Сахалар сайдыыны ситиһэллэр

Былыргы, биһиги иннибитинэ олорон ааспыт көлүөнэлэр үөрэтэн, билбит билиилэрин, өйдөрүн-санааларын билиҥҥи олоххо туһалаах, туттуллар өрүттэрин Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэрбит диэн ааттыыбыт. Үчүгэй быһыылары батыһан, үтүктэн үөрэнэр таҥарабыт, Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар уонна аатын иннигэр үрүҥ диэн үчүгэй быһыылары куһаҕаннартан туспа арааран олоххо таба туһанарга ыҥырар аналлаах тыл туттуллар.

Былыргы олоҥхо кэмин саҕана олорон ааспыт көлүөнэлэртэн, үрүҥ айыылартан билиилэрин ылынабыт диэн этээччилэр билигин элбээтилэр, ордук дьахталлар туруналлара сахалыы тылы үөрэтиигэ ситиһиилэнэн иһэр. Тоҕо диэтэххэ, дьахтар оҕотун кыра, саҥа саҥаран эрдэҕинэ сахалыы саҥарарга, бэйэтэ саҥарарын үтүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа олус улаханын туһанан олоҕун сыалын оҕо иитиитигэр анаатаҕына аймахтар сайдалларыгар улахан туһаны оҥорор. Бу үлэни салгыы ыытан, аны сахалар олоххо сыһыаннаах, өйтөн-санааттан тутулуктаах былыргы билиилэрин, үйэлээх үгэстэрин олоххо киллэриигэ ылсыһыа этилэр. Үрүҥ айыылар диэн былыргы кэмҥэ оҥоруллубут айыылартан үчүгэйин, аныгы олоххо туһалааҕын талан ылыы ааттанар. Үрүҥ айыылартан үөрэҕи буолбакка, кинилэр олохторун устата үөрэтэн, боруобалаан көрөн билбит, үчүгэйин туспа араарбыт бэлэм билиилэрин ылынарбыт туһанарга ордук табыллар. Ол билиилэр үгүстэрэ өс хоһоонноро, кынаттаах этиилэр буолан сылдьаллар.

Сахалар билэр Үөһээ дойдуларыгар дьон оҥорбут саҥаны айыылара бары мунньустан сылдьаллар. Бу билиилэртэн ойуун аныгы олоххо туһаны аҕалалларын, үчүгэйи оҥороллорун, ол аата үрүҥүн талан ылан дьон билиитигэр таһаарар кыахтанар. 

Уһун үйэлээх сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэҕэ киһи өйө-санаата сайдыытын таба быһаарар, ол иһин олоххо сөптөөх, уһун үйэ-ни ситиһэргэ аналлаах хайысханы тутуһар. Олус уһун үйэлээх саха омуга буолуубут бу билиилэрбитин, үгэстэрбитин кытаанахтык тутуһа сылдьарбытыттан тутулуктааҕын билинэбит. 

Дьадаҥылар сэриигэ кыайан олохтообут сэбиэскэй былаастара эстэн, өй-санаа үөрэҕин сайдыытыгар була сатаан мэһэйдэһии тохтообутунан туһанан олоҥхону үөрэтии үрдүк таһымҥа таҕыста. Оччотооҕу кэмҥэ үөскээбит, билиҥҥи олоххо туһаны аҕалар билиилэри ылынан, олоххо киллэрэн туһанарбытыгар сөп буолла. Ол кэмнэртэн олоххо туһалаах, сайдыыны аҕалбыт билиилэрбит манныктар:

1. Баайдаах, кыахтаах эр дьон хас да кэргэннэниилэрэ.

2. Дьахталлар дьиэни-уоту көрүүлэрэ, оҕону иитиилэрэ.

3. Кыыс оҕолору харыстааһын, улааттахтарына эргэ биэрии. 

4. Ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин олоххо киллэрэн туһаныы.

Бу былыргылартан тиийэн кэлбит олоххо туһалаах билиилэри тус-туспа ыламмыт төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Олус былыргы кэмнэргэ саха кыахтаах эр дьоно хас да кэргэннэниилэрэ олох сиэригэр уонна киһи этэ-сиинэ, буор кута сайдыытыгар сөп түбэһэр этэ. Буор кут сайдыыта хас да көлүөнэ дьон олохторун устата салҕанан барарынан улаханнык харыстанара, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрэ эрэйиллэр. Өйдөөх, сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүүгэ сааһырбыт, олох итиитин, тымныытын билбит, элбэх үөрүйэхтэргэ үөрэнэн, буор кутун сайыннарбыт эр киһи ордук улахан сабыдыаллааҕын Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарын былыргылар туһаналлар этэ. “Сааһырбыт дьон оҕолоро өйдөөх буолар” диэн этии итини эмиэ бигэргэтэр. (1,16).

Дьон бары биир тэҥ буолбаттар. Сорохторго айылҕа биэрэрэ уратылардаах, атыттардааҕар элбэх, эҥин буолар. Киһи этэ-сиинэ, өйө-санаата, буор кута сайдыытын былыргы кэмҥэ билэр, олоххо таба туһанар эрдэхтэринэ эр дьон баайдарынан, кыахтарынан көрөн арахсыбакка эрэ хас да кэргэннэнэллэрэ хааччахтаммат этэ.

Кыахтаах эр киһини быһаарыыга эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туһалыыр. Аҥардастыы баайы-малы эрэ аахпакка, дьахталлар сөбүлүүр киһилэрэ, ис эньиэргийэтэ элбэҕэ хас да кэргэннэниигэ тириэрдэрэ ити аат иҥэригэр олук буолар.

Эдэрдэр үлэни-хамнаһы кыайар-хотор буола улаатыыларыгар  сайдыылаах буор куттаахтара ордук улахан туһаны оҥорорун Кут-сүр үөрэҕин туһанан билиэ, олоххо киллэриэ этибит. Сайдыылаах буор куттаах оҕо үлэни-хамнаһы кыайар дьоҕура улаханын, ситиһиилэри оҥорор кыахтанарын былыргылар төрүччү үөрэҕин туһанан билэн ыал буолууга күтүөтү таба талан ылаллар эбит.

2. Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону иитии диэн аналлаах үөрэх баарын оскуолаҕа найылаан уонна өй-санаа үөрэҕин суох оҥорууттан оҕо ийэ кута хайдах иитиллэрин билбэт буолуу түмүгэр, хаалларан сылдьыбыппыт. Билигин кэлэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ аһара барбытыгар эрэ өй ылынан оҕону кыра эрдэҕинэ иитии диэн туспа үөрэх баарын, оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэринэн иитиллэрин дьэ өйдөөн, сыыйа-баайа туһаҕа киллэрэн эрэбит.

Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ туох саҥаны билбититтэн, оҥорбутуттан хомуллан үөскээн олохсуйар, мунньуллан, таҥыллан иһэр. Ийэ кут киһини са-лайыыга хаһан баҕарар, улааппытын да кэннэ кыттыһа сылдьар, тугу оҥорорун барытын ийэ кутугар тэҥнээн көрөн оҥорор. Онтон итирбит, өйө, салгын кута көппүт кэмигэр киһини быһаччы ийэ кута салайарын Кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Ийэ куттара киһилии быһыыга кыра эрдэхтэринэ иитиллибит эдэрдэр биирдэ эмэ итирдэхтэринэ даҕаны киһилии быһыыны аһара барбаттар, бэрээдэктэрэ улаханнык мөлтөөбөт, онтон киһилии быһыыга иитиллибэтэхтэр, атаахтыы сылдьыбыттар биирдэ итирдэхтэринэ сыыһа-халты туттуналлара, буруйу-сэмэни оҥороллоро киирэн олохторун куһаҕан өттүгэр халыталлар. (2,83).

Дьахталлар оҕону иитиигэ ылар оруоллара аһара үрдүгүн оҕо кыра эрдэҕинэ иитиллэр өйө-санаата ийэ кут диэн сахалыы ааттанара уонна тугу саҥаны билбититтэн үөскээн, эбиллэн, мунньуллан иһэрэ быһаарар. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн көрөр дьахталлар оҕо иитиитигэр ылсыстахтарына, ийэ кутун үчүгэй үгэстэргэ ииттэхтэринэ эрэ бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбиир кыахтаналлар.

3. Бука бары сэбиэскэй дьоммут диэн өйдөбүл аһара барыыта, дьону барыларын кэриэтэ дьадаҥыларга кубулуппута дьон бэйэлэрин утумнарыгар, кэлэр көлүөнэлэрин киһилии хаачыстыбаларыгар кыһамматтарын үөскэппитэ. Киһи кэлэр көлүөнэлэригэр буор кутун биэрэрэ, кини утума салгыы баран иһэригэр тириэрдэрин билигин кэлэн билбэт буола сылдьааччы дьадаҥы төрүттээхтэр элбэхтэр.

Ыраас кыыс оҕо эрэ эр киһи утумун салгыыр оҕону төрөтөр кыахтааҕын сайдан иһэр Кут-сүр үөрэҕэ быһааран саха дьонугар тириэрдэр. Эр дьон бэйэлэрин утумнарын салгыыр туһугар кыыс оҕону харыстыыр аналлаахтарын, ыалы тэрийэр санаалаах ыраас кыыс оҕону талан ылан ойох ылыахтаахтарын билиэ этилэр.

Былыргы олоҥхо кэмин саҕана кыыс оҕо эргэ барарыгар ыраас кыыһынан сылдьарын хайаан да ирдииллэр этэ. Айылҕа талыылары, чулуулары талан ылыыга анаан оҥорбут бүрүөһүнэ дьөлөҕөһү эрэ бүөлээһин буолбатаҕын билэллэрэ, ол иһин кыыс оҕону кэргэн тахсыар диэри олус диэн кыһанан харыстыыллара. Туох эмэ мэһэйдээн ол кыаллыбатаҕына кэргэн кэпсэтии тохтууругар тиийэр этэ. Бу Кут-сүр үөрэҕин быһаарыытын аныгы олоххо күүстээх, кыахтаах эр дьон бэйэлэрин утумнарын салгыылларыгар туһаныахтара этэ.

4. Былыргы кэмнэргэ ыал буолуу сүрүн төрүттэрэ энньэҕэ уонна халыымҥа тирэҕирэллэр этэ. (3,33). Ыал буолааччылар “Тэҥнээҕи булунуу” диэн быһаарыыга сөп түбэһэллэрэ уонна иккиэн баайдара-маллара, уол биэрэр халыыма кыыс эрдэттэн мунньуммут энньэтигэр сөп түбэһэринэн, баай-мал тэҥнэһиитэ үөскээн өй-санаа сайдыытын төрүттүүргэ туттуллара. Бары өттүнэн тэҥнээх төрөппүттэр ииппит, улаатыннарбыт оҕолоро өйө-санаата туруктаах, үлэҕэ-хамнаска сыһыамах буола улаатара былыргыттан биллэр.

Биһиги тылбыт үөрэхтээхтэрэ, нууччалары үтүктэр учуонайдар, суруйааччылар сахалыы тылы үрдүттэн, тылы эрэ билиинэн үөрэтэ сатыы сылдьаллар. Уһун үйэлээх сахабыт тылыгар дорҕооннорун дьайыыларыттан үөскүүр өй-санаа өйдөбүллэрэ эмиэ иҥэн сылдьалларын таба өйдөөн туһаныахтара этэ. Тыл иччитэ диэн тыл дорҕоонноро оҥорор дьайыылара киһи мэйиитигэр быһалыы тиийэн өйүн-санаатын, ийэ кутун уларытыылара ааттанар, ол иһин кырыыс диэн баар.

Олоҥхо үөрэҕин үрдүттэн, тылы билиинэн эрэ буолбакка, онно иҥэн сылдьар өйү-санааны үөрэтиинэн уонна аныгы, ырыынах олоҕор, баай уонна дьадаҥы диэн арахсыы баарын билинэн, олоххо сөп түбэһэрин ылынан үөрэтиэххэ сөп буолла. Былыргылар билиилэрэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этиилэрэ хаһан да уларыйбат. Баай киһи өйө-санаата дьадаҥы өйүттэн-санаатыттан улахан уратылааҕын, кинилэртэн туһанар, барыс киллэринэр санаата улаханын сэбиэскэй былаас умуннаран кэбиспитин, былыргы билиибитин туһанан көннөрөн, олоххо киллэрэн, ырыынах олоҕун кэмигэр туһаныа этибит. Байбыт салайааччылар, депутаттар бэйэлэригэр туһалаах этиилэрин үлэһит дьон улаханнык ыараҥнатан, сиидэлээн баран бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ ылыныахтара этэ.

Олоххо сайдыыны ситиһиигэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһа сылдьыы, аҥар өттүгэр халыйыы үөскүүрүн тохтотон биэрии туһалыырын билиэхпит этэ.

Олоҥхо үөрэҕиттэн кэлэр билиилэри таба туһаннахпытына олоххо сайдыыны, тупсууну ситиһэрбит дьэ кыаллар кыахтанар. (4,98).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Туймаада уоттара” №93. 22.03.12

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –    128 с.

3. Каженкин И.И. Үлэ олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

4. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.