open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мезоамерика Уһун ааҕыылаах халандаара

[thumb|200px|right|Киригуа С стелатын илиҥҥи өттө, Аан дойду төрүттэмит күнэ-дьыла: 13 [бактун, 0 катун, 0 тун, 0 винал, 0 кин, 4 ахау 8 кумку – ол аата б. э. и. 3114 сыл атырдьах ыйын 11 күнэ]]

**Мезоамерика Уһун ааҕыылаах халандаара** () — Колумб иннинээҕи Мезоамерика омуктарын халандаардарыттан биирдэстэрэ. Бу халандаары маайа омуктар ордук элбэхтик тутталлара, онон сороҕор *Маайа уһун ааҕыылаах халандаара* диэн ааттыыллар. 

Халандаар аныгы пролептика григориан халаандаарынан б. э. и. 3114 сыл атырдьах ыйын 11 күнүттэн саҕаланар, бу күн үһүйээн быһыытынан аан дойду олохтоммут. "Уһун ааҕыы" халандаара таас мэҥэлэргэ киэҥник туттуллар этэ.
Колесова Анна Егоровна

**Колесова Анна Егоровна** (1923, Тулагы-Киллэм—) — ССРС дьоруой ийэтэ, Дьокуускай куорат Тулагытыгар кини аатын уулусса сүгэр.

1923 сыллаахха Тулагыга төрөөбүт. 4 кылааһы бүтэрбит. Кэргэнэ Семен Николаевич Колесов, холкуос бэрэссэдээтэлэ. Ыал 11 оҕону төрөтөн атаҕар туруорбут: 8 уолу уонна 3 кыыһы.

1975 сыллаахха кулун тутар 24 к. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уураҕынан "Дьоруой-Ийэ" аат иҥэриллибит.

29 сыл уһуйааҥҥа үлэлээбит. Тойуктуур, оһуохай этэр эбит. 

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат дууматын 2017 сыл кулун тутар 1 к. быһаарыытынан Тулагы сэлиэнньэтигэр саҥа уулуссаҕа кини аата иҥэриллибитэ.

## Кини туһунан
* Колесова Анна Егоровна // Большая семья : в трех книгах. Кн. 3 : Матери-героини РС(Я) / ред. Н.И. Степанова - Якутск : Сахаполиграфиздат, 1998. - С. 191

## Быһаарыылар
Чурумчуку (балет)

**"Чурумчуку" балет** — Саха үҥкүүтүн чөмчүүк тааһынан билиниллэр 1964 сыллаахха туруоруллубут балет. 

Либреттотын Эллэй остуоруйатыгар олоҕуран искусствовед, саха үҥкүүтүн чинчийээччитэ Мария Жорницкая суруйбута, кини бу балеты туруорар туһунан 50-с сс. толкуйдаабыта. Хореографиятын Уфааттан ыҥырыллыбыт Кира Карпинская оҥорбута, муусукатын Улан-Үдэттэн ыҥырыллыбыт Жигжит Батуев суруйбута, худуоһунньук — Василий Антонов. Бастакы испэктээк муусуката туруорааччы дирижер Галина Кривошапко салалтатынан ааспыта.

Үҥкүүһүттэр бастакы састааптара:
* Чурумчуку — Афанасий Ефремов, 
* Ньургуйаана — сахалартан бастакы идэтийбит балерина Евдокия Степанова
* Тойон Чупчуруйдаан — Лаврентий Мекюрдянов,
* Сүрүн кыталык — Евдокия Сивцева,
* Күндү Таас — Новосибирскайдааҕы хореография училищетын саҥа бүтэрбит Саргылана Саввина.

Ньургуйаана уонна Чурумчуку баартыйаларын сыанаҕа кэлин Наталья Христофорова, Клавдия Иванова, Наталья Посельская, Алексей Попов, Анатолий Ултургашев, Геннадий Баишев үҥкүүлээбиттэрэ. Күндү Таас оруолун Лира Габышева уонна Мария Сайдыкулова толорбуттара.

Балеты аан бастаан 1964 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр, Саха сиригэр Нуучча култууратын уонна ускуустубатын күннэрэ буола турдаҕына көрдөрбүттэр.

## Балет 30 сыла
1994 с., балет 30 сыла туолутугар бастакы «Ньургуйаана» Евдокия Александровна Степанова «Чурумчукуну» Николай Николаевичй Попов саҥа сценографиятыгар туруорбута. Ньургуйаана уонна Чурумчуку сүрүн баартыйаларын үс састаап толорор буолбута: Юлия Мярина уонна Сарыал Афанасьев (бастакы толоруу), Надежда Корякина уонна Ренат Хон, Вера Слепцова уонна Леонид Попов. Дирижер - Алексей Унаров.

## Балет 55 сыла
2019 сыллаахха, балет 55 сылыгар, Саха сирин бастакы идэтийбит танцовщига, педагога, балетмейстера  Иннокентий Христофоров 100 сааһыгар, норуодунай бэйиэт Эллэй 115 сааһыгар балеты Таатта улууһугар таһаарн көрдөрбүттэрэ.
* Ньургуйаана – СӨ үтүөлээх артыыһа Юлия Мярина;
* Чурумчуку — СӨ үтүөлээх артыыһа, «Үҥкүү кута» (Душа танца) бириис лауреата Сарыал Афанасьев;
* Тойон Чупчуруйдаан – СӨ үтүөлээх артыыһа Ренат Хон;
* Кыталык — СӨ үтүөлээх артыыһа Динара Гасанбалаева;
* Күндү Таас – Александра Ларева;
* Аптаах Ат — СӨ үтүөлээх артыыһа Павел Необутов.

## Быһаарыылар
Бермуд Арыылара

**Бермуд арыылара** — дойду.

## Дойдуга бэлиэтэнэр күннэр
* Атырдьах ыйын 1 — Эмансипация күнэ (Emancipation Day). Урукку Европа дойдуларын Кариб байҕаллааҕы холуонньаларыгар кулуттааһыны суох гыныыга сыһыаннаан бэлиэтэнэр күн.
Кон Феликс Яковлевич

**Кон Феликс Яковлевич** (30.05.1864-28.07.1941) — Польша өрөбөлүссүйэниэрэ, Польревком чилиэнэ, МОПР тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ, этнограф учуонай, эрэдээктэр, публицист. 1934 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Аммаҕа, Чурапчыга, Дьокуускайга, Намҥа көскө олоро сылдьыбыта.

## Олоҕун олуктара
1864 сыллаахха дьэбириэй атыыһытын дьиэ кэргэнигэр Варшаваҕа төрөөбүт. Варшава университетыгар үөрэммит, ол эрээри бүтэрбэтэх. 

1892 сыллаахтан уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктаммыт. 1884 с. "Пролетариат" баартыйа дьыалатынан хаайыллыбыт уонна суут быһаарыытынан 10 сыл 8 ыйга хаатыргаҕа ыытыллыбыт. 1891 с. бэс ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга ыытыллыбыт.

Бастаан Боотур уус улууһун Амма буолаһын Бөтүҥ нэһилиэгэр олохсуппуттар, улахан эрэйинэн Чурапчыга олохсуйары ситиспит, ол эрээри, онно өр олорботох, Петр Алексеевы өлөрүү кэнниттэн Дьокуускайга көһөрү ситиспит. Сибиряков эспэдииссийэтин чилиэнэ буолбут. Ойохтоноору православиеҕа көспүт. Христина Григорьевна Гринберг диэн эмиэ көскө олорор "судаарыстыба бөрөстүүпүнньүгүн" кытта ыал буолбуттар. 

1992 сыл саҥатыгар Кону ойоҥун кытта Намҥа көһөрбүттэр. Манна олохтоохтору кытта чугасыспыт, улуус нэһилиэктэрин барытын кэрийбит. Сибиир уонна киин хаһыаттарга уонна сурунаалларга саха омугун ыар дьылҕатын туһунан ыстатыйалары бэчээттэппит. Олохтоох дьоҥҥо юридическэй сүбэ биэрэр үгэстэммит. Учууталлаабыт курдук.

Бу кэмҥэ икки бөдөҥ үлэни суруйбут:
* Хатын-Аринское скопческое население диэн монография
* Физиологические и биологические данные о якутах диэн антропология очерката.

1904 сыллаахха Варшаваҕа төннүбүт.

1917 сыл ыам ыйыгар Петрградка тиийбит, ол сыл бассабыыктар баартыйаларыгар киирбит.

Украинаҕа уонна Москубаҕа баартыйа үлэтигэр сылдьыбыт. 1920 с. Ф. Дзержинскэйи уонна Ю. Мархлевскайы кытта Польша быстах кэминээҕи өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтигэр киирэр эбит. Үһүс Хомуньуус Интернационалын үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыт. 

1925-1928 сс. "Кыһыл сулус" уонна Оробуочай хаһыат" хаһыаттар эрдээктэрдэрэ.

1930-31 сс. РСФСР Наркомпроһун ускуустубаҕа сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.

1931-33 сс. Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.

1933 сылтан РСФСР Наркомпроһун түмэллэргэ салаатын сэбиэдиссэйэ.

1937-41 сс. - "Наша страна" сурунаал эрэдээктэрэ.

ССРС Киин толорор кэмитиэтин (ЦИК) састаабыгар хаста да талыллан киирэ сылдьыбыта, бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ буола сылдьыбыта.

Хас да ыстатыйа, брошюра уонна кинигэ ааптара.

1941 сыллаахха от ыйын 28 күнүгэр Москубаттан эвакуация кэмигэр өлбүтэ.

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Христина Гринберг. Кыыһа Дьокуускайга төрөөбүт Елена Усиевич (4.03.1893-15.01.1968), литэрэтиирэ кириитигэ.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат Дьокутааттарын сэбиэтин  1977 сыл кулун тутар 9 к. быһаарыытынан урукку Ново-курашова уулуссаҕа кини аата иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Valvoline

**Valvoline** (Валволайн эбэтэр Валволин) - Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, массыына мотордарыгар аналлаах арыылары оҥорор. Кэнники электроникаҕа эмиэ,холобура АА уонна ААА батарейкалары оҥорор, араас сетевой АЗСтаах
Киһилии көмө аан дойдутааҕы күнэ

**Киһилии көмө аан дойдутааҕы күнэ** () — киһилии көмөнү оҥорор дьону уонна киһи-аймах иһин үлэлии сылдьан өлбүт дьону өрө тутуу күнэ. 

ХНТ Сүрүн Ассамблеята 2008 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр олохтообута (Резолюция A/RES/63/139). Атырдьах ыйын 19 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 2003 сыллаахха Багдаадка ХНТ штаб-квартиратыгар буолбут дэлби тэбиигэ 22 киһи өлбүтэ, олор истэригэр ХНТ биллиилээх дьайыксыта Сержиу Виейра ди Меллу.
150px|мини
Өрөсөлүүссүйэҕэ этиллэринэн бу күн   

Бу күнү тэрийэргэ эппит туһаайыытыгар ХНТ генсегэ бу күн *«тиийиммэт-түгэммэт олохтоох дьон туһунан санатарга уонна кинилэр көмөнү ылыахтаахтарын туһунан санатарга аналлаах»* диэбитэ.

Киһилии көмө аан дойдутааҕы бастакы күнэ 2009 сыллаахха бэлиэтэммитэ, уонна атыттарга көмөлөһөөрү өлбүт дьоҥҥо анаммыта.

## Сылын ахсын уларыйар тиэмэлэрэ (девизтэрэ)
* 2009 сыл — Бастакы бэлиэтээһин атыттарга көмөлөһөөрү өлбүт дьоҥҥо анаммыта
* 2010 сыл — иккис
* 2011 сыл — "Бэйэ бэйэҕэ көмөлөһүөххэ"
* 2012 сыл — "Мин баар этим"
* 2013 сыл — «Аан дойду элбэҕи ирдиир…»
* 2014 сыл — «Аан дойду элбэҕи ирдиир…»
* 2015 сыл — Киһи-аймаҕы көҕүлээн»
* 2016 сыл — «Биир сомоҕо киһи-аймах»
* 2017 сыл — «Олохтоохтор сыал буолбатахтар»
* 2018 сыл — «Олохтоохтор #NotAMilitaryTarget»
* 2019 сыл — «Киһилии көмө дьахталлара #гуманитарные работники»
* 2020 сыл — «Дьиҥ олох дьоруойдара»
* 2021 сыл — «Киһи-аймах иһин куоталаһыы»
* 2022 сыл — Түөлбэ барыта (It Takes a Village) — өс хоһооно этэринэн алдьархайга түбэспит дьоҥҥо түөлбэ барыта көмөлөһүөхтээх
* 2023 сыл — Туох да буолбутун иһин (No Matter What) 
* 2024 сыл — Киһитийии иһин хамсаныахха (Act for Humanity)

* 2025 сыл — Киһитийии иһин хамсаныахха (Давайте #ДействоватьВоИмяЧеловечности, #ActForHumanity)

## Сигэлэр
* № 63/139 резолюция
* ХНТ саайтыгар күн сирэйэ
* ХНТ генсегин туһаайыыта, 2009

## Быһаарыылар
Кононова Анастасия Александровна

**Кононова Анастасия Александровна** — ССРС Дьоруой ийэтэ, холкуос агронома, Тулагы-Киллэм Ытык киһитэ.

1930 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Тулагы-Киллэм Николаевка учаастагар төрөөбүт. Дьоно Сталина аатынан холкуос чилиэннэрэ эбиттэр. 1949 сыллаахха Дьокуускайга салайар каадырдар оскуолаларыгар агроном үөрэҕэр үөрэнэ киирбит. 1952 сылтан 1957 сыллаахха диэри Сталин аатынан холкуоска агрономнаабыт. Холкуостары биир сопхуоска түмпүттэрин кэнниттэн сүөһү иитэр фермаҕа биригэдьиирдээбит, 1959 сыллаахтан Сыырдаах отделениетын оҕоурот үүннэрэр биригээдэтин биригэдьиирэ буолбут. Тыа хаһаайыстыбатыгар 46 сыл үлэлээбит.

## Наҕараадалара
* Дьоруой Ийэ
* Үлэ кыһыл Знамята уордьан
* "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээл.
* Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгин Ытык дьонун кинигэтигэр аата киирбит (1970)

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат дууматын 2017 сыл кулун тутар 1 к. быһаарыытынан Тулагы сэлиэнньэтигэр саҥа уулуссаҕа кини аата иҥэриллибитэ.

## Кини туһунан
* Человек большой души / К.Л. Баишева // Тулагы Киллэм нэһилиэгэ : Дьокуускай куорат уокуруга / М.П. Федорова уо.д.а., Якутск : Бичик, 2016. - С. 443-445

## Быһаарыылар
Костюшко-Валюжанич Антон Антонович

**Костюшко-Валюжанич Антон Антонович**т(1876-15.03.1906) — 1904 сыллааҕы Дьокуускайга буолбут сыылынайдар сэбилэниилээх утарсыыларын ("Романовка") салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Читааҕа 1905 сыллааҕы сэбилэниилээх өрө туруу тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

Екатеринослав куоракка полковник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кадеттар училищеларыгар Псковка үөрэммитэ, Павловскай байыаннай училищены бүтэрбитэ, Екатеринославтааҕы үрдүкү хайа училищетын бүтэрбитэ.

1900 с. РСДРП чилиэнэ.

1901 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Екатеринославка демонстрацияҕа кыттыбыт, онно тыл эппит. Хаайыллыбыт. 1903 с. суутунан 5 сылга ууруллан Саха уобалаһыгар утаарыллыбыт.

Дьокуускайга сотору кэминэн кэргэнэ буолбут Татьяна Жмуркиналыын 1903 сыл от ыйыгар аҕалыллыбыттара. Костюшконы Нам улууһугар олохсуппуттара. Ол эрээри күһүн бэйэтэ Улахан Марха сэлиэнньэтигэр көспүт, мас ууһун быһыытынан дьарыктаммыт, оҕолору үөрэппит.

1904 сыллаахха Курнатовскайдыын сыылынайдар өрө турууларын тэрийбит. Атырдьах ыйыгар 12 сылга хаатыргаҕа анаммыт уонна Иркутскайга ыытыллыбыт. 1905 сыллаахха Арассыыйаҕа дьалхааннар саҕаламмыт кэмнэригэр атырдьах ыйын 31 күнүгэр хаайыыттан күрээбит уонна Чита куоракка алтынньыга тиийэн РСДРП Читаатааҕы кэмитиэтин чилиэнэ буолбут. Оробуочайдартан турар дружиналары тэрийбит, эрчийбит. Хам баттааһын кэнниттэн тутуллубут. 

1906 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр суут уурааҕынан Чита аттыгар Титов мыраанын анныгар ытыллыбыт.

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайга Марха сэлиэнньэтигэр кини аата уулуссаҕа иҥэриллибитэ.
* Читааҕа, ытыллыбыт сиригэр Титовскай мыраан анныгар, 1926 с. мэҥэ туруорбуттара.
* Читааҕа кини аатын уулусса сүгэр, өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыт.

## Быһаарыылар
Котенко Василий Дмитриевич

**Котенко Василий Дмитриевич** (27.12.1898-02.1922) — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоһооччу.

1898 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр Екатеринослав күбүөрүнэтин Лошкаревка сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр үһүс оҕонон төрөөбүтэ.

Екатеринславтааҕы 5 кылаастаах куорат училищетын бүтэрэн баран Севастопольга мореходнай училищеҕа киирбит. Иккис кууруска ыалдьан 1915 с. Екатеринославка төннүбүт. Уонна земскэй биэлсэр оскуолатыгар киирбит.

1917 сыллаахха дьалхаан саҕаламмытыгар эдэр киһи куоракка буолар тэрээһиннэргэ барытыгар кыттар. 1918 сыллаахха үөрэҕин быраҕан Кыһыл Аармыйаҕа суруттарар уонна Илин Сибииргэ барар. Иркутскайга кини чааһа Апполинарий Рыдзинскай этэрээтигэр киирэр, онон 1918 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайы ылыыга кыттар.

Рыдзинскай этэрээтин кытта төннөрүгэр Котенко Дьокуускайга хаалар уонна үрүҥнэр куораты төннөрбүттэрин кэннэ Михаил Мегежекскэйдиин тыаҕа саһар. Биир ый оннук сылдьыбытын кэннэ тутан ылан Бүлүүгэ киллэрэллэр, кэлин Дьокуускай хаайыытыгар көһөрөллөр.

1919 сыллаахха былаас уларыйбытын кэннэ хаайыыттан босхоломмут. 1920 сыллаахха Свердлов аатынан Хомуньуус университетыгар үөрэххэ ыытыллыбыт, ахсынньыга Дьокуускайга төннүбүт уонна Губсовнархоз бэрэссэдээтэлинэн анаммыт, 1921 сыллаахха олунньуга баартыйа күбүөрүнэтээҕи бюротун чилиэнэ буолбут.

1921 с. Уһук Хоту тыҥааһыннаах балаһыанньа үөскээбитигэр Саха сирин губревкомун Хотугу уокурукка уонна Хамчааккаҕа боломуочунайынан анаммыт. Халымаҕа тиийэн улахан үлэни ыыппыт. 1922 сыл олунньутугар саҥа былаас өстөөхтөрө тутан ылан өлөрөн кэбиспиттэр.

## Аатын үйэтитии
* Кини аатынан 1977 сыллаахха Дьокуускайга урукку Ново-Курашова-3 уулусса ааттаммыта.
* Чокуурдаахха киниэхэ аналлаах мэҥэ туруоруллубута.

## Быһаарыылар
Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич

**Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич** (23.08.1898-25.04.1973) — мэтэдиис учуутал, РСФСР норуот үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. Тулагы-Киллэм нэһилиэгин Ытык киһитэ.

1898 с. атырдьах ыйын 23 күнүгэр Куочайга атыыһыт кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата уол биэстээҕэр өлбүтэ, онон үс эдьиийин кытта эһэтигэр Михаил Трофимович Кочневка иитиллибитэ. Бастаан сыылынайдарга ааҕарга-суруйарга үөрэммит, онтон Ньурба оскуолатыгар киирбит. 1913 сыллаахха Бүлүү начаалынай училищетын бүтэрбит уонна 15 сааһыгар Марха начаалынай училищетыгар учууталынан анаммыт. 

1914 сыл күһүнүгэр Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбит. 1917 сыл сааһыгар Ойуунускайдыын, Аммосовтыын, Аржаковтуун, Мегежекскэйдиин, Степан Васильевтыын бүтэрбит.

Саха сирин оскуолаларыгар биир бастакынан кыраайы үөрэтии хайысхатын киллэрбитэ. Юннат уонна уус-уран, муусука куруһуоктарын тэрийбитэ.

1973 с. муус устар 25 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* Сырдык мөссүөннэр (оскуола оҕолоругар) / - Якутскай : Кинигэ издательствота, 1972. - 39 с.

## Уолаттара
* Улахан уола Михаил — Нерюнгри куорат бастакы баһылыга.
* Валерий — педагогика билимин дуоктара, Хотугу Форум акадьыамыга
* Николай — Тулагы оскуолатын дириэктэрэ буола сылдьыбыта
* Кыра уола Пантелеймон — авиатор.

## Наҕараадалара
* 1967 с. сэтинньи 5 к. Тулагы-Киллэм нэһилиэгин Ытык киһитэ диэн аат иҥэриллибитэ.
* Ленин уордьана

## Аатын үйэтитии
* Кини аатынан 2015 сыллаахха ахсынньы 18 к. Дьокуускайга Тулагы-Киллэм уулуссата ааттаммыта.
* Тулагы орто оскуолата 1994 сылтан кини аатын сүгэр.

## Быһаарыылар
Кочнев Петр Павлович (1897-1965)

**Кочнев Петр Павлович** (12.06.1897-12.01.1965) — өрөбөлүссүйэниэр, баартыйа дьайыксыта уонна сэбиэскэй үлэһит.

1897 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгэр көскө олорор киһи кэргэнигэр төрөөбүтэ. Эрдэ тулаайах хаалбыта.

1916 с. Емельян Ярославскай куруһуогар сылдьыбыта. 1916 сыл бэс ыйыгар аармыйаҕа ылбыттар, Арҕаа фроҥҥа сырыттаҕына Олунньу өрөбөлүүссүйэтэ буолар. Сэриини тохтотор иһин аҕытаассыйалыыр үлэҕэ кыттар. Элбэх саллааты кытта фронтан күрээн Петербурга тиийсэр. Зимнэйи ылыыга кыттыбыт. 

1918 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Аара Иркутскайга юнкердары кытта кыргыһыыга кыттыбыт. Дьокуускайга быыпсай фронтовиктар сойуустарын тэрийбит уонна сэбиэскэй былааһы туругурдууга көхтөөхтүк кыттыбыт. Булуҥҥа уонна Усуйаанаҕа сэбиэскэй былааһы олохтуур соруктаах ыытыллыбыт. Булуҥҥа былаас уларыйбытыгар тутуллубут, Дьокуускайга утаарыллыбыт. Хаайыыттан протоиерей М. Протопопов көрдөһүүтүнэн босхоломмут уонна хоту төннүбүт. 1919 с. былаас төттөрү уларыйбытыгар хомуньуус баартыйаҕа киирбит (ахсынньыга) уонна Дьокуускайга баартыйа салайар уорганнарыгар тута киирбит. Дьокуускай милиисийэтин салайбыт. Онтон эмиэ Булуҥҥа сэбиэскэй былааһы олохтуу ыытыллыбыт. 1925 сыллаахха диэри контреволюцияны утары охсуспут.

1925 сыллаахха баартыйа үлэтигэр көспүт. Партколлегия сэкиритээрэ буолбут. 1927 сыллаахха Саха АССР үлэ наркома буолбут. Кэлин араас сылларга Үрдүкү суут бэрэссэдээтэлиэн, юстция наркомунан, ЯЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна сэкиритээринэн, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбит.

1938 с. "антисоветскай националистыы тэрилтэҕэ" кыттыбыт диэн буруйданан хаайыллыбыт. 1940 с. "процесс двадцати пяти" диэҥҥэ тардылла сылдьыбыт. Бастаан суутунан өлөрүүгэ ууруллан баран, 8 сыл хаайыы болдьоҕунан солбуйбуттар.

1946 сыллаахха босхоломмут. "Якутстрой" трест коммунальнай салаатын начаалынньыгынан үлэлээбит. 1948 с. ахсынньы 9 күнүгэр урукку буруйунан хат хаайыллыбыт уонна көскө ыытыллыбыт. 1955 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр реабилитацияламмыт.

1965 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр өлбүт.

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайга 2-с Парковай уулусса кини аатынан 1988 с. ахсынньы 28 к. ааттаммыта.

## Быһаарыылар
Вьетнам бэлиэ күннэрэ

## Дойду үрдүнэн
Бу күннэргэ дойду үрдүнэн өрөбүл.

{| class="wikitable"
|-
! Күнэ-ыйа
! Сахалыы аата
! Вьетнамныы аата
! Ойуулааһын
|-
| Тохсунньу 1
| Саҥа дьыл
| Tết dương lịch
| 
|-
| Ый халандаарынан сыл бүтэһик ыйын бүтэһик күнэ  —   Ый халандаарынан бастакы ый төрдүс күнэ
| Тет
| Tết Nguyên Đán
| Вьетнам Саҥа дьыла, ордук күүскэ бэлиэтэнэр бырааһынньык. Тохсунньу бүтүүтүгэр — олунньу саҕаланыытыгар буолар.
|-
| Ый халандаарынан үһүс ый онус күнэ
| Хунг харыаллары өйдүүр-саныыр күн
| Giỗ tổ Hùng Vương
| 2007 сыллаахха олохтоммута, Хунг харыаллары өйдүүр-саныыр күн. Кинилэр Вьетнам бастакы илин (судаарыстыбатын) олохтообуттара.
|-
| Муус устар 30
| Кыайыы күнэ (Дойду холбоһуутун күнэ)
| Ngày giải phóng
| Сайгон куораты ылыы уонна 1975 сыллаахха Вьетнам холбоһуута.
|-
| Ыам ыйын 1
| Бастакы маай
| Ngày Quốc tế Lao động
| 
|-
| Балаҕан ыйын 2
| Вьетнам тутулуга суох буолуутун күнэ
| Quốc khánh
| Тутулуга суох буолууну биллэрии уонна Вьетнам Демократическай өрөспүүбүлүкэтин олохтонуута. 1945.
|
|-
| Сэтинньи 24
| Вьетнам культуратын күнэ
| Ngày Văn hóa Việt Nam	
| 2026 сыллаахха олохтоммута.  
|-}

## Араас өйдөбүл күннэр

### Ый халандаарынан бэлиэтэнэр өйдөбүл күннэр

## Быһаарыылар
Приднестровьетааҕы Молдавия Өрөспүүбүлүкэтэ

**Приднестровьетааҕы Молдавия Өрөспүүбүлүкэтэ**

## Бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 2 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Ахсынньы 24 — Төрүт Сокуон (Конституция) күнэ
Кухто Петр Аполлонович

**Кухто Петр Аполлонович**, **Батько Кухто** (19.03.1914-17.11.1975) — Саха сирин аатырбыт авиатора, Маҕаннааҕы холбоһуктаах авиа этэрээт (объединенный авиаотряд) тэрийээччитэ, Маҕан авиаэскадрильятын олоҕор Ньурба, Эдьигээн, Баатаҕай, Зырянка, Өлүөхүмэ авиа этэрээттэрэ тэриллибиттэрэ.

1914 с. Беларусь Гомель уобалаһыгар төрөөбүтэ. 1936-38 сс. стрелок-радиһынан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1938 с. Дьокуускайга транспортнай этэрээккэ бортрадиһынан үлэлии киирбит. 1942 сыллаахтан АлСибка флагманскай радиһынан көтөр буолбут. 1945 сылтан пилот буолбут. 1946 сылтан 234-с аналлаах авиа этэрээт (ОСП, отряд спецприменения) пилота буолбут, санитарнай звено хамандыыра.

1950 с. 140-с авиа этэрээт хамандыырынан анаммыт. 1957 сыллаахха от ыйыгар авиа этэрээт Маҕаҥҥа көһөрүллүбүт. Ол саҕана Маҕаҥҥа икки холомо (землянка), тутулла турар кырачаан мас вокзаал уонна сөмүлүөт түһэр ыраас хонуута эрэ бааллара. Аҕыйах сылынан бөһүөлэккэ үлэлиир уонна икки этээстээх олорор дьиэлэр, кулууп уонна дьыссаат тутуллубуттара. Этэрээт 11 оройуоҥҥа көтөр этэ, геологоразведканы хааччыйара.

## Наҕараадалара
* "Үлэ Кыһыл Знамята" уордьан (1943)
* "Аҕа дойду 1941-1945 сс. сэриитигэр Германияны кыайыы иһин" мэтээл 
* "Отличник Аэрофлота" бэлиэ
* Саха АССР көлөтүн үтүөлээх үлэһитэ.

## Кухто туһунан
* Рассказы о Кухто / В.А. Нерчу. - Якутск : Кн. изд-во, 1990 (1991). - 156 с. 
* Авиаторы Якутии в годы войны. // Эхо столицы. - 2019. - 13 декабря. С. 8-9.

## Аатын үйэтитии
* 2014 с. кулун тутар 21 к. Маҕан аэровокзалын эркинигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.
* 2014 с. от ыйын 10 к. Арассыыйаҕа бастакы көтөр госпитальга - "Полярнай авиалиниялар" Л-410 сөмүлүөттэригэр - кини аата иҥэриллибитэ.
* Маҕан бөһүөлэгин киин уулуссата кини аатын сүгэр.

## Быһаарыылар
Саҕыс

**Саҕыс** (былыргы саха тылыттан - saҕys ,ааҥл: Bubble Gum), индустриаҕа Америкаҕа үөскээбит саҕыс, специально дьон ыстыырыгар. Билиҥҥи саха тылыгар сүрүннээн "жвачка" диэн нуучча тылыттан киирбитэ.

Атын түүр омук тылларыгар - "саҕыс" диэнинэн биллэр.
Бонайре

**Бонайре**, сороҕор **Боне́йр** (, ; ,  или ) — Кариб байҕалыгар баар Нидерланд байҕал уҥуоргунааҕы бас билэр арыыта, ханнык да Нидерланд провинциятыгар киирбэт Нидерланд туспа общината. География өттүнэн көрдөххө Кыра Антил арыыларын архипелаагар киирэр. Венесуэлэ кытылыттан 90 км хоту сытар арыы. Аттыгар баар Синт-Эстатиус уонна Саба арыылары кытта Нидерланд бас билиитигэр киирэр туспа административнай дьаһалта (нууччалыы "нидерландское владение"), сороҕор бу үс арыыны Карибтааҕы Нидерланд дииллэр.

Олохтоохторун ахсаана 15 666 киһи (2011 сыллааҕы туругунан). Киин уонна ордук улахан куората — Кралендейк. Ордук кырдьаҕас устуоруйалаах сэлиэнньэ — Ринкон. Испанецтар XVI үйэ саҕаланыытыгар олохтобуттара.

## Бонайре бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 6  —  Былаах күнэ

## Быһаарыылар
Гибралтаар

**Гибралтаар**

## Бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 10 — Гибралтаарга Дойду күнэ (1967 сыллаахха ылыллыбыт тутулуга суох буолууну бэлиэтииллэр)
Каталония

**Каталония**

## Бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 11 — Каталония наассыйатын күнэ (кат. Diada Nacional de Catalunya). Барселона осаадата бүппүт күнэ (1714). Испания Барселонаны Австрияттан былдьаабыта, уонна икки үйэлээх Каталония автономиятын суох оҥорбута. Барселона көмүскээччилэрин кэриэстээн бу күнү Каталонияҕа 1980 сыллаахтан бэлиэтииллэр.

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ
Patagonia, Inc.

**Patagonia, Inc.** - АХШ туристическай таҥастары уонна тэриллэри оҥорор тэрилтэ. Патагониаҕа сыһыаннаах географическай сиргэ анаммыт таҥастар сүрүннээн.
Патагониа

**Патагониа** (Patagonia) - Соҕуруу Америка континенын саамай соҕуруу өттүгэр баар улахан географическай зона, улахан Патагониа хайаларыттан турар. Айылҕата кэрэ көстүүлээх. Сүрүннээн Чили уонна Аргентина үллэстэр. Элбэх сахалар олохсуйан олороллор, сүрүннээн Чили өттүгэр.
324 сыл

**324 сыл**.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 18 — Улуу Константин Хрисополь  кыргыһыытыгар Лициний сэриитин кыайбыт, онон Рим импиэрийэтин соҕотох баһылыга буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Сэттээх сир (киинэ)

**Сэттээх сир** - 1996 сыллаахха уһуллубут киинэ, Чурапчы улууһугар. Сахателефильм тэрилтэ үбүлээһининэн уонна проегынан. Бастакы сахалыы һоррор киинэ буолар. 2021 сыллаахха иккис чааһа уһуллубута, Хаҥалас улууһугар. 2023 сыллаахха Сэттээх (оонньуу) компьютернай оонньуута Steam тахсыбыта.

## Ис хоһооно
Киинэ сүжэтыгар быраҕыллыбыт сайылыкка , Чурапчы улууһугар түҥкүтэх сир баар. Ол онно эдэр ыаллар көһөллөр. Ол сайылыкка көспүт дьон имирэ эстэллэр эбит ...
904

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 22 — Чжу Цюаньчжун диэн военачальник Тан династия импэрээтэрин Чжаоцзуну өлөрбүт уонна былааһы ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Крылов Дмитрий Михайлович

**Крылов Дмитрий Михайлович** (1906—1968) — хирург, учуонай, Саха сиригэр мэдиссиинэ үрдүкү үөрэҕин төрүттээбит дьонтон биирдэстэрэ. Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, мэдиссиинэ байыаннай сулууспатын полковнига. 35 бэчээттэммит билим үлэлээх, Москубаҕа, Ленинградка, Дьокуускайга уонна ССРС атын куораттарыгар ыытыллыбыт научнай конференцияларга 50 дакылааты уонна үлэни оҥорбута.

## Олоҕун олуктара
1906 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр  Орловскай губерния Багриново сэлиэнньэтигэр, билигин Орел уобалаһын Болховскай оройуонугар төрөөбүт.

Оскуоланы бутэрэн баран, 1926 сыллаахха Ленинградка Глинкатаагы металлургическай комбинат рабочайынан үлэлээбитэ. Карл Маркс. 1927 сыллаахха Ленинградтааҕы 2-с мединститут (билигин И.И. Мечников аатынан Санкт-Петербург судаарыстыбаннай медакадемията) үөрэнэ киирбитэ уонна салгыы Ленинградтааҕы сэллик хирургиятын аспирантуратыгар үөрэнэн 1934 с. «Клинико-рентгенологические и патолого-анатомические изменения в тазобедренном суставе» диэн үлэни көмүскээбитэ.

Дмитрий Крылов 1937 сылтан Ленинградтаагы Сэллик хирургическай институтун отделение сэбиэдиссэйинэн, 1939 сылтан дириэктэри солбуйааччынан, онтон 1940 сылтан дириэктэринэн үлэлээбитэ. 

Сэрии кэмигэр блокадаламмыт Ленинградка байыаннай медигынан үлэлээбитэ . Ону тэҥэ Ленинград хомуньуус баартыйатын горкомун чилиэнэ этэ.

Крылов 1944 сыллаахха  «Специфические изменения в костном мозгу и синовиальных оболочках при гематогенных формах туберкулеза» диэн дукотарга диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. 1947 сыллаахха бэрэпиэссэр аата иҥэриллибитэ.  1953 сыллаахха РСФСР минздравын направлениетынан Саха АССР-га ыытыллыбыта, онно ССРС Сэллик институтун Дьокуускайдааҕы филиалын  дириэктэрин билимҥэ солбуйааччынан анаммыта, ону тэҥэ куораттааҕы сэллик балыыһатыгар уҥуох отделениятын сэбиэдиссэйиэн үлэлээбитэ. 

1956 сыллаахха Саха государственнай университета арылларыгар медфагы тэрийэргэ ыҥырыллыбыта. Кини бастаан айылҕа билимнэрин факультеттарын (естественных наук) деканынан, онтон ол факультет мэдиссиинэҕэ кафедратын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1960 сыллаахха Д.М. Крылов кыһамньытынан бу кафедраҕа олоҕуран ЯГУ медиссиинэ факультета тэриллибитэ. 1965 сыллааха диэри мэдиссиинэ факультетын дэкээнэ этэ. 

1968 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр өлбүтэ.

Кэргэнэ Крылова Татьяна, саха дьахталларыттан бастакы мэдиссиинэ билимин дуоктара.

## Быһаарыылар
DJI (тэрилтэ)

**DJI** - 2006 сыллаахха төрүттэммит Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан көтөр дроннары оҥорор тэрилтэ. Аан Дойду блогердара бары итини тутталлар.
Карло Биоти

**Карло Биоти** (,  Милан, 1901 – Алассио, 1977 с. 10-с ардыҥҥы айа) — Италия судьята, Милан хотун сотун уоннаах кылмыскар үөһээһин төрөөччүтэ, онтон кэлин Италия Кассация сотун судьята буолла. Уоннаа сөбүлэ суолунан суд дьиҥнээҕин бэйэтэ суолталаах, Италияга сүрэх эрэйдээх саясат сүрүн күһүүтүн сибэкки харах сирэйи буолбут.

Carlo Biotti blev med tiden en global symbol för försvar av domstolarnas oberoende och skyddet av de svagaste.

## Биография
Биоти ийэ-төбөл суолун 1969 с. Пьяцца Фонтана түннүгүн уонна анархист Джузеппе Пинелли үөрэхтэрэ уонна комиссар Луиджи Калабрези *[[Lotta continua]]* сурунаалын этирбит гүттэл суолунан холбоһуубут.

### Пинелли үөрэхтэрэ
1971 с. Биоти «Калабрези – Lotta continua» суолун кыттааччыта буолла. Ол гынан сөпкө, мин ааспыт гынарга Пинелли үөрэхтэрин туһунан сирэйэн баһаар буолбут дии эрэйдэрэ уонна үөрэхтэн кыыһыллыбыт.  
Ол эрэйдэтигэр дьиҥнээҕэ уонна устуоруйа кининий карьерьэтин уонна олонхо уоннаах ааттарын кыайан хааллаа.

1975 с. прокурор Жерардо Д’Амброзио үөрэхтэрин туһунан бүтүрэн көрдөрөөтүн, Пинелли үһүөхэ кылмыскар үөрэхтэргэ киирбэт диэбитин билдербит. Ол эрэйдэ «активнай тартыллыы» дии үлэтин туттубут. Биотигэр киирбит сыыһа хос эрэйдэ буоларын кэлин суд уонна олонхо көстөрдөөрүн үлэтин үлэлиилэрэ көстөөтүн.

### Аҕыйахсыздык (Цагаатгал)
1977 с. Кассация сотун үрдүк хороонньо Биотигэр киирбит сыыһа үлэтин хос эрэйдэ буоларын биллибэттэрэ уонна кини судья буолан сөпкө үлэлиир буолан диэбит.

## Өрүнэн уһуллубут
Биотигэр сүрүн көрүҥүн Италия «Харыс быһаарын сыллар» (Anni di piombo) түмүгэр суд төрөөбүтэ уонна бэйэтэ туох буоларын төрөөбүтү суруйан көстөр. Кини суолунан суд биллэринэн орто кыайан хаалбыт, уонна суд уоннаах төрөөбүтүн бэйэтэ суолталаах буоларын биллербит.

## Култуурага
Биотигэр суолун уонна Пинелли үөрэхтэрэ 2012 с. Марко Туллио Джордана үлэттэрбит *[[Romanzo di una strage]]* киноларга көстөллүбүт.

## Истиһахтар


## Сигэлэр
* Карло Биоти, *Treccani – Enciclopedia Italiana*  
* ''Romanzo di una strage'', *MyMovies*
Б. э. и. 23 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 23 сыл**

## Туох буолбута
* Алтынньы 6 – өрө турааччылар Ван Ман диэн Кытай Синь династиятын соҕотох импэрээтэрин баһын быспыттар, киин куоратын халаабыттар.
973

**973 сыл** 

## Төрөөбүттэр

* Алтынньы 4 — Аль-Бируни (1048 өлб.), орто үйэтээҕи перс дэгиттэр учуонайа.
Дьүкээгирдэр

**Дьүкээгирдэр** (бэйэлэрин ааттыыллара — *деткиль, одул, ваду, алаи*) диэн Илин Сибииргэ олорор омук. 

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Аудиовизуальный фонд исчезающих языков: Тундренные юкагиры
316

**316 сыл** 

## Туох буолбута
* Алтынньы 8 — Константин I Лицинийи кыайбыт, Европаҕа баар сирдэри былдьаабыт.
Хадагчаан

**Хадагчаан** (былыргы Саха тылынан - **Хадахчаан**, эбээн тылыттан - *Кадагчан*, Саха уонна эбээн тылыттан нуучча тылыгар - **Кадыгчан**) - Маҕадаан уобалаһыгар баар быраҕыллыбыт куорат. Абааһылааҕынан биллэр. 

## Остуоруйата
Б. э. и. 69 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 69 сыл**

## Туох буолбута
* Алтынньы 6 — Митридат үһүс сэриитэ: Рим өрөспүүбүлүкэтин аармыйата Арменияны сэриилээн ылбыт.
Altan School (Алтан ИТ-оскуолата)

**Altan School (сах. ''Алтан ИТ-оскуолата)*** - оҕолорго уонна ыччакка (6–17 саастаахтарга) аналлаах программирование уонна компьютернай графика аан дойдутааҕы оскуолата. Altan School 2017 сыллаахха Дьокуускайга М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет (ХИФУ) «OREH» бизнес-инкубаторын базатыгар төрүттэммитэ. Cаха Cиригэр (Дьокуускай) уонна Казахстанҥа (Алматы) салаалардаах. Тоҕус сыл иһигэр 10 000 тахса оҕо үөрэнэн таҕыста. Билигин Altan School диэн Саха сириттэн тахсыбыт ИТ-үөрэхтээһин биир саамай ситиһиилээх франшизата буолар.

== Төрүттээччилэр уонна партнердар ==

* *'Дьулустаан Осипов** — оскуола биир төрүттээччитэ, аан дойдутааҕы ситим уонна Казахстаннааҕы салаа салайааччыта. Кини Алматы куоракка саха диаспоратын көхтөөх кыттыылааҕа, араас култуурунай тэрээһиннэри (ол иһигэр Казахстаннааҕы Ыһыаҕы) тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ.
* **Иван Ноговицын** — оскуола биир төрүттээччитэ, Altan School Саха сиринээҕи салаатын ИТ-паарка иһинэн үлэни иилээн-салайан ыытар.
* **Туйаара Осипова** — Altan School төрүттээччилэрин партнера, Алматы салаатын салайааччыта.

== Сыллааҕы үөрэх хайысхалара ==
Altan School оскуолаҕа оҕолор маннык сыллааҕы үөрэҕи (курстары) баһылыыллар:

**Программирование:** 

* Алын сүһүөх кылаастарга: Scratch уонна Minecraft (Lua)
* Орто сүһүөх кылаастарга: Roblox Studio (Lua) уонна Python Arcade.

* Үрдүк сүһүөх кылаастарга: HTML/CSS/Java Script уонна SFML/C++/Unity/C#

**Компьютернай графика:** Сыыппараҕа ойуулааһын (Digital art) уонна компьютерга ойуулуктааһын (Computer animation), 3D-графика Blender уонна векторнай дизайн Figma.
 Ону кытта Генеративнай Оҥоһук өй (Генеративный Искусственный Интеллект) хайысхата сыллааҕы үөрэх программаларын иһигэр киирэр.
Сыллааҕы үөрэх (курстар) түмүгүнэн үөрэнээччи XXI үйэ икки сүрүн сатабылын ылар:

# **Бэйэни салайыныы (Самостоятельность):** оҕо бэйэтэ саҥаны үөрэтэргэ уонна кимтэн да тутулуга суохтук өйүнэн үлэлииргэ үөрэнэр.
# **Айар кут (Креативность):''' халыыба суох уратытык толкуйдуурга уонна саҥаны айарга үөрэнэр.

## ИТ-лааҕырдар
Хас биирдии каникул аайы (сайын, күһүн, кыһын, саас) Altan School базатыгар IT-лааҕырдар тэриллэлэр. Лааҕырга үөрэх оонньуу халыыптаах барар, оҕолор саҥа дьоҕурдары баһылыыллар уонна доҕоттордоноллор. Бу лааҕырдарга оҕолор аҕыйах кэм иһигэр элбэх IT хайысханы кытта билсэллэр. Ол түмүгэр оҕо IT-га ханнык хайысха киниэхэ чугаһын өйдүүр уонна салгыы киниэхэ ол хайысханан сайдыам этэ диэн санаа үөскүүр.
Алматы ыһыаҕа

**Алматы [[Ыһыах|ыһыаҕа]]** - Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтигэр Алматы куоратыгар олорор саха диаспоратын күүһүнэн тэриллэр ыһыах. 

## Алматы ыһыаҕын историята
Алматы куоратыгар ыһыах 90-с сс. саҕалаан ыытыллар буолбута. Ол эрэн саха диаспората аҕыйах ахсааннаах эбит буоллаҕына, тэрээһинэ кыра соҕус буолааччы.

2022 с. Алматы куоракка саха эмискэччи элбээбитигэр, улахан ыһыаҕы ыһарга санаа киирбитэ. Ити сылтан саҕалаан улахан тэрээһиннээх Алматы ыһыаҕа бэлиэр 3-тэ ыытылынна.
Дебсвана (толору аата Debswana Diamond Company Limited, судургу аата Debswana)

Дебсвана (Debswana) - Ботсванаҕа баар хайа-хостуур хампаанньа, уонна сыанатынан аан дойдуга алмаас хостооһунугар бастыҥ хампаанньа буолар. Дебсвана Ботсвана илин уонна киин өттүлэригэр түөрт алмаас руднигын, ону таһынан биир таас чох шахтатын үлэлэтэр. Дебсвана – Ботсвана бырабыыталыстыбатын уонна Соҕуруу Африкатааҕы De Beers алмаас хампаанньатын холбоһуктаах тэрилтэтэ. Ботсвана уонна De Beers тэҥҥэ 50-нуу бырыһыан Дебсвана хампаанньа акциятын бас билэллэр.
Lineage 2

**Lineage II** диэн Microsoft Windows-ка анаммыт, олус элбэх оонньооччулаах онлайн оруол оонньуута (Massively Multiplayer Online Role-Playing Game, MMORPG), NCSoft диэн хампаанньа Соҕуруу Кореяҕа 2003 сыл алтынньы 1 күнүгэр таһаарбыта. Бу Lineage оонньуу иннинээҕи түгэннэри кэпсиир. Lineage II 2007 сыл кулун тутар ыйыгар аан дойдуга иккис саамай киэҥник тарҕаммыт MMORPG буолбута.
Сурьма

**Сурьма** — (химическэй бэлиэтэ- Sb, лат. Stibium) — Д. И. Менделеев периодическэй таблицатын бэһис периодын 15-с бөлөҕүн (урукку классификациянан — бэһис бөлөх, сүрүн подгруппатын VA) химическэй элемена; атомнай нүөмэрэ 51.

**Сурьма** диэн судургу вещество — көмүс маҥан, халлаан күөҕэ өҥнөөх, улахан сиэмэх тутулуктаах полуметалл. Сурьма араас батталга баар буолар түөрт металлическай аллотропнай көрүҥэ уонна үс аморфнай көрүҥэ (тоҕо тэбэр, хара уонна араҥас сурьма) биллэллэр.
Эльбрус

Эльбрус — мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр үөскээбит, былыргы утуйа сытар вулкан. Арассыыйа уонна Дьопуруопа муҥутуур үрдүк хайа чыпчаала. Хайа икки чыпчааллаах: бастаан Арҕааҥҥыта (5642 миэтэрэ) үөскээбит, онтон Илинҥитэ (муҥутуур үрдүк туочуката — 5621 миэтэрэ).

Эльбрус тоҥмут лаабаттан, күлтэн уонна вулканическай туфтартан турар, онтон муҥутуур былыргы боруодаларын сааһа үс мөлүйүөн сыл кэриҥэ. Учуонайдар этиилэринэн, кини устуоруйатыгар түөрт төгүл кэриҥэ эстибит. Ордук күүстээх эстии 225000 сыл аннараа өттүгэр буолбут, онтон хойуккута — 2000 сыл аннараа өттүгэр.

Хайа эниэтэ үксүнэн намыһах, ол эрэн сыыйа иҥнэйии муннуга уларыйар. Билигин кини 35 кыраадыс кэриҥэ. Чыпчаалларга элбэх тарыҥнар бааллар, олор Хотугу Кавказ муҥутуур улахан өрүһүн — Кубань өрүһү — уунан хааччыйаллар.
Михалев Спиридон Алексеевич

Михалев Спиридон Алексеевич - Холуруйа Успурдуон 1864-1936 Тубэй-Дьаархан Бастакы кинээһэ.
Сыыппара платформата

**Сыыппара платформата** диэн туһанааччылар дьайыыларын уонна дьаһалларын чэпчэтэр онлайн-софтуэр инфраструктура.

Сыыппара платформалар даннайдары холбуур тэрил буолаллар. Холобура көрдүүр систиэмэлэр улахан кээмэйдээх иһитиннэриилэри кытта үлэлииргэ көмө буолаллар, эбэтэр маркытпылыайстар дьон өҥөлөрүн атастаһыылары оҥорорго көмөлөһөллөр, эбэтэр онлайн холбоһуктарга курдук бииргэ үлэлиир туттар сэбтэри өйөбүллүүр.

## Быһаарыылар
GJ 1214

**GJ 1214** (биллэринэн *Глизэ 1214b*, хос аата - *Энайпоша*, үһүйээҥҥэ - *Эрэл планетата*) - теориа быһыытынан дьон олороругар сөптөөх Планета буолар. Билигин үөрэтэллэр NASAҕа.
Литва тыла

**Литва тыла** (тыл бэйэтин аата — *lietùvių kalbà*) — литвалар тыллара, Литва судаарыстыбынай уонна Дьобуруопа Сойууһун официальнай тыла. Литва тылынан үстэн элбэх мөл. киһи кэпсэтэр, улахан чааһа Литваҕа олорор. Индо-эуропа тылларын балт таһымыгар, латвия тылын кытта, киирсэр.

Бу тыл икки саҥаҥа арахсар: аукштайскай уонна жемайтскай. Билиҥҥи литературнай литва тыла аукштайскай саҥаттан таҕыспыта, онтон жемайтскай саҥаны билигин үксүн атын тыл курдук көрүллэр.

Бу тылы суруйарга кэҥэтиллибит, эбии диакратическай бэлиэлэрдээх буукубалардаах, 32 буукубалаах латыын алпаабыта туттуллар.

Бу тылын фонетикатыгар 45 бүтэй уонна 13 аһаҕас дорҕоон (киирии тылларга эрэ баар дорҕооннору кытта аахтахха). Бүтэйдэргэ пааралаһыы сымныырынан уонна кытаанаҕынан буолар, онтон аһаҕастар уһуурунан уонна кылгыырынан. Охсуулара хамсыыр уонна тоническай, сурукка үксүн бэлиэтэммэт.

## Быһаарыылар
768

**768 сыл** — VIII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Алтынньы 9 — Карломан I уонна Улуу Карл франктар хоруоллара буолбуттар.
312

**312 сыл** — IV үйэ сыла.

* Алтынньы 27 — үһүйээн кэпсииринэн, Мульвий күргэтин кыргыһыытын иннинээҕи күнүгэр Улуу Константин халлааҥҥа кириэһи көрбүт. Бу кэнниттэн Рим импэрээтэрэ христианство диэки хайыспыта диэн буолар.

* Алтынньы 29 — Улуу Константин Мульвий күргэтин аттынааҕы кыргыһыыга кыайан баран Рим куоракка үөрүүлээх быһыыга-майгыга киирбит. Кыргыһыы кэмигэр ууга түһэн өлбүт иккис импэрээтэр Максенций өлүгүн Тибр өрүстэн хостоон таһааран төбөтүн быспыттар.
969

**969 сыл** — X үйэ сыла

* Алтынньы 28 — Византия импиэрийэтэ Антиохияттан араабтары үүрбүт.
758 сыл

**758 сыл** — VIII үйэ сыла

## Туох буолбута
* Алтынньы 30 — Гуанчжоу куораты арааб уонна перс пирааттара халаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Тадьикистаан гражданскай сэриитэ

**Тадьикистаан гражданскай сэриитэ** (1992—1997, ) — ССРС хайдыытын кэнниттэн уонна тутулуга суох буолуу кэнниттэн, киин былаас уонна Холбоһоммут тадьиик оппозициятын кытта, Тадьикистаан иһигэр буолбут мөккүөр, гражданскай сэрии. Саамай кыырыктаах кыргыһыылар 1992 сыл атырдьах ыйыттан 1993 от ыйыгар диэри буолбуттара, онно Тадьикистаан де-факто икки чааска араарыллыбыта. 1993 сайыныттан улахан мөккүөрдэр бүппүттэрэ, ол эрээри туспа кыра хапсыһыылар 1997 сыллаахха дылы буолбуттара.

## Устуоруйа
Тадьикистаан гражданскай сэрии хас даҕаны төрүөттээх эбит: куһаҕан экономическэй турук, тадьиктар олох быһыылара уонна итэҕэл улахан оруолу оонньууруттан салтаан буолбут эбит. «Перестройка» кэмигэр Тадьиик ССРыгар улахан исламско-демократическай хамсааһын тэриллибитэ. Оппозицияҕа улахан оруолу Ислам возрождениятын партията уонна Тадьикистаан демократическай партията оонньуур этилэр. Былыргы коммунистическай тойоттор уонна национально-демократическай уонна исламскай түмсүүлэри кытта политическай мөккүөр салгыы этническо-клановай мөккүөргэ буолбута.

Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр политическай олоххо саамай бөдөҥ чааһы «Ленинабадецтар» ылар этилэр, балар Тадьиик ССР салайар этилэр. Кинилэри кытта улаханнык «Кулябецтар» үлэлэһэр этилэр, олор МВДны салайар этилэр. ССРС хайдыытын кэнниттэн атын группалар: «бадашханецтар», «гиссарецтар» уонна «гармецтар» бу тутуллубут иерархияны ыһа сатаабыттара.

## Быһаарыылар
2014 сыллааҕы Turkvision ырыа күрэҕэ

**2014 сыллааҕы Turkvision ырыа күрэҕэ** (, ) — Казан куоракка буолбут иккис «Turkvision» ырыа күрэҕэ. Бу күрэххэ, элбэх түүр омуктар олорооччулаах, 25 дойду кыттыбыта. Полуфинаала сэтинньи 19 күнүгэр буолбута, онтон финаала сэтинньи 21 күнүгэр буолбута. Бу күрэс ыытааччыларынан Артем Шалимов, Нармин Агаева уонна Раниль Нуриов буолбуттара.

## Буолбут миэстэтэ
хаҥас|мини|ТатНефть арена

2013 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр «Turkvision-2014» Казаҥҥа, Татарстаан, буолар диэн этиллибитэ. 

Казан диэн Татарстаан киин уонна саамай улахан куората, өссө кини ахсыс саамай нэһилиэнньэммит Арассыыйа куората (1 143 535 киһи).

«ТатНефть арена», улахан спортивнай киин, 2014 сыллааҕы ырыа күрэҕин буолар миэстэтинэн талыллыбыт. Бу аренаҕа 10 тыһ. тахса киһи батар уонна кини 2005 сыллаахха аһыллыбыта. Бу арена өссө Ак Барс дьиэтээҕи стадиона.

## Кыттааччылар
Ол сыллааҕы күрэскэ 25 дойду, регион кыттыбыта. Албания, Болгария, Германия, Ираан, Москва уонна Түркменистаан аан бастаан кыттыбыттара. Онтон Алтай, Беларусь, Кемерово, Косово уонна Хотугу Кипр кыттыыттан аккаастаммыттара.

### Табыллыбатах кыттыы

*  — Хотугу Кипр «Sessiz gidiş» диэн ырыалаах Ипек Амбер диэн кытааччыны талбыта. Ол эрээри кини, арааһа, политическай бэрэчиинэлэринэн кыттыбат диэн биллэрбитэ. Тоҕо диэтэххэ кини Хотугу Кипр паспорынан Арассыыйаҕа киирэри гыммыта, Хотугу Кипры Арассыыйа тутулуга суох судаарыстыба диэн билиммэт, ол иһин ырыаһыт сатаан Казаҥҥа тиийбэтэҕэ.

### Төннүбүт ырыаһыттар

## Түмүктэр

### Полуфинаал
Turkvision-2014 полуфинаала ТатНефть аренаҕа, 2014 сыл сэтинньи 19 күн 19 чааһыгар (МСК) буолан ааспыта.

### Финаал
Turkvision-2014 финаала ТатНефть аренаҕа, 2014 сыл сэтинньи 21 күн 19 чааһыгар (МСК) буолан ааспыта.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* turkvizyon.tv
1028

1028 сыл — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута

## Өлбүттэр
* Сэтинньи 11 — Византия импиэрийэтин 66 сыл салайбыт уонна салайсыбыт Константин VIII ыраахтааҕы өлбүт.
937

**937 сыл** — X үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 10 — Уон саарыстыба кэмэ: Кытай импэрээтэрин регенин иитийэх уола Ли Бянь импэрээтэр Ян Пуну бүрүстүөлүттэн түҥнэрбит уонна Соҕуруу Тан диэн судаарыстыбаны төрүттээбит.
1002 сыл

**1002 сыл** — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 13 — Англия хоруола Этельред II (Æthelred II) дойдуга баар датчааннары өлөрөргө бирикээстээбит, билигин бу түбэлтэ Сибэтиэй Брайс күнүнээҕи кэйгэллээһин диэн аатынан биллэр. 

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Steam

**Steam** диэн Valve оҥорбут сыыпаранан тарҕатыы өҥө уонна маҕаһыына. Сэтинньигэ 2003 сыллаахха Valve оонньууларыгар саҥардыылары автоматически биэрэр сыалтан клиэн софтуэр быһыытынан тахсыбыта уонна 2005 сыл бүтүүтүгэр үһүс өттүттэн оонньуулары тарҕатыыга кэҥээбитэ. Steam араас кыахтары биэрэр: Valve Anti-Cheat (VAC) миэрэлэринэн оонньуу сиэрбэрдэрин сөп түбэһиннэрии, түмэт-ситимнэр уонна оонньуулары тарҕатыы сиэрбистэрэ. Steam клиэн функцияларыгар саҥардыылары көрүү, былыт хранилищета уонна быһаччы суруктары ыытыы, оонньуу иһинээҕи накладка, ырытыы форумнара уонна виртуальнай хомуйар ырыынак курдук уопсастыбаннай функциялар киирэллэр. Маҕаһыын өссө оҥорон таһаарыы софтуэрын, оонньуу саундтырыактарын, видеолары атыылыыр, уонна Valve оҥорбут тэриллэрин: холобур, Valve Index уонна Steam Deck.

## Быһаарыылар
Figure AI

**Figure AI** (Фигур ЭйАй) - АХШ технологической тэрилтэтэ, роботтары оҥорор.
Баньми

мини|Бань ми
**Бан ми** диэн вьетнам бутерброда. *Bánh mì* диэн тыл вьетнам тылынан "килиэп" диэн суолталаах, ол гынан баран "бутерброд" диэн эмиэ суолталаах буолуон сөп, тоҕо диэтэххэ бутербродтар килиэптэн оҥоһуллубуттар. Үксүгэр Вьетнамҥа баар оттор, эттэр, хортуоппуйдар уонна соустар курдук ингредиеннэр бааллар. Бу Вьетнамҥа Франция сабыдыалыттан үөскээбит ас. Вьетнам Французскай Индокитай колонията киирэр кэмигэр, Франция колонистара вьетнамецтары килиэп оҥорорго үөрэппиттэрэ. Французскай килиэптэн уратыта диэн, бан ми рис бурдуга баар.

## Устуоруйата
Вьетнам тылыгар bánh диэн бурдук аһын ааттыыр тыл, оттон mì диэн "бурдук" диэн суолталаах.

Оччолорго бурдук Европаттан аҕалыллыахтаах этэ, онон сыаната олус ыарахан этэ. Сорохтор рис бурдугун кытта булкуйаллара, дойдуга оҥоһуллубут буолан чэпчэки буолара. Рис бурдуга килиэби сымнаҕас оҥорбут. Вьетнам банми итинник оҥоһуллубута.

Вьетнам сэриитин кэнниттэн үгүс вьетнамецтар атын дойдуларга көһөн бан ми маҕаһыыннарын арыйбыттара.

## Оҥоһуллуута
Вьетнамскай бан ми бутерброда килиэптэн уонна толоруулартан оҥоһуллар.

### Эт
Бан ми иһигэр сибиинньэ эттээх буолуон сөп.

### Оҕуруот аһа
Моркуоп уонна редиска, халапеньо, огурсу уонна кинза диэн банмига угуллар, сорох хортуоппуйу угаллар.

### Соустар
Банмига сорох соустар чили соус уонна сибинньэ быарыттан оҥоһуллубут паштет эбиллэр.

## Сигэлэр
*
Кимчи

мини|Кимчи араастара
**Кимчи** (хангул: 김치; корейскай саҥарыы: [kimtɕʰi]; английскай: /ˈkɪmtʃi/) үгэс буолбут ферментированнай корейскай ас. Үгэс буолбут бэлэмнэниигэ кимчини сайыҥҥы ыйдарга оҥорон, тымныыга сир анныгар бааҥкаларга уураллара, оттон кыһыҥҥы ыйдарга тоҥмот гына харайаллара. Сүрүн ингредиенынан пекинскай хаппыыстаттан, редискаттан, сельдерейтан эбэтэр оҕурсуттан оҥоһуллар кимчи сүүсчэкэ көрүҥэ баар.

Кимчи үксүгэр корей буолбатах дьоҥҥо олус күүстээх. Араас көрүҥнэрэ элбэхтэр уонна корейдар үксүн аһылык аайы кимчини сииллэр. Бу корейскай ас сүрүн аһылыга. Кимчини өр харайыахха сөп уонна түргэнник буорту буолбат. Ол гынан баран, ханнык эрэ кэмҥэ итии күннэргэ турдаҕына, кимчи аһыы буолар. Онон, сотору сиир буолбатах буоллаҕына, умуруоруо суохтаах. Кореяҕа кимчи иһиттэрэ үксүн көстөллөр. Бу улахан терракота иһиттэр, онно кимчини сиэх буолуор диэри эбэтэр ыһыллыар диэри уураллар. Кимчи 2 нэдиэлэ курдук аһыллар, ол гынан баран сорох көрүҥнэрин сразу сиэххэ сөп. Сорохторун бүтэрэргэ сылтан ордук харайыахха сөп.

Аһыы кимчигэ маринованнай хаачыстыбаны биэрэр.

## Араастара
Кимчи хас биирдии көрүҥэ туспа амтаннаах уонна аһыллар бириэмэтэ тус-туһунан. Бэчу Кимчи диэн биир саамай биллэр кимчи. Ккакдуги диэн кубикка кырбаммыт корейскай редис (му) оҥоһуллар. Ордук элбэх уулаах уонна ыһарга ыарахан. Бэк кимчи сымнаҕас ингредиеннэри туттар. Аһыы буолбатах. Чонгак кимчитэ кыра үрүҥ редиска туттуллар. Гат кимчи хараҥа корейскай горчица (гат) сэбирдэхтэриттэн уонна умнастарыттан оҥоһуллар. Бу ыйдарынан эбэтэр онтон да уһуннук тутуллуон сөп.  Ой Собаги сэргэх, тымныы уонна итии амтаннаах. Оҕурсу онно сүрүн ингредиен. Нэдиэлэ курдук тутуохха сөп.  Донгчими диэн аһылык уонна утах барыта бииргэ. Аһыттаҕына, минньигэс буолар уонна лимоннай уу курдук амтаннаах буолар. Ый курдук тутуохха сөп.

## Бэлэмнэниитэ
Кимчи саамай тарҕаммыт көрүҥэ хаппыыстаттан, редискаттан, чесноктан, кыһыл биэрэстэн, туустан уонна саахартан оҥоһуллар. Хаппыыстаны аҕыйах чаас устата туустаах ууга уган кэбиһэллэр. Онтон хаппыыста сэбирдэҕин икки ардыгар улахан хайа тууһун ыһаллар. Кыһыл биэрэстэри эмиэ ыһаллар уонна үксүн Кимчи элбэх биэрэстээх буолар. Редис үксүгэр уһун синньигэс гына кырбанан баран, булкааһыкка эбэллэр. Пиво оҥоһулларын курдук, ферментация процессыгар көмөлөһөргө кыратык саахар эбэллэр. Хас биирдии ингредиен кээмэйэ эн оҥорор кимчиҥ көрүҥүттэн уонна оҥорооччу тус амтаныттан тутулуктаах. Кимчи үксүн креветкалаах эбэтэр балыктаах ураты амтаннаах буолар. Кимчини быстах кэмҥэ, үксүгэр улахан кимчи ыскаапка таска, ыһаарылаан кэбиһэллэр. Бу иһиттэр сир анныгар көмүллэллэрэ эмиэ үгэс буолбут. Кимчини өр тутуохха сөп уонна буорту буолбат. Корейдар от ыйыгар дьиэ кэргэттэрин кытта кимчи оҥороллор.
Уле Булль

**Уле Булль** (норв. Ole Borneman Bull; олунньу 5, 1810, Берген — атырдьах ыйын 17, 1880, эмиэ онно) — Норвегия аатырбыт скрипааһа уонна композитора, кини муусукатынан кынаттанан Норвегия Дания 400 сыллаах батталыттан босхоломмута дииллэр.

Аҕата таҥараһыт оҥоруон баҕарбыта эрээри, кырачаан Уле 5 сааһыттан скрипкаҕа ийэтин ырыаларын оонньуур буолбут. Тоҕуһугар Берген Музыкаҕа уопсастыбатын оркестрыгар бастакы скрипка буолбут.

18 сааһыгар Кристианияҕа университекка киирэ барбыт, ол эрээри, сатамматах. Онон Германияҕа быраабы үөрэтэ сылдьыбыт. Онтон 1831 с. Парижка тиийэн скрипач быһыытынан биллибит. 1830—40-с сс. Булль Дьобуруопаны кэрийэ сылдьан гастроллаабыт: холобур, аҥардас 1836—1837 сс. Англияҕа уонна Ирландияҕа 274 кэнсиэри биэрбит. 1840 с. аатырбыт Ференц Листы кытта Булль Бетховен Крейцерова сонататын толорбут. Булль оонньуутун Роберт Шуман наһаа үрдүктүк сыаналаабыта, Никколо Паганини онньуутун кытта тэҥҥэ туруорбута.

Булль Норвегия атын дойдулартан тутулуга суох буоларын туруулаһар этэ: судаарыстыба быһыытынан Швецияттан уонна култуураҕа — Данияттан. 1850 с. Бергеҥҥэ Норвегия тыйаатырын аһыллыын төрдүгэр турбута — бу тыйаатырга аан бастаан норвег тылынан испэктээктэр оонньоммуттара. Ону таһынан кэнсиэртииригэр эмиэ Норвегия норуотун тиэмэлэрин киллэрэн оонньуур этэ. 

Булль АХШ-ка сүрдээхтик биллибитэ. 1843 сыллаахха онно бастакы гастроллара буолбута. 1853 с. Уле Булль Пенсильванияҕа 13 га сири атыылаһан норвежецтарга анаан коммуна курдугу тэрийбитэ. Олеана диэн ааттаабыта уонна онно түөрт бөһүөлэги төрүттээбитэ. Ол эрээри онто сатамматаҕа (ол иһигэр сирдэрэ оччо үүнүүнү биэрбэт буолан), онон төттөрү кэнсиэртиир үлэтигэр төннүбүтэ. Суруйааччы Генрик Ибсен бу Булль социалистыы бырайыагын күлүү гынан «Пер Гюнт» диэн пьесаны суруйбута, онно пьеса дьоруойа Гюнтиана диэн судаарыстыбаны тэрийэр. 

## Быһаарыылар
1X Technologies

**1X Technologies** - АХШ технологическай роботтары оҥорор тэрилтэтэ

## Историата
936

**936 сыл** — X үйэ сыла.

* Сэтинньи 28 — Ши Цзинтан Хойукку Цзинь диэн дойду бастакы импэрээтэринэн буолбут, Гао Цзы диэн аатынан биллэр. Алта сылынан өлүөр диэри бөрүстүөлгэ олорбута.
ARC Raiders

**ARC Raiders** - саҥа оонньуу, сэтинньи ый 15 күнүгэр 2025 Steam платформаҕа тахсыбыта уонна PS5 оонньуу консольга. Тахсаатын кытта рекорд олохтообута.
IPhone 17 Pro

**iPhone 17 Pro** уонна кини арыый бөдөҥ версиата **MAX** диэн - 2025 сыллаахха Балаҕан ыйын 7-11 күннэригэр тахсыбыта. Бу айфон версиата камерата арыый тупсубут буолар.
Realme 15 Pro

**Realme 15 Pro** - 2025 сыллаахха күһүн тахсыбыт ортоку бүджэтнэй флагмана, камерата тупсубут 
..
Агонофилиа

**Агонофилиа** - эр дьоҥҥо сүрүннээн сайдар фетишизм биир көрүҥэ. Сүрүннээн көҕүйүү охсуһартан буолар уонна кырбанартан.