Үчүгэй киһи

Сахаларга үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыы айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр кэмнэрин арааран билииттэн тутулуктанан сайдыбыт уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи арыйалларыгар тириэрдибит. Сырдык, сылаас күн тахсыыта киһиэхэ үчүгэй кэмэ кэлбитин биллэрэр, онтон хараҥа, тымныы түүн кэлиитэ киһи сылдьар ыыра кыччаан, мөлтүүр, сынньанар кэмэ кэлиитигэр тириэрдэр. Сырдык, сылаас кэм кэлиитэ күнтэн быһаччы тутулуктааҕынан, киһи санаатын көтөҕөрүнэн, сылдьар сирин кэҥэтэринэн уонна киһиэхэ үчүгэйи, туһалааҕы аҕаларыттан сахаларга күн, Үрүҥ Күн диэн ааттанар таҥараҕа кубулуйбут.

Өй-санаа сайдыыта үрдээн иһэр таһымнары ситиһэн иһииттэн биллэр. Киһи тугу барытын оҥороро маҥнай табыллар, онтон сөп түбэһэр, ол кэнниттэн сатанар, элбэхтик оҥоруллар кыахтанар. Туох оҥоруллубуту барытын өссө сайыннаран тупсарар санаа дьоҥҥо баар буолан иһиитэ сайдыы, тупсаҕай оҥоруу ситиһиллэригэр тириэрдэр.

Өй-санаа өссө сайдан истэҕинэ киһиэхэ сөп буолуу быһаарыыта ситэ тиийбэтэ үөскээн, ону тупсаран биэрэн тупсаҕай оҥорон биэрии өйө-санаата сайдан барбыт. Онтон салгыы өссө сайыннаран үчүгэй көрүҥнэнэригэр дьулуһуу үөскээн сайдан испит.

Дьоҥҥо саҥа баҕа санаа, үчүгэй киһи буоларга баҕара санааһын үөскээн, сайдан тарҕаммыт. Бу баҕа санаа үчүгэйдик көстүүгэ, тугу барытын үчүгэйдик оҥорууга дьулуһууну, үчүгэй быһыыланыыны, майгыланыыны бастакы күөҥҥэ таһааран үчүгэй киһи Христос, Аллах таҥаралары үөскэппитэ киэҥник тарҕаммыттар. 

Үлэни-хамнаһы баһылаабыт сахалар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыылара үлэ табылларыттан, үлэни үчүгэйдик үлэлииртэн тутулуктанан сайдыбыт. Тимир уустара буоланнар үчүгэй диэн өйдө-бүллэрэ үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан үөскээбит. Үлэ сайдан, тупсан иһиитин биллэрэр тыллар өй-санаа сайдыытын быһаарыыларга сөп түбэһэллэрэ итини дакаастыыр.

Үлэни үчүгэйдик үлэлээтэххэ оҥорон таһаарыы тупсар, элбиир, ону тэҥэ, үчүгэй көрүҥнээх тэриллэр, маллар оҥоруллан тахсаллар. Үлэни хайдах үлэлииртэн тутулуктанан үчүгэй диэн быһаарыы сахаларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. 

Куһаҕан үлэ диэн табыллыбатах, сатамматах, киһи быһыылаах оҥорон таһаарыыны ситиспэтэх эбэтэр таах хаалбыт үлэни ааҕаллар. Үлэни кыайбат буолуу куһаҕан диэн ааттанар кэмэ кэлиитэ үчүгэйдик үлэлээһини сайыннаран олоххо киллэрбит. Үлэни үлэлээһини баһылаабыт сахалар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыылара үлэттэн, үлэ оҥорон таһаарыыта хайдаҕыттан тутулуктанан үөскээбитэ киһи өйүн-санаатын үлэ сайыннарбытын биллэрэр.

Сахалыы саҥарар уонна Күн уонна Киһи таҥара итэҕэллээх хууннар Хотугу Кытай сирдэриттэн сыҕарыйан Европаны сэриилээн кыайан таҥараларын итэҕэлин онно илдьэн тарҕаппыттар. Бу таҥара итэҕэлэ Европаҕа киэҥник тарҕанарыгар хууннар ыһыллан, тус-туспа баран кыаттаран сылдьаннар өссө холбоһон, түмсээри “Кэриэстэс” диэн бэйэлэрин аймахтарын сэриигэ кыттыһыннараары ыҥырыылара, оннук түмсүүлэри элбэх сирдэргэ тэрийиилэрэ олук, тирэх буолбут. Хууннар сахалыы саҥарар эбиттэрэ сахалыы үчүгэй ааттар Европаҕа тиийэн туттуллан киэҥник тарҕаммыттарынан быһаарыллара табыллар. Үгүс нууччалыы диэн этэр ааттарбыт төрүт сахалыы өйдөбүллээх буолан тахсаллара биллэр.

Палестинаҕа үөскээбит Иисус уонна Европаҕа сайдан тахсыбыт үчүгэй киһи таҥара – Христос холбоһууларыттан саҥа таҥара үөскээн, сайдан тахсыбыт. Суругу-бичиги баһылаабыт сайдыылаах еврейдэр бэйэлэрин үөрэхтэрин үгүс өттүн сурукка тиһэн киллэрэннэр таҥара үөрэҕэ олохтоноругар баһылыыр оруолу ыланнар былыргы олохторун үөрэҕиттэн элбэҕи туһананнар сахалары умуннарбыттар. 

Бу таҥара үөскээһинигэр киһи майгынын уратыларын арахсыытын быһаарыы сүрүн тирэх буолбут. Өй-санаа бу арахсыытын быһаарыыга арыгы иһиититтэн киһи майгына тосту уларыйара, үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрэ арыллыбыта улаханнык көмө-лөспүт. Арыгыны оҥорор буолуу Европаҕа сайдыбыта биир киһи өйүн-санаатын уратыларын арыйыыга, билиигэ тириэрдибитэ. Арыгы испэккэ сырыттаҕына үчүгэй майгылаах, дьоҥҥо үчүгэй сыһыаннаах киһи арыгыны элбэхтик иһэн итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ куһаҕан майгына биллэн тахсара киһи бэйэтин иһигэр үчүгэйэ уонна куһаҕана бииргэ сылдьалларын быһааран дьоҥҥо тириэрдибитэ өй-санаа үөрэҕин сайыннарбыт. 

Арыгыны аһара иһииттэн киһи куһаҕан санаата таһынан баран оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллибитэ. “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонугар киһи оҥорор  бы-һыыта сөп түбэһэрэ быһаарыллан киэҥник тарҕаммыта.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Ол аата, ханнык санааларын үгэс оҥостон иҥэринэр даҕаны соннук быһыылары оҥорор киһи буолар. Бу быһаарыыны оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиитигэр быһаччы туһананнар ийэ кута хайдах иитиллибитин биллэрэн икки аҥы араараллар:

1. Үчүгэй иитиилээх.

2. Куһаҕаннык иитиллибит.

Дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, тупсан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбит кэмнэриттэн үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй киһи буолуу баҕа санааларыгар кубулуйбут. Бу баҕа санаа кэлин үчүгэй киһи таҥараны – Христоһу үөскэппит.

Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй диэҥҥэ тиийдэҕинэ, муҥура кэлиитэ чугаһыыр. Үчүгэйтэн үчүгэй диэн этии кэнниттэн кэрэ диэн тыл кэлэрэ үчүгэйбит бүтүүтэ тиийэн кэлбитин биллэрэр. Омук дьоно бары кэрэ буолууга дьулустахтарына үлэ-хамнас хаалар, быраҕыллар, кэрэ киһи бэйэтин кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга тиийэриттэн уонна кэрэххэ, уларыйбат турукка кубулуйара кэлэриттэн үлэ кыайан үлэлэммэт буолар. Омук уларыйар кэмэ илэ тиийэн кэлэр.

Билигин Россия дьонугар өй-санаа маннык кэмҥэ киириитэ кэлэн турар. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр дьон бары “үчүгэйдэр” диэн этэн үөрэтэннэр, “үчүгэй” курдук сананыылара үөскээн аһара баран кэрэ буолууга дьулуһуулара улаатан сылдьар. Кэрэ буолууга дьулуһуу артыыстар элбээһиннэринэн уонна салайааччылар артыыстаан дьону албынныы сылдьаллара үксээһининэн дакаастанар.

Үлэни кыайан үлэлээбэт буолуу ыарахан спорт көрүҥнэрэ сайдыыларыттан биллэр. Тустууга Россия чемпионнарын аатын Кавказ дьоно ылбыттара ыраатта. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ буор кут сайдыытын быһаарыыта табатын нууччалартан биллэр тустууктар кэлин кэмҥэ суохтара биллэрэр. Сайдыылаах буор куттаах оҕону элбэх үөрүйэхтэри үөскэтинэн иҥэриммит сааһырбыт эр киһи ыраас кыыс оҕоттон төрөтөрүн сахалар Кут-сүр үөрэҕэр киллэрэннэр ыал буолуу үгэстэрин олохтоон туһана сылдьаллар. 

Ыал буолуу былыргы үөрэҕин, үгэстэрин тутуһа сылдьар Кавказ омуктарын уолаттара Россияҕа тустууну баһылаан иһэллэрэ Кут-сүр үөрэҕинэн толору дакаастанар. Кэккэлэһэ олорор омуктартан үлэни оҥорууга баһыттаран, туоратыллан хаалбат туһугар сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин билэн олоххо туһаныылара ирдэнэр. 

Дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһанар кэмнэриттэн үчүгэй киһи буолар баҕа санаалара улаатан үчүгэй киһи таҥаралар Христос уонна Аллах үөскээннэр олоххо киирэн үчүгэй киһи буолууга ыҥыраллар. Бу таҥаралар туһалаах сабыдыалларыттан дьон үчүгэй киһи буолууну баһылаан сылдьаллар. (1,42).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.