Сэриини саҕалаамыахха

Айылҕаҕа дьон олохторо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, солбуйсан биэрэр тутулугу тутуһан сайдар. Эйэ уонна сэрии дьон олоҕун сайдыытын икки өрүттэрин үөскэтэллэриттэн кэмиттэн кэмигэр солбуйсан биэрэн саҥа уларытыылары киллэрэн иһиини оҥорон олохторун сэргэхситэн, хаалыыга, “застойга” түһэн былыргыга төннөн барыыларын тохтотууну оҥороллор.

Аан дойду улахан алдьатыылаах, өлөрсүүлээх иккис сэриитин кэнниттэн дьон кэһэйбиттэрэ улаханыттан өйдөрө-санаалара аһара барара көнөн олохторугар эйэлээх кэм урукку кэмнэрдээҕэр биллэрдик уһаабыта. Бу кэмҥэ улахан атомнай буомбалар оҥорулланнар туттунар күүстэрин улаатыннаран биэрбиттэрэ туһалыыр.

2022 сыллаахха Россия Украинаҕа СВО-ну ыыта сылдьара, дойду олохсуйбут, ООН билиммит кыраныыссатын уларыта сатыыра дьон эйэлээх олохторун хамсатыыны оҥордо. Бу быһыыны үтүктэн уонна тупсаран биэрэн Д.Трамп 2026 сыллаахха Венесуэла президенин Н.Мадуроны билиэн тутан ылан сууттуу сылдьар.  Улахан кыахтаах, элбэх сэрии сэптээх дойдулар салайааччылара дьон эйэлээх олохторун хамсатан, уларытыыны оҥорон сэрии суолугар киллэрэн кэбиспиттэрин атыттар, мөлтөхтөр ылынарга эрэ тиийэллэр.

Эйэлээх олох кэмигэр дьон баайдара эбиллэн оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыыга тиийэн хааларыттан ол-бу уратыны, саҥаны айыыны булан оҥорор санаалара элбээһинэ сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп. Киһини саанан ытыы диэн бэйэтэ ураты саҥаны айыы буолар. Саллаат элбэх саҥаны айыыны оҥоро сылдьар; саанан, буусканан хас ыттаҕын аайы саҥаны айыыны оҥоруу буолан иһэр.

Саҥа сэриини саҕалааһын диэн олус улахан, ким да оҥорон көрө илик саҥаны айыытын оҥоруу буолар. Бу саҥаны айыыны оҥоруу хайдах; үчүгэйинэн дуу, куһаҕаннык дуу түмүктэнэрэ биллибэтэ өссө улахан уустугу үөскэтэр. А.Гитлер 1939 сыллаахха Польшаҕа сэриинэн саба түһэн Аан дойду иккис сэриитин саҕалыырыгар хойутаан да буоллар тохтото сатаабытын туһунан суруйбуттара. Ону тохтуур кыаҕа суох буолла диэн этэннэр уоскуппуттара биллэр.

Омук мөлтүүрэ диэн эр дьоно эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ахсааннара аҕыйаан иһэрин тэҥэ, солумсахтара улаатан хаалан уонна кыахтара тиийбэтиттэн үлэни кыайан үлэлээбэт буолуулара кэлэр. Кэлии омуктар элбээн барыылара омук уларыйан барарын үөскэтэр.

Мөлтөөһүн кэмэ кэлиитигэр дьоҥҥо тус-туспа барыы, арахсыы өйө-санаата тарҕанан биир тылы булуммат кэмнэрэ үөскүүр. Бары сайдыыны ситиһэргэ, олохторун тупсарарга атын-атын суолу тутуһа сатыыллара улаатан арахсыыларга дьулуһуу үөскээн барар.

Омуктар арахсыылара сайдан тахсыытын олоххо үөскээн кэлбит холобуру туһанан быһаарыы ордук табыллар. Югославия дойдуларын арахсыыларыгар атыттар ыган биэрэн көмөлөһөн арыыйда эйэлээхтик барыыта ситиһиллибитэ холобур буолан туһалыа этэ.

Сэрии диэн алдьаныы-кээһэнии, элбэх дьону өлөртөөһүн буоларын иһин өйдөөх-санаалаах дьон саҕалаан кэбиспэккэ кыһана сатыыллар. Сэриини саҕалааһын диэн олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буолан хайдах түмүккэ тиийэн бүтэрэ аан маҥнай биллибэтиттэн иннэ-кэннэ биллибэт уустук дьыала буолан тахсар.

Мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьар омук сэриини саҕалыыра тиийэн кэлэрэ маннык тутаах биричиинэлэртэн үөскээн тахсыан сөп:

1. Сэрии сэбэ элбэх буолуута.

2. Түргэнник кыайыахпыт диэн ыксыыр санаа улаатыыта.

3. Олорор сири былдьаһыы эйэлээхтик кыайан быһаарыллыбата.

4. Биир тыллаах омук дьонун холбоно, эбинэ сатааһын үөскээһинэ.

5. Баайдарын-малларын ордук санааһын аһара барыыта.

Саҥа сэриини саҕалааһыҥҥа тириэрдэн кэбиһэр бу тутаах биричиинэлэри арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Дьон эйэлээх олох кэмигэр элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостунан хаһан эрэ кэлиэхтээх сэриигэ бэлэмнэнэн кэбиһэллэр уонна атыттартан көмүскэниигэ туһалыыр диэн быһаарыыны тутуһаннар бары сөбүлүүллэрэ үөскүүр. Саҥа сэрии сэптэрин ханна эрэ боруобалаан көрүү ирдэнэрэ кыра, быстах сэриилэр үөскээн тахсан иһэллэригэр тириэрдэр. Хас үйэлэр аайы элбэхтик сэриилэһэн дойдуларын көмүскээбит омуктар саҥа буолар сэриигэ бэлэмнэрэ атыттардааҕар элбэх буолар.

Сэрии диэн олус ураты саҥаны айыыны оҥоруу буолан атын өрүттэриттэн улаханнык тутулуктанар. Төһө да араас саҥа тиэхиникэлэр элбээбиттэрин иһин боростуой саллаат оҥорор үлэтиттэн уонна кыайыыга дьулууруттан быһаччы тутулуктанар. Элбэхтик буомбалааһын, артиллериянан ытыалааһын кэнниттэн саллаат тиийэн өстөөх окуопатын ыраастаатаҕына эрэ кыра кыайыы ситиһиллэр кыахтанара саллаат оруола билигин даҕаны олус улаханын быһаарар.

Үлэни кыайа-хото, таһаарыылаахтык үлэлээбэттэрин таһынан үлэлиир үлэлэрэ хамнаһа аҕыйаҕыттан дьадаҥы таһымыгар сылдьар дьон элбэх харчыны ылаары контракка сулууспалыы барыыларын саллааттары сэриигэ хомуйааччылар туһана сылдьаллар. 

2. Элбэх саҥа сэрии сэптэрэ оҥорор баттааһыннара, армия сэриигэ бэлэмэ уонна кыра кыайыылары ситиһии үөрүүтэ уһуннук олорор салайааччылар өйдөрүн-санааларын өрө күүрдэн, төбөлөрүн эргитэн түргэнник кыайыахпыт диэн санааларын аһара улаатыннаран сэриини саҕалааһыҥҥа тириэрдэрэ былыргы кэмнэртэн биллэр.

Дьон биир тыллаах омуктарын атыттар туоратыыларыттан, батталларыттан быыһыыр, көмүскүүр санааларын улаатыннаран биэрдэххэ үгүстэр атыттары босхолуур сэриини саҕалыыры сөбүлүөхтэрин сөп.

Урукку кэмнэргэ сэриигэ кыра кыайыылары ситиһии үөрүүтүн улаатыннаран биэрэ сырыттахха дьоҥҥо өссө хатылыыр санаа үөскээн тахсарыгар тириэрдэрин саҥа сэриини саҕалыырга туһаныахха сөбүн “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн сахалыы өс хоһооно биллэрэр. “Кыайыыттан кыайыыга” диэн ыҥырыыны туһаныы саҥа кыайыылары оҥорон иһиигэ дьону ыҥырар, угуйар кыаҕа улаханын туһаныы саҥа сэриини саҕалааһыны үөскэтиэн сөп.

3. Икки омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсара олорор сири былдьаһыыны үөскэтэн таһаарар. Бу сири бары төрөөбүт сирдэринэн ааттаан баран кыахтара баарынан бэйэлэрэ эрэ бас билэ сатыыллара улаатан таҕыстаҕына сэрии буолан тахсыан сөп.

Хайа эрэ кырдьаҕас омук мөлтөөһүн кэмигэр киирэн ахсааннара аҕыйаан бардаҕына, үлэни кыайара аҕыйаатаҕына саҥа үөскүүр, эбиллэн иһэр омугу атын өрүтэ бэйэтигэр холбонон иһиитэ кыалыннаҕына сэриигэ кыайыыны ситиһиигэ тириэрдиэн сөп.

4. Ахсаана эбиллибэт буолууга тиийэн хаалан мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук бэйэтин атын дойдуга олохсуйан олорор биир тыллаахтарын холбонон ахсааннарын эбинэр санаата улаатан кэлэрин туһаныы саҥа сэриини саҕалаатахха ордук табылларын туһанааччылар бааллар. Немец нацистара 1939 сыллаахха Судетскай уобаласка олорор немецтэри бэйэлэригэр холбонон үөрүүлэрэ улаатан саҥа сэриини саҕалыыр кыахтаммыттара.

Аҕыйаан иһэр омук тыла эмиэ мөлтөөн барар. Ону тэҥэ, үлэни оҥорууга атын омук тиэхиникэтин туһанарыттан тылын баһылыы сатыыра улаатар. Төрөөбүт тыла туоратыыга түбэстэҕинэ күүһүрдэ сатааһын туттуллар. Араас диктаннары суруйтаран уонна тылы үөрэтии чааһын эбэн биэрэн дьон туһаналларын элбэтэллэр.

5. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук этэ-сиинэ мөлтөөбүтэ тустуу курдук күрэхтэһиилэри кыайбатыттан биллэрин тэҥэ, үлэни кыайа-хото үлэлиирэ суох буолар. Сэрии үлэтэ ыарахан, мөлтөөбүт эттээх-сииннээх киһи кыайара биллибэт. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук кыайыыны ситиһэрэ уустугурар, кыаллыбакка хаалыан сөп.

Үөрэҕи баһылааһын дьону үлэлииргэ сүрэҕэ суох оҥороруттан, солумсахтарын улаатыннарарыттан төрүт үлэлэрин быраҕан атын чэпчэки диэн ааттанар үлэлэргэ көһөллөрүгэр тириэрдэрэ кэлии үлэһиттэри элбэтэн кэбиһэрэ омук солбуллан барарын үөскэтэр. 

Барыһы киллэрэр үлэни оҥоруу сайдыыны ситиһиини аҕалар. Үлэни оҥоруу кыаллыбата элбээтэҕинэ барыс киллэрэр баайы-малы оҥоруу быста аҕыйыыра атыттары, кыайа-хото үлэлээччилэри ордук санааһын аһара барыытын үөскэтэр. Омук арыычча дьоно атын омуктарга үлэлии барыылара үлэ табылларыттан тутулуктанар.

Сэриини саҕалааһын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһуу буолар уонна сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ табатын дакаастыыр. Ол курдук, мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук сэриилэрэ төһө эмэ үчүгэй сэрии сэптээхтэрин иһин, кыайыыны ситиспэккэ хаалар туруктара улаатан хаалар.

Аныгы үйэҕэ улахан омук улуутумсуйар санаата улаатан аһара бардаҕына атыттар бары көмөлөөн сэриигэ хоттохторуна эрэ бу санааны намтатар кыахтара ситиһиллэрэ былыргыттан уларыйбакка сылдьар. Европа парламенын салайааччы Жозеф Боррель “Сэриини саҕалааччыны субу сэриигэ кыайдахха эрэ табыллар” диэн этиитэ улуутумсуйар санааны кыаттарыы эрэ намтатарыгар сөп түбэһэр. 

Сэриини тоталитарнай, диктаторскай тутулуктаах дойдулар олохторугар улахан халыйыы үөскээн тахсарыттан аан бастаан саҕалыыллар. Аан дойду олоҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн эмиэ уларыйар, солбуйсар кэмэ кэлэр. Бу кэмҥэ тоталитарнай тутулуктаах дойдулар кыттыһаннар демократияны тутуһар дойдулары сэриилиири саҕалыыр кэмнэрэ кэлбитэ биллэр. 

Сэрии диэн сэрии. Сэрии кэмигэр бары быһаарыылары түргэнник ылыныы табыллар. Сэриинэн саба түстэхтэринэ демократияны тутуһа оонньоон мунньахтыы, куоластыы сатааһын суох буолара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Манна ааспыт үйэттэн биллэр холобуру туһаныахха сөп. 1942 сыллаахха немец фашистара атаакалаан кыайан истэхтэринэ И.В.Сталин 221№-дээх “Ни шагу назад” диэн бирикээһи таһааран соһуччу куотан, кэннинэн чугуйааччылары тохтоппута. Бу кытаанах бирикээс тахсыбытын кэнниттэн армия чугуйара аҕыйаабыта.

Сэриинэн саба түһүүттэн дойду көмүскэнэригэр тоталитарнай салайыыны туһаныы элбэх барыһы биэрэр. Суһал быһаарыыны ылына охсуу туһата сэрии кэмигэр ордук улаатар. Сэрии буоллаҕына демократияны тутуһа сатааһын тохтоотоҕуна, биир киһи салайар былааһа олоххо киирдэҕинэ табыллар. Дойдуну салайар былааһы байыаннайдар ыллахтарына эрэ кыайыыны ситиһиэххэ сөп. Ыарахан кэмҥэ эйэни тутуһар дьону үтүктэн демократияны оонньуу сатааһын тохтуура эрэ кыаттарбат буолууну ситиһиигэ тириэрдэр.

Дойдулар икки ардыларыгар эйэлээх, өйдөһөр кэм кэллэҕинэ демократия үөрэҕин туһанан үлэни сайыннарыы табыллар. Дьон бары эйэни сөбүлүүр уонна тутуһар кэмнэригэр демократия үөрэҕин туһаныы сайдыыны ситиһиигэ барыһы аҕаларын туһаныахха сөп.

Сэрии саҕаланнаҕына олоххо тосту уларыйыы кэлэригэр дьон эрдэттэн бэлэмнэнэн, дойдуну салайыыны уларытан биэрэн уонна куттал үөскүүр сирдэригэр харыстаныы үлэтин ыыталлара эрэйиллэр. (1,106).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.