open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кальций туһата

былчыҥ, сүрэх, саҥа сайдар ньиэрбэ утахтарыгар, хаан бөлөнөхсүйүүтүгэр, уҥуох тутулугар наадалаах, туһалаах.
Гастрит

**Гастрит**(,  (*gaster*) «*[[куртах]]*»)-салыҥнаах сарыы сүһүрүү уларыйыыта)-бу өр ааһар ыарыы, куртах салыҥнаах сарыытыгар сүһүрүү процеһынан характеристикаланар, чөлүгэр түһэрии кэһиитинэн ааһар, ону кытта эпителиальнай клетка хатыыта уонна фибрознай тканы солбуйуута. Ыарыы улаатан истэҕинэ куртах сүрүн пуунсуйатын кэһиитигэр салайар уонна секреторнай пуунсуйага.

## Гастрит формалара
* Сытыы
* Хроническай

Сытыы гастрит түргэнник  сайдар  ахсааннаах чааһынан ол эбэтэр күнүнэн Helicobacter pylori сутулуутун түмүгүнэн буолар, ол эбэтэр атын дьай, ону кытта химическэй веществолары иһии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕаннык дьайар. Агрессивнай веществолар дьайыыларыттан Куртах бааһа үөскүр. 

## Сытыы гастрит арааһа
*   **Боростуой гастрит:**  буортуйбут микробтах аһы сиэтэххэ, ротавирозка үөскүр. Катаральнай гастритка куртах салыҥнаах сарыыта биллибэттик алдьанар уонна кыйахыыр фактор дьайыыта бүппүтүн кэнньэ тургэнник оһор.
*   **Эрозивнай гастрит:** куртахха концентрированнай кислоталар эбэтэр щелочтар кирдэхтэринэ үөскүр. Коррозивнай гастритка куртах ньуура эрэ алдьаммат, дьириҥ араҥа  салыҥнаах сарыыта эмиэ. Ол иһин бу ыары үгүстүк куртах бааһа ол эбэтэр чэр буолар.
*   **Флегмонознай гастрит:** куртах ириҥэ сүһүрүүтэ, куртаҕын ойоҕоһугар тастыҥ эттик түбэһэн (холобур, балык уҥуоҕа) ,  кэнники сутуйуу уобалас гноероднай ифекцияннан. Уратыта үрдүк температура уонна киһи тулуйбат ыарыыта поджелчнай уобаласка. Ыарыыны эрдэ эмтээбэтэххэ перитонит буолар уонна киһи өлүгүнэн бүтэр.
*   **Фибринознай гастрит:** хаһан эмэ буолар ыары.

## Хроническай гастрит
Сытыы гастриттан хроническай буоларыгар ыары рецидива көмөлүр, некачественнай эмтэнии, куртах салыҥнаах сарыытыгар куһаҕан фактордар дьайыылара. Хроническай гастрит өр бириэмэҕэ бэйэтин биллэрбэт. Хроническай гастрит төрүөтэ, буолуохтарын сөп:
* Салыҥнаах бүрүө суоһарыыта Helicobacter pylori(тип B)
* Аутоимуннай гастрит(тип А)
* Рефлюкс-гастрит (тип С)

Хроническай гастритка куртах салыҥнаах бүрүөтэ улаханнык уонна киэҥник ыалдьар, сытыы гастриттааҕар. Хроническай гастрит характернай уратыта холбуур ткань, замещающай ткан улаатыыта куртах салыҥнаах сарыытыгар.

Уһун бириэмэҕэыары бэйэтин биллэрбэт. Ыарыы сайдарыгар күһүрүү уонна ремиссия буолар. Күһүрүү кэмигэр ыары тииһигирэр, өлөхсүйүү, кырках. Ону кытта  оһоҕоско ас перевариваниетын кэһиитэ үөскүр.

Инфекция Helicobacter pylori, куртахха паразиттыр, салыҥ саҥардыы процеһын кэһэр. Эргэ клеткалар өлөллөрүгэр, саҥалар сатаан үөскээбэттэр.  Куртах салыҥнаах сарыытыгар сыыйа деградациялыр.

***Суруйда Прокопьева Милада студентка МИ ЛД-104-1***

## Ссылки

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Гастрит бастакы сибикилэрэ
Куртах бааһа

**Куртах бааһа** () — куртах салыҥнаах бүрүөтүн ойдом олохтоох дьиэкэ, солянай кислота көмөтүнэн үөскүр, пепсин уонна үөс бу учаастакка трофическай кэһиилэри үөскэтэр. Секреция кислотата куртахха үксүн улааппат.

## Быһаарыылар
Ийэ буолуу

бу хас биирдии дьахтар олоҕор суолталаах уонна эппиэтинэстээх түһүмэх.

## Өссө маны көр
* Ийэ
Гастрит бастакы сибикилэрэ

Ыары син биир бэйэтин биллэрэр. Куртах ыарыыта аһаабытын кэнниттэн ыга тутан ыалдьар эбит. Эбэтэр араастан ыалдьар. Холобур, аччык сырыттахха эмиэ ыарытыйар. Сорох дбону хотуолатар, сүһүрдэр, мэйиилэрэ эргийэр. Гастрит араас корүҥүнэн үгүс киһи ыалдьар. Ким эрэ тута эмтэнэн үтүөрэр, оттон кимиэхэ эрэ олохсуйар хаалан Куртах бааһа буолуон сөп. Гастрит биир саамай устук коруҥэ-атрофическай диэн ааттанар. Ол аата ракка кубулуйуон сөп. Маннык ыарыынан ордук 50 саастарын ааһан баран ыалдьыахтарын сөп. Ол аата 30-50 саастарыгар диэри 30%,30 саастарыгар диэри ыччаттар 5% эбит.

## Күннээҕи аһылыгы көрунэбит

Гастриттаабыт киьи хайаан да аһылыгын тутуһуохтаах. Ол курдук, сарсыарда овсянай эбэтэр гречневай хааһыны сиирэ ордук. Хааһыны уһун кэмҥэ тэптэрэн баран сиигин. Үрүҥ килиэптэн туттунуҥ. Ол кэриэтэ сухаарата сиэҥ. Хортуоппуй битэмииннээх аһынан биллэр. Кинини ууга бэйэтинэн буһаран эбэтэрпюре курдук оҥостон сиэҥ. Миини сөбулуур дьон куурусса эбэтэр ынах этиттэн оҥоруоххутун сөп. Араас луугу, биэрэһи  кутартан туттунуҥ. Гастриттаах дьон паарга, духуопкаҕа буспут аһылыгы сии сатааҥ. Ханнык баҕарар эт куртахха ноҕоруускалаах. Бу сүбэлэри туһаныҥ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
«Киин Куорат» хаһыат
Соххор

**Соххор** — икки хараҕыттан биирэ көрбөт, аҥаар харахтаах, үксүгэр киһи, кыыл-сүөл.
Оросин Константин Григоьевич.

**Оросин Константин Григорьевич** (1853–1903), олоҥхоһут.

Боотур Уус улууһун Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1853 сыллаахха баай ыалга төрөөбүтэ.

Төрөппүттэрэ аатырбыт олоҥхоһуттары ыҥыраллара, ол иһин эдэр сааһыттан ылыыр-туойар буолбута.

Кэргэннэнэн баран «Намара» үрэххэ олохсуйбута. Кини дьиэтигэр ырыаһыттар мэлдьи мунньусталлара.

Кини доҕотторунан биллэр дьоннор этилэр: протоиерей Д. Д. Попов, көскө олорооччулар Э. К. Пекарскай, В. М. Ионов, Н. А. Виташевскай, В. Ф. Трощанскай.

Ити дьоннор сабыдыалларынан үөрэхтэммит, фольклору хомуйааччы буолбут.

Э. К. Пекарскай бэлэхтээбит тэтэрээтигэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону суруйбута.

## Айымньылара
* Образцы народной дитературы якутов, собранные Э. К. Пекарским. — СПб, 1907.
* Ньургун Боотур Стремительный. Текст К. Г. Оросина. Вводная статья, перевод и комментарии Г. У. Эргиса. — Якутск, 1947.
* Саха фольклора. Хрестоматия. — Якутск, 1970.
Туул саха торут итэҕэлигэр

Саха саныырынан, инники олоҕу барҕаланыы, коруулэнии биир сурун суолунан туул буолар. "Туулу барасыы гынан (ырытан) кэпсээн оностор киьи ордук сайдыылаахтык туьуур буолар. Киьи дьыл ыпсыытыгар, куьун добдурга сагана уонна саас хаар алдьаныыта эбэтэр "уу-толох" саҕана, бары-барыта сэргэнниир кэмнэригэр ордук туьуур буолар", - диэн фольклорист П.Т.Степанов 1946 с. 62 саастаах 2 Наахара олохтооҕо Уломжинскай Роман Фёдорович тылыттан суруйбут.

Туул тойоннооьунун угус оттун соптоохтук кырдьаҕас киьи быьарыахтаах, кини ор олорбут, элбэҕи билбит, корбут киьи буоларын быьыытынан, толкуйдаан баран кэпсиир...

Туул айылҕатын сунньунэн киьи этин-хаанын, ойун-санаатын чинчийэр учуонайдар уорэтэллэр. Ону тэннэ туулу тойоннооьунунан болокуоктэр, этнографтар, культурологтар, дьарыктаналлар. Тулгэ уксугэр өйго-санааҕа олохсубут, угэс буолбут ойдобуллэр тустаах бэлиэ (символ) нонуо костоллор, онон туул туьунан ой-санаа уонна туулу бигэлээьин хайа баҕарар культураҕа дьоьуннаах миэстэни ылар.
Харысхаллар

**«Ийэ көҕүөр»** — дьиэ кэргэҥҥэ, тэрилтэҕэ уйгуну-быйаҥы түстүүр оһуор-киэргэл.

Төгүрүк быһыылаах «**Түөрт өттүгүттэн көмүскүүр харысхал**» сир ийэ түөрт хайысхатын, уйгуну-быйаҥы тосхойор үрүҥ күнү, өҥү-илгэни кэрэһэлиир күөх үүнээйини бэлиэтээн көрдөрөр. Дьаҥтан-дьаһахтан харыстыыр, алаһа дьиэҕэ эйэни, тапталы, дьолу түстүүр.

## «'''Биэс харах'''» харысхал
Ытык уонна күүстээх харысхал. Хара дьайтан, куһаҕан тыынтан, сэттэн-сэлээнтэн, киһини быһа этэр тылтан харыстыыр.

## Өссө маны көр
* Харысхал
Сатаҕай нэһилиэгитэн эргийбэтэх дьон

Саха быhаҕа  - универсальный инструмент, надёжное оружие

"Якутский нож" - этот бренд известен не только в России, но и за её пределами. Изобретение наших предков прославило нас, нашу республику. 

Якутский нож изготавливают не только многочисленные якутские умельцы, наш нож поставлен на конвеер многих фабрик. 

Якутский нож стал доступен всем. Хорошо это или плохо?

С одной стороны мы упустили возможность обогатить нашу республику - не зарегистрировав его, как Наш. 

С другой - возможно ли было бы прославить нашу республику без широкого распространения Нашего шедевра ?

Казалось бы все секреты раскрыты, переняты фабрикантами. Но взглянув на штампованные поделки, - пусть из дорогих, редких марок сталей -, которые предлогают интернет-магазины, приходишь к выводу - это не Он.

Что говорить о российских фабрикантах, если в Республике Саха не все понимают в чём секрет якутского ножа.

В последнее время на форуме появляются вопросы относительно якутского ножа "как наточить?", "где наточить?". 

Целью данного топа является сохранение Нашего ножа - универсального интрумента и надёжного оружия. 

Уверен, наша дискуссия будет интересной. 

Участие опытного мастера, возможно учёного, тщательно законспирированого под скромным ником "оҕо" обязательно. 

Научите нас! Пожалуйста.
Неустроева Мария Иннокентьевна

**Неустроева Мария Иннокентьевна** — Дьоруой ийэ, Үлэ уонна Тыыл бэтэрээнэ. 

Неустроева Мария Иннокентьевна бэс ыйын 21 күнүгэр 1932 сыллаахха Уус Алдан улууһугар Саһылыкаан диэн сайылыкка, почта улэһитин дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕоннон кун сирин көрбутэ. Үйэтин сааһын тухары ыанньыксыттаабыта. 

1952 сыллаахха ыал буолан, 10 оҕоломмута, 19 сиэннээх, 9 хос сиэннээх. 2013 сыллаахха өлбүтэ. Диринник олоҕун сырдатыы "матери героини" диэн кинигэҕэ тахсыбыта.
Арифметическай прогрессия

## Утумнар
Ууруктаах чорбохтоммот чыыһылалары, улаатан иһэллэрин курдук, субуруччу суруйоҕуҥ. Маҥнайгы чыыhыла – 2, иккис – 4, үhүc – 6, төдүс -8 ... Оччоҕо манны кутум тахсар:

2; 4; 6; 8; ... .

Бу утумҥа бэhис миэстэҕэ 10 чыыhыла, онуска 20 чыыhыла, сүүhүскэ 200 чыыhыла туруохтааҕа көстөн турар. Уопсайынан, ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhаанаhар ууруктаах чорбохтоммот чыыhыла 2n тэҥ.

Өссө биир утумна көрүөҕүҥ. 1 чыыhыла ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктары, куччаан иhэллэрин курдук, субуруччу суруйуоҕүҥ: \frac{1}{2}; \frac{1}{3}; \frac{1}{4}; \frac{1}{5}; \frac{1}{6}; … .

Ханнык баҕарар n натуральнай чыыhылаҕа туhааннарhар бытарык \frac{1}{n + 1} тэҥ. Кырдьык, алтыс миэтэҕэ \frac{1}{7} бытарык туруохтаах, отутуска - \frac{1}{31} бытары, тыhыынчаhыска - \frac{1}{1001} бытарык.

Утуму үөскэтэр чыыhылалар туhааннааҕынан утум маҥнайгы, иккис, үhүс, төрдүс… *чилиэннэрэ* дэнэллэр. Утум чилиэннэрин үксүн ол чилиэннэр кэриэкэ нүөмэрдэрин көрдөрөр индекстээх букваларынан бэлиэтииллэр. 

Холобур, a_1**, <math>a_2</math>, <math>a_3</math>, <math>a_4</math>** … (“a биирис, а иккис, а үhүc, а төрдүс” … диэн ааҕаллар). Уопсайынан, утум n нүөмэрдээх чилиэнэн, этэллэрин курдук, утум n-ис члиэнин, аn диэн бэлиэтииллэр. Утуму бэйэтин (an) диэн бэлиэтиир буолуохпут.

Утум бүтэр ахсааннаах чилиэннээх буолуон сөп. Оннук утум бүтэр утум диэн ааттанар. Холобур, икки сыыппаралаах чыыhылалартан турар

10; 11; 12; 13; ...; 98; 99 утум – бүтэр утум.

Утуму биэрэргэ, утум ханнык баҕарар нүөмэрдээх чилиэнин хайдах булары ыйыахха наада.

Утуму үгүстүк ол *утум n-ис чилиэнин [[Формула|формулатынан]] биэрэллэр.* Холобур, ууруктаах чорбохтоммот чыыhылалар утумнарын a_n = 2n формуланан биэриэххэ сөп, 1-гэ тэҥ ахсаанньыктаах сөптөөх бытарыктар утумнарын –

b_n**= <math>\frac{1}{n + 1}</math>** формуланан. Атын холобурдары аҕалыаҕыҥ.

## 1 холобур.
Утум **<math>y_n = n^2 - 3n</math>** формуланан бэриллэр буоллун. n оннугар 1, 2, 3, 4, 5… натуральнай чыыhылалары туруортаан, ылабыт:

**<math>y_1 = -2,</math>**   **<math>y_2 = -2,</math><math>y_3 = 0,</math> <math>y_4 = 4,</math> <math>y_5 = 10,</math> … .**

Бу утум маннык саҕаланар: **-2; -2; 0; 4; 10; …**

## 2 холобур.
Утум x_n = (-1)^n \centerdot 10 формуланан бэриллэр буоллун. Утум чорбохтонор нүөмэрдээх бары чилиэннэрэ – 10-ҥа тэҥнэр, оттон чорбохтоммот нүөмэрдээхтэрэ 10-ҥа тэҥнэр:

x_1 = -10;  x_2 = 10; x_3 = -10; x_4 = 10, ... .

Онон маннык саҕаланар: **<math>-10; 10; -10; 10; -10; ...</math>** . 

Утум ханнык баҕарар чилиэнин, ханныктан эрэ саҕалаан, ол иннинээҕи (биир эбэтэр хас да) чилиэннэр көмөлөрүнэн этэр формула ''рекуррентнай'' формула дэнэр (*recurro* – төҥнүөххэ диэн латинскай тылтан). 

## Xос быһаарыы
* Алгебра 9 кылаас. Автордара Ю. Н. Макарычев, Н. Г. Миндюк, К.И. Нешков, С. Б. Суворова. Нууччалыыттан сахалыы тыбаастата И.Г. Егоров.

## Туhаныллыбыт сирдэр
* Утум
* Формула
* Натуральнай чыыhылаҕа

Ысттатыйаны суруйда Анисимов Александр Николаевич 
ФИИТ-17

## Өссө маны көр
* Геометрическай прогрессия
Төбө уҥуоҕун ниэрбэлэрэ

**[[Төбө]] уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ** () — мэйииттэн тахсар уон икки паара ньиэрбэ. Кинилэри римскэй сыыппараларынан бэлиэтииллэр, тус бэйэ ааттаахтар. 1997 с. Сан-Паулга ылыллыбыт анатомичекай терминлогия быьыытынан — төбө уҥуоҕун ньиэрбэлэрэ диэн өйдөбул сөптөөх буолар. Ол эрэн араас источниктарга төбө уҥуоҕун уонна мэйии ньиэрбэлэрэ диэхтэрин сөп.

## Ньиэрбэлэр ааттара
I паара — сыты билэр ньиэрбэ (лат. nervus olfactorius)

II паара — көрөр ньиэрбэ (лат. nervus opticus)

III паара —хараҕы хамсатар ньиэрбэ (лат. nervus oculomotorius)

IV паара — булуокабай ньиэрбэ (лат. nervus trochlearis)

V паара — тройничнай ньиэрбэ (лат. nervus trigeminus)

VI паара — тэйитэр ньиэрбэ (лат. nervus abducens)

VII паара — сирэй ньиэрбэтэ (лат. nervus facialis)

VIII паара — преддверно-улитковай ньиэрбэ (лат. nervus vestibulocochlearis)

IX паара — тыл-бэлэс ньиэрбэ (лат. nervus glossopharyngeus)

Х паара — мэлээриҥнэс ньиэрбэ (лат. nervus vagus)

XI паара —эбии ньиэрбэ (лат. nervus accessorius)

XII паара — тыл аннынаанны ньиэрбэ (лат. nervus hypoglossus)

## Ниэрбэлэр аналлара

## Туhаныллыбыт литература
* Привес М. Г., Лысенков Н. К. Анатомия человека. — 11-е переработанное и дополненное. — Гиппократ. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8232-0192-3.
* Андреева Н. Г., Обухов Д. К., Демьяненко Г. П., Каменская В. Г. Морфология нервной системы: Учеб. пособие / В. П. Бабминдра. — Изд-во Ленингр. ун-та, 1985. — 160 с. — 4000 экз.

* Сапин М.Р., Никитюк Д.Б., Ревазов В.С. Анатомия человека. В двух томах. Т.1 /Под ред. М.Р. Сапина -Издание пятое, переработанное и дополненное.- М: Медицина, 2001.- 640 с.- 20000 экз.
Иннервация

**Иннервация** (,  — иһигэр, иһилдьэ уонна *nervus* — ниэрбэ) — киһи ис органнарын уонна тканнарын ниэрбэлэринэн хааччыйыы, ол ниэрбэлэр киин ниэрбинэй системаны кытары холбоһоллор.
Эбээн-Бытантай национальнай улууhун киниигэтэ

«**Эбээн-Бытантай улууhун фольклора, культурата, историята** (Эвено-Бытантайский улус, история, культура, фольклор)» кинигэ  

Бу кинигэҕэ Эбээн-Бытантай улууhун устуоруйатын, сүрүн тугэннэрэ, экономикатын уонна култууратын сайдыыта ырытыныллар. Эбээн-Бытантай айылҕатын, килиимэтин усулуобуйалара, топонимиката, бу кыраай этно-култуурунай уратылара. Норуот айымньыта, нэhилиэктэр остуоруйалара, биллиилээх дьоннор олохторо, улэлэрэ хамнастара уонна улуус диннастиялара.

Киниигэ сиэрийэтэ: «Саха Ороспуубликэтин улуустара» саха сирин бастакы бэрэсидьиэнэ М. Е. Николаев туруорсуутунан 2001 сыллаахха суруллубута.

Сиэрийэ сүрүн эрэдээксийэлиир коллегията «Ороспуублукэ Саха(Дьокуускай) улуустара»
Ю. С. Куриянов, Ф. В. Габышева, А. Н. Алексеев, Е. П. Антонов,А. А. Борисов, С. И. Боякова, А. В. Егоров у.д.а.

**Таhарааччы:** С. И. Боякова
Артемьев Александр Яковлевич

**Артемьев Александр Яковлевич** - Дьабыл нэһилиэгин "Сайдыы" колхуос бэрэссэдээтэлэ, Иккис Аан дойду сэрииитин кыттыылааҕа.

Артемьев Александр Яковлевич 1942 сыллаахха бэс ыйын 27 кунугэр бэбиэскэ тутан 120 нуомэрдээх хамаанда састаабыгар киирэн Кыьыл Армия кэккэтигэр сэриилэспитэ. Дьабыл нэьилиэгэр «Сайдыы» колхуоьугар бэрэсэдээтэлинэн улэлии сылдьан барбыта сэриигэ. Баран ус сыл устата Бастакы Украинскай фронт састаабыгар киирсэн 1196-с стрелковай полк стрелковай ротатын пулеметнай взводугар пулеметчигынан сулууспалаабыта.  бааьыран, госпиталларга эмтэнэн утуорэ-утуорэ сэриилэспитэ. 

Сэриигэ сылдьан Советскай Правительствоттан хас да тогул на5араадаламмыта. Ити иьигэр Албан Аат 3-с степенннээх, А5а дойду Сэриитин 2-с степеннээх орденынан «Хорсунун иьин», «Германияны кыайыы иьин» мэтээллэринэн на5араадаламмыта.

Дойдутугар 1945 сыллаахха муус устар 23 кунугэр анаар ата5ын сэрии толоонугар хаалларан, эргиллэн кэлбитэ. 

«Сэрии аны хаьан да буолбатын туьугар, охсуьууну оссо кэнэтэн ыытыа5ын» диэн ба5а санаалаа5а. 

Артемьев Александр Яковлевич со5отох уола Альберт Александрович.
Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ

**Парасимпатическай ниэрбинэй систиэмэ** — автономнай ниэрбинэй систиэмэ сороҕо, симпатическай ниэрбинэй систиэмэни кытар сибэстээх уонна утары пуунсуйалаах, гомеостаһы өйүүр.
Кондратьева Мария Васильевна

**Кондратьева Мария Васильевна** (18.03.1955) - саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, РФ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталлар учууталлара 

СГУ-ну бүтэрбитэ. Үрдүк квалификационнай категориялаах, «Мин уонна мин учууталым» диэн региоҥҥа ыытыллыбыт күрэс бастакы кыайыылааҕа. "Сунтаар улууһун бастыҥ учуутала" ааты ылбыта, «Бастыҥ кылаас салааччыта» күрэс лауреата. Сунтаардааҕы политехническэй лиссиэй-интэринээккэ үлэлиир.
Тустаах чинчийии

**Граффити** ()  — ойуу уонна сурук, хайы тардыллыбыт, кыраасканнан уонна чэрниилэнэн истиэнэҕэ у.д.а сиргэ суруллубут уонна уруьуйдаммыт .  Граффитины ханнык баҕар уулуссаҕа уруьуйдаммыт ойууну этэллэр , онно тугу баҕар керуеххэ сеп: кеннеру суруктан кэрэ ойууларга дылы.

Бу тиэрмин уруккуттан туттуллар, эрээри синньигэс суолтаҕа. «Граффити» — хайа тардыллыбыт суруктар (тиэрмин итальянскай тылтан тахсыбыт *graffiare* — «хайа тардааьын»).

Билинни бириэмэҕэ кэтиттик тарҕаммыт спрей-арт, ол аата граффити ойуу аэрозольнай краска кеметунэн.
Конвергенционнай

**Конвергенционнай** (,  «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу, компромисс; дивергенция утарыта. Араас өйдөбуллээх.

## Өссө маны көр
* Конергенция
Конергенция

**Конергенция** ( «чугаһатабын») — чугаһатыы, холбуу (араас өйдөбүллээх), компромисс; дивергенцияҕа утары. Термин араас айылҕаҕа сыһыаннаах уонна гуманитарнай наукаларга туттуллар.

## Өссө маны көр
* Конвергенционнай
Чахов Александр Иванович

**Чахов Александр Иванович** Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1934 с. олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ. 1953-1957 сс. Ытык Күөл промкомбинатыгар столярынан үлэлээбитэ. 1957 с. Дьокуускайга баянистар курстарын бүтэрбитэ. 1958 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммитэ. 1963 с. Абыйга, Тааттаҕа Мөҥүрүөн учаастагар кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1967 с. Саха АССР культуратын министерствотын иһинээҕи Норуот айымньытын дьиэтигэр – концермейстер. Александр Иванович – “Биһилэхтээх хомус” ааптара, 1957 сылтан ырыа мелодиятын суруйар. А. И. Чахов норуот маастара, самодеятельнай композитор, импровизатор-хомусчут. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

## Суруйбут кинигэлэрэ
*Чахов, А. И. Саха национальнай ыһыаҕын тэрийии туһунан : метод. сүбэлэр/ А. И. Чахов. – Дьокуускай : “Полиграфист” ЯНЦ СО АН СССР, 1990. – 45 с.
*Чахов, А. И. Саха былыргы музыкальнай инструменнара / А. И. Чахов. – Дьокуускай : Бичик, 1993. – 80 с.
*Чахов, А. И. Өбүгэлэрбит музыкаларын төрү т дорҕоонноро / А. Чахов. – Дьокуускай : Көмүөл, 2012. – 136 с.
*Чахов, А. И. Старинные якутские музыкальные инструменты : Технология изготовления / А. И. Чахов. – Якутск : Алаас, 2012. – 80 с.
Утум

### утум
потомственный, наследственный; **кинилэр утум уус дьон** все они потомственные мастера.

### последовательность
*ж.* I. утума-ситимэ; 2. *(логичность, закономерность)* утумнаах буолуу; утумнааҕа, биир сүрүннээҕэ.
Великая Багачка

**Великая Багачка** () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 753 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Формула

Көлөһө **формулата** (хаамар чааһын усулуобунай харак-теристиката. Холобур, ЗИЛ-130 — 4x2, ГАЗ-66 — 4x4, ЗИЛ-131 — 6x6. Баларга инники турар 4,4,6 чыыһылалар — көлөһө уопсай ахсаана, иккис турар 2,4,6 сыыппаралар хаамтарар  көлүөһэ ахсаанын көрдөрөллөр.)

формула (1. ханнык эмэ уопсай балаһыанньаны кылгастык, чуолкайдык быһаарар этии; 2. кэриҥи, сыһыаны уо. д. а. усулуобунай бэлиэлэринэн көрдөрүү).
Натуральнай чыыhылаҕа

**Натуральнай чыыhыла** — 1. мат. чыыһыла; дробтаах чыыһыла; бүтүн чыыһыла; 2. чыыһыла, күн; балаҕан ыйын бастакы күннэригэр; бүгүн ханнык чыыһыланый?; 3. ахсаан; элбэх ахсааннаах дьон; 4. ахсаана, иһэ; баар дьөн ахсааныгар; ол иһигэр; 5. грам. ахсаан; биир ахсаан; элбэх ахсаан; # ахса билли бэт элбэх, кэмэ суох.

тиистээх бэримтэ тиэрдэр чыыһылата (хамсатыллааччы уонна хамсатар көлөһөлер тиистэрин ахсааннарын сыһыана).

Дьиҥнээх; дьиҥнээх солко; 2. дьиҥнээх; дьиҥнээх кээмэйинэн мэтириэт; 3. эк. натуральнай; натуральнай хапаайыстыба.
Ситэ илик эти-хааны никотиҥҥа сиэтимэ

Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара. 

## Табах буортута
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар.
Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
  
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. 

- Табах киһиэхэ буортулаах

- Табах диэн от

- Табахтыыр киһи эрдэ өлөр

- Табахтаатахха доруобуйаҥ мөлтүүр

- Табах диэн куһа5ан

- Табах диэн ыарыы

Оҕо күүтэр ийэ табахтыыр буоллаҕына, табах буортута бэйэтинээҕэр оҕотугар дьайара күүстээх. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар. Саҥа үөскээбит оҕо көмүскүүр хаҕынан бу эттиктэр ааһан оҕо тымырдарын күүскэ кыараталлар, мэйиитигэр эмиэ тиийэр буолан, салгын тиийбэккэ, мэйии гепоксията үөскүүр.Табах буруота бастаан киһи иһигэр киирэн тымырдары кыаратар. Онтон араас ыарыыны көбүтэн, кэлин тиһэҕэр тыҥаҕа улахан охсууну биэрэр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
  
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар.Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынара бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестирины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
  
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!

## Туһаныллыбыт литература:
-Эдэр саас хаһыат

-Зоя Дорофеева-терапевт-быраас

## Ыстатыйаны толордо:
ХИФУ МИ ЛД-104 устудьуона Тучи.
Джеймс Бонсак

**Джеймс Бонсак**  (, алтынньы 9, 1859, – бэс ыйын 1, 1924) — 1880 сыллаахха бастакы табах оҥорор массыынаны айбыт киһи, АХШ-ка олорбута.


File:Bonsack Machine Model.JPG|Бонсак массыынатын мадьыала
File:James Albert Bonsack.JPG|Бонсак хаартыската


## Быһаарыылар
Табах

**Табах** диэн саамай куһаҕан дьаллык. Табах буруотугар 3000-тан тахса араас эттик баар.
Чыычаах ото

Чыычаах ото , чыычаах кыабакыта. Горец птичий (спорыш, гречиха птичья) 
Билэ:Горец птичий KR 03.jpg|


## Кылгас морфологията
Биир сыллаах от үүнээйи. Киин кыра салаалаах силистээх. Умнаһа сымнаҕас, тэлгэнэ сытар 20-30 см уһуннаа. Сэбирдэҕэ юытархай ньолбуһахтыҥы уһун синньигэс, чулбугур 1,5- 2,0 см уһуннаах. Сибэккилэрэ от күөхтэр, бытархайдар, кытыыларынан маҥанныҥылар эбэтэр кыһыллыҥылар, 1-5 буола- буола сэбирдэхтэрин хонноҕор хомуллубуттар. Астара бытархай эриэхэчээннэр. Бэс ыйыттан атырдьах ыйын устата сибэккилиир.

## Үүнэр сирэ
Ханна баҕарар сииктээхтиҥи сирдэргэ. Ол эрээри өҥ буорга, ынах сүөһү убаҕаһынан, хойуулугунан уоҕурдуллар сииктээх дьиэ таһынааҕы тиэргэҥҥэ, уу кутуллар бааһыналарга ордук торолуйар.

## Туттуллар органа
Ото. Чыычаах отун сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар уонна инструкция быһыытынан чараастык кумааҕыга эбэтэр ардаҥа соҕус таҥаска куурдуллар.

## Химическэй састааба
Чыычаах отун сэбирдэҕэр дубильнай веществолар (0,35%), аскорбиновай кислота (700-887 мг/%), флавоновай гликозид- авикулярин, К битэмиин, каротин, дубильнай веществолар уонна кремниевай кислоталар холбоһуктара бааллар. Саха сирин усулуобуйатыгар чыычаах отугар 520 мг/% С битэмиин уонна 46,76 мг/% каротин булуллубут. Чыычаах ото элбэх өруттээх фармакологическай свойствалаах.

## Медицинаҕа туттуллуута
Бу үүнээйиттэн бэлэмнэммит галеновай көрүҥнэрэ иик кэлэрин элбэтэллэр, ииги кытта натрий уонна хлор элбээбитин таһааран, таас үөскүүрүн тохтотоллор. Дубильнай веществолара ас буһарар куртах уонна оһоҕос салыннаах бүрүөтүгэр микробу өлөрөр, сүһүрүүнү тохтотор уонна хатарар туһалаахтар. Флавоноидтар уонна кремний  холбоһуктара хаан бөлүөхсүүтүн күүһүрдэллэр. Ити иһин чыычаах кыабакыта бэйэтэ ордук  тустаах холбодоһуктарга киирдэҕинэ дьайыыта күүһүрэр. Ол иһин бу үүнээйи сүрүн компонент буолан, дьарҕа буолбут иик таһаарар орган ыарыытыгар (мочекислай диатезка, ордук киэҥник туустар солбуйсуулара кэһиллиитин эмтииргэ), кэккэ тирии ыарыыларыгар (ымынах, кутургуйа) туттуллар ону тэҥэ гастроэнтериккэ, араас биричиинэлээх тахсыахтатар ыарыыга, кыратык куртах,  оhоҕос хаана барарын бопсорго туһалаах. Өссө чыычаах отун көөнньөһүгэ, оргутуллубут уута, маатка хаана барыытыгар, оһоҕостон уонна геморройтан хаан барыытын тохтоторго туһаныллар. Уопсай туругу тупсарарга сэниэ киллэрэр эмп быһыытынан ньиэрбэ үлэтэ мөлтөөтөҕүнэ, кырдьаҕас киһи мөлтөөһунугэр, мочекаменнай ыарыы саҥатыгар, итиэннэ тааһы ылларбыт кэннэ, быар ыарыыларыгар уо. д. а. туһалыыр. Билиҥҥи кэмҥэ чыычаах кыабакытын уонна бу от киирэр тустаах ыарыыларга аналлаах холбодоһугун көөнньөөһүгэ бүөр уонна үөс ыарыытын эмтииргэ биһирэнэр. Уһуннук хас да ый эмтэннэххэ, чыычаах ото кыра кумахтыҥы таастар тахсалларыгар көмөлөһөр. Ыарахан дьахталлар бүөрдэрэ ыалдьарыгар көҥүллэммэт, оҕо куотуон сөп.

## Туһаныллыбыт литература
А.П.Басыгысова "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Көннөрү дыргыл

мини|Көннөрү дыргыл
###### '''Көннөрү''' дыргыл- душица обыкновенная ().  Яснотковайдыҥылар (уостуҥулар) уруулуу уустар бөлөхтөрө.
## Кылгас морфологията.
 Элбэх сыллаах 30-60 см диэри үрдүктээх от үүнээйитэ. Силиргэҕэ хара, сыылан тэлгэнэ үүнэр, синньигэс салаалаах. Умнаһа көнө, үөһээ өттө салаалаах, сымыыт курдук ньолбоһохтуҥу уонна уһуктаах сэбирдэхтээх. Сэбирдэхтэрэ тууралаахтар, утарыта олроллор. Сибэккилэрэ бытархайдар, куйах курдук ытыктыҥы быһыылаах төбөҕө хомуллубуттар. Өлбөөркөйдүҥү кытаран көстөр күөхтүҥү тэтэркэй өҥнөөхтөр. Аһа түөрт эриэхэчээҥҥэ арахсар. Атырдьах ыйыгар сибэккилиир. Балачча үчүгэй мүөттүҥү дыргыл сыттаах.  
### Үүнэр сирэ
.  Кураанах эмпэлэр, талахтар быыстарыгар. Саха сиригэр айылҕаҕа олус сэдэхтик көстөр, Өлүөнэ өрүс үөһээ өттүгэр Өлүөхүмэ куорат чугаһыгар баар. Дыргыл оту эмп гынарга дьиэ таһыгар үүннэриэххэ сөп. 
#### Туттуллар органнара
 Инструкция быһыытынан, ото сибэккилэнэ турдаҕына, сиэрпэнэн үөһээ өттүн быһа охсон, хомуйаллар. Үчугэйдик хомуллубут, куурдуллубут сыръе сэбирдэхтэрэ от күөҕэ, оттон сибэккитэ өлбөөркөй хараҥа кыһыл өҥнөөх, мүөттүҥү дыргыл сыттаах буолуохтаах.
 
##### Химическэй састааба
 Дыргыл отугар да, сибэккитигэр да тэҥник эфирдээх арыы 0,12-1,2% баарыгар фенол, тимол уонна да атыттар холбоһуктар киирэллэриттэн күүстээх дыргыл сыттаах. Итинтэн ураты отугар дубильнай веществолар, флавоноидтар уонна аскорбиновай кислота (С битэмиин) бааллар. 
Литература
 Саха Сирин үүнээйилэрэ ======
Шалфей

**Шалфей**, эмтээх шалфей. Шалфей лекарственный ().

Билэ:Salvia officinalis - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-126.jpg|Эмтээх шалфей


## Кылгас [http://морфология морфологията]
Шалфей элбэх сыллаах сэппэрээк. Умнаһа салаалаах, аллараа өттө мастыҥылар, түөрт кырыылаах. Сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, туралаахтар, түрдэстигэстэр, көстө сылдьар тымырдаахтар. Сибэккилэрэ халлан күөхтүҥү чэрэниилэ өҥнөөхтөр, үчүгэй сыттаахтар, кылгас тууралаахтара 6-10-нуу буола-буола ытыкка майгынныыр куоластыҥы сибэкки буолаллар. Биһиги дойдубутугар үүммэт.Крымҥа, Молдавияҕа, Кавказка, Украинаҕа эмтээх үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэр.

Медицинаҕа шалфей икки көрүҥэ туттуллар: эмтээх уонна мускатнай. Айылҕаҕа шалфей 14 көрүҥэ Таджикистаҥҥа үүнэригэр, мускатнай уонна аптечнай шалфейдар эмиэ киирсэллэр. Онтон мускатнай ити дойдуттан ураты Крымҥа, Кавказка кураанах эҥиэлэргэ, саадтарга, ходуһаларга, талахтар быыстарыгар, суол кытыыларыгар үүнэрэ биллэр. Шалфей курааны, тымныыны тулуйумтуо.

## Химическай састааба
Шалфей сэбирдэҕэр 0.5-2.5% эфиирдээх арыы, 5-6% дубильный веществолар (катехиннар 8%), 18 мг/% A, C, PP битэмииннэр, фитонцидтар, алкалоидтар, флавоноидтар, аһыылар, 5-6% сымалалар, органическай кислоталар (урсоловай,олеоновай) бааллар. Эфиирдээх арыыта цинеал (15%), туйон(30-50%), бронеол(8-14%), камфора, пинен, сальвен уонна атын да терпеновай холбоһуктартан турар.

## Медицинаҕа туттуллуута
Научнай медицинаҕа шалфей сэбирдэхтэрэ куурдар,сүһүрүүнү,микробу өлөрөр,уоскутар,сөтөлүннэрэн ыраастыыр,үөс таһаарар,ииктэтэр дьоҕурдаахтара биллэр.Итилэри таһынан шалфей ас буһарар былчархайдар секрецияларын үрдэтэр,оһоҕос кумуҥнааһынын (перистальтика кишечника) күүһүрдэр,көлөһүннэниини аччатар,оҕо эмнэрэр ийэлэр үүттэрэ кэлэрин аҕыйатар. Сэбирдэх көөнньөһүгүн ангинаҕа, стоматикка, парадонтозка, күөмэй, айах иһин сайҕанарга, ириҥэлээх сүһүрүү баастарга,уокка сиэтиигэ уонна үлүтүүгэ киэҥник тутталлар. Шалфей сэбирдэхтэрин көөнньөһүгэ куртах аһыытын элбэтэн,ас буһарар сүмэһинэ тахсыытын түргэтэтэр дьоҕурдаах. Онон шалфей куртах аһыыта аҕыйааһыныгар,гастрикка, суон оһоҕос ыарыытыгар, куртах уонна синньигэс оһоҕос төрдө сүһүрэн бааһыран ыалдьарыгар туһалаах. Итиэннэ иик тахсар, ууһуур система сүһүрэн ыалдьыытыгар эмтииргэ эмиэ туһаналлар. Шалфей көлөһүн тахсарын аҕыйатар дьоҕурун тоҥон-тиритэн ыалдьыы сорох көрүҥнэригэр,климакс кэмигэр сэллик ыарыытыгар туттуохха сөп. Шалфей эфиирдээх арыыта күстээх микробу өлөрөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт, ол иһин ангинаҕа, тынар орган үөһээ өттө ыалдьарыгар ингаляция оҥорорго тутталлар. Шалфей сэбирдэҕиттэн чэйи дьарҕа буолбут ааһан биэрбэт бронхикка,бүөр лахаана сүһүрүүтүгэр аныыллар.

## Быһаарыылар
Кучу, куруҥ ото

**Кучу** 
Сир үрдүгэр киһи баар буолуоҕуттан ыла эмтээх үүнээйилэр үгүс ыарыыны эмтииргэ туттуллаллар.   Саха сирэ араас ыарыыларга эмтээх үүнээйинэн балачча баай. Бу үүнээйилэр үүнүүлэрэ биһиги сирбит ирбэт тоҥо дириҥник ирэриттэн тутулуктаах эбит. Ол курдук сөҥуу түһэригэр ирбэт тоҥ ууну өтүппэт араҥа буолар уонна сезонунан ирэр кэмигэр буоруттан уута арахсан, почваны сиигирдэрэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэргэ, сир оҥоһуутугар тоҕоостоох усулуобуйалары үөскэтэр. Ол иһин Саха сирин үүнээйитэ кылгас кэм иһигэр түргэнник ситэр буолан ордук уохтааҕынан, күүстээх дьайыылааҕынан биллэр.   Эмтээх оттортон биирдэстэринэн биһиги өрөспүүбүлэкэбит бары улуустарыгар киэҥник тарҕанан үүнэр кучу, куруҥ ото (иван-чай узколистный) буолар. Бу оту биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан чэй оҥостон иьэллэр эбит.  Кини кумахтыҥы буордаах ойуур саҕатыгар, улахан айар суолларын кытыыларынан үүнэр. Бу элбэх сыллаах уһун силигирдээх от үүнээйи. Умнастара 1 м диэри үрдүктээхтэр, хойуу сэбирдэхтээхтэр. Сэбирдэхтэрэ утуу-субуутук олороллор, уһун чулбугурдар, көстөр тымырдаахтар, кытыылара кэрдиитэ суох. Сибэккилэрэ сүүмэх киистэлэр, бороҥнор, сырдык кыһыллар. астара 3-4 см. уһуннар, сиэмэлэр элбэх көтө сылдьар көҕүллээхтэр. Бэс уонна от ыйдарыгар сибэккилиир.

## Кучуну медицинэҕэ туттуу
Кучуну эмкэ туттарга сибэккилээх учугэйдик сибэккилэнэ турдаҕына хомуллар.
Кучу салгыннаах танидтааҕа сүһүрүүнү утары үчүгэй ньыма, ордук куртах, оһоҕос бааһырыытыгар. Элбэх С битэмииннээҕэ (моонньоҕон курдук) уонна флавоноидтааҕынан кучу сыаналаах битэмииннээх, ниэрбэни уоскутар хаачыстыбалаах үүнээйи буолар. Народнай медицинэҕэ сэбирдэҕэ чэйи солбуйар. Хооруллубут силистэри кофе оҥорорго тутталлар. Хатарыллыбыт силиһиттэн бурдук оҥороллор эбит. Сибиэһэй кучу силистэрин, хортуоппуй оннугар, сиикэйдии эбэтэр буһаран аска тутталлар.

Саха сиригэр эмтээх үүнээйини үөрэтии уонна туһаҕа таһаарыы кэнники кэмҥэ киэҥник сайдан эрэр. 
Кучу чэй туһатын туһунан "Айсар" өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай түмсүүтүн салайааччыта Григорьев Александр Васильевич уонна кини кэргэнэ, "Тарбахов" мааркалаах саха чэйин оҥорорго үлэһэ сылдьар Туяра Степановна нэһилиэннэҕэ сырдатар үлэни киэҥник ыыталлар.
Хаҥалас улууһугар Заморщиковтар дьиэ кэргэн бэйэ дьыалатын тэринэн «Унция» маҕаьыын аһаннар, кучу оттон чэй оҥорон киэҥ ырыынакка таһаардылар.
Онон, айылҕаны төрөппүт ийэлэрин кэриэтэ күндүтүк саныыр өбүгэлэрбит үтүө үгэстэрэ умнуллубакка, үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэр.

 
## Туттуллубут литература
Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ/ А.П. Басыгысова:|[Эппиэттиир ред. П.А.Тимофеев]:өбүгэ үгэһинэн эмтиир киин.- Дьокуускай:Бичик,2004.-128с.
Көөнньүү

**Көөнньүү** () – органическай эттик, ол эбэтэр углевод, микроорганизмнар уонна кинилэр таһаарар ферменнарын көмөлөрүнэн быдан судургу холбоһуктарга арахсар процестара.

Көөнньүүнү ас астыырга туһаналлар, холобура кымыс оҥороллор.
Уулаах отон

Уулаах отон — Саха сиригэр үүнэр отонноох үүнээйилэртэн биир бастыҥнара уулаах отон буолар. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, атырдьах, балаҕан ыйга аьа буьар. Сибэккитэ кыра да хаьыҥтан эмсэҕэлиир уонна кыайан өрүттүбэт. Онон сибэккилэнэр кэмигэр сылаас, хаһыҥ суох буоллаҕына отон хойутуук уунэр. 

Эмтэнэргэ анаан сэбирдэҕин уонна отонун туьаналлар. Хомуллубут сиргэ иккистээн үс-түөрт сылынан эрэ эргиллиэххэ сөп. Саас эрдэ хаар ууллуута эбэтэр ыкса күьүн хомуйар ордук. Оччоҕуна түргэнник уонна үчүгэйдик куурар. Сорохтор өссө хараҥа сиргэ куурдар ордук диэн этэллэр. Хаппыт сэбирдэхтэртэн бөҕүн-сыыьын сирэйин көрөн ыраастаныллар. Отонун сибиэһэйдии эбэтэр тоҥорон хаьааныллар. 

Отон сэбирдэҕин көөнньөрөн эбэтэр оргутан күүстээх ииктэтэр эмп быһыытынан туһаныллар. Ону таһынан куртах аһыытын көбүтэргэ, хаан баттааһынын намтатарга, тымныйыыга, ревматизмҥа, хойуу хаайтарыытыгар, хабах, бүөр ыарыыларыгар туттарга олус туһалаах.

Отонун көөнньөрөн С уонна А витамин тиийбэтигэр, ыалдьан тоҥо-тоҥо тиритэр кэмҥэ туһаныахха сөп. Манна отонун сиэхтээҕэр, чэйгэ бырыанньатын кутан иһэр ордук туьалаах. Түүн ииктэрин туппат оҕолору хатарыллыбыт сэбирдэҕин уонна отонун тэҥ кээмэйин ылан эмтиэххэ сөп. Икки улахан ньуоска булкааһы икки ыстакаан оргуйбутунан ууга кутан 15 мүнүүтэ мөлтөх уокка сылытыллар. Онтон сойутан баран сиидэлээн биир аҥарын күн устата, иккиьин киэһэ утуйуох иннинэ бэриллэр.

Саха эмчиттэрэ уулаах отон сумэьинин модьууну уонна ымынаҕы эмтээһиҥҥэ туьаналлар.

Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп.
Инфекционнай ыарыыннан

**Инфекционнай ыарыы** — микроскоба суох көстүбэт наһаа кыра харамай организмнарынан ыҥырыллар ыарыы.
Ыарыы источниктарынан

**Ыарыы источнига** — ыарыыны ыҥырар хамсыыр харамайдар (киһи), үүнэр үүнээйилэр.

## Өссө маны көр
* Ыарыы источниктарынан буолар
Хонуу боруута

(нууч. Хвощ полевой) (лат. Equisetum arvense)
## Ойуулаан көрдөрүү
мини
Элбэх сыллаах оттоох үүнээйи, үрдүгүнэн 50 см дылы буолар. Силиһэ салаалардаах, буорга дириҥник киирэр, бытархай силис умнаһынан уонна мээчик курдук аһынан бүрүллэр. Спораны илдьэ сылдьар умнастар эрдэ саас баар буолаллар. Кинилэр үрдүлэригэр спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна уларыйбыт көрүҥнээх сэбирдэхтэр кытта сайдан бараллар, аллара өттүгэр спорангийдаах споралар баар буолаллар. Споралар ыһыллыбыттарын кэннэ умнастар түргэнник өлөллөр. Ол силистэртэн сотору сайыҥҥы, көнөтүк турар, от күөх куолаһа суох, синньигэс, сэбирдэҕэ суох, элбэх лабаалаах салаалар үүнэллэр. Үүнээйи элбэх кремниевай кислоталаах буолан хатыылаах курдук буолар. Боруу споранан ууһуур.

Хонуу боруута Россия сиригэр барытыгар тарҕаммыт, ол эрээри уһук хоту уонна кумах куйаарга суох. Ходуһаҕа, өрүс уонна суол кытыытыгар, аппа эниэтигэр, ханааба аттыгар, кумах уонна туой карьердарга үүнэр.

## Аска туттуу
Спораны илдьэ сылдьар куоластар уонна эдэр сүмэлээх умнастар аска туһаналлар. Кинилэртэн миин, запеканка, бэрэски начыыҥкатын оҥороллор. Хаһааска бэлэмнииргэ борууну туустууллар.

## Эмтээх уратыта
Боруу сүһүрүү утары, дезинфикционнай, мочегоннай, хааны тохтотор, кардиотоническай, бүтүн организмы бөҕөргөтэр, бааһы оһорор уонна хабархай дьайыылаах. Боруу уу-туус балансы бэрээдэктииргэ, холестерины, токсичнай веществолары , шлактары таһаарарга көмөлөһөр.

Үүнээйини гипертоническай ыарыыны, атеросклероз, подаграны уонна куһаҕаннык оһор баастары эмтииргэ сборга киллэрэллэр. Боруу народнай уонна научнай медицинаҕа мочегоннай уонна сүһүрүү утары бүөр уонна хабах ыарыытыргар, араас этиологиялаах иһиилэргэ уонна эссудативнай плевритка эмп курдук ордук биллэр.

Боруу ото ревматизмҥа, үөс уонна бүөр тааһыгар, куртахха уонна оһоҕоско саҥа үөскээһиннэргэ, харах ыарыыларыга, үчүгэйдик хааны тохтотор араас иһинээҥҥи уонна таһынааҥҥы хаан барыытыгар эмп курдук туттуллар.

Үүнээйиттэн препараттар хроническай бааһырыыга, уонна свищтарга, баастарга, белляр спринцеваниялыырга, атах ваннатыгар уонна себореянан ыалдьа сылдьарга төбө сууйуутугар таһынааҕы эмп курдук аныыллар. Боруу мочегоннай чэй састаабыгар киирэр.
## Туттуллубут литература:
1.	Домашняя аптечка из якутских трав / [сост. Р. Е. Винокурова]. – 2-е изд. – Якутск: Якут. край,2008. – 36 с.: ил.

2.	Пастушенков Л. В., Пастушенков А. Л., Пастушенков В. Л. Лекарственные растения: Использование в народной медицине и быту. – Л.: Лениздат, 1990. – 384 с., ил.

3.	Лотова Л. И. Ботаника. Морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов вузов, обучающихся по биологическим специальностям/ Л. И. Лотова. - 4-е изд., доп. - Москва : URSS, 2010.
Ринитка

**Ринитка** — мунну салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтүн ыарыыта. Ыарыы күһүрүүтүгэр тымныйыы, быыл тириэрдэр; ыарыы араас микробтарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Синуситка

**Синуситка** — мунну хонноҕун салыҥнаах бүрүөтүн сүһүрүүтэ. Тумуу, грипп, араас инфекционнай ыарыларыттан үөскүөн сөп. Микроскопка эрэ көстөр кыракый биир клеткалаах организмнарынан, вирустарынан ыҥырыллар.
Отитка

thumb|right|

**Отитка** — кулгаах сүһүрдүүтүн ыарыыта. Үөскэтээччиннэн коккилар, ону таһынан пневмококктар, стафилококктар, гемофильнай палочкалар уо.д.а. бактериялар.
Трахеитка

**Трахеитка** — хабарҕа сүһүрдүүтэ. Стрептококктарынан, стрептококктарынан ыҥырыллар.
Тонзиллитка

right|thumb

**Тонзиллитка** диэн бэлэс былчархайын сүһүрдүүтэ.
А битэмиин туһата

**А битэмиин** - оҕо улаатар клеткатыгар, доруобай тириилэнэригэр, уҥуох кытаатарыгар, харахтарыгар сүҥкэн туһалаах.

## А битэмиининэн баай ас
Хаппыт абрикос, араҕас персик, манго, папайа, күөх үүнээйилэр, араҕас өҥнөөх оҕуруот аһыттан: дыня, моркуоп, сүбүөкүлэ ото, цикорий, салат от буолаллар.
Степанова (Ефимова) Марфа Афанасьевна

## Олоҕун олуктара
*1940 сыллаахха ахсынньы ыйын 10 күнүгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэӊӊэ бэһис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт дойдута Усть-Майа оройуонун Усть-Миль бөһүөлэгэ буолар. 
*1968 сыллаахха  Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институту бүтэрэр уонна Сунтаар улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр ананан улэлии барбыта.
*1968 – 1990 сылларга Уһун-Күөл дэриэбинэтигэр участковай бырааһынан үлэлээбитэ. Оччоттооҕу кэмӊэ суол-иис куһаҕан буолан сатыы сылдьан үлэлиирэ.
*1990 -2010 сылларга  Дьаархаӊӊа дневной стационардаах балыыһа туттаран үтүө суобастаахтык  үлэлээбитэ.
*42 сыл эмчитинэн үлэлээн хас эмэ сүүһүнэн киһи тыынын быыһаабыта , элбэх оҕону күн-сирин көрдөрбүтэ. Билигин кини 78 саастаах , бочуоттаах сынньалаӊӊа олорор , сиэннэрин харайсар, биьиги аймах үтүө-мааны сүбэһиппит

Ийэтэ Варвара Петровна , аҕата Афанасий Петрович колхуоска үлэлээбиттэрэ. Кинилэр төрдүлэрэ Мэӊэ-Хаӊалас этэ.

Аҕа дойду улуу сэриитэ ааӊнаабытыгар сут дьыл турбута. Ол дьыл аны курааннаан от да үүммэтэҕэ. Инньэ гынан эбэм ийэлээх аҕата оҕолорун кыбыммытынан ыраах Усть-Майа улууһугар көһөн барбыттара. Ити курдук эбэм ыарахан да буоллар дьоллоох оҕо сааһа элбэх балыктааҕынан аатырар Алдан өрүс кытылыгар ааспыта.

Бииргэ төрөөбүттэр сэттэлэр этэ. Икки улахан убайдара Афанасий уонна Николай эбэм ийэтин бастакы оҕонньоруттан этилэр. Эдьийэ Мария Афанасьевна нуучча тылын учуутала этэ. Иккис эдьийэ Татьяна Афанасьевна бухгалтер идэлээх этэ. Кини Петропавловскайга олорбута. Улахан быраата Петр Афанасьевич байыаннай үөрэхтээх киьи этэ. Кыра быраата Иван Афанасьевич Усть-Майаҕа олорор.

Оскуолаҕа 9 сааһыгар үөрэнэ киирбитэ. Усть –Майа интернатыгар олорон үөрэх киэӊ аартыгын атыллаан , билии эйгэтигэр умсугуйан туран үөрэммитэ. Үөрэҕэр кыһамньылаах, эппиэтинэстээх  буолан  куруук инники күөӊӊэ сылдьыбыта.

Интернакка олорон үөрэнэр кэмигэр нуучча дьахтара Валентина Михайловна повардыыра. Эбэм киниэхэ көмөлөһөр эбит уонна билигин  наһаа истиӊник саныыр. Киниттэн ас арааһын астыырга үөрэммитэ.

Оскуолатын бүтэрэн баран оччотооҕу кэм ирдэбилинэн ытык иэһин толоро дойдутугар  Петропавловскайга ыанньыксыттыы тахсар. Онно үлэлиир кэмнэригэр эмчит идэтин баһылыан баҕарар санаата күүһүттэн үөрэххэ туттарсаары түүннэри –күнүстэри бэлэмнэнэр. Ол кэннэ 1962 сыллаахха сайын дьоллоох Дьокуускай куоракка эмчит идэтигэр туттарса барар уонна Саха Государственнай университетыгар медицинскэй институтка «Лечебное дело» идэтигэр киирэр. Студенныыр сылларыгар сүрэҕин аӊарын, мин эһэбин, Степанов Виктор Семёновиһы көрсөн ыал буолаллар.

## Туһаммыт литература
Чугас дьон ахтыытыттан.
Кэт Марсден хорсун быhыыта

Бүлүү улууһун остуоруйатыттан саамай дьикти тугэнин, аан дойду үрдүнэн биллибит кэпсээниттэн быһа тардан сырдаттахпына маннык. Былыр 19 үйэҕэ улахан сыстыганнаах норуоту норуотунан эһэр Араҥ ыарыыта турбутун кырдьагастар бэлиэтии кэпсииллэр. Ити ыарыыннан ыалдьыбыт дьон үтүөрбэт эбиттэр. Ол иһин кинилэри ойуурга үүрэн кэбиһэр этилэр. Хас да саха киһитэ оннук олохторуттан барбыттар. Ким да ол ыарыыны эмтииргэ турумматах. Арай, ыраахтомук дойдутун олохтоого Кэт Марсден диэн эдэркээн Кыыс ол ыарыы туһунан истэн, көмөлөһөргө санаммыт. Күүстээх санаалаах Кыыс Москубаттан Бүлүүгэ дылы сыл аҥаара айаннаан кэлбит. Кини бу уһун айана мээнэҕэ буолбатах этэ. Бу ыарыы саамай сайдан турар сирин булан эмтиир сыал-сорук туруоруммут. Дьон барыта сөхпут кини хорсун быһыытын. Хайдах бу Сахалыы да, нууччалыы да сатаан саҥарбат эдэркээн Кыыс Саха сирин булан, айаннаан кэлэн, Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан колония туттарбыт. Ол колонияны 1892 сыллаахха Сосновка диэн Бүлүү нэһилиэнньэтигэр туппуттар. 

Итинник көмөлөһөр санааҕа кини нууччалар Тюрктары кытта сэриилэһэр кэмнэригэр араанньы буолбут ьуойуннары эмтии сылдьан, Араҥынан ыалдьыбыт киһини бастакытын кербут. Кэлин кини истибитэ Сибирьгэ ити ыарыы утары эмтээх от уунэрин. Ону истэн кини аһыныгас санаатыгар Саха сиригэр барарга быһаарыммыт.Урдук баһылыктарыттан кеҥул ылан, Дьокуускайга туруммута. Дьокуускайга дылы еруьунэн устан кэлбит. 

Кини ол айанын ахтыытыгар кылгастык маннык диэн суруйбут:" Дьокуускайтан арахтыбыт. Суол олох суох. Ыллык да суох. Он он атынан эрэ сылдьыахха сеп, сайын өттүгэр. Күнүс итии баҕайы, киэһэ олус тымныы. Ону таһынан элбэх баҕайы кыымаайылар, бырдахтар айахпар, муннубар уонна кулгаахпар киирэллэр. Сииктээх баҕайы сирдэр бааллар кырдьагас кэлиэ диэн кутталга сылдьагын. Астара боростуой:хаппыт килиэп уонна чэй.Икки ыйы быһа сүгүн сууммакка уонна таҥас да уларыппакка палааккаҕа хонон турардаахпын." Ыарыьахтар саамай мустубут Абунгда диэн күөл аттыгар баар сиргэ айаннаан кэлэр. Араҥынан ыалдьыбыт дьоннор ыараханнык олороллорун бэлиэтии керер. Кинилэр ыарыыларын чэпчэтээри колония туттарарга санааммыт. Түмүгэр үп-харчы хомуйан Хордогой билиҥҥи Сосновка диэн Булууттэн чугас нэһилиэнньэҕэ Араҥынан ыалдьыбыт дьоҥҥо анаан кыракый нэһилиэнньэ курдугу туттарбыт.

Ол туттарбыт сирэ 1962 сыллаахха диэри үлэлээбит. Билигин ол миэстэтигэр Кэт Масрден аатынан ньиэрбэ балыыһа туттуллан үлэлии турар. Ол таһыгар Кэт Марсден сырдык кэриэһигэр анаан кини аатынан памятник тутуллан турар. Саха Дьоно махтанан, үрүҥ халааттаах аанньалга тэҥнээн туттарбыттар. Ити тугэн кэннэ хас да сыл ааста. Ол эрэн Кэт Марсден сырдык аата олох умнуллубат. Мин кинини холобур оҥостон медицинэ эйгэтигэр уерэнэ сылдьабын. 

Улэни толордо Сардаана Т.
Михаил Акыымап

**Михаил Афанасьевич Акимов** – 75 саастаах. Саха сирин экэниэмикэтигэр дьоhуннаах кылааты киллэрсибит, Олоҥхо дойдутун саарыннарыттан биирдэстэрэ. Кинини дьон-норуот Сунтаар цеолитын хостооhуну тэрийээччилэриттэн биирдэстэрин быhыытынан билинэр. Михаил Афанасьевич олохтоох промышленность биир хайысхатынан цеолит буоларын туhугар, туох баар сыратын анаата, Сунтаар улууhун хаhаайыстыбатыгар судургу тылынан кыайан этиллибэт сүдү кылааты киллэристэ.

90-с сыллар, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт ыhыллыы кэмигэр, цеолит тэрилтэтэ Сунтаар туруктаах буоларын туhугар үлэлээбитэ. «Сунтаарцеолит» хамнас аанньа кэлбэт кэмигэр сылгы, ынах ииттэн, бэйэтэ бэкээрилэнэн дьоннорун быстарыктаабакка олорбута. Туох да ааттаах минньигэс, килэркэй хахтаах килиэптэрин хамнас суотугар биэрэр, эттээх-үүттээх буолан, дьоно аччыктаабатахтара. Эбиитин Сунтаар-Устье хайысханан устар бэйэтэ паромнаах буола сылдьыбыта. Билигин, бэйэтэ хоп-курдук базалаах, карьердаах, автопааркалаах, гаас уматыгынан хааччыйар сапыраапкалаах.
Сунтаар улууhун саамай эрэйдээх суоллаах-иистээх сирдэрин, Кэмпэндээйигэ тиийэ, «сунтаарцеолит» кутта.

Тэрилтэ кэнники улахан ситиhиитэ -- «АЛРОСА» хампаанньа шахталарыгар цеолиты портландцемент оннугар туттуу. Маны, Михаил Афанасьевич, биллииллээх учуонай Ким Егорович Колодезниковы кытары, Саха сирин саламтатын, «Якутнипроалмаас» институту кытары утумнаахтык үлэлээн, ситиспиттэрэ. Цеолит, МХБК «МИР» руднигын сакылаакка киинигэр (участок закладочных работ) быыстала суох тиэллэр.

Шахта боруодатын хамбаайыннарынан ойо хаhан ылыллыбыт анхайын сакылаакка суурадаhынынан бүөлүүллэр. Онтукалара кытаатан дьилэйдии таастыйар, кирбиилэргэ тиэхиньикэ, дьон сылдьарыгар куттала суох буолар. Ол сакылаакка буортан, сиэмэнтэттэн уонна цеолиттан турар. Аны, цеолит кытаатыннарар туруга сиэмэнтэни кытары араа-бараа. Нууччалатахха «вяжущее средство» дэнэр. Онон, цеолит буккаастаах сакылаакка бигэ, эрэллээх буолара науканан дакаастанна.

Билигин 60-ча үлэhиттээх, элбэх тиэхиньикэлээх, түс-бас «Сунтаарцеолит» тэрилтэ сылга 40-ча тыhыынча туонна цеолиты хостуурга бэлэм. 90-с сыллартан ыла «Сунтаарцеолит» «АЛРОСА» кыттыгас тэрилтэтэ буолбута. Онон, харчынан быстарбатылар. Цеолит алмаас буолбатах, саппааhа дэлэй.
Порошенко Пётр Алексеевич

**Пётр Алексе́евич Пороше́нко** (; 1965 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр УССР Одесса уобалаһыгар Болградка төрөөбүт) — Украина судаарыстыбатын уонна бэлиитикэтин диэйэтэлэ, урбаанньыт уонна миллиардер,  2014 сыл бэс ыйын 7 күнүттэн Украина бэрэсидьиэнэ.

## Учуонай сыбаанньата уонна успуорка сыһыана
* Юридическай билим хандьыдаата. 2002 сыллаахха «Украина судаарыстыбатын корпоративнай быраабын быраап өттүнэн салайыы» диэн хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* Дзюдоҕа ССРС спордун маастарыгар хандьыдаат.

## Сигэлэр
Официал ситим-сирэ
Радикулоневритка

**Радикулоневритка** — нервнэй системаны хотор патология. Бу ыарыы күһүрүүтүгэр нервнэй системаҕа араас уларыйыы барар.