Өй-санаа мастыйар

Санааны олус кыра, дуона суох курдук саныыбыт уонна “Санаа диэн санаа буоллаҕа” диэн этэн улахан суолтаны биэрбэппит. Бу сыыһа санаа олохсуйан хаалыыта ону-маны санаабыта буола сылдьыы умнуллан, суох буолан хаалара түргэниттэн үөскээбит.

Киһи санаатын үгүс өттүлэрэ этин-сиинин баҕа санаалара буолаллар уонна сахалар өй-санаа үөрэхтэринэн “Быстах санаалар” диэн туо-ратыллан ааттаналлар. Бу санаалар үгүстэрэ эт-сиин туругуттан үөскээн тахсар санаалар буолан уларыйан иһэллэрэ элбэҕэ бэлиэтэнэр. Ону тэҥэ, бу быстах санаалар чугаһы, күннээҕини эрэ биллэрэллэр уонна кыайан ырааҕы, улахан туһалааҕы быһаарбаттар. 

Санаа элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына баҕа санааҕа кубулуйар уонна умнулла охсубат туруктанан билиини үөскэтэр. Бу баҕа санааны киһи оҥорон кэбиһэр кыахтаннаҕына уонна өссө элбэхтэ хатылаатаҕына үгэскэ кубулутуон сөп. Аан маҥнай кыра санаа үгэскэ кубулуйан киһини бэйэтин салайар кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр уонна “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕа элбиирин туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Үгэс диэн киһи бэйэтэ оҥорор, ханнык эрэ быһыыга кубулутар кыахтаммыт баҕа санаата ааттанар. Кып-кыра санаа сыыһа олус элбэхтэ хатыланнаҕына умнуллубат буолууга, онтон салгыы үгэскэ кубулуйар. Үгэс буолбут баҕа санаа киһини бэйэтин хамсатар, салайар кыахтанара олоххо улахан уустуктары үөскэтэр уонна саҥаны айыылары оҥорууга тириэрдэн сайдыыны ситиһиннэриэн эбэтэр сыыһа-халты туттунууну үөскэтэн куһаҕаны элбэтиэн сөп. 

Өй-санаа эбиллибэт, көҕүрээбэт уонна уларыйан испэт буоллаҕына мастыйан хаалар диэн сахалар этэллэр. Урукку кэмҥэ үөскээбит үгэстэрэ кыайан уларыйбат турукка киирэн хаалалларыттан саҥаны киллэрии кыаллыбат кэмэ кэлэрэ быһаарыллар. 

Айылҕаҕа убаҕас туруктаахтар кэлин хойдон, кытаатан мастыйан бараллара, онтон салгыы таастыйаллара биллэр. Үүнэн турбут мастар таастыйан хаалбыттара археологтар хаһыыларыттан көстөллөр.

Улахан салайааччы киһи дуоһунаһыгар олус өр кэмҥэ олордоҕуна атыттар хайгыылларыттан, тохтоло суох арбыылларыттан бэйэтин “үчүгэй” эбиппин диэн санаата аһара барар уонна үгэскэ кубулуйан хааллаҕына уларыйбат турукка киирэн өйө-санаата мастыйан хаалар. Сахалар киһиэхэ бу үгэс үөскүүр кэмин быһааран оҕо 7 сааһыттан бэйэтэ быһаарынан сылдьар кыахтанар диэн ааҕаллар.

Уһуннук үрдүкү дуоһунаска олоруу киһи өйүн-санаатын уларытан, мастытан, аны уларыйбат оҥорон кэбиһэрин салайааччылар олоххо оҥорор холобурдарыттан булан ылыы ордук табыллар:

- Үрдүкү салайааччы бу дуоһунаһыгар олус өр кэмҥэ олордоҕуна атыттар, тулалыыр уонна туһа таһаарынар дьон арбыылларыттан, күн аайы киһиргэтэн тахсалларыттан бэйэтин аһара үрдүктүк, атыттартан үчүгэйдик сананара түргэнник үөскээн олохсуйар. 

- “Тойон сөбүлүө суоҕа” диэн санааларыттан бас бэринэ сылдьар, туһа таһаарынар дьон күн тура-тура “Эн үчүгэйгин” диэн этэ, арбыы, хайгыы сырыттахтарына киһи сотору кэминэн кырдьык үчүгэй эбиппин диэн санаата үөскээн олохсуйан, үгэс буолан хаалар.

Уһуннук импиэрийэ тутулуктаах дойдуну салайбыт диктатор өйө-санаата аһара барыыта ити арбааһыннартан үөскээн баран кыайан көммөт туруктанар. Бу этиини өссө чуолкайдык “Итэҕэстээҕи иинин буора эрэ көннөрөр” диэн өс хоһооно быһааран биэрэр. Бу өс хоһооно өр сылларга иҥэн, мастыйан хаалбыт өй-санаа көнөрө олус уустугун биллэрэрэ ордук суолталаах.

Сэриилээн кыайан импиэрийэни үөскэппит уонна уһуннук баһылаан салайан ситиһиилэргэ тириэрдибит омук дьонун барыларын кэриэтэ өйдөрө-санаалара улахамсыйыыга, улуутумсуйууга оҕустаран хаалбыттара түргэнник көнө, тупса охсубата биллэр. Улахан омук эстиитигэр сэриигэ кыаттарыыта эрэ аһара баран “үчүгэй” диэки халыйан хаалбыт өйдөрүн-санааларын көннөрөр кыахтанар.

20-с үйэҕэ немец националистарын сэриилэрин кыайбыт Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэнниттэн үөскээбит Россия 21-с үйэҕэ бэйэтэ улуутумсуйууга оҕустаран хаалбытын Украина республикатыгар СВО-ну тэрийэ сылдьара биллэрэр. Аһара уһун кэмҥэ буолан ааспыт кыайыыны арбааһын, “победобесие” салҕанан иһиитэ омук дьоно барылара улуутумсуйууга, сэриитимсийиигэ оҕустаран өйдөрө-санаалара мастыйан хаалыытыгар тириэрдэн сылдьар.

Бу курдук олохсуйан хаалбыт өй-санаа үгэстэри үөскэттэҕинэ уларыйа охсубат, мастыйар турукка тиийэн хаалыан сөп. Киһи өйүгэр-санаатыгар үөскүүр, бу уларыйыыны демократия үөрэҕин тутуһар сайдыылаах дойдулар үөрэтэн быһаараннар салайааччылары барыларын быыбар көмөтүнэн талан ылан кэмигэр уларытан иһэллэр.

Улахан сэриини түргэнник кыайыахпыт диэн саҕалаабыт салайааччылар бэйэлэрин улаханнык, үрдүктүк сананаллара аһара улаатан хаалбытыттан сыыһа санааҕа киирэн баран өйдөрө-санаалара түргэнник көнөн сэриини тохтотор кыахтара суох буолуон сөп. Аһара хайҕааһынтан уонна арбааһынтан мастыйан хаалбыт өй-санаа уларыйара, тупсара кыаллыбат турукка тиийэн мэһэйдии сылдьар. 

Сэриини тохтотор туһугар Россияҕа саҥа салайааччы ирдэнэр буолла. Билигин ол киһини булаары көрдүүр курдуктар. 

Р.Кадыров атын главалартан элбэх уратылаах, харчыта элбэх уонна аналлаах сэрииһиттэрдээх. Кини Кавказ омуктарыгар баһылыыр, салайар оруолу ылыан сөбүттэн уһуннук ыалдьа сылдьан баран баара-суоҕа биллибэт, саҥата иһиллибэт буолбутун таһынан тас көрүҥэ уларыйан хаалбытын биллэрбэккэ саһан кэриэтэ сылдьар. 

Олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун быһаарар этиини тутуспат буолуу, аҥар өттүн диэки улаханнык халыйыы өй-санаа саҥанан солбуллан биэрэрин суох оҥорон уларыйбат турукка киллэрэн кэбиһэрин сахалар быһааран “Өй мастыйар” диэн этиини үөскэтэн туһаналлар. 

Өй-санаа мастыйыытын, ол аата уларыйбат турукка киирэн хаалыытын кэнниттэн салгыы баран таастыйыы тиийэн кэлэрин “Чаал бас”, “Чой бас” диэн этиилэр бааллара биллэрэллэр.

Бас диэн саха тыла төбөҕө өй-санаа киирбитин, баар буолбутун биллэрэн киһиэхэ уонна аҕыйах улахан кыылларга анаан туттулла сылдьар. Бас диэн тыл өй-санаа баһыллар курдук баарын, элбэҕин биллэрэн төбө диэн тылы солбуйууга, тупсарыыга туттуллар. 

Бас туһунан этиилэр сахаларга элбэхтэр:

- Чой бас. Өйгө-санааҕа саҥаны билии, ханнык эрэ уларыйыы киирэрэ кыаллыбат кэмэ кэлбитин биллэрэн, бу этии үөскээбит. 

- Чаал бас. Бэрт кыра, чаалыйар эрэ курдук өй-санаа баска бэрт кыратык киирэн иҥэрэ ити этиинэн бэриллэр.

- Бастыҥа диэн бастаан иһэр киһи кэтэр ураты бэлиэтэ буолар.

Бэйэтин атыттартан уратылаах, үчүгэй курдук санана үөрэнэн хаалбыт киһи олохсуйбут өйүн-санаатын кыайан уларыта охсубата, өй мастыйар диэн этиини үөскэппит. Бу быһаарыы омук дьонугар барыларыгар тарҕаныыта тиийэн кэлэрин улуутумсуйууга оҕустаран хаалыы аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыы үөскээһинэ дакаастыыр.

Армия күүстээх диэн өйгө-санааҕа уһун кэмҥэ үөрэнэн хаалбыт Россия дьонун өйдөрө-санаалара көнөрө, тупсара кыаллыбата бары кэриэтэ Украинаны сэриилиири утарбаттарыттан биллэр. Арай бу сэриигэ хотторуу эрэ оҥорор күүстээх сабыдыала аһара баран хаалбыт  санааларын көннөрүөн, тупсарыан, сиэри тутуһуннаран киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэн сөп. Улуутумсуйууга оҕустаран мастыйан хаалбыт өй-санаа кыайан көнөрө, тупсара олус уустук. Өй-санаа мастыйан хаалыыта саҥа, туспа өй киирэрин суох оҥорор. 

Султан, царь улахан дуоһунаһын ылбыт киһи ол дуоһунаһыттан көнө сүнньүнэн аккаастанар, атын киһиэхэ биэрэр кыаҕа өйө-санаата мастыйарыттан букатын уустугурар. Арай өллөҕүнэ эрэ бу үрдүк дуоһунаһа босхолонон атын киһиэхэ тиксиэн сөп.

Өйү-санааны куруук дьарыктыы, эрчийэ сылдьыы уонна саҥаны киллэрэн биэрэн иһии мэйии кытаатан, мастыйан хааларын суох оҥорор. Өйү-санааны дьарыктааһын, эрчийэ сылдьыы сааһырбыт киһиэхэ түөһэйии тиийэн кэлэрин тохтотууга туһалыыр.

Өй-санаа кытаатан саҥаны киллэрбэт, уларыйбат турукка киириитэ өй мастыйар диэн этиинэн бэриллэрэ ордук табыллар. (1,74).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.