Иирээки

“И” дорҕоон өй-санаа туругун биллэрэр. Саха тылыгар хас биир-дии дорҕоон өйтөн-санааттан тутулуктаахтарын иҥэринэн сылдьаллар. Ол иһин, саха тыла дьон өйө-санаата саҥа сайдан истэхтэринэ, олус быданнааҕы кэмнэргэ үөскээбит диэн быһаарыы таба буолар.

Ии диэн тыл хамсыыры, эргийэ сылдьары, ханнык эрэ босхону биллэрэр. Киһи өйө-санаата дьалкыйара, хамсыыра аһара барбатаҕына табылларын туруктаах буолуу диэн өйдөбүл баара быһаарар. Өй-санаа үгэскэ кубулуйдаҕына туруктаах буолуута үөскүүр. 

Иир диэн тыл өй-санаа буккуллуутун, иириитин бэлиэтиир. Өй буккуллуута аһара барыыта иириигэ, өй-санаа туруктаах буолуутун сүтэриитигэр, киһи оҥорор быһыыларын кыайан хонтуруоллаабат турукка киириитигэр тириэрдэр. Өй-санаа улаханнык, ийэ кута кытта буккуллуута иирии диэн ааттанар. Иирэн ыалдьар, өйө улаханнык буккуллар киһини иирээки дииллэр. 

Иирээки диэн өйө-санаата улаханнык буккуллубут, иннин-кэннин араарбат, тугу оҥорорун кыайан быһаарбат, атын дьон көрүүлэригэр-истиилэригэр киирбит киһи ааттанар. Соһуччу киһи үөйбэтэх-ахтыбатах быһыытын оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн дьонтон туспа арааран туттахха эрэ табыллар кэмэ кэлэр.

“Иирбит, итирбит биирдэр” диэн этии итирии эмиэ иирии курдук киһи өйүн-санаатын илдьи буккуйарын, оҥорор быһыытын бэйэтэ, салгын кута кыайан салайбатын, хонтуруоллаабатын биллэрэр. Билигин арыгы иһиитэ дэлэйэн итирээччилэр элбэхтэр. Эдэрдэр арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар хайдах дьайарын өссө да билбэттэриттэн, ким да үөрэппэтиттэн алҕас, ханнык эрэ хампаанньаҕа кыттыһан элбэҕи иһэн кэбиһэн итирэн, өйдөрө көтөн хаалара уонна сыыһа-халты туттуналлара киирэрэ хойутаабыт хомолтону үөскэтэр. 

Төһө да иирбит, итирбит биирдэр диэн эттэрбит даҕаны итирбит диэн иирбиттээҕэр быдан сымнаҕас дьайыылаах. Итирдэххэ салгын кут эрэ көтөн хаалар, онтон ийэ кута салайыыны бэйэтигэр ылынар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыларга иитиллибит киһи итирдэҕинэ даҕаны киһиттэн таһынан быһыылары оҥорбот, быдан бэрээдэктээхтик сылдьара итирии биллэр уратыта буолар.

Итирии иккис уратытыгар кыра эрдэҕинэ элбэхтик атаахтаабыт, киһиргии үөрэммит киһи итириитэ киирсэр. Итирдэр эрэ содуомнуур, киһиттэн таһынан быһыыланар киһи кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыларга иитиллибэтэҕэ, туруктаах өйө суоҕа быһаарыллар. 

Бу быһаарыылары тутуһаммыт иирбит диэни быһаардахпытына ийэ кутун өйө-санаата буккулуннаҕына киһи иирэр. Ону иирбит киһи оҥорор быһыыларыттан арааран билэбит. Иирбит киһи оҥорор быһыылара ханнык да мээрэйгэ киирбэттэр, букатын киһи быһыытын таһынан барыахтарын сөп. Улаханнык иирбит дьону “смирительнэй ырбаахы” эрэ тохтотор кыахтааҕын балыыһаларга туһаналлар. 

Иирбит киһи букатын киһилии быһыы диэни умнарын, тутуспатын Н.Якутскай маннык суруйар: “Иирбит киһигин дуу, мин кэргэннээх, оҕолоох дьахтарбын... Бу туох буоллуҥ? Оччо баай буоллаххына, дьахтар миигинэн эрэ барамматаҕа, булан ыллаҕын дии. Мин эн баайгар кыһаммаппын. Киэр буол!”

Урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ мэнэриктэр диэн өйдөрө-санаалара кылгас кэмҥэ буккуллан ылар дьон элбэхтэр эбит. Оччолорго араас дьону куттааччылар элбэхтэриттэн туруга суох өйдөөхтөр үгүстэрэ биллэр. Сэбиэскэй былаас иннэ-кэннэ биллэр, туруктаах олоҕор өр олороннор дьон мэнэрийэр ыарыылара отой аҕыйаабыт. Билигин ол ыарыы туһунан истибэт, билбэт буоллубут. 

Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата улахан, киһи курдук, киһиэхэ маарынныыр кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан киһи буолуу таһымын ситиспитин наукаҕа билинэн сылдьаллар. Онно киһи эбисийээнэттэн Хотугу Африкаҕа үөскээн тарҕаммыта диэн этиини тутуһаллар. Мин быһаарыым ону кэҥэтэн биэрэр уонна хоту сирдэргэ дьон сайдыыны урутаан ситиспиттэрин дакаастыыр. 

Сиргэ олох сайдан истэҕинэ бары улахан кыыллартан барыларыттан киһиэхэ маарынныыр араас кыыллар үөскээбиттэрин сахаларга сүөһү диэн тыл баара биллэрэр. Сүөһү диэн улахан кыыллары ааттыыбыт. Бу тыл улахан, киһи курдук кыыл баарын уонна өйө-санаата киһиэхэ хайа эрэ өрүтүнэн кыайан тиийбэтин биллэрэр. Неандерталецтар диэн киһиэхэ маарынныыр эрээри, күөмэйдэрэ итэҕэстээҕиттэн кыайан саҥарбаттара быһаарыллыбыта. 

Киһи өйө-санаата сорох кэмҥэ киһи өйүгэр-санаатыгар кыайан тиийбэккэ хааллаҕына “Сүөһү курдук буолума” диэн көннөрө, тупсара сатыыллар. Ону тэҥэ, үлэни кыайан үлэлээбэт, элбэхтик сытар киһини “Сүөһү курдук сытыма” диэн туруоран үлэлэтэн көрөллөр. 

Аныгы үйэҕэ медицинэ сайдыыта күүһүрбүтүн өй-санаа ыарыылара биллэрдик аҕыйааһыннара биллэрэр. Психбалыыһалар суох буолан хаалбаттар. Өй-санаа ыарыһахтара син-биир бааллар, саас уонна күһүн ыарыылара бэргээн ылар кэмнээхтэрэ айылҕаттан тутулуктара улаатан ыларын биллэрэр. 

Киһи өйө-санаата ый тардыытыттан тутулуга улахан. Ый туолбут кэмигэр киһи түүлэ ордук чуолкайданар, ырааҕы билгэлиир кыахтанар. Итини тэҥэ, өйдөрүнэн ыалдьааччылар сорохторо ый туолбут кэмигэр бэргээн ылалларын билэн сэрэннэрэ сатыыллар.

Өй аһара кэбирэх. Араастаан хамныыр кэмэ киирэн кэлиэн сөп. Ким даҕаны өйүм хамныа, буккуллуо суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суох. Киһи өйүн-санаатын тулуура уонна туттунар күүһэ холбуу тутан сылдьаллара сахалыы Кут-сүр үөрэҕинэн быһаарыллар.

Өйү-санааны араас буккуйааччылартан уонна дьалкыйыыттан, доргуйууттан харыстаатахха эрэ табыллар. Ытыйыыттан, эргийииттэн өй-санаа түргэнник буккуллара тиийэн кэлэр. Ытык диэн өй-санаа буккулларын биллэрэр аналлаах тэрили туһаналлар. Сүөгэйи ытыгынан булкуйан иирэригэр тириэрдэн тус-туспа араараллар. 

Иирии диэн өй-санаа туругун сүтэриитэ улаханнык, киһи ийэ кутугар тиийэ хамнааһына, буккуллуута ааттанар. (1,38).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.