open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ялта

thumb|200px|right|Ялта дьаралыга
**Ялта** (, , ) диэн Украина куората. Олохтоохторун ахсаана 80&nbsp;552.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Транспорт

## Галерея

File:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|Черчилль, Рузвельт уонна Сталин Ялта конференциятыгар
File:Anton Pavlovich Chekhov's house-museum.JPG|Антон Чехов музейа
File:Cableway in Yalta 05.jpg|Ялта ханаат суола


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Яндекс.Карта
Украин тыла

thumb|350px|Украин тыла аан дойдуга
**Украин тыла** (укр. *українська мова*) — илин славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.

Украинскай атын славян тылларын кытта тэҥнээтэххэ тарҕаммытынан уонна саҥарар киһитинэн иккис буолар. Украина официальнай тыла буолар. Украина иһигэр саҥара киһи ахсаана 37 мөл киһи. Үксэ саҥарар дьон төрөөбүт тыла буолар. Аан дойду үрдүнэн саҥарар киһи ахсаана 50 мөл. киһи.

Кириллицанан суруллар. Сорох тыллара польскай тылга майгынныыр.

## Алпабыыта

*Украина тылын туһугар кытаанах тыаһы, тоҕо диэтэххэ **Ч** уонна **Щ** - кытаанах.
*Украинскай тылыгар "Ъ" буукубата суох — кини «*ʼ*» (апостроф) бэлиэтин солбуйар.
Ойуур өтөҕүн тэллэйэ

thumb|250px

**Ойуур өтөҕүн тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр таҥалайдаах сиэнэр тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: ойуур ырааһыйалара, кымырдаҕас оргулун таһа.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Сымыыттыҥы, чуораан курдук формалаах, кэлин хаптайар. Элбэх хараҥа хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон күрэҥ, сакалаат өҥүн курдук.  
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха кытарар, онтон саһарар.
Атаҕа: Аллара модьуруур. Үрүҥ тиэрбэстээх, кэлин сүтэр.. 


## Туттуллуута
Атын өтөх тэллэйдэрин курдук ордук иҥэмтэлээх тэллэйдэргэ киирсэр. Тута сиэнэр уонна маринуйданар.

## Өссө маны көр
* Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ

## Быһаарыылар
Өтөх тэллэйэ

thumb|250px

**Өтөх тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, мэччирэҥнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү формалаах, ортотугар бөлтөҕөрдөөх. Сороҕор хатырыктардаах. Диаметра 5-10 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан роза өҥнөөх, онтон саһархайдыҥы-хоҥор, фиолеттыҥы.
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха роза өҥнөнөр. Минньигэс сыттаах.
Атаҕа: Үрүҥр. Аллара модьуруур. 10 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ ортотун диэки..


## Туттуллуута
Ыам ыйа — балаҕан ыйа. Үһүс категорияҕа сыһыараллар эрээри, иҥэмтэтинэн үрүҥ тэллэйгэ тэҥ. Тута сиэнэр, тууһанар уонна маринуйданар.

## Өссө маны көр
* Хонуу өтөҕүн тэллэйэ
* Ойуур өтөҕүн тэллэйэ

## Быһаарыылар
2010 сыллаахха өлбүттэр

## Кулун тутар
## Олунньу
* Олунньу 11 — Дмитриев Роман Михайлович — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ,
## Тохсунньу
## Примечания

## Өссө маны көр
* Потери и кончины 2010 года
Хонуу өтөҕүн тэллэйэ

**Хонуу өтөҕүн тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: хонуу, ойуур ырааһыйалара, суол кытыыта, өрүстэр кытыллара, мэччирэҥнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Төгүрүктүҥү, чуораан курдук формалаах. Үрүҥ өҥнөөх, таарыйдахха саһарар.Диаметра 5-20 см.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон күрэҥ, буро-фиолет.  
Этэ: Үрүҥ, араҕас, эттээх. Минньигэс анис сыттаах, эриэхэ амтаннаах.
Атаҕа: Үрүҥ, кэлин саһарар. Аллара модьуруур. 6-10 см уһуннаах. Кэтит икки хаттыгастаах тиэрбэстээх.. 


## Туттуллуута
Тута сиэнэр уонна маринуйданар.

## Өссө маны көр
* Ойуур өтөҕүн тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ

## Быһаарыылар
Исландия кроната

**Исландия кроната** (`ISK`) диэн Исландиятын валютатын биирдигэ.

## Галерея

File:Iceland Krona Coins 10Krona.jpg|10 исландия кроната
File:Einkróna.jpg|1 исландия кроната
Сараево

**Сараево** (*Sarajevo*), Босния уонна Херцеговина киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 305,242.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Югославия
София

**София**, Болгария киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.4 мөлүйүөн киhи. Болгария арҕаа өттүгэр, Витоша хайа алыныгар баар. Дойду политика, култуура, экономика уонна үөрэх киинэ.
Албрехт Дүрер

thumb|right|200px|''Бэйэ мэтириэт'', 1500

**Албрехт Дүрер** (*Albrecht Dürer*, Муус устар 21 1471 – Муус устар 6 1528), Ренессанс кэмин биир улуу ньиэмэс уруhуйдьута. Нүрнбергтан төрүттээх.

## Литература
* Giulia Bartrum (2002), *Albrecht Dürer and his Legacy*, British Museum Press. ISBN 0-7141-2633-0
* Craig Harbison, "Dürer and the Reformation: The Problem of the Re-dating of the *St. Philip* Engraving", in *The Art Bulletin*, Vol. 58, No. 3, 368-373. Sep., 1976.
* Jane Campbell Hutchinson (1990), *Albrecht Dürer: A Biography*, Princeton University Press. ISBN 0-691-00297-5
* Wilhelm Kurth (Editor) (2000), *The Complete Woodcuts of Albrecht Durer*, Dover Publications. ISBN 0-486-21097-9 — still in print in paperback.
* David Landau & Peter Parshall, *The Renaissance Print*, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2
* Erwin Panofsky (1945), "The Life and Art of Albrecht Dürer", Princeton, ISBN 0-691-00303-3
* David Hotchkiss Price, *Albrecht Dürer's Renaissance: Humanism, Reformation and the Art of Faith*, Michigan, 2003.
* Walter L. Strauss (Editor) (1973), *The Complete Engravings, Etchings and Drypoints of Albrecht Durer*, Dover Publications. ISBN 0-486-22851-7 — still in print in paperback.
* Albrecht Dürer (translated by R.T. Nichol from the Latin text), *Of the Just Shaping of Letters*, Dover Publications. ISBN 0-486-21306-4

## Сигэлэр
Франсиско Гойа

thumb|right|200px|''Бэйэ мэтириэтэ'' (1795-97)

**Франсиско Хосе де Гойа и Лусиентес** (*Francisco José de Goya y Lucientes*, Кулун тутар 30 1746 – Муус устар 16 1828), Испания уруhуйдьута.

## Сигэлэр

* Гойа ойуулара, биографията уонна ресурстар
* Франсиско де Гойа 164 үлэтэ
Хокусай, Кацусика

thumb|right|200px|Кацушика Һокусай бэйэ мэтириэтэ (1839)

**Кацушика Һокусай** (葛飾北斎, Алтынньы 31 1760 – Ыам ыйын 10 1849), Дьоппуон Эдо кэминээҕи уруhуйдьута. Айар жанра укийо-э. «Фуджи хайа отут алта көстүүтэ» (富嶽三十六景) диэн маска ойууламмыт гравюралар сериялара кини саамай биллиилээх үлэтэ буолар.

## Литература
* Lane, Richard (1989). *Hokusai: Life and Work.* E.P. Dutton, New York. ISBN 0-525-24455-7.
* Nagata, Seiji (1995). "Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e." Kodansha International, Tokyo.
* Smith, Henry D. II (1988). *Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji.* George Braziller, Inc., Publishers, New York. ISBN 0-8076-1195-6.
* Weston, Mark (1999). *Giants of Japan: The Lives of Japan's Most Influential Men and Women.* New York: Kodansha International. ISBN 1-56836-286-2.
* Ray, Deborah Kogan (2001). "Hokusai : the man who painted a mountain" Frances Foster Books, New York. ISBN 0-374-33263-0

## Сигэлэр

* Hokusai's works at Tokyo Digital Museum 
* Site with almost 3000 high-quality images of Hokusai prints 
* The Metropolitan Museum of Art's (New York) entry on "The Great Wave at Kanagawa."
* Hokusai-Museum in Obuse, Japan
* Katsushika Hokusai at Hill-Stead Museum, Farmington Connecticut 
* Academic site on Hokusai's "Great Wave" print 
* Good images of his ''manga'' etc
* External links from the Hokusai museum
* A complete Hokusai Book, Hokusai Manga Vol 12 in Touch & Turn format
* Museum of Fine Arts, Boston  Database with approximately 760 images of Hokusai prints. Go to Collections and do a search.
* Hokusai's Working Method Discovered 
* Hokusai's prints in the Minneapolis Museum of Art
Кишинев

**Кишинев** (), Молдова киин уонна ордук улахан куората. Дойду тутаах индустрия, экономика уонна үөрэх киинэ. Олохтоохторун ахсаана 592,900, тула эргинниин 911,400 (2007).
Фрида Кало

[thumb|right|Фрида Кало уонна [Диего Ривера, 1932.]]

**Фрида Кало** (*Frida Kahlo*, От ыйын 6 1907 – От ыйын 13 1954), Мексика уруhуйдьута. Кини уруhуйдууругар чаҕылхай өҥнөрү туттара. Кини үлэлэригэр Мексика төрүт култуураларын дьайыыта көстөр, Эуропа култууратын дьайыыта эмиэ баар. Ол курдук, Кало үлэлэригэр реализм, симболизм уонна сюрреализм истииллэрин туттар. Элбэх үлэлэрэ бэйэ мэтириэттэр буолаллар. Кало Диега Ривера диэн аатырбыт Мексика уруhуйдьутун ойоҕо этэ.

## Библиография
* Fuentes, C. (1998). *Diary of Frida Kahlo*. Harry N. Abrams, Inc. (March 1, 1998). ISBN 0-8109-8195-5.
* Gonzalez, M. (2005). *[http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=9436Frida Kahlo – A Life] *. *Socialist Review*, June 2005.
* *[http://www.guardian.co.uk/arts/gallery/0,8542,1424416,00.html Arts Galleries: Frida Khalo]*. Exhibition at Tate Modern, June 9 – October 9, 2005. *The Guardian*, Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005.
* Nericcio, William Anthony. (2005). * [http://literature.sdsu.edu/nericcio/kahlosemiotic/  A Decidedly 'Mexican' and 'American' Semi[er&#93;otic Transference: Frida Kahlo in the Eyes of Gilbert Hernandez]*.
* Tibol, Raquel (original 1983, English translation 1993 by *Eleanor Randall*) *Frida Kahlo: an Open Life*. USA: University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-1418-X
* Turner, C. (2005). *[http://www.guardian.co.uk/arts/features/story/0,11710,1486443,00.html Photographing Frida Kahlo]*. *The Guardian*, Wednesday May 18, 2005. Retrieved May 18, 2005.
* Zamora, M. (1995). *The Letters of Frida Kahlo: Cartas Apasionadas*. Chronicle Books (November 1, 1995). ISBN 0-8118-1124-7
* *The Diary of Frida Kahlo*. Introduction by Carlos Fuentes. Essay by Sarah M. Lowe. London: Bloomsburry, 1995. ISBN 0-7475-2247-2

## Сигэлэр

* Фрида Кало туhунан саайт
* Фрида Кало бары үлэлэрэ 
* "Фрида Кало уонна аныгы санаа"
* Фрида Кало бэйэ мэтириэттэрэ
Анри Матисс

200px|thumb|right|Анри Матисс, 1933.

**Анри Матисс** (*Henri Matisse*, Ахсынньы 31 1869 – Сэтинньи 3 1954), Франция уруhуйдьута уонна скульптора. 20 үйэ ойуулуур дьоҕурун биир чулуу ууhа буолар.

## Литература
* Alfred H. Barr, Jr., *Matisse: His Art and His Public* New York: The Museum of Modern Art, 1951. ISBN-10: 0870704699; ISBN-13: 978-0870704697.
* F. Celdran, R.R. Vidal y Plana. *Triangle : Henri Matisse - Georgette Agutte - Marcel Sembat* Paris, Yvelinedition, 2007. ISBN 978-2-84668-131-5.
* Raymond Escholier. *Matisse. A Portrait of the Artist and the Man.* London, Faber & Faber, 1960.
* Lawrence Gowing. *Matisse.* New York, Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-520157-4.
* David Lewis. "Matisse and Byzantium, or, Mechanization Takes Command" in Modernism/modernity 16:1 (January 2009), 51-59.
* Pierre Schneider. *Matisse.* New York, Rizzoli, 1984. ISBN 0-8478-0546-8.
* Hilary Spurling. *The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, Vol. 1, 1869-1908*. London, Hamish Hamilton Ltd, 1998. ISBN 0-679-43428-3.
* Hilary Spurling. *Matisse the Master: A Life of Henri Matisse, Vol. 2, The Conquest of Colour 1909 - 1954*. London, Hamish Hamilton Ltd, 2005. ISBN 0-241-13339-4.
* John Russell. *Matisse, Father & Son,* published by Harry N. Abrams, NYC. Copyright John Russell 1999, ISBN 0 81094378 6
* Alastair Wright. *Matisse and the Subject of Modernism* Princeton, Princeton University Press, 2006. ISBN 0-691-11830-2.

## Сигэлэр

* The Dance II. 1932. The Barnes Foundation, Merion Station
* Musée Matisse Nice
* Henri Matisse at the Museum of Modern Art (MoMA)
* Matisse Gallery at Artst
* Henri Matisse at CGFA 
* ''Current exhibitions and connection to galeries at Artfacts.Net''  
* Henri Matisse Gallery at MuseumSyndicate
* Artchive
* Henri Matisse at Olga's Gallery  158 pictures
* Matisse-Picasso
* Henri Matisse: A Virtual Art Gallery 
* ''Dance (I)'' in the MoMA Online Collection
* Matisse on Philo
* The Morozov-Shchukin collections
* Flam, Jack. *[http://www.psupress.psu.edu/books/titles/0-912298-73-1.html Matisse in the Cone Collection] *, Baltimore Museum of Art, 2001 ISBN 0-912298-73-1
* Matisse at Statens Museum for Kunst ("The Danish National Gallery") 
* Henri Matisse: Life and Work   500 hi-res images
* Artists Rights Society, Matisse's U.S. Copyright Representatives
* Hillary Spurling, ''Matisse's pajamas,'' online article
* The nude in Matisse 
* Union List of Artist Names, Getty Vocabularies. ULAN Full Record Display for Henri Matisse. Getty Vocabulary Program, Getty Research Institute. Los Angeles, California.
* Matisse and Rodin
Рембрандт

**Рембрандт Харменс ван Рейн** (*Rembrandt Harmenszoon van Rijn*, 1606 от ыйын 15 – 1669 алтынньы 4), Недерланд уруhуйдьута уонна офортааччыта. Недерланд историятын бастыҥ уруhуйдьута, Эуропа дьоҕурун историятыгар биир улуу уруhуйдьут буолар. Недерланд алтан үйэтин кэмин биир уhулуччулаах киhитэ буолар.

Эдэр сааhыгар ситиhиилээх мэтириэт уруhуйдьута быhыытынан биллибитэ. Сааhыран баран олоҕо сатамматах, үп-харчы өттүнэн ыарахаттары көрсүбүт. Ол да буоллар кини уруhуйдара уонна гравюралара олоҕун тухары хайҕаналлара уонна биhирэбиллэнэллэрэ. Сүүрбэ сыл устата кини элбэх дьоһуннаах Недерланд уруhуйдьуттарын үөрэппит. Рембрандт бастыҥ ситиhиилээх үлэлэринэн буолаллар үөлээннээхтэрин мэтириэттэрэ, бэйэ мэтириэттэрэ уонна Биибилийэ көстүүлэрин ойуулааhыннара. Бэйэ мэтириэттэригэр Рембрандт бэйэтин бэрдимсийиитэ суох уонна олус истиҥник ойуулуур. 

## Литература
* Ackley, Clifford, et al., *Rembrandt's Journey*, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
* 
* Bull, Duncan, et al., *Rembrandt-Caravaggio*, Rijksmuseum, 2006.
* Clark, Kenneth, *Civilisation*, Harper & Row, 1969.
* Clark, Kenneth, *An Introduction to Rembrandt*, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
* 
* Gombrich, E.H., *The Story of Art*, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
* 
* *The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size*, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
* Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995,ISBN 0-300-07451-4
* van de Wetering, Ernst, *Rembrandt: The Painter at Work*, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
* *Rembrandt by himself* (Christopher White&nbsp;— Editor, Quentin Buvelot&nbsp;— Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
* Christopher White, *The Late Etchings of Rembrandt*, 1969, British Museum/Lund Humphries, London

## Сигэлэр
Петер Паул Рубенс

thumb|right|Рубенс бэйэ мэтириэтэ.

**Петер Паул Рубенс** (*Peter Paul Rubens*, 1577 бэс ыйын 28 – 1640 ыам ыйын 4), Барокко истиилин биир биллиилээх уруhуйдьута. Фламандияттан төрүттээх дьиэ кэргэҥҥэ Германияҕа төрөөбүтэ, Антверпеҥҥа өлбүтэ.

3000-тан тахса билигин баар хартыынаны кинини кытта ситимнииллэр. Онтон үксүн үөрэнээччилэрин кытта суруйбут дииллэр. М. Джаффе каталогар 1403 хартыына чопчу киниэхэ сыһыаннааҕа ыйыллар.

Рубенс айымньыларын Брейгель реализмын кытта Венециятааҕы уруһуйдьуттар оскуолаларын үгэстэрэ холбоспута диэн сыаналыыллар. Рубенс итэҕэлгэ сыһыаннаах хартыыналары суруйара, мэтириэттэри (кэлин онтон батыммыта), пейзажтары уонна устуоруйа сюжеттарын ойуулуура. Ону таһынан шпалера эскиистэрин уонна кинигэ иллюстрацияларын оҥороро. 

## Литература
* Alpers, Svetlana. *The Making of Rubens*. New Haven 1995.
* Heinen, Ulrich, "Rubens zwischen Predigt und Kunst." Weimar 1996 . 
* Büttner, Nils, Herr P. P. Rubens. Göttingen 2006.
* *Corpus Rubenianum Ludwig Burchard. An Illustrated Catalogue Raisonne of the Work of Peter Paul Rubens Based on the Material Assembled by the Late Dr. Ludwig Burchard in Twenty-Seven Parts*, Edited by the Nationaal Centrum Voor de Plastische Kunsten Van de XVI en de XVII EEUW.
* Lilar, Suzanne, *Le Couple* (1963), Paris, Grasset; Reedited 1970, Bernard Grasset Coll. Diamant, 1972, Livre de Poche; 1982, Brussels, Les Éperonniers, ISBN 2-87132-193-0; Translated as *Aspects of Love in Western Society* in 1965, by and with a foreword by Jonathan Griffin, New York, McGraw-Hill, LC 65-19851.
* Vlieghe, Hans, *Flemish Art and Architecture 1585-1700*, Yale University Press, Pelican History of Art, New Haven and London, 1998.
* Lamster, Mark, *Master of Shadows: The Secret Diplomatic Career of the Painter Peter Paul Rubens*, 2009. http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703298004574459753201012282.html

## Сигэлэр

* National Gallery: Rubens 
* ''The Guardian'': Rubens
* The Metropolitan Museum of Art (New York)
* ''The Virgin and Child with St Elizabeth and the Child Baptist'' 1630-35
* ''Rubenshuis'' 
* Rubens's ''Adoration of the Magi'', at "Flemish Art Collection", the official site of the three major museums in the Flemish Region of Belgium 
* 290 of images by the artist, and more.
1906 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

1906 сыллаах сайыҥҥы оонньуулар Афины куоракка муус устар 9 - 19 күннэригэр "Мрамор стадионугар" ааспыта. Аан дойду Олимпия оонньууларын комитета билиммэтэҕэ уонна нүөмэрдэммэтэҕэ.
Бааһынайдар

**Бааһынайдар** () диэн сахалар атын омуктардыын буккаастарыттан төрөөбүт дьон. Атын омук хааннаах сахалар эбэтэр саха хааннаах атын омуктар. Бааһынайдар диэн өссө сахатыйбыт (саха тылын уонна култууратын ылыммыт) Саха Сиригэр олорор нууччалары ааттыыллар.

## Өссө маны көр
*Метистар
*Мулаттар
Украина ҕрывньата

thumb|100px|Ҕрывньа, ₴
**Украина ҕрывньата** (, , `UAH`, **[[₴]]**) диэн Украинатын валютатын биирдигэ.

## Историята
[мини|Киевскай Русь ҕрывньа, билигин им бэлиэ [Украина национальнай бан-ката]]

Бастаан ҕрывньа ити буол түөскэ киэргэл. Кэмигэр Владимир Улуу саҕалаа оҥор кыһыл көмүс манньыат уонна үрүҥ көмүс манньыат, хайаларай хойутуу

## Банкноталар

Билэ:1 hryvnia 2006 front.jpg|1 ҕрывньа
Билэ:1 hryvnia 2006 back.jpg|1 ҕрывньа
Билэ:Ukraine-2005-Bill-2-Obverse.jpg|2 ҕрывньа
Билэ:Ukraine-2005-Bill-2-Reverse.jpg|2 ҕрывньа
Билэ:5-Hryvnia-2005-front.jpg|5 ҕрывньа
Билэ:5 hryvnia 2005 back.jpg|5 ҕрывньа
Билэ:10-Hryvnia-2005-front.jpg|10 ҕрывньа
Билэ:10-Hryvnia-2005-back.jpg|10 ҕрывньа
Билэ:UAH20-2018-A.png|20 ҕрывньа
Билэ:UAH20-2018-R.png|20 ҕрывньа
Билэ:50 hryvnia 2004 front.jpg|50 ҕрывньа
Билэ:UkrainePNew-50Hryven-2004-donatedoy b.jpg|50 ҕрывньа
Билэ:100 гривень, 2015 01.jpg|100 ҕрывньа
Билэ:100 гривень, 2015 02.jpg|100 ҕрывньа
Билэ:200 hryvnia 2007 front.jpg|200 ҕрывньа
Билэ:200 hryvnia 2007 back.jpg|200 ҕрывньа
Билэ:500 гривень 2015 року (новий зразок) аверс.jpg|500 ҕрывньа
Билэ:500 гривень 2015 року (новий зразок) реверс.jpg|500 ҕрывньа
Билэ:1000 гривень 2019 аверс.jpg|1000 ҕрывньа
Билэ:1000 гривень 2019 реверс.jpg|1000 ҕрывньа


## Манньыаттар

|1 кэппиэйкэ
Билэ:2-kopiyki-Ukraine.JPG|2 кэппиэйкэ
Билэ:5-kopiyok-Ukraine.jpg|5 кэппиэйкэ
|10 кэппиэйкэ
Билэ:25-kopiyok-Ukraine.JPG|25 кэппиэйкэ
Билэ:50-kopiyok-Ukraine.JPG| 50 кэппиэйкэ
| 1 ҕрывньа («ОДНА ГРИВНЯ», сыл)
Таймыыр

**Таймыыр** - 

## Географическэй объектар
* **[[Таймыр (полуостров)|Таймырский полуостров]]** — полуостров, расположенный между Енисейским и Хатангским заливами.
* **[[Таймыыр (арыы)|Таймыр]]** — Карскай муораҕа баар улахан дьон олорбот арыыта.
* **[[Кыра Таймыыр]]** — Лааптевтар муораларыгар баар арыы.
* **[[Таймыыр (күөл)]]** — Таймыырга баар күөл.
* **[[Таймыырский залив]]** — залив Карского моря, омывающий центральную часть морского побережья полуострова Таймыр.
* **[[Таймыр (банка)]]** — банка у западного побережья острова Южный архипелага Новая Земля.

## Административнай единицалар
* **[[Таймыырдааҕы автономнай уокурук|Таймыырдааҕы (Долганнар-Ненецтар) автономнай уокурук]]** — субъект Российской Федерации в Восточной Сибири, существовавший до 2007 года.
* **[[Таймыырдааҕы Долгаан-Ненец оройуона]]** — муниципальный район в северной части Красноярского края.

## Хараабыллар
* **[[Таймыр (ледокол, 1909)|«Таймыр»]]** — ледокольный пароход.
* **[[Таймыр (ледокол, 1988)|«Таймыр»]]** — атомный ледокол.

## Атын
* **[[Таймыр (хаһыат)|Таймыр]]** — Дудинкаҕа тахсар хаһыат.

## Өссө көр
* **[[Таймыыра]]** — өрүс.

## Быһаарыылар
Балбаах тэллэйэ

**Балбаах тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: киһи олорор сирдэригэр элбэхтик көстөр, балбаахха үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Эдэр тэллэй сымыыкка майгынныыр, онтон чуораан курдук буолар, кырыыта хайыта барар. Хатырыктардаах, ситтэҕинэ килэрийэр. Диаметра 5-10 см. Күр өҥнөөх, ортотугар арыый хараҥа.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон хараҥа-бороҥ, онтон хараарар.
Этэ: Үрүҥ, алдьаттахха хараарар. Кыра түүнүк сыттаах.
Атаҕа: Көҥдөй. Тиэрбэһэ түргэнник сүтэр..


## Туттуллуута
Эдэр эрэ тэллэйдэри тута сиэнэр уонна маринуйданар. Минньигэс. Ол гынан баран арыгыны кытта сиэтэххэ (оннооҕор 1-2 күн) сүһүрүөххэ сөп. Сороҕор чэриниилэ тэллэйэ диэн ааттыллар, тоҕо диэтэххэ урут сэлээппэтиттэн улахан суолталаах дөкүмүоннэргэ илии баттыырга чэриниилэ оҥороллор эбит.

## Өссө маны көр
* Хатырыктаах бөх тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ

## Быһаарыылар
Хатырыктаах бөх тэллэйэ

thumb|250px

**Хатырыктаах бөх тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: сыалаах кунуска үүнэр, саҥа балбаахха үүммэт.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Диаметра 10 см дылы, үрдүгэ 5-12 см. Сымыыттыҥы онтон чуораан курдук, түүлээх, хатырыктара түһэ сылдьар буолар.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан үрүҥ өҥнөөх, онтон кытарар, бүтэһигэр хараарар.
Этэ: Үрүҥ, Чараас. Минньигэс сыттаах.
Атаҕа: Үрүҥ. Аллара модьуруур. 10-15 см дылы уһуннаах. Тиэрбэһэ үрүҥ. Көҥдөй..


## Туттуллуута
Таҥалайдаах араҥата үрүҥ эрдэҕинэ эрэ сиэнэр. Арыгыны кытта сиэниллибэт.

## Өссө маны көр
* Балбаах тэллэйэ
* Өтөх тэллэйэ

## Быһаарыылар
Сабарай Илгэ

**Сабарай Илгэ** Парникова Анна Алексеевна — бэйиэт.

1959 сыллаахха муус устар 17 күнүгэр Уус Алдан оройуонугар Суотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 4 саастааҕар дьоно ийэтин дойдутугар Нам улууһун Бартыһааныгар көспүттэр. Аҕата Парников Алексей Николаевич агроном үөрэхтээҕэ, килбиэннээх үлэтин иһин уордьаннааҕа. Ийэтэ Мария Спиридоновна оскуола учуутала. Ыал 6 оҕотуттан улаханнара.

Свердловскайдааҕы университет философскай факультетыгар уонна Ленинградтааҕы университет библиотечнай факультетыгар үөрэнэ сылдьыбыта.

1992 сыллаахха «Куйаас сайын» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын таһаартарбыта. 1997 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

2003 сыллаахха «Күн баҕам» хомуурунньуга тахсыбыта. Онно аннотациятар маннык суруллар: «бу поэт истиҥ иэйиитин дневнигэ. Манна „күлүм“ гына түһэр түгэн өр үйэлээҕи, ааспыт кэм кэлэр кэми, истурук тас эйгэни кытта алтыһын ылар. Сабарай Илгэ поэзията — олоҕу туойуу, олоххо ода. Аахтар ааҕан бардаҕыҥ ахсын ааптар олоххо тапталыгар умсугуйаҕын. Поэт биһигини олох хас биирдии чыпчылҕаныттан таптыырга ыҥырар.»

2015 сыллаахха «Күһүҥҥү ыһыаҕым» хомуурунньуга күн сирин көрбүтэ.

2017 сыл от ыйыгар ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.

Сабарай Илгэни Наталья Михалева - Сайа «Хоһоон хонуутун көстүбэт Хотуна» диэн ааттаабыта, чахчы да оннук этэ. Дьоннуун улаханнык алтыспат, олоҕун бүтүннүү поэзияҕа, айар үлэҕэ анаабыт «үрдүкү поэзия» уһулуччулаах бэрэстэбиитэлэ этэ.

### Аатын үйэтитии
2025 сыллаахха төрөөбүт күнүн көрсө Бартыһаан бибилэтиэкэтигэр Сабарай Илгэ аатын иҥэрбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Попов Андрей Александрович

**Попов Андрей Александрович** (1902—1960) — история билимнэрин кандидата, этнограф.

## Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха Бүлүү улууһун Үгүлээтигэр аҕабыт кэргэнигэр төрөөбүт. 1924—25 сс. Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар учууталлаабыт. Омугунан нуучча эрээри саха ыккардыгар улааппыт буолан саха тылын уһулуччу үчүгэйдик билэрэ. 

Бу киһи 11 ойуун 30 кыырыытын сурукка киллэрбит уһулуччулаах өҥөлөөх. Ол рукопиһа Этнография институтун Санкт-Петербуурдааҕы салаатын архыыбыгар харалла сытар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 100 лет со дня рождения А. А. Попова, кандидата исторических наук, этнографа, фольклориста
Куобах чочунааҕа

thumb|250px

**Куобах чочунааҕа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Үүнэр сирдэрэ: Элбэх түспүт хаппыт сэбирдэхтээх сирдэргэ элбэхтик көстөр, бэс хаппыт мутуктарыгар, инньэтигэр эмиэ үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, ситтэҕинэ хаптайар. иаметра 1-3 см. Сырдык саһархай. Кураанах ньуурдаах, тиэрбэс ойуулардаах.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ өҥнөөх.
Этэ: Буурайдыҥы, кытаанах, аһыы чеснок сыттаах.
Атаҕа: Синньигэс, кыһыллыҥы буурай, килбэчигэс..


## Туттуллуута
От ыйа – атырдьах ыйа. Төрдүс категорияҕа сыһыараллар. Ыһаарылыыллар, ол эрэн аска тума быһыытынан туттар ордук.

## Өссө маны көр
* Мас сыата

## Быһаарыылар
Павлов Андрей Петрович

**Павлов Андрей Петрович** — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр көмөлөһөөччүтэ. Хочо улууһун киһитэ, коммунист, волревком председателэ, дружина командирын көмөлөһөөччүтунэн сылдьыбыта.
Дягилев Андрей Алексеевич

**Дягилев Андрей Алексеевич** — 1920-с сылларга Үөһээ Бүлүү кыһыл дружинатыгар хамандыыр.

1872 сыллаахха Томскай губерния Смоленскай волоһын Бийскэй уеһын Красный Яр дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Духовнай семинария 5 кылааһын бүтэрбит. 1895 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа ыҥырбыттар. 2 сыл сулууспалаабыт. Онтон Порт-Артур куоракка байыаннай оскуолаҕа делопроизводителинэн үлэлээбит. Онно сылдьан нуучча-дьоппуон сэриитин кэмигэр политическай буруйдааһыҥҥа түбэһэн Илин Сибииргэ (Саха уобалаһыгар) Бүлүү уокуругар 32 сыл хаатыргаҕа суутунан уурахтанан кэлбит. 1902 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Хороҕо кэлэн олохсуйар. 

## Олоҕун олуктара
* 1902 сыллаахха олохтоох баайы кытта сатаспакка биир сыл Ньурба Чуукаарыгар «көннөрүнэргэ» диэн ыытыллыбыт. Биир сыл ыалтан ыалга көһө сылдьыбыт. 
* 1903 сыллаахха Бүлүүтээҕи араҥ ыарыылаахтар балыыһаларын бырааһа Зоядинскай ыҥырыытынан араҥнар колонияларыгар суруксутунан үлэлээбит. Төннөн кэлэн 1905 сыллаахха кэргэннэнэр. Харастар кыыстарын Өрүүнэни кэргэн ылбыт.Сэттэ оҕолоноллор. (Серафим, Дуня, Алексей, Павел учуутал буолбуттара; Саня атыыһыт, Марфа фельдшер, Андрей связист этилэр).
* 1908-09 сылларга Ньурба Сүлэтигэр учууталлыыр. 
* 1910 с. Марха народнай управатыгар суруксут көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир. 
* 1912 с. Ньурба волоһын суруксута. 
* 1918 с. байыаннай коллегия чилиэнэ. 
* 1918 с. алтынньытыттан 1919 с. тохсунньу 1 күнүгэр диэри колчаковецтар тутаннар Бүлүү түрмэтигэр хаайан кээһэллэр. 
* 1920 с. тохсунньу 1 күнүттэн Бүлүү уеһын 3 учаастагар милииссийэ начальнига. 
* 1922 с. Бүлүү уеһын сэбиэтин сийиэһигэр делегатынан кыттар. Саха уобалаһын Сэбиэтин сийиэһигэр дэлэгээтинэн талыллар. 
* 1922 с. бандьыыттары утары добровольнай дружинаҕа киирэр.
* 1923 с. атырдьах ыйын 4 күнүттэн 1924 сыл бүтүөр диэри 2-3 учаастактарга народнай судьуйанан үлэлиир. 
* 1926 с. Хоро оскуолатын сэбиэдиссэйэ уонна учуутала, 1934 с. өлүөр диэри.
Овчинников Яков Захарович

**Овчинников Яков Захарович** — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа. 

Тверскэй күбүөрүнэ дьадаҥы бааһынайын уола. 1906 сыллаахха Саха уобалаһыгар хаатыргаҕа ыытыллыбыта. 1914 сыллаахха Ньурбаҕа, онтон 1918 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ кэлбитэ. Овчинников Я.З. кыһыл дружинаны тэрийсибитэ, милиция начальнигынан үлэлээбитэ. 1937 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ өлбүтэ.
Яковлев Герасим Михайлович

**Яковлев Герасим Михайлович** — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.

1901 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр батараак кэргэнигэр төрөөбүтэ. Холкуостары тэрийсибитэ, кулаактары эһиспитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Расторгуев Пантелеймон Ильич

**Расторгуев Пантелеймон Ильич** — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.

Учуутал, революционер, С.М. Аржаков соратнига.
Кардашевскай Руф Иванович

**Кардашевскай Руф Иванович** — Гражданскай сэрии кэмигэр Пясталов этэрээтин разведкатын начаалынньыга, Бүлүү уокуругун Сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Саха АССР сирин наркомун солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын "Салҕабыл" иэс биэрэр табаараыстыба бэрэстээтэлэ, Сельхозбанк салайааччыта, Саха АССР наркоматын Москубатааҕы бэрэстэбиитэлэ, Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибит киһи.  

1891 с. муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Балаҕаннаах нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата элбэх оҕолоох Тиэрэйбэҥ Борокуоппай. Ол эрээри оҕото суох баай аймахтарыгар Кардашевскай Уйбаан Леонтьевич - Кутаскыын кулубалаахха иитиллибитэ.  1900 с. Куорамыкыга саҥа аһыллыбыт 2 кылаастаах сыаркап приходун оскуолатыгар Монастырев Василий Григорьевичка үөрэммитэ. 1904 сыл сааһыгар оскуоланы бүтэрбитэ. Кыра эрдэҕиттэн Бүлүү куоракка Николай Расторгуев баайга үлэлээбит. 17 саастааҕар Битиимҥэ, Бодойбоҕо барбыт.

Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын тэрийсибитэ.  Революционер, уезтааҕы  чилиэнэ.  

## Олоҕун кэрдиис кэмнэрэ
* 1920-с сс. Бүлүү  уокуругар  Советскай былааһы олохтоспута.
* Бүлүү  уокуругун  Советын  ситэриилээх комитетын председателинэн быыбардаммыта. 
* 1926с. Саха Республикатын Сирин наркомун солбуйааччы председателэ.
* «Сельхозбанк»  салайааччыта.
* «Салҕабыл» кредитнэй общество салайааччыта.
* Дьокуускай куорат Советын председателэ.
* 1931-1933 сс. Саха АССР Народнай Комиссардарын РСФСР правительствотыгар Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ. 
* 1938 с. репрессия  ыар долгунугар  түбэспитэ.
* Хаайыыга сытан, 1941 с. өлбүтэ.
* 1956с. үтүө аата  чөлүгэр  түһэриллибитэ.  

## Быһаарыылар
Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа)

**Егоров Андрей Николаевич (Бурҕаа)** — Үөһээ Бүлүү Кыһыл дружинатын байыаһа.

1892 сыллаахха Нам нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1923 сыллаахха Бэдьэкэ бандьыыты тутуспута. 1922—1926 сылларга Бүлүүгэ, Алдаҥҥа милиция органнарыгар үлэлээбитэ, 1926 сылтан Сэбиэт председателинэн, кэлин «Кыһыл сирдьит», «Чолбон», «Кыһыл үлэһит» колхозтары тэрийсибитэ, «Чолбон», «Саҥа олох», «Бааһынай» колхозтар председателлэринэн үлэлээбитэ.

1938 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын Бүтүн Сойуустааҕы Выставкатыгар кыттыбыта. Саха АССР бастакы ыҥырыылаах Үрдүкү Советын дьокутаата. Персональнай пенсионер.
Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината

**Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружината** — XX үйэ 20-с сылларыгар сэбиэскэй былаас иһин саа-саадах тутан охсуспут дьон тэрилтэлэрэ.

XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар уопсастыбаннай бэлитиичэскэй хамсааһыннар тэнийэн барбыттара. 1918 с. Уобалас Сэбиэтин Рыдзинскай этэрээтин көмөтүнэн былаастан туораппыттара, уонна 1918 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр (от ыйын 1 күнүгэр) оробуочайдар дьокутааттарын Саха сиринээҕи Сэбиэтэ бэйэтин үлэтин саҕалаабыта.

Мантан ыла Саха сиригэр саалаах-саадахтаах утарыта туруу саҕаламмыта.
Кыһыллар уонна үрүҥнэр, саҥа былаас иһин уонна эргэ былаас иһин охсуһааччылар лааҕырдара баар буолбуттара.

Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа улахан үлэни уезтааҕы хамыһаар Аржаков Степан Максимович ыыппыта. Бастаан улууска Буолас хамыһаарынан (волостной комиссар, волком) Монастырев Матвей Васильевич анаммыта. Онтон 1918 с. от ыйын 6 күнүгэр Жирков С. Н. бэрэстээтэллээх оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтэ тэриллибитэ. Сэбиэт аҕыс киһилээх кыһыл гвардияны тэриммитэ.

1918 с. атырдьах ыйыгар Сэбиэт былааһа сулларыллыбыта. Аржаков доҕотторун кытта Өлүөхүмэнэн Бодойбоҕо түһэргэ суоттанан дойдутуттан барбыта. 1919 сыллаахха ахсынньыга Колчак былааһа сууллубута. Бүлүү уокуругар Сэбиэскэй былааһы чөлүгэр түһэриигэ Аржаков баһылыктаах аналлаах хамыыһыйа тэриллибитэ. Бары сирдэргэ революционнай кэмитиэттэр (ревкомнар) тэриллибиттэр.

Үөһээ Бүлүү волревкомун бэрэстээтэлинэн Павлов Андрей Петрович, улуус судьуйатынан Дягилев Андрей Алексеевич, улуус милиисийэтин начаалынньыгынан Овчинников Яков Захарович анаммыттара.

1921 с. Охуоскайтан уонна Верхоянскайтан үрүҥнэр иһэллэрэ биллибитэ. Ону утары Центросибирь Иркутскайтан Каландарашвили хамандыырдаах хас да этэрээти ыыппыта. 1922 с. тохсунньутугар ОГПУ 80-с дивизионун ыыппыттара. Дивизион үс этэрээккэ хайдыбыта. Дивизион Беляев хамандыырдаах иккис этэрээтэ кулун тутарга Бүлүү куоратыгар кэлбитэ. Ити иннинэ олунньуга Бүлүүгэ кыһыл дружина тэриллибитэ. 

Оттон Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһунан боппуруос кулун тутар бастакы аҥаарыгар турбута. Дружинаны Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ. Хамандыырынан народнай судьуйа Дягилев А.А., хамандыыр көмөлөһөөччүтүнэн волревком бэрэстээтэлэ Павлов А.П. анаммыттара. Дружина чилиэнин ахсаана 33 киһиэхэ тиийбитэ.

## Өссө маны көр

* Үөһээ Бүлүү улууһун Кыһыл дружинатын байыастара (тиһик)
* Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон (тиһик)
Саввинов Дмитрий Дмитриевич

200px|thumb|right|
**Саввинов Дмитрий Дмитриевич** — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор, СӨ Наукаларын Академиятын чилиэнэ, Хоту прикладной экологиятын институтун дириэктэрэ, почва гидрологиятыгар уонна прикладной экология биллиилээх чинчийээччи.

## Олоҕун олуктара
Ньурба улууһугар 1932 с. кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх деятелэ
* А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата(2013)

## Быһаарыылар
Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола)

**Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола)** — Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыллар кэккэлэригэр сэриилэспит Үөһээ Булүүттэн төрүттээх киһи.

1904 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Улуус оскуолатын бүтэрэн баран 1921 сыллаахха Бүлүү куоратыгар киирэн комсомол активнай чилиэнэ буолбута. Ити сыллаахха Якутскайга рабфакка үөрэнэ барбыта. Онтон ЧОН ротатын саллаатынан буолбута. 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар үрүҥнэр төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос)

**Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос)** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар охтубут киһи.

1900 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Тулаайах уол борокуокка мотуруостаабыта. ЫРКС чилиэнэ. Н. И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхалааһыҥҥа инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Салашин Гаврил Михайлович

**Салашин Гаврил Михайлович** — 1889 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Сунтаарга буолбут кыргыһыыларга сылдьан баран Бодойбоҕо о.д.а. сирдэргэ Сэбиэт былааһын олохтооһуҥҥа активнай кыттыыны ылбыта. 1922 сыллаахха Төхтүргэ уонна Киллэмҥэ үрүҥ этэрээттэри урусхалласпыта. 1923 сыл саас Саһыл Сыһыы оборонатыгар кыттан Пепеляев хамсааһынын бүтэһиктээхтик үлтү сынньыспыта. Дойдутугар кэлэн Сэбиэттэр үлэлэрин сүһүөҕэр туруорууга, колхуостары тэрийсиигэ активнайдык үлэлээбитэ. Дойдутугар олорон 1964 сыллаахха өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон

**Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон**.

1.Тобохов Иван Алексеевич (Бордур уола). 1922 сыл олунньу 22 күнүгэр Павловскай уонна Табаҕа икки ардыларыгар бандьыыттар төгүрүктээһиннэригэр түбэһэн ботуруона бүтүөр диэри хорсуннук сэриилэһэн өлбүтэ.
2.Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич 
3.Григорьев Дмитрий Михайлович (Мотуруос). Н.И. Снитко этэрээтигэр сылдьан Хохочойго комсомолецта-ры кыргыбыт бандьыыттары   урусхалааһыҥҥа  инники кэккэҕэ сылдьан 1922 сыл муус устар 19 күнүгэр өлбүтэ.
4.Винокуров Николай Егорович 1905 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүтэ. Орто Булүүгэ В. Шатаев этэрээтигэр тахсан иһэн Хохочойдооҕу тоһууртан куоппутун бандьыыттар тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттар.
5.Тарагаев Иван Данилович 
6.Докторов Алексей Игнатьевич
7.Салашин Гаврил Михайлович 
8.Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай).  
9. Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич 
10.Тараяров Василий Георгиевич 
11.Бойлохов Иван Федотович 1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. 
12.Донской Дмитрий Иванович 1900 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар төрөөбүтэ. Ньурба оборонатын кыт-тыылааҕа. 1922 еыл бүтүүтүгэр Үөдүгэй улууһугар Го-воров баапдата саһа сылдьарын урусхаллааһыны тэрий-битэ. Якутскайдааҕы советскай-партнйнай оскуоланы бүтэрэн баран партия Бүлүутээҕи окружкомун ннструкторынан, онтон кэлин партия Верхоянскайдааҕы окружкомун секретарынан, Бүлүугэ горисполком председа-телинэн улэлээбитэ. Кэлин учууталлаабыта уоина Үөһээ Пүлүү потребсоюһун бырабылыанньатын председатели-нэн үлэлээбитэ. Социалистическай сокуоннаһы куруубайдык кэһии кэмигэр 1938 сыллаахха сымыйанан буруйданан хаайыллыбыта. 1939 сыллаахха атырдьах ыйыгар түрмэҕэ өлбүтэ. ССКП XX съеһин кэнниттэн ССКП Саха уобаластааҕы комитетын уурааҕынан Д, И, Донской сырдык аата чөлүгэр түһэриллибитэ.
13.Кононов Аввакум Данилович. 1925—27 сылларга Булүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай ин-ституту бутэрэн баран, үөрэммит институтугар препо-давателинэн үлэлээбитэ.
14.Дмитриев Аввакум Спиридонович 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Үөрэх наркомун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ.
15.Тимофеев Терентий Дмитриевич 
16.Потапова-Габышева Марфа Георгиевна Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Булүү куоратын оборонатын активнай кыт-тыылааҕа,
17.Потапова Мария Георгиевна Бүлүү оборонатыгар кыттыбыта. 
18.Винокуров Николай Егорович 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын, үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.
19.	Потапов Серафим Георгиевич Сахалартан биир бастакы историк, краевед, дьоҕурдаах журналист

## Быһаарыылар
Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич

**Иванов (Ханды) Никифор Иннокентьевич** — 1922 сыллаахха Хохочойго тоһуурга түбэспит комсомолецтартан биирдэстэрэ.

Бүлүү улууһугар Тылгыны нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. Комсомол чилиэнэ. Хохочойго бандьыыттар тоһуурдарыгар түбэһэн тыыннаахтыы тутуллубутун Орто Бүлүүгэ илдьэн 1922 сыл муус устар 18 күнүгэр накаастаан өлөрбүттэр.

## Быһаарыылар
Поляктар

**Поляктар** () диэн арҕаа славяннар киирэр омук. Польша Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн нэһилиэнньэтэ (96 %). Поляктар уопсай ахсааннара — 55 мөл кэриҥэ киһи, онтон Польшаҕа — 38 мөл. Аан дойдуга поляктартан төрүттээх дьон ахсаана — 60 мөл киһи. Поляктар диаспоралара Полония диэн ааттаах. Поляктар үгүстэрин төрөөбут тыллара — индоевропейскай тыллар славян тылларыгар киирэр поляк тыла.

Поляктар уруккуттан итэҕэллэрэ — католицизм. 1917 сыллаахха дылы поляктар Арассыыйа империятын саамай элбэх ахсааннаах омуктарын ахсааныгар киирэллэр этэ. Бүтүн Сойуустааҕы биэрэпис түмүгүнэн 1989 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска 1 126 334 поляк олорор этэ.

## Саха сиригэр биллибит поляктар
* Огрызко Иосафат
* Пекарскай Эдуард Карлович
* Серошевскай Вацлав
Александр III

thumb|250px

**Александр III** (1845 кулун тутар 10 — 1894, сэтинньи 1) — 1881 сылтан 1894 сылга дылы Арассыыйа императора.

## Ыраахтааҕылаан олорбут кэмин туһунан

Кини баһылаан олорбут кэмигэр Арассыыйа урукку ыраахтааҕы уларыта тутуутун кэнниттэн историческай пауза ылбыта диэн сыаналанар. Сорохтор ону ааһан реакция кэмэ диэн сыаналыыллар. Бу кэми «Контрреформалар эпохалара» диэн ааттаабыттара.

1880-с сылларга куурс уларыйыыта Александр III уонна кини дьонун бэлиитикэҕэ сыалларынан быһаарыллар буолбакка, террористар дьайыыларынан быһаарыллар (Александр II-у өлөрүүттэн саҕалаан). Саҥа ыраахтааҕы Либерааллар уонна консерватордар ыккардыларыгар кылгастык саараан баран консерватордары талбыта. Ис дьыала миниистирэ М. Т. Лорис-Меликов конституциятын бырайыага ыраах «ууруллубута» (бу бырайыак Арассыыйаҕа Парлаамены киллэриэхтээх этэ).

Ыраахтааҕыны өлөрүүнү уопсастыбаннас ыраахтааҕы бэйэтэ наһаа «либерааллаан» «хараҥа күүстэри» босхо ыыппытыттан тахсыбыт курдук санаабыта, онон саҥа ыраахтааҕыттан «бэрээдэги олохтооһуну» күүппүтэ.

1881 сыл муус устар 29 күнүгэр ыраахтааҕы манифест таһаарбыт. Манна күүстээх былаас олохтонуохтааҕын бигэргэтэр уонна нуучча интэриэһин көмүскүүр туһунан этэр. Онтон бу сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр ылыныллыбыт «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынна балаһыанньаҕа» губернаатардарга киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук губернаатардар хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыттара. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.

Контрреформа саамай сүрүн дьайыытынан олохтоох салайыныыны утарбыта буолар. Земство тойонунан дворянин эрэ буолар кыахтаммыта, земство судаарыстыбаттан тутулуктаах буолбута. Куорат бэйэни салайыныыта судаарыстыба сулууспатыгар кубулуйбута. Политикаҕа сыһыаннаах дьыалалары суут сабыылаах режимҥэ көрөр буолбута.

Устудьуоннар көҥүл санаа биир сүрүн источнига буолалларын быһыытынан 1884 сыллааҕы устаабынан университеттар автономиялара көтүллүбүтэ. Преподавателлэри Үөрэх миниистирэ эрэ бигэргэтэр бырааптаммыта. Үөрэх министиэристэбэтэ анаабыт киһитэ — попечитель — декааннары аныыр кыахтаммыта, үөрэҕи уонна устудьоннары, преподавателлэри кэтиир кыахтаммыта.

## Тус олоҕо
Дьиҥэр, убайа цесаревич Николай ыалдьан өлүөр диэри, ол аата сүүрбэ сааһыгар диэри, байыаннай сулууспаҕа бэлэмнэммит. Убайа сэлликтэн өлбүтүн кэннэ, аҕата киниэхэ цесаревич аатын иҥэрэр. Балтараа сыл буолан баран 1866 сыллаахха убайыгар анаммыт кыыһы Дания принцессатын Дагмараны ойох ылбыта. Дагмара православиеҕа көһөн Мария Федоровна диэн ааттаммыта. Бастакы уоллара Николай II диэн аатынан Арассыыйа Импиэрийэтин салайбыта, тиһэх импэрээтэрэ буолбута.

## Быһаарыылар
Ааҥллар

**Ааҥллар** () — Аан дойду улахан омуктарыттан биирдэстэрэ, Улуу Британия (Великобритания) сүрүн олохтоохторо. Омук быһыытынан Орто үйэҕэ Улуу Британия арыытыгар ааҥыллар, сакстар, фризтар уонна юттар диэн гермаан биис уустарыттан уонна кинилэр симэлиппит (ассимиляция) кельт омуктартан төрүттэммит. Билигин ааҥылларбыт дэнэр дьон ахсаана 50 мөлүйүөн киһи. Ааҥыл этноһыттан тахсыбыт дьон аан дойдуга (АХШ, Канаада, Австралия уонна САР гражданнара) 110 мөлүйүөн кэриҥэ дьон. 

## Быһаарыылар
Аустралиа Ааҥллара

**Аустралиа Ааҥллара** (English Australian) - Аустралия дойдутугар олорор англичаннар.

## Быһаарыылар
Сүрэх Дьааҥы

**Сүрэх Дьааҥы**, томтороот. 

Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр баар намыһах хайалар.

Устата хотуттан соҕуруу диэкки 160 км. Анаабыр уонна Хатанга өрүстэр тардыыларын араарар.

Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 403 м. Попигай метеорит кратерын илин өртүттэн чэрчилиир.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 1980 г.
Чурапчы иэдээнэ

**Чурапчы иэдээнэ** диэн Чурапчы улууһугар буолбут трагедияны ааттыыллар, олор араас сылларга буолбуттара: 1899 - 1903 сс Улахан аччыктааһын, 1939 - 1941 сс Улахан Аччыктааһын, Чурапчы көһүүтэ, 1954 - 1977 Улахан экономичэскэй застой, 1989 - 1993 сс Улахан кризис. Ити араас биричиинэлэргэ 30 тыыһынча курдук Чурапчы дьоно өлбүтэ.

## Өссө маны көр
* Мэҥэ иэдээнэ
* Саха Сирэ сэрии кэмнэригэр
Далай Лаама

**Далай Лаама** (, Вайли: *ta la’i bla ma*, ). **Далай-лаамалар** — Тибиэт буддизмыгар тулку бэриллиитин линията. Тибиэттэр саныылларынан далай-лаамалар бодхисаттва Авалокитешвара хос төрөөһүнэ (реинкарнацията).

«Далай» монгуол тылыгар «океан» диэн суолталаах, «лама» (*bla ma*) тибиэттии уонна санскриттыы «гуру» «учуутал» диэн суолталаах.
Попигай (кратер)

thumb|300px|Попигай кратер куйаартан көстүүтэ
**Попигай кратера** — Саха сирин уонна Таймыыр чэрчитигэр сытар метеорит охсубут сиригэр үөскэппит кратер. Попигай өрүс тардыытыгар баар. Аан дойдуга төрдүс улахан.

## Кратер геометрията
Кратер диаметра — 100 км кэриҥэ, сүрүннээ Саха сирин территориятыгар сытар, сорҕото эрэ Таймыырга баар. Киһи олорбот сирэ, чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пуунунан буолар 400 км. хотугулуу-арҕаа сытар Хатанга буолар.  

## Кратер устуоруйата
Эоцен кэмигэр 35 мөл. сыл нөҥүө метеорит охсубут сиригэр үөскээбит. Кратер намыһаҕа 1946 сыллаахха Д.В. Кожевин арыйбыта, 1970 сыллаахха метеорит үоскэппитин туһунан гипотеза баар буолбута. Бу гипотеза хайа боруодаларын үөрэтии кэнниттэн баар буолбута. Хайа боруодалара сорҕолоро үлтүрүйбүт уонна ууллубут этилэр.

## Сигэлэр
* Комета или астероид?  — «Природа» сурунаалга ыстатыйа, № 10, 2005.
* Google хаартыскаларыттан
* Геологические памятники природы России 
* Фотографии «Пестрых скал»
Иво Андрич

**Иво Андрич** (сербтыы: *Иво Андрић*) (Алтынньы 9, 1892 – Кулун тутар 13, 1975) – Югославия улуу суруйааччыта, 1961-ис сыл Нобель премиятын (литератураҕа) лауреата.
Айымньыларын сүрүн тиэмэтэ төрөөбүт Босниятын историята, Осмаанар Империяларын кэмигэр.
Төрөөбүт дьиэтэ Травникка билигин кини музейыгар уларытыллан турар, Белграадтааҕы квартиирата эмиэ.

## Биография

Төрөппүттэрэ Босния хорваттара, католик итэҕэллээх. Аҕата Антун Андрич, ийэтэ Катарина Андрич (төр. Пейич). Иван (кыччатан **Иво** диэн ааттыыр буолбуттара) икки саастааҕыгар, аҕата эмискэ өлөн туоруур. Ол иһин, ийэтэ кэргэнин аймахтарыгар Вишеград куоракка көһөр. Иво онно улаатар, оскуоланы бүтэрэр.

## Сүрүн айымньылара

* Травник хроникалара.
* Дрина күргэтэ.

## Сигэлэр
* Андрича саайта
* Андрич Нобель премиятын саайтыгар
Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха

250px|thumb|Скандальные карикатуры на пророка Мухаммеда, опубликованные газетой ''Jyllands-Posten'' в сентябре 2005.

**Карикатура айдаана 2005 уонна 2006 сыллардаахха** - Улахан Аан Дойдутааҕы айдаан, мусулмааннар уонна христианнар утары туруулара. Ити айдаан Данияттан төрүттэммитэ, кэлин тиһэҕэр 36 Эуропа дойдуларын уонна 76 мусулмаан дойдуларын, 12 Арассыыйа республикаларын (олор ахсааннарыгар Саха Сирэ), Латыын Американы, Хоту Америка дойдуларын барытын холбуур улахан планетарнай скандал буолар. Ити скандал билигин да бүтэ илик, араас кыра кыра "стычкалар" буола тураллар.

## Айдаан остуоруйата

Ити айдаан Муһаммеды үөҕэрдик Даниялар хаһыаттарыгар таһаарбыттара, онтон 12 мусулмаан дойдулара Данияҕа бойкот оҥороллор, онтон Дания диэки Норвегия буолар. Онтон Эуропа дойдулара барыта. Эуропа диэки өссө Саха Сирэ 2007 сыллаахха буолар, ол түмүгэр хас да "зачинчиктар" ууратыллаллар. Татарстан Саха Сирин кытта сибээһин быһа сыһар. Айдаан кэнники 230 сыдаарыстыбаны барытын хабар, ол түмүгүнэн Иккис Аан Дойду сэриитин ситэр, элбэх дойдуну хабарынан. Кэнники ол айдаан Германияны, Францияны улаханнык ылар. Айдаан бүтэһигэр хас да киһи өлүүлээх буолар 32 омук дойдуларыгар уонна 61 тыыһынча рааньынайдаах буолар. Олох бүтэһигэр Владимир Путин "зачинчик" диэн Александр Литвиненко этэр, ол кэнниттэн кинини өлөрөллөр.
Өлүөнэтээҕи археология экспедицията

**Өлүөнэтээҕи археология экспедицията**. 1964 сыллаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа института тэрийбитэ. Тэриллиэҕиттэн Мочанов Ю.А. салайбыта, археология өттүнэн Саха сирин толору чинчийбитэ.

Сүүһүнэн ахсааннаах былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирдэри булбута. Алдан өрүскэ арыллыбыт хас да сир плейстоцен уонна голоцен кэминээҕи археология култуураларын араарбыта Дьүктээйи, Бэлькичи, Сумнаҕын, Сыалаах уонна неолит кэминээҕи Ымыйахтаах, боруонса үйэтинээҕи Уус Мил култуурата.

Экспедиция төрүттээбит методикалара кэлин Хотугу Азия археология өттүнэн чинчийиитин.

1980 сылга диэри Хоту океантан Амуур өрүскэ диэри уонна Енисей өрүстэн Лаамы байҕалга диэри территория чинчиллибитэ.

1982 сыллаахха Дириҥ Үрэх былыргы дьон олоро сылдьыбыт сир арыллыбыта.

## Өссө маны көр
* Федосеева С.А. Археологическое изучение Якутии за 50 лет. — Вопросы историографии и источниковедения Якутии. Якутск, 1971.
Култуура үлэһитин күнэ

**Култуура үлэһитин күнэ** — Арассыыйаҕа 2007 сылтан кулун тутар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Атырдьах ыйын 27 күнүгэр 2007 сыллаахха бу туһунан 1111 нүөмэрдээх ыйаахха Арассыыйа оччотооҕу бэрэсидьиэнэ Владимир Путин илии баттаабыта.
 
Маннык идэ бырааһынньыгын оҥоруу туһунан 2007 сыл сааһыгар култуура миниистирэ Александр Соколов эппиттээх. Оччотооҕуга миниистир кулун тутары тоҕо талбыттарын маннык быһаарбыт: элбэх регион бу кэмҥэ маннык күнү бэлиэтииллэр уонна атын идэнэн бырааһынньыктары кытта туһунан буолуохтааҕын учуоттаан (Музейдар күннэрэ, Арассыыйа бэчээтин күнэ, Арассыыйа киинэтин күнэ, Арассыыйа бибилитиэкэлэрин күнэ).

## Быһаарыылар