open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Буучугурас

300px|thumb|right|Буучугурас
thumb|'' Tetrastes bonasia ''
**Буучугурас** эбэтэр **бочугурас** (, ) — кыра, холууптааҕар эрэ улахан, мас көтөрө. Сиппит көтөр ыйааһына 330—580 грамм буолар. Уһуна — 35—37 см. Стаатуһа — уйаланар биир сиргэ олохтоох көрүҥ. Аҕыйахтык көтөр, сиринэн сүүрэрин ордорор. Көтөрүгэр тыастаахтык сапсынар, кылгастык көтөр. Үксүн пааранан сылдьар. 

## Тарҕаныыта
Буучугурас Евразияҕа тарҕаммыт көтөр — арҕаа Скандинавия тумул арыытыттан уонна Пиреней хайаларыттан илин Охотскай муора ойуурун зонатынан, Сахалиҥҥа, Маньчжурияҕа, Кореяҕа уонна Хотугу Японияҕа тиийэ. Кавказ уонна Камчаатка ойуурдарыгар суох. Хоту сииктээх хойуу инньэлээх мастаах ойуурдары сөбүлүүр. Соҕуруу хатыҥнаах, ольхаалаах уонна тэтиҥнээх буккаас ойуурдарга олохсуйар.
Тойон мэкчиргэ

300px|thumb|right|Тойон мэкчиргэ

**Тойон мэкчиргэ** эбэтэр **тиит мэкчиргэтэ** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, Тиит мэкчиргэтэлэрин ууһугар киирэр тыҥырахтаах көтөр.

Атыыра кынатын далааһына — 220-241 мм, ыйааһына 323-371 г, тайҕа олохтооҕо.

## Өссө маны көр
* Лэкээрик мэкчиргэ
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Үөт мэкчиргэтэ
* Хаар эбэ

## Быһаарыылар
Үрүҥ хаххан

250px|thumb|left|Үрүҥ хаххан

мини|Үрүҥ хаххан
**Үрүҥ хаххан** (, ) — бөдөҥ мэкчиргэ. Уһуна (үрдүгэ) 70 см тиийэр, кынаттарын далааһына 115 см дылы буолар, биир кынатын уһуна 35-40 см кэринэ, кутуруга 30 см Үөһээ өттө — сиэрэйдиҥи үрүҥ, хараҥа хоҥор усталыы кылгас балаһалардаах. Тыһыта атыырыттан тас көрүҥүнэн уратыта суох.

Үрүҥ хаххан таас хайалаах сирдэргэ эбэтэр кырдьаҕас үрдүк мастаах ойуурдарга олорор. Саҥата улахан, ол эрээри киһиэхэ биллибэт көстүбэт олохтоох. Күһүн аһаҕас сирдэргэ элбэхтик көстөр. Күнүс үчүгэйдик көрөр, сороҕор бултуур даҕаны.
Тоҥсоҕой

300px|thumb|right|Тоҥсоҕой

**Тоҥсоҕой** эбэтэр **тиит тоҥсоҕойо** (, ) - үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.

## Өссө маны көр
* Киргил
* Бэс тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
* Абааһы чыычааҕа
Киргил

thumb|right|Киргил

**Киргил** *(нуучч. черный дятел)*

## Өссө маны көр
* Тоҥсоҕой
* Тиит тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
* Абааһы чыычааҕа
Үөт тоҥсоҕойо

thumb|right|Үөт тоҥсоҕойо

**Үөт тоҥсоҕойо** (, ) - эриэн тоҥсоҕойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр үөскүүр көтөр.

## Өссө маны көр
* Киргил
* Тиит тоҥсоҕойо
* Тоҥсоҕой
* Абааһы чыычааҕа
Абааһы чыычааҕа

300px|thumb|right|Абааһы чыычааҕа

**Абааһы чыычааҕа** () — тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр, абааһы чыычаахтарын ууһугар киирэр көтөр. Тоҥсоҕойдортон соҕотох соҕуруу кыстыыр.

Сүрүн аһылыга — кымырдаҕастар уонна кинилэр куколкалара, уонна да атын кыра үөн-көйүүр. Уйатын мас иһигэр туттар, ол гынан баран бэйэтэ хаспат, быраҕыллыбыт уйалары туһанар эбэтэр атын уйаланаары сылдьар чыычаахтары үүрэн баран туттар. 

## Өссө маны көр
* Тоҥсоҕой
* Киргил
* Тиит тоҥсоҕойо
* Үөт тоҥсоҕойо
Өрт турааҕа

300px|thumb|right|Өрт турааҕа

**Өрт турааҕа** (, ) — Тураахтар уустарыгар киирэр кыра тураах.

Саха Сиригэр бу соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүгэр үөскүүр. Киин улуустар алаастарыгар кэнники уонунан сылларга кэлэр буолла.

## Өссө маны көр
* Тураах
* Кыра өрт турааҕа
* Суор
* Оҥололор уустара
* Ала тураах

## Быһаарыылар
Кукаакы

300px|thumb|right|Кукаакы

**Кукаакы** (, ) - тайҕа көтөрө. Атыыра уонна тыһыта өҥнөрө майгыннаһар. Өҥө бороҥ, кыната, кутугруга кугас, баһа күрэҥ. Атыырын кынатын уһуна 132-152 мм, ыйааһына - 81-97 г. Тыһыта: 133-150, 73-89.

Саха сиригэр кыстыыр. Үрдүк мастардаах ойуурга олохсуйар. Соҕотох, пааранан, эбэтэр 3-5 буолан сылдьаллар. Араас аһылыктаах, аһын хаһаанар. Уйатын маска 2-3 м үрдүккэ синньигэс лабаалартан, оттон, кыыл түүтүттэн, куорсуннартан туттар. Кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар сымыыттыыр, 2-5 бороҥ эбирдээх сырдык от күөҕэ сымыыттаах буолар.

## Өссө маны көр
* Ньокоокуй

## Быһаарыылар
Харыйа чыычааҕа

300px|thumb|right|Харыйа чыычааҕа

**Харыйа чыычааҕа** *(нуучч. вьюрок)*
Тиит ымыыта

300px|thumb|right|Тиит ымыыта

**Тиит ымыыта** (, ) - ымыылар кэргэннэригэр киирэр чыычаах. 14 сантиметртан 16-ҕа дылы улаханнаах буолар. Тумса тиит туорааҕын хайытарга аналлаах. Тыһыта уонна атыыра атын-атыттар: тыһыта араҕас өҥнөөх буоллаҕына атыыра сырдык эбэтэр хараҥа кыһыл. Кынаттара хара. Сиппит-хоппут чыычаах кынатыгар икки үрүҥ дьураалаах буолар. Атыыра атыырҕыыр кэмигэр уһун-уһуннук синньигэстик иһиирэр үгэстээх.
thumb|''Тиит ымыытын'' сымыыта
Оҥоло

**Оҥоло** (, ) — үрүҥ эбириэннээх, күрэҥ дьүһүннээх кыра көтөр. Сыалаах мас (кедр), болбукта үүнэр сиригэр, Саха сирин соҕуруу уонна илин улуустарыгар ууһуур-үөскүүр. Саха сиригэр уйаланар, кыстыыр көтөр. Кедр аһа хайдах үүнэриттэн көһүөн сөп. Кыһын эриэхэнэн, кутуйаҕынан, өлүктэринэн, үүнээйилэр астарынан аһылыктанар.


File:Nucifraga caryocatactes (in flight s3).JPG|Көтөн иһэр оҥоло
File:Bird (3158204138).jpg|Олорор оҥоло
File:Foeragerende notenkraker-4962033.webm
Nucifraga caryocatactes caryocatactes  MHNT.ZOO.2010.11.170.8.jpg |*Nucifraga caryocatactes caryocatactes * 


## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Чаарда

**Хара чаччыгыныар** эбэтэр **чаарда**, **хара чаччыгы** (, ) — улааппыт атыыр харатыҥы-өлбөөркөй өҥнөөх (черно-сизый), хаастара уонна өрөҕөтө үрүҥ буолаллар. Улахан истээх, кынатын алын өттүгэр маҥан бээтинэлээх. Тыһыта уонна эдэр көтөрдөр оливково-бурые. Саха Сирин соҕуруу улуустарыгар уонна Халыма соҕуруу тардыытыгар үөскүүр. Уйатын маска туттар. 4—5 сымыыттаах.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Кугас чаччыгыныар

300px|thumb|right|Кугас чаччыгыныар

**Кугас чаччыгыныар** эбэтэр **кугас чаччыгы** (дрозд Науманна) - .

## Өссө маны көр
Хара чаччыгы
Дьааҥы бөчүгүрэһэ

300px|thumb|right|Дьааҥы бөчүгүрэһэ
**Дьааҥы бөчүгүрэһэ** (дьааҥы бочугураһа), **долохоно чыычааҕа** (, ) — сохсоҕор батахтаах, дьэрэкээн дьүһүннээх тыаҕа олохтоох бөдөҥ чыычаах. Кынатын сорох куорсуннарын төбөтүгэр кытаанах муостуҥу сэлтэкэлэрдээх буолар. Тыһыта атыыра биир кугастыҥы эриэн өҥнөөхтөр. Сайын үөннэринэн, кыһын отоннорунан аһылыктанар.

## Быһаарыылар
Барабыай

300px|thumb|right|Барабыай
  
**Барабыай** эбэтэр **моойтуруктаах чыычаах** (домо́вый воробе́й, ) — барабыайдар кэргэннэригэр киирэр дьиҥнээх барабыайдар уустарыттан () ордук тарҕаммыт көрүҥ. Киһи дьиэтин таһыгар олохсуйар көтөр буолан тас көрүҥүҥэн да саҥатынан да үчүгэйдик биллэр ().

## Тас көрүҥэ
Этин уһуна 16 см, ыйааһына 23—35 г.

Түүтун өҥө — үөһээ өттө хара эбирдэрдээх хоҥордуҥу бороҥ, аллараа өттө үрүҥнүҥү. Иэдэстэрэ маҕаннар. Кыната саһархайдыҥы үрүҥ туора балаһалаах.
Юра кэм Паарката

**Юрскай Парк** () — научно-фантастика киинэтэ 1993 сыллааҕыта. Бу киинэ аан бастакы DTS тыаһы уонна технологиятын туттубут буолар. Киинэ сир шаарын үрдүнэн 850 миллион поклонниктаах, ол сылларга саамай улахан киинэ бырайыага буолбута. Саамай улахан харчыны эргиппит киинэ буолар. Проката саамай улахан. Стивен Спилбэрг сюжетынан суруллубут киинэ буолар. Киинэ бастакы фантастическай динозаврдары көрдөрөр. 

## Сүжиэтэ
Киинэ гавайи арыыларыгар буолар (АХШ) уонна кыратык Калифорния штаттарыгар уһуллар. Киинэҕэ аныгы спецтехника уонна спецэффектар бааллар, биир аныгы туох киинэ. Киинэҕэ Джон Хэммонд (Ричард Аттенборо) атын дойдулартан учёнайдар группаларын ынырар, паарканы көрдөрө. Ону биир киһи (Үлэһит) "хранилище-зародышей" диэн лабораторияттан динозавр сперма уорар. Уопсайынан киинэ улахан оруола онтон саҕаланар. 

## Уопсайа
Industrial Light & Magic — бу тэрилтэ киинэни спецэффектээх оҥорбута.

## Кыттыбыт дьонноро
* Сэм Нилл
* Лора Дэрн
* Джэфф Голдблүм
* Ричард Аттенборо
* Джозеф Мацелло
* Ариана Ричардс
* Мартин Ферреро
* Боб Пек
* Сэмүэль Джексон
* Вэйн Найт

## Сигэлэр
* Юрасик Парк киинэтин сүрүн сирэйэ 
* Юрскай Парк киинэтэ YaHoo Movie
Industrial Light & Magic

**Industrial Light & Magic (ILM)** — АХШ тэрилтэтэ, араас визуальнай эффектары оҥорон таһаарар, холобура Юрскай Парк диэн киинэҕэ.
Дылбаахы

**Дылбаахы** — Саха Сиригэр баар кыракый хайа. Мэнэ-Ханалас сиригэр баар.
Эргийэр

**Эргийэр** диэн кыракый алаас баар. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Төхтүр дэриэбинэтиттэн 14 км тэйиччи. Былыыр былыр иннэ улахан куһаҕан ойуун көмүллүбүт сурахтааҕа.
Кыыс оонньообут

**КЫЫС ООННЬООБУТ** (ООННЬУУР КЫЫС), Мэҥэ-Хаҥалас сиригэр баар син улахан алаас. Төхтүр дэриэбинэтиттэн 10 км тэйиччи.
Сэм Нилл

**Сэм Нилл** (, 1947–) — толору аата **Найджел Джон Дермот Нилл** (), Балаҕан ыйын 14 1947 сыллаахха. Саҥа Зеландия норуотунай артыыһа, 2003 сылтан ыла АХШ биллиилээх артыыһа буолар. Киинэ уонна ТВ сулуһа буолар. Two Paddocks диэн пиибэ уонна арыгы һобуотун тойоно.
Two Paddocks

**Two Paddocks** диэн арыгы уонна пиибэ оҥорон таһаарар Саҥа Зеландия улахан монополист тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Сэм Нилл 1993 сыллаахха арыйбыта. Бу тэрилтэ Юрскай Парк диэн киинэ5э улахан спонсор этэ.

## Сигэлэр
* Сайт
Тойон ытаабыта

**Тойон ытаабыта** — кыракый алаас Мэнэ-Ханалас улууһугар.
Көҕүллээх кыырт

thumb|200px

**Көҕүллээх кыырт** (, ) — Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр тардыыларыгар олохсуйар кыырт. Аһылыга сүнньүнэн үөннэр: тигээйилэр, ыҥырыалар уонна кинилэр личинкалара.
Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич

200px|thumb|right|Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич
**Мөкүрдээнэп Лаврентий Иннокентьевич** (10.08.1927 – 23.04.1997) — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа. 

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыл атырдьах ыйын 10 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантай нэһилиэк Кириэс Халдьаайы сэлиэнньэ аттынааҕы Арыы Толоон учаастакка төрөөбүтэ.
* 1944 с. — Кириэс Халдьаайы сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1944—1948 сс. — Дьокуускайдааҕы тыйаатыр устуудьуйаҕа үөрэнэр уонна үлэлиир (педагог И. А. Каренин). 
* 1948—1971 сс. — Ойуунускай аатынан музыка уонна драма тыйаатырыгар үлэлиир. 
* 1972 сылтан сүрүннүүр методист-хореограф 
* 1997 сыллаахха муус устар 23 күнүгэр өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Иванова Александра Дмитриевна, Саха тыйаатырын биллиилээх артыыһа.
* Кыыһа — М. Л. Мекюрдянова (Габышева), балет артыыһа, Дьокуускайдааҕы хореография оскуолатын преподавателэ.

## Айар үлэтэ
#### Толорбут партиялара
* Бэргэн («Хонуу сибэккитэ», Жирков уонна Литинскай) 
* Зигфрид («Лебединое озеро», Чайковскай)
* Чупчуруйдан («Чурумчуку», Батуев)
* Вожак («Барышня и хулиган»)
* Ходор («Алый платочек», Литинскай) 
* Сүллүгэс Бөҕө («Күн Куо», Кац)
* Кырдьаҕас Гриф («Хотойдор хоту көтөллөр», Комраков)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За трудовую доблесть» мэтээл (1958)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1962)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1970)
* «За доблестный труд» мэтээл (1970)

## Аатын үйэтитии
* 2000 сыллаахха аата Кириэс Халдьаайытааҕы музыка оскуолатыгар иҥэриллибитэ.

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Иванова Александра Дмитриевна

## Сигэлэр
* Л. И. Мекюрдянов аатынан Кириэс Халдьаайы искусствоҕа оскуолатын ситим-сирэ
* Газета «Якутия» 24.12.2012:Открыть мир через искусство
Бэргэн Бэрдэ

**Бэргэн Бэрдэ** — алаас Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Хотун Бөтүн хочотугар баар.
Хотун Бөтүн

**Хотун Бөтүн** — кыракый хочо баар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. Ортотун диэки баар. 

## Өссө маны көр
* Бэргэн Бэрдэ
Леликов Алексей Емельянович

200px|thumb|right|Леликов Алексей Емельянович
**Леликов Алексей Емельянович**, 1965 — 1966 сыллардаахха Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

1912 сыл олунньу 18 күнүгэр Москваҕа төрөөбүтэ. Москватааҕы Сталин аатынан транспорт инженердарын институтун уонна Ленинградтааҕы муора флотун Академиятын бүтэрбитэ.

## Олоҕун олуктара

1936 - 1937 сыллардаахха — Москва куоракка Москва уонна Ока өрүстэр пароходствоҕа инженер;

1937 - 1940 сыллардаахха — Главсевморпуть Хотугу Саха сирин пароходствотын начальнигын солбуйааччыта;

1940 - 1943 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс пароходствотын начальнигын солбуйааччыта (Магадан куорат);

1945 - 1952 сыллардаахха — "Дальстрой" Халыма өрүс салалтатын начальнигын солбуйааччыта (Зырянка бөһүөлэк);

1952 - 1954 сыллардаахха — "Дальстрой" транспорт салалтатын начальнига (Магадан куорат);

1956 - 1957 сыллардаахха — Өҥнөөх металлургия министерствотын транспорт отделын начальнига (Москва куорат);

1957 - 1961 сыллардаахха — Саха сиринээҕи Совнархоз суол уонна транспорт хаһаайыстыбатын салалта начальнига (Дьокуускай);

1961 - 1962 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын сэкрэтээрэ;

1962 - 1965 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкретээрэ;

1965 сыл ахсынньы – 1966 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

1990 сыллаахха Москваҕа ыалдьан өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Петров Иван Иванович

200px|thumb|right|Петров Иван Иванович
**Петров Иван Иванович**, 1966 — 1979 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

1918 сыл от ыйын 20 күнүгэр Сверловскай уобалас Сысерть оройуонун *Андреевка* дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1937 сыллаахха *Красноуфимскай* куоракка тыа хаһаайыстыба техникумын уонна 1960 сыллаахха Пермь куоракка тыа хаһаайыстыба институту бүтэрбитэ.

1963 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уонна САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыт. 1966 сыллаахтан ССКП Саха сиринээҕи бюротун чилиэнэ; ССКП ХХIV, ХХV сийиэстэрин дэлэгээтэ.

## Олоҕун олуктара

1937 - 1939 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка *Юсьва* МТСка агроном;

1939 - 1941 сыллардаахха — Пермь уобалас Коми-Пермяк национальнай уокурукка *Юсьва* оройуонун сир отделын сүрүннүүр агронома;

1941 - 1949 сыллардаахха — Пермь уобалас *Еловка* оройуонун *Дубровка* МТС дириэктэрэ;

1949 - 1950 сыллардаахха — Пермь уобалас *Калинин* оройунун исполкомын бэрэссэдээтэлэ;

1950 - 1954 сыллардаахха — ССКП Пермь уобалаһын *Калинин* райкомын бастакы сэкирэтээрэ;

1954 - 1957 сыларадаахха — Пермь обкомын тыа хаһаайыстыба отделын сэбиэдиссэйэ;

1957 - 1962 сыллардаахха — ССКП Пермь обкомын сэкрэтээрэ;

1962 - 1964 сыллардаахха — Пермь уобалас (тыа) исполкомун бэрэссэдээтэлэ;

1964 - 1966 сыллардаахха — Пермь уобалас Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;

1966 сыл сэтинньи – 1979 ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьана  (1971 с.), Үлэ Кыһыл знамятын уордьана (1968, 1978 сс.), «Бочуот Знаага» уордьан (1973 с.) уонна ССРС мэтээллэрэринэн наҕараадаламмыт. 1972 с. «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ытык аат иҥэриллибит.

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ситим-сирэ 

## Сигэлэр
* СӨ Национальнай архыыбын филиала, Ф.З. Оп.263. Д.192.
Маркин Сергей Николаевич

200px|thumb|right|Маркин Сергей Николаевич
**Маркин Сергей Николаевич**, 1979—1989 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1926 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Чита куоракка төрөөбүтэ. 
* 1948 сыллаахха Иркутскай куоракка Хайа уонна металлургия институтын бүтэрбитэ.
* 1974 сыллаахха  Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1948—1949 сс. — "Союзслюда" Алданнааҕы рудоуправлениетын "Флогопитовый" рудник техника өртүнэн салайааччы;
* 1949—1950 сс. — "Союзслюда" Алданнааҕы рудоуправлениетын "Эмэлдьээк" рудник хайа үлэлэрин сэбиэдиссэйэ;
* 1950—1951 сс. — "Алданслюда" трест "*Эмэлдьээк*" учаастагын начальнига;
* 1951—1955 сс. — "Алданслюда" трест "*Эмэлдьээк*" рудоуправление салаатын начальнига;
* 1955—1958 сс. — ССКП Алдан райкомун промышленность уонна транспорт салаатын сэбиэдиссэйэ;
* 1958—1959 сс. — ССКП Алдан райкомун иккис сэкрэтээрэ;
* 1959—1962 сс. — ССКП Алдан райкомун бастакы сэкрэтээрэ;
* 1962—1966 сс. — ССКП Саха обкомун промышленность отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1966—1970 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкомун бастакы сэкрэтээрэ;
* 1970—1977 сс. — Профсоюзтар Саха обкомун бэрэссэдээтэлэ;
* 1977—1979 сс. — ССКП Саха обкомун иккис сэкрэтээрэ; 
* 1979 сыл, тохсунньу — 1989 сыл, алтынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Шамшин Владислав Павлович

200px|thumb|right|Шамшин Владислав Павлович
**Шамшин Владислав Павлович**, 1989 — 1990 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэитин бэрэстээтэлэ.

1937 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр Алтаай кыраайын *Бийскай* куоракка төрөөбүтэ. 1960 сылллахха Новосибирскай куоракка Уу транспорын инженердарын институтун уонна 1978 сыллаахха ССКП КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ.

## Олоҕун олуктара

1960 - 1962 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр механик отделын маастара;

1962 - 1964 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод механика цеҕын начальнига;

1964 - 1967 сыллардаахха — Усуйаана оройуонун Нижнеянскайдааҕы өрүс пордун сүрүннүүр инженера;

1967 - 1970 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод сүрүннүүр инженера;

1970 - 1974 сыллардаахха — Жатай аал өрөмүөннүүр завод директора;

1974 - 1975 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын промышленностка уонна транспортка отделын сэбиэдиссэйэ;

1975 - 1980 сыллардаахха — ССКП Дьокуускайдааҕы горком иккис сэкрэтээрэ;

1980 - 1983 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горисполком бэрэссэдээтэлэ;

1983 - 1986 сыллардаахха — ССКП Мирнэй горкомын бастакы сэкрэтээрэ;

1986 - 1989 сыллардаахха — ССКП Саха обкомын иккис сэкрэтээрэ;

1989 сыл алтынньы - 1990 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;

1991 сылаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Хотугу сир физика уонна техника проблематын институтун директорын солбуйааччы;

1992 сыл олунньутуттан — Саха Республикатын промышленность уонна геология министирин солбуйааччы; 

1996 сылаахтан — АЛРОСА АК Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлин солбуйааччыта.

 
## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Курахал

300px|thumb|right|Курахал

**Курахал** (, ) — Курахаллыҥылар кэргэннэригэр киирэр сырдык эбэтэр хараҥа өҥнөөх байҕал кытылыгар туундараҕа сайылыыр сымыыттыыр көтөр.
Алыы хоптото

thumb|250px|Уйаҕа олорор хопто

**Алыы хоптото** *(лат. Larus canus, нуучч. сизая чайка)* — хоптолор уустарыгар киирэр көтөр.

43 см дылы улаатар, кынатын далааһына 120 см кэриҥэ. Ыйааһына 300-тэн 550 г дылы буолар. Түүтэ үрүҥ, кынатын үөһээ өттө — серая. Кынатын төбөтө — харалаах маҥан, тумса уонна атахтара араҥастыҥы-күөх өҥнөөх. Эдэр көтөр үс сааһыгар эрэ маннык өҥнөнөр. Тыһыта атыыра тас көрүҥнэринэн уратылара суох. 25 сыл олоруон сөп. Хаһыыта «ки-э» эбэтэр «ки-а» диэҥҥэ майгынныыр.

## Тарҕаныыта

Алыы хоптото үксүн муоралар кытылларыгар олохсуйар, арыт эрэ континент иһинээҕи ууларга баар буолар. Евразияҕа уонна Хотугу Америкаҕа көстөр. Хотугу уонна Киин Европаҕа син тарҕаммыт көтөр. Сорох алыы хоптолоро Средиземноморьеҕа уонна Хотугу Африкаҕа кыстыыллар.

## Аһылыга

Бастатан туран балык аһылыктаах. Өссө араас үөнүнэн-көйүүрүнэн, үүнээйинэн аһылыктанар. Күөл хоптотунуу свалкаларга уонна ыһыллыбыт хонууларга аһыан сөп.

## Ууһааһына

Үс сааһыгар ууһуур кыахтанар. Ыам ыйыттан от ыйыгар дылы брачный период. Уу кытыытыгар холуонньаларынан олорор. Уйатын кураанах сыгынньах сиргэ отунан-маһынан туттар, онон улахан көтөрдөр уйаларын кэтииллэригэр табыгастаах. Уйалар ыккардылара 5-тэн 20 м дылы буолар. Уйаҕа үксэ 3 сымыыттаах буолар. Сымыыты атыыр эмиэ баттаһар. 23-тэн 28-с күнүгэр оҕолоро сымыыттан тахсаллар. Онтон 4-5 нэдиэлэнэн көтөр буолаллар.

## Быһаарыылар
Емельянов Николай Семенович

200px|thumb|right|Емельянов Николай Семенович
**Емельянов Николай Семенович**, 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлэ.

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Аммосов Петр Васильевич

200px|thumb|right|Аммосов Петр Васильевич
**Аммосов Петр Васильевич** (1903—1977) — Саха АССР судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бастакы (1938—1946 сс.) уонна үһүс (1951—1954 сс.) бэрэссэдээтэлэ.
* 1938—1947 сс. — РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта .

РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр бастакы быыбарга 1937 сыллаахха Саха АССР-тан үс дьокутаат талыллыбыта: П. В. Аммосов, Л. Е. Комаренко уонна А. Д. Богатырев. Сэбиэт бастакы сиэссийэтигэр ол саҕана Саха Сирин обкомун сэкиритээрэ буола сылдьыбыт Петр Васильевич Аммосов РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта. 

## Быһаарыылар

Дмитрий Пухов. Петр Аммосов кинигэтэ 2007 сыл.

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
Герценберг Константин Рудольфович

**Герценберг Константин Рудольфович**, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. (27.01.1888 - 27.01.1951)

1888 сыллаахха Полтава губерниятыгар төрөөбүтэ. 1907 сыллаахха *Либава* куоракка (билигин Лиепая, Латвия) Военнай училищены бүтэрбитэ. 1914 сыллаахха Париж куракка электромеханика курстарын бүтэрбитэ. РСДРП чилиэнэ 1905 сылтан. 

## Олоҕун олуктара
* 1905 - 1907 сыллардаахха — Рига куоракка сыллардааҕы реолюция кыттыылааҕа; 

* 1907 - 1913 сыллардаахха — каторгаҕа сылдьар.

* 1913 - 1917 сыллардаахха — Париж куоракка эмиграцияҕа сылдьар.

* 1917 - 1918 сыллардаахха — "Русский Рено" заводка слесарь (Петроград куорат);

* 1918 - 1919 сыллардаахха — Наркомнац информациялыыр отделын сэбиэдиссэйэ (Москва куорат);

* 1919 - 1920 сыллардаахха — ВЦИК Калмык автономиялаах уобаласка бэрэстэбиитэл;

* 1920 - 1921 сыллардаахха — РКП(б) Иркутскай губкомын отдел сэбиэдиссэйэ;

* 1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга ревтрибунал сэкрэтээрэ; 

* 1923 сыл кулун тутар - сэтинньи — РКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;

* 1924 - 1926 сыллардаахха — Внешторг Наркоматын инспектора;

* 1926 - 1930 сыллардаахха — ВКП(б) КК сэкрэтээрин көмөлөһөөччүтэ;

* 1930 - 1939 сыллырдаахха — ВКП(б) КК отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччыта;

* 1939 - 1948 сыллардаахха — ССРС Торгбанком салайааччыта.

* 1951 сыллаахха өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Пестун Ефим Григорьевич

**Ефим Григорьевич Пестун**, 1923—1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ (1889—1939).

1889 сыллаахха Гомель губерниятыгар Могилев куоракка (билигин Беларусь) төрөөбүтэ. 1905—1907 сыллардааҕы революция кыттыылааҕа. 1918 сылтан РСДРП чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1911—1912 сыллардаахха — РСДРП Красноярскай комитетыгар;
* 1912—1917 сыллардаахха — политкаторжанин;
* 1919—1920 сыллардаахха — Гомель куоракка потребкооперация губернскай союз бэрэссэдээтэлэ;
* 1920—1921 сыллардаахха — РКП(б) Гомель губкомын сэкрэтээрэ;
* 1921—1922 сыллардаахха — РКП(б) Башкирияҕа болномуочунайа;
* 1922—1923 сыллардаахха — Доннааҕы Ростов куоракка профсоюз бэрэссэдээтэлэ;
* 1923 сыл ахсынньы — 1925 сыл бэс ыйа — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;
Саха сириттэн барбытын кэннэ Москваҕа, Иваново-Вознесенскай губернияларга уонна Орто Волга кыраайыгар партия уонна сэбиэт үлэтигэр.
* 1939 сыллаахха өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Иванов Климент Егорович

200px|thumb|left|Иванов Климент Егорович
**Иванов Климент Егорович** — политик, 1990—1992 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

1936 сыл сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бүлүүтээҕи педагогия училищетын, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумун уонна Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.


## Олоҕун олуктара
* 1956—1959 сс. — Күндэйэ, Хоро, Элгээйи оскуолаларга учуутал
* 1959—1962 сс. — Комсомол Сунтаар райкомун иккис, бастакы сэкрэтээрэ
* 1962—1964 сс.  — Орджоникидзе райкомун бастакы сэкрэтээрэ
* 1964—1968 сс.  — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү Партия оскуолатын үөрэнээччитэ
* 1968—1975 сс.  —  Абый райкомун иккис, бастакы сэкрэтээрэ
* 1975—1983 сс.  — Сунтаар райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ
* 1983—1986 сс.  —  Үөһээ Бүлүү, Өлүөхүмэ райконарын бастакы сэкрэтээрэ
* 1986—1988 сс.  — Саха АССР тыа хаһаайыстыбатын Миниистирэ
* 1988—1989 сс.  — АПК «Север» генеральнай директора
* 1989—1990 сс.  — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бюджет уонна финансалар хамыһыйатын чилиэнэ
* 1990 сыл ахсынньы — 1992 сыл олунньу — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 1992—1993 сс.  — Саха Республикатын Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 1993—1999 сс.  — Арассыыйа Президеныгар Саха Республикатын Бастайааннай бэрэстэбиитэлэ
* 1999—2001 сс.  — «Саханефтегаз» президенэ
* 2001—2003 сс.  — «Саханефтегаз» директордарын сүбэтин бэрэссэдээтэлэ
* 2003 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри  — Ил Түмэн норуот депутата

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Дуду кэҕэ

thumb|250px

**Дуду кэҕэ** *(, )* - көннөрү кэҕэҕэ майгынныыр эрээри арыый хараҥа өҥнөөх. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. 

Саҥата өтөн саҥатыгар майгынныыр. Тайҕа зонатыгар барытыгар баар. Саха сирин дуду кэҕэтэ Австралияҕа тиийэ кыстыыр диэн орнитологтар этэллэр.
Дьяков Василий Владимирович

**Дьяков Василий Владимирович** (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. 

1897 сыллаахха Воронеж губерниятыгар *Острогожскай* куоракка төрөөбүтэ. 1915 сыллаахха Воронеж куоракка гимназияны бүтэрбитэ. 1915 сылтан РСДРП чилиэнэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара

* 1920 - 1921 сыллардаахха — Воронеж губисполкомын сэкрэтээрэ; 

* 1921 - 1922 сыллардаахха — Ставрополь губнаробраз бэрэссэдээтэлэ; 

* 1922 сыллааха — Витебскай губком орготделын сэбиэдиссэйэ; 

* 1923 - 1925 сыллардаахха — Беларусь КП КК бюротун чилиэнэ;  

* 1925 сыл алтынньы - 1926 сыл тохсунньу — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;  

* 1926 - 1928 сыллардаахха — Новосибирскай куоракка ВКП(б) крайкомын орграспрод отделын сэбиэдиссэйэ; 

* 1928 - 1930 сыллардаахха — Колхозцентр отделын начальнига (Москва куорат); 

* 1931 - 1935 сыллардаахха — Волга - Дон канаалын тутууга салалта начальнига; 

* 1935 сыллаахха репрессияламмыта;

* 1937 сыллаахха Печорлагка ытыллан өлөрүллүбүтэ;

* 1957 сыллаахха реабилитацияламмыта.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Барышев Николай Иванович

**Барышев Николай Иванович**, 1928 -1930 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ. 

1898 сыллаахха Башкирияҕа *Стерлитамак* куоракка төрөөбүтэ. 1916 сылтан РСДРП чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара

* 1917 - 1921 сыллардаахха — *Чистополь* куоракка уезд норуот үөрэҕириитин отделын сэбиэдиссэйэ; 

* 1921 сыллаахха — РКП(б) Татарстан обкомын сэкрэтээрэ; 

* 1921 - 1923 сыллардаахха — ВКП(б) Сусуман уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкрэтээрэ; 

* 1924 - 1926 сыллардаахха — ВКП(б) *Черноморскай* обкомын сэкрэтээрэ; 

* 1926 - 1928 сыллардаахха — ВКП(б) Кубань обкомын сэкрэтээрэ;  

* 1928 сыл ахсынньы - 1930 сыл кулун тутар — ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ;  

* 1937 сыллаахха репрессияламмыта. 

* 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Певзняк Павел Матвеевич

**Певзняк Павел Матвеевич**, 1930 - 1939 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.

1898 сыллаахха Смоленск губерниятыгар *Мстислав* уеһыгар *Дудино* дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. 1917 сылтан РСДРП чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара

* 1917 - 1918 сыллардаахха — Вязьма куоракка хаһыат редактора; 

* 1918 - 1921 сыллардаахха — Вязьма уезд партия комитетын сэкрэтээрэ; 

* 1921 - 1922 сыллардаахха — РКП(б) Смоленск губкомын оргинструктор отделын сэбиэдиссэйэ; 

* 1922 - 1930 сыллардаахха — Харьков уобаласка партия уонна сэбиэт үлэтигэр;  

* 1930 сыл алтынньы - 1939 сыл тохсунньу — ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ;  

* 1939 сыллаахха репрессияламмыта; 

* 1942 сыллаахха Магадан уобалаһыгар "Дальстрой" хаайыытыгар өлбүтэ; 

* 1956 сыллаахха реабилитацияламмыта.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Масленников Георгий Иванович

**Масленников Георгий Иванович**, 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ.

1905 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Ставрополь квраайга төрөөбүтэ. 1933 сыллаахха Доннаҕы Ростовка индустриальнай техникуму, 1949 сыллаахха КПСС КК Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. 1929 сылтан ВКП(б) чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара
200px|thumb|left|Масленников Георгий Иванович уҥуоҕар турар пааматынньык
* 1933 - 1934 сыллардаахха — Сталинград куоракка трактор оҥорор заводка инструктор; 

* 1934 - 1937 сыллардаахха — Сталинград куоракка трактор оҥорор заводка цех начальнига, завод уус цеҕын парткомын сэкрэтээрэ, 

* 1938 - 1940 сыллардаахха — ВКП(б) Сталинград обкомын иккис, үһүс сэкрэтээрэ; 

* 1940 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Приморье крайкомын иккис сэкрэтээрэ; 

* 1943 сыллаахха — ВКП(б) КК кадр управлениетын эппиэттээх сэкрэтээрэ;  

* 1943 сыл атырдьах ыйа - 1946 сыл ахсынньы — ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ;  

* 1946 сыллаахха — Москваҕа үөрэххэ барбыта;

* 1999 сыл сэтинньи 21 күнүгэр өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
«Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта»

Өрөспүүбүлүкэҕэ «**Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуурата: XVII - XX үйэ саҕаланыыта**» диэн бырайыак баар. Бу бырайыак түмүгүнэн аан дойду араас түмэллэригэр дойдубутун көрдөрөр экспонаттар систиэмэлэммит каталогтарын оҥоруу буолуоҕа. Ол Саха сирин материальнай уонна духуобунай култууратын объектарын бүттүүн хомуурунньугар киириэҕэ.

Өлүөнэ кыраайын экспедициялар үөрэтиилэрэ саҕаланыаҕыттан (XVIII үйэттэн) дьиэҕэ-уокка, олоххо-дьаһахха туттуллар үгүс мал-сал, булт, сэрии сэбэ-сэбиргэлэ уонна араас иһит-хомуос таска таһаарыллыбыта. Бүгүҥҥү күҥҥэ Нью-Йорктааҕы айылҕа устуоруйатын түмэлигэр, Лондоҥҥа Британия национальнай түмэлэ, Лейпцигкэ этнография түмэлигэр, ону тэҥэ Парижка, Венаҕа, Берлиҥҥэ, Гамбург, Франкфурт-на-Майне, Копенгаген куораттарга бөдөҥ коллекциялар харалла сыталлар. 

Саха сирин норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуураларын балачча улахан коллекцията (4000 кэриҥэ экз.) Арассыыйа этнографиятын түмэлигэр, ону тэҥэ РНА антропологияҕа уонна этнографияҕа судаарыстыбаннай музейыгар (Кунсткамера), Эрмитажка (Санкт-Петербург), уо.д.а. куораттар түмэллэригэр баар.

Чинчийээччилэр өссө сэбиэскэй кэмҥэ омук сирдэригэр баар музейдарга хараллыбыт экспонаттар ураты сыаналаахтарын бэлиэтии көрбүттэрэ.

Бу туһунан Дьокуускайга 2009 с. от ыйын 29 күнүгэр ЮНЕСКО чэрчитинэн «Циркумполярная цивилизация в музеях мира: вчера, сегодня, завтра» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы научнай кэмпириэнсийэҕэ этиллибитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Аан дойдутааҕы экспонаттар каталогтарын туһунан* "Ил Түмэн" хаһыат, 2009 с. от ыйын 31 к. нүөмэрэ.
Чароит

300px|thumb|right|Чароит
**Чароит** эбэтэр **чарайыыт** — сугун күөҕэр майгынныыр эгэлгэ өҥнөөх утахтар бөлөҕөлөһө эриллибиттэрин курдук саастаах таас, Саха сиригэр эрэ дэҥҥэ көстөр..

Химия формулата **K(Ca;Na)<sub>2</sub>Si<sub>4</sub>O<sub>10</sub>(OH;F)·H<sub>2</sub>O**. Аата булуллубут сиринэн — Чаара өрүс аатыттан тахсар. Сүрүн састааба кремний, өссө киирэллэр алюминий, барий уонна стронций оксидтара. Чэриниилэ күөҕэ өҥө марганец буккааһынан быһаарыллар. Таас өҥө хоҥор, сырдык сирень өҥүттэн олох хараҥа чэриниилэ өҥүгэр тиийэ буолар. 

Тааһы чочуйан килээриттэххэ чараас, синньигэс утахтаах эҥин араас оһуордар көстөн кэлэллэр. Сороҕор оһуор утахтара биир сиртэн тула тахсаннар кэрэ ойууну үөскэтэллэр. Куоска хараҕар майгынныыр ойуулаах таастар эмиэ бааллар.
300px|thumb|left|Чариоттан оҥоһуллубут

## Сыаната

Чароит айылҕаҕа көстөрө аҕыйах буолан наһаа сыаналанар. Таҥастамматах чароит биир киилэтин сыаната 30-150 дуолларга турар. Чароиттан оҥоһуллубут оҕуруо сыаната биир граама 5 дуолларга туруон сөп. 30 см үрдүктээх вааза аан дойду аукционнарыгар 12-16 тыһыынча дуоллар сыаналаныан сөп.

## Оҥоһуктар

Чароиты көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс оҥоһуктарга угары тоҕоостоох дииллэр. Чароит биһилэҕи уҥа илии аата суох тарбаҕар илдьэ сылдьар ордук дииллэр. Таас наһаа кытаанаҕа суох, ол иһин киниттэн оҥоһуллубут маллары туохха да охсубат, хампы түһэрбэт буола сатыахха наада. Чароит оҥоһуктары мыылалаах ууга сууйуохха сөп.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО «СЗКЭО», 2009. — 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7

## Быһаарыылар
Линус Торвальдс

200px|thumb|right|Линус Торвальдс
**Линус Торвальдс** (, 28.12.1969–) — аатырбыт Линукс (Linux) систиэмэ иччитин суруйбут киһи. Омуга финн, билигин АХШ-ка олорор.

Линус Торвальдс 1969 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Финляндия киин куоратыгар Хельсинкига төрөөбүт. Төрөппүттэрэ идэтийбит суруналыыстар, хомуньуустар. Уолу Линус Пойлиҥ () аатынан ааттаабыттар - аатырбыт америка химига, Нобель бириэмийэтин лауреаата, ядернай сэрии сэбин утары охсуспут киһи, С битэмиин суолтатын арыйбыт учуонай.

Кыра эрдэҕиттэн көрсүө уонна оҕолору кытта бодоруспат үгэстээх эбит. 

Точнай ноууканан уонна техниканан сэргиирин көрөн эһэтэ уол 11 саастааҕар бэйэтин көмпүүтэрин (Commodore VIC-20) кытта билиһиннэрбит. Эһэтэ - ийэтин аҕата Лео Вальдемар Тернквист (Leo Valdemar Toerngvist) - ол саҕана Хельсинки университетын статистикаҕа профессора эбит. Эһэтин салалтатынан Basic тылы үөрэппит.

## Ылыллыбыт сирэ
* ИТ-личность: Линус Торвальдс
Оконешников Николай Егорович

**Николай Егорович Оконешников** — уларыта тутуу кэмигэр 90-с сылларга Саха сиригэр аатыра сылдьыбыт саха урбаанньыта.

1953 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр Ааллаах Үүн оройуонун *Доҕор* диэн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.

Саха Государственнай Университеты инженерно-техническай факультеты бүтэрбитэ.

Аадыча приискэ дириэриэктэринэн, Үөһээ Дьааҥы райисполкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1990 сыллар саҥатыгар Дьокуускайга америкалары кытары «Голд Спарк» диэн тэрилтэни тэрийбитэ. Бу тэрилтэ күндү тааһы таҥастыыр этэ. 

2005 сылга "Золото Югры" диэн ОАО салайбыта (Ханты-Мансийскай).

Кэнники сылларга Анголаҕа тутуу бизнеҺынан дьарыктаммыта.

2009 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Ангола киинигэр Луанда куоракка өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ

SakhaNews, 2009 сыл атырдьах ыйын 13
Паатам үрдэлэ

**Паатам үрдэлэ** — Иркутскай уобалас хоту өртүгэр Өлүөнэ уонна Витим уонна Чаара өрүстэр билирдэригэр сытар орто хайалар система.

Чыпчааллара 1924 м тиийэллэр. Геология өртүнэн кристаллаах сланецтар, известняктар уонна кварциттар.

Устата уонна кэтитэ 300 км кэриҥэ. Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт.

1100 м диэри тиит уонна бэс ойуура, онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Удокаан

**Удокаан сис**. Становой үрдэл систематын сорҕото.

Чаара уонна Өлүөхүмэ өрүстэр билирдэрэ буолар. Устата 300 км., орто үрдүктэрэ 2000 м., чыпчаала 2515 м. 

Граниттар быһа охсуулаах кристалл буолбут сланецтар, базальт эмиэ баар. 

1200 м диэри тиит мас үүнэр. Онтон үрдүк таас туундара уонна болбукта.

Саха сирин территориятыгар хотугу уһуга киирэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чемезов Василий Назарович

200px|thumb|right|Чемезов Василий Назарович
**Василий Назарович Чемезов** (13.08.1915—04.05.1979) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ, устуоруйа билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1915 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэ сылдьан туйгун үөрэнээччи быһыытынан Москаҕа Педагогика институтугар көһөрүллүбүтэ. Ону 1937 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр.
* 1937 сылтан — Амма улууһугар оскуола дириэктэрэ.
* 1938 сыллыыхха — Тыл, култуура ноуука чинчийэр институтун дириэктэрин эбээһинэһин толорооччу. Ойуунускайы уонна Институт урукку салалтатын национализмҥа буруйдаан хаайбыт этилэр. В. Н. Чемезов атын каадырдары көрдүүргэ соруммута.
* 1939 сыллаахха Институт саха тылын нуучча алпабыытыгар көһөрүүнэн дьарыктаммыта, орфография уонна терминология быраабылаларын ылбыта.
* 1939 - 1940 сылларга В. Н. Чемезов редакциялаабыт «Алфавит и орфография якутского языка», «Орфографический справочник якутского языка» уонна «Диалектологический вопросник» тахсыбыттара.  
Сэрии саҕаланаатын кэннэ Институт үлэтин тохтоппута. В. Н. Чемезов  обком аппаратыгар көспүтэ. 
* 1942 сыл тохсунньутугар Саха АССР Үөрэҕирии наркомунан анаммыта.
* 1946 сыллаахха В. Н. Чемезов Институтка төннөр, директор солбуйааччытынан кэнники учуонай сэкрэтээринэн.
* 1958 сыллаахха ыалдьан хараҕа көрбөт буолбута. 
* 1959 сыллаахха И. Я. Строд кинигэтин наука комментарийдаах таһаарар. 
* 1961 — 1962 сыллардаахха В. Н. Чемезов салалтатынан Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонуутун туһунан хомуурунньуктар тахсаллар.
* 1968 сыллахха В. Н. Чемезов «Из истории Якутской организации РКП (б)» (Якутск, 1967) диэн кинигэнэн билим кандидатыгар диссертациятын көмүскүүр. 
* 1979 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* "Алфавит и орфография якутского языка"
* "Орфографический справочник якутского языка"
* "Диалектологический вопросник"
* "Из истории Якутской организации РКП (б)" (Якутск, 1967)
* "Очерки по истории Якутии советского периода" (Якутск, 1987), 
* "История Якутской АССР" (т. 2, гл. 9, 17, 23 Г. У. Эргис соавтордаах. — М., 1957; т. 3, гл. 2. — М., 1963),
* "Очерки советской историографии Якутии (1918–1967)" (Якутск, 1976) уонна да атыттар.
Прокопьев Юрий Николаевич

200px|thumb|right|Прокопьев Юрий Николаевич
**Прокопьев Юрий Николаевич** (14.07.1932—22.12.2003), — 1982 сылтан 1991 сылга диэри Саха өрөспүүбүлүкэтин салайбыт киһи, обкуом бастакы сэкиритээрэ, баартыйа уонна ил диэйэтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1932 сыл от ыйын 14 күнүгэр Ньурбаҕа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ол эрээри отутус сылларга оҕолоро өлөн ыалга икки оҕо улааппыта, Юрий уонна кини балта Тамара. Аҕата булгаахтыр, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. 1947 сыллаахха сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон Саха пединституутун рабфагыгар үөрэнэн баран биир сыл 1950—1951 сылларга Үөһээ Бүлүүгэ оҕо дьиэтин иитээччитинэн үлэлээбитэ.
* 1958 сылтан  чилиэнэ.

* 1951—1955 сс. — Саха педагогическай институтун устудьуона. "Саха оскуолатыгар нуучча тылын учуутала" идэни туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1955 сыллаахха Дьокуускай куоракка Саха педагогическай институтун бүтэрбит.
* 1955—1956 сс. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын учуутала. 
* 1956—1959 сс. —  Үөһээ Бүлүү райкомун бастакы сэкрэтээрэ.
* 1959—1961 сс. —  Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1961—1963 сс. — ССКП Саха обкомун инструктора.
* 1963—1966 сс. — ССКП КК Общественнай наукаларын Академиятын аспирана.
* 1966 сыллаахха  Общественнай наукаларын Академиятын бүтэрбит. Хандьыдаакка диссэртээссийэтин саха уонна бүрээт арамааннарын үөскээһинигэр уонна сайдыытыгар көмүскээбит. 
* 1966—1967 сс. — Тыл, литература уонна история институтун наука сотруднига. 
* 1967—1970 сс. — ССКП Саха обкомун пропаганда отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1971—1978 сс. — ССКП Саха обкомун сэкрэтээрэ.
* 1978—1982 сс. — ССКП Дьокуускай горкомун бастакы сэкрэтээрэ.  
* 1982 сыл бэс ыйа — 1991 сыл атырдьах ыйа —  Саха обкомун бастакы сэкрэтээрэ.
* 1992 сылтан — Ил Түмэн дьокутаата.
* 2003 сыл ахсынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2002)
* Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын Национальнай Архив саайта
Шавкунов Георгий Иванович

200px|thumb|right|Шавкунов Георгий Иванович
**Шавкунов Георгий (Егор) Иванович** (09.08.1913—23.08.1944) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.

## Олоҕун олуктара
1913 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Курган уобаласка Шадринскай куоракка төрөөбүтэ. Үөрэҕэ начальнай. 

1932 сылтан Дьокуускайга олохсуйар, сибээс хонтуоратыгар үлэлээбитэ. Кыһыл Армияҕа 1941 атырдьах ыйыттан. 

1943 сылтан сэриигэ кыттар. 195 №-дээх отделение сапера (139 №-дээх стрелковай дивизия, 50 №-дээх армия, 2-с Белорусскай фронт).

Шавкунов Могилев куорат аттыгар Днепр өрүһү туоруур күргэни тутууга хорсун быһыытын көрдөрбүтэ. 


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия кыһыл армеец Шавкунов Егор Ивановичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


1944 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүтэ. Уҥуоҕа Польшаҕа Белосток воеводство «Прушко-Велике» диэн дэриэбинэ аттыгар көмүллүбүтэ. 

## Наҕараадалара
* Ленин уордьана
* «За отвагу» мэтээл

## Аатын үйэтитии
Дьокуускайга Герой аатынан уулусса ааттаммыта.

## Сигэлэр
Герои страны:Шавкунов Егор Иванович
Ыарҕа татыйыга

300px|thumb|right|Ыарҕа татыйыга

**Ыарҕа татыйыга** (, ) — Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ баар чыычаах, хоту элбэхтик, соҕуруу сэдэхтик көстөр. Төбөтө кытархай, хараҕын үрдэ хара сурааһыннаах. Көхсө бороҥ. Атыыра уонна тыһыта улахан уратылара суох. Атыырын кынатын уһуна 68-76 мм, ыйааһына 13-18 г. Тыһыта — 64-70 мм, 12-17 г.

Сэппэрээктэргэ баар буолар. Ыам ыйын иккис аҥаарыгар соҕурууттан кэлэр. Балаҕан ыйыгар төннөр. Сайын үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ оттон, кылтан, кыыл түүтүттэн туттар. Бэс ыйын саҥатыгар 4-6 кытархай бээтинлэрдээх бороҥ сымыыттары уурар. Тыһыта да атыыра да баттыыллар, 11-13 суукка. Оҕото уйатыгар 11-12 суукка хаалар. Иккиэн аһаталлар.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Быртакыыс

300px|thumb|right|Быртакыыс

 
**Быртакыыс** (, ) — Саха сирин хотутугар олохтоох чыычаах. Быртакыыстар уустарыгар киирэр.

Атыыра хара төбөлөөх уонна түөстээх. Көхсө уонна кутуругун үрдэ хоҥордуҥу бороҥнор. Тыһыта оройугар сырдык сурааһыннаах.

Дулҕалаах туундараҕа олохсуйар, мастаах туундараҕа уонна Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар уйаланар.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Кугас татыйык

300px|thumb|right|Кугас татыйык

**Кугас татыйык** (,) — Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох отой сэдэхтик көстөр чыычаах.

Атыырын төбөтө, хабарҕата уонна көхсө хараҥа кугастар, кыната уонна кутуруга бурые, түөһэ уонна өрөҕөтө саһархай. Сайын сүнньүнэн үөнүнэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар. Ситэ үөрэтиллэ илик көрүҥ.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б.И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Ньокоокуй

300px|thumb|right|Ньокоокуй

**Ньокоокуй** (лат. Garrulus glandarius, нуучч. Сойка) — кукаакыттан бөдөҥ үрдүк мастаах ойуур көтөрө. Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа кытыытыгар уйаланар. Арҕаа уонна киин улуустарга отой сэдэхтик көстөр. Кыһын соҕуруу барар, ардыгар кыстыыр. Аһылыга араас: үөннэр-көйүүрдэр, кутуйахтар, кыыллар өлүктэрэ, отоннор. Аһын саппаас уурар үгэстээх.

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. III категориялаах.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Болбукта

**Болбукта** эбэтэр **дьанта** 
() — намыһах, бэйэ-бэйэтигэр хатыһан хойуутук үүнэр эриэхэлээх бэс бииһэ үүнээйи; 

Болбукта үүнээр сирин, кылгастык эмиэ көннөрү болбукта дииллэр.

thumb|left|250px|Болбукта

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

## Быһаарыылар
Улахан Паатам

**Улахан Паатам өрүс**. Өлүөнэ уҥа салаата.

Иркутскай уобаласка Паатам үрдэлинэн устар. Уһуна 460 км, тардыытын иэнэ 26 900 км². 

Хочото кыараҕас уонна дьириҥ. Таас харгыта дэлэй. Уута сүрүннээн ардах уонна ууллубут хаар уута. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Төрдүттэн 25 км. сиргэ *Паатам* диэн 250 киһилээх сахалар олорор сэлиэнньэ турар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Маҥаас сылгычыай

300px|thumb|right|Маҥаас сылгычыай

**Маҥаас сылгы чыычааҕа** эбэтэр **Маҥаас сылгычыай** (, ) — Саха сирин арҕаа өттүгэр үөскүүр сэдэхтик көстөр чыычаах. Анаабыр өрүскэ уонна Бүлүү үөһээ тардыытыгар көстөр.

Атыырын төбөтө араҕас, арҕаһыгар хара өҥүнэн солбуллар. Көхсө бороҥ эбэтэр харалаах бороҥ. Түөһэ уонна өрөҕөтө араҕас. Тыһыта төбөтүн үрдэ от күөхтүҥү саһархай. Арҕаһыгар хара түүтэ суох. Көхсө бороҥ. Ыйааһына 19-24 г.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Муостаах күөрэгэй

300px|thumb|right|Муостаах күөрэгэй

**Муостаах күөрэгэй** эбэтэр **Хаас чыычааҕа** (, ) — туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна сорох сирдэринэн тайҕа зонатыгар баар хайаларга сэдэхтик көстөр чыычаах. Атыыра төбөтүгэр уһун хара куорсуннардаах — «муостаах». Хабарҕата араҕас. Тыһыта «муоһа» кылгас. Ыйааһына 31-43 г.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Лаамы-Эбээн национальнай уокурук

**Лаамы-Эбээн национальнай уокурук**, эбээн омугун уокуруга. РСФСР Уһук Илин кыраайга 1930 - 1934 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт.

Эбээннэр олорор сирдэригэр тэриллибитэ. 5 оройуоннаах этэ: *Айаан-Маайа*, *Уола*, *Охотскай*, *Хотугу-Эбээн* уонна *Тугур-Чумикаан*. 

Иэнэ 700 тыһ. км², нэһилиэнньэтин ахсаана 14 тыһ. киһи. Уокурук киинэ *Нагаево* бөһүөлэккэ баар этэ. Нагаево Магадан куорат буолбутун кэннэ уокурук киинэ Охотскайга көһөрүллүбүтэ. 

1931 сыллахха *Уола* уонна *Хотугу-Эбээн* оройуоннары "Дальстрой" салайар буолбута. 

1934 сыллаахха уокурук суох буолбутун кэннэ территория Алын Амыр уобалаһа састаабар киирбитэ. 

Билигин уокурук аата Охотскайга бэчээттэнэр *«Охотско-Эвенская Правда»* хаһыакка хаалбыт.
Буслаев Юрий Николаевич

200px|thumb|right|Буслаев Юрий Николаевич
**Буслаев Юрий Николаевич**, тутуу үлэһитэ, судаарыстыба дьайыксыта, РФ уонна СӨ үтүөлээх тутааччыта, РФ үрдүкү профессиональнай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, техническэй билим хандьыдаата, оҥорон таһаарыы эйгэтигэр Ю.Н. Прокопьев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.

1949 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ. 1972 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Государственнай университеты бүтэрбитэ, тутааччы инженер, техника билимин хандьыдаата, профессор. 

1998 - 2003 сыллардаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутуу уонна архитектура миниистирэ.

Арассыыйа уонна Саха сирин үтүөлээх тутааччыта.
Муҥурдаах ыарыыта

300px|thumb|right|Муҥурдаах
**Муҥурдаах ыарыыта** (нуучч. Аппендицит) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар. Муҥур ыарыыта хирургия ыарыыларыгар биир саамай элбэхтик көстөр уонна эппэрээсийэ төрүөтүнэн буолар ыарыы. Былыр, медицина улаханнык сайда илигинэ, улахан кутталлаах ыарыы этэ, ыалдьыбыт дьон өлөр бырыһыана үрдүк этэ. Билигин билии элбээн, диагностика уонна хирургия технологията сайданнар дьон бу ыарыыттан өлөр бырыһыана букатын кыччаата. Реджинальд Фитц диэн быраас бастаан аппендициты 1886 сыллаахха быһаарбыт. Ис ыарыылартан биир олус тарҕаммыт ыарыы буолар.

## Сибикилэрэ (симптомнара)

* Ис ыарыыта — араастаан киирэр, бастаан биир сиринэн киин таһынан ыалдьыан сөп, онтон улам ис барыта ыалдьыан сөп. Улам күүскэ ыалдьан уот уматарын курдук ыарытыннарыан сөп.
* Төбө ыарыыта — сүһүрүү түмүгэр мэйии хаатыгар баар рецептордар "үлэлииллэр".

### Атын сибикилэрэ:

* Аһыан баҕарбат — киһи ас сиэн баҕарбат
* Ис илин былчыҥнара күүрэллэр
* Иһи тарбаҕынан баттаан баран эмискэ ыыттахха ордук ыалдьар

## Быһаарыылар
Хонуу бочугураһа

200px|thumb|right|Хонуу бачугураһа

**Хонуу бочугураһа** (лат. Coturnix coturnix, нуучч. Перепел) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр эрэ баар сэдэх көтөр. Сунтаар, Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар көстөр. Мас көтөрдөрүттэн кыстыкка соҕуруу барар соҕотох көтөр.

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр — III категория.

## Өссө көр

* Бочугурас
* Хабдьы
* Хаккырыал
* Куртуйах
* Чакыр улар
* Хара улар
* Караакы

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7