open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айыы 1

## Айыы 1

Ай диэн сахаларга өйү-санааны быһаарар тылбыт. Баспыт иһигэр саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына айыы буолар. "Ыы" диэн ытааһын дорҕооно эбиллиитэ бу тылбыт куһаҕан өрүтэ элбээбитин быһаарар. Айыы диэн тылбыт биллэр суолталара манныктар:

1. Айыы диэн саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Бу кэмҥэ айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэккэ эрэ сылдьар.

2. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы айыы.

3. Куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы айыы. (1,32).

4. Үчүгэй буолуо диэн санаан оҥоруу табыллыбакка куһаҕан буолан тахсыыта.

5. Айыыны оҥоро охсоору тиэтэйии, ыксааһын сыыһа-халты туттунууну, куһаҕаны үксэтиитэ. (2,57 столб.).

6. Өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьыыта. (3,71).

Айыы диэн тылбыт 6 биллэр суолталааҕыттан биир эрэ үчүгэйи оҥорууга аналланарыттан айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл буолар. Айыы диэн тыл элбэхтик туттуллубат, улаханнык этиллибэт тыл.

Эдэрдэр үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэттэриттэн, барыны бары оҥоро сатыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан сыыһа-халты туттуналлара элбиириттэн харыстаан сахалар «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэллэр. (4,28).

## Туһаныллыбыт литература.

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

2. Э.К.Пекарскай. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. - 642 с.

3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.

4. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Улуу тойон таҥара

Кырыалаах кыһыннаах сахабыт сиригэр олоҕу олоруу, сайыннарыы ураты тулуурдаах буоллахха эрэ кыалларын сахаларга **Улуу тойон [[таҥара]]** баара биллэрэр. (1,10). Сахалары сайыннарбыт таҥара Улуу тойон таҥара буолар.

Улуу тойон таҥара дьоҥҥо сүрү, уоту уонна ойууннары биэрбит диэни саха дьоно бары билэллэр. (2,22).

Сүр диэн тулуурдаах, өһөс буолуу ааттанар. 

Улуу тойон таҥара — эр дьон таҥаралара. (1,17).

Киһи олоҕун устата сыыһа-халты туттубат буоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Улуу тойон таҥара киһи сыыһа-халты туттубат кыаҕын улаатыннарар, тулуурдаах буолуутун сайыннаран олоҕу киһи быһыылаахтык олорорун хааччыйар.

Улуу тойон таҥараны бэлиэтээһин, сүгүрүйүү күһүн, балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыытыллар. Күһүҥҥү ыһыах диэн ааттанар. Тулуурдаах буолан кырыалаах кыһыны туоруурга санааны бөҕөргөтүүгэ аанаан ыытыллар. 

"Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр Улуу тойон таҥара үөрэҕин өс хоһооно.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.

2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.

## Өссө маны көр
* Улуу Тойон таҥара туһунан
* Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ
* Улуу тойон таҥара үөскээһинэ
Үрүҥ Аар тойон таҥара

**Үрүҥ Аар тойон таҥара** диэн сахалар киһи таҥаралара ааттанар.

Сахалар киһи таҥараларын аата Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанар. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар аардары, арийдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттара билигин науканан дакаастана сылдьар.

Ол былыргы кэмнэргэ Аар тойон салайар кэмигэр сахалар таҥараны итэҕэйэр, киһи буолуу үөрэҕин оҕону иитиигэ туһанар буолбуттар. Нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн таҥара итэҕэлин билэр буоланнар, маарынныыр өрүттэрин арыйаннар "бог" үөрэҕин таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар.

Үчүгэй быһыылар үгэс буолбуттара таҥараны үөскэтэр. Киһи үчүгэй үгэстэргэ үөрэнээри үчүгэй киһини таҥара оҥостон үтүктэр. Үтүктэр, батыһар, үчүгэйгэ үөрэнэр киһибит Үрүҥ Аар тойон таҥара буолар. (1,51).

Таҥарабыт аатын үрүҥ диэн быһаарыыта бу тойон киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан үрүҥүн, үчүгэйин эрэ талан ылан үтүгүн диэн таҥарабыт аата бэйэтэ биллэрэр.

## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.

## Өссө маны көр
* Үрүҥ Аар тойон таҥара үөскээһинэ
Metrojet

**Metrojet** (*Метродьэт*, *Метродьэт Аирлайнс*, юридическай аата - **Когалымавиа**), Арассыыйа биир авиакомпанията. Хас да рейсы оҥорор. Базата — Домодедово аэропорт.

## Историята
«Когалымавиа» авиакомпания 1993, ыам ыйын 17 төрүттэммит. Регуярнай уонна чартернай рейстэри оҥорорго, ону таһынан ниэп, гаас хостооччуларга бөртөлүөт өҥөтүн оҥорорго анаммыт.

2012, ыам ыйын 1 авиакомпания ребрендинг оҥорбут уонна аатын Metrojet диэҥҥэ уларыппыт.

## Саахаллыы
Когалымавиа көтөр ааллара хаста даҕаны суулла сылдьыбыттара. 
* 2010, тохсунньу 24, Ираҥҥа, Мешхед куоратыгар а/к Ту-154М көтөр аала куһаҕаннык түһүүтүн түмүгэр 40 киһи эчэйиини ылбыт. Көтөр аал шассита уонна кутуругун кынаттара тостубуттар.
* 2010, муус устар 27 суһаллык Домодедово аэропордугар посадкалаабыт. 
* 2011, тохсунньу 1 Сургутка Ту-154М көтөрөөрү туран эмискэ умайбыт. 3 киһи өлбүт, 40 киһи бааһырбыт. 
* 2015, алтынньы 31, Египет, Синай тумулугар баар Шарм-Эль-Шейх куораттан А-321 көтөн тахсан баран аҕыйах мүнүүтэнэн сууллубут. 217 пассажир (ол быыһыгар 24 оҕо) уонна 7 киһи экипаж бары өлбүттэр.
Скрябин Михаил Степанович

thumb|Скрябин Михаил Степанович
**Скрябин Михаил Степанович** — (1955, муус устар 7 Амма улууһа, Абаҕа нэһ. - 2016, кулун тутар 26, Дьокуускай) Саха Сирин үөрэҕириитин отличнига, Россия физическай культуратын уонна спордун отличнига, Саха Сирин үтүөлээх тренера, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Скрябин Валерий Степанович бииргэ төрөөбүт быраата.

## Олоҕун оллуктара
Михаил Амма Абаҕатыгар 1955 с. муус устар 7 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 1970 Чурапчыга Дмитрий Петрович Коркиҥҥа үөрэнэр, училищены бүтэрээт биир сыл Д.П. Коркиҥҥа үлэлиир, онтон 1973 Минскэйдээҕи физкультура уонна спорт институтугар үөрэҕин салҕыыр. 1978 тренер быһыытынан Минскэйгэ СДЮШОР-га үлэтин саҕалыыр, ол сыл күһүнүгэр аармияҕа барар. 1980 Саха Сиригэр төннөр, ШВСМ-ҥа тренердиир. 1985 Аммаҕа оҕо спортивнай оскуолата аһыллыаҕыттан төрөөбүт дойдутугар бэйэтин баҕатынан төннөн 2004 дылы үлэлиир. Бу сылларга Амма улууһун тустуу спортсменнарын ситиһиилэрэ Михаил Степановиһы кытта сыһыаннаах. 2004 Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтугар тренерынан ананар. Билигин Дьокуускай куоракка Олимпийскэй резервэ училищетыгар старшай тренеринэн үлэлээбитэ. 2016 кулун тутар 26 ыарахан ыарыыттан ыалдьан өлбүтэ.

## Ситиһиилэрэ
Тустууга эрчийиигэ бииргэ үлэлиир коллегаларын кытта саҥа системаны олохтообут. Амма ДЮСШ-атыгар үлэтин кэмигэр 4 Аан дойду спорт маастарын бэлэмнээбит, олор быыстарыгар: **Нь.В. Иванов** — Ярыгин аатынан аан дойдутааҕы күрэскэ чемпиона, 1994; **А. Соловьев** — Греция Гран при чемпиона, 1996; эдэрдэргэ Первенство России чемпиона, Москва, 1995; Аан дойдуга II призер, 1994, Будапешт, Венгрия;  **Павел Капитонов** — Гран При чемпиона, Польша; улахаттарга Россияҕа II призер, 2001; саллааттар быыстарыгар чемпион Мира. ССРС  уонна Россия 50 тахса спорт маастарын, 13 Аан дойду кылаастаах спорт маастарын бэлэмнээбит. Чурапчы институгар 2 Аан дойду спорт маастарын уонна 2008 Пекин олимпиадатын кыттыылааҕын — **Корякин Виталийы** кылгас кэм иһигэр бэлэмнээбит.

## Аатын үйэтитии
мини|Аммаҕа баар Михаил Степанович аатынан сквер
* Аммаҕа кини аатынан уулусса уонна сквер ааттаммыттара.
* Дьокуускайга, кини аатынан оҕолорго аналлаах көҥүл тустууга сыл ахсын ааһар күрэс ыытыллар.
LTE

мини|справа|LTE аан дойдуга тарҕаныыта
**Long-Term Evolution** (ол эбэтэр 4G уонна кини аныгы версията 4G+), сотовай уонна интернет сибээс саамай аныгы технологиятын сибээһэ. Кэлэр 2020 сыллаахха технология буолар 5G. LTE технология 150 Мбит/сек скороһунан интернеты үлэлэтиэн сөп.
Потапов Виктор Филиппович

**Потапов Виктор Филиппович** — Саха сирин үөрэхтээһинигэр бөдөҥ кылааты киллэрбит Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, дьоҕурдаах оҕолору көрдүүр уонна сайыннарар Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Дьоҕур» уопсастыбатын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Өрөспүүбүлэтээҕи Лиссиэй учуутала.

## Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. ССРС Норуодунай учуутала М. А. Алексеев тэрийбит физика-математика кылааһын бастакы бүтэрбиттэртэн биирдэстэрэ.
* 1977-1990 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи 2№ орто оскуола учуутала.
* 1990-1996 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназия учуутала.
* 1996 сыллаахтан — Өрөспүүбүлүкэтээҕи лиссиэйгэ (араас сылларга РК, РФМШ) физика учуутала, дириэктэри билимҥэ-мэтиэдикэҕэ солбуйааччы.

## Үлэтэ
Потапов В. Ф. — физикаҕа өрөспүүбүлүкэ оскуолатын оҕолорун хамаандатын тириэнньэрэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадалар тиэкистэрин суруйааччы.

## Быһаарыылар
Виборг

**Ви́борг** (дат. Viborg) — Дания куората.

## Географията уонна устуоруйата
left|thumb
Киин Ютландия, уобалас киин куората, уобалас хоту өттүгэр турар. Уруккута — Ютландия киинэ. Куорат иэнэ (коммуна сирин аахпатахха) — 1474,05 км². Куорат олохтоохторун ахсаана — 37 309 киһи (2014 сыл.).

Виборг — Дания кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ. 1130 сыллаахха манна собуор тутуутун саҕалаабыттар. Ол собуор  XII үйэтинээҕи криптата билигин да баар. Собуор тула элбэх  барокко истиилигэр тутуллубут дьиэлэр тураллар. Виборг — лютераан-евангелистэр епископааттарын киинэ.

## Доҕордуу куораттар
*  Люнебург
*  Лунд
* [./Билэ:Flag_of_Iceland.svg link=|20x20px] Дальвик
*  Хамар
* [./Билэ:Flag_of_Finland.svg link=|20x20px] Порвоо
* [./Билэ:Flag_of_Hungary.svg link=|20x20px] Кечкемет
* [./Билэ:Flag_of_Lithuania.svg link=|20x20px] Мариямполе

## Быһаарыылар
Когалымавиа рейс 9268

мини|справа|Көтөр аал
**Когалымавиа рейс 9268**, Metrojet авиакомпаниятын көтөр аала Airbus A321 Шарм аль Шейх (Синайтан, Египет) куораттан Санкт Петербург куоратка көтөн иһэн Синай кытыл арыытын хоту өттүгэр сууллуута. Көтөр аалга 224 дьон баара, олортон 24 (25, 17) оҕо, 7 борт үлэһиттэрэ. Бары 224 дьон өлбүттэр. Араас информацианан 3 дойду гражданнара бааллар эбит: Украина, Арассыыйа, Беларуссия. 

## Көтөр аал
мини|Урукку кутуруктаах хаартыската
мини|Өссө биир урукку кутуруга

Көтөр аал 18 саастаах Airbus А321-231 этэ, серийнай нүөмэрэ 663 Бастаан *Орто Азия Авиалинияларыгар* 1997 сыллаахха атыыламмыта. Ол кэнниттэн *Онур Аир* уона *Саудовскай Аравия авиахампаанньатыгар* үлэлээбитэ. 2012 сыллаахха Колавиа атыыласыта.  Көтөр аал икки IAE V2500 авиационнай хамсатааччылаах уонна 220 киһини таһарга таҥастаммыта.  Сууллар күнүгэр Ирландияҕа базалаах **АэрКэп** хампаанньа үбэ-мала этэ, Колавиа хампаанньаҕа лизиҥҥа (эбэтэр куортамҥа) бэриллэ сылдьара.  Көтөр аал уопсайыенан 50 тыһ. чаас көппүт устуоруйалаах уонна 21 тыһ көтүүнү оҥорбут эбит.

## Реакция

## Исламскай террористары кытта сибээстээһин
ИГИЛ суулларбытым диэн эппиэтинэс ылар. Следствия бара турар.

## Быһаарыылар
Хоро салаҥ

**Хоро салаҥ** диэн тугу да кыайан оҥорбот, туппат, үлэни сатаабат киһи ааттанар.

Омук сайдыытыгар, үйэтэ уһууругар үлэни-хамнаһы кыайара бастакы оруолу ыларын саха тыла биллэрэр.

Салаҥ диэн тугу да үчүгэйдик оҥорбот, туппат, оҥорбута табыллыбат, сатаммат киһи ааттанар.

Хоро салаҥ диэн букатын тугу да сатаан оҥорбот, туппат киһи буолар.

Сахалар хоролордуун уһун үйэлэргэ бииргэ олорбут омуктар. Хоролор биир төрүппүтүнэн ааҕыллаллар. (1,35).

Ааспыт үйэлэргэ, нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ хоролор эстэн, симэлийэн сахаларга холбоспуттар, саха буолбуттар. Кинилэр эстэн, мөлтөөн истэхтэринэ үлэни-хамнаһы кыайбат, кыайан оҥорбот буолууларын «хоро салаҥ» диэн сирэн ааттаабыттара быһаарар.

Омук эстиитигэр, симэлийиитигэр үлэни-хамнаһы кыайбат буолуута, сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта тириэрдэр.

Билигин хоролор тыал буолбут омуктарга киирсэллэр.

Ырыа-тойук буолбакка омугу кыайыылаах үлэ эрэ сайыннарар, уһун үйэлиир.

## Туһаныллыбыт литература

1. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. — Якутск: Нац.кн. изд-во «Бичик», 1994. — 352 с.
Бордонскай Степан Алексеевич

**Бордонскай Степан Алексеевич** (1909—1999) — суруналыыс, «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын кэмитиэтин 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр Ньурба улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Алексей Иванов — Буучах уола. Бүлүү икки стуупеннаах оскуолатын бүтэрбит, 1928—1929 сылларга Сунтаар Элгээйитигэр учууталлаабыт. 17 саастааҕар хомсомуол буолбут, 1930 сылтан БСК (б) баартыйа чилиэнэ.
* 1929-30 сс. — Бүлүү уокуругун исполкомугар сир хамыыһыйатын бэрэстээтэлэ.
* 1931 кулун тутарыгар диэри — Бүлүү уокуругун исполкомун үөрэх салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1931-32 сс. Саха АССР үөрэҕин комиссариатын инструктора, «Кузница просвещения» сурунаал эрэдээктэрэ.
* 1932—1934 сс. «Алданский рабочий» хаһыат үлэһитэ.
* 1934—1937 Москубатааҕы «Правда» аатынан суруналыыстыка Бүтүн Сойуустааҕы хомуньуустуу институтуутугар үөрэнэр, суруналыыс-эрдээктэр идэтин ылар.
* 1937—1938 «Кыым» хаһыакка отдел сэбиэдиссэйэ.
* 1938—1939 сс. «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ.
* 1939 с. муус устар 26 күнүттэн баартыйа обкомугар пропаганда уонна агитация отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1939 с. атырдьах ыйын 5 күнүттэн 1943 с. атырдьах ыйын 27 күнүгэр диэри обком сэкиритээрэ.
* 1943—1945 — КК иһинэн баартыйа тэрийээччилэрин Үрдүкү оскуолаларын истээччитэ.
* 1945—1947 — Красноярскайдааҕы баартыйа кэмитиэтигэр лектор, бэчээт сиэктэрин сэбиэдиссэйэ.
* 1947—1951 — Хакасиятааҕы обком сэкиритээрэ.
* 1951—1952 с. Абакааннааҕы пединституукка марксизм-ленинизм преподавателэ.
* 1948—1952 сс. Хакасия уобаластааҕы «Билии» уопсастыбатын бэрэстээтэлэ.
* 1952—1953 сс. Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинэн Араадьыйа кэмитиэтин бэрэстээтэлэ.
* 1953 сылтан Дьокуускайдааҕы геология упралениетын кадрга атделын салайааччыта
* 1955 с. — кылгас кэмҥэ сири үүттээн разведкалыырга Саха сиринээҕи хонтуора начаалынныьгын политчааска солбуйааччы
* Чита. Кинигэ кыһатын үлэһитэ, «Сэбиэскэй Арассыыйа» хаһыат кэрэспэндьиэнэ.
* Биэнсийэҕэ тахсыбыт
* 1994 — Москуба уобалаһыгар Красногорскай куоракка олохсуйбут.

1999 сыл ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.

## Быһаарыылар
Ваби-саби

***Ва́би-са́би*** (, «сэмэй судургу»; *ваби* — судургу уонна *саби* — эргэ, уҕарыйбыт соҕотохсуйуу) Дьоппуон эстетикатыгар улахан суолталаах өйдөбүл. «Ваби» сэмэй, судургу, өлбөөркөй, ол гынан баран эрчимнээх өйдөбүлү биэрэр. «Саби» былыргыны уонна дьиҥи кытта ситимнээх.

Ваби-саби өйдөбүлү тылынан быһаарар уустук, ол гынан баран бу эстетика ситэритэ суох уонна быстах кэрэни ойуулуур. *Ваби-саби* өйдөбүл дьоппуоннар эстетиканы хайдах өйдүүллэрин, кэрэни туохха көрөллөрүн уонна искусство оҥоһуктара дьиҥнээх, төрүт уонна чорбоҕо суох буолалларын тириэрдэр.

Леонард Корен этэринэн, ваби-саби төрүт дьоппуон кэрэтэ диир өйдөбүлбүт сүрүнэ уонна уратыта. Бу өйдөбүл дьоппуон эстетикатыгар Арҕаа култууратыгар греческай кэрэ идеалларыгар тэҥнээх. Эндрю Джунипер этэринэн "арай туох эмит биһиэхэ сырдык санааны уонна өгө-санааҕа талаһыыны үөскэттэҕинэ, ол аата ол оҥоһук ваби-саби буолар". Ричард Пауэл «туох да үйэлээх буолбатаҕын, туох да ситэритэ суоҕун уонна туох да тупсаҕай буолбатаҕын өйдөөтөххө ваби-саби өйдөбүлэ үөскүүр» диэн түмүктүүр.

"Ваби" уонна "саби" тыллары тус туспа ырыттахха соҕотохсуйуу уонна иччитэхсийии санааларын буолуохха сөп. Дзэн олоҕу көрүүтүгэр бу үчүгэй санаалар, тоҕо диэтэххэ киһи үпкэ-харчыга баайыллан бүтэн судургутук олорор буолар. Ол гынан баран, Дзэн философията этэринэн киһи тыл көмөтүнэн дьиҥнээх өйдөөһүнү булбат, ол иһин ваби-сабины тыла суох ньымаларынан өйдүөххэ сөп.

## Дьоппуон култууратыгар ваби-саби
Үгүс дьоппуон искусствотыгар бүтэһик тыһыынча сыл иһигэр Дзэн философията дьайбыта. Оннук искусстволар ваби-саби эстетикатын холобурдара буолуохтарын сөп. Аллараа ситэритэ суох тиһик:
* дьоппуон сааттара (холобур, таас саада), Дзэн сааттара, бонсай;
* икебана;
* дьоппуон чэй иһэр үгэһэ;
* дьоппуон хоһоонноро, холобур, хайку;
* Раку диэн дьоппуон туой оҥоһуга;
* хонкёку (хаамаайы дзэн бахсыларын ырыалара);
* суми-э  (биир өҥнөөх уруһуйдар).

## Эбии көрүөххэ сөп
* Моно но аварэ
* Югэн
* Керамика Раку
* Японская эстетика

## Кинигэлэр
* Coren, Leonard (1994). Wabi-Sabi for Artists, Designers, Poets & Philosophers. Stone Bridge Press. ISBN 1-880656-12-4.
* Juniper, Andrew (2003). Wabi Sabi: The Japanese Art of Impermanence. Tuttle Publishing. ISBN 0-8048-3482-2.
* Powell, Richard R. (2004). Wabi Sabi Simple. Adams Media. ISBN 1-59337-178-0.

## Сигэлэр
* 
* Четыре мерила прекрасного — глава из книги Всеволода Овчинникова «Ветка Сакуры» (1971)

## Быһаарыылар
Ширяево

**Ширяево** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 455 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Кокугаку

thumb|right|300px|Мотоори Норинага олорбут дьиэтэ

**Кокугаку** (дьоп. 國學 «Төрүт үөрэх») — Дьоппуон билимигэр хамсааһын, Токугава кэмигэр үөскээбит Дьоппуонтыл үөрэҕэ уонна философията. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Дьоппуон үөрэҕириитин ол кэмҥэ баһыйар Кытай, конфуцианство уонна Бурхан-Бахсы үөрэҕиттэн былыргы дьоппуон классикатыгар төнүннэрии туһугар үлэлээбиттэрэ.

## Устуоруйата
*Кокугаку* үөрэҕэ 17-18-с үйэлэргэ *когаку* («былыргы үөрэх»), *вагаку* («Дьоппуон үөрэҕэ») эбэтэр *инишиэ манаби* диэн саҕаламмыта. Бу үөрэҕи Мотоори Норинага уонна кини оскуолата төрүттээбиттэрэ. Бу оскуола Синто итэҕэлигэр уонна Дьоппуон былыргы литературатыгар олоҕуран Дьоппуон култууратын «көмүс үйэтигэр» хайыспыта. Кинилэр 12-с үйэ ортотугар диэри сайдыбыт дьоппуон хоһооннорун уонна Дьоппуон култууратын атын ситиһиилэрин үрдүктүк сыаналыыллара. 

*Кокугаку* үөрэҕэ *кангаку* (Кытай үөрэҕэ) үөрэҕэр утары үөскээбитэ уонна бу өйдөбүлү 19-с үйэҕэ Атсутанэ Хирата тарҕаппыта. Кокугаку «төрүт үөрэх» буолан саҥа конфуцианство үөрэҕэр эппиэттэһиэхтээх этэ. Кокугаку үөрэхтээхтэрэ Конфуций үөрэҕэ тарҕатар сиэрдэрин-туомнарын ырыталлара уонна тас дьайыылара суох былыргы дьоппуон үөрэҕин тилиннэрэ сатаабыттара.

Түмүгэр, кокугаку үөрэхтээхтэрэ Сонноо дьоой философиятыгар уонна хамсааһыныгар дьайбыттара. Бу философия 1868 сыллаахха Токугава сегунатын былааһа самнарыгар уонна Мэйдьи уларыйыыларыгар тириэрдибитэ.

## Үөрэх тутула
Кокугаку оскуолата Дьоппуон майгыта ыраас буолуохтаах уонна ол туһугар тас дьайыылартан (Кытай) босхолонуохха наада диэн үөрэтэрэ. «Кытай сүрэҕэ» «дьиҥнээх сүрэххэ» эбэтэр «Дьоппуон сүрэҕэр» утары этэ, ол иһин дьиҥнээх Дьоппуон тыынын булар туһугар тыһыынча сыллаах Кытай үөрэҕиттэн аккаастаныахха наада.

## Дьайыыта
Кокугаку өйдөбүлү аныгы кэмнээҕи дьоппуон политикатыгар «национальнай идея» быһыытынан туттубуттара. Бу өйдөбүлү кытайдар «омук ис дьиҥэ» диэн тылбаастаан (C: *guocui*) бэйэлэрэ күн бүгүҥҥэ диэри тутта сылдьаллар.

## Эбии көрүөххэ сөп
* Ваби-саби

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр
* Harry Harootunian, *Things Seen and Unseen: Discourse and Ideology in Tokugawa Nativism*. Chicago: University of Chicago Press 1988. 
* Mark McNally, *Proving the Way: Conflict and Practice in the History of Japanese Nativism*. Cambridge, MA: Havard UP, 2005.
* Peter Nosco, *Remembering Paradise. Nativism and Nostalgia in Eighteenth Century Japan*. Cambridge, MA: Havard UP, 1990.
* Michael Wachutka, *Kokugaku in Meiji-period Japan: The Modern Transformation of 'National Learning' and the Formation of Scholarly Societies*. Leiden, Boston: Global Oriental, 2013.

## Сигэлэр
* The Kokugaku (Native Studies) School.
* Kokugaku — Синто энциклопедията.
Буолас

**Буолас** () - Арассыыйаҕа былыргыттан баар дьаһалта эбэтэр бааһынайдар бэйэни салайаныыларын алын биирдэмэ. Саха сиригэр маннык ааттаах биирдэмнэр XVII-XIX үйэлэргэ туттулла сылдьыбыттара, кэлин нэһилиэк диэн ааттанар буолбуттара.

Чинчийээччи С. Латышев Брокгауз уонна Эфрон энциклопедиятыгар суруйарынан, *былаас* () диэн тылы кытта ыкса ситимнээх, былыр нууччаҕа ханнык эрэ кинээс бас билэр сирэ-уота ааттанар эбитэ үһү. 

Кэлин XVI үйэҕэ буолас диэн тыл урукку сири бас билии суолтатыгар туттуллубат буолбут. Ол оннугар дьаһалтаннан тыырыллыы биирдэмин курдук көрүллэр, биитэр отой да *стан* диэн тиэрмининэн солбуллар буолбут. Петр I саҕана эмиэ син туттуллар эбит, ол эрээри чинчийээччи ханнык өйдөбүлгэ туттулларын туһунан биир түмүккэ кэлбэт. Император Павел I саҕана, 1797 сыл сааһыгар кэккэ сытар сэлиэнньэлэри уонна дэриэбинэлэри бирикээстэргэ холбуур туһунан ыйаах тахсыбыт (№ 17906). Эмиэ ол сыл сайыныгар бирикээстэри буолас дииргэ император бигэргэппит дакылаата тахсар ("О разделении казенных селений на волости и о порядке их внутреннего управления", № 18082).

1866 сыллаахха тахсыбыт буоластары салайыы туһунан балаһыанньаҕа буолас маннык суруллар:
волость является низшей административной единицей крестьянского самоуправления (в противоположность сельскому обществу, как хозяйственной единице), образуемой из смежных крестьянских обществ.
Туора урдустарга () буоластар туспа өйдөбүллээхтэрэ саарбахтаммат. Тоҕо диэтэххэ кинилэр истэригэр бааһынайдар сословиеларыгар киирэр дьон аҕыйахтара, сороҕор отой да суохтара биллэр. Сорох сиргэ этиллэринэн Саха уобалаһыгар барыта 12 полиция учаастага, 8 нуучча уонна 1 туора урдустар буоластара баара. Ол соҕотох буолас 15 саха улууһугар хайдара (251 нэһилиэктээҕэ).

## Быһаарыылар
Федоров Петр Никифорович

**Федоров Петр Никифорович — Хоро Бүөтүр** — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1983), Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1992)

## Олоҕо, айар үлэтэ
Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аан бастаан «Бэлэм буол» хаһыакка маҥнайгы заметката тахсыбыта. 1975 сыллаахха «Эдэр коммунист», «Сахаада» хаһыат эрэдээксийэлэригэр литсотруднигынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, телевидение уонна радио кэмитиэтигэр, «Чуораанчык» сурунаалга редакторынан үлэлээбитэ.

## Айымньылара
* «Ыраах суоллар ыҥыраллар» (1978)
* «Маҥнайгы хардыылар» (1985)
* «Тыыннаахтар умнубат сыллара» (1990)
* «Көмүс ардах» (1993)
* «Эһиги билэҕиэт» (1993)
Бестинова Мария Васильевна

**Бестинова Мария Васильевна** — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, РФ уопсай Үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
1954 сыллаахха Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕыс кылаас кэннэ ЯПУ-2 үөрэнэн бүтэрэн баран Хороҕо оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 1982 сыллаахха СГУ историческай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн Хоро орто оскуолатыгар история учууталынан үлэлиир.
Отов Егор Николаевич

**Отов Егор Николаевич**, «Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо», Саха Республикатын тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Отов Егор Николаевич 1931 сыллаахха Далыр Трудовойун Ойбон Күөл диэн алааһыгар төрөөбүтэ.

Егор Николаевич 1948 сылтан, баара суоҕа 17 сааһыттан саҕалаан хас да нэһилиэги хабан үлэлиир Далыр, Боотулуу почталарыгар, онтон оройуон киинигэр Үөһээ-Бүлүү, Бүлүү куоратын почтовай отделениеларыгар почтальонунан, агенынан, почта начальнигар тиийэ үлэлээн үлэтин саҕалаабыта. Бу кэмнэргэ Сибээс Министрин солбуйааччыта Макрыгин кэлэ сылдьан, кини этиитинэн Егор Николаевиһы Дьокуускай куоракка почта начальнигын курсугар үөрэттэрбиттэрэ.

Почта начальнигынан 1958 сылга диэри үлэлээбитэ.

1958 сылтан Бүтүн Союзка производствоҕа тахсыы бачыыма саҕаламмыта. Почтаҕа начальнигынан үлэлии олордоҕуна Комсомол РК Бюротун уурааҕынан Сталин аатынан колхозка – Далырга босхоломмут комсомольскай тэрилтэ секретарынан үлэлииргэ анаабыттара.

1961 сыллаахха «Тракторист-машинист широкого профиля» идэҕэ Дьокуускай куоракка үөрэххэ ыыппыттара. Үөрэҕин кэннэ оччолорго бөдөҥсүйбүт Ленин аатынан колхозка, Хороҕо тракторнай биригээдэни салайан үлэтин саҕалаабыта.

1963 сыллаахха Дьокуускайга советскай-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттара. Егор Николаевич Советскай-партийнай оскуола үөрэҕин кытары тэҥҥэ, сэргэ Красноярскайга, Московскай филиалга, бухгалтер үөрэҕэр кэтэхтэн үөрэммитэ.

Үөрэҕин кэнниттэн 1966 сылга диэри «Үөһээ-Бүлүү совхозка» техника бухгалтерынан үлэлээбитэ. 1966 сылтан 1974 сылга диэри Партия уурааҕынан Оҥхойунан, Маҥааһынан, Дүллүкүнэн управляющайынан ананан үлэлээбитэ. Манна үлэлээбит сыллара кылгас да буоллар, үлэлээбит суолун бэлиэтэ хаалбыта.

1974 сыллаахха дьиэ кэргэнинээн Хороҕо көспүттэрэ. Ордук таһаарыылаах үлэтэ манна саҕаламмыта. Хороҕо ынах-сүөһү биригэдьииринэн ананан үлэтин саҕалаабыта.

Өр сылларга сыралаах үлэтэ хайҕанан Партия Уобаластааҕы Комитетын Почетнай грамотатынан, Саха Республикатын Почетнай Грамотатынан, Профсоюз обкомун Почетнай Грамотатынан, Партия РК Почетнай Грамотатынан, Райсовет Почетнай Грамотатынан, Махтал Суруктарынан наҕараадаламмыта.
Самсонов Юрий Дмитриевич

**Самсонов Юрий Дмитриевич** (1944–), суруналыыс.

## Олоҕун устуоруйата
Самсонов Юрий Дмитриевич 1944 сыллаахха Оҥхой нэһилиэгэр аҥардас ийэҕэ төрөөбүтэ. Самсонов Дмитрий Константинович кэргэнинээн Марыыналыын ииттэ ылбыттар.

Юрий кыра кылааска Үөһээ Бүлүүгэ И.Н. Барахов аатынан оскуолаҕа үөрэммитэ. Онтон Хоро оскуолатыгар сэттиһи бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүүгэ киэһээҥи оскуолаҕа үлэлии-үлэлии үөрэнэн онуһу бүтэрбитэ.

Хороҕо үөрэнэр сылларыгар хоһооннору, кыра кэпсээннэри суруйара. Оччотооҕу саха тылын учууталлара Валерий Чиряев, Афанасий Бойтунов оҕолору суруйарга үөрэтэллэрэ. Бииргэ үөскээбит табаарыһа Вася Васильевтыын түүннэри олорон суруйар этилэр. «Бэлэм Буол» хаһыакка суруйаллара. Вася Васильев кэскиллээх суруналыыс буолан иһэн эдэр сааһыгар ыалдьан олохтон туораабыта. Юра эдэр сааһын доҕотторо Уйбаан Ороһуунускай, Коля Павлов, Петя Федоров-Хоринскай бииргэ түмсэн кэпсэтэллэрэ, кинигэни ырыталлара.

Оскуоланы бүтэрэн баран Мииринэйгэ баран милииссийэнэн үлэлии сылдьыбыта. Хараҕа мөлтөх буолан эрдэ аармыйаҕа ыыппатахтара. 25 сааһыгар баҕа өттүнэн тылланан барбыта. Икки сыл Читаҕа үчүгэйдик сулууспалаан сержант званиелаах кэлбитэ. Кэлээт тутуу биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Хороҕо кулуубу, ыаллар олорор уопсайдарын туппуттара.

Онтон оскуолаҕа кочегарынан өр сылларга үлэлээбитэ. Кини хаһыаты, кинигэни сүрдээх элбэхтик ааҕара. Ханнык баҕарар бэлиэ күннэри, улуу дьоннор төрөөбүт күннэрин билэр, дьонннорун хаһан төрөөбүттэрин, онтон да атын сыыппаралары ыйыттахха билэр буолара. Саха суруйааччыларын туһунан араас литературалары хасыһан хаһыаттарга таһаартарара.

Оройуонун хаһыатыгар заметкалары, ыстатыйалары суруйара. Олоҕун тиһэх сылларыгар оройуонун киинигэр Үөһээ Бүлүүгэ киирэн дорожнайдарга харабылынан үлэлээбитэ. Онно «Чэчир» түмсүүгэ сылдьыбыта.
Ксенофонтов Василий Васильевич

**Ксенофонтов Василий Васильевич**, саха. 1905 сыллаахха Маалыкайга төрөөбүтэ, ситэтэ суох үрдүк үөрэхтээх. Салайар, партийнай, хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ үлэлээбитэ, гражданскай сэрии партизана. Москва куорат оройуонун военкоматынан 1941 с. от ыйын 16 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта.

Маалыкайга төрөөбүт биһиги биир дойдулаахпыт саха бастакы революци­онер­дарыттан биирдэстэрэ Михаил Васильевич Ксенофонтов (Мегежекскэй) бииргэ төрөөбүт быраата Василий Ксенофонтов. Аҕа дойду сэриитигэр дьиҥ-чахчы геройдуу быһыыны көрдөрбүгэ. Кини сэрии саҕаланаатын кытта Москва куоракка I Московскай медицинскэй институкка студенныы сылдьан, баҕа өттүнэн, тылланан 1941 сыл от ыйын 16 күнүгэр 49 Армия 2 №-дээх автобронетанковай көһө сылдьар ремоннуур базатын ротатын политругунан байыаннай комиссарынан ылылыллыбыта, салгыы эвакуационнай приемник политругунан, онтон 10-с гвардейскай армия 78 №-дээх танковай биригээдэтин ротатын командирынан сулууспалаабыта, капитан званиетын ылбыта. 1942 сыл от ыйын 18 күнүгэр Московскай—Киевскэй тимир суол Тихоново-Пустынь диэн разъеһыгар өстөөх буомбалааһыныгар түбэһэн эмсэҕэлээбит 208 №-дээх арҕаанны полк 275 бааһырбыт буойуннарын уонна командирдарын олохторун көмүскээһиҥҥэ В. В. Ксенофонтов хамаандалыыр ротата геройдуу, хорсун быһыыны көрдөрбүтэ — саллааттар уонна командирдар тыыннаах хаалалларын хааччыйбыта.

Бу уһулуччулаах хорсун быһыы иһин Василий Ксенофонтов Бойобуой Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта. Хомойуох иһин, кини 1944 сыл сэтинньи 23 күнүгэр өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэн, хабыр хапсыһыыга танкаҕа умайан өлбүтэ.

Кини көмүс уҥуоҕа Литва сиригэр Владеки оройуонугар Клайпеда куорат таһыгар көтөҕүллүбүтэ. Саха норуотун биир чаҕылхай уолун, бронетанковай сэриилэр капитаннарын Василий Васильевич Ксенофонтовы байыаннайдык чиэстээн көмпүттэрэ.

Василий Ксенофонтов биир дойдулаахтара Бордоҥ, Кукаакы нэһилиэгин хорсун буойуннара Москва анныгар, Ленинград, Сталинград хайысхаларынан, Новгородскай, Курскай уобаластарга, Крым тумул арыытыгар, Арҕаа Европа дойдуларыгар, гитлеровскай Германия төрүт сиригэр-уотугар тиийэ олохторун толук ууран, бэйэлэрин харыстамакка геройдуу охсуспуттара, сорохторо онно сырдык тыыннара быстыбыга, сураҕа суох сүппүттэрэ, көмүс уҥуохтара да көтөҕүллүбэтэҕэ… Ол эрэн кинилэр Ийэ дойдуларын, тапталлаах норуоттарын, дьоннорун. оҕолорун, урууларын иннигэр андаҕар биэрбит иэстэрин чиэстээхтик толорбуттара.
Васильева Мария Васильевна II

**Васильева Мария Васильевна II** - акушерка, байыаннай сиэстэрэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1917 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан хоту сытар «Тойон уйа­лаах» алааска Дьаҕаһын Баһылайын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Начальнай оскуо­ла­ны бүтэрэн, 1935 сыллаахха Дьокуускайга акушеркалар курстарыгар үөрэммитэ, дой­дутугар кэлэн Маалыкай учаастактааҕы балыыһатыгар акушерканан, онтон Ара­ҥастаахха дьахталлары төрөтөр дьиэ сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына, 1938 сыллаахха Москваҕа улахан үлэҕэ үлэлии сылдьар убайа, саха бастакы ре­во­лю­ционердарыттан биирдэстэрэ Степан Васильевич Васильев балтын Марияны ыҥы­ран ылан Москватааҕы бастакы медицинскэй институтка үөрэххэ киллэрбитэ.

1941 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр бэйэтэ баҕа өттүнэн тылланан Советскай Ар­ми­яҕа ыҥырыллыбыта. I Украинскай, Калининскай уонна Воронежскай фроннар бай­ыаннай-санитарнай управлениеларын 428 нүөмэрдээх эвакогоспиталыгар су­луус­палаабыта. Сэрии толоонугар охтубут, бааһырбыт сүүһүнэн байыастары эмтээн фроҥ­ҥа төнүннэртиирэ, инвалид буолбуттары дойдуларыгар атаартыыра. Аҕа дой­ду сэриитигэр кыайыыны ситиһиигэ биир улахан оруолламмыт Курскай дугаҕа кыр­гыһыыга кыттыыны ылбыта, сэриини Дрезден куоракка түмүктэспитэ, үстэ баа­һырбыта, ыарахан контузияны ылбыта. 

1945 с. ахсынньытыгар Мария Васильевна Москваҕа төннөн кэлэн сэрии ин­ни­гэр үлэлээн испит тэрилтэтигэр – Акушерство уонна гинекология Бүтүн Союз­таа­ҕы научнай-чинчийэр институтугар үлэҕэ киирбитэ. Онно кини үлэҕэ улахан опыт­тааҕын, үрдүк эппиэтинэстээҕин, идэтин туйгуннук баһылаабытын көрдөрбүтэ.

М.В.Васильева коллективка тутаах үлэһит буолбута, общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара – сүүрбэччэ сыл устата агитаторынан, пропагандиһынан, сыахтааҕы партийнай тэрилтэ секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.

Мария Васильевна Васильева уоттаах сэрии хара саҕаланыаҕыттан советскай норуот Улуу Кыайыыта түмүктэниэр дылы сэриигэ быһаччы кыттыбыт аҕыйах саха дьахталларыттан биир саамай чаҕылхайдара буолар. Кини олорон ааспыт уустук олоҕо, үлэтэ-хамнаһа, фронтовой биографията, төрөөбүт дойдутугар таптала эдэр ыччаттарга, кэлэр көлүөнэлэргэ чаҕылхай холобур буола туруо.

Кини фроҥҥа көрдөрбүт хорсун быһыытын иһин Советскай Правительство «За боевые заслуги», «За победу над Германией» мэтээллэринэн уонна «Отличник санитарной службы СССР» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, оттон эйэлээх кэмҥэ үлэтэ «За трудовое отличие», «Ветеран труда», «В память 800-летия Москвы» медалларынан, ону тэҥэ «Отличник здравоохранения СССР» диэн знагынан бэлиэтэммитэ.

Партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Мария Васильевна Васильева Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.

Кини олоҕо, үлэтэ сүнньүнэн дойду столицатыгар Москуба куоракка ааспыта, дойдутугар Саха сиригэр – Маалыкайга дэҥ-дэҥ кэлэн барара. Мария Васильевна 1983 сыллаахха 66 сааһыгар ыарахан ыарыыттан Москва куоракка өлбүтэ уонна Химки кладбищетыгар көмүллүбүтэ.
Кириллин Петр Дмитриевич II

**Кириллин Петр Дмитриевич II** — Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

1939 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл учаастагар колхозтаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, үрдүк үөрэххэ киирэн хайа инженерин-маркшейдерин идэтин баһылаабыта. 1961 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, бастаан старшай, онтон кылаабынай маркшейдерынан, сотору буолаат алмаастаах «Айхал» трубкатын карьерыгар производственнай-техническэй отдел начальнигынан ананан үлэлээбитэ.

Онтон кинини 1975 сыллаахха партия уобаластааҕы комитетын промышленнай отделын инструкторынан сыҕарыппыттара. 1980 сыллаахха П.Д. Кириллини партия Алдан оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, сотору буолаат ССКП Мирнэй куораттааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон салгыы үлэһиттэр депутаттарын Мирнэй куораттааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн талан үлэлэппиттэрэ.
1997 сыллаахха «АЛРОСА-Нюрба» ААО директордарын Советын председателинэн талбыттара, кини бу үлэҕэ пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. 
Үөһэ ааттаммыт улахан эппиэттээх үлэлэргэ Петр Дмитриевич Кириллин билиитин-көрүүтүн толору биэрэн, олус бэриниилээхтик, тахсыылаахтык үлэлээбитэ.

Кини Саха АССР уон биирис ыҥырыылаах үрдүкү Советын депутатынан талыллыбыта, 1994 сыл сэтинньитигэр Информатизация Аан дойдутааҕы академиятын дьиҥнээх чилиэнинэн буолбута. Кини ситиһиилээх үлэтэ «Килбиэннээх үлэтин иһин», «Защитнику свободной России» диэн медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ. Кириллин Петр Дмитриевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Мирнэй куорат уонна Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Николаев Дмитрий Николаевич

**Николаев Дмитрий Николаевич** - 1927 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ, тыыл, үлэ, государственнай сулууспа ветерана, журналист, республикаҕа бэчээти тэрийээччилэртэн, сайыннарааччылартан биирдэстэрэ.

Маалыкай сэттэ кылаастаах, Ньурба орто оскуолатын уонна Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн, 1947 сылтан Маалыкай оскуолатыгар учууталынан, онтон үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитин кэннэ, советскай-партийнай үлэҕэ көһөрбүттэрэ. Ол курдук ЫБСЛКС райкомун отделын сэбиэдиссэйинэн, оройуон хаһыатын редакторынан, кылгас-кылгастык үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын председателинэн, ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын бастакы секретарынан үлэлээн ааспыта.

Онтон 1962 сылтан «Кыым» хаһыат редакторын солбуйааччынан, салгыы 1991 сылтан кылаабынай редакторынан уһуннук үлэлээбитэ. 1994-2000 сылларга Саха Республикатын Президенин уонна Правительствотын Администрациятыгар кылаабынай специалист быһыытынан, онтон 2000 сылтан Республика Ытык кырдьаҕастарын Үрдүкү Сүбэтин (Высший Совет старейшин Ытык Сүбэ) эппиэттээх секретарынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1963-1991 сылларга Саха АССР норуодунай хонтуруолун комитетын чилиэнинэн талыллан үлэлии сылдьыбыта. Кини Емельян Ярославскай аатынан уонна «Кыһыл көмүс бөрүө» диэн республиканскай журналистскай бириэмийэ лауреата буолбута. Элбэх кинигэлэри суруйбута, араас темаларга тыһыынчанан ыстатыйалар автордара буолбута.

Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, ССРС, Саха АССР народнай хонтуруолун комитеттарын, ССРС, РФ, Саха Республикатын журналистарын союзтарын Бочуотунай грамоталарынан хаста да наҕараадаламмыта.

Д.Н.Николаев РСФСР уонна Саха АССР культураларын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС уонна Саха Республикатын араас медалларын, знактарын кавалера, «Республика Ытык кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайына, Ньурба улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Такыров Николай Васильевич

**Такыров Николай Васильевич** — педагогическай наука кандидата, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр дьадаҥы-бааһынай кэргэнигэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.

1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ уонна Марха оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбитэ. Дьоҕурун, билиитин хаҥатаары Дьокуускайдааҕы педагогичсскай институкка киирбитэ, 1956 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Марха орто оскуолатын директорынан анаммыта. Бу сылларга Марха орто оскуолатын коллектива үчүгэй үлэлээҕинэи биллибитэ, ордук технической предметтэргэ оҕолору үөрэтээһин үрдүк таһымҥа тахсыбыта.

Үүнэн иһэр эдэр салайааччы Н.В.Такыров 1959 сыл ахсынньы ыйыгар Ньурба оройуоннааҕы сэбиэтин исполкомун председателинэн талыллан үлэлээбитэ.
Кини 1962–1974 сылларга Ньурба 1 №-дээх орто оскуолатын директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһиҥҥэ араас өрүтгээх улахан үлэ ыытыллыбыта. Техниканан оту оттооһуҥҥа, хортуоппуйу, оҕуруот араас аһын үүннэриигэ, совхоз фермаларыгар ньирэй көрүүтүгэр үлэлиир элбэх үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырлара үлэлииллэрэ. Оҕолор машиноведение уруогар тракторы, массыынаны үөрэтэллэригэр сөптөөх усулуобуйа тэриллибитэ. Оскуола 496 выпускнига аттестаты кытта сэргэ тракторист-машинист идэтин свидетельствотын ылбыттара. Оскуола пришкольнай учаастагар, совхозка, оройуоҥҥа аан бастаан оҕүруот аһын саамай үрдүк үүнүүтүн ылбыттара. Ол түмүгэр IX пятилетка сылларыгар оскуола 24 үөрэнээччитэ Бүтүн Союзтааҕы норуот хаһаайыстыбатын ситиһиитин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбуггара, 4 оҕо быыстапка медалынан наҕарааоаламмыта, 14 эдэр сүөһү көрөөччүлэр Бүтүн Союзтааҕы «Артек» пионерскай лааҕырга сынньаммыттара.

«Школа и производство», «Трудовое и производственное обучение», «Опытничество в советской школе» диэи киин сурунаалларга, олохтоох бэчээккэ кини элбэх научнай ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ.

Оскуолаҕа политехническай үөрэхтээһини тэрийии боппуруостарын кытта сибээстээх тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн, республика оскуолаларын директордарын ортотугар аан бастакыннан историческай наука кандидата буолбута.

Н. В. Такыров «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин» медалынан наҕараадаламмыта.

Хомойуох иһин, саамай сиппит-хоппут, айымньылаахтык үлэлиир кэмигэр, 46 сааһыгар олохтон туораабыта.

## Өссө маны көр
* Такыров Ян Тимофеевич
Лыткин Николай Николаевич

**Лыткин Николай Николаевич** - 1931 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, үлэ, тыыл государственнай сулууспа ветерана.

1945 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Кукаакы нэһилиэгин исполкомун секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрээт, учууталынан, Хатыы оскуолатын директорынан, районо сэбиэдиссэйинэн, Марха совхоз парткомун босхоломмут секретарынан, үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун солбуйар председателинэн үлэлээбитэ.

1965 сылтан түөрт сыл устата ССКП Ньурба оройуонунааҕы комитетын иккис секретарынан, онтон олус уһуннук 14 сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын сирэй председателинэн бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн партия Саха уобаластааҕы комитетын партийнай комиссиятын инструкторынан үлэлээн, 1989 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Саха АССР тохсус уонна онус ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан талылла сылдьыбыта. Кини өр кэмнээх, үтүө суобастаах үлэтэ «Үлэ Кыһыл Знамята», «Бочуот бэлиэтэ» орденнарынан, хас да медалларынан сыаналаммыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан бэлиэтэммитэ. Кини Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
 
Лыткин Н.Н. – Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. Кини төһө да сааһырдар, пенсияҕа да таҕыстар быар куустан олорбот. Кини киэҥник биллэр журналист, республика экономикатын, культуратын сайдыытыгар аналлаах темаларга сүүһүнэн дириҥ анализтардаах, олус интэриэһинэй ыстатыйалары суруйан республика хаһыаттарыгар тиһигин быспакка бэчээттэтэр. Өссө кини художественнай литератураҕа күүһүн холонон көрөр. «Бичик» кинигэ кыһатынан «Арыылааҕым дьоно» диэн бэрт интэриэһинэй романы суруйан саха ааҕааччыларыгар үчүгэй бэлэҕи оҥордо, 2015 сылга бэйэтин олоҕун, үлэтин туһунан кэпсиир диэн кинигэтэ бэчээттэнэн таҕыста.
Данилов Эдуард Федорович

**Данилов Эдуард Федорович** – үлэ, тыыл, государственнай сулууспа бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кыр­дьаҕастарын Сэбиэтин Президиумун чилиэнэ.  

1933 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэ­һи­лиэгэр, «Тойон уйалаах» диэн алааска холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

1948 сыллаахха Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Ньурба бастакы нүө­мэрдээх оскуолатын 1951 сыллаахха бүтэрбитэ уонна Дьокуускай куоракка пе­да­гогическай институт историко-филологическай факультетын саҥа тэриллибит са­ха оскуолаларыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр учууталлары бэ­лэм­ниир (РОЯШ) салаатыгар киирэн үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын үө­рэтэр преподаватель идэтин баһылаабыта. 1955 сылтан түөрт сыл саҥа орто ос­куо­ла буолбут Маалыкай оскуолатыгар завуһунан (оскуола директорын үөрэх чаа­һы­гар солбуйааччынан) үлэлээбитин кэннэ, партия райкомун бюротун реко­мен­да­ци­я­тынан Степан Васильев аатынан колхоз парткомун босхоломмут секретарынан тал­ларан үлэлэппиттэрэ. Сотору буолаат партия райкомун партийнай-тэрийэр от­де­лын инструкторынан анаабыттара, нтон партия Ньурбатааҕы райкомун иккис сек­ре­та­рынан талбыттара.

Онно уһуннук үлэлээбэтэҕэ. 1963 сыллаахха Ньурба уонна Сун­таар оройуоннара холбоһон, бөдөҥсүйэн Ленинскэй оройуон диэн буолбуттара. Бу бөдөҥсүйбүт оройуоҥҥа Э.Ф.Данилов райсовет исполкомун председателин сол­буй­ааччынан талыллан үлэлээбитэ. Өр-өтөр буолбатаҕа, аны оройоун хайдан урук­ку чөллөрүгэр түһүүлэригэр Данилов Э.Ф. Ньурба өртүгэр райсовет исполкомун си­рэй председателинэн быыбардаммыта.
1970 с. Москва куоракка үрдүкү пар­тийнай оскуоланы бүтэрэн кэлээтин кытта ССКП обкомун бюрота ре­ко­мен­да­ци­я­лаан партия Горнайдааҕы райкомун бастакы секретарынан талларбыта, ити эп­пиэт­тээх дуоһунаска сэттэ сыл үлэлээн баран, партия уобаластааҕы комитетын ап­па­раатыгар сектор сэбиэдиссэйинэн партия эстиэр диэри үлэлээбитэ. Онтон сэттэ сыл «Холбос» респотребсоюз кадрын отделын начальнигынан, уопсай отделын сэ­биэ­диссэйинэн үлэлэтэлээбитэ.

Кэнники сылларга Саха Республикатын Президе­нин уонна Правительствотын Администрациятыгар ведущай специалист-эппиэт­тиир дежурнай дуоһунастарыгар үлэлээтэ, күн бүгүҥҥэ дылы Республика Ытык кыр­дьа­ҕастарын Үрдүкү Сүбэтин эппиэттээх секретарын дуоһунаһыгар үлэлии сылдьар.

Кини Саха АССР VII ыҥырыылаах Үрдүкү Советын депутатынан, партия Саха уобаластааҕы комитетын чилиэнинэн хаста да талыллан үлэлээбитэ. Рос­сий­скай Федерация журналистарын Союһун чилиэнин быһыытынан саха бастакы рево­лю­ционердарын, биллиилээх партийнай деятеллэрин тустарынан элбэх ыс­та­тый­алары суруйда, уонтан тахса кинигэлэри суруйан «Бичик» кинигэ кыһатынан та­һаар­тарда. Э.Ф.Данилов өр сыллаах, үтүө суобастаах үлэтэ Советскай пра­ви­тель­ство­нан, РФКП-ан хас да медалларынан, орденнарынан бэлиэтэннэ. Кини Горнай уон­на Ньурба улуустарын, төрөөбүт Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Ефремов Семен Михайлович

**Ефремов Семен Михайлович** — учуутал, баартыйа үлэһитэ, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.

1935 сыллаахха Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр тө­рөөбүтэ.

Орто үөрэҕи Марха оскуолатыгар бүтэрэн баран, 1963 сыллаахха Дьокуус­кайдааҕы государственнай университеты, 1972 сыллаахха Ха­ба­ров­скайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы бутэрбитэ.

Үлэтин 1956 сыллаахха интернат воспитателинэн саҕалаабыта, Өҥөлдьө ос­куо­латыгар учууталлаабыта. Университеты бүтэрэн баран. Чукаар оскуолатыгар учуу­таллаабыта, «Знание», общество оройуоннааҕы тэрилтэтин эппиэттээх сек­ре­тара буолбута. 1965-1970 сылларга комсомол Ленинскэйдээҕи райкомун сек­ре­та­ра, онтон бастакы секретара буолбута.

1972-1978 сылларга бастаан Анаабыр райсоветын председателин солбуйааччы, он­тон ССКП Анаабырдааҕы райкомун иккис, сотору буолаат, бастакы секретарынан та­лыллан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн Семен Михайлович дойдутугар төннөн кэлэн, 1984-1991 сылларга райком тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн, 1991-1995 сылларга улуус администраниятын кылаабынай специалиһынан, тэрийэр уонна кадры кытта үлэ­ҕэ отдел сэбиэдиссэйинэн, 1996 сылтан Ньурбатааҕы алмааһы кырыылыыр со­буот кадрга отделын инспекторынан, собуот директорын уопсай боппуруостарга сол­буйааччыннан үлэлээбитэ.

С. М. Ефремов оройуоҥҥа ыччат-комсомольскай коллективтарын олохтооһуҥҥа, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх», «Ыччакка механизатор үөрэ­ҕин» - диэн девизтээх хамсааһыны, үөрэнээччилэр производственнай биригээдэ­лэ­рин тэрийиигэ хайысхаллаах үлэни ыыппыта.

Кини Анаабыр уонна Ньурба улуустарын социальнай-экономическай сайдыы­ла­рыгар боччумнаах кылааты киллэрбитэ. Кини экономика, производство боп­пу­руос­тарын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэрэ, үлэһит дьоҥҥо, салайар кадр­дар­га болҕомтолоохтук, харысхаллаахтык сыһыаннаһара, кинилэр уөрэх­тэнэл­лэ­ри­гэр, үүнэн-сайдан иһэллэригэр күннэтэ кыһамньытын уурара.

Семен Михайлович «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн. Килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга ак­тив­най үлэтин иһин», «Эйэ Советскай фондатын активиһа», «1973 сыллаах со­ци­а­листическай куоталаһыы кыайыылааҕа» знактарынан, партия Обкомун, Комсомол Киин уонна уобаластааҕы комитетын бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэммитэ.

Ефремов С. М. активнай общественник - элбэх төгүллээх партия райкомун бю­ро­тун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха Сирин Үрдүкү суутун сэтээ­тэ­ли­нэн, сэрии уонна үлэ ветераннарын советын чилиэнинэн талылла сылдьы­быта.

Ыччаты иитиигэ уонна оройуон социальнай-экономическай сайдыытыгар өр сыл­лаах үтүө тускуллаах улэтин сыаналаан Улуус мунньаҕын Президиумун 1998 сыл алтынньы 23 күнүнээҕи уурааҕынан киннэхэ Ньурба улууһун бочуоттаах гражданинын аата иҥэриллибитэ.
Киэн туттар дьоммут — учуонайдар

**Киэн туттар дьоммут — учуонайдар** — Ньурба дьоно-сэргэтэ, ол иһигэр Маалыкай тубэтин олохтоохторо советскай кэм саҕатган билиигэ-көрүүгэ тардыһыылара олус күүстээх этэ. Оччотооҕу түҥкэтэх, ыраах сытар үрэх бастарыттан оронон тахсан, үгүс элбэх дьон үрдүк үөрэхтэнэн, саҥа олох сайдарын түргэтэтиспиттэрэ. Үөрэх, билии-көрүү олоххо наадатын дириҥник билэр, бэйэлэрин дьонноро-сэргэлэрэ үөрэхтээх, сайдыылаах дьон буолалларыгар эттэринэн-хааннарынан ыалдьан, дууһаларынан бэринэн, баҕаран, үлэлиир салайааччылар, учууталлар суолталара олус улахан этэ.

Маалыкай ситэтэ суох орто, кэлин орто оскуолатыгар үөрэммит дьонтон учуонайдар элбэхтэр. Билиҥҥи Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт, үөскээбит учуонайдары эрэ киллэрдибит. Арай Семенов Василий Алексеевич-Күүстээх Бааска Хатыыга төрөобүт. Ол гынан баран кини төрүттэрэ Маалыкайдар эбит, аны Хатыыга төрөөбүт эрэ, Маалыкайга улааппыт, үөрэммит, учууталлаабыт, бүтэһигэр бэйэтин «дойдубар Маалыкайга илдьэн көмеөрүҥ» диэн кэриэһин эппит. онон Маалыкайга көмүллүбүтэ.

Бу биһиги Бордоҥмут нэһилиэгэр төрөебүт араас идэлээх учуонайдар, республика, оройуон экономиката, дьонун-сэргэтин олоҕо тупсарыгар киллэрсибит кылааттарынан биһиги киэн туттар кыахтаахпыт. Кинилэри кытта биһиги билсиһиэҕиҥ.
Шадрин Григорий Абрамович

**Шадрин Григорий Абрамович** Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр Айда түбэтигэр Ыылаах диэн алааска орто сэниэ дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

Маалыкай сэлиэнньэтигэр аһыллыбыт Мэгэдьэктээҕи церковнай-приходской оскуоланы бүтэрэн баран Куочайдааҕы икки кылаастаах норуодунай училищены ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, оскуолаҕа учууталлыыр быраабы ылбыта уонна дойдутугар Маалыкайга тахсан саҥа аһыллыбыт норуодунай оскуолаҕа директорынан үлэтин саҕалаабыта, онтон 1916 сылтан Аммосовка бөһүөлэгэр (Ньурба улууһугар) начальнай оскуола учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Активнай позициялаах, үөрэхтээх үлэһит эдэр киһини советскай үлэҕэ өрө таһаарбыттара – Ньурба улууһун управатын секретарынан, онтон салгыы милиция Ньурбатааҕы уонна Бүлүүтээҕи учаастактарын комиссарынан үлэлэппиттэрэ. 1922-1927 сылларга Мэгэдьэк, Малдьаҕар оскуолаларын учууталынан – сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ, 1927 сыллаахха Ньурба улууһун Советын исполкомун председателинэн талыллыбыта.

Григорий Абрамович үлэтин бүтэһик отучча сылларын норуот үөрэҕириитин салаатыгар анаабыта, итинтэн уон сэттэ сыл устата үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын ситэриилээх комитетын норуот үөрэҕириитин отделын инспекторынан тохтоло суох олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Итинтэн көстөрүнэн кини норуот үөрэҕириитэ сайдарыгар республикаҕа уонна ордук төрөөбүт оройуонун ыччаттара үөрэх-билии суолугар үктэнэллэригэр улахан сыратын билиитин-көрүүтүн биэрбитэ. Кини дьиҥнээх учууталлар учууталлара этэ. Григорий Абрамович Шадрин саха бастакы үөрэхтээх интеллигеннэрин биир чаҕылхай представителэ буолар.
Кини үлэтэ-хамнаһа Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта – «Бочуот Бэлиэтэ» орденнарынан икки төгүл наҕараадаламмыта, итини тэҥэ «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Улуу Аҕа дойду сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» медалларынан бэлиэтэммитэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо диэн знактар хаһаайыннара буолбута.