1895

**1895** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 9 — Амыарыкаҕа Уильям Г. Морган *Mintonette* диэн ааттаах оонньууну айбыт. Кэлин ол оонньуу волейбол буолбута.
* Олунньу 15 — Москубаҕа Гнесиннэр диэн эдьиийдии-балыстыылар көҕүлээһиннэринэн Арассыыйаҕа бастакы оҕо музыкальнай оскуолата аһыллыбыт. Билигин — Гнесиннэр ааттарынан музыкальнай училище.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 22 — Парижка бастакы киинэ көрдөрүүтэ буолбут. Ини-бии Люмьердар «Оробуочайдар фабрикаттан тахсаыылара» диэн киинэни көрөдөрбүттэр. Анаан ыҥырылллыбыт көрөөччүлэр фабрикаттан тахсан иһэр оробуочайдары көрбүттэр.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 7 — Петербурга нуучча физига уонна электротехнига Александр Степанович Попов бастакы радиону көрдөрбүт.
* Ыам ыйын 8 — Кытай Тайвань арыыны Японияҕа биэрбит.
* Ыам ыйын 25 — суруйааччы Оскар Уайльд икки сыл хаатыргаҕа ыытыллыбыт.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 8 — Ньиэмэс физигэ Вильгельм Конрад Рентген элэктириичэстибэҕэ сыһыаннаахх эспэримиэннэри оҥоро сылдьан рентген сардаҥаларын булбут. Рентген сардаҥалара билигин мэдиссиинэҕэ, аэропорт куттала суох буолуутугар, дефектоскопияҕа, матырыйааллары чинчийиигэ уо.д.а. эйгэлэргэ киэҥник туттуллаллар. 1901 сыллаахха ити арыйыытын иһин Рентген физикаҕа аналлаах маҥнайгы Нобель бириэмийэтин ылбыта.
* Сэтинньи 27 — Динамиты айбыт швед химигэ Альфред Нобель кэриэһин эппит. Кини муспут баайын үксэ билим арыйыыларын уонна аан дойдуга эйэни бөҕөргөппүт дьону бэлиэтиир Нобель бириэмийэтин пуондатыгар киирбит.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 28 
** Парижка (Франция) «Гранд-кафеҕа» «Ини-бии Люмьердар синематографтарын» көрдөрүү буолбут. Киинэ төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар
** ньиэмэс физигэ Вильгельм Рёнтген Вюрцбург куоракка рентген сардаҥаларын арыйбытын туһунан кэпсээбит.

## Төрөөбүттэр
* Степаненко Ион Лукич, 1939 - 1943 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.

* Тохсунньу 1 — Винокуров Илья Егорович - сэрии сылларыгар норуоту хоргуйан өлөртөн быыһаабыт, сэллик ыарыыга эмтэрбитин тохтотор суолга киллэрбит, Саха сирин автономиятын 1947 сыллаахха быһаары гыммыттарын көмүскээбит өҥөлөөх уһулуччулаах салайааччы.
* Олунньу 8 — Хорлогийн Чойбалсан — 1939—1952 сылларга Монголия салайааччыта (Миниистирдэр норуодунай сэбиэттэрин бэрэстээтэлэ).

* Кулун тутар 3 — Рагнар Фриш, Норвегия экономиhа
* Кулун тутар 5 — Леонтьев Василий Никанорович (1895 - 1932), литэрэтиирэ кириитигэ, уобсастыба диэйэтэлэ.

* Бэс ыйын 21 — Семен Донской (1938 өлб.) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.

* От ыйын 22 — Павел Сухой — сэбиэскэй авиаконструктор, ССРС-ка реактивнай авиацияны төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

* От ыйын 28 — Семен Николаевич Донской (иккис)(1895—1938), саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, үөрэҕирии уонна доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.

* Атырдьах ыйын 21 — Леонид Котельников, Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх сэбиэскэй военачальник, генерал-майор, Аан дойду бастакы уонна иккис сэриилэрин кыттыылааҕа. Саха сириттэн РККА бастакы генерала. 1941 сыллаахха Москуба иһин кыргыһыыга өлбүтэ.

* Алтынньы 3 — Сергей Есенин — нуучча чулуу бэйиэтэ, тыа олоҕун ырыаһыта, олоҕун кэлиҥҥи сылларыгар имажинист.
* Алтынньы 3 — Неустроев Николай Денисович, Саха литературатын төрүттэспиттэртэн биирдэстэрэ.

* Алтынньы 31 — Дмитрий Муксунов — Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна.

* Ахсынньы 15 — Ньукулай Неустроев — саха уус-уран литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, саха бастакы кэмиэдьийэ суруйааччыта, прозаик, бэйиэт.

* Сэтинньи 19 — Петр Оросин - Хайыкы (19.11.1895–1954) – суруйааччы, үөрэтээччи, ЯЦИК чилиэнэ уонна боломуочунайа, Саха АССР СНК тылбаасчыта.

## Өлбүттэр
* Атырдьах ыйын 5 — Фридрих Энгельс, ньиэмэс бөлүһүөгэ (1820 с.т.).

* Балаҕан ыйын 28 — Луи Пастер өлбүт, уһулуччулаах француз микробиолога уонна химига.