open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сэбирдэх

мини|Араас көрүҥнээх сэбирдэхтэр
**Сэбирдэх** - үүнээйи сорҕото, үксүн фотосинтез көмөтүнэн тыынар уонна ууну көтүтэр үлэни (транспирация) толорор.

Умнастан ойоҕос өттүгэр үүнэн тахсар. Филогенезка үөскээһинэ араас суолунан барбыт. Сорох үүнээйилэргэ умнас бөлтөҕөрдөрө сэбирдэх буола сайдыбыттар, сорохторго (холобур, папоротниктарга) - үүнээйи ханнык да уоргаҥҥа арахсар буола илигинэ бэйэтин этиттэн-сииниттэн үөскээбит.

## Оҥоһуута
мини|275px|Сэбирдэх оҥоһуута
Мезофит үүнээйи оҥоһуутун сүрүн уратыта - ыйааһыныгар дьүөрэтэ суох киэҥ иэннээх: хаптаҕай чараас быһыылаах.

Луупа көмөтүнэн чинчийдэххэ 4 бөлөҕү араарыахха сөп: тас суба (эпителий), сүрүн (мезофилл), аһарар (тымырдар) уонна кытаатыннарар, форма биэрэр дьардьама.

## Быһаарыылар
Березовскай Максим Созонтович

**Березовскай Максим Созонтович**  (1745—1777) — Украинаттан төрүттээх Арассыыйа импиэрийэтигэр операны бастакы суруйбут композитор. Сорох музыковедтар гениальнай композитор быһыытынан билинэллэр.

Алтынньы 16 (27) күнүгэр 1745 сыллаахха Украинаҕа Глухов куоракка (билигин Украина Сумской уобалаһа) хаһаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 

1765—1774 сылларга Италияҕа олорбут, Болоньяҕа Мартини падреҕа үөрэммит. Арассыыйаҕа филармоническай академияны арыйар санаалаах төннүбүт. Ол эрэн өйөбүлү көрсүбэккэ эдэр сааһыгар бэйэтигэр тиийинэн өлбүт (сорохтор этэллэринэн бэйэтигэр тиийинии - үһүйээн, ол эрэн дьадаҥытык олорон элбэх кыһалҕаны көрсүбүтэ чахчы).

## Сигэлэр
* Максим Березовский олоҕун уонна айымньыларын туһунан (нуучч.) 
* Нестор Васильевич Кукольник «Максим Созонтович Березовский»  Исторический рассказ / Предания веков. В 2-х томах. Русская историческая повесть XIX — начала XX столетия.
* Youtube Михаил Казиник М. Березовскай F-dur скрипкаҕа сонаататыттан Adagio толорор]
*
Михаил Фёдорович (ыраахтааҕы)

**Михаил Фёдорович** — 1613—1645 сылларга нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ, Алексей Михайлович аҕата. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сирэ Арассыыйаҕа холбоммута.

Аҕата патриарх Филарет. Бөрөстүөлгэ Арассыыйаҕа бэрт уустук кэм ааһыыта Земскэй Собуор талыытынан олорбута. 

Дойдуну Европаҕа чугаһаппыт, байыаннай реформаны оҥорбут, Сибиири бигэтик баһылаабыт, тас дойдулары кытта сыһыаны тупсарбыт өҥөлөөх.

## Төрүччүтэ
1596 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ.
Былыргы боярдартан төрүттээх. Бастакы биллэр өбүгэтэ Андрей Иванович (хос аата Кобыла - биэ), летопись кэпсииринэн 1347 сыллаахха Владимир уонна Москуба Улуу кинээһигэр Семен Иванович Гордайга сулууспалыыр эбит. Аҕата Фёдор Никитич (манаахтыыр аата Филарет), ийэтэ Ксения Ивановна (манаахтыыр аата Марфа).

## Ыраахтааҕы буолуута
Годунов саҕана бырааттыы Романовтар, ол иһигэр Никита Романович, хаайыыга быраҕыллаллар, Никита уолаттара (ол иһигэр ыраахтааҕы буолуохтаах киһи аҕата Федор) Сибииргэ көскө манаахтыы бараллар уонна үксүлэрэ онно өлөр. Федор Никитич манаах буоларыгар Филарет диэн ааты ылар. Лжедмитрий I былааска кэлиитигэр бу дьонтон тыыннаах хаалбыттарын 1605 сыллаахха төннөрөр. 

Михаил бастаан Клин куоракка олорор, онтон Москубаҕа көһөр, онно нуучча сэриилэрин осаадатыгар түбэһэр, онтон 1612 с. босхолонон баран Костромаатааҕы вотчинатыгар ийэтин Ксения Ивановнаны кытта дэриэбинэҕэ олорор. Манна олордохторуна 1613 сыл кулун тутар 13 (23) күнүгэр Земскэй собуор 16 саастаах Михаилы ыраахтааҕынан талар. Собуор посуоллара Костромааҕа кэлэн кулун тутар 14 (24) күнүгэр Ипатьевскай манастыырга Земскэй собуор быһаарыытын биллэрэллэр. 

Аҕата патриарх Филарет 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар.

1645 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр (урукку ааҕыынан 13) 49 сааһыгар Москубаҕа өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Молуку

350px|мини|Молуку провинция
**Молуку**, эбэтэр **Молукку** () — Молуку архипелаагын соҕуруу арыыларыгар баар Индонезия провинцията.

Дьаһайар киинэ — Амбон куорат, Амбон арыыга (722 км²) турар. Олохтоохторо — 1 533 506 киһи (2010).

1950 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Молуку арыылара биир провинция этилэр. 1999 сыллаахха мусульмааннар олорор икки уокуруктара арахсан туспа Хотугу Молуку провинцияны олохтообуттара.

## Быһаарыылар
Молуку питтата

275px|мини|Молуку питтата
**Молуку питтата** () — питталар кэргэннэригэр киирэр көтөр көрүҥэ. Аата Молуку арыылар ааттарынан.

## Тас көрүҥэ
Этин-сиинин устата 18 см тиийэр. Өрөҕөтө оранж өҥнөөх, төбөтө хоҥор, хараҕын таһымынан хараҥа дьураалаах. Көхсө от күөҕэ, дабыдала халлаан күөҕэ, кынаттара харалаах маҥаннар.

## Тарҕаныыта
Соҕуруу Азия дойдуларыгар (Бруней, Вьетнам, Гонконг, Индия, Индонезия, Камбоджа, Кытай, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд) уонна Австралияҕа үөскүүр.

Айылҕаҕа тропик уонна субтропик сииктээх ойуурдарыгар олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар. Сымыытын 14 хонук баттыыр.
Индонезия тыла

**Индонезия тыла** () — австронезия тылларыттан биирдэстэрэ. Индонезия өрөспүүбүлүкэтин официальнай тыла (1945 сылтан). Олоххо-дьаһахха 20-чэ мөл киһи туһанар. Тылы араастатһымнаахтык билэр дьон ахсаана — 200 мөл кэриҥэ. 

XX үйэ бастакы аҥарыгар малаай тылыгар олоҕуран туспа тыл быһыытынан баар буолбута. Аан бастаан 1928 сыллаахха Ыччат кэнгириэһигэр маннык аатынан биллибитэ, онтон улам-улам малаай тыла диэн ааты үтүрүйэн кэбиспитэ. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Сэһэн Ардьакыап

**Сэһэн Ардьакыап** (төрүүрүгэр Мучен Собин диэн суруллубут, 1739-1829) - саха быраабын туруорсубут киһи, Бороҕон улууһун бастакы кулубата.

## Төрүччүтэ
Аҕата Собо Оҕонньор (Собо Огонеров) II Суотту (билигин Уус-Алдан Тумула) нэһилиэгэр Туйма үрэх кэтирээн Тыҥа күөл буолар сиригэр олорбут. 

## Олоҕун олуктара
Ийэтэ эрдэ өлбүт курдук, онон аҕата хос кэргэннэммитигэр туран эрэр уол куоракка киирбит. Онно Калина Аржаков диэн көскө кэлэн олорор киһиэхэ "иитиллибит" (хамначчыттаабыт). Калина Аржаков сабаҕалааһын быһыытынан опаалаҕа киирбит Екатерина II вельможата.
Өйдөөх уолу таба көрөн бу киэҥ ыырдаах санаалаах киһи Сэһэни такайбыт-үөрэппит кэриҥнээх. Ол түмүгэр Сэһэн ииппит киһитин араспаанньатын ылар.

Сэһэн Ардьакыап 1789 сылтан 1794 сыллаахха дылы Санкт-Петербуурга олорбут. Бу кэмҥэ кинини Сибиир туһунан сокуоннары оҥорууга үлэлэтэллэр.

1789 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр (саҥа ааҕыынан балаҕан ыйын 29) Екатерина II ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит.

## Сэһэн Ардьакыап туруорсуутун сүрүн тиэзистэрэ
#Саха дьоно нуучча ыраахтааҕытын илиитигэр көҥүл өттүнэн киирбиттэрэ;
#Дойду илин өттө сайдарыгар саха дьонун көлө түһээниттэн босхолоон, ол оннугар көлөҕө бэдэрээт олохтуурга;
#Саха сиригэр бурдук үүнэр кыахтаах, сахаларга бас билиигэ сирдэ биэриҥ;
#Судаарыстыба Саха сирин дьаһайарыгар анаабыт үбүн-харчытын сахалар бэйэлэрэ тыырар кыахтаахтар, анал кэнсэлээрийэтэ олохтооҥ - бэйэбитин бэйэбит дьаһаныахпыт (самоуправление);
#Саха дьоно православиены ылынар кыахтаахтар;
#Саха дьоно судаарыстыба уонна уопсастыба дуоһунастарыгар сулууспалыылларын туһугар үөрэттэриэххэ.

## Дьиэ кэргэнэ
Аҕата Собо иккис ойоҕуттан Капрал уонна Матрена диэн Сэһэнтэн 15 сыл балыс оҕолордооҕо сурукка киирэ сылдьар.

Икки уоллааҕа биллэр. Биирэ Михаил Санкт-Петербуурга үөрэммит, онно ойохтоммут курдук (үһүйээн быһыытынан дойдутугар сүктэрэн истэҕинэ ат быраҕан ойоҕо өлөн хаалар), оҕолооҕо биллибэт. Ол кыыс көмүллүбүт чочуобунатын сэмнэҕэ билигин да баар.
Иккис уол Иван Барашков бэйэтэ Өлөксөй диэн уоллаах. Ол Өлөксөй үс Уйбаан диэн уоллааҕа Саха Сиригэр биллэр-көстөр дьон буолбуттара. Холобур, Иккис Уйбаан 1913 сыллаахха сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, хаартыскаҕа баар.

## Быһаарыылар
Этанол

[thumb|Этанол химическай структурата. Символлар: C диэн [углерод, H - водород уонна O диэн кислород. Линиялара ханнык атомнар сыһыаннаахтарын уонна химия сибээһин көрдөрөр.]]

**Этанол**, өссө **этиловай испиир** ол эбэтэр **килиэп испиирэ** диэн биллэр, умайар, өҥө суох химия соединенията. Арыгыга буллар испиирдэртэн биирдэстэрэ. Химия формулата  C2H5OH, also written as C2H6O. Растворитель курдук эмиэ туттуллар тоҕо диэн атын химия эттиктэрин сууратар уонна токсичнайа кыра.

## Этанол оттуга

**Этанол оттуга** массыыналарга уонна атын двигателларга бензин оннугар туттулуон сөп. Сороҕор бензины кытта булкуйаллар, онтон сороҕор этанолу көннөтүк тутталлар.

## Быһаарыылар


## Атын сигэлэр
*E85 is an alcohol fuel mixture: 85% ethanol + 15% gasoline - US E85 refueling map
*International Chemical Safety Card 0044
*Molview from bluerhinos.co.uk  See Ethanol in 3D (may take over a minute to load using a dial-up connection)
Бензин

**Бензин** диэн ис умайыылаах хамсатааччыга оттугунан туттуллар токсичнай саһархай убаҕас. Ниеби дистилляциятын кэнниттэн үөскүүр. Дистилляция процессыһыгар олус сылаас температураларга дылы сылытыллар уонна компоненнарыгар арахсар, бииринэн бензин буолар. Октан буолар, формулата  (C8H18), ол аата углеводород буолар. 

Бензины заправкаларга атыылыллар. Үчүгэйдик оттук буоллун диэн араас добавкалары эбэллэр, ол иһин араас хампаанньа оҥорбут бензина араас араас буолуон сөп. Октановай чыыһылатынан кээмэйдэнэр. Массыыналар улахан өттө "мэльдьи туттуллар бензины" тутталлар, ол бензин октановай чыыһылата 87 буолар. Үксүгэр заправкаҕа үс октановай чыыһылалаах бензины атыылааччылар. 

## Туттуута
Бензин үксэ массыналарга оттук курдук туттуллар, ол гынан баран араас инструменнар эмиэ тутталлар, ол курдук "Дружба" эрбиитэ, араас моторкалар уонна да атын

## Куттала
Бензин олус кутталлаах буолуон сөп. Электрическай кыым баар буоллаҕына эстиэн сөп. Киһи истэһинэ доруобуйатыгар олус улахан хорумньуну оҥоруон сөп. Өссө сиргэ улахан дьайыыта диэн умайбытын кэннэ угарнай гааһы салгыҥҥа таһаарар. Дьиэ иһигэр уматыллаҕына киһини түргэнник өлөрүөн сөп.

## Быһаарыылар
Заправка

[thumb|[АХШга массына заправката]]
thumb|Аан дойдуга бастакы заправка - аптека, Карл Бенц Мангейм-Пфорцгеймҥа айанныырыгар атыылаһыллыбыта
thumb|Билиҥҥи бириэмэ заправката

**Автомобиль заправкалыыр станцията** (АЗС) — суол аттыгар массыыналарга оттугу атыылыыр тэрилтэ. Кылгатыллыбыта *заправка* диэн ааттанар

Саамай тарҕаммыт заправкалара бензины уонна керосины атыылыыллар. Онтон атын заправкалара сжатай гааһы, сжижженнай гааһы уонна водоруоду атыылыыллар. 

Билиҥҥи бириэмэ заправката оттугу атыылааһыттан атынынан эмиэ дьарыктанар, ол курдук кыракый маҕаһыын уонна аһыыр сир, банкомаат, массыынаны сууйар сир баар буолааччы.

АЗСтар олорор сиргэ уонна суол АЗСыгар арахсаллар. Куоракка турар заправкаларага куттала суох буолуутугар олус күүстээх ирдэбиллээхтэр, ол курдук, дьиэлэртэр, оскуолалартан, балыыһалартан уонна атын уопсастыбыннай тэрилтэлэртэн турара ырааҕа регламеннаах.

2008 сыл саҕана Россияҕа 20 000 заправка баар этэ. АЗС ырыынаага централизованнай буолар, ол курдук 40 бырыһыанын 8 хампаанньа тутан олорор.

## Үөскээһинин историята
* Бастаан бензины уонна атын оттуктары, ол курдук гааһы аптекаларга атыылыыллар эбит. Бастакы заправканы Карл Бенц кэргэнэ Берта Бенц Германия Вислох куоратыгар туруорбут.

* Бастакы атын сиргэ турар атыы тутуутун АХШга ХХ үйэ саҥатыга туруорар буолбуттар. 

## Кыамталаах эбии өҥөлөр

* парковка
* грязь пылесоса
* накачка шины с возможностью контроля давления воздуха в шинах
* дополнительные потребности в продажах для автомобилистов
* мойка транспортных средств (автомойка)
* ванная комната (туалет, душевая комната, душевая кабина)
* продажа продуктов питания , напитков и т.д. (шведский стол, кафе)
* розничная продажа непродовольственных товаров (газет, журналов, сувениров и др.)
* продажа сжиженного газа в баллонах отопительного назначения (пропан-бутан)

## Быһаарыылар
Банкомаат

**Банкомаат** диэн баан счетуттан харчыны ылар тэрил. 

Сорох банкомааттар харчыны биэрэр эрэ буолбатахтар. Харчынын счетка угуохха сөп уонна төлөпүөнү уонна атын коммунальнай өҥөлөрү төлүөххэ сөп. 

Үксүнэн банкоматтар баан аттыгар, маҕаһыыннарга, торговай центрдарга уонна аһыыр сирдэргэ баар буолааччылар. 

Туттарга баан биэрбит дебетовай эбэтэр кредитнай карточка баар буолуохтаах. ПИН нүөмэрин киллэрэн баран счеткуттан харчыны уһулуоххун сөп.
Сиртэн хостонор оттук

thumb|220px|right|Сылааһы туттарга чох уматыллыбыт
**Сиртэн хостонор оттук** диэн углеводороднай оттуктар. Дьоннор маннык углероднай оттуктар урут өлбүт кыыллартан уонна үүнэйилэртэн хаалбыттар диэн итэҕэйэллэр

Саамай тутаах сиртэн хостонор оттуктар чох, ниэп уонна гаас буолар.

## Туттуута
Сиртэн хостонор оттуктар электричество уонна сылаас оҥорорго туттуллаллар. Ууну сылытан паар оҥорон вентиляторга майгынныыр турбинаны хамсатар. Турбина хамсаатаҕына иһигэр баар магниттар электричествоны үөскэтэр. Учуонайдар этэллэринэн сиртэн хостонор оттуктар суохтара эбитэ буоллар киһи маннык сайдыа суоҕа этэ дииллэр.

Дьоннор өссө дьиэлэрин сылытаар сиртэн хостонор оттугу уматаллар. Салгыны олус киртитэрин иһин чоҕу туттуута аҕыйаабыт. Сорох дьиэлэргэ гааһы уматан дьон плитаны сылытан ас астыыллар.

Оннук оттуктар киэҥник транспорга тутталлар. Ол аата массыыналары, грузовиктары, самолеттары, поездтары хамсатарга оттук уматыллар. Билиҥҥи бириэмэҕэ обществоҕа сиртэн хостонор оттук олус тутаах буолбута, суох буоллаҕына хамсааһын суох буолар.
Алпабыыт

**Алпабыыт** (, ) диэн суруйуу систиэмэтэ, суруйуу символларын тиһигэ. Боростуой символлар "буукуба" диэн ааттаналлар, хас биир буукуба биир тыаска сибээстэнэр. Алпабыыты үчүгэйдик үлэлээтин диэн ааҕар киһиэхэ көмөнү эбэллэр, ол курдук пунктуация бэлиэлэрин, пробеллары, ааҕар туһаайыытын стандартын уонна да атын.

Алпабыыт диэн *[[Алеф]]* уонна *[[Бет]]*, Финикия алпабыытын бастакы икки буукубаларыттан үөскээбитэ.

## Алпаабыт кылгас историята
Алпабыыттар тиһиктэрэ уонна ханнык тылларга туттулларын холобурдара:
* Римскай алпабыыт (Латиница), аан дойдуга ордук тарҕаммыт
* Гириэк алпабыыта, гириэк тылыгар туттуллар
* Араап алпабыыта, арааб тылыгар туттуллар
* Иврит aлпабыыт, дьэбириэй тылыгар туттуллар
* Кириллица, греческай алпабыытыгар төрүттэммитиэ, нуучча уонна болгар тылларыгар туттуллар
* Хангыль, кэриэй тылыгар туттуллар

## Быһаарыылар
Сиэп төлөппүөнэ

200px|thumb|Сиэп төлөппүөнүн араастара
[200px|thumb|[Siemens AX72.]]
[thumb|[Galaxy Nexus, смартфон холобура|325x325пкс]]

**Сиэп төлөппүөнэ** (өссө **мобильнай телефон**, **сотовай телефон** диэн ааттанар) — диэн кыра радио нөҥүө үлэлиир төлөпүөн.

Сиэп төлөппүөнүнэн ыраахха дылы провода суох эрийиэххэ сөп. Чугас турар базовай станция (сота) нөҥүө телефон ситимигэр холбонон үлэлиир. Мобильнай телефон буолан сотаттан наһаа ыраттаҕына атын сотаҕа сигнал ыытан ол сотаҕа холбонор. Киһи сотаттан сотаҕа уларыта сылдьан кэпсэтиэн сөп, уонна сота уларыйарын киһи билбэккэ хаалан.

Сиэп төлөппүөнэ тарҕаммытын кэннэ сыаната чэпчээн киһи барыта атыылаһар кыахтаммыта.

Сорох телефоннар «смартфон» диэн аттаналлар. Куолаһынан кэпсэтии таһынан атын функциялардаахтар:

* почтаны, смсһы тутуу уонна ыытыы
* Контактары суруйуу
* Калькулятор, будильник уонна погоданы билии
* Интернет
* Оонньуулар
* Хаартысканы уонна видеону суруйуу

## Быһаарыылар
Лиитэрэ

**Лиитэрэ** диэн метрическай кэриҥ мээрэйэ. 

Биир лиитэрэ диэн дециметр кубик кэриҥэ буолар. Ол кубик размера 10 х 10 х 10 сантиметр буолар. Биир лиитэрэ уу массата оруобуна биир килограмм буолар. Бу результаттары 1795 сыллахха киллэрбиттэр, онно биир граммы биир кубическай сантиметр муус ыйааһына буолар..

Лиитэрэ символа л.
* Мантан кыра кэриҥҥэ декалитр туттуллар - 10 декалитр = биир литр.
* Мантан кыра кэриҥҥэ сантилитр туттуллар - 100 сантилитр = биир литр.
* Мантан кыра кэриҥҥэ миллиметр туттуллар - 1000 миллиметра = биир литр.

Метрическай система ыйааһына буолан баран кэриҥҥэ СИ систематыгар кубическай метр туттуллар. Ол гынан баран, син биир туттуохха сөп, ол иһин олоххо киэҥник тарҕаммыт. 

## Быһаарыылар
Метр системата

**Метр системата** диэн кээмэйдэр стандартара. Дьиҥ аата СИ - боронсустуу  **''S**ystème **I**nternational d'unités*.

СИ системата 7 кээмэйдээх: метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), моль (атомнар уонна молекулалар ахсаана), уонна кандела (сырдык кээмэйэ). Бэйэ бэйэлэрин кытта булкуһан туттулуохтарын сөп. Оннук "СИттан тахсыбыт кээмэйдэр" тахсаллар, ол курдук кэриҥ кээмэйэ, энергия, давление уонна түргэн кээмэйдэрэ тахсаллар.

Бу система аан дойдуга туттуллар. Официальнайдык 3 дойду метрическай системаны туттубат: Мьянма, Либерия уонна АХШ.  Ол гынан баран билимҥэ уонна медицинаҕа киэҥник туттуллар. 


== Историята уонна туттуута ==
Метр системата Францияҕа революция кэнниттэн айыллыбыта. Бастаан икки эрэ мээрэйдээх этэ. Метр системата учуонайдарга олус киэҥник тарҕаммыт.

1860 сыллаахха Джеймс Клерк Максуэлл уонна Вильям Томсон үс кээмэйинэн туттарга санааны киллэрбиттэр: уһуну, ыйааһын уонна бириэмэ. Атын кээмэйдэр мантан тахсар гына киллэрбиттэр. 

Кэнники электричествоны уонна магнетизмы үөрэтии саҕаламмытын кэннэ ону быһаарар атын кээмэйдэр наада буолбуттар. ХХ үйэ ортотун диэки араас метрическай система версиялара баар буолбут, онно учуонайдар да булкуллар буолбуттар.
Ол иһин 1954 сыллаахха тохсус Ыйааһын уонна Кээмэй конференциятыгар Аан дойдутааҕы Кээмэй систематын бастакы версиятын айбыттар. Онно метр (уһун кээмэйэ), килограмм (ыйааһын кээмэйэ), секунда (бириэмэ кээмэйэ), ампер (электричество), Кельвин (температура), уонна кандела (сырдык кээмэйэ) туттуллубут.   Сэттис кээмэй - моль 1971 сыллаахха эбиллибит.

Билигин СИ системата аан дойду үрдүнэн туттуллар, ол гынан баран АХШга, Либерияҕа уонна Мьянмаҕа туттуллубат, онно имперскай система билигин даҕаны туттуллар. Атын дойдулар, үксүнэн урукку Британия Империятыгар баар дойдулар билигин урукку имперскай системаны уларыта сатыы сылдьаллар, эбэтэр икки системаны тутталлар.

== Кээмэйдэр == 

=== Төрүт кээмэйдэр ===
СИ "төрүт кээмэйдэрэ" диэн учуонайдар уонна көннөрү дьон туттар кээмэйдэрэ. Бары атын кээмэйдэр бу кээмэйдэри булкуйдахха тахсаллар. Атын кээмэйдэр "СИ кээмэйиттэн тахсыбыт кээмэйдэр" диэн ааттаналлар



=== Оҥоһуллубут кээмэйдэр ===
Derived units are created by combining the base units. The base units can be divided, multiplied, or raised to [[exponent|powers]]. Some derived units have special names. Usually these were created to make calculations simpler.



=== Prefixes ===

Very large or very small measurements can be written using [[prefix]]es. Prefixes are added to the beginning of the unit to make a new unit. For example, the prefix *kilo-* means "1000" times the original unit and the prefix *milli-* means "0.001" times the original unit. So one *kilometre* is 1000 metres and one *milligram'' is a 1000th of a gram.

## Быһаарыылар
Лыыбырда

**Лыыбырда** — саха остуоруйата, сүрүн дьоруойун Лыыбырда диэн эр киһи аатынан ааттаммыт. Киһи булугас өйүнэн ньүдьү-балай күүһү кыайар кыахтааҕын кэрэһэлиир.

Лыыбырда — сыыс от.
Юлаев Салават

**Салават Юлаев** () - башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥаарын политическэй диэйэтэлэ, салайааччыта.

1773 сыл сэтинньититтэн 1774 сыл сэтинньитигэр дылы Пугачев бастаанньаһыттарын истэригэр салайар үлэҕэ сылдьыбыта. Бастаан полковник, онтон бригадир чыыннаах сылдьан бастаанньаһыттар этэрээттэрин хомуйбута, бырабыыталыстыба сэбилэниилээх күүстэрин кытта сэриилэспитэ, кириэппэстэри осаадалаабыта уонна ылбыта, былдьаабыт сирдэригэр саҥа салайар тэрилтэлэри арыйталаабыта.

## Олоҕун олуктара
1754 сыллаахха  Текеево диэн Оренбуург губерниятын Уфа провинциятын Шайтан-Кудей буолаһын дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ (билигин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин Салават оройуона). Күнэ-дьыла чуолкай биллибэт буолан баран билигин бэс ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Аҕата Юлай Азналин сотник этэ, 1765 сыллаахха буолас старшинаата буолбута. 1771 -1773 сылларга Казахстааҥҥа уонна Польшаҕа буолбут сэриилэргэ кыттыбыта.

Салават үөрэхтээҕэ биллэр, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт.

1800 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Поллок Джексон

мини|'''Поллок Джексон'''

**Поллок Джексон** (; 1912 сыл тохсунньу 28 – 1956 сыл атырдьах ыйын 11) XX үйэ иккис аҥаарын ойуулуур ускуустубатыгар бөдөҥ сабыдыалы оҥорбут Америка уруһуйдьута, абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта. 

Кини уруһуйдара абстрактнай экспрессионизм иһин киэҥник биллибиттэр. Олус биллэр үлэлэлэрэ кырааска тохтон түспүтүнэн оҥоһуллубут. Кини хос аата "Джек Дриппер" (тохто сылдьар) диэн эбит. Ол ньыматын иһин дьон "хамсаныы уруһуйа" диэн ааттаабыттар. Поллокка кэргэнэ уруһуйдьут  Лии Краснер көмөһөр эбит, уонна ол бириэмиэҕэ бэйэтэ истииллээх этэ.  

1945 сыллахха Лии Краснер диэн ааттах уруһуйдьуту кэргэн ылбыт, кини карьератыгар уонна наследиятыгар улахан сабыдыалы оҥорбут.  

Поллок 44 саастааҕар итирик сыльдьан массыынанан авариятыгар түбэһэн өлбүт. 1956 сыллаахха киниэхэ анааммыт Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар выставка ааспыт. Өссө улахан выставка 1967 сыллаахха ааспыт. 1998 уонна 1999 сылларга Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар уонна Лондоҥҥа Тэйт музейыгар ааспыттар. 

2000 сыллаахха "Поллок" киинэ уһуллубут, сүрүн оруолун Эд Харрис толорбут, уонна ол оруолун иһин Оскар бириэмийэтин ылбыт.

2006 сыллаахха «Сотбис» аукциоҥҥа «5 нүөмэр, 1948» диэн хартыыната 140 мөл дуолларга атыыламмыта. Бу хартыына бэйэтин кэмигэр аан дойдуга саамай үрдүк сыаналаах буолбута. 

## Быһаарыылар
Абстрактнай экспрессионизм

**Абстракт экспрессионизм** () — киһи санаатын толору биэрэ сатаан, улахан болотунаҕа бөдөҥ киистэнэн быстах штрихтэри туһанан түргэнник уруһуйдуур ньыманы туһанар худуоһунньуктар оскуолалара (хамсааһыннара).  Сороҕор кыраасканы соруйан таммалаталлар. Худуоһунньук соруга - бэйэтин ис эйгэтин хартыынатыгар толкуйдаабакка эрэ, хам-түм уруһуйдаан биэрии. 
thumb

Аан бастаан — абстрактнай сюрреализм (*abstract surrealism*) быһыытынан 1940-с сылларга Андре Бретон идиэйэтинэн үөскээбитэ. Сүрүн өйөөччүлэрэ америка уруһуйдьуттара Ганс Хоффман, Аршиль Горки, Адольф Готлиб этилэр. 1950-с сылларга Джексон Поллок, Марк Ротко уонна Виллем де Кунинг салайар кэмнэригэр бу хамсааһын күүскэ сайдыбыта.

## Худуоһунньуктар

* Эд Рейнхардт
* Адольф Готлиб
* Albert Kotin
* Anne Ryan
* Аршиль Горки
* Барнетт Ньюман
* Брэдли Уолкер Томлин
* Charles Alston
* Cleve Gray
* Клиффорд Стилл
* Конрад Марка-Релли
* Сай Твомбли
* David Hare
* Дэвид Смит
* Элен Гамильтон
* Элен де Кунинг
* Emerson Woelffer
* Энрико Донати
* Ernest Briggs

* Esteban Vicente
* Франц Клайн
* Friedel Dzubas
* Fuller Potter
* George Rickey
* Grace Hartigan
* Hale Woodruff
* Hans Burkhardt
* Ганс Гофман
* Hedda Sterne
* Элен Франкенталер
* Herbert Ferber
* Harold Shapinsky
* Ibram Lassaw
* Игорь Вулох
* Исаму Ногути
* Jack Bush
* Джек Творков
* Джексон Поллок
* Джеймс Брукс
* Jane Frank

* Jimmy Ernst
* Джоан Митчелл
* Джон Чемберлен
* Jon Schueler
* Kenzo Okada
* Ли Краснер
* Louis Schanker
* Louise Nevelson
* Manouchehr Yektai
* Марк Ротко
* Марк Тоби
* Марк Ди Суверо
* Mercedes Matter
* Michael Goldberg
* Milton Resnick
* Morris Graves
* Морис Луис
* Nicholas Marsicano

* Nicolas Carone
* Norman Bluhm
* Norman Lewis
* Paul Jenkins
* Филипп Густон
* Ray Parker
* Ричард Дибенкорн
* Richard Lippold
* Richard Pousette-Dart
* Роберт Де Ниро (старший)
* Роберт Мотеруэлл
* Сэм Фрэнсис
* Seymour Lipton
* Taro Yamamoto
* Theodore Roszak
* Теодорос Стамос
* Виллем де Кунинг
* Уильям Базиотис
* William Ronald
* Жан-Поль Риопель
* Роберт Московиц
* Чёрный Иван Иванович
* Солдатенков Сергей Михайлович
* Фищенко Наталья Ивановна

## Эбии көр
* Абстракционизм
* Авангардизм
Веласкес Диего

мини|Бэйэтин портрета, 1630
**Веласкес Диего** (1599 бэс ыйын 6 — 1660 атырдьах ыйын 6) — Испания уруһуйдьута, Филип IV хоруол суудун бастакы уруһуйдьута.
Испания живопиһын кыһыл көмүс бириэмэтин биир улуу бэрэстэбиитэлэ.

## Олус биллэр үлэлэрэ
мини|170px|Инфанта Маргарита Австрийская, 1660

### Религия уонна мифологияҕа сыһыаннаах сюжеттар
* «Поклонение волхвов» (1619, Прадо, Мадрид).
* «Христос в доме Марфы и Марии» (1620, Национальная галерея, Лондон).
* «Изгнание мавров» (1627, Прадо, Мадрид).
* «Триумф Вакха или Пьяницы» (1628, Прадо, Мадрид).
* «Кузница Вулкана» (1630, Прадо, Мадрид).
* «Распятый Христос» (1632, Прадо, Мадрид).
* «Сдача Бреды (Лес Копий)» (1634, Прадо, Мадрид).

### Мэтириэттэр
* «Портрет графа Оливареса» (ок.1638, Эрмитаж, Санкт-Петербург).
* «Конный портрет короля Филиппа IV» (1635, Прадо, Мадрид).
* «Портрет Филиппа IV в военном костюме, называемый Ла Фрага» (1644, Нью-Йорк, Галерея Фрик)
* «Портрет Филиппа IV» (1656, Прадо, Мадрид).
: (Всего было написано около полутора десятков портретов короля в течение 37 лет).
* «Портрет папы Иннокентия X» (1650, Рим).
* «Портрет инфанты Марии Терезы» (1651, собрание Леман, Нью-Йорк).
* «Портрет инфанты Маргариты» (1660, Прадо, Мадрид).
* «Менины (Фрейлины)» (1657, Прадо, Мадрид).
* «Портрет инфанты Маргариты» (Музей искусств им. Богдана и Варвары Ханенков, Киев — http://www.khanenkomuseum.kiev.ua/ua/exposition/collections/25/53.htm )

## Быһаарыылар
Донателло

thumb|right|Донателло оҥорбут ''Давида''
**Донато ли Никколо ди Бетто Барди** (**Донателло** диэн киэҥник биллэр) (1386 — 1466 ахсынньы 13 күнэ) Италия Ренессанс бириэмэтээҕи скульптора.  Флоренцияҕа олорбута, уонна кини бириэмэтээҕи скульптордартан олус биллэр этэ. Олус майгынныыр гына оҥорор ньымалаах этэ.

Ренессанс бириэмэтээҕи скульптордартан биир улуу этэ. Кини ренессанска улахан сабыдыалы оҥорбут, уонна готическай скульптуралары оҥорору тупсарбыт. 

## Олус биллэр үлэлэрэ
* "Сибэтиэй Марк" (1411–1413), Orsanmichele, Florence
* Сибэтиэй Джорж храма (1415–1417) — Museo Nazionale del Bargello, Florence
* "Хабаккук көрбүөччүтэ" (1423–1425) — Museo dell'Opera del Duomo, Florence
* "Ирод бырааһынньыга" (c. 1425) — Baptismal font, Baptistry of San Giovanni, Siena
* "Давид" (c. 1425–1430) — Museo Nazionale del Bargello, Florence
* "Мадонна былыт быыһыгар" (c. 1425–35) marble relief, Museum of Fine Arts, Boston
* "Аттаах Гаттамелатта монумена" (1445–1450) — Piazza del Santo, Padua
* "Буруйу билинэр Магдалена" (c. 1455) — Museo dell'Opera del Duomo, Florence
* "Юдиф уонна Холоферне" (1455–1460) —  Palazzo Vecchio, Florence
* "Мария уонна түөрт ангеллаах Оҕо  (1456), Victoria and Albert Museum

## Быһаарыылар
Питер Брейгель Аҕа

**Питер Брейгель, Аҕа** (c. 1525 – 1569 балаҕан ыйын 9) Голландия Ренессанс бириэмэтээҕи уруһуйдьута уонна графига. Биллэр хартыыналарыгар пейзажтары уонна бааһынайдары уруһудаабыта. Атын Брейгель дьиэ кэргэниттэн ураты буолаары "Бааһынай Брейгель" диэн хос ааты ылбыта.

## Сорох үлэлэрэ

File:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|*Вавилон башнята*, 1563
File:Pieter Bruegel the Elder - Peasant Wedding - Google Art Project.jpg|*Бааһынай сыбаайбата*, 1568, Kunsthistorisches Museum, Vienna
file:Pieter Bruegel d. Ä. 031.jpg|Неаполь бухтатыгар муораҕа охсуһуу*, 1560, Galleria Doria-Pamphili, [[Rome]]
file:Pieter Bruegel the Elder - The Fall of the Rebel Angels - Google Art Project.jpg|Утарсыбыт ангеллар түһүүлэрэ*, 1562, Royal Museums of Fine Arts of Belgium, Brussels
file:Bruegel_d._Ä.,_Pieter_-_Tower_of_Babel_-_Museum_Boijmans_Van_Beuningen_Rotterdam.jpg|Кыра Вавилон башнята*, c. 1563, [[Museum Boymans-van Beuningen]], [[Rotterdam]]
file:Pieter Bruegel d. Ä. 007.jpg|Кавалерия процессията*, 1564, Kunsthistorisches Museum, Vienna 
file:Pieter Brueghel der Jüngere - Bethlehemitische Kindermord.jpg|Буруйа суохтары өлөрүү*, c. 1565, versions [[Royal Collection]], [[Kunsthistorisches Museum, Vienna]], and London art market (2007)
file:Children.jpg|Оҕолор ооннньуулара*, 1560, Kunsthistorisches Museum, Vienna
file:Pieter Bruegel the Elder - The Land of Cockaigne.JPG|Үүт уонна мүөт дойдута*, 1567, [[Alte Pinakothek]], [[Munich]]
file:Pieter Bruegel d. Ä. 014.jpg|Бааһынай үҥкүүтэ*, 1568, Kunsthistorisches Museum, Vienna 
file:Pieter Bruegel d. Ä. 024.jpg|Харчыны көрдөөччүлэр*, 1568, [[Louvre]], [[Paris]]
file:Pieter_brueghel_the_elder-children_playing-detail.jpeg|Оҕолор оонньууларын деталя * (1560)


**Winter Landscape with a Bird Trap*, 1565, Bruxelles, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van Belgie, inv. 8724
* *The Peasant and the Nest Robber*, 1568, Kunsthistorisches Museum, Vienna
* *The Three Soldiers*, 1568, Frick Collection, New York City
* *Conversion Of Paul*, 1567, Kunsthistorishes Museum, Vienna
* *The Storm at Sea*, an unfinished work, probably Bruegel's last painting.

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Biography at the Web Gallery of Art
* Pieter Bruegel the Elder at Olga's Gallery 
* Pieter Bruegel the Elder in the "A World History of Art" 
* Complete list of paintings. Includes all of the 100 proverbs from the painting, with explanation (in French). 
* www.all-art.org/early_renaissance About Pieter Brueghel the Elder
* Timken Museum of Art's "Parable of the Sower" by Pieter Bruegel the Elder
Рафаэль

thumb|Бэйэ мэтириэтэ.

**Раффаэлло Санцио да Урбино** (*Raffaello Sanzio da Urbino*, 1483 кулун тутар 28 – 1520 муус устар 6), **Рафаэл** диэн аатынан биллэр, Италия уруhуйдьута уонна архитектора. Кини, Леонардо да Винчины уонна Микеландьелоны кытта, Ренессанс кэмин бастыҥ чулуу киhитэ буолар.

## Урбино уонна оҕо сааһа
Рафаэль Италия Урбино куоратыгар төрөөбүтэ.Уруһуйдьут Джиованно Санти оҕото. Кини бастакы учуутал буолбута, ол гынан баран 11 саастааҕар аҕата өлөр.

15 саастааҕар Петро диэн уруһуйдьутка көмөлөһөөччүнэн кини мастерскуойугар үлэлии киирэр. Кини Умбрия эрэ регионугар буолбакка, Римҥа уонна Флоренцияҕа дылы биллэр эбит. Киниэхэ биир сүдү суолталаах үлэни - Ватикаҥҥа баар Папа биир улахан таҥара дьиэтин - Сикстинскай Капелланы уруһуйдааһыны бэриллибит эбит. 

Перугино уруһуйдууру ордук табыгастаах ньымаларын билэр эбит уонна бэриллибит бириэмэҕэ бүтэрэри сатыыр эбит. Сорох портреттары уруһуйдаабыт, ол гынан баран үксэ үлэтэ религиознай эбит. Сорох үлэлэрэ Мадонна оҕотун кытта уруһуйдаммыта - ону дьоннор дьиэ кэргэн часовнятыгар туруоруохтарын сөп эбит. Биллэрин иһин баай дьоннортор сакаас бөҕөтө киирэр эбит, ол иһин "көмөлөһөөччүлэр" наадалар эбит.

Рафаэль учууталыттан элбэҕи билбит - хайдах уруһуйдууру, киһи анатомиятын, краска химиятын уонна уруһуй тэҥ буолар курдук уруһуйданарын. 
Рафаэл кылгас олоҕу олорбута (37 сааhыгар өлбүтэ), ол эрээри элбэх үлэни оҥорон хаалбыта.

## Литература
* Blunt, Anthony, *Artistic Theory in Italy, 1450-1660*, 1940 (refs to 1985 edn), OUP, ISBN 0-19-881050-4
* Gould, Cecil, *The Sixteenth Century Italian Schools*, National Gallery Catalogues, London 1975, ISBN 0-947645-22-5
* Roger Jones and Nicholas Penny, *Raphael*, Yale, 1983, ISBN 0-300-03061-4
* Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, *The Renaissance Print*, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2
* Pon, Lisa, *Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print*, 2004, Yale UP, ISBN 978-0-300-09680-4
* Shearman, John; *Raphael in Early Modern Sources 1483-1602*, 2003, Yale University Press, ISBN 0-300-09918-5
* Vasari, *Life of Raphael* from the *Lives of the Artists*, edition used: *Artists of the Renaissance* selected & ed Malcolm Bull, Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
* Wölfflin, Heinrich; *Classic Art; An Introduction to the Renaissance*, 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.

## Сигэлэр

* V&A London online feature on the Raphael Cartoons 
* Ten drawings and three paintings from the Royal Collection
* Web Gallery of Art
* Most of the Raphael/Raimondi prints from the San Francisco Museums
Хабаҕал

**Хабаҕал** – былыргыга Көмүлүөк оһох иннин үөһээ өттүн, сүүһүн ааттыыллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Амур уобалаhа

**Аму́р уобалаһа** (*Приаму́рье*) — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин субъега. Киин куората — Благовещенскай. Хоту өттүттэн Саха Сирин кытта, илин өттүттэн Хабаровскай кыраайы уонна Дьэбэриэй автономнай уобалаһын кытта, Забайкальскай кыраайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Кытайы кытта кыраныыссалаах.

1932 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ.

## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 816 910 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 2,26 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,1 % (2013).

Национальнай састааба 1959—2010 гг.

## Экономиката
Уопсай региональнай бородуукта 2007 сыллахха киһи аайы 131 039,60 солкуобай этэ. Ортотунан Россияҕа 198 817 солк этэ..

### Промышленноһа
* Свободненск вагону ремоннуур собуот

### Уот оҥоруута
* Бурейскай ГЭС - кыаҕа 2010 МВт, сылга 7,1 млрд кВтч оҥорор
* Зейск ГЭС кыаҕа 1330 МВт, сылга  4,9 млрд кВтч оҥорор
* тутуллар турар Нижнебурейскай ГЭС кыаҕа 321 МВт, сылга1,6 млрд кВтч оҥорор
* чоҕунан үлэлиир Благовещенскай ТЭЦ кыаҕа  280 МВт уонна 817 Гкал/ч сылааһы оҥоруон сөп.
* Райчихинскай ГРЭС — 102 МВт и 238 Гкал/ч

### Транспорт
* Транссибирская магистраль
* Байкал-Амур тимир суола
* Амур-Дьокуускай тимир суола
* Улак - Эльга тимир суола

* «Амур» федеральнай массыына суола  Р-297 
* «Лена» федеральнай массыына суола А-360 
* Игнатьево аэропорт 
* Амур уонна Зея өрүстэринэн малы уонна дьоннору таһыы
* Илин Сибиир — Чуумпу океан нефтепровод 

### Тыа хаһаайыстыбата
2006 сыллаахха тыа хаһаайыстыбата 13 878 мөл солк. харчыны оҥорбута. Манна үүнээйи үүннэриитэ уонна сүөһүнү тутуута киирэр. Амур уобалаһа Россия сояны үүннэриитин 60% ылар (сылга 240 000 тоннаны таһаарар).

## Быһаарыылар
Алтай кыраайа

**Алтай кыраайа**  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Барнаул. 

1937 сыл балаҕан ыйын 28  күнүгэр үөскээбитэ. 

## Быһаарыылар
Уопсай регион бородууктата

Экономикаҕа, **Уопсай регион бородууктата (ВРП)** — туох баар эбиллибит сыанатын ааҕар көрдөрүүтэ. Барыта таһаарыллыбыт бородууксуйа сыанатыттан ыккардынатааҕы туттуллубут табаар сыанатын көҕүрэтиллиннэҕинэ суоттанан таһаарыллар.
Пермь кыраайа

**Пермь кыраайа**  — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Пермь. 

2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр үөскээбитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат даннайынан 2 634 461 киһи олорор. Дьон чиҥэтэ 16,44 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 75,1 % (2012). Нэһилиэнньэ 2012 сыллаахха 1570 киһинэн улааппыт .

; Национальнай састааба
2010 сыллаах Россия биэрэпиһин түмүгүнэн Пермь кыраайыгар маннык национальностаах дьон олорор эбит:

* Нууччалар — 2 191 423 (87,1 %)
* Татардар — 115 544 (4,6 %)
* Коми-пермяктар — 81 084 (3,2 %)
* Башкирдар — 32 730 (1,3 %)
* Удмурттар — 20 819 (0,8 %)
* Украинецтар — 16 269 (0,6 %)
* Белорустар — 6 570 (0,3 %)
* Ниэмэстэр — 6 252 (0,3 %)
* Чуваштар — 4 715 (0,2 %)
* Марийдар — 4 121 (0,2 %)

Барытын аахтахха Пермь кыраайыгар 125 национальность баар эбит

## Кыраай бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 12 — Пермь куорат күнэ

## Быһаарыылар
Ставрополь кыраайа

мини|Ставрополь кыраайын каартата
**Ставрополь кыраайа** эбэтэр **Ставропольскай кыраай** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Ростов уобалаһын, Ставрополь кыраайын, Карачаево-Черкесс республикатын, Адыгеяны уонна Абхазияны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ставрополь. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 2 790 785 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,18 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 57,63 % (2013).
Кыраайга естесственнай көҕүрүү характернай этэ, гынан баран 2012 сылтан улаатан киирэн барбыт, уонна положительнай буолбут..

### Национальнай састааба
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Уруккуттан эрмээннэр, украинецтар, гректар олорбут сирдэрэ. Кэнники бириэмэҕэ дагестантан сылдьар норуоттар элбээбиттэр.

## Быһаарыылар
Приморскай кыраайа

**Приморскай кыраайа** (*Приморье*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владивосток. Хоту өттүттэн Хабаровскай кыраайы  кытта, илин өттүттэн Дьоппуон муоратын кытта, Кытайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Хоту Кэриэйэни кытта соҕуруулуу арҕаа өттүгэр кыраныыссалаах.  

1938 сыл алтынньы 20 күнүгэр үөскээбитэ. 

## Быһаарыылар
Забайкальскай кыраай

**Забайкалье кыраайа** (*Приморье*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Чита. 

2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр үөскээбитэ. 

## Быһаарыылар
Боломос

**Боломос** — сырдык бороҥ. Пекарскай тылдьытыгар боломос өҥнөөх сүөһү, боломос буолбут от (скотина темно-белой, светло-серой масти, посеревшее сено) диэн холобурдар бааллар.

## Быһаарыылар
Бороҥ

**Бороҥ** — хара уонна маҥан ыккардынан өҥ. 

Саха таабырына: бороҥо куоппут — буруо.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Күөрт (өҥ)
* Көҕөччөр
* Сур
Гелий

**Гелий** (Хелиум, Helium) диэн химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **He** уонна атом нүөмэрэ 2.

Гелий атын гаастары кытта булкуспат уонна атын химия холбоһуктарын оҥорбот. Кудай куйаарыгар уулук кэнниттэн тарҕаныытынан иккис ууһук. Бары химия ууһуктарыттан ордук тымныы температураҕа оргуйар. Өҥө уонна сыта суох. Уматыллыннаҕына халлаҥ күөҕүҥү өҥнөөх уоттаах.

1868 сыллаахха арыллыбыта. Бастаан Күҥҥэ булуллубута, ол кэнниттэн эрэ Сиргэ, ол иһин гректыыттан **Күн** диэн тылбаастанар.
мини|Гелий
Салгыннаах одоннору уонна дирижабльлары көтөҕөр, тоҕо диэн салгынтан чэпчэки. Араас лаампаларга туттуллар.

## Туһайыы
Гелий индустрияҕа уонна дьон хаһаайыстыбатыгар киэҥник туттуллар:

* металлургияҕа ыраас металлары ыларга көмүскүүр инертнэй гаас быһыытынан;
* астыыр- таҥастыыр индустрияҕа (астыыр- таҥастыыр хос эбиллии быһыытынан 1939) пропелент уонна суулуур гаас быһыытынан регистрацияламмыттар.;
* аһара намыһах температураны (чуолаан металлары аһара аһарар турукка көһөрүү) тымнытааччы быһыытынан;
* салгынынан таһар ааллары (дирижаблы уонна аэростаты) толорорго — уулугу кытта тэҥнээтэххэ, гелий наһаа куттала суох.;
* тыынар тыыҥҥа (дайвиҥҥа);
* салгынынан одоннору уонна бүрүөһүннэри оҥорор инниттэн;
* газ турбаларын толорорго анаан;
* үөскэх реактордар сорох тииптэригэр сылытааччы быһыытынан;
* газ хроматографиятыгар сылдьааччы быһыытынан;
* кустары, хочуолунайдары көрдүүргэ;
* гелийгэ үлэһит эттиктэр компоненнарын быһыытынан;
* кытаанах диискэ сорох аныгы моделларын толорооччутун быһыытынан;
* филамент сырдатар диодтаах лаампалар колбаларын толорооччутун быһыытынан.

Нуклид3 гааһы нейтроннаах детектордар үлэлиир сэктэрэ, ол иһигэр нейтроннаах ыһыы, нейтроннаах ыһыы техникатыгар поляризатор быһыытынан туһаныллар. Гелий-3 түмүл энергетикатын кэскиллээх оттуга буолар. Гелий-3 гелий-4ккэ суурайыллан сүдү алын температураны ыларга туһаныллар.

## Быһаарыылар
Астрахан уобалаhа

мини|Ставрополь кыраайын каартата
**Астрахан уобалаhа** эбэтэр **Астраханскай уобалас** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл ахсынньы 27 күнүгэр төрүттэммитэ. Волгоград уобалаһын, Калмыкияны уонна Казахстааны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Астрахань. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 013 840 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,68 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,69 % (2013).

### Национальнай састааба
Нууччалар кыраайга элбэх өттүн ылаллар. Иккиһинэн казаахтар олороллор.
Изменение национального состава населения области по данным всероссийских и всесоюзных переписей (1926 - 2010):

## Быһаарыылар
Натрий

**Натриум** диэн химия элэмиэна. Бэлиэтэ **Na** уонна атом нүөмэрэ 11.
Воронеж уобалаһа

**Воронеж уобалаhа** эбэтэр **Воронежскай уобалас** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия центральнай федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. 

Соҕуруу өттүттэн Украиналыын уонна Ростов уобалаһын кытта, арҕаа өттүттэн Белгород уобалаһын кытта, хоту-соҕуруу өттүттэн Курскай уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Липецк уобалаһын уонна Тамбов уобалаһын кытта, соҕуруу-илин өттүттэн Волгоград уобалаһын кытта уонна илин өттүттэн Саратов уобалаһын кытта кыраныысслардаах.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  2 330 377 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 44.63 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана —66.3 % (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2004 сыллахха 203 млрд. солк этэ. Киһиэхэ аахтахха Россия субъектарыттан сэттис миэстэ этэ (хас киһи аайы 172,8 тыһ солк) . Структуратынан көрдөххө 16,9% промышленность, атыы-эригэн уонна тутууөттүгэр 21,6%, сибээс уонна транспорга 21,1% уонна тыа хаһаайыстыбататыгар 15,6% ылар эбит, Воронеж экономикатын кылгас характеристиката (нуучч.)

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,2% эбит, ол эбэтэр 72,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Воронеж уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 35 миэстэни ылан олорбут Уровень безработицы в России

## Быһаарыылар
Иваново уобалаhа

**Иваново уобалаhа** эбэтэр **Ивановскай уобалас** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ. 

Хоту арҕаа өттүттэн Ярославль уобалаһын кытта, хоту өттүттэн Кострома уобалаһын кытта, илин өттүттэн Нижегородскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Владимир уобалаһын кытта кыраныысаалардаах.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга   1 048 961 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,93 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,08% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2006 сыллахха 52,5 млрд. солк этэ. Ивановскай уобалас Киин федеральнай уокурукка наар кыракый уопсай региональнай бородуукталаах буолар. 2009 сыллаахха Россия ВРПтыттан үс гыммытыттан биирэ буолбута.

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,7% эбит, ол эбэтэр 37.9 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Иваново уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 46 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
Белгород уобалаһа

**Белгород уобалаhа** () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Белгород.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 540 985 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 56,79 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 66,61% (2013).

### Национальный состав населения

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 397,1 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,2% эбит, ол эбэтэр 32,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Владимир уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 7 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
Рязань уобалаһа

**Рязань уобалаhа** () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Рязань.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 1 144 650 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 28.9 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 103,2 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 32,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Рязань уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 21 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
Калининград уобалаһа

**Калининград уобалаhа** () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Калининград.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга 954 773 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 63,13 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 77,5% (2013).

### Национальнай састааба
2010 сыллаах биэрэпис түмүгүгэ:
* Нууччалар — 772 534 киһи (86,4 %)
* Украиннар —32 771 киһи (3,7 %)
* Белорустар — 32 497 киһи (3,6 %)
* Литовецтар — 9 769 киһи  (1,1 %)
* Эрмээннэр — 9 226 киһи  (1,0 %)
* Ниэмэстэр — 7 349 киһи  (0,8 %)
* Татаардар — 4 534 киһи  (0,5 %)
* Атын омуктар — 25172 киһи (2,8 %)

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,3% эбит, ол эбэтэр 49 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Калининград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 71 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
Харыалык

**Харыалык** диэн химия ууһуга. Бэлиэтэ **C** уонна атом нүөмэрэ 6. Метал буолбатах уонна түөрт валеннаах. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Харыалык Сир хаҕын 0.025% буолар. Харыалык айылҕаҕа үөскүүр үс изотоптаах. Иккитэ ¹²С уонна ¹³С бигэ туруктаахтар, онтон ¹⁴С радиоизотоп буолар. ¹⁴С үрэллэр кэмэ 5730 сыл. Харыалык дьон биир түҥ былыргыттан билбит ууһуктара буолар. Харыалык маассатынан кудай куйаарыгар төрдүс ордук дэлэй ууһук буолар (уулук, гелий уонна абалык кэннилэриттэн). Харыалык дэлэйдик тарҕанан Сиргэ органик сэктэри уонна полимердары оҥорон таһааран олоҕу үөскэтэр сүрүн ууһук буолар. Харыалык маассатынан киһи бодотун иккис дэлэй ууһуга (18.5% кэриэтэ) буолар, абалык кэнниттэн. Харыалык атомнара бэйэ бэйэлэрин кытта араастаан ситимнэһэн араас аллотроптары үөскэтэллэр. Графит уонна алмаас харыалык ордук биллэр аллотроптара буолаллар. Харыалык органик буолбатах баайдара - бороҥ таас, доломит, харыалык диоксида. Харыалык органик баайдара - чох, торф, ниэп, метан хидрата. Харыалык баһаам элбэх химия холбоһуктарын үөскэтэр. Кинилэр ахсааннара 10 мөлүйүөҥҥэ тиийиэхтэрин сөп дииллэр. Маны барытын органик химия билимэ үөрэтэр.
Липецкай уобалас

**Липецкай уобалаһа**, (Нууччалыы: Липецкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Липецк.

1954 сыл тохсунньу 6 күнүгэр тэриллибитэ.

## География

## Демография
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 162 235 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 48,33 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71.04% (2013).
Население — 1 162 235[3] чел. (2013) — 3-е место в Центрально-Чернозёмном экономическом районе и 45-е в России. Плотность населения — 48.33 чел./км².

### Национальный состав населения

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Кировскай уобалас

**Кировскай уобалаһа**, (Нууччалыы: Кировская область) - Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Киров.

Илин өттүттэн Перм кыраайын кытта уонна Удмуртияны кытта, хоту өттүттэн Коми Өрөспүүбүлүкэтин уонна Архангельскай уобалаһы кытта, арҕаа өттүттэн Вологодскай, Костромской, Нижнэй Новгороды уобалаһын кытта, соҕуруу өттүттэн Марий Эл уонна Татарстааны кытта кыраныыссалардаах.

1936 сыллаахха  тэриллибитэ.

## География

## Демография
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 1 319 076 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 10,96 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.77% (2013).

### Национальнай састааба

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Ростов уобалаһа

**Ростов уобалаhа** эбэтэр **Ростовскай уобалас** — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1937 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрүттэммитэ. Илин өттүттэн Волгоград уобалаһын, хоту өттүттэн Воронеж уобалаһын, соҕуруу өттүттэн Ставрополь уонна Краснодаар кыраайдарын кытта уонна арҕаа өттүттэн Украинаны кытта кыраныыссалардаах. Административнай центра - Ростов на Дону. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  4 254 613 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 42,14 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,65 % (2013).

## Быһаарыылар
Новгород уобалаһа

**Новгород уобалаһа**, (Нууччалыы: Новгородская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Великай Новгород.

1944-үс сылга от ыйын 6 күнүгэр тэриллибит.

## География

## История

## Демография
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  625 855 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 11,48 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 70,51% (2013).

### Национальнай састааба
2002 уонна 2010 сыллардаах биэрэпис көрдөрүүлэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Уобалас официаальнай саайта (нуучч.) 
* Псков уобалаһын солуннара - "Псковская правда" хаһыат (нуучч.)
Ярославскай уобалас

**Ярославскай уобалаhа** эбэтэр **Ярославль уобалаһа**  (Нууччалыы: Ярославская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл кулун тутар 11 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  1 271 672  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 35,15  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 81,9% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234,2 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 4,7% эбит, ол эбэтэр 32,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ярославль уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 10 миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Тверь уобалаһа

**Тверь уобалаhа** эбэтэр **Тверьской уобалас**  (Нууччалыы: Тверская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Киин федеральнай уокуругар киирэр. 1935 сыл тохсунньу 29 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  1 334 061  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 15,84  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.85% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 264,3 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,7% эбит, ол эбэтэр 40,8 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Саратов уобалаһа

**Саратов уобалаhа** эбэтэр **Саратовскай уобалас**  (Нууччалыы: Саратовская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга киирэр. 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  2 503 305  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 24,73  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74.8% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 369,6 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 5,8% эбит, ол эбэтэр 77 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 22 миэстэни ылан олорбут .