Үрүҥү хара диир

Айылҕа киһиэхэ оҥорор уларыйа сылдьар дьайыыларыттан икки өрүттээх буолуу үөскээн тахсан иһэр. Сахалар ону быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини оҥорон олохторугар туһаналлар.

Айылҕаҕа сырдык уонна хараҥа кэмнэрэ кэлэ-кэлэ солбуйсан, уларыйан биэрэллэрэ дьоҥҥо үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа арахсыыны, икки өрүтү үөскэтэн өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэрбит:

I. Сырдык буолуута үрүҥ дьүһүнү үөскэтэр. Сырдык, үрүҥ дьүһүн киһи хараҕа көрөрүн тупсарарынан киһиэхэ үчүгэй буолууну үөскэтэн, ону бэлиэтииргэ аналлаах эбиискэ өйдөбүллэммит. Үрүҥ дьүһүн үчүгэйи бэлиэтииргэ анаан туттуллар.

II. Хара, хараҥа хаһан баҕарар куһаҕан. Бу куһаҕан киһи хараҥа буоллаҕына хараҕа көрөрө мөлтүүрүттэн, ыыра кыччыырыттан быһаччы сибээстээх. Хара дьүһүн киһиэхэ куһаҕан буолуутун бэлиэтииргэ туттуллар. Хара диэн сирэн ааттааһын хараардары, хоруотууру, куһаҕанын биллэрэргэ аналланан олор аҕыйыылларын үөскэтэрин таҥара үөрэҕэ туһанар.

Бу икки утарыта суолталаах өйдөбүллэри айылҕа бэйэтэ үөскэ-тэриттэн хаһан да уларыйбаттар уонна суох буолбаттар, киһиэхэ дьайыыны оҥоруулара куруук баар буола турар. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскүүр тэҥнэһиини, сөп түбэһиини, сөбүлэһиини үөскэтэр үһүс өрүтү сахалар быһааран сиэр диэн ааттаабыттар уонна былыргы кэмнэртэн үгэс оҥостон олохторугар туһана сылдьаллар.

Сиэр диэн дьүһүн үрүҥ уонна хара дьүһүннэр бииргэ холбуу бул-куллубуттарыттан үөскээбит. Үрүҥү уонна хараны тэҥнээн туһаныыга аналланан олоххо киирэн сылдьар.

Туохха барытыгар сиэри тутуһа сылдьыы икки өрүттэн хайа да өрүтүн диэки халыйан, аһара баран хаалыыны суох оҥорор аналлаах. Сахалар хайа да өрүт диэки аһара халыйан барбат туһугар бары сиэр ханна баарын быһааран олохторугар тутуһа сылдьаллар.

Дьон тугу барытын биирдик өйдөөн, биир тылы булуналлара олус уустук, хаһан ситиһиллэрэ биллибэт. Киһи баҕа санаатын уратыларыттан тутулуктанан тугу үчүгэй эбэтэр, тугу куһаҕан диэн этэрэ тус-туспа буолан тахсан иһэллэрэ хаһан даҕаны суох буолбат.

Үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүттэр өйдөрө-санаалара тус-туспа арахсыылара букатын улаатыыта уонна эйэлэһиини үөскэтэн туһаныы кыаллыбат кэмэ кэлиитэ “Үрүҥү хара диир” диэн этиинэн бэриллэн арахсыы буолбутун биллэрэр. Икки өрүттэр өйдөспөт буолуулара аһара улаатан утарыта быһаарыыны ылынан иһэллэригэр тиийэн хааллаҕына дьон өйүгэр-санаатыгар утарыта турууну, сэриини үөскэтэр кэмнэрэ кэлбитэ биллэн тахсар.

Икки өрүттэн хайалара эрэ аһара баран, “үчүгэйи” былдьаан ылыыта атынын баһыйан бардаҕына өйдөспөт буолуу эмиэ улаатан мөлтөҕү, кыамматы суох оҥоро сатааһыны үөскэтиэн сөп. “Үчүгэй” диэн ааттаммыт аһара арбааһынтан кэрэ диэҥҥэ кубулуйан хаалара кэрээнтэн тахсыыга тириэрдиэн сөп. “Абааһыга дылы арбаама” диэн этии хайҕааһын, арбааһын аһара барыыта үчүгэй диэн ааттаммыт куһаҕаҥҥа кубулуйарын үөскэтиэн сөп.

Икки өрүттэр утарыта туруулара аһара баран “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тиийдэҕинэ улахан сэриигэ тириэрдэрин холобурун Россия уонна Украина 2022 сыллаахтан сэриилэһэ сылдьалларыттан булан ылан быһаарыы оҥоруохха сөп. 

1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллиитигэр Россия уонна Украина тус-туспа дойдулар буолууну ситиспиттэрин ООН диэн Аан дойду тэрилтэтэ кыраныыссаларын барытын билиммитэ. Сир баайын элбэхтик атыылыыр Россия түргэнник байыыны ситиһэн улуутумсуйара улаатан атыттары, кыралары хаттаан баһылыыр санаата киирбитэ. Бу баҕа санаа улаатыытын былыргы кэмнэртэн улуу омук буола сатыыр, атыттары баһылыыр санаалара аһара ыытан кэбиспитэ.

2014 сыллаахтан баһылыыр былааһы ылбыт украинецтар урукку батталтан, “хохол” диэн ааттаан үөҕэллэриттэн босхоломмут Украинаны Европа диэки салайбыттара. Россия урукку бас билиитин саҥалыы баһылаары бары күүстэрин уурбута. Бу уһун үйэлэрдээх батталтан босхолонор санааламмыт украинецтар олох бары көрүҥнэригэр Россияттан туспа арахсан Европа дойдуларын диэки бара сатааһыннарын үөскэппитэ. Крымы уонна Донбасс сороҕун былдьаан ылыылара тус-туспа хайысхаламмыт икки өрүттэр өйдөрө-санаалара утарыта турууга кубулуйарыгар тириэрдибитэ.

Арҕааҥҥы сайдыылаах омуктар көмөлөрүнэн армиятын саҥалыы тэрийбит Украина Россия 2022 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр соһуччу сэриинэн саба түһүүтүн тулуйан, төттөрү охсору ситиспитэ. Кэлэр сылларга Украина сэриигэ кыаттаран иһэриттэн элбэх сирдэрин былдьаппат туһугар кыһанара эрэйиллэр буолла.

Бу СВО хайдах баран иһэринэн Аан дойду олоҕор икки өрүттээх уларыйыы тахсыан сөбө быһаарыллар кыахтанна:

1. Сэриигэ Россия кыайыыны ситистэҕинэ улуутумсуйар санаата аһара барарыттан ханна эрэ саҥа сэриини саҕалаан барыһы киллэринэр кыахтанан хаалыан сөбө сэрии тэнийэн иһэрин үөскэтиэн сөп.

2. Бу сэрии кыаттарыынан бүтэр түмүгэ Россия дьонун сэриитимсийбит, улуутуйбут санааларын аҕыйатыа этэ диэн баҕа санаа үтүө санаалаахтарга баар буолла. Бу баҕа санааны бары кэриэтэ сайдыылаах дьон туһанан араас санкциялары киллэрэн Россия сэрии сэбин оҥосторун, атыттары сэриилиэн сөбүн хааччахтыы сатыыллар.

“Үрүҥү хара диир” диэн өс хоһооно икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсыбыт утарыта туруу эйэлэспэт буолууга тиийбитин дьон өйүгэр-санаатыгар тириэрдэр. (1,65).

Сахалар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи таҥара үөрэҕэр киллэрэн улаатан иһэр оҕолору үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран таба туһанарга үөрэтэллэр. “Үрүҥү хараны араарбат” диэн этиилэрэ киһи өйө-санаата ситэ сайдыбатаҕын, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыга хайа эрэ өттүгэр улаханнык халыйан хаалбытын билиммэккэ сылдьарын биллэрэр.

Икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар өйдөспөт буолууну, тус-туспа быһаарыылары ылыныыны аһара ыыппакка, “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тириэрдибэт туһугар дьон эрдэттэн кыһаныахтара этэ. Аһара барыы үөскүү илигинэ үһүс өрүтү булан эйэлэһиини үөскэтии эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Үрүҥ уонна хара диэн былыргы кэмнэргэ айылҕа туттулуктарыттан үөскээн олоххо киирэн сылдьар быһаарыылар икки ардыларыгар сиэр диэн үһүс өрүтү үөскэтэр өйдөбүлү сахалар туһаналлар. Икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар үөскүүр сиэр тэҥнэһиини, сөп түбэһиини быһаарар суолталаах уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн үһүс өрүтү үөскэтэн олоххо киллэрэр.

Дьон өйө-санаата тупсан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһар буолан истэхтэринэ үрүҥҥэ уонна хараҕа арахсыы сымнаан, мөлтөөн иһэр. Ол барыта дьон үрүҥ уонна хара солбуйсан биэрэр кэмнэрэ кэлэн хааларын билэн тус-туспа көрдөбүллэрин сымнатан, кыччатан биэрэллэриттэн тутулуктанан эйэлэһии үөскүүр.

Икки өрүттэр хайаларын да диэки аһара баран хаалбакка, бииргэ тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ тэҥнэһиини тутуһан сырыттахтарына эйэлэһиини ситиһэр кыахтара биллэрдик улаатар.

Икки аҥы өрүттэргэ арахсыы билигин сымнаан уҥа уонна хаҥас диэҥҥэ тиийэн сылдьарын туһаныы эрэйиллэр. Сахалар эр киһи уонна дьахтар диэн дьон икки өрүттэрин арахсыыларын аныгы сайдыылаах таһымҥа тириэрдибиттэрэ олус ырааппытын дьиэ иһин уҥа уонна хаҥас диэн тус-туспа араараллара олохсуйан сылдьара биллэрэр.

Дьиэ уҥа өттүгэр эр дьон сылдьар буоллахтарына, хаҥас өрүт дьахталлар өрүттэрэ буолар. Сахалар икки өрүттэр арахсыыларын былыргы кэмнэртэн үөрэтэн билэн, саамай сымныыр, уҥа уонна хаҥас диэн арахсар кэмигэр киллэрэн туһаналлар.

Аныгы кэмҥэ үрдүкү мунньахтарга, парламеннарга депутаттар тус-туспа бөлөхтөргө арахсыылара уҥа уонна хаҥас өрүттэр диэн икки аҥы ааттаналлар. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар центристэр диэн ортоку өрүтү тутуһааччылар үлэлииллэр.

Тус-туспа көрдөбүллэри тутуһа сылдьар икки өрүттэр икки ардыларыгар утарыта турууну аһара ыытан улаатыннарбакка эйэлэһиини үөскэтэн, тэҥнэһиини тутуһа сылдьыы үһүс өрүтүн булан өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон туһаналлара эрэйиллэр. (2,86).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.