Ыра санаа туһата

Киһи санаата иннигэр баран бастаан иһэр, ол иһин сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Ону-маны ыралана, тупсара, үчүгэй оҥоро сатааһын киһи олоҕор ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорууну уонна олору олоххо киллэрэн иһиини үөскэтэр. (1,22).

Киһи санаатын толорон быһыыга кубулутан тугу эмэ туһалааҕы оҥорор. Санаа толорор кыахтан тутулуктанан икки аҥы арахсар:

А. Ыра санаа.

Б. Баҕа санаа.

Ыра санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан толорбот, ону-маны уратыны санаан бэйэтин эрэ аралдьытынар санаалара ааттаналлар. Ыра санаа олоххо үгүстүк туһата суохха кубулуйар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этиини тутуһан киһи үчүгэй санаалара элбиирин алгыһы истиинэн үөскэтэр. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороро үксүүр кыахтанарын таҥара үөрэҕэ быһааран дьон үчүгэй диир быһыыларын оҥороллорун элбэтэргэ туһалыыр. 

Санаа киһи оҥорор быһыыларыттан бастаан иһэр, ол иһин хаһан баҕарар аһара барара элбиирин тэҥэ, киһини араас албыҥҥа, түөкэйгэ киирэн биэрэригэр тириэрдиэн сөп. Ким эрэ “Бу үчүгэй” диэн эппитэ киниэхэ бэйэтигэр эрэ үчүгэй буолан хаалара элбэх. Атыттарга “үчүгэй” кыайан буолбакка ыра санааҕа кубулуйан хаалыан сөп. Баай киһи Багамскай арыыларга баран сынньанар санаата киирэрэ үгүстэргэ кыаллыбат суол буолар.

Киһи санаата аһара барар уратытын сахалар былыр үйэҕэ, саха тыла үөскүүр кэмигэр быһаараннар аһара барбыт, киһи бэйэтэ кыайан толорбот, аралдьытынар араас санааларын ыра санаа диэн арааран ааттаан тылларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар.

Ону-маны барытын оннук буолуо, тупсуо этэ диэн оҥорон көрө санааһын ыра санааны үөскэтэн иһэр. Киһи баҕа санаата аһара баран ыра санааҕа кубулуйан хаалыытын аптаах остуоруйалар бааллара биллэрэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы дьон ыра санаалара аһара баран албын “коммунизмы” тута сатаабыттара “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэр. Дьадаҥы киһи элбэх баҕа санаатын бэйэтин кыаҕынан кыайан толорботуттан ыра санааҕа кубулутан кэбиһэрэ элбэҕин уонна бэйэтин ыарахан олоҕуттан ону-маны санаан аралдьытынарын аптаах остуоруйалар биллэрэллэр. 

Киһи бэйэтин кыаҕыттан аһара барбыт, санаатын аралдьытынар санаата ыра санаа диэн ааттанар. Ону-маны, буолары-буолбаты саныы сылдьыы, маннык эбитэ буоллар табыллыа этэ диэҥҥэ ыра санаа биирдэ эмэтэ тиийэн хааллаҕына туһалаах баҕа санааҕа кубулуйуон, киһи бу санаатын толорон олоххо киллэриэн сөп. 

Санааны олоххо киллэрии, ол аата оҥорор быһыыга кубулутуу элбэх үлэттэн, баайтан тутулуктааҕын билии ордук суолталаах. Кыаҕа, сөптөөх баайа суох киһи кыра да баҕа санаатын, ону тэҥэ, саҥаны айа сатыырын олоххо киллэрэрэ кыаллыбакка ыра санааҕа кубулутан таах хаалларара элбиир.

Санаа Анараа дойдуга сылдьарынан киһиттэн тугу да эрэйбэт, арай бу санааны олоххо киллэрии, ол аата санааны Бу дойдуга аҕалыы, оҥорор быһыыга кубулутуу элбэх үлэттэн, эрэйтэн ситиһиллэр кыах-танар. Солумсах санаалаах киһи бу үлэни, эрэйи кыайбакка уонна атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэр санаата элбэҕинэн саҥаны айа сатыырын халтайга хаалларара үксүүр.

Киһи санаата олох таһымыттан аһара бардаҕына, ол аата илэтигэр оҥорор кыаҕа суоҕуттан ыра санааҕа кубулуйан таах хаалар. Киһи оҥорор, олоххо киллэрэр кыаҕа диэн олох уонна экономика сайдыытыттан быһаччы тутулуктааҕыттан араас ыра санаалар туолуулара кыаллыбакка хаалаллара элбиир.

Бэлэм астаах ыскаачар, аһы буһара турар көһүйэ уонна бэйэтэ көтөр көбүөр  өссө да оҥоруллан олоххо киирэллэрэ ыраах курдук. Бэйэтэ көтөр көбүөрү оҥороллоро чугаһаан иһэрэ дроннары оҥоруу элбээн иһэриттэн биллэр. Хаһан эрэ биир эмэ ыра санаа туолбута биллэрэ, бары ыра санаалар туһалаахтарын курдук сыыһа өйдөбүлү үөскэтэр. Ыра санаа баара дьон ону толоро сатаан өйдөрүн-санааларын дьарыктаан сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэрэ биирдэ эмэтэ эрэ табыллар. Ыра санаа эмиэ киһи оҥорор кыаҕын таһынан аһара барбата, туох эмэ туһаны оҥоруохха сөптөөх бириэ-мэни халтайга бараан кэбиспэт буолуу эрэйиллэр.

Дьаныар диэн ыарахан, ыар үлэни толоро сатааһыҥҥа уһуннук үлэлээһин ааттанар. Дьаныардаах үлэһит ыарахан да үлэни үлэлиир кыахтанара тулуура улаханыттан тутулуктанар.

Дьулуур диэн киһи баҕа санаатын толоро сатыыр кыаҕа ааттанар. Дьулуура элбэх киһи ыра да санааны олоххо киллэриэн сөп.

Дьүккүөр диэн өссө улахан дьулуур ааттанар уонна дьүккүйэр диэҥҥэ тириэрдэрэ киһи баҕара санаабытын ситиһэрин үөскэтэр.

Ыра санаа олоххо ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорууга тириэртэҕинэ улахан туһаны оҥоруон, хамсааһыны таһаарыан сөп. Арай бу саҥаны айыы үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах буолан тахсара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн олоххо улахан уопуттаах киһи ыйан, этэн биэриитин туһаныы табылларын быһааран олохторугар туһана сылдьаллар.

Элбэҕи, саҥаны, солуну билэ-көрө сатааһын аһара бардаҕына солумсах буолууну улаатыннаран кэбиһэр. Киһиэхэ солумсаҕырыы элбээһинэ ыра санаата букатын таһынан таһымныырын үөскэтиэн сөп. Сахалар солумсах буолууну куһаҕан майгыга киллэрэн хааччахтыы сатыылларын солун диэн тыл туттуллара үөскэтэр.

Солумсах буолан хаалбыт дьон саҥаттан-саҥаны, солунтан-солуну айа, оҥоро сатыыллара табыллыбакка, сатаммакка хаалаллара уонна сыыһа-халты буолаллара элбэҕиттэн куһаҕаны үксэтэн кэбиһэллэр.

Саҥаны, солуну билии сайдыыны аҕалар эрээри, аһара барыыны үөскэтэн солумсах буолууга тиийэн хаалбата эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Сахалар саҥаны, солуну билэ сатааһын аһара барарын солумсах диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылы туһанан хааччахтыыллар.

Саха дьоно солуну, саҥаны билэ-көрө сатыыллара элбэх. Киһини көрсө түстэхтэринэ “Туох солун баар?” диэн ыйыппытынан, ыкпытынан бараллар. Ону баара “Солун суох” диэн сонно утары этэннэр киһиэхэ солумсах буолуу санаата саҥа үөскээн эрэрин тутатына тохтотоллор уонна солуну сыыйа-баайа, ыксаабакка эрэ кэпсииллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан уларытан дьон барыга-бары солумсаҕырыыларын суох курдук оҥорон, кистээн, сабан кэбиһэннэр эдэрдэр солумсахтара улаатан аһара барарын үөскэтэн улахан куһаҕаны оҥороллор. Онно-манна, ол-буга солумсаҕырыы, араас туһата суох үөрэхтэри ситиһэ сатааһын элбээн хаалан тыа сирин ыарахан диэн ааттанар үлэлэрин быраҕан барааччылар үксээтилэр.

Омук сайдыыны ситиһэригэр, үлэни кыайарыгар халыйыыны киллэрэр “сонун” диэн тылы туттубат буолуу эрэйиллэр, ол аата солун диэн тылы оннугар төннөрүү ирдэнэр уонна тыл үөрэхтээхтэрэ саха омук сайдыытыгар туох туһалааҕы, уһун үйэлээҕи оҥороллорун быһаарыыны бу үлэҕэ оҥорон дьон билиитигэр таһаарабын.

Киһиэхэ ыра санаата баара сайдыыны, тупсууну ситиһэригэр, саҥаны, урут суоҕу, уратыны айарыгар туһаны оҥорор эрээри, аһара барбата, олоххо ситиспит таһымҥа сөп түбэһэрэ ирдэнэр. (2,12).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. –  80 с.

2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.