open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чараҥ

thumb|250px

**Чараҥ** — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.

## Өссө маны көр
* Чараҥ (Уус-Алдан улууһа)
* Чараҥ (Хаҥалас улууһа)

## Сигэлэр
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Чэриктэй нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

400px|thumb|right|Чэриктээй Өспөх нэһилиэк Уус-Алдан улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Чэрикээй куйаартан көстүүтэ
**Чэриктэй нэһилиэк**. Уус-Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чэриктэй.

Улуус кииниттэн 91 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1900 сыллаахха төрөөбүтэ  Гуляев Петр Николаевич (1900 — 1944), комсомол уонна партия үлэһитэ.

* 1911 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Гоголев Захар Васильевич (1911 — 1974), история доктора.

* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Сыроватскай Афанасий Дмитриевич (1927 — 1993), история кандидата, профессор.

* 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ Божедонова Анастасия Николаевна - CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология науукатын кандидаата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Билэ:Таатта9.PNG|430px|thumb|right|Таатта улууһа|
poly 175 268 175 249 194 264 207 282 197 276 166 287 153 287 152 277 162 277 165 268 Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 132 299 206 386 162 344 200 399 166 374 151 374 111 325 Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
poly 192 314 217 272 270 317 232 340 Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 194 20 212 25 205 119 140 129 101 124 128 79 141 79 173 57 Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 92 69 96 128 135 200 81 213 57 243 34 219 48 95 Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 137 235 171 235 171 262 162 262 162 273 146 273 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 142 289 165 289 197 279 205 287 183 306 177 339 150 319 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 120 212 137 263 58 276 58 247 Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 90 314 103 314 154 395 114 395 90 378 78 348 Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 190 329 234 347 276 329 305 353 381 329 408 419 363 435 402 467 329 513 247 412 205 406 216 378 182 358 Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 60 281 87 281 106 272 128 272 119 309 81 309 Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 204 134 215 233 192 238 156 217 149 198 122 149  Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 228 222 338 242 376 312 302 342 218 259 Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 82 26 185 19 142 75 123 61 114 74 88 63 71 71 Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 153 378 166 378 179 391 187 391 197 408 178 408 168 396 158 393 Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
rect 4 5 34 181 Уус-Алдан улууһа
rect 222 5 427 210 Томпо улууһа
rect 4 420 240 533 Чурапчы улууһа
rect 300 516 427 538 Уус-Маайа улууһа

**Амма нэһилиэк**. Таатта улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чычымах.

Улуус кииниттэн 60 км илин диэкки Амма өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 746 киһи (2007 сыл).

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Таттинский улус 
* naslegy.ru:Таатта улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Таттинский улус
* «Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Кыйыы

айаҥҥа тугу эмэ (хайа сирэйин, туруору сыыры, өрүһү уо.д.а.) устаты барыы, оннук барар суол. Т.к.: кия, кыя, (түүр.) — туруору эниэ, сыыр, быстыы. Ону тэҥэ: кая — таас, очуос; коя (узб.) — таас; кия (тадж., түүр. киирбит) — таас, быстыы, эниэ, томтор.

Дөссө көр: Тыараһа нэһ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Колката

**Колката** (бенгал. কলকাতা), урукку аата **Калькутта**, диэн Индия Арҕаа Бенгал диэн илин киин куората. Дойду илинигэр, Хугли өрүс илин кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 15 млн.
Эуро

**Эуро** (бэлиэтэ: €; кода: **EUR**) диэн Эуропа Униятын 27&nbsp;кыттааччы иллэриттэн 20&nbsp;билинэр валюталара. 

1999 сыллаахха айыллыбыта, ол гынан баран 2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы электроннай валюта курдук үлэлиирэ. 2002 сыллаахха Европа Сойууһун 12&nbsp;дойдута бэйэлэрин валюталарын тохтоппуттара уонна харчыларынан евроны эрэ ылынар буолбуттара. Икки ый устата урукку валюталары туттарыахха сөп этэ уонна маҕаһыыннарга төлүөххэ сөп этэ. Ол гынан баран олунньу 28&nbsp;күнүттэн бааннарга эрэ уларытахха сөп. 

2007, Словения 13-c дойду буолбута. 2008 сыллахха Мальта уонна Кипр холбоспуттара. 2009 сыллаахха Словакия 16-с дойду буолбута. 2011 Эстония 17-с дойду буолбута. 2014 Латвия 18-с дойду буолбута. 2015 Литва 19-с дойду буолбута.

Сэттэ араас банкнота баар, хас биирэ араас өҥнөөх, кээмэйдээх уонна сыаналаах: €5 (бороҥ), €10 (кыһыл), €20 (халлаан күөх), €50 (оранжевай), €100 (от күөх), €200 (араҕас), €500 (фиолетовай).

Манньыаталар араас сыаналаахтар: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2.
Хас банкнота аайы араас Европа тутуута уруһуйдаммыт. Бары еврозонаҕа банкноталар бары биирдэр, онтон манньыаталар араас араастар, биир өттө бары дойдуларга тэҥ, онтон атын өттүгэр хас дойду символа уруһуйдаммыт. Ол курдук билигин 12 дойду арааһа туттуллар. Манньыаталара араас да буоллар ханнык баҕар дойдуга туттуллуохтарын сөп.
2004 сыллаахха Европа Униятыгар уон дойду холбоспуттара уонна евроны ылынар былааннаахтар. Ол буолуон иннинэ сорох экономика услуобуйаларын көннөрүөхтээхтэр. 

## Банкноталар

5 Euro.Recto.png| 5 €
EUR 10 obverse (2002 issue).jpg| 10 €
20 Euro.Recto.png| 20 €
50 Euro.Recto.png| 50 €
100 Euro.Recto.png| 100 €
200 Euro.Recto.png| 200 €
500 Euro.Recto.png| 500 €


## Символа

Евро символынан икки кэрдиилээх грек эпсилон буукуба буолар: **€**.
Сорох дьон ону Латыын улахан **С** буукубатын уонна тэҥнэһии бэлиэлээх **(=)** диэн ааттыылар.
Оннук суруйуу табыллыбат буоллаҕына, судургутук евро диэн суруйуу эмиэ көҥүллэнэр.

## Тарҕаныыта
Эурозона кыттааччы иллэрэ: 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
#  
# 

Европа Юниятын чилиэнэ да буолбатар бу дойдулар евроны киэҥник тутталлар:
#  Сан Марино
# 
# 
# 

* Косово
* Черногория
Бу дойдулар Экономика уонна Үп Униятыгар (EMU) кытталлар.

Атын дойдулар харчылара билигин евроны кытта ситимнэһэ тураллар, ол аата евро 1% сыаната үрдээтэҕинэ, бу валюталар сыаната эмиэ 1% үрдүүр.
* Кабо Верде эскудота
* Комордар франката
* Орто Африка франката
* Арҕаа Африка франката
* Франция Чуумпу океан территорияларын франката
* Босния уонна Херцеговина уларытыллар марката
* Марокко драхмата
* Болгария левата
* Венгрия форина
* Дания кроната

## Сигэлэр
* Эуро (Банкноталар)
ISO 4217

**ISO 4217** диэн үс бэлиэлээх кодтан турар омуктар икки ардыларынааҕы стандарт, валюталар ааттарын быhаарар, Омуктар икки ардыларынааҕы Стандартизация Тэрилтэтэ (ISO) тэрийбитэ.

## Кодтар тиhиктэрэ
Бу официаллык ISO 4217 валюта ааттарын үлэлиир кодтарын тиhиктэрэ.
Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Билэ:Ханалас6.PNG|600px|thumb|right|Хаҥалас улууһа|
poly 439 92 489 122 479 136 466 122 451 118 Покровскай
poly 357 18 380 25 375 35 360 35 349 55 347 31 Өктөм нэһилиэгэ
poly 376 56 393 79 374 85 366 65 Өктөм нэһилиэгэ
poly 470 51 489 51 496 67 510 79 521 84 510 95 506 87 497 87 492 82 492 77 Өктөм нэһилиэгэ
poly 384 25 410 25 435 14 459 14 445 48 450 68 497 101 490 115 469 101 438 85 418 51 382 43 Нөмүгү нэһилиэгэ
poly 433 138 450 152 424 186 424 198  411 198 413 230 372 215 397 189 397 173 413 168 406 160 411 149 425 149 Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 402 80 426 76 432 95 446 120 461 127 451 147 432 129 421 110 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 481 149 507 169 507 199 484 208 487 240 459 254 449 240 421 235 426 198 440 173 Хачыкаат нэһилиэгэ
poly 291 77 335 84 349 102 389 92 428 132 402 149 392 186 375 186 375 174 356 131 343 121 328 121 299 97 281 97 Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 555 155 594 185 594 218 581 226 589 272 576 281 560 266 544 289 525 257 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 529 100 529 132 538 141 530 147 493 133 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 241 107 273 143 287 177 275 215 228 215 228 156 245 153 214 114 Сиинэ нэһилиэгэ
poly 503 141 546 160 538 182 525 229 525 247 494 247 490 213 516 196 511 165 491 149 Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 362 37 376 43 373 56 363 64 363 76 372 93 351 93 335 75 340 60 356 56 Дьэр нэһилиэгэ
poly 452 46 452 65 459 65 471 77 477 77 486 85 490 78 470 58 Дьэр нэһилиэгэ
poly 510 51 526 72 521 80 512 76 494 56 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 380 46 396 48 404 53 416 53 421 69 397 75 392 58 377 52 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 299 103 324 126 352 132 357 171 371 175 371 194 356 198 360 220 335 210 339 178 317 141 288 126 278 115 Тиит-Арыы нэһилиэгэ
poly 144 96 170 112 157 160 176 192 170 230 149 230 112 281 101 273 110 253 127 196 107 192 74 156 126 129 Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 66 147 71 173 111 209 89 268 58 245 47 209 20 156 Иһит нэһилиэгэ
poly 179 111 192 124 208 117 231 145 222 151 215 220 179 228 190 187 163 163 Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 287 131 316 144 323 165 330 180 330 206 302 213 287 204 294 178 280 145 Тумул нэһилиэгэ
poly 247 105 275 105 275 121 259 121 Тумул нэһилиэгэ
rect 138 249 290 323 Өлүөхүмэ улууһа
rect 6 4 280 87 Горнай улууһа
rect 469 297 624 323 Амма улууһа
rect 364 250 449 323 Алдан улууһа
rect 466 3 552 45 Дьокуускай
rect 537 76 626 139 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа


**Бэстээх нэһилиэк**. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.

Улуус кииниттэн 40 км соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 695 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бэстээх — 1 614 уонна Чараҥ — 81 киһи.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Хангаласский улус 
* naslegy.ru:Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Хангаласский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
*  Бестях 16.04.2008 

400px|thumb|left|Бэстээх кыһыҥҥы Өлүөнэттэн көстүүтэ
Тумул (Хаҥалас)

400px|thumb|right|Тумул нэһилиэк Хаҥалас улууһун каартатыгар
**Тумул нэһилиэк**. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумул.

Улуус кииниттэн 117 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 231 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Билэ:Мегино-Кангаласс21.PNG|300px|thumb|right|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|
rect 79 184 94 205 Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 138 250 149 264 Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 189 141 200 155 Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 94 229 105 243 Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 158 125 172 Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 130 281 141 295 Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 202 268 213 282 Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 188 231 199 245 Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 69 253 80 267 Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 217 86 234 100 Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 275 303 292 317  Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 184 319 201 333 Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 248 137 265 151 Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 307 125 321 Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 150 119 167 133 Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 174 385 191 399 Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 178 176 195 190 Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 162 276 179 290 Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 159 59 176 73 Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 41 298 58 312 Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 287 252 304 266 Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 257 179 274 193 Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 158 193 175 207 Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 243 263 260 277 Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 99 116 116 130 Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 175 472 192 486 Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 157 234 174 248 Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 163 98 180 112 Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 241 331 258 345 Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 74 339 91 353 Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 123 78 140 92 Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 135 8 249 24 Уус-Алдан улууһа
rect 328 114 344 216 Чурапчы улууһа
rect 4 129 77 160 Дьокуускай
rect 227 429 311 443 Амма улууһа
rect 19 417 118 433 Хаҥалас улууһа


**Алтан нэһилиэк**. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлөчөй.

Улуус кииниттэн 64 км илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 527 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйата
1768 сыллаахха туспа нэһилиэк буолбут.

### Аҕа уустара
Улахан аҕа ууһа, Ама (Суола) аҕа ууһа, Биэкэнэ аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Попов Гавриил Васильевич (19.09.1930—04.03.2007) — филология билимин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи.
* Павлов Николай Афанасьевич (1941 с. от ыйын 6 к. төр.) — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. 

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Мегино-Кангаласский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Мэҥэ-Хаҥалас улууһа 
* gosspravka.ru:Мегино-Кангаласский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Хапчаҕай

**Хапчаҕай** — хайа өрүһүн хочото таас хайалар икки өттүттэн ыга анньан киирбиттэриттэн синньиир сирэ; синонимнар: хапчаан, кыбычыын, ыпсылҕа.

Өссө көр: Дойду (нэһилиэк)

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

300px|thumb|right|Дьабыл нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар
**Дьабыыл нэһилиэк**. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нуораҕана.

Майаттан 76 км хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 773 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйата
Доллуттан 1770 сыллаахха арахсан туспа нэһилиэк буолбут.

### Аҕа уустара
Откон аҕа ууһа, Баргыдай аҕа ууһа, Хоро аҕа ууһа, Дьара аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1887 сыл алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ 14px Носов Михаил Михайлович (03.10.1887—1960) — Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
* 1898 сыллаахха төрөөбүтэ Алтан Сарын, Баишев Гавриил Васильевич (Алтан, Хахайдаах Хабырыылла) (1898—?) — саха суруйааччыта, саха тылыгар уларытыылары киллэрэргэ элбэхтик үлэлээбит XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит общественнай диэйэтэл.
* 1925 сыл от ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ 14px Баишева Февронья Алексеевна, РСФСР үтүөлээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа төрөөбүтэ.
* 1932 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Борисов Николай Федорович (Николай Уус) төрөөбүт, суруйааччы, Российскай Федерация үтүөлээх юриһа.
* 1941 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Мыреева Анастасия Никитична — филология билимин доктора,
* 1948 сыл муус устар 15 күнүгэр Атласова Валентина Иннокентьевна төрөөбүтэ, саха культуратын тарҕатааччыта, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо. ¨Онтон кэлин быьаарбыта «…байыаннай коммунизм политикатын собулээминэ » , баар. 1922 с. амнистиялаан баран педтехникумна уорэммит, «Саха омук» уопсастыба5а техсекретаарынан улэлээбит. 1925-1928 сс. Ленинградка Илинни тыллар институуттарыгар уорэнэр. Бу сылларга «Ала Булкун» олонхону тылбаастыыр уонна Пекарскай тылдьытыгар улэтигэр комолоьор. 1928 сылтан Дьокуускайга улэлиир. 
***Оло5ун олуктара**  ¨Сахалартан аан бастакынан терминология боппуруоьугар туруулаьан туран улэлээбит. Бу боппуруоска кини саха тылыгар тиэрмин тыл нуучча тылыттан буолбакка, бэйэбит сахабыт тылыттан киириэхтээх диэн санаалаах этэ. Кини термини уоскэтэр сурун бириинсиптэрэ:  ¨1. Былыргы умнуллан хаалбыт тыллары соргутуу;  ¨2. Сана тыллары уоскэтии;  ¨3. Ол кыаллыбат буолла5ына уруулуу туур тылларыттан киллэриэххэ.  ¨1925-1928сс. Ленинградка Илинни тыллар институттарыгар уорэммит.  ¨1929 сыллаахха сэтинньигэ ороболууссуйэни утары 1927-1928 сылларга бастаанньалаабыт дьону кытта билсэр уонна кинилэргэ комолоьор этэ диэн хаайыллыбыт.  ¨Хаайыллыан иннинэ, дойтутугар тахса сылдьан, оло5ун тухары муспут, суруйбут улэтин, биир о5ус тардар сыа5атын ханна эрэ кистээбит эрээри, ол кун бугуннэ диэри косто илик.  ¨1930 сыллаахха муус устарга тройка суутунан 3 сылга болдьохтоон кулуус хаайыытыгар, ол кэнниттэн Саха Сириттэн тоьо кыалларынан ыраах, улэнэн конноруллэр лаа5ырга утаарыллыбыт.  ¨Хаьан, ханна олбутэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндия5а олорбут уьу диэн сурах-садык тар5ана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааьын эмиэ баар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

300px|thumb|right|Мөгүрүөн нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар
**Мөҥүрүөн нэһилиэк**. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Матта.

Майаттан 85 км. хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Матта - 538 уонна **Көрдүгэн** - 8 киһи.

## Устуоруйата
### Аҕа уустара
Арҕаа аҕа ууһа, Суола аҕа ууһа, Орто куула аҕа ууһа, Илин Куула аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ Монастырев Василий Григорьевич - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит учаатал.
* 1897 сыл ыам ыйын 20 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Николай Иванович — Ноорой (1897 — 1975), олоҥхоһут.
* 1909 cыл олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ Избеков Иоаким Дмитриевич - Уустаах Избеков, аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.
* 1917 сыл сэтинньи 7 күннгэр төрөөбүтэ Избеков Иннокентий Георгиевич — саха худуоһунньуга.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

### Эбии көр
* Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ
Хочо

thumb|250px

**Хочо** - 1) сүүрүктээх уу (өрүс, үрэх) хайа боруодаларын суурайарыттан үөскээбит устаты киэҥ хотоол; 2) ходуһа, мэччирэҥ буолуон сөптөөх өрүс, үрэх, күөл кытылын оттоох сирэ.

## Өссө маны көр
Иккис Наахара нэһилиэк

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас)

300px|thumb|right|Томтор нэһилиэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар
**Томтор нэһилиэк**. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.

Майаттан 65 км. хотугулуу-арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 483 киһи.

## Официальный сайт
* Официальный сайт TOMTOR.Ru
*
## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Арыктаах

400px|thumb|right|Арыктаах нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
**Арыктаах нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыктаах.

Улуус кииниттэн 215 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 501 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыктаах - 275, **Лүксүгүн** - 222 уонна **Хатырык Хомо** - 4.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1930 сыл ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Михаил Федорович — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Киров (Кэбээйи)

400px|thumb|right|Киров нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Сиэгэн Күөл куйаартан көстүүтэ
**Киров нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сиэгэн Күөл.

Улуус кииниттэн 250 км. илин диэкки Тумара өрүс тардыытыгар сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 607 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сиэгэн Күөл - 388 уонна **Батамай** - 219 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1968 сыл сэтинньи 6 күнүгэр төрөөбүтэ Кузьмина Раиса Петровна — филология билимин кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Кэбээйи (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Кэбээйи куйаартан көстүүтэ
**Кэбээйи нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбээйи.

Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 2576 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1919 сыл сэтинньи 25 күнүгэр төрөөбүтэ Сметанин Тимофей Егорович - саха суруйааччыта, прозаига, поэта. 
* 1943 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрөөбүтэ Нелунов Анатолий Гаврильевич — филология билимин кандидата
* 1943 сыл от ыйын 18 күнүгэр төрөөбүтэ Максимов Петр Семенович — философия билимин кандидата,
* 1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр төрөөбүтэ Пестряков Петр Петрович, Саха сирин үтүөлээх артыыһа.
* 1950 сыл кулун тутар 19 күнүгэр төрөөбүтэ Сметанин Тимофей Тимофеевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
* 1953 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Дьяконова Юлия Назаровна (17.07.1953—30.07.1986) — филология билимин кандидата.
* 1957 сыл кулун тутар 21 күнүгэр төрөөбүтэ Иннокентьев Иван Иванович — суруйааччы, драматург, суруналыыс
* 1961 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр төрөөбүтэ Романова Екатерина Назаровна — саха итэҕэлин, сиэрин-туомун үөрэтэр чинчийээччи, история билимин доктора

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Куокуй

400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
**Куокуй нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕас.

Улуус кииниттэн 60 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 801 киһи (2007 сыл).
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1942 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр төрөөбүтэ Иванов Василий Иннокентьевич — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ламыҥха

400px|thumb|right|Ламыҥха нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
**Ламыҥха нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сэбээн Күөл.

Улуус кииниттэн 460 км. хоту диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана - 766 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1920 сыл сэтинньи 13 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Платон Афанасьевич — Ламутскай (13.11.1920—25.12.1986) — эбээн поэта уонна суруйааччыта.
* 1940 сыл алтынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ Кривошапкин Андрей Васильевич — эбээн бастаан-көстөөн иһэр суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта,
* 1941 сыл тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ Кейметинов Василий Спиридонович — Баргачан — эбээн поэта, суруйааччыта, филология билимин кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бастакы Лүүчүн

400px|thumb|right|Бастакы Лүүчүн нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
**Бастакы Лүүчүн нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Баҕадьа.

Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 271 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Баҕадьа - 163 уонна **Арыылаах** - 108 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1945 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Григорьев Марк Петрович — математик учуонай, учуутал, төрүччү чинчийээччи (генеалог). Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
* 1949 сыл алтынньы 11 күнүгэр төрөөбүтэ Николаев Анатолий Павлович, Саха театрын артыыҕа, СӨ Үтүөлээх артыыһа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Иккис Лүүчүн

400px|thumb|right|Иккис Лүччүн нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Иккис Лүччүн куйаартан көстүүтэ
**Иккис Лүччүн нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мастаах.

Улуус кииниттэн 285 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 714 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мастаах - 663, **Иккис Мастаах** - 48 уонна **Быранаатталаах** -3 киһи.

Муус устар 1 күнүгэр 2021 сыллаахха Кэбээйи улууһун, Иккис Лүүчүн нэһилиэгин эр дьонноро НВК САХА канаалга "НВК Кубога" диэн күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылан ситиспиттэрэ. Бирииһэ 300 тыһыынча солкуобай уонна улахан көмүс кубок.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1934 сыл кулун тутар 14 күнүгэр төрөөбүтэ Федора Петровна Егорова (1934 - 2004) — Саха сирин бастакы идэтийбит дьахтар-суруналыыһа, "Кыым" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ,

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

Билэ:Мегино-Кангаласс8.PNG|300px|thumb|right|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|
rect 79 184 94 205 Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 138 250 149 264 Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 189 141 200 155 Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 94 229 105 243 Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 158 125 172 Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 130 281 141 295 Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 202 268 213 282 Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 188 231 199 245 Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 69 253 80 267 Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 217 86 234 100 Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 275 303 292 317  Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 184 319 201 333 Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 248 137 265 151 Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 307 125 321 Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 150 119 167 133 Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 174 385 191 399 Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 178 176 195 190 Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 162 276 179 290 Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 159 59 176 73 Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 41 298 58 312 Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 287 252 304 266 Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 257 179 274 193 Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 158 193 175 207 Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 243 263 260 277 Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 99 116 116 130 Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 175 472 192 486 Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 157 234 174 248 Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 163 98 180 112 Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 241 331 258 345 Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 74 339 91 353 Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 123 78 140 92 Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 135 8 249 24 Уус-Алдан улууһа
rect 328 114 344 216 Чурапчы улууһа
rect 4 129 77 160 Дьокуускай
rect 227 429 311 443 Амма улууһа
rect 19 417 118 433 Хаҥалас улууһа


Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хорообут.

Маайаттан 36 км илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 1 040 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хорообут — 1 023 уонна Харба-Атах — 17 киһи.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Мегино-Кангаласский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Мэҥэ-Хаҥалас улууһа 
* gosspravka.ru:Мегино-Кангаласский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Мукучу

400px|thumb|right|Кэбээйи нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Сайылык сэлиэнньэ куйаартан көстүүтэ
**Мукучу нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайылык.

Улуус кииниттэн 315 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 1155 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Тыайа

400px|thumb|right|Тыайа нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Тыайа куйаартан көстүүтэ
**Тыайа нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тыайа.

Улуус кииниттэн 155 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 504 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1919 сыл от ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ Софронеев Петр Спиридонович (1919 — 1978), история кандидата.
* 1932 сыллаахха төрөөбүтэ Степанов Прокопий Егорович - СНГ суруйаачыларын бөлөҕүн чилиэнэ.
* 1932 сыл алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Захар Константинович, композитор, педагог,
* 1933 сыл муус устар 25 күнүгэр төрөөбүтэ Захаров Петр Алексеевич — скульптор,

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Брутто ис оҥоhук

300px|thumb|Дойдулар 2008 БИО (номинал) per capita (IMF, алтынньы 2008)

**Брутто ис оҥоhук** (**БИО**) диэн дойду экономикатын ил барыhын кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ. БИО үс ньыманан быhаарыллыан син, кинилэр бэйэлэрин ис дьиҥнэринэн майгыннаhаллар. Бастакы: ылыллыбыт кэм периодун (үксүн 365 күннээх сыл) устата оҥоhуллубут маллар уонна хааччыйыылар бүтүн энчирэтиилэрин тэҥнэбиллэрэ. Иккис: период устата дойду бары индустрияларын оҥорууларын хас биирди кэрдииhин эбиилигин бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ, онно оҥоруу түһээннэрин эбии уонна субсидияларын көҕүрэтии. Үһүс: период устата дойду оҥоруута аҕалбыт барыhын бүтүннүүтүн тэҥнэбилэ.

БИО'гу кээмэйдииргэ уонна быhаарарга үксүн энчирэтии ньымата туттуллар:

: *БИО = [[туттуу]] + [[инвестиция|брутто инвестиция]] + [[дьаhалта энчирэтиитэ]] + ([[экспорт]] − [[импорт]])*, эбэтэр, БИО = C + I + G + (X − M).
Атыылаhар кыах паритета

thumb|400px|right|Аан дойду иллэрин Брутто ис оҥоhуктарын (БИО) Атыылаhар кыахтарын паритеттара (АКП), 2003.

**Атыылаhар кыах паритета** (**АКП**) диэн икки валюта атыылаhар кыахтарын тэҥнииргэ туттуллар теория. Бу теорияны 1920 с. Густав Кассель айбыта, биир сыана сиэригэр олохтонор.
Per capita

**Per capita** диэн латин этиитэ. Тылыттан тылыгар тылбааhа буолар "төбөлөргө" эбэтэр "төбө аайы". **Хас биирдии төбөҕө** диэн өйдүөххэ сөп. Үксүн статистикаҕа туох эмэ эйгэ орто таhымын көрдөрөргө туттуллар.
Нидьили (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Нидьили нэһилиэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
**Нидьили нэһилиэк**. Кэбээйи улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.

Улуус кииниттэн 180 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 526 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1940 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ Эверстов Степан Ильич - историческай билим кандидата, историк, археолог.
* 1951 сыл сэтинньи 28 күнүгэр төрөөбүтэ Борисов Андрей Саввич, ил уонна култуура диэйэтэлэ, режиссер.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чагда

**Чaгда** — кураанах кумах арҕаска, кумах кырдалга, өрүстэр икки ардыларынааҕы кумах кирбиигэ үүнэр ыраас бэс ойуур. Т. к.: дягда (эбэҥк.) — бэс; дягдаг (эбээн.) — бэс ойуур, ой бэс.

## Өссө маны көр
Нидьили (нэһилиэк)

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. —– Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Бунге Александр Александрович

**Бунге Александр Александрович** (эст. **Alexander von Bunge**) (1851—1930), Арассыыйа зоолога уонна путешествененига. 1851 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту, Эстония) төрөөбүтэ.

Дерпт университет медицина факультетын 1878 сыллыыхха бүтэобитэ. 1880 сыллыыхха медицина доктора буолбута.

1882 сыллаахха Ленскай экспедиция сылайааччытынан ананар уонна Өлүөнэ дельтатыгар *Саҕастыыр* диэн сиргэ метеорология станциятыгар кэлэр.

Ону таһынан ирбэт тоҥу уонна сир аннынааҕы мууһу чинчийэр. 1885—1886 сыллардаахха Наукалар Академяларын сорудаҕынан Толль Э.В. кытта Дьааҥыга уонна Саҥа Сибиир арыыларыгар барар.

Олохтоохтор ыарыыларын чинчийбитэ. Кэнники Муора Салаатыгар үлэлээбитэ.

Кини аатынан Олгуйдаах уонна Фаддеев арыыларын икки ардыларынааҥы сир ааттаммыта.

## Айымньылара
* *Предварительный отчетоб экспедиции на Новосибирские острова*. СПб., 1888.
* *О болезнях между инородцами северной части Якутской области.* СПб., 1888.

## Өссө маны көр
* Гнучева В. Ф. *Экспедиция Академии наук XVII—XIX веков*. М. — Л. 1946.
* Обручев В. А. *Избранные труды*. Т. VI, М., 1964.
* Ширина Д. А. *Летопись экспедиций Академии наук в Северо-Восток Азии в дореволюционный период*. Новосибирск., 1983.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Геденштром Матвей Матвеевич

**Геденштром Матвей Матвеевич** (1780 - 1845). 

1808 - 1810 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларын чинчийэр экспедиция салайааччыта этэ. 

Экспедиция кыттыылааҕа Санников хоту диэкки сири көрбүт үһү. Ол сири кэнники "Санников сирэ" диэн ааттаабыттара.
Кэнники Саха сиригэр Забайкальеҕа элбэхтик сылдьыбыта. 

Ол кэнниттэн Петербургга, Иркутскайга, Верхнеудинскайга уонна Томскайга чиновниктаабыта.

## Өссө маны көр
* М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ляхов Иван

**Ляхов Иван**. XVIII үйэтээҕи Усуйаана атыыһыта. Хоту муораҕа түүлээҕи бултуу сылдьан икки арыыны арыйбыт. 

Ол туһунан Екатерина II аадырыстаан челобитнайы суруйар уонна ити арыйбыт арыыларын киниэхэ сыһыарарга көрдөспүт. 

Екатерина II суругу тутан баран арыылары Ляхов улахан уонна кыра арыыларынан аатыырга дьаһайбыт уонна Уйбаан Ляховка бултуурга быраап биэрбит. 

1773 сыллаахха арыыларга иккистээн барар. Ол сылдьан улахан арыыны арыйар. Быраҕыллыбыт олгуйу булан арыыны Олгуйдаах диэн ааттаабыт. 

Арыыга үс кыстыыр дьэни туппут. 1790 сыллардаахха Ляхов өлбүт. Ол кэнниттэн арыыларга бултуур быраап Дьокуускайтан сылдьар атыыһыттарга Лев уонна Сэмэн Сыроватскайдарга көспүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьини коэффициена

**Дьини коэффициена** диэн статистика үллэhиллиитин кээмэйэ, үксүн барыс тэҥэ суох буолуутун метрикатын уонна баай конденсациятын кээмэйдэригэр туттуллар. 0 уонна 1 икки ардыларыгар баар коэффициенынан быhаарыллар: намыhах Дьини коэффициена барыс эбэтэр баай тарҕаныыларын ордук тэҥин көрдөрөр, онтон үрдүк Дьини коэффициена ордук тэҥэ суох тарҕаныыларын көрдөрөр. Ол курдук 0 ордук тэҥ буолууга сөп түбэhэр уонна 1 ордук тэҥэ суох буолууга сөп түбэhэр. Аан дойдуга Дьини коэффициеннара 0.232 Данияттан 0.707 Намибияҕа дылы араастар. Үгүс көҥүл баhаар иллэрэ  0.25 — 0.50 Дьини коэффициеннаахтар.

**Дьини индекса** диэн Дьини коэффициена бырыhыанынан көрдөрүллүүтэ, ол курдук Дания Дьини индекса 23.2%.

Дьини коэффициенын Италия статистига Коррадо Дьини айбыта уонна 1912 с. "Уларыйымтыа уонна уларыйбат" (итал. *Variabilità e mutabilità*) диэн суруйуутугар таhаарбыта.
1902

**1902** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 14 — Кытай-Илин тимир суола (нууччалыы кылгатан КВЖД диэн аатынан биллэр) "Маньчжурия—Харбин" учаастага аһыллыбыт.

* Муус устар 2 — Мариинскай уораҕайга Санкт-Петербурга Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалатын миниистирин Дмитрий Сипягины өлөрбүттэр.
* Муус устар 8 — Арассыыйа уонна Кытай Маньчжурия туһунан сөбүлэҥ түһэрсибиттэр, Арассыыйа Маньчжурияттан бэйэтин сэриилэрин таһаарыах буолбут.

* Ыам ыйын 20 — Куба АХШ-ттан тутулуга суоҕа биллэриллибит.

* Балаҕан ыйын 7 — бу күн Дьокуускайга реальнай училищеҕа бастакы революционнай куруһуок үөскээбитинэн ааҕыллар. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар 6-с кылаас үөрэнээччитэ тэрийбит. Салайааччынан И. Будилович диэн көскө ыытыллыбыт устудьуон буолбут.
* Балаҕан ыйын 13 — Улуу Британияҕа бастакытын киһи буруйун тарбаҕын суолун туһанан дакаастаабыттар.

## Төрөөбүттэр
* Докторов Алексей Игнатьевич — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.
* Кулун тутар 13 — Федоров Алексей Васильевич (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга
* Ыам ыйыгар — Романов Петр Петрович (1902—01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

* Балаҕан ыйын 4 — Афанасий Новгородов (1983 өлб.) — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 

* Балаҕан ыйын 24 — Рухолла Хомейни (аятолла Хомейни) — Иран итэҕэлин лиидэрэ уонна бэлиитигэ, 1979 сыллааҕы Ислам өрөбөлүүссүйэтин тэрийээччи уонна Ислам өрөспүүбүлүкэтин олохтооччу.

* Алтынньы 29 — Михаил Габышев (1958 балаҕан ыйын 1 к. өлб.) — ил дьайыксыта, учуонай, экэниэмикэ билимин дуоктара, коллекционер.

* Сэтинньи 8 — Андрей Попов Бүлүү уокуругун Үгүлээтигэр төрөөбүт нуучча этнолога (1960 с. өлб.), ойууннааһыны чинчийбитэ, дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута.

* Сэтинньи 26 — Герасим Дмитриевич Бястинов — Бэс Дьарааһын (26.11.1902—21.11.1934) — прозаик, очеркист.

* Ахсынньы 22 — Дора Жиркова (1988 өлб.) — революционер, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

## Өлбүттэр
Бычырдаан

**Бычырдаан, Никита Константинович Докторов** — Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ.

Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү улууһун Балаҕаннаах нэһилиэгэр 1913 с., муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ.

Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932—1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а.

Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу Буучугурас курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү.
1920-с

**1920-c** cыллар.

Аан дойдуга уларыйыы-тэлэрийии, саҥа сыһыаннар олохтонуулара, саҥа дойдулар үөскээһиннэрэ
Хоро (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Хоро, Сунтаар улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ;
* Бастакы Хоро, Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ;
* Хоро, Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ;
* Хоролор;
* Хоролор (бүрээттэр);
* Улуу Хоро;
* Хоро - былыргы аат.
Байаҕантай (Томпо)

400px|thumb|right|Байаҕантай нэһилэгэ Томпо улууһун картатыгар
400px|thumb|right|Кириэс Халдьаайы куйаартан кыһыҥҥы көстүүтэ
**Байаҕантай нэһилиэгэ**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэс Халдьаайы.

Улуус кииниттэн 90 км арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Кириэс Халдьаайы — 1 415, **Арыы Толоон** — 159 уонна **Ударник** — 139 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
*  Охлопков Фёдор Матвеевич (02.03.1908—28.05.1968) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* 1907 сыл ахсынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ Ефимов Николай Ефимович (1907—1999), «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан кавалера, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
* 1911 сыл олунньу 19 күнүгэр төрөөбүтэ Винокуров Федор Григорьевич — Даадар (19.02.1911—12.06.1949) — саха поэта.
* 1926 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ Сыромятников Георгий Саввич (05.05.1926—02.02.1991) — литературовед, литератураны ырытааччы.
* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Охлопкова Александра Федоровна, үтүөлээх учуутал.
*  Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927—23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
* 1931 сыллаахха төрөөбүтэ Охлопков Василий Егорович — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена
* 1950 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүтэ Степанов Ефим Николаевич — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.

## Бэлиэ сирдэр

* *Ихинэ* үрэх Алдаҥҥа түһэр сиригэр *Ихинэ 1* уонна *Ихинэ 2* диэн былыргы дьоннор тохтоон олоро сылдьыбыт сирдэрэ (палеолит).

* *Ливадин* уонна *Щепанскай* политссыльнайдар олоро сылдьыбыт дьиэлэрэ.

* *Томтор* диэн сиргэ Охлопков Федор Матвеевич уҥуоҕа.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мэҥэ Алдан

400px|thumb|right|Мэҥэ Амма нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Мэҥэ Алдан куйаартан көстүүтэ
**Мэҥэ Алдан нэһилиэгэ**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Мэҥэ Алдан.

Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки, Амма өрүс төрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1013 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1929 сыл олунньу 11 күнүгэр төрөөбүтэ Луковцев Валентин Степанович, профессор, философия доктора.
* 1930 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр төрөөбүтэ Ковлеков Семен Ипатьевич (20.09.1930—09.03.2003) - история билимин кандидата, доцент
* 1950 сыл кулун тутар 30 күнүгэр төрөөбүтэ Неймохов Егор Петрович (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Охотскай Перевоз

400px|thumb|right|Охотскай Перевоз нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар
**Охотскай Перевоз нэһилиэк**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Охотскай Перевоз.

Улуус кииниттэн 120 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 135 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Саһыл (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Саһыл нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар
**Саһыл нэһилиэк**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэскил.

Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 540 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ыҥаа

400px|thumb|right|Ыҥаа нэһилиэгэ Томпо улууһун каартатыгар
**Ыҥаа нэһилиэк**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Новай.

Улуус кииниттэн 8 км арҕаа диэкки Алдан өрүс уҥуор сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 404 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Новай - 254, Сайдыы - 150 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьабарыкы Хайа

400px|thumb|right|Дьабарыкы Хайа Томпо улууһун каартатыгар
**Дьабарыкы Хайа бөһүөлэк**. Томпо улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 60 км. соҕуруу диэкки Алдан өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1843 киһи (2010 сыл).

Таас чох хостооһуна.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хаандыга

thumb|
400px|thumb|right|Хандыга Томпо улууһун каартатыгар
**Хаандыга бөһүөлэк**. Томпо улууһун киинэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 6700 киһи (2007 сыл).

## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр
* 1953 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ Штыров Вячеслав Анатольевич, Саха сирин иккис президенэ.
* 1959 сыл тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүтэ Старостин Михаил Гаврильевич — саха худуоһунньуга, график.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)

400px|thumb|right|Ааллаах Үүн улуус каартатыгар
**Ааллаах Үүн бөһүөлэк**. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2009 сыл).

## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

* 1942 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Томтосов Алексей Александрович, история кандидата, 1993 - 1995 сыллардаахха Дьокуускай мэра.
* 1950 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Николай Егорович Оконешников, саха бизнесмена.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бриндакит

400px|thumb|right|Бриндакит улуус каартатыгар
**Бриндакит** — Уус-Маайа улууһун урукку бөһүөлэгэ.

Нэһилэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. - М., 2000.
Томпо (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Томпо нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар
**Томпо национальнай нэһилиэк**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тополинай.

Улуус кииниттэн 294 км. хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 872 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

1989 сыллаахха төрөөбүтэ Лебедев Виктор — 2009 сыллааҕы көҥүл тустууга Арассыыйа чемпиона, 2010 сыллааҕы аан дойду чемпиона.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Теплай Ключ

400px|thumb|right|Теплай Ключ нэһилэгэ Томпо улууһун каартатыгар
**Теплай Ключ нэһилиэк**. Томпо улууһун нэһилиэгэ, киинэ Теплай Ключ.

Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Халыма суолга сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 904 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Теплай Ключ - 800, **Развилка** - 104 киһи.

Хандыга аэропорда.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Уус Маайа

400px|thumb|right|Уус-Маайа улуус каартатыгар 
400px|thumb|right|Уус Маайа куйаартан көстүүтэ
**Уус Маайа бөһүөлэк**. Уус-Маайа улууһун киинэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2988 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Уус Маайа - 3000, Уус Юдома - 40 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ыныкчаан

400px|thumb|right|Ыныкчаан улуус каартатыгар
**Ыныкчаан бөһүөлэк**. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.

Нэһилиэнньэтэ 2009 сыл туругунан суох.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Югорёнок

400px|thumb|right|Югоренок улуус каартатыгар 
**Югоренок бөһүөлэк**. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 589 киһи (2009 сыл).

Аэропорт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бэлкэчи

400px|thumb|right|Бэлькичи нэһилиэк улуус каартатыгар
**Бэлкэчи нэһилиэк** (). Уус-Маайа улууһун уһук арҕаа сытар нэһилиэгэ, киинэ Бэлкэчи.

Арҕаа уонна соҕуруу өттүттэн Алдан улууһун кытта быысаһар, хоту өттүттэн — Амма улууһун кытта.

Улуус кииниттэн 251 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 174 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1948 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ Ехануров Юрий Иванович, 2005 - 2006 сылларга Украина премьер-министра, 2007 - 2009 сылларга Украина оборуонатын миниистирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Күп

400px|thumb|right|Күп нэһилиэк улуус каартатыгар
**Күп нэһилиэк**. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күп.

Улуус кииниттэн 74 км. хотугулуу-илин диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Күп - 575 уонна **Тумул** - 82 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1929 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүтэ Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки поэта, худуоһунньук.
* 1938 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Атласов Семен Владимирович (17.06.1938—20.10.2002) — историческай билим кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Звёздочка

400px|thumb|right|Звездочка улуус каартатыгар
**Звёздочка бөһүөлэк**. Уус-Маайа улууһун бөһүөлэгэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 798 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мил

400px|thumb|right|Мил нэһилиэк улуус каартатыгар
**Мил нэһилиэк**. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Мил.

Улуус кииниттэн 131 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Алдан өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 357 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Петропавловскай (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Петропавловскай нэһилиэк улуус каартатыгар
400px|thumb|right|Петропавловскай уонна Троицкай куйаартан көстүүлэрэ
**Петропавловскай нэһилиэк**. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Петропавловскай.

Улуус кииниттэн 8 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1024 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Петропавловскай - 908 уонна **Троицкай** - 116 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Эдьээн

400px|thumb|right|Эдьээн нэһилиэк улуус каартатыгар
**Эдьээн национальнай нэһилиэк**. Уус-Маайа улууһун нэһилиэгэ, киинэ Эдьээн.

Улуус кииниттэн 55 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 374 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
1950-с

**1950-с** cыллар — 1950-1959 сыллар.

Сэрии кэнниттэн дойдулар экэниэмикэлэрэ чөлүгэр түһүүтэ. "Тымныы сэрии", атомнай сэрии сэбэ.
Алмазнай

400px|thumb|right|Алмазнай Мирнэй улууһун каартатыгар
**Алмазнай бөһүөлэк**. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 20 км. соҕруулуу-илин диэкки Оччугуй Ботуобуйа үрэх үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1947 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Алмазнай - 1800, **Новай** - 138, **Березовка** - 9 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Сибиэтлэй

400px|thumb|right|Сибиэтлэй Мирнэй улууһун каартатыгар
**Сибиэтлэй бөһүөлэк**. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 92 км. хоту диэкки Бүлүү өрүскэ турар.

Нэһилиэнньэтои ахсаана 3600 киһи (2007 сыл).

Бүлүүгэ үһүс гидроэлектростанция үлэлиир

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чернышевскай (бөһүөлэк)

400px|thumb|right|Чернышевскай Мирнэй улууһун каартатыгар
**Чернышевскай бөһүөлэк**. Мирнэй улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 92 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 5100 киһи (2007 сыл).

Бүлүү өрүскэ маҥнайгы уонна иккис гидроэлектростанция үлэлииллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ботуобуйа

400px|thumb|right|Ботуобуйа нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар

**Ботуобуйа нэһилиэк**. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Таас Үрэх.

Улуус кииниттэн 157 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар Улахан Ботуобуйа үрэх үрдүгэр.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1941 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Попова Елизавета Степановна - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
400px|thumb|left|Таас Үрэх куйаартан көстүүтэ
Садын

400px|thumb|right|Садын нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар
**Садын национальнай нэһилиэк**. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сүлдьүкээр.

Улуус кииниттэн 101 км. хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэ ахсаана 417 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чуона (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Чуона нэһилиэк Мирнэй улууһун каартатыгар
**Чуона нэһилиэк**. Мирнэй улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах (Мирнэй).

Улуус кииниттэн 31 км соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2483 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Арыылаах - 1726, **Заря** - 747 киһи.

1967 сыллаахха Туой Хайаттан көһөрүллүбүт дьоннору олохсуппуттара.

Туой Хайа музейа 2022 сыллаахха аһыллыбыта.

Нэһилиэк баһылыга Горохова Тамара Васильевна.

Орто оскуола баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бэстээх (Эдьигээн улууһа)

Билэ:Эдьигээн2.PNG|450px|thumb|right|Эдьигээн улууһа|
poly 177 106 208 127 150 181 130 238 200 287 388 311 272 368 133 354 104 291 45 243 53 181 128 153 Эдьигээн нэһилиэгэ
poly 130 366 279 378 415 332 415 473 255 453 198 477 182 518 130 443 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 229 15 247 60 313 100 424 128 424 306 298 276 214 268 145 227 229 138 156 41 Ленскэй нэһилиэк
poly 255 465 376 485 335 502 260 561 193 523 201 484 225 484 Лииндэ нэһилиэгэ
rect 4 4 140 120 Өлөөн улууһа
rect 4 530 190 570 Бүлүү улууһа
rect 274 4 482 61 Булуҥ улууһа
rect 458 125 482 361 Эбээн-Бытантай улууһа
rect 326 510 482 570 Кэбээйи улууһа

**Бэстээх нэһилиэк**. Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэстээх.

Улуус кииниттэн 150 км соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэ ахсаана 228 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Дмитриев Роман Михайлович (1949—2010) — көҥүл тустууга Олимп оонньууларын чемпиона.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Жиганский улус 
* naslegy.ru:Эдьигээн улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Жиганский улус
* «Энциклопедия Якутии». — М., 2000.