open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асылы күөл

Асылы күөл

Асликуль(был.Асылыкуль; был.Асли-Куль; башк. Асылыкүл) - Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин саамай улахан күөлэ. Давлеканово куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа 27 км.тэйиччи сытар. Белебеевскмй үрдэл хотугулуу-илиҥҥи салааларын икки ардынааҕы киэҥ аппаҕа:Табулак, Улу-Карагач, Улутау, Бэлекей-Карагач, Большой Нор, Малый Нор, Зайтуляктау хайаларынан төгүрүктэнэн сытар. Күөл карст араҥата иһирдьэ түспүтүттэн үөскээбит. Хаар, ардах ууларыттан уонна сир аннынааҕы уулартан "аһыыр". Күөл уута кыра туустаах, минеральнай састааба үрдүк. Күөл иэнэ - 23,5 кб.км., устата - 7км., кэтитэ - 5 км. Орто дириҥэ - 5,1 м. Муора таһымыттан үрдүгэ - 221 м.
Күөл онно Улуктау, Тубулдак, Улу-Карагач, Белекей-Карагач уонна сырт Ташлы-Тау Уфимскай дьаарыс карбонатнай песчаниктаах  төбөлөрүн икки ардыларыгар сытар. Соҕуруу кытыла, балачча туруору сирэйдээх, үрдүгэ 210 м-тэн 370 м.диэри. Сирэйин илин өттө булкаас ойуурунан, орто чээрэтэ - эдэр тиит уонна бэс олордуу ойуурунан үүммүт. Күөл иннигэр кытыл ити сирэйэ 50-300 м.кэтиттээх, уу таһымыттан 10-30 м.үрдүктээх террасаҕа кубулуйар. Ити сирэй, күөл диэки хайысхалаах элбэх аппалардаах. Арҕаа, хотугу уонна илин кытыллара уу ньуурун таһымыттан 5-25 үрдүктэр. Уутун хомуйар сирин оҥоһуутугар, үөһээ перм известняктаах, туойдаах уонна сиэрэй, сырдык-сиэрэй известняк араҥаларын кытта солбуһар дьапталара кыттыһаллар. Аллараа, сир тэн 130-150 м.үрдүккэ, Кунгурскай дьаарыс гипсово-ангидритовай туустаах уонна ангидритово-доломитовай араҥалара сыталлар. Күөл кытылларыгар дэриэбинэлэр: Бурангулово, Купоярово, Янги-Турмуш уонна доруобуйаны чөлүгэр түһэрэр комплекстар бааллар.
Күөл үүнээйитэ:хомус, рогоз уонна тростник үүнэллэр. Тулалыы липа, дууп, хатыҥ булкаастаах ойуурдар, типчак уонна ковыль үүнэр истиэптэриниин кыттыһаллар, ону кытта кытыл устун солончактаах хонуулар тэнийэллэр.19 үйэ бүтүөр диэри Асылы күөлү тула үчүгэй микроклиматы үөскэтэр мутукчалаах ойуур, талахтар үүнэллэрэ. Ол эрээри ойууру олохтоохтор кэрдибиттэр. Бүтэһик тиити, 1951 сыллаахха, Янги-Турмуш дэриэбинэ таһыгар охторбуттар. Онон тиит мас сүппүт.
Күөлгэ уонна кини тулатыгар, араас чыычаахтар, көтөрдөр уйаланаллар, айан көтөрдөрө тохтоон  ааһаллар: кустар, хаастар, кубалар, пеганкалар, ону кытта элбэх ырыаһыт чыычаахтар бааллар.
Күөлү чугаһыгар сытар сиргэ араас кыыллар, кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэр бааллар. Ол ковыль красивейший, ковыль перистый, тонконог жестколистный, рябчик русский, венерин башмачок настоящий, чина Литвинова, флокс сибирский, гвоздика иглолистная, терексен татарский, клаусия солнцелюбивая. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллартан:обыкновенный аполлон, степная дыбка, чернозобая европейская гагара, казарка краснозобая, сапсан бааллар.
Асылы күөлгэ балык араас көрүҥэ:плотва, щука, окунь, судак, налим, карп, сазан, линь, сиг, рипус уо.д.а.
https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
Шенер Айдан

**Айдан Шенер** () (1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) -- турок омугун биллиилээх модела уонна киинэ артыыһа. Кини «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Фериде оруолун толорубутунан аан дойдуга биллибитэ.

## Биографията
Айдан Шенер 1963 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр Турция соҕуруулуу илин өттүгэр сытар быыкаа Килис диэн куоратыгар муусуканы үөрэтээччи уонна диэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ

Айдан аҕатынан төрүттэрэ Арассыыйа Казан куоратыттан төрүттээх силистээх дьоннор. Кинилэр ийэлэрэ 1877 сыллаахха, киристиэс таҥараҕа сүрэхтэнимээри дьиэ кэргэннэрин кытта Турцияҕа куотан кэлбиттэр. Уопсайынан, оччолорго үгүс ахсааннаах мусульман омуктара эмиэ христианствоны ылынымаары Турцияҕа көһөн киирэн барбыттара.

Айдан Шенер өссө олох кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ Бурса куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Кыыс оскуоланы онно олорон бүтэрбитэ. 

Айдан Шенер уона аҕыс саастааҕар «Мисс Турция» куонкуруска кыттан бастаабыта уонна 1981 сыллаахха дойду аатын «Мисс Мира» куонкуруска тиийэн чэистээхтик көмүскээбитэ. Ол гынан баран 1981 сыллаахха аан дойду саамай кэрэ дьахтарын аатын Венесуала  кыыһа Пилин Леон ылбыта. ити куонкурус кэннэ Айдан бэйэтин мода эйгэтигэр холонон саҕалаабыта. Элбэхтик араас таһымнаах эрэкилээмэлэргэ уһуллара. 

Сотору буолан баран кини Фериде оруолугар «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллубута. Кини ити оруола кыыһы аан дойдуга аатырдыбыта. 

## Фильмографията

* *«Küçük Ağa»* (ТВ) (1983) — *Эмине*
* «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» (1986) — *Фериде*
* *Yeniden dogmak* (сериал) (1987) — *Фатма*
* «Млечный путь» (1989) — *Зюляль*
* «Два лица Стамбула» (ТВ) (1991)
* *Yol Palas Cinayeti* (сериал) (1991)
* *«Ay Işığında Saklıdır»*(ТВ) (1996) — *Шуле*
* *«Yüzlesme»* (ТВ) (1996) — *Гюляй Гюль*
* *«Bir askin bittigi yer»* (1996) — *Айша*
* *«Nefes Alamıyorum»* (сериал) (1996) — *Суна*
* *«Nice yillardan sonra»* (сериал) (1997) — *Нильгун*
* *«Huznun yuzu»* (ТВ) (1997) — *Ебру Ертюрк*
* *«Ah Nalan Ah»* (ТВ) (1997) — *Налан*
* *Sakin Kasabanın Kadını* (1997) — *Серап*
* *«Kumru»* (ТВ) (2000) — *Кумру*
* *«Mühürlü güller»* (сериал) (2003) — *Муалла*
* *«Beni bekledinse»* (ТВ) (2004) — *Эмине*
* *«Masum degiliz»* (сериал) (2005) — *Зейда*
* *«Evimin Erkeği»* (сериал) (2007)
* *«Fikrimin İnce Gülü»* (сериал) (2007) — *Зехра*
* *«Sürgün Hayatlar»* (сериал) (2008) — *Эулюль*
* *«Kırmızı Işık»* (сериал) (2008) — *Сунушу*
* *«Yıllar sonra»* (2011)
* *«Kalbimdeki deniz»* (сериал) (2017) — *Zahide Oğuz*

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* 
* Айдан Шенер на Кинопоиск Ру
* Айдан Шенер на ВидеоГид Ру 
* Айдан Шенер на сайте Кинокино
* Интервью с Айдан Шенер в «Казанских ведомостях»
* III международный Кинофестиваль Мусульманского Кино «Золотой Минбар»
* Фото Айдан Шенер и Ани Лорак
Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията

**Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията** (, ) — 1924 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Парижка олохтоммут тэрилтэ.

Тэрилтэ олохтоммут күнэ билигин Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ

**Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ** — сыл ахсын от ыйын 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

Бу күн 1924 сыллаахха Парижка Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията (, ) олохтоммут.

## Саха сиригэр спорду сырдатар суруналыыстар
# Степанов Вячеслав 
# Павлов Петр
# Рахлеев Федор
# Коротов Владислав Петрович
1054

**1054** сыл.

## Туох буолбута
*
* от ыйын 4 — Оҕус сулус бөлөҕөр сулус эстиитин кытай, арааб астрономнара уонна баҕар Америка төрүт олохтоохторо көрбүттэрин суруйан хаалларбыттар. 23 хонук тухары бу сулус күнүһүн да көстөр чаҕылхай эбит.

* От ыйын 16 — Константинопольга христианнар икки аҥыы арахсыылара саҕаламмыт: арҕаа (католиктар) уонна илиҥҥи (православие) таҥара дьиэлэрэ. Римскэй паапа кырыыр бууллатын аҕалбыт киһи онтун бу күн София собуорун алтаарыгар уурбут, ол кэнниттэн Константинополь патриарха паапаны уонна кини дьонун кыраабыт.

## Төрөөбүттэр
* 

## Өлбүттэр
Һанна (ТВ сериал)

**Һанна** (), сериал, Amazon уонна HD Videobox платформаларга көстөр сериал, драма уонна триллер көстүүлээх.
Лицензиата Prime Video диэн Amazon  төрүкү төрүт платформатыгар көстөр. 

## Сүжета
Польша хоту өттүгэр тыаҕа Эрик диэн ааттаах өлөрүөхсүт уонна солдат Һанна диэн кыыһы 16 сыл иитэр, охсуһарга, өлөрөргө , тыыннаах хааларга үөрэтэр. Киннэри CIA Европатааҕы салаатын хотуна Марисса Веглер диэн дьахтар өлөрөөрү эккирэтэр. Урут Румыния сиригэр Марисса Веглер ыйааҕынан 18 оҕону биологическай лабораторияҕа араас кэтээн көрөөһүн ыытан өлөрөллөр, ону Эрик онно үлэлии сылдьан Һанна диэн оҕону быыһыыр. 

## Критика
CIA авторитетын түһэрэр диэн CIA Amazon тэрилтэҕэ бобор туһунан сурук ыыппыт этэ, ол эрэн АХШ демократия буолан сим биир 2019 сыллаахха Аан Дойду экраннарыгар таҕыста.
Berkshire Hathaway

**Berkshire Hathaway** — АХШ биир улахан холдинговай тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ элбэх АХШ уонна Кытай тэрилтэлэрин акциаларын бас билээччи. Сүрүн төрүттээччи - Уоррен Баффетт. 27,000 акция тутааччылардаах, уонна Билл Гейтс хампааннььа биир дириэктэрдэрэ

Хампаанньа аата Баффетт 1964 сыллаахха атыыласпыт текстильнай хампаанньатын аата. Ол хампаанньаны 1985 сыллаахха саппытаю

## Berkshire Hathaway толору бас билэр хампаанньалара
(*сорох хампааньалара*)
*Ben Bridge Jewelers (юверилнай хампаанньа, 2000 сыллахха атыыласпыта)
*Benjamin Moore (кырааска, 2000 сыллахха атыыласпыта)
*Burlington Northern Santa Fe (тимир суол, 2009 сыллахха атыыласпыта)
*Clayton Homes (дьиэ тутуута, 2003 сыллахха атыыласпыта)
*Dairy Queen (мороженай маҕаһыыннарын ситимэ, 1997 сыллахха атыыласпыта)
*Fruit of the Loom (ис таҥас, 2002 сыллахха атыыласпыта)
*GEICO (страховой хампаанньа, 1996 сыллахха атыыласпыта)
*General Re (страховой хампаанньа, 1998 сыллахха атыыласпыта)
*Russell Brands (Спортка кэтэр таҥас, 2006 сыллахха атыыласпыта)
*See's Candies (шоколад)
  
## Биллэр чааһын тутар хампаанньалара уонна чааһа

*American Express Co. (баан, 12.6%)
*Bank of America
*BYD (Кытай массыыналара, 9.9%)
*Coca-Cola Company (утахтар, 8.6%)
*ConocoPhillips (5.6%)
*Costco
*General Electric
*Goldman Sachs
*Home Depot
*Kraft Foods (ас, 5.6%)
*MidAmerican Energy Holdings Company (уот, 83.7%)
*Moody's (баан, 12.5%)
*M&T Bank (баан, 15.9%)
*Procter & Gamble (3.3%)
*Union Pacific Railroad
*Washington Post (бэчээт, 18.1%)
*Wells Fargo (баан, 19.0%)
Winamp

**Winamp** (Уинамп, Винамп), Linux уонна Windows системаларга ырыалары уонна видеолары оонньотор, иһитиннэрэр, көрдөрөр программа. 2002-2011 сыллардаахха Аан Дойдуга киэҥник биллибитэ, онтон VLC уона SMPlayer айыллыахтарыттан популярноһа түһэн барар. 2018 сыллаахха официально сабыллыбыта, ол эрэн дьон билигин сороҕор туттар.
Дьону кэтиир киин салалта

**Дьону кэтиир киин салалта** (ол эбэтэр , кыччатыллыбыта , эбэтэр сахалыы кыччатыллыбыта *ККС*), ол эбэтэр кэтиир киин салалта. АХШ дойдутун уонна Аан Дойду үрдүнэн саамай күүстээх тэрилтэ, Федеральнай былаас агентствота. Сүрүн эбээһинэһэ Америка тас өттүн кэтээн көрөөһүн, дьоннору кэтээн көрөөһүн уонна информациа хомуйааһын. 

Салалтата - Лэнгли (АХШ).

Сүрүн саайта: https://www.cia.gov/ru
Уоррен Баффетт

**Уоррен Баффетт** (), АХШ инвестора, саамай чулуу инвестор. Оҕо эрдэҕиттэн 11 сааһыттан акциалары уонна облигациалары эргинэр. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай баай киһи. 

Олорор сирэ — Омаха, Небраска (АХШ).

Кини инвестордардыыр уонна инвестиционнай тэрилтэтэ — Berkshire Hathaway.
Америка футбол куубага

мини|
мини|
**Америка куубага** () — футбол турнира, Соҕуруу Америка дойдуларын сборнайдарын ыккардыгар КОНМЕБОЛ эгидатынан ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии 1910 ыытыллыбат, ол эрээри КОНМЕБОЛ үөскүү илигинэ буолбут буолан, официальнайдык билинниллибэт. Онон бастакы турнир 1916 сыллаахха буолбутунан ааҕыллар. Кэлин турнир **Соҕуруу Америка сборнайдарын чөмпүйэнээтэ** () диэн ааттаммыта. Онон, Америка куубага континент үрдүнэн ыытыллыбыт футбол турнирдарыгар саамай кырдьаҕастара буолар. Европатааҕы чөмпүйэнээттэн 44 сыл аҕа.  1975 сыллаахха күрэхтэһии аныгы аатын ылбыта.

Америка куубага хас да сылга биирдэ буолар — ыытар болдьоҕо хаста да уларыйа сылдьыбыта. 2007 сылтан 2019 сыллаахха диэри түөрт сылга биирдэ ыытыллара. Ол эрээри бу кэмҥэ эбии «Америка Үйэтээҕи куубага» 2016 сыллаахха ыытыллыбыта — аан бастаан Соҕуруу Америка таһыгар буолбута, уонна бастакы күрэхтэһии 100 сыла туолуутугар анаммыта. 2020 сыллаахха болдьоҕун уларытан, Европа чөмпүйэнээтин кытта тэҥнээн биэрэр былааннаах этилэр. Ол эрээри коронавирус пандемиятыттан сылтаан турнирдар иккиэн 2021 сылга көһөн биэрбиттэрэ.

Америка куубагар КОНМЕБОЛ бары 10 дойдута кыттар: Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Колумбия, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор. 1993 сыллаахтан турнирга эбии икки атын сборнай ыҥырыллар — үксүн КОНКАКАФ зонатыттан. Сүүрбэ сыл иһигэр саамай элбэх ситиһиилээх Миэксикэ сборнайа.

Америка куубагын рекордсмена (1967 сыллаахха ыытыллыбыт чөмпүйэнээттэри ааҕан туран) бастакы чөмпүйүөн — 15-тэ кыайбыт Уругвай сборнайа буолар. Биир титулунан Уругвайтан Аргентина хаалан иһэр. Америка куубагын билиҥҥи хаһаайына Бразилия сборнайа 9 төгүл кыайбыта.

## Призёрдар

*Иҥнэри бичигинэн* ыҥырыылаах хамаандалар бэлиэтэммиттэр.

*1* *Соҕуруу Америка чөмпүйэнээтэ* буолбатах эрээри, КОНМЕБОЛ билммит турнирдара.
*2* Кыайыылаахтар 4 хамаандалаах финал турнирыгар быһаарыллыбыттара.
*3* 1975, 1979 уонна 1983 сыллааҕы турнирдар полуфинаалларыгар бу иннинээҕи турнир кыайыылааҕа аптамматынан киирэрэ, үс сырыыга үһүөннэригэр иккис буолбут хамаандаҕа хотторбута.

## Бастыҥ бомбардирдар

Турнир бүтүн устуоруйатын бастыҥ бомбардиирдарынан 17-лии гуолу киллэрбит аргентинец Норберто Мендес уонна бразилец Зизиньо буолаллар. 15-тии мээчиги уругваец Северино Варела уонна перуанец Теодоро Фернандес киллэрбиттэрэ. 

## Бастыҥ оонньооччулар

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Кубок Америки на сайте КОНМЕБОЛ
* Статистика Кубка Америки на сайте RSSSF
* История Кубка Америки
* История Кубка Америки
Соҕуруу Америка футболга чөмпүйэнээтэ 1916

**Соҕуруу Америка футболга 1916 сыллааҕы чөмпүйэнээтэ** — Америка куубагын бастакы күрэхтэһиитэ, Аргентина киин куоратыгар Буэнос-Айреска буолбута. 1916 сыл от ыйын 2 Уругвай уонна Чили сүүмэрдэммит хамаандаларын ыккардыгар оонньууннан саҕаламмыта, от ыйын 17 күнүгэр Аргентина уонна Уругвай ыккардыларыгар оонньууннан түмүктэммитэ.

Бары түөрт хамаанда бэйэ бэйэлэрин кытта биирдиитэ оонньообуттара. Кыайыы иһин икки харах, тэҥнэһии иһин биир харах уонна кыайтарыы иһин нуул ааҕыллара.

Чөмпүйэнээт бары оонньуулара ХЭБА стадиоҥҥа Буэнос-Айреска буолуохтаах этилэр, ол эрээри Уругвай уонна Аргентина оонньуулара саҕаланаат биэс мүнүүтэ буолан баран тохтотуллубута — охсуһуу саҕаланан стадион мас трибуналара алдьаммыттара. Оонньуу сарсыныгар «Расинга» стадиоҥҥа Авельянедаҕа салҕаммыта. Тэҥнэһии буолбута (0:0), онон Соҕуруу Америка бастакы чөмпүйүөнүнэн Уругвай сүүмэрдэммит хамаандата буолбута.

## Кытааччылар
* Аргентина
* Бразилия
* Уругвай
* Чили

## Стадионнара
* ХЭБА стадион («Химнасия уонна Эсгрима Буэнос-Айрес»), олобоҕун ахсаана 18 000 көрөөччү
* «Расинга» стадион (Колон уонна Альсина) (Авельянеда),  30 000 көрөөччү

## Хамаандалар састааптара

23 оонньооччулаах сайаапканы (ол иһигэр үс вратарь) Аргентина эрэ хамаандата биэрбитэ. Чили саамай аҕыйах киһилээҕи биэрбитэ (биир вратарь уонна 12 оонньооччу).

## Оонньуулар

----

----

----

----

----

----

thumb|400px|center|''Уругвай хамаандата — Соҕуруу Америка 1916 сыллааҕы чөмпүйүөнэ''

## Турнир табылыыссата

## Бастыҥ бомбардирдар
; 3 гол
*  Исабелино Градин

; 2 гол
*  Хуан Доминго Браун
*  Альберто Марковеккио
*  Альберто Оако
*  Хосе Пьендибене

## Сигэлэр
* 
*
Facebook Watch

**Facebook Watch** (*Фейсбук Вотч*), видео көрдөрөр уонна стриминговай сервис, Facebook сүрүн экосистематыгар киирэн өҥө. 2019 сыл түмүгүнэн сүрүннээн АХШ, Канаада, Таиланд, Индонезия, Арассыыйа, Украина, Германия, Дьоппуон дойдуларын олохтоохторо тутталлар эбит. 

Саха Сиригэр кэнниҥи кэмнэргэ YouTube курдук тэҥҥэ туттар буолулар.
711

## Туох буолбута
* Муус устар 27 — Омейядтар Испанияҕа аан бастаан саба түспүттэр: Тарик ибн Зияд баһылыктаах сэрии Гибралтарга устан тиийбит. Элбэх сыллаах сэрии түмүгэр Иберия (Пиреней) тумул арыы улахан аҥаара мусульманнар салайыыларыгар XV үйэ бүтүүтүгэр диэри (сэттэ үйэ тухары) олорбута.

* От ыйын 19 — Вестготтар уонна Омейядтар аармыйаларын ыккардыгар Гвадалета таһыгар кыргыһыы буолбут. Бу кыргыһыыга араабтар кыайбыттар. Бу кэнниттэн вестготтар государстволара эстибит, Пиреней тумул арыытын араабтар сэриилээбиттэр уонна 800-чэ сыл тухары барбыт реконкиста саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
710-с

**710-с** сыллар.

* Пиреней тумул арыыны араабтар сэриилээн ылыылара (711—718).
* Константинополу төгүрүктээһин (717—718).
987

## Туох буолбута
* От ыйын 3 — Гуго Капет Франция ыраахтааҕыта буолбут. Кини олохтообут Капетинг династията уонна ити династия алын линиялара — Валуа уонна Бурбон — Францияны 1848 сыллаахха диэри баһылаабыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
455 сыл

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 2 — Бандааллар (урут Висла уонна Одер өрүстэргэ, Паннонияҕа олоро сылдьыбыт, гууннартан күрэнэн Пиреней хайаларын туораан Италияҕа олохсуйбут гэрмээннэр биис уустара) Римҥэ киирбиттэр уонна икки нэдиэлэ устата бу куораты халаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Илиҥ Туркестан өрөгөйүн ырыата

**Илин Туркестан өрөгөйүн ырыата** (уйгуурдуу *Қуртулуш Марши*, ) — Илиҥ Туркестан (билигин Кытай Синьцзян-Уйгуур аптоном оройуона) киэҥник биллэр патриотическай ырыата. 1933 с. Мехмет Али Тевфик суруйбута. Бу ырыа Бастакы уонна Иккис Илиҥ Туркестан республикатын өрөгөйүн ырыата этэ. Билиҥҥи кэмҥэ Илиҥ Туркестан көҥүл буолуу иһин хамсааһын официаллык гимна. 

Бу гимн, уйгуур омугун былааҕын тэҥҥэ, Кытай территориятыгар туттуллара сатаммат.  

## Тыллара

:
Гуруваюр

**Гуруваяюр** (ഗുരുവായൂര് (Малаялам тыла); Guruvayur (Английскай тыла)) — Индия Индуизм ытык куората.
Казахстаан өрөгөйүн ырыата

**"Мин Казахстааным"** () — тохсунньу 2006 с. ыла Казахстаан дойду өрөгөйүн ырыата. Композитора — Шамши Калдаяков Латиф, тыллара — Жумекен Нажимеденов, Нурсултан Назарбаев.

## Тыллара
Stratton Oakmont

**Stratton Oakmont** (Стреттон Окмант), брокер, биржа иһигэр киирбэт брокерынан дьарыгырбыт тэрилтэ. Аан Дойдуга элбэх дьону албыннаабытынан биллибит, биллэн туран бөх акциалары ыарахан сыанаҕа атыылаһан баран инвестордары албыннаабытынан биллибит тэрилтэ. 

Бу тэрилтэ туһунан комедийно-драматическай киинэ уһуллубута 2013 сыллаахха Уолл Стрит бөрөтө диэн.
Сир олохтоохторо

**Сир олохтоохторо** (), документальнай киинэ, киһи уонна Айылҕа оҕолорун сыһыаннарын көрдөрөр. Үксүн кыыллар бырааптарын көмүскүүр. 2005 сыллаахха экоактивистар уонна кыыллары көмүскээччилэр көмөлөрүнэн уһуллубут.

## Өссө маны көр
* Биир сомоҕо буолуу (, 2015 сыллаахха киинэ)
Dodge

**Dodge** (Додж), АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, араас легковойтан саҕалаан, джиптарга тиийэ оҥорор. 100% акцията уонна бас бэринэр тэрилтэтэ Крайслер тэрилтэтин бөлөҕө буолар.

Ол аннынан чэпчэки массыыналар, пикаптар, коммерческай массыыналар үлэлииллэр. Компания 1900 сыллаахха автомобильнай комплектары үлэҕэ киллэриигэ дотж тэриллибитэ. 1914 сыллаахха массыыналарын ыытыы саҕаламмыта. Хампаанньа 1928 с.Thewrds корпорация атыыламмыта, 1997 сылтан 2008 сылга диэри омук тылын састаабыгар киирбитэ, оттон билигин Fiат- Chrest компания сорҕото буолар. Саҥа логотипаҕа Рам мааркалаах «Dodd» диэн суруктаах: эргэ логотип (баһа толсторга) билигин Рам мааркалаах массыынаҕа туһаныллар.

Dodge Charger — хампаанньа оҥорон таһаарар массыыната улаханнык айгырыыр. Кини айар идеята 1964 с.335 күүстээх хамсатыылаах двигателинэн сэбилэммит «быччыҥнар» диэн эпикээссийэ оҥоһуллубутун кытта үөскээбитэ. Модель олус тигистэ, тоҕо диэтэххэ, массыына атын американскай оҥорооччулар эмиэ маннык моделлары оҥорорго быһаардылар. Концепт Чуорка (1965 с.) Диоднай блогу төрдүгэр олоҕуран, автомобиль серияҕа барбыт.

Dodge Journey  — Үөһээ Бүлүү кроссовера, выпускаем FLC 2008 сылтан. Автомобиль 2007 сыллаахха Франкфурга автосалоҥҥа бэриллибитэ. Бастаан Америка ырыынагар барара былааннаммыта эрээри, атын рыноктарга баар Fiatemonт курдук буолбута.

## Быһаарыылар
Kraft Heinz Company

**Kraft Heinz Company**, АХШ саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн иккис миэстэ буолар улаханынан (Nestlé кэнниттэн). Бу тэрилтэ ас оҥорон табаардара 180 омук дойдуларыгар атыыланар, ол иһин акциата улаата турар. Саха Сирин олохтоохторо Бу тэрилтэ акциятын атыылаһаллара ордук курдук брокер нөҥүө.
Мин Тывабын

**"Мин Тывабын"** () — 2011 сылаахтан ыла Тыва республикатын өрөгөйүн ырыата.
## Тыллара
Danone

**Danone** (Данон), Франция саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ уонна аан дойдуга саамай улахан йогуртары оҥорор тэрилтэ. Салалтата — Париж.
Nestlé

**Nestlé** (Нестле), Швейцария саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн саамай улахан элбэх бааһыналаах уонна рыночнай өлүүлээх тэрилтэ ас оҥорор секторга. Веве куоратка салалтата базаланан олорор. 

Акциялара наар үрдүү турар, брокер нөҥүө Саха Сирин дьоно ылалларыгар сүбэлэнэр.

Nestle ас империятын сүрүн салайааччылар BlackRock, Mitsui Group, Wells Fargo.
PepsiCo

**PepsiCo** (ПепсиКо), АХШ биир улахан соктары уонна астары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан Пепси сок маркатын бас билээччи уонна Lays чипсылары бас билээччи.

Улахан конгломерат буолар, 217  омук дойдуларыгар үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.

Салалтата — Нью Йорк.
Якутский гормолзавод

**Якутский Гормолзавод** (*Дьокуускайдааҕы үүт һобуота*), тэрилтэ, араас үрүҥ аһы:  суораты, кэпиири, йогурту, үүтү уонна да атын бородууксуйаны оҥорор. Хас даҕаны ааты мааркатын уонна бириэнин бас билэр, олортон биирдэстэрэ Молочный дождик маарка 2004 сылтан ыла биллэр.

Сүрүн саайта http://ygmz.ru/
Сибойл

**СибОйл** (*Сибойл* эбэтэр *Сибоил*, сороҕор *SibOil*), ниэп тэрилтэтэ, Дьокуускай куоратка 1998 сыллаахха тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан биир улахан АЗС сетьтэрин бас билэр Саха Сиригэр.

Салалтата — Дьокуускай.

Саайта https://xn--90anbmnp.xn--p1ai/
Туймаада Нефть

**Туймаада Нефть** (*Tuymaada Neft*, *Tuimaada Neft*), тэрилтэ, Саха Сирин саамай улахан уонна бөдөҥ бензин, ниэп таһар тэрилтэтэ. Ону таһынан Саха Сиригэр элбэх АЗС сетьтэрин бас билэр.

Салалтата — Дьокуускай. 

Сүрүн саайта http://tuneft.ru/
Саханефтегазсбыт

**Саханефтегазсбыт** (английскайдыы *Sakhaneftegazsbyt* эбэтэр грамматически сөптүк "Sakha oil and gas corporation"), Саха Сирин биир улахан ниэп тэрилтэтэ. Элбэх АЗС бас билэр. Салалтата — Дьокуускай.

Сүрүн саайта https://xn--80aaaeilas3cxbihgul1i.xn--p1ai/
ЯТЭК

**ЯТЭК** (ол эбэтэр **ПАО «Якутская топливно-энергетическая компания»**, ,  улахан ниэп уонна гаас тэрилтэтэ, Саха Сиригэр уонна Арассыыйа үрдүнэн биир улахан оттук ниэп уонна гаас бас билээччитэ. Бүлүү улууһугар гааһы уонна ниэби хостооччу. Үгүс улуустарга сүрүн хааччыйааччы.

Салалтата — Дьокуускай.

Сүрүн саайта http://www.yatec.ru/
Самохин Фёдор Иванович

**Самохин Фёдор Иванович** (1918–1992) — Советскай суруйааччы, ССРС Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.

Аҕа дойду улуу сэриитин туһунан кэккэ уус- уран айымньылар автордара, кинилэр ортолоругар «Чолпонбай» Советскай Союз Геройа Тулебердиев хорсун быһыытын туһунан сэһэни ылбыта, хас да хос хатылааһыны тулуйбута. Киргизскай Советскай литератураны пропагандалааһыҥҥа уонна сайыннарыыга актыыбынай кыттыыны ылбытын иһин Киргизия Верховнай Советын Президиумун үс Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.

## Туһаныллыбыт литература
Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (биобиблиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.
Хаҥалас Ас

**Хаҥалас Ас** (толору аата СХПК *Ханалас Ас*), тэрилтэ, 2010 сылтан ыла үлэлиир, 2016 сылтан ыла кыра Бизнес кэккэлэригэр үлэлиир (НАЛОГ төлөбүрүн дааннайынан). Салалтата — Покровскай, һобуоттар — Мохсоҕоллооххо.
Ок Сиэ

**Ок Сиэ** (Ok, Sie эбэтэр ОкСиэ), Хаҥалас улууһун ас уонна йогурт оҥорор тэрилтэтэ. Стартап. Салалтата — Покровскай. 

Хаҥалас Ас тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Halliburton

** Halliburton ** (Һаллибөртон), АХШ улахан мультинационал тэрилтэтэ, 180 омук дойдуга бензин атыылыыр уонна таһар. 

Салалтата — Хьюстон (АХШ), Дубай (ХАЭ).
VEON

**VEON**(урукку аата **Вымпелком**) - СНГ, Азия уонна Африка дойдуларыгар телекоммуникационнай активтары хонтуруоллуур холдинг хампаанньата.

Бөлөххө " Вымпел- коммуникация «диэн Арассыыйа суотабай оператора, Украина» Киевстар «[4], СНГ сотовай оператордара (Билайн бренд аннынан үлэлииллэр), Баҥкладешка Banglalink уонна Пакистаҥҥа Jazz диэн бреннарынан үлэлииллэр. 2018 сылга холдинг аан дойду үрдүнэн 210 мөлүйүөн клиеҥҥэ өҥөнү оҥорор. Саамай улахан акционера - " Альфа- групп».

Компания Бермуд арыыларыгар регистрацияламмыта, Штаб- квартирата Амстердамҥа баар.
Alfa Group

**Alfa Group** (Альфа Групп), Недерланд тэрилтэтэ, Лүксембург уонна АХШ дойдуларыгар базаланан олорор. Арассыыйаҕа Veon, Альфа Банк, уонна сетевой ретейлары бас билэр.
Энел Арассыыйа

**Энел Арассыыйа** (, ), улахан энергетическай тэрилтэ, Арассыыйаҕа уонна Украинаҕа рыноктарыгар үлэлиир, Enel тэрилтэ бөлөҕөр киирэр.
Enel

**Enel**, Италиа энергетическай тэрилтэтэ, 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа Enel Russia тэрилтэни бас билэр.
Nikola Corporation

** Nikola Corporation **, АХШ массыына оҥорор тэрилтэтэ, сыала уонна соруга электрокардары уонна электрофуралары сайыннарыахтаах, 5G технологиянан айанныыр, ол эбэтэр суоппара суох.
Pfizer

**Pfizer** (Пфайзер), Америка саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан эмтэри оҥорор тэрилтэ. Элбэх эмнэри оҥорор, олор ахсааннарыгар виагра.
Интер РАО

**Интер РАО**, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, биир улахан тэрилтэ.
Nio

**Nio** (Nio Motor эбэтэр Нио Сотор), Кытай электрокардары уонна электрофуралары оҥорор тэрилтэтэ, 5G нөҥүө эмиэ ыраахтан смартфон нөҥүө салайыахха сөп. Бу тэрилтэ акциялара Нью Йорк уонна Шанхай биржаларыгар үрдүк маржалаахтар, ол эбэтэр инвестордарга көрдөрүүтэ үчүгэй.
Alibaba Group

**Alibaba Group**, Кытай саамай улахан интернет маҕаһыына уонна Аан Дойдуга биир улахан. Туспа бэйэтэ венчурнай фондалаах. Сүрүн акционера 25% акциатын Softbank тутар. Алибаба Групп үксүн онлайн-маркетплейстарынан биллэр. Саамай биллэрдэриттэн биирдэһэ Taobao буолар, киин сир сибээскэ аналлаах интернет-маҕаһыын. Tmall диэн бренддээх бородууксуйаны атыылыыр маҕаһыын. Ону тэҥэ, 1688.com диэн оптом атыылыыр маҕаһыын баар. Бу барыта биир ситимнээхтик үлэлиир уонна Аан Дойду үрдүнэн миллиарданан долларынан сыаналаналлар.



## Сигэлэр

* Официальнай саайт
Moderna

**Moderna**, АХШ биотехнологиятын уонна фармация сайыннарар тэрилтэтэ, РНК нөҥүө эмтэри оҥорор.
Bilibili

мини
**Bilibili** (БилиБили эбэтэр Байля Байля,  ), **B Site** (B) диэн аатынан эмиэ биллэр — Кытайга үлэлиир видеону көрөргө уонна тарҕатарга аналлаах интэриниэт саайта (YouTube курдук). Ким баҕарар видео угар уонна көрөр кыахтаах. Тэрилтэтэ Шанхай куоракка баар.
Финам

**Финам** (), Арассыыйа биир улахан брокера, Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай контора буолар.
Андьэла Дэвис

**Андьэла Дэвис** эбэтэр **Анджела Дэвис** (, 1944–), Америка коммунистическая партиятын кыттыылааҕа. Алдьархайдаах дьахтар Лолита Леброн () курдук.
Лукойл

мини|уҥа|Лукойл хампаанньа төбө офиһа

**«Лукойл»**, Арассыыйа иикис улахан ниэп тэрилтэтэ (Роснефть кэнниттэн). Хампаанньа аата ниэби хостуур куораттарын аатыттан тахсыбыт (Лангепас, Урай, Когалым) уонна ойл - ааҥылыйа тылыттан ниэп диэн.

«Эксперт» сурунаал ааҕыытынан 2020 сыллахха Арассыыйа ниэп хостууруттан иккис этэ. 2007 сыллахха Арассыыйа ордук элбэх кэриҥ ниэпи хостуур этэ, Роснефть ЮКОС хампаанньатын атыыласпытын кэннэ бастаабыта. 

Төбө офиһа Москва куоракка быыр.
Русал

**Русал** (Rusal), Арассыыйа саамай улахан уонна Аан Дойдуга биир саамай улахан алүминий тимирэ оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ. Атыылаһар дойдулара Хоту Америкаттан саҕалаан, Европаҕа уонна Азияҕа тиийэ.
Хабаровскай кыраайга протестар

**Хабаровскай кыраайга протестар**, От ыйын 11 2020 чыыһылатыттан күн аайы буолаллар, Москваны утары. Протестар Сергей Фургал губернаторын Путин ыйааҕынан киһини өлөрүүгэ балыйбыттарын кэнниттэн.
Русгидро

**Русгидро**, Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, үгүс гидростанциялары дойду иһигэр бас билэр.

Салалтата — Красноярскай куоратка.
Wendy’s

**Wendy’s** (Венди'с), АХШ биир улахан фастфуд ресторана, 42 омук дойдуларыгар үлэлиир, ол эрэн 80% ресторана Хоту Америка континеныгар баар (АХШ, Канаада, Мексика).
Abbvie

**Abbvie** (Эбвии), АХШ биофармацефтика тэрилтэтэ. 2013 сыллаахха Abbott Laboratories диэн тэрилтэттэн араарыллан тэриллибит.

Ситим-сирэ: abbvie.com
BigCommerce

**BigCommerce** (Улахан Коммерция, БигКоммерц), АХШ биир тэрилтэтэ, SaaS бизнеһынан дьарыгырар.
Анастасия Нукзариевна Шевченко

**Анастасия Нукзариевна Шевченко**, Арассыыйа уопсастыбатын уонна политическай хамсааһынын тэрийээччи, политическай хаайыылаах, суобас сүгээччитэ. Алтынньы 23 күнүгэр 1979 сыллаахха Джида куоратка Бүрээтийэ республикатыгар төрөөбүтэ, билигин Ростов Доҥҥа куоратыгар хаайыыга сытар, политическай көрүүннэн.
Accenture

**Accenture**, Ирландия саамай улахан консалтинговай тэрилтэтэ, 450 тэрилтэҕэ 86 омук дойдутугар стратегияны былааннааһыҥҥа, бизнес-процестары тупсарыыга, килийиэннэри кытта үлэҕэ, персонаалы салайыыга аутсорсиҥ быһыытынан консультациялары ыытар. 

Регистрациаламмыт сирэ - Дублин (Ирландия), салалтата - Нью Йорк (АХШ) куоракка баар. Штаатыгар 506 тыһ. кэриҥэ киһи баар.
Altria Group

**Altria Group** (Альтриа Групп), АХШ биир улахан табах уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 200 тахса табах уонна пиибэ, арыгы мааркаларын бас билэр.

Акциалара наар улаата турар, 45% акциялара көҥүл эргийэр. ВТБ уонна Тинькофф нөҥүө Саха Сиригэр олорон атыылаһыахха сөп.
1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута

**1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута**, АХШ уонна Аан Дойду остуоруйатыгар кэмигэр саамай улахан фондовай сууллуу буолар. Сууллубут биричиинэтэ - мыыла үллүүтэ, акциялар уонна облигациалар аһары сыаналара үрдээн дьиҥнээх экономика секторыгар эппиэттээбэт буолан хаалан, дьиҥ экономика секторыттан тэйэн хаалыылара.

1929 сыллааҕы Фонда рынога сууллуута устунан Улуу депрессия кэмин саҕаланыытын саҕалаабыта. Сүүһүнэн мөлүйүөн дьон үлэтэ суох хаалан дьадайыыны билбиттэрэ. Кэнники экономическай кризискэ кубулуйан 1939 сыллаахха дылы барбыта уонна 100 тахса омук дойдуларыгар биллибитэ.
Мемориал (тэриллии)

**Мемориал** () — Норуоттар икки ардыларынааҕы киһи быраабын көмүскүүр уонна политическай репрессиалары үөрэтэр институт буолар, улахан 36 омук сиригэр үлэлиир тэриллии. Арассыыйаҕа Владимир Путин ыйааҕынан соччото суоҕунан ааҕыллар тэриллии, былааһы утары барар диэн.

Мемориал тэриллии үксэ Франция, АХШ, Улуу Британия, Соҕуруу Корея үбүлээһининэн олорор, уонна Арассыыйа оппозиционнай көрүүлээх дьонноруттан.
Нөрүөн Нөргүй, Чечня

**Нөрүөн Нөргүй, Чечня** (), документальнай киинэ ЛГБТ уолаттары уонна кыргыттары Чечняҕа Рамзан Кадыров ыйааҕынан репрссиалыылларын туһунан, Владимир Путин көҥүл биэриитинэн. 

2013-2018 сыллардаахха Чечняҕа уопсайа биллэринэн 1876 гейдары уонна 1239 лесбиянкалары сүтэрбиттэр, сабаҕалааһын быһыытынан өлөрбүт буолуохтарын сөп. Олор ахсааннарыгар Зелимхан Бакаев диэн Чечня биллэр ырыаһыта уонна "Аня" диэн биир биллэр тойон кыыһа. 

Киинэҕэ Максим Ляпунов (Максим Лапунов) диэн нуучча уолун чеченнэр тутан ылан пыткалаан өлөрөргө соруналлар, ол иһин Канаада тойотторо семьятын барытын куоттараллар. 

Чечен гейдэрин уонна лесбиянкаларын Ольга Баранова диэн ыраас дууһалаах дьахтар быыһыыр, быһалыы Канаада уонна Испания тойотторун кытта билсэн. Ол эрэн Чечняттан Кадыров ыйааҕынан Оляны эмиэ сүтэрэргэ уураах тахсыбытын билэн, Улуу Британияҕа куотар. 

Киинэни оҥорбут HBO киинэ устар бөлөҕө уонна араас активистар. 

Ольга Баранова көмөтүнэн Канаадаҕа 151 лесбиянкалар уонна гейдар куоппуттара.
Зелимхан Закаев

**Зелимхан Бакаев**, Чечня ырыаһыта, 2017 сыллаахха сүппүт Рамзан Кадыров гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессия ыытар кэмигэр.

Сиһилии Зелимхан Бакаев сүтүүтэ.
Зелимхан Бакаев сүтүүтэ

**Зелимхан Бакаев** сүтүүтэ Чечняҕа уонна Аан Дойдуга улахан айдаан аймалхан таһаарбыта. Арассыыйа полициаларга баччааҥҥы дылы уголовнай дьыала тэрийэллэриттэн аккаастаналлар. 

Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар ыытыллар кэмигэр сүппүт.

## Өссө маны көр
* Зелимхан Закаев
Чечняҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар

**[[Чечня]]ҕа гейдары уонна лесбиянкалары утары репрессиялар** 2012 сыллаахтан Рамзан Кадыров уурааҕынан барар, ол эрэн 2018 сыллаахха биирдэ ити туһунан биллибитэ. 2017 сыллаахха Чечняҕа саамай улахан гейдары уонна лесбиянкалары утары бултааһын барбыта, ол түмүгэр 3 тыыһынча гей уонна 2 тыыһынча лесбиянка сураҕа суох сүппүттэрэ. Грознай куоратка уонна кини аттыларынааҕы кытыы куораттарга дьону пыыткалыыр сирдэр бааллара биллибитэ, үксэ полициа отделларыгар баара биллэр. 

Ольга Баранова көмөтүнэн 151 гейдары уонна 100 лесбиянкалары Канаадаҕа куоппуттара. 

Сүрүннээн Чечняҕа Судан уголовнай кодекса туттуллар, ол онно гейдар уонна лесбиянкалар өлүөхтээхтэр, киһи буолбатахтар диэн шариат һокуона көҥүллүүр.
Мыыла үллүүтэ

**Мыыла үллүүтэ экономикаҕа** () — термин, үксүн ханнык эрэ табаарга, акцияҕа эбэтэр облигациаҕа сыаната дьиҥ экономика балаһыанньатыттан аһары үрдүүрэ. Дьиҥнээх мыыла үллүгэ эстэрин курдук экономикаҕа мыыла үллүгэ эмиэ эстэр, ол эбэтэр фондовай рынок сууллуон сөп.

Эрдэ эбэтэр хойут ырыынагы көннөрүү буолар, актив сыаната сөптөөх суолтаҕа төннөр. Как корректирование происходится нашее первоначальное надо кучаю. Онон инвестордар ортолоругар паникаҕа тириэрдэр уонна актыып инники падкатын атыыга таһаарар. Сыана сыыйа үрдээһинин бытааннык кэтэн мыыла хабаҕын санатар, түргэнник көннөрүү процеһа «экономическай хабах»үөскээһинэ быһаарар.

Экономическай хабааттыылар инвестордарга дезинформациялыыллар, национальнай инвестиционнай быһаарыылар ассоциацияланаллар уонна тиһэҕэр, активтарга уонна сирэйдэргэ улахан хоромньуну аҕалаллар. Улахан кээмэйдээх хоромньу бүтүн салааларга, локальнай уонна глобальнай үп- харчы тиһиктэригэр кубулуйар.

## Содула
Дьиҥнээх рынокка табаар дьиҥнээх сыанатын буларга ыарахан буолан, быраабыла курдук, соһуччу сыана эмискэ түһүүтүн кэнниттэн пост- фактум эрэ көстөллөр. Маннык охтуу «схлопение» хабахтааҕа биллэр. Уонна үүнүү, хабахтааһын үтүө холобурдарынан буолаллар, нормальнай рынок усулуобуйата буолар түбэлтэтигэр тирэҕирэн сыананы халбаҥнатыахха сөп. Экономика хабыллар сыаналара үксүгэр араас хабааннаах, ирдэбил уонна этии хабааннаһыыларыттан эрэ быһаарыллар кыахтара суох.

Экономическай хабахтар, уопсайынан, нефтэн түҥэтиигэ уонна ресурсалары ороскуоттааһыҥҥа тириэрдииттэн, экономикаҕа буортулаахтар диэн ааҕаллар. Ону таһынан экономическай хабаҕы ыытыыга, үгэс курдук, экономикаҕа олус элбэх капиталы суох оҥоруохха уонна уһун түһүүнү үөскэтиэххэ сөп. Бириискэлэр уһун кэмнэрэ спад кэмигэр уһатыллыан сөп, 1930- с сылларга уонна Японияҕа, хамсаабат баай- дуол буумун кэмигэр, 1990- с сыллардааҕы улахан депрессия кэмигэр. Хабах содула национальнай экэниэмикэни кураанахтыыр эрэ буолбакка, кыраныысса таһыгар хардарар кыахтаах.

Экэнэмиичэскэй хабахтары өссө биир дьоһун суолталаах аспект — кинилэри кытта бииргэ үлэлээһин үгэскэ кубулуйбут үгэскэ кубулуйда. Ырыынак кыттааччылара баай- дуол сыанатын толуйарга дьулуһаллар. Үгүс кэтээн көрөөччүлэр ордук Великобританияҕа, Австралияҕа, Испанияҕа уонна АХШ чаастарыгар баай- дуол ырыынактарыгар холобур буолбуттарын курдук. Хабах соһуччу хабахтаатаҕына, уларыйыылаах активтары тутааччылар бэйэлэрэ ороскуоттарын быһарга дьулуһаллар, ол түмүгэр экономическай үүнүүнү уонна кризиһи дириҥэтиигэ тиэрдэр.

Онон киин баан соруга-спектакль активтарын уонна активтарын сыаналааһын уонна ылынар дьаһаллары ылыы буолар. Итинник дьаһал үгэс курдук рефинансирование ставкатын элбэтии, ол аата иэс сыаната эмиэ үрдээһинэ буолар.

Хабах ырыынакка сайдар кэмигэр биржевай хабах диэн ааттанар. Быраабыла курдук, көннөрү «оҕус» биржатын эрдэттэн араарар уустук.

## Хабаҕы таайыы
Хабаҕы тиэйдэххэ, үгэс курдук, урукку экономика модела (катастрофа) уонна оннооҕор саҥа модель биллэр буоллаҕына, чопчу билиллэр кыаҕа суох.

## Быһаарыылар
Россети

**Россети** (Арассыыйа электроэнергия ситимнэрэ, ол эбэтэр **Арассыыйа ситимнэрэ**), улахан тэрилтэ, Аан Дойдуга биир улахан электричество оҥорон таһаарар уонна тардар ситимниир тэрилтэтэ.
Mallinckrodt Pharmaceuticals

**Mallinckrodt Pharmaceuticals** (Маллинкродт Фармасьютикалс), Ирландия фармацевтической тэрилтэтэ, дженериктары уонна опиум наркотиктартан эмнэри оҥорор. АХШ, Канаада уонна Кытай 70% наркотическай эмтэрин оҥорор. 2017 сыллаахха АХШ уонна Кытай Mallinckrodt Pharmaceuticals тэрилтэни дьону наркотикка олордор диэн суудка биэрбиттэрэ, ол кэнниттэн тэрилтэ 1 ый иһигэр акциалара 98% түспүтэ. Билиҥҥи кэмҥэ акцияларын ылар сүбэлэммэт , инвестициа оҥорор кутталлаах, тэрилтэ эстэр куттала баар, ол эбэтэр банкрот (Атырдьах ыйын 4 чыыһылатын 2020 кэмигэр).
Полиметалл Интернешнл

**«Полиметалл»** — Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүһү, алтаны уонна сотору платина рудаларын хостуур хампаанньата. 1998 сыллаахха олохтоммута. Төбө офиһа Санкт-Петербургка баар. 

## Быһаарыылар
Полүс (тэрилтэ)

**Полүс** (Урукку аата Полүс Кыһыл көмүс, нууччалыы Полюс Золото), Арассыыйа саамай улахан кыһыл көмүс хостуур тэрилтэтэ.
Петропавловск (холдинг)

**Петропавловск** диэн улахан таас хайалары уонна кыһыл көмүс хостуур тэрилтэ. Арассыыйа тэрилтэтэ, ол эрэн Улуу Британияҕа регистрациалаах.
Сайыны анаарыы

**Сайыны анаарыы** — көстөн ааспыт сайыҥҥы чээлэй күөҕү атаарыы буолар. 

Бүппэт тыыннаах бүтүн олоххо  махтаныы, киниэхэ үтүө санааны этии — Айыы итэҕэлин атырдьах ыйынааҕы иккис туома. Маны отчуттар  судургутук кыдамаһа алгыһа дииллэр. 
Айыы  итэҕэлигэр бу туом үс суол өрүттээх. Бастакыта, илэ көстөр айылҕаҕа махтаныы. Иккиһэ, анаарыы иччитигэр хайыһыы. Үсүһэ, салгын куту Аан Дьааһыҥҥа көтөҕүү.
Boston Dynamics

**Boston Dynamics** диэн АХШ роботтары оҥорор тэрилтэтэ. DARPA сакааһынан BigDog байыаннай роботы оҥорбутунан биллэр. 

мини|Икки Big dog робот тургутуу кэмигэр

Хампаанньа бэрэсидьиэнэ Марк Райберт, 1992 сыллаахха Массачусетс технология институтун инженердэрин түмэн тэрийбит.

## Быһаарыылар
Куоска күнэ

мини

**Куоска күнэ** — куоскаҕа аналлаах аан дойдуга атырдьах ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Бу күн дьон куосканы өрө туталлар, кинини таптыылларын, ытыктыылларын көрдөрөллөр.

Аан дойдуга бу күнү бэлиэтиири 2002 сыллаахха Animal Welfare пуонда көҕүлээбитэ. Сорох дойдуларга атын күҥҥэ эмиэ бэлиэтииллэр. Холоубр, Арассыыйаҕа кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтииллэр.

Арассыыйаҕа куоска саас биир бэлиэтэ, кулун тутар ый "куоска ыйын" быһыытынан ааҕыллар. Бу бырааһынньыгы 2004 сыллаахха Куоска Москубатааҕы түмэлэ уонна «Кот и пёс» диэн сурунаал эрэдээксийэтэ бэлиэтиир буолбуттара. 

**[[АХШ]]-ка** куоска күнүн алтынньы 29 бэлиэтииллэр. Куоска күнүн саайта кэпсииринэн, бу бырааһынньык 2005 сыллаахтан Америка кыылы эрэйдиири утарар уопсастыбатын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр.

**[[Япония|Японияҕа]]** Куоска күнэ олунньу 22 бэлиэтэнэр. Дьоппуон тылыгар куоска саҥата «нян-нян-нян» диэнинэн бэриллэр, оттон «нян» дьоппуон тылыгар «икки» сыыппара, ол иһин «икки-икки-икки» диэни иккис ый 22-с күнэ диэн көрүөххэ сөп.  Бу күн Токио куоракка куоска бэстибээлэ ыытыллар, ураты дьоҕурдаах куоскаларга бириис биэрэллэр. Бырааһынньык 1987 сылтан ыытыллар.

**[[Польша]]ҕа** Куоска күнэ олунньу 17 бэлиэтэнэр. Бырааһынньык кыттыылаахтарын сабынан оонньотоллор, араас өҥнөөх сапка сууламмыт куоскалары хаартыскаҕа түһэрэллэр..

**[[Италия]]ҕа** сэтинньи 17 күнүгэр хара куоска күнүн бэлиэтииллэр. орто үйэлэргэ дьон хара куосканы абааһы кыыла дии саныыра. Билигин итальянецтар ол буруйдарын боруостаан, атын дьоҥҥо куоска туох да буруйа суоҕун санаталлар. 

**[[Бельгия]]ҕа** үс сыл буола-буола ыам ыйын иккис баскыһыанньатыгар Ипр куоракка Каттенстут диэн куоска параадын ыыталлар.

## Быһаарыылар
Дмитрий Иванович Донской

**Дми́трий Ива́нович** (; алтынньы 12 1350, Москуба — ыам ыйын 19 1389, Москуба), Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин **Донской** диэн ааттаммыт — Москуба кинээһэ (1359) сылтан, Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Иван II Кыһыл иккис ойоҕуттан Александра Ивановнаттан уола.

Дмитрий салайар кэмигэр Москуба княжествота нуучча сирдэрин бэйэтин тула түмэр кииннэртэн биирдэрэ буолбута, Владимир улуу княжествота Москуба кинээстэрин нэһилиэстибэннэн бэриллэр сирдэрэ буолбута, ол эрээри Тверь уонна Смоленскай княжестволара Москуба дьайыытыттан тахсыбыттара. Алтан Ордуу сэриилэрин иккитэ кыайбыта эрээри Нуучча улууһа Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, Куликово кыргыһыытын кэнниттэн өссө да биир үйэ тухары түһээн төлүү олорбута. Маны таһынан Москубаҕа кини кэмигэр таас кремль тутуллубута.

## Олоҕун олуктара
1359 сыллаахха аҕата Кыһыл Уйбаан өлбүтүн кэннэ Дмитрий 9 сааһыгар кинээс буолбута. Кыра эрдэҕинэ Москуба княжествотын кини оннугар Алексий (Алексей Федорович Бяконт) митрополит салайбыта. Кыһыл Уйбаан аҕатыттан Иван Калитааттан ылбыт сирдэрин икки уолугар хаалларбыта, ол сирдэри инитэ Семен кыра эрдэҕинэ өлбүтүн кэннэ Дмитрий тутан хаалбыта.

## Быһаарыылар
Семенов Сергей Иннокентьевич

**Семенов Сергей Иннокентьевич** — Саха сиригэр быар сыстыганнааах ыарыыларын чинчийэр учуонай, ХИФУ Мэдиссиинэ институтун Чинчийэр киинин үлэһитэ, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, мэдиссиинэ билимин дуоктара.

1960 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Степанович Куонараттан төрүттээх Орбодо ойуун (Семенов Степан Семенович) уола этэ, ийэтэ Мария Афанасьевна Иван Канин диэн Иркутскайтан төрүттээх сыылынай сиэнэ. 

Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр икки убайын уонна эдьиийин кытта эбэтигэр Филиппова Ульяна Гаврильевнаҕа иитиллибиттэрэ. Убайа, киниттэн уон сыл аҕа Иннокентий медфакка үөрэнэ сылдьан үһүс куурустан ыараханнык ыалдьан уурайбыта, ону таһынан ыалдьа сытар ийэтин көрөр этэ. Онон оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар быраатыгар Сергейгэ, дьонуҥ уонна эбэҥ баҕатын толорон хайаан да быраас буолуохтааххын диэн эппитэ идэтин таларыгар көмөлөспүтэ.

Өр сылларга Дьокуускай 1 нүөмэрдээх клиническэй балыыһатыгар Инфекционнай отделениеҕа үлэлээбитэ, уустук ыарыһахтары эмтээн санитарнай авиацияннан Саха сирин улуустарын барытын кэрийбитэ. Булуҥ улууһун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ. 

2000 сыллаахха Санкт-Петербурга Д гепатит тиэмэтигэр мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. В, С уонна дельта гепатиттар Саха сиригэр уратыларын чинчийэн, 2007 сыллаахха Москубаҕа ол үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээн билим дуоктара буолбута.

Тас дойдулар уонна Арассыыйа учуонайдарын кытта элбэх чинчийиилэри ыытан, ол түмүгүнэн араас таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ дакылаат оҥортуур, аан дойду уонна Арассыыйа билим сурунаалларыгар ыстатыйалара тахсаллар.
АФК Система

**АФК Система** (Ол эбэтэр *ОАО "Акционерная финансовая корпорация" Система*), Арассыыйа саамай улахан финансово-промышленнай уонна инвестиционнай тэрилтэтэ, биир саамай кыахтаах уонна элбэх эргинэр активтаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр планета үрдүнэн. 

АФК Система бас билиитигэр элбэх сибээс уонна интернет өҥөтүн оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр, олор ахсааннарыгар МТС. Ону таһынан тыаны кэрдэр уонна мас таһар тэрилтэлэр, олор ахсааннарыгар Segezha Group. Өссө ону таһынан элбэх лабораториалар, олор ахсааннарыгар Арассыыйа саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ Биннофарм уонна Башкортостан саамай улахан нефтегазовай тэрилтэтэ Башнефть. 

13 Атырдьах 2020 АФК Система акциалара үрдүүр турукка тураллар Биннофарм COVID-19 вакцинатын айарын истэн.
Segezha Group

**Segezha Group** (), Арассыыйа биир бөдөҥ мас элбиир, араас пиломатериаллары оҥорор тэрилтэтэ. 100% акциатын АФК Система бас билэр.
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ

**Ыччат аан дойдутааҕы күнэ** () — сылын аайы атырдьах ыйын 12 күнүнүгэр ыытыллар бырааһынньык.  1999 сылаахха ХНТ генеральнай Ассамблеята "А/RS 54/120" уурааҕынан ыччат дьыалатыгар миниистирдэр аан дойдутааҕы конференцияларыгар (Лиссабон, 1998 сыл) атырдьах ыйын 12 күнүн аан дойдутааҕы ыччат күнүнэн биллэрэри өйөөбүтэ.

Ассамблея 1995 сыллаахха ылыллыбыт ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы дьайыы программатын туһунан иһитиннэриини кэҥэтэргэ дьаһаллары ыытарга сүбэлээбитэ (№A/RES/50/81).

## Аан дойдутааҕы күн тиэмэлэрэ

* 2021 сыл — «Аһылык тиһигин уларытыы: Ыччат саҥаны айыыта дьон уонна планета чөл туругар»

* 2018 сыл — «Ыччакка аналлаах куттала суох сирдэр».
* 2017 сыл - «Ыччат аан дойдуну тутар».
* 2016 сыл — «Ыччат 2030 сылга дьулуһар".
* 2015 сыл - »Ыччат уонна гражданин буолуу".
* 2014 сыл - »Ыччат уонна чэгиэн өй".
* 2013 сыл — «Ыччат миграцията - сайдыы суолугар бырагыраама".
* 2012 сыл — «Бастыҥ эйгэни тутуохпут: ыччаты кытта бииргэ ".
* 2011 сыл - "Эйгэбинин уларытыахха".
* 2010 сыл - «Кэпсэтии уонна өйдөһүү».
* 2009 сыл — «Туруктаах буолуу - биһиги ыҥырыыбыт, кэскилбит».
* 2008 сыл - «Ыччат уонна климат уларыйыыта: үлэлиир кэм».
* 2007 сыл — «Эйигин билинэллэрин ситис: ыччат сайдыыга кыттыыта".
* 2006 сыл — "Дьадайыыны кытта бииргэ охсуһуу: ыччат уонна дьадайыыны суох оҥоруу".
* 2005 сыл - "Ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы хамсааһын программата + 10".
* 2004 сыл — «Ыччат көлүөнэлэр хардарыта бииргэ үлэлээһиҥҥэ олоҕурбут уопсастыбаҕа".
* 2003 сыл - "Ыччакка сөптөөх уонна таһаарыылаах үлэни".
* 2002 сыл — «Билигиҥҥи уонна кэскиллээх: бигэ туруктаах сайдыыга ыччат үлэтэ".
* 2001 сыл - «Доруобуйа харыстабылын уонна үлэтэ суох буолуу кыһалҕаларын быһаарыы».
* 2000 сыл - ыччат аан дойдутааҕы бастакы күнүн атаарыы.

## Араас дойдуларга ыччат күннэрэ
Кэккэ дойдуларга бэйэлэригэр «Ыччат күннэрэ» бэлиэтэнэллэр.
мини|Вудсток

* Олунньу 2 күнэ. — Азербайджан.
* Кулун тутар 11 күнэ — Замбия.
* Кулун тутар 26 күнэ — Вьетнам.
* Кулун тутар 29 күнэ — Тайвань.
* Ыам ыйын 4 кунэ — Кытай.
* Ыам ыйын 19 күнүгэр — Турция (Ыччат уонна спорт күнэ).
* Ыам ыйын 23 күнүгэр — Таджикистан.
* Бэс ыйын 16 к. — ЮАР.
* Бэс ыйын 27 күнэ — Россия.
* Бэс ыйын бүтэһик өрөбүлэ — Украина.
* Атырдьах ыйын 7 күнэ. — Кирпииччэ.
* Сэтинньи 10 күнүгэр — Киргизия (Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин ыччатын күнэ).

## Арассыыйа
Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн ыйааҕынан 2009 сыл «ыччат сылынан» биллэриллибитэ. Бу сыл чэрчитинэн араас тэрээһиннэр ыытылыбыттара. Урут 1985 сыл ХНТ эгидатынан проводился Ыччат аан дойдутааҕы сыла.

## Эбии көр

* Ыччат сомоҕолоһуутун аан дойдутааҕы күнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* № А/резолюция 54/120
* ХНТ библиотеката им. Даа Хаммаршельд
* Православнай ыччат аан дойдутааҕы күнэ
* Официальная страница дня на сайте ООН
Биннофарм

**Биннофарм** (*Binnofarm Pharmaceutical*, ол эбэтэр *Биннофарм Фармасьютикал*), Арассыыйа биир саамай улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, 100% акциятын АФК Система бас билэр уонна кини структуратыгар киирэр. 

COVID-19 ыарыыттан вакцина оҥоро сылдьара биллэр. Сүрүн конкуреннара Moderna уонна Pfizer.
Акрон Групп

**Акрон Групп** (Acron Group), Арассыыйа биир саамай улахан минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, кини оҥорбут биллиргэхтэрэ (удобрениялара) 35% Арассыыйа рыногын уонна 12% Аан Дойду рыногын хааччыйар. Салалтата — Москуба.

Сүрүн конкурена Фосагро, CF Industries, China BlueChemical, Mosaic уонна да атыттар.
NRG Energy

**NRG Energy** - Техас (АХШ) штатын саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, 11 штат олохтоохторун уотунан уонна сылааһынан хааччыйар, 35 тыал электростанциаларын бас билэр, 2 атомнай станциалары, 578 чоҕунан үлэлиир котельнайдары уонна энергическай тутуллары, 8 гидро тутуулары. Ол түмүгэр биир улахан энергетическай тэрилтэ буолар. 

Акциялара улаата турар, саха дьонноро бу тэрилтэ акциятын атыылаһалларыгар уонна инвестициялыылларыгар сүбэлэһэр.
Фосагро

**Фосагро** — Арассыыйа саамай улахан фосфорнай биллиргэх уонна минеральнай биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ, 40% Арассыыйа рыногын хааччыйар уонна 37% планета рыногын хааччыйар, онон сибээстээн Аан Дойдуга биир саамай улахан биллиргэх оҥорор тэрилтэтэ. Атыылыыр сирэ үксэ Америка уонна Кытай. Компания Москваҕа төбө офистаах, Россия уонна оҕо хампаанньата Мурманскай уобаласка баар Мурманскай уобаласка баар уонна апатит боруодатын хостуур компанияны "Апатит" киирэр. Компания Европаҕа фосфаттарга олоҕуран уоҕурдууну ордук улахан оҥорон таһаарааччы буолар.

### Фосагро Саха Сиригэр
2013 сыллаахха Мэҥэ Хаҥаласка һобуот тутар былаанын дьон утаран туттарбатахтара.
Raytheon Company

**Raytheon Company** (Рэйтеон), АХШ биир бөдөҥ байыаннай тэрилтэтэ, байыаннай армияҕа сыһыаннаах сэрии сэптэрин барытын оҥорор.
Пулитцер бириэмийэтэ

**Пулитцер бириэмийэтэ** () — Колумбия университета (АХШ) суруналыыстыкаҕа, литэрэтиирэҕэ уонна муусукаҕа уһулуччулаах уопсастыбаннай өҥөлөр уонна ситиһиилэр иһин сылын аайы туттарар хас да бириэмийэтэ. Ону таһынан стипендиялар ананаллар. 

мини|Бириэмийэ мэтээлэ

Бириэмийэни бастаан Венгрияттан төрүттээх бэйэтин кэмигэр "Нью-Йорк Уорлд" (Нью-Йорк эйгэтэ) хаһыаты аан дойду саамай улахан тираажтаах хаһыата оҥорбут урбаанньыт Джозеф Пулитцер бэлэх быһыытынан хаалларбыт харчытынан 1917 сыллаахха туттарбыттара. Пулитцер 1912 сыллаахха өлбүтэ, оттон бириэмийэ пуондатын уонна суруналыыстыка оскуолатын олохтуур туһунан кэриэс суругун 1903 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр суруйбута, бу күн бириэмийэ олохтоммут күнүнэн ааҕыллар. 500 тыһ. АХШ дуоллара этэ. Бириэмиэйэ кыайыылаахтарын Колумбия университета анаабыт эспиэрдэриттэн турар Бириэмийэ Сүбэтэ ыам ыйыгар быһаарар уонна туттарар.  

Билигин суруналыыстыкаҕа 14 номинация, литэрэтиирэҕэ — 6, муусукаҕа биир уонна түөрт стипендия туттарыллар.
Тоҥолоччу

**Тоҥолоччу** (), 7000 көрүҥнээх былыр былыргаттан баар көтөр үөннэр. Улахан харахтаахтар, 4 көтөр кынаттаахтар, 4 -6 атахтаахтар, биир кутурук курдук эмэһэлээхтэр. Адьырҕа буолаллар, үксүн оҥоойуктары уонна кумаардары бултууллар.
Saxo Bank

**Saxo Bank**, Дания биир улахан баана, сир шаарын үрдүнэн биир улахан брокер. Кытай, Америка, Арассыыйа, Аустралия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Европа, Арассыыйа акциаларыҥ уонна облигациаларын атыылыыр. 

Саха Сиригэр элбэх дьон бу баан нөҥүө Кытай уонна Америка биржаларыгар оонньууллар.