open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Попов Лука Федотович

**Попов Лука Федотович,** (1920 с. Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1989 с.) , Саха АССР  үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Үөһээ Мэйиккэ төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай техникумун бүтэрэн, учуутал буолбута. Учительскай институт физика-математика отделениетын бүтэрбитэ. Аҥардас Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн 29 сыл үлэлээбитэ. Кини бириэмэтигэр оскуола иккис корпуһа тутуллубута, ол базатыгар бастаан 8-с, онтон 9 -с кылаастар аһыллыбыттара. Оскуола интэринээтин миэстэтэ 25-кэ тиэрдиллибитэ, онон чугастааҕы нэһилиэктэртэн үөрэнэ кэлэр оҕолор ахсааннара улааппыта, спортивнай площадка тутуллубута.

Оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай туругун тупсарыыга тус сыаллаах үлэлэр ыытыллыбыттарын түмүгэр Бүлүүчээн оскуолата үөрэтии-иитии өттүнэн оройуоҥҥа биир үчүгэй үлэлээҕинэн билиниллибитэ.

Лука Федотович сал5ыы Куокуну, Сунтаар оскуолаларыгар үлэлээбитэ

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сидорова Валентина Ионовна

**Сидорова Валентина Ионовна,** (1945 с., Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.  

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1945 с.төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын нуучча тылыгар уонна литературатыгар салаатын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта. Салгыы кэккэ сылларга үлэлиир ыччат киэһээҥи оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, онтон дириэктэринэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Валентина Ионовна бу оскуоланы салайар сылларыгар очнай-заочнай систиэмэнэн кэтэхтэн үөрэтиини киллэрбитэ. Оҕо ахсаана тосту элбээбитэ, үөрэтии хаачыстыбата тупсубута. Үлэлиир ыччат ортотугар үөрэххэ тардаһыы биллэ улааппыта. Валентина Ионовна районо систиэмэтигэр үлэлиир сылларыгар үлэ харыстабылын буппуруостарынан анаан дьарыктаммыта.

Дириҥ билиилээх, сатабыллаах салайааччыны Валентина Ионовнаны Сунтаар политехническэй лицейыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан туруораллар. Валентина Ионовна лицейгэ нууччалыы тыллаах оҕолору саха тылыгар үөрэтиии анал программатын ырытан оҥорон, үөрэтии процеһыгар киллэрэн, бу эксперимент сөптөөҕө дакаастаммыта, Эльконин, Давыдов ньымаларынан үөрэтиини 1999 сылтан киллэрбиттэрэ. Сидорова В.И. саамай опыттаах педагог быһыытынан эдэр учууталларга мастер-кылаастары, аһаҕас уруоктары биэртэлиир, методическай холбоһуктарга дакылааттары ааҕар. Учууталлары аттестациялааһын комиссиятын бастайааннай чилиэнэ, лицейгэ нуучча тылын кафедратын сэбиэдиссэйэ.

Сидорова В.И. –учууталлар учууталлара, олохтоох Сэбиэт элбэх төгүллээх дьокутаата, лектор, пропагандист уонна агитатор

## Кини туһунан

* Сосин О. К., Настоящий профессионал. [о заслуженном учителе РС (Я), учителе русского языка и литературы Сунтарского политехнического лицея Сидоровой Валентине Ионовне] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Бэс ыйын 9 күнэ-С. 3;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Pixel 7

**Pixel 7** (Пиксель 7) — Google тэрилтэтэ саҥа флагман смартфоннара, 11 алтынньы 2022 көрдөрбүт. 

Сүрүннээн Pixel 7 уонна тупсарыллыбыт көрүҥэ Pixel 7 Pro. 

Google Tensor G2 чиптаах.
Мазина Инна Николаевна

**Мазина Инна Николаевна** (1941 с. ахсынньы 26 күнэ, Ньурба оройуона, Саха АССР) — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1941 с. Ньурба оройуонугар төрөөбүтэ. 1967 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын бүтэрэн, математика учуутала буолбута. Бастаан Амма орто оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолаҕа, онтон Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлиир. Инна Николаевна лицейгэ үлэлээбит сылларыгар лицейи 20 оҕо кыһыл, 55 оҕо үрүҥ көмүс мэтээллэринэн бүтэрбиттэрэ. Бу Инна Николаевна саабыс быһыытынан лицейгэ үөрэтэр үлэни саҥа ирдэбиллэр таһымнарыгар туруоран, преподавателлэр үрдүк эппиэтинэстээхтик үлэлиир усулуобуйаларын тэрийиигэ үлэтин түмүгүнэн ааҕабыт. Оҕолор үрдүк үөрэх кыһаларыгар ыгар киириилэрин орто көрдөрүүтэ 95-95 быраһыан буолара.

Выпускниктар ортолоругар Аан дойдутааҕы, Бүтүн Россиятааҕы Олимпиадалар хас да лауреаттара бааллар. 14 выпускник наука кандидаттарынан уонна доктордарынан буоллулар.

## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо
* Саха -Азия оҕолоро пуонда стипендиата 

## Кини туһунан
- Рахлеев Ф. Ф., Политехнизация прогресс пульса. [Сунтаардааҕы политехническай лицей директорын солбуйааччы Инна Николаевна Мазина туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 26 күнэ-С. 1;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Михайлова Александра Николаевна

**Михайлова Александра Николаевна** (1932 с, муус устар 15 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), нуучча тылын уонна литературатын учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Михайлова Александра Николаевна 1932 сыллаахха Сунтаар оройуонун Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын интернатыгар олорон 10 кылааһы бүтэрэн баран Дьаархан, Кириэстээх оскуолаларыгар үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университекка нуучча тылын салаатыгар кэтэхтэн үөрэнэр. 1959 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, үөрэммит, үлэлээбит оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан пенсияҕа тахсыар диэри бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Кини үөрэтэр кэмигэр элбэх факультативтар үлэлииллэрэ, ол куруһуоктарга элбэх оҕо нуучча тылыгар уһуйуллубуттара, дьаныардаахтык дьарыктаммыттара. 

Учууталларын утумнаан, кини элбэх үөрэнээччилэрэ нуучча тылын учууталын идэтин талбыттара. Нуучча тылын учуутала буоларга төһүү күүс буолбут, олук уурбут киһинэн учууталлара Александра Николаевна Михайлова буоларын, кини бэйэтин предметин толору баһылаабыт, табыгастаах методиканы тутуһан, хас биирдии оҕоҕо тус сыһыан олохтоон ( индивидуальный подход) үөрэтэрин үөрэнээччилэрэ ахталлар. Ону таһынан сатабыллаах иитээччи, күүстээх организатор, активнай общественник быһыытынан ытыктыылларын нэһилиэгин үрдүк наҕараадатын - "Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах гражданина" аатын иҥэриитэ туоһулуур.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Тыыл бэтэрээнэ
* Үлэ бэтэрээнэ
* Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Сунтаар оройуонун үөрэҕириитин салаатын, народнай депутаттар олохтоох Сэбиэттэрин бочуотунай грамоталара, махтал суруктара

## Аатын үйэтитии

* Оскуола оҕолорун улуу нуучча тылыгар умсугутар сыаллаах Дьаархан орто оскуолатыгар 2010 сыллаахтан учуутал Михайлова А.Н. аатынан Грант нуучча тылыгар уонна литературатыгар үрдүк ситиһиилээх үөрэнээччилэргэ туттарыллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Аввакумов Еремей Кузьмич

**Аввакумов Еремей Кузьмич,** (1934 с., балаҕан ыйын 10 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа – 2012 с.) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ултууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Орто оскуола кэнниттэн Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта. 1956 сылтан баай ис хоһоонноох үлэтин биографията саҕаламмыта. Комсомол, партия органнарыгар өр сылларга эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Эмиэ бэрт уһун кэмҥэ Элгээйи орто оскуолатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ үгүс сыратын, сатабылын биэрэн үлэлээбитэ.

1987-1989 сс. Элгээйи нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, сэттэ ыҥырыыга нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан быыбардаммыта.

1989 с. төрөөбүт төрүт түөлбэтин бүгүҥҥү уонна үүнэр көлүөнэ ыччаттарыгар анаан «Туойдаах алаас» диэн ааттаах историческай-краеведческай Түмэли уһун сылларга эриһэн тэрийбитэ. Манна Элгээйи нэһилиэгэ эрэ буолбакка, оройуон хотугулуу-илиҥҥи нэһилиэктэрин уруккулара уонна билиҥҥилэрэ киэҥник сырдатыллар, ураты баай ис хоһоонноох матырыйааллар түмүллэн тураллар. Элгээйи нэһилиэгин уруккутун, билиҥҥитин, Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларынааҕы олох туһунан хас да дьоһуннаах кинигэлэр ааптардара.

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна 

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ 

- Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо

- Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
- Аввакумов Еремей Кузьмич (1934 г.р.) -  , // Краеведы Якутии. - 2007. - С. 167-168

- Аввакумов Еремей Кузьмич. [о педагоге-краеведе, Эльгяйский наслег (Сунтарский улус)] - : , //Энциклопедия культуры и искусства Якутии. . - 2011. - Кн. 1-С. 5

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Константинова Анна Дмитриевна

**Константинова Анна Дмитриевна** (1956 с., сэтинньи 16 күнэ, Сардаҥа нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1956 с. сэтинньи 16 күнүгэр Сунтаар улууһун Сардаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сунтаар улууһун үөрэҕин тиһигэр 1982 с. Саха государственнай университетын биолого- географическай факультетын бүтэриэҕиттэн үлэлиир. Анна Дмитриевна Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар биология уонна химия учууталынан, А.П.Павлов аатынан Сунтаар1 №- дээх орто оскуолатыгар научнай- методическай үлэҕэ директоры солбуйааччынан, Сунтаардааҕы  уолаттар педагогическай гимназияларыгар завуһунан үлэлээбитэ. 

Билигин Сунтаар гимназиятыгар химия учууталынан үлэлиир. Анна Дмитриевна педагогическай уопутун улуустааҕы уонна республика таһымнаах семинардарга, курстарга тарҕатар, эдэр коллегаларга аһаҕас уруоктары биэрэр.

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- РФ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ. 

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

- РФ үөрэҕин уонна наукатын министерствотыттан бочуоттаах грамота.

- Учууталлар династияларын бэрэстэбиитэлэ.

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.

## Сигэлэр
Николаев Степан Васильевич

**Николаев Степан Васильевич** (1951 с. кулун тутар 5 күнэ, Мытаах, Горнай оройуона, Саха АССР), спорт ветерана.  

## Олоҕун олуктара
1951 с. -  кулун тутар 5 күнүгэр Горнай оройуонун Мытаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1974 с.-  Дьокуускайдааҕы педагогическай училище физкультурнай салаатын бүтэрэр.

1984 с. - Хабаровскайдааҕы государственнай педагогическай университеты бүтэрэр. 

1970 с. - интернат иитээччитинэн үлэлээбитэ. Көҥүл тустуу спортивнай секциятын иитиллээччилэригэр элбэх күрэхтэһиини ыыппыта. Сиинэ өрүс устун туристическай походтарга сылдьара.

1974 с. - Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан 8 сыл үлэлээбитэ. Оччотооҕуга оскуолаҕа спортивнай саала суох буолан, Степан Васильевич бэйэтин холобурунан, спордунан утумнаахтык дьарыктанан, үөрэнээччилэрэ улууска баскетболга, хайыһар спордугар, туризмҥа уонна многоборьеҕа үрдүк ситиһиилэммиттэрэ. 1976 с. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола 12 үөрэнээччилэринээн 20 км усталаах Кэмпэндээйи үрэҕин устун хайыһарынан, 1977 с. - 16 оҕолоох  Сунтаар – Кэмпэндээйи – Сунтаар  велосипедынан, 1978 с. 10 оҕололоох Сунтар – Күндэйэ – Харыйалаах – Сунтаар маршрутунан велосипедынан айаннары оҥорбута. 

ССКП оройуоннааҕы комитетын этиитинэн 23 №-дээх СПУ директоры иитэр-үөрэтэр чааска солбуйааччытынан ананар. Үлэлиир сылларыгар СПТУ материальнай-техническэй базатын хаҥатыыга улахан үлэни ыыппыта. Үөрэнээччилэрин кытта 50 м. усталаах тир, НПВ кабинета, каток, спортивнай площадка туппуттара.

1982 с. - Аҕа дойдутун сэриитигэр Кыайыы 37 сылыгар анаммыт Сунтаар-Маар-Күөл – Арыылаах – Тойбохой – Сунтаар  маршрутунан 14 студеннарын кытта  хайыһарынан айаҥҥа сылдьыспыта.

1992-2011 сс.-  Сунтаардааҕы политехническай интернат физкультураҕа учууталынан үлэлиир.

12 сыл устата Степан Васильевич улуустааҕы баскетбол, волейбол, остуол тенниһин федерацияларын председателинэн үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.
* Эдэр ыччат, туризм уонна спорт министиэристибэтин грамотата.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыытылыстабатын грамотата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Парамонова Роза Николаевна

**Парамонова Роза Николаевна** (1963 с, муус устар 12 күнэ, Сиэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1963 с. - муус устар 12 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1979 с.- Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 

1985 с. - Саха государственнай университетын математическай факультетын бүтэрэн "Физик. Физика преподавателэ" идэни баһылаабыта. Педагогическай үлэтин Нерюнгри 8 №-дээх оскуолатыгар саҕалыыр. 

1996 - 2017 сс. - Сунтаар политехническай лицейигэр физика учууталынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаҕа уонна проф.үөрэхтээһиҥҥэ министиэристибэтин Бочуоттаах грамотата.
* Сунтаар улууһун баһылыгын "Физико-математическай үөрэхтээһин бастыҥа" гранын хаһаайына.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Пахомова Ольга Николаевна

**Пахомова Ольга Николаевна** (1931 с., Үөһээ Мэйик нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана.  

## Олоҕун олуктара
1931 с. Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын үөрэнэн бүтэрэн “Нуучча тылын уонна литературатын учуутала" диэн идэни ылбыта.

Педагогическай үлэтин оскуоланы бүтэрээт, Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, химия, айылҕа үөрэҕин учууталынан саҕалаабыта. 1955 с. пенсияҕа тахсыар диэри Элгээйи орто оскуолатыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.

Ольга Николаевна куруук киэҥ общественнай үлэни ыытара: агитатор, сэлиэнньэ уонна оскуола политинформатора. Үгүс үөрэнээччилэрэ филолог идэтин талан, республика араас муннуктарыгар үлэлииллэр уонна муударай, үтүө сүбэһиттэрин махтана ахталлар. Ольга Николаевна — тыыл уонна педагогическай үлэ ветерана

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Яковлева Ксения Федоровна

**Яковлева Ксения Федоровна,** (1927 с., Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1968 с. ) Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.  

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1946-1947 сс. Иркутскай куоракка санитарнай-гигиеническэй институкка үөрэммитэ уонна Тойбохой оскуолатыгар алын кылаастарга учууталынан үлэтин саҕалаабыта, ол кэннэ 1948 с. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрэн, Хадан нэһилиэгин Ньыла оскуолатыгар үлэлиир.

1951 с. Хадан сэттэ кылаастаах оскуолатыгар биология, география уонна алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Төрөппүттэр ортолоругар лекторийы салайара, оройуон учууталларыгар алын сүһүөх кылаастары үөрэтии мындырдарын туһунан дакылааттары араас таһымнаах семинардарга ааҕара.

Ксения Федоровна оскуола таһынан общественнай үлэнэн күүскэ дьарыктанара, ийэлэр, аҕалар оҕо иитиитигэр эппиэтинэстэрин үрдэтиигэ, учууталлар дьон ортотугар култуурнай-сырдатар үлэлэрин тэрийиигэ элбэх сыратын уурара. Нэһилиэк Сэбиэтин элбэх төгүллээх дьокутаата этэ. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Яковлев Илья Ильич

**Яковлев Илья Ильич** (1920 с., атырдьах ыйын 2 күнэ, Кыыллаах нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР – 1974 с. алтынньы 6 күнэ) — Кыһыл Сулус уордьана кавалера, старшай лейтенант, Саха АССР үтүөлээх учуутала

## Олоҕун олуктара

1920 сыллааха Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1940 сыл тохсунньутугар Саха сирин комсомола финскэй сэриигэ кыттарга 150 киһилээх хайыһардьыттар комсомольскай батальоннарын ыыппыта. Ол батальон састаабыгар Дьокуускайдааҕы пединститут оробуочай факультетын 3-с куурсун студена Яковлев И.И. киллэриллибитэ. Новосибирскай куоракка хайыһардьыттар батальоннарыттан элбэх доброволец Кыһыл Аармыйа уонна Байыаннай Салгын Флотун байыаннай училищетыгар сүүмэрдэнэн ылыллыбыттара. Илья Ильич Новосибирскайдааҕы пехотнай училищеҕа түбэспитэ. 1941 сыл бэс ыйыгар үөрэҕин бүтэрэн, Арҕааҥҥы фронт резервэтигэр ыытыллыбыта. Яковлев И.И. саппаас стрелковай биригээдэ офицерын быһыытынан элбэх байыаннай эшелоннары фроҥҥа арыаллаабыта: бастаан Наро-Фоминскай куорат оройуонугар – латышскай стрелковай дивизияҕа, онтон Волховскай фроҥҥа – 3-с гвардейскай стрелковай корпуска, үһүһүн Старая Русса куорат оройуонугар – 74-с муора пехотатын биригээдэтигэр. Лейтенат Яковлев И.И. командование быһаарыытынан муора пехотатын биригээдэтин дьаһалыгар хаалларыллан, 74-с разведрота хамандьыырынан анаммыта. 1942 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр биһиги оборонабыт түмүгэр дьоһун суолталаах баһылыыр үрдэли өстөөхтөртөн сэриилээн ылыыга бааһырбыта. Соторунан хабыр кыргыһыыларга аҕыйаабыт 74-с муора пехотатын биригээдэтэ сынньалаҥҥа уонна уларытан тэриллиигэ Ивановскай уобалас Шуя куоратыгар тааһаарыллыбыта. Манна биригээдэ саҥа күүстэри, бойобуой техниканы ылан, 292-с стрелковай дивизияҕа уларытан тэриллибитэ. Дивизия 1942 сыл балаҕан ыйыгар Волгаҕа Сталинград оройуонугар туһаайыытынан тахсыбыт фашистары утары быраҕыллыбыта. 380-с туспа мотострелковай разведрота хамандьыыра Яковлев И.И. өстөөх куйахтаах күүстэрин утары хаан тохтуулаах, кырыктаах хабыр киирсиигэ кыттыбыта. 1942 сыл балаҕан ыйын 209 күнүгэр Яковлев И.И. Кузьмичи станция оройуонугар ыараханнык бааһырбыта уонна тыылга көһөрүллүбүтэ.

1944 сыллаахха лейтенант Яковлев И.И. аармыйаттан босхоломмута уонна төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбитэ. Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэриэҕиттэн норуот үөрэҕириитин салаатыгар эҥкилэ суох үлэлээбитэ. Сиэйэ орто оскуолатын дириэктэринэн, Сунтаар интернат оскуолатын завуһунан үлэлээбитэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала бочуоттаах аата иҥэриллибитэ. Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Яковлев И.И. 1974 сыл алтынньы 6 күнүгэр олохтон туораабыта

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Кыһыл сулус уордьан кавалера 
* Саха АССР үтүөлээх учуутала

## Кини туһунан

* Яковлева А., Күлүмнүүр сарыал. [Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун олохтооҕо, учуутал Илья Ильич Яковлев туһунан ахтыы] - : , //Алгыс. . - 2008. - N 2-C. 42-43;
* Мэлдьи олох инники күөнүгэр // Назаров И.Т. Сунтаар улууһун учууталлара Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыттыылара // Сахаполиграфиздат. – 61-63с

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Аввакумова Мария Ивановна

**Аввакумова Мария Ивановна**, *[[СӨ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] үөрэҕириитин туйгуна.* 

## Олоҕун олуктара
1956 с. Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1976 с. Магаданнааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бүтэрэн Сунтаар алын сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыта.

М. И. Аввакумова - уопуттаах, айымньылаахтык үлэлиир учуутал. Идэтийбит таһымы мэлдьи үрдэтэр: саҥа суоллары уонна ньымалары көрдүүр, коллегаларын уонна өрөспүүбүлүкэ бастыҥ уопуттарын киллэрсэр, учууталлар саҥа технологияларын чинчийэр уонна улуус, республика таһымнарыгар бэйэтин педагогическай уопутун тарҕатар. Мария Ивановна-экспериментатор учуутала. "Школа "РОСТА, школа развития" республикатааҕы эксперимеҥҥэ, оҕолору үөрэтии эксперименигэр Хамраева "Русский язык для тюркских школ" өрөспүүбүлүкэтээҕи эксперимеҥҥэ кыттыбыта. Кини "Доруобуйа", "Ыал", НОУ "Кыым" оскуола сайдыытын программатын автора. "РОСТ" кинигэ оҥорооччуларыттан биирдэстэрэ буолар.

Өр кэмҥэ Мария Ивановна начальнай кылаас учууталларын методическай холбоһугун салайбыта. Кылаас салайааччытын быһыытынан үлэтин ис хоһооно интэриэһинэй. Кини төрөппүттэрэ — кылааска иитэр үлэҕэ тэрээһинигэр кытталлар, интэриэһинэй куруһуоктары ыыталлар. "Мин төрөппүттэрим — мин көмөлөһөөччүлэрим" диэн ыстатыйа "РОСТ" кинигэтигэр, педагогическай университеты тэрийбит "аһаҕас уруок" педагогическай идеяларын фестивалын чэрчитинэн 2008 с. бэчээттэммитэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала" бэлиэ.
* РФ наукаҕа уонна үөрэхтээһиҥҥэ министерствотын Бочуотунай грамота.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Акимова Люция Павловна

**Акимова Люция Павловна**, 1958 с. олунньу 21 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.  

## Олоҕун олуктара
1986 с. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. 

Педагогическай үлэтин 1986 с. Ленскэй оройуонугар биология уонна химия учууталынан саҕалаабыта. 1988 с. - Сунтаар 2№-дээх орто оскуолатын биология учуутала.

Учуутал-новатор инновационнай режиминэн үлэлиир, саҥа үөрэх технологияларын туһанар, үөрэх үрдүк хаачыстыбатын, иитии-үөрэтии уонна олоххо ситиһиилэрин хааччыйар.  Оҕону иитии уонна үөрэтии ис хоһоонун сөргүтүүгэ педагогическай идеялары көрдөөһүн, бырайыактыыр технологиялары олоххо киллэрии Люция Павловна педагогическай үлэтин биир тутаах хайысхата буолар. Үөрэх процеһын байытар туһуттан биологияҕа цифровой үөрэх ресурсаларын тэрийэр.

Бырайыактары көдьүүстээхтик туһаныы, көрдүүр- чинчийэр технологиялары көдьүүстээхтик туһаныы үөрэнээччи үлэлииригэр дьоһуннаах түмүктэри биэрэр. Кини үөрэнээччилэрэ — улуустааҕы, регионнааҕы уонна республикатааҕы НПК "Бессоновскай ааҕыылар", "Кэскилгэ хардыы", "Эдэр экологтар", "Ыччат интеллектуальнай потенциала-ХХ үйэ сэлиэнньэтин" эдэр чинчийээччилэр уонна призердара, ону тэҥэ РФ ЮНЕСКО бүтүн Россиятааҕы уонна аан дойдутааҕы конференциялар призердара.

Л. П. Акимова — "Интерактивнай дуоскалар-оскуола саҥа технологиялара" уонна "Бастыҥ цифровой үөрэҕирии ресурсата" өрөспүүбүлүкэтээҕи ИТ-конкурстар кыттыылааҕа. Люция Павловна — үрдүк дьоҕурдаах уонна идэтийбит кылаас салайааччыта. Улуустааҕы "Лучший классный руководитель 2004 года" конкурс лауреата. "Бастыҥ кылаас салайааччыта" оскуола номинациятын хас да төгүллээх хаһаайына.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ Президенин Гранын хаһаайката.
* “Бастыҥ кылаас салайааччыта» конкурс лауереата .

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Пен Надежда Николаевна

**Пен Надежда Николаевна** (1942 с., тохсунньу 7 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1942 с. тохсунньу 7 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ. 1970 с. Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар француз тылын учууталынан саҕалаабыта. 1975-1976 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонун Хорообут орто оскуолатыгар английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ. 1976 с. Сунтаардааҕы РОНО кэтэхтэн үөрэх отделын сэбиэдиссэйинэн, 1977 сылтан оройуон күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэх методиһынан анаммыта.

1979 с. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар уһатыллыбыт группа иитээччитинэн үлэлээбитэ. 1992-2010 сс. Сунтаар 2 -с уонна 3-с  сүһүөх оскуолатыгар (РЭП), Сунтаардааҕы политехническай лицей английскай тыл учууталынан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Прокопьева Альбина Афанасьевна

**Прокопьева Альбина Афанасьевна** (1962 с., ыам ыйын 2 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1962 с. - ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1988 с. - Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэр. Өлүөхүмэ оройуонун Киндигир ситэтэ суох орто оскуолатыгар, Сунтаар оройуонун Маар-Күөл орто оскуолатыгар, Илимниир ситэтэ суох орто оскуолатыгар үлэлээбитэ.

1995 с. - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

1996 сылтан - Сунтаар 3 №- дээх орто оскуолатыгар директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Попова Мария Павловна

**Попова Мария Павловна,** (1915с  Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР),  Саха АССР үтүөлээх учуутала,  РСФСР норуотун  үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
Тохсунньу 31 күнүгэр  1915 с. Сунтаар улууhун Хоро нэhилиэгэр төрөөбүтэ, нуучча тылын уонна литературатын учуутала. 1935 сыллаахтан Сиэйэ оскуолатыгар алынкылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. 1940-1958 сс.  Ньурба улууhун Хаҥалаhыгар, онтон  Сунтаар оскуолатын начаалынай  кылаас учууталынан үлэлээбитэ.

1958-59 үөрэх дьылыгар Липецкай оскуола уопутунан уhатыллыбыт күннээх оскуола диэни тэрийээри Сунтаартан Күүкэйгэ көһөн тахсыбыттара. Бу сыл Мария Павловна оскуола сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлиир. Кэргэнинээн В.Д.Аввакумовтыын үлэни-хамнаhы саҥалыы саҕалаабыттара. Оскуолаҕа уус-уран самодеятельность, ырыа-үҥкүү ансамбыла тэриллибиттэрэ. Уhатыллыбыт күннээх оскуола статуhун ылан, үөрэнээччилэргэ кылаас таhынан үлэ тускуллаахтык тэриллибитэ. 

Мария Павловна нуучча тылын үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурбута. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт үлэhиттэрин кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиирэ. Үөрэтэр оҕолоругар кэрэни, үчүгэйи эрэ түстүүрэ, оҕолорго аламаҕай майгытынан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Мария Павловна уһатыллыбыт күннээх үөрэтии уопутун туһунан 3 дакылаата учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт биһирэбилин ылан өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕатыллыбыта. 

Мария Павловна туруорсуутунан, нэhилиэк Советын исполкомун быhаарыытынан, совхоз директора Журавлев С.М.  өйөөhүнүнэн оскуола Мэлдьэкэттэн Күүкэй бөһүөлэгэр көһөрүллүбүтэ уонна уунан ититэр системаҕа киирбитэ. Оскуола материальнай базата, методическай матырыйааллара кэҥээбитэ.

Кутана нэһилиэгин олохтоох сэбиэтигэр элбэх төгүл дьокутаатынан быыбардаммыта. 1959-1965 сс.  Күүкэй оскуолатыгар үлэлээбиттэрэ. Салгыы Хоро, Толоон оскуолаларыгар кэргэнинээн үлэлээбиттэрэ. 1969-70сс. Дьокуускай куорат 20 №-дээх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээн түмүктээбитэ. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР  норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* “Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-45 сс. килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл хаһаайына.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотатын хаһаайына.

## Аатын үйэтитии
Аввакумовтар учууталлар дьиэ кэргэннэрэ үлэлээн ааспыт үтүө сылларын үйэтитэн, кинилэр төрөппүт кыыстара 2014 сылтан сыл ахсын алын кылааһы бүтэрэр **туйгун  үөрэнээччигэ** стипендия анаабыта.  

## Кини туһунан суруйуулар
-               “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с 

-               Педагогическая энциклопедия III том - // 2005г стр 314

-               Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно – // 2020с стр  399

-               Күүкэй сайдыы, үүнүү суолунан - // Күүкэй үйэлэртэн үйэлэргэ – 2003с – стр 33

-               А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с стр 106

## Сигэлэр
Романова Галина Петровна

**Романова Галина Петровна** (1944 с. ахсынньы 25 күнэ, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1944 с. ахсынньы 25 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1970 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн "нуучча тылын уонна литературатын учуутала" идэни ылбыта.

1986 сылтан Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Кини нуучча тылын уонна литературатын үөрэтии методикатыгар, үөрэтии, идэҕэ уһуйуу, уус-уран тылы уонна суругу-бичиги сайыннарыыга үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Семенов Николай Макарович

**Семенов Николай Макарович,** (1937 с. муус устар 7 күнэ, Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, үлэ, спорт ветерана.  

## Олоҕун олуктара
1937 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1946 с. - Хоро начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1956 с. 10 кылааһы бүтэрээт, Элгээйигэ киэһээҥҥи оскуолаҕа биир сыл учууталынан үлэлээн баран армияҕа сулууспалаабыта. 

1961 с. - Ленинградка Герцен аатынан педагогическай институкка физика, радиотехника салаатыгар үөрэнэ киирбитэ.

1965 с. - Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэтин саҕалыыр

1977 с. - оскуола кылаас таһынан үлэтин тэрийээччи быһыытынан үлэлиир. 

Семенов Н.М. үлэлиир кэмигэр үөрэтии научнай-практическай хайысхатыгар элбэх болҕомтотун уурбута. Техническэй айар үлэҕэ, самодеятельноска оройуонугар, республикаҕа элбэх бириистээх миэстэҕэ тиксибитэ. Ленинград куорат Заславскай аатынан зоологическай музейыгар, Лена өрүс тардыытынан үөрэнээччилэр экспедицияларын салайбыта. Николай Макарович салалтатынан үөрэнээччилэр сайыҥҥы үлэлэрин тэрийиигэ "Ориентир", "Ритм", "Факел" үлэ-сынньалаҥ лааҕырдар базалара тэриллибитэ. Тыа хаһаайыстыбатын производствотын дириҥэтэн үөрэтиигэ, үлэ уруогун, механизация, животноводство кабинеттара саҥардыллыбыттара.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* “За освоение целинных земель» мэтээл.
* ЫБСЛКС КК “Молодой передовик производства” бэлиэ.
* “Победитель социалистического соревнования” бэлиэ.

## Кини туһунан

* Норуот учуутала / [авт., хомуйан оҥорооччу А.М.Григорьева – Сандаарыйа ; ред. К.П.Семенова] – Дьокуускай: Сахаада, 2017

## Сигэлэр
Семёнова Марианна Семёновна

**Семёнова Марианна Семёновна,** (1968 с. ахсынньы 10 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).  

## Олоҕун олуктара
1968 с. ахсынньы 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.

А.П. Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх орто оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир. Үрдүк категориялаах учуутал. "Мастерская письма", "Мастерской уруоктары ыытыы методиката", "ТОГИС технологиятата" диэн методическай темаларынан утумнаахтык дьарыктанар. 

"Учитель года-2000" улуустааҕы күрэх лауреата, 2009 с. - нуучча тылын учууталларын ортотугар ыытыллыбыт улуустааҕы олимпиада кыайыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.

## Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Сигэлэр
Романов Николай Гаврильевич

**Романов Николай Гаврильевич** (1937 с., ыам ыйын 10 күнэ, Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1937 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгин Хоротугар төрөөбүтэ. 

Үөрэх тиһигэр 1959 с. үлэлиир. Саха государственнай университетын бүтэриэҕиттэн Сунтаар оройуонун Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан анаммыта. Кэлиҥҥи сылларга саха тылын уонна литературатын учууталынан, завуһунан, Сиэйэ, Бордоҥ, Кэмпэндээйи оскуолаларыгар директорынан үлэлээбитэ.

1988 с. Сунтаардааҕы 2№-дээх оскуолатыгар директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин президиумун Бочуоттаах грамотата.
* Үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун уобаластааҕы комитетын грамотата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Потапова Наталья Михайловна

**Потапова Наталья Михайловна** (1960 с. ахсынньы 16 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэр, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1960 с. ахсынньы 16 күнүгэр Сунтаар оройуонун Сунтаар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын кэнниттэн (1980 с.) Белгородтааҕы государственнай педагогическай институту (1984 с.) бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Аллайыаха оройуонугар саҕалаабыта. Онтон Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаардааҕы 3№-дээх оскуолатыгар алын сүһүөх учууталынан 25 сыл үлэлээбитэ. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин министиэристибэтин грамотата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Алексеева Мария Степановна

**Алексеева Мария Степановна**, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.   

## Олоҕун олуктара
1979 с. – Сунтаар оройуонун Элгээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.

1984 с. – СГУ математическай факультетын бүтэрэр. Кириэстээх нэһилиэгэр комсомольскай тэрилтэ секретарынан ананар.

1986-2011 сс. – Кириэстээх орто оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Сигэлэр
Сон Степан Александрович

**Сон Степан Александрович,** (01.01.1934–18.08.2012), хапсаҕайга Саха АССР спордун маастара, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1934 с. - Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ.

1952-1956 сс. - Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэр. Бу сылларга туризмҥа, гимнастикаҕа, чэпчэки атлетикаҕа, хайыһарга, көҥүл тустууга уонна хапсаҕайга, гиирэҕэ уонна ытыыга, остуол тенниһигэр, волейболга, баскетболга 1-2 разрядтаах спортсмен буолбута.

1972 с. - Иркутскайдааҕы педагогическай институту "Педагогика и методика начального обучения" идэтин ылан бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин 1956 с. Үөһээ Бүлүү Далыр оскуолатыгар физкультура учууталынан саҕалаабыта. 

1957-1959 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар физическэй иитии учууталынан үлэлээбитэ.

1959-1982 сс. - Элгээйи орто оскуолатын учууталынан үлэлээбитэ.

Степан Александрович Сунтаар оройуонун спортивнай чиэһин республика уонна Бүлүү зонатын элбэх күрэхтэһиилэригэр көмүскээбитэ. Саха АССР спордун маастара, хас да төгүллээх чемпиона. 

Степан Александрович Сунтаар оройуонун спордун сайдыытыгар улахан өҥөлөөх. Кини иитиллээччилэрэ, ССРС спордун маастара Петр Попов, Альберт Захаров, Алкивиад Иванов Россия чемпионнара буолаллар. Элбэх ССРС, Саха АССР спордун маастардарын уонна спорт маастарыгар кандидаттары иитэн таһаарбыта. Саха сирин чемпионнара  Владимир Данилов, Николай Николаев, Анатолий Амбросьев ааттара республика тас өттүгэр биллэр. Степан Александрович үөрэнээччилэрэ Валерий уонна Петр Уаровтар, Николай Николаев, Яков уонна Анатолий Амбросьевтар уонна да атыттар бэйэлэрин идэлэрин физическэй культура өттүнэн талбыттара.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР спордун маастара.
* Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Степанов Алексей Николаевич

**Степанов Алексей Николаевич,** (1941 с. алтынньы 15 күнэ, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба оройуона, Саха АССР). 

## Олоҕун олуктара
1941 с. - алтынньы 15 күн Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1967 с. - Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетын бүтэрэн “математика учуутала” идэни ылбыта.

Педагогическай үлэтин Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар математика учууталынан саҕалаабыта.

1984-1986 сс.- иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччынан үлэлиир

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуоттаах грамотата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Степанов Карл Николаевич

**Степанов Карл Николаевич,** (1941 с. ыам ыйын 7 күнэ, Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1941 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 38 сыл Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Методист- учуутал.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Федоров Михаил Александрович

**Федоров Михаил Александрович,** (1936 с. кулун тутар 10 күнэ, Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2018 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педучилишены 1961 сыллаахха бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар алын кылаас учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Оскуола хаста да сабылла сыспыта эрээри, Михаил Александрович уонна Прокопий Филиппович туруорсууларынан сабыллыбатаҕа, иккиэйэҕин да буоллар үөрэнээччилэргэ чиҥ билиини биэриигэ айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Михаил Александрович идэтигэр олус бэриниилээх, ис дууһатыттан олус кыһаллан үгүс сыратын биэрэн, ааҕарга-суоттуурга үөрэтэн, билии киэҥ аартыгын арыйарга тирэх буолбут учуутал.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин Бочуотунай Грамотата.

## Аатын үйэтитии

* Федоровтар оҕолоро учуутал ийэлэрин, аҕаларын ааттарын үйэтитэн алын кылааска эбиэт кэнниттэн ыытыллар **эбии дьарыкка** **элбэх ситиһиилээх, киэҥ көрдөрүүлээх үөрэнээччигэ** 2016 сылтан анал стипендия олохтообуттара.

## Кини туһунан суруйуулар

* “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с 
* Педагогическая энциклопедия  V том - //2015 г стр.  431
* А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэҕириитин сайдыыта – 2009 с. стр 106

## Быһаарыылар

## Сигэлэр:
Степанова Венера Егоровна

**Степанова Венера Егоровна** (1959 с., ахсынньы 22 күнэ, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1959 с. ахсынньы 22 күнүгэр Сунтаар оройуонугар Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Саха государственнай университетын 1985 с. бүтэриэҕиттэн Тойбохой орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар улууһун баһылыгын Гранын “Физико-математическай үөрэхтээһин лидера» номинация хаһаайына (2005 с.)
* «ХХI үйэ учуутала» (2006 с.)
* Российскай Федерация бастыҥ учуутала Гран кыайыылааҕа.  (2008г.)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Александров Прокопий Филиппович

**Александров Прокопий Филиппович**, (1930 с., Күүкэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха Күүкэй нэhилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран 1949с. Элгээйи оскуолатыгар пионербаһаатайынан уонна алын кылаас учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Олоҕун 38 сылын оҕо иитиитигэр анаабыта. 25 сыл Хоро, Күүкэй оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. 

Улугуруу сылларыгар оскуоланы саба сатаабыттарын үрдүнэн Прокопий Филиппович уонна Михаил Александрович дьаныhан туран саптарбатахтара. Төһө да тарбахха ааҕыллар үөрэнээччилэрдээҕин иhин оскуола быhыытынан үлэлээн кэлбитигэр ураты үтүөлээхтэр. Энтузиаст учууталлар үөрэнээччилэрэ чиҥ билиини ыланнар салгыы ситиhиилээхтик үөрэнэр кыахтаммыттара. Прокопий Филиппович биир дойдулаахтарын Самсоновтар методикаларын туһанан, ордук кылаас таһынан ааҕыыга улахан болҕомтотун уурара. Саамай кыайа-хото туппут методикалара – быһаарыылаах ааҕыы этэ. 1987 сыллаахха Күүкэй оскуолата аҕыс кылаастаах оскуола буолбута. 

Прокопий Филиппович үөрэппит сүүсчэкэ оҕолоро учуутал идэтин баhылаабыттара. Олор истэригэр бааллар Саха республикатын үтүөлээх учууталлара, үөрэҕирии туйгуннара: Виктор Павлович Федоров, Екатерина Николаевна Евсеева, Анатолий Иннокентьевич Терентьев, Василий Васильевич Илларионов, Валентина Афанасьевна Саввинова, Мария Васильевна Николаева уонна да атыттар. Тоҕус үөрэнээччитэ орто, үрдүк үөрэхтэри бүтэрэн төрөөбүт оскуолаларыгар учууталлыы сылдьаллар.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталлар учууталлара” бэлиэ.
* “Аҕа дойду Улуу  сэриитин 1941-45 сс. килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл.
* СӨ министиэристибэтин билиниитин сертификатын хаһаайына .

## Аатын үйэтитии
- Прокопий Филиппович Александров аатын үйэтитэн кини оҕолоро 2020 сылтан алын кылааһы бүтэрэр үөрэнээччигэ, элбэхтик эбии ааҕыынан дьарыгырбыт оҕоҕо анал стипендия анаабыттара. 

- 2018 сылтан алын кылаас кабинета Прокопий Филиппович Александров аатын сүгэр 

## Кини туһунан суруйуулар
- “Учительская семья – хранитель лучших традиций” - // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 160 с

- “Күүкэй оскуолатын ытык кырдьаҕас учуутала” -  // Күүкэй: сүүс саастаах оскуола сэһэнэ. – 2019с – 186 с

- Педагогическая энциклопедия  V том - //2015 г стр  14

- А.К.Акимов аатынан Күүкэй орто оскуолата - // Сунтаар улууһугар норуот үөрэ5ириитин сайдыыта – 2009 с стр 106

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сивцева Лидия Васильевна

**Сивцева Лидия Васильевна,** (1941 с. Дьокуускай к. Саха АССР), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1941 с. - Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. 

1958 с. - Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, Сунтаар орто оскуолатын старшай пионербаһаатайынан анаммыта. 

1962 с. - Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы пединститукка омук тылын салаатыгар үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрэн Сунтаардааҕы орто оскуолаҕа француз тылын учууталынан ананар.

1989 с.  бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы В. Г. Павлов аатынан Сунтаардааҕы начальнай оскуолаҕа музыка уонна ырыа учууталынан үлэлиир.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Трофимов Степан Афанасьевич

**Трофимов Степан Афанасьевич,** (1934 с. балаҕан ыйын 26 күнэ, III Бордон нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1934 г. Балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар оройуонун 3-с Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1944 с. Бордоҥ начальнай оскуолатын 1- кы кылааһыгар киирбитэ. 

1948 с. Элгээйи орто оскуолатыгар үөрэммитэ. 

1956-1957 сс. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта.

1957-1962 сс. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран ЫБСЛКС НК инструкторынан үлэлээбитэ.

1963-2005 сс Элгээйи орто сокуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ.

1985 с. ССКП Саха обкомун иһинэн марксизм- ленинизм университетын 3 сыллаах үөрэҕин бүтэрбитэ. Активнай общественник, "Билии" общество лектора. Үчүгэй пропагандисткай үлэтин иһин улуус "Бочуот кинигэтигэр" киллэриллибитэ.

## Кини туһунан
* Трофимов Степан Афанасьевич / Виртуальный музей Эльгяйской СОШ 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Трофимова Зинаида Захаровна

**Трофимова Зинаида Захаровна** 

## Олоҕун олуктара
1961 с. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ.

Үлэтин Хадан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан саҕалаабыта. 1965 сыллаахха бастакы кылааһын таһаарбыта. Онтон Элгээйи орто оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ, хас да выпустаах.

Кэнники сылларга эбии бөлөх иитээччитинэн үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Уобаластааҕы комсомол комитетын бочуоттаах грамотата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Федорова Елена Петровна

**Федорова Елена Петровна,** (1951 с. ыам ыйын 30 күнэ, Абаҕа нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1951 с. ыам ыйын 30 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1975 с. Саха государственнай университетын математическай факультетын үөрэнэн бүтэриэҕиттэн үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлиир

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ президенин Гранын хаһаайына

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Филиппов Пантелеймон Павлович

**Филиппов Пантелеймон Павлович** (Хоро нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР).  

## Олоҕун олуктара
Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуола кэнниттэн 3 сыл производствоҕа үлэлээбитэ. 1965 с. Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн физика учууталын идэтин ылбыта. Бордоҥ орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Элгээйи орто оскуолатыгар өр сылларга үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал.

Пантелеймон Павлович салайааччылаах Космонавтика кулууба республикаҕа эрэ буолбакка, ССРС–ка кытта биллэрэ. "Эрэл" космическай аппарат Бүтүн союзтааҕы быыстапкаҕа турбута. Космонавтика кулуубун ситиһиилэрин туһунан "Кэскил", "Саха сирэ", "Я сам", "Пионерская правда" хаһыаттарга суруллубуттара. Ньурба авиапордун, летчиктары, инженердэри, Сунтаар авиапорын техниктарын кытта ыкса үлэлэспитэ.

## Наҕараадалара

## Быһаарыылар

## Кини туһунан
* Филиппов Пантелеймон Павлович  /Виртуальный музей Эльгяйской СОШ

## Сигэлэр
Чойнова Алевтина Николаевна

**Чойнова Алевтина  Николаевна,** (1961 с. кулун тутар 29 күнэ, Күндэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.  

## Олоҕун олуктара
1961 с. кулун тутар 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1983 с. И. И. Калинин аатынан Благовещенскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн "математика уонна физика учуутала" идэни баһылыыр.

1983 сылтан Хадан 8 кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан ананыаҕыттан үлэлии сылдьар. Үрдүк категориялаах математика учуутала.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Егорова Татьяна Константиновна

**Егорова Татьяна Константиновна** (1929 сыл, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2019 с.), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, тыыл уонна улэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара
1929 с. – тохсунньу ый 5 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сылга, 6-с кылаас үөрэнээччитэ кыыска улахан дьону ликбез оскуолатыгар үөрэтэри итэҕэйбиттэрэ. Оскуола бүтэрэн баран, 1949 сылтан үөрэммит оскуолатыгар алын кылаас оҕолорун үөрэппитэ.

1955 с. – Саха государственнай университетын физико-математическай салаатын бүтэрбитэ. Ол сыл Кутана оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Уруок таһынан эдэр учуутал нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата , дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, совхоз агитатора этэ. Кэргэнэ Семенов А.Т. – Кутана орто оскуолатын директора буолбута.

1961-1964 сс.- кэргэнинээн Шея, Тойбохой оскуолаларыгар математика учууталынан һлэллир.

1965 с.- А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика учууталынан ананар. Бу оскуолаҕа бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан Дьокуускай куоракка көһүөр дылы айымньылаахтык үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанара. Кэккэ сылларга оскуола музейын салайбыта, кыраайы үөрэтэргэ чинчийии үлэлэрин сэргэхтик тэрийэн ыытара. Кылаас таһынааҕы үлэнэн иитиигэ улахан болҕомтотун ууран үлэлээбитэ.

1974 с. – оройуоҥҥа бастакынан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмигэр оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайан үлэлэппитэ. Үөрэнээччилэр учууталларын кытта кыра астаах культуралары – редисканы, моркуобу, сүбүөкүлэни, укробу үүннэриинэн дьарыктаммыттара. Бу үлэҕэ ситиһиилэрин иһин «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Тыыл уонна улэ ветерана.
* «Улуу Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин » мэтээл.

## Кини туһунан
“Педагогическая энциклопедия”. Т3/ М-во образования Респ. Саха (Якутия).[редкол.:Габышева Ф.В. и др;сост.Иванова В.С.].- Якутск: Офсет, 2005 -119с. 

Во имя жизни.Сунтарский район в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг./МР «Сунтарский улус (р-н)» РС(Я), Поисковая экспедиция «Наследники Победы»; [авт. сост.: А. В. Антонова, И. Н. Сивцева, С. Н. Лидочен, Е. Б. Мурзабаев и др; отв. ред . А. В. Антонова, В.С. Сивцев]-Якутск: Компания Дани-Алмас, 2015 – 251 с.

Первая улусная школа Якутии документы, фотографии, воспоминания о ССОШ №1 имени А.П.Павлова (1862-2012)/ МБОУ «Сунтарская СОШ №1 имени А.П.Павлова»; [сост. А.С.Матвеев и др; гл.ред.З.И.Игнатьева]. – Якутск: Компания «Дани Алмас», 2012. – 137-138 с.
Саввинова Раиса Архиповна

**Саввинова Раиса Архиповна,** (1932 сыл, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2020), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.  

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Наахара нэһилиэгэр 1932 с. төрөөбүтэ. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрэн, 1952 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ. 3 сыл Өлөөн оройуонугар учууталлаабыта. Дойдутугар төннөн кэлэн, 51 сыл сыл устата Сунтаар 1 №-дээх, Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолаларыгар, В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ*.* 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Уерэҕирии ветерана.
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала» анал бэлиэ.
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.

## Кини туһунан
Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара. Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно/хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев эпп.эрэд. Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай к.;:Чопчу, 2020.- 443 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр