Элбэхтэр бэрээдэги кэһиилэрэ

Элбэхтэр бэрээдэги кэһиилэрэ, өлөрсүүлэри оҥороллоро билигин Россияҕа эбиллэн иһэрин кистии, саба сатыыллар. Бу хамсааһыннар ордук элбэх балыйыылаах быыбардар кэннилэриттэн күүһүрэллэрэ быыбардары кытта быһаччы сибээстээхтэрин, онтон тутулуктаахтарын быһаарар. Быыбардар диэн салайар былааһы талан ылыы буолан дойдуга уларыйыы киирэригэр улахан туһаны оҥороллор.

Салайар былаас дьон баҕаларын толорбото элбэхтэр олохсуйбут бэрээдэги кэһиилэрэ үксээһинин үөскэтэр. Бу бэрээдэги кэһиилэр дьон олоҕор күүс баһылаан салайар кэмэ кэлэн иһэрин биллэрэр көстүү буолаллар. Салайааччылар уонна үлэһиттэр, икки утарыта өрүттэр биир тылы эйэлээхтик булуммакка күүһү көмөҕө ыҥыралларыттан күүстэр харсыһыылара сайдан барыытыгар тириэрдэр. 

Олохсуйбут, сокуоҥҥа кубулуйбут бэрээдэги кэһии диэни киһилии быһыылаах киһи отой оҥорбот быһыыта буолар. Билигин демократия олоҕор былаас оҥорор дьыалатын сөбүлээбэти уулуссаҕа тахсан биллэрии биирдиилээн киһиэхэ эрэ көҥүллэнэр. Онтон элбэх буолан уулуссаҕа тахсан хаамыыны оҥорорго эрдэттэн бэлэмнэнэн салайар былаастан аналлаах көҥүлү ыллахха эрэ тэрийиэххэ сөп.  

Дьон бары бииргэ түмсэн бэрээдэги кэһиилэрин биричиинэтэ олус дириҥ уонна аан маҥнай салайар былаас дьоҥҥо сөбүлэппэтин, быы-бардарга улаханнык балыйалларын уонна үгүстэргэ сөбүлэппэт, олоххо туһата суох сокуоннары ылыналларын биллэрэр. 

Биир эмэ киһи бэрээдэги кэһиитин өйө-санаата туруга суоҕунан, тиийиммэтинэн, бэрээдэккэ үөрэммэтэҕинэн быһаарыахха, ырыппакка хаалларан кэбиһиэххэ да сөп, онтон элбэхтэр бэрээдэги кэһиилэрэ атын, дьон олохторугар, үлэлэригэр быһаччы сыһыаннаах биричиинэ-лэрдээх буолар. Ол биричиинэлэр манныктар:

1. Дьон олохторо табыллыбата, туохтара эрэ улаханнык тиийбэтэ барыларын биир санааҕа киллэрэн бэрээдэги кэһиилэригэр тириэрдэр.

2. Элбэхтэр салайар былааһы сөбүлээбэттэрэ үөскээһинэ.

Бу биричиинэлэри төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Дьон олохторо салайар былаас оҥорор дьыалаларыттан быһаччы тутулуктанар. Аныгы дьон сокуоннары тутуһан олохторун олороллоруттан олортон улахан тутулуктара үөскээн тахсар.

2012 сыллаахха ахсынньы ыйыгар Госдума табааҕы бобуу уонна сыанатын ыаратыы туһунан сокуону ылыммыта. Бу сокуон элбэх табаахха үөрэммит дьон сөбүлээбэттэрин үөскэтэн сылдьар. Бу дьон хомолтолорун, баҕа санаалара туолбатаҕын уулуссаҕа тахсан хаамсан биллэриэхтэрин сөбүн тэҥэ, атын хамсааһыннарга кыттыһан хаалаллара улахан уустуктары үөскэтиэхтэрин сөп.

Дьон олохторо мөлтөөтөҕүнэ, баҕа санаалара туолбатыттан санаарҕаан арыгы иһэллэрэ элбиир. Арыгы иһиитин бобууттан-хаайыыттан Улуу Өктөөп өрө туруута уонна 90-с сыллардаахха “перестройка” хамсааһына саҕаламмытын үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ. Бу үөрэҕи ылынан арыгыны бобуунан, хаайыынан кыайбаттарын билэннэр уонна сыыһатын быһаараннар билигин арыгыны букатын бобууну хата оҥоро сатаабаттар. Арай туох эрэ буолар буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара киирэн уонна улахан эрэйэ суох кыайыахпыт диэн быстах санааларыттан, аны табаах тардыытын үрдүгэр түһэн сылдьаллар.

Табаах тардар биир киһи бэйэтин доруобуйатын аан бастаан буорту оҥорорунан тарпатын дуу, тардарын дуу атын дьон ыгыыларынан буолбакка, бэйэтэ быһаарынарыгар кыахта биэриэххэ.

Табаах тардыыта өйү-санааны уоскутарынан бобон кэбиһии арыгытааҕар быдан элбэх киһини таарыйар кыахтааҕынан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэрэ эрэйиллэр. Табаах тардааччылар эр дьон 60, онтон дьахталлар 40 бырыһыаннарын курдугу билигин ылаллара биллэр.

Элбэхтэр санааларын буорту оҥорууну табааҕы тардыыны бобуу уонна сыанатын ыаратыы оҥорорун салайааччы ааттаах дьон билиэ этилэр. Дьон уһун үйэлэрин тухары табааҕы тарда сылдьаллар даҕаны, табаахтан оннук биллэр куһаҕан дьайыы тахсыбатын бэйэлэрэ билэллэр. Табаах тардыыта куһаҕан дьайыытынааҕар киһини уоскутар, санаатын аралдьытар дьайыытын туһата эмиэ улаханын тардааччылар туһаналлар. Табаах тардыыта киһини уоскутар, уҕарытар анала дьоҥҥо суох буолан хааллаҕына, майгылара татыма, тулуурдара аҕыйаҕа улаатара өссө улахан куһаҕаны аҕалыан сөп.

Салайар былаас ханнык эмэ быһаарыыны ылынарыгар урукку олох уопутуттан туһаныа этэ. Ыраахтааҕы баарын саҕана дьон бэйэлэрэ үүннэрэн, чаркааскай табаҕы тардаллара эрээри, ол кэмҥэ Россия дьонун ахсааннара эбиллэн иһэр этэ.

Табааҕы кытта охсуһууга табаах буруотун буортутун аҕыйатыы ордук туһалыа этэ. Аныгы тупсарыллыбыт фильтрдаах табаахтар буруоларын буортулара аҕыйаан иһэр. Фильтра суох табааҕы оҥорууну бобон-хаайан аҕыйата сатаатахха, табаах оҥорор буортута лаппа аҕыйыырыгар тириэрдиини ситиһиэххэ сөп. 

Табааҕы тардыыны бобуу үгүстэр санааларын куһаҕаҥҥа кубулутар кыахтааҕын, сөбүлээбэттэр элбииллэрин үөскэтэрин салайааччылар билиэхтэрэ этэ. Үгүстэр санааларын куһаҕаҥҥа кубулуппакка эрэ аҕыйах табааҕы оҥорооччулары ыган-хаайан биэрии, табаах хаачыстыбатын тупсарыы туһата улаханын таба сыаналыа этилэр. 

2. Билигин Россияҕа үгүстэр салайар былааһы сөбүлээбэттэрин уулууссаҕа тахсан хаамсан биллэрэллэр. Салайааччылар элбэх киһи сөбүлээбэтэ туохтан үөскүүрүн кыайан быһаарбаккалар, атын, быстах биричиинэлэргэ балыйан эрэйдэнэллэр. Эбэтэр дьон санаатын хайыта, биир эмэ буруйдааҕы булан, онон саптына сатыыллар.

Грузин Гаргамадзе Россия дьоно бэрээдэги кэһиилэригэр харчы биэрэр диэн этии баар буола сылдьыбыта дьон бэрээдэги кэһиилэрин сүрүн биричиинэтин, салайааччылары сөбүлээбэттэрин кистии-саба, атыҥҥа кубулута сатааһынтан үөскүүр быһыы буолар.

Аһара байыыттан киһи өйө-санаата уларыйарын, бэйэтин аһара үрдүктүк сананарын үөскэтэрин салайааччылар билиэ этилэр. Үгүстэр бары дьадаҥылар, бэйэлэрин эрэ кыаналлар, онтон аһара байбыт салайааччылар өйдөрө-санаалара үгүстэргэ сөп түбэспэтэ үөскээһиниттэн сөбүлэспэт санаалара үөскээн сайдар. Билигин бу сөбүлэспэт санаа күүһүрэн барыыта эбиллэн иһэр.

“Верхи не могут управлять по новому, а низы не хотят жить по старому” диэн этии ыраахтааҕы былааһа дойдуну кыайан салайбатыттан “революционнай ситуация” үөскээн тахсыбытын биллэрэр. Ыраахтааҕылаах Россияҕа маннык быһыы баара саҥа үйэ саҕаланыытыгар бэлиэтэммитэ, саҥа партия үөскээбитэ. Бу утарыта турууну салгыы сайыннаран В.И.Ленин таба туһаммыта, Улуу Өктөөп өрө туруутун салайан кыайыыны ситиһэн былааһы уларыппыта.

Билигин Россияҕа салайар былаас өр кэмҥэ уларыйбатаҕынан бары бэйэ-бэйэлэригэр бэйэ киһитэ буолуулара сайдан бары салайаач-чылар коррупцияҕа ылларыыларын үөскэттэ. Салайар былаас коррупцияҕа ылларыыта сахалыы “Бил баһыттан сытыйар” диэн этиинэн толору бэриллэр. Демократия үөрэҕэ кыра да буоллар дьайарыттан салайар былааһы төрдүттэн уларытыы эрэ, бу коррупциянан сытыйбыт былааһы көннөрөр кыахтааҕын дьон өйдөөн эрэллэр. 

Америкаҕа иитэ илдьибиттэрин кэнниттэн алҕаска өлөн хаалбыт Дима Яковлев аатынан сокуону Госдума уонна Федерация сэбиэттэрэ 2012 сыллаахха ахсынньыга ылыммыттара. Бу сокуону ылыммыт Госдума депутаттарын В.Позднер “дурактарынан” ааттаабыта.    

Уһун кэмҥэ уларыйбакка олорбут күүстээх да былаас уларыйар кэмэ син-биир кэлэрин ыраахтааҕы уонна сэбиэскэй былаастар эстиилэрэ дьоҥҥо биллэрбитэ. Б.Ельцини араастаан куһаҕаннык этээччилэр элбэхтэр этэ даҕаны, сөбүлээччилэр ол кэмҥэ ордук элбэхтэрэ. 

Саҥа 2026 сыл саҕаланыытыттан Ираҥҥа хамсааһыннар, уулуссаҕа тахсыылар элбээн сылдьаллар. Дьон олоҕо мөлтөөбүтүттэн бу хамсаа-һыннар саҕаланнылар диэн этэллэр. Былаастар дьайыыларыттан элбэх киһи өллө, 12 тыһыынчаттан таҕыста диэн тохсунньу ыйга биллэр-дилэр. Д.Трамп эйэлээх дьону өлөртүүрү утарарын туһунан этэр.

Элбэхтэр бэрээдэги кэһиилэрэ салайар былаас уонна үлэһит дьон икки ардыларыгар сөп түбэһиспэт буолуу улааппытын биллэрэр. Дойду бэйэтин иһигэр күүрүүлэр үөскүүллэр уонна сайдан иһиэхтэрин, күүс күүскэ харсыһыыта улаатан иһиэн сөп.

Салайар былаас кэмиттэн-кэмигэр быыбардар көмөлөрүнэн уларыйыытын демократия сокуоннара ирдииллэрин олоххо киллэрии сайдыыны ситиһэр санаалаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолла.  (1,93).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.