Кыргыттар уратылара

Кэлин кэмҥэ бука бары сахабыт тыла олус былыргы төрүттээҕин, өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларын, ол иһин былыргыттан иҥэн сылдьар дорҕооннорун төрүт уларыппакка, харах харатын курдук харыстаныахтааҕын итэҕэйдибит.

“Кыр” диэн кыра таас, таас иһит аны абырахтаммат гына алдьанар, үлтүрүйэр куһаҕан тыаһыттан үөскээбит олус былыргы тыл буолар. Бу тылтан саҕаланан үөскээбит тыллар бары алдьаныы, бытарыйыы өйүн-санаатын иҥэринэн сылдьаллар. Ол иһин кыргыттар олоххо сэрэнэл-лэрэ уолаттардааҕар былаһыччы ордуохтааҕын сахабыт тыла биһиэхэ тириэрдэ сатыырын аахайбакка хаалларан сылдьабыт.

Кыыс диэн эмиэ сэрэхтээх тыл. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооннооҕо ураты, иччилээх тылын биллэрэр. Кыыс оҕо уратылаах, хайаан да улаханнык харыстаныахтаах. Эр киһи кыыс оҕону харыстаан улаатыннарара ирдэнэр, ыраас кыыс оҕоттон эрэ бэйэтин утумнуур оҕону төрөтөрүн Кут-сүр үөрэҕин туһанан биллэхтэринэ табыллар.

Кыыс оҕолор бары ийэлээхтэр. Кыргыттары барыларын кэриэтэ ийэлэрэ көрөн-истэн улаатыннарар. Кыыс оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтин быһаччы үтүктэн, үгэстэргэ үөрэнэр, ийэ кутун үөскэтинэр, ииттинэр, киһи быһыылаах буолар кыаҕа улаатар, сороҕор аҕата суох буолан хаалар уолаттардааҕар улахан сэрэхтээхтэр.

Кыыс оҕолор, уолаттар курдук, урутаан түһэн ураты, иннэ-кэннэ биллибэт быһыыга аан маҥнай киирэн биэрбэттэр, айылҕаттан харыстанар күүстэрэ, күүтэн, кэтээн көрөр санаалара ордук улаханыттан туохха барытыгар сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар. Кинилэр аһара бэрээдэктээхтэр, төрөппүттэрэ, учууталлар этэллэрин истимтиэлэрэ, толорумтуолара улаханыттан киһи оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥорууга киирэн биэрбэттэр. Үгүс дьахталлар сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин туораппыт кэмигэр, улаатан эрэр уолаттар аһара барар өйдөрүн-санааларын хааччахтыыр, киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ аналлаах сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэрин букатын да истибэккэ, билбэккэ улааппыттара сөп. Бу быһаарыыга аһара бэрээдэктээх, “Күөх оту тосту үктээбэт” биир эмэ уолаттары эмиэ киллэриэххэ сөп.

Оскуолаҕа, кыра кылаастарга үөрэнэ сылдьар оҕолортон кыргыттар ураты бэрээдэктээхтэринэн биллэллэр, учууталлар эппиттэрин олус чуолкайдык толороллор, куруук хайҕаналлар. Учууталлар бары кыыс оҕолор бэрээдэктээхтэрин холобур туттаннар, уол оҕолор туһалааҕы да оҥорор санааларын, үөрэх кэмигэр хам баттыыллар.

Биһиги оскуолаҕа уол оҕолору кыргыттартан туспа үөрэтиэххэ диэн этиини тутуһабыт. Уол оҕолору аҕа буолбут эр дьон бэйэлэрэ улааппыт холобурдарынан туһанан эрэ үөрэтэллэрэ табыллар. Кыратык сыыһа-халты туттунууну улаатан эрэр уолаттар хайаан да оҥороллорун уонна ону эр киһи, бэйэтэ улаатан иһэн сыыһа-халты туттубут холобурунан туһанан табатык сыаналыыра уол өйө-санаата сайдыытыгар улахан туһаны оҥорор. Сыыһа-халты туттубут уол өйүн-санаатын аһара хам баттаабакка үчүгэйи оҥоруу суолунан таба салайан биэрии көннөрүнэригэр туһалыыр. Арыычча сытыы-хотуу, бастаан иһэр уолаттар бэйэлэрин лаппа баһыйар эр дьону эрэ холобур оҥостоллор, этэр тылларын ылыналлар, толороллор.

Кыыс оҕолор ийэлэрин үтүктэн кини курдук буола улаатар кыахтара улахан. Кэнники кэмҥэ кыргыттар ыар буруйу оҥоруулара, куһаҕан дьаллыктарга ылларыылара элбээһинэ оҕо өйүн-санаатын иитии-үөрэтии хайысхата төрдүттэн сыыһатын, сэбиэскэй кэм саҕаттан улаханнык халыйан сылдьарын тосту тупсарыы, ырыынак кэмин көрдөбүллэригэр уларытыы тиийэн кэлбитин быһаарар. 

Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн секта кыыс оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ эмиэ сөп түбэспэт. Кыыс оҕолор улаатталлар эрэ саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбээбититтэн кыыстарын харыстаабаттар, көрсө түспүт эр киһилэригэр биэрэн кэбиһэллэр.

Билигин биһиэхэ, Россия дьонугар ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы олоххо төннүү сыыйа-баайа баран иһэр. Кыыс оҕо кэргэн тахсыытыгар урукку олох сыаннастарын, үгэстэрин туһаныы кэргэн, ыал олоҕо туруктаныытын үөскэтиэ диэн эрэнэ саныыбыт.

Сааһын сиппит кыыс оҕо аан маҥнай ыал буолуута, аймахтары элбэтиитэ омук салгыы сайдыытыгар ордук улахан туһалааҕын син билэн, итэҕэйэн эрэбит. Онно туһалаах холобурунан Аан дойдуга ахсааннара балысханнык эбиллэн иһэр мусульманнар тутуһа сылдьар үөрэхтэрэ буолар. Ахсаана кыайа-хото эбиллибэт омук атыттарга үтүрүттэрэрэ, сирин-дойдутун сыыйа-баайа былдьатара остуоруйа үөрэҕиттэн биллэрин үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон таба өйдөөн, омукпут ахсаана эбиллэрин уонна доруобай, бөҕө кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэрин  аан маҥнайгы сорук оҥостуо этибит.

Кыыс оҕо олоҕун сыалынан сааһын ситтэр эрэ эргэ тахсыы, эр киһини таба талан ылан утумнуур оҕолору төрөтүү буолар. Ыал буолуу урукку үгэстэрэ туттулуннахтарына олох элбэх боппуруостара быһаарыллыа этилэр. Кыыс этэ-сиинэ ситэн истэҕинэ, этин-сиинин баҕа санаата олус элбэҕиттэн эргэ тахсыы, ыалы тэрийии кини баҕа санаатыгар бастаан иһэр. Аныгы, сайдыылаах диир олохпутугар кыыс оҕолор тутаах баҕа санааларын сыаналаабаттан, аахсыбаттан, өр сыллаах үөрэҕи сыҥалааһынтан, эр дьону кытта быстах сылдьыһаллара элбээн араас ыарыыларга сысталлара үксээтэ, сааһыран баран доруобай оҕолору төрөтөллөрө аҕыйаата. Арҕааҥҥы омуктар өй-санаа үөрэҕин билбэттэ-риттэн чараас эрэһииҥкэни туһаныҥ диэн албыҥҥа кыргыттары киллэрэллэр. Эр киһи буор кута өй-санаа буоларынан туох да хааччахтан иҥнибэккэ тиийиэхтээх сиригэр тиийэн кыыс төрөтүөхтээх оҕотун өйүн-санаатын буккуйан, мөлтөтөн кэбиһэр. 

Дьон барыта өйдөрө-санаалара тэҥ буолан, үөрэҕи биир тэҥник баһылыыр кыахтара аҕыйах. Омукка аһара элбэх үрдүк үөрэхтээх дьон, салайааччылар туһалара суохтар. Үрдүк үөрэхтээх эрэ буолуҥ диэн ыҥырыылары оҥоруу элбэх ахсааннаах үлэһит дьону көрдөрөн туран албыннааһыҥҥа тэҥнэһэр. Киһи барыта үрдүк үөрэхтэннэҕинэ, онно сөптөөх үлэни булан үлэлэтэр кыах ханнык да сайдыылаах дойдуларга кыаллыбат. Холобурга, элбэх үөрэхтэниини, сайдыыны ситиспит Европа дойдуларыгар хара, кыра хамнастаах үлэлэргэ кэлии дьон хото үлэлииллэриттэн, ахсааннара биллэрдик эбиллиититтэн араас уларыйыылар, хамсааһыннар үөскээн эрэллэр.

Былыргы кэмнэргэ саастарын сиппит, энньэлэрин хомуйан мунньубут кыргыттар кэргэн ылар эр киһи тиийэн кэлэн ыйытарын олуһун кэтэһэллэрэ. Ол-бу араас бити, билгэни, таҥханы, түүлү туһанан хайдах киһи кэлэрин билэ-көрө сатыыллара. Ол кэмнэргэ кыыс оҕо кэргэн тахсарыгар төрөппүттэр ылар, быһаарсар, төрүччү үөрэҕин туһанар оруоллара олус үрдүк этэ. Үгүстэр эргэ тахсалларыгар, ойох ылалларыгар төрөппүттэрин этиилэрин ылыналлара, ол кэмҥэ соҕурууттан кэлэр араас улахан ыарыылар даҕаны сахалары кыайан аҕыйаппатахтара, хата элбээн, доруобуйалара тупсан иһэрэ.

Сорох, бэйэлэрин аһара билиммиттэр, баайдар, байар-тайар туһугар кыыс оҕолорун санаатын, баҕатын аһара хам баттаан сөбүлээбэт киһитигэр кэргэн биэрэр түбэлтэлэрэ биир эмэ да буоллар бааллар эбит. Бу быһыылары олус уратыларынан туһанан кэпсээннэргэ киир-биттэрин, сэбиэскэй былаас токурутан, оччотооҕу кэмҥэ барыта оннук эбит диэн сымыйа өйдөбүлү үөскэппитэ. Баайдар ахсааннара оччолорго да аҕыйахтарынан, бу өйдөбүл сымыйата быһаарыллар.

Өй-санаа төрүттэрин былыргы сахалар ордук чуолкайдык билэллэрин итэҕэйэн олохпутугар таҥара үөрэҕин туһаннахпытына эрэ, оҕолорбут көрсүө, сэмэй, киһилии майгылананнар, сыыһа-халты туттубаккалар, үлэни кыайа-хото үлэлээннэр олохторун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор кыахтаныахтарын сөп. (1,23).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.