Таҥара накааһын туһата

Таҥара үөрэҕэ диэн биһиги бэйэбит, сахалар өй-санаа туһунан үөрэхпит ааттанар. Таҥ, таҥар диэн тылларбытыттан үөскээн тахсыбыт үөрэхпит буолар. Бу тыл таҥара, хомуйара, мунньара диэн өйдөбүлү биэрэрэ өй-санаа мунньуллан, элбэх тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан эбиллэн иһэрин биллэрэр. 

Таҥара үөрэҕэ олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан, киһи буолар санаата үгэс буолан эрдэҕиттэн үөскээбит. Сахалыы киһи уонна сүөһү диэн тыллар тыынар-тыыннаахтар икки өрүттэрин үөскэтэн таҥара үөрэҕэ тарҕаммытын, олоххо киирбитин биллэрэн туттуллууга киирбиттэр. 

Өй-санаа үгэс буолан таҥара таһымыгар диэри сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ бэйэтин харыстанар, көмүскэнэр күүстэнэр. Ол күүс таҥара накааһа диэн ааттанар. Бу күүс сахалыы таҥара үөрэҕин олохторугар тутуспатахтары, аһара таһынан барбыттары кэһэтэн үөрэтэр аналлаа-ҕын дьон бары билэллэр. Саха дьоно олохторугар сэти уонна таҥара накааһын үөскэппэккэ кыһаналлар.

Сэт үөрэҕэ диэн олус былыргы кэмнэргэ аһара барыылары, сыыһа-халты туттунуулары оҥорума, сэти үөскэтимэ диэн киһини харыстыыр аналлаах. Таҥара үөрэҕэ үөскээн олоххо киирбитин кэнниттэн таҥара накааһа диэҥҥэ уларыйан туттуллар.

Киһи хас биирдии оҥорор быһыыта куһаҕан буолан таҕыстаҕына аналлаах эппиэти сүгэрин бары билэбит. Аныгы сокуоннарынан киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын иһин административнай, ол аата ыстараапка түбэһэр эбэтэр уголовнай буоллаҕына, хаайыыга барыан сөп. Бу эппиэтинэһи улахан дьон үөрэҕи, билиини баһылыыр кэмнэриттэн үөрэтэн билэн олохторугар туһаналларыттан куһаҕан быһыыны оҥороллоро аҕыйыырын туһана сылдьаллар.

Таҥара үөрэҕин тутуспат буолуу киһи өйө-санаата халыйыытын, аһара барыытын үөскэтэн сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ киһини сэрэтэр. Таҥара үөрэҕин тутуспакка сырыттаҕына киһи сыыһа-халты туттунарыттан ханнык иэстэбиллэр тиийэн кэлэллэрин ыйан биэрэн туһаны оҥорор.

Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин сахалар билэллэриттэн айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар тыл; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээх туттуллар, ону тэҥэ, “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этии кэмэ кэллэҕинэ туттуллара тиийэн кэлэрэ өй-санаа тосту уларыйарын үөскэтэрин киһи өйө-санаата сайдарынан туһанан таба быһаарара табыллар. 

Үчүгэйи оҥоруу хаһан баҕарар үчүгэйинэн төлөнөр, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрө киһи быһыытыгар сөп түбэспэтин, өй-санаа, таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Куһаҕаны оҥорууну куһаҕанынан төлөөтөххө элбээн иһэрэ, тарҕанара уонна ыараан кэлэрэ үөскүүрүттэн, эбии быһаарыыны оҥорон туһаныы кэнниттэн атын иэстэбили туһаннахха аҕыйаан барара ситиһиллэр.

Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан таҥара накааһа үөскээн тахсан киһини бэйэтин кыайан таарыйбатаҕына, кэлэр көлүөнэлэрин кэһэтэрин сахалар билэн “Бэйэҕиттэн буолбатаҕына, бэдэргиттэн иэстэһиэҕэ” диэн этэллэр уонна куһаҕан диэн ааттанар быһыылары оҥороллоруттан куруук туттуна сылдьаллар. Киһиэхэ тулуур уонна туттунар күүс баара хайаан да эрэйиллэр.

Киһи оҥорор быһыыларыттан буор кута, үөрүйэхтэрэ үөскээн иһэллэр. Үчүгэй да, куһаҕан да үөрүйэхтэрэ этин-сиинин кытары кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр бэриллэн иһэллэрин саха-лар билэллэр. Үчүгэй үөрүйэхтэр үчүгэй быһыылары оҥорорго көмө-лөһөллөр, онтон куһаҕан үөрүйэхтэр куһаҕан быһыылары оҥорорго тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэнии эрэйиллэр. Сахалар ону билэннэр куһаҕан үөрүйэхтэри букатын үөскэтиммэккэ кыһаналлар, үйэлэрин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун оло-роллор, ол иһин кэлэр көлүөнэлэригэр ыраас, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥмэтэх буор куттарын тириэрдэллэр.

Ыраах, хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн куһаҕан үөрүйэхтэр бааллара көбөн тахсаннар киһини куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэргэ тириэрдиэхтэрин сөп. Куһаҕан үөрүйэхтэр киһиэхэ иҥэн хаалыыларын индийэлэр үөрэхтэригэр “карма” диэн ааттыыллар. Олоххо сыыһа суолу тутуһууттан, куһаҕан быһыылар диэки халыйан хаалыыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сэрэтэр, харыстыыр үлэни ыытар, куһаҕан үөрүйэхтэри иҥэриммэккэ ыҥырар. 

Киһиэхэ олох биирдэ эрэ бэриллэрин сахалар билэллэр, ол иһин “Киһи биирдэ олорор” диэн этэллэр. Киһи олоҕун биир тутаах сыалынан бэйэтигэр маарынныыр; удьуордаабыт, утумнаабыт оҕону төрөтөн, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн, уруулара сайдан, аймахтара салгыы олоҕу олороллорун уонна үлэлээн-хамсаан олохторун салгыылларын, тупсаралларын ситиһии буолар. 

Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэ оҕону, киһини көр-сүө, сэмэй буолууга иитэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр. (1,94). Олоҕу сыыһа олоруу, куһаҕан быһыылары оҥоруу өйү-санааны халытыыга ти-риэрдэринэн сахалар үөрэхтэринэн иэстэбилэ суох хаалан хаалбат. Өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыта уһун кэмҥэ дьайар иэстэбили үөскэтэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ биллэр. Бу иэстэбил хойутаатар даҕаны, үксүгэр киһи быһыыта суох, үлэни кыайбат кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэригэр тириэрдэн аймахтар, онтон омук эстиитин саҕалыан сөп. Өй-санаа халыйыытыттан үөскүүр иэстэбил син-биир тиийэн кэлэр уонна таҥара накааһа диэн ааттанар.

Дьон былыр-былыргыттан сэт үөскээтэҕинэ таҥара накааһа кэлиэҕэ диэни истэллэр, билэллэр этэ эрээри, бу туох накааһын, хаһан, хайдах кэлэн кэһэтэрин билигин, сэбиэскэй былаас өйү-санааны буккуйбутун, барыларын атеист оҥорбутун, биир күннээҕи, кылгас санааҕа киллэрбитин, саҥаны айыыны оҥотторо сатаабытын кэнниттэн уонна була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” албыныгар киллэрэннэр билбэт буола сылдьаллар. Биһиги түүл үөрэҕин, өй-санаа, куттар, сахалар таҥараларын үөрэҕин баһылаабыппытынан туһанан, бу кэһэтии хаһан кэлэрин уонна хайдах быһыылаахтык кэлэн кэһэтэрин чуолкайдык быһааран биэрэр кыахтанныбыт. 

Олоххо маннык сыыһалары, өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыларын оҥоруу таҥара накааһа кэлиитин үөскэтэр:

А. Дьахталлар көҥүллэринэн барыылара элбээн ханнык эрэ буор кута сайдыыта суох дьадаҥы киһиэхэ эргэ тахсалларыттан сайдыыта суох буор куттаах оҕо төрөөн үлэни-хамнаһы кыайбата үөскүүр. Эргэ тахсыахтарын инниттэн араас дьону кытта элбэхтик сылдьыһалларыттан буккуллубут буор куттаах оҕону төрөтөллөрүттэн араас эмтэммэт ыарыылаахтар элбээн иһэллэр.

Б. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии үөрэҕэ халыйыыта. Оҕолору атаахтык, бас-баттах, киһиргэтэн, көҥүлүнэн ыытан, “айыы үчүгэй” диэн этэн үөрэтии ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырын, ол иһигэр куһаҕан айыылары оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунара элбээһинин үөскэтэн олоҕун кылгатарын биллэрэр. 

В. Оҕолору бэлэмҥэ иитэн, үөрэтэн, атаахтатан, маанылаан улаатыннарыыттан өйө-санаата туруга, тулуура суоҕа улаатан быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһиэн сөбө эбиллэр уонна саҥаны айыылары оҥоро, боруобалыы охсоору арыгыга, наркотикка ылларара түргэтииригэр, элбииригэр тириэрдэр.

Г. Оҕо, киһи майгына тулуура суохха кубулуйуута, оҥорор быһыылара алдьатыы өттүгэр уларыйыытын үөскэтэр. Куһаҕан майгылаах киһи атыттары кытта тапсыбатыттан, биир тылы булумматыттан иирсээни, этиһиини, охсуһууну саҕалаан иһэриттэн быстах быһыылар элбээһиннэригэр тириэрдэр.

Д. Оҕону үлэҕэ-хамнаска ииппэт, үөрэппэт буолуу үөскээһинэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэх “үчүгэй” диэн оҕону иитии, үөрэтии аҥар өттүгэр халыйбытыттан үлэни сирээччилэр, куһаҕан, хара диэн этээччилэр элбээһиннэрэ дьон аанньа ахтан үлэлээбэттэрин үксэтэн, былаас уларыйарыгар тириэрдибитэ уонна кэлии үлэһиттэри элбэтэн омук уларыйарын үөскэтии Россиҕа саҕаланна. 

Өй-санаа маннык халыйбытыттан элбээн кэлэр куһаҕан быһыылар таҥара накааһын үөскэтэллэр. Таҥара үөрэҕэ дьон өйө-санаата туп-суутугар туһатын, эйэлээх, көрсүө, сэмэй буолууну үөскэтэ сатыырын салайааччылар бэйэлэрин тустарыгар туһанан бас бэриннэрэ сатыыл-лар. Элбэх сыыһалардаах, сайдан иһэр олохтон хаалбыт, диктатураны үөскэтэн тутуһа сылдьар православнай таҥара үөрэҕин аныгы, демо-кратия үөрэҕинэн тупсубут олоххо киллэрэ сатааһын Россияҕа таҥараларынан хайдыһыыны, тус-туспа барыыны улаатыннаран дьон эйэ-лэһиилэрэ үөскүүрүн суох оҥорор.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Бу үөрэх кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ ордук улахан туһалааҕын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабытыттан ыла умнан билигин туһаммакка, хаалларан сылдьабыт. Өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн эдэрдэри үөрэтии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын буортулуурунан омук сайдарын, ахсааннара элбиирин, үлэни-хамнаһы кыайарын суох оҥорон, олоххо атын, чэпчэки, ол-бу, буолар-буолбат быстах сыалы ситиһэ, солумсаҕыра сылдьыыны элбэтэр. Бу сыыһа, сымыйа үөрэх эдэрдэр биир эмэ үчүгэйи тэҥэ, элбэх куһаҕан айыыны оҥоро сатыылларын үөскэтэн саха омугу эстиигэ-быстыыга тириэрдэр кыахтаах. (2,28).

“Баай киһи бардам, тот киһи дохсун” диэн этии байыы киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыыта улаханын арыйар. Баай киһи өйүн-санаатын аһара ыытан көҥүлүнэн барарыгар тириэрдэн майгына уларыйан, куһаҕан, бардам өттүгэр халбарыйыыта атын дьону кытта тапсарын суох оҥорон, оҕолорун иитиитигэр өссө улахан халыйыыны үөскэтэр кыахтаах. “Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун” диэн өс хоһооно билигин баайдар элбээннэр туттуллар кэмэ кэллэ. Баай киһи оҕото тулуура, туттунар күүһэ суох буола улаатар кыахтанара, онтон салгыы сиэннэрэ өссө ордук куһаҕан майгыланыахтарын сөбө, бу аймахтар ахсааннара аҕыйаан эстиилэригэр тириэрдэрэ сахалыы “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһоонунан этиллэ сылдьар. 

Сахалар олохторун уонна өй-санаа, таҥараларын үөрэхтэрэ хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу хабар. Бу үөрэххэ киһи оҥорор куһаҕан быһыыта кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр диэн этии баара хас да көлүөнэ устата үөскэтинэн сайыннарар буор кутунан быһаарыллар. Киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, буор кута уонна араас үөрүйэхтэрэ оҕотугар, сиэннэригэр бэриллэн иһэрин быһааран сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр. Бу үөрэх уоруйах оҕото - уоруйах, үлэһит киһи оҕото - үлэһит буолар диэн этииттэн тирэх ылан үөскүүрүнэн табата былыр үйэҕэ быһаарыллыбыт.

Көрсүө, сэмэй буолуу таҥара накааһын үөскэппэт аналлаах. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат уонна оҥорор быһыытын дириҥник толкуйдаан, ырытан баран биирдэ оҥорор. Таҥара накааһа оҕону хайдах иитэртэн үөскээн тахсарынан, көлүөнэлэр уларыйыыларыттан баар буолбута, дьайыыта тиийбитэ биллэр. Көлүөнэлэр уларыйыыларыгар, солбуйсууларыгар өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыыта үөскээһинэ таҥара накааһа кэлбитин биллэрэр. Куһаҕан быһыыны оҥоро охсон баран дьон тоҕо таҥара накааһа кэлбэтин муодарҕыыллар, таҥара суох эбит диэн сыыһа санааҕа оҕустараллар уонна өссө бу быһыыларын хатылаан оҥоруохтарын сөп. Бу хатылаан оҥорууттан куһаҕан үгэс үөскээһинэ таҥара накааһыгар тириэрдэн кэбиһэр. 

Таҥара үөрэҕэ диэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэр, эрдэттэн харыстыыр үөрэх. Киһи бу оҥорор куһаҕан быһыылара элбэхтик хатыланан үгэс буолан ууруллан, аны үөрүйэххэ кубулуйан, буор кутун үөскэттэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар бэриллэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын эмиэ буорту оҥорор кыахтанарыттан харыстыыр аналлаах үөрэх, сахалыы таҥара үөрэҕэ буолар. 

Оҕо баар буолуута аймахтар, омук сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэрин үөскэтэр. Оҕото куһаҕан быһыылаах киһи буоларыгар хайа да төрөппүт баҕарбатыттан, бэйэтэ оҥорор быһыыларын көннөрүнэ са-таатаҕына табыллар. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханыттан, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сайдарын туһугар, төрөппүт бэйэтэ куһаҕан быһыылары оҥорботоҕуна, киһилии быһыыланнаҕына табыллар.

Бары өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх, билиилээх дьон таҥара накааһа кэлэриттэн сэрэниэ, харыстаныа, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитиэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиэ этилэр. Ол иһин, таҥара накааһа хаһан уонна хайдах кэлэрин билии туһатын улаатыннарар:

1. Аҥардас дьахтар оҕотун киһи быһыылаахтык ииппэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэ атаахтата, маанылыы сырыттаҕына, аһара атаах оҕото арыгыга, наркотикка ыллардаҕына эбэтэр сыыһа туттунан быстах быһыыга түбэстэҕинэ, кырдьар сааһыгар соҕотох хаалыыта, соҕотохсуйуута таҥара накааһын үөскэтэр.

Оҕону атаахтатан, аһара бэлэмҥэ үөрэтииттэн оҕо төрөппүттэрин аанньа ахтыбат, аннынан саныыр, бэйэтэ эппитин толорооччулар эрэ курдук саныы үөрэнэр, ол үөрэҕэ үгэс буолан иҥиэн сөп. Бу быһыы аһара барыыта оҕо төрөппүтэ этэрин истибэтиттэн, төрөппүт оҕото этэрин толорооччуга кубулуйарын үөскэтэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этии ити өйдөбүлтэн үөскээбит. Оҕотун кыра эрдэҕинэ атаахтатан төттөрү өйгө-санааҕа үөрэппит төрөппүт кырдьар сааһыгар оҕото быраҕан барыыта таҥара накааһа буолар.

2. Бэйэтэ бичтии сылдьар, үлэлиэн-хамсыан баҕарбат эдэр киһи төрөппүттэрин эрэйдиирэ, муҥнуура, харчы көрдүүрэ, кинилэр бэлэмнэригэр олороро элбээтэ. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыланыыга, тулуурдаах буолууга, үлэни-хамнаһы кыайыыга ииппэтэхтэрин, үөрэппэтэхтэрин, олоҕун сыалын толорууга, ситиһиини оҥорууга баҕа санааны иҥэрбэтэхтэрин бэлиэтинэн бэйэтэ таҥара накааһыгар кубулуйан төрөппүттэрин эрэйдиир.

3. Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах оҕо арыгыһыт буолан хаалара, наркотикка ылларара дөбөҥө төрөппүттэригэр бэйэтэ таҥара накааһыгар тэҥнэнэр. Үлэлээбэккэ сылдьара, куруук харчы көрдүүрэ, арыгылаан баран сордуура барыта холбоһон төрөппүттэрин накаастыыр, кыра эрдэҕинэ үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ, тулуурдаах буолууга үөрэппэккэ атаахтата сылдьыбыттарын куруук санатар.

4. Бэйэтэ байбыт, топпут киһи атыттары сэниир, аннынан саныыр санаата оҕотугар бэриллэн өссө эбилиннэҕинэ, майгына аһара барара эмиэ улаатар. Бэйэтин үрдүктүк сананар, мин эрэ диэн өйдөбүллээх киһи оҕото өссө аһара барар санаата улаатарыттан кэлэр көлүөнэлэрин майгылара куһаҕан буолуон сөп.

Олох кырдьыгын, кытаанаҕын хас биирдии киһи билэ сылдьара ордук. Таҥара накааһа киһи олоҕор тиийэн кэлиэн сөп. Бэйэ олоҕун, үлэтин-хамнаһын, оҕотун хайдах иитэрин, үөрэтэрин таба сыаналааһына эрэйиллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыга, олоххо сөпкө туһаныыга биллэр уратылар баалларын билинии, үчүгэйи таба арааран туһаныы ирдэнэр.

5. Дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут уратыта, көнө охсубат ыарыыта буолар. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин хаалларан, токурутан дьадаҥылары өрө туппута, арбаабыта, билигин кэлэн үлэни-хамнаһы кыайа хото үлэлиир дьон суохтара таҥара накааһа буолар. Бу үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу диэн таҥара накааһа баһылыыр, салайар омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэн эрэр. 

Хос эһэтэ хамначчыта, умнаһыта хос сиэнигэр бэриллэн эмиэ оннук өйдөнүөн-санааланыан сөп диэн сахалар үөрэхтэрин умнан сылдьарбыт кэлэр көлүөнэлэрбит өйдөрүгэр-санааларыгар суолта биэрэн кыһаммаппытын үөскэтэн тарҕатта. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар кылгас, быстах өйдөрө-санаалара дьоҥҥо барыларыгар киэҥник тарҕаныыта үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэттэригэр тириэрдэн, салайар былаас уларыйбыта. (3,58).

Таҥара накааһа кэллэҕинэ, бу салҕанан барыахтаах олоҕу быһара, кэлэр көлүөнэлэри суох оҥороро биир киһи олоҕор биллибэтэҕин иһин сиэннэргэ уонна хос сиэннэргэ дьайыыта улаатан тиийэр. Бэйэтэ үлэлии-хамсыы, этин-сиинин хамсата үөрэммэтэх киһи ситэ сайдыбатах, дьадаҥы буор кута оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрэ үлэни-хамнаһы кыайыы өссө мөлтүүрүгэр тириэрдэр. 

6. Таҥара накааһыгар түбэһии диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри көрсүө, сэмэй майгыланарга, киһилии быһыыланарга, үлэни-хамнаһы кыайарга ииппэттэн, үөрэппэттэн кэлэр. Бу быһаарыыны тутуспакка эдэрдэрбит билигин буруйу-сэмэни оҥороллоро аһара элбээн уолаттар 30 бырыһыаннарыгар тиийэ ахсааннаахтара хаайыыга киирэн тахсалларын үөрэхтээхтэр, салайааччылар билбэтэҕэ буолаллар. Оҕолоро хаайыыга түбэспит төрөппүттэр таҥара накааһыгар түбэһэллэр.

7. Оҕону атаахтатыы, аһара маанылааһын, киһиргэтии, “айыы үчүгэй, айыыны оҥор” диэн аһара барыыга үөрэтии быстах суолга түбэһэн олохторо кылгыырыгар тириэрдэн төрөппүттэр кырдьар саастарыгар соҕотох хаалыылара үксүөн сөп. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” сэти, таҥара накааһын үөскэтэн эрэриттэн тохтотор кэм кэллэ.

Аныгы ыаллар биир эмэ атаах, бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиспит оҕолоро киһи быһыытын аһара баран быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһэн олохтон туораатаҕына, соҕотох хаалан хаалбыт төрөппүттэрэ соҕотохсуйууга, таҥара накааһыгар түбэһэллэр.

8. Билигин ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар; араас ыарыһахтар, бодоҥнор “үчүгэй” аатыран элбэх эмтэммэт ыарыыларын дьоҥҥо киэҥник тарҕатан кэбистилэр. Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыыппыта эргэ тахсыахтарын иннинэ элбэх эр дьону боруобалыылларыттан буор куттара итэҕэстээх, кыайан хамсаммат, саҥарбат, даун оҕолору төрөтөллөрө элбээтэ. Кыайан эмтэммэт ыарыылардаах оҕолор уһун кэмнээх таҥара накааһыгар кубулуйаннар биирдэ бэриллэр олохторун киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик, ыал буолуу үгэстэрин тутуһан саҕалаабатах төрөппүттэри уһуннук эрэйдииллэр. 

Кыыс ырааһынан кэргэн тахсар аналын уларытыыга оскуолаҕа уонна араас үөрэхтэргэ уолаттары кытта аһара уһуннук үөрэтиини тэҥэ, чараас эрэһииҥкэ “абырыыр” диэн албыннааһын тириэрдэр. Буор кут өй-санаа буоларынан ханнык да мэһэйтэн иҥнибэккэ, хааттарбакка аналлаах сиригэр тиийэрин үөрэхтэммит дьон билиэхтэрэ этэ. Аһара уһуннук үөрэнэр кыргыттар “айыы үөрэҕин” албыныгар түбэһэннэр саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыттан чиэстэрин харыстаабаттара улаатан ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Аныгы дьон үлэни-хамнаһы кыайбаттара доруобуйаларыттан быһаччы тутулуктааҕа таҥара накааһа үөскээбитин биллэрэр. 

9. Таҥара накааһа киһи бэйэтин үйэтигэр кэлиитин бэлиэтинэн араас уһуннук эмтэнэр ыарыыларга ылларыытын ааҕыахха сөп. Араас сүһүөх, сүрүн, сүрэх ыарыылара эттэрин-сииннэрин хамсаныыларынан, үлэнэн эрчийбэккэ, дьарыктаабакка олорон эрэ үлэлиир дьону аан маҥнай булаллар, элбэхтик эмтэнэргэ күһэйэллэр. Эдэр эрдэххэ, үчүгэйдик көстөөрү киэргэнэр аатыран, сүһүөхтэри харыстаабакка, чараастык таҥнан үгүстүк тоҥоро сылдьыы, сааһырдахха ыарыы булуутугар тириэрдэрэ таҥара накааһын кэлиитэ буолар. 

Таҥара накааһа үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн тиийэн кэлэн туолуутуттан сэбиэскэй былаас эстибитэ. Үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн олохсуйбут өй-санаа уларыйыыта үөскээн тахсара быһаарыллар. Улахан сэриинэн, өлөрүүлэринэн кыайан былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьон өйө-санаата уларыйыытыттан, биир партия аҥардастыы баһылааһынын, диктатураны үөскэтэрин сөбүлээбэттэр биллэрдик элбээһиннэриттэн, үлэни-хамнаһы кыайан сайыннарбатыттан экономика атыттартан хаалыытыттан эйэлээхтик эстибитэ, атын, ырыынак сокуоннарын тутуһар, демократияны билинэр саҥа былааһынан солбуллубута. 

Дьон барыларын өйдөрө-санаалара сыыйа сайдан, көнөн иһэрин тулуйбакка, тиэтэтэ, түргэтэтэ сатаан, революция көмөтүнэн былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара өрө туппутуттан эдэр көлүөнэлэрин кыайан ииппэккэ, атаахтатан үлэни-хамнаһы сөбүлээбэттэригэр, таһаарыылаахтык үлэлээбэттэригэр, найылаһа сылдьалларыгар тириэрдэн эстибитэ Өктөөп өрө туруутуттан, элбэх дьону өлөртөөһүнтэн үөскээбит таҥара накааһын туолуута буолар. 

Үөскээн хаалбыт таҥара накааһа син-биир туоларынан сэбиэскэй былаас эстибит биричиинэлэрэ манныктар:

а. “Барыта оҕо туһугар” диэн сыыһа үөрэх аһара барыытыттан оҕолор бары атаах буола иитиллэннэр уонна үөрэҕи “үчүгэй” диэн хайҕааннар, арбааннар эккирэтэ сатааһыннара үөскээн дьон үлэни-хамнаһы кыайбаттара, сөбүлээбэттэрэ улааппытыттан эстибитэ.

б. Арыгыһыттар элбээһиннэрэ. Дьон олоххо ситиһэ, үлэни-хамнаһы сайыннара сатыыр баҕа санааларын кыайан ситиспэттэрэ арыгыны элбэхтик иһэллэрин үөскэппитэ. Арыгыга ылларан хаалбыт атаах уол оҕо аймахтары да, үлэни-хамнаһы да сайыннарбатыттан, тупсарбатыттан олоххо хаалыы үөскээн улааппыта. “Атаах оҕо арыгыһыт буолар” диэн сахалар этиилэрэ таба буолара быһаарыллыбыта.

в. Дьадаҥылар өйдөрө-санаалара аһара барыыта үөскээбитэ. Сэбиэскэй былаас үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга аһара элбэх үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро сатаабыта, үлэлээбитэ эрэ буоллахтарына барыларын хамнастыыра аһара баран босхону ылааччылар, бэлэми эккирэтэн туһанааччылар элбээбиттэрэ, ол иһин, оҥорон таһаарар үлэ-хамнас кыаттарбатыттан ас-таҥас быста аҕыйаабыта. 

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорон уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар дьайыылаах таҥара накааһа суоҕун курдук сымыйа өйдөбүлү киллэрбитэ. Киһи үйэтин устата оҥорбут бары быһыыларыгар эппиэттиирэ хаһан да хаалан хаалбат уонна сороҕор киһи бэйэтин үйэтигэр тиийэн кэлиэн эбэтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн биллиэн сөп. Бэйэлэрэ арыгылыы-арыгылыы, үөрэ-көтө аһыы-сии сылдьар төрөппүттэр оҕолоро оннук үгэстэнэн улааттахтарына уонна арыгыга ылларан хааллахтарына, кырдьан баран таҥара накааһыгар түбэһэллэрэ тиийэн кэлиэн сөп.

Таҥара субу баар, куһаҕаны оҥорору кытта накаастыыр, кэһэппитинэн барар диэн этии албыҥҥа киирэн биэрии буолар. Таҥара накааһа диэн оҕону сыыһа иитииттэн, өйдөрүн-санааларын атаах оҥорууттан, ол-буну, буолары-буолбаты, араас айыыны оҥоро сатааччылар элбээһиннэриттэн тиийэн кэлиэн сөп. Ол-бу, буолары-буолбаты оҥоруу “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн аһара барар, куһаҕаны оҥорууну элбэтэр кыахтааҕыттан киһилии быһыылаах дьон сэрэниэ, харыстаныа, бу сыыһа үөрэҕи тохтотуо уонна сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһарга оҕолорун үөрэтиэ этилэр. 

Элбэх сыыһалардаах, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этиини тутуһан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” оҕолору иитиигэ оҥорор сыыһаларыттан таҥара накааһа үөскээн эрэрин бэлиэтинэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ, сыыһа-халты туттунуулара элбээһинэ уонна айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийиниилэрэ  үксээһинэ буолар. 

Саха дьоно, эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ кэнники сылларга элбээһинин статистика дааннайдарынан ааҕан учуонай У.А. Винокурова суруйан бэчээккэ таһаарбыта. (4,7).

2,5 тыһыынча сыллардаахтан тимири уһаарыыны, уһаныыны баһылаан саха ааттаммыт омук былыргы кэмнэртэн таҥара үөрэҕин туту-һарыттан уһун үйэни ситиһэн иһэр. Сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үлэҕэ-хамнаска иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн, таҥара үөрэҕин олохторугар туһаналларыттан, таҥара накааһын үөскэппэттэриттэн уһун үйэни ситиһэллэр. 

Дьон өйө-санаата аҥардастыы сайдыыны эккирэтии, инники диэки барыы, саҥаны айыы диэки кыайан барбатын өй-санаа сайдыытын муҥура, чыпчаала ааспыт үйэҕэ кэлэн ааспыта бигэргэтэр. Дьон олохторо саҥа үйэҕэ, бэстилиэнэй тыһыынча сыллара кэлбиттэрин кэнниттэн төттөрү баран эстии, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһүү диэки халыйан баран эрэрэ чуолкай бэлиэлэринэн биллэр буолла. Саха дьоно былыр-былыргыттан таҥара үөрэҕин бэйэлэрэ олоххо киллэрбиттэриттэн, олохторугар тутуһа сылдьалларыттан таҥара накааһын үөскэппэккэ уонна онно түбэспэккэ кыһаналлар.

Аныгы, үөрэхтээх-билиилээх дьон өй-санаа бу уларыйар кэмэ кэлбитин билинэн, аны айылҕаны, өйү-санааны харыстыыр иһин ту-руннахтарына, “Харыстас” таҥара үөрэҕин тутустахтарына эрэ сиргэ олох уһуон, салгыы сайдыан сөбүн билиниэхтэрэ этэ. (5,80).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

3. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с. 

4. Винокурова У.А. Ыччаты бэйэҕэ тиийинииттэн сэрэтии. – Дьокуускай: АГИИК, 2009. – 28 с. 

5. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.