open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эҕэрдэлэр

**Эҕэрдэ сурук** 

**Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх, ытыктабыллаах**

**бу күн анныгар ким баар буолуой?** 

**Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?**  

**Иван Гоголев-Кындыл**

*                           *'Убаастабыллаах Павел Николаевич!**'

       Бу орто туруу-бараан дойдуга төрөөн-үөскээн 65 сааскын томточчу туолбут кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэмҥинэн, Эйиэхэ истиҥ иэйиилээх иһирэх эҕэрдэбитин, сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбитин көҥүллээ!

     Бу үөрүүлээх үбүлүөйгүн бэлиэтиир дьоро күҥҥүнэн биһиги Эйигин мэлдьи кыһамньылаах үлэһит, олох кыһалҕаларын өйдүүр, тулуурдаах, сымнаҕас майгылаах киһи быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбыт уонна эйиэхэ махтанабыт! Эн саха сүөһүлэрэ Горнай улууһун Улуу-Сыһыы учаастагыттан кэлиэхтэриттэн бэриниилээхтик өр сылларга дууһаҕын уураҥҥын, кыһамньылаахтык, бэриниилээхтик төрүт сахабыт сүөһүтэ үксүүрүгэр-элбииригэр үлэлээн кэллиҥ.  Маҕарас нэһилиэгин дьонун-сэргэтин дириҥ ытыктабылын ыллыҥ. Горнай улууһун онхойго суеьуу барыыта оймекеенне барбыттара суеьу ахсаана элбээтэ. Тарҕатыыга улэлэстэ.   . 

      Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Киэҥ-холку, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыҥ, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр эйэ-дэмнээх дьиҥ чахчы доҕордуу

сыһыаҥҥынсыаналыыбыт. 

    Эн, ханна да үлэлээтэргин мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!

*       Күндү Павел Николаевич!* аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт. Оҕолоргор, сиэннэргэр дурда-хахха, күүс- көмө, эрэллээх эркин, тапталлаах Аҕа, эһээ буолаҕын.

        Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!

## Быһаарыылар
Эҕэрдэ сурук

**Эҕэрдэ сурук** 

**Үлэ киһититтэн ордук чиэстээх,** 

**ытыктабыллаах бу күн анныгар ким баар буолуой?** 

**Үлэ үөрүүтүттэн ордук үрдүк, ыраас үөрүү туох баарый?** 

**(Иван Гоголев-Кындыл)** *                          *  

*Убаастабыллаах Галина Николаевна!*

      Эйиигин үтүөкэннээх үбүлүөйгүнэн,  дьоһун – мааны күҥҥүнэн ис сүрэхпититтэн итиитик – истиҥник эҕэрдэлиибит! сахалыы сайаҕас алгыспытын тиэрдэрбит!

      Талан ылбыт идэҕэр бэриниилээхтик, тыа хаьаайыстыбата сайдыытыгар үгүс кылааккын киллэрэн,  дьон-сэргэ уйгу-быйан олохтоох буоллуннар диэн күн бүгүнүгэр диэри эрчимнээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаргыттан ис сүрэхпититтэн үөрэбит!

      Эн  оҕо сааскыттан үлэҕэ эриллэн олоҕу сыаналыырыҥ чаҕылхай холобура буолар. Сахалыы-сайаҕас, чиэһинэй, хайдах да ыарахантан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат майгыгын, тулалыыр дьоҥҥор-сэргэҕэр өрүү болҕомтолоох, үтүөкэннээх  сыһыаннын сыаналыыбыт.  

    Эн, үлэҕэр мэлдьитин күүскүн-уоххун, сатабылгын барытын уураргын, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буоларыгар мэлдьи туруулаһаргын үчүгэйдик билэбит!

*       Күндү Галина Николаевна!* аймах-билэ дьонноруҥ, үгүс атастарыҥ-доҕотторуҥ махталларынан арыаллатан, бар дьонун истиҥ сыһыаннарынан кынаттанан үтүөнү-кэрэни айа, үлэлии-хамсыы сырыт, үлэҕэр ситиһииҥ үөлээннээххин үөртүн, алгыстаах тылын аймаххын арчылаатын, дьоһуннаах олоҕун ыччаккар салҕаннын!

        Толкуйдаабыккын тобула, санаабыккын саргылыы сырыт диэн алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ-дьаһах халты хаамтын, үтүө ыраҥ туолан, санаабытыҥ ситэн истин диэн айхаллыыбыт уонна оҕолорун-сиэннэриҥ тапталларыгар бигэнэн өссө да уһуннук, дьоллоохтук сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьан, үлэлээ-хамсаа, үгүс дьоҥҥун үөрдэ сырыт!
Партизан орто оскуолата

Нэһилиэккэ оскуола диэн суоҕа. Аан бастаан 1930 сыллаахха 1 кылаас аһаллыбыта. Оскуола “Хаҥас уола” диэн киһи саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтэ этэ. Ыксатыгар эмиэ саҥа тэриллибит “Чомоорко” коммуна чилиэннэрэ, Сэкиирэп баай улахан саха балаҕаннаах нууччатын дьиэтигэр бэрт элбэх дьукаах буолан, ыга симсэн олороллоро.

Бастакы учуутал Василий Авксентьев этэ, кинини кулаак уола диэн ууратан кэбиспиттэр. “Хара былыт” диэн сиргэ олороллоро. 1931-32 үөрэх дьылыгар оҕолору Лазарь учуутал үөрэппитэ, кини кэнниттэн Сивцев И.Н. учууталлыы кэлбит. 1932-33 үөрэх дьылыгар 3 кылааска учууталынан Анна Яковлевна Туласынова кэлбит, бу кэмҥэ саҥа улахан оскуола тутуута саҕаламмыт.
Аракуун

**Аракуун** эбэтэр **Ханат** (), тыа кыыла, сүрүннээн Хоту Америка континеныгар тарҕаммыт кыыл. Саха Сиригэр сүрүннээн дьон дьиэтигэр иитэр көрүҥэ Илиитин сууйар Аракуун.

## Ареала

## Эволүциалара
Илиитин сууйар Аракуун

**Илиитин сууйар Аракуун** Ол эбэтэр *Илиитин сууйар Ханат*, аракуун көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, сүрүннээн **американскай Аракуун** быһыытынан биллэр. Бу көрүҥ сүрүннээн антропогеннай дьайыыга түргэнник адаптацийа барар, дьоҥҥо сыстыгас, ыт уонна куоска курдук дьону кытта тэҥҥэ алтыһар, дьиэ кыылын курдук иитэ ылыахха сөп. 

## Ареала

Бары атын аракууннар аймахтарын курдук, Бу көрүҥ "илиитин сууйар Аракуун" Америка Холбоһуктаах Штаттарыттан тыатыттан төрүттээх, сүрүннээн Оһайо, Мичиган, Орегон, Иллинойс уонна Британия Колумбията уонна Онтарио (Канаада). 

Урут учуонайдар уонна экологтар боруобаҕа аҕыйах аракууннары Азербайджаҥҥа, Беларуссияҕа, Арассыыйаҕа, Францияҕа, Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар тарҕаппыттар. Билигин сүрүннээн ити дойдулар тыаларыгар активно төрүүр ууһуур, тэнийэр. Кэнники Саха Сирин тыатыгар ыһар былаан баар. 

## Айылҕата
Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета

мини

**Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета** — Арассыыйаҕа Хакасия Өрөспүүбүлүкэтигэр Абакан куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1939 с. муус устар 16 күнүгэр РСФСР Наркомпрос көҕүлээһининэн учуутал института тэриллибит. Балаҕаныйыгар 100 устудьуон 15преподаватель көмөтүнэн үөрэҕин саҕалаабыт. Институт үс факультетыгар: нуучча тыла уонна литературата; историческай; физико-математическай; үөрэх икки эрэ сыл ыытыллар эбит.

1944 с.олунньу 10 күнүгэр кини базатыгар Абаканнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт арыллыбыт. Үөрэх болдьоҕо биэс сыл буолбут.

1992 с. Н. Ф. Катанов аата иҥэриллибит.
1994 с. бэс ыйын 19 күнүгэр институт судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.
25 сыл үлэлээн, университет 50000 кэриҥэ испэссэлииһи үөрэтэн таһаарбыт.

## Структурата

Университет структуратыгар, 30 хайысхалаах бакалавр таһымнаах уонна 13 хайысхалаах магистр таһымнаах 9 институттаах. 
Орто   профессиональнай үөрэхтиир 4 кэллиэстээх. 15 учуобунай куорпустаах уонна 10 общежитиелаах.

Институттара

1. Естественнай наукалар уонна математика института

2. Инженерно-технологическай институт

3. Ускуустуба института

4. Тыа хаһаайыстыбатын института

5. Устуоруйа уонна быраап института

6. Тохтоло суох педагогическай үөрэхтээһин института

7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии бэлэмнээһин института

8. Филология уонна култууралар ыккардынааҕы коммуникация института

9. Экэниэмикэ уонна салайыы института

10. Мэдиссиинискэй-психолого-социальнай институт

11. Эбии бэлэмнэнии факультета

Кэллиэстэрэ

1. Педагогическай үөрэх, информатика уонна быраап кэллиэһэ

2. Мэдиссиинэ кэллиэһэ

3. Тыа хаһаайыстыбатын кэллиэһэ

4. Музыкальнай кэллиэс

## Рейтиннэрэ

Н. Ф. Катанов аатынан Хакас судаарыстыбаннай университета

1. Арассыыйа педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 427-с миэстэ

2. Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 34-с миэстэ

3. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай науканы үөрэтэр үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 136-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://www.provuz.ru/vuz/khsu/
http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.7/isn.725/index.php
http://www.khsu.ru/

## Быһаарыылар
Аксаков Анатолий Софронович

**Аксаков Анатолий Софронович** — учуутал, Норуот үөрэҕириитин туйгуна, Үөһээ Бүлүү Далыр нэһилиэгин уонна Үөһээ Бүлүү улууһуна Ытык олохтооҕо, хомсомуол бэтэрээнэ.

02.11.1942 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун І Үөдүгэй нэһилиэгин «Коммуна ыллыга» холкуостаахтарын Аксаков Софрон Петрович уонна Петрова Федосия Петровна дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Далыр орто оскуолатын 1959 с. үөрэнэн бүтэрбитэ. «Оскуола-производство-вуз» диэн бачыымынан үс сыл холкуоска трактористаабыта. 1962-1967 cc. СГУ ФМФ үөрэммитэ, факультет профкомун ситиһиилээхтик салайбыта, университет студеннарын научнай обществоларын төрүттүүргэ бэйэтин кылаатын киллэрсибитэ. Дипломнай үлэтэ «Наука» сурунаалга бэчээттэммитэ. Физик, электротехника преподавателэ идэлэммитэ. 

Ону сэргэ общественнай үөрэхтээһиҥҥэ дьарыктанан журналист дипломун ылбыта. Далыр орто оскуолатыгар 1967-2019 cc. физика учууталынан, ол иһигэр 30-ча сыл оскуола директорынан, өр сылларга нэһилиэк советын депутатынан талыллан улэлээбитэ. Муҥха тэринэн нэһилиэгин дьонун 51 сыл устата сибиэһэй балыгынан хааччыйбыта. 

Үлэлээбит кэмигэр араас таһымнаах наҕараадаларынан биһирэммитэ: «Победитель соц. соревнования-1975» знак (4.12.1975. МП ЯАССР), Почетная грамота МП РСФСР (№215283 от 12.11.1981 г.), «Отличник народного просвещения» (№228.189 от 01.12.1983), «2000 добрых дел» (2000), «370 лет Якутия с Россией» (№001.370 от 20.08.2002), «Почетный гражданин Далырского наслега» (2002), «Заслуженный работник образования РС(Я)» (27.02.2004), «Гражданская доблесть» (9.11.2007), Почетная грамота МП РС(Я) (2009), «Почетный ветеран системы образования РС(Я)» (21.05.2010), «Учитель учителей РС(Я) (28.03.2014), «Далыр нэһилиэгин Ытык киһитэ» (31.03.2014), «100 лет Далырской школе» (2014), «Почетный гражданин Верхневилюйского улуса» (10.06.2014) бэлиэлэр, «9 Мая. День Победы» (2015), «70 лет Победы» (14.04.2015), «Дети войны» (2015) мэтээллэр, «Почетный ветеран PC(Я)» (2016) бэлиэ, памятная медаль «100 лет ВЛКСМ» (29.10.2018), почетный орден ЦК КПРФ «100 лет Ленинскому комсомолу».

Төрөөбүт нэһилиэгин историятын үөрэтиинэн дьарыктанар. Кэлэр көлүөнэҕэ анаан, сурукка тиһэн нэһилиэк олохтоохторун, кинилэр олохторун, үлэлэрин, дьиэ кэргэннэрин, оскуола учууталларын, үөрэнээччилэрин, бииргэ оонньообут, алтыспыт аҕа табаарыстарын, доҕотторун тустарынан суруйар уонна оҕо сааһыттан хаартысканан дьарыктаммыт буолан, кинилэр мөссүөннэрин үйэтитэр. Ол курдук Далыр оскуолатын историятыгар үс кинигэ, Далыр нэһилиэгин историятыгар уон кинигэ, күүлэттэр тустарынан соавтор быһыытынан биир кинигэ күн сирин көрдүлэр.
Баланов Сергей Романович

**Баланов Сергей Романович** — саха тыйаатырын уонна киинэтин артыыһа.

1972 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Кириэс Халдьаайыга (Томпо улууһа) төрөөбүт эбит.

1996 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэ култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр тыйаатыр устуудьуйатын бүтэрбит. 2007 сыллаахха Илин Сибиирдээҕи Култуура уонна ускуустуба академиятыгар "тыйаатыр артыыһа" диэн идэни ылбыт.

1996 сылтан 2010 сыллаахха диэри Нүөрүҥгүрүтээҕи Актер уонна куукула тыйаатырыгар үлэлээбит.

2010-11 сс. Саха тыйаатырыгар сценомашинист быһыытынан үлэлээбит.

2011 сылтан Саха тыйаатырыгар артыыс.
Discord

**Discord** — босхо миэссэнджэр үксүн үөрэнээччилэргэ аналлаах туттуллар уонна оонньуларга, видео сибээсинэн эрийэр кыахтаах.

Остуол көмпүүтэрдэригэр Windows, macOS уонна Linux систиэмэлэргэ, төлөпүөннэргэ — Android уонна iOS систиэмэлэргэ анаммыт версиялардаах, ону таһынан веб-клиент баар. 

Айааччы тэрилтэтэ Hammer & Chisel (Discord Inc) буолан турар. Приложение компүүтэрдэргэ уонна төлупуоннэргэ аналлаах. Сервердара уон биир араас сиргэ аан дойду быҺыгар тураллар.
Ыам ыйын 13 күнүнээҕи туругунан, 2019 сыл мессендергэ ортотунан 250 мөл. тахса кыттааччы регистрацияламмыта.
Приложение саҥа конференциялары тэрийиэхин сөп. Суруйсар чат оноруон сөп. Браузердарга холбонуон сөп. Тыаhыгар Opus кодэк холбонон турар, оол атын  тыаһы кыччатар, үтүктэр кыахтаах, бэйэтэ усилиэниэты тупсаран биэрэр. Видиотугар V8 кодэк турар.

2016 сыл саҥатыгар регистрацияламмыт туһанааччылар ахсааннара 11 мөл. тахса киһиэхэ тиийдэ, онуоха ый аайы 2 мөл. 2017 сыл алтынньытыгар видеочат эбиллибитэ, ону тэҥэ 2018 сыллааҕы туругунан, видео- ресурсаҕа саамай элбэх киһи үлэлээбит. 11 марта 2020 года хампаанньа видео- кэпсэтиигэ саамай элбэх киһини видео- кэпсэтиигэ 50- ча киһини улаатыннарда. 
2020 сылга сыһыарыы босхо тарҕанар.

Айааччы  Джейсон Цитрон discord ону туран барыларга аналлаах буолуо, уорэнээччилэргэ эрэ буотах диэн иһитиннэрбитэ.
Далан- "Саха төрдө"

## [[Саха итэҕэлэ]]
Былыргы саха үс дойду баар диирэ: Үөһээ дойду, Орто дойду, Аллараа дойду.

Үөһээ дойду- тоҕус хаттыгастаах добун маҥан халлаан- саха үҥэр- сүктэр үрдүк айыылара- таҥаралар олохторо.

Орто дойдуга- Орто туруу дьаҕыл дойдуга- дьон- аймах олороллор уонна үгүс элбэх иччилэр баалар.

Аллараа дойду - Өлүү Чөркөчүөк төрдө- абааһы дойдута. Онно эҥин араас куһаҕан абааһылар, адьарай аймаҕа дугуйданаллар.

## Үөһээ дойду
Үөһээ дойду мэлдьитин сып сырдык. Киниэхэ, халлаан тоҕус хаттыгаһын тухары айыыдар- таҥаралар олороллор. Таҥаралар киһи аймах чэгиэн- чэбдик буолуон, байыалыатык, дьоллоохтук олоруон, ууһуон-тэнийиэн баҕараллар. Ол иһин киһи аймаҕы көмүскүүллэр, харысаһаллар, араҥаччылыыллар.

## Орто дойду
Орто дойду мэлдьи сырдык даҕаны, мэлдьи хараҥа даҕаны буолбатах. Сырдак күнүс уонна хараҥа түүн бэйэ- бэйэлэрин солбуйсаллар. Орто дьаҕыл дойду дииллэр. Орто дойдуга  дьон бииһэ олорор  олорор  уонна олус һгһс эҥин араас иччилэр бааллар. Иччилэр киһини- сүөһүнү, сири- дойдуну араҥаччылыыллар.

## Аллараа дойду
Аллараа дойду куруутун бүдүк-бадык, хараҥа  Онно адьарай биистэрэ- абааһылар олороллор . Кинилэр киһи аймаҕы өһүүллэр, күөмчүлүүллэр: араас дьаҥы- дьаһаҕы, ыарыыны- өлүүнү ыыталлар.
Джефф Безос

**Дже́ффри Престон «Джефф» Бе́зос** (; төр. тохсунньу 12 кунэгэр 1964 сылга, Альбруке, Нью-Мексико, США) - Эмиэрикэ урбаанньыта, Amazon.com интэрниэт-маҕаһыын төрүттээччитэ уонна тойоно, Blue Origin аэрокосмическай компания төрүтээччитэ уонна бас билээччитэ, уонна бэчээттиир дьиэ The Washington Post бас билээччитэ. 2018 сылга саамай баай киһи Forbes версиятынан буолбута, бастакы строчкаҕа $150,7 млрд. бас билиилээх турбута. Балаҕан ыйын 2020 сылга $200,2 млрд. бас билиилээх.

## Биография
Джефф туөрт саастаах эрдэҕинэ, ийэтэ кубинскай иммигранҥа Мигель Безос-младшийга кэргэн тахсыбыта. Мигель уолу иитии ылбыта.

Джефф 1986 сылга Пристонский университеты электроинженерияҕа уонна компьютерный наукаҕа научнай степеньнаах олус үчүгэйдик бутэрбитэ. 1994-үс сыл иннинэ бэйэтин специальнаһынан Уолл-Стритка арааһынай дуоһунастаах улэлээбитэ. Аан-дойдутааҕы атыы ситиминэрин оҥоһуутунан дьарыктаммыта.Ол кэнниттэн D. E. Shaw & Co холбуһуктаах тэрилтэ вице-президенинэн улэлээбитэ, сайын 1994 сыллаахха ити улэтиттэн уурайбыта.

1994 сыл бутуутэ Нью-Йорктан Сиэтыл куоратка тиийэ айанныы сылдьан Amazon.com интернет-маҕаһыыны төрүттээбитэ. Бастакы инвестицията $300 тыс. эрэ этэ. Интернет-маҕаһыынын сайта 1995 сыл от ыйын 16 күнүгэр холбоммута, ол даҕаны кэмҥэ сайта ситэтэ оҥоһуллубахха сылдьара. Безос этэринэн конкуреннар иннилэригэр түһээри итинк гыммыта. 1997 сылга холбуһуктаах тэрилтэтэ IPO тахсыбыта. 1999 сылга Time диэн эмиэрикээнискэй сурунаалга этэринэн сыл бастыҥ киһитин аатын ылбыта.

Сэтинньи 24 күнүгэр 2017 сылга $100,3 млрд бас билиилээх аан дойдуга саамай баай киһитинэн ааҕыллыбыта

Тохсунньу 9 кунугэр 2019 сылга Безос 25 сыл олорбут ойоҕун кытта арахсарын туһунан биллэрбитэ. Ол сыл муус устар ыйга сокуон быһыытынан арахсыбыттара. Арахсыбыт ойоҕо 4 % акциятын (19,7 млн) ылбыта.
Киһи иммунодефицитын вируһа

**Киһи иммунодефицитын вируһа (КИВ)** () диэн лентивирус ууһугар киирэр биир ретровирус. КИВ киһи иммун тиһигин сааныктарын алдьатан ЫИДС ыарыытын көбүтэр. ЫИДС ыарыылаах киһи иммунитета сыыйа мөлтөөн атын ыарыылары-искэннэри сатаан утарсыбат буолан өлөр.

КИВ бу убаҕастарынан бэриллэр: хаан, быччахай сүмэһинэ, сүмэ, абас убаҕаһа, үүт. КИВтаахтар антиретровирус терапиянан эмтэнэн, вирус ахсаанын намтатан, олохторун уһаталлар.
В. Н. Протодьяконов

**[[Протодьяконов Василий Никитич|В.Н]]. Протодьяконов “Сайдыы төрдө – төрүт үгэс”**

Василий Никитич Протодьяконов бу ыстатыйатын  “Айар тыл уоттаннын!!! Тыл илбиһэ төлөннөннүн!!!”: Кэм –  Литература – Төрүт үгэс туһунан санаалар” диэн кинигэтиттэн булан аахтым. Ааптар бу ыстатыйатыгар 9 источникка олоҕуран бэйэтин санаатын ааҕааччыларага ылы-чып тириэрдэр. В.Н. Протодьяконов бу ыстатыйатыгар ХХ үйэни, ол кэминээҕи суруйааччылары, үлэһиттэри сүөргүлээн, сэмэлээн суруйар. Хаһан баҕарар бэйэтин суруйааччы (айааччы) дэнэр киһи төрүт үгэскэ, ол эбэтэр норуот тылынан уус-уран айымньыга (фольклорга) олоҕуран саҥаны үөскэтиэхтээх диэн этэр. Саха литературатын төрүттээбит А.Е. Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөйү, А.И. Софронов – Алампаны, П.А. Ойуунускайы өрө тутара тута харахха быраҕыллар. Саха олоҕун, литературатын, историятын баһааҕырдыбыт, фольклору хаалынньаҥ оҥорон “дьаамаҕа көмө сатаабыт”дьону – Эллэйи, Күндэни, Батаакабы, Ефремовы, Канаевы, Тихоновы, Г. Эргиһи, Г.М. Васильевы, В.Т. Петрову ааттаталыыр. Кини бу дьон төрүт үгэһи суох гына сатаабыттарыттан

Бу ыстатыйа сүрүн санаатын, В.Н. Протодьяконов бэйэтэ суруйбутун курдук, тугу да уларыппакка киллэрэбин: “**Баары атынынан солбуйуу – саҥаны киллэрии (новаторство) буолбат**. Саҥа эргэттэн (урут баартан) төрүүр, эргэ саҥардыллыыта (саҥаттан тиллиитэ) новаторство диэн – ол буолар. **Сайдыы төрдө – төрүт үгэс диэн ол аатырар**” [273]. 

Бу ыстатыйа саха литературатын, историятын дириҥэтэн үөрэтэр эрэ дьоҥҥо буолбакка, билигин айа-тута сылдьар прозаиктарга, поэттарга, оскуола оҕолоругар, учууталларга олус суолталаах. Мин санаабар, ыстатыйаны, төһө да ааптар хос быһаарбытын үрдүнэн, киһи ылла да өйдүү охсубат. Ити кини дириҥ философскай ис хоһооннооҕун этэр. Саха сахалыы сайдыахтаах диэн олус сөпкө эппит дии санаатым. Ханнык баҕарар омук бэйэтин төрүт үгэстэрин умнуо суохтаах.
В.Н. Леонтьев “Саха художественнай литературатын, кини сайдыытын туһунан”

Бу ыстатыйа 1927 сыллаахха “Чолбон” сурунаал 5-6 нүөмэрдэригэр бэчээттэммит. Ол эрээри, В.Н. Протодьяконов хрестоматиятыттан булан аахтым. Ыстатыйаҕа саха литературата төрүттэммит кэмиттэн саҕалаан Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар дылы кэми хабан көрдөрөр. Саха суругунан литературатын 1900 сыллааха А.Е. Кулаковскай “Байанай алгыһа” диэн ырыаны суруйан саҕалаабыта диир. Ол гынан баран, Василий Никанорович Леонтьев саха литературата төрүттэммит сылынан 1913-1914 сс. этэр. Тоҕо диэтэххэ, бу кэмнэргэ литература бары көрүҥэр (поэзия, проза, драма) суруйар этилэр, саха литературатын куорматын төрүттээбиттэр уонна бу айымньылар тута бэчээккэ тахсан испиттэр эбит.

Ити кэмнэргэ араас гынан баран, уһун үйэтэ суох хаһыаттар тахса сылдьыбыттар (“Саха дойдута”, “Саха олоҕо”), манна Кулаковскайы кытары, Никифоров бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ “Саха саҥата” диэн сурунаал тахсан Софронов уонна Гаврильев диэн суруйааччылар биллибиттэрэ диир. Кыым хаһыат тахсарыгар саҥа олоҕу агитациялыыр айымньылар олус элбээбиттэрэ диэн этэр.

Ыстатыйа сүрүн сыала-соруга, мин өйдөөбүппүнэн, “Саха литературатыгар саҥа олоҕу хайдах көрдөрүөххэ сөбүй?” – диэн. В.Н. Леонтьев саҥа олоххо төрөөн-үөскээн улааппыт эрэ киһи ону көрдөрөр кыахтаах диэн этэр. Уонна ону хайдах көрдөрөргө, киһини хайдах ойуулуурга, холобурдары аҕалан үөрэтэр. Киһини уопсай ылан ойуулаамаҥ, холобур хомуньуус туһунан суруйар буоллаххытына, кинини уруйдаан-айхаллаан, аҥардас үчүгэй эрэ өттүн ойуулаабакка, икки өттүттэн ойуулааҥ. Кинилэр эмиэ син киһи курдук хомойоллор, хараасталлар, кыыһыраллар, куттаналлар. Биир өттүнэн ааптар ити кэминээҕи критиктэри сэмэлиир: “Ону критик алыс баһааҕырпакка эрэ ыйан баран үчүгэй өттүн эмиэ быһаарыахтаах. Оччоҕо эрэ литературабытын саҥа олох диэки салайыахпыт” [142]. Ол гынан баран, аны иккис өттүттэн ылан көрдөххө, “эргэ суруйааччылар” (ааптар тылын тутуннум) саҥа олоҕу сатаан хоһуйуохтара суоҕа диэн этэрэ, ааҕарга олуона соҕус. Ол гынан баран кини Софроновтан, Неустроевтан кэтэһэбит диир.

Саха литературатын сайдыытын икки өттүттэн көрөр: 1) тас өттүттэн уонна 2) ис майгынын. Биһиги суруйааччыларбыт 1917 сыллаахха дылы төрүт сүрүн литературанан ааҕыллан, саха хайдах баарынан көрдөрөр (реализм, самобытность). Оттон атын омук суруйааччыларын үтүктүү да баар булоллаҕына. Сэрэнэн, сахаҕа майгынныыры эрэ үтүетэллэрэ диэн этэр.

В.Н. Леонтьев бастакы литературнай критиктэр истэригэр киирсэр. Онон бу кэмҥэ маннык критическэй ыстатыйалар барыта саҥалыы көрүү буолара саарбаҕа суох. Мин санаабар, В.Н. Леонтьев сүрүннээн сөпкө суруйар, ол гынан баран эмиэ да саха литературата төрүттэммитэ уонча сыл буолла диир уонна Кулаковскайдааҕы эргэ суруйааччылар диирэ уонна биһиги саха суругунан литературата 1900 сыллаахтан саҕаламмыт диэн диэн өйдүүр буолан, ааҕарга олуона соҕус.
Рахлеева Мария Афанасьевна

**Рахлеева Мария Афанасьевна** — худуоһунньук, Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа ойуулуур-дьүһүннүүр академиятын бочуоттаах академига, АГИИК бэрэпиэссэрэ.

1945 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
Анджей Сапковский

Анджей Сапковский () — Польша суруйааччыта-фантаст уонна публицист, биллиилээх фэнтези- сага автора. 1948 сыллаахха Лодзь куоракка төрөөбүтэ. Лодзь университетын, тас эргиэн факультетын бүтэрбитэ. 1972 сылтан 1994 сылга диэри эргиэҥҥэ үлэлээбитэ.

## Биография

1986 сыллаахха «Ведьмак» диэн бастакы сэһэнин суруйбута онно бэйэтин сүрүн Геройа — ведьмак Геральт Ривияттан, кылыстан уонна аптаах бэлиэлэртэн, ол харчынан араас мифическэй айыылартан өлөрөр.

1990 сыллаахха суруйааччы иккис кинигэтэ - «Последнее желание " (польск. Ostatnie życzenie). Бу эмиэ 7 саҥа, урут тахсыбыт сэһэннэртэн турар хомуурунньук этэ. 1993 сыллаахха кинигэ хаттаан бэчээттэммитэ.

1992 сыллаахха Сапковскай «Меч Предназначения» туһунан саҥа кинигэни таһаартарбыта. Өссө 6 кэпсээнтэн киирбит (бары кэпсээннэр нууччалыы тылбаастаммыттар, кинилэри биир томнаах «Ведьмак» уонна «Последнее желание» уонна «Меч Предназначения " таһаарыыларга курдук булуохха сөп).

1994 сыллаахха «Ведьмак и Ведьмачка» туһунан бэһис саганы саҕалаабыта: 1994 с. — «Кровь эльфов» (польск. Krew elfоw), 1995 сыл — «Час Презрения» (польск. Czas pogardy), 1996 с. - «Крещение огнем " (польск. Chrzеst ognia), 1997 с. — «Башня Ласточки» (польск. Wieża Jaskółki), 1999 с. – «Владычица Озера».

2016 сыл от ыйыгар олох ситиһиилэрин иһин аан дойдутааҕы бириэмийэнэн наҕараадаламмыта.

## Библиография

«Последнее желание» («Ostatnie życzenie», 1990 год), кэпсээн хомуурунньуга

«Меч Предназначения» («Miecz przeznaczenia», 1992 год), кэпсээн хомуурунньуга

«Кровь эльфов» («Krew elfów», 1994 год)

«Час Презрения» («Czas pogardy», 1996 год)

«Крещение огнём» («Chrzest ognia», 1996 год)

«Башня Ласточки» («Wieża Jaskółki», 1997 год)

«Владычица Озера» («Pani Jeziora», 1998 год)

«Сезон гроз» («Sezon burz», 2013 год)

Эмиэ туспа кэпсээн сурулунна «Дорога без возврата» (польск. Droga, z której się nie wraca) (1988) уонна «Что-то кончается, что-то начинается» (, ) (1992). «Дорога без возврата» Геральт төрөппүттэрин сэһэргиир, а «Что-то кончается, что-то начинается» ведьмак туһунан цикл концовкатын неканоничнай вариана көрдөрөр.
Квадратнай километр

**Айарга́ Квадра́тнай** — кыраадыс иэннээх, биир километр иэннээх. Квадратнай квадратнай километр биир миэтэрэ иэннээх квадратнай миэтэрэ иэннээх або 100 гектаарга тэҥнэһиэхтээх.

Биир км² тэҥнэстэ:
*100 000 000 Квадратний метр;
*100 гектар;
*0,878 687 Квадратнай биэрэстэ;
*91,5298 Мүн;
*0,386 102 Квадратнай километр;
*247,105 381 Мүн.
S1mple

Алекса́ндр Оле́гович Ко́стылев (укр. Олександр Олегович Костилєв; төр. Алтынньы 2 күнэ 1997, Киев, Украйыына) — профессиональнай украйыынскай киберспортсмен, s1mple хос ааттаах. Natus Vincere диэн хамаандаҕа оонньуур. 2018 сыла бастыҥ оонньооччу Counter-Strike: Global Offensive дисциплинаҕа HLTV.org диэн сайт саныырынан. 2019 сылга бастыҥ онньоочулар испииһэктэригэр иккис миэстэни ылбыт.

Александр «s1mple» Костылев карьерата 2013 сылга саҕаламмыта. s1mple  LAN DODGERS, A-Gaming, Courage Gaming диэн коллективтарга сылдьыбыта. Олунньу 1 күнүгэр 2014 сылга s1mple  ESL диэн организацияттан ааҕыыга холонуу уонна буруйу- сэмэни кэһии иһин 2 сыллаах бан ылбыта. Ол түмүгэр, оонньооччу 2016 сылга диэри өйүүр официальнай турнирдарга кыайан тахсыбата.

Балаҕан ыйын ортотугар Александр "HellRaisers" диэн бастакы дьоһуннаах коллективка киирбитэ, ол гынан баран 5 ыйынан "FlipSid3 Tactics" этэҥҥэ туораан барбыта. Карьерга аан дойду бастакы улахан кыайыылааҕа матч HellRaisers уонна Fnatic оонньооччулар ахсааннара буолла. 2015 сыл от ыйыгар s1mple хамаандаттан арахсан тохтобул ылар диэн быһааран биэрдэ. Ол гынан баран, 3 хонугунан, "Evolution" коллективыгар оонньууну саҕалаабыт. Хамаанданы оонньуу сылдьан, Костылев урукку хамаандаларга көмөлөһөн. 2016 сыл тохсунньуга s1mple Team Liquid диэн хамаандаҕа кытынна уонна ESL One: Cologne 2016 күрэхтэҕиигэ иккис миэстэни ылбыт.

Атырдьах ыйын 4 күнүгэр 2016 с. Костылев Natus Vincere диэн контракт түһэрсэн, Даниил «Zеus» Тепленконы солбуйан төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ.

Natus Vincere састаабы кытта ESL One: New York 2016 хотто. Adrenaline Cyber League 2017 уонна StarLadder i-League StarSeries Season 5 үрүҥ көмүс призер буолла.

2017 сыл тохсунньу 28 күнҥэ ыраах баран, ELEAGUE Major 2018 финал чиэппэригэр Astralis хамаандатын 1-2 ахсаанынан кыайан, 5-8 миэстэни ылбыта.

2017 сыл От ыйын 19 күнҥэ Natus Vincere 1-3 ахсаанынан PGL Major Krakow 2017 турниртан 12-14 миэстэни ылан, кыайбата.

2018 сыл тохсунньу 28 күнҥэ Natus Vincere ELEAGUE Major 2018 сыллааҕы боруонса призерунан буолла, полуфиналга Faze хамаандатын 0-2.

S1mple биир интервьюгар хаһан да Natus Vincere барбат диэбитэ. Ол эрээри 2018 сыл кулун тутарга инсайдерскай дааннайынан, SК хамаандата Костылев уонна кини табаарыһын Егор Васильев хамаандатынан атыылаһыан баҕарбыта эрээри, 1 мөл. доллар сыанаттан итэҕэһэ суох оҥоһуллубатаҕа.

2018 с. бэс ыйыгар «device» бөлөх хамаандата (топ 2 аан дойду 2018 сыллааҕы көрдөрүүтүнэн HLTV.org) Костылев аан дойдуга бастыҥ оонньооччунан ааттаата.

Балаҕан ыйын 23 күнэ 2018 с. Natus Vincere хамаандата FACEIT Major 2018 с. финалга Астралиска хотторон, 0-2.

Кулун тутар 3 күнэ 2019 с. Natus Vincere 3- с миэстэни эмиэ 2019 с.полуфиналга ENCE хамаандатыгар 1-2 миэстэни ылбыттара.

Балаҕан ыйын 6 күнэ 2019 с. Natus Vincere StarLadder Berlin Major 2019 NRG хамаандаҕа 0-2 хотторон 5-8 миэстэ буолбуттара.
Exo

**Exo** (; **EXO**) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна Кытай төрүттээх ыллыыр уолаттар 12 киһилээх бөлөхтөрө.  2012 сыллаахха Сеулга тэриллибитэ. Икки саб-группага үллэһиллибит: "ЭКСО-K уонна ЭКСО-М, кэриэй, кытай уонна дьоппуон тылларынан ыллыыллар. Кэлин альбомнара да ситиһиилээх буоланнар, Корея Forbes 2014 сылтан 2018 сылга диэри саамай сабыдыаллаах артыыстарынан буолбуттара. Кинилэри сэргэ "аан дойдуга саамай улахан бойбендинэн» диэн араас таһаарыылар, талааннаах автордар уонна продюсердар айбыт ырыаларын уонна талааннарын чочуйан суруйбут ырыалара этэ.

2014 сыл ыам ыйыгар Крис бөлөхтөн бараары, хампаанньаны утары көрдөспүтэ. Бу ирдэбил алтынньыга Лухан биэс ый хойутаан ыытта. 2015 сыл муус устар ыйыгар Тао үлэтин тохтоото уонна атырдьах ыйыгар агентствоны утары ирдэбили биэрдэ. Үс кыттааччы баран тоҕус киһи састааптарыгар салҕаабыттара. 2016 сыл от ыйыгар Крис уонна Лухан көрдөөһүн туһунан биллибит: кинилэр 2022 сылга диэри хантараактары атыылыыллар уонна С. М. Корея уонна Япония тас дойдуларыгар биэриэхтэрэ — кинилэр билиҥҥи Кытай агентстволарыгар — « кинилэр компанияларын кытта дохуот үллэстиэхтэрэ»

2014 сылтан бөлөх хас да тылынан музыканы салгыы онорор уонна толорор эрэ бөлөх курдук буолар. Урут бөлөх икки бөлөххө арахсыбыт уон икки кыттааччыны: ЭКСО-K уонна ЭКСО-М. ЭКСО-K уонна ЭКСО-M Корея уонна Кытай тылларыгар музыканы толорбуттара 2014 с. үһүс мини-альбомун тахсыар диэри. Крис, Лухан уонна Тао суут ирдиир фонугар 2014 уонна 2015 сылларга барбыттарын кэннэ, бөлөх хаалбыт тоҕус кыттааччыны кытары салгыы айаннаабыта. 2016 сыллаахха Чен, Сюмин уонна Бэкхен ЭКСО-CBX диэн подргруппаны тэрийбиттэрэ. Кыттааччылар бары араас уобаластарга музыка, киинэ уонна телевидение курдук сольнай карьеры өйүүллэр.
Arby's

**Arby's**  (Эрби'с), Америка сетевой ресторана, сендвич буһарар.
Burger King

**Burger King** (Бургер Киҥ), Америка сетевой ресторана, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ, 300-тэн тахса тыыһынча рестораннаах 150 омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр. 

Салалтата — Майами (АХШ).
Burger Hit

**Burger Hit** (*Бургер Хит*), Саха Сирин сетевой ресторана, сүрүн астара гамбургер, хотдог, араас бургердар, картофель фри. 

Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).
Papa John’s

**Papa John’s** диэн Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан сеть рестораннарын тэрийээччи, Аан Дойдуга үһүс улахан пиццериа буолар (Pizza Hut уонна Domino’s Pizza кэнниттэн). 

Салалтата — Луисвилл () (Кентакки, АХШ).
Black Star

мини|Логотип
**Black Star Inc.**, Арассыыйа тэрилтэлэрин бөлөҕө, сүрүннээн киинэ, ырыа эйгэлэригэр продюсердыырынан дьарыктанар, ырыа суруттаран атыыыга таһаарар. Төрүттээччилэр Тимур Юнусов (Тимати), Павел Курьянов (Пашу) уонна Вальтер Леруссе (Walter). Генеральнай диририэктэр Павел Викторович Курьянов.

### Активтара
* Black Star Music муусука лейбла
* Black Star Wear брендэлээх таҥас маҕаһыыннарын ситимэ
* Black Star Burger эрэстэрээннэр ситимнэрэ
* Make it Music — муусуканы таһаарар уонна тарҕатар тэрилтэ
* Global Star Russia — артыыстары уонна спортсменнары кытта маркетинг эйгэтигэр үлэлиир ааҕыныстыба
* Black Star Car Wash автомойка 
* Black Star Karting картинг 
* Black Star Gaming Киберспорт кулууба
* Black Star Fitness фитнес-кулууп
* Black Star Sport Футбол ааҕыныстыбата
* 13 by Timati
* Black Market
Сулейман Стальскай

**Сулейман Стальскай** — лезгиин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан народнай бэйиэтэ.

1869 төрөөбүт. 1937 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр өлбүт.
Белла Ахмадулина

**Бе́лла** (**Изабе́лла**) **Аха́товна Ахмаду́лина** (; 1937, муус устар 10, Москуба — 2010, сэтинньи 29, Переделкино, Москуба уобалаһа) — нуучча бэйиэтэ, суруйааччы, тылбаасчыт, XX үйэ иккис аҥаарыгар нууччалыы суруйбут бөдөҥ лиирик бэйиэт дьахталлартан биирдэстэрэ. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ПЕН-кулууп исполкомун чилиэнэ. Америка ускуустубаҕа  уонна литэрэтиирэҕэ академиятын ытык чилиэнэ. ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин уонна Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
Белла Ахмадулина 1937 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата — Ахат Валеевич Ахмадулин (1902—1979), хомсомуол уонна баартыйа үлэһитэ, Аҕа дойду луу сэриитин кэмигэр майор, 31-го туспа зенитно-артиллерийскай дивизион политруга, кэлин ССРС Судаарыстыба таможнятын кэмитиэтин эппиэттээх үлэһитэ (кадр управлениетын начаалынньыга,  председатель солбуйааччыта). Ийэтэ Надежда Макаровна Лазарева тылбаачытынан госбезопасность уорганнарыгар үлэлээбитэ ийэтинэн революционер Александр Стопани балта этэ.

## Сигэлэр

* .
* Белла Ахмадулина читает свои стихи.
* Произведения Беллы Ахмадулиной в Библиотеке поэзии.
* Белла Ахатовна Ахмадулина. Биография и стихотворения .
* Ахмадулина на Стихии.
* Библиография переводов на немецкий язык.
* Белла Ахмадулина, «Озноб»  (1968), PDF.
* Стихи Ахмадулиной  на stroki.net.
* Михаил Берг. Она была поэт.
* Анатолий Королев, писатель, член Русского Пен-Клуба. Белла Ахмадулина: свеча на ветру.
* Виталий Диксон, Иркутская история про двух дам с собачкой.
* Наташа Шарымова, Белла Ахмадулина в Нью-Йорке. История одной фотографии, RUNYweb.com — Русский Нью-Йорк онлайн.
* Е. Евтушенко, М. Берг и В. Диксон о Белле Ахмадулиной на сайте режиссёра и драматурга В. Карпа «Зеркало сцены».
* Перевод стихотворения Б. Ахмадулиной на малайский язык .
Скаут аан дойдутааҕы күнэ

**Скаут аан дойдутааҕы күнэ** () — 1910 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Скауттар (бойскауттар, герлскауттар) () диэн оҕолор хамсааһыннара, 6 сааһыттан 18-21 саастарыгар диэри оҕолор кытталлар. Билигин аан дойдуга 38 мөлүйүөн кэриҥэ киһи 217 дойдуга бу хамсааһыҥҥа кыттар.

Төрүттээччиннэн генерал-майор Роберт Баден-Пауэлл (, 1857–1941) ааҕыллар, кини Соҕуруу Африкаҕа сулууспалыы сылдьан олохтоох оҕолортон этэрээт тэрийбит, онтун сэриигэ туһаммыт, ол уопутун кэлин аармыйаттан уурайан баран дойдутугар олорон «Scouting for Boys» () диэн кинигэтигэр кэпсээбит. Бастакы скаут оҕолор лааҕырдара Англияҕа 1907 сыл сайыныгар аһыллыбыта. Арассыыйа импиэрийэтигэр 1909 сыллаахха баар буолбута. Ол эрээри 1924 сыллаахха бобуллубута. Кини үгэстэрин сорҕотун Пионер хамсааһына ылбыта (холобур "Бэлэм буол!" —  — девиһин, хаалтыс бэлиэтин иҥин). 1990 сыллаахха скаут хамсааһына Арассыыйаҕа сөргүтүллүбүтэ.
Поскачин Афанасий Дмитриевич

**Поскачин Афанасий Дмитриевич** — боксер, Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2001), үрүҥ көмүс призера (2006), уонна үс төгүллээх боруонса призера (2003, 2004 уонна 2007), аан дойду кылаастаах спорт маастара. 

Тохсунньу 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. Аҕата Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ Дмитрий Поскачин.
Domino’s Pizza

**Domino’s Pizza**, Америка биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан пиццериа (Pizza Hut кэнниттэн).

Салалтата — Энн Арбор (Мичиган, АХШ).
Black Star Burger

**Black Star Burger**, Арассыыйа тэрилтэтэ, сүрүннээн гамбургер оҥорор. Тэрилтэ 100% акциата Black Star бөлөххө киирэр.
Postal

**Postal**, аймахтыы компьютернай оонньуулар, жестокай киһини өлөрүү сценарийдаах, дьону пыткалааһыннаах, шутер оонньуу буолар. Биллэр сериалара:

* Postal 1 - бастакы 1995 сыллаах оонньуу, 2D графика.
* Postal 2 - бастакы 1999-2000 сыллаах оонньуу, 3D графика. Pentium 3 процессорга анаммыт оонньуу, уонна онтон күүстээхтэргэ.
* Postal 3 - бастакы 2005 сыллаах оонньуу, 3D графика.
* Postal 4 - бастакы 2012 сыллаах оонньуу, 3D графика. RTX уонна GTX графическай карталарга анаммыт Nvidia.
Postal 4

**Postal 4** (Postal 4: аһыммакка), шутернай оонньуу, сүрүннээн Postal 2 тупсарыллыбыт көрүҥэ.

## Өссө маны көр
* Postal
Мэчиэт

**Мэчиэт** ( [ˈmæsdʒɪd] — «үҥэр-сүктэр сир») — ислаам итэҕэллээхтэр таҥараҕа үҥэр тутуулара, дьиэлэрэ.
мини|220x220пкс|Масджид ал-Харам. Ислаам бастакы ытык тутуута.
мини|220x220пкс|Масджид ан-Набави. Ислаам иккис ытык тутуута.
мини|220x220пкс|Масджид Аль-Акса. Ислаам үһүс ытык тутуута.

## Тыл үөскээһинэ
Тыл ис хоһоонун үксүн арааб тылыгар "сиргэ диэри тоҥхойон үҥүү-сүктүү" диэн ис суолталаах тылынан быһаараллар. 

Иккис суолтата "бээтинсэҕэ мустан үҥүү" диэн буолуон сөп.

## Историята
уҥа|мини|399x399пкс|Палестинатааҕы мэчиэт (1487)
Мусулмааннар мэчиэккэ элбэх буолан мустан үҥэллэр. Ону таһынан мунньахтар, ислам үөрэҕэ ыытыллыан сөп.

Бастакы мэчиэт Кааба этэ. Таҥара илдьитэ Муhаммед этэринэн Кааба кэнниттэн Иерусалимнааҕы аль-Акса мэчиэтэ тутуллубут. Бу икки мэчиэти сэргэ Мединатааҕы мэчиэт аан дойду мусулмааннарын ытык сирдэрэ буолаллар.

## Мэчиэт дьиэтин тутула
[хаҥас|мини|220x220пкс|Күөх мэчиэт (Султанахмет), [Туурсуйа (Истанбул)]]
Мэчиэт булгуччу Меккаҕа баар Кааба диэки хайыһан туруохтаах (хибла).

## Мэчиэккэ сылдьыы сиэрэ-туома

* Кэлбит киһи таҥаһа дьүөрэтэ суох буоллаҕына эр киһиэхэ халаат, дьахтарга хиджаб кэтэригэр этиэхтэрин сөп.
* Атах таҥаһын устан баран киириллэр.
* Үгэс быһыытынан анал сиэри-туому тутуһан суунуллуохтаах.

## Чахчылар

* Сир үрдүттэн саамай үөһэ баар мэчиэт - Дубаайдааҕы Бурдж-Халиф башня иһигэр баар.
* Саамай хотугу мэчиэт Норильскай куоракка баар.
* Бүтүннүү түннүк тааһыттан тутуллубут мэчиэт Ииндийэҕэ баар.
* Кыыллартан куоскалар эрэ мэчиэккэ киирэллэрэ көҥүллэнэр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Али-заде, А. А. Масджид // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 504.
* Мечеть — статья из Большой советской энциклопедии
* 
* 
* Мечеть / Стародуб Т. Х. // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 193—196. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — .
* Stachowski M.: Slawische Bezeichnungen für Moschee unter besonderer Berücksichtigung des Polnischen, Schlesischen, Tschechischen und Slowakischen. ‒ Janyšková I. / Karlíková H. / Boček V. (ed.): Etymological research into Czech (=Studia Etymologica Brunensia 22), Brno 2017: 361—369

## Сигэлэр

* Yahya Abdullahi; Mohamed Rashid Bin Embi. Evolution of Islamic geometric patterns (англ.) // Frontiers of Architectural Research (англ.). — 2013. — Vol. 2, no. 2. — P. 243—251. — doi:10.1016/j.foar.2013.03.002.
* Abdullahi, Y.; Embi, M. R. B. Evolution Of Abstract Vegetal Ornaments On Islamic Architecture (англ.) // International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR : journal. — 2015. — Vol. 9. — P. 31. — doi:10.26687/archnet-ijar.v9i1.558. Архивировано 21 января 2019 года.
Таһити

**Таһити** (, таит: Tahiti, ), саамай улахан арыы Французскай полинезиаҕа Чуумпу океанҥа.
TCL

**TCL Technology** () диэн улахан элбэх профильлаах тэрилтэ, таҥас сууйар массыыналартан телевизордарга тиийэ оҥорор.

Салалтата — Гуандун (Кытай).
Любовь Борисова

**Любовь Борисова ** — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссера. "Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт" — () Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. .Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.
Олоо

**Олоо** () — 1) хаар анныттан булан аһаа, хаһан аһаа (сылгы кыһын, дьиэҕэ киирбэккэ сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр. *Сылгы кыһыны олоон туоруур.* 2) Ардаары эрдэттэн  хас да хонук инниттэн тыалырар. *Ардаары олообута хас да хонно.*
Ангелла Попова

Ангелла Попова - поэт. "Тыыннаахтарга", "Сиэркилэ.Мааска.Харах" хоһоон хомурунньуктарын ааптара. Саха тыйаатырын литературнай салаатын сэбиэдиссэйэ, тылбаасчыт.

**Саха тыйаатырыгар**

П.А. Ойуунускай кэпсээннэринэн "Сүрэх" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара.

Н.Лугинов "Хуннские повести" испиктээк инсценировкатын ааптара.

"Мой друг Гамлет" (режиссер Сергей Потапов) испиктээк инсценировкатын ааптара

"Туйаара" (режиссер Сергей Потапов) кылгас киинэ сценарийын ааптара

Павел Морозов "Ассоль"пьесатын  "Таптал долгунугар уйдаран" (Сергей Потапов) инсценировкаҕа кубулутан тылбаас ааптара

"Үс түүннээх кэпсэтии" (режиссер Роман Дорофеев)   испиктээк инсценировкатын тылбаасчыта

"Мария - кыайыы саллаата" (режиссер Алгыс Макаров, Ньурба тыйаатыра) пьеса Софья Баранова- Сергучевалыын соавтора

**Эстрада тыйаатырыгар**

"Чудный костюм" Р.Брэдбери испиктээк идеятын уонна инсценировкатын, ырыаларын хоһооннорун ааптара
Толоос

**Толоос** — дьон өйдүү үөрэммитигэр, сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан.
630 сыл

Биһиги эрабыт **630-с** сыла.

## Түбэлтэлэр
* Тохсунньу 11 — Муhаммед уонна кинини батыһааччылар Мекканы сэриилээн ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
*
Эдуард Новиков

**Эдуард Новиков** — "Сахафильм" киинэхампаанньа режиссёра. Режиссер уhулбут "Тойон-кыыл" киинэтэ 2018 сылга Москва киинэбэстибээлигэр Гран-при ылбыта.
Мара

**Мара** — үчүгэйэ, мааныта суох көстүүлээх, киэргэлэ, тупсарыыта суох, барбах, бүрэ.
Уоҕурдуу

**Уоҕурдуу**  — үүнээйини аһатар, кунуһу байытар эттиктэр. Дьайыылара үүнээйигэ биир эбэтэр хас да тиийбэт эттиги биэрэн, сөпкө үүнэллэригэр-сайдалларыгар көмөлөһүүлэригэр сытар. 

## Уоҕурдуу көрүҥнэрэ
Маннык наардыахха сөп:
* ылыллыытынан (минеральнай уонна органическай, ол аата тыынар эбэтэр тыыммат айылҕаттан);
* туругунан (убаҕас, хойуу, кытаанах);
* дьайыытынан (быһаччы уонна ойоҕос);
* кунуска киллэрии ньыматынан: сүрүн, ыһыы иннигэр, эбии аһылык, кунус иһинээҕи, тас араҥаҕа кутуллар;
* үүнээйини аһатыы ньыматынан: силис нөҥүө, сэбирдэх нөҥүө.

## Быһаарыылар
Бүлтүрэй

**Бүлтүрэй** (ол эбэтэр **Bültürei**, былыргы саха тылыттан *Бүтүннүү* диэнтэн тахсыбыт, аныгы саха тылыгар **Һонорейа** диэн буолар, нуучча тылыттан киирбит *Гонорея*), венерическай ыарыы, кыыллар уонна дьоннор ииктиир сээбистэрэ илиҥэрэрин ыарыыта. Аһары күүлэйдьит дьахталлар уонна дьээдьэлэр, ону таһынан кэридэх ыттар ыарыылара. 

Ыарыыны көбүтэр микроб диплокок (гонокок) диэн харыйа туорааҕар майгынныыр формалаах буолар. Сүрүннээн секс нөҥүө бэриллэр.
Торотоев Григорий Григорьевич

**Торотоев Григорий Григорьевич** 1927 с. олунньу 15 күнүгэр Бүлүү оройуонун Өргүөт нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Арыылаах нэһ.) төрөөбүтэ.

Бүлүү улууһун уонна Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын Учуутала, Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Эдэр ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ олоҕун 56 сылын анаабыта. Ол онтон 15 сылын Тааһаҕар, Лөкөчөөн, Дьөккөн оскуолаларыгар сэбиэдиссэйдээбитэ/дириэктэрдээбитэ. 

«Олох суола» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ этэ. Элбэх хоһоону уонна тэттик кэпсээни суруйбута. «Дьөккөн икки геройдаах» ырыа (хампаһыытар Камед Мегежекскай матыыба) хоһоонун ааптара буолар. Уолун кытта кыттыһан, "Дьөккөнүм оскуолата" диэн оскуола Өрөгөй ырыатын (Уйбаан Тулааһынап матыыба) хоһоонун суруйбута.

50 сыл бииргэ олорон, 7 оҕону иитэн, үлэһит оҥорон, дьиэ кэргэн суолтатын үрдэппиттэрин иһин Торотуойаптары СӨ дьиэ кэргэн уонна оҕо аймах көмүскэллээх буолуутун Бүлүүтээҕи киинин Бочуоттаах кинигэтигэр киллэрбиттэрэ. 

2010 сылтан Торотоев Г.Г. аатынан анал истипиэндьийэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан Дьөккөн орто оскуолатын ситиһиилээх үөрэнээччитигэр туттарыллар.

## Оскуолатааҕы үлэтэ-хамнаһа
1944-47 сс. Бүлүүтээҕи учуутал кыһатыгар үөрэнэр. 

1947-1950 сс. - Сымалыыр алын сүһүөх оскуолатыгар алын кылаас учуутала. 

1950-1954 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатыгар ахсаан учуутала, алын кылаас учуутала.   
  
1954-1956 сс. – Тааһаҕар начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ. 

1956-1965 сс. - Лөкөчөөн начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйэ.   
  
1965-1968 сс. - Дьөккөн 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэрэ.

1968-2003 сс. - Дьөккөн 8 кылаастаах, онтон орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан, уһатыллыбыт күннээх бөлөх иитээччитинэн, бибилэтиэкэринэн, саахымат, дуобат, луогука учууталынан үлэлээбитэ.

## Наҕараадата
«Үлэ бэтэрээнэ» (1982 с.), «Дьөккөн нэһилиэгин Ытык Киһитэ» (1994 с.), Арассыыйа норуотун үөрэҕириитин туйгуна (1994 с.), «Тыыл бэтэрээнэ» (1996 с.), «Бүлүү улууһун Ытык Киһитэ » (1997 с.), «Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнэ» (2004 с.). 

Мэтээллэрэ: «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин»; «Улуу Кыайыы 50 сыла»; «Сэбиэскэй Сойуус Маршала Жуков»; «1941-45 сс. Аҕа дойду Улуу Сэриитин бэтэрээнигэр», «Улуу Кыайыы 60 сыла».

## Кини туһунан
Торотоев Г.Г. туһунан матырыйаал «Вчера и сегодня Вилюйской земли” (Якутск, 1999), «Лөкөчөөн нэһилиэгэ. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2007), «Өбүгэм үһүйээнэ сүрэхпэр сөҥнүн» (Дьокуускай, 2008), «Педагогическая энциклопедия. Т. IV» (Якутск, 2010), «Дьөккөн. Бүлүү улууһа» (Дьокуускай, 2012), о.д.а. кинигэлэргэ киирбитэ.

## Сигэ
Педагогическая энциклопедия. Т.IV: / М-во образования Респ. Саха (Якутия) [редкол.: Ф.В. Габышева и др.]. – Якутск: ООО «ВИЗИТ КАРД», 2010. – С.398.
Windows 10X

**Windows Core, ол эбэтэр Windows 10X**, саҥа операционнай система, ноутбуктарга уонна планшеттарга аналлаах. Microsoft официально билиһиннэрэ ик. Айылла турар.
Гам-КОВИД-Вак

**Гам-КОВИД-Вак** диэн коронавирус утары вакцина буолар, сүрүннээн аденавирус үлтүркэйигэр. Атыыга эргиэҥҥэ Спутник-Ви диэн ааттанар, ол эрэн сурах баар Спутник-Ви уонна Гам-КОВИД-Вак тус туһунан вакциналар диэн.

ЭпиВакКорона диэн туспа вакцина, буккуйумаҥ!

Вакцина сүрүннээн COVID-19 ыарыыны суох оҥоруохтаах, коронавируһу өлөрүөхтээх.
ЭпиВакКорона

**ЭпиВакКорона** (*EpiVakKorona*), пептиднай вакцина, синтетическэй төрүттээх. Сүрүннээн коронавирустары өлөрөр, ол аата COVID-19 ыарыыттан дьону уонна кыыллары эмтиэхтээх.

Өссө, атын коронавирустары өлөрөр атын вакциналар:

* BNT162b2 диэн Pfizer (АХШ), BioNTech (Германия) уонна Fosun Pharma (Кытай) бары көмөлөөн оҥорбут вакциналара. 

* Гам-КОВИД-Вак (Арассыыйа)

* mRNA-1273 диэн Moderna (АХШ) оҥорор вакцината.
BNT162b2

**BNT162b2** (сүрүн аата *comirnaty*), Кытай, Америка уонна Германия бары көмөлөөн кыттыһан оҥорбут коронавируһу өлөрөр вакциналара. Сүрүннээн COVID-19 ыарыыга организм бэриммэт буолуохтаах.Kıbrıs türk devleti
MRNA-1273

**MRNA-1273** диэн вакцинаны Moderna тэрилтэтэ оҥорор, РНК матрицатын уларытан. Сүрүннээн коронавирустары өлөрүөхтээх, COVID-19 ыарыыны тохтотуохтаах.
TD Bank

**TD Bank** (ол эбэтэр толору аата *Toronto-Dominion Bank*), Канаада иккис улахан баана уонна 10 иһигэр киирэр улахан хапытааллаах бааннар ахсааннарынан Хоту Америка континеныгар, 30 иһигэр Аан Дойду үрдүнэн. Баан сүрүннээн Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Бразилияҕа, Кытайга, Соҕуруу Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Германияҕа, Францияҕа, сорох Африка дойдуларыгар, Аустралиаҕа дьону ипотекаҕа, массыына кредитыгар уонна харыстыыр өҥөҕө киллэрбит баан буолар. Уопсайа 40 судаарыстыбалара, 4 континеҥҥа үлэлиир тэрилтэ.

Салалтата — Торонто (Канаада).
Royal Bank of Canada

**Royal Bank of Canada** (), Канаада саамай улахан баана уонна тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир элбэх харчылаах тэрилтэ, улахан финансовай конгломерата. 

Сүрүннээн 80 омук дойдуларыгар 5 континеҥҥа үлэлиир, ол эрэн 70% бизнес эйгэтэ Канаадаҕа олоҕурар. Улахан мультинационал тэрилтэ буолар, үлэһиттэрэ уонна клиеннара 200 араас омук тылынан саҥараллар уонна 180 дойду олохтоохторо буолар (сахалар эмиэ). 

Тэрилтэ сүрүннээн оҕо уонна Айылҕа харыстабылыгар үлэлиир, ол курдук Amway тэрилтэни кытта Африка, Америка, Канаада, Азия, Европа оҕолоругар босхо детсад тутарга харчы көрөр. Амазонка уонна Саха Сирин тыатын харыстыырга харчы көрөр (Арассыыйа былааһа оннук көрөрүн 2014 боппута, оппозициалары үбүлүүр диэн). 

Салалтата — Торонто (Канаада), Нью Йорк (АХШ).
Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ

**Үөрэҕирии аан дойдутааҕы күнэ** — ХНТ оҕо үөрэх ылар быраабын санатан сылын ахсын тохсунньу 24 бэлиэтиир күнэ.
Петров Василий Кузьмич

альт=Сэрии бэтэрээннэрэ|мини|музей фондата
альт=бэтэрээн|хаҥас|мини|фонда
Петров Василий Кузьмич-педагогическай үлэ ветерана, Уус-Алдан оройуон бастакы комсомолеһа, икки сэрии кыттыылааҕа, оройуон бочуоттаах гражданина, орденнар, медаллар квалердара. 
альт=музей|мини|Танда музейын фондата
Василий Кузьмич Петров Баайаҕа оскуолатыттан кэлэн 1926-1927 үөрэх дьылыгар 5 ый устата Чурапчыга Кузьмин командирдаах партизанскай этэрээккэ сылдьыбыта. Уолба бойобуой дружинатын байыаһынан, Уот Субуруускай быраата Степан Кривошапкин охсуулаах этэрээтигэр кыттан, саҥа Советскай былааска чахчы бэриниилээҕин көрдөрбутэ, хосуннук сэриилэспитэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта. Танда оскуолатыгар үөрэнэр сылыгар I уонна II Байаҕантай нэһилиэктэригэр комсомольскай ячейка тэриллэ илик кэмэ этэ. Василий Кузьмич оскуолаҕа аан бастакы уонна суос-соҕотох комсомолец үөрэнэнээччинэн буолбута. 

В.К Петров Танда сэттэ кылаастаах оскуолатын 1932 с. бүтэрбит сайыныгар икки ыйдаах учуутал курсугар үөрэммитэ. Күһүнүгэр учуутал быраабын ылан, Суоттуга баар Дьиэрэ 3 кылаастаах оскуолатыгар анаммыта. Үс сыл устата учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээн баран, Якутскайдааҕы педучилищеҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ. 1937-1939 сс. Орто Эбэ начаалынай оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. 1939-1941 сс Танда 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта. Ити учууталлыы сылдьан, 1941 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта. Сибиирскэй дивизия стрелковай полкатыгар зенитчиктэр взводтарыгар сулууспалаабыта. Василий Кузьмич сэрииттэн дойдутугар эргиллэн баран, отуттан тахса сыл үүнэр көлүөнэни итиигэ-үөрэтиигэ ахсаабакка үлэлээбитэ. В.К Петров өр сыллаах педагогическай үлэтин иһин РСФСР уонна Саха АССР Верховнай Советын Президиумун, РСФСР Үөрэҕин министерствотын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Василий Кузьмич Аҕа дойду сэриитигэр актыыбынай кыттыытын иһин Аҕа дойду Сэриитин I степеннээх орденынан, "Үлэҕэ килбиэнин иһин", "Сэриигэ хорсунун иһин" уонна да элбэх мэтээлэринжн наҕараадаламмыта. 1987 с. Уус-Алдан оройуонун бочуоттаах гражданинын үрдүк аата иҥэриллибитэ.