Куһаҕан үгэһи үөскэтии

Төрөппүттэр эйэлээх, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр, өйөһөр, олох бары өрүттэригэр биир санаалаах буоллахтарына уонна үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээтэхтэринэ оҕолоро үтүктэн киһилии майгылаах, үлэни сөбүлүүр буола улаатыахтарын сөп. Оҕону иитии-үөрэтии кыра эрдэҕиттэн биир тэҥник төрөппүттэрин үтүктүүнэн баран истэҕинэ эппиэтинэс, эбээһинэс диэннэри ылынан иһэр кыаҕа улаатар. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах, туга эмэ табыллыбатар, сатамматар эрэ ытаан иһиэн сөп. “Улаатан иһэҕин” диэн этии тулуурдаах буолуута эмиэ улаатан, күүһүрэн иһэрин биллэрэр. Улахан дьону үтүктүү тулуурдаах, киэҥ-холку санаалаах буоларга, үлэни үлэлииргэ иитэр-үөрэтэр күүстэнэр. 

Сахалар оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр, кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥотторбокко, куһаҕан тыллары саҥардыбакка үчүгэй быһыылары оҥорууга үөрэтэр туһалааҕын, өйүн-санаатын төрүттээн биэрэрин билэн туһана сылдьаллар. Былыргы кэмнэргэ хара харахтаахха көрдөрбөккө, бэйэлэрэ эрэ иитэн, үөрэтэн улаатыннараллара ити үөрэх туһатын дакаастабыла буолар. 

Оҕо куһаҕаны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына онтун өссө оҥорор санаата улаатар. Кытаанах майгылаах оҕо ол үгэһин өссө оҥорор санаата аһара улахан буолуон сөп. Кырата ытыы-ытыы былдьаһыан сөп. Утарылаһыы төһө улаханыттан, ону тохтото сатааһын эмиэ улаатан биэрэригэр тиийэр. Кырата табыталыттан ылан тардыы, атыҥҥа аралдьытыы эрэ туһалыыра табыллар. 

Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр аан маҥнай куһаҕан быһыыны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, ону көннөрүү ыараан кэлэр. Оҕо үгэс буолбут быһыытын өссө оҥоро сатыыр санаата улаатарыттан куһаҕаны хатылаан оҥоро туруон сөп. Бу куһаҕан быһыыны оҥорууттан үөскээн хаалбыт үгэһи суох оҥорорго аан маҥнай, ол үгэс куһаҕанын биллэрии кэнниттэн умуннарыы, хаалларыы, ол аата оҥорулла турар куһаҕан быһыыны хайаан да тохтотуу, атыҥҥа аралдьытыы ирдэнэр кэмэ кэлэр, кыра да буоллар ханнык эрэ ыгааһын туттуллара тиийэн кэлэрэ көннөрүүгэ туһалыыр. 

Оҕо субу оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын хайдах эрэ биллэрии кэнниттэн, бу быһыыны оҥорорун тохтоторго тиийэр. Биэс сааһыгар диэри тугу оҥорбутун өйдөөбөккө хааларынан бу быһыыны оҥорбута өйүгэр-санаатыгар иҥмэккэ умнуллан хаалар. Оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын биллэҕинэ, төрөппүтүн итэҕэйэр, этэр тылын истэргэ үөрэммит оҕо, аны ону оҥорбот кыахтанар.

Субу оҥорор куһаҕан быһыытын тохтото сатааһыны оҕо утарсар, истибэт буоллаҕына, төрөппүт бэринэн иннин биэрэн, кыайан тохтоп-потоҕуна, оҕо кыайабын диэн санаата улаатан ытыыра, былдьаһара өссө күүһүрүөн сөп. Маннык балаһыанньа үөскээтэҕинэ төрөппүт чыпчархайы ыллаҕына эрэ табыллар кэмэ кэлиэн сөп. Ол көмөтүнэн оҕо төрөппүтэ этэрин истэр буолара оннугар түһэрэ табыллар. 

“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этии бэйэтэ талбытынан оҥоро сылдьар оҕо киһилии быһыыга үөрэммэтин быһаарар. Оҕо бэйэтэ оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕиттэн мөҕүллэрэ эмиэ сөп. Оҕону мөҕүү диэн сыыһа оҥорбуту көннөрүүгэ, куһаҕан үгэстэнэн хаалбатыгар аналланар уонна оҕону иитиигэ куруук туттуллар туһалаах быһыы буолар. 

Сахалар оҕоҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорторбокко, үчүгэйи эрэ оҥорторон иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ үчүгэй быһыылары үгэс оҥосторунан дакаастанар. Оҕо улаатан салгын кута сайдан, бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны араара үөрэнэн истэҕинэ ити хааччах уларыйан биэрэрэ, тугу бастаан оҥорорун бэйэтэ быһаарынара эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэр.

Оҕо бу кэмҥэ сыыһа туттунара элбиирин атын сиргэ үөрэнэ барар тыа сирин оҕолоро биллэрэллэр. Төрөппүттэриттэн тэйбит, ырааппыт, көҥүл барбыт курдук санааларыттан ол-бу быстах быһыыга киирэн биэрэллэрэ, бэргэһэ былдьаан сүүрэллэрэ киирэн кэлиэн сөп.

Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута үйэтин тухары бэйэтэ билбэтинэн оҥорор быһыытын салайа сылдьара саҥа оҥорор быһыытын ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөрүнэн быһаарыллар. Киһи тыыннааҕын тухары төрүт өйө-санаата, ийэ кута улаханнык уларыйбат, арай эбиллэн биэрэн эрэ иһэр. Хас биирдии саҥа оҥорор быһыыта ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр сөп түбэстэҕинэ ханнык да саарабыла, тохтоон ылыыта, тээтэҥнээһинэ, быһаара сатааһына суох оҥорон кэбиһэр кыахтанар. 

Киһи ийэ кутугар иҥмит өйө-санаата уларыйара уустук, саҥа үгэһи үөскэтэн биэрдэххэ эрэ кыаллар. Саҥа үгэс элбэх дьоҥҥо тарҕаныыта уһуннук кыалларынан дьон өйө-санаата сайдыыта, уларыйыыта уһун кэми ылар. Олохсуйан хаалбыт өй-санаа көлүөнэттэн көлүөнэ солбуйсан истэхтэринэ эрэ уларыйбыта биллэр. 

Куһаҕаны оҥоруу судургутунан, боростуойунан өйдөрө-санаалара ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ арааран билэ илик эдэрдэр элбэхтик оҥорон кэбиһиилэрэ үөскээн хаалыан сөп. Саха дьоно ити өй-санаа куһаҕан өттүгэр хамсааһына аһара барыыга тириэрдэн кэбиһэрин билэллэриттэн оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.

Дьон киһи буолуу үөрэҕин тутуспатахтарына өйдөрө-санаалара халыйан куһаҕаны, кыыллыы быһыылары оҥоруу диэки салаллар кутталлара үөскүүр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэрэ оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары арааран билэрин ирдиир. Өйө-санаата сайдыбыт оҕо, бу быһыы куһаҕан буоларын биллэҕинэ, оҥорбот кыаҕа улаатара үчүгэйи оҥорорун элбэтэрин үөскэтиигэ туһаныллар.  

Хара айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ иҥэн хааларынан, киһиэхэ оннук куһаҕан үгэс үөскээн хаалара түргэтиир, олус куһаҕан быһыы киһи этигэр-сиинигэр дьайарынан биирдэ оҥордоҕуна даҕаны умнубат, өссө оҥоруон баҕата элбээн, улаатан хаалыан сөп. Оҕо куһаҕаны оҥороро тохтотулуннаҕына, атыҥҥа аралдьытылыннаҕына эрэ табылларын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Сахалар ону быһааран “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһоонун оҥорон олохторугар туһана сылдьаллар.

Аныгы дьахталлар арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр киһи биир “душалаах” диэн сыыһа үөрэхтэрин тутуһан оҕо улаатан истэҕинэ салгын кутун үөрэтэ сатыыллара өйө-санаата туруга суох буоларыгар тириэрдэр,  ийэ кутун иитии диэни букатын даҕаны билбэттэр, ол иһин, бу кэми аһаран кэбиһэллэр. Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибэтэх оҕо улаатан баран олоҕор эппиэтинэһэ суох буолуон сөп. 

Ийэ кут диэн ийэ оҕотугар кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии көмөтүнэн иҥэрэн биэрэр үөрэҕин, өйүн-санаатын билигин даҕаны арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билинэ иликтэр. Манна ордук улахан куһаҕаны эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут, элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥорор буолла. Бу сымыйа үөрэҕи, секта диэн ааттыахха сөп, оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн таһы-быһа сымыйанан этиини тутуһан төрөппүттэр баар-суох оҕолорун кыра эрдэхтэринэ иитиини букатын хаалларан кэбиһэллэрин үөскэтэн сылдьар.

Эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕа улааппытыгар, элбэх буруйу-сэмэни, сыыһа-халты туттунууну оҥороллоро уонна бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинигэр үгүс сыыһалардаах, була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” улахан буруйдаах. (1,28).

Ийэ кут оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ иҥэрэн биэрэр үгэстэриттэн үөскүүр. Бу кут үчүгэй үгэстэртэн үөскээтэҕинэ киһи үчүгэй быһыылаах буола улаатар, онтон элбэх куһаҕан үгэстэр иҥэн хааллахтарына майгына куһаҕаҥҥа уларыйан хаалыан сөп. Ийэ кут өйө-санаата оҕо улааттаҕына даҕаны умнуллубат, хаалбат, киһи оҥорор быһыытын салайыыга хаһан баҕарар кыттыһа сылдьар.

Аһара бэйэмсэх, бэйэтин үрдүктүк сананар дьахтар оҕотун көмүскэһэр, харыстаһар санаата аһара барарыттан, оҕото туох эмэ куһаҕаны да оҥордоҕуна бэйэтин буруйдаабакка көмүскэһэн иһэриттэн оҥорбут дьыалатыгар эппиэтинэһэ суох оҥорорун таһынан, куһаҕаны оҥорбута үгэс буолан иҥэн хааларын үөскэтэн кэбиһэр. 

Биир эмэ оҕолоох иллэҥ дьахталлар оҕолорун туохтан барытыттан аһара баран көмүскээһин диэки салалыннылар. Оҕону атаахтатыы, аһара баран көмүскэһии бэйэтэ оҥорор быһыытыгар эппиэтинэһэ суох оҥорор. Эппиэтинэстээх буолууга үөрэммэтэх оҕо төрөппүттэригэр бэйэтинэн иэстэбилгэ, таҥара накааһыгар кубулуйуон сөп. Сыыһа-халты туттунууну эппиэтинэһэ суох буолуу үксэтэн кэбиһэринэн куһаҕан быһыылары оҥорон төрөппүттэрин хомотуон сөп.

Куһаҕан үгэс үөскээһиниттэн киһини таҥара үөрэҕэ харыстаан куруук куһаҕан санаалартан ыраастана сылдьарга ыҥырар. Куһаҕан санаа элбэхтэ хатыланнаҕына киһиэхэ куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ харыстыыр үлэни ыытар. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕин тутуһан киһи куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстыыр, көмүскүүр үөрэх буолар. (2,51).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.