open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үп

**Үп** диэн харчы туттуллуутун үөрэтэр үөрэх. Харчынан хааччыйыы үбүлээhин дэнэр.

Үп диэн тылынан үксүн харчыны ааттыыллар, синоним курдук эбэтэр холбуу (**үп-харчы**). 

Үп маннык көрүҥнэргэ үллэстэр: тэрилтэ үбэ, тус үп уонна аһаҕас үп.

## Үп хааччыйыылара

## Тус үп

Тус үп ыйытыылара:
*Киhиэхэ (эбэтэр ыалга) төһө харчы наада буолуо уонна хаhан?
*Ол харчы хантан уонна хайдах кэлэр?
*Дьон хайдах эрдэттэн биллибэтэх түбэлтэлэртэн харыстаныахтарын сөбүй?
*Ыал баайа (активтара) хайдах кэлэр сүһүөхтэргэ бэриллиэхтэрин сөбүй (утумнааhын)?
*Түһээн политиката тус үп быhаарыыларыгар хайдах дьайар?
*Кредит киhи харчытын илгэтигэр хайдах дьайар?
*Бигэтэ суох экономика тулалыыр эйгэтигэр хайдах үп эрэмньилээх инникитин былаанныахха сөбүй?

Тус үптэрин дьон хайдах тутталлар? Үксүн маннык: үөрэҕирии төлөбүрэ, «өр үйэлээх» маллары ылыы (холобур, хамсаабат баай уонна массыына), харыстаныыны үбүлээhин (холобур, доруобуйаны эбэтэр бас билиини харыстаныы), уурайыыга (пенсияҕа тахсыыга) анаан харчы угуу.

## Тэрилтэ үбэ

Тэрилтэ (корпорация) үбэ диэн тэрилтэ үлэтин үбүлээhинин хааччыйар сорудах.

Уhун болдьохтоох үбүлээhин бас билиигэ кыттыынан (акция) уонна уhун болдьохтоох кредитынан бэриллэр, үксүн облигация курдук.

Үп атын бизнес быhаарыыта — инвестиция, ол эбэтэр активтарынан салайыы. Инвестиция диэн активтары ылыы. Инвестициялааччы ылар активтарын сыаналара оннунан хаалыа эбэтэр үүнүө диэн эрэнэр.

Инвестициялааhыҥҥа (бартыбыал талыытыгар) *туох*, *төһө* уонна *хаһан* диэн ыйытыылар быhаарыллыахтаахтар.

### Капитал

Капитал диэн харчы. Капитал бизнеска малы оҥорорго (эбэтэр хааччыйыыны тэрийиигэ) анаан атын малы ылар кыаҕы биэрэр.

### Бүддьүөт

Бүддьүөт диэн тэрилтэ бизнес былаанын бигэргэтэр докумуон.

## Ил үбэ

Ил, регион, куорат эбэтэр муниципалитет үбэ аһаҕас үп дэнэр.

## Үп экономиката

Үп экономиката диэн үп уларыйар кэриҥнэрин (сыана, өлүү сыаналааhына уонна акция) ситимнэhиилэрин үөрэтэр экономика салаата.

Үп экономиката үөрэтэр темалара:
* Сыаналааhын - актив кырдьык сыанатын билии
** Бу актив төһө кутталлаах?
** Туох харчы сүүрээнин оҥоруой?
** Баhаар сыаната маннык курдук активтардыын хайдах тэҥнэhэр?
** Харчы сүүрээннэрэ атын активтан эбэтэр түбэлтэттэн тутулуктаахтар дуо?

* Үп баhаардара уонна сэптэрэ
** Табаардар
** Хаhаастар
** Облигациялар
** Харчы баhаарын сэптэрэ

* Үп институттара уонна регуляция

Үп эконометриката диэн үп экономикатын салаата, кини экономика ньымаларын сыhыаннары чинчийиигэ туттар.

## Үп математиката

Үп математиката диэн туттуллар математика салаата. Математика ньымаларынан (сүрүннээн статистиканан) үп баhаардарын сыhыаннарын үөрэтэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* 2007-2009 үп кризиhа
Үбүлээhин

**Үбүлээhин** диэн харчынан хааччыйыы.

Үбүлээhин төрүттэрэ:
* Харыстааhын 
* Кредит 
* Бэлэхтээhин 
* Субсидия
* Грант
* Түһээн
Капитализм

**Капитализм** диэн экономика системата. Капитализмҥа капитал чааhынай бас билиигэ баар. Үлэ, маллар уонна капитал баhаарга көҥүл атыыланаллар уонна атыылаhыллаллар (көҥүл эргиэн).

## Капитализм экономикатын элеменнара
Капитализм экономиката бу биэс пуун дьайсыыларыттан турар

# Табаар
# Харчы
# Үлэ күүһэ
# Оҥоруу ньымалара
# Оҥоруу

## Быһаарыылар

•	Колтуцкий В.И. Капиталист. Професия+робочее место. Черкасы 2012 с. 102
Индустрия

**Индустрия** диэн маллары уонна хааччыйыылары мануфактура ньыматынан оҥоруу, ол эбэтэр массыыналар уонна уустук тэриллэр көмөлөрүнэн. Индустрия оҥоруутунан анал тэрилтэлэр (фабрикалар, шахталар, электростанциялар) дьарыктаналлар.

Түөрт тутаах индустрия экэниэмикэ сектора баар: 
* Бастакы сектор — сиикэй матырыйаалы хостуур индустрия салаалара (холобур, хостооhун уонна агрикултуура)
* Иккис сектор — сиикэй матырыйааллары туттуллар оҥоhуктарга кубулутуу (холобур, ниэп сүүрдүүтэ), тутуу
* Үһүc сектор — хааччыйыылар (холобур, төрүн уонна мэдиссиинэ хааччыйыылара) уонна оҥоhуллубут маллары тарҕатыы
* Төрдүс сектор — технологияларга олохтонор билии индустрията, чинчийии уонна айыы дэнэр (холобур, бырагыраамалааhын уонна биохимия). Атын сектордардааҕар кэлин үөскээбитэ.

Экэниэмикэ өссө аһаҕас уонна чааһынай сектордарга арахсар.

Индустрия өрөбөлүүссүйэтиттэн сылтаан Эуропа уонна Хоту Америка дойдуларыгар индустрия оҥоруу уонна үлэ тутаах сектордара буолбута. Индустрия өрөбөлүүссүйэтин кэминээҕи технология баhаам сайдыыта (холобур, ыстаал уонна чох оҥоруута) урукку экэниэмикэ тутулларын (меркантилизм уонна феодализм) суох гыммыта. Билигин да технология салгыы сайдыыта индустрия саҥа типтарын уонна салааларын үөскэтэ турар. Индустриялаах дойдулар капиталист экэниэмикэ бэлиитикэтын ылыммыттара. Тимир суол уонна паардаах ааллар аан дойду баhаардарын ситимнээбиттэрэ, чааhынай хампаанньалар сөҕүмэрдик байбыттара.

Элбэх сайдыылаах дойдулар (холобур, Холбоhуктаах Хоруоллук, АХШ уонна Канаада) уонна элбэх сайдар дойдулар (Кытай, Индия) индустрияттан улаханнык тутулуктаахтар.

Бырамыысыланнас куттала суох буолуутун, бырамыысыланнас куттала суох буолуутун кутталлаах производственнай объектарга саахалланар туруктаах буолуулартан уонна уопсастыбаттан көмүскэллээх буолууларын туруга.

Бырамыысыланнаска куттал суох буолуута үлэ харыстабылын биир сорҕото буолбатах. Ону ааһан эрэр диэххэ сөп. Бырамыысыланнай куттал суох буолуутун сүрүн сыала- соруга - кутталлаах производственнай объектарга саахал содулларын туоратыы/эбэтэр минимумизация. Саахал-кутталлаах производственнай объегы тутууга туттуллар тиэхиньиичэскэй тэрили (эбэтэр) алдьатыы, хонтуруола суох бытарыйыы уонна (эбэтэр) кутталлаах бэссэстибэлэры талыы. Үлэ харыстабылын сүрүн сыала-үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын уонна доруобуйаларын харыстааһын. Т. е. үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулаабат саахалланыылара, төттөрүтүн, үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын, доруобуйаларын буортулааһына суох төрүөт буолуон сөп.

Бырамыысыланнай куттал суох буолуутун көрүҥнэригэр сыһыаннаахтар:

* баараҕай производственнай объегы бырайыактааһын, тутуу, туһаныы, саҥардыы, хапытаалынай өрөмүөн, кэнсиэрбэлээһин уонна куттал суох буолуутун суох оҥоруу;
* кутталлаах производственнай объекка туттуллар тиэхиньиичэскэй тэрили оҥоруу, монтажтааһын, хааччыйыы уонна өрөмүөннээһин;
* бырамыысыланнай куттал суох буолуутун экспертизатын ыытыы;
* кутталлаах производственнай объект үлэһиттэрин үөрэх тэрилтэлэригэр бэлэмнээһин уонна бэлэмнээһин.

## Быһаарыылар
КПРФ

**КПРФ** (Коммунистическая партия Российской Федерации) — коммунистическай политическэй баартыйата Арассыыйа сталинскай тендердэрдээх марксистскай-ленинскэй философияны тутуһар, ССКП преемнига.
Игирэлэр (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Игирэлэр
**Игирэлэр** () — Зодиак сулустарын бөлөҕө, Күн бу бөлөххө бэс ыйын 20 күнүгэр киирэр. 

Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга - тохсунньуга толору көстөр.

## Сулустар
* **Игирэлэр α-та**, эбэтэр **Поллукс**, 1,16 улаханнаах; 
* **Игирэлэр β-та**, эбэтэр **Кастор**, 1,59 улаханнаах. Поллукстан 4,5° визуал ыраах.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аан маҥнай Игирэлэр диэн Кастор уонна Поллукс сулустары ааттыыллара. Гириэктэр Диоскура игирэлэрэ Кастор уонна Полидевк дииллэр этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.

Астрономия устуоруйатыгар 1781 сыллаахха *Уильям Гершель* бу бөлөххө *Пропус* (Игирэлэр h-та) сулус таһыгар Уран планетаны арыйбыта, онтон 1930 сыллаахха *Клайд Томбо* *Васат* (Игирэлэр δ-та) сулус аттыгар открыл Плутон кыракый планетаны арыйбыта. 
 
## Атын интириэһиргэтэр объектар
* **Игирэлэр U-та**, былыт.
* **М 35** сулустар мустуулара уонна Эскимос диэн планеталар мустуулара.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Близнецы
* Астромиф: Близнецы
Бөрө (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Бөрө
**Бөрө** (лат. *Lupus*) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Кентавр уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 

Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулус 2,3m улаханнаах.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Кыыл" диэн ааттаах. Ликаоны кытта ассоциацияланар. Кинини Зевс бөрөҕө кубулуппут.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Волк
* Астромиф: Волк
Хахай (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Хахай
**Хахай** () — зодиак сулустарын бөлөхтөрө, Араак уонна Кыыс бөлөхтөр икки ардыларынан баар. Чаҕылхай сулустара сытар хахайы санаталлар.

## Сулустар
* **Регул** (Хахай α-та), латыынныы "ыраахтааҕы" диэн. Сороҕор "Хахай Сүрэҕэ" (Cor Leonis) диэн ааттыыллар. Ырааҕа 85 сырдык сыла, Күнтэн 160 төгүл улахан. 
* **Денебола** (Хахай β-та). Латыынтан тылбаастаатахха "Хахай Кутуруга". 2,14 улаханнаах уонна биһиттэн 43 сырдык сыла ыраах.
* **Альгиеба** (Хахай γ-та), ол аата "Хахай баттаҕа". Бу икки хостоох 2,0 улаханнаах сулус.
* **Хахай R-а**.
* **Вольф 359** бытархай сулус, улахана 13,45. 

## Атын интириэһиргэтэр объекттар
* М 65, М 66, М 95 уонна М 96 спираль халыыптаах галактикалар.
* М 105 эллипс халыыптаах галактика. 

## «Серп» [[астеризм]]
**Серп** алта сулустаах: — α (Регул), η, γ (Альгиеба), ζ, μ уонна ε (Альгенуби). Халыыба серп эбэтэр ыйытыы бэлиэтигэр маарыҥныыр.

## Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө атырдьах ыйын 10 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордукк көстөр. 

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Шумердар 5000 тыһ. сыл нөҥүө билэллэрэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номох Геракл өлөрбүт Немея хахайын саныыр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Лев
* Астромиф: Лев
Улахан Ыт (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Улахан Ыт
**Улахан Ыт** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулуһа — Сириус, улахана −1,46. 

Арассыыйа территориятыттан ахсынньыга ордук уонна толору көстөр. Сороҕо Халлаан Сиигэр сытар.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Сулустар кэккэлэһиилэрэ ыт халыыбыгар маарыҥныыллар. Гириэк номохторунан Орион эбэтэр Икарий ыт прототиптара буолаллар. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ыт" диэн ааттаах киирбитэ.

## Сириус
Халаан ордук улахан сулуһа (Улахан Ыт α-та), улахана −1,46. Аата гириэктии seirios, «чаҕылхайдык умайар» диэн. Биһигиттэн 8,57 сырдык сыла ыраах св. Былыргы Египетка «Нил Сулуһа» диэн ааттыыллыра. Бу сулус маҥнайгы сарсыардааҥҥы тахсыыта Нил өрүскэ халаан уута кэлэрин туоһулуур. 

Ону таһынан былыргыттан бу сулуһу «Күн Ыта» диэн ааттыыллара, былыргы ромнар — "Ыт Оҕото" (Canicula, мантан сайыҥҥы сынньалаҥ кэмэ — каникул).

## Атын объектар
* М 41, сулустар мустуулара, Сириустан 4° соҕуруу диэкки баар, ырааҕа 2350 сырдык сыла. 
* NGC 2362, сулустар мустуулара. Сааһа 1 мөлүйүөн эрэ сыл.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Большой Пёс
* Астромиф: Большой Пёс
Дракон (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Дракон
**Дракон** (), Хотугу полюс таһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 1083 квадрат кыраадыс иэннээх, 210 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 80 6m улахантан үрдүк. 

## Сулустар
* **Тубан** (α Dra), биһиги үйэбит нөҥүө 3700 - 1500 сыллардахха хотугу полюска ордук чугас сулус этэ. Прецессия сабыдыаланан 21000 сылтан эмиэ Хотугу сулуһунан буолуо.
* **Этамин**, (γ Dra), 2,23 улаханнаах. Бу сулуһу кэтээн көрөн Джеймс Брадлей 1725 сыллаахха сырдык аберрацията диэн түгэни аспыт.
* **Кума** (ν Dra), икки хостоох сулус. 
* **Арракис** (μ Dra).

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Дракон төбөтө**, эбэтэр Ромб — түөрт муннук, β (Растабан), γ (Этамин), ν уонна ξ сулустар киирэллэр.
* **Тэбиэн тыһылара** — түөрт сулус. Бу сулустар ыккардыларыгар элбэх бытархай сулустар (Тэбиэн оҕолоро) бааллар. μ Dra — бэһис тэбиэн.
* **Гиеналар** — ι, θ, η (Альдибаин) уонна ζ Dra — түөрт гиена тэбиэннэргэ саба түһэллэр.

## Атын объектар
* **NGC 6543** (Куоска хараҕа) диэн былыт.
* **HIP 56948** биһиги Күммүт копията.
* **NGC 5866** (Веретено диэн галактика).

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Геракл кыайбыт дракона.

## Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан толору көстөр. Бу бөлөх Аччыгый Араҥас бөлөҕү тулалыыр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Дракон
* Астромиф: Дракон 
* Планетарий: Созвездие Дракон
Биир Муостаах (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Биир Муостаах
**Биир Муостаах** (, μονόκερως диэн гириэк тылыттан), экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 481,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 146 харахха көстөр сулустардаах. 

Халлаан Сиигэр баар. Арассыыйа территориятыттан олунньуга ордук уонна толору көстөр.

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1612 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата *Unicornu*, билиҥҥи аатын Ян Гевелий киллэрбитэ.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Единорог
* Астромиф: Единорог
Таһааччы (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Таһааччы
**Таһааччы** (лат. *Auriga*) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. 

Ордук улахан сулуһа **Капелла**, 0,1 улаханнаах. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга ордук көстөр.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Тарбыйахтар**, астеризм — таһааччы тарбыйахтары тутар. 
* **Капелла** (Таһааччы α-та), астеризм сүрүн сулуһа, манна өссө ε (Аль Анз), ζ уонна η сулустар киирэллэр. Былыр бу астеризм туспа бөлөх этэ.
* **GD 66**. Маҕан карлик, бу сулуска планеталар системата баара 2007 сыллаахха биллибитэ.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Аата үөскээбитин туһунан туох да биллибэт.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Возничий 
* Астромиф: Возничий
Кассиопея (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кассиопея
**Кассиопея** (лат. *Cassiopeia*) — Хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 598,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 150 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 90 сулус 6m улахантан үрдүк. Улахан аҥаара Халлаан Сиигэр сытар.

## W-астеризм
Бөлөх быһыыта - харахха быраҕыллар — **W-астеризм**. ε (Сегин), δ (Рукбах), γ (Нави), α (Шедар) уонна β (Каф) сулустар киирэллэр.

## Сулустар
thumb|left|150px|Кассиопея W5 сулустар үөскүүр сирэ. Спитцер телескоп түһэриитэ
* **Кассиопея γ-та**, эбэтэр Нави. Улахана 1,6m - 3m уларыйар.
* **Кассиопея ρ-та**, супергигант, Күннээҕэр 40 төгүл ыарахан ыйааһыннаах уонна 500 000 төгүл чаҕылхай. 
* **Кассиопеи ε-та**, эбэтэр Сегин — икки хостоох сулус. Күнтэн 20 сырдык сыла ыраах.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Тихо Браге**. Саҥа сулус. 1572 год сыллаахха дания астронома Тихо Браге аспыта. 
* **Кассиопея А**. Фото 
 
## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. гириэк номохторугар баар Кассиопея диэн эфиопия ыраахтааҕыта Кефей ойоҕо уонна Андромеда ийэтэ. Киһиргэс буолан Кассиопея олох маска баайыллан баран Хотугу Полюс тула эргийэргэ накаастаммыт.

Арабтар Кассиопея сорох сулустарын **[[Үргэл]] илиилэрэ** диэн ааттыыллара.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Кассиопея
* Астромиф: Кассиопея
Маныыһыт (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Маныыһыт
**Маныыһыт** ( гириэктии Βοώτης «оҕуһунан сир хорутааччы» диэн тылтан **Boo**) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. 

Арассыыйа территориятыттан толору көстөр.

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* Биир улахан астеризм бөлөҕү бэлиэтиир. Ураты ааттардаах — **Эскимо**, **Халлаан Үөнэ** эбэтэр **Парашют**. Астеризмҥа киирэр сулустар: α (Арктур), ε (Ицар), δ, β, γ уонна ρ.
* μ², β, γ уонна δ сулустар түөрт муннук халыыбы бэлиэтииллэр **Трапеция халыыптаах астеризм**.

## Сулустар ааттара
* α — Арктур;
* β — Неккар;
* γ — Сегин эбэтэр Харис;
* δ — Принцепс;
* ε — Изар эбэтэр Пульхеррима (сэдэхтик — Мирак);
* η — Муфрид;
* κ — Асселюс Терциус;
* μ — Алькалюропс;
* 38 — Мерга.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Былыргы Грецияҕа Арктофилакс («Эһэни манааччы») диэн ааттаах этэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогра киирбитэ.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Волопас
* Астромиф: Волопас
Персей (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Персей
**Персей** (лат. *Perseus*) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.  

## Сулустар
* **Мирфак** (α Per), эбэтэр Альгениб. Улахана 1,79m уонна 590 сырдык сыла ыраах. Күннээҕэр 5000 төгүл улахан уонна диаметра 62 төгүл улахан.
* **Алголь** (β Per), аатырбыт сулус. Алголь (арабтыы «Аль Гуль», ол аата *Иччи*)  Горгона Медуза хараҕын бэлиэтиир.  

## Астеризмнар
* **Горгон Төбөтө**, түөрт сулустаах: β (Алголь), π, ρ уонна ω.
* **Персей Сегмента**, алта сулустаах: ξ, ε, δ, α (Мирфак), γ уонна η.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **h** уонна **χ Per**, Икки хостоох мустуу: NGC 869 уонна NGC 884, бинокльга көстөр олус кэрэ объектар.
* **M 34**, мустуу 5,5m улаханнаах 100 сулустардаах, уопсайынан толору Ыйдааҕар улахан иэннээх.
* **М 76**, планеталар мустуулара.
* **NGC 1499**, мустуу.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Зевс уола Персей Горгона Медузаны өлөрөр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Персей
* Астромиф: Персей
Күөх Боллох Тойон

**Күөх Боллох Тойон** — уу иччитэ.
Кини уу ыраас буоларын, балык үөскүүрүн дьаhайар. Саха дьоно балыктыылларыгар Күөх Боллох Тойонтон көрдөhөллөр. Кини санаата көнньүөрдэҕинэ көмүс хатырыктааҕынан дьонун күндүлүүр. Кини сөбүлээбэтэ ууну киртитии, бултаммыт балыгы уокка быраҕыы, күөллэри көhөрүү.

Күөх Боллох Тойон өлбүттээхтэр 7 хонук иhигэр балыктыылларын, кыhын ууну туоруулларын сөбүлээбэт — балык өлүөн, уу сытыйыан сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

* Тэрис «Айыы үөрэҕэ» стр.
* С.Саина САО-О9
Моhол Тойон, Буомча хотун

**Моhол Тойон, Буомча Хотун** — аартык иччилэрэ. Айанньыт дьон соптоох бэлиэ сирдэргэ бэлэх — туhах биэрэллэр. Айацца барарга иччилэр ааттарын ааттаан уот ноцуо айах туталлар.
Кыыс (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кыыс
**Кыыс** () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Ыйааһын. Бу бөлөххө сааскы Күн тэҥнэһиитэ баар. 

## Сулустар уонна объектар
* **Спика** (Кыыс α-та), латыынныы «туораах» диэн, — икки хостоох сулус, улахана 0,98. 
* **Поррима** (Кыыс γ-та), ол аата «сэрэйии таҥарата», — ырааҕа 32 сырдык сыла, орбитата 171 сыл периодтаах.
* **Кыыс галактикалар мустуулара**, 1500 кэриҥэ галактикалардаах, ырааҕа 59 мөл. сырдык сыла
* **Сомбреро** (М 104), галактика. 
* **3C 273**, квазар (12 улаханнаах), судургу телескопка көстөр ордук ыраах объект, ырааҕа 3 млрд. сырдык сыла.

## Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө балаҕан ыйын 16 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан саас ордук уонна толору көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Гириэктэр номохторунан бу Деметра, Кронос уонна Рея кыыһа — байылыат уонна сир оҥоруу таҥарата, Персефона ийэтэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Дева
* Астромиф: Дева
Хатан Тэмиэрийэ

**Хатан Тэмиэрийэ** (Аан Уххан) — Орто дойдуга иккис улахан иччи. Бу сахалар улаханнык уцэр — суктэр, кордоhор иччилэрэ. Аан дойду айыллыаҕыттан үөскээбит иччи. Өһүргэс, көмүскэс, үтүө санаалаах. Кири—дьайы, быртаҕы сөбүлээбэт, уокка силлиири абааhы көрөр. Буруйдааҕы кыыhырдаҕына улаханнык накаастыыр.

Хатан Тэмиэрийэ сүрдээх үөрүнньэҥ, кэпсэтинньэҥ. Киhиэхэ тугу барытын үөрэтэр, кэпсиир, көмөлөһөр, алдьархайтан быыhыыр. Саҥа төрөөбүт киhи—сүөhү, от—мас кырдьар аналлаах. Ол иhин биhиги бу Орто дойдуга дьоллоох олохтоноору иччилэртэн көмө кэтэhэбит, эрэйэбит.

Көрдөhүү оҥорорго аан бастакынан Хатан Тэмиэрийэни аhатыллар. Ол кэнниттэн атын иччилэри аhатыллар. Ойуун кыырарыгар ити эмиэ туттуллар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Кинигэтэ — Тэрис «Айыы үөрэҕэ».
*С.Саина-САО-О9
Үөнү Сүгээччи (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Үөнү Сүгээччи
**Үөнү Сүгээччи** () — улахан буолан баран өлбөөркөй сулустар бөлөхтөрө.

## Сулустар уонна объектар
* Иоганн Кеплер 1604 сыллаахха бу бөлөххө саҥа сулус кылбайыытын көрбүтэ.
* **Үөнү Сүгээччи RS-та**, 1898, 1933, 1958, 1967, 1985 уонна 2006 сыллардаахха кылбайбыта
* **Барнард сулуһа** — кыһыл карлик, Күнтэн 5,98 сырдык сыла ыраах.  
* Сфера халыыптаах галактикалар мустуулара М9, М10, М12, М14, М19 уонна М62.

## Кэтээн көрүү
Үөнү Сүгээччи зодиак бөлөхтөрүгэр киирбэт да буоллар Күн манна 21 күн баар сэтинньи 27 ахсынньы 17 диэри. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук уонна толору көстөр.

Астрономнар саҥа тоҕус сулус тула планеталар системалар үөскүүллэрин чинчийбиттэр..

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Асклепий эмпчит таҥараны кытта сибээстээх.  

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Змееносец
* Астромиф: Змееносец
Кит (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кит
**Кит** (, **Cet**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, Халлаан "уулаах" регионугар баар,  Күрүлгэн, Эридан уонна Балыктар бөлөхтөр аттыларыгар. 

Арассыыйа территориятыттан алтынньыга ордук уонна толору көстөр.

## Сулустар уонна объектар
* **Менакр** (Кит α-та),
* **Дифда**, эбэтэр **Денеб Кайтос** (Кит β-та).
* **Мира** (Кит ο-та), 331,65 күннээх периодтаах, улахана 2,0m 10,1m диэри уларыйар.
* **Кит τ-та**, параметрдарынан Күҥҥэ маарыҥныыр, 17-с ыраах уонна наука фантастикатыгар элбэхтик суруллубут.
* **HD 11964** сулус тула үс планета баар.
* **M77**, спираль халыыптаах галактика.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Очуоска баайыллыбыт Андромеданы сиэтэ Посейдон ыыппыт кит абааһы. Бу абааһыны Персей өлөрбүт.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Кит 
* Астромиф: Кит
Эридан (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Эридан
**Эридан** (, **Eri**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Экватортан −58° диэри уһун-синньигэс. Халлааҥҥа 1137,9 квадрат кыраадыс иэннээх градуса уонна 187 харахха көстөр сулустардаах.

## Кэтээн көрүү
Арасссыыйа территориятыттан +32° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ сорҕото көстөр.

## Сулустар
* **Ахернар** (α&nbsp;Eri, 0,46m), күөх супергигант, аата араабтыы **آخر النهر** (**' — «өрүс төрдө»).  
* **Эридан ε&nbsp;-на**, [[Күн|Күҥҥэ]] маарыҥныыр. 2009 сыл бүтэһигэр бу сулус планеталааҕа билиннэ..
* **Эридан η&nbsp;-та**, 10.7 [[сырдык сыла]] ыраах.

== Устуоруйата ==
Былыргы бөлөх. Баларгылар өрүскэ маарыҥнатар этилэр. [[Клавдий Птолемей]] «Альмагест» каталогар киирбитэ. Эридан — гириэктэр номохторунан бу [[Нил]] өрүс. Сүрүн сулуһун аата Ахернар, араабтыы «өрүс төрдө».

== Быһаарыылар ==


== Сигэлэр ==
* [http://wikisky.org/?object=Eri&zoom=2&locale=RU **WIKISKY.ORG:''' Эридан]
* Астромиф: Эридан
Пегас (сулустар бөлөхтөрө)

*Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр. [[Пегаас (суолталара)]]*

400px|thumb|right|Пегас
**Пегас** (), хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1120,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 166 харахха көстөр сулустардаах.

## Сулустар
* **Эниф** (Пегас ε-та), "Мурун" — улахана 2,38m.
* **Маркаб** (Пегас α-та), "Ыҥыыр" — улахана 2,49m. 
* **Шеат** (Пегас β-та), "Сарын" — улахана 2,4m 2,8m ыккардынан.

## Интириэһиргэтэр объектар
* α (Маркаб), β (Шеат), γ (Альгениб) уонна Андромеда α-та (Альферац) **Пегас Улахан Квадрата** диэн астеризмы үөскэтэллэр
* **M 15** — бөдөҥ мустуу «төбөтүн» (ε, Эниф) аттыгар. 
* **Пегас 51** — Күҥҥэ маарыҥныыр бастакы көстүбүт сулус.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Ат" диэн ааттаах киирбитэ. Гириэктэр номохторунан Пегаас — кынаттаах ат, Горгона Медуза хааныттан төрөөбүт.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Пегас
* Астромиф: Пегас
Скорпион (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Скорпион
**Скорпион** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр баар

Күн манна сэтинньи 22 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан ыам ыйыгар толору көстөр.

## Сулустар
* **Антарес** (Скорпион α-та), "Арес Өстөөҕө", 1,6 улахан. Өҥө Марс планетаҕа маарыҥныыр. 

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Скорпион Кутуруга**. Манна α (Антарес), τ, ε, μ, ζ, η, θ (Саргас), ι, κ, λ (Шаула) уонна ν сулустар киирэллэр. Атын аата **Күөгү Күрүчүөгэ**.
* **Куоска Хараҕа**. Манна λ и υ сулустар киирэллэр. Скорпион кутуругар баар

## Атын объектар
* **Акраб** (Скорпион β-та) гириэктэр Рафиас диэн ааттыыллара, ол аата «краб»;  
* Бу бөлөххө халлааҥҥа ордук улахан рентген долгуннар үөскүүр сирэ (**Скорпион X-1**),
* **Скорпион ν-та**,
* **GRO J1655-40**, Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Орион Артемиданы кытары кыыһырсыбыт, Артемида скорпиону ыыппыт өлөрө.
  
## Ссылки
* '''WIKISKY.ORG:''' Скорпион
* Астромиф: Скорпион
Хара үөдэн

**Хара үөдэн** () – куйаар-кэм систиэмэҕэ астрофизика эбийиэгэ, манна олус улахан тардыы күүһэ үөскүүр, кини иһиттэн туох да, ол иһигэр сырдык кыайан тахсыбат. 

Хара үөдэннэри көрдөөһүн астрофизика сүрүн проблемата. Икки хостоох объектар компонена буолуон сөп.

Сулустан гаастар бу эбийиэккэ көстүбэккэ сүтэллэр. Ордук улахан массалаах хара үөдэннэр баар буолуохтарын сөп.

Black hole (ааҥыллыы hole — дьөлөҕөс) тиэрмини Джон Арчибальд Уилер 1967 сыллаахха бэйэтин "Биһиги куйаарбыт: биллэр уонна биллибэт түгэннэрэ (Our Universe: the Known and Unknown)" диэн лиэксийэтигэр киллэрбитэ.
Егор Гайдар

thumb|Егор Гайдар

**Егор Тимурович Гайдар** (Кулун тутар 19 1956, Москва, Сэбиэт Холбоhуга – Ахсынньы 16 2009, Москва уобалаhа, Арассыыйа) диэн Арассыыйа экономиhа уонна политига. 1990-с сс. саҕаланыыларыгар ыытыллыбыт экономика реформаларын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буоларынан биллэр.
Адольф Хитлер

thumb|Адольф Хитлер. Муус устар 20, 1937.
**Адольф Хитлер** () (Муус устар 20 1889, Браунау ам Инн, Аустрия-Мадьаар – Муус устар 30 1945, Берлин, Германия) диэн Германия политига, Нацист партиятын басхана.
1933-1945 сс. Германия тоталитар басхана уонна канцлера. Аустрияттан төрүттээх.

Хитлер Бастакы аан дойду сэриитин кыттыылааҕа (бастаан саллаат, онтон ефрейтор). 1919 с. Нацист партиятыгар кыттыспыта, 1921 с. партия басхана буолбута. 1923 с. Баварияҕа буолбут сатамматах пиибэ путчун тэрийбитэ, ол иhин хаайыыга угуллубута. 1933 c. Германия канцлера буолар. Сотору кэминэн Ваймар Республикатын оннугар Үһүс Райх тэриллэр.

Хитлер бүтүн Эуропаны Нацист Германиятыгар бас билиннэрэр санааланар. Ол иhин тас политикаҕа кини аар дьоҥҥо аналлаах "олох куйаарын" (Lebensraum) баhылыыр суолга турунар. Ол соругун ситиhэргэ дойду бары күүстэрин уонна кыахтарын кэлэр улахан сэриигэ анаан мунньар. 1939 с. нацист армията Польшаҕа саба түһэр, Холбоhуктаах Хоруоллук уонна Франция Германияҕа сэриини биллэрэллэр, ол курдук Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланар.

Кэлэр үс сыл устата, Германия уонна кини кыттыгастара Эуропа, Хоту Африка, Илин, Соҕуруулуу-илин Азия уонна Чуумпу океан улахан өттүлэрин баhылыыллар. 1941 с. Германия Сэбиэт Холбоhугар саба түһэр. Сэрии бүтүн түмүгүнэн Германия уонна кини кыттыгастара хоттороллор. Нацистар сэрии тухары кимэн киирбит дойдуларын олохтоохторун утары элбэх буруйдары оҥорбуттара, 17 млн кэриҥэ киhини өлөрбүттэрэ, олортон 6 млн дьэбэриэйдэр (Холокост).

1945 c. муус устар 30, Берлины ылыы кыргыhыытын кэмигэр, Хитлер ойоҕунуун Ева Брауннуун (кинилэр икки хонук иннинэ холбоспуттара) бэйэҕэ тиийинэн өлбүттэрэ
Киль (сулустар бөлөхтөрө)

**Киль** (сахалыы "Аал сиһэ" диэххэ сөп, , **Car**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 494,2 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 206 харахха көстөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Канопус** (Киль α-та) — -0,72m улаханнаах, халлааҥҥа Сириус кэнниттэн иккис улахан.
* **Киль η-та **— гипергигант, массата Күн 100—150 массата, Халлаан Сиигэр ордук улахан сулус.
* **IC 2602** — чаҕылхай мустуу.

## Астеризмнар
* **Бриллиант Кириэс**.
* **Албын Кириэс**, ι (Турайс) уонна ε (Авиор).

## Устуоруйата
**Арго Аал** диэн былыргы бөлөх сорҕото. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха киллэрбитэ.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Киль
* Астромиф: Киль
Лебедев Василий Дмитриевич

200px|thumb|right|Лебедев Василий Дмитриевич
**Лебедев Василий Дмитриевич** (20.12.1934—21.02.1982)  — эбээн поэта, эбээн тылын чинчийбит биллиилээх учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыл ахсынньы 20 күнүгэр Муома улууһугар Догдо-Чыбахалаах нэһилиэккэ төрөөбүт.
* 1954—1958 сыллардаахха Ленинград куоракка Герцен аатынан Педагогика институтугар үөрэммит.
* 1960 сыллаахха СГУ история уонна филология факультетын бүтэрбит.
* 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1970 сыллаахха Ленинград куоракка ССРС НА Тыллары үөрэтии Институтугар кандидат диссертациятын көмүскүүр.
* 1982 сыл олунньу 21 күнүгэр өлбүт.

## Айар үлэтэ
Айар үлэтин 50-с сыллардар бүтүүтүгэр саҕалыыр. Кини бастакы айымньылара «На Севере Дальнем» диэн Магадаан куоракка тахса сылдьыбыт альманахха бэчээттэммиттэр.

«Хотугу сулус», «Полярная звезда», «Дальний Восток» уонна эбээн тылынан «Песни и стихи эвенов» диэн хомуурунньукка эмиэ тахсыбыт.

## Айымньылара
* *Снежные искры* (сахалыы тылынан)
* *Сказанье о счастье* (нууччалыы тылынан)
* *Омчэни*. Хоһооннор. — 1963 
* *Икээ экин*. — Дьокуускай, 1984
* *Күнүм, сирим дьарҕаалара.* — Дьокуускай, 1980
* *Орон*. Стихи и поэмы. Г. Фролов тылбааһа. — М., 1982
* *Родная тундра*. Стихи и поэмы. — М., 1985

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ учуонай Лебедева Жанна Карувна.

## Сигэлэр
* *Поэт и первый эвенский ученый Василий Дмитриевич Лебедев* (1934—1982). Биобиблиогр. указ. — Якутск, 1989.
* Мома — колыбель эвенской литературы и культуры
* Саха сирин суруйааччылара 
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Лебедев Василий Дмитриевич
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Момский район: Лебедев Василий Дмитриевич
Гайдар

**Гайдар**:

* Аркадий Гайдар (1904—1941), сэбиэскэй суруйааччы
* Тимур Гайдар (1926—1999), сэбиэскэй адмирал, А. Гайдар уола
* Егор Гайдар (1956—2009), Арассыыйа экономиhа уонна политига, Т. Гайдар уола
* Мария Гайдар (1982 т.), Арассыыйа политига, «ДА!» диэн политика ыччат хамсааhынын активиhа, Е. Гайдар кыыhа
Попова Марина Константиновна

**Попова Марина Константиновна (Эдьиий Марыына)** (24.03.1926—16.07.2014) — ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1926 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Бастакы Холгума нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* 1946 сылтан музыка театр-студиятын хорун ырыаhыта. 
* 1948—1951 сылларга Дьокуускай радиокомитет хорун ырыаһыта. 
* 1956 сыллаахха М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы консерватория опернай студиятын бүтэрбит.
* 1956 сылтан Саха государственнай музыкальнай-драматическай театрын, кэлин Суорун Омоллоон аатынан Саха государственнай опера уонна балет театрын артыыһа.
* 2014 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүт.

## Айар үлэтэ
#### Театрга толорбут партиялара
* Ларина, Ольга, Няня (П. Чайковскай «Евгений Онегин» оператыгар (1949)
* Кыыс Кыскыйдаан, Аан Алахчын хотун (М. Жирков уонна Г. Литинскай «Ньургун Боотур»)
* Алгыма уонна Чычып-Чаап (Г. Григорян «Лоокуут уонна Ньургуһун»)
* Сата (Г. Комраков уонна Э. Алексеев «Манчаары туһунан ырыа») 
* Аксинья (Т. Хренников «В бурю»)

#### Ырыалара
Марыына Попова 1961 сылтан Саха Сиригэр уонна таһыгар 500-н тахса концерт биэрбит, репертуара 100-н тахса ырыалаах. 

Кини Г. Григорян, Г. Комраков, П. Иванова уонна да атын ааптардар ырыаларын бастакы толорооччу. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1972)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата (1998)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1997)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2003) (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2012)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* 
* 
*
Билюкина Алла Афанасьевна

200px|thumb|right|Билюкина Алла Афанасьевна
**Билюкина Алла Афанасьевна**, литературовед, филология доктора.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыл ахсынньы 21 күнүгэр Москва куоракка төрөөбүтэ. 
* 1957 сыллаахха МГУ филология факультетын бүтэрбитэ. 
* 1959 сылтан Тыл, литература уонна устуоруйа институутугар лаборанттан сүрүннүүр наука сотруднигар диэри үүммүтэ.
* 1969 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата “Якутская советская драматургия”, 
* 1998 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата “Якутская драматургия: Истоки. Эволюция. Концепция личности”.

## Айымньылара
* *Якутская советская драматургия тридцатых годов*. – Якутск: Якуткнигоиздат, 1971.
* *Роль русской литературы в возникновении и становления якутской литературы.* – Якутск: Якут. науч. центр СО РАН, 1980.
* *Якутская советская драматургия 20-х годов.* – Новосибирск: Наука, 1982. 
* *Якутская советская драматургия: (Зарождение и развитие соц. реализма)*. – М.: Наука, 1988.
* *Языческие обряды якутов: (Истоки якут. драмы).* – Якутск: Якут. науч. центр СО РАН, 1992.
* *Национальное и общечеловеческое в якутской драме 20-х годов.* – Якутск, 1997.
* *Алампа... (Жизнь в творчестве).* – Якутск: ЧИП Ли В.Г., 2001.
* *Из истории литературно-художественной мысли Якутии ХХ века.* – Якутск: Изд-во ЯГУ, 2002.
* *В.В. Никифоров Манчаары тyoкyн пьесатын туhунан. В.В. Никифоров (Кyлyмнyyр) – человек и личность:* Материалы науч.-практ. конф. – Якутск, 1997.

## Өссө маны көр
* *Якутское литературоведение. Развитие гуманитарных исследований в Якутии.* – Новосибирск, 1981. – С. 139-144.
* *Роль русской литературы в возникновении и становлении якутской драматургии. Взаимодействие литератур народов Сибири и Дальнего Востока.* – Новосибирск, 1983. – С. 124-132.
* *Взгляд в минувшее: [Спектакль “Ханидуо и Халерхаа в постановке реж. А.С. Борисова”]; Как это было в Сезуане; Из истории Саха театра. Андрей Борисов и Саха театр: На рубеже столетий.* – Новосибирск, 2000. – С. 259-261; 279-281; 299-301.
* Бурцев Д. *От истоков до наших дней:* (О монографии “Якут. сов. драматургия”). Соц. Якутия. – 1989. – 22 июля.
* Шестаков Е. *Саха литературнай уус-уран литературатын критикатын сайдыыта.* Кыым. – 1973. – Бэс ыйын 7 к.
* *Билюкина Алла Афанасьевна. Ученые-исследователи Института языка, литературы и истории:* Биобиблиогр. справ. – Якутск, 1995. – С. 44-45. – Библиогр.: 4 назв.
* Биобиблиографический справочник 

## Ылыллыбыт сирэ
* Национальнай библиотека саайта 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
Парустар (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Парустар
**Парустар** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 499,6 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 195 харахха көстөр сулустардаах.

## Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт, +34° кэтирээһинтэн соҕуруу олунньуга толору көстөр.

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Албын Кириэс**, Парустар δ-та уонна κ-та киирэллэр.

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1752 сыллаахха Арго Аал диэн улахан бөлөхтөн араарбыта.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Паруса
* Астромиф: Паруса
Охчут (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Охчут
**Охчут** (, **Sgr**) — зодиак сулустарын бөлөҕө, Чубуку уонна Скорпион бөлөхтөр ыккардыларынан баар. 

Бу бөлөххө кыһыҥҥы Күн туруута уонна Галактика киинэ бааллар. Халлаан Сиигэр сытар.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Лагуна**, мустуу,
* **Омега M17**, мустуу, атын ааттара — Куба, Туйах, 
* **Үс Хостоох** (M20), мустуу, атын аатта — Үс Өлүүлээх, 
* **M22**, **M28**, **M54**, **М55**, **M69**, **M70**, **M75** уонна **Арка Мустуута**, сфера халыыптаах мустуулар. 
* радиодиапазоҥҥа **Охчут A**, бу объект Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Чайник**, ζ (Аскелла), φ, δ (Каус Меридианалис) уонна ε (Каус Аустралис) сулустар киирэллэр.  
* **Теребеллум** ω, 59, 62 уонна 60 сулустар киирэллэр.

## Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө ахсынньы 17 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Гириэктэр номохторунан Кротос диэн кентавры кытта сибээстээх.

## Быһаарыылар
 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Стрелец
* Астромиф: Стрелец
Орион (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Орион
**Орион** () — экватор сулустарын бөлөҕө. Ордук чаҕылхай сулустар Ригель, Бетельгейзе уонна Беллатрикс. 
 
## Бетельгейзе
Кыһыл супергигант **Бетельгейзе** (Орион α-та), араабтыы «хоноҥсо» — уларыйа турар сулус, Улахана 0,2 - 1,2 ыккардынан, ортотунан 0,7m. 650 сырдык сыла ыраах. Ордук улахан сулустартан биирдэстэрэ: Күммүт оннугар турдаҕына Марс орбитатыгар диэри толоруо этэ.

## Ригель
Күөх супергигант **Ригель** (Орион β-та), араабтыы «атах», Улахана 0,18. 1100 сырдык сыла ыраах. Температурата 11&nbsp;200 К, диаметра Күннээҕэр 68 төгүл улахан Былыргы Египекка сулустар ыраахтааҕылара дииллэр этэ уонна Осирис таҥараны кытта сибээстиилэр этэ.

## Атын объектар
thumb|left|300px|"Сулустар фабрикалара" Орион бөлөх ортотугар
* **Орион θ-та**, түөрт муннукка маарыҥныыр түөрт компоненнаах — Орион Трапецията.  
* **Ат Баһа**, хараҥа туман курдук көстөр, Орион ζ-та сулустан 0,5° соҕуруу баар.

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Сноп**, — α (Бетельгейзе), β (Ригель), γ (Беллатрикс), ζ (Альнитак), η (Минтака) уонна κ (Саиф). Атын аата — **Лыах**.
* **Орион Кура** (Эҥэр сулус) — Минтака, Альнилам уонна Альнитак (эбэтэр δ, ε и ζ). Атын ааттара *Үс хоруол*, *Кыраабыл*.
* **Орион Батаһа** — θ  ι сулустар уонна Орион тумана.
* **Орион Куйаҕа** — π1, π2, π3, π4, π5 уонна π6.

## Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.

## Устуоруйата
Сулустар киһи халыыбыгар маарыҥныыллар. Былыргы Египекка Орион бөлөҕү «сулустар ыраахтааҕыта» дииллэрэ, Вавилоҥҥа — «Халлаан маныыһыта». Иудеяҕа уонна Библияҕа Орион бөлөххө **Кесиль** (дьэбириэйдии כסיל, «акаары») диэн бөлөх сөп түбэһэрэ.

Гириэктэр Орион булчуту көрөллөр этэ. Артемида оҕо өлөрбүтүн кэннэ халлааҥҥа тиийбитэ. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Орион
* Астромиф: Орион
Оҕус (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Оҕус
**Оҕус** ()&nbsp;— зодиак сулустарын бөлөҕө, Игирэлэр уонна Хой бөлөхтөр ыккардыларынан баар.  

## Үргэл уонна Гиад
Оҕуска икки сулустар мустуулара баар — Гиад уонна Үргэл. 
* **Үргэл** (М 45) эбэтэр "Сэттэ Эдьиий"&nbsp;— 410 сырдык сыла ыраах сытар уонна 500 сулустардаах мустуу. Сытыы харахха 6 - 7 сулус көстөр. Бары бииргэ кыракый хомуос курдук көстөллөр. 
* **Гиад**, 150 сырдык сыла ыраах, 132 бөдөҥ сулустаах уонна 259 бытархай сулустардаах.

## Альдебаран
Гиад мустууттан чугас **Альдебаран** (Оҕус α-та) диэн сулус, араабтыы (الدبران, al-dabarān эбэтэр «батыһан иһээччи»). Урут *Оҕус Хараҕа* диэн ааттыыллара. Улахана 0,78 - 0,93 ыккардынан баар. 68 сырдык сыла ыраах.

## Краб туманность
Астрофизика объекта **Краб туманность** (М 1), 1054 сыллаахха буолбут дьэлби тэбии тобоҕо (М 1). Халлаан Сиигэр баар. 6300 сырдык сыла ыраах, диаметра 6 сырдык сыла уонна күн аайы 80 мөл. км. улаатар.  

thumb|left|Оҕус

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.

## Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө ыам ыйын 11 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук көстөр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Телец
* Астромиф: Телец
Гидра (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Гидра
**Гидра** (, , — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө.

## Сулус
* **Альфард**, ордук чаҕылхай 2,0 улаханнаах. 

## Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан саас ордук көстөр.

## «Гидра баһа» [[астеризм]]
Арҕаа өттүгэр элбэх муннуктаах **Гидра баһа** диэн астеризм баар. Гидра ζ-та, ε-та, δ-та, σ-та уонна η-та киирэллэр. Араабтар **Чөмчүүк оҕуруо** диэн ааттыыллар.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «Уу Үөнэ» диэн ааттаах киирбит. Былыргы гириэктэр Геракл иккис хорсун быһыытыгар Лерней гидратын кыттаа сибээстииллэр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Гидра
* Астромиф: Гидра
Иччилэр

## Буор иччитэ
Буор иччитин сороҕор Сир иччитэ, Кэс Тортугэн диэн ааттыыллар. Кинини киһини, сүөһүнү да маарыннаабат буор онноох улуу кутур курдук бодолууллар. Сороҕор кини оҕонньор буолан костор, сороҕор оҕус буолар. Буор иччитэ бу дойдуну онорбут куус. Кини одунтан торуттээх. . Буор уоскуур куустээх, буорга ийэ кут туьуон эрэ кэрэх, буор тиллэр. Киьи эмиэ кини дьоҕурун ылан уоскуур – ууьуур дьоҕурданар. Буор иччитэ киьиэхэ буор кут буолан киирэр уонна бу дойдуга тыыннаах сылдьарга дьулуьууну уоскэтэр. Киниэхэ анаан алгыс от ыйыгар оноьуллар. Ити алгыс от – масс толоруйарыгар, сиртэн ону ыларыгар аналлаах. Буор ыарахан буолар. Ким да котохпото, хоппото диэн буору ааттыыллар. Буор киьини бэйэтигэр тардар куустээх. Тардар буор Ийэ буор дэнэр. Ити буор киьи буор кутун кытта ыкса сибээстээх.

## Иэйэхсит
Иэйэхсит үһүс халлаанна олорор. Онон айыыьыттааҕар урдук олохтоох. Бу дойду эмиэ сырдыгынан кулумнээбит, мэлдьи куох, мэльди  сылаас. Иэйэхсит уунэр айылҕа айыыта. Оттор – мастар, кыыллар – котордор бары кини быйана буолаллар. Иэйэхсит куол эттээх сииннээх кэрэ дьахтар дьуьуннээх буолар. Салгын кутугар Иэйэхсит туспут киьитэ олус  утуо санаалаах буолар. Итинник киьи утуо санаатынан дьону эмтиир., утуону урдэтэр, оту – маьы тупсарар. Буор кукка тустэҕинэ, ол киьи этэ – сиинэ ураты утуо сабыдыалы биэрэр дьоҕурданар. Итинник куустээх дьон ытыстарынан тутуан , харахтарынан корон, силлээн эмтиир дьоҕурданаллар. Иэйэхсит ыам ыйыгар туьэр, кини сабыдыалынан от – масс коҕорор, дьоннор майгылара тупсар. 
иовлева маша САО - 09 Тэрис, Айыы уорэҕэ, с23 уонна 86

## Иччилэр
#Аккад мифологиятыгар "ИШУМ- брат солнечного бога шамаша (уту) советчик и посол подземного бога  Нергала. Старается смягчить ярость Эрры (Ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи" -, диэн баара. Кини "дух огня" диэн суолталаах. Ити тылга маарынныыр ёйдёбул сахаҕа баара дуо?. Билиццэ диэри "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбуллээхпит. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэнтэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, кэлицци кэмцэ уот иччитэ "кырдьыгы  туох баарынан этэр" диэн ёйдёбул баhыйан эрэр курдук.) Били, этэргэ дылы, иччи диэн хас хардыы аайы баар  тылбытыгар "уот иччитэ" дьиц  бастакы  тыл- ёйдёбул этэ диир сымыйа буолуо суоҕа.
#Хас биирдии эбэ (уолбат уу) тус бэйэ иччилээх.
#Сир-сир тус бэйэ иччилээх.
#Дьиэ иччитэ.
#Хотон иччитэ (Ньаадьы).
#Аам-дьаам тымныы иччитинэн икки муостаах Дьыл Оҕуhа буолар.
#Киhи илиитинэн оцоhуллубатах айылҕа кёстуулэрэ тус бэйэ иччилээх буолуохтарын  сёп.
#Айыы аймаҕа туомун  толорон туруорбут сэргэтэ тус бэйэ иччилээх.
Геркулес (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Геркулес
**Геркулес** (лат. *Hercules*) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 1225,1 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 235 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр.

## [[Астеризм|Астеризмнар]]
* **Лыах**, Геркулес ε-та, δ-та, β-та (Корнефорос), π-та, η-та уонна ζ-та.
* **Сүрүн  таас** Лыах "хотугу кыната", Геркулес ε-та, π-та, η-та уонна ζ-та. Аата Саҥа Кэс Тыл номоҕуттан..

## Атын объектар
Бу бөлөххө Күн систематын апекса баар, координаталар α = 270°, δ = 30°. Кини сөкүүндэҕэ 20 км түргэнник апекс диэккии баран иһэр.
   
## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Геркулес 
* Астромиф: Геркулес
Сүр

**Сүр** — киһи дууһата. Салгын кут — киhи өлбүтүн кэннэ, салгын буолар кута. Ийэ кут — киhи өлбүтүн кэннэ «анараа дойдуга» барар кута. Буор кут — киhи өлбүтүн кэннэ сир буолар кут.

Сүр диэн тугуй? Сүр — бу, майгы-сигили. Сүр киhиэхэ төрүөҕүттэн бэриллибэт. Тулалыыр эйгэ уонна өстөр киhи сурун иитиэхтииллэр. Киhи кута-сүрэ кини хайдах сүрүннээх киhи буолуутугар сабыдыаллаах.

## Өссө маны көр
* Сүр суолтата
* Сүрэҕэ суох буолуу
* Үс кут
Аал Кэтэҕэ (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Аал Кэтэҕэ
**Аал Кэтэҕэ** (, **Pup**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигэр сытар. Халлааҥҥа 673,4 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 241 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан соҕуруу олунньуга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Аан бастаан **Арго Аал** диэн улахан бөлөххө киирэр этэ. 1752 сыллаахха Никола Луи де Лакайль инициативатынан улахан бөлөҕү бытарыппыттар: Корма, Киль уонна Парустар 

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Сытыйбыт Сымыыт** — үөскээн эрэр планеталар туманностара.

2007 сыллаахха астрономнар рентген телескоп көмөтүнэн **RX J0822-4300** сулуһу булбуттар, түргэнэ — чааска 4,7 мөл. км.
Куба (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Куба
**Куба** (, ***Cyg***) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө.

Арассыыйа территориятыттан сайын ордук көстөр.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Денеб** (Куба α-та), үрүҥ супергигант, улахана 1,25  очень яркая звезда, чаҕылхайа Күннээҕэр 67&nbsp;000 төгүл улахан.
* **Альбирео** (Куба β-та), икки хостоох сулус.
* **Куба X-1** — рентген сардаҥалар үөскүүр сирэ, Хара дьөлөҕөс буолуон сөп.
* **Куба X-3** — икки хостоох сулус.
* **Куба OB2-12** — күөх супергигант.
* **NGC 7000** — Хотугу Америка диэн туманность.
* **IC 5070** — Пеликан туманность.
* **Хотугу Чохтоох Мөһөөччүк**.
* **M39** — сулустар мустуулара.

## «Хотугу Кириэс» [[астеризм]]
Бөлөх халыыбын быһаарар **Хотугу Кириэс** диэн астеризм α (Денеб), β (Альбирео), γ (Садр), δ уонна ε (Гиенах) сулустардаах.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар "Көтөр" диэн ааттаах киирбитэ. Былыргы гириэктэр номохторунан Куба — Леданы эккирэтэр Зевс. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Лебедь 
* Астромиф: Лебедь
Саввинов Дмитрий Иванович

200px|thumb|right|Саввинов Дмитрий Иванович
**Саввинов Дмитрий Иванович** — архитектор.

## Олоҕун олуктара
* 1939 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ.
* 1963 сыллаахха Ленинград куоракка тутуу институтун бүтэрбитэ.

## Айымньылара
* ЛОРП дьиэтэ;
* «Якутгражданпроект» дьиэтэ (билигин АЛРОСА уонна Тутуу министерствота);
* «Лена» гостиница, 1972;
* Өксөкүлээх Киинэ;
* СГУ Медицина института;
* Чернышевскай уулуссаҕа 12 мэндиэмэннээх олорор дьиэлэр;
* Дьокуускай куорат мэрията;
* 1 №-дээх Правительство дьиэтэ;
* Мирнэй куоракка Оҕо күөн-күрэс комплекса;
* Ньурба куоракка култуура киинэ;
* «Полярная звезда» гостиница;
* Саха театр дьиэтэ

## Үлэлэрэ
* Дьокуускай куорат гербэтэ
* Ньурба улууһун гербэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)

## Быһаарыылар

 
## Ылыллыбыт сирэ
* ЯСИА

## Сигэлэр
SakhaNews 20.05.2008:Архитектор Дмитрий Саввинов презентовал свою книгу «Рождение нового Якутска»
Сайылык (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ
**Сайылык (эркээйи сир)**, Абый улууһугар баар уонна 24 600 га иэннээх.

1980 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 364 №-дээх уурааҕынан резерват быһыытынан тэриллибитэ уонна 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствота 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулуппута.

## Сыала-соруга
* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии; 
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии; 
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

## Кыыллар
Тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, мохотой, куобах, андаатар.

## Көтөрдөр
куба, кыталык.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын Министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Saylyk.htm)
Ороһуоспа

**Ороһуоспа** диэн христиан итэҕэлигэр Исус Христос төрөөhүнүн бэлиэтиир күн. Григориан халандаарынан ахсынньы 25 ылыллар. Cорох илин христиан таҥара дьиэлэрэ Ороhуоспаны тохсунньу 7 бэлиэтииллэр (Юлиан халандаарынан).

Ороhуоспа төрүкү христиан бэлиэ күнэ эрээри, билигин аан дойдуга барытыгар киэҥник бэлиэтэнэр, христиан буолбатах да дьон эмиэ сөбүлээн бэлиэтииллэр.

Ороhуоспа биллэр үгэстэрэ: дьон бэйэ бэйэлэригэр бэлэх бэрсэллэр (оҕолорго бэлэхтэри Санта Клаус аҕалар), эҕэрдэлээх хаарталарынан атастаhаллар, таҥара дьиэтигэр сылдьаллар, уруу-аймах дьон бииргэ мусталлар, ас астыыллар, ороhуоспа маhын киэргэтэллэр, дьиэ иhигэр уонна таhырдьа уоттары уонна гирляндалары ыйыыллар.

## Христос Төрүүр Событиелара

### Каноническай тиэкистэр
Император ыйааҕынан, империя хас биирдии олохтооҕо «бэйэтин куоратыгар»көстүөхтээх этэ. Иосиф удьуора Давид удьуора Иосиф киспитэ буолан, Вифлеемҥа барбыттара.

Иисус төрөөбүтүн кэннэ, киниэхэ бастакынан аанньал көстүүтүн биллэр маныыһыттар киниэхэ сүгүрүйэ кэлбиттэрэ. Матфей евангелиены иһитиннэрбитинэн, халлааҥҥа абааһылары аҕалбыт дьикти сулус көстүбүт. Кинилэр бэлэх — кыһыл, ладан уонна смирнаны биэрбиттэрэ; кыра оҕо курдук буолбакка, ыраахтааҕы (Мф. 2:1-3). Ол кэмҥэ Сибэтиэй дьиэ кэргэн номнуо «дьиэтигэр» (Мф. 2:1-11).

Мессия төрөөбүтүн билэн, Иудейдар ыраахтааҕылара Ирод кинини икки сааһыгар диэри өлөрөргө приказтаабыта. Христос өлүүттэн дьиктитик быыһаммыт буолан, Иосиф аанньала Египеккэ сүүрэргэ соруйбута уонна Ирод өлүөр диэри олорбут дьиэлэрин кытта (Мф). 2:16).

### Апокрифическай источниктар
Иисус Христос төрөөбүтүн туһунан кэпсээнэ: «Протоевангелия Иакова» уонна «евангелия Псевдо- Матфей». Бу источниктар кэпсииллэринэн, гостиницаҕа миэстэ суоҕуттан, хаспахтан сүөһү хорҕойор хаҕын быһыытынан туһаныллыбыт хаспахха көһөргө күһэллибиттэр.

Мария уустар кэлиилэрин билэн, Иосиф повитуханы көрдүү барбытыгар, төннөн иһэн, хаспах хаспаҕар төннөн иһэн, «хаспах быыһыгар хайдах да таһырдьа таһаарбат гына сырдык сандаарбыта, сотору буолан баран, оҕо тахсан ийэтин түөһүн ылан Мария»диэн кэпсээбитэ. Киприан Карфаген бигэргэтэринэн, Мария «эбэҥки өттүттэн ханнык да өҥөҕө наадыйбат, төрөппүт да, төрөппүт да, төрөппүт да, онон оҕотун дириҥ ытыктабыллаах попечение төлүүр". Он писал, что рождение Христа произошло до того, как Иосиф привел повитуху. Онуоха Саломея ыраахтааҕытын Давид удьуоруттан төрүттээх Мария диэн ааттанар.
Билэ:The visit of the wise-men.jpg|Билгэһит Исус кыhыл оҕоҕо кэлиитэ
Билэ:Nativity tree.jpg|Ороhуоспа көрүнньүгэ
Билэ:Christmas tree sxc hu.jpg|Ороhуоспа маhа
Билэ:Santa-eop2.jpg|Санта Клаус
Билэ:Weihnachtsmarktindresden.jpg|Ороhуоспатааҕы баhаар. Дрезден, Германия
Билэ:Julemiddag.jpg|Ороhуоспа аhылыга. Дания
Билэ:Julekort.jpg|Эҕэрдэлээх хаарталар
Билэ:Trumpet imgp8944crop.jpg|Турбаhыт музыкант, Ороhуоспа кэнсиэрэ


## Быһаарыылар