Көстүбэттэри кытта алтыһыы

Киһи өйүн-санаатын тутулуктарын; үс куттара, сүрэ хайдах үөскүүллэрин уонна айыы буолуу уратыларын билэ сылдьара, үгэс оҥостунара эрэйиллэр. Өйү-санааны үөрэтэн киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолууга тиийэрин билии олоххо көстү-бэттэри кытта алтыһа сылдьыы хаһан баҕарар баарын биллэрэр.

Сир үрдүгэр олус былыргы кэмнэртэн үөскээбит араас элбэх өйдөр-санаалар айыы буолан сылдьаллар. “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн сахалар этиилэрэ ону бигэргэтэр. Элбэх дьон санаалара эйэлээх буолуу дуу, сэрии диэки дуу салаллар даҕаны оҥорор быһыылара ол диэки халыйан, салаллан бараллара быһаарыллар.

Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ааттаналлар. Өлөн хаалбыт эттэн-сиинтэн өй-санаа туспа баран айыы буолан өр кэмҥэ, атыттарга буккуллан симэлийэн хаалыар диэри сылдьар. 

Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ тиийэн кэлэр өй-санаа ула-рыйбат турукка тиийиитэ буолан тыыннаах киһиэхэ олус куһаҕан өйдөбүлү үөскэтэр. Ол иһин айыы диэн тыл олус сэрэхтээх, тыыннаах киһи улаханнык саҥарбат, куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх тыл буолар. 

Айыылары кытта сыһыан олус сэрэхтээх, албына уонна аһара барыыта суох буоллаҕына эрэ табыллар. Сахалар айыыны оҥоро сатааһын бэйэтэ да киһи сыыһа-халты туттунарын элбэтэрин билэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолорун үөрэтэллэр.

Былыргыттан өлбүт дьон элбэхтэринэн айыы буолбут өйдөр-санаалар Аан дойдуну бүрүйэн сылдьаллар. Өйү-санааны үөрэтии көстүбэттэри кытта алтыһыыга тириэрдэр. Сахалар көстүбэт эйгэни кытта сыһыаны эйэлээхтик быһаарса сатыыллар.

Түүлү көрүү көстүбэт эйгэни кытта алтыһары үөскэтэрэ киһи санаатыгар улахан суолтаны биэрэ сылдьарын эрэйэр. Түүлгэ киһи хаһан баҕарар өлбүт киһини көрөрүнэн таба быһаарыыны ылынар кыаҕа улаатан биэрэр. Үгүс түүллэр киһини харыстыыр, быстах быһыыга түбэһииттэн сэрэтэр суолталаахтар.

Өлбүт киһи өйө-санаата уларыйбат турукка киирдэҕинэ айыы буоларынан үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ көстүбэттэри кытта эйэлээх сыһыаны олохтоотоҕуна эрэ табыллар. Олоххо туох эмэ табыллыбат буолуута үөскээһинин көстүбэттэр биллэн кэлиилэрэ сэрэтиэн сөп.

Түүлгэ өлөрө чугаһаабыт киһини хайа эрэ өлбүт аймаҕа, төрөппүтэ кэлэн ыҥыран ылара уонна илдьэ барара дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Ол көстүүнү көрүү кэнниттэн киһи олоҕор улахан уларыйыы киирэрэ тиийэн кэлиэн, өлүү да буолуон сөп.

Айылҕаҕа киһи соҕотох сылдьар буолбатах. Сахалар ону үөрэтэн былыр-былыргыттан өйдөр-санаалар тус-туспа дойдуларга сылдьал-ларын арааран билэн атын-атын ааттары иҥэрэн туһаналлар:

А. Бу дойду. Бу дойду диэн тыыннаах киһи өйө-санаата сылдьар сирин ааттаабыттар. Тыыннаах киһи өйө-санаата баҕатын хоту хаһан баҕарар уларыйа сылдьарынан өлбүт киһи уларыйбат, айыы буолбут өйүттэн-санаатыттан уратыланар. Дьон өйө-санаата сайдан иһэринэн Бу дойдуну Орто дойду диэн ааттааһын олоххо киирэн сылдьар.

Б. Ол эбэтэр Анараа дойду диэн көстүбэттэр өйдөрө-санаалара сылдьар сирин туспа араараллар. Этиттэн-сииниттэн арахсыбыт, айыы буолбут өй-санаа аны уларыйбат турукка киирэр. Атын таҥара үөрэхтэригэр Үөһээ уонна Аллараа дойдулары айаннар үчүгэй уонна куһаҕан санаалар тус-туспа сылдьаллар диэн сыыһа этэллэр.

Олох ханнык эрэ уустук, туох эмэ уларыйыылар киирэн эрэр кэмнэригэр көстүбэттэр Бу дойдуга кэлэн тыыннаахтарга көстө сыл-дьаллара биллэр. Ол иһин сахалар көстүбэттэри кытта эйэлээх сыһыаны олохтууру билэн аналлаах үгэстэри туһана сылдьаллар:

1. Кэһии, манньа биэрии. Бу үчүгэй быһыылар өйү-санааны тупсаралларын, хамсааһыны үөскэтэн үчүгэй өттүгэр аҕалалларын былыр-былыргыттан сахалар туһаналлар. Айылҕаҕа сылдьар кэмҥэ сири, уоту аһатыынан билсиһиини, сыһыаны тупсарыыны оҥороллор. 

2. Үүрүү. Туспа өйдөрү-санаалары уоту туһанан үүрэллэр. Үөрүү диэн үөрү үүрүү буоларын уонна үөрүүнү аҕаларын былыргы үйэҕэ быһаараннар тылларыгар киллэрбиттэр. Бу быһыы уоттан, буруоттан атын өйдөр-санаалар баран биэрэллэрин туһаныыга олоҕурар.

3. Кыахтаах, күүстээх санаалаахтар атын өйү-санааны тэйитэр кыахтарын туһанан куһаҕан дьайыылаах сирдэри, суоллары сабаллара уонна дьиэлэри олортон ыраастыыллара туһалаах көмөнү оҥорор.

Бу быһаарыылар күүстээх санаалаахтар сахалары харыстыырга, уһун үйэлииргэ кыттыһар кыахтаахтарын биллэрэллэр. Дьон санаалара тупсуута, үчүгэйгэ баҕарыылара улаатыыта сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэрин туһаныы буолар.

Үрүҥ айыы буолуу диэн итэҕэл иккис өрүтэ бу быһаарыылары туһанан көстүбэттэри кытта эйэлээх сыһыаны олохтуур уонна дьон олоҕун харыстыыр үлэни ыытар. Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьарынан үрүҥ айыы буолуу көстүбэттэри кытта сыһыаны салайара табыллар. Күүстээх санаалаахтар үрүҥ айыы итэҕэлигэр кыттыһаллара ордук улахан туһаны оҥоруо этэ.

Үөр буолуу диэн өлбүт киһи куһаҕан, хатааннаах санаата тардыһар күүстэнэн хааларынан, ыраах кыайан барбакка чугас сылдьан аймахтарыгар көстөн эрэйдиирэ, биллэн кэлэрэ ааттанар. 

Куһаҕан санааларын илдьэ барбыт өлөөччүлэр өйдөрө-санаалара үөр буолан хаалаллар. Араас быстах быһыыга түбэһэн өлбүттэр уонна бэйэлэригэр тиийинээччилэр элбээн хаалыылара үөрдэр үксээн хаа-ланнар дьоҥҥо биллиилэригэр тириэрдиэн сөп.

Бэйэҕэ тиийинии диэн быстах санаалаах киһи оҥорор саамай куһаҕан, ыар быһыыта буолан өлбүт киһи өйө-санаата куһаҕан санаа-ларынан туоларыттан үөр буолууну үөскэтиэн сөп.

Үөр диэн куһаҕан санаатын илдьэ сылдьар өлбүт киһи өйө-санаата ааттанар. Куһаҕан санаа тардыһар, туһааннаах сириттэн арах-сыбат күүһүнэн тутуллан сылдьарыттан сыһыаннаах дьонуттан кыайан тэйэн ыраах барбатыттан үөр буолуу диэн туспа өй-санаа ула-рыйыыта үөскээн биллиитин сахалар арыйан туһаналлар.

Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ааттанар. Итэҕэл аҥар өрүтэ үрүҥ айыы буолуу диэн ааттанара өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын кытта эйэлээх сыһыаны олохтуурга аналланар уонна  өлбүт киһи куттарын атаарыыга ылар оруолун быһаарар. 

Өлбүт киһи куттарын атаарыыга Кут-сүр үөрэҕин туһана сылдьыы хайаан да ирдэнэр. Киһи өйө-санаата өллөҕүнэ айыы буоларынан аналлаах сиэри-туому тутуһан үс куттарын тус-туспа кэмҥэ атаарыыны сахалар туһаналлар. (1,93).

Киһи салгын кута диэн өссө үгэс буола илик санаалара, билиилэрэ элбэҕинэн быһаарыллар. Өлбүт киһи салгын кута 3 хонугунан ыһыллар, үрэллэр. Улаханнык ыалдьан өлбүт курдук буолан хаалбыт киһи үс хонук иһинэн өйдөнөн кэллэҕинэ өйө-санаата урукку чөлүгэр түһүөн сөбө ити быһаарыы үөскээһинигэр тириэрдибит, онтон үс хонукка кыайан өйдөммөккө хааллаҕына өйө улаханнык мөлтүөн, урукку таһымын кыайан ситиһимиэн сөп.

Киһи ийэ кута үгэстэртэн хомуллан үөскүүр. Өллөҕүнэ туспа баран айыы буолан өр кэмҥэ сылдьыан сөп. Киһи өлбүтүн кэннэ 9-с хонугар ийэ кута арахсан туспа барара быһаарыллар. 

Өлбүт киһи 40-с хонугар буор кута үрэллэр. Буор кут үгүс өттө киһи уҥуоҕугар хаалар. Өлбүт дьон уҥуохтарын тыыппаттар уонна өйдөрүн-санааларын тыаһаан-ууһаан аймаабаттар.

Өлбүт киһини атаарыыга үйэтин устата туох үчүгэйи оҥорбутун ахтыы, санааһын оҥорбут үчүгэй быһыыларын үрүҥ айыы оҥоруу буолан туттулла сылдьар, онтон куһаҕан, хара быһыылары оҥорбутун букатын ахтыбакка хаалларан атыттартан умуннаран кэбиһэллэрэ куһаҕаны оҥоруулар аҕыйаан иһэллэригэр тириэрдэр.

Сахалар “Кэриэс этии” диэн үгэстэрэ өлбүт киһи баҕа санаатын толорууга аналланар. Өлөөрү сытар киһи бүтэһик баҕа санаатын эттэҕинэ уонна ону ким эрэ толоруом диэн эрэннэрдэҕинэ ону кэтэһэ сылдьара быһаарыллар. Эрэннэрбит тылы толорбокко хаалыы кэнниттэн иэстэбилэ тиийэн кэлиэн сөп. Түүлгэ төрөппүт куһаҕан көрүҥнээх көстүүтэ баҕа санаа туоларыгар улахан мэһэйдэр баал-ларын биллэрэр суолталаах. Киһи өйө-санаата көстүбэттэртэн улахан тутулуктааҕынан “Өлбүтү кытта өлүмэ” диэн сахалар үөрэхтэрэ үйэтин уһатарыгар улахан туһалааҕа быһаарыллар. 

Киһи өйө-санаата өлбүтүн кэннэ үөр буолан хаалбатын ситиһиини үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ оҥорор. (2,67).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2020. – 116 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.