open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Новгородов Афанасий Иннокентьевич

200px|thumb|right|Новгородов Афанасий Иннокентьевич
**Новгородов Афанасий Иннокентьевич** — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа институтун дириэктэрэ (1947-1950). Кэлин Москубаҕа олорон 1955 с. көмүскээбит диссэртээссийэтигэр Өксөкүлээҕи үрүҥнэргэ сулууспалаабыта диэбитин, Саха сирин устуоруктара ылымматахтара.

1902 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка улуус суруксутун Иннокентий Новогородов дьиэтигэр төрөөбүтэ. 1917 с. сайыныгар верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Иркутскайга барбыта. Онно Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар киирбитэ, онтон ону саппыттарын кэннэ үөрэҕин тыа хаһаайыстыбатын училищетыгар салҕаабыта. 

Бу сылдьан Илин Сибиир Кыһыл аармыйатын артиллерия хомуньуустуу биригээдэтигэр киирбитэ. Үрүҥнэри утары сэриилэһиигэ кыттыбыта, 1920 сыл кулун тутар 1 күнүгэр РКП(б) кэккэтигэр киирбитэ.

1921-1923 сс. А. И. Новгородов Народнай-революционнай аармыйа араас чаастарыгар инструктор-организатор быһыытынан сулууспалаабыта, онтон политрук буолбута, кыргыһыыларга кыттыбыта. 1922 с. ыараханнык бааһыран баран Иркутскайга төннүбүтэ, Иркутскайдааҕы РКП(б) Губкомугар тэрийэр салаа инструкторунан үлэлээбитэ. 

Илиҥҥи омуктар үлэлээн иитиллээччилэрин хомуньуустуу университеттарын (Коммунистический университет трудящихся Востока) бүтэрэн баран А. И. Новгородов Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомугар ыытыллыбыта. Бу Москубаҕа үөрэнэр сылларыгар Саха сирин уонна Гражданскай сэрии туһунан бастакы ыстатыйалара тахсыбыттара. 

1926 с. от ыйыгар Афанасий Иннокентьевич Дьокуускайга кэлбитэ, онтон ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээринэн буолбута. Тута Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн барбыта, онтун 1926 с. сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта. 

ВКП(б) обкуомун чилиэнинэн талыллыбыта. Биир сыл Верхоянскайга үлэлээн баран 1927 с. сэтинньи 29 күнүгэр Дьокуускайга обкуомҥа ыҥыран ылбыттара.

1928 с. бэс ыйыгар Алданнааҕы уокурук кэмитиэтин тэрийэр салаатын сэбиэдиссэйинэн ыыппыттара. 1928 с. сэтинньитигэр иккистээн обкуом чилиэнинэн талбыттара. 1929 тохсунньутугар Алдан уокуругун исполкомун бэрэстээтэлиэн талбыттара, онтон кулун тутарга 6-с Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр ЦИК чилиэнинэн, ЦИК бэрэстээтэлин солбуйааччытынан уонна Бүтүн сойуустааҕы ВЦИК-ка Саха сириттэн бэрэстэбиитэл быһыытынан талбыттара (бу дуоһунаска 1930 сыл атырдьах ыйын  25 күнүттэн 1931 с. кулун тутар 22 күнүгэр дылы үлэлээбитэ).

1947 сыл бэс ыйын 19 күнүттэн 1950 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр дылы Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутун дириэктэрэ.

1983 атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт, уҥуоҕа Москубаҕа Ваганьково кылабыыһатыгар көмүллэ сытар. 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 

## Быһаарыылар
Новогородов Иннокентий Афанасьевич

**Иннокентий Афанасьевич Новгородов** — Верхоянскай уокурук XIX үйэтинээҕи үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Үөһээ Дьааҥы улууһун IV Юсальскэй нэһилиэгин сахатын уола Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын 1881 с. бүтэрбит. Верхоянскайдааҕы икки кылаастаах оскуолаҕа учууталлаабыт, уокуруктааҕы полиция управлениетын уонна инороднай управатын суруксутунан үлэлээбит.

Көскө сылдьар бэлитиичэскэй сыылынайдары дьиэтигэр мунньар буолан полицияҕа кистэлэҥ надзорга турбут (1904 сыл алтынньы 8 күнүнээҕи МВД Полиция департаменын дириэктэрин дьаһалынан). 

Төрөппүт уола Афанасий Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, политрук, кэлин бөдөҥ устуорук учуонай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.
 
## Быһаарыылар
Ачаахтаах хоптолор уустара

**Ачаахтаах хоптолор уустара** (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: ачаах кутуруктаах хопто.

## Өссө маны көр

*Хоптолор уустара
*Моевкалар уустара
*Тэкэ хоптолор уустара
*Үрүҥ хоптолор уустара
*Хара тыыраахылар уустара
*Тыыраахылар уустара

## Быһаарыылар
Моевкалар уустара

**Моевкалар уустара** (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Үс тарбахтаах хопто.

## Өссө маны көр

* Ачаахтаах хоптолор уустара
* Хоптолор уустара
* Тэкэ хоптолор уустара
* Үрүҥ хоптолор уустара
* Хара тыыраахылар уустара
* Тыыраахылар уустара

## Быһаарыылар
Хара тыыраахылар уустара

**Хара тыыраахылар уустара** (, ) — хоптотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара тыыраахы уонна Үрүҥ кынаттаах тыыраахы.

## Өссө маны көр

*Ачаахтаах хоптолор уустара
*Моевкалар уустара
*Тэкэ хоптолор уустара
*Үрүҥ хоптолор уустара
*Хоптолор уустара
*Тыыраахылар уустара

## Быһаарыылар
Татыйыктар уустара

**Татыйыктар уустара** (, ) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска 10 көрүҥ киирэр: Араҕас төбөлөөх татыйык, Тиит татыйыга, Хомус татыйыга, Алыы татыйыга, Харыйа татыйыга, Өрүөстээх татыйык, Ыарҕа татыйыга, Сэппэрээк татыйыга, Татыйык, Кугас татыйык.

## Өссө маны көр
*Быртакыыстар уустара
*Туллуктар уустара
Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ

**Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ** (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Татыйыктар уустара, Быртакыыстар уустара, Туллуктар уустара.

## Өссө маны көр
* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Чаччыгыныардыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
*
Быртакыыстар уустара

**Быртакыыстар уустара** (, ) — татыйыктыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр биир көрүҥ — быртакыыс үөскүүр.

## Өссө маны көр
* Татыйыктар уустара
* Туллуктар уустара
Хайаах хопто

thumb|240px

**Хайаах хопто** (, ) — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.

Атыыра кынатын уһуна 435-467 мм кэриҥэ, тыһыта - 405-433. Ыйааһына 1000-1800 г  буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — бороҥ, кынатын төбөтө хара. Тумса араҕас, атахтара араҥас эбэтэр роза өҥнөөхтөр. Эдэр көтөрдөр бороҥнуҥулар, аллараа өттүлэрэ сырдык соҕус. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 

## Тарҕаныыта

Хайаах хопто туундараҕа, үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, континент иһинээҕи ууларга ааһан иһэн баар буолар. 

## Аһылыга

Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн, кыра кэрбээччилэринэн, атын көтөрдөр оҕолорунан уонна сымыыттарынан аһылыктанар. 

## Ууһааһына

5-6 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Бэс ыйыттан сымыыттыыр. Уу кытыытыгар холуонньаларынан эбэтэр пааралаһан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ, сыыр эниэтигэр отунан-маһынан туттар. Уйаҕа 1-4 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 26-тэн 29-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.

## Быһаарыылар
Хоптотуҥулар кэргэннэрэ

thumb|250px
**Хоптотуҥулар кэргэннэрэ** (, ) — бу Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр кэргэҥҥэ 7 уус киирэр: Хоптолор уустара, Ачаахтаах хоптолор уустара, Моевкалар уустара, Тэкэ хоптолор уустара, Үрүҥ хоптолор уустара, Хара тыыраахылар уустара, Тыыраахылар уустара.

## Өссө маны көр
* Курахаллыҥылар кэргэннэрэ
* Чыыстыктыҥылар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Тураахтыҥылар кэргэннэрэ

**Тураахтыҥылар кэргэннэрэ** (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 6 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Кукаакылар уустара, Ньокоокуйдар уустара, Күөх соруокалар уустара, Соруокалар уустара, Оҥололор уустара, Тураахтар уустара.

## Өссө маны көр
* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Кукаакылар уустара

**Кукаакылар уустара** (, ) — Тураахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 көрүҥ баар: Кукаакы.

## Өссө маны көр
* Ньокоокуйдар уустара,
* Күөх соруокалар уустара,
* Соруокалар уустара,
* Оҥололор уустара,
* Тураахтар уустара

## Быһаарыылар
Ала тураах

thumb|250px

**Ала тураах** (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр, көннөрү тураахтан арыый кыра, тураах.

Саха сиригэр соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сэдэхтик көтөн киирэр. Енисей хочотугар сымыыттыыра биллэр.

## Өссө маны көр
* Тураах,
* Кыра өрт турааҕа,
* Суор,
* Оҥололор уустара,
* Өрт турааҕа

## Быһаарыылар
Уу хараҥаччыларын ууһа

**Уу хараҥаччыларын ууһа** (, ) — Хараҥаччытыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыра көтөрдөр бөлөхтөрө. 

Саха сиригэр уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уу хараҥаччыта.

## Өссө маны көр
* Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа
* Куорат хараҥаччыларын ууһа

## Быһаарыылар
Муостаах күөрэгэйдэр уустара

**Муостаах күөрэгэйдэр уустара** (, ) — Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Муостаах күөрэгэй.

## Өссө маны көр
* Күөрэгэйдэр уустара

## Быһаарыылар
Кыра өрт турааҕа

thumb|250px

**Кыра өрт турааҕа** (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра көтөр.

Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар үөскүүр. Наһаа сэдэх көрүҥ.

## Өссө маны көр
* Тураах
* Өрт турааҕа
* Суор
* Оҥололор уустара
* Ала тураах

## Быһаарыылар
Туйаарар күөрэгэйдэр уустара

**Туйаарар күөрэгэйдэр уустара** (, ) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу уустан 6 көрүҥ үөскүүр: Туйаарар күөрэгэй, Мас күөрэгэйэ, Тиит күөрэгэйэ, Сибиир күөрэгэйэ, Туундара күөрэгэйэ, Америка күөрэгэйэ.

## Өссө маны көр
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдар уустара

## Быһаарыылар
Сылгычыайдар уустара

**Сылгычыайдар уустара** (, ) — Сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу уустан 4 көрүҥ үөскүүр: Араҕас сылгычыай, Маҥаас сылгычыай, Хайа сылгычыайа, Сылгычыай.

## Өссө маны көр

* Туйаарар күөрэгэйдэр уустара

## Быһаарыылар
Висаян байҕал

**Висаян байҕал** () — Филипиннар архипелаг ортотунааҕы кыра байҕал. Хотуттан Масбате, илинтэн уонна соҕуруулуу-илин Лейте, соҕурууттан Себу уонна Негрос уонна арҕааттан Панай арыылар чэрчилиилэр. Чуумпу океан сорҕото. Океаны кыттаа Камотес, Сибуян, Самар, Минданао уонна Сулу байҕалларынан сибээстээх.

300px|thumb|Висайян байҕал көстүүтэ|орто
Далланыҥылар кэргэннэрэ

**Далланыҥылар кэргэннэрэ** (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус 2 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Далланнар уустара.

## Өссө маны көр
* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Далланнар уустара

**Далланнар уустара** (, ) — далланыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 

Саха сиригэр бу ууска киирэр 2 көрүҥ баар: Даллан кэрэ, Хардаҥ чыычаах.

## Өссө маны көр
* 

## Быһаарыылар
Камотес байҕал

**Камотес байҕал** () — Филиппиннар архипелаг иһинээҕи байҕал. 

Лейте, Бохол уонна Себу арыылар чэрчилииллэр. Хоту диэкки Висаян, соҕуру Канигао уонна Бохол силбэһиилэринэн Минданао байҕалы кытта сиээстээх.

Дьириҥэ 323 метргэ тиийэр. Байҕал ортотугар Камотес арыылар бааллар. Климата тропик, муссоннаах. от ыйыттан алтынньыга диэри тайфуннардаах. 

Уу температурата кыһын 24-27°С, сайын 28-29°С. Уу тууһа 34,5 промилле. Үлүүтэ суутка аҥаардаах уонна 1-2 метрга тиийэр.

## Порттар

Сан-Исидро, Паломпон (Лейте арыы), Себу (Себу), Талибон ( Бохол)
Зябликтар уустара

**Зябликтар уустара** (, ) — Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ баар: Эриэн кынат, Харыйа чыычааҕа.

## Өссө маны көр
* Чиижтар уустара,
* Чооруостар уустара,
* Вьюроктар уустара,
* Тыллаах чыычаахтар уустара,
* Тойон ымыылар уустара,
* Клестар уустара,
* Ымыылар уустара,
* Суон тумустар уустара

## Быһаарыылар
От күөҕэ чыычаах

thumb|250px

**От күөҕэ чыычаах** (, ) — чиижтар уустарыгар киирэр кыра көтөр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Сэдэх көрүҥ. Ыам ыйыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Мас сыатынан, үөннэринэн аһылыктанар.
Эриэн кынат

thumb|250px
 

**Эриэн кынат** (, ) — Зябликтар уустарыгар киирэр чыычаах. Саха сиригэр биирдэ эрэ Бүлүү өрүс төрдүгэр көрбүттэр.

## Өссө маны көр
Харыйа чыычааҕа

## Быһаарыылар
Хаар чооруоһа

thumb|Хаар чооруоһа

**Хаар чооруоһа** (, ) — чооруоска майгынныыр, ол гынан баран арыый сырдык өҥнөөх чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа олохсуйар, Хотугу Муустаах муора арыыларыгар кытта үөскүүр. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу дойдуга барбат. Ол гынан баран элбэх буолан кыһын-сайын көһөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын от-мас сыатынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
Чооруос

## Быһаарыылар
Таас чыычааҕа

**Таас чыычааҕа** (, ) — сэдэх чыычаах. Таас чыычаахтарын ууһугар киирэр. Саха сирин соҕуруу уонна илин өттүгэр хайлаах сирдэргэ үөскүүр. Сүнньүнэн от сыатынан, сайын үөннэринэн аһылыктанар.

## Быһаарыылар
Сибиир тыллаах чыычааҕа

**Сибиир тыллаах чыычааҕа** (, ) — сэдэх чыычаах. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр тайҕа зонтагыар онон-манан үөскүүр, ареалын хотугу кыраныыссата 67-68 параллелынан ааһар. Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
* Тыллаах чыычаах
* Тыллаах улахан чыычаах

## Быһаарыылар
Тыллаах улахан чыычаах

**Тыллаах улахан чыычаах** (, ) — сэдэх чыычаах, орто Бүлүүгэ атыырын 1941 с. көрбүттэрэ чуолкай биллэр. Тыллаах чыычаахтар уустарыгар киирэр. 
Сүнньүнэн үөннэринэн, от-мас сыатынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
* Тыллаах чыычаах
* Сибиир тыллаах чыычааҕа

## Быһаарыылар
Лаптев Харитон Прокопьевич

**Лаптев Харитон Прокофьевич** — Хотугу Азияны чинчийбит киһи.

1718 сыллаахха флот гардемаринынан сулууспаҕа киирбит. 1737 с. улахан хотугу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт, ол эспэдииссийэ Үрүҥ байҕалтан Халыма өрүскэ дылы Хотугу Муустаах байҕал кытылын ойуулаабыт. 

1739 с. бэс ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайтан тахсыбыт, 21-с чыыһылаҕа байҕалга тиийэн кытылынан арҕаа устубут. Хатанга уоһугар кыстаабыт. 1740 сыл от ыйын 12 күнүгэр дубель-шлюпкатынан салгыы арҕаа барбыт. Уһун сыралаах айан кэннитттэн биир ыйынан байҕалга тахсыбыт, онно хараабылын мууска хам астаран муус устун нэһиилэ тыаны булбуттар. Бэрт эрэйинэн былырыын кыстаабыт сирдэригэр төннүбүттэр. Таймыыр тумул арыытын байҕал өттүттэн ойуулуур табыллыбакка, Лаптев сиринэн сылдьан ойуулуурга быһаарыммыт. Онон 3 ытынан сылдьар эспэдииссийэни тэрийбит. Бэйэтэ Таймыыр өрүс байҕалга түһэр сириттэн илин уонна арҕаа сирдэри ойуулаабыт. 1742 с. өссө биирдэ Таймыыр өрүскэ тиийэ сылдьыбыт ол гынан баран аһылыктара бүтэн Туруханскайга төннүбүт, онтон отчуотун илдьэ Санкт-Петербурга барбыт.

1763 с. флот обер-штер-кригс-комиссар сыбаанньалаах сылдьан өлбүт.

Кини уонна кини тастыҥ убайын Миитэрэй Лаптев ааттарынан Лаптевтар байҕаллара ааттаммыта.

## Быһаарыылар
Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ

**Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ** (, ) — барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 1 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Дьиҥнээх барабыайдар уустара.

## Өссө маны көр
* Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Токур тумустар уустара

**Токур тумустар уустара** (, ) — Токур тумустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Токур тумус.

## Өссө маны көр
* 

## Быһаарыылар
Токур тумус

**Токур тумус** (, ) — Токур тумустар уустарыгар киирэр уһун токур тумустаах чыычаах. 

Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Аллараа өттө үрүҥ, үөһээ өттө кытархайдыҥы-хоҥор. Саха Сиригэр олохсуйара биллибэт, Ленскэй улууска 1977 сыллаахха көрбүттэр.

## Быһаарыылар
Кэкэ-букалар уустара

**Кэкэ-букалар уустара** (, ) — Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха Cиригэр бу уус биир эрэ көрүҥэ баар: Кэкэ-бука.

## Өссө маны көр
* 

## Быһаарыылар
Улахан чычып-чаап

**Улахан чычып-чаап** (, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.

Сэдэх көрүҥ. Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр. 

## Өссө маны көр
*Чычып-чаап
*Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап
*Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап

thumb|250px

**Үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап** (, ) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.

Саха сиригэр кыстыыр. Үөрүнэн сылдьарын сөбүлүүр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.

## Өссө маны көр
* Чычып-чаап
* Улахан чычып-чаап
* Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустара

**Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар уустара** (, ) — Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Уһун кутурук.

## Өссө маны көр
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Трилобииттар

**Трилобиттар** () — сиһэ суох харамайдар, членистоногайдар бэрэстэбиитэллэрэ (раактар, креветкалар, омаардар, үөннэр). Бу харамайдар Trilobita аймаҕар киирэллэр. 

Көҕүстэрэ испиэскэлээх хитинтан турар кытаанах куйахтаах эбит. Байҕалларга үөскүүллэр эбит, онно ууга усталлар уонна уу түгэҕинэн сыыллар, былыык иһигэр саһар кыахтаахтар эбит. Эрдэтээҥи палеозой байҕалларыгар киэҥник тарҕаммыттар. Палеозой эратын бүтэһигэр суох буолбуттар.

## Быһаарыылар
Аммонииттар

thumb|240px|Аммонииттар

**Аммонииттар** () — суох буолбут байҕал моллюскалара. Головоногайдарга киирэллэр. 

Хаптаҕай ньуурга биир туочуканы тула эриллэн тахсыбыт формалаах тас раковиналаахтар эбит. Бу раковинаны өскө көннөрүөххэ сөбө буоллар конус курдук уһун туруупка буолуо этэ. Ол туруупка саҕаланар сиригэр протконх диэн камера баар буолар. Кини кэнниттэн быыстарынан арахсар фрагмокон кэлэр. Ол кэнниттэн кэтит уонна фрагмоконнааҕар кылгас олорор камера кэлэр. Бу камераҕа моллюска этэ баар буолар эбит. Кини уһуна оборуот аҥаарыттан икки оборуокка тиийэ буолар эбит. Онон моллюска этин-сиинин формата кылгас мөһөөччүктүҥү эбэтэр уһун чиэрбэтиҥи буолар эбит. Фрагмокон сорох камераларыгар салгын, сорох камераларыгар убаҕас баар буолар эбит. Туох баар камералары курдат анал туруупка барар эбит, сифон диэн ааттанар, ол көмөтүнэн моллюска дагдайар эбэтэр тимирэр кыахтанар эбит. 

Сорох көрүҥнэр көнө ньуурдаах сорохтор рельефтаах ньуурдаах раковиналаахтар эбит. 

Аһыыр ньымаларынан аммонииттар сиэмэхтэр, өлүгүнэн аһылыктанааччылар уонна үүнээйинэн аһылыктанааччылар эбит. Устар да, сыыллар көрүҥнэр баар буоллара эбит. Эрдэтээҥи девонтан мел бүтүөр дылы олорбуттар. Юрскай уонна меловай периодтарга сайдыыларын чыпчаала буола сылдьыбыт.

## Быһаарыылар
Чычып-чааптар уустара

400px|мини|Чычып-чаап Өлүөхүмэҕэ. Балаҕан ыйа, 2013
**Чычып-чааптар уустара** (, ) — Чычып-чааптыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 4 бэрэстэбиитэллэрэ баар: Чычып-чаап, Тииҥ саҥыйахтаах чычып-чаап, үрүҥ иэдэстээх чычып-чаап, улахан чычып-чаап.

## Өссө маны көр
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Коралл байҕала

**Коралл байҕала** — Чуумпу океан байҕала, Аустралия, Саҥа Гуинея уонна Саҥа Каледония ыккардынан сытар. 

Иэнэ 4068 тыһ. км². Дьириҥэ 9174 м. тиийэр. Коралл үөскэппит арыылар: Уиллис, Трегросс, Бамптон, Честерфилд уонна рифтар. Ордук биллибит риф Улахан хаххалыыр риф, аан дойдуга ордук улахан.

1969 сылтан Аустралияҕа бас бэринэр.

Арыыларга ким да олорбот, Уиллис  арыыга метеорология станцията баар.

1942 сыллаахха манна Дьоппуон уонна союзниктар муора күүстэрин ыккардынан улахан кыргыһыы буолбута.

Сүрүн прттар Кэрнс, Порт-Морсби, Нумеа.200px|thumb|Кораллар|орто
Сир чаччыгыныардарын ууһа

**Сир чаччыгыныардарын ууһа** (, ) — Мухоловкалар кэргэннэригэр киирэр.

Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ — Хара чаччыгыныар, Эриэн чаччыгыныар киирэр.

## Өссө маны көр
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чачччыгыныар

## Быһаарыылар
Өрүөстээх чаччыгыныар

thumb|250px

**Өрүөстээх чаччыгыныар** (, ) — чаччыгыныардар уустарыгар киирэр кыра чаччыгыныар.

Саха Cиригэр балаһаннан үөскүүр. Ареалын хотугу кирбиитэ 70 параллелга дылы тиийэр, илин — Халымаҕа дылы, соҕуруу кирбиитэ Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэринэн 60—61 параллеларга, Халымаҕа 68-с параллельга тиийэр. Аҕыйах ахсааннаах, сорох сиринэн сэдэх көрүҥ.

## Өссө маны көр
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Хара чаччыгыныар
** Эриэн чаччыгыныар
* Чаччыгыныардар уустара
** Чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар
* Кыра чаччыгыныардар уустара
** Кыра чаччыгыныар

## Быһаарыылар
Кимберлиит туруупката

**Кимберлиит туруупката** — кимберлиит диэн ааттанар магма боруодатын сир анныгар сытар формата. Синньигэс өттүнэн Сир киинигэр хайыһан сытар буолар. Аан бастаан Соҕуруу Африкаҕа Кимберли диэн ааттаах хайа таһыгар ойууламмыт (описана).

Бу туруупкаларга алмаас кристааллара баар буолаллар. Ол эрээри кимберлит туруупката барыта алмаастаах буолбат, 8-10 эрэ бырыһыана алмаастаах буолар. Бу итии убаҕас магма сир түгэҕиттэн алмаастары хостоон таһааран баран сойон, кытаатан хаалбыта, онон алмаас транспортера диэн ааттанар.

## Быһаарыылар
Археоциааттар

**Археоциаттар** () — суох буолбут эрдэтээҥҥи кембрий саҕана үөскүү сылдьыбыт байҕал харамайдара. Уу түгэҕэр хамсаабакка туттарыллан олороллор эбит. Аһыыр ньымалара — фильтратордар, ол аата ууну сиидэлээн аһыыллар.

Аан бастаан кырамталарын Саха сиригэр Өлүөнэ тардыытыгар 1850 сыллаахха булбуттар. Н.Меглицкэй ону 1851 сыллаахха былыргы үүнээйи быһыытынан ойуулаабыта. Бу алҕаһы 1928 с. Р. Ф. Геккер көннөрбүтэ.

## Быһаарыылар

## Tас сигэлэр
* http://www.infosyslab.fr/archaeocyatha/index.html
Түүлээх сэлии

**Түүлээх сэлии** (, ) — суох буолбут бөдөҥ кыыл.

300000 сыл ынаараа өттүгэр үөскээн баран бүтэһик бэрэстэбиитэллэрэ 3500 сыл ынараа өттүгэр суох буолбуттара. Арҕаһынан 3,5 м үрдүктээхтэр, ыйааһыннара 4-5 т тиийэр буолар эбит. Халыҥ уһун түүлээхтэр эбит, саннын, ойоҕосторун, өттүктэрин түүтэ миэтэрэттэн тахса буолар эбит. Ону таһынан тымныыттан 9 см дылы халыҥнаах сыа араҥата көмүскүүр эбит.

Отунан уонна сэппэрээктэринэн аһылыктаналлар эбит. Кыһын онтуларын муостарынан хаар анныттан хаһан ылаллар эбит.

12-13 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Хотугу Евразияҕа барытыгар уонна Хотугу Америка улахан аҥаарыгар тарҕаммыт буоллахтарынан, кэлин халлаан сылыйан уһук хоту көһөргө күһэллибиттэр, бүтэһик хаалбыт сэлии бэрэстэбиитэллэрин уҥуохтарын Врангель арыытыттан булаллар.
Кашира

left|200px|thumb|Куорат ортото
thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Кашира** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Кашира оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 115 км сиргэ. Ока өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 39 330 киһи этэ, иэнэ — 16 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2458,125 киһи.

Олохтоммут сыла — 1356.

Почтатын индэксэ — 142900, төлөппүөнүн куода — +7 49669, ОКАТО куода — 46 435.

## Тас сигэлэр

* Оройуон официал саайта
* Куорат официал саайта
Климовскай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Климовскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 53 км сиргэ. Рожай өрүс уонна Петрица өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 175 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 55 618 киһи этэ, иэнэ — 17,27 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6222,4 киһи.

Олохтоммут сыла — 1882, 1928 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 1940 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Евгений Патрушев.

Почтатын индэксэ — 142180, төлөппүөнүн куода — +7 4967, ОКАТО куода — 46 436.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Клин

thumb|left|Успенскай собуор
thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Клин** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Клин оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 89 км сиргэ. Сестра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 80 906 киһи этэ, иэнэ — 17 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4759,18 киһи.

Олохтоммут сыла — 1317, 1781 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Александр Постригань (2005 сылтан). 

Почтатын индэксэ — 141600, төлөппүөнүн куода — +7 49624, ОКАТО куода — 46 437. 

Клин иһигэр олорор нуучча композитор Петр Чайковскай. 

## Биллэр уруулар
Иван Филиппович Усагин, физик- экспериментор

Николай Ильич Стогов, ССРС боруобалааччы, Советскай Союз Геройа

Сергей Александрович Афанасьев, Социалистическай үлэ икки төгүллээх Геройа

Марк Исакович Прудкин, ССРС народнай артыыһа

Юрий Васильевич Карапаев, Россия народнай художнига

Илья Валентинович Филатов, топ- менеджер, финансист, финтх- сайдыы экспертэ

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Коломна

thumb|left|Коломна Кремлэ
thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Коломна** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Коломна оройуон киинэ. 

Уобалас кииниттэн (Москва) 113 км сиргэ. Москва өрүс, Ока өрүс уонна Коломенка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 125 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 148 425 киһи этэ, иэнэ — 67,1 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2212 киһи.

Олохтоммут сыла — 1177.

Куорат баһылыга — Валерий Шувалов (1990 сылтан).

Почтатын индэксэ — 140400, төлөппүөнүн куода — +7 4966, ОКАТО куода — 46 438. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Котельники

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Котельники ** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат. 

Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 140 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 20 364 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 6788 киһи.

1938 сыллаахтан — куорат тииптээх бөһүөлэк, 2004 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Алексей Седзеневскай (2000 сылтан). 

ОКАТО куода — 46 231 513. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Королев

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Королев** () — Арассыыйа Москвауобалаһыгар баар куорат, наукоград.

Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 175 360 киһи этэ, иэнэ — 51,95 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 	3375,55 киһи.

Олохтоммут сыла — 1938, 1996 сыллаахха диэри — *Калининград* куорат.

Куорат баһылыга — Александр Морозенко (1996 сылтан).

Почтатын индэксэ — 141070 , 141080, төлөппүөнүн куода — +7 495, ОКАТО куода — 46 434. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Юбилейнай

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Юбилейнай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат.

Уобалас кииниттэн (Москва) 19 км сиргэ. Клязьма өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 160 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32 492 киһи этэ, иэнэ — 3 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 10 830,7 киһи.

Олохтоммут сыла — 1972, 1992 — *Болшево-1* куорат тииптээх бөһүөлэк, ЗАТО. 

Куорат баһылыга — Валерий Киргичев. 

Почтатын индэксэ — 141090, төлөппүөнүн куода — +7 49636, ОКАТО куода — 46 493 000 000. 

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Кулан

**Кулан** — барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, хорсун киһи.
*Эн курдук кулан ороспуой...* АС.ТА I.278

("Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Дьокуускай, Бичик, 2004 с.)
: Эбии: маны таьынан *кулан тыллаах; кулан ох* диэн терминнэр бааллара биллэр
Баат

**Баат** — дүлүҥ тыы. *Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах.* СВ.КЭ. 44

(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьок. Бичик, 2004 с.)
Тэрээк

**Тэрээк** — дьоҕус, чараас, тэттик. *Тэрээк [[сүгэ]], тэрээк илим.*

(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
Кукуул

**Кукуул** — утуйар мөһөөк, түөлбэ тыл. *Сэниэ ылаатын, таба кукуулга киирэн утуйдулар* Р. Б. УК. 153.

(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай. Бичик, 2004 с.)
Сыма

**Сыма** — күһүөрү сайын бултаан, буһаран баран, мас күкүргэ симэн, сиргэ көмөн, көөнньөрүллүбүт күөл балыга. 

Тэҥнээ — Лыыба.

(«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» — Дьокуускай: Бичик, 2004)
Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ

**Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ** (, ) - эһирдиҥилэр аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 уус киирэр: Аҥырдар уустара, Бороҥ кутаннар уустара.

## Өссө маны көр

* Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
* Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Чороон (ВИА)

«Чороон» — 70-с сыллар саҕаланыыларыгар Чурапчыга тэриллибит вокальнай инструментальнай ансаамбыл. Бастаан самодеятельнай этэ, онтон идэтийбит бөлөххө кубулуйбута. Тэрийээччилэр Владимир Мохначевскай уонна Вячеслав Саввин.

## Устуоруйата
Оскуола оҕолоро 70-с сыллар саҕаланыыларыгар ыраах туманнаах дойдуга тыаһаабыт «Битлз» дорҕооннорун оччотооҕуга бобуулаах омук араадьыйатын долгуннарыттан истэн, үйэ сайдар хайысхатын эттэринэн-хааннарынан сэрэйэн Чурапчыга аан бастаан вокальнай инструментальнай ансаамбылы тэрийбиттэр. Кинилэр электрическэй гитараны ойууттан көрөн, бэйэлэрэ мастан кыһан оҥорбуттара. 

Маастарынан оскуола оҕото Володя Мохначевскай, музыкаҕа уһуйааччынан эдэр учуутал Вячеслав Саввин буолбуттара. 1972 с. В.А. Босиков салайааччылаах КЭБ (концерт-эстраада бюрота) Москубаҕа дьону үөрэттэрээри куонкурус биллэрбит. Саха сириттэн бүтүннүүтүттэн 200-тэн тахса оҕо Дьокуускайга мустан ол куонкуруска кыттыбыттара. Онно Вячеслав уонна Владимир кытталлар. Кинилэргэ Черниговскай диэн нуучча уолун уонна барабааҥҥа Аталев Василий (Сыгаан Бааска) диэн киһини эбэн ВИА тэрийбиттэр. Икки нэдиэлэ репетициялатан баран гастролга ыыппыттар. 

Онтон бөлөҕү ырыаһыт Бубякины кытта Москубаҕа үөрэтэ ыыппыттар. Эдэр музыкааннары Владимир Куприянов диэн эдэр композитор уһуйбут. Кини аранжировка диэн тугун, ханнык үнүстүрүмүөннэргэ хайдах оонньонорун көрдөрөн, үөрэтэн биэрбит. Кини сахалыы мелодилары бэйэтэ аранжировкалаан, холобур "Умнуллубат онус кылаас" ырыаны, инструментальнай музыкаҕа сөп түбэһиннэрэн биэрбит. Ол үөрэх кэмигэр уолаттар уопсай музыкальнай култуураларын таһымын үрдэтэллэр, Дин Рид, элбэх омук бөлөхтөрүн (Италия, Югославия, Япония) кэнсиэрдэригэр сылдьаллар. 

Онно балтараа сыл курдук үөрэнэн, Ускуустуба үлэһиттэрин Киин дьиэтигэр (ЦДРИ) сыанатыттан оонньоон иҥин, аппаратуураланан, репертуарданан, көстүүмнэнэн Дьокуускайга төннөллөр. .

## Быһаарыылар
Эһирдиҥилэр аймахтара

**Эһирдиҥилэр аймахтара** (, ). Саха сиригэр 3 кэргэн, 4 уус, 5 көрүҥ киирэр.

## Өссө маны көр

* Аҥырдыҥылар кэргэннэрэ
* Иибистиҥилэр кэргэннэрэ
* Эһирдиҥилэр кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Аҥырдар уустара

**Аҥырдар уустара** (, ) — Аҥырдыҥылар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Аҥыр.

## Өссө маны көр

* Бороҥ кутаннар уустара

## Быһаарыылар
Ытык иибистэр уустара

**Ытык иибистэр уустара** (, ) — Иибистиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 1 көрүҥ үөскүүр: Индия иибиһэ.

## Өссө маны көр

* 

## Быһаарыылар
Эһирдэр уустара

**Эһирдэр уустара** (, ) — Эһирдиҥилэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр 2 көрүҥ үөскүүр: Хара эһир, Үрүҥ эһир.

## Өссө маны көр

## Быһаарыылар
Хара эһир

thumb|250px
thumb|'' Ciconia nigra''

**Хара эһир** (, ) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ардыгар арҕаа уонна киин улуустарга көтөн киирэр.

Атыыра, тыһыта майгыннаһаллар. Кынаттарын уһуна 520—580 мм, ыйааһыннара — 3 кг кэриҥэ. Аһылыга: балык, баҕа, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.

## Өссө маны көр
* Үрүҥ эһир

## Быһаарыылар
Үрүҥ эһир

thumb|180px

**Үрүҥ эһир** (, ) — Эһирдэр уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр. Саха сиригэр биирдэ көтөн киирэ сылдьыбыта биллэр — 1935 с. Буотама үрэххэ ыам ыйын 20 күнүгэр көрбүттэр. Амур өрүс тардыытыгар үөскүүр.

Атыыра тыһыта майгыннаһаллар, ол эрээри атыыра бөдөҥ. Кынаттарын уһуна 580—690 мм, ыйааһыннара — 4-5 кг кэриҥэ. Аһылыга: балыктар, баҕалар, кыра кэрбээччилэр, ууга уонна уу таһыгар үөскүүр үөн-көйүүр.

Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥ. Аан дойду уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, I хаттыгаска киирэр.


file:Oriental Stork marugame kagawa.jpg|
file:Oriental Stork 2 marugame kagawa.jpg|
file:Oriental Stork 3 marugame kagawa.jpg|


## Өссө маны көр
* Хара эһир

## Быһаарыылар
Индия иибиһэ

thumb|250px

**Индия иибиһэ** (, ) — Ытык иибистэр уустарыгар киирэр көтөр. ССРС-ка иккитэ эрэ көрбүттэр, онтон биир түбэлтэ Саха сиригэр буолбут. Төҥүлү күөлгэ 7 көтөр сылдьыбытыттан биирин СГУ зоомузейыгар аҕалбыттара.

Индияҕа, Соҕуруу Кытайга уйаланар. Уйатын лабааларга туттар. Түөрт сымыыттаах буолар. Аһылыгын сүнньэ - үөн-көйүүр.

## Өссө маны көр
* 

## Быһаарыылар
Жюль Борде

thumb|right|Жюль Борде
**Жюль Борде** () — Бельгия бактериолога уонна иммунолога. Нобель бириэмийэтин физиологияҕа уонна медицинаҕа 1919 сыллааҕы лауреаата.

1870 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт.

Брюссель университетын бүтэрбит, 1892 с. мэдиссиинэ дуоктарын истиэпэнин ылбыт. 1894—1901 сс. Парижка Пастер иституутугар И. И. Мечников лабораториятыгар үлэлээбит. 1901 с. Брюссельга Пастер институтун тэрийбит, кини дириэктэринэн 1940 с. дылы олорбут. Кини аатынан билигин бордетелла диэн бактерия ааттанар. 1961 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр өлбүт.
Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ

**Наукаҕа уонна техникаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбатын бириэмийэтэ** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Арассыыйа уонна аан дойду таһымыгар таһаарбыт дьоҥҥо эбэтэр кэлэктииптэргэ сыл аайы бэриллэр. 

Хандьыдааттары анал хамыыһыйа талар уонна өрөспүүбүлүкэ аҕа баһылыгар бигэргэтиигэ ыытар. Сылга үскэ дылы киһиэхэ эбэтэр билим кэлэктиибигэр бэриллэр. Онтон иккитэ билим уонна техника эйгэтигэр уһулуччу айымньылар эбэтэр үөрэх кинигэлэрин айыы иһин бэриллэр, үсүһэ — айымньылаах үлэҕэ эбэтэр билим эйгэтигэр үлэҕэ үрдүк ситиһиилэр иһин бэриллэр.

СӨ бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи 349 нүөмэрдээх Уурааҕынан бу бириэмийэ Балаһыанньата бигэргэммитэ.

## Бириэмийэ лауреааттарын тиһигэ:
Хаастыҥылар аймахтара

**Хаастыҥылар аймахтара** (, ) 

Бу аймахха Саха сиригэр 16 уустаах биир кэргэн - Кустуҥулар кэргэннэрэ - киирэр.
Кустуҥулар кэргэннэрэ

мини|Кустуҥулар кэргэннэрэ
**Кустуҥулар кэргэннэрэ** (, ) - 
Хаастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 

Саха сиригэр 16 уус киирэр.
* Хардырҕастар уустара
* Хаастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
* Кыһыл кустар уустара
* Өрүс кустарын ууһа
* Умсаахтар уустара
* Уораныкылар уустара
* Ээбиллэлэр уустара
* Орулуостар уустара
* Турукааннар уустара
* Сибиир турукааннарын ууһа
* Андылар уустара
* Улуннар уустара
Хардырҕастар уустара

**Хардырҕастар уустара** (, ) - Кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу ууска Саха сиригэр 3 көрүҥ киирэр: Хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа.
Хаастар уустара

**Хаастар уустара** (, ) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу ууска Саха Cиригэр 4 көрүҥ киирэр: Бороҥ хаас, Эриэн түөс, Алтан харах, Хоҥор хаас.

## Өссө маны көр
* Хардырҕастар уустара
Кыһыл кустар уустара

**Кыһыл кустар уустара** (, ) — кустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу ууска Саха Сиригэр 2 көрүҥ киирэр: Кугас кус, Эриэн кус.

## Өссө маны көр
* Хаастар уустара
* Хардырҕастар уустара
* Үрүҥ хаастар уустара
* Үрүҥ моойдоох хаастар уустара
* Сухоностар уустара
* Кубалар уустара
Айах (география)

**Айах** - географияҕа: киирэр, ааһар, аһыллан турар сир. 

Тэҥнээ: ойык (түүр.) — хотойбут сир, оҥхой; ойык (алтай.) — эмиэ итинник; ойуг (азерб.) — хаһыллыбыт сир, хайаҕас; оюк (кирг.) — хотойбут сир, хайаҕас.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ

**Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ** (, ) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (этэрээттэригэр) киирэр. 

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 5 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
* Чуускуннар уустара
* Лопхойууттар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
Чуускуннар уустара

**Чуускуннар уустара** (, ) - Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: Улахан чуускун, Кыра чуускун, Чуускун.

## Өссө маны көр

* Лопхойууттар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
Лопхойууттар уустара

**Лопхойууттар уустара** (, ) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха Cиригэр бу ууска 3 көрүҥ көстөр: лопхойуут, кыра лопхойуут, Монголия лопхойуута.

## Өссө маны көр

* Чуускуннар уустара
* Алтан түөстэр уустара
* Чыыбыстар уустара
* Эриэн бараахтар уустара
Билир

**Билир** - 1. Икки үрэх холбоһор сирэ. *Пек.*  2. Киһи ситэригэр тиһэх үүнэр балтата.

## Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Попов И.К. Бичик, 2004 с.
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ

**Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ** (, ) Чуускуннуҥулар аймахтарыгар (Charadriiformes) киирэр көтөрдөр бөдөҥ бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 14 уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара [thumb|250px|[Бараах (*Philomachus pugnax*) сааскы көрүҥэ]]
* Иһиирэмнэр уустара
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара

## Өссө маны көр
Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ
Иһиирэмнэр уустара

**Иһиирэмнэр уустара** (, ) 
Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска 5 көрүҥ баар:
Кырбас бараах, Куллурҕас, Чырылыаха, Чылыгыныар, Кугас иһиирэм, Ала түөстээх иһиирэм, Муора иһиирэмэ, Кыра иһиирэм, Дудукаан, Улахан иһиирэм, Исландия иһиирэмэ, Кэһиэх иһиирэм. 

## Өссө маны көр
* Чөкчөҥөөлөр уустара
* Уу ойууннарын ууһа
* Куллурууттар уустара
* Чырыттар уустара
* Бараахтар уустара
* Таас лоокууттарын ууһа
* Чорууттар уустара
* Гаршнептар уустара
* Үгүрүөлэр уустара
* Обот үгүрүөлэр уустара
* Дьиэрэҥнэр уустара
* Кураҕаччылар уустара
* Үгүрүөтүҥү кураҕаччылар уустара
Амыдай

**Амыдай** — кими эмэ кытта биир ааттаах киһи. 

## Туһаныллыбыт сирэ.
*"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Попов И.К. Бичик, 2004 с. 9 стр.
Арбыйа

Арбыйа — дүлүҥү хаһан, тыыны, атыйаҕы оҥорорго саха былыргы  туттар сэбэ. Улахана сүгэ саҕа, уга эмиэ сүгэ киэнин курдук, тимирин биитэ угар туора хайысхалаах.

## Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 9.
Арсыын

**Арсыын** (, ) — эргэрбит, былыргы уста кээмэйэ. Түөрт сүөмҥэ тэҥ (71 см).

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт" Попов И.К. Бичик, 2004 с. 10 стр.
Атыйах

**Атыйах** — уу кутар эбэтэр балыкка аналлаах намыһах, лаппычах туос эбэтэр мас иһит.*Аан дойду атыйахтаах уу курдук аймаммыта түөрт-биэс сыл буолла.*

## Быһаарыылар
Баҕадьы

**Баҕадьы** эбэтэр **[[муҥха]]** — сорох сирдэргэ муҥханы ааттыыллар. Маннык ааттаах сир аата баар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Попов И.К. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьоккускай: «Бичик», 2004 — 11 с.
Куоҕастар уустара

**Куоҕастар уустара** (, ) - Куоҕастар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу ууска Саха сиригэр 4 көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Куоҕастар кэргэннэрэ

**Куоҕастар кэргэннэрэ** (, ) - Куоҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу кэргэҥҥэ Саха сиригэр 1 уус киирэр: Куоҕастар уустара.
Куоҕастыҥылар аймахтара

**Куоҕастыҥылар аймахтара** (, ) - көтөрдөр бөлөхтөрө.

Бу аймахха Саха сиригэр 1 кэргэн (Куоҕастар кэргэннэрэ), биир уус (Куоҕастар уустара), түөрт көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
Үрүҥ моойдоох куоҕас

**Үрүҥ моойдоох куоҕас**  (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.

Даллан куоҕаска майгынныыр ол гынан баран кинитээҕэр кыра, тумса синньигэс уонна кылгас. Ыйааһына: 1200-2500 г. Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал кытылынан Дьааҥы өрүс илин өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. Икки сымыыттаах буолар. 

## Өссө маны көр
* Быытта куоҕас
* Даллан куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
Атара

**Атара** - балыктыыр тэрил, хайыылардаах тимир үөрбэ. Онон балыгы батары анньан ылаллар. Өссө манна майгынныыр *мас атара* диэн аатынан туу курдук эмиэ балыгы тутарга аналлаах тэрили ааттыыллар, үрдэ аһаҕас буолар. Онон саас балык ыамын саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран итигэстээн ылаллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
"Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт". — Попов И. К. — Дьокуускай: Бичик, 2004 — с. 10
Аттакы

**Аттакы**, аттакылар — аттаммыт, оҕолонор кыаҕа суох буолбут киһи *().* XVIII үйэ 70-с сылларыгар православнай таҥара дьиэтин итэҕээйиччэлэрин истэригэр үөскээбит бөлөх (секта). Сокуон киһини аттааһыны боборо, аттакылары Саха Сиригэр көскө ыытара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
«Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт» Попов И. К. Бичик, 2004 с. 10 стр.
Үрүҥ тумустаах куоҕас

**Үрүҥ тумустаах куоҕас**  (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.

Бөдөҥ куоҕас. Ыйааһына: 4050-6400 г. Саха сиригэр туундараҕа үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Үс сааһыгар сымыыттыыр кыахтанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр байҕал кытылыгар эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 1-2 сымыыттаах буолар.

Саха сирин уонна Арассыыйа Кыһыл кинигэлэригэр, иккиэннэригэр III хаттыгаска, киирэр.

## Өссө маны көр
* Быытта куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Даллан куоҕас
Сурулаа үгүрүө

**Сурулаа үгүрүө** (, ) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр кырачаан көтөр.

Үгүрүөҕэ маарынныыр гынан баран 12-13 паара салайар куорсуннаах. Онтон биэһэ кылгас, синньигэс, кытаанах, кэтитэ 1 мм ордуга суох буолар. Тыһыта атыыра улахан уратылара суох. Саха сирин арҕаа туундаратыттан ураты Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көтөр.

## Эбии маны көр
* Үгүрүө
* Кыра үгүрүө
* Обот үгүрүө
AARTyk

**aARTyk** - Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев салайар ырыа суруйар студията. Дьокуускайга баар.

Джида иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") бу студияҕа суруйбута.
Лэкиэс

**Лэкиэс** - Иннокентий Гаврильев - aARtyk ("Аартык") айар студия, Дапсы бөлөх салайааччыта.

"Маэстро-2007" куонкуруска "Бастыҥ аранжировщик" аатын ылбыта.

2025, алтынньы 20 улахан ыарыыттан өлбүтэ.
## Быһаарыылар
Сут дьыллар

**[[Сут]]** диэн кураан эбэтэр төттөрүтүн аһара угут дьыл буолан от аанньа үүммэккэ, сүөһү охтон, ас тиийбэккэ дьон хоргуйуута, өлүүтэ.

## Эбии маны көр
* Саха сиригэр 1941-1945 сыллардааҕы сут
Платонова Кыдана Ивановна

**Платонова Кыдана Ивановна** — лингвист, нуучча лингвистикатын үөрэппит саха бастакы дьахталларыттан биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха төрөөбүт. 1942 с. Учуутал институутгар киирбит. 1944 с. үөрэҕин бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы пединституут рабфагыгар нуучча тылын учууталынан хаалларыллыбыт. 4 сылынан уобаластааҕы баартыйа оскуолатын преподавателэ буолар. Бу сылларга нуучча тылын чинчийиитинэн дьарыктанарын саҕалыыр. 1957 с. история уонна филилогия факультетыгар нуучча тылын уонна уопсай тылы билии кафедратыгар ассистен буолар. Студеннарга "Уус-уран литератуура тыла" диэн научнай куруһуок ыытар.
1957 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университета, преподаватель.
1970 с. — тыл үөрэҕин кандидатыгар «Приёмы и средства лексической экспрессии в произведениях В. Г. Короленко» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Башарин Георгий Прокопьевич, саха биллиилээх учуонайа, история билимин доктора.
* Соҕотох уоллаах — Башарин Юрий Георгиевич (Георгий Прокопьевич төрөппүт уола буолбатах, ииппит уола), 1942 с.т., СГУ-га үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За доблестный труд в ВОВ 1941—1945 гг.» мэтээл
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* «Тыыл бэтэрээнэ» ураты Бэлиэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Жизнь, отданная высшему филологическому образованию
Илии кынаттаахтар аймахтара

**Илии кынаттаахтар аймахтара** (, ) - Саха сиригэр бу аймахха 1 кэргэн, 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.

*Сарыы кынаттар кэргэннэрэ
**Тирии кынаттар уустара
***Бобринскай тирии кыната
***Тирии кынат
**Сарыы кынаттар уустара
***Уу сарыы кыната
***Иконников сарыы кыната
***Наттерер сарыы кыната
**Кынаттаах кутуйахтар уустара
***Кынаттаах кутуйах
Сарыы кынаттар кэргэннэрэ

**Сарыы кынаттар кэргэннэрэ** (, ) - Илии кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу аймахха 3 уус, 6 көрүҥ бааллар.

*Тирии кынаттар уустара
**Бобринскай тирии кыната
**Тирии кынат
*Сарыы кынаттар уустара
**Уу сарыы кыната
**Иконников сарыы кыната
**Наттерер сарыы кыната
*Кынаттаах кутуйахтар уустара
**Кынаттаах кутуйах
Тирии кынаттар уустара

**Тирии кынаттар уустара** (, ) - Сарыы кынаттар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.
Саха сиригэр бу ууска 2 көрүҥ үөскүүр:

*Бобринскай тирии кыната
*Тирии кынат

## Өссө маны көр
*Сарыы кынаттар уустара
*Кынаттаах кутуйахтар уустара
Бобринскай тирии кыната

**Бобринскай тирии кыната** (, ) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр кыра кутуйах.

## Өссө маны көр
*Тирии кынат
Тирии кынат

**Тирии кынат** (, ) - Тирии кынаттар уустарыгар киирэр бөдөҥ көтөр кутуйах.

## Өссө маны көр
*Бобринскай тирии кыната
Мэҥэ

**Мэҥэ** - төрүт-уус тыл. Э.К.Пекарскай маннык быһаарбыт:"**Мэҥэ** - непреходящий, вечный; большой, обширный, пространный; мэҥэ таҥара - неизмеримое небо (мэҥэ халлаан); небо, местопребывание Бога; өлбөт мэҥэ уута - вечная вода, оживляющая вода. (с1558)/.../Былыргы тюрдуу *бэҥтү* - вечный; памятник; *бэҥкү* - памятник; *бэҥкү хайа, мэҥкү хайа* - скала с писаницей (вечная скала); *мэҥи* - вечный; *мэҥү* - вечность, бесконечность, постоянный./.../**Мэҥэ** топоним буолбута олус элбэх. Холобурдар: Мэҥэ, Үрүҥ Мэҥэ, Мэҥэлээх, Мэҥэ алаас, Мэҥэ Тиит, Мэҥэ анна, Ойуун Мэҥэтэ, Оҕо Мэҥэтэ, Оҕонньор Мэҥэтэ /.../

## Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара" Бичик, 2001 с. 71 стр.
Күрдьэх

thumb|150px

**Күрдьэх** — буору, кумаҕы, хаары о.д.а. хаһарга, ыраастыырга, таһарга аналлаах туттар тэрил.

Мас уктаах; чараас, хаптаҕай оҥоһуулаах, туттуллар өттө сытыыланар тимир. Туох үлэҕэ туттулларыттан көрөн хас да көрүннээх буолар:

# Ыстыыктыы *()* - хаһарга аналлаах, тимирэ биилэнэр өттө суптуйан төбөтө уһуктаах буолар.
# Квадратнай - хаһарга-ыраастыырга аналлаах, тимирэ түөрт муннук, биилэнэр өттө көнө буолар.
# Хамыйахтыҥы *(. Үгүстэр сахалыы "соккуобай" диэччилэр)* - ыраастыырга-баһарга аналлаах, тимирин оҥоһуута хамыйахтыы гына дириҥэтиллибит.
# Туора күрдьэх - хаар ыраастыырга туттуллар. Биһиэхэ үксүн түөрт муннуктаах гына мастан, фанераттан оҥороллор. Кэнники пластиктан, алюминийтан оҥоһуллубуттар атыыга баар буоллулар.
# Сапернай - байыаннай сыалга (траншея, окопа хаһыытыгар, миинэ хостооһунугар) аналлаах. Ыстыыктыы күрдьэх кыччатыллыбыт көрүҥэ. (50см. уһуна суох). Бу күрдьэхтэр анал үөрэтиинэн хапсыһыы сэбин быһыытынан өстөөҕү эчэтэргэ, өлөрөргө эмиэ туттуллуохтарын сөп.
# Мас күрдьэх - сахалар хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастыырга туттар күрдьэхтэрэ. Бүтүннүү биир кэлим хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы эрбээн, кыһан, устуруустаан оҥоһуллар.

Туора күрдьэх — хаар күрдьэргэ анаан оҥоһуллубут кэтит мас күрдьэх.

Хоппо күрдьэх — ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх.

## Быһаарыылар

*Манна баартан тылбаастанна, эбилиннэ*.
Ойуур кутуйахтара

**Ойуур кутуйахтара** (, ) -  Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ - Тыа кутуйаҕа - киирэр. 

* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Кырыысалар

**Кырыысалар** (, ) — Кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр манна 1 көрүҥ — Кырыыса — киирэр.

* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Ойуур кутуйахтара

## Өссө маны көр
* Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
Кырачаан кутуйах

**Кырачаан кутуйах** (, ) -  Кырачаан кутуйахтар уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.

## Өссө маны көр
Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
* Ойуур кутуйахтара
* Кутуйахтар
* Кырыысалар