Омук куһаҕан ааттаныыта

Киһиэхэ үчүгэй да куһаҕан да ааты атыттар, бу киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын; үчүгэйдэрин дуу, куһаҕаннарын дуу сыаналаан баран биэрэн иҥэрэллэр. Ити быһаарыыны тутуһан омукка ааты биэриини атын, тулалыыр омуктар оҥороллор уонна иҥэрэллэр.

“Аат-суол киэҥник тарҕанар” диэн сахалар этиилэрэ киһи олоҕор аата ылар улахан суолтатын быһаарар. Ааты-суолу харыстааһын диэ-ни оҕо кыра эрдэҕиттэн билэригэр уонна тутуһа сылдьарыгар үөрэтэллэр. Бу үөрэх аан бастаан оҕо төрөппүттэрин, аҕатын ууһун аатын-суолун харыстыы үөрэнэрэ туһалааҕын биллэрэр.

“Ааты түһэн биэримэ” диэн үөрэх оҕону тулуурдаах буолууга иитэрин, үөрэтэрин таһынан төрөппүттэрин олохторун, үлэлэрин уонна ситиһэ сатыыр сыалларын билэрин эрэйэр. Үчүгэй ааттаах буолуу оҕо олоххо сыалын булунуутугар туһалыырынан быстах санааҕа баһыттаран хааларын, онно киирэн биэрэрин суох оҥорор.

Аат-суол харыстаннаҕына эрэ уһун үйэлэнэр кыахтанар. Киһи бэйэтин аатын-суолун кэнниттэн аҕа ууһун уонна аймахтар ааттарын харыстааһын кэлэр. Аҕа ууһун аатын-суолун биир хаан аймахтар майгыларын үчүгэйэ уонна үлэни-хамнаһы кыайаллара оҥороллор. Сайдыылаах буор куттаах үлэни кыайар аймахтары кытта атыттар кыттыһалларын, бииргэ үлэлииллэрин таһынан, оҕолоро ыал буолалларын сөбүлээн ахсааннарын элбэтэллэр.

Буор кут сайдыылааҕа диэн аҕа ууһун аайы баар буолбат. Хас да көлүөнэлэр усталарыгар кыайыылаах үлэ уонна араас хамсаныылары оҥоруу киһи буор кута сайдарын үөскэтэллэр. Үлэһит, сайдыылаах буор куттаах дьонтон сайдыылаах буор куттаах оҕолор төрүүллэрин сахалар билэннэр ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар.

Аҕа ууһа сайдан иһиитэ буор куттара төһө сайдыылааҕыттан бы-һаччы тутулуктанар. Хамсаныылары имигэстик оҥорор, бары үлэни сатабыллаахтык уонна талааннаахтык үлэлиир аймахтар омукка сайдыы киирэн иһэрин саҕалыыллар, ол иһин үчүгэй ааты ылаллар.

Үчүгэй ааттаах аҕа ууһа сайдар кыаҕа улаатар. Бу аҕа ууһун ыраас кыыс оҕолоро уонна уолаттара үрдүктүк сыаналаналлар, ол иһин атыттар сайдыылаах буор куттаах үлэһит, киһилии быһыылаах аймахтарга кыттыһан саҥа ыаллары тэрийэр кыахтаналлар.

Үлэни кыайбат турукка тиийбит аймахтар сыыйа-баайа аҕыйаан баран иһэллэриттэн омук кыайыылаах үлэһиттэрэ сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэрэ сайдыылаах буор куттара тарҕаныытын таба туһаныыттан улаханнык тутулуктанар. Үлэни кыайбаттарыттан “Хоро салаҥ”, “Хоро таһар” диэн сөбүлээбэккэ, сирэн, куһаҕан ааты иҥэрбит хоро омуктара ахсааннара аҕыйаан, симэлийэн саха тылын баһылаан сахаларга уларыйан хаалбыттар. Билигин хоро омуктар “Тыал буолбуттарга” киирсэллэр, арай уһуннук олоро сылдьыбыттара сир аатыгар иҥмититтэн умнулла илигин тэҥэ, сурукка киирэн сылдьар.

Майгына куһаҕан буолан атын тулалыыр омуктары кытта тапсыбаттан омук эмиэ эстиигэ, симэлийиигэ тиийиэн сөп. Сэриитимсийбит тумат омук эстэн, симэлийэн хаалбыта биллэр.

Европаны сэриилээн ылан хас да үйэлэргэ баһылаан олорбут хуун омуктар билигин ааттара-суоллара умнуллан сылдьар. Бу кэмҥэ сай-дыылаах диэн ааттанар омуктар урукку кэмҥэ сэриигэ улаханнык хотторо, баһыттара сылдьыбыттарын умна, хааллара иликтэрэ, хууннары намтата сатыыллара аныгы кэмҥэ таба өйдөммөт. 

Хуун омуктар Хотугу Кытай сирдэриттэн элбэх саҥаны, уратыны, сахалыы Киһи таҥара үөрэҕин Европаҕа тириэрдибиттэрин умнан, хаалларан кэбиһэ сатааһын кыаллыбат кэмэ кэлбитэ. Арай кэлин кэмҥэ оннук омуктар бааллара диэн билинэр буоллулар. 

Россияҕа баһылыыр, салайар оруолу элбэх ахсааннаах нууччалар ылаллар. Кинилэр сайдыыны ситиһэр кэмнэригэр, 1537 сыллаахтан 1837 сыллаахха диэри элбэх сирдэри, дойдулары сэриилээн ылан улахан импиэрийэни үөскэтэн баһылаабыттара. Бу импиэрийэ баһылыыр, улуутумсуйар өйө-санаата билигин да уларыйа илигэ 2022 сыллаахтан Украинаҕа СВО-ну тэрийэн ыыталларыттан биллэр.

Россия бары ыытар политикатын элбэх ахсааннаах нууччалар баһылаан салайаллар. Бу үлэҕэ Россия диэн дойдуну быһаарыы оннугар нууччалар диэн тыл туттуллара табыллар. Атын үгүс кыра омуктар ахсааннара аҕыйаҕыттан бас бэринии оруолугар олороллор. Баһылыыр омук өйүн-санаатын бас бэринээччилэр ыгыы-хаайыы күүһүнэн тутуһа сылдьаллара былыргы ыраахтааҕы кэмиттэн ыла олохсуйан хаалбытыгар төннүү буолбута. 

Россия бары омуктарыттан мөлтөөн эрээччинэн нуучча омуга буолар. Ахсааннара аҕыйаан иһэрин тэҥэ, эр дьонноро быста мөлтөөн сылдьаллар. Тустуу курдук киһи күүһүн, кыаҕын холбуу ылан быһаарар тутаах күрэхтэһиигэ чемпионнара суох буолбута ыраатта. Тустууну мусульманнар баһылаан иһэллэрэ уруккуттан биллэр.

Украина дойдутугар соһуччу саба түһүүнү оҥорон СВО-ну саҕалааһын үөскэтэр иэстэбилэ үйэлэргэ дьайыыта тиийэн баһылыыр омугу уларыйыы суолугар киллэрэр буолла. Сэриигэ элбэх ахсааннаах эйэлээх дьону өлөртүүллэрин, дьиэлэри алдьаталларын тэҥэ, аһара улахан буомбалары тутталлара биллэн тахсыбыта.

Куһаҕан быһыылары оҥорор дьонноох омукка куһаҕан ааты атыттар, сөбүлээбэттэр иҥэрэллэр, билигин “москаль” диэн вариант баар буолла. Омук куһаҕан ааттаннаҕына эстии, симэлийии суолугар киириитэ саҕаланар. Куһаҕан ааттанан атын омуктар туоратыыларыгар тиийэн хаалыы маннык ыараханнары үөскэтиэн сөп:

1. Аныгы сайдыылаах олоххо атын омуктар туоратыылара диэн араас санкциялары оҥорон атыыны, эргиэни тохтотоллоруттан сайдыыны ситиһииттэн экономика хаалыыта саҕаланар.

2. “Үчүгэйдэрэ” аһара барыыта атыттары атаҕастаатаҕына куһаҕан ааттаммыт омук дьоно атын омуктардыын ыал буолан хаан тупсарыытын оҥоро сылдьаллара тохтууруттан, аймахтаһыы дьайыытыгар  түбэһэн хаалан төрүүр оҕолоро араас ыарыыларга ыллараллара элбээн хаалыыта эстиини, симэлийиини өссө түргэтэтэн биэрэр.

3. Саҥа ыал буолааччылар куһаҕан ааттаммыт омук дьонун кытта холбоспотторуттан ахсааннара аҕыйаан барыыта улаатар.

4. Омук ахсаана улаханнык аҕыйыырын бааһынайдар саҥа төрөөбүт оҕолорун куһаҕан ааттаах омук аатынан ааттаабаттара үөскээн симэлийиини түргэтэтэр. Саҥа төрүүр оҕолорунан куһаҕан ааттаммыт омук эбиллэрэ быста аҕыйыырга тиийэр.

Бааһынайдарынан эбиллэн испэт омукка “Хаан тупсарыыта” суох буолан хааларынан араас ыарыылар элбииллэр, ону тэҥэ, дьон сайдыылаах өттүлэрэ үчүгэй ааттаах омук аатын ылыналларыттан куһаҕан ааттаммыт омук ахсаана аҕыйаан иһиитэ саҕаланар.

Иҥэн хаалбыт куһаҕан ааттан омук дьоно өйдөрө-санаалара уонна оҥорор быһыылара көнөн, тупсан босхолоноллоро олус уһун кэми ылыан сөбүн тэҥэ, урукку аата уларыйарыгар тириэрдэр. Үчүгэй ааты-суолу ситиһии эмиэ элбэх кэми ылара биллэр.

Билигин, 2022 сыллаахтан Аан дойдуга Россия, ол аата нууччалар диэн баһылыыр омуктаах импиэрийэ Украинаны буомбалаан куһаҕан ааты ылла. Демократия тутулуктаах дойдулар бары бу сэриини, Украина дойдутун суох оҥоро сатааһыны сөбүлээбэтилэр. Ону биллэрэн араас санкциялары киллэрэн Россия экономикатын мөлтөтө сатыыллара табыллан иһэр. Санкцияны туһаныы сэрии сэбин оҥостуу аҕыйааһына  үөскээһинигэр тириэрдэн кэбиһэр.

Омук куһаҕан ааттаныыта иҥнэҕинэ үйэлэр усталарыгар кыайан көнө, тупса охсубат. Куһаҕан ааттаныыттан бэйэтэ уларыйан хаалбакка эрэ ыраастаммыт уонна тупсубут омук баара биллибэт.  

“Ложка дегтя портит бочку меда” диэн өс хоһооно биир эмэ да куһаҕан быһыы олус уһун кэмҥэ ситиһиллибит үчүгэйи оҥорууну буортулаан куһаҕаҥҥа кубулутарын этэн биэрэрин тэҥэ, куһаҕан аат омукка дьайыыта өссө улаатарын биллэрэр. 

Атыттар бары туораппыт, куһаҕан ааты иҥэрбит омуктара сотору кэминэн эстэн, симэлийэн хаалара, тыал буолбуттарга кубулуйара тиийэн кэлэрэ остуоруйа үөрэҕиттэн биллэр. (1,71).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.