open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тайлаан

**Тайлаан Хоруоллуга** (тай. ราชอาณาจักรไทย *Ratcha Anachak Thai*) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Лаостуун уонна Мьянмардыын хоту, Камбодьалыын илин, Тайлаан хомотунуун уонна Малайзиялыын соҕуруу уонна Андаман байҕалыныын арҕаа. Тайлаан киин уонна ордук улахан куората Баҥкок. Дойду политика, эргиэн, индустрия уонна култуура кииннэрэ буолар.

Тайлаан иэнэ 513,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 63 млн. Олортон 80% таайдар, 10% кытайдар уонна 3% малайдар. Атын омуктар моннар, кхмердар уонна хайаларга олорор биистэр. Дойду ил тыла тай тыла.

Тайлаан сүрүн итэҕэлэ буддизм. Үгэс уонна култуура өттүнэн Индия, Кытай уонна арҕаа дойдулар дьайыылара улахан.

Дойду историята 1238 с. тэриллибит Сукотай сукунаттан саҕаланар. Кини утумнаах 1350 сыллаахха тэриллибит Саха салаата (сал. Ааспыт үйэ бүтүүтэ Индокит арыытыгар судаарыстыба бас билиитэ буолбут, империя Кхмерияларын бас бэриммит.

## Транспорт
Таиландка 19 регистрацияламмыт авиакомпания үлэлиир, кинилэр уопсай пааркалара 276 самолеттан турар, 2015 сылга 54 мөл. тахса пассажиры таһаллар. Дойдуга 101 аэропорт, онтон 63- һэ кытаанах сабыылаах, 8- һа уһуннаах, 3- тэн тахса км уһуннаах көтөр- түһэр балаһа баар.

Тимир суол ыллыктарын уопсай уһуна 4127 км., бары кэриэтэ кыараҕас (1000 мм), стандартнай Колея (1435 мм) 84 км эрэ. Тимир суол болотунатын туруга үчүгэй, 100 км / чаас түргэннээх. Пассажирскай хамсааһын 3- с кылаастаах вагоннаах: 1- с кылаас үөрэнээччитэ кондиционердаах, 2- с кылааска кондиционердара суох, 3- с кылаас үөрэнээччилэригэр тайцевка босхо сырыыны хааччыйаллар. Таһаҕас тиэйиитэ сүрүннээн контейнердары тиэйиинэн дьарыктаналлар. Суол ситимэ 180 тыһыынча км, онтон 450 км түргэн тэтимнээх трасса (2006 сылга).

Өрүс судоходнай учаастактарын уопсай уһуна 4 тыһыынча км. дойду флотуттан 781- тэн тахса бруто- регистровай тоннаттан турар, ол иһиттэн 240 танкер, 25 сухогрузов, 23 контейнеровоз, 94 атын таһаҕас суудуната. Контейнердаах улахан портарынан Лэм Чабанг (англ. Lamang) (7,2 мөл.Т) уонна Бангкок (1,5 мөл. Т), ону тэҥэ уматыллыбыт гаһы ылар терминал баар.

## Таиланд бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Туһанааччылар бырааптарын көмүскүүр күн
* Ыам ыйын 5 — Коронация күнэ
* Ыам ыйын 10 — Бурдук ыһааччы күнэ
* Ыам ыйын 11 — Булуук бастакы суолун күнэ.
* Бэс ыйын 2 — Ананаас бэстибээлин саҕаланыыта
* Бэс ыйын 26 — Азала Пуйя (бэйиэт Сунтон Пу күнэ)
* От ыйын 29 — Тай тылын күнэ

* Атырдьах ыйын 12 — Ийэ күнэ
* Атырдьах ыйын 18 — Билим күнэ

* Балаҕан ыйын 20 — Дойду ыччатын күнэ

* Алтынньы 13 — Полиция күнэ (урут бэлиэтэнэр эбит 1915 сылтан 2016 сылга диэри)
* Алтынньы 17 — Полиция күнэ
* Алтынньы 21 — Сиэстэрэ күнэ
* Алтынньы 23 — Чулалонгкорн күнэ. Чулалонгкорн хоруол 1910 сыллаахха өлбүтүн кэриэстиллэр

* Сэтинньи 20 — Байыаннай байҕал флотун күнэ
* Сэтинньи 25 — Вачиравуд ыраахтааҕы кэриэстэбилин күнэ. 1925 сыллаахха бу күн өлбүт, 2003 сылтан бэлиэтэнэр

* Ахсынньы 1 — Дамронг Раджанубхаб күнэ. Бу принц 2001 сыллаахха өлбүтэ
* Ахсынньы 4 — Тулалыыр эйгэ күнэ
* Ахсынньы 5 — Пхумипон Адульядет ыраахтааҕы кэриэстэбилин күнэ
* Ахсынньы 10 — Конституция күнэ
* Ахсынньы 16 — Спорт күнэ

* Ахсынньы 28 — Таксин хоруолу ахтар күн

## Быһаарыылар
Баҥкок

**Баҥкок** диэн Тайлаан киин уонна ордук улахан куората. Атын аата **Круҥ Тэп Маhа Нахон** (Krung Thep Maha Nakhon) эбэтэр кылгастык **Круҥ Тэп** (Krung Thep). Аан бастаан, Аюттайа Хоруоллугун кэмигэр Чао Фрайа өрүс төрүтүгэр турар кыра эргиэн сирэ курдук тэриллибитэ. 1768 с. хоруоллук киинэ Аюдья умайбытын кэнниттэн, киин куорат суолтатын ылбыта.
left|thumb|300px|Баҥкок күн киириитигэр

Икки сүүстэн тахса сыл устата, Баҥкок Тайлаан эрэ буолбакка, бүтүн Индокытай уонна Соҕуруулуу-илин Азия политика уонна экономика киинэ. Азия эргиэн, үп, култуура, дьоҕур, мода, үөрэҕирии уонна аралдьыйыы кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр буолан, Баҥкок аан дойду куората суолталаах.

Баҥкок бэлиэтэммит олохтоохторун ахсаана 8,160,522 киhи (2007 от ыйа), ол эбэтэр аан дойду 22с улахан куората. Бэлиэтэммэтэх миграннары эптэххэ 15 млн кэриэтэ буолан тахсар.
Ашгабат

**Ашгабат** — диэн Түркменистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 695,300 (2001). Каракум кумах куйаар уонна Копет Даг хайа сиhин икки ардыларыгар баар. Олохтоохторо үксэ түркменнар.
Холбоhуктаах Арааб Эмираттара

**Холбоhуктаах Араб Эмираттара** (араб. دولة الإمارات العربية المتحدة), кылгастык **ХАЭ**, диэн Арабия соҕуруулуу-илин өттүгэр, Перс хомотун кытылыгар баар, сэттэ илтэн турар федерация. Оманныын уонна Сауд Арабиятыныын кирбиилэhэр. Сэттэ иллэр (эмираттар): Абу Даби, Адьман, Дубаи, Фудьаира, Рас эль-Хайма, Шардьа уонна Умм эль-Куаин.

ХАЭ нефть уонна айылҕа гааhын баай хаhаастардаахтар. Хаhаастар 1970-с сс. булуллубуттара. Омуктар икки ардыларынааҕы Валюта Фонда кэтээн көрүүтүнэн, 2009 с. ХАЭ атыылаhар кыаҕын паритета $293.5 млрд.

## ХАЭ бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 3 — Былаах күнэ
* Сэтинньи 30 — Ахтыы күнэ
* Ахсынньы 2 — Дойду күнэ
Абу Даби

**Абу Даби** диэн ХАЭ киин уонна улаханынан иккис (Дубаи кэнниттэн) куората. Онтон таhынан манна Абу Даби эмират дьаhалтата баар. Кини баhылыга Халифа бин Заед Эль Наhьян ХАЭ президенэ. Абу Даби Перс хомотугар баар арыы. Олохтоохторун ахсаана 860,000 (2007). Аан дойду нефть ордук улахан оҥорооччуларын ахсааннарыгар киирсэр. Бүтэhик сылларга эмират үп хааччыйыыларыгар уонна туризмҥа инвестициялары уган экономикатын диверсификациялыыр.
Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ

Кэриэй Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ 1948 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Кэриэй тумул арыытын соҕуруу чааһыгар үөскээбит Соҕуруу Кэриэйэ тэриллибитин кэннэ эппиэт курдук тэриллибит. Дойду бастакы салайааччытынан Ким Ир Сен (1912-1994) буолбута. 

1950 сыллаахха икки Кэриэй дойду ыккардынан утарсыы үөскээн Кэриэй сэриитэ саҕаламмыта. 1950 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Хотугу Кэриэйэ армията Соҕуруу Кэриэйэ сиригэр киирбитэ. Бу сэрии үс сыл устата буолбута. Соҕуруу Кэриэйэ өттүгэр Америка, Англия уонна да атын дойдулар сэриилэспиттэрэ, Хотугу Кэриэйэ өттүгэр Кытай армията сэриилэспитэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриигэ кыттыбатаҕа да буоллар, Хотугу Кэриэйэҕэ улахан байыаннай көмө анаабыта. Бу сэриигэ икки өттүттэн 2,5 мөл. кэриэй өлбүтэ. 1953 сыллаахха быстах тупсуу баттанан сэрии 
Хотугу Кэриэйэҕэ биир партиялаах социалистическэй режим бөҕөргөммүтэ. Сэрии кэннэ Ким Ир Сен Хотугу Кэриэйэҕэ диктатураны олохтообута. Бу бириэмэҕэ дойдуга Ким Ир Сен личноһын сүгүрүйүүтэ үөскүүр.
70-с сыллардаахха КДДӨ экономикатын сайдыыта тохтоон барбыта. Маҥнайгы сүрүн биричиинэлэртэн биирдэстэрэ 1974 сыллаах кризис кэннэ ниэп сыанатын үрдээһинэ буолар (Хотугу Кэриэйэ ниэбэ суох дойду), ону таһынан дойду байыаннай ороскуота эмиэ үрдүк этэ.
Дойду төрүттээчитэ Ким Ир Сен 1994 сыллаахха өлбүтүн кэннэ былаас кини уолугар, Ким Чен Ирга бэриллибитэ. 1996 сыллаахтан 1999 сыллаахха дылы Хотугу Кэриэйэҕэ улахан аччыктааһынтан 3 мөл. курдук киһи өлбүтэ.
## Нэһилиэнньэтэ
Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ — биир норуоттаах дойду буолар: кэриэйдэр 99%тан тахса буолаллар. Аҕыйах кытай норуота баар (50 000 киһи кэриҥэ) уонна 1800 киһи кэриҥэ дьоппуон баар. Хотугу Кэриэйэҕэ киһи олоҕун уһуна - 68-69 сыл (ЦРУ сыаналааһынынан аан дойдуга 149-с миэстэ).
 
Кэриэй тылынан саҥараллар.

## Эбии маны көр
* КНДР бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Соҕуруу Азия

**Соҕуруу Азия** диэн Азия региона.

## Дойдулар уонна сирдэр
Соҕуруу Азияҕа бу дойдулар уонна территориялар киирэллэр:
* Афганистаны
* Баҥладеш
* Британия Индия океаннааҕы Сирэ
* Бутан
* Индия
* Мальдивтар
* Непал
* Пакистан
* Сри Ланка

Сороҕор манна Мьянмары киллэрэллэр.
Илин Азия

thumb|300px|Илин Азия.

**Илин Азия** диэн Азия субрегиона. Иэнэ 12,000,000 км², ол эбэтэр Азия континент иэнин 28%. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млрд (Азия олохтоохторун 40%). Дьон чиҥэ 131/км².

## Дойдулар
* Кытай
* Дьоппуон
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Хоту Кэриэйэ
* Кытай Республиката (Тайуан)
* Монголия
* Сибиир (Арассыыйа)
Манила

**Манила** (пил. *Maynila*) диэн Пилипиин киин куората уонна Манила метрополиятын 17 куораттарыттан уонна муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ. Манила хомотун илин кытылыгар турар.

Иэнэ 38.3 км2. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн. Тула эргининиин Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх киhилээх метрополията буолар.
Саҥа Дели

**Саҥа Дели** (Хинди: नई दिल्ली, Пандьаби: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, Урду: نئی دلی) диэн Индия киин куората. Иэнэ 42.7 км2. Саҥа Дели Дели метрополиска киирсэр уонна манна дойду уонна Дели Ил Киин Куорат Сирин дьаhалталара бааллар.
Дели

**Дели** (Хинди: दहली, Урду: دہلی dehlī) диэн Индия иккис улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 11 млн. Федерал бэриниилээх уния сирэ суолталаах, Ил Киин Куорат Региона.

Индия хотутугар, Пендьаб региоҥҥа, Ямуна өрүс кытылларыгар турар. Археология чинчийиилэринэн, Делига дьон б.э.и. 6 ү. олохсуйбуттар. Дели Султаната туругуруутун кэнниттэн, Дели политика, култуура уонна эргиэн сүрүн киинэ буолбута. Элбэх былыргы уонна Орто үйэлэрдээҕи монуменнар бааллар. 1649-1857 сс. Могол Империятын киинэ этэ.

Британия Илин Индия Компанията Индия улахан өттүн баhылаабытын кэннэ, киин куорат Калькуттаҕа көспүтэ. Холбоhуктаах Хоруоллук хоруола Дьордь V 1911 с. Делига киин куорат статуhун төннөрбүтэ. Саҥа киин куорат, Саҥа Дели, 1920-с сс. Эргэ Куорат соҕуруутугар тутуллубута. Индия Британияттан 1947 с. тутулуга суох буолбутун кэннэ киин куоратынан уонна дьаhалта олорор сиринэн Саҥа Дели анаммыта.

Делига дойду бары муннуктарыттан улахан миграция баар. Онон куорат олохтоохторун ахсаана түргэнник элбиир. Элбэх араас омук олорор. Бүгүн Дели Индия сүрүн култуура, политика уонна эргиэн киинэ.
Мумбаи

**Мумбаи** (марат. मुंबई, Mumbaī), урукку аата **Бомбей**, диэн Индия Маhараштра илин киинэ уонна дойду үп киинэ. Олохтоохторун ахсаана 13.66 млн (аан дойду иккис улахан куората). Сыстыhа сытар Нави Мумбаи уонна Тане диэн куораттардыын 18,950,000 киhилээх метрополитен сир буолар. Мумбаи Индия арҕаа кытылыгар турар уонна дириҥ төрүт хомолоох. Мумбаи пордунан Индия бүтүн байҕалынан тиэйиллэр малын улахан аҥара барар.

Мумбаи Индия эргиэн уонна аралдьыйыы киинэ, Индия БИО'гун 5%, индустрия оҥоруутун 25%, байҕал эргиэнин 40% уонна экономикатын капиталын 70%. Мумбаи глобал үп эргиирин аан дойду уон киинин ахсааннарыгар киирсэр. Куоракка Индия Резерв Баана, Bombay Stock Exchange, National Stock Exchange of India уо.д.а. суолталаах үп институттара, дойду элбэх компанияларын уонна мультинационал корпорацияларын штаб-квартиралара бааллар. Онтон таhынан Bollywood диэн Индия киинэ индустриятын салалтата баар. Мумбаига атын Индиятааҕар олох таhыма үрдүк буолан элбэх миграннар кэлэн олохсуйаллар. Ол иhин куоракка элбэх омуктар уонна араас култууралар сэргэлэhэллэр.
Хоҥ Коҥ

**Хоҥ Коҥ** (кыт. 香港, , кант. Heūnggóng, Һөҥгоҥ, пут. Сяҥгаҥ), официаллык **Хоҥ Коҥ Анал Административ Региона**, диэн Чөмчүүк өрүс Соҕуруу Кытай байҕалыгар түһүүтүгэр турар куорат/территория. Олохтоохторун ахсаана 6.9 млн.

Эргиэн порт быhыытынан үөскээбитэ. 1842 с. Холбоhуктаах Хоруоллук бас билэр территорията буолбута. 1997 с. Кытайга суверенитетыгар төннүбүтэ. Макаулуун Кытай анал административ региона суолталаах. Аутономиялаах, бэйэ салалталаах уонна күүстээх капиталист экономикалаах.

Хоҥ Коҥ аан дойду үп кииннэриттэн биирдэстэрэ, сүрүн эргинии уонна култуура түмүгэ. Арҕаа уонна Илин цивилизациялар булкаастара. Ол олохтоох аска, киинэҕэ, музыкаҕа уонна бүтүннүү дьоҥҥо-сэргэҕэ көстөр.

## Бэлиэ күннэр
* Атырдьах ыйын 29 — Гонконг босхоломмут күнэ (1945).
* Балаҕан ыйын 26 — Күһүн ортото

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ
Шанхай

**Шанхай** (кыт. 上海) диэн Кытай ордук улахан куората. Тула эргининиин (24 млн) аан дойду ордук улахан метрополитен сирдэрин ахсааннарыгар киирсэр. Кытай илин кытылын ортотугар, Янцзы өрүс төрдүгэр турар. Провинция суолталаах муниципалитет.

Бу куоракка аныгы кытай литератууратын төрүттээччи Лу Синь мавзолейа кини аатынан пааркаҕа баар.

## Быһаарыылар
Эвенскай

400px|thumb|right|Эвенскай куйаартан көстүүтэ
**Эвенскай**. (*Нууччалыы*: *Эвенск*), бөһүөлэк, Магадаан уобалаһын Хотугу Эвенскай оройуонун киинэ.

Большая Гарманда үрэх Лаамы байҕалга түһэр сиргэ турар.

2002 сылга нэһилиэнньэтин ахсаана 2,2 тыһ. киһи этэ.
Гижига

**Гижига**. (былыр **Ижигинск**, **Гижигинск**). Магадаан уобалас Хотугу Эвенскай оройуоҥҥа баар сэлиэнньэ.

Турар сирэ - Гижига үрэх Лаамы байҕал Гижига хомотугар түһэр сиртэн 25 биэрэстэ.

## Экономика
«Расцвет Севера» диэн эбээнэр национальнай совхозтара.

## Остуорйаттан
* 1752 сыллаахха кириэппэс курдук төрүттэммитэ;

* 1783 сыллаахха куорат статуһа бэриллибитэ;

* 1926 сыллаахха куорат статуһа көтүрүллүбүтэ.
Уус-Кут

**Ууc-Кут**. (*Нууччалыы*: *Усть-Кут*). Куорат, Иркутскай уобалас Уус-Кут оройуонун киинэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 45,3 тыһ. киһи (2008 сыл).

Куорат Өлүөнэ өрүскэ Иркутскайтан 610 км. ыраах турар.

Уус-Кут муниципальнай тэрилтэ кулубата — Сенин Владимир Петрович.

 
 
## Экономика
* "Верхне-Ленское" өрүс пароходствота

* Судоверфь.

## Транспорт
* Лена диэн тимир суол станцията;

* Осетрово диэн өрүс порда;

* Уус-Кут аэропорт.

## Остуоруйаттан
* 1900 сыл күһүнүгэр оччотооҕу Уус-Кут сэлиэнньэҕэ Лев Давидович Троцкий ссылкаҕа олорбута;

* 1954 сыллаахха куорат статуһа бэриллибитэ.
Анадырь

**Анадырь**. (*Чукчаалыы:Кагыргын, Въэн, нууччалыы: Анадырь*) Куорат, Чукотка автономиялаах уокурук киинэ. Арассыыйа ордук ыраах субъега.

Беринг байҕалын Анадырь хомотун кытылыгар турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 11,2 тыһ. киһи (2006 сыл).

## Транспорт
* Муора порда, Владивостогу, Камчаткатааҕы Петропавловскайы кытта муораннан сырыылаах.

* Угольнай диэн аэропорт
Халбаакы нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Билэ: Вилюйск6.PNG|300px|thumb|right|Бүлүү улууһа|
poly 135 574 168 574 149 589 Бүлүү
poly 232 530 255 530 232 558 255 558 Кыһыл Сыыр
poly 246 588 265 588 238 617 270 617 Арыылаах нэһилиэгэ
poly 170 643 188 643 165 671 188 671 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 183 687 227 687 207 779 160 779 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 121 582 121 610 164 610 164 639 Чочу нэһилиэгэ
poly 154 496 227 537 222 560 146 560 Халбаакы нэһилиэгэ
poly 98 408 145 408 157 444 143 476 Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ
poly 78 460 99 427 131 480 98 492 Тылгыны нэһилиэгэ
poly 316 772 359 701 424 733 418 772 Баппаҕаайы нэһилиэгэ
poly 256 420 256 506 311 506 358 444 Кыргыдай нэһилиэгэ
poly 172 449 234 465 245 505 219 520 168 480 Тоҕус нэһилиэгэ
poly 87 191 140 269 74 336 43 248 Үгүлээт нэһилиэгэ
poly 215 591 215 613 241 576 241 594 Тааһаҕар нэһилиэгэ
poly 263 570 289 570 289 607 275 607 Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ
poly 210 603 193 603 210 640 193 640 Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
poly 263 521 330 508 389 450 420 483 299 570 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 222 626 292 634 280 678 213 671 Дьөккөн нэһилиэгэ
poly 108 330 153 304 146 395 118 388 Иккис Күүлэт нэһилиэгэ
poly 163 337 248 390 231 445 158 422 Хаҕын нэһилиэгэ
poly 256 691 341 691 299 765 221 761 Лөкөчөөн нэһилиэгэ
poly 187 567 205 567 205 582 187 588 197 588 Өкүндү нэһилиэгэ
rect 15 21 73 63 Өлөөн улууһа
rect 164 28 365 322 Эдьигээн улууһа
rect 317 558 453 674 Кэбээйи улууһа
rect 10 626 137 818 Үөһээ Бүлүү улууһа
rect 174 798 321 833 Горнай улууһа


**Халбаакы нэһилиэгэ** — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Халбаакы. Улуус кииниттэн 15 км хоту диэкки Бүлүү өрүс уҥуор «Бөргөмдө» күөл кытылыгар сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 813 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Халбаакы — 739, Староватово — 74 киһи.

Староватово с. урукку аэропорт оннугар турар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:  Быканов Прокопий Иннокентьевич (1938 төр.) — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
: Махаров Егор Михайлович (1938 төр.) — философия билимнэрин доктора.
: Махаров Дмитрий Дмитриевич (1967 төр.) — 2007—2012 сс. Бүлүү улууһун баһылыга.


Ойуу:Халбаакы.jpg|Халбаакы нэһилиэгин киинэ куйаартан көстүүтэ


## Сигэлэр
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Вилюйский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ: Бүлүү нэһилиэктэрэ
* Официальный сайт города Вилюйска
Баппаҕаайы нэһилиэгэ

300px|thumb|right|Баппаҕаайы нэһилиэгэ Бүлүү улууһун каартатыгар
**Баппаҕаайы нэһилиэгэ** — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ-Илбэҥэ.

Нэһилиэк сэлиэнньэлэрэ: 
*Илбэҥэ- 560 киһи
*Арыылаах- 0 киһи
*Сортуол- 0 киһи.

Билиҥҥи Баппаҕаайы нэһилиэгэ арҕаа өттүттэн Күҥкүс, или өттүттэн Луҥха үрэхтэр, хоту Кэбээйи, соҕуруу Горнай улуустарын ыккардыгар тайаан сытар. 
Нэһилиэк иһинэн икки улахан үрэх ааһар: 
*Луҥха
*Баппаҕаайы

Улуус кииниттэн 215 км соҕуруулуу-илин «Бүлүү» суолугар сытар.

Баай эбэ, Силээн, Тураҥнаах диэн хоруллан уута түһэриллибит оттонор күөллэрдээх. 

Олохтоох дьонун ахсаана — 560 киһи (2017 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Алексеев Михаил Андреевич (1917—1995) — ССРС норуодунай учуутала.
* Алексеев Трофим Кузьмич - спорт маастара, марафонист, тустуук.
* Герман Степанов- Саха эстрадатын ырыаһыта, СР культуратын туйгуна.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Абаҕа

**Абаҕа** — оҕо аҕатын биитэ, аҕатын бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа. 

Туттуллуутун холобурдара: Абаҕам ус уоллааҕа, икки кыыстааҕа, Абаҕабыттан хаалбыт уол. Абаҕабын суруксут дииллэр этэ.

## Быһаарыылар
Эбэ

**Эбэ** - киһи төрөппүтүн (аҕатын дуу ийэтин дуу) ийэтэ.

Сорох сиргэ эбэни *кырдьаҕас ийэ*, сорох сиргэ *эмгэн* дииллэр эбит.

## Быһаарыылар
Тыымпы

**Тыымпы** — булууһа ирэн сиҥнибит эбэтэр хотойбут сиргэ үөскээбит саҥа күөл.

Өссө көр: Бастакы Тоҕус, нэһ.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Кыһыл Сыыр

350px|thumb|right|Кыһыл Сыыр Бүлүү улууһун каартатыгар
**Кыһыл Сыыр бөһүөлэк**. Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 73 км илин диэкки Бүлүү өрүскэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 3500 киһи (2007 сыл).

1960 сыллаахха геологтар бөһүөлэктэрин курдук үөскээбитэ.

Айылҕа гааһын хостуур тэрилтэлэр.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Гранаата

[thumb|right|[Ф-1]]
[thumb|right|[РГД-5]]
[thumb|right|[M67 гранаата]]

**Гранаата** диэн түргэнник эстэр сэрии сэбэ. Сүрүннээн киhини табарга аналлаах. Элбэх дьон мустан долгуйуутун ыhар анал гаас гранааталара бааллар.
Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Билэ:Сунтаар4.PNG|400px|thumb|right|Сунтаар улууһа|
rect 287 440 300 454 Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 279 358 292 372 Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 220 436 233 450 Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 127 399 140 413 Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 234 463 247 477 Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 337 355 350 369 Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 341 313 354 327 Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 227 404 240 418 Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 342 413 355 427 Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 97 303 114 317 Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 294 273 311 287 Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 133 431 150 445 Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 218 354 235 368 Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 274 398 291 412 Маар Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 261 427 278 441 Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 376 508 393 522 Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 267 525 284 539 Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 331 452 348 466 Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 353 335 370 349 Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 400 388 417 402 Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 282 311 299 325 Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 271 456 288 470 Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 311 489 328 503 Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 312 366 329 380 Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 178 471 195 485 Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 168 354 185 368 Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 9 304 25 399 Мирнэй улууһа
rect 20 40 37 134 Мирнэй улууһа
rect 39 544 133 562 Ленскэй улуус
rect 291 192 383 210 Ньурба улууһа
rect 354 648 463 665 Өлүөхүмэ улууһа
rect 531 307 548 433 Үөһээ Бүлүү улууһа


**Кириэстээх нэһилиэк**. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кириэстээх. 

Улуус кииниттэн 95 км арҕаа диэкки Бүлүү суолунан. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 028 киһи (2007 сыл).

## Остуоруйаттан
* 1949 сыллаахха Бүлүү өрүс Мохсоҕоллоох чэйигэр маҥнайгы алмаас булуллубута.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Спиридонов Иван Григорьевич (10.02.1930—29.03.2003) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин кандидата.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа 
* gosspravka.ru:Сунтарский улус
* Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Сардаҥа

Сырдык сардаҥата геометрия оптикатыгар - линия, ол устугар сырдык энергията ааһар. Чуолкайдаатахха, туора размера кыараҕас сырдык пучога буолар. 
Геометрическай оптика тутуллаах өйдөбүлэ буолар. Ол өйдөбүлүгэр туора сытар размерыттан тутулуга суох диэн быһаарыллар.
Кыргыдай нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)

Билэ: Вилюйск10.PNG|300px|thumb|right|Бүлүү улууһа|
poly 135 574 168 574 149 589 Бүлүү
poly 232 530 255 530 232 558 255 558 Кыһыл Сыыр
poly 246 588 265 588 238 617 270 617 Арыылаах нэһилиэгэ
poly 170 643 188 643 165 671 188 671 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 183 687 227 687 207 779 160 779 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 121 582 121 610 164 610 164 639 Чочу нэһилиэгэ
poly 154 496 227 537 222 560 146 560 Халбаакы нэһилиэгэ
poly 98 408 145 408 157 444 143 476 Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ
poly 78 460 99 427 131 480 98 492 Тылгыны нэһилиэгэ
poly 316 772 359 701 424 733 418 772 Баппаҕаайы нэһилиэгэ
poly 256 420 256 506 311 506 358 444 Кыргыдай нэһилиэгэ
poly 172 449 234 465 245 505 219 520 168 480 Тоҕус нэһилиэгэ
poly 87 191 140 269 74 336 43 248 Үгүлээт нэһилиэгэ
poly 215 591 215 613 241 576 241 594 Тааһаҕар нэһилиэгэ
poly 263 570 289 570 289 607 275 607 Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ
poly 210 603 193 603 210 640 193 640 Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
poly 263 521 330 508 389 450 420 483 299 570 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 222 626 292 634 280 678 213 671 Дьөккөн нэһилиэгэ
poly 108 330 153 304 146 395 118 388 Иккис Күүлэт нэһилиэгэ
poly 163 337 248 390 231 445 158 422 Хаҕын нэһилиэгэ
poly 256 691 341 691 299 765 221 761 Лөкөчөөн нэһилиэгэ
poly 187 567 205 567 205 582 187 588 197 588 Өкүндү нэһилиэгэ
rect 15 21 73 63 Өлөөн улууһа
rect 164 28 365 322 Эдьигээн улууһа
rect 317 558 453 674 Кэбээйи улууһа
rect 10 626 137 818 Үөһээ Бүлүү улууһа
rect 174 798 321 833 Горнай улууһа


**Кыргыдай нэһилиэгэ** — Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сатаҕай. Улуус кииниттэн 145 км хотугулуу-илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 662 киһи (2007 сыл).

Олохтоохтор дьарыктара — ынах-сүөһү уонна сылгы иитиитэ, балыктааһын.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
Алексеев Иван Егорович (1941 төр.) — хомусчут, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.

## Сигэлэр
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Вилюйский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ: Бүлүү нэһилиэктэрэ
* Официальный сайт города Вилюйска
Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

400px|thumb|right|Аллыҥа нэһилиэк Сунтаар улууһун каартатыгар

**Аллыҥа нэһилиэк**. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аллыҥа.

Улуус кииниттэн 40 км. арҕаа диэкки.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 474 киһи (2010 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1872 сыллаахха төрөөбүтэ Черканова Дарья Сидоровна - Чааркаанаах Даарыйа (1872 — 1967), аатырбыт олоҥхоһут

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
400px|thumb|left|Аллыҥа нэһилиэк куйаартан көстүүтэ
Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

300px|thumb|right|Түбэй нэһилиэгэ Сунтаар улууһун каартатыгар
**Түбэй нэһилиэгэ** — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Түбэй.

Улуус кииниттэн 103 км хоту диэкки Бүлүү өрүс үрдүгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 274 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола (1891—1973) — аатырбыт ырыаһыт, олоҥхоһут.
* Анисимов Михаил Николаевич (1893—1976) — үтүөлээх учуутал.
* Михалёва Наталья Владимировна — Сайа (1964 төр.) — поэтесса.
* Евсеев Матвей Николаевич — «Анаабыр алмаастара» алмаас хостуур тэрилтэ салайааччыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Сахалыы ааттар

Сахалар православие ылыахтарыттан ыла сурукку киирэр (официальнай) ааттара Арассыыйа империятыгар туттуллар христианскай ааттар буолбуттара. Ол эрэн киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө.  Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар уус-уран айымньылар геройдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор геройдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Онтон былыр төттөрүтүн абааһылар бэлиэтии көрбөтүннэр диэн куһаҕан соҕус тыллары аат гыналлара. Итинник «куһаҕан» ааттаахтар сааһыран баран үксүгэр официальнай аатынан тутталлара. Эбэтэр «куһаҕан» аат киһи хос аата буолан хаалара. 

Эр киһи олоҕун тухары аатын хаста да уларытыан сөбө. Кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө, эбэтэр «абааһыттан куоттараары» «куһаҕан ааты» талаллара. Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэр. Холобур, бу ситим-сир  ааптара этэринэн, өскөтүн оҕо тохсунньу ый 1 күнүгэр күн сирин көрбүт буоллаҕына, кинини Тускун, Кэскилээнэ диэн ааттыахха сөп.

## Ааттар
Кыыс аата кытархай, уол аата халлаан күөхтүҥү өҥнөрүнэн бэлиэтэннилэр. 
Киэҥник тарҕаммыт ааттар араҕас бэлиэлээхтэр.

## Псевдонимнар
Бу ордук суруйааччылар, суруналыыстар, артыыстар туттар ааттара. Сороҕор араспаанньа быһыытынан (холобур Ойуунускай, Ороһуунускай), сороҕор араспаанньаҕа эбии быһыытынан, сороҕор туспа аат курдук үксүн киһи бэйэтэ талынан ылар, уонна сурукка киирэр ааты кытта үксүн бииргэ, эбэтэр биир кэмҥэ туттуллар аата. Холобур, суруйааччы олоҕор сурукка киирбит ааты туттар, онтон литератураҕа айымньытыгар эбэтэр хаһыакка ыстатыйа суруйарыгар псевдонимынан илии баттыыр.

Псевдонимнарга чугас көмпүүтэр эйгэтигэр киэҥник туттуллар нииктар, логиннар бааллар.

## Хос ааттар
Сороҕор «сахалыы аат» диэнинэн биллэр, урукку ыраахтааҕы да кэмигэр, сэбиэскэй да кэмҥэ сүппэтэх, билиҥҥи да кэмҥэ сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр, ордук тыаҕа киэҥник тарҕаммыт көстүү. Сорох ааттар киһи быдьар өттүн көрдөрөр буоланнар ыыс быһыытынан туттуллаллар. Сорох ааттар киһи сурукка киирбит аатын олоччу солбуйа сыһаллар, киһи бэйэтэ да ол эрэ аакка хардарар балаһыанньата үөскээн хаалар.
 
## Сахалыы ааттаах биллиилээх дьон
* Топонимикаҕа сүҥкэн билии олоҕун (база данных) хомуйбут Багдарыын Сүлбэ
* Ил Түмэн спикера буола сылдьыбыт Тимофеев Ньургун Семенович
* Сивцев Айсен Дмитриевич — Айсен Дойду, суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.
Акана нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

Билэ:Ньурба13.PNG|400px|thumb|right|Ньурба улууһа|
poly 327 534 338 542 338 534 327 542 Ньурба нэһилиэгэ
poly 319 551 360 541 375 598 356 613 Өктөөбүр нэһилиэгэ
poly 98 156 303 156 80 300 286 275 Бордоҥ нэһилиэгэ
poly 353 444 398 444 398 481 353 471 Таркаайы нэһилиэгэ
poly 391 532 410 523 421 546 404 555 Түмүк нэһилиэгэ
poly 380 530 357 530 316 494 339 494 Чаппаҥда нэһилиэгэ
poly 254 559 308 554 295 611 331 611 Күндээдэ нэһилиэгэ
poly 369 145 450 145 437 364 325 364 Хорула нэһилиэгэ
poly 200 519 276 492 294 532 225 556 Ньурбачаан нэһилиэгэ
poly 267 365 309 352 341 430 286 444 Чуукаар нэһилиэгэ
poly 416 517 449 522 440 503 427 536 Хаҥалас нэһилиэгэ
poly 88 330 130 330 191 368 191 459 118 470 Мэҥэдьэк нэһилиэгэ
poly 455 406 466 453 412 421 412 488 Акана нэһилиэгэ
poly 326 450 346 450 343 469 328 469 Марха нэһилиэгэ
poly 222 410 261 370 277 454 248 478 Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 284 497 307 497 296 516 314 516 Сүлэ нэһилиэгэ
poly 344 492 364 479 382 504 372 508 Дьаархан нэһилиэгэ
poly 318 514 336 514 349 530 328 530 Дьиикимдэ нэһилиэгэ
poly 432 490 455 482 463 508 448 508 Үөдэй нэһилиэгэ
rect 83 595 213 635 Сунтаар улууһа
rect 3 167 17 269 Мирнэй улууһа
rect 61 37 326 87 Өлөөн улууһа
rect 459 266 479 397 Үөһээ Бүлүү улууһа


**Акана нэһилиэк**. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Акана. Улуус кииниттэн 70 км хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 538 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Акана — 461, Чкалов — 77 киһи.

1939 сыллаахха төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто) (01.09.1923—29.10.2004) — история билимнэрин кандидата
* 1941 сыл бэс ыйыгар төрөөбүтэ Поликарпов Егор Михайлович — саха биллиилээх мелодиһа.
* Поликарпова Евдокия Михайловна (1950 с.т.) — саха литэрэтиирэтин үөрэтиигэ бөдөҥ мэтэдиис учуонай.

## Сигэлэр
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Нюрбинский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Ньурба нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Нюрбинский улус
Дьиикимдэ нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

400px|thumb|right|Дьикимдэ нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар
**Дьиикимдэ нэһилиэк**. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ.

Улуус кииниттэн 13 км хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 328 киһи (2010 сыл).

1939 сыллаахха төрүттэммитэ.

«*Сыһах*» диэн культуура киинэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мэҥэдьэк нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

400px|thumb|right|Мэҥэдьэк нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар
**Мэҥэдьэк нэһилиэк**. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хатыы.

Улуус кииниттэн 124 км арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 559 киһи (2010 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор
* 1889 сыллаахха төрөөбүтэ Харитонов Иона Матвеевич (1889 — 1972), аатырбыт олоҥхоһут.
* 1916 сыл муус устар 3 күнүгэр төрөөбүтэ Семенов Василий Алексеевич (03.04.1916-07.10.1977) - Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, филологическай билим кандидата, литературовед.
* 1927 сыллаахха төрөөбүтэ Cтепанов Василий Васильевич (1926-1995), Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, "Отечество" уордьан II степенин кавалера, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, аатырбыт оhуохайдьыт, тойуксут, алгысчыт. 
* 1930 сыллаахха төрөөбүтэ Алексеев Егор Егорович (1930 - 2010), история наукатын дуоктара, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, А.Е.Кулаковскай аатынан государственнай премия лауреата, Ньурба, Таатта, Нам, Үөhээ Бүлүү улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
* 1936 сыл алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүтэ Пахомов Андрей Кириллович (07.10.1936—31.12.2001) — история билимин кандидата.
* 1938 сыллаахха төрөөбүтэ Танхаров Иван Яковлевич (1938-2010), ССРС культуратын туйгуна, "РФ культура5а ситиhиилэрин иhин" знак хаhаайына, СӨ култууратын үтүөлээх үлэhитэ, Ньурба улууhун бочуоттаах олохтооҕо.
* 1968 сыллаахха төрөөбүтэ Егоров Август Васильевич (1968), СӨ С.А. Новгородов аатынан "Бичик" НКК директора, СӨ норуотун хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
* 1961 сыллаахха төрөөбүтэ Иннокентьев Николай Петрович (1961), СӨ Правительстватын иhинэн массыына уонна атын тииптээх техника техническай туругун кэтээн көрөр кылаабынай государственнай инспекция салайааччыта, генерал-майор, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, СӨ тыатын хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ.
* 1943 сыллаахха төрөөбүтэ Cеменова Анастасия Семеновна (1943), Н.И. Прокопьев аатынан Хатыы орто оскуолатын дириэктэрэ, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэhитэ, РФ үөрэхтээhинин туйгуна,  Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 370 сылыгар анаммыт знак хаhаайына.
* 1991 сыллаахха төрөөбүтэ Афанасьев Ньургун Вячеславович (1991) - филологическай библим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

"Известные люди Республики Саха (Якутии), М.: 2012
Чаппанда нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

400px|thumb|right|Чаппанда нэһилиэгэ Ньурба улууһун каартатыгар
**Чаппанда нэһилиэгэ** — Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чаппанда (эбэтэр Чаппаҥда). Урукку аата *Омолдоон нэһилиэгэ*.

Улуус кииниттэн 24 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 880 киһи (2010 сыл), ол иһигэр Чаппанда - 873, Салтааны - 7.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1914 сыл ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүтэ Овчинникова Александра Яковлевна (1914 — 2009), сэбиэт уонна партия үлэһитэ.
* 1937 сыл олунньу 1 күнүгэр төрөөбүтэ Иванова-Унарова Зинаида Ивановна, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чуукаар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

400px|thumb|right|Чукаар нэһилиэк Ньурба улууһун каартатыгар
**Чуукаар нэһилиэк**. Ньурба улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чуукаар.

Улуус кииниттэн 70 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 741 киһи (2010 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1934 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ Федоров Егор Васильевич (20.10.1934 - 09.10.1987) - филологическай билии кандидата.

## Бэлиэ сирдэр

* Стрижевскай С.М., политссыльнай, нэһилиэк Сэбиэтин сэкрэтээрэ, үрүҥнэр ытан өлөрбүт сирдэрэ. 

 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

Билэ:Верхневилюйск18.PNG|450px|thumb|right|Үөһээ Бүлүү улууһа|
poly 67 462 85 438 109 471 82 488 Үөдүгэй нэһилиэгэ
poly 104 438 104 453 114 459 125 447 113 438 Нам нэһилиэгэ
poly 89 399 99 389 121 389 101 408 Дүллүкү нэһилиэгэ
poly 71 409 84 404 97 412 97 424 Хоро нэһилиэгэ
poly 56 321 102 316 93 344 68 356 Боотулу нэһилиэгэ
poly 95 352 113 375 100 380 86 359 Далыр нэһилиэгэ
poly 30 443 61 429 61 497 35 497 Кэнтик нэһилиэгэ
poly 72 364 86 364 89 381 68 381 Мэйик нэһилиэгэ
poly 116 412 125 412 136 401 143 408 139 420 121 420 121 413 116 413 Ороһу нэһилиэгэ
poly 124 435 134 435 140 444 140 456 128 456 128 445 Тамалакаан нэһилиэгэ
poly 59 515 116 480 116 522 105 586 79 592 Өргүөт нэһилиэгэ
poly 99 347 120 327 135 346 112 362 Маҥаас нэһилиэгэ
poly 61 387 83 387 61 400 83 400 Оҥхой нэһилиэгэ
poly 140 439 162 439 186 479 158 479 Харбалаах нэһилиэгэ
poly 120 364 168 339 173 379 134 388 Кырыкый нэһилиэгэ
poly 67 215 102 215 94 289 57 289 Сургуулук нэһилиэгэ
poly 36 87 58 87 58 178 84 178 84 129 124 70 84 11 Сургуулук нэһилиэгэ
poly 105 415 105 426 115 415 115 426 Балаҕаннаах нэһилиэгэ
poly 5 413 32 413 5 438 32 438 Балаҕаннаах нэһилиэгэ
poly 61 632 153 579 214 657 185 688 Туобуйа нэһилиэгэ
poly 123 503 123 580 160 487 177 544 Быракаан нэһилиэгэ
poly 170 411 170 437 205 411 205 437 Хомустаах нэһилиэгэ
poly 120 392 120 405 132 392 132 405 Хомустаах нэһилиэгэ
poly 157 385 157 397 171 385 171 397 Хомустаах нэһилиэгэ
rect 115 104 248 324 Бүлүү улууһа
rect 205 596 251 643 Горнай улууһа
rect 4 6 44 59 Өлөөн улууһа
rect 4 100 44 401 Ньурба улууһа
rect 3 547 52 621 Сунтаар улууһа
rect 3 666 112 703 Өлүөхүмэ улууһа


**Балаҕаннаах нэһилиэк**. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Балаҕаннаах.

Улуус кииниттэн 22 км илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 340 киһи (2007 сыл).

400px|thumb|left|Балаҕаннаах, Нам, Ороһу уонна Тамалакаан нэһилиэктэр куйаартан көстүүлэрэ
## Историяттан

* Дьэһимэн аан дойдуга рекорд үүнүү ылыллыбыта.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Верхневилюйский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Верхневилюйский улус
* Энциклопедия Якутии. — М., 2007.
Боотулуу (Үөһээ Бүлүү нэһилиэгэ)

250px|thumb|right|Боотулу нэһилиэгэ Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар
**Боотулу нэһилиэк**. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Боотулу.

Улуус кииниттэн 120 км. хоту диэки. Сырыылара — кыһыҥҥы суол, сайынын — салгынынан.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1592 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: Боотулу — 1350, **Көтөрдөөх** — 250 киһи.

## Боотулуу устуоруйата
Л. Николаев суруйуутунан Боотулуулар бастаан Сэтэкэмҥэ кэлэн дьон хаалларан баран салгыы уҥуор тахсаллар.  Мааркап — Марк Иванов оҕонньор сэһэнэ уонна Л. Николаев суруйуута үүт-маас сөп түбэһэллэр. Онон букатын хойуккааҥҥа диэри Сэтэкэм Боотулуута уҥуоргу Боотулуу нэһилиэгэр киирэрэ чахчы буолан тахсар.

Мааркап сэһэннэрэ туоһулуурунан Боотулуу чаччыыналара үс киһи эрэ биллэр: Омукчаан Өндөрөй, Куука Ньукулай, Сэрбэкэ Сөдүөт. Ол гынан баран бу чаччыыналартан Омукчаан эрэ уҥуоргу Боотулууга тахсан мунньахтаспыта чуолкай биллэр. Мааркап сэһэнинэн Омукчаан төрүүр кэмигэр Үөһээ Боотулууга, ол аата уҥуоргу Боотулууга, «ааттаах киһи Дабыыт кулуба». Бу бука Давыд Григорьевич Поскачин буолуо. Кини 1868—1873 сыллаахха чаччыына, 1873—1877 сыллаахха быыбарынай, онтон 1879—1882 сылларга кулубаҕа хандьыдаатынан сылдьыбыт, 1882—1884 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит. Улуус кулубатынан кэлин үлэлээбит. Онон Мааркап чаччыына дуу, быыбарынай дуу, эбэтэр өссө атын дуоһунаска дуу сылдьыбыт киһини кулуба диэн сөп.

Ол аата, Куука уонна Сэрбэкэ Боотулуу Үөдүгэйгэ киирбитин кэннэ чаччыыналаабыт буолуохтарын эмиэ сөп.

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
* Николаев Лазарь Федотович (1900 с. төр.) — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйээннэрин, ахтыыларын муспут.
* Тарасов Иван Андреевич (1914—1983) — история билимнэрин кандидата.
* Амыдаев Николай Данилович (төр. 1932) — худуоһунньук, муосчут.
* Долгунов Василий Софронович (төр. 1933) — РФ уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, педагогика билимнэрин кандидата.
* Дадаскинов Степан Егорович (төр. 1933) — поэт, прозаик.
*  Сивцев Василий Тарасович (төр. 1933) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай поэта.
* Алексеев Михаил Петрович (төр. 1937) — биллиилээх саха лингвиһа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Герасимов Николай Афанасьевич (Айталын) (төр. 1939) — поэт, суруйааччы.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000

## Быһаарыылар
Маар

Маар - үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир.

Тумара маар - ото-маһа суох, сииктээх, ыарҕанан эрэ саба үүммүт түҥкэтэх сир.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Түмүк нэһилиэк

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Маҥаас нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)

250px|thumb|right|Маҕаас нэһилиэк Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар
**Маҥаас нэһилиэк**. Үөһээ Бүлүү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Харбала.

Улуус кииниттэн 115 км. хоту диэкки сытар.

Олохтоохторун ахсаана 554 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Сургулуук нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү)

250px|thumb|right|Сургуулук нэһилиэк Үөһээ Бүлүү улууһун каартатыгар
**Сургулуук нэһилиэк -** Саха Республикатын Үөһээ Бүлүү улууһугар баар тыа сирэ (Российская Федерация). Нэһилиэк административнай киинэ - Баҕадьа сэлиэнньэтэ. 2021 сыллааҕы дааннайынан, нэһилиэк нэһилиэнньэтэ 402 киһи, омуктартан ордук сахалар.

## Инфраструктура
Госудаарыстыбаннай-коллективнай тэрилтэ киин уһаайбата Сургуулук нэһилиэгэр буолар.

Манна сүөһү иитиитэ уонна эти оҥоруу сүрүн хайысхатынан буолар. Нэһилиэк сиригэр-уотугар социальнай уонна инфраструктурнай объектар, дьаһалта, культура дьиэтэ, орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата, оҕо саада уонна балыыһа үлэлииллэр. Нэһилиэккэ почта отделенията үлэлии турар. Инфраструктураны сайыннарыыга 2014-2018 сылларга, «Тыа сирин сүрүннүк сайыннары» ыстатыйаннан, локальнай водопроводы киллэрии дьоһун хардыынан буолла.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1915 сыл тохсунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ Боескоров Гаврил Ксенофонтович (15.01.1915—06.06.1983) — филология билимин кандидата, 
* 1923 сыллаахха төрөөбүтэ Спиридонов Дмитрий Спиридонович (1923 — 1993),үтүөлээх учуутал.
* 1940 сыл ахсынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ Угаров Гавриил Спиридонович — биология билимин доктора, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл,

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутия*, М., 2000 г.
Арбын нэһилиэгэ (Нам улууһа)

Билэ:Нам16.PNG|450px|thumb|right|Нам улууһа|
poly 281 306 281 323 296 306 296 323 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 297 319 310 319 320 324 320 333 299 333 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 244 320 275 320 261 347 297 347 Хамаҕатта нэһилиэгэ
poly 228 279 250 279 260 312 276 312 276 289 310 289 276 303 310 303 229 293 Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ
poly 201 376 218 389 259 384 279 378 325 367 310 393 285 393 264 414 202 407 180 422 158 409 Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ
poly 168 125 226 164 220 182 249 205 260 215 284 215 284 234 257 234 227 219 200 177 156 164 Хатырык нэһилиэгэ
poly 204 413 265 420 187 398 336 398 336 431 272 441 272 467 234 467 185 427 Үөдэй нэһилиэгэ
poly 144 97 160 118 144 170 110 159 Модут нэһилиэгэ
poly 193 178 224 223 257 236 286 236 284 264 250 264 198 233 Модут нэһилиэгэ
poly 206 348 254 348 281 360 265 377 236 377 217 385 Партизан нэһилиэгэ
poly 312 317 312 274 332 274 401 338 336 368 322 324 Иккис Хомустаах нэһилиэгэ
poly 109 164 164 201 180 205 196 235 243 265 221 283 174 240 149 233 149 215 99 185 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 282 129 305 119 337 138 337 183 290 183 290 157 Көбөкөн нэһилиэгэ
poly 186 40 247 52 275 152 219 148 160 107 160 63 Түбэ нэһилиэгэ
poly 279 348 297 348 297 360 284 360 Никольскай нэһилиэгэ
poly 302 333 313 333 313 344 302 344 Никольскай нэһилиэгэ
poly 34 181 142 219 126 321 66 291 Салбаҥ нэһилиэгэ
poly 334 21 334 54 319 75 340 87 340 130 302 113 281 122 266 81 Арбын нэһилиэгэ
poly 138 311 200 359 82 447 28 387 108 351 Таастаах нэһилиэгэ
poly 178 273 205 273 236 302 236 332 198 305 178 298 Искра нэһилиэгэ
poly 283 191 339 191 339 238 299 226 Фрунзе нэһилиэгэ
poly 231 188 231 153 261 160 261 186 272 186 272 203 250 203 250 188 Маймаҕа нэһилиэгэ
rect 69 3 313 27 Кэбээйи улууһа
rect 2 313 97 346 Горнай улууһа
rect 132 473 313 498 Дьокуускай
rect 357 436 448 498  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 358 116 444 284 Уус-Алдан улууһа

400px|thumb|right|Арбын нэһилиэк куйаартан көстүүтэ
**Арбын нэһилиэк**. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сыгыннаах. 

Улуус кииниттэн 75 км хоту диэкки Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэгэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 288 киһи (2007 сыл).

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус 
* naslegy.ru:Нам улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Намский улус
* «Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Салбаҥ нэһилиэгэ (Нам улууһа)

400px|thumb|right|Салбаҥ нэһилиэк Нам улууһун каартатыгар
**Салбаҥ нэһилиэк**. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоҥор Биэ.

Улуус кииниттэн 72 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 321 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1940 сыл ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ Ларионов Егор Михайлович, политик.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Граф Биэрэгэ (Нам улууһа)

400px|thumb|right|Хараап Биэрэгэ (8 нүөмэрдээх) Нам улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Хараап Биэрэгэ куйаартан көстүүтэ
**Хараап (Граф) Биэрэгэ сэлиэнньэ**. Нам улууһугар баар сэлиэнньэ.

Улуус кииниттэн 7 км.Дьокуускай куораттан 106 км.Өлүөнэ хос үөһүн үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 931 киһи (2007 сыл).

## Үһүйээн
Бу сэлиэнньэ аатын хайдах ылбытын туһунан үһүйээн баар, бу үһүйээни норуот маастара Анна Зверева бэйэтин кинигэтигэр суруйбута баар. Граф Игнатьев XIX үйэ иккис аҥаарыгар уолун кытта ааспыт. Бу киһи кырдьык баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Уола кэлин улаатан баран биллэр ыраахтааҕыв генеараала буолбут. Кэлин сэбиэскэй кэмҥэ эмиэ сулууспалаабыт. "50 лет в строю" диэн кинигэлээх. Бу дьон элбэх бэлэҕи туһаҕы, олор истэригэр этнографияҕа сыһыаннаах маллары илдьэ барбыт буолуохтарын сөп диэн историк учуонай Чемезов Василий Назарович ахтарын туһунан искусствовед И.А. Потапов тылыттан Анна Зверева суруйар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Быһаарыылар
Баатаҕай нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Билэ:Уус-Алдан13.PNG|450px|thumb|right|Уус-Алдан  улууһа|
poly 189 340 203 340 189 358 203 358 Мүрү нэһилиэгэ
poly 132 383 142 415 91 415 81 436 36 415 61 396 87 396 Суотту нэһилиэгэ
poly 140 301 172 301 163 350 98 323 Лөгөй нэһилиэгэ
poly 116 200 164 210 171 231 156 240 156 265 142 270 129 260 109 260  Дүпсүн нэһилиэгэ
poly 264 369 327 409 309 436 254 436 202 423 202 399 235 392 Курбуһах нэһилиэгэ
poly 39 182 39 226 103 193 94 257 63 233 Найахы нэһилиэгэ
poly 153 407 191 415 185 429 224 436 218 457 179 453 163 438 144 427 Өлтөх нэһилиэгэ
poly 99 341 161 366 132 377 91 381 91 364 82 390 72 383 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 164 375 198 385 188 404 152 399 141 382 Бэрт-Уус нэһилиэгэ
poly 272 337 372 334 380 362 371 375 363 403 329 403 309 383 270 362 Байаҕантай нэһилиэгэ
poly 206 337 206 365 257 334 257 362 229 378 Бастакы Хоро нэһилиэгэ
poly 242 178 269 188 269 223 236 243 229 286 174 286 164 244 178 235 172 203 236 199 Өнөр нэһилиэгэ
poly 42 237 99 275 114 271 130 299 110 299 88 317 42 303 Баатаҕай нэһилиэгэ
poly 178 294 270 294 251 323 178 330 Иккис Лөгөй нэһилиэгэ
poly 239 45 303 39 366 61 413 152 389 225 379 274 362 274 343 204 257 172 265 137 Түүлээх нэһилиэгэ
poly 170 351 170 369 185 351 189 361 200 361 200 369 222 380 218 388 Хоро нэһилиэгэ
poly 124 275 159 275 164 293 141 293 Бастакы Өспөх нэһилиэгэ
poly 189 55 227 55 227 129 256 140 234 173 234 192 184 192 152 200 123 192 123 178 157 166 178 121 Чэриктэй нэһилиэгэ
poly 91 36 180 58 152 151 106 178 41 169 58 133 30 117 73 79 Өспөх нэһилиэгэ
poly 382 282 372 325 317 320 305 330 267 330 267 307 324 287 Тиит Арыы нэһилиэгэ
poly 276 197 329 208 353 277 313 277 296 287 241 282 252 241 266 241 279 225 Бээрийэ нэһилиэгэ
rect 400 226 445 377 Таатта улууһа
rect 228 448 445 482 Чурапчы улууһа
rect 39 451 166 482 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 2 132 29 318 Нам улууһа
rect 84 2 286 32 Кэбээйи улууһа
rect 354 2 445 38 Томпо улууһа


**Баатаҕай нэһилиэк**. Уус Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хомустаах.

Улуус кииниттэн 65 км хотугулуу-арҕаа сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 607 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Петров Дмитрий Дмитриевич (08.11.1921—04.01.1994) — история билимнэрин кандидата.
:Белолюбскай Иван Прокопьевич (1977 с. бэс ыйын 22 к.төр.) — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Усть-Алданский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Уус-Алдан нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Усть-Алданский улус
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Дьобуруопа Сойууһа

**Дьобуруопа Сойууһа** (**ӨС**) диэн 27 Дьобуруопа иллэрин политика уонна экономика холбоhуктара. 1992 олунньутугар ылыллыбыт Маастрихт Үлэҕинэн тэриллибитэ (1993 сэтинньитигэр чахчылаах буолбута). 500 млн олорооччулардаах, ЭУ номинал брутто аан дойду оҥоhугун 30% (16.8 трлн $) таhаарар.

ЕС бары кыттааччы иллэрин сокуоннарын системаларын биир стандартаан соҕотох баhаар тэрийбитэ, кини Түөрт Көҥүлү мэктиэлиир. Кини бүтүн эргиэн, агрикултуура, балыктааhын уонна регионнааҕы сайдыы политикаларын өйүүр. Уон алта кыттааччы дойду эуро диэн бүтүн валютаны ылыммыттара. ЭУ сүүрбэ биир дойдута NATO кыттааччылара. ЭУ Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыылаах дойдуларын (ол ахсааныгар ЭУ'тыгар киирбэт дойдулар) икки ардыларыгар пааспор контролын эhиитигэр улахан оруолу оонньообута.

ЕС омуктар икки ардыларынааҕы дьаhалта уонна супранационализм булкаас систематынан үлэлиир. Сүрүн институттара уонна органнара: Эуропа Комиссията, Эуропа Парламена, Эуропа Холбоhугун Сүбэтэ, Эуропа Сүбэтэ, Эуропа Кырдьыктабыл Суута уонна Эуропа Киин Баана. ЭУ олорооччулара Парламены хас биэс сыл аайы талаллар.

Билиҥҥи ЭУ 1951 алта дойду тэрийбит Эуропа чох уонна ыстаал холбоhуттан уонна 1957 Ром Үлэҕиттэн төрүөттээх. Онтон ыла холбоhук саҥа дойдулар киниэхэ кыттыhаннар улааппыт уонна саҥа политика эйгэлэрэ уонна институттар эбиллибиттэр.

## Историята

## Кыттааччы иллэр
Дьобуруопа Холбоhуга 27 тутулуга суох суверен дойдулартан турар:
* Аустрия
* Бельгия
* Болгария
* Дания
* Германия
* Греция
* Ирландия
* Испания
* Италия
* Кипр
* Латвия
* Литва
* Лүксембург
* Мадьаар Сирэ
* Мальта
* Недерланд
* Польша
* Португалия
* Румыния
* Словакия
* Чех Республиката
* Швеция
* Финляндия
* Франция
* Хорватия
* Эстония

Кыттааччы буолууга официаллык кандидат дойдулар Македония уонна Түркийэ, Албания, Босния уонна Херцеговина, Монтенегро, Сербия, Украина, Молдова, Грузия. Эуропа Комиссията Косованы кандидат буолар кыахтаах дойдулар тиhиктэригэр киллэрбитэ, ол гынан баран кыттааччы иллэртэн сорохторо кинини, Сербияттан туспа, тутулуга суох дойду быhыытынан билинэ иликтэр.

## Дьобуруопа Сойууһун бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 26 — Европатааҕы тыллар күннэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* EUROPA – Официаллык уэб-портал
* Европанын жарандыгы
* ЭУ институттара
* Комиссия
* Сүбэ 
* Кырдьыктабыл Дьүүлэ 
* Парламент
* Агенсиялар
* EUR-Lex
Тиит Арыы

400px|right|thumb|Тиит Арыы куйаартан көстүүтэ
**Тиит Арыы**

Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар баар арыы, хотугу кэтирээһинэ 72°. XX үйэ саҥатыгар А. Каяндер ботаник бу арыыга үүнэр тиитэри чинчийбитэ. 

Тииттэр 4 м үрдүктээхтэр этэ уонна саастарынан 260 - 420 сыл этилэр. Хомойуох иһин сэрии кэмигэр тииттэр кэрдиллибиттэрэ, аҕыйах мас хаалбыта.
Кэнчээри мастар 40 сылга 1 м үүнэллэр. Онон бу арыыга мастар аан дойдуга саамай хоту үүнэр сирдэринэн буолар. 

Арыыга Тиит Арыы диэн бөһүөлэк баар буола сылдьыбыта. Сэрии кэмигэр уонна 60 - 70 сылларга диэри манна балыксыттар олорбуттара.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Якутия*, рекорды,Якутск, 2004.
Майаҕас

Бу аат хас да суолталаах

* Майаҕас — балык
* Майаҕас — Уус Алдаҥҥа баар нэһилиэк