Эйэ уонна сэрии уратылара

Дьон бары эйэлээх олоҕу сөбүлүүр курдук этинэллэр. Бука бары сэрии буолбатыгар баҕара саныыллара сааһыран, олоҕу билэн истэхтэринэ улаатан биэрэр. Ааспыт үйэҕэ Аан дойду иккис сэриитигэр алдьаныыга-кээһэниигэ түбэһэн улаханнык эрэйдэммит, элбэх сүтүктэммит дойдулар саҥа сэрии буолуон баҕарбаттара атыттардааҕар улаатан ханна эрэ куруук буола турар сэриилэри тохтото сатыыллар.

Дьон уһун кэмнээх олохторун устата ахсааннара эбиллэриттэн, саҥа омуктар үөскээн тахсалларыттан олорор сирдэрин кэҥэтэллэр уонна саҥа сирдэри баһылыы сатыыллара улаатар. Ким да олорор, үлэлиир сирин атыттарга таах туран биэрбэтиттэн, харыстыы, көмүскүү сатыырыттан сэриилэр куруук кэриэтэ буолан иһэллэр. Олоҥхоҕо ахтыллар атааннаах-мөҕүөннээх Аан дойду үөскээбитин кэнниттэн ахсааннаах хонуктар сэриитэ суох ааспыттара биллэр.

Улахан алдьатыылаах, элбэх өлөрсүүлээх Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн дьон кэһэйбиттэрэ улахана бэрдиттэн эйэни сөбүлүүр кэмнэрэ киирэн уонна өйдөрө-санаалара сайдыбытынан, үөрэх-билии тарҕаммытынан туһанан билигин эйэлээх, улахан сэриитэ суох кэм уһаата. Бу сэриитэ суох, эйэлээх кэм уһаабыта улахан, кыахтаах дойдулар атомнай, термоядернай буомбалары уонна олору тириэрдэр аналлаах түргэнник көтөр ракеталары оҥостоннор сэрии буоларын тэҥнэһиини үөскэтэн тохтотоллоруттан улаханнык тутулуктанар. Атомнай сэрии олус улахан алдьатыылаах, элбэх дьону өлө-рүүлээх буолара Хиросима уонна Нагасаки куораттарга боруобаламмытын туһанан дьон бары билэллэр. Атомнай сэрииттэн чахчы куттаналларыттан эйэлээхтик кэпсэтэ сатыыллара олохсуйбут курдук буолла эрээри, боруобалаан көрүөхтэрин баҕалаахтар бааллар.

Эйэлээх, сэриитэ суох кэмҥэ дьон олохторугар сайдыыны сити-һэннэр, үлэни-хамнаһы тупсараннар, баайдара-маллара эбиллэн оҕолорун, сиэннэрин иитиилэрэ атаахтатыы диэки салаллан хаалыытыттан туруга суох өйдөөх-санаалаах, аһара барар майгылаах эдэрдэр үксээннэр олоххо хамсааһыннары үөскэтэллэр. Омуктар истэригэр саҥа омуктар үөскээн тахсыылара уонна төрөөбүт сир диэн ааттыыр олорор, үлэлиир сирдэрин былдьаһыылара улахан хамсааһыннар үөскээһиннэригэр тириэрдэр. Саҥа омуктар үтүрүйсүүлэриттэн кыра сэриилэр саҕаланыылара атын омуктарга тарҕанан улахан сэрии саҕаланарыгар төрүөт буолан тахсыахтарын сөп.

Билигин Аан дойдуга маннык саҕаламмыт сэриилэр Украинаҕа уонна Сиирийэҕэ буола тураллар. Украинецтар сайдыыны ситиһэннэр күүһүрэннэр бэйэлэрин билиниилэрэ улаатан, хас да үйэлэргэ баттаан олорбут “великорустартан” арахсан, тэйэн, Европа диэки бараары онно тардыһа сатыыллар. Сирийэҕэ мусульманнар; сунниттэр уонна шииттэр хайалара баһылыырын быһаарсар буоллахтарына, куурдар дойдуларын бэйэлэрэ бас билээри сэриилэһэллэр.

Эйэ уонна сэрии дьон өйдөрүгэр-санааларыгар киһитийии уонна кыыллыйыы өйүн-санаатын икки өрүтүн үөскэтэн таһаараллара кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэрэ сайдыыны ситиһии хамсааһынын үөскэтэллэр. Дьон эйэлээх кэмҥэ ахсааннара эбиллэн үлэни-хамнаһы кыайа-хото сайыннараннар, тупсараннар элбэх саҥа сэрии сэбин оҥос-тоннор өссө улахан сэрии буоларыгар бэлэмнэнэллэр уонна эйэни сөбүлүүбүт диэн сымыйанан этэллэр. Бу оҥоруллубут саҥа сэрии сэптэрэ хайаан да боруобаланан, үчүгэйдэрэ-куһаҕаннара быһаары-лыннаҕына эрэ табыллара кыра сэриилэри үөскэтэн иһэллэр.

Варшавскай дуогабар уонна НАТО дойдулара Вьетнам сэриитигэр салгынтан саба түһэр уонна көмүскэнэр сэрии сэбин боруобалааһын-нарыгар Варшавскай дуогабар дойдулара кыайбыттара, АХШ сэриилэрэ үүрүллэн Вьетнамтан тахсан биэрбиттэрэ. 

Бу дойдулар аны 1979-88 сыллардаахха Афганистаҥҥа эмиэ көрсү-бүттэрэ. Манна саба түһээччилэринэн Варшавскай дуогабар дойдулара буолбуттара, онтон көмүскэнээччилэргэ НАТО дойдулара элбэхтик көмөлөспүттэрэ. Бу уһуннук барбыт сэриигэ Варшавскай дуогабар дойдулара хотторбуттара, Афганистантан үүрүллэн тахсыбыттара.

Югославия республикалара биир тылы булуммакка тус-туспа бараары сэриилэспиттэригэр, элбэх дьону өлөртөөбүттэригэр АХШ уонна НАТО сэриилэрэ арахсааччыларга көмөлөспүттэрэ, Сербия республиката атыттары сэриилиирин тохтоппуттара уонна тус-туспа арахсыыларын кэнниттэн саҥа республикалар үөскээбиттэрэ.

Ирак дойдутун президенэ Саддам Хусейн кэккэлэһэ дойдулары сэриинэн киэптээбитин, Кувейты сэриилээн ылбытын кэнниттэн бары эйэни сөбүлүүр дойдулар көмөлөөн Сэбиэскэй Союзтан ылан мунньуммут сэриилэрин үлтүрүппүттэрэ, салайар былаастан туораппыттара уонна бункерга саспытын булан ылан тутан сууттаабыттара.

2001 сыллаахха АХШ-ка оҥоруллубут улахан терракка мусульманнары буруйдаан НАТО сэриилэрэ Афганистаҥҥа киирбиттэрэ. 20 сыл баһылаан баран Афганистантан АХШ сэриилэрин таһаарыыта сайдан иһэр мусульманнар сатыы сэриилэрэ кыайыыны ситиһиитэ буолар.

Саҥа сэрии сэбин оҥостуу сайдан, күүһүрэн иһэр. Араас, улахан күүстээх буомбалары оҥостуу сайынна. Билигин Россия соҕотоҕун НАТО дойдуларыгар утары тура сатыырыттан элбэх саҥа сэрии сэбин оҥостон бэлэмнэннэ. Саҥа сэрии сэбэ боруобаланнаҕына эрэ табыллар. Бу сэрии сэбин боруобалыырга Сиирийэ сэриитэ сөп түбэһэн биэрэн Россия бары саҥа сэриитин сэбин боруобалыыр кыахтана сылдьыбыта Асад президиэниттэн үүрүллэн тохтообута.

Аан дойду эйэни сөбүлүүр дьоно, бу Украинаҕа бара турар СВО аһара баран атомнай сэриигэ кубулуйбатыгар баҕараллар. Кыайыы дьоҥҥо оҥорор дьайыыта кыайбыттар майгыларын тосту уларытан, “Кыайбыт көҥүлэ”, “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн өс хоһоонноругар тириэртэҕинэ, сэрии аһара баран иһиитэ салҕаныан сөп. Киһилии майгыны тутуһааччылар бу сэрии тохтууругар баҕараллар.

Киһилии майгы диэн тыһыынчанан сылларга кыыллыы майгыттан сайдан, тупсан үөскээбит үчүгэй, эйэни олохтуур уонна тутуһа сылдьар, сайдыыны, тупсууну аҕалар майгы буолар. Сэрии киһиэхэ кыыллыйыы майгынын сайыннарар. Элбэх киһини өлөрүүлэр билигин да буола тураллара, бу майгы сорохторго сүтэ илигин биллэрэр.

Эйэни киһилии майгы, киһи быһыылаах буолуу үөскэтэр. Кыыллыы майгы тупсан, сайдан  иһиитэ аан маҥнай киһитийиини, ол аата кыыл курдук майгылаах буолан баран киһилии көрүҥнэниини үөскэтэр, онтон салгыы сайыннаҕына, этэ-сиинэ өссө тубустаҕына уонна өйө-санаата атыттары кытта сыһыаҥҥа эйэлээх буолууну билинэн олоххо киллэрдэҕинэ киһилии майгылаах киһи үөскээн сайдар.

Киһи буолуу диэн быһаарыы уһун кэмҥэ киһилии майгыланыы диэн өйдөбүллэнэр. Оҕо улаатан иһэр өйө-санаата киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар сөп түбэһэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоххо, оҥорор быһыыларга таба туһаныы, өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастана сылдьыы, умнан, хаалларан иһии буолар.

Дьон куһаҕан санааларыттан ыраастамматтара, умнубаттара бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарыгар эйэлэһэллэрин, сыһыаннарын тупса-ралларын суох оҥорор. “Кини оннук диэбитэ” диэн ким эрэ хаһан эрэ куһаҕаны эппитин умнубакка сырыттахха, хаалларбатахха эйэлэһии үөскүүрэ хаһан да кыаллыбат кыахтанар.

Умнубат буолуу эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэстэҕинэ эрэ олох салгыы сайдара табыллар. Тугу барытын сөптөөх кэмэ кэллэҕинэ умнуллуохтаах, хаалларыллыахтаах, саҥа, уларыйбыт кэмҥэ өй-санаа саҥалыы таҥыллан, тупсан оннун булунарын билиннэххэ, олоххо киллэрдэххэ эрэ табыллар. 

Ааспыт Аан дойду иккис сэриитин сорох омуктарга сыһыаннаах түгэннэрэ умнуллуохтарын, хаалыахтарын сөп буолла. Бу сэрии араас түгэннэрин умнуу, хаалларыы дьон эйэлэһиилэрин үөскэтэн, салгыы олохторо эйэлээх суолунан барарын хааччыйыа этэ. 

Сэрии диэн өлөрсүү, алдьатыы. Ханнык да кэпсэтии, эйэлэһии кыаллыбат, “Үрүҥү, хара диир” диэн этии туттуллара тиийэн кэллэҕинэ сэрии саҕаланан ким кыайарын быһаарсыы, хайаларын эрэ суох оҥоро сатааһын, букатыннаахтык туоратыы саҕаланар. 

Сэрии кыыллыйыы майгынын үөскэтэр. Дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрүүлэрэ аһара баран абааһыларынан ааттаан үөхсүүлэрэ киһи киһиэхэ кыыллыы сыһыаннаһарыгар тириэрдэр. “Киһи буолбатахтары”, “абааһылары” суох оҥоро, симэлитэ сатааһыҥҥа тиийэн хааллахтарына, кэрээнтэн тахсыы үөскээтэҕинэ киһи быһыытын таһынан барар кыыллыы быһыылары оҥоруохтарын сөп. 

Билигин Аан дойду үрдүнэн эйэлэһиини сүрүннүүр тэрилтэлэр бааллар. Югославия республиката үрэллиитигэр буолан ааспыт кыра сэриилэргэ кыыллыы быһыылары оҥорбуттара биллибитин иһин тутуллан сууттаммыттар бааллара атыттарга үөрэх буолуо этэ. 

Эйэлээх кэм уонна сэрии хардары-таары уларыйан, солбуйсан биэриилэрэ хамсааһыннары үөскэтэннэр сайдыыны, тупсууну ситиһиигэ тириэрдэллэр. Эйэлээх кэмҥэ дьон кыайа-хото үлэлээннэр экономиканы сайыннарар кыахтаналлар. Бу кэмҥэ элбэх саҥаны айыылары оҥорон туһаҕа таһаараннар саҥа тиэхиникэлэри уонна саҥа сэрии сэптэрин оҥостууну баһылаан иһэллэр. 

Дьон сайдыылара эйэ уонна сэрии диэки халбаҥнаан икки аҥы хайдыһыыны үөскэтэн иһэриттэн эйэлээх кэмҥэ саҥа сэрии сэбин оҥостуу, сэриигэ бэлэмнэнии сайдыбытын курдук сайдан иһэр. Дьон саҥа кэлиэхтээх сэриигэ бэлэмнэнэ сылдьаллара тохтоон хаалбат.

Эйэ уонна сэрии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн дьон олоҕор икки өрүтү үөскэтэн хардары-таары солбуйсан биэрэн кэмиттэн кэмигэр кэлэн иһэллэрэ биллэр:

1. Эйэлээх кэм. Өй-санаа баһылаан салайар кэмэ. Эйэлээх кэмҥэ дьон үлэни-хамнаһы сайыннараллар, элбэх саҥаны айаннар саҥа сэрии сэптэрин оҥостон бэлэмнэнэллэр. Экономикаларын күүскэ сайыннаран байыыны ситиһэллэриттэн оҕолорун атаахтык иитэннэр туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэр улаатыыларын элбэтэллэр.

2. Сэрии, алдьатыы кэмэ. Бу кэмҥэ күүс баһылаан салайара тиийэн кэлэр. Саҥа сэрии сэптэрин элбэхтик оҥостубуттар олору боруобалаары уонна мөлтөхтөрү кыайан-хотон бэйэлэригэр холбоору сэриини саҕалыыллар. Сэрии саҕаланыытыгар эдэрдэр туруга суох өйдөөхтөрө-санаалаахтара, тугу да аанньа ахтыбаттара, бэйэлэрин аһара улаханнык, үчүгэйдик сананаллара улааппыта эмиэ көмөлөһөр.

Саҥа сэрии сэптэрин элбэҕи оҥостубут омук сэриигэ кыайан атыттарга баһылыыр оруолу ыларыттан сайдыыны ситиһии атын омуктарга түргэнник тарҕанара кыаллар кыахтанар. Сэрии сайдыыны тарҕатыыга ылар оруола ураты үрдүк. Европа элбэх омуктара орто үйэлэргэ бэйэ-бэйэлэрин кытта элбэхтик сэриилэһэннэр сайдыы үрдүкү таһымын ситиспиттэрин билигин да салҕаан иһэллэр. 

2014 сыллаахха Россия Украина сирдэрин былдьаһан СВО-ну саҕалаабытын кэнниттэн сэрии диэни умна сылдьыбыт Украина билигин атыттар көмөлөрүнэн сэриилэрин күүскэ сайыннарар кыаҕа улаатта.

Бука бары сайдыыны ситиһиэхпитин олуһун баҕарабыт. Үөрэх-билии тарҕанан араас наукалар сайданнар сайдыыны ситиһэн иһэбит диэн үөрэбит. Арай аныгы сэриилэр былыргы кэмнэргэ буолан ааспыт улахан сэриилэр алдьатыыларын уонна элбэх киһини өлөртөөһүннэрин баһыйаллара үйэлэр аайы эбиллэн иһэллэриттэн дьон санаарҕыыллара улаатан иһэр. Аан дойду иккис сэриитэ оҥорбут алдьатыыларын ааҕан билэн салланнар, сэрии диэн буолбатыгар бары баҕарабыт диэн этэллэр эрээри, улуутумсуйар, бэрдимсийэр санаа атыттарга аһара барыыта син-биир сайдан тахсан иһэр.

Уһун үйэлэргэ сайдан испит өй-санаа эйэ уонна сэрии икки ардыларыгар халбаҥныырыттан хамсааһын үөскүүр. Төһө да сэриини куһаҕан диэбиппит иһин, бу хамсааһын сайдыыны түргэнник аҕалар уонна тарҕатар туһалаах хамсааһын буолар. Сэрии сайдыыттан хаалан хаалбыттары өрө тардар, тиэтэтэр хамсааһыны үөскэтэр. 

Дьон уһуннук эйэлээх кэмҥэ олордохторуна оҕолорун атаахтатан иитэллэрэ аһара улаатан бас-баттах иитиилээхтэр элбээһиннэриттэн син-биир хамсааһыннар, уларыйыылар үөскүүллэр. Бу хамсааһыннар сэрии курдук алдьатыыланан хаалыахтарын сөп. Дойдулар истэригэр үөскүүр элбэх алдьатыылаах, өлөрсүүлээх сэриилэри гражданскай сэриилэр диэн арааран ааттыыллар.

Сэбиэскэй былаас бэлэм олоҕор олоро үөрэнэннэр уонна “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн сыыһа ыҥырыыны туһананнар дьон оҕолорун атаахтатан ииппиттэриттэн Россия олоҕо көнөрө олус уустук. Атаах оҕо үлэни-хамнаһы кыайбатыттан, үлэлиэн баҕарбатыттан үлэ-хамнас Россияҕа сайдар кыаҕа аҕыйаан сылдьар. Арай кэлии үлэһиттэр элбээннэр кыайа-хото үлэлииллэриттэн ханнык эрэ үлэ барар. 

Эйэлээх кэмҥэ дьон оҥорор бары саҥаны айыыларын барыларын сэриини кыайыыга, кимнээх эрэ саба түһэллэриттэн көмүскэниигэ аныылларын уларыппакка сылдьаллар. Немец фашистара Европа дойдулара барылара кэриэтэ саҥаны айыыны оҥорбуттарын барытын ылынан ССРС-ы кыайыыга анаан туһана сатаабыттара. 

Улахан атомнай сэрии саҕаланар куттала дьону эйэни сөбүлүүргэ, харыстыырга ыҥырар сүрүн күүһүнэн буолар. Дьону эйэлэһиигэ күһэйээччи улахан атомнай буомба буолан тахсара быһаарыллар. Куттал билигин эйэлэһиини үөскэтэр кэмэ кэлэн турар.

Дьон бары Аан дойду үһүс сэриитэ олус улахан алдьатыылаах буоларын сэрэйэн, тэҥнээн, суоттаан көрөн билэллэр. Атомнай буомбалар алдьатар кыахтара улаханын Хиросимаҕа уонна Нагасакига боруобалааһынтан дьон бары билбиттэрэ. Ол кэмтэн ыла аныгы атомнай, водороднай буомбалар алдьатар күүстэрэ төһөнөн эмэ эбиллибиттэринэн кутталы өссө улаатыннараллар. 

Бары эйэни сөбүлүүр дьон эйэлээх олох уһууругар, салгыы баран иһэригэр баҕараллар. Аан дойдуну салайар аналлаах Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин үлэтэ күүһүрэн улахан алдьатыылаах сэрии сэптэрин, күүстээх дьааттары оҥостууну боборо, хааччахтыыр кыахтанара улахан сэрии саҕаланарын тохтотуо этэ. Саддам Хусейн курдук биир эмэ аһара барааччыны бары көмөлөөн уодьуганныыр кыахтаннахтарына улахан сэриини тохтотуу кыаллыа этэ.

2022 сыллаахха Россия, Евросоюз уонна АХШ бииргэ кыттыһан сэриилээннэр исламскай террористары кыайар кыахтаннылар. Дьон бииргэ олорууларын сокуоннарын тутуспаттары, саҥаны айыыны оҥоро сатаан аһара барааччылары, дьону өлөрөөччүлэри бары көмөлөөн эйэни тутуһарга күһэйдэхтэринэ  эрэ табыллар кэмнэр кэллилэр. 

Дьон өйдөрө-санаалара, экономикалара сайдыытын саҥа сэрии сэптэрин оҥостуунан кэмнээбиттэрэ ыраатта. Саҥа оҥоруллар сэрии сэптэрэ элбэхтэриттэн уонна дьон өйдөрө-санаалара сайдан иһэринэн туһанан ханна эмэ кыттыһан боруобалаан көрүүнү оҥороллор.  

Аан дойду төрүт тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэр. Бары баҕара саныыр эйэбит сэриитэ суох кыайан кэлбэт, сэриитэ суох кэмҥэ эдэрдэр олоҕу, эйэни таба сыаналыы үөрэнэллэрэ умнуллан хаалар. Эйэ сэриитэ суох табыллыбат, кыайан кэлбэт, бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан сылдьаллар. Дьон сэриитэ суох сайдыыны ситиһэллэрэ бытаарар, эйэлээх кэми сыаналаабаттар, бэйэ-бэйэлэриттэн көмүскэнэр аатыран саҥа сэрии сэптэрин оҥосто сатыыллара тохтоон хаалбакка сылдьар.

Саҥа сэрии сэптэрин оҥостубат буолуу кэлэр сэриини тохтотууну үөскэтии буолар эрээри, хаалыы, атыттарга баһыттарыы үөскээн тахсара ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Баһыйар сэриилээх дойду атыны, кыраны киэптиирэ суох буолан хаалбат. АХШ Венесуэла президенин Н.Мадуроны билиэн тутан ылбыта уонна Гренландияны ыла сатыыра биллэр дакаастабылынан буолар.

Дойдулар саҥа сэрии сэптэрин оҥостоннор сайдыыны ситиһэллэр.  21-с үйэ саҕаланыытыгар Россия элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостон Аан дойдуга бастаан иһэрин биллэрдэ. Атын омуктар АХШ, Европа союһа, Кытай хаалан хаалымаары саҥа сэрии сэптэрин оҥостоллоро элбээтэ. Экономикалара кыахтаах дойдулар туһалаах сэрии сэптэрин түргэнник оҥостунар кыахтара Россияны улаханнык баһыйар. 

Россия саҥа сэрии сэптэрин оҥостон киэптээбититтэн сылтанан билигин Аан дойду үрдүнэн сэриигэ бэлэмнэнии күүһүрдэ. Бары омуктар саҥа, кыахтаах сэрии сэптэринэн көмүскэнэр кыахтарын улаатыннараллар. Америка президенэ Д.Трамп ядернай сэрии сэптэрин саҥардан оҥостуохха диэн былааны ылыммыта уонна атын дойдулар сирдэрин ыла сатыыра, бу кэмҥэ эйэлээх олох хаалбытын биллэрэр.

Саҥа оҥоруллубут сэрии сэптэрин ханна эрэ боруобалаатахха эрэ табыллар. 1960-с сыллардаахха Вьетнамҥа буолбут сэриигэ салгынтан саба түһэр уонна көмүскэнэр сэрии сэптэрэ боруобаламмыт буоллахтарына, Афганистаҥҥа аҥардастыы буомбалааһыны тэҥэ, хонуу сэриилэрэ, саллааттар инники күөҥҥэ тахсыбыттара. 

2011 сыллаахтан Сиирийэҕэ гражданскай сэрии буолбута. Бу сэриигэ 2015 сыллаахха Россия кыттыһан саҥа сэриитин сэбин бары көрүҥнэрин боруобалаабыта. Оннооҕор соҕотох “Адмирал Кузнецов” диэн авианосеһын ыытан кыттыһыннара сылдьыбыта.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн эйэ уонна сэрии дьон сайдыыны ситиһэллэрин быһаарарга туттуллара, бу кэмҥэ таба өйдөнөр буолла. Кэлин дьон өйдөрө-санаалара өссө сайыннаҕына, ханнык баҕарар уустук боппуруоска биир тылы булунар кыахтара улааттаҕына, сэриини эрдэттэн тохтотор кыахтаныахтарын сөп. 

Эйэлээх кэм туһатын омуктар харыстыыр санааланнахтарына уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин бары туһаннахтарына улахан сэрии саҕаланыытын тохтотуохтарын сөп. (1,99).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.