Сэбиэскэй былаас алҕастара

Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥоруу дьоҥҥо улахан охсууларын Улуу Октябрьскай революция кыайыыта 100 сыла ааспытын кэнниттэн эдэрдэр өйдөрө-санаалара куһаҕан өттүгэр тосту уларыйыыта үөскээбититтэн  биһиги арааран билэр кыахтанныбыт. 

Оробуочай кылаас диктатуратын тутуһан салайан олорбут былаас Россия дьонун сүүрбэ биэс бырыһыаннарын өйөбүллэрин ылара революция кэнниттэн ыытыллыбыт Государственнай Дума мунньаҕар быһаарыллыбыта. Кыайбыттар бу мунньаҕы мотуруостарынан ыстарбыттара. Былаастарын туһанан атыттары барыларын саа-сэп, сэрии, репрессия көмөлөрүнэн хам баттаан салайан олорбуттара. Бу былаас дьон барыларын кэриэтэ өйөбүллэринэн туһаммакка күүс, ыгыы-хаайыы, диктатура көмөтүн салайыыга туһанара.

Улуу Октябрьскай революция дьон өйүгэр-санаатыгар оҥорбут алҕастара 70-тан тахса сыллар ааспыттарын кэнниттэн биллэн тахсаннар Сэбиэскэй Сойуус улахан тыаһа-ууһа суох эстибитэ. Өй-санаа үөрэҕин мөлтөтүү, суох оҥоруу дьон тулуурдарын, өһөстөрүн, өйдөрө-санаалара аһара барарын тохтотор күүстэрин суох оҥорон табаахха, арыгыга, наркотикка ылларыыларын ордук күүһүрдүбүтэ, элбэппитэ билигин кэлэн биллэн таҕыста. 

Кыайыыны ситиспит бассабыыктар олоххо саҥаны киллэриинэн, саҥаны айыынан, саҥа олоҕу саҕалааһынынан Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын ааттаабыттара. Ол кыайбыт үөрүүлэриттэн бары саҥаны айыылары оҥорууну барыларын үчүгэйинэн, дьоҥҥо туһалаах-тарынан ааттаабыттара уонна олору оҥоруунан үлүһүйбүттэрэ, айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өйдөбүллээх курдук ылына сатаабыттара. Олоххо туһаны аҕалар, үчүгэйи оҥорор саҥаны айыылар отой аҕыйахтарын да иһин, бары бытархайы, ол-буну, ону-маны барытын була сатаан оҥорууну саҥаны айыынан ааттыы сылдьыбыттара.

Бары саҥаны айыылары “үчүгэй” диэн ааттааһынтан уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини умнан туһамматтан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбэт эдэр көлүөнэлэр үөскээн улаатыыларыттан, куһаҕан быһыылары оҥорооччулар билигин кэлэн элбээтилэр. Эдэрдэр саҥаны, киһи билбэтин, оҥорботун, саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыттан, элбэхтик ону-маны була сатаан боруобалаан иһэллэриттэн табаахха, арыгыга уонна наркотикка ылларыылара үксээтэ.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруутун түмүгэр сахалар айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан оҥоруутун холбуу ылан быһаарар тылбытын аҥардастыы саҥаны оҥорор, үчүгэй эрэ өттүнэн сыаналыы, туһана, онтон киһи куһаҕаны айыыны оҥорорун кистээн, суох оҥоро сатыыллар даҕаны куһаҕан элбээн иһэр. Биир киһи өйүн-санаатын икки аҥы, тус-туспа тылларынан этэргэ тыл үөрэхтээхтэрэ, нууччалары быһалыы үтүктээччилэр, учуонайдар уонна суруйааччылар кыһаналлар. Үчүгэйи оҥорууну айыы диэн ааттыы, онтон куһаҕаны оҥорууну – “грех” диэни үтүктэн сахаларга хаһан да суох, “аньыы” диэн саҥа тылы оҥорон туһанан барыларын  албынныы сатыыллар.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруутуттан сэбиэскэй дьон өйдөрө-санаалара атеизм диэки халыйан хаалан сыыһа суолунан барыыта маннык көрүҥнэри ылыммыта:

А. Сэбиэскэй былаас кыайбытын кэнниттэн саҥа олоххо барыта саҥаны оҥоробут диэн санааттан айыы диэн тылы, аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥоруу курдук санаан, өрө тутуу үөскээбитэ. Саҥа олоҕу, дьадаҥылар былаастарын олохтооһун дьон бары саҥаны, урут олоххо суоҕу оҥоро, айа сатааһыннарын кырдьык күөртээбитэ. Айыы диэн бэйэтэ куһаҕан өрүтэ баһыйар тылы аҥардастыы үчүгэй өттүнэн туһана сатааһын олохсуйан испитэ, дьон оҥорор куһаҕан быһыылара суох курдук буолбута. Бу сыыһа быһаарыыны билигин сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учууталлар, учуонайдар өссө да салҕаан иһэллэрин “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон туһана сылдьаллара, эдэрдэри албынныыллара биллэрэр.

Б. Дьон бары тэҥнэр диэн өйү-санааны тарҕатыыттан дьахталлар эр дьону кытта тэҥнэһэ сатааһыннара сайдыбыта. Бары үлэҕэ-хамнаска барытыгар эр дьону кытта күрэстэһэ сатааһын олохсуйан дьахталлар эр дьон курдук сананарга тиийбиттэрэ. Ол түмүгэр оҕону төрөтүү, киһи буолууга иитии-үөрэтии сыыйа хаалан барбыта.

“Саҥа олоҕу тутабыт, эргэни хампарытабыт” диэн этиини саҥа үөскээбит сэбиэскэй былаас аһара өрө тутан бары араас саҥаны айыылары барыларын сөбүлээн, “үчүгэй” быһыылар диэн өйдөбүлү үөскэппитэ. Аһара баран саҥаны оҥорууну, айыыны өрө тута сатаабыт сэбиэскэй былаас эстибитэ. Саҥа олоҕу тутууга эргэни үлтү сынньыы, хаалларыы олор үөскэппит үйэлээх үгэстэрин аахсыбат буолуу, суох оҥоруу сыыһата салайар былаас уларыйбытыттан биллэн тахсыбыта.

“Киһи барыта тэҥ” диэн этии үлэ-хамнас дьыалатыгар сыыһа өйдөбүлү үөскэтэринэн сэбиэскэй былаас дьону барыларын үлэлэтэн мөлтөх үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга тэҥнии сатаабытыттан үлэ-хамнас сатарыйбыта, оҥорон таһаарыыта букатын намтаабыта.

Сэбиэскэй былаас оҥорбут сыыһаларын көннөрүү билигин биһиги олохпутугар сыыйа баран иһэр. Салайар былааһы демократичнай оҥоруу былааһы үллэстииттэн тутулуктаах уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар этиилэригэр олоҕуран икки аҥы тутулуктанан, исполнительнай уонна представительнай диэннэргэ арахсаннар дойдуну салайыы икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Манна эбии тутулуга суох суут-сокуон былааһа олохтонон, былаас аһара барыыта сыыйа-баайа да буоллар тохтотуллар кыахтаннылар.

Россияҕа былааһы демократтыы өйдөөхтөр-санаалаахтар ыла сылдьыбыттарын түмүгэр тахсыбыт уларыйыылар манныктар:

1. Салайар былааһы көннөрүү, тупсарыы, дьоҥҥо чугаһатыы.

2. Экономика төрүттэрин уларытыы.

3. Дьон өйүн-санаатын көннөрүү, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан уларытыылары киллэрэн биэрэн иһии.

Бу олох сайдыытын курдук бытааннык киирэн иһэр уларыйыылары биир-биир ыламмыт арыыйда дириҥэтэн ырытан көрүөхпүт:

1. Биир партия салайар былааһа тоталитаризмы үөскэтэрин сайдыылаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билэн олохторуттан туо-раппыттара ыраатта. Биһиги аныгы салайааччыларбыт ону эмиэ билэллэр эрээри, салайарга, дьаһайарга үчүгэйин, дьону үөрэтэргэ эрэйэ суоҕун иһин, бэйэлэригэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостоллоро аһара барбытыттан эмиэ биир партия салайыытыгар киирэн сылдьаллар. 

Салайар былааһы кэмиттэн кэмигэр бары бүттүүн куоластааһын түмүгүнэн эйэлээхтик уларытыы кыаллара буоллар Россия олоҕо оннун булан эрэр диэхпитин сөп этэ. Салайар былааһы ылбыт биир партия былааһын эйэлээхтик биэрбэт санааланыыта билигин Россияҕа сайдыбыта ханнык эрэ улахан, ону кыайар, уларытар кыахтаах хамсааһын утары өттүттэн үөскүүрүн төрүттүөн сөп.

Омукка сайдыыны ситиһии былаас уларыйан иһиитин кытта быһаччы сибээстээх. Салайар былаас уларыйбакка олоруута бэйэ дьоно былааһы ылыыларын үөскэтэн “застой”, хаалан хаалыы кэмэ кэлэригэр тириэрдэрин Россия дьоно билбиттэрэ ыраатта эрээри, былааһы уларытар туһунан күүскэ туруорса иликтэр.

2. Экономиканы аҥардастыы дойду бас билиитинэн салайыы сэбиэскэй былаас сүрүн сыала этэ. Бу сыалы ситиһии сэрии, ыар, ыарахан кэми тоҕо түһэн ааһыыга төһө даҕаны көмөлөстөр, кыах биэрдэр олох сайдан, көнөн истэҕинэ үөрэҕи-билиини баһылаабыт үгүстэр санааларыгар сөп түбэспэтэ биллибитэ. Экономиканы барытын дойду бас билиититтэн көҕүрэтэн чааһынайдары кытта үллэстиини демократтар ситиспиттэрэ улахан кыайыылара буолар уонна үлэни оҥоруу тупсуутугар тириэрдэр кыахтаах. 

3. Өй-санаа көнүүтэ өр кэми, кырата үс көлүөнэ дьон олохторун устата барыан сөп. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон өйүн-санаатын көннөрө, тупсара охсоору ыгааһын, хаайыы, көскө ыытыы, ытыалыы охсон кэбиһии туттуллара, ол аата күүс баһылааһына аһара баран  салайар кэмэ этэ. Билигин эдэрдэр өйдөрө-санаалара көнүүтэ төрөппүттэртэн быһаччы тутулуктанар буолла. Кинилэр кэлэр көлүөнэлэрэ эрэллэнэн, сыыһа-халты туттубаттарын, куһаҕан быһыылары оҥорботторун, үлэни-хамнаһы кыайалларын Кут-сүр уонна сахалыы таҥара үөрэхтэрин көмөлөрүнэн ситистэхтэринэ аҕа уустара, аймахтара салгыы сайдан иһэллэрин ситиһэр кыахтаналлар.

Дьон үгүс өттүлэрэ олоххо бастаан иһэр өйдөрө-санаалара аҕыйах, күннээҕи түбүктэртэн ордубаттар. Элбэх ахсааннаах дьон сайдыыны-үүнүүнү ситиһэ сатыыр, өйдөрө-санаалара тобуллаҕас аҕыйах дьону батыһан, үтүктэн олохторун олороллор. Олоххо элбэх ахсааннаахтар аҕыйахтары батыһан иһэллэрэ сайдыыга тириэрдэр.

Аҥардастыы элбэхтэр этиилэрин тутуһуу олоххо сыыһа хайысханы тутуһууга тириэрдэллэрин сэбиэскэй кэм саҕана бары бүттүүн биирдик куоластааһыннара уонна Германияҕа Гитлер былааһы ылыыта биллэрэллэр. Үлэһиттэр элбэхтэр, ол эрээри былааһы үлэһиттэр ылан баран дьону барыларын бэйэлэрин намыһах, сайдыыта суох таһымнарыгар тэҥнии сатаабыттара, сэбиэскэй былаас кэмигэр сайдыыны ситиһии намтааһыныгар, “застой” кэмэ кэлиитигэр тириэрдибитэ.

Билигин саҥа ырыынак кэмигэр олохпут оннун булан иһэр диэн санаабытын, икки бастакы уларыйыылары олоххо киллэрбиппит өрө көтөҕөр. Онтон дьон өйө-санаата олорор олохторуттан тутулуктааҕын быһыытынан, көлүөнэлэр уларыйан иһиилэригэр сыыйа-баайа көнөн барарыгар саарбахтааһын суох буолар.

“Сытыйбыт интеллигенция” диэн В.И.Ленин үөрэхтээхтэр икки сүрүн кылаастар; баайдар уонна үлэһиттэр икки ардыларыгар халбаҥныы сылдьалларын иһин эппитэ. Бу этии чахчы табатын төһө эмэ ырыынак олоҕор киирбиппит отучча сыл ааспытын кэнниттэн үөрэхтээхтэрбит диэн ааттанар суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, урукку учуонайдар сэбиэскэй кэмнээҕи өйү-санааны, кинилэр сыыһаларын тарҕата сатыы сылдьаллара биллэрэр. Айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын сэбиэскэй кэмҥэ аҥардастыы “үчүгэй” эрэ оҥороору кыһаммыттарын, билигин даҕаны, бу хаалыылаах дьоммут салҕаан иһэллэр. Айыыны элбэхтик оҥорор, сиэри кэһэр, сыыһа-халты туттунар дьон олохторун уһуннук кыайан олорботторуттан, оҕолорун киһилии быһыыланыыга ииппэттэриттэн, бу аймахтар эстэн, симэлийэн баралларын төрөппүттэр билиэ этилэр.

Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон өйдөрө-санаалара киһи оҥорор быһыы-ларын табатык быһаарыыга улахан туһалаах. Олох салгыы баран истэҕинэ сыыһа-халты туттубат, сиэри таһынан барбат, үлэни сатабылтаахтык үлэлиир, киһи быһыытын тутуһар дьон ахсааннара эбиллэн баһылыыр оруолу ылан барыахтара. Үлэ-хамнас, тутуу, оҥорон таһаарыы сайыннаҕына “айыы үчүгэй” диэн сыыһа этии аныгы, ырыынак кэмигэр хайаан да тохтотуллуо этэ.

Сэбиэскэй кэмҥэ саҥа, сэбиэскэй норуоту күүстэринэн үөскэтэ сатаан кылгас кэм иһинэн кыра омуктары барыларын суох оҥортоон, симэлитэ сатааһын оҥоруллубута. Аан маҥнай кыра омуктар тылларын суох оҥороору, оскуолаларга үөрэх чааһын кыччатыыны саҕалаабыттара. Бу хааччахтааһын билигин даҕаны салҕанан баран иһэрэ Россияҕа дьон олоҕун туруга суох оҥорор.

Олоххо аҥардастыы күүс баһылааһына халыйыыны үөскэтэринэн уһуннук барар кыаҕа суох. Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторугар ситиһэ сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэспэт сэбиэскэй былаас эстибитэ, ырыынагы тутуһар былааһынан солбуллубута. Бу былаастан Аан дойду бары дьоно аккаастаммыттара. 

Сэбиэскэй былаас салайан олорбут кэмин күүс өттүнэн баһылаан салайыытын туһаныы кэмэ диэн ааттыахха сөп. Бу кэмҥэ аҕыйах ахсааннаах “Кириэмил кырдьаҕастара”, политбюро уураахтара уонна биир партия ыйыылара баһылаан салайаллара. 

Сэриигэ кыайыы, күүс көмөтүнэн үөскээбит былаас төһө эмэ кэмҥэ күүһүн көмөтүнэн тутуллан олоро сатаан баран күүһэ-кыаҕа бараммыта, дьон үксэ өйөөбөттөрүттэн эстибитэ. (1,41).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.