Омуктар уларыйан иһиилэрэ

Бииргэ олорор омуктар атыттары бэйэлэрин тылларынан туһанан талбыттарынан ааттыыллар. Эйэлээхтик бииргэ олорор, үлэлиир буоллахтарына үчүгэйдик ааттаһаллар, онтон олохторугар этиһии, сэриилэр үөскээтэхтэринэ араас куһаҕан тылларынан үөхсэн аат бэрсэллэр. Олох салгыы баран истэҕинэ көлүөнэлэр солбуллан биэрдэхтэринэ ол ааттара иҥэн, олохсуйан хаалыан сөп.

Монгол-татаар сэриилэригэр улаханнык утарыласпакка бэриммит Киевскэй Русь хотугу княжестволара сайдыы хамсааһынын кыайбыттартан түргэнник ылынаннар саҥа омугу үөскэтэн салгыы сайдар кыахтаммыттара. Саҥа үөскээбит омук аатын былыргы төрүттэрин “русь” диэн аатын тупсараннар “росси” диэнинэн ылыммыттара.

Бу сэриинэн саба түһүүгэ бэриммэккэ улаханнык утарыласпыт, өр сэриилэспит атын княжестволар үлтү кыргыллан, куораттара уматыллан олох сайдыытыттан ыраах хаалыыга тиийбиттэрэ.

Бэриммит княжестволары барыларын бииргэ түмэн монголлар-татаардар Москва куоракка кииннээн саҥа княжество тэрийбиттэрэ. Бу саҥа үөскээбит княжествоны салайарга быраабы, дьаралыгы Золотой Орда баһылыга талан ылбыт киһитигэр биэрэр этэ.

1620 сыллаахтан бытыктаах, маҥан дьон тиийэн кэлбиттэригэр сахалар былыргы кэмҥэ Кытай сирдэригэр бииргэ олоро сылдьыбыт нуучча диэн ааттаах омуктарыгар маарынната көрөн кэлии дьоҥҥо нууччалар диэн аат биэрэн иҥэрбиттэр. Бу былыргы аат баарын дакаастабылынан кытайдар симэлийбиттэрэ ырааппыт чжурчжень диэн омуктары “нииуча” диэн ааттаан сурукка киллэрбиттэрэ буолар.

Остуоруйа үөрэҕэр биллэринэн Саха сиригэр аан бастаан кэлээччилэр казактар эбиттэр, ол иһин сахалар биир тылы син булуммуттар. Казактар бэйэлэрин нууччаларынан билиниилэрэ өрө туруу сэриилэригэр элбэхтик хотторбуттарын кэннилэриттэн биирдэ ситиһиллибитэ.  К.Булавин, С.Разин, Е.Пугачев ааттарынан ааттаммыт улахан өрө турууларга казактар босхолонуу иһин сэриилэһэ сатаан баран кыаттарыы кэнниттэн бэйэлэрин нууччаларынан билиммиттэрэ.

Сайдыылаах сэрии сэптээх казактарга сахалар кыаттаран уһуннук сэриилэспэккэ бэриммиттэрэ, күндү түүлээҕинэн дьаһаах төлөөһүнэ олоххо киирбитэ. Бу кэмтэн ыла сахалар саҥалыы үөскээһиннэрэ саҕаламмыта. Сахалар төһө да эттэрэ-сииннэрэ хаан тупсарыытынан тубустар даҕаны өйдөрө-санаалара, саҥарар тыллара уонна бэйэлэрин “саха” диэн ааттаналлара уларыйбакка уруккуларынан хаалбыттара саҥалыы үөскээһини ситиспиттэрин туоһулуур.

Казактардыын кыттыһыы сахаларга элбэх барыһы биэрбитин билигин туһана сылдьабыт. Уһун үйэлэргэ үлэ араас көрүҥнэрин, тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаан атыттартан ордук сайдыыны ситиһэн испиттэрин лаппа улаханнык түргэтэппиттэрэ. Киэҥ сирдэри сэриилээн ылыыга кыттыһа охсоннор Саха сирэ хоту уонна илин диэки муораҕа тиийэ кэҥиирин ситиспиттэрэ. 

Ыраахтааҕы былааһын кэмигэр төһө да олох ыараханын иһин сахалар ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ, саҥа үлэни, бурдук ыһыытын баһылаабыттара уонна төрүүр оҕолоро элбэҕин тэҥэ, доруобуйалара бөҕө буолара быһаарыллыбыта “Хааны тупсарыы” үгэһэ улахан туһалааҕын дакаастаабыта. Үөрэҕи, билиини ылыныы бытааннык да буоллар сөптөөх суолунан киирэн, дьон тупсууну, уларыйыы киириитин ситиһэр кыахтаах, сайдыылаах буор куттаах, баайдаах өттүлэриттэн саҕаланан тарҕанан испитэ. Үгүс сахалар соҕуруу сирдэргэ баран араас үөрэхтэри баһылыыр кыахтаммыттара.

Сахаларга былыргы кэмнэртэн таҥара үөрэҕэ сайдыбытын, туттулла сылдьарын бэлиэтээн арҕааттан кэлбит православнай таҥара үөрэҕэр кыттыһа охсон элбэх таҥара дьиэлэрин тутан өйдөрүн-санааларын киһи буолуу суолунан салгыы сайыннарбыттара. Таҥара дьиэтигэр оскуолалар аһылланнар талааннаах оҕолор улаатан иһэн үөрэҕи, билиини ситиһэр кыахтара улааппыта. Атыы, эргиэн күүскэ сайданнар улахан гильдийэлээх атыыһыттар сахалар ортолоруттан үөскээн тахсан, сайдыы киириитин өссө түргэтэппиттэрэ. 

Саха омуга саҥалыы үөскээн тахсыыта улахан ситиһиилэрдээх буолбута. А.Кулаковскай эппитин курдук сахалар нууччалардыын холбоһуулара табыллара, эттэрэ-сииннэрэ улаханнык тупсара бигэргэммитэ. Бу холбоһууттан дьүһүннэрэ маҥхайбыта, көрүҥнэрэ кытта тупсубута уонна атахтара эмиэ көммүтэ. Олоҥхо кэмин саҕаттан саха бастаан иһэр чулуу эр дьоно туналҕаннаах ньуурдаах маҕан дьүһүннээх дьахтарга баҕарар санаалара туолар кыахтаммыта. Бу үгэс буолбут баҕа санаа сахалар былыргы төрүттэрэ маҕан дьүһүннээх буолуохтарын сөбүн бигэргэтэр чахчы буолар.

Сахалар нууччалардыын холбоһуулара олохторугар туһалаах уларыйыылары киллэрэн сайдыыны ситиһии суола арыллыбыта эрээри, Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан олох тосту уларыйбыта. Россия олохтоохторугар сэбиэскэй былаас оҥорбут куһаҕаннарын үөрэтии өссө саҕалана илик. Мин бу үлэбинэн ону саҕалыыбын. 

Ыраахтааҕы былааһын саҕаттан үөскээбит колониальнай батталы сэбиэскэй былаас баайдары суох оҥорон уураппыта эрээри, саҥа диктатура, биир партия салайар былааһа үөскээн Москва салайар былааһа өссө күүһүрбүтэ. Россия кыра омуктарыгар уһун үйэлэргэ үөскээбит сыһыан суолтатыгар эрэ уларыйбыта, арай “инородец” диэн баттабыллаах, туоратар аат хаалан туттуллубат буолбута.

Элбэх ахсааннаахтар куоластааһыҥҥа кыайан Россияны баһылыыллар уонна салайаллар. Үгүс улахан салайааччылар уонна Госдума депутаттара бары кэриэтэ нууччалар. Россия диэн эттэххэ нуучча омугун өйө-санаата баһылыыра быһаарыллан тахсар. Россия дьоно ханнык быһыылары оҥорон таһааралларыттан омукка иҥэн сылдьар, олохсуйбут өй-санаа баара биллэн тахсар кыахтанар.

1991 сыллаахха үөскээбит демократия диэки хамсааһын олоххо кыайан киирбэтэҕэ Россияны баһылыыр омук олохсуйбут өйө-санаата улаатымсыйыы уонна улуутумсуйуу диэки халыйан сылдьарынан быһаарыллар. Дьон өйүн-санаатын бу халыйыыларын дьайыыларыттан “вертикаль власти” диэн өйдөбүлү туһанан демократия үөрэҕэ олоххо киирэрин тохтотон сылдьаллар. 

Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэнниттэн Россияҕа демократия тутулугун, быыбардары туһаныыны киллэрэ сатааһын үөскээбитэ эрээри, 1996 сыллаахха президент быыбарыгар салайар былаас элбэх балыйыыны киллэрэн быыбардар суолталарын түһэрэн кэбиспитэ. 

Дойдуну салайыыга биир киһи салайар былааһа ордук табылларын быһааран туһаныыттан уонна Россияҕа салайааччылар күүһүрэллэрин үөскэтииттэн диктатураҕа төннүү олоххо киирбитэ. Бары барыта кириэмилтэн салаллыыта туһалыыр диэн быһаарыыны ылынан салайааччылар биир киһи салайар былааһын олоххо киллэрбиттэрэ. Туспа баран арахсаары сэриилэһэ сатаабыт Чечня республикатын үлтү сынньыыга бэлэмнэниини оҥоруу Москваҕа элбэх дьон олорор дьиэлэрин дэлби тэптэриилэринэн саҕаламмыта.

Алтынньы 31 күнүгэр 2015 сыллаахха Египеккэ Синай тумул арыытыгар “Когалымавиа” самолета терракт, дэлби тэптэрии түмүгэр сууллубута. Барыта 224 киһи өлбүтэ. Сирия диктаторын Асады көмүскээһин диэн ааттаан Россия сэриигэ кыттыспыта. Бу улахан терракт Россия армията Сирияҕа сэриилэһэ киирэригэр атын омуктар аһыныылара үөскүүрүн туһанан көҥүлү биэриинэн буолбута.

Ахсынньы 26 күнүгэр 2016 сыллаахха Сочига ТУ-154 диэн оборона министерствотын самолета Чернай муораҕа сууллубута. Александров аатынан байыаннай ансамбль дьоно, 9 журналист уонна байыаннайдар бары өлбүттэрэ. Аан дойду дьоно аһына сатыылларын ситиһээри Россия биллэр дьону сиэртибэлээбитэ. Самолет сууллубутун терракт диэбэккэ эрэ летчиктары буруйдуу сатаабыттара. 

2018 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр сарсыарда 6 чааска Магнитогорскай куоракка дьон олорор дьиэлэригэр дэлби тэбии буолбута. Уон этээстээх дьиэ биир подьеһа барыта сууллубута. 39 киһи өлбүтэ. Бу террагы оҥоруу кэнниттэн көрө-истэ, дьыаланы быһаарса президент тиийэ сылдьыбыта биллэр. Тохсунньу 1 күнүгэр сол куоракка микроавтобус умайбытыгар 3 киһи өллө диэн эппиттэрэ. 

1991 сыллаахтан саҥа үөскүү сатыыр демократия үөрэҕин тутулуктарын Чечняҕа саҕаламмыт сэриини тохтотоору салайааччылар суох оҥорбуттара. Онно эбии Россия салайаччылара диктатураны үөскэтэр кэмнэригэр араас террактары оҥоттороннор дьон санаатын сэрии диэки салайыы ыытылла сылдьыбыта. Москва, Волго-Дон куораттарга буолбут террактары дойдуларыгар хааттарбыт чеченнэр буолбакка, атын улахан кыахтаахтар оҥорбуттара буолуо диэн сабаҕалааһын баара оруннаах курдук. Бу сэрэйэ санааһын таба буолуон сөбүн түүҥҥү хараҥаҕа Рязань куоракка кууллаах “саахары” соһо сылдьар дьону туппуттара дакаастабылынан буолар.

Сэриигэ кыайыыттан барыс киириитэ үлэлээн ситиһэрдээҕэр быдан түргэнник оҥоруллар. Үлэтэ, оҥорон таһаарара аҕыйаабыт, эр дьоно мөлтөөннөр ахсааннара аҕыйаан иһэр омук атыттары сэриилээн кыайан “үчүгэй” курдук көстө сатыыра былыргыттан биллэр суол. “Кыайбыт көҥүлэ” диэн сахалыы өс хоһооно өй-санаа ити уларыйыытын толору быһаарар. Сэриигэ кыайыыны ситиһии кэнниттэн биир да утарылаһааччы ордон хаалан кыайбыттарга утары эппэтин, талбыттарынан дьаһайалларын, бу өс хоһооно биллэрэр.

Нууччаларга “Кыайбыттары сууттаабаттар” диэн өс хоһооно быдан хойут үөскээбитин сууттааһын диэн тыл туттуллара быһаарар. Дьон-аймахха суут быһаарыыта олоххо туттуллар кэмэ сокуоннары оҥорон тутуһуу үөскээбитин кэнниттэн баар буолбута.

“Лебединая песня” диэн киһи өлөрө кэллэҕинэ истэр бэстилиэнэй ырыатын биллэрэр өс хоһооно омуктарга дьайыыта эмиэ тиийэр. Омук эстэрэ, симэлийэрэ кэллэҕинэ улахан сэриини саҕалаан баран былаҕайга былдьатара былыргы үйэлэртэн биллэр.

Мөлтөөһүн кэмигэр сылдьар Россия 2022 сыллаахха Украинаҕа СВО диэни ыытара сири былдьаһыыны тэҥэ, оҕолору, дьону эбинэн ахсааннара аҕыйаан иһэрин толоруна сатааһына буолар. Сэрии уһааһына эдэр, кыахтаах эр дьоно бу сэриигэ өлөн бараналларын үөскэтэн баһыттарыылара тиийэн кэлэрин түргэтэтиэн сөп. Бэйэтэ да сыл аайы ахсааннара аҕыйаан иһэр омук дьоно өссө түргэнник симэлийэр суолга киириилэрин, бу сэрии оҥордо.

Монгол-татаардартан күүс, эньиэргийэ ылынан саҥалыы үөскээбит украинецтар сорохторо “росси” диэн саҥа ааты ылынан бараннар билигин, ол аата 2022 сыллаахха мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьалларыттан сэриинэн олохторун уһата сатыыллар. (1,97).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.