Олох кырдьыгын булуу

Кырдьык уонна сымыйа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр икки өрүтү үөскэтэннэр дьон олохторугар ситиһэ сатыыр сыалларын хардары-таары уларыталлар уонна дьону олору оҥорууга ыҥыраннар, угуйаннар, солбуллан биэрэн иһэр хамсааһыннары кэмигэр саҕалааннар, олоххо уларыйыылары, тупсарыылары киллэрэн биэрэннэр сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэллэр. 

Олоххо уларыйыыны, тупсарыыны киллэриини дьон өйө-санаата сайдыытыттан, билиитэ-көрүүтэ кэҥиириттэн тутулуктанан үчүгэй үгэстэри түргэнник үөскэтэн, иҥэрэн биир киһи үйэтигэр ситиһэ, олоххо киллэрэ сатааһын сымыйалааһыны үөскэтэр. Төһө эрэ кэминэн сымыйалааһын арыллан, олохтон туоратыллан кырдьык хайаан да кыайара тиийэн кэлэрэ өс хоһооннорунан этиллэллэрин тэҥэ, сэбиэскэй былаас эстиитэ сымыйата арыллан тиийэн кэлбитин биллэрэр. 

Кырдьык кытаанах, ханна да халбаҥнаппакка хаһан эрэ син-биир тиийэн кэлэрин уонна кыайарын сахалар билэн “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат”, “Кырдьык хаһан да кыайа турар” диэн өс хоһооннорун оҥорон туһаналлар. (1,61). Кырдьык үлэттэн-хамнастан, оҥорон таһаарыыттан тутулуктааҕыттан киһи сыыһа-халты туттунуутун көннөрө, тупсара сатыырынан истэргэ кытаанах, сороҕор ыарахан да буолуон сөп. Олох уопутун таба өйдөөһүн кырдьыгы сымыйаттан арааран туһанарга кыаҕы биэрэр.

Сэбиэскэй былаас төһө да эстибитин иһин, ол кэмҥэ үөрэхтэммит дьадаҥылар салайааччы буолан сылдьаллара албыннарын хааллара иликтэриттэн биллэр. Ол албыннар маннык этилэр:

- “Коммунизм” кэлиэ, үөрэҕи билииттэн өй-санаа сайдыыта ситиһиллиэ, бары-барыта босхо буолуо диэн албыҥҥа киирэн биэрэн дьадаҥы үлэһиттэр күүскэ үлэлээн союһу сайыннарбыттара.

- Бары үөрэҕи баһылаатахтарына үлэ чэпчээн иһэрэ ситиһиллиэ.

- Икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥордоххо дьон оҥорор саҥаны айыылара элбээн, тупсан сайдыыны аҕалыахтара диэн албыны “айыы үөрэҕэ” билигин да тутуһа сылдьар.

- Дьон оҥорор араас куһаҕаннарын “аньыы” диэн сахаларга суох саҥа тылы оҥорон ааттаатахха куһаҕаны оҥороллоро тохтоон хаалыа диэн албыны тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сатыыллар.

- Үрүҥ Айыы тойон диэн урукку кэмҥэ таҥараны билбэт сахаларга саҥа өй-санаа үөрэҕин, таҥараны оҥорон биэрдэхпитинэ бары айыы буола сатыыллара эбиллиэ диэни тутуһаллар. 

Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн араҕыстаҕына кэлэр өйдөбүл буоларын бу дьон өссө да билэ иликтэр. Айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук саҥара, этэ сылдьыбыт В.Кондаков, Тэрис уонна Айыы Сиэнэ, Айыы уола диэн ааттана сылдьыбыттар өлөннөр айыыларыгар барбыттара ыраатта.

Айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн этэн сэбиэскэй былаас кэмигэр киэҥник туһаммыттара. Онно тирэх буолар быһыынан Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын ааҕан бары саҥаны айыылар “үчүгэйдэр” диэн ол диэки халыйыыны үөскэппиттэрэ. Бу эстибит былаас ордубут тобохторо, араас үөрэхтээхтэрэ билигин да үлэлии сылдьалларыттан оччотооҕу албын салҕанан баран иһэр.

Сэбиэскэй былаас “коммунизм” кэлиэ, барыта босхо буолуо диэн сымыйалааһына, албыннааһына, бу албыны өссө арааран билэ илик дьон күүскэ үлэлээннэр сойууһу түргэнник сайыннарыыларыгар тириэрдибитэ эрээри, үөрэҕи-билиини баһылааһын аһара баран бары бүттүүн үрдүк үөрэхтэниигэ кубулуйуута, хаһан да кэлбэт “коммунизм” сымыйата арыллыыта уонна үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолуу тарҕаныыта, бу былаас эйэлээхтик эстиитигэр тириэрдибитэ.

Олох кырдьыга көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон олохторугар уонна оҥорор быһыыларыгар саһан сылдьар. Уһун олоҕун тухары биирдэ да улаханнык сыыһа-халты туттубатах киһи олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын төрөппүттэр билэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубатыттан, киһи быһыытын аһара барбатыттан таҥара накааһын үөскэппэккэ эрэ олоҕун олорор кыахтанар. Сахалар бу уратыны былыргыттан арааран билэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй майгыланан үлэни кыайарыгар туһа киһитэ оҥорон үлэлииргэ баҕа санааны иҥэрэн иитэллэр, үөрэтэллэр. 

Олох салгыы баран истэҕинэ көрсүө, сэмэй дьон оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэннэр, үөрэтэннэр үлэһиттэр ахсааннарын элбэтэллэр, кыайа-хото үлэлээн, хамсаан олоҕу тупсараллар, омугу сайыннараллар. Үлэни оҥоруу сэрэхтээх, нэмин билэн хамсаныыны туһаннахха эрэ табылларынан, киһи этин-сиинин хамсаныыларынан эрчийэринэн уонна өйүн-санаатын бииргэ холбоон дьарыктыырынан өй-санаа сайдыытыгар улахан туһаны оҥорор. 

Сыыһа-халты, аһара туттубаттарыттан, сиэри таһынан барбаттарыттан, быстах быһыыга түбэспэттэриттэн, ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин тутуһалларыттан, оҕону иитиини, үөрэтиини бэйэлэрин үтүгүннэрэн оҥороллоруттан уонна тулуурдара улаханыттан көрсүө, сэмэй дьон ахсааннара эбиллэн иһэрин тэҥэ, олохторугар уһун үйэни ситиһэр кыахтаналлар. Көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, киһи быһыылаах, киһилии майгылаах эрэ дьон уһун үйэни ситиһэллэр.

Саха дьоно сайдыахпытын уонна ахсааммыт эбиллэригэр баҕарабыт. Омук ахсаанын сыыһа-халты туттубат, быстах быһыыга киирэн биэрбэт көрсүө, сэмэй дьон элбэтэллэр. Көрсүө, сэмэй дьон олох ыараханнарын тулуйалларыттан үлэни-хамнаһы кыайаннар сааһыран истэхтэринэ олохторо тупсарын, сайдарын ситиһэллэр. 

Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон омугу сайыннараллар, ахсааннарын элбэтэллэр, онтон “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ”, “айыы киһитэ” диэн ыҥырыылар дьон ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын уонна солумсах санааларын аһара күөртээннэр сыыһа-халты туттунууларын үксэтэллэр уонна сиэри таһынан барыыларын элбэтэллэр. "Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этиилэр дьону сымыйанан этэн албынныыллар, быстах быһыылары оҥоро охсууга ыҥыраллар, ол диэки үтүрүйэллэр.  

Саха омук бэйэтин билиниитигэр, былыргы өй-санаа үөрэхтэрин саҥалыы ылыныытыгар, урукку оннугар түһэриитигэр сэбиэскэй былаас токурутууларын, албыннарын арааран билэн хаалларара, уларытара ирдэнэр. Сэбиэскэй былаас биллэр тобохторун; тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччыларын уонна учуонайдарын албыннарыттан, бу кэмҥэ босхолонуу ирдэнэр буолла.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ атын таҥара үөрэхтэриттэн эрдэ, инники үөскээбититтэн олоххо халыйыыны, диктатура өттүгэр барыыны үөскэппэт, көрсүө, сэмэй буолууну уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһарыттан туруктаах өйү-санааны үөскэтэр. Айыы диэн тыл киһи оҥорор бары; үчүгэй да, куһаҕан да буолан тахсар быһыыларын оҥорууну холбуу ылан быһаарара, тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан, була сатаан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат. 

Оҕо улаатан иһэн араас саҥаны айыылары оҥорор санаата олус элбээн хаалар. Өйө-санаата, ийэ кута саҥаны айыылары билиититтэн сайдан, мунньуллан иһэр. Оҕо киһи буолууну ситиһиэр диэри айыыны оҥорор санаата аһара элбээн кэлэриттэн сыыһа-халты туттунар кыаҕа улаатан хааларыттан дөбөҥнүк оҥоруллар куһаҕан быһыылары элбэтиэн, быстах быһыыга түбэһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. 

“Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар ыҥырыылара улаатан иһэр оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстаабат, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналларын үксэтэллэр, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан быстах быһыыга киирэн биэриилэрин, арыгыга, наркотикка ылларыыларын, айыы буола сатаан эдэр олохторун кылгатыыларын, бэйэлэригэр тиийиниилэрин элбэтэллэр. (2,42).

Олох салгыы баран истэҕинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этээччилэр биир эмэ оҕолорун аһара атаахтатаннар өйүн-санаатын көҥүлүнэн ыытаннар киһи быһыылаах буолууга кыайан ииппэккэлэр, үөрэппэккэлэр эдэр эрдэхтэринэ сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэллэрин элбэтэннэр, бу аймахтар ахсааннара аҕыйаан, симэлийэн барыыга тиийэллэригэр тириэрдэллэр. “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно ону биллэрэр.

Саха сирин үөрэҕин министерствота элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тутуһан оҕолор сыыһа-халты туттунууларын үксэтэр, төрөппүттэр баар-суох оҕолорун киһи быһыытын, сиэри аһара барыылары оҥороллоругар үтүрүйэр, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрин уонна бэрээдэги кэһэллэрин элбэтиигэ тириэрдэр. 

Саха сирин правительствота “айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа оҕустарбытыттан араас, иннэ-кэннэ, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана өссө араарыллан биллэ илик саҥаны айыылары киллэрэ сатаан элбэх буортуну оҥоруохтарын сөптөөх химическэй заводтары, аһара улахан сибиинньэ иитэр комплексы уонна культурнай диэн ааттаах центры туттара сатыыр санаалара улаатан сылдьар. 

Олоххо кырдьыгы булан ылыы уустук. Төрөппүттэр баайдара-маллара эбиллэн оҕолорун, олохторун салгыыр кэлэр көлүөнэлэрин харыстыыр санаалара күүһүрдэҕинэ, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу үчүгэйэ биллэн сайыннаҕына олох кырдьыгын булуохтара. 

Бу кэмҥэ Саха сиригэр сэбиэскэй былаас кэмигэр үөскээбит өй-санаа халыйыыта көннөҕүнэ уонна ордон сылдьар тобохторуттан ыраастаныы эрэ сайдыы, үлэ-хамнас тупсуутун саҕалыыр кыахтанар. (3,93).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.