open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жураковская Юлия Леонидовна

**Жураковская Юлия Леонидовна**, (1953 с, тохсунньу 22 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Российскай Федерация үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо

## Олоҕун олуктара
·                    1953 с. тохсунньу 22 күнүгэр, Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ 

·                    1980 с. М. Горькай аатынан государственнай педагогическэй институт историко-филологическай салаатын бүтэрэн Приморскай кыраай Чугуевка оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.

·                    1983 с. Хадан орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбит.

·                    1987 с. Сунтаардааҕы профтехучилищеҕа нуучча тылын уонна литературатын учууталынан улэлээбит.

·                    1988 с. Сунтаардааҕы «Пионердар дьиэлэригэр» методистыыр

·                    1990 с. Уустуйа орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        РФ үөрэҕириитин уонна иитиитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

·        “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ 

·        Сунтаар улууһун Уустуйа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо

·        «Саха сирин пионериятын 95 сыла» бэлиэ 

·        «Россия профсоюһун 100 сыла» бэлиэ 

·        Үлэ бэтэрээнэ

·        Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун киин комитетын грамотата

·        РФ Норуот үөрэхтээһинин уонна наука үлэһиттэрин профсоюһун өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэтин Бочуоттаах кинигэтигэр киирбитин туһунан туоһу сурук

## Быһаарыылар
Тихонова Матрёна Сергеевна

**Тихонова Матрёна Сергеевна**, (1977с., кулун тутар 9 күнэ), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
·        1977с. кулун тутар 9 күнүгэр төрөөбүтэ

·        1996 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир

·        2001 с. **-** Саха государственнай университетын саха салаатын үөрэнэн бүтэрэр

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,

·        «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ

«Сунтаар улууһун кэлэр көлүөнэтин үөрэтиигэ уонна иитиигэ кылаатын иһин» үрүҥ көмүс бэлиэ хаһаайката.

## Быһаарыылар
Баарбара Дьукуна

**Баарбара Дьукуна** (швед: *Barbara Sørensen* , дат: Barbro Sørensen, сахалыыга *Барбара Сөрэнсэн*, хос аата **Дьукуна дьахтара** ) , төрөөбүт 1664 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Стокһольм куоратка, өлбүтэ - Хачаҥхалаах атырдьах ыйын 13 күнүгэр 1735 сыллаахха. Үһүйээн быһыытынан Швеция уонна Дания хааннаах баай дьахтар, сири дойдуну кэрийэ сылдьан Саха Сиригэр кэлэн ыарытыйан өлбүт. 

Өлөрүгэр харчыны сыллыы "тыыммыт уһат" диэн саҥаран өлбүт. 

Тарбаҕыгар бөдөҥ кыһыл көмүс уонна бриллиант киэргэллээх эбит, өлбүтүн кэннэ Павловскай (оччолорго Нөөрүктээйи) бандьыыттара оччотооҕу кэмҥэ уоран ылбыттар. 

Баарбара Дьукуна төрүт тылын таһынан (шведтыы) өссө даниялыы, ниэмэстии, нууччалыы уонна сахалыы билэр эбит. 

Кэргэнэ холбоһоот да 1 сыл буолан баран ыарытыйан өлбүт, үһүйээн быһыытынан Сахаан Ньоҕой диэн киһи. Икки кыыс оҕолоро ийэлэрин Хачаҥхалаах таһыгар көмөн баран Дания диэн дойдуга көспүттэр, онно тиийэн сыыйа Недерланд дойдутугар олохтоох уолаттарга кийиит буолаллар - Tuiaara-Elisabeth Visser уонна Sardaana Van der berg. Олор оҕолоро сиэннэрэ кэнники Америкаҕа көһөллөр - John Mitchell, Sarah Wilson уонна Lookuut Wilson буолаллар. Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн информация суох, быһыытаҕа линиялара быстыбыт аймах хааннара, эбэтэр окончательно симэлийэн билиҥҥи американнар кубулуйбуттар.
Dunkin’ Donuts

**Dunkin’ Donuts** (*Данкин Донатс*) - АХШ сетевой кофейнята, 1950 сыллаахтан үлэлиир. Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна капитализациата биир үрдүк көрдөрүүлээх, Аан Дойдуга 43 омук сиригэр үлэлиир уонна 18000 кофейнялаах. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Ubiquiti Networks

**Ubiquiti Networks** - АХШ тэрилтэтэ, PoE технологиянан үлэлиир роутердары оҥорорунан биллэр, саҥа сайдан эрэр телекоммуникационнай тэрилтэ.

Nasdaq компонеҥҥа ааҕыллар
Грймалдo, Дoаo

**Дoаo Грймалдo** (; Олунньу 20 күнүгэр 2003 сыллаахха, Перу куоракка төрөөбүт) — Перу футболиһа  Испания Sporting Cristal.
Koch Industries

**Koch Industries** - АХШ холдинговай тэрилтэтэ, сыыйа конгломерат буолар кэскиллээх. Салайар активыгар номнуо 18 автономнай тэрилтэлэр киирэллэр, араас бизнес сфераҕа үлэлиир. 

Салалтата - Уичито , Канзас (АХШ)

Fortuna 500 компонеҥҥа оонньонор.
Georgia-Pacific

**Georgia-Pacific** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ целлүлоза оҥорор тэрилтэ уонна туалетка аналлаах гигиенаҕа сыһыаннаах химия оҥорор тэрилтэ. Koch Industries бас билиитигэр киирэр, ол эрэн автономна үлэлиир.

Салалтата - Атланта (АХШ)

Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр
Nescafé

**Nescafé** (*Нескафе*) - Швейцария тэрилтэтэ, Аан Дойдуга бастыҥ кофе утахтары уонна аналлаах компоненнары оҥорор, 1989 сыллаахтан сир шаарыгар бастыҥ, глобальнай буолар. 100% тэрилтэ акциятын Nestle конгломерат бас билэр.
Туурсуйа бэлиэ күннэрэ

**Туурсуйа**

2024 сыллаахха Туурсуйаҕа маннык күннэргэ өрүүллэр:

* Тохсунньу 1 — Саҥа дьыл
* Муус устар 9 — Ид аль-Фитр иннинээҕи күн (Ураза-байрам)
* Муус устар 10-12 — Ид аль-Фитр (Ураза-байрам)
* Муус устар 23 — Дойду тутулуга суох буолуутун күнэ уонна Туурсуйа оҕолорун күнэ
* Ыам ыйын 1 — Үлэ уонна солидарность күнэ
* Ыам ыйын 19 — Ататүүрү ахтан ааһар күн, ону таһынан Ыччат уонна сопрт күнэ
* Бэс ыйын 15 — Ид аль-Адха иннинээҕи күн (Курбан-байрам)
* Бэс ыйын 16-19 — Ид аль-Адха (Курбан-байрам)
* От ыйын 15 — Дэмэкирээтийэ уонна дойду сомоҕолоһуутун күнэ (День демократии и национального единства, 2016 сыллаахха буолбут өрө туруу хам баттаммыт күнэ)
* Атырдьах ыйын 30 — Кыайыы күнэ
* Алтынньы 29 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (), 1923 сыллаахха Ататюрк өрөспүүбүлүкэни биллэрбит
* Сэтинньи 10 — Ататүрк кэриэстэбилин күнэ
* Сэтинньи 24 — Учуутал күнэ
* Ахсынньы 25 — Газиантеп куорат босхоммут күнэ (1921).

## Атын бэлиэ күннэр
* От ыйын 1 — Байыаннай байҕал флотун күнэ
* Атырдьах ыйын 26 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа** — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмэр түмэт тэрилтэ.

1991 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр саҥа сойуус I сийиэһэ буолбут.

## Эбии көр
* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа 
* Саха суруйааччыларын сойууһа

## Быһаарыылар
Саха АССР суруйааччыларын сойууһа

**Саха АССР суруйааччыларын сойууһа** — Саха АССР, Саха ССР уонна Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыар диэри Саха Өрөспүүбүлэкэтин суруйааччыларын түмпүт түмэт тэрилтэ. сыллаахха икки туһунан сойууска хайдыбыта.

## Эбии көр
* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа 
* Саха суруйааччыларын сойууһа
Саха суруйааччыларын сойууһа

**Саха суруйааччыларын сойууһа** — Саха АССР, Саха ССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара.

## Сойуус төрүттэниитэ
Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.

Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн Платон Алексеевич Ойуунускай буолбута.

1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа уонна Саха сирин суруйааччыларын сойууһа.

2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ Егор Борисов көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл Олег Амгин. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр.

## Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ
1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;

1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;

1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;

1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;

1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;

1961-1979 - Семен Петрович Данилов;

1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;

## Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ
I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ;

II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;

III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;

IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;

V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн Сэмэн Данилов өссө төгүл талыллыбыт.

VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;

VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;

VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;

IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;

X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;

XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ.

## Эбии көр
* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа 
* Саха сирин суруйааччыларын сойууһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
Marsh McLennan

**Marsh McLennan** (*Мэршһ МакЛэннэн*) - АХШ саамай бөдөҥ профессиональнай брокер өҥөтүн оҥорор тэрилтэтэ, араас сфераҕа үлэлиир, ол курдук аудитор, банкротства уонна харысхал эйгэтигэр. 4 улахан автономно үлэлиир бизнес салаалаах: -  	Marsh, Guy Carpenter,Mercer, Oliver Wyman.

Салалтата - Нью Йорк (АХШ)
Дойдулар ардыларынааҕы космос станцията

мини|уҥа|Дойдулар ардыларынааҕы космос станцията
**Дойдулар ардыларынааҕы космос станцията** (**нуучч. - Международная космоическая станция - МКС**) диэн космос станцията, искусственнай спутник, дьон хас да ыйы быһа олорор кыахтаах. Бастакы модуля - **Заря** - 1998 сыллаахха космоска ыытыллыбыта. Бары модулляра 2011 сыллаахха хомуллубуттара. Арассыыйа, АХШ, Европа, Дьоппуон уонна Канаада бииргэ үлэлээн туппуттара. Атын дойдулар, ол курдук Бразилия, Италия уонна Кытай атын дойдулар нөҥүө үлэлиир кыахтаахтар.

1980-с сыллар саҕаланыытыгар NASA Фридом диэн ааттаах ССРС утары Салют уонна Мир космос станцияларын аналогын оҥорор былааннааҕа. Ол гынан баран былаан стадиятыттан тахсыбатаҕа. ССРС ол бириэмэҕэ эстибитэ, ол иһин Тымныы сэрии эмиэ тохтообутун кэннэ Европа, Арассыыйа, Дьоппуон уонна Канаада бэрэстэбиитэллэрин кытары АХШ NASA агенствота кэпсэтиилэри саҕалаабыта. Ону бастаан 1993 сыллаахха биллэрбиттэрэ, уонна аата Альфа диэн этэ. Ол станциятыгар Фридом тутуллуохтаах модулларын, Арассыыйаттан МИР-2 модулларын (билигин Звезда модуль аатынан биллэр), уонна Европа космос агенствотыттан Колумбус модуля холбонуохтаах диэн биллэрбиттэрэ.
Нью Йорк куоратка Махтал күнүн параада

**Нью Йорк куоратка Махтал күнүн параада** - Нью Йорк куоратка сылын ахсын ыытыллар параад, махтал күнэ сүрүн бэлиэ параада буолар, 1924 сыллаахтан ыытыллар.

Macy’s тэрийэр традициа быһыытынан.
Toro (тэрилтэ)

**Toro** - АХШ тэрилтэтэ , араас индустриаҕа сыһыаннаах техника оҥорорунан биллэр. Аан Дойдуга биир бөдөҥ бэйэтин бизнес эйгэтигэр.

Салалтата - Блумингтон (Миннесота, АХШ)
Төгүр

**Төгүр** диэн төгүрүк диискэ быһыылаах эргийэр тэрил. Төгүр сис моой тирэҕэр кэтэрдиллэн эргийэр. Төгүр уонна сис биир судургу механизм буолаллар. Төгүр араас көлөлөргө уонна механизмнарга таһаҕас тиэйэргэ таһарга туттуллар.
Сис (техника)

**Сис** диэн эргийэр төгүр кэтэрдиллэр киин сүнньэ. Көлөлөргө сис эргийэр уонна эргийбэт типтэрдээх буолар.
Судургу механизм

**Судургу механизм** диэн күүс хайысхатын эбэтэр кэриҥин уларытар тэрил. Судургу механизм ууруллар күүһү төһүүлээн төгүллүүр тэрил буолар диэн быһаарыахха сөп. Барҕарыы кэмин билимдьиттэрэ алта классик судургу механизм баарын билэллэрэ:

* Төһүү
* Төгүр уонна сис
* Куолун
* Иҥнэри хаптал
* Ытаһа
* Суруук
Төгүр уонна сис

**Төгүр уонна сис** диэн биир судургу механизм буолар. Төгүр сискэ кэтэрдиллэн кинилэр бииргэ эргийэн күүс оҥороллор. Бу механизм төһүү биир көрүҥэ буолар диэххэ сөп.
Иҥнэри хаптал

**Иҥнэри хаптал** диэн сытыары сурааһыҥҥа сытар уһук чопторо араас үрдүктээх хаптал ньуур. Иҥнэри хапталы быһан көрдөххө кини  \theta сытыы муннуктаах көнө муннуктаах үс муннук буолар. Иҥнэри хаптал биир судургу механизм буолар. Таһаҕаһы туруору көтөҕүүтээҕэр кыра күүһүнэн таһаарарга туттуллар.
Төһүү

**Төһүү** диэн тирэх чобун тула эргийэр өһүө. Төһүү биир судургу механизм буолар. Өһүө уһугуттан тирэх чобугар барар кэрдиистэрэ төһүү холо дэнэллэр. Төһүү устата ыарахан таһаҕаһы көтөҕөргө туттуллар. Бэйэҕинээҕэр ыарахан ыйааһыны көтөҕөргө төһүү холун уһун өттө эн диэки баар буолуохтаах. Төһүүгэ ууруллубут күүстэр түгэннэрэ нуулга тэҥнэстэхтэринэ төһүү тэҥнэһиккэ баар буолар.
Хаптал

**Хаптал** диэн геометрия биир сүрүн өйдөбүлэ. Хаптал икки кээмэйдээх куйаарга  диэн быһаарыллар. Үс кээмэйдээх координат систематыгар хаптал чоп баһаама диэн быһаарыллар, кини координаталара маннык тэҥнэбиллээх:
:ax + by + cz + d = 0,

*a*, *b*, *c*, *d* дьиҥ ахсааннар, уонна a, b, c ахсааннартан саатар биирдэрэ нуулга тэҥнэспэт.

Эклид куйаарыгар хаптал быһаарыыта:

* биир көнөҕө сыппат үс чоп
* көнөҕө сыппат сурааһыннар уонна чоп
* хапталга перпендикуляр чоп уонна сурааһын
* икки быһа охсуһар эбэтэр параллель сурааһын

## Хаптал чобо уонна нормаль вектора
 P_0 = (x_0,y_0,z_0)  чоптоох уонна \vec{n} = (a, b, c)  вектордаах хаптал тэҥнэбилэ маннык:

: ax + by + cz = a x_0 + b y_0 + c z_0 

хаптал  P_0  чобу ааһар уонна \vec{n} векторга перпендикуляр буолар.

## Үс чоптоох хаптал
 P_1 = (x_1,y_1,z_1) ,  P_2 = (x_2,y_2,z_2) ,  P_3 = (x_3,y_3,z_3)  үс чобу ааһар хаптал тэҥнэбилэ маннык:

: \begin{vmatrix} x - x_1 & y - y_1 & z - z_1 \\
x_2 - x_1 & y_2 - y_1& z_2 - z_1 \\
x_3 - x_1 & y_3 - y_1 & z_3 - z_1 \end{vmatrix} = 0 

## Чоптон хапталга дылы ырааҕа
 P_1 = (x_1,y_1,z_1)  чоп уонна ax + by + cz + d = 0 хаптал,  P_1  чоптон хапталга дылы ырааҕа:

: D = \frac{\left | a x_1 + b y_1 + c z_1+d \right |}{\sqrt{a^2+b^2+c^2}}

## Икки хаптал ардынааҕы муннук

a_1 x + b_1 y + c_1 z + d_1 = 0 уонна a_2 x + b_2 y + c_2 z + d_2 = 0 хапталлар муннуктара:

: \cos {(\alpha)} = \frac{a_1 a_2 + b_1 b_2 + c_1 c_2}{\sqrt{a_1^2+b_1^2+c_1^2}\sqrt{a_2^2+b_2^2+c_2^2}}.
Куолун

**Куолун** диэн күүһү салайар тэрил. Куолун биир судургу механизм буолар. Ыарахан таһаҕаһы кыра күүһүнэн көтөҕөргө тардарга туттуллар. Куолун тутулугар төгүр уонна сис баар. Сискэ кэтэрдиллибит төгүр эргийэн күүс биэрэр. Төгүр биир эбэтэр хас да буолар. Төгүр иитэ хаптаҕай, тиистээх, хотоҕор буолар. Төгүр иитигэр быа, кур, тиспэх тардыллан таһаҕаһы көтөҕөр.
Ытаһа

**Ытаһа** диэн үс муннук формалаах сэп. Ытаһа барамайы хайытарга, көтөҕөргө, тутарга туттуллар. Ытаһа биир судургу механизм буолар.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ

**Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ** (, нуучч. кылг. *ИЯКН*) — Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет иһигэр киирэр саха тылын, култууратын уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу төрүт омуктар тылларын уонна култуураларын испэсэлиистэрин, ону таһынан туризмҥа идэтийбит дьону бэлэмниир үрдүк үөрэх кыһата.

## Устуоруйата
1934 сыл муус устар 2 күнүгэр РСФСР Наркомпроһун уурааҕынан Саха пединституутугар саха уонна нуучча тылларын салааларын (отделениеларын) тэрийэр туһунан этиллибитэ. Ол эрээри, 1935 сыллаахха нуучча тылын салаата эрэ аһыллыбыта. Саха салаата 1939 сыллаахха биирдэ аһыллыбыта, 1939-40 үөрэх сылыгар онно 3 киһи үөрэххэ киирбитэ. Сүрүн тэрийээччиннэн уонна өр кэмҥэ сүрүн үөрэтээччинэн Лука Харитонов буолбута. Кини 1939 сыллаахха "Категория наречия в якутском языке" диэн хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Салаа бастакы преподавателлэринэн М.С. Гуревич, В.В. Яковлев, Н.С. Григорьев, Н.М. Заболоцкай, Б.А. Павловскай үлэлээбиттэрэ.

1946 сыллаахха тыл уонна литэрэтиирэ салаатыгар (отделениетыгар) икки хаапыдыра үөскээбитэ. Олортон биирдэстэрин саха тылын уонна лиэтэртиирэтин хаапыдыратын Лука Харитонов салайар буолбута. 

1947-52 сылларга саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратын Никита Григорьев салайбыта. Кини кэнниттэн 1952-56 сылларга хаапыдыраны Г.А. Никифоров салайбыта.
Онтон хаапыдыраны 1962-68 сыллардаахха (уонна 1977-80 сс.) Николай Антонов баһылаабыта. 1968-77 уонна 1980-91 сс. Н.Д. Дьячковскай хаапыдыра сэбиэдиссэйинэн талыллан үлэлээбитэ.

1956 сыллаахха пединститут Саха судаарыстыбаннай унверситета буолбута. 1982 сыллаахха СГУ Историко-филологическай факультет устуоруйа уонна филология факультеттарыгар арахсыытыгар саха салаата ФЛФ састаабыгар киирбитэ.

1992 сыл кулун тутар 25 күнүгэр СГУ Учуонай Сэбиэтин быһаарыытынан Саха филологиятын уонна култууратын факультета баар буолбута. Ол сыл ыам ыйыгар дассыан Хабырыыл Билиикэп тэрийээччи дэкээнинэн анаммыта. Саҥа бакылтыакка 5 хаапыдыра тэриллибитэ: саха тылын, саха литэрэтиирэтин, саха омугун култууратын, саха тылын, литэрэтиирэтин уонна омугун култууратын үөрэтэр мэтиэдикэ уонна уйулҕа хаапыдыралара.

1996 сыллаахха бакылтыыакка Н.Н. Тобуруокап салалтатынан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскүүргэ идэтийбит сэбиэт аһыллыбыта.

2010 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Учуонай сэбиэт быһаарытынан бакылтыат үнүстүүт буолбута.

## Быһаарыылар
Суруук

**Суруук** диэн биир туттарар тэрил. Суруук цилиндр уонна конус формалаах буолар. Суруук сытыы уһугунан эриллэн киирэр. Суруук төбөтүгэр кинини суруукчутунан эрийэргэ шлиц диэн үүттээх. Суруук тас эриллэр сурааһына эриир дэнэр. Суруук механизм быһыытынан биир судургу механизм буолар.
Бразилия бэлиэ күннэрэ

**Бразилия бэлиэ күннэрэ** — Бразилияҕа бэлиэтэнэр күннэр

* Сэтинньи 20 — Харалары билинии күнэ (Dia da consciência negra)
* Балаҕан ыйын 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Сылын ахсын бэлиэтэнэр. Дойду үрдүнэн өрөбүл. 1822 сыллаахха балаҕан ыйын 7 Бразилия Португалияттан тутулуга суоҕун биллэрбитэ.
Суруукчут

**Суруукчут** диэн суруугу эрийэр сэп. Суруукчут икки сорохтон турар - умнас уонна тутаах. Суруукчут умнаһа метал, тутааҕа мас эбэтэр пластик буолар.
Метан

**Метан** () диэн биир химия холбоһуга. Химия формулата СН4, ол эбэтэр биир харыалык атома уонна түөрт уулук атома. Метан алкан бөлөҕөр киирэр. Метан айылҕа гааһын сүрүн сороҕо буолар. Экономикаҕа оттук курдук туттуллар.
VNS Health

**VNS Health** - 1893 сыллаахха үөскээбит нон-профитнай тэрилтэ, билиҥҥи бириэмэҕэ Америкаҕа биир бөдөҥ элбэх профильга үлэлиир медицина тэрилтэтэ. Кини конгломератыгар 8 медцентртан, 95 госпитальлар, 43 HHA/PCA үлэни оҥорор офистар, 3 түргэн көмө "911 Ambulance Emergency” медицина центрдара уонна скорай массыыналара, 2 биолабораториалар, 3 инщуренс (харысхал) офистара. 

Үлэлиир ареала: Лонг Айленд , Нью Йорк куорат уонна штата, Илиҥҥи штааттар барыта. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
EVN

мини|уҥа|Төбө офиһа
**Вьетнам Электричествота** (Толору аата: *Vietnam Electricity Group*, аббревиатурата: **EVN**, Вьетнам тылынан: *Tập đoàn Điện lực Việt Nam*) диэн Вьетнам ордук бөдөҥ уоту оҥорор хампааанньата. 1994 сыллаахха ил хампаанньа курдук олохтоммута, онтон 2010 сылтан ООО буолбута.

EVN хас даҕаны гидростанциялардаах, уонна чоҕунан оттуллар станциялардаах. Толору таһаарыытын кээмэйэ 28169 МВт, дойду таһаарыытыттан 58% тутар, ону тэҥэ үс уоту генерациялыыр хампаанньалары тутар(1,2,3-с GENCOлар), уоту тириэрдэр хампаанньа (National Power Transmission Corporation - EVNNPT) уонна биэс араас регионнарга уоту батарарар хампаанньалары (Хоту, Киин, Соҕуруу, уонна икки улахан куораттарга - Хошимин уонна Ханой.
Вьетнам тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын баана

**Вьетнам Тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын  баана** эбэтэр **Агрибанк** ()- Вьетнам актив кээмэйдэринэн ордук улахан коммерческай баан. Бу ураты статустаах судаарыстыбаннай корпорация. ХНТ сайдыытын программатын отчуотугар Агрибанк Вьетнам саамай улахан корпорацията.

## Историята
Баан 1988 сыл кулун тутар 26 күнүгэр оччотооҕу тыа сирин уонна тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт анал баан быһыытынан **Vietnam Bank for Agricultural Development** диэн ааттах тэриллибитэ. Урукку Вьетнам ил баанын филиаллара саҥа бааҥҥа бэриллибиттэрэ. 1996 сыл сэтинньи 15 күнүгэр аатын **Vietnam Bank for Agriculture and Rural Development** ол эбэтэр Вьетнам тыа хаһаайыстыбатын уонна тыа сирин сайдыытын баана диэн ааттаммыта.

## Кээмэйэ
Вьетнама  бааннарыттан **Агрибинк**  бары көрдөрүүтүнэн: капиталынан, толору активынан, персоналын ахсаанынан, филиалларын  уонна клиеннарын ахсаанынан ордук улахан баан. Кини капитала 2007 сыл кулун тутар ыйдарыгар 267.000 миллиард донг этэ, бэйэтин хапытаал 15.000 миллиард донг, оттон уопсай активтар 239.000 миллиард донг. Баан дойду үрдүнэн 2225 филиаллаах уонна операционнай офиһы салайар уонна 40 000 кэриҥэ үлэһиттээх.

## Өссө көр

## Быһаарыылар
Нон-профит

**Нон-Профит** (*non profit* , сахалыыга **барыһа суох**) - АХШ уонна сорох омук сирдэригэр тэрилтэлэр биир көрүҥнэрэ буолар, сүрүннээн тэрилтэ икки көрүҥүттэн биирдэһэ:

* Нон-профит тэрилтэ
* Профит тэрилтэ

Сүрүннээн, нон-профит тэрилтэ чааһынай да буолуон сөп. Ол эрэн нон-профит тэрилтэлэр үксүлэрэ государствоттан үбүлэнэр буолар эбэтэр барыһын хамнаска/сайдыыга ыытар. Ол эбэтэр харчыны бэйэтигэр уктубат, барыта тэрилтэ сайдытыыгар барар.

Америкаҕа нон-профит тэрилтэ холобура VNS Health буолар, Саха Сиригэр холобур АЭБ баана буолар. Ол эбэтэр формально чааһынайдар, ол эрэн государствоттан өйөбүллээхтэр (финансирование) уонна онтукалара 90% тиийэ капитала буолуон сөп.

Нон-профит утарыта профит тэрилтэтэ
Жирохов Илья Васильевич

**Жирохов Илья Васильевич** — байыаннай лүөччүк, ЯНВШ выпускнига, Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыга, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

Өлүөхүмэ улууһун Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэгэр 1911 сыллаахха төрөөбүт. Дьокуускайга национальнай байыаннай оскуоланы бүтэрбит. 1935 сыллаахха Омскайдааҕы пехота училищетын үс сыл үөрэнэн бүтэрбит, онтон Оренбуурдааҕы летнай училищеҕа үөрэнэ киирбит.

1938 сыллаахха 113-с бомбалыыр эскадрильяҕа кэтиир лүөччүгүнэн (летчик-наблюдатель), авиазвено штурманынан сулууспалаабыт. Манчжурияҕа дьалхаан буолбутугар онно сылдьыбыт, хас да бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Онтон ыараханнык бааһыран биир сыл госпитальга эмтэммит (ол иһигэр алта ый ороҥҥо сыппыт). 

1940 сыл от ыйыгар Забайкальскай байыаннай уокурук туспа авиаэскадрильятын ыстаабын начаалынньыгынан анаммыт.

1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар Красноярскайдааҕы салгын сэриилэрин штурманнарын бэлэмниир үрдүкү эппиһиэрдэр оскуолаларыгар ыытыллыбыт. 1944 сыл күһүнүгэр бүтэрбит, Бастакы Белоруссия фронун авиацияҕа аармыйатын састаабыгар киирэр 5-с польскай бомбалыыр пуолкаҕа анаммыт. Онно байыаннай күүстэр үөрэтэр кыһаларыгар инструктор-штурманынан сулууспалаабыт.

Сулууспатын түмүктээн баран арҕаа олохсуйбут. 

### Наҕараадалара:
* Ленин уордьана 
* Кыһыл Знамя уордьана 
* Кыһыл Сулус уордьана 
* "Бойобуой өҥөлөрүн иһин" мэтээл 
* "Германияны кыайыы иһин" мэтээл 

## Быһаарыылар
Фрукта

мини|уҥа|Барселона Бокерия ырыынагар фрукталар
мини|уҥа|Сан Паулу ырыынагар фрукталар

**Фрукта** ( — *плод*) — симэһиннээх киһи сиир үүнээйи аһа . Фрукталар киһи уонна араас кыыллар астарын биир суолталаах чааһа буолар.

«Фрукта» — диэн ботаническай буолбакка, күннээҕи олоххо туттуллар тиэрмин. Ол курдук оҕуруот аһа, эриэхэлэр, туорах быыстарыгар турар. Ол курдук күннээҕи олоххо отон уонна фрукта кээмэйдэринэн эрэ уларыталлаахтар, киһи айаҕар баппат буоллаҕына фрукта буолар..

## Быһаарыылар
Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ

**Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ** (1934 сыллаахтан комиссариат быһыытанан төрүттэммит, 1992 сыллаахха суох буолбут) — Саха АССР-га, Саха ССР-га, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох оҥорон таһаарыыны сүрүннүүр салалта уоргана.

Саха АССР Совнаркомун 1934 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр тахсыбыт уурааҕынан Олохтоох бырамыысыланнас народнай комиссариата () диэн аатынан олохтоммута. 

1953 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан Саха АССР олохтоох бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ уонна Олохтоох оттук бырамыысыланнаһын управлениета холбоһон САССР олохтоох уонна оттуккка бырамыысыланнаһын министиэристибэтэ буолбуттара. 1963 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан суох гыныллыбыт, онтон 1966 сыллаахха эмиэ кини уурааҕынан тохсунньу 19 күнүгэр хат тэриллибит. 1988 сыллаахха РСФСР Миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан РСФСР министэристибэтин территориальнай производственнай холбоһуга буолбут (23 тэрилтэттэн турар). Онтон 1991 сыллаахха Саха ССр сокуонунан эмиэ Олохтоох бырамыысыланнас министиэристибэтэ буолбут.

## Быһаарыылар
Паампа

**Паампа** () (, элб. ахс. *Pampas*) — Соҕуруу Америка соҕуруулуу-арҕаа өттүн кэйээрэ (киллэмэ, истиэбэ), сүнньүнэн субтропик курдааһыныгар баар, Рио Плата өрүс алын тардыытыгар. Паампа арҕаа өттүттэн Анды хайалара, илин өттүттэн Атлантика далайа сыталлар. Хоту Гран-Чако саванната.

Паампа икки экорегионтан турар — илин өттүгэр Сииктээх паампа уонна арҕаа Кураайы паампа ().
Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ

[thumb|250px|[Сир саамай үрдүк хайата — Эверест]]
**Дойдулар ардыларынааҕы хайа күнэ** (ХНТ тылларынан:Международный день гор, , , , ) — ХНТ Сүрүн Ассамблеятын быһаарыытынан (2002 сыл ахсынньы 20 күнүгэр 78-с пленарнай мунньаҕар ылыммыт № A/RES/57/245 өрөсөлүүссүйэтэ) Хайа сылын түмүктүүр мунньахха ылыныллыбыт. Сылын ахсын 2003 сылтан ахсынньы 11 бэлиэтэнэр.

Өрөсөлүүссүйэҕэ аан дойду үрдүнэн хайалаах эрэгийиэннэр бигэтик сайдалларыгар анаммыт тэрээһиннэри бу күн тэрийиҥ диэн сүбэлэнэр.
Тыыва бэлиэ күннэрэ

**Тыыва Өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр.**

### Судаарыстыба бэлиэтиир күннэрэ:
* Ыам ыйын 5 — Тыыва Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Тыыва Өрөспүүбүлүкэтин күнэ. 1999 сыллааҕы сокуонунан бэлиэтэнэр. Өрөбүл күн.
* Атырдьах ыйын 15 — Тыыва түмэнин күнэ (, 1999 с. олунньу 12 күнүнээҕи Сокуонунан бэлиэтэнэр)
* Балаҕан ыйын 17 — Тыыва Өрөспүүбүлүкэтин Былааҕын күнэ (1999 с. олунньу 12 күнүнээҕи Сокуонунан бэлиэтэнэр)
* Балаҕан ыйын 19 — Таас уустарын күнэ (1999 с. олунньу 12 күнүнээҕи Сокуонунан бэлиэтэнэр)
* Сэтинньи 1 — **Тыыба тылын күнэ**. 2016 сыллаахтан суруйааччы Александр Даржай көҕүлээһининэн, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр.

### Норуот бэлиэтиир күннэрэ:
* Ый халандаарынан Саҥа дьыл саҕаланар күнүгэр (үксүн олунньуга) — Шагаа 
* Атырдьах ыйын 13-15 күннэрэ — Наадым. Сылын ахсын Тыыва Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата чопчулуур. Өрөбүл күнүнэн биллэриллэр.
* Атырдьах ыйын 17 — Хөөмэй күнэ
* Атырдьах ыйа — Шахтер күнэ
* Атырдьах ыйын төрдүс баскыһыанньата — Ыҥырыа иитээччитин күнэ
* Балаҕан ыйын бастакы субуотата — Тыыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратын Кызыл күнэ
* Алтынньы 1 — Тыыва тылын күнэ
* Алтынньы үһүс баскыһыанньата — Аҕа күнэ

### Итэҕэлгэ сыһыаннаах күннэр:
* Будда Шакьямуни төрөөбүт күнэ
* Сырдааһын күнэ
* Паринирвана күнэ (Будда өлбүт күнэ)
Биир күн ый халандаарынан бэлиэтэнэллэр. Буолар күнэ сылын ахсын уларыйа сылдьар, бэс ыйын саҕаланыытыгар.

## Сигэлэр
https://base.garant.ru/28714199/
Arista Networks

**Arista Networks** (*Ариста Нетуоркс*) - АХШ тэрилтэтэ, роутердары оҥорорунан биллэр Аан Дойдуга уонна араас PoE нөҥүө үлэлиир модемнары оҥорор.

Салалтата - Санта Клара, АХШ.
Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна)

**Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна)** — Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.

Тыйаатыр артыыһа (ГИТИС, 1961-66), худуоһунньук (Барселонатааҕы Ускуустуба акадьыамыйата, 1993-94), түмэт-дьайыксыт 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор. 

Саха култууратын олохсуйбут дойдутугар билиһиннэрэр, холобур, 2008 сыллаахха саха туруорбах дьиэтин туттарбыта, Арассыыйа уонна Исландия ыккардыларыгар ситимнэри бөҕөргөтүү иһин элбэхтик бэлиэтэммитэ.

1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүтэ. Кини уонна кэргэнин туһунан 2008 сыллаахха документальнай киинэ уһуллубута (режиссер-документалист Юрий Сальников, «Магнус и Кюрегей»).
1055

* Ахсынньы 15 — Мусульманнар духовнай басханнара *халиф* олорор куоратын Багдады Тоҕрул бек баһылыктаах сельдьуктар ылбыттар.
1199SEIU United Healthcare Workers East

**1199SEIU United Healthcare Workers East** — Америкаҕа улахан профсоюз буолар.
Skyworth

**Skyworth** - Кытай холдинговай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бизнес эйгэтигэр. Америкаҕа уонна Кытайга 4К телевизордары атыылыырынан 2-с миэстэ.
Һануккаһ

мини|Һануккаһ
**Һануккаһ** (*Hanukkah*) - Израиль государственнай бырааһынньыга, ол эрэн киэҥник Аргентинаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Германияҕа, Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Хабааровскай кыраайга ылаллар (Арассыыйа), тоҕо диэтэххэ ити сирдэргэ элбэх ахсааннаах еврейскай диаспоралар бааллар.
Family Dollar

**Family Dollar** (*Фэмили Доллар*) - АХШ тэрилтэтэ, Кытайтан чэпчэки сыаналаах табаары атыылыыр тэрилтэ, сүрүннээн кыаммат араҥалар атыылаһар сирдэрэ. 2015 сылтан ыла Dollar Tree атыылаһан ылбыта 80% акциатын.
Солумсах буолуу куһаҕана

Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонугар оҥоро сылдьар куһаҕаннарын туһунан “Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр” диэн ыстатыйаҕа суруллар. Солумсах буолуу диэн киһи өйүн-санаатын саҥаны билии аһара барыыта тириэрдэр куһаҕан майгына буолар.

Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор, аҕыйатар аналлааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа, суох оҥоро сатыыллар. Бу солун диэн төрүт тылы атын "сонун" диэн сахаларга суох тылынан солбуйаннар суох оҥорбут курдук көрдөрүүлэрэ дьон онно-манна солумсаҕыра сылдьалларын улаатыннаран кэбиһэр.

Солумсах буолуу куһаҕаннара манныктар:

1. Эдэр ыаллар олохторун алдьатар. Солумсахтара элбээн хаалан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэллэрэ элбээн ыал олоҕун алдьаталлар.

2. Эргэ бара илик кыыс оҕо солумсаҕа улаатан элбэх эр дьону кытта сылдьыһара элбээн эр дьон буор куттарын булкуйан хайдах оҕону төрөтөрө биллибэт буолар. “Айыы үөрэҕэ” диэн була сатаан оҥоруллубут секта саҥаны айыыны оҥор диэн эдэрдэри үөрэтэрэ кыыс оҕо улааттар эрэ биир сатыыр айыытын оҥоро охсон кыыһын харыстаабатын үөскэтэр. (1,77).

3. Солумсах буолуу уһуннук үлэлэнэр үлэни хаалларар. Ол-бу араас туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааһын солумсаҕы улаатыннаран үлэни үлэлээһини кыаллыбат оҥорор.

4. Итэҕэл үөрэҕэр солумсахтара улаатан хаалбыттар араас эбиилэри була сатаан киллэрэн иһэллэриттэн туох да туһата суохха кубулуталлара чугаһаан эрэр. Айыылары ыйдарынан түҥэтэн туһана сатааһын диэн буккууру оҥоруу буолар. Айыылар ыйтан тутугуга суох хаһан баҕарар көмөлөһө сылдьаллар.

Араас элбэх туһата суох солуннары билэ-көрө сатааһын киһи солумсах буоларын улаатыннарар. Сахалар көрсүһэ түһээт "Туох солун баар" диэн ыйыталлар, ону-маны билэ-көрө көрө сатыылларын биллэрэллэр. Ону баара "Солун суох" диэн эппиэтэ аһара элбэх солуну билэ сатааһын куһаҕанын сонно биллэрэр, тохтоторго туттуллар.  

Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы урукку оннугар туһана сылдьаллара ирдэнэр көрдөбүл буолла. 

Саха омук сайдыан баҕарар, ол иһин өй-санаа солумсах буолуу диэки халыйыытын тохтоторо уонна үлэни сайыннарара эрэйиллэр.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2023. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Тыл үөрэҕэ.
Б.э.и. 218 сыл

* Ахсынньы 18 — Ганнибал римляннары Требия аттыгар үлтүрүппүт.
Alliance Laundry Systems

**Alliance Laundry Systems** - АХШ тэрилтэтэ, 1998 сыллаахха үөскээбитэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ ландрига аналлаах коммерческай массыыналары оҥороррунан биллэр, Соҕуруу Кореяҕа, Израильга, Аргентинаҕа, Америкаҕа бастакы атыыга барарынан.
Цагаан хас

**Цагаан хас** - Монголия неонацизм организациата, скинһеадтэр буолаллар. 1990 сыллаахха үөскээн 2013 сыллаахха былааска тахса сатаабыттара. Охсуҥаллар, наар муай тай дьарыктаналлар уонна спарриҥнаһаллар.
Windows 8

Windows 8 - Sakha Translation:

Википедия тиэгээр, аатый билигии НТ-иэр туруктарга табырга аратахан, Майкрософттара туруоргу тус билигинин Windows 8 (NT атаах билэгинин тиэгилик) — хамаараан туруоргута. 2012 сара 1 нэгдүгээр өдөр НТ билигииг эрэлтэй хиилээд, MSDN ба TechNet хэрэглэгчидтэй хамтран татаж авахыг тэргүүн сарын 15-нд олгосон.[6] Энэхүү билигийн гаргасан үйлдэл хувьд гадна удаа түрээсийн таван сарын 26-нд гарч буй.[7]

Windows 8 нь аппарат хэрэглэгчдийн тогтолцоог танд үзэх зорилгоор операцион системийн платформ болон хэрэглэгчийн интерфэйс дээр их том хэрэглээ зэрэг өөрчлөлт оруулав.[8] Хиймэл операцион системийн чиглэлтэй гэж байхад, эдгээр өөрчлөлтүүдээр нь Metro хэлбэртэй ажлуулах ба эхлээд таны зургийг харагдацгаар татаж, Microsoft-ийн дизайн хэлэхээр зургаас үзэж, онлайн үйлчилгээ, Windows Store, ба зургийг олж авахын тулд шинэ товчлуур сонголтыг нэмсэн.[9] Эдгээр бүх үйлчилгээ нь Windows Phone-оос зорилготсон ба энэ бол Windows RT брендтэйгээр ARM архитектуртай хэрэглэгч дээр ажилладаг болгосон.[9]

Windows 8 ихээхэн хариуцлагатай хариултыг авав. Гарчиг болгосон шинэчлэлтүүд, хамгийн сүүлийн шинэчлэлтүүдийг Windows Explorer-ийг File Explorer болгосон, Windows Vista ба 7-ийн Aero Glass тема болон тусгай олон өгүүлбэрийг Shine болон дунд төрлүүдэд солих, Start screen, lock screen, desktop зэрэгт оруулж буй шинэ зургийн сонголтуудыг нэмж болохгүй ч гэрэл, холбоо ба цэгцэглэн өөрчлөгдсөн.[53] Нэмэлт хамгаалалтын бодит долгиог олж, Windows Update-ийн тусламжтайгаар түргэн хувиргах, хамгаалалтын үйлчилгээг зэвсэг болгосноо хувьж байгааг анзаарсан.[54][55]

Microsoft нь 2012 оны 10-р сард Windows 8 ба түүний Surface таблетийн талаар цаашид аюулгүй байдлыг танилцуулахын тулд зарласан, эхлээд 2012 оны 10-р сарын 14-нд телевизийн сувагт танилцуулсан түүвэр болгосон.[8] Агуулгын зардал нь $1.5–1.8 тэрбум доллар байсан, харин Windows 95-г санаачилж буй зардал $200 миллион байсан.[56] Энэхүү бүтээмжийн хувьд Microsoft нь хотын дотор таарууны байршлуудад 34 гэрэл бүхий газар оруулан Surface бүтээлээ харууллаа, Интэлтэй хамтран техникийн түгээлтийн туршид төгсгөлдөг Microsoft болон электроникийн
558

* Ахсынньы 23 — Хлотарь I хоруол Франк хоруоллугун түмүүтүн түмүктээбит.
Павлов Федор Федорович (Болтуо)

Павлов Федор Федорович (Болтуо). 1890 сыл-лаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бандьыытта-ры утары Ньурбанан, Сунтаарынан сылдьыһан сэриилэс-питэ. 1931—32 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгин Сове-тын председателинэн үлэлээбитэ.
Гражданскай сэрии кэмигэр Үөһээ Бүлүүгэ бандьыыттары утары кыһыл партизаннар этилэр. Строд этэрээдигэр сулууспалаабыта. Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, атыы-эргиэн тэрилтэтигэр агеннаан наар ыраах Өлүөхүмэнэн, атын да сирдэринэн айаҥҥа сылдьыбыт.Сааһыран баран, икки хараҕынан көрбөт буолан өлбүтэ.
Онтон Болтуо икки уоллааҕа. Улахан уола Софрон Федорович Павлов улаатан иһэн ыалдьан өлбүтэ. Кыра уола Павлов Николай Федорович, Ойуунускай аатынан Саха драмтеатырын артыыһа, эдэр сааһыгар ыалдьан орто дойдуттан барбыта. Икки кыыс о5олоох, Надежда Николаевна уонна Мийа (Саргылана) Николаевна.
Майниҥ

**Майниҥ** (**Mining**) - криптовалүта хостуур аппарат, сүрүннээн биткоин нөҥүө үлэлиир.

## Сиһилии

## Саха Сиригэр
Вонка (киинэ)

**Вонка** (*Wonka*) - 2023 сыллаахха тахсыбыт фэнтези киинэ улнна мүзикл буолар.

## Сүжета
Саввинов Андрей Саввич

**Саввинов Андрей Саввич** — физик, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта. Хоту дойду физико-техническэй кыһалҕаларын институтун металлофизика лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан бөлүһүөпүйэҕэ диссэртээссийэ суруйан 1997 сыллаахха көмүскээбитэ уонна 2000 сыллаахтан ХИФУ (СГУ) бөлүһүөпүйэҕэ кафедратын сэбиэдиссэйэ.

1949 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Ньурба оруйуонугар төрөөбүтэ. 1957 сылтан 1968 сыллаахха диэри Ньурба №1 оскуолатыгар үөрэммитэ. Аармыйаҕа сулууспалаан баран Томскайдааҕы государственнай университекка үөрэммитэ, 1976 сыллаахха физика факультетын бүтэрбитэ, идэтэ «кытаанах эттик физиката». Томскайга үлэлээбитэ.

## Быһаарыылар
20 күн Мариупольга

**20 күн Мариупольга** - 2023 сыллаахха тахсыбыт документальнай киинэ, СВО саҕаланыытыгар Мариуполь куораты Арассыыйа саллааттара тула эргиир ыланнар, 200 тыыһынча куорат дьонун аччыктатан өлөрүүлэрин туһунан. Бу киинэ Арассыыйаҕа тарҕанара уонна көстөрө от ыйын 1 күнүттэн 2023 сылтан бобуллубута, экстремизм материала курдук ааҕыллар.
Айыл Дьулурха

**Айыл Дьулурха** (илиҥҥи саха тылын варианынан **Айыл Дьулурҕа**) - Саха Сирин биир биллэр киһитэ, путинизм уонна СВО өйөөччү, Якутия с тобой түмэл салайааччыта уонна төрүттээччитэ, киэҥник 2021 сыллаахха биллибитэ.

## Биографиата

## интириэһинэй факталара

Урукку аата Иван Степанов диэн эбит. Бэйэтин бэйэтэ «подполковник» оҥостуммута уонна фальш-погоннаах сылдьыбыта. СВО өйөөн баран Арассыыйа санкциалартан экономиката мөлтөөн эрэриттэн 2023 сыл бүтүүтэ Америкаҕа куоппута (Мексика нөҥүө). Тохсунньу 19 күнүгэр 2024 сыллаахха АХШ былааһыттан политическай куотууну көрдөөбүтэ, аатырбыт i589 Форма толорон. Билигин Белвьү куоратка олорор, Сиэтл кытылыгар.

Урут Иван Степанов диэн аатын уларыппыт биричиинэтэ:

1. судимость часть 2 статьи 206 "Хулиганство" Уголовного кодекса РСФСР, погашена 10.05.1994 г. 

2. судимость часть 2 статьи 144 "Кража" Уголовного кодекса РСФСР, погашена 30.09.1991 г.
Екатерина Шульман

мини
**Екатерина Шульман** - Арассыыйа биир биллэр киһитэ, путинизм систематын утарааччы. Политическай билимньи кандидата, профессор. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр 1978 сыллаахха төрөөбүтэ, Тула куоратка. 2024 сылтан ыла Владимир Путин өлөрүн эбэтэр хаайыыга угун диэн ыйаах таһаарбыта, ол иһин эмиграциялаабыта Германияҕа. 

СВО утарарынан биллэр. 

## биографиата
Детский Мир

**«Детский мир»** — 1947 сыллахха тэриллибит сэбиэскэй уонна арассыыйатааҕы оҕолорго анаммыт табаардары атыылыыр маҕаһыыннар ситимэ.. 

Хампаанньа араас көрүҥнээх маҕаһыыннары сайыннарар, ордук биллэр маҕаһыына - «Детский мир», ону тэҥэ «Детмир-мини» уонна зоомаҕаһыын «Зоозавр». 2020 сыллаахха «Детский мир» Арассыыйа системообразующай тэрилтэлэрин тиһилигэр киирбитэ.

## Быһаарыылар
Якутскэнерго

**ПАО «Якутскэнерго»** — саха сиригэр баар энергия оҥорор хампаанньа, РусГидро группатыгар киирэр. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Саха сирин киин уонна хоту өттүгэр уотун генерациятын эппиэттиир
Магнит (ситим)

**«Магни́т»** — Арассыыйа аһы уонна маллары атыылыыр маҕаһыыннар ситиэ. 1994 сыллаахха Краснодаарга Сергей Галицкай олохтообута, кини 2018 сыллаахха дылы тута олорбута, 2021 сылтан Marathon Group инвестиционнай хампааньа тута олорор..

2021 сылга «Магнит» барыһынан аахтахха чааһынай хампаанньалартан Лукойл уонна X5 Group кэнниттэн үһүс этэ.. 2021 сыллаахха  «Дикси» маҕаһыыннар ситимин атыыласпыта.2023 сыл от ыйын туругунан 67 регионнарга 28 000 атыылыыр точкалаах этэ.г.

## Быһаарыылар
Норникель

**ПАО «ГМК „Нори́льский ни́кель“»** (бренд **«Норни́кель»**, *англ. Nornickel*, до 2016 года — *«Нори́льский ни́кель»*) — Арассыыйа хайа металл хампаанньата. Аан дойду никель уонна палладий ордук бөдөҥ хостооччута.. Саамай улахан никелевай руда саппаастарын тутар. Ону тэҥэ атын металлары, ол курдук платинаны, алтаны, үрүҥ уонна кыһыл көмүстэри, кобальты уонна атын металлары хостуур.

Төбө офиһа Москва-Ситига, Меркурий башнятыгар баар. .

## Быһаарыылар
Татнефть

**[[ПАО]] «Татнефт»** биир улахан Арассыыйа ниэп уоннна гааз хостуур, оҥоһукка кубулутар, батарар хампаанньата, 2022 сыл саҕаланыытыгар капитализацията 1.1 трлн солкуобайтан тахсар.. 2021 сыллахха Форбс сурунаал рейтиҥыгар сэттис миэстэни ылбыта.

Forbes Global 2000 биллэриитинэн, 2020 сыллахха Татнефть Аан дойду хампаанньаларыттан листиҥ кэриҥин аахтахха 539-с миэстэни туппута.

## Быһаарыылар
Сургутнефтегаз

**ПАО «Сургутнефтегаз»** (**СНГ**) — Арассыыйа биир бөдөҥ ниэп уонна гаас хостуур хампаанньата. Арассыыйа үс ниэп уонна гаас биэрэр провинцияларыгар үлэлиир -  
Арҕаа Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията, Илин Сибиир ниэп-гаас биэрэр провинцията уонна Тиман-Перчорск ниэп-гаас биэрэр провинцията.

«Эксперт» сурунаал оҥоробудт тиһилигэр 2017 сыллаахха Арассыыйа хампаанньаларыттан барыһынан 8-с миэстэни тута сылдьара.. 2021 сыллахха чааһынай хампаанньалартан 5-с миэстэни ылбыта.. Forbes Global 2000 этэринэн 202 сыллахха аан дойду хампааньаларын листиҥ түмүгүнэн 251 миэстэни ылбыта.. 2023 сыллахха Арассыыйа бөдөҥ хампаанньалартан Forbes сурунаал рейтиҥыгар 21-с миэстэни ылбыта.

## Быһаарыылар
Транснефть

мини|Транснефть төбө офиһа, Эволюция башнята, Москва-Сити
**«Трансне́фть»** — Арассыыйа ниэп сүүрэр турбатын салайар хампаанньа, ил хампаанньа. Оператор быһыытынан үлэлиир. Төбө офиһа Москва куоракка баар.

«Транснефть» — аан дойдуга саамай улахан ниэп сүүрэр турбаларын салайар хампаанньа., бас билиитигэр 68 тыһ км магистральнай турбалар, 500-тэн тахса хачайдыыр станциялар, 24 млн кубометр харайар резервуардар бааллар. Арассыыйа хостообут ниэпин 83% уонна оҥоһуллубут ниэп табаардарын 30%ын хачайдыыр..

## Быһаарыылар
Мечел

**Группа «Ме́чел»** (толору аата — *[[Публичное акционерное общество]] «Мечел»*) — Хайа боруодатын уонна металл хостуур, уоту оҥорор уонна тимир суолу салайар хампаанньа. Төбө офиһа Москваҕа баар

Группа састаабыгар 20 тэрилтэ киирэр: чоҕу уонна тимир рудатын хостуур, прокат, тимир араас сплавтарын оҥорор, сылааһы уонна уоту оҥорор.. Хампаанньа Европа, Азия, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаларга уонна Африкаҕа табаардарын батарар этэ.

## Мечел Саха Сиригэр
2005 сыллаахха Мечел "Якутуголь" хампаанньа 25% уонна биир акциятын атыыласпыта. Онтон 2007 сыллахха барабыыталысытыба ыыппыт аукцион түмүгэр тутар чааһын 100% тиэрдибитэ.

## Быһаарыылар
Webster Bank

**Webster Bank** (*Вебстер Банк*) - АХШ кыра чааһынай баана, сүрүннээн Коннектикут уонна Массачусетс штаттарга үлэлиир, ону таһынан Саҥа Йорк куоратка. 1935 сыллаахха төрүттэммит.
Кембридж (Массачусетс)

**Кембридж** - Массачусетс штатыгар баар кыракый куорат, Аан Дойдуга биир бөдөҥ студенческай куоратынан биллэр, тоҕо диэтэххэ элбэх биллэр университеттар бааллар. Дьонун ахсаана - 119 тыыһынча киһи. Бостон куораттан 60 метр тэйиччи, Чарльз диэн кыра өрүс нөҥүө турар (дьоннор муостанан сатыы хаамаллар). Элбэх саха студеннара үөрэнэллэр.
Карпов Вячеслав Павлович

**Карпов Вячеслав Павлович** — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ.

1947 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр Чурапчы Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт. Чурапчы сэттэ кылаастаах оскуола-интэринээтин 1961 сыллаахха, Чурапчы орто оскуолатын 1965 сыллаахха бүтэрбит. Хабаровскайга физкультура институтугар үөрэммит. Уон саастааҕыттан тириэньэр Дмитрий Коркиҥҥа тустуунан дьарыктаммыт.

1964 с. Саха АССР ыччакка первенствотыгар иккис буолбут. Ол сыл Улан-Удэҕэ буолбут Уһук Илин уонна Сибиир чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут. Онтон Оренбурга буолбут РСФСР чөмпүйэнээтигэр уолаттарга иккис буолбут.

1965 с. Чурапчыга ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ 52 киилэҕэ Саха АССР уолаттарга чөмпүйүөнэ буолбут. Онтон Дьокуускайга улахаттарга эмиэ 52 киилэҕэ Саха АССР чөмпүйүөнэ буолбут.

Ярославль куоракка ыытыллыбыт РСФСР сүүмэрдиир күрэхтэһиитигэр улахаттарга иккис миэстэ буолбут (52 кг), бастыҥ техника иһин бириис туппут. Черкесскэйгэ ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ буолбут (уолаттар, 55).

Онтон Махачкала куоракка ыытыллыбыт чөмпүйэнээккэ уолаттарга 52 киилэҕэ ССРС чөмпүйүөнүн аатын ылбыт.

ЦС «Урожай» чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57), Нальчик.

Дьокуускай чөмпүйүөнэ (улахаттар, 57).

1966 с. аан дойду турнирыгар 3 миэстэ (Тбилиси, 52).

Чемпион ВЦСПС (57), Таллин, приз за лучшую технику.

Серебряный призер чемпионата ЯАССР, Якутск (57).

Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири, Чита (57).

Чемпион зоны Дальнего Востока и Сибири (молодежь, 57), Хабаровск.

2021 сыллаахха атырдьах ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайга 74 сааһыгар ыалдьан өлбүтhttps://sakhalife.ru/segodnya-ushel-iz-zhizni-moj-starshij-tovarishh/ .

## Быһаарыылар
Массачусетс Технологийа Института

**Массачусетс Технологийа Института** (MIT) - Массачусетс штатыгар баар биир үрдүк үөрэх кыһата, Аан Дойдуга биир биир биллэр үөрэх кыһата. Элбэх өйдөөх дьон концентрациаланар сирэ. 

Баар сирэ - Кембридж (Массачусетс)
Һарвард Үниверситета

**Һарвард Үниверситета** (Harvard University) - АХШ саамай күүстээх уонна биллиилээх үрдүк үөрэх кыһата буолар, Аан Дойдуга биир топовай үниверситет буолар, 2023 сыл түмүгүнэн - 40 млрд доллар харчылаах (Аан Дойдуга бастакы капитализациатынан). Девиһа - veritas (дьиҥ). 

Баар сирэ - Кембридж (Массачусетс).

1636 свллаахха төрүттэммит.
Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн

**Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн** (, ) кулун тутар 15 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аан бастаан 1983 сыллаахха бэлиэтэммит.

Бу күн 1961 сыллаахха туһанааччы (потребитель) түөрт сүрүн бырааба чопчу суруллубут:
* информацияны ылыыга, 
* куттал суоһаабатыгар, 
* билэн талар бырааба, 
* санаатын тириэрдэр бырааба.
Фальяс

**Фальяс** — Испания илин өттүгэр Валенсияҕа киэҥник бэлиэтэнэр хас да хонуктаах уот бэстибээлэ (фальяс диэн факел). 

Былыр мас уустара бэлиэтииллэрэ, дьон баараҕай куукула оҥороллор уонна онтуктарын уоттууллар. Кулун тутар 15 күнүгэр саҕаланар. Бу күн ЮНЕСКО утумун испииһэгэр киллэриллибитэ.
Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ

**Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ** — кулун тутар 14 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Адыыг тыла (чэркиэс тыла) Арассыыйа үс өрөспүүбүлүкэтигэр (Адыгея, Кабардино-Балкария, Карачай-Черкесия) судаарыстыба тыла.

2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 1853 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Тифлис куоракка чэркиэс тылын бастакы букубаара тахсыбыт. Ааптар Умар Берсей, букубаар арааб бичигинэн суруллубута. Адыыгтар устуоруйа араас кэмнэригэр араас алпаабыттары туһана сылдьыбыттара: гириэктии, араабтыы, латыынныы уонна кириллицалыы буукубуларынан.

## Быһаарыылар
Сайдыы суола (хаһыат)

**Сайдыы суола / Путь развития** — Аллайыаха улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1954 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр тахсыбыта.
Үөһээ Бүлүү (хаһыат)

**Үөһээ Бүлүү** — Үөһээ Бүлүү улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр  «Үөһээ Бүлүү большевига» диэн ааттанан тахсыбыта.
1953 сыл тохсунньу 1 күнүттэн оройуон хаһыата «Коммунизм суолунан» диэн ааттанан тахсар буолбута. Онтон 1963 сыл кулун тутар 15 күнүттэн «Коммунизм сардаҥата» диэн ааттаммыта. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр хаһыат «Үөһээ Бүлүү» диэн саҥа аатынан тахсыбыта.
Эҥсиэли (хаһыат)

**Эҥсиэли** — Нам улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1935 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр тахсыбыта.
Таатта (хаһыат)

**Таатта** — Таатта улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1939 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр тахсыбыт.

1993-1996 сылларга хаһыакка Ольга Корякина-Умсуура эрэдээктэрдээбитэ.

2004-2009 сс. хаһыат эрэдээктэр-дириэктэринэн Анастасия Морхоева үлэлээбитэ.

Араас сылларга эрэдээктэрдэринэн уонна айар үлэһиттэринэн Михаил Капустин, Дмитрий Павлов, Нариман Гоголев, Иван Аргунов, Николай Яковлев уо.д.а. суруналыыстар үлэлээбиттэрэ. Кэлин үлэни Елена Софронова, Ольга Корякина-Умсуура, Анастасия Морхоева, Семен Неустроев, Александр Постников-Сындыыс, Петр Самсонов-Бүөтүр Хара о.д.а. салҕаабыттара.

## Быһаарыылар
Хаҥалас (хаһыат)

**Хаҥалас** —	Хаҥалас улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1940 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр тахсыбыт.
Олох суола (хаһыат)

**Олох суола** — Бүлүү улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1931 сыллаахха кулун тутарга, саха сирин улуус хаһыаттарыттан бастакынан тахсыбыт.
Sunoco

**Sunoco** (*Сүноко* эбэтэр *Санука*) - АХШ улахан ниэп уонна гаас хостуур уонна атыылыыр тэрилтэтэ, АХШ, Канаада, Мексика, Дьоппуон, Кытай, Украина, Франция дойдуларга уопсайа 45000 тахса АЗС бас билэр. 

Салалтата - Даллас (Техас, АХШ)

Flixbus тэрилтэни кытта доҕордоһор уонна Германия, АХШ, Дьоппуон сиригэр кини автобустарын олох чэпчэки сыанаҕа заправкалыыр. 

Energy Transfer Partners конгломерат бас билиитигэр киирэр. 

Sunoco «тачки» мультикка көстөр, молния маккуин конкуреннарын заправкалааччы.
Chick-fil-A

**Chick-fil-A** - АХШ куурусса сэндвич уонна бургер оҥорор ситим фаст фуд рестораннара, сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Пуэрто Рикоҕа баар. Уопсайа 3000 кэриҥэ точкалаах.

KFC сүрүн конкурена куурусса аһыгар.
Ньурба (хаһыат)

**Ньурба / Огни Ньурбы** — Ньурба улууһун хаһыата. 

Бастакы нүөмэрэр 1937 сыллаахха тахсыбыт, нууччалыыта 2012 с. кулун тутар 19 күнүттэн тахсар.

## Устуоруйата
### Тэриллиитэ уонна сайдыыта
### Үлэлии сылдьыбыт дьон
### Кэрэхсэбиллээх чахчылар

## Хаһыат туһунан суруйуулар испииһэктэрэ

## Быһаарыылар
Venevisión

**Venevisión** — Венесуэла телекомпанията, салалтата — Каракас.
RCN Televisión

**RCN Televisión** — Колумбия телекомпанията, салалтата — Богота.
Sistema Brasileiro de Televisão

**Sistema Brasileiro de Televisão** — Бразилия телекомпанията, салалтата — Сан Паулу.
Сунтаар сонуннара

**Сунтаар сонуннара** — Сунтаар улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1938 сыллаахха муус устарга тахсыбыт.