Туһалааҕы оҥостуу

Дьон бэйэлэригэр туһата суоҕу, куһаҕаны оҥорору, ночооту аҕалары оҥороллоро аҕыйах, суох да буолуо, ол оннугар үчүгэйи, туһалааҕы оҥосто сатыылларыттан үйэлэрин устата үчүгэйи оҥостууну аһара ыытан кэбиһэннэр мөлтөөһүн кэмигэр киириилэригэр улахамсыйыыга, улуутумсуйууга тириэрдэллэр. Бу кэмҥэ сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо саҥалыы тарҕанарыгар туох уһун үйэлээх туһаны киһиэхэ аҕаларын билиилэрэ улахан көмөнү оҥоруон сөп.

Оҕо өйө-санаата сайдыыта, улаатан киһи буолууну ситиһиитэ, киһилии майгыланан, киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута үйэлэргэ үөскээбит олоххо туһалаах үгэстэри тутуһуу буолар уонна төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ ийэ кутун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн тутулуктанан  саҥалыы сайдан барар.

Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ арыйан, киһи буолуу, киһилии майгыланыы, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу үөрэхтэрин үөскэтэн үгэскэ кубулутан билигин да туһана сылдьаллар.

Майгы диэн киһи оҥорор быһыытыттан, үс куттарыттан ураты, сүртэн тутулуктаах уонна хамсаныыларга быһаччы кыттыспат өй-санаа түмсүүлэрэ буолар. Майгы уратыларын быһаарыылары биһиги итинник ааттаах үлэбититтэн булуохха сөп.

Киһиэхэ олоҕун сыалын булунарыгар, баҕа санаата үөскүүрүгэр  таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр, туһалаах баҕа санааны ыйан биэрэр уонна өйө-санаата аһара барарын, алдьатыыга тиийэн хааларын тохтоторго анаан, сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары туһанар.

Киһи айылҕаттан бэйэтэ икки өрүттээх:

1. Этэ-сиинэ. Тутаах чааһа.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс кукка уонна сүргэ арахсар.

Таҥара үөрэҕин тутуһар, таҥараһыт киһи этэ-сиинэ улаатыыта уонна өйө-санаата сайдыыта бу икки өрүттэр икки ардыларынан сөптөөх тэҥнэһиини тутуһан сайдарыттан, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһарыттан ортотунан түбэһиитэ табылыннаҕына туруктаах буолууну ситиһэр.

Дьон олохторугар бэйэлэригэр туох эмэ туһаны аҕалар, ситиһиигэ ыҥырар баҕа санааны үөскэтэр, өйү-санааны сайыннарар үөрэҕи ситиһэ, тутуһа сатыыллар. Туох да туһата суох, өйү-санааны буккуйар, сайдан иһэр олохтон хаалбыт, сыыһа үөрэхтэр “секта” диэн ааттаналлар уонна олох үөрэҕинэн сымыйалара дакаастанан таҕыстаҕына сыыйа туоратыллан, хаалан, умнуллан иһэллэр.

Төрөппүттэр бары оҕолоро, сиэннэрэ, кэлэр көлүөнэлэрэ  бэйэлэриттэн ордон, элбэҕи ситиһэн олохторун киһи быһыылаахтык, уһуннук олоруохтарын, аймахтара, хааннара сайдан иһиэхтэрин баҕараллар. Арай бу баҕа санаалара туоларыгар сахалыы Кут-сүр уонна таҥара үөрэхтэрэ эрэ туһалыылларын билэн, итэҕэйэн оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныа этилэр.

Таҥара үөрэҕин олус улахан туһата диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри киһи буолууга, киһилии майгыланарга, быһыыланарга, сыыһа-халты туттубакка иитэрэ, үөрэтэрэ буолар. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан, тупсан киһи буолууну ситистэҕинэ, киһилии майгыланнаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо тириэрдэр.

Өй-санаа түмсүүтэ элбэхтэ хатыланнаҕына үгэс буолар, онтон салгыы эти-сиини элбэхтик хамсаттаҕына үөрүйэххэ кубулуйар. Үөрүйэхтэри иҥэринэн уларыйбыт эт-сиин кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрэ киһи оҥорор быһыыларыгар улахан сэрэхтээхтик сыһыаннаһарын ирдиир. Сахалар олохторун үөрэҕэр “Куһаҕан айыыны оҥорботоҕум” диэн кырдьаҕастар кэриэстэрин этэн анараа дойдуларыгар бараллара, кэлэр көлүөнэлэрин туһугар ордук кыһаналларын биллэрэр уонна Үөһээ дойдуга өйдөрө-санаалара ыраас, бары куһаҕаннартан ыраастанан тиийэллэригэр аналланар.

Киһи оҥорбут быһыыта этигэр-сиинигэр үөрүйэхтэри үөскэтэн иһэринэн киһи оҥорор быһыытыгар олус улахан сэрэхтээх буолара ирдэнэр. Куһаҕан уонна олус куһаҕан быһыылары оҥоруу оҕоҕо үөрүйэх буолан иҥэн хааларыттан кэлэр көлүөнэлэргэ эмиэ бэриллэн иһэрин төрөппүт умнубатаҕына табыллар. 

Сиэри тутуһуу, киһи буолууну ситиһии, киһилии майгыланыы, быһыыланыы уонна үлэни сайыннарыы сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн көрдөбүллэрэ буолаллар. Бу сүрүн көрдөбүллэри оҕо улаатан иһэн ситистэҕинэ эрэ салгыы олоҕо табыллар.

Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан иһиитэ дьон уһун үйэлэргэ ситиспит ситиһиилэрин, таһымнарын барытын хатылаан, саҕаланыытыттан кэрийэн өйүгэр-санаатыгар үгэһи үөскэтэн иҥэриннэҕинэ эрэ сиэри тутуһан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны уонна майгыланыыны олоҕор туһанар кыахтанар. 

Оҕо өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэр:

А. Атаах оҕо. Оҕону кыра эрдэҕиттэн аһара көрөн-истэн, маанылаан атаахтатан кэбистэххэ киһилии майгыга үөрэммэккэ хааллаҕына куһаҕан кыыллыы майгыланан хаалара дьону кытта сыһыанын куһаҕаҥҥа уларытыан сөп. Атаах оҕо киһилии быһыыта, майгына суох буола улаатан хаалара улааппытын кэннэ төрөппүттэрин эрэйдэрин элбэтэрин сахалар быһааран “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорон туһанан эдэрдэри сэрэтэллэр.

Б. Көйгө оҕо. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит оҕо көйгө оҕо диэн ааттанар. Үлэҕэ үөрэнии ыарахан, эрэйдээх, ол иһин бу эрэйдэри тулуйан үлэлииргэ үөрэммит оҕо көйгө диэн ааттаммыт. Үлэлии үөрэнии киһилии быһыыга, майгыга үөрэтэр күүһэ улахан, оҕо киһи буолууну баһылыыра түргэтиирин тэҥэ, тулуурга үөрэнэн туттунар күүһэ улаатара ситиһиллэр. Бу оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар уратылары сахалар былыргы үйэлэргэ баһылаан билигин туһана сылдьаллар. Таҥара үөрэҕин улахан туһата диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри киһи буолууга, киһилии майгыланыыга, быһыыланыыга уонна үлэни табан үлэлииргэ иитэрэ, үөрэтэрэ буолар.

Дьон олохторугар туһалааҕы эрэ оҥоро сатыылларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ туох туһаны оҥорорун биллэхтэринэ уонна итэҕэйдэхтэринэ араас көрдөбүллэрин тутуһар кыахтара улаатаҕына сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.