open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Конкииста

**Конкииста** - XVI үйэ бастакы аҥаарыгар Испания Американы сэриилээһинэ. Соруктара - байыы-тайыы, көмүс булуу. Бу сэрии кыттыылаахтара конкистадордар диэн ааттаналлара.

1519 с. Эрнан Кортес 400 сатыы уонна 16 аттаах сэрииһиттээх ацтектар сирдэрин сэриилиири саҕалаабыта. Теночтитлан диэн киин куоракка Монтесума ыраахтааҕыга ыалдьыттыы диэн ааттаан тиийэн, албыннаан ыраахтааҕыны аманаат гынар. Уонна кини аатыттан дойдуну салайан барар. Олохтоохтор өрө турбуттарыгар Теночтитлааны төгүрүктүүр уонна хас да ый хаайа сытан хоргутан баран бэриннэрэр.

Конкистадордар Эльдорадо диэн көмүстээх сири көрдөөн Панаама моойуттан соҕуруу баран билиҥҥи Колумбия сирдэрин сэриилииллэр. 
Франциско Писарро этэрээтэ өссө салгыы баран билиҥҥи Перу сиригэр инкалар судаарыстыбаларыгар ааҥнаан киирбитэ. Улуу Инканы утарар баһылыктары - касиктары - тылыгар киллэрэн Улуу Инка Атауальпа олорор Кахамарку куоратын осаадалыыр. Артиллерия уонна аркебуузалар көмөлөрүнэн куораты ылар, Атауальпаны билиэн ылар. Инкалар ыраахтааҕыларын босхолоору көмүс уонна үрүҥ көмүс маллары аҕалан хаайыыны толорон кэбиһэллэр. Ол да буоллар көмүһү ылан баран Писарро Улуу Инканы өлөттөрөн кэбиһэр. 1535 сыллаахха инкалар ытык сирдэрин Куско диэн сири ылар, уонна онно саҥа киин куораты олохтуур, Лима диэн ааттыыр. Бу куораттан олорон дойдуну салайар.

Сүүһүнэн тыһыынча олохтоохтору көмүс хостуур шаахталарга үлэлэтэллэр, ол ынырык үлэ түмүгэр 4,5 мөл киһиттэн 1 мөл киһитэ эрэ ордон хаалар.

Мексиканы сэриилээһин өссө да уонунан сыл буолбута, XVII үйэҕэ эрэ түмүктэммитэ.
Канаар арыылара

**Канар арыылара́** (, тылбааһа — «ыт арыылара»,  — ыт: Плиний Старшай  диэн былыргы Рим учуонайын этиитинэн, бу арыылартан биирдэстэригэр ыттар үөскүү сылдьыбыттар; эбэтэр муора бөрөлөрө( — ону кытарысоҕуруу муора хахайдара), элбэх арыыга үөскүү сылдьыбыттар) — архипелагы, Атлантика акыйааныгар вулкаан үөскэппит ,Африкаҕа баар (Марокко уонна Арҕаа Саһаара) дойдуларыттын хотугулуу-арҕаа эргиҥҥэ ырааҕа суох сиргэ турар .Бу арыылар Испания бас билиитигэр киирсэллэр уонна бэйэлэрэ автономиялаах дойду быһыытынан биллэллэр.
Икки киин куораттаах, Санта Крус де Тенерифе уонна Лас Пальмас де Гран Канария, урут, ол эбэтэр 1927 сылга дылы Санта Крус де Тенерифе соҕотох киин куорат этэ.

## Географията

Архипелаг сэттэ улахан уонна хас да кыракый арыылартан турар. Ортотугар сүдү арыылара — Тенерифе () (2057 кв. км) баар, Тенерифе арыы бу арыылартан сүдүлэрэ уонна олохтоохторун ахсаанынан барыларын баһыйар. Арҕаа өттүгэр Гомера () (378 кв. км), Иерро () (277 кв. км) уонна Пальма () (708 кв. км) арыылара бааллар.Гран-Канария () арыы Тенерифеттан илин сытар. Бу иэнинэн үһүс арыы буолар (1532 кв. км). Салгыы илин диэки Фуэртевентура () (1730 кв. км) уонна Лансароте () (795 кв. км) арыылар бааллар. Арай сэттэ кыракый арыылартан, Грасиоса () (27 кв. км) арыыга тыынар-тыыннаах харамай олорор. Илин эргин Алегранса (10 кв. км), Монтанья Клара (1 кв. км), Лобос (6 кв. км), Роке дель Оэсте () и Роке дель Эсте () арыылар сыталлар. Холбоон барыта — 13 арыы баар.

## балары көрүҥ
* Макаронезия
* Монтеверде
* Сосновые леса Канарских островов

## Литература

* 

## Ссылкалар

* Канарские острова; Официальная веб-страничка о туризме на Канарских островах 
* Канарские острова Информация + TV

## Быһаарыылар
Саха сириттэн Кыайыы параадын кыттыылаахтара

1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москубаҕа Кыайыы параада буолбута.
Бу параадка Саха сириттэн 14 киһи кыттыбыта:

1. Диодоров Иван Николаевич (1918—1992), Хадаар, Чурапчы

2. Дьячковскай Петр Прокопьевич (1912—1983), Чыамайыкы, Мэҥэ Хаҥалас

3. Ерохин Георгий Алексеевич, 1907 (Жигалово, Иркутскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)

4. Калашников Юрий Васильевич, 1924 (Уус-Маайа улууһа)

5. Колбунов Владимир Акимович, 1911 (Ростовка, Омскай уобалас, Дьокуускай ГВК-тыттан барбыт)

6. Корякин Константин Евгеньевич (1922—1979), Бүлүү куората.

7. Насыров Алексей Ибрагимович, 1919 (Сунтаар улууһа). 

8. Охлопков Федор Матвеевич (1908—1968), Байаҕантай нэһилиэгэ, Томпо улууһа.

9. Папышев Иван Петрович (1915—1984), нуучча, Чинянино, Омскай уобалас (Алдан РВК-тыттан барбыт). 

10. Рудых Иван Иванович (1922—2001), (Жигалово, Иркутскай уобалас). Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

11. Сидельников Сергей Антипович, (Алдан).

12. Сулавко Илья Матвеевич, 1920, Ленскэй. 

13. Яковлев Иннокентий Иванович-II, (1907—1976), Холгума нэһилигэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа.

14. Саморцев Захар Иннокентьевич (1915—1989), Бэтинчэ, Ленскэй улуус.

## Быһаарыылар
Диодоров Иван Николаевич

**Диодоров Иван Николаевич** (1918—1992) — Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. 

1918 сыллаахха Чурапчы улууһугар Хадаар с. төрөөбүт.

Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Хорсунун иһин», «Москва көмүскэлин иһин», «Сталинград көмүскэлин иһин»,  «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне — участники Парада Победы в Москве 24 июня 1945 года
Дьячковскай Петр Прокопьевич

**Дьячковскай Петр Прокопьевич** (1912—1983) — Кыайыы парадын кыттыылааҕа. Чыамайыкы, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа. 

## Олоҕун олуктара
Сэриигэ 1943 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Украинаны, Румынияны, Венгрияны, Австрияны босхолоспут. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Будапеһы ылыы иһин» мэтээл

## Сигэлэр
* Якутия: Во имя Великой Победы (1941—1945 гг.)/ А. К. Акимов ред.; хомуйааччы ред.: К. К. Корякин уо. д. а. — Дь., 2005.
* Воины-якутяне — участники Парада Победы в Москве 24 июня 1945 года
Корякин Константин Евгеньевич

**Корякин Константин Евгеньевич** (1922, Бүлүү — 1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Кыайыы Парадын кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.

1940 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1941? сылтан кыттыбыт. 32-с кавалерийскай дивизия 86-с кавалерийскай Лидскай полкатыгар миномет взводун хамандыыра.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Ленин уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I (26.05.1945) уонна II (09.08.1944) истиэпэннээх уордьаннара
* Албан Аат III истиэпэннээх уордьана (20.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутия: Во имя Великой Победы (1941—1945 гг.)/А. К. Акимов эрэд.; хомуйааччы эрэдээктэр: К. К. Корякин уо. д. а. — Дь., 2005.
* Воины-якутяне — участники Парада Победы в Москве 24 июня 1945 года
* За свои ратные заслуги они были награждены боевыми орденами и медалями
Саморцев Захар Иннокентьевич

**Саморцев Захар Иннокентьевич** (1913, Бэтинчэ нэһилиэгэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Гвардия капитана. Кыайыы Парадын кыттыылааҕа. 

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха Ленскэй улууһугар Бэтинчэ нэһилиэгэр Бэрэ диэн сиргэ төрөөбүт.

1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл от ыйыттан Сталинградскай, Киин, 1-кы Украинскай, 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит.

Сталинградтааҕы, Курскай тоҕой, Днепр өрүһү туорааһын кыргыһыыларын кыттыылааҕа. Европа дойдуларын босхолоспут. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (12.04.1945;  06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (11.02.1944; 06.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.04.1945)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл 
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл 
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* Бэтинчэ ытык киһитэ 

## Аатын үйэтитии
100 сааһын туоларыгар олорбут дьиэтин эркинигэр (Ленскэй к., Победа уул., 22) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут (2013)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутия: Во имя Великой Победы (1941—1945 гг.)/А. К. Акимов эрэд.; хомуйааччы эрэд.: К. К. Корякин уо. д. а. — , 2005.
* 
*
Бурбон

**Бурбоннар**, **Бурбоннар дьиэлэрэ** (), ) — Европа ыраахтааҕылыыр сүрүн дьиэ кэргэннэриттэн биирдэстэрэ. Бу дьиэ кэргэн сыдьааннара Франция хоруолун Людовик IX сиэниттэн Людовик I, герцог де Бурбон (Бурбоннааҕы герцог, 1327-1342) диэн киһиттэн тахсаллар.

Францияҕа 1589-1792, 1814-48 сылларга, Испанияҕа 1700-1868, 1870-73, 1874-1931 сылларга уонна 1975 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы, Неапольга уонна Сицилияҕа 1735-1861 сылларга ыраахтааҕылаабыттара.

Бу дьиэ ордук биллибит хоруоллара Генрих IV, Людовик XIII, Людовик XIV, Людовик XV, Людовик XVI, Филипп V.

## Быһаарыылар
Варна (индуизм)

**Варна** - индуизмҥа уопсастыба түөрт сүрүн кылааска арахсыыта. Ригведаҕа этиллэринэн брахманнар, кшатрийдар, вайшьялар уонна шудралар Праджапати айаҕыттан, илиилэриттэн, бууттарыттан уонна уллуҥнарыттан оҥоһуллубуттар. Хас биирдии варна дьоно тус-туспа эбээһинэстээхтэр (үксүн түөрүйэҕэ эрэ тутуһуллар): брахманнар үөрэтэллэр уонна сүбэ биэрэллэр, кшатрийдар - көмүскүүллэр, вайшьялар - сири таҥастыыллар, шудралар - өҥө оҥороллор. Бэһис кылааһынан панкама буолар, манна тыытыллыбаттар (неприкасаемые) уонна тиһиликтэн тахсан хаалбыт биис уустара киирсэллэр.

Сорох каасталар (уонунан ааҕыллар) социальнай стаатустарын ханнык эмэ варнаҕа киирэллэринэн үрдэтэ сатыыллар.

## Быһаарыылар
Пудова Ирина Аркадьевна

**Ирина Аркадьевна Пудова** — саха балерината.

1959 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Покровскай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Аарийдар

**Аарийдар** (был.-инд. ā́rya-, , ) — билиҥҥи Ираан уонна Хотугу Индия сирдэригэр биһиги эрабыт II—I тыһ. сылларыгар олоро сылдьыбыт омуктар. Бу омуктар тылларыттан билиҥҥи индоевропейскай диэн ааттанар тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр Соҕуруу Азия тыллара тахсыбыттар.
Шудра

**Шудра** - Индия төрдүс, саамай намыһах үктэлгэ турар ваарната (сороҕор сыыһа *кааста* дииллэр). Бу варнаҕа хара үлэһиттэр киирэллэр. Аан бастаан аарийдар сэриилээн ылбыт омуктара киирэллэр эбит. Упанайаанаҕа кыттар кыахтара суох буолан Веданы үөрэтэр кыахтара суох. Шудралар үөһээ араҥаларыгар сорох сири бас билээччилэр киирэллэр, алын араҥаҕа - тыытыллыбаттар.

## Өссө маны көр
*Брахманнар
*Кшатрийдар
*Вайшьялар

## Быһаарыылар
Кумык тыла

**Кумык тыла** (бэйэлэрин тылларынан: къумукъ тил) — кумыктар тыллара. Дагестааҥҥа, Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин хоту өттүгэр, Хотугу Осетия Моздок оройуонугар тарҕаммыт. Түүр тылларын кыпчаак бөлөҕөр киирэр (карачай-балкаар, ногаай уо.д.а. тыллары кытта). Саҥарар дьонун ахсаана 450—500 тыһыынча киһи.

Кумык тыла — Дагестаан алта «литератууралаах тылларыттан» биирдэстэрэ. XIX үйэ саҕалыытыгар дылы кумык тыла хотугу Дагестаан лингва-франка (омуктар ыккардыларыгар туттуллар) тыла этэ.

## Фонология

*¹- in the middle and at the end of words къ voiceless 
*² - at the beginning of words къ voiced 

## Суруга
### Латыын алпабыыта (1927–1937)

### Кирииллиссэ (1937 - билингнги кэмэҕэ)

## Диалектээх классификация
Кумык тылаҕа араар аныгыскы диалектар:
*Буйнак
*Хасавюрт
*Кайтаг
*Хайа иннэ
*Тер

## Быһаарыылар
Ла Пренса

**Ла Пренса** () — Аргентина күн аайы тахсар хаһыата. Испаан тылынан тахсар хаһыаттартан ордук үчүгэйинэн ааҕыллар. 

Буэнос-Айреска 1869 сыллаахха олохтоммут. Х.Перон режимин саҕана бырабыыталыстыба баттыы сатаабыта эрээри киһи быраабын турууласпыта (1940-с сылларга). 1951 сыллаахха бырабыыталыстыбаттан тутулуктаммыта, онтон Перону охторбуттарын кэннэ 1956 сыллаахха тутулуга суоҕун төннөрбүтэ.

## Быһаарыылар
Николаев Владимир Тимофеевич

**Николаев Владимир Тимофеевич** (13.03.1945—31.03.2008) — «Саха Омук» уопсастыба 1990—1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.

## Олоҕун олуктара
1945 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Идэтинэн — инженер-тутааччы, Саха государственнай университетын бүтэрбит.

2008 сыллаахха, кулун тутар 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. «Саха омук» уопсастыбаннай-политическэй холбоһук вице-президенэ. 1990-с сылларга саха норуотун сайдар тускулугар үлэлэһиигэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын олохтооһуҥҥа уонна ылыныыга, Саха Сирин экологиятын тирээн турар боппуруостарын быһаарсыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ.

«Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ» кинигэ ааптара. Бу 2010 сыллаахха «Өбүгэлэрбит үгэстэрин салҕаан» сиэрийэ иһинэн тахсыбыт кинигэ хапсаҕай бөлөһүөпүйэтин, ис хоһоонун, техникатын уонна тактикатын чинчийэн, үөрэтэн көрүүгэ бастакы холонуу быһыытынан сыаналаныан сөп. Ааптар саха биллиилээх тустууга Абый Бааскалыын тустуу ньымаларын, албастарын көрдөрбүт хаартыскалара кинигэни толорон, ситэрэн биэрэллэр.

## Спортка ситиһиилэрэ
* Дуобакка оҕолорго өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ (1960)
* Хапсаҕайдаһан тустууга Саха Сирин спордун маастара
* Дуобакка спорт маастарыгар кандидат
* Боксаҕа уонна саахымакка 1-кы разрядтаах
* Хапсаҕайга 72 киилэҕэ өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин спортсменнарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа (1967) 
* Бүлүү зонатын абсолютнай чөмпүйүөнэ (1967) 
* Баһылай Манчаары бирииһигэр VI Спартакиада чөмпүйүөнэ (1977)
* Боксаҕа 75 киилэҕэ Саха Сирин «Урожай» уопсастыбатын чөмпүйүөнэ

## Быһаарыылар
Клешев Вячеслав Айдынович

**Клешев Вячеслав Айдынович** - Алтаай устуорук уонна этнограф учуонайа, устуоруйа билимин хандьыдаата. 30 тахса билим үлэтин ааптара. Монголияҕа, Кытайга, Кыргыстааҥҥа, Казахстааҥҥа уонна Узбекистааҥҥа чинчийиилэри ыыппыта.

## Кинигэлэрэ
* Народная религия алтайцев: Вчера, сегодня. Горно-Алтайск, 2011
Андросов Гаврил Гаврильевич

**Андросов Гаврил Гаврильевич** — бэйиэт, саха устуоруйатыгар идэтийэр публицист, 2020 сыллаахтан "Чолбон" сурунаал тутаах эрэдээктэрэ. Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, 2023 сыл алтынньы 6 күнүттэн Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1985 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
 
2007 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха судаарыстыбаннай университетын Саха тылын уонна культурологиятын факультетын үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын сэргэ литература эрэдээктэрэ уонна кириитигэ идэни ылбыта. 

### Үлэтэ
2007-2015 сылларга «Саха сирэ» хаһыат «Эдэр саас» сыһыарыытын, Норуот духуобунай барҕарыытын кыһалҕаларын салаатын кэрэспэдьиэнинэн, устуоруйаҕа уонна духуобунай сайдыыга анаарааччынан үлэлээбитэ. 2015 сыл ыам ыйыттан “Чолбон” сурунаал сүрүн эрэдээктэрин солбуйааччынан үлэлээбитэ.

2020 сыл от ыйын 2 күнүттэн "Чолбон" уус-уран сахалыы сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.

2023 сыл алтынньы 6 күнүттэн Саха сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэстээтэлэ.

### Айар үлэтэ
Гаврил Андросов үс хоһоон, үс кыраайы үөрэтии уонна публицистика кинигэлэрин ааптара.

## Наҕараадалара
СӨ бочуоттаах бэлиэтинэн, Лев Гумилев аатынан Казахстан Евразиятааҕы национальнай университетын мэтээлинэн наҕараадаламмыта. СӨ култууратын туйгуна. Кини Намжил Нимбуев аатынан норуоттар икки ардыларынааҕы поэзия турнирын призера (2009), «Кыһыл көмүс бөрүө» СӨ Суруналыыстарын сойууһун бириэмийэтин лауреата (2012), «Сахабыт тылын кэскилин туруулаһарыҥ иһин» уопсастыбаннай бириэмийэ лауреата (2019).

## Быһаарыылар
Каинчин Дибаш Борукович

**Каинчин Дибаш Борукович** (Jыбаш Каинчин; 1938—2012) — аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.

1938 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Яконур сэлиэнньэтигэр Уус-Каан оройуонун төрөөбүтэ.

Москубатааҕы Горькай аатынан Литэрэтиирэ институутун бүтэрбитэ.

Отуттан тахса сэһэннээх-кэпсээннээх кинигэлэрдээх. Кинигэлэрэ Москуба, Новосибирскай, Барнаул, Таллин, Бишкек, Горно-Алтайскай кинигэ кыһаларыгар тахсыбыта.

Алтаай Хомсомуолун бириэмийэтин, «Норуоттар доҕордоһуулара» сурунаал бириэмийэтин лауреаата. Бочуот Знаага уордьаннаах, М. Шолохов аатынан мэтээллээх.

## Кинигэлэрэ
* **Живу и верую.** Повести. Рассказы. Сказы. Перевод с алтайского. Горно-Алтайскай, 2008
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-02

right|150px|thumb|Токок тыыраахы миграцията
* Бырадааһап ойуун Саха сирин бастакы тырахтарыыстарыттан биирдэстэрэ.
* 1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Хамыыһыйа учуонай сэкиритээрэ кэлин Беломор канал тутуллуутугар көннөрү оробуочайынан үлэлээбитэ.
* Токок тыыраахы Арктикаттан Антарктикаҕа көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар (ойууга).
* Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгин киһитэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. Улахан кыыһа Татьяна Крылова Саха государственнай университетын тэрийсибитэ.
Романов Алексей Семенович

**Романов Алексей Семенович** — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, "Золотой Орел" уонна "Ника" Арассыыйа киинэ Академияларын дьиннээх чилиэнэ, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, Арассыыйа кинематографистарын союhey

## Олоҕун олуктара
* 1958 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1979 с. Алтаайдааҕы култуура судаарыстыбаннай институутун тыйаатыр салаатын бүтэрбит.
* 1987 с. Москватааҕы бүтүн сойуустааҕы кинематография институтун бүтэрбит.

Кини көҕүлээһининэн 1990 с. ТО «Северфильм», онтон 1992 с. онно олоҕуран «Сахафильм» судаарыстыбаннай национальнай киинэ хампаанньата тэриллибиттэрэ.

## Быһаарыылар
Николаева Надежда Николаевна

**Николаева Надежда Николаевна** (14.1.1946–13.1.2010) — учуонай, музыковед, Арассыыйа уонна СӨ композитордарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа ноуукатын академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

1946 с. тохсунньу 5 күнүгэр Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы музыка училищетын 1965 сыллаахха, Москубатааҕы Гнесиннар аатынан музыка-педагогика институутун 1973 с., бу институут аспирантууратын 1989 сыллаахха бүтэрбитэ. Искусствоведение хандьыдаата (1991).

Этномузыковед-фольклорист, олохтоох омуктар музыкаҕа култуураларын чинчийээччи. Хандьыдаакка диссертацията олоҥхоҕо уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта.

"Эпос олонхо и якутская опера" диэн кинигэ ааптара (Дьокуускай, 1993), "Образцы якутского песенного фольклора" диэн кинигэни Э.Алексеевтыын суруйан таһаарбыттара (1981).

2010 сыллааха өлбүтэ.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник → (https://web.archive.org/web/20120605042131/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf)

## Быһаарыылар
Адычча

**Адыачча** - уос номоҕун быһыытынан, Адыаччы үрэх, кэлин итинник ааттаах нэһилиэк аатын биэрбит баай тоҥус киһитэ.
Арчы дьиэтэ (Дьокуускай)

**Арчы дьиэтэ** духуобунай култуура киинэ - саха омугун духуобунай култууратын ураты суолтатын билинии көрүҥэ. 

2002 с. Дьокуускай куорат салалтата өйөбүлүнэн тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2010 с. дириэктэринэн В.И. Бочонина үлэлиир.
Неймохов Егор Петрович

200px|thumb|right|Неймохов Егор Петрович
**Неймохов Егор Петрович** (30.03.1950—25.06.2011) — саха народнай суруйааччыта.

## Олоҕун олуктара
* 1950 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Томпо оройуонугар Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1973 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит. 
* 1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* Үлэлээбит сирдэрэ:
::«Эдэр коммунист» хаһыат редакцията, корреспондент
::Тыл, литература уонна история Института, лаборант
::«Хотугу сулус» сурунаал редакцията, салаа сэбиэдиссэйэ, главнай редактор солбуйааччыта
::ССКП обкомун аппарата, культура салаатын инструктора
::«Аргыс» сурунаал, главнай редактор
::«Айсберг» сурунаал, главнай редактор
::Саха государственнай университета, доцент 
::Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн государственнай наҕараадаларга Комиссия, эппиэтээх секретарь
::«Саха сирэ» хаһыат редакцията, салаа редактора
::Саха Сирин Санкт-Петербург куоракка представительствота
::Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньата, бэрэссэдээтэл
* 2011 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1975 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы кинигэтэ, Д. Эверстовы кытта кыттыһан суруйуута, «Жизнь, посвященная борьбе» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүт.
Егор Неймохов хас да киэҥник биллибит киинэлэр сценарийдарын суруйбута — «Хара Мааска», «Ильмень күөл үрдүгэр туруйалар», о.д.а. Сорох айымньыларынан тыйаатырдар испэктээкиллэри туруорбуттара: «Хапсыһыы», «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар, о. д. а. 
Айымньыларын геройдара — сүнньүнэн аныгы дьоннор, артыыстар, ырыаһыттар, суруйааччылар, спортсменнар, суут-прокуратура үлэһиттэрэ уонна саха ыччаттара.
Киэҥ биһирэбили ылбыт айымньыта — «Схватка» (1983) сэһэн.
Кини сценарийынан «Черная маска» уонна «Журавли над Ильменем» диэн киинэлэр уһуллубуттар.
Нууччалыы, атын да омуктар тылларыгар тылбаастаммыт айымньылардаах. Саха тылыгар нуучча суруйааччыта Ю. Сергеев «Царская охота» кинигэтин тылбаастаабыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха норуодунай суруйааччыта
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата
* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Томпо улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин федеральнай университет Учуонай сүбэтэ тыл уонна омуктар культураларын Институтун бастыҥ студеннарыгар анаан Е. П. Неймохов анал ааттаах стипендиятын олохтообут

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Егор Петрович Неймохов
Горохов Христофор Петрович

**Горохов Христофор Петрович** (**Элгэстэй**) — поэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Дьааҥы улууһун Элгэс нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран грузчигынан, болуотунньугунан, киномеханигынан, культура дьиэтин директорынан, комсомол Райкомун сэкэрэтээринэн улэлээбитэ. 
1968 с. Саха государственнай университет ИФФ бүтэрбитэ. 
Аҕыс кылаастаах уонна орто оскуолалар директордарынан үлэлээбитэ. 
Покровскай (Хаҥалас улууһа) оскуолатыгар учууталлыыр.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна

## Библиография
* Кустук Cyhyмa. — Якутскай, 1980 
* Таптал сааскы тыллыылара. — Якутскай, 1987
* Алгыс аптаах биһилэҕэ. — Якутскай, 1991
* Дьылым хаардаах ыллыгынан. — Якутскай, 1992
* Сүрэх сырдык сүүрээннэрэ. — Якутскай, 1992
* Ягодные зори. — Красноярск, 1993

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* ЯСИА 25.02.2013:В Верхоянске отметили юбилей Христофора Горохова
Дедюкин Василий Георгиевич

**Дедюкин Василий Георгиевич** — поэт, 1991 сылтан суруйааччылар союзтарын чилиэнэ.

1940 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Верхоянскай куоракка учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. СГУ историко-филологическай факультетын саха салаатын бүтэрбитэ. Отуттан тахса сыл саха тылын уонна литературатын учууталын быһыытынан үлэлээбитэ. Дьааҥы бочуоттаах гражданина, Саха омук Конгреһын Координационнай Киинин чилиэнэ.

**Кинигэлэрэ:** Айылҕам алгыһа (1967), Кынаттарым (1975), Звезды мои (1982), "Быйаҥ хаар" (1990)...

## Быһаарыылар
S7

**S7 Airlines** (*эс сэвэн эйрлайнс*, юридическай аата - ААУ „Сибиир“ авиахампаанньа) — Арассыыйаҕа бөдөҥүнэн үһүс авиакомпания. Дойду иһинэн пассажирдары таһарга бастакы миэстэҕэ турар. Новосибирскай куорат Толмачево аэропордугар баазаланар. Ону тэҥэ Иркутскайга уонна Владивостокка хаабтардаах. Аан дойдутааҕы Oneworld альянска киирэр..

## Галерея

File:Siberia Airlines Tupolev Tu-154B-2 (RA-85556).jpg|Урукку Сибирь авиакомпания самолета.
File:Airbus A310-204, S7 - Siberia Airlines AN0854828.jpg|S7 хампаанньа Airbus A310 самолета. 2012 сыллаахха көтөрө тохтообута.
File:S7 Airlines (Oneworld Livery), VP-BTN, Airbus A319-114 (16268574998).jpg|S7 хампаанньа Airbus A319 *oneworld* ливреялаах.
File:Boeing 737-8ZS, S7 - Siberia Airlines AN1932349.jpg|Самолет иһигэр.


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Новосибирскай омуктар икки ардыларынааҕы аирпорт
Алроса авиахампанньа

**«АЛРОСА авиахампанньа»** — Саха Сиригэр үлэлиир дьону уонна малы таһар авиакомпания. Мирнай уонна Удачнай куораттарга базалардаах.
Регулярнай уонна чартернай рейстары оҥорору тэҥэ Мирнай, Полярнай, Айхал, Витим, Ленскай, Өлөөн  уонна Сааскылаах аэропортар оператор хампаанньа буолар.

«АЛРОСА авиахампанньа» сабыылаах акциялаах хампааньа урут  *Мирнайдааҕы көтөр предприятиета* төрүтүгэр тэриллибитэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүттэн туспа юридическай сирэй быһыытынан үлэлиир..

## Көтөр аалын флота
thumb|right|220px|Алроса Ту-154М 

Авиапаркатын сааһа - 30-ттан тахса (Россияҕа биир ордук кырдьаҕас буолар)

## Көтөр ситимэ
thumb|right|220px|Алроса хампаанньа Ил-76 Домодедово аэропуордугар 

* Анапа — «Витязево» аэропуорда
* Айхал — «Айхал» аэропуорда
* Витим — «Витим» аэропуорда
* Екатеринбург — «Кольцово» аэропуорда
* Жиганскай — «Жиганск» аэропуорда
* Дьилиндэ нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа) — «Жилинда» аэропуорда
* Иркутск — «Иркутск» аэропуорда
* Краснодар — «Пашковскай» аэропуорда
* Красноярск — «Емельяново» аэропуорда
* Лиэнскэй — «Лиэнскэй» аэропуорда
* Мирнэй — «Мирный» аэропуорда
* Москва — «Внуково» аэропуорда

* Москва — «Домодедово» аэропуорда
* Новокузнецк — «Спиченково» аэропуорда
* Новосибирск — Толмачёво аэропуорда
* Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа) — «Өлөөн» аэропуорда
* Өлүөхүмэ — «Олёкминск» аэропуорда
* Пеледуй — «Пеледуй» аэропуорда
* Сааскылаах — «Сааскылаах» аэропуорда
* Томск — «Богашево» аэропуорда
* Удачнай — «Полярный» аэропуорда
* Ээйик (Өлөөн улууһа) — «Ээйик» аэропуорда
* Дьокуускай — Дьокуускай аэропуорда

## Быһаарыылар
Охлопков Василий Егорович

**Охлопков Василий Егорович** — сүүрүк, Саха Сирин рекордсмена, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, устуоруйа билимин хандьыдаата, спорт бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
Томпо улууһугар Кириэс-Халдьаайыга 1931 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕата Охлопков Егор Дмитриевич - Суодаах Дьөгүөр, кытыгыраһынан биллэр эбит да, онтун кистиир идэлээҕэ дииллэр. Аҕатын бииргэ төрөөбүтэ Миитэрэй атырдьах ыйыгар, оттоон бүтүү саҕана куобаҕы эккирэтэн быһа тэбэн өлөрөрө үһү. Суодаах убайа аармыйаҕа ыҥырыллан баараары мустан олордохторуна дойдутугар Уолба алааһыгар сайыҥҥы эмньик убаһалары арахсыбакка эккирэтэ сылдьан дэйбииринэн охсуталаан көрдөрбүтүн туһунан үөлэннэҕэ Василий Петрович Винокуров кэпсээбитин П. Дарбасов суруйбута. Бырааттыы Баһылай уонна Миитэрэй сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ.

Дьокуускайга педагогика институутугар үөрэнэ сылдьан 1948 сылтан 1959 сылга дылы Саха өрөспүүбүлүкэтин сүүрүүгэ рекордарын араас дистанцияларга барыта холбоон 47 төгүл олохтообута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Биобиблиографический справочник
Энньэ

**Энньэ** - кыыс сүктэн кэлэригэр илдьэ кэлэр бэйэтэ бас билэр баайа-дуола. 

Барыта сэттэ көрүҥтэн турар:
# Энньэ бэйэтэ - сүөһү төбөтүнэн.
# Сэмсэ - энньэни үрдүнэн бэриллибит баай-дуол. Туох баҕарар буолуон сөп. Сүктэн тиийэн баран маҥнай утаа аһыыр аһыгар тиийэ.
# Симэх - араас симэх, киэргэл, таҥас-сап
# Энньэ кулут
# Энньэ сир
# Харамньы ат - киэргэллээх кыыс ата.
# Кийиит ураһата - былыр ураһа биэрэллэрэ үһү.
Энньэни тэрийиигэ кыыс чугас уруута-аймаҕа барыта кыттар. Энньэ кээмэйэ кутуллубут халыымтан кырата суох буолуохтаах.

## Өссө маны көр
* Халыым
* Сулуу
* Энньэ уонна халыым
* Кыыс энньэтэ

## Быһаарыылар
Халыым

**Халыым** - ыал олох баайын дьахтар аймахха тиксэрэр сүрүн майгы. Эр киһи ойох ыларыгар дьахтар төрөппүттэригэр анаммыт баайы-дуолу кутан биэриэхтээх. Халыым кутулларыгар бас билии уларыйар. Биир киһиттэн биир киһиэхэ көһөр. Кийиит дьоно кутуллубут халыымтан итэҕэһэ суох баайы-дуолу оннун-туойун булларан баран кыыстарыгар энньэ баай диэн ааттаан сүктэн барарыгар биэрэллэр.

## Өссө маны көр
* Энньэ
* Энньэ уонна халыым
* Сулуу

## Быһаарыылар
Тулаһа

**Тулаһа** - сурт килбэйэр киинэ, тойон сэргэ тула биэрэстэ кэриҥэ төгүрүмтэлээх сири ааттыыллар.

## Өссө маны көр
*Тэлгэһэ
*Тиэргэн
*Өтөх

## Быһаарыылар
Сурт

**Сурт** - ыал олорор сирэ. Кыстык, сайылык, нэс-көс олохтор.
Айхал (тыл)

**Айхал** - бэйэ туругун харыстыыр былыргы саха тылларыттан биирдэстэрэ.  Үөрүүлээх түбэлтэҕэ этиллэр. Киһи үөрбүт кэмигэр айыыларын санаабатаҕына үөрүүтэ кэрэгэй буолуон сөп. "Айыы кэл" диэн тыллартан үөскээбитэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Онон бу тыл айыылары ыҥырар. Оччоҕо кини үөрүүтэ толору буолар.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Алыас (тыл)
*Кый (тыл)
*Уруй (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Алыас (тыл)

**Алыас** - туох эрэ куһаҕан, киһи сиргэнэр түбэлтэтигэр этиллэр харыстыыр тыл.

Бу тыл киһини арчылыыр, ыраастыыр күүстээх. Инньэ гымматахха кир киһиэхэ умньаныан сөп. Умньаммыт кир хойох буолан олохсуйар, оччоҕо киһи сүрэ аҕыйыыр.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Айхал (тыл)
*Кый (тыл)
*Уруй (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Кый (тыл)

**Кый** - бэйэҕэ куһаҕан санаа, кыыһырыы үөскээтэҕинэ эбэтэр ким эрэ киһиэхэ туһаайан куһаҕаны, кырыыһы эттэҕинэ этиллэр харысхал тыл. Бу тыл киһи күрүөтүн харыстыыр, киһиттэн куһаҕан сабыдыалы үүрэр, киһи алгыстаах туругун харыстыыр.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Алыас (тыл)
*Айхал (тыл)
*Уруй (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Туску (тыл)

**Туску** - киһиэхэ эбэтэр туохха эмэ үтүөнү баҕардахха этиллэр харыстыыр тыл. Бу тыл этилиннэҕинэ, алгыстаах былыт ол этиллибит кимҥэ эбэтэр туохха эмэ тиийэр уонна үтүө өттүнэн сабыдыаллыыр.

## Өссө маны көр
*Айхал (тыл)
*Алыас (тыл)
*Кый (тыл)
*Уруй (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Уруй (тыл)

**Уруй** - дьиҥнээх сорунууну, быһаарыныыны көрдөрөр тыл. Ханнык эмэ дьыаланы санаан баран бу тылы эттэххэ, дьыаланы хайаан да толорорго кыһанар куолу. "Уруй" диэтэххэ сүр этиллибит дьыалаҕа туһаайыллар. Бу тылы мээнэ кэһэр сатаммат. Киһи бэйэни төһө эрэнэрэ бу тылы толороругар көстөр.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Алыас (тыл)
*Кый (тыл)
*Айхал (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Дьээ (тыл)

**Дьээ** - киһи өй-санаа буларыгар туһаныллар тыл. Тугу эрэ быһаарыан баҕарар киһи онтун санаан баран бу тылы этэр. Инньэ гынан бэйэтигэр быһаарар өй-санаа үөскүүрүн хааччыйар. "Дьээ" диэтэххэ сүр этиллибит санааҕа туһаайыллар. Бэйэни маннык туруоран (бэлэмнээн) баран атынынан төһө баҕарар дьарыктаныахха сөп.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Алыас (тыл)
*Кый (тыл)
*Уруй (тыл)
*Айхал (тыл)
*Дом (тыл)

## Быһаарыылар
Дом (тыл)

**Дом** - киһини айыы туругар төннөрөр харысхал тыл. Туохтан эрэ долгуйдахха, санаа алдьаннаҕына, турук уларыйдаҕына этиллэр. Бу тыл этилиннэҕинэ киһи айыылары кытта ситимнһэр, тыына уһуур, хараҕа сырдыыр. Киһи туруга уларыйдаҕына күрүөтэ алдьаныан сөп. "Дом" диэн тыл күрүөнү бөҕөргөтөр.

## Өссө маны көр
*Туску (тыл)
*Алыас (тыл)
*Кый (тыл)
*Уруй (тыл)
*Дьээ (тыл)
*Айхал (тыл)

## Быһаарыылар
Саха сиригэр ыытыллыбыт декабриистар

1826 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабриистар кэлбиттэрэ. Олортон 3 киһи куоракка хаалбыттара:
#Заикин Николай Федорович
#Андреев Андрей Николаевич
#Веденяпин Аполлон Васильевич
Верхоянскайга биир киһи ыытыллыбыта:
#Краснокутскай С.Г
Бүлүүгэ эмиэ биир киһи:
#Муравьев-Апостол
Орто Халымаҕа икки киһи:
# Бобрищев-Пушкин Н.С.
# Назимов М.А.
Хойутуу 1827 сыл ахсынньытыгар Дьокуускайга Бестужев-Марлинскай А.А. аҕалыллыбыта.
Бүтэһигинэн 1828 сыл бэс ыйыгар Чернышев Захар Григорьевич кэлбит.

## Быһаарыылар
Заикин Федор Федорович

**Заикин Федор Федорович** - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист Николай Заикин быраата. Пермскай пехота полкатын прапорщига. 1808 сыллааҕы төрүөх. 

Силиэстийэ быһаарбытынан кистэлэҥ уопсастыбалрага киирбэт эбит, ол эрээри П.И. Пестель кумааҕылара ханна көмүллэ сыталларын билэр эбит. Ону биллэрбэтэҕин иһин 1826 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр тутуллубут. 

Силиэстийэлиир кэмитиэт 1826 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр 2 аармыйа главнокомандующайыгар Заикины босхолуурга уонна кистэлэҥ кэтээн көрүүнү олохтуур туһунан биллэрбит.  

Кэлин Северскай конно-егерскай полка прапорщигынан сулууспалаабыта биллэр (1830).
Андреев Андрей Николаевич

**Андреев Андрей Николаевич** (1803 — 28.9.1831) - Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист, лейб-гвардия Измайловскай полкатын подпоручига. Хотугу уопсастыба чилиэнэ (1825).
Веденяпин Аполлон Васильевич

**Веденяпин Аполлон Васильевич** (1804, с. Веденяпино, Мордовия, — 2(14).7.1872, с. Тройня, Мордовия), декабрист. 

9-с артиллерийскай бригада подпоручига, холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ (1825 ыам ыйыттан). Дворянин уола. Саллааттар уонна норуот өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыахтаахтар диэн санаалаах эбит, холбоһуктаах славяннар уопсастыбалара Соҕуруу декабристар уопсастыбаларын кытта холбоһорун утарбыт. 

Суутунан болдьоҕо суох көскө ыытыллыбыт, Киренскайга уонна Иркутскайга олорбут. 1856 сыллаахха амнистияланан дойдутугар төннүбүт.

## Быһаарыылар
Краснокутскай Семён Григорьевич

**Семён Григорьевич Красноку́тскай** (1787 сыл — 1840 сыл олунньу 3 күнэ) — Действительнай статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт декабрист, масон.

## Дьиэ кэргэнэ
Киев күбүөрүнэтигэр дворяннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата — Краснокутскай Григорий Иванович (1813 өлб.), статскай советник, Киев күбүөрүнэтин прокурора.

Ийэтэ — Томара, Софья Степановна.

Бииргэ төрөөбүттэрэ:

Александр — генерал-майор;
Николай — майор;
Балта — Надежда Григорьевна, кэргэн тахсан баран Лукашевич.

## Көскө ыытыллыы

1826 сыллаахха Саха уобалаһын Верхоянскайыгар ыытыллыбыт. Ол эрээри, көскө сылдьыахтаах сирэ бастаан Дьокуускайга, онтон Битиим сэлиэнньэтигэр уларытыллыбыт. Декабристартан бастакыннан 1826 сыл ахсынньытыгар Битиимҥэ кэлбит. Саха сиригэр көскө сылдьыбыт декабристартан саамай саастаахтара этэ. Аймахтарын көрдөһүүтүнэн 1827 сыллаахха Битиимтэн Минусинскайга көһөрүллүбүт, онно 1927 сыл күһүнүгэр тиийбит. 

1831 сыл от ыйын 9 күнүгэр арамачыыһын эмтэтэ барарыгар көҥүллээбиттэр. 1831 сыллаахха Красноярскайга тиийбит, атаҕа босхоҥ баран салгыы барбатах. 

Балтын Надежда Григорьевна Лукашевич көрдөһүүтүнэн 1837 сэтинньи 26 күнүгэр Тобольскайга барарын көүллээбиттэр. Красноярскайтан 1838 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр айаҥҥа туруммут. Тобольскайга от ыйын 7 күнүгэр тиийбит.

Аймахтара хаста да эмтэтэ Хапхааска ыытыҥ диэн көрдөспүттэрэ да, сырыы аайы батыныы ылбыттара.

Тобольскайга 1840 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр өлбүт. Завальнай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

## Литэрэтиирэ
* Мемуары декабристов. Северное общество, М.: Издательство МГУ, 1981, с.327

## Быһаарыылар
Хойох

**Хойох** - Айыы итэҕэлигэр киртийии көрүҥэ. Дьон ыккардыгар сиэр кэһилиннэҕинэ үөскүүр кир. Ордук чугас дьон ыккардыларыгар сыһыаҥҥа элбэх, холобур, кэргэнниилэргэ, аймахтыыларга. Хойох мунньулуннаҕына тустаах дьон бэйэ-бэйэлэрин өйдөсүһэ сатааһыннара мөлтүүр, отой да сүтүөн сөп. Онон сыһыан уустугуран барар.

Хойох элбээтэҕинэ киһи былыта ыарыыр, сүргэтэ түһэр, устунан күрүөтэ мөлтүөн сөп. 

## Быһаарыылар
Заикин Николай Федорович

**Заикин Николай Федорович** (3.11.1801 — 23.7.1833) — Саха сиригэр Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабрист. Курскай губерния дворяннарыттан төрүттээх. Квартирмейстерскай чаас подпоручига.

Отец — курский губернский предводитель дворянства, фатежский помещик, надворный советник Федор Михайлович Заикин; за родителями по 7 ревизии 400 душ.
Воспитывался в Москве в пансионах Д.Ф. Дельсаля и И.В. Борденау, а в 1815—1817 в пансионе В.С. Кряжова, до 1819 жил в деревне у родителей. Поступил в Московское учебное заведение для колонновожатых — 24.3.1819, выпущен по экзамену прапорщиком — 14.4.1821, откомандирован во 2 армию — 13.3.1822, командирован на съемку в Подольскую губернию — май 1822, назначен обратно в Главную квартиру 2 армии — ноябрь 1823, состоял при школе топографов, подпрапорщик — 6.4.1824.
Член Южного общества (1824).

Приказ об аресте — 5.1.1826, арестован во 2 армии — 14.1, доставлен в Петербург из Тульчина на главную гауптвахту — 22.1, в тот же день переведен в Петропавлоскую крепость («посадить по усмотрению и содержать строго») в №30 Кронверкской куртины, 31.1.1826 повелено «по заковании в ручные железа, снабдив теплою для дороги одеждою для отправки в Тульчин, сдать Слепцову» (для розыска бумаг Пестеля).

Осужден по VIII разряду и по конфирмации 10.7.1826 приговорен на поселение вечно (приметы: рост 2 аршина 5 1/2 вершков, «волосы на голове светлорусые, редкие, на бороде светлорусые же, нос посредственный, туповат, глаза серые»). Отправлен в Гижигинск Охотского округа — 27.7.1826, срок сокращен до 20 лет — 22.8.1826, до Гижигинска не доехал и обращен на поселение в Витим Иркутской губернии, куда прибыл в 1828. Умер в Витиме, могила не сохранилась. Писал стихи.
Тетка братьев Заикиных была замужем за гвардии прапорщиком Львом Офросимовым. Братья (в 1827): Альвиан (р. 1804), отставной штабс-ротмистр: Федор, Павел (р. 1809) и Александр (р. 1810), студенты Харьковского университета; Михаил (р. 1812), находился в пансионе в Москве. Сестры: Елизавета. замужем за майором Н. Масловым, и Серафима, замужем за капитан-лейтенантом М. Шатковским.

ВД, XII, 411-426; ГАРФ, ф. 109, 1 эксп., 1826 г., д. 61, ч. 112.
Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана

**Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР)** (, ) - ХНТ иһинэн тэриллибит Аан дойду Баанын салаата. .

## Соруктара

* Чилиэн-дойдулар экономикаларын сайдыытыгар уонна уларыта тутуутугар көмө;
* Тас дойдулартан чааһынай инвестицияны көҕүлээһин, өйөөһүн;
* Аан дойдуга эргиэн тэҥник сайдарыгар көмө уонна төлөбүр балаансата кэһиллибэтигэр көмө;
* Статиистика хомуйуу уонна тарҕатыы 

Аан бастаан МБРР Арҕаа Европа дойдуларын экономикатын Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн чааһынай инвестиция көмөтүнэн өйүүргэ туһуламмыта. 50-с сыллар ортолоругар, Арҕаа Европа дойдуларын хаһаайыстыбата сүнньүнэн чөлүгэр түспүтүн кэннэ, Азия, Африка уонна Латыын Америка дойдуларын өйүүр буолбута. 

## Өссө маны көр
*Аан дойду сайдыытын Ассоциацията
* Аан дойду Үбүн корпорацията
* Инвестицияны хааччыйыы Агенствота 
*Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.

## Быһаарыылар
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ

**Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин сийиэстэрэ** - 1950-с сыллар бүтүүлэригэр былаас култуура үлэһиттэрин түмэргэ, иитэр үлэлэрин күүһүрдэргэ, нэһилиэнньэ култуураҕа тардыһыытыгар, көрдөбүллэрэ үрдээбитигэр сөп түбэһэргэ анаан сөп буола-буола улахан мунньахтары - сийиэстэри - ыҥырарга быһаарыы ылбыта.

Бу сийиэстэргэ култуура уонна ускуустуба сайдыытын хаамыылара, тирээн турар кыһалҕалар туһунан кэпсэтэллэрэ. Култуура тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна оройуоннар (улуустар) култуураҕа салалталара бэйэлэрин этиилэрин киллэрэллэрэ, көрдөһүүлэрин тиксэрэллэрэ. 

Бастакы 6 сийиэс сэбиэскэй кэмҥэ буолбута. Сэттис, бүтэһик сийиэс 2004 сыллаахха:

I сийиэс - 1959 с.
II сийиэс - 1963 с.
III сийиэс - 1967 с.
IV сийиэс - 1973 с.
V сийиэс - 1978 с.
VI сийиэс - 1984 с.
VII сийиэс - 2004 с.

## Быһаарыылар
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ

**Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ** - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн иккистэрэ, 1963 с. бэс ыйын 8-9 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 315 дэлэгээт баар этэ. 

Бэбиэскэтэ: 
# "ССКП Киин кэмитиэтин бэс ыйынааҕы пленума уонна өрөспүүбүлүкэ култууратын үлэһиттэрин соруктара". Сүрүн дакылааччыт Г.И.Чиряев, Саха сиринээҕи ССКП обкуомун сэкиритээрэ, 
Хос дакылааттар: 
# "Олохтоох Сэбиэттэр культпросвет тэрилтэлэрин салайыыларын быраактыкатыттан", Н.Н.Макаров, Алексеевскайдааҕы райсовет исполкомун бэрэстээтэлэ.
# "Саҥа киһини иитии - култуура тэрилтэлэрин сүрүн садаачата". Дакылааччыт С.П.Гаврильев, Ленинскэй райсовет култууратын салаатын сэбиэдиссэйэ.
# "Олохтоох Сэбиэттэр култуура тэрилтэлэрин салайыыларын тупсарыахха", В.К.Степанов, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ.

## Быһаарыылар
Роберт Кох

**Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох** (; ахсынньы 11 1843, Клаусталь-Целлерфельд — ыам йын 27 1910, Баден-Баден) — ниэмэс микробиолога. Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт. Сэллик ыарыыны чинчийиитин иһин Физиологияҕа уонна медицинаҕа Нобель бириэмийэтин 1905 сыллаахха ылбыта.

## Олоҕун олуктара
Роберт Кох ахсынньы 11 күнүгэр 1843 сыллаахха Клаусталь-Целлерфельд диэн сиргэ, Герман уонна Матильда Генриетта Кохтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. 13 оҕоттон үһүс эбит. Аҕата — горнай инженер Герман Кох, шахта салалтатыгар үлэлиир эбит. Ийэтэ, Юлиана Матильда Генриетта Кох, төрөөбүтүнэн Бивенд — үрдүк сололоох Генрих Андреас Бивенд диэн Ганновер королевствотын кылаабынай инспекторын кыыһа. Бу киһи (эһэтэ) сиэнигэр чинчийээччи талаана баарын көрөн айылҕаны билэргэ, көрөргө-истэргэ үөрэппит.
Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа

**Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа** - култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үлэлиир анал идэлээх дьону бэлэмниир орто үөрэх кыһата. Сүрүн хайысхалара үөрэтэр уонна кэнсиэртиир-айар үлэлээх дьону таһаарыы.

1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр Саха АССР Наркомпроһун 25№ бирикээһинэн икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.

Колледжка "Эйгэ" диэн сиэр-туом тыйаатыра (салайааччы А.С. Федоров), "Өркөн" диэн үҥкүү бөлөҕө (уус-уран салайааччы Р.Х. Бурцева), "Этюд" диэн эстрада миниатюраларын тыйаатыра (уус-уран салайааччы О.А. Стручкова), "Көмүс дорҕооннор" диэн вокал-хуор бөлөҕө (уус-уран салайааччы Е.С.Попова) үлэлииллэр.

## Быһаарыылар
Федоров Афанасий Семенович

**Федоров Афанасий Семенович** — Саха АССР үтүөлээх артыыһа. 

## Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Уус-Алдан Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1964 сыллаахха Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрэн тыйаатыр режиссера идэтин ылбыта. Онтон Үрдүкү Щепкин аатынан тыйаатыр училищетыгар үөрэммитэ, 1971 сыллаахха бүтэрбитэ.

1964 с. Кэбээйи оройуонун Сэбээн Күөл кулуубугар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 

1971—1992 сылларга Саха тыйаатырыгар артыыстаабыта.

1992 с. Култуура уонна искусство колледжын преподавателэ, "Төрүт культура" кафедратын сэбиэдиссэйэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* Уус Алдан улууһун Дүпсү нэһилиэгин ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар
Стручкова Ольга Аполлоновна

**Стручкова Ольга Аполлоновна** — культура үлэһитэ, режиссер.

## Олоҕун олуктара
* 1961 с. ахсынньы 7 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүтэ. 
* Илин Сибиирдээҕи культура институтун 1987 с. сыллаахха бүтэрэн үрдүк категориялаах культура сырдатар үлэһитэ квалификациятын ылбыта. 
* Культура училищетыгар преподавателлээбитэ (1987—1992). 
* Онтон училище колледж буолбутун кэннэ (1992) — анал дисциплинэлэр преподавателлэрэ. 
* 1993—1994 сс. — иитэр үлэҕэ директор солбуйааччыта. 
* 2000 сылтан анал дисциплиинэлэр преподавателлэрэ, режиссура кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 2002 сылтан устудьуоннар эстрада миниатюраларын «Этюд» тыйаатырын уус-уран салайааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна

## Быһаарыылар
Попова Елизавета Степановна

**Попова Елизавета Степановна** - хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна, тыа култууратын шефствотын туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.

1941 с. от ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Садын оройуонун Ботуобуйа дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Дьокуускадааҕы культпросвет училищены "дирижер-хоровик" идэтинэн 1962 с. бүтэрбит, онтон Ленинграадтааҕы Н.К. Крупская аатынан култуура институутун 1968 с. бүтэрбит.

1968 с. анал дисциплиинэлэр преподаветллэрин быһыытынан Дьокуускайга култуура-сырдатар училищетыгар үлэтин саҕалаабыт. 1976-78 сс. физтехпроблем  Севера институт хуорун салайбыта. Онтон 1978-89 сс. ЯРКПУ хуорун салайбыта.

Култуура уонна искусство колледжыгар преподавателлиир.

## Быһаарыылар

.
Потапова Мария Петровна

**Потапова Мария Петровна — Таас Кыыһа**.

1943 с. Дьааҥы оройуонугар Табалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Омугунан эбээн. Боруулаах нэһилиэгин Токуматыгар кулууп сэбиэдиссэйинэн, Адыаччыга иистэнньэҥинэн, библиотекарынан үлэлээбит.

Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрбит. Библиотекаҕа 20-чэ сыл үлэлээн баран бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт.

Бастакы «Ийэбэр» диэн хоһооно 1961 с. улуус хаһыатыгар тахсыаҕыттан айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар.
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ

**Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ** - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн бастакылара, 1959 с. бэс ыйын 26-27 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 300-чэ дэлэгээт баар этэ. 

Бэбиэскэтэ: 
# "ССКП XXI сийиэһин устуоруйаҕа киирбит быһаарыылара уонна култуура үлэһиттэрин соруктара". Дакылааччыт А.П.Данилова, Саха сиринээҕи ССКП обкуомун сэкиритээрэ.
# "Култуура сырдатар тэрилтэлэрин үлэтин туруга уонна ону тупсарыы". Дакылааччыт Г.В.Попов, Саха АССР култууратын миниистирэ.

## Быһаарыылар
Ньаадьы

**Ньаадьы** - ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр..

## Быһаарыылар
Ньаадьы (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
*Ньаадьы - урууга-аймахха сыһыаннаах
*Ньаадьы - итэҕэлгэ сыһыаннаах
*Ньаадьы - киис тыһыта.
Ньалҕай

**Ньалҕай** (, ) - маардыҥы сиргэ үүнэр туораах сиэмэлээх кылыс от. Сүөһү сииригэр сөбө суох аһыы, онон күһүнүн саһарчы хаппытын сахалар угунньаҕа тутталлара.

## Галерея

File:Juncus acutus3.jpg|*[[Juncus acutus]]*
File:Juncusbreweri.jpg|*[[Juncus breweri]]*
File:Juncusensifolius.jpg|*[[Juncus ensifolius]]*
File:Juncusxiphioides.jpg|*[[Juncus xiphioides]]*


## Быһаарыылар
Ньылба

**Ньылба** - итэҕэс, эрдэ төрөөбүт ньирэй, кулун, тугут.

## Быһаарыылар
Ньымаат (суолталара)

Ньымаат (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах
* Ньымаат (булт)
* Ньымаат (сиэр-майгы)
Ньымаат (сиэр-майгы)

**Ньымаат** — албыннаһар өҥө, албыннаһыы. Былыргы эргэрбит суолтаҕа уол (эбэтэр кини төрөппүттэрин) аатыттан кэргэн кэпсэтэр киһини, суорумньуну ааттыыллара.

## Быһаарыылар
Ньымаат (булт)

**Ньымаат** — бултаабыт бултан бэрсии. Ньымаат — булт бастыҥа, балык үтүөтэ, түүлээх талыыта буолар.

## Быһаарыылар
Борооску

**Борооску** - кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) ынах-сүөһү. Оҕус борооску - атыыра.

## Өссө маны көр
Тыһаҕас

## Быһаарыылар

.
Тыһаҕас

**Тыһаҕас** - кыстаабыт, биирин туолбут сүөһү.

## Өссө маны көр
*Борооску
*Тиҥэһэ

## Быһаарыылар
Олдьот

**Олдьот** - улаатан ситэн эрэр уол. Олдьохоно - улаатан үлэҕэ-хамнаска сыстан эрэр уол.

## Быһаарыылар
Оллоон

**Оллоон** — отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас.

## Быһаарыылар
Олоҕос

thumb
**Олоҕос** (, , лaт. *stella* — сулус) — өтөх сирдэргэ үүнэр сибэккилээх сыыс от.

## Быһаарыылар
Оҕуур

**Оҕуур** — сүөһүнү тэйиччиттэн иилэ быраҕан тутарга аналлаах, ураҕаска баайыллыбыт уһун быа.

## Быһаарыылар
Толкин Джон Рональд Руэл

**То́лкин Джон Ро́нальд Руэл** (; МФА ; тохсунньу&nbsp;3 1892 – балаҕан ыйын&nbsp;2 1973) — Англия суруйааччыта, лингвист, филолог, биллэр айымньылара «Хоббит, или Туда и обратно» () сэһэн, трилогии «Властелин Колец» () трилогия уонна кинилэр иннилэрин ойуулуур — «Сильмариллион роман» ().

Толкин Оксфордка англосаксон тылын (1925–1945), ааҥыл тылын уонна литератууратын (1945–1959) профессора этэ. Ортодокс католик, чугас доҕорун К. С. Льюистыын «Инклинги» диэн литератуура холбоһугар киирэрэ. 

## Айамньылара
Кини фэнтази сирин айбыта ол айамньылара олус биллэр буолбутта. Кини орто дойду айамньылара улахан фэнтази аҕатынан олохтообута. 
Атын кинигэлэригэр Властелин Колец айамньытын уруһуйдаабыта уонна үс чааска кинигэнэн бэчээттэммитэ уонна хас да киинэ уһуллубута. Властелин Колец суруйуллуутугуар 12 сыл бараммыта.

## Быһаарыылар
Окумал

**Окумал** — киһи тоҕоноҕуттан бүлгүнүгэр (санныгар) диэритэ. Сорох көтөр, харамай дьардьаматыттан тахсар кынатын (атаҕын) бастакы сүһүөх уҥуоҕа.

## Быһаарыылар
Өлөҥ

thumb|200px

**Өлөҥ**  (, ) - уулаах сиргэ эбэтэр күөл кытыытынан үүнэр элбэх сыллаах кубархай төбөлөөх дороххой от.

Былыр былыргыттан дьон аһылыкка туттар отторо. Сахалар эмиэ сииллэрин, киниэхэ суолта биэрэллэрин элбэх топонимнар туоһулууллар: Өлөҥнөөх диэн сирдэр, күөллэр өрөспүүбүлүкэ хас да улуустарыгар бааллара биллэр. Холобура билиҥҥи Үөһээ Бүлүү Өлөҥнөөҕөр (Нам нэһилиэгин сирэ) нуучча хаһаахтара симиэбийэ туппуттара биллэр, ол сир аатыттан Оленск диэн Бүлүү куорат бастакы аата барбыт диэн буолар. Бу үүнээйи латыынныы аата Glyceria – минньигэс аматннааҕын этэ сылдьар – гириэктии глюкос – минньигэс. Өлөҥнөр бары – уһун силигэхтээх сииктээх сир үүнээйилэрэ. Туораахтаахтар кэргэннэригэр (злаки) киирэр. Өлөҥ соцветиета минньик курдук холбоммут соцветие. 

Дьиктитэ диэн биир үрэххэ, күөлгэ үүнэр өлөҥ барыта биир кэмҥэ сибэккилэнэр. Итинник гынан куоппаһырыы элбэхтик барарын ситиһэр. Хайдах итинник тэҥҥэ сибэккилэнэрэ чуолкай биллибэт. Үүнээйи үрдүгэ 120 см тиийэр, умнастара хаптаҕай, элбэх сүһүөхтэрдээх. Сэбирдэхтэрэ кытыыларынан уонна аллараа өттүлэрэ ньуура ньылҕаархай буолбатах (кыра хатыылаах?), алтаттан отут сантиметрга дылы уһуннаах, иккиттэн сэттэ миллиметрга дылы кэтиттээх . 

От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы сибэккилэнэр. 

## Быһаарыылар
Өлөтөк

thumb|200px

**Өлөтөк** эбэтэр **Чэлбэрдиир** (, ) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Суон силиргэхтээх, бөдөҥ сэбирдэхтээх, маҥан өҥнөөх бытархай, куоластыы чугас-чугас үүнэр сибэккилээх.

Икки араастаах: көннөрү өлөтөк уонна сытыы өлөтөк. Ходуһаҕа уонна ходуһа саҕатынааҕы сэндэҥэ тыаҕа үүнэр.

Олус сүлүһүннээх үүнээйи. былыр бу үүнээйи сүмэтинэн сэриигэ-крыгыска анаан, оноҕос төбөтүн сүлһүһүннүүллэр эбит. Эккэ-хааҥҥа күүскэ киирдэҕинэ киһи биир омурҕан эрэ буолан хаалар диэн суруйаллар

## Быһаарыылар