"Индиго" оҕолор

Оҕо өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэн, кини оҥорор айыыта хайдах айыы буолан тахсара өссө биллибэтиттэн улахан дьон сэрэннэхтэринэ эрэ табыллар. Оҕо билбэтиттэн, оҥорорго судургутуттан, дөбөҥүттэн куһаҕан быһыылары, араас ол-бу айыылары оҥорон кэбиһэр кыаҕа аһара улаатан хаалар. Испиискэнэн уоту уматыы диэн ураты саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Оҕолор уоту ыытан эрэйдэнэллэр. “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи оҕо өйө-санаата сайдан, киһи буолууну ситиһиэр диэри тутуһа сылдьара туһалааҕын кэлин кэмҥэ билиммэттэн эдэрдэрбит куһаҕан быһыыны, айыыны оҥоруулара элбээн иһэр.

“Индиго” диэн ааттанар өйдөрө-санаалара аһара сайдыылаах оҕолор бааллар диэн этэр суруйааччылар элбээн сылдьаллар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн утумнаахтык дьарыктаатахха элбэҕи ситиһэр кыахтанарын бары билэбит, өйдөрө-санаалара түргэнник сайдар “вундеркиннар” диэн ааттанар оҕолор былыргы, урукку да кэмнэргэ бааллара. 

Оҕо ийэ кутун иитиигэ киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, бэрээдэккэ үөрэтии урутаан, бастаан иһиэ этэ диэн этиини сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Улаатыар диэри киһилии быһыыланыыны баһылаабыт оҕо оҥорор саҥаны айыыта киһи быһыытын, сиэри аһара барбатыгар эрэллээх буолуу улаатар. 

Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ ордук күүскэ сайдар, тугу саҥаны билбитэ, соһуйбута барыта мунньуллан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Бу кэмҥэ оҕону киһилии быһыыланыыга үөрэтии ордук улахан туһаны аҕалыа этэ. Төрөппүттэр оҕолорун сыаллаах-соруктаах, улаатан иһэригэр сөп түбэһэр, мэһэйдээбэт үөрэхтэринэн дьарыктыыллара бэйэлэрин дьыалалара эрээри, өйүн-санаатын сайдыытын аҥардастыы биир өттүн диэки халыппата ордук этэ. Аҥардастыы үөрэҕи эрэ өрө тутуу аһара барбыта оҕо этин-сиинин эрчийэрин, үлэҕэ үөрүйэх оҥорорун суох оҥорон, ол аата буор кутун эрчийбэккэ хаалларан, дьадатан кэбиһэн үлэни үлэлииригэр куһаҕаны оҥорор.

Саҥа улаатан иһэр оҕо өйө-санаата ханнык да хааччаҕы билиммэтиттэн араас элбэх саҥаны айыылары оҥорор кыахтааҕын сахалар үөрэхтэрэ билинэр. Бу саҥаны айыыларбыт үчүгэйи оҥорууга ананан сиэри аһара барбатахтарына, киһи быһыытын тутустахтарына эрэ табыллан, сатанан, сыыһаны-халтыны үөскэппэккэ дьоҥҥо туһаны аҕалалларын умнумуохха диэни өйдүөхпүт этэ.

Санаатыгар киһи барыта саҥаны айыан, оҥоруон баҕарар, араас баҕа санаалара баһын таһынан таһымныыллара элбиир. Арай ол санааларбыт барылара кэриэтэ киһи кыайан оҥорбот араас ыра санааларга кубулуйан хаалаллара кэлин элбэхтик хомотор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи баҕа санаалара олоҕун таһымыттан олус ыраатан, киһи быһыытын аһара барбаттарын хааччыйан баҕа санаатын толорор кыахтанарыгар тириэрдэрэ, дьолу билэрин үөскэтэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэр. Киһи этэ-сиинэ биир өрүтэ буолар, онтон өйө-санаата иккис өрүтүн үөскэтэр. Бу икки өрүттэр; эт-сиин уонна өй-санаа бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктарын араарбакка, аһара куотуһууну үөскэппэккэ, биир тэҥник сайдыыларыттан киһи буолууну ситиһэр уонна олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. 

Эт-сиин ситэ-хото сайда, ол аата оҕо сааһын ситэ илигинэ, өйө-санаата аһара сайдыбыта хайа да киһиэхэ туһата аҕыйах. Аһара сайдыбыт өй-санаа аһара барыылары үөскэтэрэ, сыыһа-халты туттунууларга тириэрдиэн сөбө ордук улаатар. Өссө даҕаны этэ-сиинэ ситэ сайда илик оҕо улахан дьон оҥорор бары быһыыларын оҥорор кыаҕа суоҕуттан санаатын түһэрэн кэбиһэрэ ордук улахан охсууну өйүгэр-санаатыгар оҥорон кэбиһиэн сөп. Эрдэлээн сайдыбыт “вундеркинд” оҕолор улааппыттарын кэннэ атыттартан ордуктара сыыйа симэлийэн, тэҥнэһэ быһыытыйан хаалара биллэр.

Айылҕаҕа бары-барыта бэйэтин кэмигэр ситиһиллэн иһэрэ өй-санаа туруктаах, ол аата икки өттүттэн тутулуктарын тутуһарын үөскэтэр. Оҕо этэ-сиинэ бэйэтин кэмигэр эрэ сайдара, улаатара, өйө-санаата аһара баран арааһы ситиһэ сатыырын оннугар түһэрэн биэрэр.

Өй-санаа аан маҥнай бэйэтин этин-сиинин көрүүгэ-истиигэ, эрчийиигэ, дьарыктыырга хайысхалаах, сайыннарарга аналлаах өйү-санааны баһылыыра, бэрээдэккэ, киһи буолууга, киһилии быһыыланарга үөрэнэрэ ордугун, бу быһаарыы ордук чуолкайдаан биэрэр.

Үөрэх, үөрэхтээһин диэни оҕо кэлин, улаатан салгын кута сайыннаҕына билэн иһиэхтээх суола буолар. Киһини биир куттаах диир арҕааҥҥы омуктар үөрэхтэрин-билиилэрин аҥардастыы өрө тутууттан оҕону олох үөрэҕэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии диэн умнууга хаалан сылдьар. Төрөппүттэр оҕолорун киһи быһыылаах буолууга, ол аата киһилии быһыыланыыга үөрэппэттэриттэн буруйу-сэмэни, куһаҕан быһыылары оҥорор эдэрдэр элбээн иһэллэр. 

Оҕону киһи буолууга, киһилии быһыыланарга үөрэппэттэн оҕо тулуура суох буола улаатар. Тулуура суох оҕо үлэни кыайан үлэлээбэт, сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн уонна ону-маны була сатаан айа, айыыны оҥоро сатыырыттан элбэх куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэр кыахтанарын таба сыаналааһын эрэйиллэр. 

Оҕо бэйэтэ тугу санаабытын, өйүгэр туох көтөн түспүтүн оҥорон иһиитэ дьон оҥоро үөрэммиттэриттэн ураты буолан тахсара бэйэтигэр улахан интэриэһи үөскэтэр. Өй-санаа үөрэҕин билиммэт дьон маннык халыйбыт сайдыылаах эдэрдэртэн ордук элбэх туһа тахсыа диэн сыыһа саныыллар. Олус уһун үйэлээх саха дьонун олохторун үөрэҕэр “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэр бааллара оҕо өйө-санаата саҥа сайдан, үүнэн иһэр кэмигэр аналлаах, киһи быһыытын аһара барбатыгар туһалыыр хааччахтаах буоларын быһаарар.

Оҕо сайдыыны ситиһэригэр этэ-сиинэ сайдыыта, улаатыыта, хамсаныылары оҥоруута аан бастакы оруолу ылар уонна өйө-санаата этиттэн-сииниттэн тутулуктанан сайдарын үөскэтэр. (1,32).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.