1966.- 13 марта; 16 апр.
Звягель

**Звягель** () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 55 086 (2022).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Гаврил Иванович Макаров

Гаврил Иванович Макаров- Дьуон Дьаҥылы 1914 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Болтоҥо нэһилиэгин биир уһук алааһыгар Кындалга орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини оҕо сааһын ыыра Таатта уонна Түөйэ үрэхтэр ыпсыыларын лыахтаах кырдалларынан, нэлэһийэр киэҥ алаастарынан, суһумнуу күөгэйэр чараҥ тыаларын саҕаларынан ааспыта. 

Макаровтар оччотооҕу киэбинэн олох бары сиэрин-туомун тутуһан олорбуттара. Дьону мунньан олоҥхолотуу, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ остуоруйаалааһын бу дьиэ кэргэн олоҕун аргыһа этэ. 

Үөрэх-билии наадатын өйдүүр төрөппүттэр уолчааны оскуолаҕа биэрбиттэрэ. Ганя ситиһиилээхтик, умсугуйан туран үөрэммитэ. Учууталларыттан хайҕанара. Ол эрээри уолчаан ити дьоло уһаабатаҕа. Маҥнай утаа Гражданскай сэрии буолан тбыһыы-майгы уларыйыыта мэһэйдээбитэ. Онтон 1924 сыллаахха аҕата Иван Афанасьевич сэллик ыарыыттан өлбүтэ. Иитэр-аһатар киһилэрэ суох хаалбыт ийэлээх уолу аҕаларын инилэрэ Иван уонна Егор Макаровтар бэйэлэригэр сыһыаран олордубуттара. 

Кини оччоттон поэзияҕа тардыстыылааҕа. Норуотун ырыатын матыыбыгар дьүөрэлии хоһооннору этэн субурутарын, хоһоону айыыга дьоҕурдааҕын болтоҥолор адьас кыра сааһыттан бэлиэтии көрбүттэр эбит.

Сүүрбэ сааһын да туола илик Гаврил Иванович 1937 сыл күһүнүгэр саха бастакы лингвист-учуонайа С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Кини Түөйэлээхэп диэн псевдонимынан хас да хоһоону өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар таһаартарбыт кэмэ этэ.

**Тылбаас туһунан уопсай өйдөбүл** 
Өксөкүлээх Өлөксөй М.Ю. Лермонтов "Демонын" тылбаастаан "Якутская жизнь" хаһыакка бэчээттэппитэ. А.С. Пушкин прозатын сабыдыалынан хас да новеллалары суруйбута, ону ааһан, 1926 сыллаахха "Борис Годуновтан" түөрт оонньууну тылбаастаабыта. 

Саха литературатын саҕалааччылар А.Е. Кулаковскай, Н.Д. Неустроев, А.И. Софронов уус-уран литератураны төрүттээһиҥҥэ тылбааһы оҥоруу наадатын ыйбыттарын, кинилэр биэрбит сүбэлэрин-амаларын этигэр-хааныгар иҥэриммит Г.И. Макаров - Дьуон Дьаҥылы өссө киэҥ соругу бэйэтин иннигэр туруоруммута уонна "Евгений Онегин" курдук нуучча олоҕун энциклопедиятынан ааҕыллыбыт А.С. Пушкин сүдү суолталаах айымньытын сахалыы саҥардыы сыралаах үлэтигэр туруммута. Хоһоонунан роман хас биирдии строфата - сүнньүнэн туспа лоскуй, хоһоон иһигэр хоһоон курдук. Улахан буукуба - женскэй рифма, үһүс - мужской. Бастакы строфа тиэмэни этэр, иккис - сайыннарар, үһүс - кульминация, икки бүтэһик - кылгас быһа биэрэр сытыы афористическай түмүк. Итини барытын тылбаасчыт халбаҥнаабакка тутуспута киһини сөхтөрөр. 

Г.И. Макаров А.С. Пушкин хоһоонунан романын тылбаастат, А.Т. Твардовскай аатырбыт поэматын "Василий Теркины" сахалыы саҥардыыга дьүккүөрдээхтик ылсыбыта. 

Хомойуох иһин, Дьуон Дьаҥылы бу сүрүн үлэни өлөр өлүү мэһэйдээн ситэрбэккэ хаалбыта. Ол эрээри, улахан үлэ саҕаланыыта түмүктээх буолбута. Саха бастакы үгэһитэ Күн Дьирибинэ ситэрэн А.Т. Твардовскай 60 сааһын туолар үбүлүөйүн көрсө Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар "Василий Теркин" сахалыы тылынан туспа кинигэнэн тахсыбыта.

Тылбаасчыттар Дьуон Дьаҥылы уонна Күн Дьирибинэ ис сүрэхтэриттэн бэринэн туран үлэлээбиттэрэ. Тылбааска бэриниилээх буолуу -  бу улахан өйдөбүл.
Швейцер Александр Давыдович

**Швейцер Александр Давыдович** — (1923—2002) тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, аатырбыт лингвист, уһуйааччы уонна ааҥыл тылын тылбаасчыта.

Аҕа дойдутааҕы тылбаас түөрүйэтин, тута тылбаас сэбиэскэй оскуолатын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ. А. Д. Швейцер тута тылбаасчыттар икки ардыларынааҕы түмсүүлэрин маҥнайгы көлүөнэтигэр киирсэр. Кини омук тыллаах Байыаннай үнүстүүткэ уһуйааччынан, ол кэнниттэн, Москубатааҕы омук тылын Судаарыстыбаннай Педогогическай үнүстүүтүгэр өр кэмҥэ үлэлээбитэ, онно тылынан тылбаас хаапыдыратын салайара. Кэнники сылларга Арассыыйатааҕы билим акадьыамыйатын (РАН)Тыл үөрэҕин үнүстүүтүгэр билимҥэ сүрүн үлэһитинэн үлэлээбитэ.

Монографиялара:
* "Литературный английский язык в США и Англии" (1971),
* "Перевод и лингвистика" (1973),
* "Современная социолингвистика. Теория, проблемы, методы"(1977)
Бархударов Леонид Степанович

**Леонид Степанович Бархударов** (1923 - 1985) - лингвист, тылбаас теориятын специалииһэ, филология билимин доктора.

## Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха Ленинград (Санкт-Петербург) куоракка төрөөбүт.

Филолог үөрэҕин Ленинградтааҕы судаарыстыбыннай үнүбүрсүөткэ саҕалаабыт. Ол эрэн сэрии буолан үөрэҕин тохтоппут. Салгыы Леонид Степанович Москуба куоракка омук тылын  Байыаннай үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирэр.  Үөрэҕин бүтэрэн баран хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит уонна аангылыйа тылын хаапыдыратын салайааччыта буолбут. 

1965 сылтан саҕалаан өлүөр диэри уһуйааччы (учуутал) уонна учуонай үлэтэ М. Торез аатынан Омуктар Тылларын Үнүстүүтүн (билиҥҥитэ МГЛУ) кытта ситимнээх.

## Үлэлэрэ
* Очерки по морфологии современного английского языка. Изд.2, доп. М., 2009. ISBN 978-5-397-00651-4
* Язык и перевод. Вопросы общей и частной теории перевода. Издательство: ЛКИ, 2008. ISBN 978-5-382-00577-5 [1]
* Структура простого предложения современного английского языка. Издательство: ЛКИ, 2008. ISBN 978-5-382-00610-9
* Введение в трансформационно-порождающую грамматику английского языка : Учеб. пособие / [Сост. Бархударов Л. С.], 97 с. 19 см, М. МГПИИЯ 1983
* Вопросы исторической лексикологии и лексикографии восточнославянских языков. К 80-летию члена-корреспондента АН СССР С. Г. Бархударова. [Редкол.: Ф. П. Филин, Р. И. Аванесов и др.]. М.: Наука, 1974

## Сигэлэр
* http://samlib.ru/w/wagapow_a_s/barhud-trdoc.shtml
Латышев Лев Константинович

**Латышев Лев Константинович** — германист, тылбаасчыт, тылбааһы үөрэтээччи. Билэлиэгийэ билимин дуоктара, бырапыассар. 

Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспа (1958—1990),  ол иһигэр Байыаннай омук тылын үнүстүүтүгэр (1967—1990). 1992 с. — 2011 сыллаахха диэри Лингвистика уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация үнүстүүтүгэр германскай филология хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Филология билимин хандьыдаата (1978), көмүскээбит тиэмэтэ: «*Лексическая сочетаемость немецких глаголов лексико-семантической группы обладания*». Дассыан (1980). Филология билимин дуоктара (1985), диссэртээссийэтин тиэмэтэ: «Тылбаас эквивалентнай буолуутун кыһалҕалара» (*Проблема эквивалентности перевода*). Бэрэпиэссэр (1992). ИЛиМК Москуба уобаластааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин (МГОУ) диссэртээссийэтин сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ, РУДН диссэртээссийэтин сэбиэтин чилиэнэ. Билим эйгэтигэр сэргиир хайысхата: тылбаас уопсай уонна чааһынай түөрүйэлэрэ.

Наҕараадалара: Үрдүк үөрэхтээһин ытык үлэһитэ (*Почётный работник высшего профессионального образования*), 2010.

**Үлэлэрэ:**

1.  Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 2-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2005. - 192 с.

2. Перевод: Теория, практика и методика преподавания : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 3-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2007. - 192 с.

3. Перевод: Теория, практика и методика преподавания [Текст] : учеб. для студ., обучающихся по спец. "Перевод и переводоведение" / Л. К. Латышев, А. Л. Семенов. - 4-е изд., стер. - М. : AcademiA, 2008. - 192 с.

4. Курс перевода: Эквивалентность перевода и способы ее достижения : научное издание / Л. К. Латышев. - М. : Междунар. отношения, 1981. - 248 с.

5. Перевод: проблемы теории, практики и методики преподавания : кн. для учителя школ с углубл. изуч. нем. яз. / Л. К. Латышев. - М. : Просвещение, 1988. - 160 с

6. Технология перевода : Учеб. пособие по подгот. переводчиков (с нем. яз.) / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2000. - 278 с.

7. Технология перевода : Кн. для преподавателя с метод. коммент. и ключами к упражнениям / Л.К. Латышев. - М. : НВИ-Тезаурус, 2001. - 88 с. о.д.а
Тиэкис

**Тиэкис** диэн тиэмэлээх бэйэтин кытта ис хоһоонунан ситимнээх хас да этииттэн турар. Тиэкис киирии, сүрүн уонна түмүктүүр санаалаах буолуохтаах. 

# Араас жанрга суруллар тыл. (литэрэтиирнэй айымньы, өйтөн суруйуу, докумуон о.д.а.)
# Тыл үөрэҕэр: суругунан эбэтэр саҥарар тыл, ис-иһиттэн сааһыламмыт уонна түмүкээх буолуохтаах. Киһи санаатын сатаан сааһылаан, ыпсаран этэригэр дьоҥҥо-сэргэҕэ ордук тиийэрин гына тиэкис оҥоһуллуохтаах. Санааны сааһылаан суруйар, саҥарар үөрүйэҕи нуучча тылын методикатыгар "коммуникативные умения", "уме­ние создавать текст" диэн өйдөбүллэринэн биэрэллэр.

Икки сүрүн трактор баар: имманентнай (киэҥ, философскай нагрузенная) уонна репрезентативнай (чааһынай). Имманентнай ньымата текси автономнай олоххо сыһыаннаһыыны, ис структураны муһуннарыыны сыал- сорук оҥостор. Репрезентативнай- тиэкиһи ырытыы тас тиэкиһи ырытыы ураты көрүҥүн быһыытынан.

"Текст «диэн тиэрмин лингвистикатыгар тылы киллэрэн туран, киэҥ суолтаҕа туттуллар. Текси ылыныы тиэкиһи уонна психолингвистика чэрчитинэн үөрэтиллэр. Ол курдук, холобур, И. Р. Гальперин маннык быһаарар: «бу сурук- Бичик, объективное в виде письмо объективное в виде лексической, грамматической и логической связи, состоященное моральное характер, прагматическое установканы и сообщенно литературно".

Копирайтинг ( —  = суруйуу) — реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйуу. Бу атыы- эргиэн, компания, өҥөнү, киһи эбэтэр идиэйэни популяризациялыыр текстэр.

Копирайтердар-реклама эбэтэр атын формалаах тиэкиһи суруйдулар. Холобур: ыстаан, сценарий для ТВ- и радиоликов, иреспроения, рекламные статьи, нормативные статьи о. д. А.

Английскай тылынан» копирайтинг " диэн тыл солото суох уонна тылдьыкка суох.

«Копирайтер» () диэн тыл «писатель рекламной и пропагандистских текстов ("a writer of advertising copy").
Истилиистикэ өйдөбүлэ

Арассыыйаҕа истилиистикэ науката XX үйэ 20-c сылларыттан саҕалаан үөскээн сайдан барар. Ол гынан баран тыл үөрэхтээхтэрэ истилиистикэ предметин быһаарарга өр кэмҥэ биир санааҕа кэлбэккэ мөккүспүттэрэ. 

XX 10-40 сс. Ш. Балли, Г.О. Винокур, Х. Касарес, Л.В. Щерба, Л.П. Якубинскай истилиистикэ чинчийэр педметин маҥнайгы олугун уурбуттара. Ол кэнниттэн, бастатан туран, В.В. Виноградов салгыы сайыннарар,эбэр, онтон А.И. Ефимов, М.Н. Кожина наардаан, тупсаран, чуолкайдаан суруйбуттара биллэр. 

Истилиистикэ педметин быһаарарга, истилиистикэ кэрдииһэ (яруһа) диэн туспа суох буолан, киһи улаханнык мунаарар. Холобура тыл үөрэҕэр фонетика, лексика, морфология, синтаксис диэн кэрдиис (ярус) арааһа баар, ону тыл фонетика, лексикология, грамматика диэн анал салаалара үөрэтэр. Итинтэн сиэттэрэн, омос көрдөххө, истиилистикэ анал үөрэтэр предметэ суох курдук. Ол эрээри, истилиистикэ тыл атын салааларыттан уратыта диэн тыл саҥарар саҥаҕа туттуллуутун үөрэтэр. Оттон саҥарар кэмҥэ киһи, биллэрин курдук, бу лексиката, бу халыыба, бу тыл ситимэ эҥин диэн араара турбат. Онон, истилиистикэ дорҕоону, тылы, тыл халыыбын, саҥа чааһын, тыл ситимин, этиини барытын хабар, ол гынан баран тыл лексическэй, грамматическай о.д.а. суолтатын буолбакка, тус-туһунан сэмсэ (истилистиичэскэй) суолтатын анаан үөрэтэр.

Бу туһунан истилиистикэни араас кэмҥэ чинчийбит үөрэхтээхтэр маннык этэллэр:
Г.О. Винокур: "...стилистика обладает тем свойством, что она изучает язык по всему разрезу его структуру сразу, т.е. и звуки, и формы и т.д.,но зато с особой точки зрения и создает 
для стилистики в чужом материале ее собственный предмет"
Ш.Балли этэринэн, истилиистикэ тыл сүрүн суолтатын буолбакка, онно эбии буолар экспрессивнэй, эмоциональнай толбону үөрэтэр. Маны Ш. Балли истилиистикэ науката тыл атын салааларыттан, ордук лексикологияттан, сүрүн уратыта буолар диэн этэр.
О.С. Ахманов:"Определение стилистики как науки о тех элементах языка, которые присоединяются к собственно выражению мысли, сопровождают собственно семантическое содержание высказываемого т.е. науки о разного рода экспрессивно-эмоционально-оценочных моментах в языке является правильным"
А.И. Ефимов суруйарынан, истилиистикэ син биир фонетика, лексикология, морфология. синтаксис курдук саҥа дорҕоонун, тылы, сомоҕо домоҕу, тыл ситимин, этиини үөрэтэр. Ол эрээри, фонетика, лексика, грамматика, орфография сөпкө саҥарарга, суруйарга, үөрэтэр буоллаҕына, истилиистикэ тылы араас синонимтан,вариантан биир ордугун, сатаан талан туттарга үөрэтэр. 

Барытын түмэн эттэххэ, истилиистикэ, үгэс курдук, саҥа дорҕоонун, тыл, саҥа чааһын, тыл ситимин, этии истииллии суолтатын, кырааскатын, толбонун (тыл истилиистикэтэ, структурнай истилиистикэ)уонна тыл араас туттулук истиилин, манна тыл баайын туттар уратытын (тыл-өс истилиистикэтэ, туттулук истилиистикэ) үөрэтэр аналлаах.
Туттулук истиил

Туттулук истиил үөскүүр усулуобуйата ханнык баҕарар омукка маарыннаһарын быһыытынан, бастаан нуучча тылын туттулук истиилин лиэксикэтин билсиэххэ сөп. 
# Наука истиилэ:Наука салаатын тиэрминэ уонна уопсай научнай тиэрмин (узкоспециальные термины и общенаучная терминология). Маннык тыл эмоцианальнай кырааската, синонима суох, биир чопчу абстрактнай өйдөбүлү,теоретическай ырытыыга сыһыаннаах өйдөбүлү бэлиэтиир тыл. Эмоциональнай кырааската суох. 
# Дьыала истиилэ: Икки бөлөххө араараллар:а) офицальнай сурук-бичик тиэрминэ, "официально- деловая терминология, не имеющая синонимов в общеупотребительной лексике"б) анал юридическай тиэрмин, "узуально-стилистическую окраску и узкое применение". Итини таһынан бу эйгэҕэ туттуллар, "канцеляризм" диэн ааттанар элбэх араас халыып баар, "общеизвестная лексика, которая обладает...своего рода экспрессивной окрашенностью ". Ол иһигэр былыргы дьыала истиилиттэн киирбит тыл, киһини биир хайааһынынан ааттыыр тыл, көмө тыллар киирэллэр.
# Публицистика истиилэ: Публицистика истиилин тылыгар икки бөлөҕү араараллар: 
* публицистика анал тиэрминэ, "специальная публицистическая терминология, в т.ч. газетная: репортаж, интервью,
хроника, обзреватель" уонна общественнай-политическай тиэрмин: акция, ратификация; 
* чаҕылхай эмоциональнай бэлиэлээх, тиэрмин буолбат лиэксикэ, көспүт суолталаах тыл: климат (обстановка),потепление (отношения)".
Маннык тыл публицистика истиилигэр хойуутук туттулар буолан, истииллэргэ киирдэҕинэ эмиэ оннук өйдөбүлү биэрэр, "употребление их в других сферах придает речи публицистичность".
# Уус-уран истиил тылын чуолкай араарар уустук, тыл баайа барыта туттуллар. Арыый чуолкай быыһа диэн, атын истиилгэ, холобур наука, дьыала истииллэригэр дьүөрэтэ суох, тылдьыкка "поэтическое, народно-поэтическое, высокое, торжественное, риторическое, архаичное " диэн бэлиэлээх тылы ааттыахха сөп. 
# Кэпсэтии истиилэ:кэпсэтии истиилин тылын(сурук-бичик)тылыгар утары туруоран өйдүүллэр (книжная и разговорная Л.). Маннык тылы атын истиилгэ тутуннахха, истиил кэһиллэр.
Кэпсэтии истиилэ эмиэ икки бөлөххө арахсар: а) кэпсэтии литературнай тыла; б) литературнай нуорма тас өттүнээҕи тыл (просторечие).
Джон Кеннеди

|right|thumb|Официальнай мэтириэтэ
**Джон Фицджеральд Кеннеди** ( - Сэтинньи 22 1963) киэҥник **"Джек"** эбэтэр инициалларынан **JFK** диэн ааттыллара, 1961 сыллаахтан кинини 1963 сыллаахха өлөрүөхтэригэр дылы АХШ 35-с президена этэ. Ордук эдэр АХШ президена этэ, 43 саастааҕар талыллыбыта. Кини былааска баар эрдэҕинэ Сибиинньэ Заливыгар операция, Карибаҕа кризис, Берлиҥҥа истиэнэни тутуу, Космоска эккирэтиһии, Америкаҕа негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһуу уонна Вьетнам сэриитин саҕаланыыта. 

## Олоҕун олуктара
Кеннеди Бруклайн, Массачусетска 1917 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ. Кеннеди дьиэ кэргэнигэр тоҕус оҕолортон иккис этэ. Аҕата - Джозеф Кеннеди (1888-1969) - бизнесмен, онтон 1938-1940 сылларга Холбоһуктаах Хоруоллукка АХШ посолунан үлэлээбитэ. Ийэтэ Роуз Фитцжеральд (1890 -1995) Бостон мэрын оҕото этэ.

Гарвард университетын бүтэрбитэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр АХШ флотугар сулууспалаабыта. Сэриигэ Дьоппуоннары кытта кыргыһыыга көхсүн өлөрбүтүн да буоллар кини хамаандатын быыһаабыта, кэлин ол быһыытын иһин мэтээл ылбыта.

1946 сыллаахха Конгресска талыллыбыта, онтон 1952 сыллахха Сенатка талыллыбыта. Жаклин Бувьеры кытта 1953 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр ыал буолбуттар, иккиэн түөрт оҕоломмуттар: Каролина, Джон, Патрик уонна биир оҕо икки эрэ күн олорбут.

## Президент сыллара

Кеннеди Демократическай партия чилиэнэ этэ. 1960 сыллахха президент быыбарыгар Республиканскай партия чилиэнин Ричард Никсоны кыайбыта. Билиҥҥигэ дылы Кеннеди ордук эдэр президент буолбутунан биллэр. Ол гынан баран кини өссө бастакы Рим католига этэ, уонна Путлицер бирииһин ылбыт президент буолар. Киэҥ дьоҥҥо тылы этэргэ биир улахан маастар этэ, ол кэнниттэн эдэр америка олохтоохторо көтөҕүлэммиттэрэ.

Президенныр срогун саҕаланыытыгар Кубаҕа саба түһүнү илии баттаабыта. Ол саба түһүү табыллыбатаҕын кэннэ Карибскай кризис саҕаламмыта. Ол кризис бириэмэтигэр Куба ССРС-тан элбэх атомнай бомбаны аҕалтарбыта. Аан дойду атомнай сэриитигэр ол биир ордук чугас кэм этэ. АХШ флотугар Кубаны төгүрүтэн турарга бирикээстээбитэ. Ол кэнниттэн ССРС-ы кытта дуогабардаспыта. ССРС атомнай бомбаларын Кубаттан таһаарар, онтон АХШ Турцияттан эмиэ суох оҥорор диэн.

## Өлөрүүтэ
Кеннедига 1963 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Техас штат Даллас куоратыгар өлөрүү буолбута. Куорат уста аһыылаах массыынанан айаннаан истэҕинэ сааттан ыппыттар. Кеннедига иккитэ түбэспиттэр. Парклэнд госпиталыгар илдьэ барбыттар, ол күн күнүс 1 чааска өлүүтүн биллэрбиттэр. Кинини Ли Освальд Харвины өлөрүөхсүтүнэн биллэрбиттэр, ону кини аккаастаммыт, ону кинини икки күнүнэн өлөрбүттэр.

Сэтинньи 25 күнүгэр Үрүҥ дьиэ аттыгар көмүүтүн процеһа ааспыт. Арлингтон, Вирджиния штатыгар сытар.

## Быһаарыылар
Иршанск

**Иршанск** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 771 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Перс тыла

**Перс тыла** (فارسی) — Иран, Афганистан уонна Таджикистан ил тыла. Пакистан, Узбекистан уонна Азербайждаҥҥа элбэх киһи саҥарар. Пакистаҥҥа оскуолаларга иккис омук тылын курдук үөрэтиллэр. Былыр саҥарар сирдэргэ Персия империята баар буола сылдьбыта.

Перс тылыгар элбэх диалект баар. Перс тылын Ираҥҥа *фарси*, Афганистаҥҥа *Дари* эбэтэр *Фарси*, уонна Таджикистаҥҥа *Таджик тыла* диэн ааттыыллар. Суруллуута атын-атын да буоллар кэпсэттэхтэринэ атын дойдулартан сылдьар дьой өйдүөхтэрэ. Ираҥҥа элбэх тыл боронсуус тылыттан киирбит, онтон Таджикистаҥҥа нуучча тылыттан.

## Алфавит
Перс тылын алпабыыта:

ا ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی

Перс алпабыытаИраҥҥа уонна Афганистаҥҥа тутталлар, арааб тылыгар майгынныр, ол гынан баран тыл эйгэтэ уонна дьиэ кэргэнэ атын буолан тыллара уонна грамматиката олус атын. Онтон Таджикистаҥҥа уонна Узбекистаҥҥа ССРС-ка киириэтэриттэн кириллица тутуллар буолбута, ол иннинэ эмиэ араабскай тылыгар майгынныыр бичик этэ.

## Холобурдар
Перс тылыгар этиилэр холобурдара:

## Быһаарыылар
Британия Империята

thumb|right|350px|Урут Британия Империятыгар киирэ сылдьыбыт дойдулар.
thumb|right|350px|Британия Империята 1921 сыллаахха
**Британия Империята** диэн урукку күүстээх дойду этэ. Холбоһуктаах Хоруоллукка бас билэнэр этилэр. Устуоруйаҕа биир улахан империя этэ. Чыпчаалыгар аан дойду 23%-ын хонтуруоллуур этэ. Билигин ол империяҕа киирэ сылдьыбыт дойдулар Нациялар Доҕордоһууларыгар киирэллэр. 

Англия былааһы ыларын XVII үйэҕэ саҕалаабыта, уонна Хоту Америкаҕа уонна Индияҕа колониялары олохтообута. Онтон сылтаан Голландияны уонна Францияны кытта өстөөх буолбуттар, Испания хотторбутун кэнниттэн ити дойдулар икки улахан күүстээх империялары олохтообуттара. Англо-голландскай сэрии уонна Сэттэ сыллаах сэриилэр кэнниттэн Хоту Америкаҕа уонна Азияҕа Голландия уонна Франция сирдэрин былдьаабыта. Америка тутулуга суох иһин хамсааһын баар да буоллар, империяҕа улахан дьайыыны оҥорботоҕо. 1919 сыллаахха Британия Аан дойду бастакы сэриитин кыайыылааҕынан тахсыбыта, уонна Британия ордук күүстээх периода саҕаламмыта. XIX үйэҕэ олорор дьоннор Британия империятыгар күн хаһан да олорбот диэн ааттыыллара. Ол гынан баран, Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн Британия империята суох буолбута.

Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн **деколонизация** саҕаламмыта. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн былааһы миэстэҕэ баар норуоттарга биэрэр буолбута, тоҕо диэн сэрии кэнниттэн Британия банкрот этэ, уонна былааска баар дьон уларытыахтарын баҕараллара.

Империя биир кэнники чааһын - Гонкоҥу Британия Кытайга 1997 сыллаахха биэрбитэ.
Кумахы (ыарыы)

**Кумахы** эбэтэр **Титириир ыарыы** () диэн сыстыганнаах ыарыы, паразиттарынан тарҕанар. Киһиэхэ паразиттар хаан иһигэр киирдэхтэринэ ыалдьар.  Сыл аайы 300-700 мөл. киһи кумахынан ыалдьар, уонна 1-2 мөл киһи өлөр.

Кумахыны аҕалар паразит аата Плазмодиум диэн протозоа буолар. Протозоа диэн биир эрэ клектаттан тутар организмнары аатыыллар,  бактерияттан быдан кыра уонна боростуой.

Киһи сүнньүнэн *Анофелес* эбэтэр *Кулекс* диэн кымаар көрүҥнэриттэн киһини ыстаатаҕына ыалдьар. **Плазмодиум** диэн кымаар оһуобай силэ. Ол силин киһини ыстыырыгар ыһар, оччоҕуна ыарыы саҕаланар.

Тыһы кымаардара эрэ тарҕаталлар, тоҕо диэн атыыр кымаардара хааны хомуйбаттар. Кинилэр үүнээйи нектардарын иһэллэр. Тыһы кымаар хааны сымыыт оҥороругар туттар. 

Киһи атыннык эмиэ ыалдьыан сөп. Ол курдук оҕо ийэтин иһигэр ыалдьыан сөп. Эбэтэр хаан кутуутугар эмиэ сыстыһыахха сөп. Сорох дьон шприц инньэтин ыалдьыбыт киһи кэнниттэн иккистээн туттан ыалдьыан сөп. 

## Кумахы паразитын олоҕо
350px|мини|справа
350px|мини|справа|Хаан кыһыл клеткалара уонна малярия паразита микроскопка

Плазмодиум хас да көрүҥэ малярияны ыҥыраллар:

*Кутталлаах:
** *[[Plasmodium falciparum]]*
*Орто кутталлаах: 
** *Plasmodium malariae*
** *Plasmodium ovale*
** *Plasmodium semiovale*
** *Plasmodium vivax*
*Приматтан атын приматка тарҕаныан сөп:
** *Plasmodium knowesli* 

*P. vivax* уонна *P. falciparum* малярия улахан өттүн аҕалаллар. 

## Тарҕаныыта
Дьон нэһилиэнньэтиттэн 40% малярия баар сиригэр олорор, ол курдук:
* Африка
* Азия (сүнньүнэн Индияҕа, Орто Азияҕа уонна Соҕуруулуу Илин Азияҕа)
* Орто Америка уонна Соҕуруу Америка 
* Илин Европа
* Соҕуруу Тихэй океан (Тихэй Океан экватортан соҕуруу өттө)

Өлүү 90% Афркаҕа буолар. Ыалдьыбыт дьонтон ордук өлөр категорията - оҕолор. Оҕо өлбөтөҕүнэ даҕаны мэйиитигэр улахан дьайыылаах буолар.

Өлүү кэнники бириэмэҕэ олус аччаабытын да иһин дьадаҥы дойдуларга кымаардары кытта охсуһууга эбэтэр эми ыларга харчы суох, сороҕор харчы баар да буоллаҕына медицина системата суох буолар, ол курдук Африка орто дойдуларыгар сэрии буола турар, эбэтэр соторутааҕыта бүппүтэ, ол гынан иһин медицина системата олохтоммотох.

## Ыарыы сибикилэрэ
Кумахы сибикилэрэ
* Артралгия (сустааптарга ыарыы)
* Төбө ыарыыта
* Сылайыы уонна утуйуохха баҕарар
* Сөтөл
* Титирии
* Үлүгүнэйии
* Кома
Кумахы бэлиэлэрэ:
* Анемия (хааҥҥа кыһын клекталар ахсааннара намыһах)
* Саһарыы (тирии уонна харах араҕас буолаллар)
* көлөһүннэнимтиэтэ
* Хотуо
* Түргэн сүрэх тэбиитэ
* Намыһах хаан баттааһына
* Уорганнар улаатыллыыта. Ол курдук быар, таал уонна атын иһинээҕи органнар

## Быһаарыылар
Араабтыы сурук-бичик

**Араабтыы сурук-бичик** диэн Арааб тылыгар туттуллар алпабыыт. Атын тыллар ол курдук Перс тыла уонна Урду майгынныыр бичиктэри тутталлар.

28 тутаах буукуба баар. Бары илииттэн курдук суруллаллар, илииттэн да буоллар, бэчээттэммит да буоллар. Ол аата буукубалар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон сылдьаллар. Араабтыы сурук-бичик уҥаттан хаҥас суруллар. Хас буукуба 4 формалаах буолуон сөп. Ханнык формата туттуллара аттыгар турар буукубалартан тутулуктаах. Улахан уонна кыра буукуба диэн суох.

Алпабыыты өссө сыыппаралары суруйарга тутталлар, ол гынан баран аныгы бириэмэҕэ ол аччаата. Сүнньүнэн, араабтыы сыыппаралары суруйаллар.
Тэҥнээх тылбаас

ТЭҤНЭЭХ ТЫЛБААС (Эквивалентный перевод)

**1. Тиэкси араас өттүнэн ырытыахха сөп:**

а) анала (*функцията*): иһитиннэрэр, билиини кэҥэтэр; итэҕэтэр, ылыннарар; долгутар, үөрдэр-хомотор о.д.а.;

б) ис хоһооно (*денотативное содержание*) - туох туһунан кэпсиирэ;

г) тыла-өһө, формата (*структура*): хоһоон строката, сүһүөҕэ, рифмата ("ЕО" онегинская строфа: 14 строка, кириэстии+кэккэлэһэ+куустарыы+кэлимсэ рифма; Шота Руставели: 15 сүһүөхтээх кэлимсэ рифма);

ҕ) дорҕоону үтүктүү (*звукозапись*): М. Горькай "Барабыай оҕото", **ар-ар, чик-чик**; С. Омоллоон "Чычып-чаап", **чы-ча, чып-чап** *чап-чараас кынаттаах, үчүгэй да чыычаах*; П. Тобуруокап "Кырдал кыыһа", **рд-рд** *кырдал-кырдал, бардым ыраах-ыраах, үөрдэ-көттө сүрэх*; В. Маяковскай, **ст-сп** *кымньыы тыаһа молоткастый, серпастый советский паспорт*).

**2. Тылбаас оригиналын кытта тэҥэ:**

а) муҥутуур тэҥ тылбаас (*максимальный эквивалент*) - үс өттүнэн тэҥ;

б) сөбүгэр тэҥ тылбаас (*оптимальный эквивалент*) - сорох өттүнэн тэҥ;

г) барбах тэҥ (*минимальный эквивалент*) - биир эмэ өттүнэн тэҥ.

**3. Тиэрмин омук тылыгар тылбааһа:**

*Нуучча тылыгар:* буквальный, точный, равный, соответствующий, тождественный, полноценный П;

*Омук тылыгар:* идентичный, адекватный, эквивалентный П;

*Саха тылыгар:* туруору, үүт-үкчү, толору, сөптөөх, дьүөрэ, тэҥнээх Т.

**4. Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ эмиэ уларыйан испит:**

а) тылыттан-тылыгар, туруору тылбаас, сүһэн ылыы (*концепция формального соответствия*) - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала;

б) ис хоһоонун+тыл нуорматын тутуһар тылбаас (*концепция нормативно-содержательного соответствия*), сөптөөх тылбаас;

г) ис хоһооно+туттар ньымата тэҥ тылбаас;

ҕ) ис хоһооно+формата+дьайыыта тэҥ тылбаас (*концепция функциональнодинамической эквивалентности; эквивалентность реакции читателя*), тэҥнээх тылбаас (Латышев). Тиэримини араас ааптар араастык туттара эмиэ баар.

Тэҥнээх тылбаас судургу тиэкискэ ордук кыаллар. Тылбаас функцията төһө киэҥ да, тэҥнээх тылбаас ыараан иһэр.
Тылбаас итэҕэһэ

Тылбаас итэҕэһэ хас да көрүҥнээх, араас төрүөттээх.

1. Тылбааска тиэкис **ис хоһоонун итэҕэһэ** маннык араастаах:

а) информацияны токурутуу (*искажение*):
Холобур, "К Керн": *В глуши, во мраке заточения...* / Хараҥа хаайыыга, түҥ тыаҕа (М. Тимофеев) - *хаайыыга*, Пушкин хаайыыга олорботоҕо;
*"Был Сережа именинник, и подарили ему... и волчки, и кони..."* (Л. Толстой "Птичка") / ... *киниэхэ бөрөчөөннөрү, аттары бэлэхтээбиттэр* (*волчок* - бөрө буолбатах, юла, мас ойуун);

б) халбаҥ тылбаас (*неточность, двусмысленность*):
*П.А. Слепцов АЕК, АИС, НДН айымньыларын тылын-өһүн ырыппыта.* ПАС, АЕК, АИС, НДН - б.у.ч. курдук өйдөнөр, *бастакы суруйааччылар* диэн кыбытыахха сөп; *Государственный театр оперы и балета / государственнай опера уонна балет театра* ( г*осударственнай опера* диэн суох, государственнай театр баар);

г) мунаах, өйдөммөт тылбаас (*неясность*):
Бырайыак оҕо тэрилтэлэрин, ситимнэрин эбэтэр уопсайынан секторын эргимтэтигэр ордук көдьүүстээх (Конкурс балаһыанньата);

ҕ) информацияны көтүтүү (*потеря информации*) икки араастаах:

- сөптөөх көтүтүү (*закономерные потери);

- сөбө суох көтүтүү (*нежелательные потери*).

*'Тылбаас ис хоһоонугар тахсар алҕас маннык төрүөттээх:**

- тылбаасыт предмет ис хоһоонун билбэт (ол иһин специализация баар);

- ону өйдүү сатаабат;

- тыл суолтатын, кыаҕын араарбат (х-р, ''заточенье'');

-санаатын сатаан эппэт.

**Тылбаас ордук өйдөнөр буоларыгар сороҕор тиэкискэ тылы, информацияны эбэн биэрэр эбэтэр тылы көҕүрэтэр наада буолар:'''

- киһи дуоһунаһыгар, сир, тэрилтэ аатыгар: х-р, фирма, штат аата;

- уус-уран айымньы тылбааһыгар.
Тылбаас тиэхиникэтэ

Тылбаас үлэтин сүһүөҕэ маннык:

1. Тиэкис ис хоһоонун өйдөө, көрүҥүн, истиилин быһаар.

2. Тылбаас сыалын-соругун толкуйдаа (*целеполагание*).

3. Тиэкис тылын ырытан көр, ыарахан тылы эрдэ тылбаастаа.

4. Этии туһаанын, кэпсиирэтин бул, тиибин быһаар (с.э., т.х.х.э, б.х.э.).

5. Этии тутулун быһаар: БУЧ, АОЧ, туһулуу, кыбытык тыл о.д.а.

6.Этии туһаанын, ону быһаарар тыллары тылбаастаа. Хас да быһаарыы оннун бул (**үһүс Азия** *оҕолорун оонньуута* - *Азия оҕолорун* **үһүс оонньуута**).

7. Этии кэпсиирэтин тылбаастаа. Кэпсиирэҕэ сыстар сиһилии, толоруу оннун бул (**туһата суох энергияны** *ороскуоттаама* - *энергияны* **туһата суох ороскуоттаама**).

8. Б.х.э. салаа чааһын оннун бул.

9. Тылбаас этиини бүтүннүү ааҕан, тылын, тыл сыһыарыытын, оннун чочуйан биэр (*постпереводческое редактирование*).

10. Тылбааһыҥ бүтүннүү төһө табыллыбытын таска ааҕан иһит.
Версааллааҕы сөбүлэҥ

[thumb|Бөдөҥ 4 салайааччылара: [Дэвид Ллойд Джордж, Витторио Эмануэле Орландо, Жорж Клемансо, Вудро Вильсон]]

**Версааллааҕы сөбүлэҥ** диэн биэс дойду (Франция, Германия, Британия, Австро-Венгрия уонна АХШ ыккардыларыгар эйэ сөбүлэҥэ. 1919 сыллаахха илии баттаммыта, онно Германия салалтата кыттыбатаҕа. 

Французтар сөбүлэҥи Германия аныгы сэриини сатаан саҕалаабат гына оҥоро сатаабыта. Ол иһин армията 6 мөл. киһиттэн 100 тыһ. дылы аччатыллыахтаах, уонна подводнай лодкалартан, самолеттартан уонна артиллериятын улахан аҥарыттан аккастаныахтаах этэ. Флота биир эрэ крейсерга дылы аччыахтаах этэ. Ону тэҥэ Аан дойду бастакы сэриитигэр былдьаабыт сирдэрин Францияҕа уонна Польшаҕа төнүннэриэхтээх этэ уонна бары колонияларын. Ыар сүгэһэринэн экономикаҕа  репарация, ол аата сэриигэ сүтэриилэри компенсация төлөбүрэ ааспыта. Суммата суруллубатах этэ, Германия Аан дойду бастакы сэриитин компенсациятын 2010 сыллаахха эрэ төлөөбүтэ..

Бу сөбүлэҥ Германияҕа эйэ диктата этэ, ол иһин националистар уонна Адольф Гитлер былааска кэлэригэр биир улахан биричиинэ буолбута.

Сөбүлэҥ быһыытынан саҥа тэрилтэ - Нациялар Лигалара тэриллибитэ. Аан дойду сорох боппуруостарын быһаарар буолбута, ол гынан баран Аан дойду иккис сэриитин  тохтотор кыаҕа суоҕа.

thumb|350px|Версаль сөбүлэҥэ быһыытынан Германия сирдэрэ

## Өссө маны аах
* Нациялар Лигалара
Народичи

**Народичи** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 585 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Грузское (Киев уобалаһа)

**Грузское** () сэлиэнньэ Украина Киев уобалаһын Макаровскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 862 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Аббревиатура тылбааһа

**Аббревиатура тылбааһа** — кылгатыыны атын омук тылыгар тылбаастааһын.

Аббревиатура тылбааһыгар 3 ньыма туттуллар:

1. Бэйэтинэн хаалларыы.

2. Дорҕоонун сахатытыы.

3. Тылбаас.

1) **Бэйэтинэн хаалларыы**. Аббревиатура тылбааһын нуорбата бигэргэтиллэ илик, эбэтэр тылбааһа уустук, кыаллыбат буоллаҕына, уларыйбакка бэйэтинэн хаалар. Холобур: *[[ЮНЕСКО]], НАСА, [[НАТО]], ГАИ, DVD*.

2) **Дорҕоонун сахатытыы**. Бу ньымаҕа омук аббревиатурата иһиллиитинэн (дорҕооно) сахатытыллар. Манна уруккуттан олоҕуран хаалбыт үгэс быһыытынан сылдьар тыллар киирсэллэр: *СААХСА (ЗАГС), ЭСИЭР (СР, ЭСЕР)*.

3) **Тылбаас**. Омук тылыттан киирэр аббревиатура хас биирдии тылын толору тылбаастааһын: *ХИФУ, АХШ.*
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ

thumb|250px|right|Култуура өрөбөлүүссүйэтин девизтэрэ Шанхайга Фудань университетыгар

**Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ** (Судургутуллубут кытайдыы: 无产阶级文化大革命, Традиционнай кытайдыы: 無產階級文化大革命, Пиньинь: Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng, туруору тылбаастаатахха: Пролетариат Культурнай Улуу Революцията); кылгатыллыбыта  or ), өссө **Култуура өрөбөлүүссүйэтэ** диэн тарҕаммыта, Мао Дзедун саҕалаабыт Кытайга культура уларыйыытын бириэмэтин ааттыыллар. 1966 сыллаахтан 1976 сыллаахха дылы ааспыта.

Улахан Ыстаныы табыллыбатаҕын кэнниттэн саҕаламмыта. Мао Коммунистическай паартияттан капиталистары суох оҥоруон баҕарара. Ол иһин социалист үөрэхтээһин хамсааһынын саҕалаабыта. Үөрэхтээһин 1962 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1965 сыллахха бүппүтэ. Ону кытары тэҥҥэ үөрэхтээһин систематын үлэлиир дьон үөрэнэн кыахтанар гына уларыппыттара.

Коммунист партията Мао батыһааччыларга уонна утарааччыларга хайдыбыта. Утарааччылары Дэн Сяопин салайар этэ. Мао эдэр дьон быыһыгар өйөбүлү көрдөөн Мао Дзедун цитаталдаах кинигэни (өссө *Кыра кыһыл кинигэ* диэн биллэр) таһаарбыта. Ол кинигэлээх эдэр дьон атын дьоннору сөбүлэспэт буоллахтарына кырбыыр этилэрэ, уонна дьиэлэри, музейдары уматар этилэрэ. Араас кыргыһыы элбээбитин кэннэ Кытайга анархия буолбут..

1967 сыллахха Культуура өрөбүлүүссүйэтэ аччаабыт, уонна 1969 сыллахха бүппүт. Тохсус Национальнай партия ассамблеятыгар Культуура өрөбүлүүссүйэтэ бүппүтүн туһунан иһитиннэрбиттэр.

## Дьайыылара
Кытайга култуура өрөбөлүүссүйэтэ Кытайга өлбөх проблемалары аҕалбыттар, тоҕо диэн үлэһиттэр политика деятельноска бириэмэни барыыр буолбуттар. Ону таһынан собуоттары уонна фабрикалары салайаччынан туруоруллубут дьон хайдах үлэлиирин билбэт буолбуттар. Транспорт эмиэ үлэтэ мөлтөөбүт тоҕо диэн хунвейбиннары таһарга элбэх поезд наада эбит. Учуонайдары уонна инженердары тыа хаһаайыстыбатыгар үлэҕэ ыыппыттар, онно тиийэн билиилэрин сүтэрбиттэр. Онтон сылтаан Кытай ВВПта 14 % аччаабыт.

Кытай дьоно үөрэҕириитэ тохтообут уонна элбэх университетаттар уонна оскуолалар сабыллыбыттар. Үрдүк үөрэхтээх дьону тыаҕа ыытыы эмиэ үөрэҕирии таһымын аччаппыт.

## Атын сигэлэр
* Улахан Ыстаныы

## Быһаарыылар
Куор

thumb|Куор ымынахтара
**Куор** диэн вирустаах сыстыганнаах ыарыы. Киһи ыалдьар киһиттэн эрэ ыалдьыан сөп. Салгынынан тарҕатыллар. Ыалдьыбыт киһи күөмэйэ ыалдьар, киһи этиитэ итийэр, сөтөллөр, хараҕа кыһыл буолар уонна тумууланар.  Киһи этигэр кыһыйар ымынахтар тахсаллар.

Куор сыстыганыыта олус улахан, ыарыһах аттыгар сылдьар киһи ыалдьара 100% кэриҥэ буолар. Ону тохтоторго вакцинация тарҕаммыта. Арассыыйаҕа вакцинация оҕолорго ыытыллар - 6 уонна 12 ыйдаахтарыгар. Оҕо 3 ыйыгар дылы ийэтиттэн куор утары иммунитеттаах төрүүр.

Ыалдьыбыт киһиэһэ эмп суох. Дьону сибикилэринэн эмтииллэр уонна сынньаныахтаах дииллэр.

## Быһаарыылар
Азис

**Васил Траянов Боянов (Азис)** (07.03.1978–) — цыган төрүттэрдээх Болгария поп-фолк ырыаһыта. Карьератын 1999 сылга саҕалаабыт.
Национальнай нэһилиэк

Саха Сиригэр билигин 42 Национальнай нэһилиэк уонна 3 көһө сылдьар нэһилиэк баар. Онно хоту норуоттар олороллор: эбэҥкилэр, эбээннэр, юкагирдар, уонна да атыттар. .

* Абый улууһа — Майыар
* Алдан улууһа — Анамы, Бөллөөт
* Аллайыаха улууһа — Ойотуҥ
* Анаабыр улууһа — Сааскылаах, Үрүҥ Хайа
* Булуҥ улууһа — Булуҥ (Булуҥ), Быковскай, Хара Уулаах, Түмэти
* Үөһээ Халыма улууһа — Нелемнэй, Утайа
* Эдьигээн улууһа — Эдьигээн нэһилиэгэ
* Кэбээйи улууһа — Киров (Кэбээйи) (с 2012 года), Ламыҥха
* Мирнэй улууһа — Садын
* Муома улууһа — Соболоох, Чыбагылаах, Индигиир (нэһилиэк), Муома (нэһилиэк), Төбүлэх, Улахан Чиистай
* Аллараа Халыма улууһа — Халарчы (с 2011 года), Сельское национальное юкагирское поселение «Өлүөрэ»
* Нүөрүҥгүрү улууһа — Иенгра
* Өлүөхүмэ улууһа — Дьаархан (Өлүөхүмэ), Киндигир, Тээнэ, Чаара (нэһилиэк)
* Өлөөн улууһа — Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа), Солоҕоон нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)
* Орто Халыма улууһа — Березовка
* Томпо улууһа — Томпо (нэһилиэк)
* Уус-Маайа улууһа — Күп, Петропавловскай (нэһилиэк), Эдьээн
* Усуйаана улууһа — Хаһаачыйа, Омолой, Силээннээх, Тумат (Усуйаана), Усуйаана, Уйаанддьы (нэһилиэк), Дьүкээгир (Усуйаана)

## Быһаарыылар

## Өссө маны аах

## Литература

## Сигэлэр
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ

мини|справа|Кустодиев  ''Большевик''  уруһуйа
**[[Алтынньы|Өктөөп]] [[өрөбөлүүссүйэтэ]]** диэн Арассыыйаҕа Владимир Ильич Ленин уонна Лев Троцкай салайыылаах Большевиктар өрөбөлүүссүйэтин ааттыыллар. Быстах парабыытылстыбаны түҥнэһиллибиттэрэ. Өрөбөлүүссүйэ 1917 сыл сэтинньи 7 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 25 күнүгэр) саҕаламмыта.

Дьиҥэр, улахан утарсыыны көрсүбэтэҕэ. Өрө туруу эрдэттэн быланнанммыта уонна алтынньы 25 күнүгэр саҕаламмыт II Сэбиэттэр съезтарыгар бэлэмнэммитэ. Өрөбөлүүссүйэ биир күн иһигэр 18 киһи хаайылламмыта уонна икки киһи өлбүтэ. Большевиктар телеграфы, төлөпүөн пууннарын, тимир суол станциятын уонна хаһыаттары ылбыттара.

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ атын дойдуларга атын өрөбөлүүссүйэлэри ыытарга холобур буолбута, ол курдук Венгрияҕа, 1918–1919 сыллаах Германияҕа уонна 1925–27 сылларга Кытайга.

## Быһаарыылар
SWIFT

SWIFT диэн  **Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication** кылгатыллыбыта буолар. Бааннар уонна атын үп-харчы тэрилтэрэ туттар ситимнэрэ. Атын ааттара SWIFT-BIC (англ. Bank Identifier Codes), BIC code, SWIFT ID эбэтэр SWIFT code.

1973 сыллаахха тэриллибитэ, 15 дойдуттан 237 баан хомуйсан олохтообуттара.

SWIFT — коопертивнай уосастыба, ол аата 2010 сыллаахха 209 дойдуттан 9000 бааннарга бас билинэр этэ. Бельгия сокуоннарынан үлэлии, төбө офиһа Брюссельга баар.

Хас холбоммут баан SWIFT-куоду ылар, уонна биир дойдуттан атын дойдуга харчы ыытыаххын баҕардаххына IBAN-код эрэ ирдэбиллээх буолар. 

Күн аайы SWIFT нөҥүө харчы ыытыытын, араас сыаналаах кумааҕы хамсааһынын туһунан мөлүйүөнтэн тахса эпирэссийэ ааһар.

## Санкцияларга туһаныы
2012 сыллаахха АХШ Иран санкцияларын түмүгүнэн Иран бааннары уонна Иран киин баанын SWIFT систематтан араарбыттара. Онуоха майгыннатан 2014 сыллахха Холбоһуктаах Хоруоллук Россия Украинаҕа конфликка кыттыһыытын иһин бааннарын SWIFT ситимиттэн араарар санааны тарҕаппыта. Ол гынан баран SWIFT ону оҥорору аккаастаабыта, биллэриитигэр "SWIFT батааһын оҥоруллубутуттан уонна медиа спекуляцията баарыттан хомойор, тоҕо диэн SWIFT туттар тэрилтэлэр төрүт система буоларын мөлтөтөр" 

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Official website
Вакуленчук

**Вакуленчук** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 017 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Энрико Ферми

**Энрико Ферми** (1901 сыл балаҕан ыйын 29 — 1954 сыл сэтинньи 28) диэн бастакы атомнай реакторга үлэлээбит уонна квантовай физикаҕа улахан сайдыыны оҥорбут Италия физига. Ону тэҥэ элементарнай частицалар физикатыгар уонна статистическай механикаҕа сүдү кылааты киллэрбитэ. 1938 сыллаахха индуцированнай радиацияҕа үлэтин иһин Нобель бириэмийэтин ылбыта. Аан дойдуга бастакы атомнай реакторы туппута. XX биир чаҕылхай учуонайынан ааҕыллар.

## Олоҕун олуктара
Ферми Римҥа төрөөбүтэ уонна онно баар грамматика оскуолатыгар үөрэммитэ. Математикаҕа уонна атын точнай наукаларга улахан ситиһиилэри көрдөрөрө, уонна ол иһин Пиза Scuola Normale Superiore диэн бирииһин ылбыта. Пиза университетыгар киирэн физиканы үөрэппитэ. 1923 сыллахха Италия барабыытылстыбатыттан стипендия ылан Гөттинборг университетыгар салҕыы үөрэххэ ыытыллыбыта. 1924 сыллаахха Лейдеҥҥа салҕыы үөрэнэргэ Рокфеллер стипендиятын ылбыта. 1924 сыл бүтүүтэ Италияҕа төннүбүтэ уонна Флоренция университетыгар Математика, Физика уонна Механика лектора буолбута.

## Италияҕа учуонай
1926 сыллаахха Ферми статистика сокуоннарын быһарбыта. Ону билигин **Ферми статистиката** диэн ааттыыллар. Ол сокуоннар элементарнай частицалар *Паули принцибыттан* атынын дакаастаабыта. 1927 сыллаахха  Рим университетыгар Физика теориятыгар профессор буолбута.  Кини электординамиканы үөрэтэр этэ уонна ол бириэмэҕэ атомнай ядроны үөрэтэрин саҕалаабыта. 1934 сыллаахха Волфганг Паули, Фредерик Жолио, Ирен Жолио-Кюри үлэлэригэр олохтонон ханнык баҕар элемены нейтроннарынан бомбалаатахха уларытылларын арыйбыта. Манан ситтэрэн бытаан нейтроннары, ядро хайыллыта уонна Периодическай таблицаҕа суох элеменнары айарга ньыма буолбута.

## АХШ олоҕун кэмэ
1939 сыллаахха Нобель бирииһин дьиэ кэргэнин кытары Стокгольмҥа ыла баран, Италияҕа төннүбэтэҕэ, тоҕо диэн онно дьэбэриэйдэр утары сокуон ылыллыбыта. Ол кэнниттэн АХШга эммиграциялаабыта уонна Колумбия университетыгар профессор буолбута.

1940 сыллаахха атом проегынан дьарыктанар. 1942 Чикаго университетын стадионын анныгар Аан дойдуга бастакы үлэлиир атом реакторын коллегаларыгар көрдөрөр. Кэлин реакторга "Чикаготааҕы мас саһаана" диэн ааты иҥэрбиттэр. 1943 "Манхеттен проекка" кыттыыны ылар. Атом буомбатын оҥоруутугар биир сүдү кылаатын киллэрбитэ. 1946 Чикаго куоракка төннөр, Ядернай чинчийии Институтугар профессорынан үлэлиир. Кэлин институкка кини аатын иҥэрбиттэрэ. 

## Олоҕун тиһэх сыллара
50 сааһыгар ядернай физикаттан тэйэр уонна астрофизиканан уонна үрдүк күүрүүлээх частицалар физикатынан дьарыктанар. Манна кини арыйыылара ордук элбэх: космос сардаҥаналарын сайдыытын уонна кини иһигэр частицалар тоҕо түргэтииллэрин теориятын айар; мезоннар элбэхтик үөскүүр статистиката; изотопическай квадруплет арыйбыт, онтуката кэлин адроннай резонанс диэн теорияҕа кубулуйбут; протоннар уонна пи-мезоннар дьайыыларын үөрэппит. 1954 сыл сайынын Европаҕа атаарбыт, АХШ-ка төннөөт икки ый доруобуйатын көрдөрүммүт. 1954 Сэтинньи 28 утуйа сытан олохтон туораабыт.

## Быһаарыылар
Фридрих Людвиг Готлоб Фреге үс муннуга

**Фридрих Людвиг [[Готлоб Фреге]]** () **[[Үс муннук|үс муннуга]]**.

Семиотикаҕа, лингвистикаҕа уонна коммуникация теориятыгар бэлиэлэр сыһыаннарын чинчийиигэ «Фреге үс муннуга» диэн өйдөбүлүнэн туһаналлар. 

Бэлиэ туһунан ниэмэстии ахсаан логикатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, ниэмэс учуонайа Фреге суруйбута: «Биһиги бэлиэни туһанан бэлиэ бэйэтин туһунан буолбакка, сүрүн быраабыла быһыытынан, кини суолтатын туһунан этиэхпитин баҕарабыт». Тэрил көрүҥүн, предметы, билигин буолар түгэни бэлиэ денотатынан ааттыыллар. Чопчу биир тэрил бэлиэ референдума диэн суолталаах. Киһи араас тэриллэри бэйэтин ис өйдөбүлүнэн ылынан өйдүүрүттэн сиэттэрэн бу үс муннук оройугар, бэлиэ сигнификата диэн өйдөбүлү туруораллар.

Бу өйдөбүлү өссө атыннык бэлиэ кэнсиэбэ уонна десигната дииллэр.