Чукоткатааҕы эспэдииссийэ (1868-1870)

**Чукоткатааҕы эспэдииссийэ** — Илиҥҥи Сибиир кылаабынай управлениетын уонна Нуучча географическай уопсастыбатын Илиҥҥи Сибиирдээҕи салаата (ВСО РГО) 1868-1870 сс. тэрийбит научнай-чинчийэр уонна дьаһайар тэрээһинэ. Эспэдииссийэни барон Гергард Людвигович Майдель салайбыта. Сүрүн сыала — Саха уобалаһын хотугулуу-илин өттүн үөрэтии уонна олохтоох норуоттары, бастатан туран чукчалары, кытта сыһыаны олохтооһун этэ.

## Эспэдииссийэ иннинэ, эспэдииссийэ соруга
XIX үйэ ортотугар Арассыыйа импиэрийэтин хотугулуу-илинэ аан дойду ордук чинчиллэ илик регионнарыттан биирдэстэрэ этэ. Илин Сибиир дьаһалтата география каарталарын оҥорууга уонна бу сирдэргэ туох ресурсалар баалларын билиэн баҕарара, ону таһынан бас бэриммэккэ сылдьар чукчалары кытта сыһыан олохтонуохтааҕа. Онон чинчийээччи барон Майдель этиитин Илин Сибиир генерал күбүрүнээтэрэ М. С. Корсаков ылыммыта уонна Чукоткаҕа эспэдииссийэ ыытарга быһаарбыта. Эспэдииссийэни Арассыыйа импэрээтэрин Географияҕа уопсастыбата өйөөбүтэ.

## Эспэдииссийэ састааба
Эспэдииссийэ чилиэннэрэ аҕыйах этилэр, ол эрээри кинилэр улахан үлэни ыыппыттара:
* **[[Майдель Гергард Людвигович|Гергард Людвигович Майдель]]** — астроном, Иркутскай гимназиятын учуутала, эспэдииссийэ начаалынньыга, барон. Кини уопсай салайыыны, картографияны уонна административнай боппуруостары бэрийэрэ.
* **Антон Викентьевич Нейман** — топографтар корпустарын подпоручига. Кини сир-дойду каартатын оҥоруунан уонна астрономия координаталарын быһаарыынан дьарыктаммыта.
* Н. Антонович — Дьокуускай биэлсэрэ.
Сирдьиттэринэн, тылбаасчыттарынан уонна каюрдарынан олохтоох дьон — **[[Сахалар|сахалар]]**, **[[Дьүкээгирдэр|дьүкээгирдэр]]** уонна **[[Чуваннар|чуваннар]]** сылдьыбыттара. Кинилэр көмөлөрүнэн эрэ этэрээт тымныы кыһыннары туораабыта . Олортон Майдель Федор (Егор) Лыкчин (Лынгчин) диэн дьүкээгир тылбаасчыты ойуччу тутан бэлиэтээбитэ. Эспэдииссийэҕэ өссө Дьокуускай казаактара З. Божедонов, И. Котельников уонна В. Киприянов киирэллэрэ.
Ону таһынан Камчатканы чинчийбит биллиилээх учуонай Карл Карлович фон Дитмар консультант быһыытынан кыттыбыта (бэйэтэ айаннаабатаҕа эрээри).

## Эспэдииссийэ хаамыыта
Эспэдииссийэ 1868 сылллаахха саҕаламмыта уонна икки сылтан ордук барбыта. 
Эспэдииссийэ сүрүн кыттыылаахтара Иркутскайтан Дьокуускайга балаҕан ыйын 25 күнүгэр кэлбиттэрэ. 

Г. Л. Майдель этэрээтэ Дьокуускайтан Нижнеколымскайга диэри уонна онтон салгыы Чукотка тумул арыытыгар диэри ыарахан айаны оҥорбута. Чинчийээччилэр олус тымныыга ыт уонна таба көлүүрүнэн уһун суолу оҥорбуттара . Үлэлэрин хаамыытынан Индигир, Халыма, Анюй (Халыма салаата) тардыыларын, уонна Саха сирин хотугулуу-илиҥҥи хайаларарын сиһилии ойуулаабыттара.
Бастаан 1868 сыллаахха Дьокуускайтан тахсан Верхоянскайынан Орто Халымаҕа тиийбиттэрэ. Бу кэмҥэ рекогносцировка оҥорбуттара, чукчалар тустарынан сибидиэнньэ хомуйбуттара. Сүрүн айаннара 1869 сыллаахха буолбута: Аллара Халыматтан илин диэки айаннаабыттара. Улахан Анюй уоона Аччыгый Анюй үрэхтэри туораабыттара, Анаадыр өрсүкэ тиийбиттэрэ. Манна Майдель евпропа олохтоохторуттан бастакынан маннааҕы хайалар орографияларын сиһилии ойуулаабыта.

Салгыы эспэдииссийэ кытылы чинчийбитэ. Сэлии уҥуоҕун көрдөөбүттэрэ, атыы-эргиэн суолларын чинчийбиттэрэ. Көс биистэр сүрүн тохтуур сирдэрин каартаҕа укпуттара. 

1870 сыллаахха эспэдииссийэ төннүбүтэ. Черскэй сиһин туораан төттөрү Дьокуускайга кэлбиттэрэ. Манна урукку кэпсээнинэн каартаҕа ойууламмыт хайалар суохтарын Майдель дакаастаабыта.

## Билим түмүктэрэ
Экспедиция сүрүн түмүгүнэн «Путешествие по Северо-Восточной части Якутской области в 1868-1870 годах» диэн наука Академията ньиэмэстии, кэлин нууччалыы https://www.prlib.ru/item/708466 таһаарбыт фундаментальнай үлэтэ буолар. Майдель регион бастакы сиһилии картатын оҥорбута, үгүс география эбийиэктэрин баар сирдэрин чуолкайдаабыта, чукчалар, эбээннэр уонна дьүкээгирдэр олохторун, итэҕэллэрин уонна тылларын туһунан элбэх этнографическай матырыйаалы хомуйбутаhttps://pureportal.spbu.ru/en/publications/g-l-mydels-chukotskaya-expedition-18681870-and-the-atlas-of-the-yakutskaya-oblast-siberia(3837c071-858b-42b0-9999-4d79b188d9ea).html.

## Суолтата
Майдель үлэтэ Хотугулуу-Илиҥҥи Арассыыйаны чинчийэргэ тирэх буолбута. Кини хомуйбут дааннайдара кэлин буолутаалаабыт полярнай экспедициялары бэлэмнээһиҥҥэ уонна сирдэри дьаһалтанан тыырыыга туһаныллыбыттара.https://geocartography.ru/scientific_article/2019_1_76-83. Майдель картографияҕа кылаатын Нуучча гегорафияҕа уопсастыбата Кыһыл көмүс мэтээлинэн бэлиэтээбитэhttps://cyberleninka.ru/article/n/g-maydel-i-ego-vklad-v-kartografirovanie-severo-vostoka-rossii-vo-vtoroy-polovine-xix-v.

## Литэрэтиирэ
* *Майдель Г. Л.* Путешествие по северо-восточной части Якутской области в 1868—1870 годах. — СПб., 1894—1896.
* *Лазебник О. А., Романова О. С.* Г. Майдель и его вклад в картографирование северо-востока России // Геодезия и картография. — 2019.

## Быһаарыылар