Айыыны оҥорууга бэлэмнэнии

Сахаларга айыы диэн тыл киһи өйө-санаата уратыны, саҥаны оҥорууга тириэрдэрин биллэрэр тутаах суолталаах. Киһи оҥорор быһыыта атыттар өссө билэ иликтэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу буолан хааллаҕына, саҥаны айыыны оҥоруу, айыы буолан тахсар. 

Бу айыы диэн тыл улахан иччилээх. Иччитэ “ыы” диэн ытааһыны үөскэтэр дорҕоонноругар саһан сылдьар. Киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт быһыылара куһаҕан буолан тахсара элбэҕиттэн ытааһыҥҥа тириэрдэрин биллэрэ сылдьар.

Киһи саҥаны айар санаатын ай диэн тыл биллэрэр. Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын дорҕоонун эбэн айыы диэн киһи оҥорор ураты быһыытын биллэрэр тылы үөскэппиттэр. Бу ураты быһыылар барылара кэриэтэ куһаҕан буолан тахсаллара элбэҕин быһааран “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан анаан-минээн бэлиэтээбиттэр.

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларыттан айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллар. Бу быһаарыы сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ атыттартан биллэр уратылааҕын дакаастабыла буолар.

Ай диэн тыл киһи санаата саҥаны айа сатыырын биллэрэр. Киһи бу санаатын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына “ыы” диэн ытааһын сы-һыарыыта эбиллэн айыы диэн тыл буолан тахсар. Киһи оҥоро охсон кэбиһэр саҥаны айыыта куһаҕан буолан тахсара элбэҕин быһааран “ыы” диэн ытааһын сыһыарыытын былыргылар эбэн биэрбиттэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн айылҕа тыынар-тыыннаахтара оҥорор быһыылара кыыллар уонна киһи оҥорор быһыылара диэн икки өрүккэ арахсаллар:

1. Кыыллыы быһыылар.

2. Киһилии быһыылар.

Бу айылҕа тыынар-тыыннаахтара оҥорор араас быһыыларын төһө кыайарбытынан дириҥник ырыта, быһаара сатыахпыт: 

1. Кыыллар араас элбэх быһыылары оҥороллор, эттэрин-сииннэрин көрдөбүлүн аан бастаан толороллор. Төһө да аҕыйаабытын иһин дьон кыыллар оҥорор быһыыларын биирдэ эмэтэ оҥорон кэбиһэллэр. Олортон саамай тарҕаммыттара уонна түргэннэрэ таҥаһа суох, сыгынньаҕын сылдьа сатыыллара элбээн иһэрэ буолар. 

Элбэх буолан көмөлөөн киһини кырбааһын диэн сиэмэх кыыллар оҥорор быһыылара биирдэ-эмэтэ да буоллар эдэрдэргэ биллэн кэлэр.

Саамай ураты кыыллыы быһыынан биир көрүҥнээхтэр бэйэ-бэйэлэрин сиэһэллэрэ буолар. Дьон киһини сииллэрэ кыыллыы быһыы сүтэн, симэлийэн хаалбатын, билигин да баарын биллэрэр. Онно-манна биирдиилээн да буоллар киһини сиэччини туталлара өй-санаа уларыйара, тупсара уустугун уонна уһун кэми ыларын быһаарар.

Киһи кыыллар оҥорор быһыыларын оҥорон кэбиһэрэ айылҕаҕа икки өрүт солбуйсан, эргийэн биэрэллэрэ кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэ-рин биллэрэрэ дьон суох буола эстэн хаалбаттарын быһаарар.

2. Киһи оҥорор быһыылара сайдан, тупсан иһиилэриттэн киһилии быһыылар үөскээн тахсан олоххо киирбиттэр. Бу быһыылары оҥорор буолууга үөрэнии кэнниттэн киһи кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсан бэйэтин киһи диэн ааттанара үөскээбит.

Киһи оҥорор быһыытын курдук быһыыны оҥоруу киһи быһыыта диэн ааттанар. Оҥорор быһыыны барыларын киһи оҥорорун курдук оҥоруу сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйатарыттан туһалаах, үчүгэй быһыылары элбэтэр. Киһи буолуу үөрэҕэ Аан дойду үрдүнэн барытынан тарҕанан хас да таҥара үөрэхтэрин үөскэппит.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи эрэ оҥорор ураты быһыыта буолар. Киһи салгын кута сайдарынан санаата күүстээҕинэн саҥаны, уратыны айан оҥорон олоххо тупсарыыны киллэрэр кыахтанар. 

Тыл үөрэхтээхтэрин саамай улахан сыыһаларынан тугу эмэ кумаа-ҕыга суруйбуттарын саҥаны айыыны оҥоруунан ааҕа сылдьаллара буолар. Кумааҕыга ону-маны, була сатаан суруйуу айар диэн тылынан этиллэр уонна саҥаны айыыны оҥорууга эрдэттэн, үчүгэйдик бэлэм-нэнии эрэ буолар. Ону-маны була сатаан суруйуу оҥорор быһыыга өссө да кубулуйа илигинэн айыы кыайан буолбакка хаалар.

Айыыны оҥорууга бэлэмнэниини тутуу проегын оҥорууттан булан ылыахха сөп. Онно бары-барыта кумааҕыга суруллан сыыһата-халтыта барыта көнөн тутууну оҥорууга бэлэм буолар. Бу проегынан тутуу тутуллан бүттэҕинэ биирдэ саҥаны айыы буолан дьэндэйэр.

Киһи оҥорор ураты, ким да билбэт буолан оҥорбот быһыыта айыы диэн ааттанар. Туох эрэ олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥордоххо олоххо сайдыы, тупсуу кэлэр. Киһи оҥорор саҥаны айыыта туһалаах буолан тахсарын ситистэҕинэ эрэ табыллар. Үгүс элбэх айыыны оҥоро сатааһыннартан туһалааҕа биир эмэ буолан хаалара сайдыыны ситиһии уустуктарын биллэрэр.

Сахалар айыыны оҥоруу туһунан үөрэхтэрэ “Кэс тыл” диэн этиигэ иҥэн сылдьар. Элбэх үлэттэн оҥоруллар саҥаны айыы туһалаах буолан тахсарын, дьоҥҥо үчүгэйи аҕаларын туһугар “Кэс тыл” диэн олоххо улахан уопуттаах кырдьаҕас киһи этэрин, ыйарын тутуһан оҥорулуннаҕына эрэ табыллан тахсарыттан туһаны аҕалар. 

Олус былыргы кэмнэртэн ыла дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ өй-санаа саҥаны айыыны оҥорорун быһаарар айыы диэн тыл эмиэ улахан уларыйыыны көрсүбүтэ биллэр:

а. Олус былыргы олоҥхо кэмигэр дьон айыыны оҥорууну “үчүгэй” эрэ курдук өйдүүллэрэ элбэхтик айыы диэн тылы ахталлара биллэрэр. 

Ол былыргы олоҥхо кэмигэр дьон аҕыйах, биир эмэ саҥаны айыыны оҥороллор эбит, ол иһин тугу саҥаны оҥорбуттарын бары-ларын “үчүгэй” диэн ааттыыр кэмнэригэр айыы диэн тыл үчүгэй суолтаҕа элбэхтик туттулла сылдьыбыт. Бу кэмҥэ дьон биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин өссө быһаара иликтэриттэн айыы диэн тыл “үчүгэй” эрэ курдук ааҕыллар эбит.

“Айыы киһитэ аһыныгас, Күн киһитэ көмүскэс” диэн өс хоһооно дьон Күн таҥараны тутуһар былыргы кэмнэригэр үөскээбит уонна дьоҥҥо аһынар санааны үөскэтэн биэриигэ туһалаабыт. 

“Айыы дойдута” диэн дьон бэйэлэрэ олорор сирдэрин эмиэ ааттыы сылдьыбыттара олоҥхолорго кэпсэнэллэр. Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьарын өссө арыйа иликтэринэ бэйэлэрэ олорор сирдэрин итинник ааттыы сылдьыбыттар эбит.

б. Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбытын кэнниттэн айыы диэн тыл икки өрүттэммит; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэнэн икки аҥы арахсыбыт. Дьон өйүгэр-санаатыгар киирбит бу улахан уларыйыыны аныгы үөрэхтээхтэр бары билиэхтэрэ этэ. Тоҕо диэтэххэ, тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа улахан тылдьыттарыгар өй-санаа үөрэҕэр буккууру, диктатура диэки халыйыыны үөскэтэн “аньыы” диэн тылы суруйан киллэрэн сахалары албынныы сылдьалларын уонна диктатураны үөскэтэ сатыылларын анаан-минээн  бэлиэтээтилэр.

Киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорон кэбиһэрэ арыллан быһаарыллыбытын кэннэ айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ олоххо киирбит. Сахалар бу уратыны былыргы кэмнэртэн билэллэрин бэлиэтинэн саха тылын 1967, 1994, 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыт тылдьыттарыгар айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн иҥэринэн сылдьара сурукка киирбитэ чуолкайдык дакаастыыр.

Олоҥхону үөрэтэ сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылга киирбит бу уларыйыыны билигин да билэ иликтэр. Ол билбэттэриттэн айыы диэни “үчүгэй” эрэ өйдөбүллүүр, онтон куһаҕаны “аньыы” диэн саҥа тылы булан уларытан ааттыы сатыыллара улахан сыыһа буолар. 

Кинилэр бу сахалары буккуйар үлэлэрин “грех” диэн нууччалыы тылы үтүктэн оҥоро сатыыллар. Сомоҕотто суруйарынан “грех” диэн тыл нууччалар гректэртэн арахсар, кинилэри “куһаҕан” диэн ааттыыр кэмнэригэр үөскээн олоххо киирбитэ биллэр. 

Саҥаны айыыны, ол аата уратыны, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбэҕинэн уонна киһи үгүстүк сыыһа-халты туттунара киирэринэн куһаҕаҥҥа кубулуйара элбиир. Айыыны оҥорууга аан бастаан сэрэхтээх буолуу, бу быһыыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн эрдэттэн таба быһаарыы эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн сайдан иһэр. Оҕо айыыны оҥорор санаата элбээн хаалар. Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэннэр оҕолор саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын аһара элбэтэн куһаҕаны оҥороллорун үксэтэллэр.

Оҕолор саҥаны айыыны оҥоро сатаан наркотиктары боруобалаан наркоман буолан хаалыылара тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан эбиллэн иһэр. Оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр төрөппүттэр, бу “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа үөрэҕи тохтотторуохтара этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэн быстах санааҕа киирэн биэрэ-риттэн уонна сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр аналлаах. 

Айыыны оҥоруу уратыларын хас биирдии киһи билэрэ уонна олоҕор таба туһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар. (1,72).

## Туһаныллыбыт литература.
Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.