open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иэн

**Иэн** — икки кээмэйдээх (хаптаҕай эбэтэр имиллибит) геометрия фигуратын ахсаанынан кээмэйэ.

Ханнык баҕарар геометрическай фигура **иэнин** мээрэйдээһин диэн — иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа хас квадратнай единица баарын булуу буолар.
Геометрическай фигуралар иэннэрин мээрэйдииргэ ити фигуралары тэҥнээн көрөр туспа мээрэйдэр баар буолуохтаахтар. Оннук мээрэйдэринэн метргэ дуу, дециметргэ дуу, сантиметрга дуу, миллиметрга дуу тэҥ өрүттээх квадраттар буолаллар. Улахан иэннэри мээрэйдииргэ километрга тэҥ өрүттээх квадрат мээрэй буолуон сөп.
Ханнык эмэ уста единицата өрүттээх квадрат квадратнай единица диэн ааттанар. Онон *квадратнай метр*, *квадратнaй сантиметр*, *квадратнай километр* о. д. а.
диэн единицалар бааллар, ол мээрэй единицата буолар квадрат өрүтүн метринэн дуу, сантиметрынан дуу, километрынан дуу мээрэйдииртэн тутулуктаах.

## Палетка
Ханнык эмэ фигура иэнин адьас туочунандык мээрэйдиир наадата суох эбэтэр иэнэ мээрэйдэнэр фигура кытыыта токур линиянан чэрчилэммит буоллаҕына, кини иэнин мээрэйдээһиҥҥэ *палетка* диэн оһуобай прибор туттуллар. Палетка — масштабтаах квадратнай сетка. Кини квадратын өрүтэ хайа талбыт, холобур 1 см, өрүттээх буолуон сөп. Палетканы курдары көстөр пластинкаттан оҥороллор. Бу пластинка мээрэйдэнэр фигура үрдүгэр саба ууруллар. Бастаан бэриллибит фигура иһигэр сытар бүтүн квадраттары ааҕыллар. Онтон фигура контура быһа охсон ааһар квадраттарын ааҕыллар. Ситэтэ суох квадраттар биир квадрат аҥарынан ааҕыллаллар. Онон иэнэ мээрэйдэнэр фигураҕа барыта хас квадрат баарын суоттаан таһаарыллар. Палетка көмөтүнэн иэннэри ити курдук мээрэйдээһин туочунайа суох, сылаалаах. Ол иһин практикаҕа иэннэри ордук туочунайдык булар тупсаҕай ньымалар туттуллаллар. Ол ньымалар кэрчиктэр усталарын сатаан мээрэйдээһиҥҥэ уонна туспа формулалары туһаныыга олохтоноллор.

## Көнө-муннук иэнэ
Көнө-муннук олоҕор уонна үрдүгэр биирдии сантиметрдаах кэрчиктэри бэлиэтиэҕиҥ уонна бэлиэтэммит точкалартан көнө-муннук өрүттэригэр параллельнай буолар гына көнөлөрдө ыытыаҕыҥ. Оччоҕо көнө-муннук квадраттар сеткаларынан (палетканан сабар курдук) сабыллар. Маннык палекткаҕа хас квадрат киирэрин, о.э. көнө-муннук иэнин буларга кини олоҕун устатын көрдөрөр чыыһыланы көнө-муннук үрдүгүн көрдөрөр чыыһылаҕа төгүллүөххэ наада. Кылгастык бу курдук этиллэр: көнө-муннук иэнэ кини олоҕо үрдүгэр төгүллэммит үөскэмигэр тэҥ.

## Литература
*
Bank of America

мини

**Bank of America, «Бэнк ов Америка», Америка баана** — АХШ үпкэ бөдөҥ холбоһуга, биирдиилээн дьоҥҥо да, тэрилтэлэргэ да үпкэ киэҥ өҥөнү оҥорор. АХШ түөрт саамай бөдөҥ бааннарыгар киирэр (Citigroup, Wells Fargo уонна JPMorgan Chase кытта). Активтарын кээмэйинэн АХШ-ка саамай бөдөҥ баан холдина, Forbes сыанабылынан аан дойдуга 6-с хампаанньа (2018 сыллаахха). 

Оборуота — $85,528 млрд (2020 сыл)

Кыраныысса таһыгар киэҥ ситимнээх да буоллар, үлэтин сүнньэ АХШ-ка барар; Делавэр штаакка Bank of America Corporation диэн аатынан регистрациялаах.

## Быһаарыылар
Wells Fargo

**Wells Fargo** диэн Америка биир бөдөҥ финансовай конгломерата буолар. Бу финансовай структураҕа араас холдиҥнар киирэллэр, холобур араас страхованийа, кредитной системалар, бааннар.

Америкаҕа улаханынан 4 миэстэ, сир шаарын үрдүнэн 12 миэстэ.
Котрус Карл Мартонович

**Котрус Карл Мартонович (Михайлович)** (1892-1956) — Саха сиригэр саа-саадах тутан сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи, омугунан венгр.

1892 сыллааххха Венгрия Ипольшаг диэн куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, омугунан венгр.

1915 сыллаахха I Аан дойду сэриитин саҕана Галицияҕа сэриилэһэ сылдьан билиэҥҥэ түбэспит. Арҕаа Сибииргэ үлэлээбит. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Кыһыл аармыйаҕа суруттарбыт. 1918 сыллаахха А.С.Рыдзинскай холбоһуктаах омук этэрээтин кытта Саха сиригэр кэлбит. Кэлин Иркутскайга сулууспалаабыт. 1920 сылллаахха мадьяр 1-гы кавалерийскай полкатын састаабыттан араарыллан атын венгрдары кытта Саха сиринээҕи губвоенкомаат дьаһалыгар ыытыллыбыт, кэлэн Петропавловскайдааҕы этэрээт хамандыырынан анаммыт. 1922 сыл тохсунньутугар - ыам ыйыгар осаадаҕа олорор Амма солобуодатын көмүскүүр гарнизону салайбыт, Киллэм, Төхтүр кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Дьокуускай батальонун аттаах разведка начаалынньыгынан сулууспалаабыт. 

Сэрии бүппүтүн кэннэ Дьокуускай аттынааҕы хаһаайыстыбаларга механизатордаабыт. 

Бойобуой өҥөлөрүн иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт. ВКП(б) чилиэнэ. 

1956 сыллаахха өлбүт.

## Быһаарыылар
Бояров Алексей Федотович

**Бояров Алексей Федотович** (1896 - 20.10.1942) — Саха АССР үөрэх, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччыйыы наркома.

Байаҕантай улууһун Игидэй нэһилиэгэр 1896 сыллаахха төрөөбүт.

Крупская аатынан Москубатааҕы хомуньуустуу иитии академиятын бүтэрбит. 
Алдан уонна Уус-Алдан РИК-тарын бэрэстээтэлэ, Якутснабторг дириэктэрэ.
1920 сылтан ВКП(б) чилиэнэ.

1925 сыллаахха от ыйыгар Бүтүн Саха сиринээҕи учууталлар I сийиэстэрин тэрийбитэ биллэр. Сийиэскэ 49 дэлэгээт кыттыбыт. Онтон соҕотох киһи үрдүк үөрэхтээҕэ. Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркома Алексей Бояров сүрүн дакылааты оҥорбут. От ыйын 23 күнүгэр бу дакылаакка олоҕурбут сийиэс резолюцията ылыныллыбыт. Онно маннык тыллар бааллара:

Наша школа должна быть общественной. Нужно развернуть стены наших школ шире по проведению культурной работы среди населения, вести через школу общественно-полезные работы.

Национальный учитель ответственен за создание национальной школы.

Вопросы якутизации, вопросы подъема культуры якутского народа серьезно возлагаются на плечи национального учителя, разрешение их через национальную школу. Задачи громадны и задачи вдвойне ответственны.

1938 сыл тохсунньу 17 күнүгэр хаайыллыбыт. НКВД особай совещаниетын бириигэбэрэ 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр тахсыбыт: РСФСР холуобунай кодексатын 58 ыстатыйатын 2 уонна 11 пууннарынан буруйдаммыт, 8 сыл хаайыыга ууруллубут. 

1942 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Эһэ-Хайа хаайыытыгар өлбүт. 1956 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү суутун бөрөсүүдьүмүн быһаарыытынан буруйа суоҕунан реабилитацияламмыт.

## Быһаарыылар
Муррей

Австралия өрүстэрин саамай улахан системата — **Муррей** () өрүһэ Дарлинг диэн бөдөҥ салаатын кутта буолар. Улахан Водораздельнай сис хайаттан саҕаланаллар. Дарлинг алын сүнньүнэн кураан кэмҥэ кууран хаалар, тус-туспа уулаах түөлбэлэргэ арахсар. Муррей куурбат, ол эрээри уутун таһыма улаханнык уларыйар. Ардахтаах кэмҥэ өрүс хаптаҕай дэхси сиргэ күүскэ халаанныыр. Халааннааһына түргэнник саҕаланан баран, сотору ааһан хаалар.

Австралияҕа толору уулаах бөдөҥ өрүс суох. Материк иэнин улахан аҥара акыйааҥҥа түһэр уута суох. Материк суйдам уонна суйдам аҥардаах ис өттүгэр быстах кэмнээх, кууран хаалар өрүстэр - *криктэр* бааллар. Сыл устатын тухары толору уулаах өрүстэр Австралия илин өттүгэр эрэ бааллар, онно сөҥүү элбэхтик түһэр. Өрүс ардахтан, сир аннынааҕы ууттан эрэ ууланар.

Уу таһыма түргэнник халбаҥныыр буолан, Муррейга, Дарлиҥҥа суднонан сылдьыһыы уустугурар. Өрүс уутун быйаҥнаах эрээри кураайы сири нүөлсүтүүгэ туһаналлар. Онно водохранилище туппуттар.

## Литература
*
Кононова Александра Николаевна

**Александра Николаевна Кононова** (, Олунньу 27, 1991) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Эбии маны көр
*Біатлоністка Олександра Кононова стала чемпіонкою Паралімпіади
Баhылык

«**Баһылык**» маннык суолталардаах:

* Баһылык — туох эрэ үрдүкү дуоһунаһа, куорат, улуус уо.д.а.
** Муниципальнай тэрилии баһылыга
** Дьаһалта баһылыга
** Дойду баһылыга
* Баһылык — дьон, биис-ууһун бас-көс киһитэ
* Глава Лукаш (1984 төр) — Чиэхийэ трамплинтан ыстанааччыта.

## Эбии көр
* Ил Дархан
Халыев Дмитрий Григорьевич

**Халыев Дмитрий Григорьевич** - сыырка артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, СӨ култууратын туйгуна.

Марфа уонна Сергей Расторгуевтар ааттарынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сыыркатыгар үлэлиир.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа ааты 2019 сыл алтынньы 3 күнүгэр иҥэриллибитэ

## Быһаарыылар
Аборт

**Аборт** (былыргы саха тылыгар - **түһэттэрии**) диэн хат буолуу тыыннаах оҕо төрөөһүнэ суох түмүктэнэрин ааттыыллар.

Киһи сайдыытыгар төрүүгүрэр отут тоҕус нэдиэлэ наада буолар. Үксүгэр түөрдүөнүс нэдиэлэтигэр ийэтин кэнин менструальнай циклыгар буолааччы. Төрүү илик киһини бастакы аҕыс нэдиэлэтигэр эмбрион диэн ааттыылар, онтон хат буолуу атын бириэмэтигэр үөскэх диэн ааттанар.

Аборт буоллаҕына *оҕо куотуута* буолбут диэн ааттанар. Дьон сороҕор хат буолууну тохтотуохтарын сөп. Оннук буоллаҕына *күһэллиилээх аборт* диэн ааттанар. Сороҕор оннугу эрэ аборт диэн ааттыыллар.

Араас дойдуларга аборт туһунан туспа сокуоннар бааллар. Сорох дойдуларга аборт бобуллар, ол гынан баран туорааһыннар баар буолааччылар, ол курдук инцест, күүһүлээһин, эбэтэр ийэ олоҕор куттал баар буоллаҕына.
Куурусса

**Куурусса** (*Gallus gallus domesticus*) диэн дьиэ көтөрө. Араас сирдэргэ этэ уонна сымыытта аска туттуллар.  

Атыыр кууруссаны *бөтүүк* диэн ааттыыллар. Эдэр кууруссаны *чоппууска* диэн ааттыыллар. Атын көтөрдөр курдук куурусса сымыттыыр. Сымыыттан чоппууска тахсар.

## Сымыыттара
thumb|200px|Куурусса сымыыта
Куурусса сымыытын дьон уруккуттан сиир. Үкcүгэр сарсыарда сииллэр. Сымыыт араас көрүҥнэринэн астаныан сөп.

## Этэ
210px|thumb|Малайзияга KFCга атыыланар ыһыаарыламмыт куурусса этэ, ристаах уонна кетчуптаах.
Сыаната чэпчэки буолан аан дойдуга ордук тарҕаммыт эт. Этиттэн Буффало крылышкаларын, баттер чикен, риистаах куурусса, уонна да атын аһы буһарыахха сөп.

## Быһаарыылар
Күбэн

**Күбэн** диэн үүнээйи утаһына. Күбэн үүнээйи туораҕын хаҕыҕар үөскүүр. Хомуллубутун кэнниттэн эргитиллэн күбэн утум буолар. Күбэн текстиль индустриятын биир тутаах матырыйаала буолар. Таҥыллыбыт матырыйаалтан таҥас, сап, трикотаж, баата уонна да атын маллары оҥоруохха сөп буолар. Күбэн таҥаһы итии кэмҥэ кэтэргэ ордук табыгастаах буолар.

Күбэн утаһынын халыҥа 15—25 мкм буолар, устата 5—60 мм. Иһилигэ 95% целлюлоза, 5% сыа уонна минерал булкаастара.

Күбэн араас төрүттээх буолуон сөп. Сорох тропикка уонна субтропикка үүнэллэр. Күбэни бары континеннарга үүннэрэллэр. Үүнээйи барыта туттуллар. 

Киһи күбэни үүннэриитин олус былыргыттан оҥорор. Сорох чинчийиилэринэн 7000 сыл аннараа өттүгэр саҕалаабыттара.  

## Эбии маны көр
* Cotton -Citizendium
Чакыр

**Чакыр** () - бүтүннүү маҥан, туоҕар да харата суох. Чакыр сылгы - туйахтыын, тумустуун тэтэркэй маҥан. Чакыр киһи - баттахтыын-бытыктыын, хаастыын-харахтыын, кыламана кытта сырдык кугас, ыыс араҕас, арыт маҥан да буолар.

## Быһаарыылар
Саха суруналыыстарын испииһэгэ

Манна сахалыы суруйар, кэпсиир, көрдөрөр суруналыыстар көстөллөр. Итэҕэһи буллаххытына, эбэн биэриҥ.

"Эдэр коммунист" суруналыыстара:

# Эллэй (Кулачиков Серафим Романович) - "Эдэр коммунист" хаһыат бастакы тутаах эрэдээктэрэ.
# Аввакумов Петр Денисович (1934-2005)
# Прокопий Чуукаар,
# Гаврил Егоров-Дьуурантай,
# Афанасий Чой,
# Уйбаан Ушницкай,
# Вера Попова –Аал
# Иван Николаев-Уххан
# Феодосий Донской, 
# Иван Аргунов, 
# Прокопий Егоров, 
# Иван Спиридонов, 
# Степан Охлопков, 
# Дмитрий Пухов, 
# Александр Егоров, 
# Савва Тарасов, 
# Николай Герасимов-Айталын, 
# Наталья Харлампьева, 
# Федор Стручков, 
# Валерий Васильев, 
# Гаврил Стручков
# Анастасия Сыромятникова,
# Василий Титов, 
# Георгий Борисов, 
# Варвара Угарова, 
# Анатолий Гоголев, 
# Василий Платонов, 
# Николай Егоров, 
# Александр Жирков 
# Маргарита Сон
# Ариан Егоров
# Гаврил Егоров
# Татьяна Маркова
# Владимир Степанов
# Галина Нельбисова
# Айталина Никифорова
Будищев Рево Петрович

**Будищев Рево Петрович** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэтэрээн суруналыыстарын сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

Үлэтин инженер-тутааччы идэтинэн Дьокуускай горисполкомугар саҕалаабыта. 1980 сыллаахтан ССКП обкуомун издательствотын дириэктэрин тутуу боппуруостарыгар солбуйааччыта. Ити кэмҥэ кини быһаччы салалтатынан Дьокуускайга Бэчээт дьиэтэ тутуллубута, үлэҕэ 1983 сыллаахха киирбитэ. 80-с сылларга баараҕай хаһыат комплекса тутуллуута саҕаламмыта (билигин "Туймаада" эргиэн киинэ буолан турар).

1994 сыллаахха "Саха" НКИХ хапытаалынай тутууга салаатын начаалынньыгынан, салгыы генеральнай дириэктэри производствоҕа солбуйааччытынан анаабыттара. Биэнсийэҕэ тахсан баран "Саха сирэ" хаһыат "Бөрүө" эрэкилээмэҕэ салаатын салайбыта. Онтон 15 сыл устата Аан дойду омуктарын Хомус түмэлигэр үлэлээбитэ, дириэктэри солбуйааччы буолбута.

## Быһаарыылар
«Саха» НКИХ

**«Саха» Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа** кылгатан **«Саха» НКИХ** - Арассыыйа эрэгийиэннэрин саамай бөдөҥ теле- уонна араадьыйа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. Ону та7ынан Арассыйа Уһук Илинигэр биир бөдөҥ иһитиннэрэр-биллэрэр тэрилтэ буолар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 86№ ыйааҕынан  1992 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоммута. САССР тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин утумнаабыта (Саха сиригэр араадьыйа ааспыт үйэ отутус сылларыттан, оттон Саха тэлэбиидэнньэтэ 1963 сыл алтынньы 8 күнүгэр үлэлэрин саҕалаабыттара).

2018 сыллааҕы туругунан улуустарга, Москубаҕа, Санкт-Петербурга, Хабаровскайга уонна Пекиҥҥа 37 филиааллаах уонна корпууннаах этэ

НВК "Саха", "Саха24" тэлэбиисэр ханаалларыгар уонна "Саха араадьыйата" ("Тэтим" араадьыйа) араадьыйа ыстаансыйаларга лиссиэнсийэлээх. **«Саха» НКИК** өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 99.7% хабар.

Сахалыы, нууччалыы уонна Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын тылларынан биэриилэри таһаарар.

## Сигэлэр
* "Саха" НКИХ ситим сирэ

## Быһаарыылар
Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ

**Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ** — Санкт-Петербуурга 1876 сыллаахха буолбут илиҥҥи дойдулары уонна омуктары үөрэтэр чинчийээччилэр мунньахтара. Бастакы кэҥгириэстэр Парижка уонна Лондоҥҥа буолбуттар. 

Ол саҕана арҕаа дойдулар өттүлэриттэн илиҥҥи дойдуларга интэриэс наһаа үрдээн турар кэмэ этэ. Парижка Азия уопсастыбата, Лондоҥҥа Хоруоллук Азия уопсастыбата, Лейпциг куоракка Германия Илини үөрэтэр уопсастыбата бааллара. Ону таһынан үөрэтэр кыһалар эмиэ бааллара, холобур, Венаҕа Илиҥҥи тыллар академиялара, Парижка Тыыннаах илиҥҥи тыллар оскуолалара. Арассыыйа импиэрийэтигэр Москубаҕа 1827 сыллаахха Илиҥҥи дойдулар үнүстүүттэрэ аһыллыбыта, кэлин 1948 уонна 1971 сыллардаахха үрдүкү үөрэх кыһаларыгар уонна академияларга тэҥнэммитэ.

Кэҥгириэс 1876 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Петербургтааҕы үнүбэрсиэт аактабай саалатыгар аһыллыбыта. Кэҥгириэс бэрэсидьиэнинэн В. В. Григорьев, генераль­най сэкирэтээринэн - Ф. Р. Остен-Сакен, генеральнай сэкирэтээр көмөлөһөөччүтүнэн - В. Р. Розен талыллыбыттара. Кэҥгириэс салааларын (сиэскийэлэрин) үлэтин Ш. Шефер, В. Васильев, К. Патканов, Ж. Опперт, Р. Дуглас уо.д.а. салайбыттара. Мунньаҕы кытта тэҥҥэ быыстапка аһыллыбыта, онно Сибиир, Орто Азия, Хапхаас киэҥник көрдөрүллүбүттэрэ.  Ш. Шефер Илин Азия мусульмаан ускуустубатын хомуурунньугун аҕалан көрдөрбүтэ. Публичнай бибилэтиэкэ илиҥҥи дойдулар рукопистарын көрдөрүүгэ туруорбута. Билим академията түмэллэригэр босхо киирэри мэктилээбитэ. Быыстапкаларга, түмэллэргэ сылдьарга туспа күннэри анаабыттара.

Бу мунньахха Саха сириттэн дэлэгээссийэ кыттыбыта, быыстапкаҕа Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүтэ. Арҕаа Хаҥалас улууһун олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттара биллэр. Ити улуустан барсыбыт Бүөтүр Боппосов тылбаасчытынан алта кылаас үөрэхтээх Георгий Слепцов барбыт. Слепцов онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятыгар үөрэнэн, сахалартан бастакыннан үрдүк үөрэхтээх быраас, хирург буолбута.

## Төрүт
Арассыыйа судаарыстыбыннай публичнай устуоруйа бибилэтиэкэтигэр кэҥгириэскэ аналлаах пуондалар
Боппосов Петр Михайлович

**Боппосов Петр Михайлович** — XIX үйэ бүтүүтүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһэ.

1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр Санкт-Петербуурга барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо барар дьон айаннарыгар харчы хомуйбуттар. Кинини кытта тылбаасчытынан Георгий Слепцов барсыбыт, онно хаалан, Байыаннай мэдиссиинэ академиятын бүтэрэн, кэлин сахалартан бастакыннан быраас үрдүк үөрэҕин ылбыт, бастакы хирург буолбут.
Абрамович Эмилий Александрович

**Абрамович Эмилий Александрович** (1864-1922) - өрөбөлүссүйэниэр, быраас, Саха уобалаһыгар көскө олорбут.

1864  сыллаахха Родно куоракка быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1882 с. Сорбонна үнүбэрсиэтин мэдиссиинэ факультетыгар киирбитэ. 1888 сыллаахха Дерптааҕы үнүбэрсиэти чаҕылхайдык бүтэрбитэ. 1889 сылаахха Киевкэ хирургияҕа идэтийэн үөрэнэ сылдьан өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттыытын иһин тутуллан хаайыллар. 1892 с. Өлүөхүмэ куоракка көскө ыытыллар. Онно быраастыыр, кэлин Бодойбоҕо 1904 сыллаахха диэри бырааһынан үлэлиир.

## Быһаарыылар
Саха сирин хаһыаттара

Манна Саха сиригэр араас кэмҥэ тахса сылдьыбыт периодическэй таһаарыылар испииһэктэрэ көстөр.

# Автономное строительсво - САССР НКВД-тын сурунаала, бастакы нүөмэрэ 1923 сыллаахха тахсыбыт. Икки нүөмэр бэчээттэммит. Нууччалыы. Тирээһин ахсаана 500 экз.
# Аҕабыт-Поп - 1919 сыллаахха алтынньыга уонна сэтинньигэ икки нүөмэр тахсыбыт.
# Агитатор блокнота - сурунаал, 1945 сыл атырдьах ыйыттан сахалыы тахсыбыта, 1956 с. икки тылынан. 
# Айыы суола
# Активный бизнес - 29.04.2010 - 2015
# Алданский рабочий
# Алтан сэргэ - 2013 сыллаахтан тахсар
# Байанай (сурунаал)
# Бизнес-клуб Якутии
# Бэлэм буол!
# Бэлэм буол+
# Бюллетень временного комитета  по охране г. Якутска
# Бюллетень губсоюза "Холбос"
# Бюллетень исполнительного комитета земских и городского самоуправлений
# Бюллетень наркомздрава ЯАССР
# Бюллетень наркомпроса ЯАССР
# Бюллетень наркомпросздрва ЯАССР
# Бюллетень совета рабочих депутатов
# Бюллетень стачечного комитета г. Якутска
# Бюллетень Якутского областного продовольственного комитета
# Бюллетень Якутского совета народных депутатов
# Вести Якутии - 2013 сылтан Дьокуускайга тахсар хаһыат
# Вестник Арктического государственного института искусств и культуры
# Вестник Арктического инновационного центра СВФУ им. М.К. Аммосова
# Вестник красного фронта - 19.10.1922 - 26.12.1922
# Вестник Национальной библиотеки РС(Я) - 2003 сылтан тахсар
# Вестник Республиканского хореографического училища
# Вестник Северо-Восточного федерального университета
# Вестник якутского агитатора - сурунаал
# Вестник Якутского комитета общественной безопасности
# Взгляд и нечто - 1916 сыллаахха көскө ыытыллыбыттар таһаара сылдьыбыт көрдөөх сурунааллара, 3  нүөмэр тахсыбыт.
# Власть советов - аҕытаассыйалыыр хаһыат, 1920 сыл алтынньы 4 күнүгэр тахсыбыт
# Голос социалиста - Дьокуускай эсердэрин хаһыата, "Голос труда" сабыллыбытын кэннэ тахсар буолбута, 1919 сыллаахха тахса сылдьыбыта
# Голос труда - Дьокуускай эсердэрин хаһыата, 1917-20 сс. тахса сылдьыбыта.
# Голос якутской церкви - сурунаал, 1918-20 сс. Дьокуускайга тахса сылдьыбыта
# Дьулурҕан, хаһыат
# Ил Түмэн (хаһыат)
# Индигир уоттара
# Кыым (хаһыат)
# Кыһыл табаһыт (хаһыат)
# Кэскил - Юность Севера
# Мирнинский рабочий
# Республика бүттүүнэ, Вся республика
# Саха Сирэ (хаһыат)
# Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ
# Саҥа олох
# Туймаада уоттара (хаһыат)
# Эдэр коммунист (хаһыат)
# Якутия (хаһыат)
# Якутск Вечерний
# Үлэ күүһэ

## Эбии маны көр
*Саха сирин улуустарын хаһыаттара
*Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ
Сахалар XVII үйэҕэ утарсыылара

* 1632 - кулун тутарга Тыгын уонна Бойдуон атамаан Иван Галкин этэрээтин кытта Аллантан төннөн истэҕинэ кыргыһаллар. Челобитнайыгар суруйбутунан "с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали".
* 1634 - Нам улууһун сиригэр 600-700 киһи мустан Өлүөнэ остуруогун төгүрүктээһинэ
* 1636 - Бөтүҥ сахаларын өрө туруулара
* 1636 - Тыгын уолаттара Өлкөрөй уонна Бөдьөкө Бөҕө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара
* 1639 - Аллан сахаларын уонна тоҥустарын өрө туруулара
* 1642 - Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
* 1652 - Герасим Осколков этэрээтин урусхаллааһын.
* 1675-76 сс. - Балтуга Тимиреев (Тимир Болтоҥо? Таҥас Болтоҥо?) салалталаах Дьаархан сахалара нуучча промышленниктарын кытта кыргыһыылара
* 1681-82 - Дьэллик салалтаалаах Хаҥалас сахалара өрө туруулара
Маны таһынан биирдиилээн сулууспалаах дьону (служилые люди) өлөрүү Бүлүү, Дьааҥы, Битиим өрүстэр тардыыларыгар уо.д.а. сирдэргэ буолуталыыллара.
Өлкөрөй

**Өлкөрөй** (нуучча докумуоннарыгар Откурай) - Тыгын Дархан уола. 1636 сыллаахха ини-биилэр Өлкөрөй уонна Бөдьөкө салалталаах Хаҥалас сахаларын өрө туруулара буолбута. Онтон 1642 сыллаахха Өлкөрөй, Бөдьөкө уонна кинилэр атын бииргэ төрөөбүттэрин салалтатынан бөдөҥ өрө туруу буолбута. О. Галкин этэрээттэрэ Хаҥаласка, Е. Михалевскай этэрээттэрэ Аммаҕа, А. Гнутай Бороҕоҥҥо, В. Шахов этэрээтэ Сииттэҕэ урусхалланаллар.
Скадовск

**Скадовск** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 18 482 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Губернатор

**Губерна́тор** (саха тылыгар нуучча тылыттан, нуучча тылыгар поляк тылын нөҥүөлээн латыын тылыттан киирбит , ) — бөдөҥ дьаһалта-сир, федерация биирдэмин баһылыга. Аныгы Арассыыйаҕа бу аатынан кыраай уонна уобалас салайааччытын ааттыыллар (өрөспүүбүлүкэ салайааччыта губернатор диэн ааттаммат).

Арассыыйаҕа 1917 сыллаахха диэри губернатор — күбүөрүнэ үрдүкү чунуобунньуга.

Сорох дойдуларга (Улуу Британия, Дания, АХШ уо.д.а.) губернатор — дойду биирдэмин үрдүкү баһылыга, сороҕор ананар, сороҕор быыбарга талыллар. 

Арассыыйаҕа субъект салайааччытын аатын субъект бэйэтэ талар, онон сорох субъектарга губернатор диэн ааттаммат, ол эрээри үгэс быһыытынан губернатор диэн Арассыыйа уобаластарын уонна кыраайдарын баһылыктарын саба быраҕан барыларын ааттыыллар. Өрөспүүбүлүкэлэр баһылыктарын губернатор диэбэттэр. 

## Быһаарыылар
Винокуров Василий Павлович

**Винокуров Василий Павлович** (1953 с. төр.) — хореограф, культура үтүөлээх үлэһитэ. "Кыталык" үҥкүү ансаамбылын салайааччыта.
Расизм

**Расизм** — идеология санаалар түмүллүүлэрэ, кини олоҕор дьон раасалара (омуктара‎) тэҥэ суохтар диэн санаа сытар.

## Расизм өйдөбүлэ
Расизм диэн тыл бастакытын французскай тылдьыкка 1932 сыллаахха "биир рааса атын рааса үрдүнэн баһыйара" диэн суруллубут. Билиҥҥи туругунан расизм политическай дискурстарга этническэй, итэҕэл уонна да атынынан эбиллэр. Ол гынан баран араас норуот атын атыннык толкуйдуур. Расизымынан биир рааса киһи майгытыгар, моральга, дьоҕуругар, сатабылыгар дьайара өйдөнөр. Россия учуонайа Владимир Малахов "Скромное обаяние расизма" кинигэтигэр суруйбут: 

"XIX  үйэ бүтүөр дылы салҕыыламмыт расизм үгэһинэн уонна классиканнан биллэр этэ. Билиҥҥи кэм расистарын расизымҥа балыйар уустук. Политическай балаһыаньа (декларация) тезиһин таһымыгар кинилэр сыыспаттар. Граф Гобино уонна кини батыһааччылара итэҕэйэллэринэн киһи айылҕатын уратыта социокультурнай уратытын төрүтэ. Кинилэр сабаҕалыылларынан киһи өйө-санаата, майгыта-сигилитэ кини киирсэр общественнай түмүл ураты сиһилээһинин кытта сибээстээх. Сүрүн ирдэбилэ -

киһи ураты айылҕата уларыйбатыгар ". Оннук курдук Виктор Шнирельман, А.Б. Давидсон, Н.Н. Лысенко уонна да атын улуу дьон бэйэлэрэ расизм диэн термиҥҥэ быһаары биэрбиттэрэ.  

## Устуоруйата
Расизм төрүттэмитин атын дойдулары арыйбыт кэмнэрин кытта сибээстииллэр. Холобура Африка норуотун библияҕа баар Ной уола Хамҥа тэҥнииллэриттэн сылтаан кулут оҥостоллоро. Ону тэҥэ атын Африка норуотун киһитэ улахан дуоһунастаах буолуохтарын сөбө. 

Расизымы бастакы үөрэппит киһиннэн Жозеф де Гобино диэн французскай историк буолар. Ол курдук кини "Опыт о неравственности человеческих рас" диэн киниигэни таһаарар. Кинигэтигэр рааса киһи олоҕугар оруолун туһунан толкуйдуур. Онтон ыла расизм тиэмэтэ кинник тарҕаннар.

## Расизм кириитикэтэ уонна кини утары охсуһуу
Олус элбэх киһи расизм утары турбута. Ол курдук Отто Клайнберг хара тириилээх омуктар быыстарыгар интеллуктуальнай тест ыытар. Ол тест социальнай туруктарын уонна үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын быһаарар. Игорь Кон санаатыгар өстүйүү аҕыйах ахсааннаах раасаҕа тиксэр. Панда уобараһа раасалары түмэр символынан бигэргэтиллибитэ. Генеральнай ООН Ассамблеята 1970 сыллаахха 25-с сессиятыгар расизм утары резолюция ылыналлар. 

Москубатааҕы ЮНЕСКО специалистара 1964 с. расизм көрүҥнэрин утары сууттаспыта. 

1966 с. Генеральнай ООН Ассамблеята Аан дойдутааҕы рааса баттабылын утары охсуһар күнү бигэргэппитэ. 

Баттаттыллыбыт раасалары (ону таһынан атын итэҕэллээх уонна ЛГБТ) дьоно обществоҕа атын дьону кытта тэннэһэллэр. Холобура США-ҕа хара тириилээх омуктары политикаҕа элбэхтэ көрсүөххэ сөп буолбут. Ол гынан баран сорох кириитиктэр итини утараллар. Тоҕо диэтэххэ итини расизм атын көрүҥэ дии саныыллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар
Мороду баҕа

**Мороду баҕа** (, ) — дьиҥнээх баҕалар кэргэннэригэр киирэр баҕа көрүҥэ.

Этин-сиинин устата 45-76 мм. Алдан, Учур, Майда, Аллаах Үүн өрүстэр тардыыларыгар тарҕаммыт (с.к. 60° диэри). Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьар.

## Быһаарыылар
Тэрбэй

**Тэрбэй** эбэтэр **Суксуур** () - Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр туундара көтөрө. Ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҥата кэлэр, атырдьах ыйыгар, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар .

## Быһаарыылар
Кононов Конон Евсеевич

**Кононов Конон Евсеевич** (1933-87) - ботаник-географ, биология билимин дуоктара, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна.

Үөһээ Бүлүү улууһун Тойоку сэлиэнньэтигэр 1933 сыллаахха төрөөбүт. Ленинградтааҕы үнүбэрсиэт география факультетын 1958 сыллаахха бүтэрбит. СГУ Биология-география факультетын география кафедратын сэбиэдиссэйэ, СГУ геоботаника лабораториятын тэрийээччитэ, сэбиэдиссэйэ. 1982 сыллаахха МГУ-га "Өлүөнэ өрүс тардыытын хонууту үүнээйитин экологията" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.

Чинчийэр үлэтин сүрүн хайысхалара: геоботаника, үүнээйи экологията, үүнээйи экофизиологията, үүнээйи картографированиета. Өлүөнэ-Амма ыккардын алаастарын уунан толорууга, айгыраабыт куйаары (степь) булкаас сиэмэни ыһыы ньыматынан барҕардыыга, сир баайын хостооһун кэнниттэн сири сөргүтүүгэ үлэлээбитэ.

## Быһаарыылар
Өлүгүмсэхтэр (хомурдуостар)

**Өлүгүмсэхтэр** (, ) диэн хомурдуостар кэргэннэрэ. Саха Сиригэр уонтан тахса көрүҥ баар. Ордук элбэхтик адаар ойоҕос (ребристый М.), чинчиэ-өлүгүмсэх (могильщик-изыскатель), өлбөөркөй өлүгүмсэх (матовый М.) көстөллөр.

## Быһаарыылар
Чугунов Афанасий Васильевич

**Чугунов Афанасий Васильевич** — селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара (1984).

Мэҥэ Хаҥалас улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр 1938 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1961 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ, ол сыл зоотехния идэлээхтэри бастакы таһаарыы буолбута. 1989-92 сс. Саха тыа хаһаайыстыбатын үнүстүүтүн ректора.

Дьарыктанар хайысхалара: Олохтоох сүөһүнү иитии, төлөһүтүү, генофонун харыстааһын.. 

Ученый в области породообразования, селекции и охраны генофонда местных пород животных Республики Саха (Якутия).

11 монография уонна научнай-популярнай кинигэ ааптара, 230 билим ыстатйалаах, 60 учебно-методическэй үлэлээх, 7 учуобунньугу уонна босуобуйаны таһаарбыта, 180 публицистика ыстатайаларын, 27 уус-уран айымньылары суруйбута. 

РФ Суруйааччыларын сойууһун, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 

В 2008-2013 г.г. – вице-президент Академии наук РС (Я).

Заслуженный деятель науки РФ, РС (Я);

Профессор А.В.Чугунов инициатор открытия и научный консультант инновационных общеобразовательных школ (агрошкол) агротехнологического профиля в республике.

### Наҕараадалара
Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)

Лауреат Государственной премии в области науки и техники РС (Я);

Почетный работник высшего профессионального образования РФ;

Отличник сельского хозяйства РС (Я);

Учитель учителей РС (Я);

Почетный ветеран системы образования РС (Я);

Мельжахсинской средней общеобразовательной агропрофилированной школе Мегино-Кангаласского улуса присвоено имя академика А.В.Чугунова.

Почетный гражданин Мегино-Кангаласского района и Мельжахсинского, Джанхадинского наслегов.

А.В. Чугунов кавалер ордена «Дружба», медали «За трудовую доблесть», награжден золотой медалью Академии наук РС (Я), медалями им. А.С.Макаренко, академиков С.И.Вавилова, Н.В.Черского, «380 лет Якутия с Россией», грамотами Президента, Правительства, Госсобрания (Ил тумэн) РС (Я).

## Быһаарыылар
Австралия туруйата

**[[Австралия]] [[туруйа]]та** (, ) — Саха сиригэр сэдэхтик киирэр көтөр, туруйатыҥылар аймахтарыгар киирэр. 

Түүтэ сиэрэйдиҥи маҥан. Кэтэҕэ, кулгааҕын сабар куорсуннара кыһыллыҥы-оранж өҥнөөхтөр. Тумса саһархай, атаҕа хара. Үрдүгэ 1,6 м курдук. Атыырын ыйааһына 4,8-8,7 кг, тыһыта - 3,6-7,3. МГУ Зоологическай түмэлигэр Саха сиригэр XIX үйэҕэ бултаммыт туруйа баар.

## Быһаарыылар
Азаров Александр Гаврильевич

**Азаров Александр Гаврильевич** (1962 с. төр.) - дуобатчыт, тренер, Арассыыйа гроссмейстера (1995), СӨ үтүөлээх тренера (2002), ССРС спордун маастара. СӨ дуобакка сүрүн тренера. СӨ 12 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1994 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтин призера, Арассыыйа чөмпүйэнээтин боруонса призера (2000), Европа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (2006).

Ииппит спортменнара: Г. Колесов, И. Токусаров, А. Бурнашева, И. Платонова.
Домен (биология)

**Доме́н** (, , нууччалыы сороҕор **надцарство**)  —  биологической систематике организмнары бөлөхтөөһүн саамай үрдүкү таһыма (ранг), иһигэр хас да саарыстыба киирэр царств.
lang=ru|хаҥас|мини|рРНК-ны анаарыы ньыматынан тутуллубут филогенетика төрүччүтэ,  бактериялар, архейдар уонна эукариоталар арахсыыларын көрдөрөр
Тиэрмини 1990 с. Карлом Вёзе, айбыт, тыынар тыыннааҕы үс домеҥҥа араарбыт:

* археи (*Archaea*);
* бактерии (*Bacteria*), эбэтэр эубактериялар;
* эукариоты (*Eukaryota*).

Бу иннинээҕи классификациялартан ордук уратыта  бактериялары (прокариоты) икки туспа таксоҥҥа араарбытыгар таксона (архейдар уонна эубактериялар) уонна эукариоттарга тэҥнээбитигэр сытар.

Сороҕор бу үс домены, ону тэҥэ  вирусы (рангата суох бөлөҕү) Биота (Biota) диэн өссө үрдүк таксоҥҥа киллэрэрллэр , ону «наддомен» дииллэр.

Киэҥ билиниини ылбыт Вёзе тиһигиттэн ураты атын үрдүкү таксоннары (ранга) араараллар , холобур:

* Туох баар тыыннааҕы икки импиэрийэҕэ араараллар: эукариот (*Eukaryota*) уонна прокариот (*Prokaryota*), иккис импиэрийэҕэ Вёзе тиһигин архейдара уонна эубактериялара сөп түбэһэллэр.
* Биэс саарыстыбалаах тиһик: прокариоты (*Prokaryota*, или *Monera*), протисты (*Protista*), грибы (*Fungi*), растения (*Plantae*) уонна животные (*Animalia*), түөрт бүтэһик бөлөх  империи (домену) эукариоттар импиэрийэлэригэр (доменнарыгар) сөп түбэһэр.

## См. также

* Геном

## Быһаарыылар
Таксономия

уҥа|мини|Швейцария ботанига Огюстен Декандоль (1778—1841), 1813 сылаахха «таксономия» диэн тиэрмини туттуохха диэбитэ
**Таксоно́мия** ( — тутул, наарданыы уонна  — сокуон) — уустук оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтин кытта иерархиялаах сыһыаннаах тугу эрэ наардыыр, тиһикккэ киллэрэр, ол сокуоннарын чинчийэр үөрэх . Таксономия тосхоллоро билии элбэх салаатыгар туһаныллаллар, холобур, географияҕа, геологияҕа, тылы чинчийиигэ, этнографияҕа уонна биологияҕа.

«Таксономия» диэн тиэрмини аан бастаан  1813 году үүнээйи наардааһынан дьарыктанар учуонай Огюстен Декандоль туһаммыта. Аан бастаан биологияҕа эрэ туттуллара. Кэлин билии атын салааларыгар туттуллар буолбута.

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* Таксономия (теория классификации) // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986. — 831 с. — 100 000 экз.
*  — УДК 574:001.4
* Зуев В. В., Розова С. С. Проблема способа бытия таксона в биологической таксономии // Философия науки : журнал. — Издательство Сибирского отделения РАН, 2001. — № 2 (10). — ISSN 1560-7488. Архивировано 17 апреля 2013 года. — Архивировано из первоисточника 31 июля 2012.
*  — УДК 579.8.06
* .
Ордук хонуктаах сыл

**Ордук хонуктаах сыл**  ( -  — «хос алтыс» диэнтэн) — халандаар сыла, астрономия сылын кытта тэҥнииргэ анаан күҥҥэ олоҕурар халандаардарга биир эбии хонуктаах, оттон ыйга олоҕурар халандаардарга биир эбии ыйдаах. Аан дойдуга барыта ылыммыт григориан халандаарыгар эбии күнүнэн  олунньу 29 күнэ буолар.

## Быһаарыылар

## Литература

* Високосный год // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта

**Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта** (урут **Саха АССР үтүөлээх тутааччыта**) - Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан 1961 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр олохтоммута.

Тутууга өр кэмҥэ үлэлээбит, уһулуччулаах ситиһиилээх оробуочайдарга, инженер-техника үлэһиттэригэр, билим-педагогика үлэһиттэригэр иҥэриллэр.
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа

**Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа** - ытык сыбаанньа, эмтиир-профилактикалыыр уонна санитарнай тэрилтэлэр, медиктэри бэлэмниир үөрэх кыһаларын, мэдиссиинэ билимин тэрилтэлэрин быраастарыгар ураты көдьүүстээх үлэлэрин иһин, 15  сылтан итэҕэ суох үлэлээбит буоллахтарына, иҥэриллэр.

## Эбии көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ

**Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмэ** - 1937 сылааахтан 1990 сыллаахха диэри Үрдүкү Сэбиэт куруук үлэлиир уоргана, хас ыҥырыы аайы (сэбиэт талылыннаҕын аайы) бастакы сиэссийэҕэ талыллара. 

Бөрөсүүдьүмҥэ бэрэстээтэл, икки солбуйааччы, сэкирэтээр уонна 11 чилиэн киирэллэрэ.

1991 сыллаахха Саъа Өрөспүүбүлүкэтэ бэрэсидьиэннии салайыыга киирбитэ, сокуону ылар, толоруулаах уонна суут былаастара тус-туһунан буолбуттара. Онон Үрдүкү Сэбиэт үлэтин ис хоһооно чыҥхатык уларыйбыта.

## Бэрэстээтэллэр
* 1 ыҥырыы 1938-47 - Сидорова С.П.
* 2 ыҥырыы 1947-48 - Протодьяконов В.А.-Кулантай
* 3 ыҥырыы 1948-54 - Аммосов П.В.
* 4-5 ыҥырыы 1954-63 - Нартахова М.Д.
* 6-9 ыҥырыы 1963-79 - Овчинникова А.Я.
* 10 ыҥырыы 1979-85 - Горохова Е.Н.
* 11 ыҥырыы 1985-89 - Григорьева Л.Н.
* 12 ыҥырыы 1989-90 - Николаев М.Е.
Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата

**Ил Дархан судаарыстыбаннай наҕараадаҕа хамыыһыйата** - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) наҕараадаларын иҥэриигэ бэлэмниир үлэни ыытар хамыыһыйа, балаһыанньатын уонна састаабыгар ким киирэрин Ил Дархан быһаарар.

Хамыыһыйа үлэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын туһунан сокуон 13-с ыстатыйатыгар ыйыллар. 

Хамыыһыйаҕа муниципалитеттан наҕараадаҕа түһэрии киирдэҕинэ икки ый иһигэр үөрэтэн наҕараадаланар киһиэхэ наҕараада сөп түбэһэрин туһунан уопсастыбаннай сыанабыл биэрэр,  наҕараадалыыр туһунан эбэтэр наҕараадалыыртан батынар туһунан докумуоннары бэлэмниир, ол кэнниттэн үс хонук иһигэр Ил Дархаҥҥа киллэрэр. Хамыыһыйа судаарыстыбаннай наҕараада көрүҥүн уларытар эбэтэр төрүөтүн ыйан туран биэрэртэн батынар кыахтаах. Тиһэх быһаарыыны Ил Дархан ылынар. Ыйаах илии баттаммытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ таһаарыллар.

Маны таһынан хамыыһыйа наҕарааданы сөргүтүү, наҕарааданы былдьааһын, уордьаннар, мэтээллэр, бэлиэлэр дубликааттарын биэрии боппуруостарын көрөр.

## Быһаарыылар
Хахсык

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ Арҕаа Хаҥалас, билиҥҥинэн Хаҥалас улууһугар баар буола сылдьыбыт бөһүөлэк. Билигин Хаҥалас улууһун Төхтүр бөһүөлэгэр "Хаксык" диэн тыа хаһаайыстыбатын переработкалыыр кэпэрэтиибэ баар.
Арҕаа Хаҥалас

Былыргыта Саха сиригэр баар буола сылдьыбыт улуус. "Хаҥалас" диэн аат аан бастаан 1632 сыллаахха, Өлүөнэ өрүс сүнньүгэр нуучча казактара кэлиэхтэриттэн, сурукка киирбит. Дьаһаах тардыытын кинигэлэригэр туспа улуус быһыытынан бэлиэтэнэр эбит. 1860 сыллаахха Дьокуускай куораттан соҕуруу диэки бардахха Өлүөнэ өрүс икки кытылынан тайаан сытар бэрт киэҥ сирдээх Хаҥалас улууһа икки тус-туһунан улууска арахсыбыт. Биирэ -- Арҕаа, иккиһэ -- Илин Хаҥалас дэммиттэр. Арҕаа Хаҥаласка, сүрүннээн, билиҥҥи Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ, оттон Илин Хаҥаласка, сүрүннээн, өрүс уҥуордааҕы нэһилиэктэр уонна билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас нэһилиэгин сорох бөһүөлэктэрэ киирэллэрэ. 

1930 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһа билиҥҥи Хаҥалас улууһун территориятын ылбыта, кыраныыссата официальнайдык быһыллыбыта. 1937 сыллаахха улуус Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ уонна саҕаланыыта онно бэлитиичэскэй сыылкаҕа олоро сылдьыбыт, революционер, бэлиитик Серго Орджоникидзе аатынан Орджоникидзевскай буолбута. Төрүт аатын Сэбиэскэй сойуус ыһыллыбытын кэннэ 1992 сыллаахха ылыммыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа** — ытык сыбаанньа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыйаатырын, муусукатын, эстраадатын, киинэтин, тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын сайдыытыгар ураты кылааттарын киллэрбит ускуустуба диэйэтэллэригэр иҥэриллэр.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр уһулуччу өҥөлөөх Арассыыйа Федерациятын гражданнара, омук гражданнара уонна гражданствота суох дьон наҕараадаланыахтарын сөп.

Наҕараадаламмыт дьон Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарынан көрүллүбүт мэктиэлэринэн уонна льготаларынан туһаналлар.

Наҕарааданы биир киһи хос ылар кыаҕа суох.

Киһи өлүөн иннинэ наҕараадаҕа түһэриллибит буоллаҕына эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин иннигэр ураты өҥөлөөх буоллаҕына, наҕараада кини өлбүтүн кэннэ эмиэ иҥэриллиэн сөп. Бу түгэҥҥэ наҕараада уонна кини докумуоннара кэргэнигэр, аҕатыгар, ийэтигэр, уолугар эбэтэр кыыһыгар (нэстилиэнньиктэригэр) уура сылдьалларыгар туттарыллар.

Наҕараадалааһыны Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана бэйэтин ыйааҕынан оҥорор. Ыйааҕы аналлаах хамыыһыйа уонна анаммыт бырабыыталыстыба боломуочунай уоргана бэлэмнииллэр.

Наҕараадаҕа түһэриини судаарыстыба (муниципалитет) уорганнара, араас тэрилтэлэр, федерация таһымнаах баартыйалар уонна түмэт холбоһуктарын олохтоох салаалара оҥоруохтарын сөп. Ходатайство наҕарааданан дьарыктанар судаарыстыба тэрилтэтигэр туһааннаах бэйэни салайыныы дьаһалтатын нөҥүө бэриллэр.

Наҕараадалыыр туһунан ыйаах Ил Дархан илии баттаабытын кэннэ 14 хонук иһигэр бэчээккэ тахсыахтаах.

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
Ыйаах

**Ыйаах** (нуучч. указ) - судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) салайааччыта (бэрэсидьиэнэ, ил дархана) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.

## Эбии көр
*Дьаһал
*Уураах
Уураах

**Уураах** (нуучч. постановление) - коллегиальнай уорган (холобур, миниистирдэр сэбиэттэрэ) таһаарар дьаһайар ис хоһоонноох докумуона.

## Эбии көр
* Ыйаах
* Дьаһал
Тыынар тиһик

мини|Киһи тыынар тиһигэ
**Тыынар тиһик** — киһи уонна кыыл тыынарга аналлаах ис органнарын холбоһуга. Тыынар процесс диэн тыынар тыыннаах салгыны эҕирийэрэ уонна углекислай гааһы организмыттан таһаарара ааттанар, биир тылынан "газообмен" дэнэр. Кислороду тыынар тыыннаах салгынтан ылыан сөп, ол аата салгынынан тыыныы диэн ааттанар. Эбэтэр ууга суураллыбыт кислородунан тыынар кыыл баар, балар уунан тыынааччылар диэн ааттаналлар. Тыынар тыыннаах аэробнай уонна анаэробнай диэҥҥэ арахсар. Тыынар ис органнар аэробнай организмнарга эрэ баар буолаллар.

Кыыл тыынар систиэмэтэ арыый ураты оҥоһуулаах. Үгүс кыыллар уонна харамайдар тириилэрин нөҥүө тыыналлар. Холобур, баҕа, чоху. Оттон үүнээйи эмиэ тыынар систиэмлээх. Холобур, мас сэбирдэхтэринэн тыынар диэн өйдүөххэ сөп.

## Киһи тыынар тиһигэ
Киһи тыынар систиэмэтэ алта чаастан турар: мурун, куолай, тыҥа, бронха, бэлэс, тыынар хабарҕа.

[Газообмен] тыҥаҕа баар кыракый альвеолалар көмөлөрүнэн барар. Альвеола кислород салгынтан хааҥҥа киириитин хааччыйар. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаhы (СО2) уонна 50 грамм ууну таhаарар.

Тыынар кэмҥэ агда иһэ хайдах кэҥииригэр олоҕуран тыыныы икки көрүҥүн араараллар : 

* Түөһүнэн тыыныы (дьахтар тыынар көрүҥэ)
* Иһинэн тыыныы (эр киһи тыынар көрүҥэ)

### Тыынар тиһик тутула
Үөһэнэн уонна алларанан тыынар суоллар бааллар. Үөһэҥҥи тыыныы муннуттан саҕалаан, бэлэс тамаҕынан уонна айаҕынан турар. Алларааҥҥы суол бэлэстэн, тыынар хабарҕаттан уонна бронхаттан турар. 

Бу тыынар суоллар тулалыыр эйгэни тыынар систиэмэ сүрүн органын - тыҥаны кытта сибээстииллэр. Тыҥаҕа тыынар процесс сүрүн чааһа олохтонор, хаан кислородунан хааччыллар, углекислай гаас хаантан ыраастанар.

Биир тыынан ылааһыҥҥа тыҥа5а 400-500 мл салгын киирэр. Ити тыынар кэриҥ диэн ааттанар. Һаамай улахан тыынан ылааһын 2000 мл салгын буолар. Саамай куускунэн төттөру тыыммытыҥ кэннэ тыҥа иһигэр 1500мл салгын хаалан хаалар, ол ааттанар тыҥа ордубут кэриҥэ. Боростуой төттөру тыыныы кэннэ 3000мл салгын хаалар . Функциональнай ордубут кэриҥ диэн ааттанар .

## Тыыныы көрүҥнэрэ
Тыыныы - тыынар тыыннаах метаболизма сөпкө барарын хааччыйар сурун физиологическай процесс. Үүнээйи, кыыл, киһи уонна микроорганизм диссимиляциятын сүрүн формата. Тыыныы хас да көрүҥҥэ арахсар:

# дириҥ уонна тас араҥа
# субул уонна арыттаах
# уоьээнни, ортоку уонна аллараанны

## Тыынар тиһик ыарыылара

Киһи тыынар уорганнарын өттунэн олус элбэх ыарыылардаах.
мини|сэбиргэхтэтии
Холобур : 

# сэбиргэхтэтии
# Тына раага
# архах
# астма
# плеврит
# сэллик
# ОРВИ

Профилактика быһыытынан киһи хайаан да сылга иккитэ флюорограммаҕа түһүөхтээх.
Рованиеми

**Ро́ваниеми** (, инари-саамск. Ruávinjargâ, с.-саамск. Roavvenjárga эбэтэр Roavenjárga уонна колтта-саамск. Ruäˊvnjargg) —  Финляндия куората уонна муниципалитета,  Лаппи провинция киинэ.

2006 году  Рованиемитээҕи тыа муниципалитетын кытта холбообут кэннэ Рованиеми  Финляндия дьонун ахсаанынан 12-с куоратынан уонна сирин иэнинэн Европа саамай улахан куората буолбут .

Рованиеми куорат икки бөдөҥ хотугу өрүс быһа охсуһуутугар — Оунасйоки уонна Кемийоки, Хотугу эргимтэтттэн 8 км соҕуруу сытар.  Хельсинкигэ диэри — 800 км,  Санкт-Петербурга диэри — 1025 км. 


[уҥа|мини|Рованиеми дьаралыга[1930—2005]]

## Нэһилиэнньэтэ
Нэһилиэнньэтэ — 

* 2001 49 516
* 2007 54 669
* 2011 56 818
* 2015 60 013.

мини|Деревня Санта-Клауса (Йоулупукки)

* Санта-Клаус дэриэбинэтэ, Санта Парк
* «Арктикум» киин — түмэл (ОЛапландия уобаластааҕы түмэлэ), билим киинэ (Арктика киинэ), 1992 сыллаахха тутуллубут.
* «Рануа» зоопарка — аан дойдуга саамай хоту сытар зоопарка.  Рованиемиттэн биир чаас айаннаах сиргэ баар. Манна хотугу фауна 50 тахса көрүҥүн көрүөххэ сөп. 
* Рованиеми уус-уран түмэлэ
* Лапландиятааҕы «Ойуур түмэлэ» — аһаҕас халлаан аннынааҕы түмэл, 1900—1950-с сыллардааҕы мас кэрдээчилэр уонна мас уһаарааччылар олохторун кытта билиһиннэрэр.
* евангелическо-лютеранскай сыаркап
* православнай сыаркап, Сибэтиэй Апостол Андрей Первозваннай аатынан
* Аметист хотсуур рудник Луосто (Рованиемиттэн 130 км хоту диэкки)
* Яткянкюнттиля () күргэ, «Мас уһаарааччы чүмэчитэ» — Рованиеми им-бэлиэтиттэн биирдэстэрэ.
* Пёюккёля кыраайы үөрэтэр түмэл () —  XIX века Хотугу Финляндия бааһынайдарын олохторун кытта билиһиннэрэр.
* Молкокёнгяс () — өрүс харгыта, Оунасйоки өрүс кэрэ көстүүлээх сирэ.
* «Хотугу эргимтэ» ыйынньык — куоракка хоту өттүттэн киириигэ баар.
* Куорат киин болуоссата «Lordi» хард-рок бөлөх аатынан ааттаммыта,  «Евровидения» күрэһигэр 2006 сыллаахха кыайбытын кэннэ.

## Ини-бии куораттара

*  Мурманскай, Арассыыйа (1962)
*  Нарвик, Норвегия
*  Кируна, Швеция
*  Харбин, Кытай

## Мантан төрүттээх биллиилээх дьон

* Путаансуу, Томи — музыкант, аатырбыт Lordi хеви-метал/рок-бөлөх салайааччыта
* Поутиайнен, Таня — горнолыжница, Олимпиада-2006 вице-чөмпүйүөнэ. 

## Быһаарыылар

* Официальный сайт Рованиеми
* Лапландский университет
* Центр «Арктикум»
* Парк Дикой природы «Рануа»
* Горнолыжный комплекс Оунасваара
Самалдьый

**САМАЛДЬЫЙ** *туохт., фольк.*

# Эйэҕэс-элэккэй майгылан, күлэ-үөрэ сылаанньый. –Быть приветливым, улыбчивым. Уол Ийэтэ хаҥас диэки Иһит-хомуос тыаһатан, ас астаан Самалдьыйа сылдьар. ТГИТ КХКК. // Эт-тыын, саҥар. –Говорить, высказываться охотно. Кэннинэн куотан иһэн ахсааннаах тылынан дьахтар [бухатыыр] саҥалаах буолан самалдьыйан испитэ үһү. ПЭК ОНЛЯ III.
# Көсп. Сылааран көһүн, сылаар, наскый (хол., күнү этэргэ). –Светить ласково, заливать ласковым светом (напр., о солнце); изобиловать 
благодатным теплом и светом (напр., о летнем времени). Саамал куйаас самалдьыйа. Унаар куйаас олохсуйда. Эдьэҥ куйаас иэнигийдэ. Саха нар. ыр. I. Саһарҕалаах күн. Саар күөһүн айаҕын саҕа буолан. Самалдьыйан тахсыыта [чыычаах уһуктан турбута]. Суорун Омоллоон.

## Быһаарыылар
1. Большой толковый словарь якутского языка, 2011
Сүрэх инфаркта

мини
**[[Сүрэх|Сурэх]] [[инфаркт]]а** – клиническэй быhыы ишемическай сурэх ыарыытын биир  көруҥэ. Сурэх тымыра буолэнэн, хаан сууруутэ кэhиллэр, атеросклеротическай бляшка уоскуур. Онтон сылтаан сурэх былчыҥа олор, некроз сайдар.

### Сүрэх инфарктын көрүҥнэрэ
1.Сайдыы кэрдииhинэн:

- олус сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 6 чаас иннинэ)

- сытыы кэмэ (сурэх инфаркта са5алана илигинэ 12-14 кун иннинэ)

- чэрдийэр кэмэ (икки ыйтан ордук)

2. Анатомия кэhиитинэн:

- Трансмуральнай

- интрамуральнай
мини
- субэндокардиальнай

- субэпикардиальнай

3. Кэрин, кэhиитинэн:

- Бодон, кордугэннээх (трансмуральнай)

- Кыра кордугэннээх 

### Сүрэх инфарктын биричиинэлэрэ
Сурэх инфарктын биричиинэтэ сурэ5и хаанынан хааччыйар тымырдар буолэниилэрэ эбэтэр биллэр гына кыарааhыннара буолар. Сурэх соломо уутун курдук бэрт синньигэс тымырдарынан хаанынан хааччыллаллар. Дьон аhалыгар сыа-арыы олуутэ урдээн, киhи организма сиэммит арыытын кыайан умаппат, ордорунар буолбут. Ордубут сыа-арыы хааны хойуннаран, хоргун курдук уста сылдьан, тымыр ис буруоhунугэр, туох эрэ алдьаныы-кээhэнии баарыгар иhирдьэ киирэн, инэн-сыстан хаалар. Ол сыстыбыт сыа5а, хаанна уста сылдьар сыа таммахтара сыстаннар тымыры кыараталлар, эбэтэр буолээн кэбиhэллэр. Бу сыа уксэ холестерин диэн эттиктэн турар ол иhин атеросклероз уонна холестерин диэн тыллар быстыспат сибээстээхтэр, холестерин суох буолла5ына атеросклероз сайдар кыа5а суох. Онон атеросклероз диэн тымыр сыанан сабыллыыта-буолэниитэ ааттанар. 

### Инфаркт төрүөтэ
1. Табахтааhын

2. Аhыы ута5ы иhээhин

3. Тымырга хаан баттааhынын урдээhинэ (гипертония)

4. Сиппит саас

5. Уойуу

6. Санаа тууйуллуута

7. Хаанна холестерин урдээhинэ

8. Ревмокардит

9. Саахарынай диабет

### Сүрэх инфарктын сэрэтии
Мэйии тымыра кыараары гыммыт диэн кимнээх сэрэниэхтэрин собуй:

1. Эмискэ эбэтэр уhуннук тоболоро ыалдьар дьон;

2. Куруук тобо эбэтэр кулгаах куугунуур, эмискэ харах харанаран ылар, сэниэ эстэр буолла5ына;

3. Туох да биричиинэтэ суох мэйии эргийэр буолла5ына;

4. Эмискэ ойдуур кыах молтоон ылар, толкуй ситимэ быста-быста сал5анар буолла5ына;

5. Туох да торуотэ суох илии, эбэтэр атах утуйан молтоон хаалар, тылын булдьуйан ылар буолла5ына.

### Ыарыы сибикитэ
1. Туос диэки ыарыы биллэрэ (15 мунуутэттэн элбэх эбэтэр биир чааска дылы уhуон соп);

2. Эмтэнээччи иhэ, илиитэ, куомэйэ, туоhэ ыалдьар;

3. А5ылааhын, сотоллооhун;

4. Эмискэ сурэх тохтоон хаалыан соп.

### Инфаркт ыарыытыттан хайдах харыстаныахха?
1.40 сааhын ааспыт киьи эбэтэр 50 сааhын ааспыт дьахтар хайаан да сурэх инфарктын «бэриэтчиктэрин» билиэхтээх.

2. Сылга биирдэ бырааска сылдьан ЭКГ уhултарыахтаахтар, холестерин, саахар аналиhын туттарыахтаахтар.

3. ЧOЛ олоххо тардыha сатааhын.

4. Диета тутуhааhын.

5. Элбэхтик хамсанааhын, сатыы хаамааhын, сарсыарда зарядка онорооhун.

6. Инфаркт сурун бэлиэлэрин билэ уорэниэхтээхпит.