open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өнньүө

**Өнньүө** — саҥа түспүт инчэҕэй, эбэтэр сааскы ириэнэх хаар.

## Быһаарыылар
Өҥ

[thumb|right|[Өҥнөр тиһиликтэрэ|Араас өҥнөр.]]
**Өҥ** — эттик, харамай тас дьүһүнэ, ханнык кырааскалааҕа. Харах араарар сырдыгын эгэлгэ уһуннаах долгуннара.

## Быһаарыылар
Өҥкөөт

**Өҥкөөт** - өрүһү, үрэҕи адьас үрдүттэн өҥөйөн турар мыраан, үрдүк туруору сыыр.

## Быһаарыылар
Өҥүр

**Өҥүр** эбэтэр **өҥүс** — ханнык эмит үүт ас (холобур кымыс) уһуннук турбут иһитин түгэҕэр, ис эркинигэр сыстыбыт хойуу көлбөх.

Туттуллуута: иһит түгэҕин өҥсө, кымыс өҥсө.

## Өссө маны көр
*Өҥүс бас
*Өҥүс тымыр

## Быһаарыылар
Өҥүргэс

**Өҥүргэс** - уҥуохха маарынныыр эрээри, имигэс уонна чиҥ эттик (үксүгэр киһи, сүөһү этин сиинин чааһын холбооттуур).

Холобур кулгаах, мурун, хабарҕа өҥүргэстэрэ. Тоноҕос уҥуохтарын ыккардыларыгар өҥүргэс араҥалара бааллар.

## Өссө маны көр
* Харах өҥүргэһэ
* Сымыыт өҥүргэһэ

## Быһаарыылар
Өрөһө (анатомия)

**Өрөһө** (, , лит. «үллэрии, араартааһын») диэн киһи, сүөһү түөһүн уонна иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас былчыҥ быыс.

## Быһаарыылар
Өс-саас

**Өс-саас** диэн өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. Өс-саас ситиһии — атаҕастаммыты-баттаммыты иэстэһии, өстүйбүт санааны ситиһии. Өһү ситиһэр киһини *өһөөччү* диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Иэстэбил
Өҥүс бас

**Өҥүс бас** - моой төрдүн икки өттүнээҕи быччыҥ.

## Быһаарыылар
Өҥүс тымыр

**Өҥүс тымыр** (, ) - киһи моонньун икки өттүнэн барар хорук тымырдар.

## Быһаарыылар
Өһүк

**Өһүк** - чугастааҕы, ыаллыы дьон, бэйэ дьоно, уруу-аймах дьон.

## Быһаарыылар
Өһөх

**Өһөх** — иһиккэ кутуллубут хаан (чочумча буолан баран, нөҥүө күнүгэр иҥин) хойдубута, бөлөхсүйбүтэ.

## Быһаарыылар
Өтөҕө

**Өтөҕө** - сылгы биир сиргэ саахтаан үрүт-үрдүгэр өрөһөлөөбүтэ.

## Быһаарыылар
Өтүү

**Өтүү** — сыарҕаҕа тиэллибит таһаҕаһы кэлгийэргэ аналлаах уһун быа.

## Быһаарыылар
Өтүйэ

**Өтүйэ** — тугу эмэ туохха эмэ саайан киллэрэргэ, охсорго, таптайарга аналлаах мас укка туора олордуллубут тимир тэрил, аччыгый балта.

## Быһаарыылар
Ньаача

**Ньаача** - көспүт күөл оннугар хаалбыт бадараанныҥы сир.

## Быһаарыылар
Ньалбах

thumb|250px

**Ньалбах** (, ) - уу ото.

## Өссө маны көр
Ньамах

## Быһаарыылар
Ньалыкта

**Ньалыкта**  (, ) — долохоно биир көрүҥэ. Отоно ыыс араҕас өҥнөөх.

## Быһаарыылар
Ньамчааһын

**Ньамчааһын** — туос иһит түгэҕин тигэргэ икки өттүнэн бөҕөргөтө тутуллар уһун синньигэс чараас туос. Ньамчааһына суох тигиллибит туос иһит кэбирэх буолар.

## Быһаарыылар
Ньуоҕу

**Ньуоҕу** — сыарҕалаах табаны салайар уһун быа. Ньуоҕу табата, ньуоҕуһут — наартаҕа инники иһэр сирдьит таба.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-07

* Эрнан Кортес ацтектар ыраахтааҕыларын албыннаан аманаат гыммыта. Писарро инкалары оппозиция көмөтүнэн сэриилээбитэ.
* Кыайыы параадыгар Саха сириттэн 14 буойун кыттыбыта, онтон иккитэ - Мэҥэ-Хаҥаластар.
* Индуизмҥа каасталар варналарга киирэллэр.
* Адыаччы үрэх уонна нэһилиэк баай тоҥус аатын сүгэллэр.
* "Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ" кинигэ ааптара буоксанан, дуобатынан ситиһиилээхтик дьарыктаммыта, Ил Түмэн бастакы састаабыгар дьокутаат, "Саха Омук" вице-президенэ этэ.
* Түүр тылларыгар киирэр кумык тылынан саҥарар дьон ахсаана сахалардааҕар арыый элбэх.
Лабарай

**Лабарай** эбэтэр **лабырык** — ынах бастааҥы уоһаҕар кыра бурдук эбэн буһарыллыбыт улахан алаадьы.

## Быһаарыылар
Лабыах

**Лабыах** — муҥха ийэтин үөһээ өттүгэр мастан эбэтэр туостан оҥоһуллубут балтархай улахан дагдатыы.

## Быһаарыылар
Лабыкта

thumb|250px

**Лабыкта** - болоорхой үрүҥ дьүһүннээх туундара үүнээйитэ, таба сүрүн аһылыга.
Лабычча

**Лабычча** — хойуу күөх сэбирдэхтээх талах, хатыҥ лабаата.

## Быһаарыылар
Лаппараҥ

**Лаппараҥ** - хайа эбэтэр арҕас сир киэҥ кэрдиис долбуурдара, долбуурдуу сирэй.

## Өссө маны көр
Лаппараах

## Быһаарыылар
Лаппараах

**Лаппараах** - хайа эбэтэр сыыр сирэйигэр кэрдиистэнии, кэрдиистэнэн түһүү.

## Өссө маны көр
Лаппараҥ

## Быһаарыылар
Локуора

**Локуора** (, ) — сииктээх өнньүөстэргэ, сииктээх сыһыыга уонна тыа саҕатынан үүнэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Модьу силиргэхтээх, үрдүк умнастаах сүлүһүннээх, эмтээх от. Уһуна 120 см тиийэр.

## Быһаарыылар
Лүҥкэ

**Лүҥкэ** — тыа ортотугар кытыытыттан ыла дириҥ уулаах күөл, чүөмпэ уу.

## Быһаарыылар
Абааһы лыаҕа

thumb|230px

**Абааһы лыаҕа** (, ) диэн боруҥуйга көтөр болоорхой лыах.

## Быһаарыылар
Ойуун лыаҕа

thumb|250px

**Ойуун лыаҕа** (, )  - үрүҥ лыахref>Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.VI туом, Новосибирскай, Наука, 2009.

## Быһаарыылар
Лыыба (ас)

**Лыыба** — күһүн муус тоҥуута бултаан холбоҕо кутан мунньубут мунду. Оннук сытан, буһардахха иһэ тохтон кэлэр буола луугурар, кыһын тоҥмутун кэннэ сиэнэр. 

Лыыбарыы — луугуруу, никсийэн сытыйа быһыытыйыы, сытыган амтаннаныы.

## Быһаарыылар
Луҥту

thumb|200px

**Луҥту** эбэтэр **сыалаах мас** (, ) — бэс биир көрүҥэ; уһуна 35–44 миэтэрэ үрдүктээх модьута 1,8 м тиийэр куруук күөх мас. 800–850 сыл тухары олорор. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр.
Ломпо

**Ломпо** — илии көхсүн таҥаһа. Илиигэ баайыллар быалардаах буолар.

## Быһаарыылар
Лээби от

thumb|230px

**Лээби от** (, )  - кутаҕа, бадарааҥҥа үүнэр хараҥа кыһыл сибэккилэрдээх от.

## Быһаарыылар
Малыын

**Малыын** (, ) — күкээркэй эминньэхтээх, намыһах эбэтэр оһорбо сирдэргэ үүнэр кылгас уктаах, куһаҕан сыттаах от үүнээйи.

## Быһаарыылар
Маҥаас

**Маҥаас** — бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан).

## Дьүһүн атын көрүҥнэрэ
* Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах.
* Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллыҥы саһархай дьүһүннээх маҥаас.
* Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх.
* Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх.
* Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах.
* Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх.
* Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх.
* Хаччаҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар дылы бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык сүөһүнү үөһэттэн айдарыылаах диэн этэллэрэ).

## Быһаарыылар
Маҥаас сэбирдэх

thumb|left|
**Маҥаас сэбирдэх** (, )  - күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи.

Ареала — хотугу полушарие сымнаһыар курдааһыннарыттан тропикка дылы үүнэр. Арассыыйа элбэх регионнарыгар көстөр.  Декоративнай үүнээйи быһыытынан туттуллар.

Үүнээйи туох баар чаастара сүлүһүннээхтэр - алкалоид эттиктэр уонна сапониҥҥа майгынныыр аһыы эттик баар. Силиргэҕэ крахмааллаах.

## Быһаарыылар
Марба

**Марба** — тирии матаҕа. Көспүт суолтаҕа ким эрэ улахан иһэ.

## Быһаарыылар
Матаар

**Матаар** — матаарчахтан улахан, симэхтээх, араас оһуор ойуулаах, ыраас хатыҥы чараас гына таҥастаан оҥоһуллубут былыргы кымыс кутар иһит. Балтараа буут кымыс киирэрэ үһү.

## Быһаарыылар
Матаарчах

**Матаарчах** — кымыһы уонна да атын үрүҥ аһы кутарга аналлаах, үөһээ өттүнэн үмүрүк, аллараа өттө лаппаҕар, хаһан оҥоһуллубут мас иһит, ымыйа.

## Быһаарыылар
Матаҕа

**Матаҕа** — хааһах арааһа. Тугу эмэ угарга эбэтэр кутарга аналлаах сүөһү эбэтэр балык тириититтэн оҥоһуллубут хаа. Холобур матаҕаҕа дьон өйүө аһылыгы, эбэтэр ойуун кумутун уонна дүҥүрүн угаллар эбит.

## Быһаарыылар
Мөҥүрүк

**Мөҥүрүк** — ынах, сылгы үөрэ. 

Аччыгый мөҥүрүк — отут төбөҕө дылы тиийэр үөр. Орто мөҥүрүк — биэс уон төбөҕө тиийэр үөр. Улахан мөҥүрүк — сүүс төбөҕө тиийэр үөр.

## Быһаарыылар
Муутака

**Муутака** (, ) — үүтүнэн иитиллэр күндү түүлээх муора кыыла.

## Быһаарыылар
Мүһэлгэ

**Мүһэлгэ** - дьахтарга төрүүр сааһа ааһар кэмэ, түөрт уон саас.

## Быһаарыылар
Мыкса

**Мыкса** (, ) — ыт сутуллан ыалдьар сыстыганнаах ыарыыта.

## Быһаарыылар
Мэйиилэ

**Мэйиилэ** — тыһыынчанан ахсааннаах кыыл таба үөрэ.

## Быһаарыылар
Мэҥкэрэ

**Мэҥкэрэ** - акка, табаҕа таһаҕас ыҥыырдар хааһах, бэрэмэдэй.

## Өссө маны көр
Мэҥкэрэ (өрүс)

## Быһаарыылар
Ноор

**Ноор** () — ас буһарар симэһини оҥорор, куртах аннынааҕы быччархай.

## Быһаарыылар
Нотурууска

**Нотурууска** — үксүн булт тэриллэрин (холобур буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Аҥар санныларыттан нөҥүө ойоҕоско түһэрэн иилинэллэр.

## Быһаарыылар
Нөрүөн

**Нөрүөн** — кыыл, сүөһү арҕаһа, сиһин илин өттө, киһи курданарыттан үөһээ өттө (түөһэ, сиһэ уо.д.а.).

## Быһаарыылар
Нуоҕай

**Нуоҕай** - бэргэһэ оройуттан намылыйан түспүт куорсун эбэтэр түү.

## Быһаарыылар
Нуолур

**Нуолур** - кытаанах умнаһа суох ньуолах сымнаҕас көтөр түүтэ.

Уһуна кыра — 1 мм. уһуна 10-20 мм. сулумах ойоҕоһуттан өрө тардыллар, ол гынан баран биир миллиметртэн ордук усталаах, өрө тардыллар кыахтаах. Бытык сүүрүктээх, 1 мм кэриҥэ кэтиттээх, онон борода үүтүн халыҥа 5-7 мкм кэриҥэ, кытаанах, имигэс, уохтаах.

Көтөрдөр операциялара барыта үс тииптээх: маховой, контрурнай уонна буут. Улахан көтөрдөр контурнай тарбахтарынан кистииллэр. Бастакы сабыыта ситэ сайда илик чыычаахтар буут эрэ сабыллыбыттар. Түү эттэн- сииннэн тэйиччи соҕус, ол суотугар хамсаабат эбэтэр кыра уҥуохтаах салгын үөскүүр. Бу кыра уҥуохтаах салгын бу араҥата көтөргө хас да оруолу оонньуур: уу үрдүгэр көҥүл сылдьар, Опера намыраабат, көтөр тымныы кэмҥэ тоҥмот. Сороҕор бастакы Покровкаҕа контурнай уонна буут икки ардыларыгар арахсар быыс- арыт көрсөллөр. Уһун уонна дириҥ силистээх, ол гынан баран бытыктар пластинкаҕа иҥнибэккэ хаалбыттар. Маннык үөрэх кыһалара Пухов холобур диэн ааттыыллар.

Ууга көтөр кынатын ууһугар эрэ баар-кус, хаас уо. д. А.

Буут намыһах тепловодностаах, намыһах гигроскопичностаах, дөбөҥ, төлөммөт.

## Бүүс- бүтүннүү туттуу
Хаас кус кутуйаҕа туһаныллар:

* таҥас- сап: кумах куртаҕар, сыппах бэргэһэтэ, пуховой кэмпиэр уо. д. А.;
* түүлээх таҥас, буут сыттык, перина, наммасниктар;
* сынньанар табаардар: утуйар мөһөөччүктэр.

## Быһаарыылар
Köhler's Medizinal-Pflanzen

***Köhler’s Medizinal-Pflanzen*** («Көлер эмтээх үүнээйилэрэ») — эмтээх үүнээйилэр ойуулаах уонна кылгас кэпсээннээх атластара, XIX үйэ биллэр ыйынньыктарыттан биирдэстэрэ.

ниэмэс тылынан толору аата — *«Köhler’s Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Atlas zur Pharmacopoea germanica, austriaca, belgica, danica, helvetica, hungarica, rossica, suecica, Neerlandica, British pharmacopoeia, zum Codex medicamentarius, sowie zur Pharmacopoeia of the United States of America»*.

## Ойууларын холобура


Билэ:Koeh-001.jpg|
Билэ:Koeh-155.jpg|
Билэ:Koeh-176.jpg|
Билэ:Cola acuminata - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-190.jpg|
Билэ:Cytisus scoparius - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-200.jpg|
Билэ:Koeh-088.jpg|
Билэ:Koeh-137.jpg|
Билэ:Koeh-139.jpg|


## Быһаарыылар

## Литература

## Өссө көр
Томе Отто Вильгельм

**О́тто Ви́льгельм Томе́** (, 1840, Кёльн, Германия – 1925) – ниэмэс ботанига уонна худуоһунньуга - ботаника ойууһута.

*«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus»* (*Германия, Австрия уонна Швейцария флоратын туһунан осуолаҕа уонна дьиэҕэ туттарга аналлаах кэпсээннэр уонна ойуулар*) диэн ааттаах хомуурунньук ааптарын быһыытынан биллэр.  4 туомнаах, 572 ойуулаах издание 1885 сыллаахха тахсыбыта. Салгыы 8 туомун Мигула Вальтер () таһаарбыта. Хос барыта 1903 сыллаахха тахсыбыта.

Отто Томе ойууларын холобурдара:

Билэ:Illustration Allium ursinum1.jpg|
Билэ:Illustration Aquilegia alpina0.jpg|
Билэ:Illustration Caltha palustris0.jpg|
Билэ:Illustration Acer platanoides0 clean.jpg|


## Сигэлэр
* Книги Отто Вильгельма Томе и литература о нём в Deutschen Nationalbibliothek
* Иллюстрации Prof. Dr. Thomé, Otto Wilhelm — Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz — in Wort und Bild für Schule und Haus.
Күөрчэх

**Күөрчэх** — чөчөгөйү анал ытыгынан ытыйан хойуннарыллыбыт үрүҥ ас.

## Быһаарыылар
Күөрчэх ойуун

**Күөрчэх ойуун** - ортотунан үүттээн кииҥҥэ олордуллубут угунан эргитиллэр төгүрүк хаптаһын оонньуур.

## Быһаарыылар
Күөрэ

**Күөрэ** - ойуур иһигэр сытар, от-мас охтубут чычаас уулаах сир.

## Быһаарыылар
Күөс (иһит)

**Күөс** — үксүн эти буһарарга аналлаах лаппычах, төгүрүк быһыылаах тимир иһит.

## Быһаарыылар
Күөс

**Күөс** — мииннээн уокка буһара ууруллубут ас (эт, балык).

## Быһаарыылар
Күөрт (тэрил)

**Күөрт** — тимир ууһа кыһаҕа уотаах чоҕу күөдьүтэригэр аналлаах үрдэрэр тэрил.

## Быһаарыылар
Ходулов Дмитрий Федорович

200px|thumb|right|Ходулов Дмитрий Федорович
**Ходулов Дмитрий Федорович** (04.08.1912—03.10.1976) — ССРС народнай артыыһа, Саха АССР народнай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
Баатара нэһилиэгин (билигин Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Булгунньах диэн сиргэ 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. 12 саастааҕар дьоно Төхтүргэ көспүттэрэ, онно икки кылааһы бүтэрбитэ, онтон ликбезкэ үөрэммитэ.

20 саастааҕар Д. Ф. Ходулов Дьокуускайга барар уонна музыка-драма тыйаатырын драматын устуудьуйатыгар үөрэнэ киирэр. 
1934 сыллаахха бүтэрэн баран Саха сиринээҕи Ойуунускай аатынан музыка-драма тыйаатырын труппатыгар үлэлии киирэр.
Д. Ф. Ходулов бастакы оруола — В. Чиряев  «Саһыл Сыһыы» драматыгар кыһыл армеец.
1960-с сылларга режиссуранан дьарыктаммыта.

Дмитрий Ходулов 1962 сыллаахха туруорбут «Сыгый Кырынаастыыр» диэн спектээкилэ, дьон биһирэбилин ылбыт бастакы эпическэй туруоруу буолбута. 
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 6-с ыҥырыытын дьокутаата. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 5-с ыҥырыытын дьокутаата, Президиумун чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* ССРС народнай артыыһа (1958)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1967)
* Октябрьскай Революция уордьана (1972)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «За трудовое отличие» мэтээл (1957)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина» мэтээл
* «Ветеран труда» мэтээл
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1985)

## Кини туһунан
* Дмитрий Максимов. «Актер Дмитрий Ходулов».

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Дмитрий Ходулов 100 сааһыгар
* Влюбленный в театр. Народному артисту СССР Дмитрию Ходулову — 100 лет
* 100 лет со дня рождения Д. Ф. Ходулова, народного артиста СССР и ЯАССР
Күөрт (өҥ)

**Күөрт** — бөрө курдук дьүһүннээх, араҕастыҥы бороҥ.

## Быһаарыылар
Чиряев Валерий Георгиевич

**Чиряев Валерий Георгиевич** (19.12.1911—01.02.1989)  — саха поэта, тылбаасчыт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944).

## Олоҕун олуктара
1911 сылллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ  Хоро нэһилиэгэр Тыымпы алааска төрөөбүтэ. Аҕата Георгий Николаевич Чиряев сэниэ ыал этэ, барыта биэс оҕолооҕо. 

В. Чиряев Дьокуускайдааҕы учуутал институтун Тыл уонна литература факультетын бүтэрбитэ, «Кыһыл ыллык» диэн сурунаал эрэдээксийэтигэр 8 сыл устата үлэлээбитэ. Нам, Уус Алдан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү оскуолаларыгар отуттан тахса сыл учууталлаабыта.

## Айар үлэтэ
Бастакы «Самыыр» диэн хоһооно 1927 с. «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. 1930 с. «Саһыл Сыһыы» диэн пьесата тахсыбыта.

Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Колхозтаах хоhооно» 1932 с. тахсыбыта. Сорох хоһоонноро ырыа буолбуттара.

В. Чиряев С. Михалков «Особое задание», Б. Лавренев «Разлом» пьесаларын, К. Симонов «Сын артиллериста» поэматын, А. Пушкин остуоруйаларын, С. Есенин, А. Блок хоһооннорун уонна поэмаларын тылбаастаабыта.

## Кинигэлэрэ
* Саһыл-Сыһыы: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1930. — 38 с.
* Ала соболоох: Очерк. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1932. — 29 с.
* Колхозтаах хоһооно.  — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1932. — 97 с.
* Лирика: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 59 с.
* Атастарбар: Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1960. — 56 с.
* Чысхаан: Хоһооннор. Орто уонна улахан  саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 50 с.
* Дьоллоох оҕо сааска: Оҕолорго хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1966. — 16 с.
* Ырыалар, хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1971. — 96 с.
* Билэр дьонум: Кэпсээн, очерк, публицистика. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 128 с.
* Тыыннаах тыл: Хоһооннор, үгэлэр, тылбаастар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1978. — 112 с.
* Олоҕум сыдьаайа: Хоһооннор, тылбаастар, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1981. — 176 с.

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Чиряев Валерий Георгиевич
Күргэ

**Күргэ** диэн мэһэйи туоратар суол тутула. Суол уонна тимир суол үрдүнэн барар күргэ аастарар дэнэр. Аппа уонна хапчаҕай үрдүнэн барар күргэ виадук дэнэр.

Күргэ сүрүн көрүҥнэрэ:

* өһүө күргэ
* консоль күргэ
* аарка күргэ
* ыйаныы күргэ
* баанта күргэ
Күрдьүгэс эриэн

**Күрдьүгэс эриэн** — кытархай дьураалардаах күрүҥ өҥ (сүөһүгэ сыһыаннаах).

Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл.

## Быһаарыылар
Күөх (өҥ)

**Күөх өҥ** — сырдык халлаан өҥө өҥнөөх.

Дьэҥкир күөх - сырдык күөх от.
Күөх бороҥ - сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх.
Күөх буулуур - сылгыга сыыаннаах: көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх
Күөх көҕөччөр
Күөх сур - сылгы ҕҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ.
Күөх таалай - хараҥа халлаан күөх.
Күөх таалай - күөх өҥ булкаастаах
Күөх эбириэн - сырдык күөх толбоннордоох
Күөх элэмэс - сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх.
Күөх эриэн - сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн.
От күөх - от өҥө күөх өҥнөөх.
Торҕо күөх - олус сырдык от күөх.
Хампа күөх - хараҥа от күөх.
Чээлэй күөх - сып-сырдык от күөх.


## Быһаарыылар
Күпсүүр

**Күпсүүр** — саха былыргы музыкалыыр үстүрүмүөнэ, хас да сиринэн дьөлөҕөстөрдөөх, биэс-алта миэтэрэ уһуннаах көҥдөй дүлүҥү икки баһын үөл тириинэн саба тиирэн оҥороллоро.

Улахан күпсүүрү тииккэ ыйаан туран мас өтүйэнэн охсоллоро, кыра күпсүүрү быатыттан кэтэн туран илиинэн охсон оонньууллар.

## Быһаарыылар
Күтэр кутуруга

thumb|250px|''Eleocharis uniglumis''

**Күтэр кутуруга** (, ) — сэбирдэҕэ суох уһун синньигэс умнастаах, төбөтүгэр кыра кугас өҥнөөх куоластаах уу кытыытыгар үүнэр от.

## Быһаарыылар
Күүгэс

thumb|200px

**Күүгэс**  (, ) - килэбэчигэс күөх харахтаах, эбирдээх кынаттаах, күлүмэнтэн кыра үөн.

## Быһаарыылар
Кыабака

**Кыабака** - үксүн кыһыл, үрүҥ көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оҥоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап) .

## Быһаарыылар
Кыабакы

thumb
**Кыабакы** (, ) - төрдүттэн лабааланар умнастаах, кэтит ньолбоҕор сэбирдэхтэрин хоонньугар үрүҥ эбэтэр кыһыл сибэккилэрдээх суол кытыытыгар, оҕуруокка үүнэр сыыс от.

## Быһаарыылар
Кылыс хараҥаччыта

thumb|250px

**Кылыс хараҥаччыта**  (, ) — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр кылыс хараҥаччылар уустарын соҕотох көрүҥэ. Куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар.

## Өссө маны көр
* Уу хараҥаччыларын ууһа
* Куорат хараҥаччыларын ууһа

## Быһаарыылар
Кылыс от

**Кылыс от** () — кылыс оттуҥулар () кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах оттор уустара, араас классификациянан ууска 1500 көрүҥтэн 2000 көрүҥҥэ дылы үүнээйи киирэр. Туох баар килиимэт зонатыгар үүнэр гынан баран, саамай тарҕаммыт сирдэрэ - Хотугу полушарие сымнаһыар килиимэттээх сирдэрэ. 

Уһун синньигэс кырыылаах сэбирдэхтээх ууга үүнэр соппоҥ от.

## Быһаарыылар
Кыйыа

**Кыйыа** - өрүс, үрэх эмпэ кытылын эниэтэ, иҥнэри сыыра.

## Быһаарыылар
Кыл көнтөс

**Кыл көнтөс** - хас да кыл быаттан холбоон оҥоһуллубут аты баайарга аналлаах уһун хаптаҕай быа.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
*Кыл өтүү
*Кыл ситии
Кыл өтүү

**Кыл өтүү**- сылгы кылыттан өрөн оҥоһуллубут уһун суон быа.

## Өссө маны көр
*Кыл көнтөс
*Кыл ситии
*Кыл кылыы
*Кыл туһах

## Быһаарыылар
Кыл ситии

**Кыл ситии** - кылынан өрүллэн оҥоһуллубут уһун синньигэс быа. Үксүн туос иһити тигиигэ туттуллар.

## Өссө маны көр
*Кыл көнтөс
*Кыл өтүү
*Кыл кылыы
*Кыл туһах

## Быһаарыылар
Кыл кылыы

**Кыл кылыы** - айаны, сохсону иитэргэ туттуллар сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс быа.

## Өссө маны көр
*Кыл көнтөс
*Кыл ситии
*Кыл өтүү
*Кыл туһах

## Быһаарыылар
Кыл туһах

**Кыл туһах** - кыра кыыллары, көтөрдөрү бултуурга аналлаах сылгы кылыттан хатыллан оҥоһуллубут туһах.

## Өссө маны көр
*Кыл көнтөс
*Кыл ситии
*Кыл кылыы
*Кыл өтүү

## Быһаарыылар
Кыдама

**Кыдама** - оту кэбиһиигэ түстүүргэ аналлаах түөрт миэтэрэ кэриҥнээх уһун уктаах атырдьах.

Кыдама сууйуута - сахалар хомуур бүппүтүн бэлиэтиир тэрээһиннэрэ. Алаадьы, арыылаах саламаат сииллэрэ.

## Быһаарыылар
Бэчимэ от

thumb|200px

**Кыл сэбирдэх** эбэтэр **бэчимэ от** (, ) — сүүрүгэ суох дириҥ ууга үүнэр үөһээ өттүнэн хойуу лабааланар синньигэс умнастаах, умнаһын тула хас да сиринэн бөлөхтүү үүнэр атырдьахтыы салаалаах хатыылаах кылгас сэбирдэхтээх үүнээйи.

## Быһаарыылар
Кыаһы

**Кыаһы** - сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа.

## Быһаарыылар
Кыл

**Кыл** — сылгы сиэлин уонна кутуругун  биир утаһына. Кылтан туттар маллары, таҥаһы өрөн оҥороллор. Ону тэҥэ араас быалары, туһахтары хаталлар, туос иһиттэри оҥорорго тутталлар.

Тыһы кыл — синньигэс кыл.

## Быһаарыылар
Евдокимов Михаил Сергеевич

thumb
**Евдокимов Михаил Сергеевич** (1957, ахсынньы 6, Сталинскай — 2005, атырдьах ыйын 7, Бийскай анныгар) — эстраада артыыһа, юморист, киинэ артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа (1994), 2004 муус устарыттан 2005 сыл атырдьах ыйыгар дылы Алтаай кыраайын губернатора.

Кемеровскай уобалас Сталинскай (билигин Новокузнецкай) куоратыгар оробуочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1958 сыллаахха Алтаайга көспүттэр.

Губернатордыы олорон элбэх тойон уонна харчылаах дьон интэриэстэрин таарыйан, уураттара сатаабыттара. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 7 күнүгэр массыына саахалыгар түбэһэн өлбүтэ.
Метеора

thumb|300px|right|<center>Сибэтиэй Ньукулай Анапавсас манастыыра</center>
**Метеора** () — Греция бөдөҥ манастыырдарын бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Очуос таастарга тутуллубутунан аан дойдуга биллэр. X үйэҕэ олохтоммута. 1988 сыллаахха Аан дойду Утумугар киллэриллибитэ. Эллаада православнай сыаркабыгар киирэр. 

Метеора Греция хоту өттүгэр Фессалия хайаларыгар Трикала номҥа баар. Каламбака куораттан 1-2 км ыраах, оттон Трикала куораттан 21 км ыраах сытар.
Кэһиэччик

**Кэһиэччик** — ойоҕоһугар, көхсүгэр оноолоох, сиэҕэ суох, үксүгэр сиэдэрэй оҥоһуулаах, киэргэллээх, ырбаахы үрдүнэн кэтиллэр уһун соҕус таҥас. Үксүгэр солкоттон, атылаастан тигиллэр.

Кэһиэччиги сахалар оҕолуун, дьахтардыын, эмээхсинниин — бары кэтэллэрэ. Баархаттан, солкоттон, хаарыстан таҥас биэтэстээх, биир эбэтэр икки элээннээх тимэхтээх, сөп соҕус уһун, саннын ырбаахы дьогдьуурун мэһэйдээбэт курдук, кыра саҕалаах гына тигиллэр. Оҕуруонан киэргэтэллэр.
	
Кэһиэччиги ырбаахы таһынан кэтэллэр. Кэһиэччик саха дьахтарын быһыытын олус тупсарар. 

Бы таҥас аныгы сэлиэччиккэ майгынныыр. Сэлиэччик — сиэҕэ суох таҥас, сон иһинэн кэтиллэр. Куобах, бэдэр, тииҥ,бөрө тириитэ, о.д.а. истээх буолар.

## Эбии маны көр
Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Кыспа бэс

**Кыспа бэс** — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката.

## Быһаарыылар
Кыргыс сэргэтэ

**Кыргыс сэргэтэ** - кыргыс үйэтигэр боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. Ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах буолара.

## Быһаарыылар
Кыргыс үйэтэ

**Кыргыс [[үйэ]]тэ** диэн норуот номоҕор 16-17-с үйэлэрдээҕи саха омугун улахан аҕа уустара баһылыыр-көһүлүүр иһин күөнтэһиилэрин, нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сиригэр кэлиилэрин ааттыыллар. Ити кэмҥэ сэрииттэн сылайбыт, кыайтарбыт, сонордоһууттан тэскилээбит, көҥүлү сырсыбыт саха үгүс дьоно эйэлээх олоҕу көрдөөн тус хоту түспүттэрэ.

## Быһаарыылар
Дьокуускай биэрии талата

**Дьокуускай (Туймаада) биэрии талата** диэн Дьокуускайга (Туймаадаҕа) баар биэрии талата. 1982 сыллаахха тутуллубута. Үрдүгэ 241 миэтэрэ. 2018 сылтан ыла сандаарар буолбута.

Тутуллар кэмигэр ирбэт тоҥҥо тутуллубут тутуулартан саамай үрдүктэрэ этэ. Атахха турар соҕотох биэрии талата.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ

**Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ** - Саха АССР түмэнэ (парлаамена).

Аан бастаан 1938 сыллаахха талыллыбыта, сэрии бүтүөр дылы үлэлээбитэ. Бастакы Үрдүкү Сэбиэт бэрэстээтэлинэн Аммосов Петр Васильевич, оттон Президиум бэрэстээтэлинэн Сидорова Софья Петровна таллылан үлэлээбиттэрэ.

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ

Ил Түмэн
Саха күбүөрүнэтэ

**Саха күбүөрүнэтэ** () - XX үйэ саҕаланыытыгар кылгас кэмҥэ баар буола сылдьыбыт административнай эдинииссэ. Бу иннинэ баар буола сылдьыбыт Саха уобалаһа син биир күбүөрүнэ бырааптаах этэ.

Саха уобалаһа 1920 сыллаахха Сибревком быһаарыытынан Иркутскай күбүөрүнэтин оһуобай оройуона буолбута. Онтон ол сыл балаҕан ыйыгар туспа Саха күбүөрүнэтэ диэн ааттаммыта. 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы ЦИК дэкириэтинэн РСФСР иһинэн Саха АССР олохтоммута.

Бу дэкириэтинэн Саха Сиригэр урукку Саха уобалаһын сирдэрэ барыта, Енисей күбүөрүнэтин Хатанга-Анаабыр оройуона, Киренскай уезд Өлүөхүмэ-Сунтаар буолаһа, Хотугу Муустаах акыйаан илиҥҥи кэтирээһин 84 уонна 140 кыраадыстарын ыккардыгар сытар бары арыылара уонна Камчаатка уобалаһын Охуоскай уезда киирбиттэрэ.
Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ

**Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ** (, , ) — атырдьах ыйын 9 күнүгэр бэлиэтэнэр.

1994 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята олохтоох омуктар уон сылларын биллэрбитэ, уонна бу уон сыл иһигэр атырдьах ыйын 9 күнүгэр анал күнү бэлиэтииргэ уураахтаабыта (ахсынньы 23 күнүнээҕи 49/214 № резолюцията).

Онтон 2004 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Генеральнай Ассамблея олохтоох омуктарга аналлаах иккис уон сылы биллэрбитэ (59/174 № резолюция) уонна бу күнү бэлиэтиири салгыыр туһунан эппитэ. Уонна ХНТ Генеральнай сэкиритээриттэн дойдулар бырабыыталыстыбаларыгар бу күнү судаарыстыбалар таһымнарыгар бэлиэтииргэ ыҥырарын көрдөспүтэ.

ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ 2005 сыллаахха Туһаайыытыгар эппитэ:

…расширить повсюду круг солидарности с коренными народами и совместно с ними работать над тем, чтобы обеспечить им возможности для развития в условиях мира и безопасности при уважении прав человека, в которых слишком многим из них слишком долго отказывали.

## Аан дойду күнүн тиэмэлэрэ
* 2013 сыл — «Олохтоох омуктар ыккардыларыгар ситимнэри тэрийии: сөбүлэҥнэр уонна атын кэскиллээх кэпсэтиилэр ирдэбиллэрин толоруу» 
* 2012 сыл — «Сонуннары тарҕатар тэрилтэлэр олохтоох омуктарга»
* 2011 сыл — «Олохтоох омуктар айымньылара: үһүйээннэри уонна утуму өрө тутуу, кэскилбитин барҕардыы»
* 2010 сыл — «Олохтоох омуктар киинэлэрин диэйэтэллэрэ»
* 2009 сыл — «Олохтоох омуктар уонна ВИЧ/СПИД»
* 2008 сыл — «Дойдулар уонна олохтоох омуктар ыккардыларыгар иллэһии уонна бииргэ үлэлээһин»

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Резолюция № Α/RES/49/214
* Бу күн туһунан ХНТ ситим-сиригэр
* ХНТ Генеральнай сэкиритээрэ 2005 сыллаахха Олохтоох омуктар күннэригэр этиитэ
Киис кутуруга

**Киис кутуруга** (, )  - нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от.

## Өссө маны көр
* Киис отоно
* Киис тиҥилэҕэ

## Быһаарыылар
Олохтоох омуктар

**Олохтоох омуктар** - ханнык эмит сиргэ былыргыттан олохсуйбут төрүт омуктар. Урукку кэмҥэ (XVI үйэттэн саҕалаан) бөдөҥ сэриилээх Европа омуктара аҕыйах ахсааннаах омуктар уруккуттан олорбут сирдэригэр (Азияҕа, Африкаҕа, икки Америкаларга) өтөн киирэн, кинилэри күөмчүлээн, кыһарыйан, бэйэлэрин судаарыстыбаларыгар киллэрбиттэрэ. Ол түмүгэр олохтоох омуктар бас билэр сирдэриттэн маппыттара, баайдарын-дуолларын сүтэрбиттэрэ, култууралара уларыйбыта, тылларын сүтэрэр халыыпка киирбиттэрэ.

Билигин аан дойдуга ханнык баҕарар омуктар бэйэлэрин култуураларын сүтэрэллэрэ куһаҕана, ол бар-дьон култууратын дьадатара, дьон олоҕун уустугурдара бастакы күөҥҥэ таҕыста. Ол иһин ХНТ, чуолаан ЮНЕСКО, уонна да атын тэрилтэлэр уонна биирдиилээн дойдулар бырабыыталыстыбалара төрүт култуураны харыстыырга, омуктар тыллара сүппэтигэр болҕомтолорун уураллар. Ол холобурунан ХНТ икки төгүллээн, 1994 уонна 2004 сыллардаахха, Олохтоох омуктар уон сылларын анаабыта буолар. Ону таһынан 1994 сылтан сыл аайы атырдьах ыйын 9 күнүгэр Олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэрэ бэлиэтэнэр.

2007 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята 62-с сессиятыгар Олохтоох омуктар бырааптарын туһунан Декларация ылыммыта. Бу декларация сокуон буолбатах эрээри, ХНТ дойдулара сайдар тосхоллорун быһаарар. Кини бу дойдуларга киһи бырааба күөмчүлэммэтин, олохтоох омуктар баттаныылара уонна култуураларын сүтэриилэрэ суох буоларын туһугар бу дойдулар тугу эрэ гыныахтаахтарын туһунан этэр.
Кийиит

**Кийиит** - ким эрэ уолун эбэтэр бэйэтиттэн балыс аймаҕын (быраатын, сиэнин) кэргэнэ. Иккис суолтата - кэргэн тахсан, сүктэн эрэр кыыс.

## Өссө маны көр
* Түҥүр
* Ходоҕой

## Быһаарыылар
Киис тиҥилэҕэ

**Киис тиҥилэҕэ** (, )  - сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа.

## Өссө маны көр
* Киис отоно
* Киис кутуруга

## Быһаарыылар
Киис отоно

Киичэрэ|thumb
**Киичэрэ** эбэтэр **Киис отоно**, **Киис хараҕа** (, )  - сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи.

## Өссө маны көр
* Киис тиҥилэҕэ
* Киис кутуруга

## Быһаарыылар
Таҥара кийиитэ (үүнээйи)

200px|thumb|right|Таҥара кийиитэ
**Таҥара кийиитэ** (, ) — бытархай сырдык күөх сибэккилээх, кыра сэбирдэхтээх, намыһах хонуу сибэккитэ.

Сэбирдэхтэрэ, умнаһа, сибэккилэрэ сүлүһүннээхтэр, быччыҥ күүрүүтүн суох оҥорор алкалоид эттиктээхтэр. Былыр былыргыттан эмтээх үүнээйи быһыытынан биллэр.

## Өссө маны көр
* Таҥара кийиитэ (лыах)

## Быһаарыылар
Таҥара кийиитэ (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:

*Таҥара кийиитэ (лыах)
*Таҥара кийиитэ (үүнээйи)
Фернан Магеллаан

thumb
**Фернан Магеллаан** ( ,  , , 1480 — муус устар 27 1521) - аатырбыт айанньыт, муоранан устааччы, аан бастакынан (биллэринэн) сири эргийбит эспэдииссийэни тэрийбит уонна салайбыт киһи. Кэлин кини аатынан ааттаммыт муора силбэһиитин арыйбыта, онон Атлаан далайыттан Чуумпу Далайга устубут бастакы европеец буолбута. 

Магеллаан бэйэтэ төннөн иһэн Филиппиин арыыларыгар Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүт. Эспэдииссийэтин 5 хараабылыттан биирэ эрэ, Хуан Элькано хапытааннаах "Виктория" Испанияны этэҥҥэ булбута, уонна Сир төгүрүгүн чуолкай дакаастаабыта.

800px|thumb|center|Магеллаан сири эргийэ айана
Магеллаан силбэһиитэ

мини|
**Магеллаан силбэһиитэ** - Соҕуруу Америка уонна Уоттаах сир диэн ааттанар арыылар архипелаагтарын ыккардынан сытар байҕал силбэһиитэ. Европеецтартан аан бастаан бу силбэһиини арыйбыт Магеллаан аатынан ааттаммыта.


File:StraitOfMagellan.jpg
File:NaoVictoria.JPG
File:Commerson's_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg
Көҥүллэх

**Көҥүллэх** - сылгы эбэтэр тайах түүлэри сылдьар уорҕатын тириитэ.

## Быһаарыылар
Көһүйэ

**Көһүйэ** — күөстэнэр кыра туой иһит, кыра күөс.

Эрдэҕэс көһүйэ — кыра кээмэйдээх көһүйэ (боччуктан эрэ улахан). Ыалдьыт көһүйэтэ — биир киһи тото аһыырыгар сөп буолар аһы буһарар истээх көһүйэ.

## Быһаарыылар
Көһүө

**Көһүө** (, ) — харах халтаһатын салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрэн ыалдьыыта.

## Быһаарыылар
Сылгы чыычаахтарын ууһа

**Сылгы чыычаахтарын ууһа** () — сылгычыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр чыычаахтар уустара. 

## Ойуулааһын
Атын сылгычыайдыҥылартан уратылара аҕыйах. Уһун синньигэс кутуруктаахтар, онтуларын икки ортоку куорсуна арыычча уһуннар. 1-кы мааховай куорсуна 2-тэн уонна 3-тэн кылгас; кэнники тарбаҕын тыҥыраҕа оччо-бачча токура суох, тарбаҕынааҕар кылгас.
left|thumb
Көтөр тумуута

**Көтөр тумуута** () — сытыы сыстыганнаах көтөрдөр вирус ыарыылара. Ас буһарар, тыынар систиэмэлэр таарыллаллар, элбэх өлүүлээхтик барар. Вирус антигенын барыллара элбэх буолан уонна вирулентноһа үрдүк буолан элбэх хоромньуну аҕалар кутталлаах ыарыыларга киирэр.  Вирус штаамыттан тутулуктаах ыалдьыбыт көтөрдөр 10-тан 100 бырыһыаннара өлөр. Тарҕатааччылар - саас-күһүн көһөр көтөрдөр, үксүн кустар. Хаҥыл көтөрдөр дьиэ көтөрдөрүнээҕэр тулуйумтуо буолаллар. Аан бастаан вируһу Италияҕа сүүстэн тахса сыллааҕыта (1878 ) булбуттара. 

### H5N1

thumb
H5N1 - Тумуу вируһун А подтиибын көрүҥэ. Киһи көтөртөн сыстан ыалдьар. ВОЗ ааҕарынан бу вирус киһиттэн киһиэхэ сыстар кыахтаннаҕына улахан хоромньуну аҕалыан сөп.
Быһыы

**Быһыы** эбэтэр **Вакцина** ( — ынах) — сыстыганнаах ыарыылары утары иммунитеты үөскэтэр эмп. Быһыыны мөлтөөбүт уонна өлбүт микробтартан, кинилэр таһаарар эттиктэриттэн, эбэтэр ген инженериятын эбэтэр химия көмөтүнэн оҥоһуллубут микроб антигеннарыттан оҥороллор. 

## Устуоруйата
Эдвард Дженнер 1770-с сылларга бастакы вакцинаны айбыта. Ол кэмҥэ уоспа ыарыытыттан өлүү элбэх этэ. Дженнер ынах уоспатынан (натуральнай уоспаҕа аймахтыҥы ыарыы) эспиттэр, үксүн уоспаҕа ыалдьыбаттар диэн бэлиэтээбит. Оспо ынаҕын этин-сиинин этинэн-хаанынан көмүскүүр дии санаабыта.

Бу идеяны бэрэбиэркэлээри Дженнер биир уолу ынах уоспатынан ыалдьыппыт. Ол кэнниттэн кини уолу натуральнай уоспатынан сыһыарбыт. Кини ынах уоспатынан хайыы-үйэ ыалдьыбыт буолан, уол натуральнай уоспанан ыалдьыбатаҕа. Дженнер сөп этэ: ынах уоспатанан ыалдьыбыт дьон дьиҥнээх уоспаттан көмүскүүрэ.

Ынах уосптын ылыаҕыттан өлүөр диэри уоспаттынан ыалдьыбат буолан, 1853 сыллаахха өссө биир сокуону ылыннылар, ол быһыытынан хас биирдии оҕо Дженнер  вакцина уоспатын утары вакциналаныахтаах диэн.

19-с үйэҕэ Луи Пастер иирии вакцинатын айбыта.

20с үйэҕэ учуонайдар дифтерияттан, корь, эпидемическэй паротиттан уонна краснухаттан көмүскүүр вакциналары айбыттар. 1950-с сылларга Джонас Солк полиомиелиттан вакцинаны оҥорбута.

Ол гынан баран, малярия уонна ВИЧ курдук улахан суолталаах ыарыылартан вакцин билигин да суох.

Үгүс дойдулар тустаах дьон вакцинацияны ааһалларын ирдиир булгуччулаах сокуоннары ылыннылар.Ол курдук, холобур, үгүс дойдуларга оҕолор государственнай оскуолаҕа сылдьарга тустаах ыарыылары утары вакцинацияланыахтаахтар. Иккис өттүттэн, вакцинация көрүҥүн барытын бобор сорох итэҕэллэр бааллар: холобур сэттис күнүн адвентистар сиэркиптэригэр оннук.

## Өссө маны көр
* Быһыы 1
Үргэл (хомуурунньук)

**"Үргэл"** хомуурунньук - литературнай айымньылар хомуурунньуктара.
Бурдук

**Бурдук** - үүнээйи туораахтарыттан, атын да чаастарыттан мэлийэн оҥоһуллубут ас. Бурдугу, холобура сэлиэһинэйтэн, нэчимиэнтэн. Килиэп оҥорорго ордук туттуллар ингредиент. Сэлиэһинэй бурдугун араас сортдарга араараллар : бастакы, иккис уонна да атын.

Бурдук туораахтаах бурдугу, полба, оруос, гречиха, эбиэс, ячмень, просо, кукуруза, рис уонна дагусс курдук суортартан оҥоруон сөп. Сүрүн муҥханы сэлиэһинэй үүттээн таһаараллар. Килиэп астыырга наадалаах мэһэй буолар. Сэлиэһинэй килиэби астыыр бурдугу суортарга араараллар: курупчаакка, үрдүкү, бастакы, иккис, обойнайга.

## История
Сэлиэһинэй сиэмэтин урукку археологическай дааннайдара быылга Суоруна таастарынан үлтүркэйдээн, эрабыт инниттэн 6000 сылга диэри биэрэллэр. Мельница Мукучуга урукку Римҥэ, онтон 1879 с. промышленнай революция кэмигэр, Лондоҥҥа паровой хамсатыылаах бастакы миэлиҥсэ баар буолбута. 1930- с сылларга Мукучуга тимир, никотиновай кислотанан, тиаминанан уонна рибофламинынан байытар буолбуттара, онтон 1940- с сыллартан ыла музыка маассабай масштабтарыгар быһаччы үлэлиир буолбуттара. 1990- с сыллартан фолиевой кислотанан байытар буолбуттара.

### Бурдугу харыстааһын
Промышленнай революция эпохатыгар атыы- эргиэн харайар болдьоҕор бытааннык сыһыаннаһан бурдугу харайыы боппуруоһа сытыытык турар. Арыылаах кислоталары үөскэтэн, бурдукка тиһэн хаалбыт арыылартан бурдукка аҕалбыт этилэр. XIX үйэ бүтүүтүгэр бурдугу таңастыыр кислоталарга, ону тэҥэ бурдугу тиэммит паар эбэтэр кураанах нагревтарынан туһаныы үөскээбитэ.

## Применение
Бурдук бурдук, блин, пирогу, пельмени, килиэп- буулка, кондитерскай (тырахтары, кексалары, печенолары, баахылалары, бирээнньиктэри) уонна макарон оҥоһуктары, комбикорму, клейстеры уонна соус оҥорорго туһаныллар. Ону тэҥэ бурдук, холобур, балык, котлет эҥин туһаныллар. Ол эрээри бурдугу куурдуу, көтүрүү уонна салгынынан байытыы, үчүгэй Харысхал наадатынан туһаныы эрэйиллэр.

## Быһаарыылар
Гаас

**Гаас**  (,  диэнтэн) — мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга.  Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар.

Саха быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар: көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ.

Эттик убаҕас эбэтэр кытаанах эрдэҕинэ киниттэн көтөр гааһы үксүн паар диэн ааттыллар.

Оттук буолар айылҕа гааһын (метан уонна да атын углеводород гаастар булкаастара) судургутук эмиэ гаас диэн ааттыллар.

## Быһаарыылар
Дабыдал

**Дабыдал** — көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ.

## Өссө маны көр
*Дабыдал от
*Халба дабыдала

## Быһаарыылар
Даҕаамыр

**Даҕаамыр** — этиигэ предмет аатыгар сэргэ атын ааты биэрэн быһаарар этии чилиэнэ.

Даҕаамыр – быһаарар тыл кэннигэр турар быһаарыы, ордук чопчулуур суолталаах буолан, этиигэ соппутуойунан араарыллар. Барамай аатыгар эбии иккис эбии ааты биэрэр оннук быһаарыы.

Холобур: Амма Аччыгыйын, *саха норуотун биир уус уран тыл маастарынан аатырбыт суруйааччыбытын*, билбэт киһи суоҕа буолуо.

## Быһаарыылар
Былыт

[thumb|right|200px|[Халлаан|Халлааҥҥа былыттар]]

**Былыт** диэн салгыҥҥа баар көстөр уу. Былыттан хаар уонна ардах түһэр.

Сиргэ баар уу паар буолан халлааҥҥа тахсар. Үөһэ халлааҥҥа тымныыгар уу муус кристалларыгар кубулуйар, ол хомуллан ардах эбэтэр хаар буолан түһэр. Түһэн баран эмиэ халлааҥҥа паар буолан тахсыан сөп. Ону **уу цикла** диэн аттааччылар.

Салгыҥҥа киһи көрбөт уу кыырпахтара син биир баар буолар. Салгыҥҥа уу сатаан турбат буоллаҕына былыттарга мунньустар. 

Сылаас салгыҥҥа элбэх уу хараныан сөп. Тымныы буоллаҕына оннук элбэх хараныллыбат. 

Былыттар олус улахан ыйааһыннах буолаллар. Уутун массата хас да мөлүйүөн тонна буолуон сөп. 

## Былыттар араастара

Өссө Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.

#### Саха былыты араарыыта
* Босхо былыт - кыра лоскуй былыт
* Итир былыт - үөһэнэн сылдьар үрүҥ чараас кэрдиистиҥи көрүҥнээх уһун синньигэс былыттар
* Күдэн былын (күдэрик, күдээр) - тумаҥҥа маыйгынныыр, намыһыах, түргэнник устар былыттар
* Сатыы былыт - намыһаҕынан устар былыттар
* Сис былыт - кыһын ортотугар (тохсунньу эргэтигэр) кэлэр хас да хонуктаах былыт, ол былыт кэлиэҕиттэн ыла тымныы мөлтүүр.
* Сыстаҥ былыт - кэлим ардах былыта кэлиэн иннинэ киистэнэн субуйа тарпыт курдук чараас былыттар
* Таҥалай (тараах) былыт - сайыҥҥы логлоруттаҕас, өрүтэ өрөһөлөммүт үрүҥ былыттар
* Тор былыт - ардах былыта (быстах былыт)
* Уулаах былыт - харааран көстөр, ардыахтаах кэлим былыт
* Чуо булут - соҕотох тоҥ былыт
* Этиҥ былыта - хараҥа өҥнөөх олус халыҥ, этиҥнээх, чаҕылҕаннаах, дохсун ардахтаах, үкүсүгэр күүстээх тыаллаах былыт
* Дабды самыыр - бөдөҥ таммахтардаах ардах.
* Даҥ хара былыт - олус хара, ыһырыктыйбыт хараҥа былыт.

## Галерея

Билэ:PizBernina.jpg|Хайалардаах сирдэргэ былыттары үөһээттэн көрүөххэ сөп. Швейцария Альпатыгар

Билэ:Clouds from above.JPG|Былыттар Чуумпу океан үрдүтүгэр. 


## Бэлиэ курдук
Библияҕа, былыттар Таҥара баарын туһунан бэлиэ буолар.

## Быһаарыылар
Даҥ

**Даҥ** - дьиэ, тутуу үрдүгэр кутуллар буор сабыы.

## Быһаарыылар
Харыс тыл

**Харыс тыл** () — тугу эмэ сирэйинэн ааттырыы, этэри тумнар туһугар туттуллар тыллар бааллар. Оннук тыллары харыс тыллар дэнэр.

Тылы тумнуу бииринэн, урукку кэмҥэ итэҕэлтэн тэптэрэн, куттаныыттан, айыырҕааһынтан тахсар. Туох эмэ аатын тумнуу сиэри тутуһан кыбыстыыттан эбэтэр харыстааһынтан тахсар. Сорох харыс тыллар, харыс тыл буолаллара умнулуннаҕына, иккистээн-үһүстээн тумнуллаллар. Холобур, сорох сирдэргэ, ордук Дьааҥы, Булуҥ диэки, тугэх диэн тылы тумнан, туох эмэ түгэҕин уллуҥаҕа (иһит уллуҥаҕа, күөл уллуҥаҕа), сэп диэни тумнан, тэрил (ат тэрилэ) дииллэр. Оттон ити тумнуллар түгэх, сэп диэннэр төрүт суолталарыттан ураты сахаларга өртөн ыла харыс тыл курдук туттуллар суолталаахтара биллэр.

Бүттүүн тылга биллэр тыллартан ураты олохтоох говордарга эрэ туттуллар харыс тыллар үгэстэр. Сирэйинэн ааттааһыны тумнан, наар харыс тылларынан саҥарыы булчуттар тылларыгар ордук бэлиэ. Булчуттар кыылы бэйэтин эрэ буолбакка, кыыл үгүс миэстэлэрин, булт сэбин-сэбиргэлэрин, булт өйдөбүллэрин харыс тылларынан ааттыыллар.

Итэҕэлтэн төрүөттэнэн үөскээбит харыс тыллар билигин улам умнуллан сүтэн иһэллэр, оттон сиэри тутуһууттан, мараны тумнан туһуттан олоҕурбут харыс тыллар умнуллубаттар. Харыс тыллар барымта дьиҥнээх аатыгар синоним курдук сыһыаннаахтар (стилистическэй синонимнар). Ол гынан баран литературный лексикаҕа киирбэттэрин быһыытынан кэпсэтии тылын иһинэн эрэ көрүллүөхтэрин сөп. 

## Холобурдар
* Тыы — даллыһах
* Тыатааҕы — кырдьаҕас 
* Уһун кутурук — бөрө 
* Кытарар — уот

## Туһаныллыбыт литература
* Реформатский, 98-101 Харитонов. Якутский язык, 40
* П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
* Нууччалыы бикипиэдьийэ
* Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976

## Өссө маны көр
* Эвфемизм
Далыс

**Далыс** - саҥыйах эҥэрдэрин саба түһэрэр таҥас. Сорох сирдэргэ булка үөмэргэ аналлаах тирииттэн тигиллибит түөс таҥаһын, түһүлүгү этэллэр.

## Быһаарыылар
Тыы

**Тыы** — ууга устарга аналлаах дьоҕус тэрил, оҥочо.

Харыстаан сорох сирдэргэ *даллыһах* дииллэр эбит.

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
Эрдиитэ суох *тыыга* олорто.

## Быһаарыылар
Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

[150 px|right|thumb|[Почта маарката ССРС, 1988: ]]
**Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтэ** (ВОЗ, ) — ХНТ анал тэрилтэтэ, 193 судаарыстыба чилиэннээх, сүрүн соруга аан дойдуга доруобуйа харыстабылын кыһалҕаларын быһаарыы уонна аан дойду дьонун чэгиэн буолууларын хааччыйыы. 1948 сыллаахха олохтоммута, салалтата Женеваҕа Швейцарияҕа баар.
ХНТ анал тэрилтэлэрин бөлөҕөр өссө ЮНЕСКО (Үөрэхтээһин, билим уонна култуура тэрилтэтэ), МОТ (Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ), ЮНИСЕФ (оҕолорго көмө пуондата) киирэллэр.

## Тутула
* Доруобуйа аан дойдутааҕы ассамблеята
* Толорор кэмитиэт
* Секретариат

## ВОЗ соруктара
* доруобуйа харыстабылыгар сүбэлэри биэрии
* доруобуйа стандаартарын олохтооһун
* дойдулар бырабыыталыстыбаларын кытта кинилэр доруобуйаны харыстыыр бырагырааммалара күуһүрэригэр бииргэ үлэлээһин
* технологиялары, информацияны уонна стандаартары сайыннарыы уонна биэрээһин.

## ВОЗ историята
Официальнай сайтыттан ылыллыбыт тиһигинэн маннык буолар:
* 1946 — кулун тутар 7 күнүгэр ВОЗ устаабын 26 дойду ратификациялаабыт.
* 1948 — кулун тутар 7 күнүгэр ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин Чөл турук күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* 1948 сыл: ВОЗ аан дойдутааҕы ыарыылар классификациятын тутуһарга эппиэтинэс ылыммыта.(МКБ).
* 1952—1964 сыл: ВОЗ тропическай гранулеманы суох оҥоруу программатын толорбута
* 1974 сыл: ВОЗ 30 сыл устата онхоцеркоһу суох оҥоруутун программатын ыыппыта.
* 1974 сыл: Аан дойдутааҕы доруобуйа харысхалын ассамблеята оҕолорго вакциналарга хапсыыта кэҥиитин резолюциятын ылынар
* 1975 сыл: Аан дойдутааҕы доруобуйа харысхалын ассамблеята «тутаах эмп» уонна «эмп өттүнэн национальнай политика» концепциялары тарҕатар. Икки сыл буолан баран тутаах эмптэр тиһиктэрэ баар буолан барбыттар.
* 1967—1979 сыл: 12 сыл устата ВОЗ уоспаны толорутук суох оҥорбутун туһунан иһитэннирбитэ. Уоспаны суох оҥоруу - ВОЗ ордук улахан уонна сыаналаах ситиһиитинэн ааҕыллар.
* 1978 сыл: Аан дойду бастакы көмөлөһүү конференциятыгар «Барыларын доруобуйата» диэн сыал-сорук ылыныллар.
* 1988 сыл: Полиомиелиты суох оҥоруу программата саҕаланар
* 2003 сыл: Табах тардыытын утары охсуһуу ВОЗ конвенцията ылыныллар
* 2004 сыл: Аһылык, доруобуйа уонна хамсанныы аан дойдутааҕы стратегията ылыныллар
* 2005 сыл: Аан дойдутааҕы медико-санитарнай быраабылалары саҥаттан көрүү саҕаланар.

## Быһаарыылар
Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията

**Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията** — ХНТ дойдуларыгар туһанарга сүбэлэммит дөкүмүөн. ХНТ Генеральнай Ассамблеятын үһүс сиэссийэтигэр 217 А (III) («Киһи быраабын туһунан аан дойдутааҕы паакт») резолюциянан 1948 сыллаахха Парижка ылыныллыбыта. 

Декларация тиэкиһэ 375 тылга уонна диалекка тылбаастаммыта. Киһи барыта туһанар быраабын аан дойду таһымыгар бигэргэтэр аан бастакы дөкүмүөн буолар. 30 ыстатыйаттан турар. Киһи быраабын аан дойдутааҕы бииллин сорҕото буолар, маннык дөкүмүөннэри тэҥэ: Экономикаҕа, социальнай эйгэҕэ уонна култуураҕа аан дойду Паакта, Гражданскай уонна бэлитиичэскэй бырааптар аан дойдутааҕы паактара, икки Факультатив Боротокуоллар.

## Эбии маны көр
* Киһи быраабын күнэ
Дуулаҕа

**Дуулаҕа** - былыр саха боотурдара кэтэр тимир бэргэһэлэрэ.

Дуулаҕа диэн өссө даҕааһын аат быһыытынан күүстээх-уохтаах, модун, улахан диэн өйдөбүлгэ туттуллар.

## Быһаарыылар
Дүрбүөн сата

**Дүрбүөн сата** — тыастаах-уустаах сытыы тыал-куус.

## Быһаарыылар
Дүҥүр

**Дүҥүр** - ойуун кыырарыгар былаайаҕынан охсон тыаһатар тэрилэ. Ис өттүгэр тимир быарыктаах, аарыктаах, хоболоох буолар. Ойуун айанныыыр атын курдук өйдөбүллээх.

## Оҥоһуута
Киил мастан оҥоһуллубут ньолбоҕор быhыылаах иигэ оҕус тириитин тиирэн оҥороллор. Ии ис өттүгэр, ортотугар тимир быарыктаах (кириэстии баайыллыбыт тимир тоhоҕолор) буолар. Быарык иигэ үүттэммит анал хайаҕастарга (бүөр диэн ааттаах) баайыллара- туттарыллара. Хойутуу ии ис-тас өттүгэр эгэлгэ хоболору, кыыhааннары иилэр буолбуттара. 

## Туттуу

Билицци кэмцэ саха5а уонна зороастризм итэ5элигэр баар, суруллан хаалбыт ёйдёбуллэртэн холбоон дуцур ёйдёбул туhунан маннык хартыынаны кёруёххэ сёп. Туц былыр Суцкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыга (кини биир аата: Улуу Тойон) анаан кыhыары куhун туом толороллоро. (Кулаковский "научн. труды". Якутск.1979г.-18 стр). Санаан кёрдёххё, туом урдук сиргэ( Эт Мураацца) толоруллара буолуохтаах. Дьэ, туомун ситэрэн баран туhэллэр. Ётёр кэминэн ол сиргэ (арацаска) тыцырахтаах кётёр (Айыы диэн ёйдёнёрё) туhэрэ. Тёhё эрэ кэм буолан баран, кэтии- кёрё сылдьан, жрец Эт Мураацца тахсар уонна урдук айыы а5а ууhугар (омукка) сыhыанын билгэлиир. Барыта этэццэ буолла5ына, арацас (ньолбо5ор быhыылаах иигэ тиириллибит тирии) ол кэмтэн ыла Айыы "бэлэ5э"- дуцур буолара.

ёссё кёр: Итэ5эл-ойуун эттэниитэ- туёрт харахтаах ыт.

## Өссө маны көр
* Эттэнии

## Быһаарыылар
Дэбдиргэ

**Дэбдиргэ** - сир иччитин маанылаары, аһатаары, манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх.

## Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии)
Дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньаллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кута-кута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар.

## Өссө маны көр
Салама

## Быһаарыылар
Дэгэрэҥ ырыа

**Дэгэрэҥ ырыа** - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа.

Холобур, оһуохай ортоку сорҕотугар ылланар. Өссө биир чаҕылхай холобурунан "Сарсын-сарсын сарсыарда" диэн Кыыл Уолун ырыата буолар.

## Өссө маны көр
*Дэгэрэҥ
*Дэгэрэҥ аһылык

## Быһаарыылар
Варфоломей түүнэ

**Варфоломей түүнэ** - Париижка 1572 сыллаахха атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнүгэр католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ. 

Сибэтиэй Варфоломей бырааһынньыгар буолбутун иһин ааттаммыт. Бу дьону күргүөмнээн өлөрүү кэнники күннэргэ провинцияларга (Лион,) тарҕаммыта. 

Ийэ-королева Екатерина Медичи уонна Гиз ууһун дьоно тэрийбиттэрэ. Төрүөтэ - гугеноттар күүһүрүүлэрэ, кинилэр баһылыктара адмирал Колиньи Карл IX хоруолга сабыдыала күүһүрүүтэ. 

Бу иннинэ гугенот дворяннар Париижка сыбаайбаҕа кэлбиттэр эбит: гугенот Генрих Наваррскай (кэлин Генрих IV хоруол) хоруол балтын Маргаританы ойох ылбыт.

Екатерина Медичи гугеноттар саагыбар тэрийэллэр диэн хоруолу куттаан киниттэн сөбүлэҥ ылбыт. 3 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүттэр (ол иһигэр баһылыктара Колиньини эмиэ).
Генрих Наваррскай уонна эмиэ гугенот Конде принц католицизмҥа көһөн өлүүттэн мүччү көппүттэр. 

Кэлин "Варфоломей түүнэ" элбэх киһини күргүөмнээн өлөрүүнү ойуулуур сомоҕо домох буолбута.
Дэгэрэҥ үҥкүү

**Дэгэрэҥ үҥкүү** - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин.

## Өссө маны көр
*Дэгэрэҥ
*Дэгэрэҥ ырыа
*Дэгэрэҥ аһылык

## Быһаарыылар
Гугеноттар

**Гугеноттар** () — XVI үйэттэн маннык Франция протестааннарын (кальвинистары) ааттыыллар.
Дэгэрэҥ

**Дэгэрэҥ** - атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин, сүүрүү. Холобур, оһуохайдыыр киһи дэгэрэҥ үктүүр диэн буолар.

## Өссө маны көр
*Дэгэрэҥ үҥкүү
*Дэгэрэҥ ырыа
*Дэгэрэҥ аһылык

## Быһаарыылар
Дэгэрэҥ аһылык

**Дэгэрэҥ аһылык** — аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык.

## Тэҥнээ
*Дэгэрэҥ
*Дэгэрэҥ үҥкүү

## Быһаарыылар
Дьаакы

**Дьаакы** — салгыҥҥа оҕустаран эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн уокка хатарыллан баран үлтү сынньыллыбыт өрүс балыгын кырата эбэтэр бөдөҥ мунду.

## Быһаарыылар
Дьааҥы (тыл)

**Дьааҥы** - аат тыл суолтатыгар ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис үрдэ. Даҕааһын аат суолтатыгар ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. Холобур, бу суолтаҕа Күннүк Уурастыырап ырыа буолбут хоһоонугар көрөбүт:  

Туруук дьааҥы дурдалаах, 
Кырса саһыл кыбыныылаах 
Холкуос кыыһа Долгунча.

## Быһаарыылар
Дьаба

**Дьаба** эбэтэр **дьабаа** — мас умнаһа оҥхоччу бааһыран, тула дабаххай буолан оспута.

## Быһаарыылар
Дьаарысса

**Дьаарысса** эбэтэр **дьаарыҥса** (, ) — саас ыһыллан баран күһүн хомуллар, мээккэтиттэн хара килиэп оҥоһуллар бурдук үүнээйи, оруос. 

## Быһаарыылар
Дьаах

**Дьаах** () — сүөһүгэ көстөр олус сыстыганнаах атахсыт ыарыы.

## Быһаарыылар
Дьабадьы

**Дьабадьы** — киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ.

## Быһаарыылар