Саха АССР сиринэн-уотунан үллэһигэ

**Саха АССР администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы**.

## 1922 - 1927 сыллар
**[[Саха АССР]]** РСФСР састаабыгар 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр ВЦИК уурааҕынан тэриллибитэ.
Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ састаабар киирбиттэр: Енисейскай губернияттан Хаатанга - Анаабыр оройуона, Киренскай уездтан Өлүөхүмэ - Сунтаар буолаһа, Хоту океан илин усталааһын 84° уонна 140° ыккардыларыгар сытар арыылар барылара, Камчаатка уобаластан Лаамы уезда.

1923 сыл от ыйын 23 күнүнээҕи ВЦИК уурааҕынан Лаамы уезд төттөрү Камчаатка уобаласка бэриллибитэ.

1926 сыллаахха 5 уезд оннугар 6 уокурук тэриллибитэ. Уокуруктар улуустарга, буоластарга, сельсоветтарга (с/с), нэһилиэктэргэ уонна нэһилиэк сэбиэттэригэр бытарыйаллар..

Улуустар, нэһилиэктэр уонна нэһилиэк сэбиэттэрэ сахалар уонна хотугу норуоттар олорор сирдэригэр тэриллибиттэрэ, сельсоветтар, буоластар - ахсаанынан нууччалар баһыйар сирдэригэр тэриллибиттэрэ.

1924 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр ЯЦИК быһаарыытынан Булуҥ уокуруга тэриллибитэ, кини састаабар Хаатанга - Анаабыр оройуона киирбитэ.

1925 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр ЯЦИК быһаарыытынан Алдан уокуруга тэриллибитэ, кини састаабар Якутскай уокуруктан *Алдан - Төмтөөн оройуона* уонна Өлүөхүмэ уокуруктан *Тунгиир - Өлүөхүмэ оройуона* киирбиттэрэ.

1926 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Төмтөөн оройуона тэриллибитэ, киинэ *Якут* диэн суол станциятыгар (1927 сыллаахха улуус киинэ Нагорнай бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ).

## 1930 - 1935 сыллар

1930 сыллаахха Саха АССРга уокуруктарынан араарыыттан оройуоннарынан араарыыга процесс саҕаламмыта. Итинник 1930 сыллаахха тэриллибиттэрэ:

* Тохсунньу 9 күнүгэр — Мегедьэк, Өлүөхүмэ, Сунтаар уонна Уус-Алдан оройуоннара.
* Тохсунньу 30 күнүгэр — Ленскэй оройоуона
* Олунньу 10 күнүгэр — Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннара
* Кулун тутар 25 күнүгэр — Чурапчы оройуона
* Ыам ыйын 5 күнүгэр — Алдан уонна Төмтөөн оройуоннара (улууһу реорганизациялаан)
* Ыам ыйын 25 күнүгэр — Абый уонна Орто Халыма оройуоннара
* Ахсынньы 10 күнүгэр "«*О новом административно-территориальном районировании в Якутской Автономной Социалистической Республике*» диэн ЯЦИК уурааҕынан Булуҥ уокуруга ликвидацияламмыта. Ити күҥҥэ «*Об организации национальных объединений в районах расселения малых народностей Севера*» уурааҕынан 5 национальнай (эбээн) оройуоннара тэриллибиттэрэ, ол иһинэн ликвидацияламмыт Булуҥ уокурук территориятыгар:
** Анаабыр национальнай (киинэ — Удьаа), бу оройуон састаабар Анаабыр уонна Удьаа өрүстэр тардыылара уонна Өлөөн өрүс үөһээ тардыыта киирбитэ.
** Булуҥ национальнай (киинэ — Булуҥ), бу оройуон састаабар Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэр алын тардыылара киирбиттэрэ.
** Бүлүү - Марха национальнай (центр — Чуона төрдүгэр, бу оройуон састаабар Бүлүү өрүс үөһээ тардыыта уонна Чуона өрүс алын тардыыта киирбиттэрэ.
** Эдьигээн национальнай (киинэ — Эдьигээн), бу оройуон састаабар Өлүөнэ алын тардыытын сорҕото, Муна диэн салаатын тардыыта уонна Өлөөн орто тардыыта.
** Тукулан национальнай (киинэ — Алдан өрүскэ Томмот аттыгар, бу оройуон састаабар Алдан өрүс уонна салаалара, Төмтөөн өрүс алын тардыыта уонна Амма өрүс үөһээ тардыыта.

Бу урааҕынан Саха АССРтан таһаарыллабыттара:
** Витим-Өлүөхүмэ национальнай уокурукка — Тупик тоҥустар оройуоннара, билигин Забайкалье кыраайын уонна Амуур уобалаһын территориялара.
** Лаамы-Эбээн национальнай уокурук, билигин Хабаровскай кыраай территорията.
** Таймыыр национальнай (Долгаан - ненец) уокурукка — Хаатанга - Анаабыр оройуона;
** Чукотка национальнай уокурукка — Алаһыай өрүстэн илин диэкки (билигин төттөрү Саха сиригэр баар) уонна Омолоон өрүс орто уонна алын тардыыта, билигин Чукотка территорията.
** Дьэлтулак национальнай оройуона — Төмтөөн уонна Алдан өрүстэр бастара (билигин төттөрү Саха сиригэр баар) уонна Ньүүкдьэ өррүс тардыыта, билигин Амуур уобалаһын торриторията
** Дьэйэ - Учур национальнай оройуон — Гыным өрүс, Сутам уонна Учур өрүстэр бастара
** Катанга национальнай оройуон — Аллараа Тунгуска уонна Чуна өрүстэр тардыылара, билигин Иркутскай уобалас территорията.*

[[1931]] сыл [[ыам ыйын 10]] күнүгэр ЯЦИК «*О национальных районах и внешних границах Якутской АССР*» диэн уурааҕа тахсыбыта. Бу уурааҕынан эбэҥкилэр олорор сирдэригэр хас да оройуон тэриллибитэ уонна Чукотка национальнай уокуруктан Саха АССР састаабар Арҕаа Туундара сирэ киирбитэ, ыам ыйын 20 күнүгэр Аллараа Халыма оройуона диэн ааттаммыта.

[[1931]] сыллаахха маннык оройуоннар тэриллибиттэрэ:
* [[Садын оройуона|Садын]];
* [[Ыам ыйын 20]] күнүгэр — Аллайыаха (урукку Булуҥ уокуругун территориятыттан), Муома (киинэ — [[Муома]] төрдө), Томпо, Уус-Маайа (киинэ — Уус-Маайа бөһүөлэк)
* [[Ыам ыйын 21]] күнүгэр — Усуйаана (киинэ — Хаһааччыйа сэлиэнньэ) — урукку Булуҥ уокуругун территориятыттан
* [[Бэс ыйын 2]] күнүгэр — Горнай (Арҕаа Хаҥалас уонна Нам оройуоннар территорияларын бытарытыы бэрээдэгинэн)

[[1935]] сыл [[тохсунньу 31]] күнүгэр ВЦИК Президиума Саха АССР састаабыгар 34 оройуону бигэргэппитэ:
* Абый (киинэ — [[Абый]] сэлиэнньэ)
* Алдан Промышленнай (киинэ — [[Алдан (куорат)| Незаметнай]] бөһүөлэк)
* Аллайыаха (киинэ — Аллайыаха сэлиэнньэ)
* Амма (киинэ — Амма сэлиэнньэ)
* Анаабыр (киинэ — Удьаа)
* Булуҥ (киинэ — Булуҥ сэлиэнньэ)
* Үөһээ Дьааҥы (киинэ — Верхоянскай куорат)
* Бүлүү (киинэ — Бүлүү куорат)
* Бүлүү-Марха (киинэ Улуу Тоҕой диэн сиргэ)
* Горнай (киинэ — [[Бэрдьигэстээх]] сэлиэнньэ)
* Эдьигээн (киинэ — Эдьигээн сэлиэнньэ)
* Арҕаа Хаҥалас (киинэ — Покровскай сэлиэнньэ)
* Халыма (киинэ — Орто Халыма куорат)
* Ленскэй (киинэ — Мухтуйа сэлиэнньэ)
* Мегедьэк (киинэ — Мегедьэк)
* Мэҥэ-Хаҥалас (киинэ — [[Майа]] сэлиэнньэ)
* Нам (киинэ — Нам сэлиэнньэ)
* Аллараа Халыма (киинэ — Нижнеколымскай)
* Өймөкөөн (киинэ — [[Өймөкөөн]] сэлиэнньэ)
* Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ куорат)
* Пригороднай (киинэ — Дьокуускай куорат)
* Садын (киинэ — [[Туой-Хайа]] сэлиэнньэ)
* Саккырыыр (киинэ — Дьандабыл өрүскэ)
* Сунтаар (киинэ — Сунтаар сэлиэнньэ)
* Таатта (киинэ — Таатта сэлиэнньэ)
* Төмтөөн (киинэ — Нагорнай бөһүөлэк)
* Томмот (киинэ — Томмот куорат)
* Томпо (киинэ — [[Томпо]] өрүскэ)
* Уус-Алдан (киинэ — [[Бороҕон|Мүрү]] сэлиэнньэ)
* Уус-Маайа (киинэ — Уус-Маайа бөһүөлэк)
* Усуйаана (киинэ — Хаһааччыйа сэлиэнньэ)
* Учур (киинэ — Учур өрүс төрдүгэр)
* Чурапчы (киинэ — Чурапчы сэлиэнньэ)

== 1935 - 1962 сыллар ==
1935 сыл [[олунньу 1]] күнүгэр Бүлүү-Марха оройуона <u>Үөһээ Бүлүү оройуона</u> буолбута.

1935 сыл [[алтынньы 1]] күнүгэр  Өлөөн культбазатыгар кииннээх <u>Өлөөн оройуона</u> тэриллибитэ. Оройуон састаабар Анаабыр оройуонтан *Дьилиндэ, Кирбэй, Өлөөн*, уонна Мэгэдьэк оройуонтан *Солоҕоон* сельсоветтар киирбиттэрэ.

[[1936]] сылга Аллайыаха оройуонун киинэ [[Чокуурдаах]] бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

1936 сыл [[ахсынньы 1]] күнүгэр ЯЦИК уурааҕынан <u>Токко эбэҥки национальнай оройуон</u> тэриллибитэ. Киинэ [[Чаара]] өрүскэ Куоппуру сиргэ.

[[1937]] сыллаахха Арҕаа Хаҥалас оройуона аата <u>Орджоникидзе оройуона</u> буолбута.

1937 сыл [[муус устар 20]] күнүгэр Нам, Горнай уонна Бүлүү оройуоннар уһук сельсоветтарыттан туспа <u>Кэбээйи оройуона</u> тэриллибитэ. Киинэ Кэбээйи сэлиэнньэҕэ.

[[1938]] сыллаахха Мегедьэк оройуона аата <u>Ньурба оройуона</u> буолбута.

1939 сыл [[муус устар 3]] күнүгэр Саха АССР соҕуруу өттүгэр Алдан куоракка кииннээх *'Алдан уокуруга** тэриллибитэ. Уокурук састаабар Алдан, Төмтөөн, Томмот уонна Учур оройуоннара киирдилэр.

1939 сыл [[ыам ыйа|ыам ыйыгар]] Незаметнай бөһүөлэк Алдан куорат буолбута.

[[1940]] сыллаахха Уус-Майа оройуонтан [[Ааллаах Үүн, бөһүөлэк|Ааллаах Үүн]] бөһүөлэккэ кииннээх <u>Ааллаах-Үүн оройуона</u> тэриллибитэ ([[1948]] - [[1953]] сыллардаахха киинэ [[Элдьикээн]] бөһүөлэккэ көһө сылдьыбыта).

<div class="NavFrame collapsed" style="text-align: left">
  <div class="NavHead"><center>1940 сыл муус устар 1 күнүнээҕи туругунан Саха АССР састааба маннык этэ:</center></div>
  <div class="NavContent">
</div></div>

[[1943]] сыл [[балаҕан ыйын 25]] күнүгэр Төмтөөн оройуонун киинэ Нагорнайтан [[Чульман]] бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

[[1946]] сыллаахха Алдан уокуруга ликвидацияламмыта, кини оройуоннара Саха АССР бас билиитигэр барбыттара.

[[1948]] сыллаахха Садын оройуона ликвидацияламмыта. Кини территорията Ленскэй оройуоҥҥа (''Ботуобуйа ([[Таас Үрэх]] сэлиэнньэ) сельсовета'') уонна Сунтаар оройуонугар (''Садын ([[Сүлдьүкээр]]) уонна Чуона (Чуона сэлиэнньэ) сельсоветтар'').

[[1953]] сыллаахха Ааллаах-Үүн оройуону Уус-Маайа оройуонугар сыһыарыллыбыта. Бу уураҕынан Токко, Томмот уонна Усуйаана оройуоннара ликвидацияламмыттара.

[[1954]] сыл [[муус устар 30]] күнүгэр Орто Халыма оройуонун бытарытыы бэрээдэгинэн <u>Үөһээ Халыма оройуона</u> тэриллибитэ, киинэ Зырянка бөһүөлэккэ. Бу сылга Таатта оройуонун аата <u>Алексеев оройуона</u> диэн буолбута.

[[1957]] сыллаахха Булуҥ оройуонун киинэ [[Тиксии]] бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

[[1959]] сыллаахха Кэбээйи оройуонун киинэ [[Сангаар]] бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ. Бу сылга Учур оройуона ликвидацияламмыта.

== 1963 - 1991 сыллар ==

[[1963]] сыллаахха бөдөҥ административнай реформа ыытыллыбыта. Оройуоннар оннуларыгар Алдан, Бабушкин, Ленскэй, Өймөкөөн уонна Уус-Маайа промышленнай оройуоннар тэриллибиттэрэ, ону таһынан Абый, Алексеев, Аллайыаха, Анаабы, Булуҥ, Бүлүү, Заречнай, Индигир, Кэбээйи, Халыма, Ленин, Муома, Аллараа Халыма, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Ордоникидзе, Приморскай, Орто Халыма, Орто Өлүөнэ уонна Дьааҥы тыа сирин оройуоннар тэриллибиттэрэ.

[[1964]] сыл [[кулун тутар 4]] күнүгэр Бабушкин промышленнай оройуона ликвидацияламмыта, Индигир тыа сирин оройуона аата Томпо оройуона буолбута, онтон Приморскай — Эдьигээн оройуона буолбута.

[[1965]] сыллаахха ити реформа туһата суоҕунан ааҕыллыбыта. 1965 сыл тохсунньу 12 күнүгэр тыа сирин уонна промышленнай оройуоннар "көннөрү" оройуоннар буолбуттара уонна бытарытыллыбыттара: Амма, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас, Мирнэй, Нам, Сунтаар, Уус-Алдан уонна Чурапчы оройуоннар сөргүтүллүбүттэрэ. Заречнай уонна Орто Өлүөнэ оройуоннара ликвидацияламмыттара.

[[1967]] сыл [[тохсунньу 5]] күнүгэр Дьааҥы оройуона икки оройуоҥҥа архсыбыта <u>Верхоянскай</u> (киинэ — [[Баатаҕай]] бөһүөлэк) уонна <u>Усуйаана</u> (киинэ [[Депутатскай]] бөүөлэк).

[[1972]] сыллаахха Уус-Маайа оройуонун киинэ [[Солнечнай]] бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ.

[[1975]] сыл [[сэтинньи 6]] күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин уураҕынан [[Нүөрүҥгүрү]] куорат сэбиэтэ тэриллибитэ.

[[1989]] сыл [[муус устар 21]] күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Үөһээ Дьааҥы оройуонун территориятыттан <u>[[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн-Бытантай]] национальнай оройуон</u> (киинэ — [[Баатаҕай Алыыта]] сэлиэнньэ).

[[1990]] сыл [[кулун тутар 19]] күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Алексеев оройуонун аата <u>Таатта оройуона</u> диэн буолбута.

1990 сыл [[балаҕан ыйын 27]] күнүгэр Саха АССР **Саха ССР''' буолбута.

## Быһаарыылар