Киһи буолуу туһата

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн киһи бэйэтэ икки өрүккэ арахсар:

1. Этэ-сиинэ киһитийэн, киһи курдук көрүҥнэнэн иһиитэ.

2. Өйө-санаата сайдан киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи быһыылаахтык оҥорууну ситиһиитэ.

Олус былыргы кэмнэргэ үлэнэн уһуннук дьарыктаныы кэнниттэн араас сүөһүлэртэн өйдөрө-санаалара сайдан, оҥорор быһыылара тупсан киһи курдук көрүҥү, киһитийиини эт-сиин аан бастаан ситиспит. Онтон өй-санаа өссө сайдыыта, тупсуута киһи буолуу үөрэҕин арыйан уонна ону ситиһэн олоххо киллэрэн киһи таҥаралар үөскээн киэҥник тарҕаммыттар. Киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн өй-санаа сайдыыта ситиһиллэн, оҥорор быһыыта тупсан, сүөһүлэртэн арахсан киһи буо-луу үөрэҕэ олоххо киирбит. 

Киһи буолуу үөрэҕэ сайдарыгар дьон санааларын дириҥник үөрэтиилэрэ тириэрдибит. Киһи буолуу үөрэҕин биһиги “Киһи буолуу” үлэбититтэн булан туһаныахха сөп. (10,56).

Айылҕаттан тутулуктанан сайдан иһэр киһи бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Киһи этэ-сиинэ айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр сүрүн, тутаах чааһа. Эт-сиин олус бытааннык уларыйар, төрөппүттэрин удьуордаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ быһаччы бэриллэн, хаанын тупсаран иһэриттэн сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир. 

Кыыл курдук көрүҥтэн киһи, бу билиҥҥи курдук көрүҥнэниини, киһитийиини хас да мөлүйүөн сылларга сайдан ситиспитэ биллэр. Киһи этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан тутулуга суох сайдар. Өйө-санаата сайдыбатаҕына, киһи буолууну ситиспэтэҕинэ даҕаны киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини ситиһэр кыахтаах. Сахалар бу уратыны “Киһи курдук”, “Киһиэхэ маарынныыр”, “Киһи буолбатах” диэн быһааран, туспа арааран этэллэр.

Медицинэ науката быһаарыытынан дьон үлэни сайыннаран быһаҕы оҥостон аһыырга туһаныылара сыҥаахтарын уҥуоҕа кыччаан, сирэйдэрэ билиҥҥи көрүҥүн ситиһэригэр тириэрдибит.

2. Өй-санаа сайдыыта кыыл өйүн-санаатын таһымыттан сайдан, тупсан киһи буолуу таһымын былыргы кэмнэргэ ситиспит. Киһи буолуу таһымын киһи хаһан ситиспитэ кыайан быһаарыллыбат ыраах. 5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр сири хорутар дьон баалларын археологтар дакаастыылларын тэҥэ, сахаларга киһи диэн тыл хаһан үөскээбитэ Сомоҕотто быһаарыыларынан ылыныллан сылдьар.

Сиргэ олох солбуллан иһэр. Киһи төрүүрэ, улаатара, онтон кэмэ кэллэҕинэ өлөрө тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбат. Дьон солбуйаач-чыларын; удьуордааччыларын, утумнааччыларын, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн бэйэлэрин оннугар салгыы хаалларан истэхтэринэ эрэ, сиргэ олох салгыы сайдан иһэрин ситиһэллэрин билэннэр сахалар ыал буо-луу үгэстэрин үөскэтэн туһаналлар.

Айылҕа бу уларыйбат сокуонун хас киһи барыта үөрэтэн билэн, эр киһи уонна дьахтар уратыларын олоҕор тутуһа сырыттаҕына, кэмэ кэлэриттэн хойутаан хаалбатаҕына табыллар. Дьоҥҥо кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн салгыы хаалларан иһии сиэргэ уонна киһи быһыытыгар киирэн олох уларыйбат сокуонугар кубулуйбут.  

Ыал буолуу кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ аналланар. Сахалар былыр-былыргыттан ыал буолуу үгэстэрин кытаанахтык тутуһан олохторун олорбуттара. Кэнники сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин үлтү буккуйан, дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыытан кэбиспититтэн сайдыылаах буор куттаах эдэрдэр төрүүллэрэ билигин суох буолла. Көҥүл тустуу диэн киһи күүһүн, кыаҕын быһаарарга аналлаах күрэхтэһиигэ нууччалар биир да чемпиона суох буолбуттара быданнаата. Бу быһаарыы табата үлэни-хамнаһы кыайарга, тупсарарга аналлаах эдэрдэр аҕыйааһыннарынан уонна Россияҕа үлэ оҥорон таһаарыыта быста намыһаҕынан эмиэ дакаастанар.

Төрөппүттэр бары оҕолоро баҕа санааларын толороллоругар баҕараллар эрээри, атаахтатыы диэки халыйан хаалан бэлэмҥэ үөрэтэллэрэ, маанылыыллара аһара барара аҕыйаабат. Оҕону кыра эрдэҕиттэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһанан үлэнэн утумнаахтык дьарыктаан, ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон ииттэххэ, киһи буолууга, үлэҕэ-хамнаска кыра эрдэҕиттэн үөрэттэххэ, тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннардахха эрэ төрөппүт үтүөҕэ баҕарар санаатын толорор кыахтанарын билиэхтэрэ этэ. 

Оҕо саҥа төрүүрүгэр өйө-санаата кураанах буолар, кыра буор кут үөрүйэхтэрэ эрэ иҥэн сылдьаллар. Саҥа, туһалаах үгэстэргэ иитилиннэҕинэ уонна үөрэтилиннэҕинэ, ол аата, ийэ кутугар соннук үгэстэри үөскэтинэн иҥэриннэҕинэ эрэ оҥорор быһыылара үчүгэй буолан тахсаллара табыллар, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сай-дан киһилии быһыыланар кыахтанар. 

Оҕо кыра, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кута иитиллэр, сайдар. Ийэ кут үгэстэртэн үөскүүр. Иитии көмөтүнэн төрөппүт бэйэтэ үчүгэй диир үгэстэрин иҥэрэн биэрэн өйүн-санаатын төрүттүүр, ийэ кутун үөскэтэр. Иитии диэн бэлэм, үчүгэйдэрэ биллэр үгэстэри иҥэрэн биэрии, бу курдук оҥор диэн этэн уонна тугу барытын көрдөрөн биэрэн үтүгүннэрэн үөрэтии ааттанар. Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр туһа киһитэ буолан үлэлииргэ үгэстэри иҥэриннэҕинэ улаатан баран үлэһит буолара кыаллар. Кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэстэрэ баҕа санаа буоланнар ыарахан диэн ааттанар үлэни даҕаны үлэлиир кыахтанар.

Киһи буолуу үөрэҕэ диэн таҥара үөрэҕэ буолар. Оҕо улахан киһи тугу оҥорорун үтүктэн, батыһан, оннук үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэ-тинэр үөрэҕэ киһи буолуу, киһилии майгыланыы диэн ааттанар. Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи курдук оҥорору ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ киһи буолууну ситиһэрэ кыаллар.

Хас биирдии оҕо улаатан иһэн өйө-санаата киһилии суолунан сайдыытын ситиһэр үөрэҕэ киһи буолуу диэн ааттанар. Эдэр киһи бу үөрэҕи ситиспитин бэлиэтинэн үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран оҥо-рор быһыытыгар туһанара, олоҕун сыалын булунара уонна кэргэн ылара эбэтэр эргэ тахсара ааҕыллар.

Киһи буолууну кэмигэр ситиспэккэ өйө-санаата хаалан хаалбыт оҕо “Отох киһи” диэн ааттанар. Олоххо туһалаах үөрэхтэри билбэккэ эрэ улаатан хаалбыт оҕо өйө-санаата ситэ сайдыбакка, оҕотун өйүнэн  хаалыан сөп. Сахаларга “Отох киһи отутугар өйдөнөр” диэн этии сай-дыыта хаалбыт өйдөөх-санаалаах оҕону эбиискэ үөрэтии эрэ туһа-лыырын биллэрэр. Өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатарыттан хойутаан хааллаҕына оҕо “Отох киһиэхэ” кубулуйар. 

Уһун үйэлэргэ дьон сайдыыны ситиһэннэр өй-санаа сайдыыта билигин үчүгэй киһи буолуу таһымыгар сылдьар, ол иһин үчүгэй киһи таҥаралар дьон өйүн-санаатын салайаллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчү-гэй киһи буолар баҕа санааланнаҕына, оннук үгэстэннэҕинэ, бу баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа улаатарын таҥара үөрэҕэ төрөппүттэргэ тириэрдэр. Оҕо өйө-санаата киһи буолууну ситиһэн киһилии суолунан сайдарыгар төрөппүттэр үөрэхтэрэ туһалыыр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ бу көмөнү маннык араарар:

1. Төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, үчүгэй үгэстэнэрин ситистэх-тэринэ оҕолоро үчүгэй киһи буола улаатар кыахтанар. 

Олус былыргы кэмнэргэ киһи өбүгэлэрэ айылҕаҕа кыыллары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттар. Киһи мас баалкыны туттар сэп оҥостон илиитигэр тутар кэмиттэн ыла өйө-санаата сайдыыта кыыллартан арахсан, туспа барбыт. Бу кэмтэн ыла киһи үлэни үлэлиириттэн өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан, тупсан, киһи буолууну ситиһэн оҥорор быһыылара тупсан испиттэр. 

Сайдыыны ситиһии киһи бэйэтин уратытын билинэн кыыллартан арахсыбытын киһи диэн тылы туһанара быһаарар. Бу арахсыыны олоххо киллэрэн киһи уонна сүөһү диэн тыллар үөскээн туттуллан барбыттар. Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдыыны ситиһэрэ түргэниттэн дьон билиҥҥи таһымнарын ситиһэр кыахтаммыттар. 

2. Киһи буолар баҕа санаа элбэх дьоҥҥо сайдан үгэскэ кубулуйбутуттан киһи таҥара үөскээн тарҕаммыт. Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Оҕо киһи буолар баҕа санааны үөскэтинэн киһи буолууну ситиһиитэ таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһата буолар.

Киһи буолууну ситиһэргэ саамай тутаах көрдөбүлүнэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуу уонна үчүгэйи, куһаҕаны киһи бэйэтэ арааран билэн таба туһаныыта буолар. Үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэр уратылаахтара өй-санаа сайдыытын уустуктарын үөскэтэллэр. Бу уларыйыыны сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр”, “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһоонноро оҥорон олохторугар туһаналлар.

Өй-санаа бу биллэр уларыйыытын үөрэхтээхпит диэн ааттанар тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар билбэттэриттэн айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы икки аҥы араара, икки тыл оҥоро сатыыллар. Айыы диэн үчүгэйи этээри, онтон “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны бэлиэтээри оҥостоллоро сахалыы өй-санаа үөрэҕин билбэттэрин биллэрэр. Ону тэҥэ, элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айаннар сахалары барыларын, сэбиэскэй былаас “коммунизм” кэлиэ диэн албыннаабытын курдук, албынныы сылдьаллар.

Биһиги үйэбитигэр перестройка хамсааһына кыайыытын кэнниттэн “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт дьадаҥылар куһаҕаннара билиннэ, онтон оччолорго куһаҕан диэн ааттаммыт баайдар үчүгэйгэ кубулуйдулар. Билигин дьон бары байыыны ситиһэ сатыыр баҕа санааланнылар, ол иһин үлэ-хамнас тупсар, сайдар суолга киирдэ.

Бу олоххо буолан ааспыт уларыйыы була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн секта олус улахан сыыһатын, өй-санаа сайдыытын таба быһаарбатын, ол иһин итэҕэл кыайан буолбатын биллэрэр. 

Сахаларга өйү-санааны быһаарар айыы диэн тыл биир уонна киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын табатык быһааран икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллар. Бу тыл айылҕа солбуйсан биэрэр уратытыгар сөп түбэһэр икки өрүттээҕэ; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар була сатаан сымыйанан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат.

Хас биирдии оҕо улаатан иһэн сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан өйө-санаата ситиһэр бастакы таһыма киһи буолуу диэн ааттанар.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.