Күүс оруола улаатыыта

Дьон өйдөрө-санаалара хамсыы, уларыйа турарыттан олох сайдыы-та, уларыйыыта, тупсан иһэрэ ситиһиллэр. Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарыгар, күрэстэһэн сайдыыны ситиһиилэригэр өй-санаа уонна күүс баһылаан салайыыта хардары-таары солбуйсан биэрэллэр.

Өй-санаа сайдыыны ситиһииттэн уларыйыыта олоххо тупсуулары аҕалар. Олох тупсуута, баай-мал элбээһинигэр тириэрдэн дьон өйүгэр-санаатыгар сымнааһыны, най барыыны үөскэтэн, оҕолору атаахтатыы, маанылааһын тарҕанарыттан аһара бара сылдьар өйдөөхтөр-санаа-лаахтар элбииллэр. Аһара барааччы бас-баттах быһыылаахтар элбээтэхтэринэ дойдуга араас уларыйыылар, хамсааһыннар үөскүүллэрин күүс эрэ хам туттаҕына, эйэлээх олох салҕанар кыахтанар. Дойдуну күүс баһылаан салайар кэмэ кэллэҕинэ дьон бэрээдэктэрэ тупсарын тэҥэ, ыарахан да үлэлэри кыайан үлэлиир кыахтаналлар. 

Хайа эрэ өттүгэр аһара барыы үөскээтэҕинэ өй уонна күүс сол-буйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэр. Дьон өйүн-санаатын күүс баһылаа-таҕына сыыһа суолу тутуһан, алдьатар өттүгэр салаллан хаалыы кэлиэн сөп. Сэриилэр бу кэмҥэ саҕаланар, элбэх дойдулары хабар кутталлара улаатан хаалар. Сэрии, өлөрсүү, ыарахан кэмнэрэ кэлэн аастахтарына дьон онно кэһэйбиттэриттэн үөрэх ылынан дойдуну салайыыга өй баһылыыр кэмэ, омуктарга эйэлээхтик олоруу, оҥоруу, тутуу сайдар кэмэ төттөрү эргийэн кэлэрэ кыаллар.

Айылҕаҕа тыынар-тыыннаахтар эттэрэ-сииннэрэ көлүөнэттэн кө-лүөнэҕэ күүһүрэн, кыаҕыран иһэллэрин ситиһэргэ аналлаах талан ылыы сокуона былыргыттан дьайар. Ханнык баҕарар атыыр кыыллар сүүллэрэ киирбит кэмнэригэр бэйэ-бэйэлэрин кытта күөн көрсүһэн, күүстэрин, кыахтарын быһаарсан, атыттары кыайан эрэ баран тыһыны ылар, саҥа көлүөнэни үөскэтэр кыахтаналлар. “Күүстээхтэн күүстээх төрүүр” диэн быһаарыыны айылҕа үгэс оҥорон тутуһа сылдьарыттан эт-сиин кыахтааҕын талан ылыыга туһана сылдьар.

Киһи өйө-санаата сайдан, араас албастары, ньымалары, тэриллэри туһана үөрэнэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ күүс быһаччы дьайыытын кыччатан, өй-санаа эмиэ кыттыһарын киллэрбитэ. Кэргэни талыыга икки өрүтү тэҥҥэ туһанан, эт-сиин күүһүн-күдэҕин тэҥэ, өй-санаа дьайыыта баайга-малга уларыйан, энньэ уонна халыым диэн ааттанан эмиэ быһаарар оруолу ылар кыахтаммыта.

Дьон-аймах олохторугар өй-санаа уонна күүс хардарыта-таары баһылаан салайар кэмнэрэ, солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэрин улахан, алдьатыылаах сэриилэр кэннилэриттэн эйэни, эйэлээхтик кэп-сэтиини сөбүлүүр, өрө тутар, таба сыаналыыр кэмнэрэ кэлэриттэн билэбит. Ааспыт улахан алдьатыылаах Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн төһө эмэ уһун кэмҥэ эйэлээхтик олоруу табыллыбыта.

Былыргы кэмнэргэ омуктарга күүс дьайыыта баһылыырыттан мөлтөхтөрү туоратан иһэллэрэ. Бу быһыы дьон олоҕор быыстала суох сэриилэһиилэр үөскүүллэригэр тириэрдэр этэ. Өй-санаа сөбүлэһиитэ, эйэлээх кэпсэтии кыаллыбата сэриини, күүстэр быһаарсыыларын саҕалыыр кыахтанар. Манна ким кыахтаах, күүстээх сэриилээх билигин да кыра сэриилэргэ кыайар кыаҕа хаала илик. Кыра, аҕыйах сэриилээх Грузияны Россия сэриилээн кыайан сирин-дойдутун бысталаан бэйэтигэр холбоммута. Элбэх буолан көмөлөөн, мөрөйдөөн кыайыыны ситиһиини арҕааҥҥы дойдулар туһана үөрэммиттэрэ билигин тарҕанан бөлөхтөһүүлэр элбээн эрэллэр.

Омуктар, дойдулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар күүс дьайыы-та улахана билигин да хаала илигин АХШ Венесуэла президенин Н.Мадуроны тутан ылбыта биллэрэр. Араас саба түһэргэ, көмүскэ-нэргэ аналлаах сэрии сэптэрин бары дойдулар оҥосто сатыыллар.  Ордук атыттар саба түһэллэриттэн көмүскэнии диэни бары өрө туталлар эрээри, аныгы сайдыылаах, үөрэх-билии тарҕаммыт олоҕор аҥардастыы саба түһүү сэриитин сэбэ диэн хаалан турарын билиэ этилэр.

Олус былыргы кэмнэргэ сэриини саҕалааһын аан маҥнай кыахтаах боотурдар биир бииргэ киирсиилэринэн быһаарыллар эбиттэрэ сахалар былыргы кэпсээннэригэр кэпсэнэллэр. Боруобалаһан киирсэн баран кыаттарыы кэнниттэн сэрии тохтообут түбэлтэтэ эмиэ биллэр. 

Күүс хаайыллара уустук. Саҥа сэрии сэбин оҥостуу күүһү биллэрдик улаатыннарар уонна ханна эрэ боруобалааһыны эрэйэр. Кыра сэриилэр сир дойду аайы буола тураллар. Былыргы кэмнэргэ күүһү быһаарсарга биир бииргэ боруобалаһыыны элбэхтик тэрийэллэр эбит. Араас көрүҥнээх күрэхтэһии курдугу тэрийэн баран кыаттарбыты өлөрөн кэбиһэллэрэ кэпсээннэргэ киирбит.

Дьон ахсааннара элбээн, олох сайдан истэҕинэ сэриигэ кыайыы элбэхтэр бииргэ турунууларыттан ордук улахан тутулуктаммыта. Манна саҥаны айыыны оҥорон туһаныы холобурунан А.Македонскай сэриилэрэ туһаммыт фалангаларын дьайыытын киллэриэххэ сөп. Алта кэккэ дьон үҥүүлэрэ биир сиргэ туһуланыылара утарыта киирсиигэ фаланга кыайыытын үөскэтэрэ улаханнык туһалаан Аан дойдуну баһылааһыҥҥа туруналларыгар тириэрдибитэ.

Билигин дойдулар бэйэлэрин көмүскэнэр аатыран атомнай сэрии сэбин оҥостон мунньуналлар, сайдан иһээччилэр кыахтара баарынан олору оҥосто сатыыллар. Атом күүһүн сыыһа-халты туттунуу араас абаарыйаларга тириэрдэн Аан дойдуга радиация киэҥник тарҕаныытыгар тириэрдэрин уонна саба түһээччилэри тэҥэ, көмүскэнээччилэр эмиэ онно түбэһиэхтэрин сөбүн сэрии сэбин оҥостооччулар син аахсаннар, улахан сэрии саҕаланара билигин тохтоон турар курдук эрээри, улахан дойдулар салайааччылара быстах диэн ааттаах сэриилэри саҕалаан кыайыыны ситиһэллэрэ элбиир кэмэ кэллэ. 

“Каждое поколение должна иметь свою войну” диэн этии төһө да куһаҕаннык иһиллибитин иһин, дьон өйө-санаата аһара барыыга тиийэн хаалан кэмэ кэллэҕинэ уларыйарын олус сөпкө быһаарар этии буолара билигин дакаастанар кыахтанан иһэр. Омуктар бары хас да көлүөнэ үөскээһинигэр эйэлээхтик, баайдык, талымнык олордохторуна оҕолорун атаахтык, көҥүлүнэн ыытан иитэннэр аһара бара, саҥаны айыыны оҥоро сатааччылар элбээннэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕун үөскэтэн кэбиһэллэриттэн күүс эрэ баһылаан салайара кэллэҕинэ тохтотор кыахтанар. Билигин Аан дойду үрдүнэн күүс баһылаан салайар кэмин АХШ уонна Россия улахан, кыахтаах дойдулар куомуннаһан кыттыһаннар аҕалан эрэллэр. Онтон күүс аһара барыыта кэлиитэ сэриигэ тириэрдиэн сөбө быһаарыллыбыта ыраатта.

Олохторо көммүт, барылара бары дэлэйбит төрөппүттэр оҕолорун атаахтаталлара, маанылыыллара элбээн, бэйэтин үрдүктүк туттунар, бэйэмсэх санаатын улаатыннаран кэбиһэллэрэ өйдөрө-санаалара аһара бара сылдьарын элбэтэр. Олох ыараханын, эрэйдээҕин билбэт эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга, тулуура суох буола улааталлар уонна араас хамсааһыннары, уларытыылары оҥорорго турунуохтарын сөп.

2026 сыл саҕаланыаҕыттан Ираҥҥа олохторо мөлтөөн барыытыттан протест оҥорооччулар, араас бууннааччылар уулуссаҕа тахсан хаамсыылары оҥороллорун салайааччылар утарсан элбэх дьону өлөрдүлэр диэн эттилэр. Тайм агенство биллэрэринэн Ираҥҥа 15 тыһ. тахса бууннааччылары өлөрбүттэр. Икки минэдрав чиновниктара бу сыыппаралары анонимнайдык биэрбиттэр.

Аһара барар өйдөөх-санаалаах, бэрээдэги тутуспат эдэрдэр араас хамсааһыннары үөскэтэллэриттэн “Кытаанах илии”, күүс баһылааһына эрэ быыһыаҕа диэн санаа дьоҥҥо киирбитин олоххо киллэрэн эрэл-лэр. Сокуону, бэрээдэги сэриилэр эрэ тутар кыахтарыгар тириэрдэн кэбиһии, аһара сайдалларын, күүһүрэллэрин үөскэтэрэ, аны бэйэлэрэ быһаарсалларыгар тириэрдиэн сөп.

Дойдуларга күүс баһылаан салайар кэмэ тиийэн кэлиитэ, итинник  араас хамсааһыннартан көмүскэнииттэн үөскүүр. Бу кэм кэлиитигэр күүһүрбүт, кыаҕырбыт сэриилэр бэйэлэрин күүстэрин-кыахтарын ханна эрэ боруобалыыр санаалара улаатарыттан, олус туһалаахтарын дакаастыы сатыылларыттан атыттары, кыралары, мөлтөхтөрү кыайан-хотон барыахтарын сөп кэмэ тиийэн кэлэр кыахтанар. Билигин Аан дойдуга оннук кэм кэлэн иһэрэ дойдулары араартаан тус-туспа бөлөхтөргө мунньуу салҕанан эрэриттэн биллэр. 

Аһара элбэх сэрии сэбэ мунньуллуута, сэриилэр аһара күүһүрүү-лэрэ дойдулар сыһыаннарыгар күүһүнэн өттөйүү баһылаан барар кэмигэр тириэрдэр кыахтаах. Россияҕа армияны аһара күүһүрдүү, саҥа сэрии сэптэринэн байытыы туһалаахтарын дакаастыы сатыыр кэмнэригэр тириэртэҕинэ, урукку Сэбиэскэй Сойуус кыраныыссатын барытын баһылыы сатааһыны күөртээн сэриилэри саҕалыан сөп.

Өй-санаа үөрэҕин тутуһа сылдьар, демократия тутулуктаах дойдулар экономикалара түргэнник сайдарыттан саҥа сэрии сэптэрин оҥостор кыахтара улаатан биэрэр. Арай туһалаах быһаарыылары мунньахтаан, барыларын сөбүлэһиннэрэн баран ылыналлара табыллара наадалаах кэмигэр хойутаан хаалыыларын үөскэтиэн сөп.

Күүс аһара мунньуллуута уонна өссө күүһүрүүтэ билигин даҕаны сэриилэр саҕаланалларын үөскэтэр кыаҕа улахан. Туруга, тулуура суох өйдөөх-санаалаах, бэйэлэрин аһара үрдүктүк туттунар салайааччылар улахан, кыахтаах сэриилэри баһылааһыннара дьон-аймах эйэлээх олохторун тутулуга хамнаан эрэрин биллэрэр. (1,89).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.