Бырастыы гыныы

Саха дьоно “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Бу этиини быһаччы дакаастыыр быһыынан бырастыы гыннарыы, ааһыныы, санааны уларытыы буолар уонна куһаҕан быһыыны оҥорбуту көннөрүүгэ, хомолтоттон ыраастаныыга улаханнык туһалыыр.

Санаа киһини кынаттыыр, ыҥырар, угуйар, эдэригэр түһэрэр. Санаа киһини самнарар, хам баттыыр, эрдэ кырытыннарар кыахтааҕын саха дьоно былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар, “Баҕа санаа киһини кынаттыыр” диэн этэллэр, ол иһин санааларын тупсарарга, үчүгэй санаалары элбэтэргэ куруук кыһаналлар.

Олус былыргы кэмнэргэ киһи тыа быыһыгар соҕотоҕун кэриэтэ сылдьар кэмнэригэр ханна эрэ, кый ыраах сылдьар атыттар, кини туһунан тугу саныылларыгар, этэллэригэр букатын да кыһаммакка эрэ   бэйэтин кыаҕынан, сатыырынан туһанан олоҕун олороро.

Олох сайдан иһиититтэн дьон биир сиргэ түмсэн үлэлииллэрэ, олоруулара тэнийэн иһэриттэн киһиэхэ атыттар тугу саныыллара дьайыыны оҥороро күүһүрэр. Дьон элбээһиниттэн киһи киһиэхэ сыһыаныгар атын киһини тугунан эмэ хомоторо, таарыйан ааһара, санаатын алдьатара хаһан баҕарар баар буолла.

Хоргуппут, хомойбут дьон санаалара ыраастанан, умнуллан испэтэхтэринэ, мунньустан эбиллэн, хос-хос куруук саныы сылдьыыга тиийдэхтэринэ күүһүрэн иһэллэр, онтон куһаҕан үгэстэргэ кубулуйаллар. Бу санаалар киһи тула өттүгэр дьайалларыттан туһааннаах дьоҥҥо тиийэн куһаҕан санаалары үөскэтиэхтэрин сөп.

Таарыттарбыт, хомойбут киһи санаата көнөрүн, тупсарын бырастыы гыннарыы, ааһыныы үөскэтэр. Ааһыныы диэн “Этэҥҥэ ааспыты хаалларыахха, умнуохха” диэн өйдөбүллээх тылбытын умнан, туттубат буола сылдьарбыт куһаҕан санааларбыт ыраастаммакка, ол аата умнуллубакка иҥэн хаалан уһуннук дьайалларын үөскэтэллэр. Куһаҕан санаабыт кэлин тиһэҕэр мунньуллан, күүһүрэн ийэ куппутугар кубулуйан бэйэбитин салайыыга кыттыһарын, ол санаабыт курдук куһаҕан быһыыны оҥотторуон сөбүн билбэтэҕэ буолабыт. Өй-санаа тутулуктарын арыйар “Кут-сүр үөрэҕэ” ыйыыларын билэр кэммит буолла эрээри, тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айан албынныы сылдьалларыттан бэйэбит сахалыы таҥарабыт үөрэҕин билбэппититтэн, ылына иликпититтэн саҥа туһанан эрэбит.

Киһи киһиэхэ сыһыаныгар куһаҕаны оҥорбуту көннөрүү, бырастыы гыннарыы, куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн үөрэхтэр баалларын кэлин, сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбутуттан ыла умнаммыт букатын туһаммаппыт. Үксүбүтүгэр куһаҕан санааларбыт умнуллубакка мунньуллан, куһаҕан майгылаах дьоҥҥо кубулуйан сылдьарбытыттан ыар буруйу-айыыны оҥорор эдэрдэрбит элбээн иһэллэр. Киһи санаата тупсарыгар тириэрдэринэн бырастыы гыннарыы, ааһыныы киһи киһиэхэ сыһыаныгар хайаан да туттуллуохтааҕын таба өйдөөн туһаннахпытына эрэ өйбүт-санаабыт көнөр, бэрээдэкпит тупсар, киһилии быһыыланар кыахтаныахпын сөп.

Бырастыы гыннарыы сахалыы ааһыныы диэн ааттанар уонна өй-санаа барыта ааһарыттан, умнулларыттан олус улахан тутулуктааҕын быһаарар. Быстах кэмҥэ санаа түспүтэ ааһан хаалыыта хара былыт күнү кылгас кэмҥэ мэһэйдээн баран ааһыытыгар, күн чаҕылыччы тыган кэлиитигэр тэҥнэнэр үчүгэйи оҥорор.

“Ааспыты умнуу” диэн этэҥҥэ ааспыты умнуу, санаабат буолуу аата. Киһи буолуу үөрэҕин сүрүн төрүтүнэн этэҥҥэ ааспыт куһаҕан быһыылары умнан, онтон үчүгэйин өйдөөн хаалан өйү-санааны үчүгэй санааларынан толорон, тупсаран иһии буолар.

“Былыргыны былыт саптын” диэн этии урукку, хаалбыт, этэҥҥэ ааспыт быһыылар умнуллан, өйтөн-санааттан сүтүүлэрин быһаарар. “Аас”, “Этэҥҥэ аас” диэн алгыс тыллара. Бу тыллар былыргы охсу-һуулаах, этиһиилээх ыар кэмнэргэ утарыта көрсүбүт сэрии дьоно этэҥҥэ, охсуспакка, өлөрсүбэккэ хардарыта аасыһалларыгар ыҥыран туһалыыллар этэ. Бу этиилэр өй-санаа куруук ыраастана, урукку куһаҕан санааларын суох оҥоро сылдьарыгар аналланаллар.

“Туох барыта киһи санаатыттан тутулуктаах” диэн этииттэн ааһыныы, бырастыы гыннарыы үөскээбит. Сыыһаны оҥорбуту билинэн бырастыы гыннарыы киһи бэйэтин санаатын көннөрөрүн таһынан анараа, таарыллыбыт киһи, хомойбут, хоргуппут, куһаҕан санаатын көннөрөр, суох оҥорор, ол иһин туһата өссө улаатар. 

Бырастыы гыннарыы киһи буруйу, сыыһаны оҥорбутун билиниигэ тириэрдэринэн өйү-санааны ыраастыыр, көннөрүнэр кыаҕы биэрэр. Киһи буруйу, сыыһаны оҥорбутун билиннэҕинэ, ол санаатын уларыттаҕына эрэ оҥорор быһыытын көннөрүнэр, атыннык тупсаран, уларытан, үчүгэйдик оҥорор кыахтанарын билии эрэйиллэр.

Куһаҕан санаалар киһиэхэ олохсуйан, үгэскэ кубулуйдахтарына киһини куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэхтэрин сөбүттэн куһаҕан санаалары ыраастааһын, ол аата умнуу, хаалларыы уонна үчүгэй санаалары санааһын эрэ туһалыыр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоруу түмүгэр дьон өйдөрүн-санааларын ыраастааһыны туттубат буоланнар билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээбитэ быһаччы тутулуктаах. 

Кэлин кэмҥэ үгүс дьон арыгы иһэн итирэн баран куһаҕан, сиэрэ суох быһыылары оҥороллоро элбээһинэ куһаҕан санаалара мунньустан үгэскэ кубулуйан сылдьалларын бэлиэтиир. Киһи итирдэҕинэ, салгын кута көттөҕүнэ, тулуура, туттунар күүһэ мөлтөөн ийэ кутун салайыытыгар киирдэҕинэ, ол үгэс буолбут куһаҕан санааларын толорон кэбиһэриттэн куһаҕан быһыылары оҥороро элбиир. 

Өй-санаа, таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор улахан туһатыттан саамай сүрүннэринэн куһаҕан санаалартан ыраастаныы, олору умнан, хаалларан иһии буоларын таба өйдөөн туһанар кэммит кэллэ. 

Киһи “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ этэрин тутуһан куһаҕан санааларыттан өйүн-санаатын ыраастанан испэтиттэн куһаҕан быһыылары оҥоруута элбээн хаалар. (1,98).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.