open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Битиим (бөһүөлэк)

400px|thumb|right|Витим куйаартан көстүүтэ
**Битиим** () — Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.

Улуус кииниттэн 229 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ, Витим өрүс төрдүтүн утары турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4100 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйаттан
Бөһүөлэккэ декабрист Семен Краснокутскай көскө олоро сылдьыбыта.

## Бөһүөлэккэ төрөөбүттэр
* 1918 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ Серкина Александра Васильевна - ангиохирург, Иркутскай уобалас Ытык гражданина.
* 1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр төрөөбүтэ Ларионов Cергей Александрович, "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ.

## Быһаарыылар
Пеледуй

**Пеледуй бөһүөлэк**. Ленскэй улууска баар бөһүөлэк.

Улуус кииниттэн 199 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4667 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Пеледуй 4600, **Крестовскай** - 67 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бэтинчэ

**Бэтинчэ нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Бэтинчэ.

Улуус кииниттэн 49 км. хотугулуу-илин диэкки Ньүүйэ өрүскэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 721 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989) - Кыайыы параадын кыттыылааҕа.
* 1928 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Мыреева Татьяна Ивановна, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мурбаайы

**Мурбаайы нэһилиэк** - Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Хотугу Ньүүйэ.

Улуус кииниттэн 25 км хоту диэкки Мииринэйдиир суолга турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана - 260 киһи (2007 сыллааҕы туругунан), ол иһигэр Хотугу Ньүүйэ - 126, **Дорожнай** - 134 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Нуотара

400px|thumb|right|Нуотара уонна Ньүүйэ куйаартан көстүүлэрэ
**Нуотара нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Нуотара.

Улуус кииниттэн 102 км. илин диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 443 киһи (2007 сыл).

Саха сиригэр 1954 сыллаахха киирбитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Орто Наахара

**Орто Наахара нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Орто Наахара.

Улуус кииниттэн 67 км. арҕаа диэкки Ньүүйэ өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 633 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Наахара - 330, **Чамча** - 303 киһи.

### Устуоруйата
Нэһилиэк урукку аата Мейик-Татакаан. Сирэ билиҥҥитинээҕэр улахан этэ, Ньүүйэ өрүс тардыытын барытын ылара.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1958 сыл сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүтэ Васильева Маргарита Владимировна, Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэрэ.

олохтоох дьон санаатын утаран Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Ил Түмэн уурааҕар вето баттаан турар.
## Ылыллыбыт сирэ Билигин Чайандаҕа гаһы неби булбуттарынан сибээстээн Нэһилиэк сирин куччатар туһунан ==Онон билигин Орто Наахара сирин быһаарарга саҥа граница (межевание

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ньүүйэ

400px|thumb|right|Нуотара уонна Ньүүйэ куйаартан көстүүлэрэ
**Ньүүйэ нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ньүүйэ.

Улуус кииниттэн 95 км. илин диэкки Ньүүйэ өрүс төрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1538 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Ньүүйэ - 1347, **Турукта** - 191.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1924 сыллаахха төрөөбүтэ Авдеева Фаина Иннокентьевна, Саха сирин үтүөлээх учуутала.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Толоон (Ленскэй)

**Толоон нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Толоон.

Улуус кииниттэн 306 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 397 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Толоон - 233, **Инньэли** - 136, **Алыһардаах** - 28 киһи.

## Билииллээх дьоно
* Кочнев Петр Павлович, Сангаар шаахтатыгар 40-ча сыл үлэлээбит Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ярославскай (нэһилиэк)

**Ярославскай нэһилиэк**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Ярославскай.

Улуус кииниттэн 103 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Ярославскай - 415, **Хамра** - 138 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

500px|thumb|right|Дьилиндэ нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар
**Дьилиндэ национальнай нэһилиэк**. Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Дьилиндэ.

## Географията
Улуус кииниттэн 320 км. хоту диэкки сытар.

## Климата

## Олохтоох дьоно
Нэһилиэнньэтин ахсаана 664 киһи (2010 сыл).

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
Өлөөн улууһа

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Оленёкский эвенкийский национальный район 
* gosspravka.ru:Оленекский эвенкийский национальный (улус)
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Кирбэй нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

500px|thumb|right|Кирбэй нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар
**Кирбэй национальнай нэһилиэк**, Өлөөн улууһун нэһилиэгэ. Киинэ — Харыйалаах.

Улуус кииниттэн 3 км. Өлөөн өрүс уҥуор сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 831 киһи (2007 сыл).
400px|thumb|right|Өлөөн уонна Харыйалаах куйаартан көстүүлэрэ
## Өссө маны көр
Өлөөн улууһа

## Быһаарыылар

                    Кирбэй.
Сиик эбэтэр самыыр тамма5а таас хайа чыпчаалын килбэйэр  кырыытыгар икки еттунэн анарданан  арыыйда бэлиэтэнэн таннары  ньал5аарыйан туhэр кестуутэ.
Уваровскай (Ахтыылар) :"Ардахтаах куннэ, теhе5е былыт сындылыйан туман курдук кет- те5унэ Дьугдууру хабырыйан бысталанан хаалар.Бу  бысталаммыт былыт хайа5а куегэлдьийэ сытар буолар, хайдах  эрэ хойуу бурдуктаах бутугас тохтон  сытарын санатан. Бу былыты кытта хабырыhа  турар хайа кырыы кирбэйигэр турар киhи  хара5а бэлиэтиир: хайдах сиик   биэтэр самыыр тамма5а кырыытынан турар таас кирбэйигэр туhэн икки еттунэн анарданан туhэн  арыйда бэлиэтэнэн таннары ньал5аарыйа турарын.Бу биир  таммах анаара  бэйэтин илин диэки туhуутугэр кэнниттэн иhэр таммахтары кытта ханыылаhан кыл курдук субуллан иhэн  сыккырыыр уруйэ буолар, мантан улам элбээн- мунньустан  барылыыр урэх буолар.Сотору улахан еруhунэн уескээн тонмот уhуга суох байа5алга туhэр...Маны кэчэhэ эппит тамма5ым  анара ар5аа диэкки салаллан  анара туспут майгытынан арыый да ааттаах -суоллаах улахан ерус уутун элбэтэр.Бу ерус устун буустаах байа5алга тиийэр.
(Бу тыл международнай термин буолуон септеех.) 
## Сигэлэр
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Оленёкский эвенкийский национальный район 
* gosspravka.ru:Оленекский эвенкийский национальный (улус)
Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)

500px|thumb|right|Өлөөн нэһилиэк Өлөөн улууһун каартатыгар
**Өлөөн нэһилиэк**. Өлөөн улууһун киинэ. 1934 сыллаахха (1933 сыллааҕы уурааҕынан) Өлөөн культбазата диэн аатынан төрүттэмитэ. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2228 киһи (2007 сыл).

## Тэрилтэлэрэ
Орто оскуола (1934 сыллаахха төрүттэммит).

1984 сыллаахха историко-этнографическай музей тэриллибитэ.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1957 сыл ахсынньы 16 күнүгэр төрөөбүтэ Докалова Надежда Петровна (1957 - 2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
400px|thumb|left|Өлөөн уонна Харыйалаах куйаартан көстүүлэрэ

## Быһаарыылар
Сылгы Күөлүн

**Сылгы Күөлүн нэһилиэгэ**. Ленскэй улуус нэһилиэгэ, киинэ Мурья.

Улуус кииниттэн 23 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Мурья - 187, **Батамай** - 167 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
1960-с

**1960-с** сыллар: 1961 сылтан 1970 сылга дылы.

## Биллиилээх дьон

*  Никита Хрущёв
*  Леонид Брежнев
*  Юрий Гагарин
*  Нил Армстронг
*  Фидель Кастро
*   Че Гевара
*  Джон Кеннеди
*  Мартин Лютер Кинг
*  Линдон Джонсон
*  Пеле
*  Валентина Терешкова
*  Джими Хендрикс
*  Элвис Пресли
*  Дженис Джоплин
*  Джим Моррисон
*  Памела Корсон
*  Шэрон Тейт
*  Боб Дилан
*  The Beatles
* Битниктар
* Хиппи

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 1961—1968 гг. — в ФРГ производился первый серийный автомобиль амфибия Amphicar.
* 12 апреля 1961 — первый полёт человека в космос. На борту Космического корабля «Восток» находился Юрий Гагарин (СССР).
* 14 октября 1962 — Карибский кризис.
* 2 и 4 августа 1964 — Тонкинский инцидент.
* 26 апреля 1966 — Ташкентское землетрясение силой около 8 баллов по шкале Рихтера, значительно разрушившее центр города Ташкент.
* 1967 — Шестидневная война между Израилем и арабскими странами.
* 1968 — Пражская весна 68-го, ввод советских ввойск в Чехословакию.
* 1968 — социальный кризис во Франции (см. Майские события во Франции 1968).
* 21 июля 1969 — первая высадка человека на Луну. Первым человеком, ступившим на поверхность Луны, был американский астронавт  Нил Армстронг.
1980-с

**1980-с cыллар** — 1980 сылтан 1989 сыл бүтүөр диэри.

Тымныы сэрии бүтүүтэ. Социалистыы лааҕыыр дойдулара ыһыллыылара.
1990-с

**1990-с** сыллар — 1990 сылтан 1999 сыл бүтүөр диэри.

Социалистыы лааҕыр үрэллиитэ. ССРС ыһыллыыта. Арассыыйа үөскээһинэ.
1970-с

**1970-с** сыллар.

"Тымныы сэрии" мөлтөөһүнэ, разрядка. Көмпүүтэр үөдүйүүтэ
2000-с

**2000-с** сыллар.

Азия дойдулара балысхан сайдыылара, ордук Ииндийэ уонна Кытай
2020-с

**2020-с** сыллар — 2020 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 2029 сыл ахсынньы 31 күнүгэр дылы
2010-с

**2010-с** сыллар — 2010 сылтан 2019 сыл бүтүөр диэри.

Саҥа утарыта туруу: АХШ уонна кини союзниктара Кытайы уонна Арассыыйаны кытта атааннаһыылара
Хаһаачыйа

400px|thumb|right|Усуйаана нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар

**Хаһаачыйа национальнай нэһилиэк**. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хаһаачыйа.

Улуус кииниттэн 350 км хотугулуу- арҕаа диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар. Революция инниттэн биллэр Хотугу эргимтэҕэ нэһилиэнньэлээх пуун. Нуучча хаһаахтара төрүттээбиттэрэ 17 үйэҕэ. Кэлин 1957 с-ха диэри улуус киинэ.Баай историялаах нэһилиэк.1960 с-тан "Усуйаана" диэн бөдөҥ сопхуос киинэ. Орто оскуола, интэринээт, оҕо саада, улуустааҕы култуура дьиэтэ, ДЭС, квартальнай котельнай, почта, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлии тураллар.

Нэһилиэнньэттин ахсаана 1506 киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар, 100-кэ сахатыйбыт эбээннэр уонна аҕыйах нууччалар. Билигин сүрүн дьарыктара балыктааһын. Хас да араас бас билии формалаах балыктыыр тэрилтэлэр бааллар. Сылга уопсай баалабай бородууксуйалара 4000 цнт. тахса балык буолар. Нэһилиэккэ 2 таба ыстаадата сыһыарыллыбыта, онно 20 киһи үлэлиир. Урукку курдук булт суох. Дьокуускай куораттан уонна улуус иһинээҕи таһаҕаһы тиэйиигэ (Тумат, Хайыр, Дьүкээгир) элбэх чааһынай массыына үлэлиир.
Биллиилээх олорон ааспыт уонна төрүт уус дьон олус элбэх.Ону туспа сырдатыы наада.
Баһылык Лаврентьев Леонид Васильевич, солбуйааччы Томский Егор Алексеевич.
400px|thumb|left|Хаһаачыйа куйаартан көстүүтэ

## Биллэр көстөр дьонноро
Григорьев Герасим Егорович,  Никифоров Николай Михайлович,  Попов Николай Иннокентьевич (Күндүлүн),  Стрижев Пётр Иннокентьевич,  Санников Яков Федорович, Горохов Василий Иванович. 

Григорьев Семен Егорович, реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ Хаһаачыйаҕа улааппыта, оскуоланы бүтэрбитэ (Амма Болугурагр төрөөбүт).
* 1945 сыл кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүтэ Федорова Евдокия Николаевна — география билимин доктора.

## Бэлиэ сирдэр
* 1923 сыллаахха кыргыһыыга өлбүт 18 Кыһыл сэрииһиттэр уҥуохтара.

* Улуу сэриигэ өлбүт Портнягин И.В. уонна Васильев В.Р. пааматынныктара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Омолой

400px|thumb|right|Омолой нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
**Омолой национальнай нэһилиэк**. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыр.

Улуус кииниттэн арҕаа диэкки 500 км. ыраах сытар Омолой өрүскэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 464 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйаттан
* 1959 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан Омолой сэбиэтэ Булуҥ оройуонугар бэриллэ сылдьыбыттаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Уйаанддьы (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Уйаандьы нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
**Уйаандьы национальнай нэһилиэк**. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уйаандьы.

Улуус кииниттэн 60 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 127 киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалыы тыллаах эбээннэр. 8 кылаастаах малокомплектнай оскуола,култуура дьиэтэ бааллар. Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга урут кыыл табаны бултааһын этэ. Билигин ол суох. 

Күһүн 2008 с-ха 700 дьиэ табатын ыстаадата сыһыарыллыбыта. Аҕыйах ыал ынах сүөһү, сылгы ииттэр. 

Баһылыктара Голиков Юрий Васильевич, идэтинэн ветврач, эбээн. Оскуола иһинэн "Гарпанньа" эбээн этнофольклорнай үҥкүү ансаамбыла үлэлиир. Салайааччыта Колесова Ульяна Васильевна, СР үтүөлээх учуутала. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьүкээбил (Усуйаана)

400px|thumb|right|Дьүкээгир нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
**Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк**. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.

Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. 
Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын **аҕыйах ахсааннаах төрүт** **олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината** сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.

## Бэлиэ сирдэр
Буустаах күөлэ- Саха сирин 2-с улахан күөлэ.

## Биллэр көстөр дьонноро
Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут. 
Томскай Петр Петрович  хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена.
Горохов Григорий ВасильевичОктябрьскай революция орден кавалера, булчут.
 Колесов Николай Саввич
*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Сииктээх

500px|thumb|right|Сииктээх нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар
**Сииктээх нэһилиэк**. Булуҥ улууһун  нэһилиэгэ, киинэ Сииктээх.

Улуус кииниттэн 230 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 303 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Тумат (Булуҥ)

**Тумат нэһилиэк**. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ыскылаат.

Улуус кииниттэн 290 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 киһи (2007 сыл).
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1944 сыл олунньу 23 күнүгэр төрөөбүтэ Попов Семен Андреевич (Тумат) — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ыстааннаах

400px|thumb|right|Уус Өлөөн куйаартан көстүүтэ
**Ыстааннаах нэһилиэк**. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уус Өлөөн.

Улуус кииниттэн 365 км. арҕаа диэкки Өлөөн өрүс төрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 53 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
XII үйэ

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 1107 — Волга булгаардара Суздаль куораты ылбыттар.
* 1109 — Поляктар уонна гермааннар сэриилэрэ (Генрих V).
* 1113 — Владимир Мономах кинээс буолбут (1113—1125 сс.).
* 1122 — Византия императора Иоанн II Комнин печенегтары кыайбыт.

## Сүрүн айыылар
Өлүөрэ

400px|thumb|right|Өлүөрэ нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар
**Өлүөрэ нэһилиэк**. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Андрюшкино.

Улуус кииниттэн 450км. арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 817 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1935 сыл балаҕан ыйын 9 кунугэр төрөөбүтэ Курилов Семен Николаевич (1935 - 1980), биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта.
* 1938 сыл муус устар 30 күнүгэр төрөөбүтэ Улуро Адо — Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир поэта, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог.
* 1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ Курилов Николай Николаевич — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Халарчы

400px|thumb|right|Халарчы нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар
**Халарчы нэһилиэк**. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Колымскай.

Улуус кииниттэн 110 км. арҕаа диэкки Халыма үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 809 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М, 2000 г.
Быйаҥныыр

400px|thumb|right|Быйаҥныыр нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар
**Быйаҥныыр нэһилиэк**. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нычалаах.

Улуус кииниттэн 190 км соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 129 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1962 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ Аржаков Никита Иннокентьевич - СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ойотуҥ

400px|thumb|right|Ойотуҥ нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар
**Ойотуҥ национальнай көһө сылдьар нэһилиэк**. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ойотуҥ.

Улуус кииниттэн 45 км. соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 0 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Дуткин Христофор Иннокентьевич (16.12.1939—22.12.2002) — филология билимин кандидата

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Русскай Устье

400px|thumb|right|Русскай Устье нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Русскай Устье куйаартан көстүүтэ
**Русскай Устье нэһилиэк**. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Русскай Устье.

Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэкки Индигир төрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 172 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйата
1638 сыллаахха атырдьах ыйыгар Тобольскайтан сылдьар Иван Ребров баһылыктаах нуучча хаһаактара бу сиргэ бастакы остуруок туппуттар. Сэбиэскэй кэмҥэ Полярнай диэн ааттааҕа. Урукку аата 1988 сыл олунньу 5 күнүгэр сэлиэнньэ 350 сылын туоларыгар төннөрүллүбүтэ.

## Биллиилээх дьоно
* Суруйааччы, суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи Чикачев Алексей Гаврилович.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьүкээбил (Аллайыаха)

400px|thumb|right|Дьүкээбил нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар 
**Дьүкээбил нэһилиэк**. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Оленегорскай.

Улуус кииниттэн 140 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 235 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бөрөлөөх

400px|thumb|right|Бөрөлөөх нэһилиэк Аллайыаха улууһун каартатыгар
**Бөрөлөөх нэһилиэк**. Аллайыаха улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чкалов.

Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1924 сыл ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ Горохова Евдокия Николаевна (1924 — ), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1928 сыл от ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Кирилл Иванович (22.07.1928—26.11.1964) — история билимин кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Походскай

400px|thumb|right|Походскай нэһилиэк Аллараа Халыма улууһун каартататыгар
**Походскай нэһилиэк**. Аллараа Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Походскай.

Улуус кииниттэн 45 км. хоту диэкки Халыма өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 259 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Абый

400px|thumb|right|Абый нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар
**Абый нэһилиэк**. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абый.

Улуус кииниттэн 80 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 533 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Абый - 468, **Дьооску** - 67 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1901 сыллаахха төрөөбүтэ Ефимов Афанасий Спиридонович (1901 — 1980), кыһыл хамандьыыр.
* 1934 сыл олунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ Слепцов Будимир Дмитриевич

## Өссө маны көр
* Абый улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Уолбут

400px|thumb|right|Уолбут нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар
**Уолбут нэһилиэк** — Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Киэҥ Күөл.

Улуус кииниттэн 80 км илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 269 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Майыар

400px|thumb|right|Майыар нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар
**Майыар национальнай нэһилиэк**. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэбэргэнэ.

Улуус кииниттэн 170 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 553 киһи (2007 сыл).
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1925 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы,

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мугурдаах

400px|thumb|right|Мугурдаах нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар**Мугурдаах нэhилиэк**. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыаганнаах.

Улуус кииниттэн 160 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 398 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1938 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр төрөөбүтэ Ильяхов Петр Николаевич (09.06.1938—19.05.2004) — история билимин кандидата

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Индигиир (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Индигиир нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар
**Индигиир национальнай нэһилиэк**. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Буор Сыһыы.

Улуус кииниттэн 10 км. ыраах сиргэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 415 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Муома (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Муома нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар 
400px|thumb|right|Хонуу куйаартан көстүүтэ
**Муома нэһилиэк**. Муома улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Хонуу.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2811 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хонуу - 2677, **Суон Тиит** - 134 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хонуу (суолталара)

Хас да суолталаах аат

* Муома (нэһилиэк)
* Хонуу (бөһүөлэк)
* Хонуу - географияҕа сыһыаннаах тиэрмин
Соболоох

400px|thumb|right|Соболоох нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар
**Соболоох национальнай нэһилиэк**. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Соболоох.

Улуус кииниттэн Хонууттан 30 км. ыраах сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл).

= Соболооххо төрөөбүт биллэр дьон =
Черемкин Петр Николаевич

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Төбүлэх

400px|thumb|right|Төбүлэх нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Чуумпу Кытыл куйаартан көстүүтэ
**Төбүлэх национальнай нэһилиэк**. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуумпу Кытыл.

Улуус кииниттэн 180 км. соҕуруу диэкки Индигир үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 180 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Сутуруоха

Хас да суолталаах тыл
* Сутуруоха — Абый улууһугар Ураһалаах нэһилиэк киинэ
* Сутуруоха (күөл)
* Сутуруо оһох
Ураһалаах

400px|thumb|right|Ураһалаах нэһилиэк Абый улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа уонна Сутуруоха куйаартан көстүүлэрэ
**Ураһалаах нэһилиэк**. Абый улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сутуруоха.

Улуус кииниттэн 3 км. Индигир уҥуор сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 450 киһи (2007 сыл).

Бу нэһилиэк сиригэр Сутуруоха диэн бөдөҥ күөл баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чыбагылаах

400px|thumb|right|Чыбагылаах нэһилиэк Муома улууһун каартатыгар
**Чыбагылаах национальнай нэһилиэк**. Муома улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кулун Өлбүт.

Улуус кииниттэн 70 км. хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 263 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1934 сыл ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Лебедев Василий Дмитриевич (20.12.1934—21.02.1982) — эбээн поэта, филология билимин кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Үөһээ Бытантай

400px|thumb|right|Үөһээ Бытантай нэһилиэк Эбээн-Бытантай улууһун каартатыгар
**Үөһээ Бытантай нэһилиэк**. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьарҕаалаах.

Улуус кииниттэн 75 км. соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ильина Анегина Егоровна

200px|thumb|right|Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна
**Ильина-Дмитриева Анегина Егоровна** (1943–) — опера ырыаһыта (меццо-сопрано), ССРС народнай артыыската (1988).

## Олоҕун олуктара
* 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1957 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы педучилище музыкальнай салаатыгар киирбит.
* 1959 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи ыччат бэстибээлигэр кыттыбыт. Онно кини толоруутугар хас да ырыаны истэн баран Москубатааҕы Чайковскай аатынан консерватория проректора М. Н. Анастасьев Москубалыырга сүбэлээбит. Онон 16 саастаах кыыс Москва консерваториятын музыкальнай училищетыгар педагог О. П. Померанцева вокал кылааһыгар киирбит. Түөрт сылынан туйгуннук бүтэрэн профессор А. А. Соловьеваҕа вокалга уонна пианистка В. Я. Шубинаҕа үөрэммит.
* 1967 с. Аан дойдутааҕы «Пражская весна» куонкуруска кыттан иккис истиэпэннээх диплом уонна үрүҥ көмүс мэтээл ылбыт.
* 1968 Москубатааҕы консерваторияны (Н. Л. Дорлиак кылааһа) бүтэрбит, ол сылтан Саха музыкальнай театрын солистката.  1968 с. Киев куоракка Аан дойдутааҕы камернай толорооччулар куонкурустарын лауреатын аатын ылбыт. 1971 с. Мюнхеҥҥа Аан дойдутааҕы вокалистар куонкурустарыгар бастакы бириэмийэ лауреата.
* 1969 сылтан — Саха государственнай музыкальнай-драматическай театрын прима-солистката.
* 1971 сылтан — Саха музыкальнай театрын солистката.
* 1991 сылтан — опера уонна балет Саха Государственнай театрыгар опернай сцена мастера.

## Операҕа толорбут меццо-сопрано партиялара
* Ольга (дебют, А. И. Егорова) 
* Туйаарыма Куо («Ньургун Боотур» М. Жирков, Г. Литинскэй) 
* Кармен («Кармен» Ж. Бизе) 
* Розина («Севильский цирюльник» Дж. Россини) 
* Кончаковна («Князь Игорь» А. Бородин) 
* Княгиня («Русалка» А. Даргомыжскай) 
* Графиня («Пиковая дама» П. Чайковскай) 
* Азучена («Трубадур» Дж. Верди) 
* Кюбэйик («Колыбельная» З. Степанов) 
* Саргы Сахадова (В. Кац монооперата «Возвращение») 
* Сардаана, Нагная, Алгыма («Лоокуут уонна Ньургуһун» Г. Григорян)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыската (1971)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха АССР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1972)
* РСФСР үтүөлээх артыыската (1977)
* М. И. Глинка аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1977)
* РСФСР народнай артыыската (1982)
* ССРС народнай артыыската (1988)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык киһитэ (2000)
* «370 лет Якутии с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Ытык грамотата (2005)
* «Учитель ученических признаний» Бэлиэ (2011)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)

## Дьиэ кэргэнэ
* Кэргэнэ — Дмитриев Петр Никифорович — Туутук — саха фольклорун чинчийээччи, оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Кыыһа — Дария Дмитриева, театр худуоһунньуга.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Кини туһунан
* Анегина Ильина: “Дьылҕабар махтанабын…”

## Сигэлэр
* Государственный театр оперы и балета им. Д. К. Сивцева — Суоруна Омоллооно:Анегина Ильина-Дмитриева
2 -c тыһыынча сыл

**2 -c тыһыынча сыл**

## Халандаар

## Цивилизациялар

## Түбэлтэлэр

## Дьон

## Айыылар
4 -c тыһыынча сыл

**4 -c тыһыынча сыл**

## Астрономия түбэлтэлэрэ

## Буолар буолбат түбэлтэлэр
Түһэгиир

400px|thumb|right|Түгэһиир нэһилиэк Эбээн-Бытантай улууһун каартатыгар
**Түгэһиир нэһилиэк**. Эбээн-Бытантай улууһун нэһилиэгэ, улуус киинэ Баатаҕай Алыыта.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1746 киһи (2007 сыл).

## Устуоруйата

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1893 сыллаахха төрөөбүтэ Шадрин Роман Иванович (1893 — 1934), сэбиэт үлэһитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
11-c тыһыынча сыл

**11 -c тыһыынча сыл уонна кэлин** диэн тохсунньу 1 10001 саҕаланар кэм периода.

## Астрономия түбэлтэлэрэ

## Эралар

## Буолар буолбат түбэлтэлэр
1-кы тыһыынча сыл

**1 -c тыһыынча сыл** диэн тохсунньу 1 1 с. саҕаламмыт уонна ахсынньы 31 1000 с. бүппүт кэм периода, Юлиан халандаарынан.

## Түбэлтэлэр

## Дьон

## Айыылар
4 б. э. инн. тыһыынча сыл

**4 б. э. инн. тыһыынча сыл**

## Түбэлтэлэр

## Дьон

## Айыылар

## Култууралар
5 б. э. инн. тыһыынча сыл

**5 б. э. инн. тыһыынча сыл**

## Култууралар

## Түбэлтэлэр

## Айыылар
II үйэ

**II үйэ**

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Иккис үйэ ортото — Риим импиэрийэтэ алааннары кытта сэриилэһэргэ күһэллэр.
* Иккис үйэ ортото — Арҕаа кыраай сирдэрэ Кытайтан бүтэһиктээхтик арахсаллар
* II үйэ — Фуюйдар хаста да Ляодуҥҥа саба түһэллэр. Тиһэҕэр Таншихай үлтүрүтэр.

## Сүрүн айыылар
VI үйэ

**VI үйэ**

## Сүрүн түбэлтэлэр
571 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр — Мухаммед төрөөбүт (632 с. өлб.), Меккаттан төрүттээх арааб соҕотох таҥараҕа итэҕэйиини тарҕатааччыта, ислаам сүрүн дьонуттан биирдэстэрэ.

## Сүрүн айыылар
Верхоянскай

400px|thumb|right|Верхyянскай куйаартан көстүүтэ
**Верхyянскай куорат**. Үөһээ Дьааҥы улууһугар баар. 1638 сыллаахха төрүттэммитэ.

Аан дойдуга ордук тымныы сирдэртэн биирдэстэрэ,  -67,8 градус тымныы буола сылдьыбыт.

Улуус кииниттэн 69 км. арҕаа диэкки Дьааҥы үрдүгэр турар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1150 киһи (2015 сыл). Россия саамай кыра куораттар ахсааннарыгар киирсэр.

## Куораттан төрүттээх дьоннор
* 1847 балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Никита Семенович, саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.
* 1890 сыллаахха төрөөбүтэ Слепцов Семен Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* 1902 сыллаахха төрөөбүтэ Новгородов Афанасий Иннокентьевич (1902 — 1989), история дуоктара, профессор.
* Горохов Константин Христофорович (1905-1974), Гражданскай сэрии кыттыылаа5а, юрист.
* 1927 сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ Ефимов Моисей Дмитриевич — Саха сирин норуот поэта.
* 1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ Дедюкин Василий Георгиевич - поэта,

## Куоракка сыһыаннаах дьоннор

* 1867 сылтан 1874 сылга дылы ссылкаҕа олорбута Худяков Иван Александрович 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Эһэ Хайа

**Эһэ Хайа бөһүөлэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун бөһүөлэгэ. Хайалар быыстарыгар Кумах үрэх хочотугар турар.

Улуус кииниттэн 20 км. соҕуруу диэкки сытар.

1940 сылаахха төрүттэммитэ, хорҕолдьун хостуур тэрилтэ үөскээбитигэр.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 300 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1449 киһи этэ.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Арыылаах (Үөһээ Дьааҥы)

400px|thumb|right|Арыылаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улуһун каартатыгар
**Арыылаах нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улуһун нэһилиэгэ, киинэ Бала.

Улуус кииниттэн 142 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 536 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бала - 502 уонна **Мэтээки** - 34 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бабушкин (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Бабушкин нэһилиэк
**Бабушкин нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боронук.

Улуус кииниттэн 107 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 356 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Боронук - 281 уонна **Мачах** - 75.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
400px|thumb|left|Боронук куйаартан көстүүтэ
Барылас

400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун картатыгар Барылас нэһилиэгэ
**Барылас нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Барылас.

Улуус кииниттэн 502 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүс баһын диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 98 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Боруулаах

400px|thumb|right|Боруулаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Боруулаах нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.

Улуус кииниттэн 43 км. соҕуруу диэкки Аадыча өрүс хаҥас салаата Боруулаах үрэххэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 692 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 531 уонна **Токума** - 161 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1928 сыл ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Рожин Иннокентий Васильевич, үтүөлээх учуутал.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
400px|thumb|left|Боруулаах нэһилиэк Томтор сэлиэнньэ куйаартан көстүүтэ
Дулҕалаах

400px|thumb|right|Дулҕалаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Дулҕалаах нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.

Улуус кииниттэн 232 км. соҕуруулуу-арҕаа диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 395 киһи (2007 сыл).

## Сир аатын быһаарыыта
М. Тумус, П. Тараҕай, И. Сулус, В. Майаһа «Саха биис уустара» кинигэттэн:
*Үөһээ Дьааҥыга. Дуулаҕа Дьуһаал диэн нэһилиэк баара. Билигин «Дулҕалаах» дииллэр быһыылаах. Дьиҥэ, «Дуулаҕалаах» диэн.
Ити былыргы Дуулаҕа диэн саха биис ууһун тобохторо. [[Дьуһаал]] баран тарҕанан хаалбыттар. Уу үйэтин кэмигэр [[Дьааҥы хаптал хайалара|Дьааҥы хайатыгар]] куотан тахсан  тыыннаах хаалбыттара иһиллэр.
Ол сөп. Уу үйэтигэр Бүлүүгэ Туобуйа хайата, Чуона чочута, Арҕаа Эбэлээх хайата, Сунтаар хайата, Хоту Дьааҥы хайата, Илин Сунтаар хайата куотан быыһанан олорор сир буолбуттара чуолкай. Саха тобоҕо хаалбыта онно дугуйданан олордоҕо.
<…>
Дуулаҕа өйдөбүлү быһаарыы.
Дуулаҕа — бухатыыр, боотур киһи тимир бэргэһэтин аата. <br />
Дуулаҕа — иккис суолтата, күүстээх-уохтаах, идэтийбит, анал үөрэҕи барбыт, тургутууну ааспыт боотуру ааттыыллар. Былыр боотурга уһуйан үөрэтэн баран тургутан көрөллөр үһү. Ол кэннэ боотур буолбут бэлиэтин бэргэһэлээн дуулаҕа кэтэрдэр үһүлэр. Былыр оннук. Ойох ылаары гыннаххына бэргэһэлииллэр, соло ыллаххына, ыраахтааҕы буолаары гыннаххына бэргэһэлииллэр. Боотур, Бухатыыр да буолар буоллаххына бэргэһэлииллэр. Былыр тойону бэргэһэтиттэн көрөн билэллэр.
Дуулаҕа бэргэһэни былыр мээнэ киһи кэппэт. Суолдьут-хоһуун, буойун  дуулаҕа бэргэһэтэ суох буолар. 
Боотур буоллаҕына биирдэ эрэ дуулаҕа кэтэр кыахтанар. Онон былыр тойону араараллар. Чыын-хаан бэлиэтэ.
<…>
Бүлүү өрүс хоту эҥээр хайаларыгар Өлөөн, Анаабыр, Хатыҥы, Дьэһиэй хайаларыгар Уу Буһук саҕаттан үс-түөрт улахан саха бииһин ууһа олорбут. Олор ааттара: Хадан Хатыҥы, Бөрө Бөтүҥ, Баатаҕай, Дуулаҕа.
Ити саха бииһин уустара билиҥҥи Өлөөн, Анаабыр, Дьааҥы, Булуҥ буолан олороллор. 
*

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1882 сыллаахха төрөөбүтэ Ефимов Георгий Семенович (1882 — биллибэт), эсер, федералист.
* 1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр төрөөбүтэ Шараборин Христофор Прокопьевич (1904—1938), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 15px Ефимов Моисей Дмитриевич (06.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай поэта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957).

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.

## Быһаарыылар
Сартаҥ

400px|thumb|right|Сартаҥ нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Сартаҥ нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр.
Улуус кииниттэн 362 км. соҕуруу диэкки Сартаҥ өрүскэ сытар.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 590 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үҥкүр - 554 уонна **Сыһыы Мэйиитэ** - 36 киһи.

## Сартаҥ нэһилиэгэ төрүттэниитэ, бастакы үлэһиттэр
* 1863 сыллаахха үһүс Дьуһаал нэһилиэгин састаабыгар киллэриллибит. Онно нэhилиэккэ 200-чэкэ киhи олорбут. 
* 1910 сылтан бэттэх Күүрэ нэhилиэгин кытта холбоһон Сартаҥ нэhилиэк быһыытынан ааттаммыт. 
* Гражданскай сэрии кэнниттэн тэриллибит колхозтар: «Кыhыл  Октябрь» - Сартаҥҥа, «Социализм суола» - Барыласка. Бу колхозтар үлэлэрэ: оттооһун, бултааһын, ындыы тардыыта, сүөһү иитиитэ . Колхозтар бырабылыанньаларын бэрэссэдээтэллэринэн талыллан үлэлээбиттэр: «Социализм суола» колхозка- Ефимов Иннокентий Платонович, «Кыhыл Октябрь» колхозка - Комелев Илья Михайлович, Комелев Герасим Михайлович. 
* 1944 сыллаахха оройуонтан анал комиссия кэлэн 2 колхоз колхозтаахтарын мунньан уопсай мунньах тэрийэр. 
* 1945 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ бүтэһиктээхтик Үҥкүргэ бөһүөлэк тутуутун бигэргэтэр. 
* 1946 сылтан 5х6 миэтэрэлээх улахан, аныгылыы охсуу олорор дьиэлэри туппуттар. 3 кылаастаах  оскуола дьиэтин акылаата түспүт. Сыһыы-Мэйиитигэр 70 улахан төбөҕө аналлаах типовой хотону туппуттар.  
* 1947 сыллаахха бастакы оскуола, 4 куойкалаах балыыһа арыллыбыттар. Неустроев  Николай Фёдорович - бастакы дириэктэр, Степанова Марфа Платоновна, Архипов Иван Алексеевич, Аммосов Николай Христофорович, Протопопов Иван Иннокентьевич, Вдовенко Мария Степановна, Азарова Александра Петровна, Попова Анна Романовна, Старостин Егор Григорьевич, Ничухрина Мария Павловна, Николаева Мария Васильевна – оскуола бастакы сылларын учууталлара буолаллар. Бастакы фельдшер - Слепцов Петр Гаврильевич, санитарка - Харитина Семёновна Слепцова, повар - Мария Ивановна Старостина. 
* 1949 сыллаахха кулууп, 1950 сыллаахха маҕаһыын тутуллар. 
* 1951 сыллаахха сана кулууп дьиэтигэр библиотека арыллар. Бастакы библиотекарь - Мэҥэ-Хаҥалас оройуонуттан Ларионов Иван Иванович култуурунай–сырдатар училищены бүтэрэн кэлэр. «Кыһыл Октябрь» уонна «Социализм суола» колхозтар холбоhон, «Калинин аатынан» бөдөҥсүйбүт колхоз тэриллэр. 1953 сылтан бэрэссэдээтэлинэн Слепцов Игнатий Васильевич ананар. 
* 1955 сыллаахха маҥнайгы электростанция үлэтин саҕалыыр. Слепцов Семён Николаевич (Кучуун) маҥнайгы уоту киллэрбит бастакы дизелист.
   

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бөтөҥкөс

**Бөтөҥкөс**  —  Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин киинэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.

Адыаччы нэһилиэгэр Бөтөҥкөстөн ураты Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга диэн сирдэр киирэллэр.

## Устуоруйата

Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытааҕы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. 

Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.

Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.

## Географията
Бөһүөлэк Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Суордаах

400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Суордаах нэһилиэк
**Суордаах нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Суордаах.

Улуус кииниттэн 402 км. соҕуруу диэкки Дулҕалаах өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Табалаах

400px|thumb|right|Табалаах нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Табалаах нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Улахан Күөл.

Улуус кииниттэн 116 км. илин диэкки сытар. Дьааҥы сиригэр бастыҥ сирдээх-уоттаах, хатыҥ чараҥнардаах тоҥолох алаастардаах дьикти-кэрэ айылҕалаах түөлбэ сир.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1018 киһи (2010 сыл), ол иһигэр 501 эр киһи, 517 дьахтар .

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1943 сыллаахха төрөөбүтэ Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа
* 1925 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Верхоянскай куоракка төрөөбүтэ Баишев Николай Николаевич, Дьааҥы улууһун бочуоттаах гражданина 

## Ылыллыбыт сирэ

* «Энциклопедия Якутии», М., 2000 г.
Эҥэ

400px|thumb|right|Эҥэ нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Эҥэ нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сайдыы.

Улуус кииниттэн 193 км. хоту диэкки Бытантай өрүс Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 742 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сайдыы - 606 уонна **Оһохтоох** - 136 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1913 сыллаахха төрөөбүтэ Томская Дария Андреевна, олоҥхоһут.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Элгэс

400px|thumb|right|Элгэс нэһилиэк Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар
**Элгэс нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хайыһардаах.

Улуус кииниттэн 58 км. хоту диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 385 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хайыһардаах - 382 уонна **Үрдүк Кумах** - 3 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1938 сыллаахха төрөөбүтэ Горохов Христофор Петрович - Элгэстэй - поэт, 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьааҥы (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Дьааҥы нэһилиэк
**Дьааҥы нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үүттээх.

Улуус кииниттэн 18 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үүттээх - 218 уонна **Чолбон** - 2 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Орто Халыма

400px|thumb|right|Орто Халыма куорат Орто Халыма улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Орто Халыма куорат көстүүтэ
**Орто Халыма куорат**. Орто Халыма улууһун киинэ. 1643 сыллаахха төрүттэммит. Дьокуускайтан 1485 км. хотугулуу-илин сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 3407 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Орто Халыма — 3400 уонна Лобуйа — 7 киһи.

## Куораттан төрүттээхтэр
* Ковинин Михаил Иоакимович (1893—1941) — кыраайы үөрэтээччи, Халымаҕа Сэбиэт былааһын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Антипин Алексей Георгиевич (1902—1970) — үтүөлээх учуутал.
* Борисов Моргий Николаевич (1938—2006) — учуонай, философия билимнэрин доктора.

## Сигэлэр
Орто Халыма куорат сайта, Среднеколымск 

## Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Алаһыай (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Алаһыай нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар
**Алаһыай нэһилиэк**. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арҕахтаах.

Улуус кииниттэн хотугулуу-арҕаа диэкки Алаһыай өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 560 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Березовка

400px|thumb|right|Березовка нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар
**Березовка национальнай көһө сылдьар нэһилиэк**. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Березовка.

Улуус кииниттэн 185 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Березовка - 346 уонна **Уродаан** - 21 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1978 сыл тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүтэ Нестерова Елена Васильевна — филологическай билим кандидата

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чөрүмчэ

400px|thumb|right|Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар Чөрүмчэ нэһилиэгэ
**Чөрүмчэ нэһилиэк**. Үөһээ Дьааҥы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чөрүмчэ.

Улуус кииниттэн 108 км. хоту диэкки Аадыча Дьааҥыга түһэр сиригэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 226 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Иккис Мээтис

400px|thumb|right|Иккис Мээтис нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар
**Иккис Мээтис нэһилиэк**. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыбаатай.

Улуус кииниттэн 146 км. хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 657 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сыбаатай - 623 уонна **Суччун** - 34 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1938 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Тырылгин Михаил Афанасьевич, медицина доктора, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хатыҥнаах

400px|thumb|right|Хатыҥнаах нэһилиэк Орто Халыма улууһун каартатыгар
**Хатыҥнаах нэһилиэк**. Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыҥнаах.

Улуус кииниттэн 64 км соҕуруулуу-арҕаа диэки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 293 киһи (2007 сыл).
Халымаҕа нэһилиэктэр үөскүөхтэриттэн ыла II Байды, 1945 сылтан Байды нэһилиэгэ диэн ааттанара. Билиҥҥи аата 1967 сыл ахсынньы 6 күнүттэн саҥа сельсовет тэрээһин сессиятынан иҥэриллибитэ.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
 
*1937 сыллаахха Роббек Василий Афанасьевич төрөөбүтэ -  СӨ НА академига, филологическай наука доктора, РФ наукатын үтүөлээх деятелэ, СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, Россия наукатын академиятын бэтэрээнэ, Хотугу норуоттар проблемаларын үөрэтэр институту төрүттээччи, Орто Халыма улууһун бочуоттаах гражданина.
*1938 сыллаахха Роббек Василий Николаевич төрөөбүтэ - түүлээхсит, ССРС Государственнай премиятын лауреата
* 1947 сыллаахха Ульяна Алексеевна Винокурова төрөөбүтэ - Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Орто Халыма улууһун бочуоттаах гражданина.
*1947 сыллаахха Роббек Федор Ильич төрөөбүтэ - Саха Республикатын культуратын туйгуна, Хатыҥнаах нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, самодеятельнай композитор.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

*Хатыҥнаах. Орто Халыма улууһа* - Дьокуускай: Бичик, 2019
0-с

**0-с** сыллар.

Юлианскай уонна григорианскай халандаардарга нуул сыл суох. Бастакы сыл иннигэр биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы сыл турар.

## Туох буолбута
* I үйэ саҕаланыыта — Парфяннар Хотугулуу-Арҕаа Индияны баһылыыллар.
* I үйэ саҕаланыыта — Хууннар Илин Туркестааны баһылаабыттар.
70-с

**70-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* 70-с сыллар ортолоро — Тит бирикээһинэн консуляр Авл Цецина саагыбар тэрийбитин иһин өлөрүллүбүт.
* «Маарк Евангелиета» суруллубут.
3 сыл

**3** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Бань Бяо — Кытай устуоруга уонна чунуобунньуга (54 с. өлб.)

## Өлбүттэр
8

**8** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 3 — Рим импиэрийэтин полководеһа Тиберий Далмация сэриитин Босна өрүс үрдүгэр үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1 сыл

Биһиги эрабыт **1** (бастакы) сыла.

## Туох буолбута

### Риим империятыгар

* Tiberius, under order of Augustus, quells revolts in Germania (1–5).
* Gaius Caesar and Lucius Aemilius Paullus are appointed consuls.
* Gaius Caesar marries Livilla, daughter of Antonia Minor and Nero Claudius Drusus, in an effort to gain prestige.
* Quirinius becomes a chief advisor to Gaius in Armenia. Gnaeus Domitius Ahenobarbus whose father Lucius Domitius Ahenobarbus had served as consul in 16 BC also serves in the Armenia campaigns.
* The Aqua Alsienta aqueduct is constructed.
* Silk appears in Rome.[1]
* Areius Paianeius becomes Archon of Athens.

### Азияҕа

* Start of the Yuanshi era of the Chinese Han Dynasty.
* Confucius is given his first royal title (posthumous name) of Lord Baochengxun Ni.
* Emperor Ping of Han China begins his reign and Wang Mang is re-instated as regent by Grand Empress Dowager Wang.
* Former regent Dong Xian commits suicide.
* Sapadbizes, Yuezhi prince and King of Kush (Bactria), dies. Heraios succeeds him as king.

### Африкаҕа
* Kingdom of Aksum, centered in modern day Ethiopia and Eritrea, is founded (approximate date).
* Amanishakheto Queen of Kush (Nubia) dies. Her son, Natakamani, becomes King of Kush.

### Америкаҕа

* Moxos ceases to be a significant religious area in South America (approximate date).

### Искууство уонна ноуукалар

* The poem Metamorphoses is written by Ovid.
* Livy writes his monumental History of Rome (Ab Urbe Condita).

### Итэҕэл

* Possible birth of Jesus, according to the Anno Domini era created by Dionysius Exiguus in 525 as argued by one scholar, Georges Declercq, in Anno Domini (2000). Many scholars argue that Dionysius placed the birth of Jesus incorrectly.
* Buddhism is introduced into China.

## Төрөөбүттэр

* Lucius Annaeus Gallio, Roman proconsul (d. 65)
* Quinctilius Varus, son of Publius Quinctilius Varus and Claudia Pulchra (d. c. 27)
* Pallas, Greek Freedman and political advisor (d. 65)

## Өлбүттэр
9

**9** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 10 — Ван Ман ыраахтааҕы Халлаан Арҕаа Хань династията түмүктэммитин уонна кини бэйэтин Синь династията саҕаламмытын туһунан биллэрдэ диэбит.

* Балаҕан ыйын 11 — Тевтобург ойуурун иһин кыргыһыыга Рим импиэрийэтин устуоруйаҕа саамай бөдөҥ хотторуута буолбут. Онон Рейн өрүс Импиэрийэ уонна "варвардар" кыраныыссаларынан аныгыскы түөрт сүүс сылга хаалбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
17

**17** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 26 — Рим ыраахтааҕыта Германик херускалары, хаттары уонна Эльба өрүс арҕаа өттүгэр олорбут атын ньиэмэс биис-уустарын кыайыытын өрөгөйүн бэлиэтээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
12

**12** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
Атырдьах ыйын 31 — Рим императора Гай Юлий Германик (Калигула)

## Өлбүттэр
23 сыл

**23** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 4 — Өрө турбут бааһынайдар Кытай Чанъань диэн оччотооҕу киин куоратын халаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
25

**25** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 27 — Лоян куорат Илин Хань импиэрийэтин киин куората буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
30

Юлиан халандаарынан **30-с** (отутус) сыл — баскыһыанньаҕа саҕаламмыт сыл. Биһиги ээрабыт 30-с сыла, бастакы тыһыынча сыл уонна бастакы үйэ 30-с сыла, 30-с сыллар бастакы сыллара.  

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
33

**33** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 1 — биир устуорук этэринэн бу күн Киристиэс Кистэлэҥ киэһэтэ буолбут. Үөрэнээччилэрин ыҥыран аһаппыт уонна кириэскэ тиириллиэн иннинэ тиһэх кэс тылын эппит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
37

**37** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 18 — Калигула импэрээтэр буолбут.
* Кулун тутар 28 — Калигула Рим импиэрийэтин принцепсэ буолбут (бастакы импэрээтэрдэр б.э.и. 27 сыллаахтан 284 сыллаахха диэри, үс үйэ тухары өрөспүүбүлүкэни "салайсар" принцепстэр этилэр, былаастара сокуонунан хааччахтааҕа)

* Балаҕан ыйын 1 - Нерон

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 15 — Нерон, Риим импэрээтэрэ (68 с. өлб.)

## Өлбүттэр
41

**41** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 24 — Үс Претория гвардееһа Калигуланы утары саагыбар тэрийбиттэр, Рим импиэрийэтин ыраахтааҕытын, кини ойоҕун уонна кыыһын өлөрбүттэр. Сорох сенатордар маны туһанан өрөспүүбүлүкэни сөргүтэ сатаабыттар да, сатамматах, онон тиһэҕэр тыыннаах хаалбыт Калигула ыарыһах таайа Клавдий импэрээтэр буолбут.
* Тохсунньу 25 — Түүҥҥү сүбэлэһии кэнниттэн Сенат Клавдийы Рим импэрээтэринэн аныырга сөбүлэспит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр