Эстония

**Эстония** (), сорумдьу — **Эстония Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Балтика байҕалын кытыыгар турар, Хоту Дьобуруопа дойдута. Илин өттүтүгэр Арассыыйаны кытта, соҕуруу өттүтүгэр Латвияны кытта кыраныысаланар. Хоту өттүтүгэр уунунан Финляндияны кытта кыраныысаланар. Иэнэ — 43 464,15 км2. Олохтоохторун ахсааннара — 1 374 687 киһи.

Эстония — ХНТ чилиэнэ (1991 сылтан), Дьобуруопа Сойууһун чилиэнэ (2004 сылтан), НАТО чилиэнэ (2004 сылтан). Эурозонаҕа киирэр.

Ил тыла — Эстон тыла. Киин куорат — Таллинн. Харчылара — Эуро.

## Устуоруйа

Аныгы Эстония сирдэригэр бастакы олохсуйбут миэстэлэр 9600 — 9500 б.э.и олохсуйбуттара. X — XIII үйэ диэки эрдэтээҥҥи феодализм түмэтигэр олохсуйбуттара. Ол кэминээҕи түмэти аҕа баһылыктар уонна сэрии дружиналарын баһылыктара турбуттар.

XIII үйэҕэ кириэсчиттэр эсттар өрө турууларын баттаан баран. Ливония уордьунун састаабыгар киирбиттэрэ. Ол кэмтэн ньиэмэстэр култуура, экэньиэмикэ о.д.а өттүлэрин салайар буолбуттара. XVI үйэ кэмигэр Эстония реформация кэмигэр киирбитэ. Ол кэмтэн сүрүн итэҕэллэрэ протестантизм буолбута. Ливония сэриитин түмүгүнэн хотугу Эстония Сибиэссийэ састаабыгар киирбитэ. 50 сылынан соҕуруу Эстония киирбитэ.

Хотугу сэрии түмүгүнэн Лифляндия уонна Эстляндия сирдэрэ Арассыыйа Импиэрийэтин састаабыгар киирбиттэрэ. Арассыыйа састаабыгар Лифляндия уонна Эстляндия Лифляндия Губерниятыгар холбоспуттара. 

Арассыыйа Импиэрийэтин тостуутун кэннэ. Олунньу 24 күнүгэр, 1918 сылыгар Эстония Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллиммитэ. Тэриллиммитин кэннэ РСФСР тута сэриини саҕалаабыта. Олунньу 2 күнүгэр, 1920 сылыгар сэрии бүппүтэ. 

Молотов-Риббентроп паагыттан салтаан. Эстония ССРС сабыдыалынан баттаммыта. Атырдьыах ыйын, 1940 сылыгар ССРС састаабыгар киирбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ кэмигэр (7.07.1941 — 24.11.1944) Нацист Германия оккупациятыгар сылдьыбыта. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ Эстония эмиэ ССРС састаабыгар киирбитэ. Элбэх дойду кииритин де-факто билиммит, ол эрээри де-юре билиммэтэх.

Атырдьах ыйын 20 күнүгэр, 1991 сылыгар, Эстония ССРС састаабыттан таҕыспыта. Ол сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр ХНТ чилиэнэ буолбута. 2004 сылга, НАТО уонна Дьобуруопа Сойууһун састаабыгар киирбитэ.

## Экэньиэмикэ
Былыр ССРС уонна коммунист блок дойдуларыттан Эстония экэньиэмикэ сайдыытыгар биирдэстэрэ буолар. БИО биир киһиэхэ — $30 138 (Словения кэнниттэн 2-с миэстэ). БИО (АКП) биир киһиэхэ — $47 128 (Чиэхийэ, Словения, Литва, Польша кэнниттэн 5-с миэстэ).

## Киэгирээпийэ
Дойду иэнэ — 43 464,15 км2. Хотуттан соҕуруу диэри уһуна — 240 км. Арҕааттан илиҥҥэ диэри — 350 км.

Дойду Дьобуруопа хотугу-илиҥҥи өттүтүгэр турар. Хотуттан Фиин хомотунан тулалыыр. Арҕааттан Балтика байҕалынан уонна Рига хомотунан тулалыыр. Латвияны кытта кыраныыссалыыр. Арассыыйаны кытта Чуд-Псков күөлүнэн Псков уонна Ленинград уобаластарын кытта кыраныыссалыыр.

Кытыл кээмэйэ — 3794 км. Эстонияҕа 2355 арыы баар. Ордук бөдөн арыылар: Cааремаа (2673 км2) уонна Хийуумаа (1024 км2). Арыылар Эстония иэниттэн элбэҕи ылаллар, ол эрээри олохтоохторуттан 5% эрэ олорор.

### Клиимат
Эстония клиимата — байҕаллааҕы сымнаһар клииматтан, континеннааҕы сымнаһар климакка көһөр. Кыһын — намыһах, сайын — сөрүүн. Клиимакка үксүн Атлантик далай циклоннара сабыдыаллыллар.

Эстония орто тэмпэрэтиирэ кээмэйэ:

## Административнай-территориальнай араартыы
Эстония састаабыгар 15 уезд киирэр.

## Олохтоохторо
мини|Эстония саастарынан уонна эр дьон-дьахтар ахсааннарын пирамиидата.X|250px
2024 сылга Эстония олохтоохторун ахсааннара — 1 374 687 киһи.

Ил тыла — эстон тыла, өссө нуучча тыла элбэх тарҕатыыны ылбыта.

## Эбии маны көр
* Эстония бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар