open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бускаров Николай Харлампьевич

**Бускаров Николай Харлампьевич** (1958 с.т.) — марафонец, чэпчэки атлетикаҕа международнай кылаастаах спорт маастара (1996 с.).

Кини Россия араас куораттарыгар, Европа кэккэ дойдуларыгар: Италияҕа, Голландияҕа, Бельгияҕа, Испанияҕа, күн тахсар дойдутугар Японияҕа, Африка сиригэр онтон да атын сирдэргэ сылдьан күрэхтэстэ. Саамай чаҕылхай кыайыылары 90-с сыллар аҕалбыттара. 1992 с. Калининград куораккка маастарга кандидат, 1993 с. Омскайга ыытыллыбыт аан дойдутааҕы марафоҥҥа маастар норматын толорбута. 1996 с. Москваҕа аан дойду икки ардыларынааҕы спорт маастарын норматын толорбута. /З. В. Бускарова

## Быһаарыылар
Иванов Никифор Никифорович

**Иванов Никифор Никифорович** — атах оонньуутугар САССР спордун маастара, өрөспүүбүлүкэ рекордсмена.

1962 с. Саха АССР норуоттарын 4-с спартакиадатыгар республика рекордун 17 см аһарбыта, ол эбэтэр 36 м. 53 см түспүтэ. 5-с спартакиадаҕа 36 м. 70 см. / В. А. Федоров

## Быһаарыылар
Кузнецов Александр Анатольевич

**Кузнецов Александр Анатольевич** — мас тардыһааччы.

1996 с. СГУ физкультурнай отделениетыгар туттарсан киирэн этин-сиинин ылсан туран сайыннарбыта. Үөрэнэр кэмигэр мас тардыһыытынан дьарыктаммыта. Тренер Ф. М. Дягтерев салалтатынан бу көрүҥ ымпыгын-чымпыгын баһылаан араас күрэхтэһиилэргэ аата-суола биллэн барбыта. Саша тардыспыт 68-74 киилэ ыйааһыннарыгар «араллааны» тардыбыта. 2002 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт көҥүл тустууга Россия чемпионатыгар Александр уонна кини чугас доҕоро Николай Дьяконов мас тардыһыытыгар Кавказ уолаттарын тургутан көрбүттэрэ. «Хотойдор» былдьаһа-былдьаһа тарда сатаан баран кыайбатахтара.

## Быһаарыылар
Федоров Валерий Васильевич

Федоров Валерий Васильевич (Кыайыы Махсыым) — хапсаҕайга САССР спордун маастара (1976 с.)

1955 с. от ыйын 21 к. Оҥхой нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1973 с. 18 саастаах Валерий Федоров хапсаҕайга оройуон чемпионун аатын ылбыта. Дойду араас муннуктарыгар Валерий Федоров аата кыайыы кынаттаммыта, ол курдук Усть-Ордаҕа, Горно-Алтайскайга о.д.а. Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр бириистээх миэстэттэн түспэт этэ. 1982 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун үбүлүөйдээх ыһыаҕар абсолютнай чемпионакка Валерий монгол аатырбыт бөҕөһүн Зевгийн Дубчины кыайбыта. Кыайыы Махсыым анал тренерэ суох, бэйэтин бэйэтэ дьарыктаан, итинник аакка-суолга тиксибитэ. Кини бирииһигэр нэһилиэгэр тустуу бырааһынньыктара буолара үгэскэ кубулуйда. /Убайа Федоров В. В. ахтыыта

## Быһаарыылар
Захаров Клавдий Семенович

**Захаров Клавдий Семенович** — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара.

Үөһээ Бүлүү улууһа.

## Быһаарыылар
Ли-Фу Сергей Иванович

**Ли-Фу Сергей Иванович** — хапсаҕайдаһан тустууга САССР спордун маастара, ССРС физкультураҕа уонна спортка туйгуна, РСФСР үөрэҕин туйгуна, Бүтүн Россиятааҕы «Урожай» спортивнай общество бочуоттаах чилиэнэ.

Көҥүл тустууга, саха национальнай көрүҥнэригэр 1-кы категориялаах судьуйа, Саха сиригэр спорду сайыннарыыга уонна пропагандалааһыҥҥа үтүөлэрин иһин знактаах, педагогическай үлэ ветерана. 1950-60 сс. республика биир күүстээх хапсаҕайдьыта.

## Быһаарыылар
Семенов Валерий Николаевич

Семенов Валерий Николаевич — көҥүл тустууга, хапсаҕайга спорт маастара, Украина, Саха сирин чемпиона.

1953 с. от ыйын 6 к. Далыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1976 с. Киевтээҕи Физкультурнай институту кыһыл дипломунан үөрэнэн бүтэрбитэ. Ыалдьан тустар быраабын быспатахтара буоллар, улахан тустуук тахсар чинчилээҕэ. Тренеринэн үлэлээбитэ 30-ча сыл буолла, ол устата бэрт элбэх тустуугу иитэн таһаарда. Союз, Россия көҥүл тустууга уонтан тахса маастарын, хапсаҕайга 20-чэ маастары үүннэрдэ. Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Нам нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, СР үөрэҕириитин туйгуна.

## Быһаарыылар
Малардыров Михаил Петрович

**Малардыров Михаил Петрович** – хапсаҕайга САССР спордун маастара. 

1927 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит. Дэгиттэр талааннаах спортсмен буолан, кылгас спортивнай биографиятыгар  чаҕылхай ситиһиилэммитэ. Ол курдук;  штанганы көтөҕүүгэ – 3, хайыһарга, ытыыга – 2, көҥүл тустууга – 1 разрядтааҕа. Өссө гимнастиканан, акробатиканан, гиирэ спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. 1952 с. профсоюзтар республикатааҕы спартакиадаларыгар 25 км велосипедынан сырсыыга чемпионнаабыта уонна волейболга  учууталлар  хамаандаларыгар  оонньоон  эмиэ бастаабыта. 1955 с. республикаҕа 70 кг ыйааһыҥҥа хапсаҕайга 2-с миэстэни ылбыта. 1956 с. хапсаҕайдьыт Малардыров республикаҕа 3-с миэстэлэммитэ. 1957 с. республикатааҕы профсоюзтар спартакиадаларыгар 15 киһини хотон чемпион аатын ылбыта. Үөрүү-көтүү үктэллэнэн чемпион уол Ленинградка тренердэр оскуолаларыгар үөрэнэ барбыта.

## Быһаарыылар
Малардыров Петр Михайлович

**Малардыров Петр Михайлович** — хапсаҕайга САССР спордун маастара.

## Олоҕун олуктара
1957 с. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Владикавказ куоракка 1990 с. ыытыллыбыт Россия көҥүл тустууга чемпионатын кыайыылааҕа. Петр Малардыров Россия тустууга федерациятын Дальнай Востоктааҕы уокуругар вице-президеҥҥэ тиийэ үүммүтэ.

## Быһаарыылар
Александров Андрей Прокопьевич

**Александров Андрей Прокопьевич** — көҥүл тустууга ССРС, РСФСР, хуреш тустууга РФ, хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.

## Быһаарыылар
Николаев Геннадий Алексеевич

**Николаев Геннадий Алексеевич** — Чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара, СР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа туйгуна, республиканскай категориялаах судьуйа. РФ уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһитэ. Тамалакаан, Үөдүгэй нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина, Үөдүгэй нэһилиэгин депутата.

1956 с. бэс ыйын 12к. Тамалакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

## Быһаарыылар
Трофимова Сардана Александровна

**Трофимова Сардана Александровна** — чэпчэки атлетикаҕа (марафоҥҥа) РФ спордун маастара (2011).

Сардаана Үөһээ Бүлүү Тамалакааныттан төрүттээх. 5-с кылаастан сүүрүүнэн дьарыктанар. Тохсус кылаастан күрэхтэһиилэргэ кыттар. Бастакы тренерэ Геннадий Алексеевич Николаев. Онус кылааска Дьокуускайга ДЮСШ-5 үөрэммит. Физкультура уонна спорт институутугар чэпчэки атлетика салаатыгар үөрэммит. Бэһис куурустан уурайбыт. Үөрэҕин Чурапчы институутугар бүтэрбит.

2014 сыллаахха Тулуза куоракка (Франция) буолбут аан дойдутааҕы марафоҥҥа үчүгэй түмүгү көрдөрбүтэ: 2 чаас, 28 мүнүүтэ, 18 сөкүүндэ. 

2015 сыллаахха Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр  2.29.30 түмүктээх кыайбыта. Эмиэ ол сыл олимпиадаҕа аналлаах аан дойдутааҕы квалификациялыыр Майнатааҕы-Франкфуртка буолбут марафоҥҥа (Германия)  төрдүс миэстэни ылбыта уонна Арассыыйа сүүрүктэриттэн саамай үрдүк көрдөрүүлээхтэрэ буолбута (2.24.38). Онон, билиҥҥи туругунан, Арассыыйаҕа дьахталларга саамай күүстээх марафон сүүрээччинэн ааҕыллар, Рио-де-Жанейро куоракка буолар Олимпиадаҕа кыттар путевканы тутан сылдьар. 

Тренерэ Татьяна Жиркова.

## Дьиэ кэргэнэ
Саргылаана диэн игирэ балтылаах, Сахамин диэн 4 сыл балыс бырааттаах.

## Быһаарыылар
Александров Петр Прокопьевич

**Александров Петр Прокопьевич** – көҥүл тустууга ССРС, РСФСР спордун маастара (1990), самбоҕа РФ спордун маастара (1993с.), хапсаҕайдаһан тустууга СР маастара.

## Быһаарыылар
Евсеев Захар Васильевич

**Евсеев Захар Васильевич** – хапсаҕайга САССР спордун маастара.

## Быһаарыылар
Ильин Василий Тихонович

**Ильин Василий Тихонович (Күүстээх Ильин)** (1924-2005 сс.) – хапсаҕайдаһан тустууга САССР  спордун маастара. 

## Ситиһиилэрэ
Кини 1952,1955,1959 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха сиригэр II-с миэстэлэммитэ, 1969 с. Манчаары оонньууларыгар 80 кг тустан, Василий Корякин, Егор Горохов курдук күүстээх тустууктары охтортоон, чемпион үрдүк аатын ситиспитэ. Василий Тихонович Саха сирин араас сылларга чемпионнарын: Роман Петуховы, Владимир Ефремовы, Егор Прокопьевы, Айаан Попову кытта тэҥҥэ эриспитэ, сороҕор охтон, ардыгар бэйэлэрин бүдүрүтэн, уопсайа 20-чэ сыл тустубута. В.Т. Ильин – Күүстээх Ильин кэриэһигэр хапсаҕайга үөрэнээччилэргэ республикатааҕы турнир 2007 с. олунньуга Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыта. 

## Быһаарыылар
Никифоров Кирилл Никонович

**Никифоров Кирилл Никонович** – сүүрүүгэ республика 29 төгүллээх чемпиона. Кини орто, стайерскай, марафонскай дистанцияларга биир тэҥ күүстээхтик сүүрэрэ. Союз, Россия элбэх чемпионатын кыттыылааҕа. 

## Олоҕун олуктара

## Быһаарыылар
Барахова Ульяна Тимофеевна

**Барахова Ульяна Тимофеевна**  - Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык киһитэ (2010), норуот үөрэҕириитин туйгуна, хайыһарга САССР спордун маастара (1978), ССРС спордун маастарыгар кандидат (1978), спортивнай гимнастикаҕа II разрядтаах (1959), оҕунан ытыыга II разрядтаах (1972).

Үөһээ Бүлүү оройуонун дьахталларыттан бастакынан анал физкультурнай үрдүк үөрэх дипломун ылбыта (1963). У.Т. Барахова өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи 8 кылаастаах оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ, оройуоннааҕы үөрэх салаатыгар методистаабыта, билигин оҕо дьиэтигэр үлэлиир. 

## Быһаарыылар
Саввинов Платон Егорович

**Саввинов Платон Егорович** — көҥүл тустууга РФ, хапсаҕайга СР спордун маастара.

## Быһаарыылар
Саввинов Валерий Николаевич

**Саввинов Валерий Николаевич** –   мас тардыһыытыгар СР спордун маастара.

## Олоҕун олуктара

## Быһаарыылар
Никифоров Илларион Руфович

**Никифоров Илларион Руфович** – көҥүл тустууга САССР спордун маастара. 

Илларион Руфович хайыһарга сахаттан бастакы маастар буолар толору кыахтаах этэ. 1960 с. Саха сиригэр кэргэннии олимпийскай чемпионнар Алевтина уонна Павел Колчиннар кэлэ сылдьыбыттара. Кинилэр ити сырыыларыгар маастар нуорматын турнирын тэрийбиттэрэ. Итиннэ Илларион Руфович суолуттан туораан атын сиринэн сүүрэн элбэх бириэмэтин сүтэрбитэ. Финишкэ маастар нуорматыгар 6 сөк. тиийбэтэх этэ. Атаҕынан сүүрүүгэ эмиэ кыахтаах спортсмен. / В. Попов суруйуута

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215

## Быһаарыылар
Авангард

**Авангард** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Борисов Юрий Петрович

**Борисов Юрий Петрович** — олоҥхоһут.

"Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо ааптара.

2015 с Өрөспүбүлүкэтээҕи олоҥхо ыһыаҕын олоҥхо күрэҕин кыайыылааҕа.

## Ылыллыбыт сирэ

Борисов Юрий Петрович "Баһырҕастаах аттаах Баабый Баатыр" олоҥхо - Дь., Сайдам, 2014
Кысылбаиков Илья Гаврильевич

**Кысылбаиков Илья Гаврильевич** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.

Үөһээ Бүлүү Ороһутугар 1955 сыллаахха төрөөбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ лиссиэйигэр математика уруогун учуутала.
Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015

**Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка**, сэтинньи 13 күнүгэр 2015 сыллаахха Париж куоратка улахан террористическай атака. Бээтинсэ киэһээ 2015 сыл сэтинньи 13 күнүгэр хас даҕаны сиргэ биирдэ буолбут атааканы ааттыллар: ол курдук, Стад-де-Франс стадион аттыгар эстии, атын сиргэ баар рестораннарга дьону ытыы уонна Батаклан кэнсиэр саалатыгар дьону ытыы.  2015 сыл сэтинньи 20 күн туругунан 130 киһи өлбүтэ уонна 350 эчийбит биллэр. Сүнньүнэн, 20-30 саастаах дьон эмсэҕэлээччи буолбуттар.

Франция устуоруйатыгар  бу ордук улахан терростистическай атака буолбут. Дойдуга чрезвычайнай положение киллэриллибит. Эмсэҕэлээччилэммит дьон ахсаанынан Европаҕа Мадрид 2004 сыллаах эстиитин кэнниттэн ордук элбэх дьон эчэйбит.
Теракты ИГИЛ Аан Дойдутааҕы террористическай организация эппиэтинэс ылынна. 

## Хронологията

## Историята

## Франция Сирияҕа киириитэ
Апросимова Тамара Константиновна

**Апросимова Тамара Константиновна** (1943, олунньу 23, Моорук, Мэҥэ-Хаҥала улууһа, Саха АССР) – РСФСР уонна Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 

## Олоҕун олуктара
1963 сылтан Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар с. Суола кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта, кэлин Булуҥ оройуонугар Күһүрдээҕи норуот тыйаатырын режиссерунан үлэлээбитэ. 1973-1993 сылларга Муоматааҕы норуот тыйаатырын режиссера. 52 араас жанрдаах испиктээкиллэри туруорбута: «Наара Суох» И. Гоголев, «Төлөн Ньукуус» Суорун Омоллоон, «Саллаат сүрэҕэ» И. Гоголев, «Суол төрдүгэр» И. Находкин, «Суоһалдьыйа Толбонноох» И. Алексеев, «Абааһылаах сундуук» Ц. Шагжина, «Ньургун Боотур» Суорун Омоллоон, «Русалка» А. Пушкин, «Отелло» В. Шекспир уо.д.а.

## Ситиһиилэрэ
Муоматааҕы норуот тыйаатыра кини салайар кэмигэр икки төгүллээх бүтүн сойуустааҕы уонна арассыыйатааҕы творческай көрүүтүн лауреата буолар (Петропавловский-Камчатский, Москва, 1977; Благовещенск, 1987), республикатааҕы уонна зональнай норуот тыйаатырын көрүүтүн хас да төгүллээх кыайыылааҕа.
 
Т. Толомонов, Н. Момскай, Е. Апросимов, И. Сосин хоһоонноругар ырыа ааптара.

## Өйдөбүнньүк
Муоматааҕы норуот тыйаатырыгар кини аата иҥэриллибитэ.
Төрөөбүт нэһилиэгэр Моорукка культура киинэ кини аатын сүгэр
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин дьоруой ийэлэрэ

Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгиттэн Герой-Ийэлэр:
* Александрова Мария Иннокентьевна -1928-1994 сс.
1968 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Татаринов Дмитрий Иннокентьевич ,барыта 14 о5олоохтор.
* Аманатова Анна Иннокентьевна -1938с.төрүөх
1982 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Аманатов Юрий Гаврильевич,барыта 10 о5олоохтор.
* Алексеева Анна Алексеевна -1928-с-2007
1969 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Алексеев Петр Павлович,барыта 10 о5олоохтор
* Готовцева Мария Егоровна -1927-1988с
1967 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Готовцев Яков Андреевич,барыта 14 о5олоохтор.
* Готовцева Марфа Иннокентьевна -1929-2001с.
1973 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Бережнев Егор Петрович,барыта 10 о5олоохтор.
* Сивцева Елизавета Васильевна -1935с
1974 с. Герой Ийэ буолбута, кэргэнэ Сивцев Николай Иванович,барыта 10 о5олоохтор
Готовцев Иван Федорович

**Готовцев Иван Федорович** (1906—1981 сс.) — Өрүс флотун чулуу үлэһитэ, Бочуот Знага, Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннар кавалердара.

Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин Бочуот Знага уордьан кавалера (1957 с.), Үлэ Кыһыл Знамята уордьаны 1954 с. ылбыт. Саха бастакы өрүс флотун үлэһиттэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Готовцев Егор Гермагенович

**Готовцев Егор Гермагенович** (1898—1971 сс.) — сахалартан бастакы өрүс флотун улэһитэ, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера.

Үлэ Кыһыл Знамята ордены 1955 сыллаахха ылбыт. Өрүс флотун үлэһитэ, бэтэрээнэ.
Стрекаловскай Василий Михайлович

**Стрекаловскай Василий Михайлович** (19.01.1933 с — 08.04.1996 с) — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, Норуоттар Доҕордоһууларын ордены кавалера (1982 сыллаахха ылбыт).

Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр 1933 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр төрөөбүт.
Борисова Матрена Семеновна

**Борисова Матрена Семеновна** (1939 cыллаах төрүөх) — Лөгөй сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Бочуот Знага уордьан кавалера.

Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, Лөгөй сельсоветын председателинэн үлэлии сылдьан Бочуот Знага ылбыта.
Готовцев Иван Яковлевич

**Готовцев Иван Яковлевич** (1953 cыллаах төрүөх) — баһаарынай охрана бэтэрээнэ, Доҕордоһуу Уордьанын кавалера.
 
Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, 1999 сыллаахха Доҕордоһуу Уордьанын ылбыта. Баһаарынай охрана бэтэрээнэ.
Сивцев Дмитрий Гаврильевич

**Сивцев Дмитрий Гаврильевич** (1928—1996 cc.) — холкуос, сопхуос хоһуун үлэһитэ, Үлэ Албан Аатын 3 истиэпэннээх уордьанын кавалера.

Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх,
Захаров Александр Никитич

**Захаров Александр Никитич - Маай** — (1935, Олунньу 13, Амма улууһа, Абаҕа нэһ.) Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
## Олоҕун олуктара
Абаҕаҕа колхозтаахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Никита Афанасьевич, оччотооҕу колхоз бэрэссэдээтэлэ. 1938 репрессияҕа түбэһэн хаайыллан, 1940 реабилитацияланан баран хоту олохсуйар.  Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суох сүппүтэ. 

Үөрэҕин Кемерово уобалаһыгар Новокузнецкай куоракка хайа техникумугар 1957 бүтэрбитэ. Кэлин Саха Госуниверситетыгар үөрэҕин салҕаабыта. Саха сиригэр көһөн кэлбитэ уонна уурайыар диэри Дьокуускайга «Якутстрой» систематыгар үлэлээбитэ. 9 сыл устата Совмин иһигэр капитальнай тутуу управлениятын кылаабынай инженерынан үлэлээбитэ. Республика үрдүнэн тутууну ыыппыта. 
Кэргэнэ Елена Васильевна университет физика салаатын преподавателя, икки уоллаах, үс сиэннээх.

## Туппут дьиэлэрэ
Александр Никитич быһа холоон 200 тахса дьиэни туппута, олор быыстарыгар Дьокуускай куоракка: 
*1-кы нүөм. Правительство дьиэтэ 
* Дьокуускай куорат Мэрията
* Саха сирин Опера уонна Балет театра
* Спартак стадион (билигин "Туймаада" стадион)
* Якутзолото 
* куораттааҕы баанньык дьиэтэ 
* «Якутгражданпроект» (билиҥҥитэ «Сахапроект»)
* Тыа Хаһаайыстыбатын Министиэрстибэтин дьиэтэ 
* Радиоцентр 
* Тыа хаһаайыстыбатын техникумун уонна үп-харчы техникумун дьиэлэрин
* Водогрязелечебница «Хоту»
* Хаан кутар станцията
* Республикатааҕы балыыһа, акушер корпуһа, радиологическай балыаһа дьиэлэрин
* Дом-быта «Силуэт»
* Балык уонна эт кэмбинээтин дьиэлэрин
* Рембыттехника
* «Сардаана» фабрика 
* Иистэнэр фабрика
* Дьокуускайдааҕы птицефабрика 1, 2, 3 уочараттаах дьиэлэрин, Хатасстааҕы свинокомплекс 1 уонна 2 уочаратын
* База госплемстанции
* Оскуолалары, оҕо уһуйааннарын, маҕаһыыннары уо.д.а
Аммаҕа Федот Потапов аатынан культура дьиэтин тутуутугар сүрүн кылаатын киллэрбитэ, Абаҕаҕа сэрии бэтэрээннэригэр анаммыт панорама уо.д.а. 
Төрөөбүт дойдутугар Абаҕаҕа туппут дьиэтэ 2007 Саха сирин тиэргэннэрин күрэхтэригэр бастаан турардаах.
Слепцов Тимофей Михайлович

**Слепцов Тимофей Михайлович** (1894—1973 сс.) — 1947 сыллаахха Бочуот Знамята ордены ылбыт, колхоз председателя.
Аманатова Анна Иннокентьевна

**Аманатова Анна Иннокентьевна** (28.10.1938 с.)
1982 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэннинээн Аманатов Юрий Гаврильевичтыын 10 оҕолоохтор.

‎
Алексеева Анна Алексеевна

**Алексеева Анна Алексеевна** (1928-2007 сс.)
1969 сылтан Герой Ийэ. Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо.Кэргэннинээн Алексеев Петр Павловичтыын 10 оҕолоохтор.
Готовцева Мария Егоровна

**Готовцева Мария Егоровна** (1927—1988 сс.) — Дьоруой Ийэ.

Уус-Алдан Баатаҕай нэһилиэгин 1967 сылтан Герой Ийэтэ. Кэргэнинээн Готовцев Яков Андреевичтыын 14 оҕолоохтор.
Готовцева Марфа Иннокентьевна

**Готовцева Марфа Иннокентьевна** (1926—2001 сс.) — Дьоруой Ийэ.

Уус-Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1973 сылтан Герой Ийэ. Кэргэнинээн Бережнов Егор Петровичтыын 10 оҕолоохтор.
Сивцева Елизавета Васильевна

**Сивцева Елизавета Васильевна** (1935 сыллаахха төрөөбүт) — Дьоруой Ийэ.
Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэьилиэгиттэн төрүттээх, Нам улууһугар кэргэнинээн Сивцев Николай Ивановичтыын 10 оҕолоохтор. 1974 cылга Герой Ийэ буолбут.
Никифор Семенов

**Никифор Семенов** (1962—2000 сс.) — сахалыы рок музыка хайысхатын биир бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ.
 
1962 с. Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2000 с. Дьокуускайга өлбүтэ.

### Ситиһиилэрэ
* 1988-89 cc. Сунтаарга тэриллибит «Ай-тал» бөлөххө солистаабыт. Красноярскайга ыытыллыбыт «Юрмала-89» ырыа күрэҕэр бастакы тур дьупулуомана.
* 1989 с. «Табык» бэстибээл лауреата.
* 1989-90 сс. «Чолбон» рок бөлөҕөр солистаабыта. Барнаул куоракка буолбут «Рок-Азия» аан дойдутааҕы бэстибээлэгэр Гран-при хаһаайына, Краснодарга «Сырок» бэстибээл лауреата.
* 1989 c. Нижнэй Новгородка «Взгляд», «А» бырагыраамаларга буолбут рок ырыаһыттар күрэхтэрин кыайыылааҕа.
* 1990 с. «Аргыс» бөлөҕү тэриммиттэрэ, салайааччынан Эдуард Слепцов, онтон Илья Тимофеев буолбуттара.
* 1992-93 сс. Ньурба улууһугар ыытыллыбыт «Көмүс дорҕоон» бэстибээл бочуоттаах ыалдьыта.
* 1994 с. Бүлүү улууһугар Тыымпы бөһүөлэгэр Степан Семенов кэриэһигэр ыытыллыбыт Гран-при хаһаайына.
* 1994 с. Үөһээ Бүлүүгэ буолбут «Хотун Бүлүү» бэстибээл кыайыылааҕа.
* 1996 с. «Туой Хайа» ырыа күрэҕэр дьоһуннаах ырыаһыт аатын ылбыта.
* 1997 с. Орто Халыма улууһугар ыҥырыллан олохтоохтор, улуус баһылыгын махталларын ылбыта.
* 1998 с. Амма улууһугар, 1999 с. Муома улууһугар ыытыллыбыт күрэхтэргэ дьоһун ыалдьыт буолан ырыа күрэҕин киэргэппитэ.
* 1999 с. Мирнэй куорат күнүгэр ыалдьыт быһыытынан кыттыбыта. Онно «Тет-а-тет» группа ырыаһыттара көрөннөр бэркэ диэн сөхпүттэрэ.
* Бэйэтин улууһугар, Чурапчы, Мэҥэ-Хаҥалас, Горнай, Сунтаар, Бүлүү улуустарыгар элбэхтик гастроллаабыта.
Бородино

**Бородино** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 1 661 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Филиппов Аркадий Егорович

thumb
**Филиппов Аркадий Егорович** —  Чурапчыга улуус таһымыгар сэбиэскэй, партийнай уорганнарга өр үлэлээбит салайааччы, Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1935 с. олунньу 2 күнүгэр Чурапчы улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай
куоракка 3 кылааһы бүтэрэн баран салҕыы Мэлдьэхсигэ (1947) 4 кылааһы онтон
Дириҥҥэ, Чурапчыга үөрэнэн 10 кылааһы 1954 с. Бүтэрэр. 1954 с. аармыйаҕа
ыҥырыллар Курильскай арыылар саамай улаханнарыгар Итуруп арыыга сулууспалаан 1956
с. күһүнүгэр сержант званиелаах кэлэр. 1956-57 үөрэх сылыгар Чурапчы орто
оскуолатын интернатыгар счетоводунан, эбии оскуолаҕа худруктуур. 1957-59 сс. СГУ
географическай факультетын студена.

1958 с. Клара Пантелеймоновна Слепцовалыын,
Уус-Алдан биир бастыҥ спортсменкатынаан дьоллорун холбоон ыал буолбуттара. Үөрэҕэр
үчүгэй буолан 1959 сыл күһүнүгэр союз престижнай вузугар көһөрөллөр МГУ
географическай факультетын студена буолар. 1966 с. ахсынньытыгар нуучча тылын,
география учууталынан үлэлии сырыттаҕына, оскуола директорынан аныыллар. Ити
сыл СГУ географическай отделениетын кэтэхтэн үөрэнэн ситиһиилээхтик бүтэрэр. 1967-68
үөрэх сылыгар Сылан орто оскуолатыгар директорынан ананар. Общественноһы,
төрөппүттэри кытта үлэ ситиһиилээхтик атаҕар турбута, оскуола түмэр-тэрийэр,
үөрэтэр-иитэр үлэтэ биһирэммитэ. Сылан нэһилиэгэр үлэтэ үрдүктүк сыаналанан «Үлэҕэ
килбиэнин иһин В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолар юбилейнан» медалынан
наҕараадаланар. Оройуон советын депутатынан талыллар. 

1971-75 сс. РОНО сэбиэдиссэйинэн ананан салайар үлэҕэ 30 сыллаах марафонун саҕалаабыта.

1973 с. соцкуоталаһыы значогунан, 2006 с. Педагогическая
энциклопедия 3 томугар киллэриллибитэ.

1975-80 сс. Райсовет исполкомун председатэлин солбуйааччытынан
талыллар. САССР тэриллибитэ 50 туолар юбилейнай значогунан наҕараадаланар.  

1980-90 сс. Народнай хонтуруол РК председатеоинан талыллан үлэлиир. РСФСР НХ Комитетын
Бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар.

1990-91
сс. Райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйэ.

1991-2000
сс. Пенсионнай фонда улуустааҕы управлениятын улахан, сүрүн уполномоченнайынан
үлэлиир. РСФСР ПФ правлениетын бочуотунай грамотатынан наҕараадаланар. Үлэтин
үрдүк таһымнаахтык тэрийэн 1999 с. «Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин» 2 степеннээх
орден медалынан наҕараадаланар.

Оройуон сэбиэскэй, партийнай органнарыгар 1971 сыллаахтан 17 сыл депутат, 18 сыл райком
чилиэнэ, 1973-80 сс. Райисполком чилиэнэ, 1980-91 сс. Райком бюротун
чилиэнэ. Ити сылларга оройуон социально-экономическай сайдыытын былааннарын
торумнаспыт, быһаччы олоххо
киллэрсибит дуоһунастаах дьоннортон биирдэстэрэ.Ити сылларга хаһаайыстыбаннай
тутууларга болҕомто уураннар типовой механизированнай хотоннору, сайылыктары,
кинилэри уотунан хааччыйар үрдүк күүрүүлээх уот линияларын, совхозтар аайы
типовой киин тутууга, ходуһалары күөлсүтүүгэ, элбэх сыллаах оттору ыһыыга,
механизированнай бурдук ыскылааттарын тутууга тэтимнээх үлэ барбыта.

## Дьиэ кэргэнэ
Аркадий Егорович Клара Пантелеймоновналыын 4 оҕону төрөтөн, иитэн ыал оҥортолоон 8
сиэннээхтэр 3 хос сиэннээхтэр.
Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола

Петров Георгий Осипович-Халлааскы уола, 1888с.  I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ороссолуода 4кылаастаах миссионерскай оскуолатын бүтэрбит. Бодайбо бириискэтигэр үлэлээбит. Ревкомовец, кыһыл бартыһаан, И.Я.Строд, Е.Н.Курашов этэрээттэрин разведчига. "Кыһыл Сулус" орден кавалера. 1960с. Ороссолуодаҕа өлбүт.
Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан

**Андреев Роман Михайлович-Мөрөс Арамаан** (1859—1922) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, ревкомовец.

1859 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. Ленскэй бириискэтигэр рабочайынан үлэлээбит. 1918 с. төрөөбүт нэһилиэгэр ревкомунан талбыттар. 1921 с. Кыһыл дружинаҕа доброволеһынан киирбит. 1922 с. «Олом күөлэ» диэн сиргэ үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
Татаринова Любовь Николаевна

**Татаринова Любовь Николаевна** (08.03.1953 сыллаах төрүөх) — Дьоруой Ийэ.

Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгин олохтооҕо. Кэргэнинээн Татаринов Анатолий Игнатьевичтыын 10 оҕолоохтор. Герой Ийэ знагын 1994 сыллаахха ылбыта.
Ксенофонтова Светлана Тихоновна

**Ксенофонтова Светлана Тихоновна** — Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, үрдүк категориялаах омук тылын учуутала, методист-учуутал.

## Олоҕо, үлэтэ-хамнаһа
Светлана Тихоновна 1959 сыллаахха олунньу ый 23 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук нэһилиэгэр Анастасия Васильевна Анисимова, Тихон Прокопьевич Петровтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. 1981 сыллаахха СГУ омук тылын факультетын үөрэнэн бүтэрэн баран 1№-дээх орто оскуолаҕа үлэтин саҕалаабыта. 1983—2015 сылларга Хоро орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан үлэлиир.
Архипов Власий Дмитриевич

**Архипов Власий Дмитриевич** — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх.

1935 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 1961 с. СГУ бүтэрэн, Өлүөхүмэ оройуонун кылаабынай ветвраһынан, тыа хаһаайыстыбатын прозводственнай управлениетын начальнигынан, Өлүөхүмэ оройуонун райсоветыгар секретарынан үлэлээбитэ.
Борисов Афанасий Иннокентьевич

**Борисов Афанасий Иннокентьевич** — ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна, СӨ үтүөлээх зоотехнига

1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
     
Саха государственнай университетын бүтэрэн, зоотехник идэтин ылан, Амма оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар бэйэтин кылаатын киллэрсибит салайааччы буолар. Зоотехнигынан, совхоз директорынан, тыа хаһаайыстыбатын производственнай управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.
     
«Бочуот Знага» орден кавалера (1981).
      
ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1988).
      
СӨ үтүөлээх зоотехнига (1988).
      
2008 с. өлбүтэ.
Васильева Дария Николаевна

**Васильева Дария Николаевна** — I Тыыллыма нэһилиэгин уһун үйэлээх кырдьаҕас олохтооҕо.

1894 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
Эдэригэр колхоз ыарахан үлэтигэр сүөһү иитиитигэр, хонуу үлэтигэр үлэлээбитэ.
       
Уһун үйэлэммитин үрүҥ аһынан, күөл соботунан аһыырын уонна үлэни ааҕар.
       
2002 с. күн сириттэн барбыта.
Васильева Дария Васильевна

**Васильева Дария Васильевна** — СӨ үтүөлээх агронома.

1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1971 с. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит агроном.
      
1972—1978 сс. Ленин аатынан совхозка Ороссолуода отделениетыгар оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьиирэ.
      
1980 сылтан Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотыгар кылаабынай агономунан үлэлиир.
      
1975 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
      
1975 с. БСНХСБ үрүҥ көмүс медалиһа.
      
1975 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
      
2005 с. СӨ үтүөлээх агронома.
Герасимов Ефим Михайлович

**Герасимов Ефим Михайлович**

1911 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ликбезкэ үөрэнэн былыргы сиэринэн үөрэхтэммитэ.
      
1929 с. народнай суут сэтээтэлинэн быыбардаммыта.
      
1930-1931 сс. Батараактар союзтарын оройуоннааҕы комитетын председателэ.
      
1931-1937 сс. оройуоҥҥа сир салаатын сэбиэдиссэйэ.
      
1937-1938 сс. кулун тутарга диэри Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун райсоветын председателэ.
      
1938 с. кулун тутарга "норуот өстөөҕө" аатыран хаайыллыбыта, ити сыл балаҕан ыйыгар Дьокуускай түрмэтигэр сытан өлбүтэ.
      
1956 с. Ефим Михайлович Герасимов буруйа суоҕа дакаастанан реабилитацияламмыта.
      
Колхозтарга сиртэн үүнүүнү ылыыга, сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны үрдэтиигэ оройуон ситиһиилэрин иһин 1936 с. Саха КСК-тэ Герасимов Ефим Михайловиһы Бочуотунай грамотанан наҕараадалаабыта.
Гаврильев Игорь Георгиевич

**Гаврильев Игорь Георгиевич** — РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.

1944 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.

1972 с. Москватааҕы гидромелиоратативнай институту бүтэрэн Ленин аатынан совхозка мелиораторынан үлэтин саҕалаабыта.
     
1975—1978 сс. Мэҥэ-Хаҥаласка райсовет председателин солбуйааччы, райплан председателэ.
      
1978—1980 сс. «Ленин» совхоз парткомун секретара.
      
1980—1985 сс. СӨ мелиорациятын министрин солбуйааччы.
      
1985—1987 сс. СӨ мелиорациятын министрэ.
      
1987—1991 сс. Уус-Алдаҥҥа ССКП райкомун I секретара.
      
1992—2002 сс. «Ленаводстрой» генеральнай директора.
      
2002—2007 сс. «Стройсельгазификация» генеральнай директорын солбуйааччы.
      
2008 с. «Нижнеленскэй» генеральнай директорын солбуйааччы.
      
ССКП XXVIII сийиэһин делегата, РФ үтүөлээх мелиоратора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн» хаһаайына, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын Ытык киһитэ.
Дмитриев Василий Михайлович

Дмитриев Василий Михайлович - бэтэринээр учуонай.

1927 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1954 с. Москватааҕы ветеринарнай акдемияны бүтэрэн Үөһээ Халыма, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар кылаабынай ветеринарнай бырааһынан үлэлээбитэ. 1965 с. Бүтүн Союзтааҕы научнай-чинчийэр институт аспирантуратын бүтэрэн Дьокуускайдааҕы научнай-чинчийэр институт ветеринарнай салаатыгар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. Саха сирин усулуобуйатыгар ынах сүөһү гиподерматоһун (куйуктатын), сылгы сойуотун үөрэтэн, практикаҕа, олоххо туттуллар буолалларын ситиспитэ.

20-тэн тахса бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх.

Бэтэринээр билимин хандьыдаата.
Саха АССР үтүөлээх ветеринарнай бырааһа.

1981 с. өлбүт.
Заболоцкай Семен Прокопьевич

**Заболоцкай Семен Прокопьевич** — муосчут, ССРС художниктарын сойууһун чилиэнэ.

1928 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
1955 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, муосчут идэтин ылбыта.
        
1948 с. бэйэтин үлэлэринэн Москва, Улан-Удэ, Хабаровскай, Целиноград уонна Фрунзе куораттарга араас таһымнаах быыстапкаларга кыттыбыта.
        
1956 с. ССРС художниктарын союһун чилиэнэ.
        
1969 с. өлбүт.
Борисов Иннокентий Иннокентьевич

**Борисов Иннокентий Иннокентьевич** (1890—1967) — тимир ууһа, стахановец, «Бочуот Знага» орден кавалера.

1890 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
Молотов аатынан колхозка бастакы тимир ууһунан үлэлээн, үйэтин тухары уус мындыр идэтин баһылаабыта. Техникаҕа уларытар чаас дэбигис көстүбэт эрдэҕинэ дьыаланы уустар быһаараллара. Тимири чочуйан, кутан, иһэрдэн оҥороллоро, сварка суох эрдэҕинэ кумаҕынан тимири тимиргэ олус үчүгэйдик сыһыараллара. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар колхоз бастыҥ үлэһитэ, стахановец үрдүк аатын сүгэрэ.
       
1947 с. «Бочуот Знага» орден кавалера.
       
1967 с. өлбүтэ.
Баишев Юрий Петрович

**Баишев Юрий Петрович** — СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Педагогическай наука кандидата.

1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
1979 с. Красноярскайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ. Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир аналлаах оскуола директора, республикатааҕы «Урожай» общество председателин солбуйааччы, үрдүкү спортивнай ситиһиилэр управлениеларын начальнига, СӨ физическай культуратын уонна спордун госкомитетын председателин I солбуйааччынан үлэлээбитэ.
       
2008 с. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы.
      
СӨ физическай культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, «Россияҕа олимпийскай хамсааһыҥҥа үтүөлэрин иһин» бэлиэлээх.
       
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
       
Педагогическай наука кандидата.
Ильина Татьяна Михайловна

**Ильина Татьяна Михайловна** - СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.

1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
1970 с. СГУ историко-филолгическай факультетын бүтэрбитэ.
        
1999 с. Дьокуускайдааҕы I педучилище социальнай педагогика отделениетын сэбиэдиссэйэ.
        
1996 с. СӨ социальнай педагогтарын Ассоциациятын президенэ.
        
Татьяна Михайловна Ильина 1994 с. СӨ Ил Түмэнинэн ылыллан бигэргэммит Оҕо быраабын туһунан сокуон ааптардарыттан биирдэстэрэ.
        
СӨ норуотун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕиритин туйгуна.
Кириллин Афанасий Павлович

**Кириллин Афанасий Павлович** — контрразведчик, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1973 с. Москваҕа КГБ академиятын бүтэрбитэ.
     
Уус Маайа оройуонугар Ис дьыала оройуоннааҕы отделын начальнигынан, Дьокуускайга экономическай контрразведка начальнигынан үлэлээбитэ.
     
1994—1995 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ.
     
Кини ааспыт үйэ 1920—1930 сылларыгар ыытыллыбыт репрессия сиэртибэлэрин сырдык, чиэһинэй ааттарын чөлүгэр түһэриигэ ыыппыт үлэтин норуот сыаналыыр, астынар.
    
Афанасий Павлович Кириллин Саха сирин чекистэриттэн бастакынан «СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ааты сүгэр.
    
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.
Ларионов Иван Иванович

**Ларионов Иван Иванович** — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

1897 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
    
1921 с. Гражданскай сэрии саҕаланарыгар улууска «добровольнай бойобуой дружинаны» тэрийсэн баран, Волкомячейка партизанскай этэрээтин доброволеһа буолбута.
    
1922—1924 сс. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрэн Чыамайыкыга учууталынан үлэлээбитэ.
     
1924—1926 сс. Павловскайга оройуон сэбиэтин ситэриилээх комитетын председателэ.
     
1928 с. Дьокуускай куорат сэбиэтигэр инструктор.
     
1930—1932 сс. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун сэбиэтин секретара.
     
1932 сылтан ыла төрөөбүт нэһилиэгэр Молотов аатынан колхозка счетоводунан үлэлээбитэ.
     
1935 с. өлбүт.
Ларионова Лариса Федоровна

**Ларионова Лариса Федоровна** — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, кыраайы үөрэтээччи. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.

1930 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
    
1951—1952 сс. Оройуоннааҕы статуправлениеҕа статистик.
    
1952—1954 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь.
    
1954—1956 сс. Сельскэй библиотекаҕа библиотекарь.
    
1956—1990 сс. I Тыыллыма сэбиэтигэр секретарь.
    
1990—2003 сс. Нэһилиэк музейын директора.
    
13 төгүл субуруччу сэбиэт депутата, 36 сыл нэһилиэк сэбиэтин секретара. Үлэ, тыыл ветерана, краевед.
     
1995 с. нэһилэк историятын үөрэтэр музейы олохтообута.
     
2002 с. «Нэһилиэккэ культура тэрилтэлэрэ», 2005 с. «Хаһан да хатыламматын», 2004 с. «Дойдубут I Тыыллыма дьонноро» диэн кинигэлэр бэчээттэнэн тахсыыларыгар улахан үтүөлээх.
     
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна I Тыыллыма нэһилиэгин Ытык киһитэ.
     
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун «Ытык ыал» номинация хаһаайката.
1971—1975 сс. Союзка IX пятилетка соруктарын толорууга I Тыыллыма нэһилиэгин совета бастыҥнар кэккэлэригэр киирбитэ. Социалистичекай куоталаһыы кыайыылааҕа бэлиэлээх.
    
2009 с. өлбүтэ.
Ларионова Люция Спиридоновна

**Ларионова Люция Спиридоновна** — РФ үтүөлээх бырааһа.

1939 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
    
1963 с. СГУ бүтэрэн быраас идэтин ылбыт.
     
1963—1974 сс. С.Орджоникидзе аатынан куораттааҕы балыыһа I гинекологическай отделениетын акушер-гинеколога.
      
1971—2001 сс. бу диспансер гинекологическай отделениетын сэбиэдиссэйэ.
     
РФ үтүөлээх бырааһа.
Лепчиков Варлам Васильевич

**Лепчиков Варлам Васильевич** — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1942 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1963 с. Ленин аатынан колхозка биригэдьииринэн, комсомольсай тэрилтэ секретарынан үлэлээбитэ. СГУ-ну бүтэрбитэ.
      
1968—1973 сс. Комсомол Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун секретара.
      
1975—1981 сс. Нам оройуонугар сельхоз управление начальнига.
      
1981—1985 сс. Мэҥэ-Хаҥалас ССКП райкомун идеологиятын секретара.
      
1985—1992 сс. Муома оройуонугар ССКП райкомун II секретара.
     
1992—1995 сс. Мэҥэ-Хаҥалас администрациятыгар отдел начальнига.
     
1995—2007 сс. «Аргысмедстрах» страховой компания уполномоченнайа.
     
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
      
2011 с. өлбүт.
Лепчиков Николай Васильевич

**Лепчиков Николай Васильевич** — инженер, Дьокуускайдааҕы «Водоканал» салайааччыта, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Аоассыыйа коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

1945 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1971 с. Ураллааҕы политехническай институту бүтэрэн «Якутводоканалга» инженеринэн үлэлээбитэ.
       
1988—1990 сс. «Якутагропром» институт сотруднига.
       
1993—1994 сс. СӨ тутуутун государственнай комитетын председателин солбуйааччы.
       
1994—2001 сс. «Водоканал» директора, генеральнай директор.
      
2001—2007 сс. Дьокуускай куорат мэрин солбуйааччы.
      
1981 с. «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллээх.
       
2003 с. Россия коммунальнай хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
       
2005 с. «Гражданскай килбиэн» бэлиэлээх.
      
2007 с. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Лепчикова Клавдия Гаврильевна

**Лепчикова Клавдия Гаврильевна** — РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ.

1938 с. Хаптаҕайга төрөөбүт.
       
1955—1960 сс. Ленин аатынан колхозка сибиинньэ иитэр фермаҕа үлэлээбитэ. Бастыҥ үлэһит, общественник быһытынан Комсомол Уобаластааҕы комитетын пленумун, Мэҥэ-Хаҥаластааҕы комсомол райкомун чилиэнэ.
       
1963—1985 сс. Лоомтукаҕа бастаан пекарня, кэлин промтоварнай маҕаһыын сэбиэдиссэйэ.
       
Кини салайар коллектива «Коммунистическай үлэ коллектива» буолбута.
       
РСФСР эргиэнин туйгуна, РФ эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ.
       
1987 с. өлбүт.
Ларионова Мария Николаевна

**Ларионова Мария Николаевна** — учуутал, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ, Учууталлар учууталлара, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

1934 с. II Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
       
1958 с. СГУ бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала буолбута.
       
1958—2005 сс. I Тыыллыма оскуолатыгар учуутал, завуч.
       
2005—2007 сс. Оскуола музейын салайбыта, социальнай педагог.
       
1984 с. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, 2005 с. улууска «Сыл бастыҥ общественнай корреспондена».
       
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
       
Учууталлар учууталлара.
Назаров Семен Николаевич

**Назаров Семен Николаевич** — архитектор, СӨ Ис дьыалаҕа миниистирэ, генерал-майор, 2002—2003 сс. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ.

1953 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1978 с. Хабаровскайдааҕы политиехническай институт строительнай факультетын бүтэрэн, архитектор идэлээх.
      
1986—1989 сс. АЯМ тутууларын бырайыактыыр кылаабынай архитектор.
       
Дьокуусай куорат вице-мэринэн үлэлээбитэ.
      
1993—1995 сс. СӨ тутууга уонна Госкомитетын председателэ.
      
1996 с. СӨ тутууга уонна архитектураҕа министрэ.
      
1996—1999 сс. СӨ Правительствотын председателин бастакы солбуйааччы.
      
1999—2002 сс. СӨ Ис дьыалаҕа министрэ, генерал-майор.
      
2002—2003 сс. СӨ Правительствотын председателэ.
      
2003—2005 сс. Россия Президенигэр Саха Республикатын Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
      
2005—2007 сс. «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
      
Саха АССР XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Россия үтүөлээх тутааччыта (1997 с.), СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2003 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Назаров Василий Михайлович

**Назаров Василий Михайлович** — СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.

1936 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
       
Дьокуускайга педучилищены бүтэрбит, учуутал идэлээх. Идэтинэн Булуҥ, Нам, Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннарыгар үлэлээбитэ.
       
1967 с. төрөөбүт нэһилиэгэр биригэдьииринэн, управляющайынан, землеустроителинэн үлэлээбитэ. СӨ Бочуоттаах землеустроителэ (2002 с.), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. Үлэ, комсомол ветерана.
Ларионов Николай Спиридонович

**Ларионов Николай Спиридонович** - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР бочуоттаах дорожнига.

1911 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт. 
      
1929 с. табаарыстыбалары, артыаллары тэрийээччи, көҕүлээччи уонна салайааччы буолбута.
      
1932 с. Партия уобаластааҕы комитетын уонна Совнарком ыҥырыыларын өйөөн, Алдаҥҥа Орочоон бириискэтигэр 4 сыл үлэлээбитэ.
      
1941-1943 сс. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, 41-с гвардейскай дивизия буойуна, Сталинград оборонатын кыттыылааҕа.
      
1943-1963 сс. колхоз бырабылыанньатын председателэ, кылаабынай бухгалтер, ревизионнай комиссия председателэ. 
      
1946 с.  "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.      ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна (1946 с.). Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера (1947 с.). РСФСР бочуоттаах дорожнига бэлиэлээх (1948 с.)
      
1963 с. өлбүт.
Назаров Афанасий Семенович

**Назаров Афанасий Семенович** — Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.

1916 с. Хатаска төрөөбүтэ.
       
1938 с. Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн, зоотехник үөрэхтэммитэ.
       
40 тахса сыл үлэлээбитин тухары 36 сылын талан ылбыт идэтигэр биэрбитэ.
       
1932 с. комсомол, 1943 с. ССКП чилиэнэ.
       
Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.
       
Октябрьскай ревлюция орденынан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», үбүлүөйүнэй В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
       
1995 с. өлбүт.
Никурданов Афанасий Исакович

Никурданов Афанасий Исакович (1931-1986) - учуутал, Бочуот Знаага уордьан кавалера.

1931 с. Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1953 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн математик идэлээх.

1953-1955 сс. Аллараа Халымаҕа уччуталынан үлэлээбитэ.

1956-1971 сс. Тыыллыма орто оскуолатыгар учуутал уонна директор.

1971-1977 сс. I Тыыллыма сэбиэтин исполкомун председателэ.

1977-1987 сс. I Тыыллыма орто оскуолатын продленка группатыгар иитээччи.

1986 с. нэһилиэк Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ, үбүлүөйүнэй В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолутугар "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн, 1973 с. ССРС Верховнай Советын Президиумун ыйааҕынан "Бочуот Знага" орденынан наҕараадаламмыта.

1989 с. өлбүт.
Никифоров Сергей Сергеевич

**Никифоров Сергей Сергеевич** — харбааһыҥҥа тириэнньэр.

1941 с. Манньыаттаах уолун улахан уолун Василий Гаврилович Никифоров дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

1973 с. Ленин орденнаах государственнай физкультурнай институту бүтэрбитэ.

«Зенит» спортивнай обществоҕа тренер, ССРС Спорткомитетыгар үлэлээбитэ.

1978 сылтан ССРС уонна РСФСР ууга харбааһыҥҥа сборнай хамаандатын тренерэ.

1991 сылтан Египеккэ баран тренеринэн үлэлээбит.

1995 с. Африка дойдуларын чемпионатыгар Египет харбааччылара С. С. Никифоров эрчийбитинэн 13 кыһыл көмүс мэтээли ылар кыахтаммыттар.

1995 с. Египет чулуу тренерэ, ССРС уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ ааты сүгэр.

## Сигэлэр
Охлопков Филипп Гаврильевич

**Охлопков Филипп Гаврильевич** — СӨ биллиилээх түмэт уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.

Филипп Гаврильевич Охлопков  1936 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ходоро нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
         
1954 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн “Кыым” колхуоска үлэтин рабочайынан саҕалаабыта.

1957 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены бутэрэн учуутал-пионер баһаатай идэтин ылбыта. Уонна икки сыл Майа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, пионер баһаатайынан үлэлээбитэ.

Онтон 1959 сылтан 1961 сылга диэри комсомольскай тэрилтэ босхоломмут секретарынан, Ленин аатынан колхуоска “Ленинец” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Филипп Гаврильевич  үлэһит уонна киһи быһыытынан бастыҥ хаачыстыбалааҕа биллэн барбыта. Салгыы икки сыл ЫБСЛКС Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ.

1963 – 1965 сылларга Ленин аатынан  колхозка партком секретара.

1967 сыл Мэҥэ Хаҥалас райкомугар пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1970 сыллаахха үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.  

1972 – 1975 сылларга ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы райкомун иккис секретарынан үлэлээбитэ

1973 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыта.

1975 сылтан 1985 сылга дылы республикатааҕы бэчээт салаатынар, “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ. Онтон 1988 сылга дылы ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа  отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1988 сылтан 1991 сылга дылы ССКП Мэҥэ Хаҥаластааҕы  райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ. Бу кэмнэргэ “Ыччат- 2000” программаны оҥорон, олоххо киллэриинэн дьарыктанан дьону-сэргэни түмпүтэ. Ол чэрчитинэн оройуоҥҥа 11 таас оскуола сыбаайалара уонна акылааттара түһэриллибиттэрэ.

1991 – 1993 сылларга “Кыым” хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.

1994 – 1996 регионнааҕы экономика Институтугар үлэлээбитэ.

1996 – 1998 сылларга “Россаха” страховой хампаанньа үлэһитэ.

Филипп Гаврильевич – Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин, ИЛ Түмэн  депутаата. Саха Өрөспүүбүлукэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бочуоттаах гражданина. 

Бэс ыйын 5 күнүгэр 2009 сыллаахха өлбүтэ.

Филипп Гаврильевич аатын билигин Майа иккис нүөмэрдээх орто оскуолата сүгэр. Кини үлэлээбит үлэтэ, олорбут олоҕо ыччаттарга холобур буолар.
Петров Андриан Осипович-Тоомпу

**Петров Андриан Осипович-Тоомпу** — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1905 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
Андриан бэйэтин нэһилиэгэр начальнай оскуоланы бүтэрээт, улууһун икки кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1921 с. Илин-Хаҥалас улууһугар губчека сотруднигынан үлэлиир.
         
Комсомолец, кыһыл разведчик.
         
1922 с. үрүҥнэр ытан өлөрбүттэр.
Сергучева Антонина Васильевна

**Сергучева Антонина Васильевна** — СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1938 с. Верхоянскай оройуонун Баатаҕай Алыытыгар төрөөбүтэ.
       
1961 с. СГУ-ну бүтэрбитэ.
       
1961—1999 сс. Мэҥэ-Хаҥалс улууһун ветеринарнай лаборториятын директора.
       
СӨ үтүөлээх бэтэринээр-бырааһа.
      
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.
Семенова Лариса Иннокентьевна

**Семенова Лариса Иннокентьевна** — Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

1964 с. Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт.
     
1988 с. СГУ бүтэрэн, физическай культура учууталын дипломун ылбыта.
    
Харатааҕы лицей-оскуолаҕа тренер-учууталынан үлэлээбитэ.
С. З. Борисов аатынан Тыыллыма орто оскуолатыгар тренер-учууталынан үлэлиир.
      
Лариса Иннокентьевна аан дойду таһымнаах спортсменка, Россия спордун маастара. Сүүрүүгэ Саха сирин чемпиона, экс-рекордсмена, 100 км сүүрүүгэ Россия уонна Европа чемпиона уонна призера.
       
СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
Охлопкова Светлана Михайловна

**Охлопкова Светлана Михайловна** — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна.

1940 с. Майаҕа төрөөбүтэ.
      
Иркутскайдааҕы пединститут дошкольнай факультетын бүтэриэҕиттэн олоҕун оҕону, ыччаты иитиигэ анаабыта. Кини үлэтин уопута РСФСР Үрдүк үөрэҕин министерствотынан тарҕатыллыбыта.
      
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, орто-анал үөрэхтээһин туйгуна.
       
2008 с. өлбүт.
Федорова Галина Дмитриевна

**Федорова Галина Дмитриевна** — инженер, РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.

1951 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
     
1973 с. В. В. Куйбышев аатынан Сибиирдээҕи автодорожнай институту бүтэрэн, муоста тутуутун инженера буолбута.
      
1973—1977 сс. Дьокуускай куоракка Гордормостстройга СМУ инженерынан үлэлээбитэ.
      
1977—1981 сс. «Якутколхозпроект» институт старшай инженера.
      
1981 сылтан ГУП «ЯкутПНИИС» институт Саха сиринээҕи филиалыгар лаборатория сэбиэдиссэйэ, тутуу матырыйаалларын сертификациялыыр эксперт-аудитор. СГУ ИТФ кафедратын доцена.
      
БСНХСБ икки төгүллээх үрүҥ көмүс медалиһа.
      
1993 с. техническай наука кандидата.
      
РФ тутуутун бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тутуутун уонна үлэ бэтэрээнэ.
Федорова Калисфена Дмитриевна

**Федорова Калисфена Дмитриевна** — учуутал, РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

1948 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
      
1971 с. СГУ бүтэрэн бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар дылы ыччаты үөрэтиигэ олоҕун бүттүүнүн анаабыта.
     
Педагогическай үлэ ветерана.
    
РФ норуотун үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
    
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэхтээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайына.
    
Үөрэнээччилэр билиниилэрин ылбыт учуутал диэн интернет-конкурс лауреата.
Устинова Надежда Константиновна

**Устинова Надежда Константиновна** — СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1944 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
        
1972 с. Новосибирскай куоракка торговай институту бүтэрбитэ.
       
Старшай товароведынан, кылаабынай специалиһынан уонна председатели солбуйааччынан Мэҥэ-Хаҥалас РАЙПОтыгар үлэлээбитэ.
      
ССРС атыыга үтүөлээх үлэһитэ.
      
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.