Таба талан ылыы

Сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар, оҥорор быһыыларыгар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиинэн салайтара сылдьалларыттан атыттартан ураты, туспа санааларын хаһан да уларыппаттар, илдьэ сылдьаллар. Туохха барытыгар атын, биллибэт, кистэлэҥ өрүтүн булан туһаҕа таһааран иһэллэриттэн сыыһаҕа, сымыйаҕа киирэн биэрэллэрэ биллэрдик аҕыйыыр.

Бу этиини олоххо тутуһа сылдьыы айылҕаҕа туох барыта кэмэ кэллэҕинэ атын өрүтүнэн солбуллан, уларыйан биэрэрин оҥорор быһыыга тутуһууга тириэрдэр. Туох эмэ уустук дьыала биир өттүттэн оҥорууга кыаттарбатаҕына, атын, утары өттүттэн саҕалаан оҥордоххо табыллан хаалыан сөбүн биллэрэр. “Биирэ табыллыбатаҕына, атына табыллыа” диэн этии ону чуолкайдаан биэрэр. Бу быһаарыыны ханнык баҕарар талан ылыыга туһана сылдьыы эрэйиллэр. 

Аан дойду төрүт тутулугунан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии буолар. Бу этии айылҕа төрүт тутулугун, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, солбуйсан биэрэр уратытын биллэрэрэ ордук улахан суолталаах уонна олоххо таба туһана сылдьыыны эрэйэр. (1,24). 

Икки өрүттээх тутулук айылҕаҕа баара араас билгэлээһиннэр таба эбэтэр сыыһа буолан тахсыыларын тэҥнээн биэрэр. Бу быһаарыы “Иккиттэн биирэ таба буолуо” диэн этиинэн бигэргэтиллэр уонна киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларын суолталарын ордук улаатыннарар. Биир сыыһа туттунуу киһи олоҕун тосту уларытан кэбиһэр кыахтаммыта өйө-санаата туруктааҕын эрэйэр, тулуурун уонна туттунар күүһүн өссө улаатыннарарыгар күһэйэр.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин суох оҥороро, аҕыйатара олоҕу олорууга туһата улаханын дакаастыыр. Бу өс хоһооно көлүөнэттэн көлүөнэҕэ өй-санаа сайдыытын, тупсан иһиитин уонна киһи быһыытын аһара барарын тохтотууну үөскэтэринэн омук сайдан иһэрин төрүттүүргэ аналланар.  

Киһи куруук, үйэтин устата талан ылыынан, тэҥнээн көрүүнэн дьарыктана сылдьар. Бэйэтин “бэйэм” диэн билиниэҕиттэн ыла атыттары кытта тэҥнээн көрүүнү оҥорон сыана быһынар. Атыттартан хаалан иһэбин диэн санаата үөскээтэҕинэ киһи санаатын күүһүрдэн, тулуурун улаатыннаран ситиһиини, олоҕор тупсууну оҥоруон сөп.

Олоххо талан ылыыны туһаныы улахан суолталаах. Араас билгэлээччилэр элбэх ньымалары, дааннайдары туһанан талан ылыы табыл-ларыгар, сатанарыгар баҕарар санааларын тириэрдэллэр. Билгэни туһаныы киһиэхэ үчүгэйи, олоҕор туһалааҕы ситиһэригэр баҕа санааны үөскэтэн биэрэн инники тугу оҥорорун быһаарар.

“Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт” диэн өс хоһооно талан ылыы олоҕу куһаҕан өттүгэр уларытыан сөбүн быһаарар. Бу өс хоһооно өйө-санаата тиийбэт киһи талан ылыыга үчүгэйтэн куһаҕанын булан, олоҕун ол өттүгэр уларытан кэбиһэрин биллэрэр.

Олоххо талан ылыы куруук баарыттан үчүгэйтэн үчүгэйи булан ылыахпытын баҕара санаабыппыт иһин, ол кыаллыбыт кэмнэрэ аҥарыттан кыранан аҕыйахтар. Талан ылыы аҥардастыы “үчүгэй” эрэ буолбат. Араас куһаҕаннар саһан, биллибэккэ сылдьан эмиэ киирсэн хаалыахтарын сөбүттэн талан ылыы өссө уустугурар.

Олоххо талан ылыы улахан суолтатын сахалар быһааран ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн сылдьаллар. Онно эргэ барар кыыс эр киһини, күтүөтү таба талан ылара төрүүр оҕолоро этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыытыгар улахан туһалааҕын билинэллэр. Сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар, сатыыр эр киһини таба талан ылыыны таптал диэн ааттаан туһаммыттарын билигин халытан дьахталлар имэҥнэрэ аһара улааппытын сабына сылдьаллар.

Сахалар кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ аан бастаан эр киһини талан ылан эргэ баран сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөтөрүн ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар. Оҕо кэлэр көлүөнэ киһитэ сайдыылаах буор куттаах буолан төрөөтөҕүнэ олоҕун тупсарыыны бэйэтэ ситиһэр кыаҕа улаатарын бу талан ылыы быһаарар суолталанар.

Дьахтар эдэр эрдэҕинэ хас да оҕолору төрөтөн баран үөрэҕинэн, үлэнэн уонна ахсааннара элбээбит ыал олоҕун салайыынан дьарыктанара олоххо сыалын ситиһиитигэр тириэрдэр быһыы буолар. Эдэр дьахтар төрөтөр оҕолоро ордук доруобай буолаллара биллэриттэн ыал буолуу үйэлээх үгэстэригэр киллэрэн туһана сылдьаллар. 

Ыал буолуу дьон олоҕор олох аргыһын таба талан ылыыны үөскэтэр уонна омук ахсаанын элбэтэн сайдыыны ситиһэригэр улахан туһаны оҥорор. Бу эр киһини талан ылыы ыаллар, аймахтар, омук сайдыыларыгар улахан суолтатын бэлиэтээн таптал диэн тылы үөскэппиттэр. Таба тал диэн тыллартан таптал диэн тыл хомуллар.  

Талан ылыыга куттал оруола ордук үрдүк. Куттал баарыттан икки куһаҕантан биир кыра куһаҕанын талан ылыыны олоххо туһалаах буоларын курдук этэн куруук туһаналлар. Биири “үчүгэй” диэн ааттаан баран куруук ону туһана сылдьыы олоххо улахан халыйыыны үөскэтэн сайдыыттан хаалыыга тириэрдэрин, “застойу” үөскэтэрин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи туһаныы тохтотор. 

Демократия тутулун тутуһааччылар иккиттэн биирин талан ылыыны куруук туһаналлар. Ханнык баҕарар быыбарга икки кандидат хаалан хааллахтарына, иккиттэн биирин талан ылыы илэ тиийэн кэлэр. Хас быыбардар кэлэн истэхтэрин аайы саҥаттан саҥаны киллэрээччини, үчүгэйтэн үчүгэйи оҥорооччуну талан ылан иһии сайдыы кэлэн иһэрин түргэтэтэрин демократия үөрэҕэ тутуһар.

Билигин дьон олоҕор икки куһаҕан бааллара өйдөрүн-санааларын буккуйа сылдьар. Ол арыгы уонна саҥа тарҕанан эрэр наркотик буолаллар. Арыгыны аһара иһиини утары икки тыһыынча сыллартан ордук кэмҥэ охсуһан сайдыылаах дойдуларга билигин арыгыһыттар аҕыйааннар биирдиилээн сыыһа туттунан иһээччилэр хааллылар. 

Наркотик билигин Россияҕа күүскэ тарҕанан эрэр. Дьон баайдара эбиллиитэ, олохторо тупсуута туруга суох өйдөөхтөрү-санаалаахтары элбэтэн иһэрэ онно олук буолар. Туруга суох өйдөөхтөр-санаалаахтар, атаахтык иитиллэн улааппыттар наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэр кыахтара улаатан хаалара олоххо сайдыы киириитин куһаҕан өрүтэ буолар. Эйэни сөбүлүүр дьон үһүс тыһыынча сыллары Афганистаҥҥа наркотиктары утары күүстээх охсуһуунан саҕалаабыттара.

Арыгыны элбэхтик иһии төһө да өйгө-санааҕа куһаҕанын иһин, кэмнээн, нэмин билэн истэххэ туһалаах, киһи санаатын күүһүрдэр, көтөҕөр ас буолара биллэр. Арыгыны бобуу, суох оҥоро сатааһын эдэрдэр араас наркотиктары булан туһаныылара элбээһинигэр тириэрдэрэ өссө улахан куһаҕаҥҥа үтүрүйэн биэрии буолар. 

Наркотик диэн эмп. Кыратык туһаннахха эмиэ туһалаах, араас ыарыыны намыратар күүстээх. Күүстээх эми аһара туттан кэбистэххэ өлүөххэ сөбүн эдэрдэргэ үөрэтэн биэрии эрэйиллэр.

Киһи өйө-санаата диэн саамай кэбирэх сирэ буолар, куруук көтөҕөн, тупсаран биэрэ сылдьыыга наадыйара кэлэн иһэр. Бу икки куһаҕаннар киһи санаатын көтөҕүүнү оҥорон биэрэллэриттэн дьон олоҕуттан суох буолан хаалар кыахтара суох, арай бэйэтин тулуурунан, өсөһүнэн эрэ харыстанар кыахтааҕын билии эрэйиллэр. Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун олохторугар туһананнар кэлэр көлүөнэлэрин өйүн-санаатын тулуурдаах, өһөс буолууга иитэннэр, үөрэтэннэр күүһүрдэн биэрэллэр. (2,21).

Туох барыта үчүгэйинэн түмүктэнэр эрэ буоллаҕына үчүгэй диэн ааттанар. Бу кэмҥэ үчүгэй диэн ааттаммыт саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри уларыйбакка сырыттаҕына бүтүүтэ үчүгэй буолара табыллар. Үчүгэйи, үчүгэйинэн түмүктэнэри таба талан ылыыга олох уопутун билии, туһаныы улахан туһаны оҥорор. 

Салайааччыны, депутаты талан ылыыга дьон икки аҥы, баайдар уонна үлэһиттэр, дьадаҥылар диэн арахсыылара билигин ордук улахан суолталанар буолла. Салайааччылар, депутаттар ылынар быһаарыылара элбэх ахсааннаах үлэһиттэр, дьадаҥылар диэки тар-дыыланнахтарына, туһаны аҕалар көрдөбүллэрин толордохторуна дойдуга эйэлэһиини үөскэтэллэрин туһаныы буолар. 

Дойдуну биир, салайааччылар партиялара баһылаан салайыыны ылбыта демократия үөрэҕин сүрүн тутулугун, быыбардары суох оҥорон иһиигэ тириэрдэр буолла. Салайааччылар бэйэлэрин үлэлэрин тупсарыыны, чэпчэтиини оҥосто сылдьаллар. Сэтинньи 27 күнүгэр 2024 сыллаахха Дьокуускай куорат депутаттара куоластааннар куорат мээрин быыбардаан талары суох оҥорбуттара. Госдумаҕа үлэлиир депутат С.Авксентьева быыбары тохтотор сыыһатын туһунан тыл эппитэ таах хаалла. Бары Единай Россия партия дьоно итини куоластаатылар.

Дьон олоҕор иккиттэн биирин талан ылыы куруук туттуллар. Бу тохтообокко кэлэн иһэр талан ылыыга улаханнык сыыстарбат туһугар олох уопутун туһаныы эрэ табыллыыны үөскэтиэн сөп. (3,56).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.

3. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.