open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Былыргы уйгуурдар

**Былыргы уйгуурдар** (вэйху, хойху, ойхор; былыргы түүр.: *oquz Oγuz budun*; кыт.: 回鹘; пиньинь: *Huíhú* эбэтэр кыт.: 回纥; пиньинь: *Huíhé*) – Орто үйэтээҕи биир бөдөҥ, күүстээх уонна Киин Азия омуктарыгар улахан дьайыыны оҥорбут түүр омуга

## История
Былыргы уйгуурдар историялара сурукка киирбитинэн тыһынчанан сыллардаах: IV үйэтээҕи "*[[Гаоцзюй|гаочэ]]*"  — "*тегрег*" омуктан саҕалаан XIII–XV үйэлэрдээҕи Илиҥҥи Түркистан уонна Ганьсу уйгуурдарыгар тиийэ. Былыргы уйгуурдар IV ү. иннинээҕи историялара биллибэт, ол эрээри хуннары кытта ситимнээҕэ саарбаҕа суох.

Түҥ былыргы Кытай суруктарыгар суруллубутунан былыргы уйгуурдар динлин диэн Соҕуруу Сибиир омугуттан төрүттээхтэр.

Былыргы уйгуурдар төрдүлэрэ б.к.и. III-с ү. Байҕал күөл диэки олорбут динлиннэртэн саҕаланар. Биһиги кэммит V-с ү. динлиннэр "теле" диэн ааттаах биллэллэр. Тан историятыгар былыргы уйгуурдары "хуэйху" (кыт.: 回鹘; пиньинь: *Huíhú*) эбэтэр "хуэйхэ" (кыт.: 回纥; пиньинь: *Huíhé*) диэн ааттыыллар. 840 сыллаахха Енисей кыргыстара Уйгуур хаҕанатын баһылыыллар, онтон сылтаан үгүс уйгуур Илиҥҥи Түркистаҥҥа көһөн хаалар. Бу манна уйгуурдар улам-улам көс олохтон туораан куорат олохтоохторо буоланнар олохтоох дьону кытта булкуһаллар.

Былыргы уйгуурдар историяларыгар үс сүрүн кэрдиис баар: 

# Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорор кэмнэрэ (көс биистэрин холбоһуктара, IV–VI үү.).
# Киин Азияҕа уйгуур хаҕанаттарын кэмэ (Бастакы Уйгуур хаҕаната, 647–689 сс.; Иккис Уйгуур хаҕаната, 744–840 сс.).
# Илиҥҥи Түркистаҥҥа уонна Ганьсуга олорор кэмнэрэ (IX–XIII үү.) (Уйгуур Турфан дойдутун туһунан көр).

Былыргы уйгуурдар историяларын бастакы кэрдииһин, ол аата кинилэр Моҕол уонна Дьуҥҕаар сирдэригэр олорбут кэмнэрин туһунан сурукка бу диэн туох да суруллубатах, онон бу кэми үөрэтии үчүгэйдик сайдыбатах. Быдан ордук икки Уйгуур хаҕанат историята үөрэтиллэн турар. Ол эрэн саамай үөрэтиллибит үһүс кэрдиис буолар, тоҕо диэтэр бу кэмҥэ былыргы уйгуурдар туһунан араас омук тылынан суруллан хаалбыт кинигэлэр, ону таһынан уйгуурдар бэйэлэрэ суруйбут суруктара уонна оҥорбут оҥоһуктара элбэхтэр.

Н.Я. Бичурин сабаҕалыырынан былыргы уйгуурдар уонна кинилэр өбүгэлэрэ, ол аата чи-ди, динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол төрүттээхтэр. Бу чинчийээччи этэринэн гаогюйдэр *чи-ди* сыдьааннара, чи-ди былыргы аата *дили* диэн үһү, онтон кэлин *гаогюй динлиннэрэ* уонна *ойхордар* диэн ааттаммыттар. Бу сабаҕалааһыны А.С. Шабалов диэн чинчийээччи өйүүр уонна чи-ди, дили, гаогюй уонна хойху (ойхор) биистэрэ моҕол тыллаах этилэр диир.

## Уруһуйдар

Билэ:Uighur Prince.jpg|Уйгуур хаҕана, VIII-с үйэ
Билэ:Dunhuang Uighur king.jpg|Турфаннааҕы уйгуур баһылыга
Билэ:Uighur woman from Bezeklik murals.jpg|Бэзэклик диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур хотуна
Билэ:Uigure-bezeklik-19.jpg|Бэзэклик диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур тойоно
Билэ:Manicheans.jpg|Хочо диэн сиргэ ойууламмыт уйгуур манихей итэҕэллээхтэрэ уонна уйгуурдуу сурук


## Эбии көр

* Гаоцзюй
* Уйгуур хаҕаната
* Уйгуур Турфан дойдута
* Былыргы түүрдэр
* Хунну
* Ганьсу

## Быһаарыылар

## Литература

* *Камалов А.К.* Древние уйгуры. VII–IX вв. / Алматы: «Наш мир». 2001. 216 с. ISBN 9965-01-884-7.
Иистэнэр массыына күнэ

**Иистэнэр массыына күнэ** — иистэнньэҥнэр бэс ыйын 13 күнүгэр бэлиэтииллэр. 

Аан бастаан иистэнэр массыына прототибин Леонардо да Винчи XV үйэҕэ оҥорбута да буоллар, бастакы патены 1790 с. Англия айааччыта Томас Сейнт ылбыта. Бу күнү иистэнэр массыына күнүн быһыытынан аан дойдуга билинэллэр.
Төлөс

**Төлөс**, **тэлэс, толос** (алтаайдыы: *тӧӧлӧс, тӧлӧс*) – алтаайдар, кыргыстар уонна тывалар биистэрин (*сөөк*) аата. Түркүттэр сыдьааннара буолаллар.

## История
Былыргы түүрдэр VI–VII үйэлэргэ Алтаай сиригэр "төлис/тардуш" систиэмэтин олохтообуттар. Бу систиэмэнэн сэрии икки салааҕа арахсар: илиҥҥи салаа *төлис* ("аҕа"), оттон арҕааҥҥы салаа *тардуш* ("балыс") дэнэр. Түүр хаҕаната 630 сылга ыһыллыбытын кэннэ Чэби Хаан Алтаайга Төлөс дойдутун тэрийбит. Бу хаан Алтаайга бэйэтин кытта 30 000 боотурдаах кэлбит, олортон төлөс бииһэ үөскээбит. Төлөс дойдута XVII үйэ ортотугар диэри көҥүл этэ. Онтон 1652 с. төлөстөр, нууччалар экспанцияларыгар утарар кыахтара суох буолан, Тэлэҥит хааннарыгар бас бэриммиттэр.

Л.Н. Гумилев сабаҕалыырынан төлөстөр былыргы түүрдэр сыдьааннара буолаллар. Атын чинчийээччилэр саныылларынан төлөстөр тэлэ биистэриттэн төрүттээхтэр (динлин, гаогюй). Алтаай омугун үөрэппит Л.П. Потапов саныырынан телеуттар, тэлэҥиттэр уонна төлөстөр тэлэ биистэриттэн үөскээбиттэр. 

С.П. Толстов сабаҕалыырынан Алтаай төлөстөрө Абу-л-Гази "Оҕустар төрүттэрэ" диэн кинигэтигэр суруйбут 24 оҕус-түркэмээн биистэрин кытта ситимнээх буолуохтарын сөп. 

Ону тэҥэ төлөстөр өбүгэлэрэ, ол аата былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай *дили* дэнэллэр эбит, онтон *гаогюй* *динлиннэрэ* диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн төлөстөр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.

## Алтаай төлөстөрө
Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр алтаайдар, тэлэҥиттэр уонна телеуттар быыстарыгар киэҥник тарҕаммыт биир улахан биис (*сөөк*) буолаллар. Ол иһин төлөстөр бэйэлэрэ *зайсан* дэнэр баһылыктаахтар. Төлөстөргө аймахтыы биистэр: Көбөк, Алмат, Тэбэк, Тэти-Таас, Чаҕат, Тарык, Шакшылык.

## Кыргыс төлөстөрө
Биллэрин курдук 1703 с. Цэвэн-Рабдан диэн дьуҥҕаар хаана Енисей кыргыстарын Или өрүс уонна Тянь-Шань хайаларын диэки көһөрөр. Енисей кыргыстарын кытта сорох төлөстөр эмиэ көспүттэр. Билиҥҥи кэмҥэ төлөстөр кыргыс омугун биир улахан бөлөҕө буолаллар. Төлөстөр Ош улууһуттан Иссык-Күөлгэ диэри тарҕанан олороллор.

## Тыва төлөстөрө
Тыва төлөстөрө (*түлүш*тэр) Улуг-Хэм (Торгалыг хочото), Өвүр уонна Чөөн-Хэмчик улуустарыгар (*кожуун*нарыгар) олохсуйан олороллор.

## Интэриэһинэй чахчылар
Төлөс бииһин аата Төлөс күөлүгэр (нууч.: Телецкое озеро) хаалбыт. Төлөстөр бу күөл кытылыгар 1652 с. диэри олорбут эбит. Олохтоох омуктар Төлөс күөлүн *Алтын-Күөл* диэн ааттыыллар.

## Эбии көр

* Былыргы түүрдэр
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Алтайдар
* Теленгиттэр
* Телеуттар

## Литература

* Алтай-кеп-куучындар. — Горно-Алтайск, 1994.
* *Бичурин Н. Я. (Иакинф)*. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — М.-Л., 1950. — Т. 1.
* *Гумилёв Л. Н.* Древние тюрки. — М., 1993.
* *Дьяконова В.П.* Некоторые этнокультурные параллели в шаманстве тюркоязычных народов Саяно-Алтая // Этнокультырные контакты народов Сибири. — Л., 1984.
* *Кубарев Г. В.* К этнополитической ситуации на территории Алтая в 6—11 вв. // Сибирь в панораме тысячелетий. —Новосибирск, 1999.

## Быһаарыылар
Азизов Сайфутдин

мини|Азизов Сайфутдин
Сайфутдин Азизов (**Азизи́**; , ; 1915—2003) — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. КНР Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуонун бастакы бэрэссэдээтэлэ этэ.

1915 с. кулун тутар 12 күнүгэр, Кытайга Синьцзяҥҥа (1955 сыллаахтан Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуон) Артуш диэн уездка төрөөбүтэ.

Синьцзяҥҥа оскуолаҕа үөрэнэн баран, Сэбиэскэй Сойууска көспүт. Онно ССКП чилиэнэ буолбут уонна Ташкент куоракка баар Киин Азия политическай үнүстүүтүгэр салгыы үөрэммит. Онтон, дьиэтигэр төннүбүт.

Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтигэр үөрэх миниистиринэн, Чжан Чжичжун правительствотыгар үөрэҕирии боппуруостарыгар боломуочунайынан (1945-1948сс.) үлэлээбитэ.
1949 сыл сайын Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ олохтоммутун иһитиннэрэр соруктаах Пекин куоракка тэриллибит Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтин мунньаҕар Илиҥҥи Туркестан Революционнай Өрөспүүбүлүкэтин иккис дэлэгээссийэтин салайан илдьэ сылдьыбыта.

Үкчү итинник соруктаах барбыт бастакы дэлэгээссийэ чилиэннэрэ, официальнай иһитиннэрии быһыытынан, сөмөлүөт саахалыгар түбэһэн өлбүттэрэ.
Бастакы дэлэгээссийэ салайааччыта Ахметжан Касыми эрэгийиэн Кытайга холбоһорун дьаарай утарсааччыта эрдэттэн биллэрин быһыытынан, сөмөлүөт саахалын И.В. Сталин уонна Мао Цзэдун куомуннаһан сэбиэскэй спецслужба көмөтүнэн соруйан оҥорбуттар диэн биэрсийэ баара биллэр. Ону тэҥэ, Иркутскай куоракка сөмөлүөт быстах кэмҥэ түспүтүгэр дэлэгээссийэни онно туппуттар, лааҕырга укпуттар, биитэр, өлөрбүттэр, онтон сөмөлүөт саахала, дьиҥэ, - инсценировка диэн биэрсийэ эмиэ баар.

Сайфутдин Азизов салайааччылаах саҥа дэлэгээссийэ Илиҥҥи Туркестан Өрөспүүбүлүкэтэ саҥа олохтоммут Кытай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэригэр сөбүлэспитэ.

1949 с. балаҕан ыйыгар Сайфутдин ККП (Кытай Коммунистическай Партията) сөбүлэҥинэн Кытай Норуодунай политическай консультативнай сэбиэтигэр киирэн, үргүлдьү, саҥа коммунистическай бырабыыталыстыба чилиэнэ буолбута.
Ити сыл алтынньы ыйыттан саҕалаан, КНР олохтоммутун кэннэ, Сайфутдин саҥа бырабыытадыстыбаҕа национальностар дьыалаларын, политическай уонна правовой дьыалалар отделларыгар араас дуоһунастарга үлэлээбитэ.
1949 с.ахсынньы ыйтан, 1950 с. тохсунньу ыйыгар диэри Мао Цзэдуну Москуба куоракка, Кытай уонна СССР иккин ардыларыгар доҕордуу сыһыан олохтонуутун дуогабарын түһэрсэр кэпсэтиитигэр арыаллаабыта.

Политическай үлэнэн 1998 с. диэри дьарыктаммыта.

2003 с. сэтинньи 24 күнүгэр өлбүтэ уонна Пекиҥҥэ, "Бабаошань" диэн революционнай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.

## Сигэлэр

* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD-%D0%A3%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD

## Быһаарыылар
Тэлэҥиттэр

уҥа|мини|360x360пкс|Тэлэҥиттэр (тэлэс) Г. Лучинскай оҥорбут XVI-с үйэтээҕи Сибиир картатыгар
**Тэлэҥиттэр** (*тэлэс* да дэнэллэр) — Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Сорохтор саныылларынан тэлэҥиттэр туспа омук буолбакка алтаайдар биир бөлөхтөрө буолаллар.

## История
Чинчийээччилэр этэллэринэн тэлэҥиттэр түүр тыллаах тэлэ биистэрин (динлин, гаогюй) сыдьааннара буолаллар. Алтаай омуктарын чинчийбит Л.П. Потапов саныырынан былыргы тэлэ биистэригэр билиҥҥи тэлэҥиттэр, телеуттар уонна төлөстөр сыһыаннаахтар.

Ону тэҥэ былыргы тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах буолуохтарын сөбүн туһунан сабаҕалааһыннар бааллар. Холобур, Н.Я. Бичурин саныырынан былыргы динлиннэр уонна гаогюйдэр моҕол тыллаах этилэр, кинилэр аан маҥнай *дили* дэнэллэр эбит, онтон *гаогюй* *динлиннэрэ* диэн ааттаммыттар. А.С. Шабалов этэринэн тэлэҥиттэр өбүгэлэрэ дилилэр уонна гаогюйдэр ханнык эрэ моҕол тылынан саҥараллара.

Теле омук историята Орто үйэлэртэн биллэр. 391 сылга тэлэлэри табҕачтар баһылыыллар, онтон 403 с.  — жужаннар. 480-с сылларга тэлэлэр сэриилэргэ кыайаннаар Кытайга доҕордуу Гаогюй диэн дойдуну тэрийэллэр, ол эрээри сотору кэминэн бу дойду ыһыллар уонна тэлэлэри эфталиттар сэриилээн ылаллар. VI-с үйэ саҕаланыытыгар тэлэлэр жужаннары кытары сэриилэһэллэр, ол гынан баран 550-с сылга кинилэри түүрдэр сэриилээн ыланнар Түүр хаҕанатыгар кииллэрэллэр.

## ДНК
Тэлэҥиттэр ДНКлара алтай-кижи киэнигэр чугас. Y-хромосоманы көрдөххө R1a гаплобөлөх баһыйар.



## Тыллара
Тэлэҥит тыла алтаай тылларын түүр тыллар бөлөҕөр баар кыргыс-кыпчак (хакас) тылларыгар киирсэр. Ол эрээри сорохтор саныылларынан тэлэҥит тыла туспа тыл буолбакка алтаай тылын диалега буолар.

## Олорор сирдэрэ
Билиҥҥи кэмҥэ бэйэлэрин тэлэҥит дэнэр дьон Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар Улаган уонна Кош-Агач улуустарыгар олороллор.

2002 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара 2,4 тыһ. киһи этэ. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн тэлэҥиттэр ахсааннара элбээн 3712 киһи буолбут. Ол эрээри тэлэҥит дьоно бэйэлэрэ этэллэринэн кинилэр ахсааннара кырата 15 тыһ. киһи.

Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр олорор сирдэрэ:

Улаган сэлиэнньэ: 510 киһи;

Балыктуюль сэлиэнньэ: 394 киһи;

Балыкча сэлиэнньэ: 305 киһи;

Саратан сэлиэнньэ: 232 киһи;

Коо сэлиэнньэ: 191 киһи;

Язула сэлиэнньэ: 105 киһи.

## Эбии көр

* Телеуттар
* Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ
* Алтаай тыла
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар

## Литература

* 
* 
* Теленгиты // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2018. — Дата обращения: 03.03.2018.
Семенова Валентина Григорьевна

**Семенова Валентина Григорьевна** — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын, Алампа айар үлэтин, саха дырааматын уонна тыйаатырын чинчийэр учуонай.

1963 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. 1980 с. Чернышевскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980-1982 сс. Степан Аржаков аатынан сопхуоска үлэлээбитэ. 1982-87 сс. СГУ саха салаатыгар үөрэммитэ. Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оскуолаларыгар учууталлаабыта.  1993 сыллаахтан СГУ-га (кэлин ХИФУ) үлэлиир. 1999 с. «Анемподист Софронов бэйиэсийэтин эйгэтэ» хандбыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. Университекка саха литэрэтиирэтин устуоруйатын уонна түөрүйэтин куурустарын ааҕар. 2009 сылтан саха литэрэтиирэтин хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн талыллыбыта.  2019 сыллаахха "А.И. Софронов-Алампаны саха литэрэтиирэтэ үөскүүрүн уонна атаҕар туруутун өттүттэн көрүү" диэн тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ. 
      
Наҕараадалара:

СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2011), СӨ култууратын туйгуна. СӨ вице-бэрэсидьиэнин, СӨ наукатын уонна идэлээх үөрэхтээһинин министиэристибэтин, Дьокуускай куорат дьаһалтатын бочуоттаах кырааматаларынан наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
Урааҥхай сирэ (Уриаҥхай кыраайа)

мини|1918–1921 сс. Урааҥхай сирин былааҕа
**Урааҥхай сирэ, Уриаҥхай кыраайа** (тыв.: Таңды Урянхай; былыргы кыт.: 唐努烏梁海, 唐努乌梁海, пиньинь: *Tángnǔ Wūliánghǎi*; нууч.: *Урянхайский край*) — 1914–1921 сылларга Тыва аата. Тыва 1912 сылга диэри Кытай сиригэр киирсэр уонна "Танну-Урянхай" дэнэр этэ.

"Урянх" диэн өйдөбүл моҕол төрүттээх. Нууччалар XVII–XX үйэҕэ тывалары *урянхайцы*, *урянхи* диэн ааттыыр этилэр.

Нууччалар Урааҥхай сиригэр 1870-с сыллартан олохсуйан саҕалыыллар уонна 1909 с. номнуо 9 тыһ. нуучча бааһынайа көһөн олорор этэ.

1912 с. Кытайга буолбут Синхай өрөбөлүүссүйэтин кэннэ тыва тойотторо (Комбу-Доржу, Чамзы Хамбы-лама диэн амбын-нойоннор, Даа-хошуун нойоно Буйан-Бадыргы уонна да атыттар) ыраахтааҕы салалтатыттан Тываны Арассыыйа импиэрийэтин харыстабылыгар (протекторат) ылалларын көрдөһөллөр.
мини|Күөх сурааһын Урааҥхай сирин кыраныыссата, кыһыл сурааһын – Тыва Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссата
Арассыыйа 1914 с. муус устар 4 (17) күнүгэр Урааҥхай сирин 5 улууһун (хошуунун) бэйэтин састаабыгар кииллэрэр. Саҥа киирбит сир Енисей губерниятыгар холбоспут, ол эрээри политическэй уонна дипломатическэй салалта Иркутскай генерал-губернаторга бэриллибитэ. Тас көрүҥүнэн уопсай салалтаны амбын-нойон тутан олорбут, ол эрээри дьиҥнээх былаас Урааҥхай сиригэр баар нуучча хамыһаарыгар уонна көс салалтатын үлэһитэгэр баар этилэр. Кинилэр олорор сирдэрэ 1914 с. тутуллубут Белоцарскай этэ. Ол саҕана Урааҥхай сирин олохтоохторун ахсаана 73 тыһ. киһи кэриҥэ этэ.

Урааҥхай сирэ 7 улууска (хошууҥҥа) арахсар: Бейсэ, Даа, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу уонна Чооду.

1921 с. Урааҥхай сиригэр Танну-Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон 1926 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр буолбута.

1944 с. Тува Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ РСФСР иһигэр киирэр уонна автономнай уобаласка кубулуйар. 1961 сыл Тыва статуһа улаатан Тува АССР диэн буолар. 1992 с. Тува Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр уонна 1993 с. аата уларыйан Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ дэнэр.

## Эбии көр

* Тыва Өрөспүүбүлүкэтэ
* Тывалар

## Быһаарыылар

## Литература
*Кузьмин Ю.В.* Урянхай в системе русско-монголо-китайских отношений. Иркутск, изд-во ИГУ, 2000. — 66 с.
Б. э. и. II үйэ

Биһиги эрабыт иннинэ II үйэ

## Буолбут түбэлтэлэр
### [[Былыргы Рим]]

## Сүрүн дьоно
### [[Европа]]

### [[Африка]]

### [[Азия]]

### [[Уһук Илин]]

## Эбии көр
Тескей-Ала-Тоо

**Теске́й-Ала́-То́о**, ону тэҥэ **Терскей-Алатау**, **Терске́й-Ала́-То́о** (, ) — Киргизия уонна Казахстан сирдэринэн тайаан сытар сис хайа. 

## Усторуйата уонна этимологията
Кыргыыс ССР саҕанааҕы каарталарга сис хайаны «Терскей Алатау» эбэтэр «Терскей Ала-Тау» диэн бэлиэтииллэрэ.

 диэн кыргыыс тылыттан "хаардаах хайа"  эбэтэр "мэҥэ хаардаах хайа" диэн тылбаастанар. «Терскей» диэн тыл суолтата -- «күнэ суох (күлүк) өттө» — хайа хотугу сирэйэ.

## Географията
хаҥас|мини|300x300пкс|Тескей-Ала-Тоо Иссык-Куль хоту өттүнээҕи кытылыттан көстүүтэ
Терскей-Ала-Тоо сис хайа Киргизия хотугулуу-илиҥҥи өттүттэн саҕаланар уонна соҕуруу Иссык-Кулунан бүтэр. 375 килэмиэтир усталах, Каракол (урукку Пржевальск) туһаайыытынан үрдүгэ 5281 км тиийэ (Караколь чыпчаала). Хайа орто үрдүгэ быһа холоон 4500 м.

Терскей-Ала-Тоо хайах Тянь-Шань хайа ситимин иккис үрдүк сирэ, Победа чыпчаалын уонна Хан-Тенгри кэннэ (кирг. *Хан-Теңири*); манна барыта 1081 км² иэннээх 1100 мууһуруу баар .

Терскей-Ала-Тоо хайа мууһуруутун улахан аҥаара Иссук-Куль диэки хайыһан турар хотугу сирэйдэригэр баар. 

Терскей-Ала-Тоо хайа ол элбэх кэрэ, кырасыабай сирдэрдээх: Алтын-Арашан, Барскоон, Джеты-Огуз, Каракол. Ол курдук, биир күн иһигэр кумах хайалары, тыытыллыбатах ойуурдары, хаардаах чыпчааллары көрүөхх сөп. Хас биирдии хайа хапчаана бэйэтэ туспа уратылаах, хатыммат кэрэлээх. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

*
Шаньюй

**Шанью́й** (кит. трад. 單于, упр. 单于, пиньинь chányú, палл. чаньюй) — хун баһылыгын титула. Гун биис-ууһун аристократията талара, үйэ тухары талыллара. Аҕа ууһун сүбэтин кытта бииргэ салайара, сүрүннээн, хун биэс биис-ууһун 24 аҕа ууһун кытта. 

Кытай хронистара ити титулу ыраахтааҕыга тэҥнииллэрэ (ван), ол гынан баран, сорох сылларга, гунн шаньюйа Императорга дьүөрэлэнэрэ (Хуан-ди).

Лев Гумилёв  Шаньюйу «пожизненный президент» диэн ааттыыра.
мини|Хунну

## Шаньюй диэн тыл үөскээһинэ
Всеволод Таскин этэринэн, «шанъюй» диэн титутул икки тыл — шань и юй -- холбоспуттарын түмүгэр үөскээбиттэр. Бастакы тыл *san* — «почёт», «уважение» диэн түүр төрүттээх тылтан; иккис -- «дом». Онон титул «ытыктанар дьиэ» диэн өйдөбүллээх, ити титулу илдьэ сылдьар киһи күҥҥэ тэҥнэнэрэ. 

## Хун монархиятын үөскээһинэ
Кытай летопистарыгар сурулларынан, хуннар төрүттэрэ Ся Чуньвэй принц, атын эттэххэ, Хунну Шицзу (предок Хунну) эбит. Кини көс олоҕу талбыт уонна *Люаньти диэн* хун династиятын төрдө буолбут. Суруйалларынан, өссө Юя кэмин саҕана Кытай хотугу истиэптэригэр Хяньюнь, Хуньюй, Шаньжун биис-уустара олорбуттар, Чуньвэй бэйэтин дьонун кытта кинилэргэ кэлбит.

## Хун Шаньюйдарын испииһэгэ
Хуннарга шаньюйдар династиялара *Луаньти* дэнэрэ (кит. трад. 欒提,&#x20;упр. 栾提, пиньинь *Luántí*). Ол гынан баран, кэлэр киһи нэһилиэстибэни хайдах быһыылаахтык тутуохтааҕын туһунан чопчу бэрээдэктэрэ суоҕа. Нэһилиэстибэ кэс тылынан бэриллэрэ, уочаратынан барара (инититтэн биитигэр), кинээстэр быыбардыыллара (арыт саҥа шаньюйу кини быччы удьуоруттан буолбакка, аймахтарыттан талаллара)

## Модэ династията

## Цзюйдихоу династията
Арааһа, Модэттэн төрүттээхтэр. Ол гынан баран үрдүкү аристократияҕа киирсибэттэр этэ. Цзюйдихоу чүгэй байыаннай салайааччы буолан шаньюйунан талыллыбыт.

## Хуяньди династията
Модэ удьуоруттан үөскээбит дьон аймахтарыттан үөскээбиттэр. 

## Модэ династиятын чөлүгэр түһэрии

## Хуяньди династиятын чөлүгэр түһэрии
Хуханье Модэ 8 көлүөнэ сыдьаана этэ. 

## Улэй-Жоди династията

## Хотугу хуннар династиялара
Аан бастаан Пуну удьуордара салайбыттара, ол гынан баран, кинилэр ааттара биллибэт. Ол кэннэ Хуянь ууһа салайар буолбут. 

## Соҕуруу Хуннар династиялара
Хань Империятын былааһыгар олорбуттара, кинилэртэн тутулуктаах этилэр. Нэһилиэстибэни чопчу быраабылынан туталлара: улахан убайыттан -- кыраҕа, онтон улахан убай оҕолоругар.

## Ананар шаньюйдар
Бу шаньюйдары аатыгар эрэ Кытай императора аныыра.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Шаньюй // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Тофа тыла

**Тофа тыла** — түүр төрүттээх тофа омук тыла. Тофалар Иркутскай уобалаһыгар Нижнеудинскай оройуоҥҥа олороллор. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн 775 тофалартан 93 эрэ киһи тофа тылын билэр.

## Сайаан бөлөх таежнай салаата
Түүр тыллар Сайаан бөлөҕүн таежнай салаатыгар тофа тылыттан ураты тыва тылын хотугулуу-илиҥҥи (тоджинскай) уонна соҕуруулуу-илиҥҥи диалектар (Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Тожу, Бии-Хэм улуустара) уонна сойот-цаатан тыла (үс салааҕа арахсар: Бүрээт сиригэр баар сойот уонна Моҕол сиригэр баар цаатан уонна уйгуур-урааҥхай тыллара) киирэллэр.

## Сурук-бичик
1988 сылга диэри тофа тыла туспа суруга-бичигэ суох этэ, ол иһин тофа тылын чинчийээччилэрэ бу тыл дорҕоонноругар чугаһытыллыбыт латыын уонна нуучча алпаабыттарын туһанар этилэр. Ол курдук Валентин Рассадин диэн тофа тылын чинчийээччитэ «Морфология тофаларского языка в сравнительном освещении» (1978 с.) диэн үлэтигэр тофа тылларын суруйарыгар һ, ӈ, ө, ү, ә уонна i эбии буукубалардаах нуучча алпаабытын туһаммыта. Кини ньымата тыл дорҕооннорун сурууйуутугар олоҕурар. В. Рассадин туттубут алпаабыта кэлин тофа алпаабытыгар кубулуйбута. Ол алпаабыт маннык:

Тофалар алпаабыттара билигин да уларыйа турар уонна букатыннаах туругар тиийэ илик. Ол курдук 2005 с. тахсыбыт "Словарь тофаларско-русский и русско-тофаларский" диэн тылдьыкка тофа тылын билиҥҥи алпаабыта 41 буукубалаах:

## Морфология уонна синтаксис



## Эбии көр

* Тофалар
* Тыва тыла
*Түүр тыллара
*Иркутскай уобалаһа

## Быһаарыылар

## Литература

* Алексеев Ф. Г. Тофаларский язык: история описания и современное положение // Малые языки. 2015. № 1. С. 4-11.
* Дыренкова Н. П. Тофаларский язык // Тюркологические исследования. М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1963. С. 5-23.
* Рассадин В. И., Шибкеев В. Н. Тоъфа букварь. Тофаларский букварь для первого класса тофаларских школ. Иркутск, 1989.
* Рассадин В. И. Фонетика и лексика тофаларского языка. Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1971.
* Рассадин В. И. Тофаларско-русский. Русско-тофаларский словарь. Иркутск, 1995.

## Сигэлэр

* Тофастан – сайт о тофаларском языке 
* Языки и культуры – Тофаларский язык
* Сойотско-цатанский язык
* В.И. Рассадин. О проблемах возрождения и сохранения языков некоторых малочисленных тюркских народов Южной Сибири (на примере тофаларского и сойотского языков)
* Информация о тофаларах на сайте Совета Федерации
Ташкеннааҕы телебашня

Ташкент башнята

**Ташкеннааҕы телебашня** - телевизионнай уонна радиовещательнай башня, Ташкент Юнусабад оройуонугар, метро "Бодомзор" диэн станциятыттан чугас турар. Үрдүгэ - 375 миэтирэ.
Кини, Киин Азия, сылдьарга аһаҕас смотровой площадкалаах саамай үрдүк уонна 420 миэтэрэ үрдүктээх Экибастузтааҕы ГРЭС буруотун турбатын кэнниттэн Киин Азияҕа иккис үрдүк тутуу буолар.
Маҥнай, телебашня бырайыага Багдадка анаан, куонкурус түмүгүнэн Керим Касем көрдөһүүтүнэн оҥоһуллубута. Ол эрээри, Иракка байыаннай переворот буолбутунан сибээстээн, башня тутуллубакка хаалбыта.
Олоххо киирбэккэ хаалбыт бырайыагы, Шараф Рашидов өйөөбүтэ. Ташкеҥҥа телебашня туруохтаах миэстэтин көрдөөн саҕалаабыттара.
Телебашня, 1978 с.саҕаланан, 6 сыл устата тутуллубута.
1985 с. тохсунньу 15 күнүгэр үлэҕэ киллэриллибитэ.
* Бырайыак ааптардара - Ю.П.Семашко уонна Н.Г.Терзиев-Царуков.
* Конструктордар - Е.П.Морозов уонна М.Д.Мушеев.
* Телебашня үрдүгэ - 375 м.
* Фундаменын үрдүгэ 11 м.
* Муора таһымыттан үрдүгэ - 480 м.
* Уопсай ыйааһына 6000 тоннаттан тахса.
* Тутуу объёма 55500 кубическай миэтэрэ.
Телебашня ыстаалтан оҥоһуллубут. Хас биирдиитэ 93 м.үрдүктээх үс коническай атахха өйөнөр. Эргийэ турар, кыһыл(104 м.үрдүккэ) уонна күөх(98 м.үрдүккэ) турар икки саалалаах ресторааннаах. Төгүрүк смоторовой площадкатын үрдүгэ 94 м. Үс скоростной, Thyssen Krupp концерҥҥа оҥоһуллубут лииптэрдээх.

Телебашня сигнала Ташкеҥҥа уонна Ташкент уобалаһыгар бүтүннүү, Сырдарья уобалаһыгар уонна Казахстан соҕуруу оройуоннарыгар сорох сирдэригэр эрэ тиийэр. Телебашня элбэх министиэристибэлэр уонна биэдэмистибэлэр, коммерческай тэрилтэлэр сибээстэһэллэригэр туттуллар. Киниэхэ Узбек гидрометрологическай киинин үөһээттэн кэтээн көрөр комплекснай станцията туруоруллубут.

1986 с.от ыйын 19 күнүгэр, телебашня туттарыгар, В.В.Лобанкин хамандыырдаах, иһигэр"Узбекфильм" киностудия съемочнай группалаах, Ми-8 бөртөлүөт иҥнибит.
Вертолёт Анхор канал аттыгар сууллубут. Иһгэр баар 6 киһи өлбүт. Бөртөлүөттэн уһуллубут сэбиэскэй Ташкент панорамата, "Алмазный пояс" диэн киинэ саҕаланар уонна бүтэр кадрдарыгар, титрдарын кытта киирбиттэр.

* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F
* https://www.tourister.ru/world/asia/uzbekistan/city/tashkent/placeofinterest/26580
* https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/tashkent/tv_tower.htm
Сойот тыла

**Сойот тыла** эбэтэр **сойот-цаатан тыла** (сойоттуу: *сойыт тыл*) – Бүрээт сирин Ахын аймаҕар уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар олорор аҕыйах ахсааннаах сойот омугун тыла. Сойот тыла түүр тылларын ахсааннарыгар киирэр уонна тыва, тофа тылларыгар майгынныыр.

## Сойот уонна түүрдэр тыллара
Сойоттор бэйэлэрин *сойыт* дэнэллэр, ол иһин төрөөбүт тылларын *сойыт тыл* дииллэр. Ыаллыы олорор бүрээттэр кинилэрин *һоёд*, тофалар *һаазууд* диэн ааттыыллар. Сойот тыла түүр тылларыгар киирсэр уонна тофа тылыгар чугас. Ол иһин сойот тыла түүр тылларын Сайаан бөлөҕөр киирэр.

Аатырбыт түүр тылларын чинчийээччи Н.А. Баскаков этэринэн сойот тыла түүр тыллар уйгуур-оҕус бөлөҕүн уйгуур-түкү салаатыгар киириэхтээх.

## Тарҕаныыта
Сойот тыла икки улахан бөлөххө арахсар: Бүрээт сирин Ахын аймаҕар тарҕаммыт *сойыт тыла* уонна Моҕол сирин Дархат аймаҕар тарҕаммыт *цаатан* (*туъһа*) тыла. Бу бүтэһик эмиэ икки салаалаах: *цаатан-уйгуур* уонна *уйгуур-урааҥхай*.

1930-с сылга диэри сойот тыллаахтар сүрүннээн Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Ильчик диэн сиргэ олорбуттара уонна таба иитээһининэн дьарыктанар этилэр. Ол кэннэ сойоттор биир сиргэ олорорго күһэллибиттэрэ уонна Сорок, Боксон, Хурга, Орлик диэн бөһүөлэктэргэ олохсуйбуттар. 1993-с сылга диэри сойоттору бүрээт омугун биир бөлөҕө дии саныыллара, ол иһин сойоттор уонна кинилэр тыллара туспа статуһа суох этэ (ол кэмҥэ сойоппун дэнээччи ахсаана 500 киһи кэриҥэ этэ). 1993 с. Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүк Сүбэтэ сойоттору туспа омук быһыытынан билинэр уонна Сорок бөһүөлэккэ кииннээх Сойот омук тыа сүбэтин тэрийэр. 2010 сыллаах биэрэпис көрдөрбүтүнэн сойоттор ахсааннара элбээн 3608 буолут.

## Сойот тылын алпаабыта
Сойот тылын алпаабыта, атын Арассыыйа омуктарын суруктарын курдук, нуучча суругар олоҕурар. 2003 сылга тахсыбыт «Сойотско-бурятско-русский словарь» диэн кинигэҕэ туттуллубут алпыыбыт маннык:



## Эбии көр

* Тофалар
* Тофа тыла
* Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар


## Кинигэлэр

* Рассадин В.И. Словарь сойотско-русский. — СПб.: Дрофа, 2006. — 208 с.
* Рассадин В.И. Сойотско-бурятско-русский словарь. — Улан-Удэ, 2003.
* Рассадин В.И. О сойотах и их языке// Мир Центральной Азии: Языки. Фольклор. Литература: Материалы Международной научной конференции. Т. IV. Ч. 1. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2002. — С. 100—105.
* Рассадин В.И. Сойоты и сойотский язык// Одон. — 2001. — № 10-11. — С.20-21.
* Рассадин В.И. Лексика материальной культуры окинских сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — 1996. — С. 58-99.
* Рассадин В.И. Животноводческая лексика в языке окинских бурят и сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. — С. 45-57.
Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло

**Бастакы Кутлуг Билгэ Пэйло** (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 骨咄禄毗伽阙可汗, пиньинь: *gudulupigaquekehan*; кытайдыы тус аата: 骨力裴罗, пиньинь: *gulupeiluo*) – 744–747 сс. Уйгуур хаҕанатын баһылыга.

## Салайар кэмэ
Пэйло 744 с. былааска кэлэн баран хаҕанат ордуутун Орхоҥҥо баар Хара-Балгаска көһөрбүтэ. Уйгуур хаҕаната тоҕус-оҕус диэн тоҕус аҕа уустаах этэ: Яологэ эбэтэр Яглакар (藥羅葛; хаҕан аҕа ууһа), Худугэ эбэтэр Утуркар (胡咄葛), Хулоу эбэтэр Турламвюр (кюрламвюр; 啒羅勿), Могесичи эбэтэр Бокасыкыр (боксыкыт; 貊歌息訖), Ауди эбэтэр Авучаг (阿勿嘀), Гэса эбэтэр Карсар (касар; 葛薩), Хувасу эбэтэр Хогорсув (斛嗢素), Яугэ эбэтэр Ягамвюркар (ябтукар, ябтюкар; 藥勿葛), Сияу эбэтэр Хиеймвюр (аявир; 奚牙勿). Алта *тэлэ* аҕа ууһа, ол эбэтэр бугу, хунь, байырку, тонгра, сыге уонна киби, уйгуурдары кытта тэҥ туруктаах этилэр. Уон биир бас бэриммит басмал уонна карлук аҕа ууһа уйгуур сэриитин сүрүн күүһэ этилэр.

Пэйло тас политикатыгар түүрдэри утары Кытайы кытта доҕордоһор этэ. 745 с. уйгуурдар Баймэй-хаан Кулун-бэг диэн ааттаах түүр хаҕанын өлөрбүттэр уонна кини төбөтүн Кытайга ыыппыттар. Кэлиҥҥи икки сыл устата Уйгуур хаҕаната күүһүрэр, сирэ кэҥиир.

747 сыллаахха Пэйло өлөр, саҥа хаҕан кини уола Мойан-чур буолбут.

## Эбии көр

* Уйгуур хаҕаната

## Быһаарыылар
Апта эбэн кэбис

**Апта эбэн кэбис** () диэн Америкаҕа оҥоһуллубут дьиэ кэргэҥҥэ анаммыт телесериал. Синди Каллаган соннук ааттаах кинигэтиттэн көҥүллүү олоҕурбут уонна Amazon Studios компания оҥорбут сериала буолар. 2015 сыл саҕаланыыттан түөрт сылы быһа тахсар кэмнээх этэ.

Сериал салгыыта **Апта эбэн кэбис: Кистэлэҥнэрдээх куорат** () диэн ааттаах спин-офф Тохсунньу 17, 2020 тахсыбыта.

## Сүжета
Кэлли, Дарби уонна Һанна — Саффрон Фолс диэн кыра куоракка олорор үс бастыҥ дьүөгэлэр. Үһүөн астааһыны наһаа тапптыыллар. Арай Кэлли эбэтин төрөөбүт күнүгэр торту оҥорон истэхтэринэ (ол гынан баран Кэлли инитэ Бадди алдьаппыта) кыргыттар дьиэ чердакыгар былыргы дьүһүннээх дьикти астыыр кинигэни (кинилэр Кэлли эбэтин киэнэ диэн саныыллар) булаллар. Ол кинигэҕэ дьикти рецептар баалларын көрөллөр, холобур, "Shut'em Up Shortcake" ("Ах бардыннар" араҥаланар торт, ) уонна "Hazelnut Healing Tart" (Фундуктаах эмтиир тарт, ), ону быһа оннук рецептар биллибэт ингредиеннары модьуйаллар, холобур, "Cedronian vanilla" () уонна "Taurian thyme" (). Сол торту астыырга, кыргыттар дьикти ингрединеннары буларга Маама Пи (Mama P's) лааппытыгар бараллар. Бэйэтэ Маама Пи ити ингредиеннары билэн кыргыттарга биэрэр. Ону киэһэ Бадди эмиэ торту алдьатар уонна сиэн кэбиһэр.

Сарсыҥҥыга кырдьыктыы Бадди саҥата суох хаалар, онтон тарт Дарби бэрбээкэйин түргэнник эмтээн кэбиһэр. Ол кэнниттэн кыргыттар ол астыыр кинигэлэрэ аптаах диэн уонна хас биирдии аптаах ас улахан сыаналаах буоларын өйдүүллэр. Ити кэмтэн кыргыттар кинигэни сөптөөхтүк туттарга араллааннара саҕаланар, тоҕо диэтэххэ кинилэр аны ол астыыр кинигэ саҥа харыстааччылара...

## Оруолларга

### Сүрүн оруоллар

* Оливия Санабиа (Olivia Sanabia) — Кэлли Куинн (Kelly Quinn), саҥа харыстааччы
* Абби Доннелли (Abby Donnelly) — Дарби О'Брайан (Darbie O'Brien), саҥа харыстааччы
* Обри К. Миллер (Aubrey Miller) — Һанна Паркер-Кэнт (Hannah Parker-Kent), саҥа харыстааччы
* Джуда Беллами (Judah Bellamy) — Джейк Уиллиамс (Jake Williams), кыргыттар доҕотторо уонна Маама Пи'ҕэ үлэлиир
* Катиа Охэда — Тэрри Куинн (Terry Quinn), Кэлли ийэтэ
* Андрю Бөрлинсон — Скотт Куинн (Scott Quinn), Кэлли аҕата
* Ди Уоллес-Стоун — Рэбэкка “Бэкки” Куинн (Rebecca «Becky» Quinn), Кэлли эбэтэ уонна уурайбыт харыстааччы
* Эми Хилл — Айда "Маама Пи" Пэрэс (Ida «Mama P» Perez), уурайбыт харыстааччы
* Эллен Карстен — Джина Силвэрс (Ms. Gina Silvers), уурайбыт харыстааччы
* Эйден Лавкамп — Бадди Куинн (Buddy Quinn), Кэлли инитэ (быраата).

### Ойоҕоско баар оруоллар
* Мира Фурлан — Айанньыт (The Traveler)
* Зак Каллисон — Чак (Chuck)
* Фелиша Тэррелл — Нөэль Джаспер (Nöelle Jasper)
* Джоли Хоаҥ-Раппапорт — Зоуи (Zoe)
* Спрэг Грейден — Джилл/Кэролайн
* Тэсс Парас — Эрин Чуа
* Усман Элли — Мистер Моррис
* Джен Дроһан — Эми

## Сериялар тиһиктэрэ


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Just Add Magic in Amazon Video (сериал бүтүннүүтэ).
Улугбек түмэлэ

**Улугбек түмэлэ** () — былыыр былыр, орто үйэлэргэ Орто Азияҕа олорон ааспыт биллэр судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэл, биллиилээх математик, куйаары үөрэппит улахан уонна биир бастакы учуонай уонна бэйиэт Мирзо Улугбекка уонна эрэгийиэннээҕи астрономия устуоруйатыгар анаммыт, аан дойду таһымнаах түмэл. Узбекистан Самарканд диэн былыргы куоратыгар Улугбек обсерваториятын утары турар. Түмэл уҥа өттүгэр аллараа диэки (түмэл бэйэтэ уонна обсерватория дьоҕус томтор сиргэ тураллар) Улугбекка анаммыт пааматынньык таас баар. Пааматынньык бэйэтэ сулустаах халлаан ойуулаах стела иннигэр турар. 

Түмэл 1964 сыллаахха Узбекистаны Ш.Р. Рашидов салайар кэмигэр арыллыбыта. Бырайыак ааптара -- А.Бабаханов диэн архитектор . 2010 сыллаахха түмэли, Улугбек обсерваториятын уонна ол таһынааҕы устуоруйа тутууларын бүүс бүтүннүү чөлүгэр түһэрбиттэрэ, саҥардыбыттара, рестоврациялаабыттара. Түмэл Мирзо Улугбек олоҕун, айар уонна билимҥэ үлэтин сырдатар, кини олорбут кэминээҕи астрономиятын уонна математикатын туһунан сиһилии кэпсиир уонна сырдатар соруктаах. Түмэлгэ көрдөрүүгэ былыргы астрономия уонна математика биридимиэттэрэ, үстүрүмүөннэрэ, урукку обсерватория сэмнэхтэриттэн көстүбүт маллар-саллар тураллар. Ол иһигэр Афрасиаба, Самарканд, Бухара, Шахрисабза биллэр пааматынньыктарын дьоҕус макыаттара бааллар.

## Галерея
мини

## Өссө көр

* Улугбек Обсерваторията

## Сигэлэр

* meros.uz — Обсерватория уонна Улугбек мемориальнай музейа
* planetofhotels.com — Обсерватория уонна Улугбек музейа
* orexca.com — Обсерватория уонна Улугбек мемориальнай музейа
* advantour.com — Самаркандский музей Улугбек.
Ахмад ибн Асад

**Ахмад ибн Асад —** 819-864 сыллардаахха Фергана эмирэ, 842-864 сыллардаахха Самарканд эмирэ. 864 сыллаахха өлбүтэ. Кини Асад ибн Саман уола уонна Саман-худата династияны төрүттээччи сиэнэ этэ.

## Биографията
Ахмад ибн Асад Фергананы Хоросан наместнига Гасан ибн Абадтан Рафи ибн Лейса өрө туруутугар өйөбүлүн иһин ылбыт. Ону халиф аль-Мамун алҕаабыт, сөбүлэспит. 842 сыллаахха быраата Нуха ибн Асад өлбүтүн кэннэ, Хоросан наместнига Абдалла Ахмад ибн Асады уонна кини быраата Яхью ибн Асады кыттыһан Самарканд куораты салайалларыгар анаабыт. Нуха өлбүтүн кэннэ Ахмад дьиэ кэргэн баһылыга буолбут.

Кэлин Ахмад ибн Асад быраата Яхья былааһын биллэ сарбыйбыт. Ол гынан баран, аатыгар эрэ, 855 сыллаахха хара өлүөр диэри, Самарканд куораты салайтарбыт. Яхья ибн Асад өлбүтүн кэннэ Шаш уобалас Амхад салайыытыгар уонна бас билиитигэр киирбит. Кэлин Ахмад Шаш уонна Устрашану уобаластары уола Якубка биэрбит.. 

Ахмад салайар кэмигэр судаарыстыба халифаттан уонна Тахиридтартан босхолонон, автономияны ситиспит. Өлүөҕэр диэри Ахмад Мавераннахра, Бухара и Хорез улахан аҥаардарын баһылаабыт. 864 сыллаахха Ахмад ибн Асад өлөр. Уола Наср I Самарканд уонна Фергана эмирэ буолар, оттон Якуб ибн Ахмад -- Чача.

## Көмүлүүтэ
Ахмад ибн Асад Бухара куоракка Саманидтар түмэллэригэр көмүллэн сытар.

## Бэлиэтээһиннэр
Алдын-Булак

мини|400x400пкс|"Алдын-Булак" уопсай көстүүтэ
мини|400x400пкс|Енисей өрүс көстүүтэ
**Алдын-Булак** (тыва тылыттан тылбаастаатахха, "Көмүс источник" (уу тахсар сирэ) дэнэр -- Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Тандинскай оройуоҥҥа оройуоҥҥа баар этно-култуурунай комплекс. 

## Турар сирэ
Алдын-Булак комплекс Енисей өрүс кытылыгар, Тыва киин куората, Кызыл куораттан 45 килэмиэтирдээх сиргэ, турар.

Комплекс бырайыага олус улахан ис хоһооноох. Ол курдук, кини Аан Куйаар макыатын уонна планеталар галактикаҕа эргиирдэрин санатар. Күнү уонна планетаны юрталар солбуйаллар. Юрталар түһүлгэ иһигэр «Фэншуй» үөрэҕин ыйыытынан тураллар.

## Устуоруйата
Этно-култуурунай комплекс 2011 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр арыллыбыта. Бу туристыыр, сынньанар комлекс кэлии дьоҥҥо Тыва национальнай колоритын көрдөрүөхтээх. 

## Инфраструктурата
альт=Чумы в Алдын-Булаке|мини|400x400пкс|Алдын-Булак чумнара
Комплекс сиригэр-уотугар сиэр-туом толоруллар сирдэрэ бааллар: 

«Ойуун сирэ»,
«Халлаан аартыга», будда аркатын санатар, икки хайа икки ардыгар өрүс диэки көрөн турар миэстэ;
«Сульде» дьаралыктара – эр дьон сүгүрүйэр сирэ,
«Хоомэй Оваата»,
эрэстэрээн-юрта,
олорор юрталар,
кулуһуннаах тоджа чумнара,
конференц-зал,
дьаһалта дьиэлэрэ,
успуорт түһүлгэлэрэ,
көрөр бэсиэккэлэр,
баанньык,
сауна,
сувенир лааппылара,
массыына тохтобула.

Юрталары оҥорууга сүрүн болҕомто ис барааныгар ууруллубут -- өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар уонна култууратыгар. Онно тывалар олохторун төрүт укулаата уонна скифтэр кэмнэринээҕи баай-дуол – «Аржаан-1» уонна «Аржаан-2» кургааннаах көмүүлэр маллара-саллара көстөр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Российские маршруты 
* Министерство культуры Республики Тыва. Участника Симпозиума поклонились Оваа хоомейжи и освятили инструменты
* «АЛДЫН-БУЛАК» СНОВА В СТРОЮ
Кызыл

**Кызы́л** (тув. тылыттан *Кызыл*, ) — Арассыыйа Федерациятын куората, Тыва Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Кызыл куорат куораттааҕы киинэ.

## Аата-суола
Аан бастаан 1914 сыллаахха Белоцарск диэн куорат быһыытынан төрүттэммит. 1918 сыллаахха оччотооҕу Арассыыйаҕа ыраахтааҕы эрэсиимэ сууллубутун, эстибитин кэннэ, Хем-Белдыр диэн ааттаммыт. Тува тылыттан тылбаастаатахха хем — «өрүс», белдыр — «өрүстэр холбоһор сирдэрэ» диэн буолар. 1926 сыллаахха Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтэ Сэбиэскэй Сойууһу кытта доҕордоһуу уонна ыкса сибээстэһии сөбүлэһиитин түһэрсибитэ. Ол аатыгар, доҕордуу сыһыан олохтоммутун бэлиэтигэр, киин куораты, аны, Кызыл диэн уларытан ааттаабыттара (тувин тылыттан тылбаастаатахха "кыһыл" диэн суолталаах буолар).

## Физиката-географията

### Турар сирэ
мини|Азия Киинин көстүүтэ (2014 сыл)
Кызыл куорат Тува котловинатыгар, Улахан Енисей (тываалыы - Бий-Хем) уонна Аччыгый Енисей (тывалыы - Каа-Хем) өрүстэр силбэһэн Үөһээ Енисейи (тывалыы -- Улуг-Хем) үөскэтэр сирдэригэр, Минусинскайдааҕы тимир суол ыстаансыйатыттан 390 килэмиэтир тэйиччи, турар. Куорат оруобуна Азия географическай киинигэр турар. Ол гынан баран, сорох учуонайдар уонна Азия түөлбэтигэр олорор куораттар ону кытта сөбүлэспэттэр, былдьаһаллар.

## Нэһилиэнньэтэ

### Омугунан састааба
2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн, куоракка барыта 109 918 киһи олороруттан, тувинеһа 72 804 киһи, ол эбэтэр нэһилиэнньэ 68,09 бырыһыана этэ. Нууччата —  28,42 % (30 388 киһи), атыттар — 3,49 %.

## Литэрэтиирэтэ

* 

* 
* Слайд-шоу Кызыла
* Герб города
* Фотогалерея г. Кызыл на «Фотосайте о Земле»

## Быһаарыылар
Баба Туклес

мини
**Баба Туклес** (Ибраһим Түгелі-Баба Шашлы-ұлы; Абдрахим Тукли-баба Шашлы-але; султан Бабаткуль) — ногай сибэтиэйэ, суфий. Былыр Ногай Ордатын ыраахтааҕыларын династиятын төрүттээбит уонна төрдө буолбут Едигей эмир эһэтэ. Туклес кыпчактар биис-уустарын шейхэ этэ. Туклес иччитэ (дух) кини нөҥүө Аллахха хайыһар норуоттары уонна баатырдары араҥаччылааччы, харыстааччы уонна көмүскээччи быһыытынан эмиэ билиниллэр, биллэр. 

Биир барыллааһын, сабаҕа быһыытанан, сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, Туклеһы Абу Бакра диэн араап халивын сыдьаана, ногайдарга ислам итэҕэлин тарҕаппыт киһи дииллэр.  Арассыыйаҕа Юсуповтар бэйэлэрин удьуордарын Туклестан саҕалаан ааҕаллар, киниттэн тымыр сыдьаан тардабыт диэн билинэллэр. Туклес көмүс уҥуоҕа уҥуоҕа (зиярата) Астраханьҥа Ленинскэй оройуон Мошаик бөһүөлэгэр хараллан сытар.

**Баба тукти шашты азиз** - казах норуотун фольклоругар бэрт элбэхтик ахтыллар, ала-чуола, бэлиэ, биир бөдөҥ уобарас буолар. Кини норуот фольклоругар сибэтиэй быһыытынан ойууланар. Кини эпостарга сүрүн дьоруойга өйү-санааны көтөҕөөччү уонна көмөлөһөөччү быһыытынан көстөр. Холобур, Баба тукти шашты азиз сибэтиэй ”Алпамыс баатыр” айымньыга Байбори түүлүгэр киирэн уолланарын уонна кыыстанарын билгэлиир. Ол күтэн ыла кини Алпамыһы араҥаччылааччы, сахалыы эттэххэ, ахтар айыыһыта буолар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Орлов А.С., Казахский героический эпос, М.— Л., 1945;
* Жирмунский В.М., Тюркский героический энос, Л., 1972;
* Диваев А., Тарту, А., 1992;
* Мустафина P.M., Представления, культы, обряды у казахов, А., 1992;
* Историзм казахского фольклора, А., 1993.
* Баба Тукти Шашты Азиз // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — .

## Сигэлэр

* Аулья и мужавират (Следы доисламских верований у ногайцев окрестностей Астрахани)
Кыныктар

мини|Кынык бииһин тамҕата
**Кынык** (туркм. *gynyk*) — огуз-түркүмүөннэр биис уустара. Орто үйэлэрдээҕи устуоруктар айымньыларыгар ахтыллаллар. Кынык бииһин-ууһуттан Сельджукидтардинастиялара үөскээн тахсыбыт.

## Төрүттэрэ-уустара
Кыныктар былыргы түркүмүөннэр (огузтар) уонна да атын түүрдэр төрүттэрэ буолбут Огуз-хантан силис-тымыр тардар түркүмүөн омук 24 биис-ууһуттан төрүттээхтэр. 

Кынык бииһин-ууһа түркүмүөннэри кытта ситимнээҕин, кинилэртэн силис-сыдьаан тардарын Худагуидтар сулаарыстыбаларын биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэлэ уонна устуоруга Фазлаллах Рашид ад-Дин "Джами ат-таварих» үлэтин *«*Легенды об Огуз-хане. Племенное деление туркмен» баһыгар ахтар:   *«(Огуз сыдьааннара) Кини, аллараа суруллубутун курдук, алта уоллааҕа: кинилэр хас биирдиилэрэ түөрдүү уоллаахтара...ДЕНГИЗ-ХАН – Йигдер, Йиве, Бюкдюз, Кынык».*Ол туһунан өссө хивин хана уонна устуоруга Абу-ль-Гази "Родословная туркмен» айымньытыгар суруйар:  *«Тенгиз-хан улахан уолун аата — Игдир, иккиһэ [уола] — Бyкдyз, үсүһэ — Ава, төрдүһэ — Кынык.»*Арассыыйа уонна Сэбиэскэй Сойуус биллиилээх устуоруга уонна илин дойдулары үөрэтээччитэ В.Бартольд суруйарынан, Сельджукидтар салайар династиялара кынык бииһиттэн төрүттээхтэр.*«Сельджуктар судаарыстыбалара Караханидтартан быдан тэриллиилээхтэр этэ. Кинилэр бары бэйэлэрин аҥаардас огузтартан уонна түркүмүөннэртэн эрэ буолбакка, огузтар 24 аҕа уустарын сыдьаана буолар кынык бииһин ууһуттан төрүттээхпит эмиэ дииллэрэ (ол туһунан Махмуд Кашгарскайга эмиэ ахтыллар)» * 

## Быһаарыылар
Дуньмаҕа

**Дуньмаҕа** (олбоххо олорбут кытайдыы аата: 长寿天亲可汗, пиньинь: *changshoutianqingkehan*; кытайдыы тус аата: 移地健, пиньинь: *dunmohedagan*) – 780–789 сылларга Уйгуур хаҕанатын баһылыга.

## Салайар кэмэ
Дуньмаҕа Идигэн хаҕаны өлөрөн баран Кытайтан анаммыт саҥа хаҕан буолбута. Дуньмаҕа хаҕан буолаат тута Кытайга Чанъань куоракка илдьитин ыыппыта. Кытай ыраахтааҕыта киниэхэ **''уичэнгункэхань'' (武義成功可汗) диэн солону биэрбит**. Ону таһынан Дуньмаҕа Мани итэҕэлин таҥараһыттарын үүртэлээбит.

### Тудун Имишаны өлөрүү
Кытайдар уйгуурдарга дьайыыларын күүһүрдээрилэр уйгуур аҕа баһылыктарыгар Кытай киин куоратыгар көҥүллүк кэлэллэрин уонна эргинэллэрин көҥүллээбиттэр. Биир кэм Тудун Имиша (кыт.: 突董翳蜜施) Мэйлу ууһун аҕа баһылыга Кытай киин куоратыттан төннөн иһэн *Чжэньу* (кыт.: 振武) куоракка тохтоон үс ый кытайдар харайыыларыгар олорбут. Ол куорат баһылыга *Чжан Гуаншэн* (кыт.: 張光晟) эбит. Ол саҕана хаҕан өстөөх аҕа баһылыктары хам баттыыр кэмэ этэ. Чжан Гуаншэн Тудун Имишаны өлөттөрөөрү хаҕаҥҥа сурук суруйбут уонна кинини хаҕаны утары өрө тураары сылдьар диэн балыйбыт. Хаҕан Тудун Имишаны тутарга көҥүл биэрбит. Чжан Гуаншэн аҕа баһылыгы тутаары кыра сололоох тойону ыыппытын Тудун Имиша өһүргэнэн ол тойону кырбаабыт. Онуоха Чжан Гуаншэн сэрииһиттэрдээх кэлэн Тудун Имишаны уонна куоракка баар уйгуурдары барыларын кырган кэбиспит. 

Кытайдар хаҕаҥҥа илдьит ыытан бараннар сыһыан куһаҕан буолбутун өйдөөбүттэр. Тудун аймахтара иэстэһиэн баҕарбыттар уонна илдьиттэри өлөрө сатаабыттар, ол эрээри хаҕан кинилэри тохтоппут.

### 788 с. дуогабар
783 сыллаахха Дуньмаҕа Кытай ыраахтааҕытыттан эйэ уонна уруу дуогабарын көрдөөбүт. Дай-цзун ыраахтааҕы уйгуурдары кытта сыһыан мөлтүүрүн билэн Кытай хотунун кэргэн ыыппатах. Кэлин ыраахтааҕы уйгуурдарга саҥа дуогабары сүбэлээбит: 
# Хаҕан ыраахтааҕыттан тутулуктаах буолар.
# Уйгуур илдьитэ 200 киһиттэн элбэх буолуо суохтаах.
# Кытай солконон 1000-тан тахса сылгыны атыыласпат.
# Уйгуурдар Кытайтан дьону таһаарбаттар.
Уйгуурдар бу дуогабары ылыммыттар уонна Хэцюе Дагань (合闕達幹) хаҕан ойоҕун ыла барбыт, ол эрээри кытайдар хотун мэтириэтин эрэ биэрбиттэр. 788 сыллаахха уйгуур илдьиттэрэ хаҕан ойоҕун ыла бараллар. Кытай ыраахтааҕыта Сюй Цзян (許降) диэн ааттаах хотуну хаҕаҥҥа ыытар.

789 сыллаахха Дуньмаҕа хаҕан өлөр. Саҥа хаҕан Паньгуань буолар.

## Эбии көр

* Уйгуур хаҕаната
* Идигэн

## Быһаарыылар
Сарыг йоҕыр тыла

**Сарыг йоҕыр тыла** (эбэтэр *сары йугур, йуйгу, хара йогур тыла* да дииллэр) — сарыг йоҕыр диэн Кытай Ганьсу провинциятыгар олорор омук тыла. Түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр. Уйгуур, сайаан уонна былыргы түүр бичигинэн суруллубут тылларга чугас. 

Билиҥҥи кэмҥэ суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол эрээри сорох дааннайдарынан кытай суруга туттуллар.

Сарыг йоҕырдар Сунань-Югур (Ганьсу) диэн билиҥҥи олорор сирдэригэр IX-с үйэҕэ Уйгуур хаҕаната ыһыллыбытыгар кэлбиттэр (уйгуурдар сүрүннээн Илиҥҥи Түркистаҥҥа, билиҥҥи Кытай Синдьээҥ сиригэр олохсуйбуттар). Сарыг йоҕыр тыла "з" көрүҥнээх тылларга (*азак* "атах", *пэзик* "үрдүк"), ол аата хакас уонна шор тылларыгар чугас, ол эрээри Синдьээҥтэн Ганьсуҕа көһөн кэлбин уйгуурдар дьайыылара күүстээхтик биллибит. Сарыг йоҕыр тылын дорҕоонноругар тибиэт уонна кытай тыла күүскэ дьайбыттар. Сарыг йоҕыр тыла күннээҕи олоххо туттуллар. Бу тыл XIX-с үйэ бүтүүтүттэн ылата үөрэтиллибит; чинчийээччилэр: Г.Н. Потанин, С.Г.Э. Маннергейм, С.Е. Малов, Э.Р. Тенишев.

## Тыл туһунан
Былыргы түүр тылын -d- дорҕооно -з- буолбут, ол иһин сарыг йоҕыр тыла хакас бөлөҕөр киирэр.

Хакас бөлөҕүн тылларыттан сарыг йоҕыр тыла биир саамай былыргы буолар (хакас тылларыттан XII–XIII үйэлэргэ арахсыбыт). Сарыг йоҕыр тылыгар -š- > -s- уонна -č- > -š- уларыйыылара буолбуттар. Ону таһынан j-/ʒ- > n- уларыйыыта суох. Сарыг йоҕыр тылыгар саамай майгынныыр фуйуй-кыргыс тыла буолар.

## Эбии көр:

* Сарыг йоҕырдар
* Хакас тыллара
* Түүр омуктар
* Түүр тыллара
* Уйгуур хаҕаната

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

*
Фуйуй кыргыстара

**Фуйуй кыргыстара** (бэйэлэрин ааттанар ааттара: *кыргыс, хэргэс, тиртиз*) — Кытай Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор түүр тыллаах омук. Төрөөбүт тыллара фуйуй кыргыс тыла буолар. Ахсааннара 1997 сыллаахха 1200 кэриҥэ киһи этэ.

## Былыргыта уонна билиҥҥитэ
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр.

Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.

Билиҥҥи кэмҥэ фуйуй кыргыстара Фуйуй уеһын Йуи-Даур-Мандьу-Кыргыс омук округар (友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡) олороллор.

### Төрүттэрэ
Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Енисей кыргыстара хас да омук булкуһуутуттан үөскээбиттэр. Ол курдук Енисей кыргыстара үөскүүллэригэр түүр, моҕол, Индия-Ираан, угор, самадьы уонна киэт тыллаах биистэр кыттыбыттар.

Енисей кыргыстарын өбүгэлэрэ *динлиннэр* моҕоллору кытта ыкса ситимнээх буолуохтарын сөп. Н.Я. Бичурин саныырынан динлиннэр моҕол тыллаах  эбэтэр түүр-моҕол булкаастара этилэр.

## Үөрэтии
Фуйуй кыргыстарын туһунан бастакы научнай суруйуулар Мандьу сирэ көҥүл дойду эрдэҕинэ оҥоһуллубуттар (1931–1945 сыллар).  диэн Дьоппуон чинчийээччитэ 1944 сыл от ыйыгар кыргыс дэриэбинэлэригэр сылдьыбыт уонна 1945 сыл ыам ыйыгар "Кыргыстарга сырыы" диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт.

Сэбиэскэй саллааттар уонна Кыргыс сириттэн төрүттээх эппиһиэрдэр 1945 сыл Мандьу сиригэр сэриинэн барбыттарыгар олохтоох кыргыстары көрсүбүттэрин уонна кинилэр тылларын өйдүүллэрин туһунан биллэрбиттэр.

1952 сыллаахха Кытай чинчийээччитэ Юй Ифу "Нэньцзян ходуһаларын кыргыстара" ("Ji-er-ji-si Nenjang Grassland") диэн ааттаах ыстатыйа таһаарбыт. Бу ыстатыйаҕа кыргыстар историяларын, көһүүлэрин, социальнай уонна политическай туруктарын, тылларын, экономикаларын, үгэстэрин уонна олохторун-дьаһахтарын туһунан сырдаппыт.

## Эбии көр:

* Түүр омуктар
* Фуйуй кыргыс тыла

## Кинигэлэр

* Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С. 88–95.
* Янхунен Ю. К вопросу о зарубежный хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Абакан, 1994. Вып. 1. С. 99–107.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Хэйлунцзян провинциятыгар олорор кыргызтары кылгас кэпсээһин 
* М. А. Чертыков. Фойй кыргызтар (историко- этнография очеркалара))