open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Транспортир

хаҥас|мини|Мэтириэт М. В. Ломоносов, 1750 сыл. Остуолгар - транспартиры киллэрэн туран үлэлиир тээбириннэрэ.
мини|200x200пкс|Эргиччи транспортир
мини|207x207пкс|Эргиир транспортир
мини|200x200пкс|Үс муннуктаах үс муннук линейка5а холбоммут Транспортир
**Транспортир** (, от  «көһөрүөм») -  угол тутар уонна кээмэйдиир инструмент. Транспортир эркиҥҥэ (көнө ситимҥэ) турар шкала) уонна аҥаардас (угломернай шкалалар) &nbsp;0 кыраадыстан&nbsp;са5алаан&nbsp;180° кыраадыска тиийэр. Сорох моделларга — &nbsp;360° кыраадыска тиийэр.

Транспортир оҥорон таһаараллар ыстаал, пластмасса, мас уонна да атын матырыйааллартан. 

## Транспортир историята
Муннук мээрэйдээһин былыргытан баар буолла диэн сабаҕалыыллар,  Вавилон куоракка бу сыалга туһаныллара сабаҕаланар эргимтэлэр баалларын туоһулууллар. Былыргы астрологическай халандаар эмиэ оннунан хаалла Саргона ыраахтааҕыта таблица ый өлүүтэ 747 с. б. э. вавилонскай төрүттээх. Маны барытын үс муннук кээмэйдээн киллэриэхтээх этэ. Вавилон олохтоохторо 360 чаастаах төгүрүктээһини уонна күнүстэри- түүннэри 360 чаастары оҥороллоро эмиэ биллэр. Маны таһынан өссө куорат храмовай суруйуулара Урк Б. э. ИНН. 4 тыһ. сыл бүтүүтэ 12 ыйга 30 хонукка, ол эбэтэр 360 хонукка, итинник түҥэтиигэ уонна кэлин мифэҕэ ыйыы баар. .

Ол эрээри транспортир д. И. Каргин бигэргэтэринэн, профессор Д. И. Каргина "чертежнай инструменнары сайыннарыы историятын  очерката" диэн ыстатыйатыгар бэчээттэммитэ, былыргы кэм архитектора Самосуос Феодор б. э. 7 к. айбыта 

## Транспортир көрүҥэ

* Аҥаардас (180 кыраадыс) - саамай судургу уонна былыргы транспортирдар.
* Эргиирдэр (360 кыраадыс).
* Геодезическай икки тииптээх: т- А — тутарга, былааннарга уонна каарталарга чоҕу кээмэйдииргэ; т- Б-биллэр муннуктарга, чертежнай туочукалары туттарга. Угломернай оскуола сыаната-0,5°, көнө ситимҥэ-1 миллиметр.
* Ордук чуолкайдык тутуллар уонна кээмэйдиир транспортордар тииптэрэ тупсарылынна. Холобур, дьэҥкир линейкалаах анал тырааныспар бааллар нониустуу киин тула эргийэр.

## См. эмиэ

* Линейка
* Циркуль
* Штангенцркул

## Быһаарыылар
Антонивка (куорат тииптээх бөһүөлэк)

**Антонивка** () диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 12812 (2018).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет - Арассыыйа Белгород куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-научнай киин буолар.

## Устуоруйата

1956 с. наука ситиһиилэрин уонна передовой уопуту эрэгийиэҥҥэ тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар кэлэптииптэргэ киллэрэргэ уонна тарҕатарга научнай-методическэй тэрийэр киин буолбут уобаластааҕы тыа хаһаайыстыбатын уопутунай ыстаансыйата тэриллибит.
1971 с. Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института диэн буолбута.
1977 с. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбытын институтун филиала төрүттэммит.
1978 с.ахсынньы 4 күнүгэр Киин черноземнай зона животноводствотын научнай-чинчийэр уонна бырайыактыыр-технологическай института  уонна Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун филиала холбоспуттар.

1994 с. Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын института акадьыамыйа статуһун ылбыт.

2011 с.акадьыамыйаҕа В. Я. Горин аата иҥэриллибит.

2014 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 357 нүөмэрдээх "О переименовании ФГБОУ ВПО и их филиалов" бирикээһинэн В.Я. Горин аатынан Белгородтааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата университет буолбут. 

## Структурата

Университет 7 факультеттаах.

Факультеттара

1. Агрономическай факультет

2. Технологическай факультет

3. Ветеринарнай мэдиссиинэ факультета

4. Экэнэмиичэскэй факультет

5. Инженернай факультет

6. Орто профессиональнай үөрэх факультета

7. Заочнай профессиональнай үөрэх факультета

## Рейтиннэрэ

В. Я. Горин аатынан Белгородтааҕы аграрнай университет

1.Майскай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ.
2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 15-тэн 4-с миэстэ.
3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэтрин рейтинигэр 2168-тан 228-с миэстэ.
4. Аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр: 
Уобаласка 1 миэстэ. Арассыыйаҕа 104-тэн 15-с миэстэ

5. Экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр
Уобаласка  7-тэн 1 миэстэ.
Арассыыйаҕа 1095-тэн 97-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20141129012551/http://belive.ru/2014/09/belgorodskaya-selskoxozyajstvennaya-akademiya-stala-universitetom/
http://www.bsaa.edu.ru/about/index.php 
https://moeobrazovanie.ru/belgsha/?ratings
Башкир судаарыстыбаннай физическэй култуура института

Башкир физическай култуура института

Башкир физическай култуура института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар физическэй култуура, успуорт уонна туризм испэссээлиистэрин бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Бастакы аата: Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура институтун Уфатааҕы үөрэтэр-консультациялыыр пууна.
2000 с.кулун тутар ый 6 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин успуорт Министиэристибэтин бирикээһинэн, Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын ректора бэрэпиэссэр Л.М. Куликов мэктиэтинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйатын Уфатааҕы филиала арыллыбыт.

2005 с.аттестацияны уонна аккредитацияны ситиһиилээхтик ааһан БСҮөТ ҮПҮө "Ураллааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура университета" филиала Башкир физическэй култуура института диэн буолбут.

## Структурата

Институкка 4 факультет уонна 15 кафедра баар.

1. Тренерскай-преподавательскай факультет

-илиҥҥи единоборство уонна успуорт зрелищнай көрүҥнэрин түөрүйэтэ уонна методиката

-фехтование, ыарахан атлетика уонна спортивнай единоборство түөрүйэтэ уонна методиката

-эрдинии, хайыһар уонна чэпчэки атлетика түөрүйэтэ уонна методиката

-спортивнай оонньуулар түөрүйэ уонна методика
-профессиональнай хайысхалыыр үөрэх

2. Сервис уонна туризм факультета

3. Чөл турук технологияларын факультета

-реабилитация физическэй көрүҥнэрэ

-киһи морфологията уонна физиологията

-спортивнай мэдиссиинэ

4. Магистратура факультета

-физическэй воспитание, спортивнай тренировка, чөл туруктаныы уонна адаптивнай физическэй култуура түөрүйэтэ уонна методиката

Дьарыктар үөрэх куорпустарыгар уонна Уфа куорат спортивнай тутууларыгар "Уфа-арена", "Биатлон", "Динамо" стадионнарга ыытыллаллар.

## Рейтиннэрэ

Башкир физическэй култуура института

1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 10-с миэстэ.

2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.

3.Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 731-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://akvobr.ru/bifk_kuznica_chempionov.html
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/4270-uralskij-universitet-fizicheskoj-kultury
http://ufa.uralstudent.ru/centers/vysshie-uchebnye-zavedeniya/instituty-/bashkirskiy-institut-fizicheskoy-kultury-filial-v-g-ufe-1849283/ 
https://i-gazeta.com/news/16794-v-bashkirskom-institute-fizicheskoy-kultury-problemy/
Башкир судаарыстыбаннай университета

Башкир судаарыстыбаннай университета

мини

Арассыыйаҕа Башкирия киин куоратыгар Уфаҕа баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

мини

1909 с.от ыйын 2 күнүгэр Арассыыйа үөрэҕин миниистирэ А. Н. Шварц Уфаҕа 3 сыллаах учуутал институтун арыйарга дьаһайбыт. Ону кытта, институт дириэктэринэн Уфатааҕы гимназия учууталын А. Н. Лисовскойу аныырга быһаарбыттар.
1909 с.алтынньы 4 күнүгэр Уфатааҕы учуутал института арыллыбыт.
1912 с. институкка бастакы 24 устудьуон үөрэх толору кууруһун бүтэрбиттэр. Педсэбиэт быһаарыытынан бары "учитель городского училища" диэн сыбаанньаламмыттар уонна Оренбургскай уокурук үөрэҕин тэрилтэлэригэр үлэҕэ анаммыттар.
1917 с. 2-с куурус устудьуоннарын аан бастаан икки хайысханан салгыы үөрэнэргэ анаан араарбыттар: физико-математическай уонна естественно-географическай.
Бастакы кууруска үс салааҕа ылар буолбуттар:
Историко-литературнай
Физико-математическай
Естественно-географическай.

1919 с. Норуот үөрэҕириитин института диэн ааттаммыт.
1923 с. "Практическай" диэн ааттанан, эбии, тыа хаһаайыстыбатын испэссээлиистэрин бэлэмниир буолбут.
1929 с. кини базатыгар К.А. Тимирязев аатынан Башкир судаарыстыбаннай педагогическай института буолбут.
1930 с.салаалара факультет буолбуттар, 15 кафедра баар буолбут. Ол сыл кэтэхтэн үөрэнии, эһиилигэр - киэһээҥҥи салаалар арыллыбыттар.

1957 с.от ыйын 20 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Башкир судаарыстыбаннай университета диэн ааттаммыт.

## Структурата

Университекка 10 факультет,  105 кафедра, 5 институт, 1 кэллиэс уонна Сибай, Стерлитамак, Нефтекамск, Бирск куораттарга филиаллар бааллар.

## Рейтиннэрэ

1. QS World University Rankings
Региональнай рейтин - QSEECA(Emerging Europer and Central Asia)2020: 

а)Аан дойдуга 301-350 миэстэ.

б) Арассыыйаҕа 85-105 миэстэ.

в) Башкортостаҥҥа 2-3 миэстэ

2. Times Higher Education(THE)Мировой рейтинг - World University Ranking2020

а) Аан дойдуга 1001 миэстэ

б) Арассыыйаҕа 16-39 миэстэ

в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ

3. Subject Ranking-Направление "Physical Sciences"2020

а) Аан дойдуга 801 миэстэ

б) Арассыыйаҕа 24-33 миэстэ

в) Башкортостаҥҥа 1-2 миэстэ

## Ссылкалара

https://bashedu.ru/ru 
http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/171
В.Г.Шухов аатынан Белгородтааҕы технологическай университет

В. Г. Шухов аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

В. Г. Шухов аатынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет(В.Г.Шухов аатынан БСТУ) - Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1954 с. ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин 797 нүөмэрдээх уурааҕынан Белгородтааҕы судаарыстыбаннай  технологическай тутуу матырыйаалын института арыллыбыт.
1970 сылтан институт дьиэлэрин тутуута саҕаламмыт.
1979 с. институкка И. А. Гришманов(тутуу матырыйаалларын промышленноһын миниистирэ) аатын биэрбиттэр. Ити кэмҥэ 4 факультекка 5000 устудьуон үөрэнэрэ.

1994 с. муус устар ыйга институт Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай тутуу матырыйаалын акадьыамыйата буолбут.

2000 с.инженернай каадырдары бэлэмнээһин 8 факультетынан 20  испэссээлинэскэ ыытыллара, онно 10000 кэриҥэ устудьуон дьарыктанара, акадьыамыйа норуоттар ыккардыларынааҕы аккредитациялаах тэрилтэлэр реестрдарыгар киллэриллибитэ.

2003 с.кулун тутар ыйга акадьыамыйа университет статуһун  ылбыта уонна киниэхэ В. Г. Шухов аата иҥэриллибитэ.
2011 с.университет икки таһымнаах ситимнээх үрдүк профессиональнай үөрэхтээһиҥҥэ көспүтэ. Устудьуон уопсай ахсаана 25000 буолбута.
2017 с. Арассыыйа 33 тирэх университеттарын ахсааныгар киирбит.
2017 с.университетка үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ыккардынааҕы "Опорные университеты - драйверы развития регионов" диэн форум буолбут.

## Структурата

1. Архитектурнай институт
2. Инженернай-строительнай институт
3. Энергетика, информ.технология уонна салайар системалан институттара
4. Технологическай оборудование уонна машиностроение института
5. Химико-технологическай институт
6. Экэниэмикэ уонна менеджмент института
7. Транспортнай-технологическай институт
8. Магистратура института
9. Заочнай үөрэх института

Филиаллара

1. Новороссийскайдааҕы филиал
2. Губкинскай филиал
3. Хотугу Капкаастааҕы филиал

## Рейтиннэрэ

Белгородтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

1. Арассыыйа бастыҥ вузтара RAEX-100 2020с.рейтинэ
52-с миэстэ.

2. Арассыыйа вузтара техническэй, естественно-научнай хайысхаҕа уонна точнай наукаларга 2020 с. рейтинэ  40-с миэстэ.
3. Арассыыйа вузтара "индекс изобретательской активности" 2020с. рейтин 
45-48-с миэстэ.
4. Арассыыйа вузтара "публикационной активности" 2020 с.рейтин
"Материаловедение" 42-с миэстэ
"Инженерные науки"  41-с миэстэ.
5. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ "востребованность вуза"2020с. рейтин  22-с миэстэ
6. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин 2020 с. рейтинэ "Национальное признание"       
Бастыҥнарга 56-с миэстэ.
Бастыҥ технич.үрдүк үөрэх тэрилтэтэ     24-с миэстэ.
7. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ топ-100. 
White Square Jornal дыалабыай интернет-сурунаал биэрсийэтэ 80-с миэстэ.
8. Норуоттар ыккардыларынааҕы рейтин "Три миссии университета" 2020 с.  1401-1500 
9. QS EECA University Rankings   301-350

## Ссылкалара

http://www.bstu.ru/
https://vuzopedia.ru/vuz/3843
https://raex-rr.com/education/universities/rating_of_universities_of_russia
http://www.bstu.ru/research/scientific_work/rating
Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

Белгородтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ. Белгородскай уобаласка, Белгородка уонна Киин Черноземьеҕа култуура эйгэтигэр биир бастыҥ үөрэхтээһин комплекса буолар.

Устуоруйата

1960 с.ыам ыйын 27 күнүгэр култуурунай-сырдатар учуулусса арыллыбыт.
1961 сылтан учуулуссаҕа заочнай салаа, художественнай салаа, общественнай профессиялар  факультеттара арыллыбыттар. Тас дойдулартан, сүрүннээн Болгарияттан устудьуоннар үөрэнэр буолбуттар.
1995 с.учуулусса "Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ" диэн ааттаммыт.

2000 сылга кэллиэс, судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин тэрилтэтэ Белгородтааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института диэн буолбут.
2009 сыллаахха С. А. Дегтярев аатынан Белгородтааҕы музыкальнай кэллиэс,туспа салаа быһыытынан холбоспут.
2015 с. институт структуратыгар Губкинскайдааҕы музыкальнай уэллиэс холбоспут.

## Факультеттара

1. Социально-культурнай уонна информационнай-библиотечнай  үлэ факультета
2. Режиссура, актёрскай ускуустуба уонна хореография факультета
3. Технология уонна дизайн факультета
4. Музыкальнай айар үлэ факультета
5. Искусствоведение уонна култууралар ыккардыларынааҕы коммуникациялар факультеттара
6. Толоруу ускуустубатын факультета
7. С. А. Дегтярев аатынан музыкальнай кэллиэс.

Институт 7 факультеттаах, 18 кафедралаах.
Институкка 22 бэрэпиэссэр, 126 наука хандьыдаата уонна дассыан үлэлииллэр.
Ректор Сергей Иванович Курганскай.

## Рейтиннэрэ

1. Белгород куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр  3-с миэстэ.

2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх иэрилтэлэрин рейтинигэр  3-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 322-с миэстэ

4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 141-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://bgiik.ru/
https://bgiik.ru/
https://moeobrazovanie.ru/bgiki/?ratings
И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт

Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт

Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай института - Арассыыйаҕа Белгород куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1985 с.кулун тутар 15 күнүгэр ССРС ИДьМ 96 нүөмэрдээх бирикээһинэн Белгород куоракка орто юридическай үөрэхтээх учаскуобай иниспиэктэрдэри, оперуполномоченнайдарын бэлэмниир ССРС ИДьМ милииссийэ анал орто оскуолата арыллыбыт.
1992 с. Белгородтааҕы милииссийэ үрдүкү оскуолата диэн ааттаммыт.
1997 с.бэс ыйын 20 күнүгэр Арассыыйа ИДьМ
378  нүөмэрдээх бирикээһинэн Арассыыйа ИДьМ Белгородтааҕы юридическай института буолбут.
Институт юридическай каадырдары "Юриспруденция" уонна "Правоохранительная деятельность" диэн икки испэссээлинэскэ ис дьыала уорганыгар үлэлииргэ очнай уонна заочнай салааларга бэлэмниир.
Ис дьыала уорганын үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр, эбии идэҕэ бэлэмниир.
Институт биир кэлим учебнай-научнай комплекс быһыытынан үлэлиир.
2004 с.кулун тутар 30 күнүттэн институт базатыгар олоҕуран култуура университета үлэлиир.

## Үөрэх

Белгородтааҕы институтка 5 факультет, 13 кафедра, адъюнктура баар. Правовой информация киинигэр курсаннар уонна устудьуоннар нэһилиэнньэҕэ юридическай көмөнү босхо оҥороллор.
Үөрэнэргэ аныгылыы оҥоһуулаах учебнай-лабораторнай база,  ол иһигэр
мультимедийнай систиэмэлээх, үөрэтэргэ анал техническай хааччыллыылаах 7 лекционнай саала, 64 аудитория, 2 фотолаборатория, 6  криминалистическай полигон, 5 спортивнай саала, 2 лингафоннай кэбиниэт бааллар.
Библиотечнай комплекс, спортивнай комплекс, игровой уонна тренажернай саалалар үлэлииллэр. 370 көмпүүтэр биир уопсай ситимҥэ холбонон тураллар.
Билиҥҥи кэмҥэ институтка 2800 курсааннар уонна исттээччилэр Арассыыйа 30 эрэгийиэниттэн кэлэн үөрэнэллэр.

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ И. Д. Путилин аатынан Белгородтааҕы юридическай институт

1. Белгород куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ.

2. Белгородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 17-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2003-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%9C%D0%92%D0%94_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%98-%D0%94-%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0

Катеегория:Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университетт

А. Г. уоннаН. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет

А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Владимирскай уобаласка Владимир куоракка баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1958 с.атырдьах ыйын 1 күнүгэр РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Москватааҕы киэһээҥҥи машиностроительнай институт икки факультеттаах: механико-технологическай уонна приборостроительнай филиала арыллыбыт.
1962 с. Москватааҕы институт суох буолбутунан сибээстээн, филиал Москватааҕы электроннай машиностроение институтугар бэриллибит.
1964 с.олунньуга Владимирдааҕы киэһээҥҥи политехническай институт буолбут.
1969 с. Владимирдааҕы политехническай институт. 
1978 сылтан институтка омук сирин устудьуоннарын үөрэтии саҕаламмыт.
1993 с. Владимирдааҕы судаарыстыбаннай  техническай университет буолбут.
1996 с.ахсынньы 30 күнүгэр Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.
2002 с.классическай университеттар Евразийскай ассоциациятын чилиэнэ буолбут.
2011 с.кулун тутар 31 күнүгэр үөрэхтээһин уонна наука миниистирэ  А. А. Фурсенко бирикээһинэн Владимирдааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай университет салаа быһыытынан холбоспут.

## Структурата

1. Юридическай институт
2. Машиностроение уонна автомобильнай тырааныспар института
3. Биология уонна экология института
4. Информ.технология уонна радиоэлектроника института
5.  Архитектура, тутуу уонна энергетика института
6. Педагогическай институт
7. Гуманитарнай институт
8. Экэниэмикэ уонна менеджмент института
9. Кыра уонна орто бизнес института
10. Ускуустуба уонна художественнай үөрэх института
11. Норуоттар ыккардыларынааҕы үөрэхтээһин киинэ
12. Муромнааҕы филиал
13. Гусь-Хрустальнайдааҕы филиал
14. Заочнай үөрэх факультета
15. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
16. Корпоративнай институт
17. Квалификацияны үрдэтэр факультет.

## Рейтиннэрэ

А. Г. уонна Н. Г. Столетовтар ааттарынан Владимирдааҕы судаарыстыбаннай университет.

1. Арассыыйа университеттарын наассыйалыы рейтинигэр 2020 с.
а) 83-84-с миэстэ.
б)"Образование" 56-57-с миэстэ
в) "Бренд" 84-87-с миэстэ
г) "Инновации" 55-с миэстэ

2. Владимир куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ.

3.Владимирскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.

4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 90-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.vlsu.ru/
https://web.archive.org/web/20080403062331/http://new.vpti.vladimir.ru/cgi-bin/repl-file.cgi?Main=shablon.html&Repl1=title.inc
https://vladimir.ucheba.ru/uz/6250
АБ ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ   В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай университет

мини

ИДьМ В. Я. Кикоть аатынан Москватааҕы университета - Арассыыйаҕа Москва куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

мини

1929 с.от ыйын 9 күнүгэр РСФСР норуодунай комиссардар сэбиэттэрин уурааҕынан Москваҕа административнай-милицейскай аппарат үлэһиттэригэр анаан "Высшие курсы усовершенствования" диэн үөрэх тэриллибит.
1930 с. Куурустар, 2 сыллаах рабочай-крестьянскай милииссийэ үрдүкү киин оскуолата буолбут.
1931 с. Оскуолаҕа урукку Ивановскай манастыыр дьиэтэ бэриллибит.
1934 с. Куурустар, ССРС ИДь наркомата тэриллибитинэн бүттүүн сойуус статустаммыт уонна икки факультеттаммыт: "Милицейский факультет" уонна "Факультет подготовки кадров сотрудников исправительных учреждений".
1943 с. ССРС ИДьНК Үрдүкү оскуолата буолбут.
1946 с. ССРС ИДьМ Офицердар үрдүкү оскуолалара диэн ааттаммыт.
1949 с.икки оскуола буолбут - үлэнэн-көннөрөр тэрилтэ үлэһиттэрин бэлэмниир ССРС ИДьМ офицерскай үрдүкү оскуола уонна ССРС МГБ үрдүкү милииссийэ оскуолата.
1952 с. ССРС МГБ Үрдүкү милииссийэ оскуолата 3 сыллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут. Заочнай үөрэх факультета арыллыбыт.
1974 с.заочнай факультет базатыгар ССРС ИДьМ Акадьыамыйатын иһинэн Москватааҕы юридическай заочнай филиала арыллыбыт.
1993 с. Арассыыйа ИДьМ  юридическай института.
1995 с. - Арассыыйа ИДьМ Москватааҕы юридическай института.
1999 с.ахсынньы 14 күнүгэр акадьыамыйа аатын ылбыт.
2002 с. АБ ИДьМ Москватааҕы акадьыамыйа, АБ ИДьМ Москватааҕы института уонна АБ ИДьМ юридическай институт холбоһон АБ ИДьМ Москватааҕы университета буолбуттар.
2014 с. университекка В.Я. Кикотя аата иҥэриллибит.

## Институттара уонна факультеттара

Университекка 34 кафедра, 9 факультет, 3 институт баар, онно 500-тэн тахса үөрэх дисциплината үөрэтиллэр.
3 филиаллаах:
Москва уобалаһынааҕы филиал
Рязаннааҕы филиал
Твердааҕы филиал.

## Рейтиннэрэ

1. Москва куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.

2. Москва уобалаһын үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 198-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1553-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://vuzopedia.ru/vuz/6
https://www.ucheba.ru/uz/5921
https://xn--l1aeji.xn--b1aew.xn--p1ai/
Сергей Потапов

**Сергей Станиславович Потапов** - Быйаман уола Сэргэ Обокуун (22.06.1975–) — тыйаатыр уонна киинэ режиссера, сценарист, "Кыһыл көмүс мааска" театральнай бириэмийэ-бэстибээлин лауреата.

## Олоҕун олуктара

* 1975 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Сунтаар улууһун Сунтаар нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 
* 1996 сыллаахха республикатааҕы култуура уонна искусство колледжын артыыс идэтин баһылаан бүтэрбитэ.
* 1996 - 1999 сс. - Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа. 
* 2004 сыллаахха Москубатааҕы театральнай үнүстүүтү (ГИТИС) режиссер идэтин баһылаан бүтэрэр. Режиссерскай куурус маастара - Марк Захаров.  
* 2003 сылтан Саха тыйаатырыгар режиссер быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
* 2007 - 2010 сс. - Саха тыйаатырын сүрүн режиссера.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньообут сүрүн оруоллара:**

* Дон Гуан – А. Пушкин «Каменный гость» , 
* Хаалдьыт – А. Софронов «Олох дьэбэрэтэ»,
* Уйбааныс – А. Софронов «Уйбааныс», 
* Актер – М. Горькай  «Түгэххэ»,
* Основа – У. Шекспир "Сайыҥҥы түүн"
* Дивана – М. Карим «Ый өлүүтүн түүнүгэр» 

**Туруорбут испэктээктэрэ:** Сиэн Өкөр «Соҕотох бэс», «Эйиэхэ сибэкки бэлэхтээри», «Тайбаан арыы», Э. Ионеско «Макбет», У. Шекспира «Сайыҥҥы түүн», «ТииТ» , Нь. Аргунов «Күн айыы оҕолоро» , А. Чехов «Үс аҕыс-балыстыы», Н. Садур «Дьиибэ дьахтар» , С. Потапов, Г. Красильникова «Таптал куората» , «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин», И.Гоголев "Өлүөнэ сарсыардата" дырааматынан «Дыгын Дархан» , «Три новеллы о войне» И. Гоголева, Н. Думбадзе, Е. Тимофеева, «Бедный Яков» А Софронова, «Сын вечного неба Василий Манчаары», «Аттаах поэт Арбита» А. Дойду, «Иирбит Ньукуус» и «Сурэх» по П. Ойунскому, «Цирк Альберти» по фильму «Вечер шутов» И. Бергмана, «Уhуктуу» С. Баранова, «Саха саллаата Байбал Петров....» Е. Тимофеева, «Кэнчээри 1966», «Мой друг Гамлет» по пьесе «Гамлет» У. Шекспира, «Таптал долгунугар уйдаран» П. Морозова.
Геннадий Турантаев

**Геннадий Николаевич Турантаев** (19.03.1981) — Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1981 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр улууһун Одьулуун сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга ооонньуур сүрүн оруоллара:** 

* Сахаарап атыыһыт – В.Харысхал «Эргиллиэм хайаан да…», 
* Соломуон Муударай – В.Протодьяконов, А.Борисов «Кэриэһим, кэннибэр хааларым», 
* Халамас – Э.Ионеско «Макбет», Лоренцо – У.Шекспир «Биирдэ куоракка», 
* Сиги Кутук – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 
* Бэрт Хара – И.Гоголев «Дыгын Дархан», 
* Куруйуон – Софокл «Антигуона», 
* Топпот – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай», 
* Маарсый - У.Шекспир «Тиит», 
* Ыналба Уйбаан – П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт», 
* Батыев – Д.Наумов «Бүгүн эбэтэр хаһан да», 
* Панда – И.Бергман «Альберти циркэтэ», 
* Земляника – Н.Гоголь «Ревизор», 
* Маркани – П.Ламутскай «Сир иччитэ», 
* Чоочо – В.Никифоров «Манчаары», 
* Чубуков – А.Чехов «Ойох кэпсэтии», 
* Эйлиф – Б.Брехт «Мамаша Кураж уонна кини оҕолоро», 
* Төҥүргэс Бөҕө - П.Ойуунускай «Кээрэкээн», 
* Мадам Паче – Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…», 
* Фальстаф – У.Шекспир «Фальстаф», 
* Лаэрт – У.Шекспир «Мин доҕорум Гамлет», 
* Сэргэ Тимиирэп – М.Горькай «Тимир Баасса» уо.д.а.

**Атын тыйаатырга оруоллара:** 

* Мымах – В.Федоров «Апостол Государев» (А.С.Пушкин аатынан Нуучча тыйаатыра), 
* Омоҕой баай уола – А.Сарын «Эллэй Боотур» (Олоҥхо тыйаатыра).

**Россия киинэтигэр оруоллара:** саха – «Река», режиссер А.Балабанов, боотур – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов, атыыһыт – «Орда», режиссер А.Прошкин, Дед Мороз – «Елки - 6», режиссер Ж.Крыжовников. 

**Саха киинэтигэр оруоллара:** Оотой – «Тыын», режиссер С.Потапов, Прораб, оҕонньор – «Кэскил», режиссердар Д.Шадрин, А.Егоров, Гоша –«Ньургуһуннар», режиссер С.Потапов, таксист – «Мой убийца», режиссер К. Марсан, Абааһы, Алаа Моҕус – «Бэйбэрикээн», режиссер К.Тимофеев уо.д.а.
Инка Гарсиласо де ла Вега

**Гомес Суарес де Фигеро** биллэр, аатырбыт **Инка Гарсиласо де ла Вега** () 1563 сылтан саҕалаан (Куско, провинцияҕа саҥа Кастилия, Муус устар 12 күнэ., в 1539 – Кордова, Испания, Муус устар 23 күнэ. в 1616), баар этэ суруйааччы и историк, төрүөттэнэн испанец-incaica билиҥҥи сиргэ- уокка төрөөбүт. Перу.

Кини бастакытынан ааҕыллар сыгынньах аҥардаах биологическай уонна духуобунас Америка» эбэтэр, атыннык эттэххэ, расовой уонна культурнай Америка бастакы полукровката, кини икки культурнай нэһилиэстибэтин ылан: индейскай уонна Испанияҕа, ол кэмҥэ улахан интеллектуальнай нэһилиэстибэни ситиһэн, бэйэтин икки культурнай нэһилиэстибэтин холбоото. Луис Альберт Санчес «аан дойду бастакы аҥара, аан дойду төрүтэ, төрөөһүнэ»диэн курдук ойууланар.

Кини» саҥа аан дойду Суруйааччыларын принцибэ " курдук биллэр, кини айымньыта үйэ- саас тухары баар. Чөлүгэр түһэриикини улахан дьиэни- уоту уонна управлениены төлүүр, Испан тыла кириитикэлиир курдук, хайдах кириитикэлиирий? Менендес уонна Пелайо, Рикардо Рохас, Р. Г. Омос Көрдөххө. и Хос эһэм О. Д. А.. Аугусто Тамайо Варгас "история уонна проза научнай- популярнай Эдьигээн де ла Вега диэн бигэргэтэринэн, тургутуу эмиэ үрдүк бэрэстэбиитэлистибэлээх". Марио Варгас кини прозатын олус сиэдэрэй, сиэдэрэй сэһэнньит.
Грифон

200px|раамка|уҥа|Грифон
**Грифон** ( *grū́ps*,  эбэтэр *grȳpus*) диэн хахай көҥдөй көхсүлээх уонна хотой төбөлөөх, сытыы тыҥырахтаах уонна хаар маҥан (эбэтэр үрүҥ көмүс) кынаттаах мифологическай көтөр харамай. Грифоннар — утарсыылаах соҕус харамайдар, биир бириэмэҕэ Сири уонна Халлааны, Үтүөнү уонна Өһү холбууллар. Кинилэр оруоллара араас мифтарга да, литератураҕа да өйдөммөт: биир бириэмэҕэ күмүскээччи оруолун толоруохтарын сөп; эбэтэр тугу да туттуммат кыыл буолуохтарын сөп.

## Этимология
Грифон диэн тыл *grȳphus* диэн латыын тылыттан үөскүүр. *Grypos* диэн илин омук тылларыттан ылыллыбыт диэн сорох учёнайдар теориялаахтар: ассарийскай *k’rub* (дьиибэлээх көтөр харамай), эбэтэр еврейскэй *kerub* (кынаттаах ангел).

## Символическай образ суолтата
Бу дьикти харамай сири уонна халлааны, күүһү, киэбириини ойулуур. Грифон ону кытта Немизида диэн таҥара атрибута буолан турбуттаах.

## Образ үөскээһинэ
Грифон обраһа древнегреческай историктарга Алтай көмүс хостооччулар остуоруйаларыттан билбит буолуохтарын сөп, тоҕо диэтэххэ кинилэр Гоби пустынятыгар протоцератопс диэн динозавр уҥуоҕун булбут буолуохтарын сөп диэн Адриена Майор диэн историк "Первые охотники за окаменелостями" (1993) диэн кинигэтигэр суруйбута. Грифон ойуулааһына бу динозавр уҥуоҕар син да майгынныыр.

Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.

## Геральдикаҕа
Грифон — араас гербэҕэ көстөр негеральдическэй фигура буолар. Күүһү, былааһы, кыаҕы, сэргэҕи символизируйдуур. Атыыр грифон кыната суох уонна аалай хатыылаах, сороҕор муостаах уруһуйданааччыык. Геральдикаҕа муора грифонун обраһа баар, армигер ууну кытта сибээһин бэлиэтиир. Маннык грифон кыныты суох уонна хахай көхсүтүн оннугар кыгас кутуруктаах.

## Архитектураҕа
Архитектураҕа дьиэ истиэнэтин барельефыгар, ону кытта өссө скульптура курдук дьиэ крышатыгар киэргэл буолар.

## Аныгы культураҕа
Грифон фентэзи жанрдаах айымньыларга, киинэҕэ уонна компьютернай оонньууларга киэҥник биллэр персонаж буолар.

## Сигэлэр
* Грифон "Энциклопедия вымышленных существ" диэн сайтка.
Juana Inés de la Cruz

**Хуан Инес де Сантилян** (San Miguel Nepantla, Саҥа Испания, Сэтинньи 12 күнэ в 1648 сыл-Мексикаҕа, Саҥа Испанияҕа, Муус устар 17 күнэ, в 1695 сыл), ордук биллэр **[https://es.wiktionary.org/wiki/sor эдьиийэ] Хуан Де ла Крус** итэҕэл баара jerónima суруйааччы да novohispana көрдөрүү, көрдөрүү Көмүс Үйэтэ литератураны Н. испань.

Үгүстэр курдук ааҕаллар *онус муза* культивалаабыттар лирическэй, в. аат тыл аат тыл и театр о эмиэ проза. Кыра эрдэҕиттэн ааҕарга, суруйарга үөрэммитэ. Суут бас билиитэ Антонио-де Толедо уонна Салазар, Манчаары Баһылай маркиза. уонна 25.Й Нохсоороп вице- Президенэ.. В 1669 сыл кини билиини- көрүүнү кэтэһэр, моҥкуруут олоххо холбоспута. Меценаттар бэйэлэрин сүрүн меценаттарыттан, архиепископ, кыттыгастаах дьон этилэр Payo өрөбүллэр: Сан-Антонио и лааҕыр үлэтин түмүгэ харах ылбат., намниктар эмиэ бастакы икки томнаах кини айымньыларын континентальнай Испанияҕа таһаарбыт саҥа Испаниялара. Көмөтүнэн Хуан Игнатьев Мария Castorena Sastora уонна Goyeneenech Юкатан епископ Юкатана, бу айымньы Жанна оригинальнайа суох, бэйэтин үлэтин өлөрөргө ууруллубута биллэр. Испанияҕа бэчээттэммитэ. Дьаҥ бырааттара эпидемияттан өлбүттэр Муус устар 17 күнэ в 1695 сыл Сибэтиэй Иероним Манастыырыгар
Lope de Vega

мини|Из Обложки ''Биллиилээх поэт күрдьэҕинэн де Вега Карпо'' бернардо Грасса оҥоһуллубут 1604.

**Вега карпо күрдьэҕэ** () (Мадрид, Сэтинньи 25 күнэ в 1562-*ibidem*, Атырдьах ыйын 27 күнэ, в 1635 сыл) ордук суолталаах поэттартан уонна драматург этэ Көмүс Үйэтэ аан дойду литературатын биир саамай биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ. 

Призыв *Саахардаах заводтар фенкстара* и *Характер Монстр* (холобур,, Мигель Сервантес) театр маасса культурнай феномена буоларын саҕана формула уһатара. Экспонеҥҥа, истиэнэҕэ Эт де Молина и Кальдерон де Барка театр, театр барокко Испания, кини айымньылара урукку өттүгэр Испания литературатыгар уонна искусствотыгар саамай үрдүк ситиһиллибит кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ буолар. Улуу уһулуччулаах киһи этэ лирическэй поэт кастильскай тыл уонна хас да Роман уонна хоһооннорго уһун остуоруйалар, сэһэннэр автордара.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета

Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета

Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета" - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1970 с.бэс ыйын 30 күнүгэр Хабаровскайдааҕы норуодунай хаһаайыстыба института(ХНХИ) арыллыбыт.
1994 с.ХНХИ, Москватааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа Хабаровскайдааҕы филиала уонна Москватааҕы коммерческэй университет Хабаровскайдааҕы филиала холбоспуттарыгар Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай акадьыамыйа буолбут.
2015 с.сэтинньи 2 күнүгэр акадьыамыйа аата Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета диэҥҥэ уларыйбыт.

## Факультеттара

1. Экэниэмикэ факультета

2. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета

3. Салайыы уонна технология факультета

4. Юридическай факультет

Норуоттар ыккарыларынааҕы сыһыан факультета 1993 с. "Мировая экономика" уонна "Коммерция" диэн испэссээлинэстэргэ олоҕуран арыллыбыт.
2019 с. Салайыы уонна технология диэн саҥа факультет арыллыбыт.
2013 с." Менеджер" факультет "Салайыы" факультета диэн ааттанар буолбут. Салайар салаа профильнай предметтара бары бу факультекка киирбиттэр:
-производственнай менеджмент
-норуоттар ыккардыларынааҕы менеджмент
-персоналы салайыы
-гостиничнай хаһаайыстыба уонна туризм менеджмента
-судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыы
-кризиһи утары салайыы

Торгово-технологическай факультет 1994 с. Москватааҕы коммерческай университет Хабаровскайдааҕы филиалын базатыгар төрүттэммит.
2011 сылтан факультет аата уларыйан Торгово-технологическай факультет диэн буолбут.
Хабаровскай кыраайга университет үрдүк үөрэхтээн барыта 7500-тэн тахса товароведы, технологы, экономиһы, бухгалтеры уонна коммерсааны бэлэмнээн таһаарбыт.

## Рейтиннэрэ

Хабаровскайдааҕы экэниэмикэ уонна быраап университета

1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ

2.Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 399-с миэстэ.

2017 с. МИА "Россия сегодня" таһаарар "востребованность вуза" наассыйалыы рейтиҥҥэ
ХСУЭП 23-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.ael.ru/ 
https://m.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Fgroups%2Fhgaep&refsrc=http%3A%2F%2Fru.m.wikipedia.org%2F&_rdr
https://www.dvnovosti.ru/khab/2017/07/27/69658/ 

Категоря:Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет

Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет

Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Омскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Омскай куоракка тэриллиэҕиттэн университет статустаах бастакы үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1973 с. ССРС Миниистирдэрин сэбиэтэ Омскай куоракка судаарыстыбаннай университеты олохтуур туһунан уураах таһаарбыт.
1974 с.саҥа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ ОмСУ арыллыбыт.
ОмСУ бакалавриакка 60, специалитетка уонна магистратураҕа  30-тан тахса хайысханан каадырдар профессиональнай бэлэмнэрин ыытар.
Университекка 12 факультет, 2 институт, 6 үөрэх киинэ, университет профессиональнай кэллиэһэ, Ф. М. Достоевскай айар үлэтинүөрэтэр киин,  Лингвистика киинэ, выпусниктар ассоциациялара, археология уонна этнография түмэлэ, 70-тан тахса кафедра, 20 учебнай лаборатория, научнай библиотека бааллар.
Сыл аайы 2000 испэссээлииһи бэлэмнэюн таһаарар.
100 кэриҥэ бэрэпиэссэр, наука дуоктара, 300-тэн тахса наука хандьыдаата үөрэтэллэр.

## Структурата

1. Математика уонна информ.технология института

2. Физическай факультет

3. Химическай факультет

4. Историческай факультет

5. Филология уонна медиакоммуникация факультета

6. Экэниэмикэ факультета.

7. Юридическай факультет

8. Култуура уонна ускуустуба факультета

9. Психология факультета

10. Теология, философия уонна аан
дойду култууратын факультета

11. Көмпүүтэр наукатын факультета

12. Омук тылын факультета

13. Физическэй култуура, реабилитация уонна успуорт факультета

14. Орто профессиональнай үөрэх уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета.

6 үөрэнэр киин:

-квалификацияны үрдэтэр факультет

-дыалабыай үөрэх киинэ

-тас дойдуттан кэлэр устудьуоннары бэлэмниир киин

-профориентация уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ

-"Секрет-Информ" квалификацияны үрдэтэр киин

-эргиччи уонна аһаҕас үөрэх киинэ.

## Рейтиннэрэ

Ф. М. Достоевскай аатынан Омскайдааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Омскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

2. Омскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

3. Арассыыйа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 140-с миэстэ

## Ссылкалара

https://omsu.ru/
https://vuzopedia.ru/vuz/2231
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D0%BC%D0%93%D0%A3
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет(ТюмСУ) - Арассыыйаҕа Тюменскай уобалас Тюмень куоратыгар арыллыбыт бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, 175 хайысханан испэссээлиистэри бэлэмниир.
Университет 5-100г бырайыак кыттыылааҕа, ол, аан дойдутааҕы бастыҥ үөрэхтээһин кииннэрин ортотугар арассыыйатааҕы үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин норуоттар ыккардыларынааҕы конкуреннаһар кыахтарын үрдэтии программата.

## Уопсай сибидиэнньэлэр

1930 с.арыллыбыт ТюмСУга 15 институт, ол иһигэр дистанционнай үөрэх института, норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһин Эрэгийиэннээҕи института, Тобольск, Ишим куораттарга филиаллар, Губкинскайга, Ноябрьскайга, Сургуткаг уонна Петропавловскайга(Казахстан) представительстолара бааллар.
Устудьуоннар уопсай ахсааннара 27000, 43 тас дойдуттан 1900-тэн тахса устудьуон баар. 2000-тан тахса үлэһиттээх.
Үөрэх салаалара: очнай, заочнай, бакалавриат, специалитет, магистратура,  аспирантура, докторантура, квалификацияны үрдэтии, иккис үрдүк үөрэх.

## Институттара

Финансово-экономический институт
Судаарыстыба уонна быраап института
Математика уонна көмпүүтэр наукатын института
Химия института
Физико-техническай институт
Сир туһунан наука института
Биология института
Соц.гуманитарнай наукалар институттара
Физическэй култуура института
Дистанционнай үөрэх института
Экологическай уонна тыа хаһаайыстыбатын биологиятын института
Перспективалаах чинчийии оскуолата
Норуоттар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэ эрэгийиэннээҕи института
Политехническай оскуола
Педагогика уонна психология института

## Рейтиннэрэ

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Москватааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы Три миссии университета:
а)  аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 1001-1100 интервальнай группаҕа.
б) Арассыыйаҕа 38-43

2. Агенство RAEX топ-100 Арассыыйа бастыҥ университеттара 66-с миэстэ

3. "Рейтинг востребованности вуза" топ-15 иһигэр.
4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 80-с миэстэ

5. "Науки о растениях и животных" салааҕа аан дойдуга 499-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8E%D0%BC%D0%93%D0%A3
https://www.utmn.ru/
https://vuzopedia.ru/rate/region/city/114
Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет

Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет

мини

Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет(УрСЮУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Сибиир бырабыыталыстыбатын миниистирдэрин Сэбиэтин 1918 с.муус устар ый 26 күнүнээҕи уурааҕынан 1918 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Иркускайдааҕы судаарыстыбаннай университет юридическай факультетын быһыытынан олохтоммут.
1931 с.муус устар 30 күнүгэр РСФСР ВЦИК Бүрүссүдьүүмүн дьаһалынан Сибиирдээҕи сэбиэскэй быраап института диэн буолбут. 1934 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР юстиция Наркомиссариатын  бирикээһинэн уонна РСФСР НКС дьаһалынан Иркускайтан Свердловскай куоракка көһөрүллүбүт уонна Свердловскайдааҕы правовой институт буолбут. 1936 с.уларыйан Свердловскайдааҕы юридическай институт диэн ааттаммыт.
1962 сылтан - Свердловскайдааҕы юридическай институт.
1981 сылга институкка сэбиэскэй юрист Р. А.  Руденко аата бэриллибит.
Ол сыл Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1992 с.ахсынньы 24 күнүнээҕи наука, үрдүкү оскуола уонна техническай бэлиитикэ министиэристибэтин бирикээһинэн Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай акадьыамыйа диэн буолбут.
2014 с.муус устар 22 күнүгэр Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет статуһун ылбыт.

мини

## Структурата

Институттара

Юстиция института

Прокуратура института

Предпринимательство уонна быраап института

Судаарыстыбаннай уонна норуоттар ыккардыларынааҕы быраап института

Анал үөрэхтээһин программаларын института

Эбии үөрэхтээһин института

Докторантура уонна аспирантура салаата

## Рейтиннэрэ

Ураллааҕы судаарыстыбаннай юридическай университет

1. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 29-с миэстэ

2. Свердловскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 45-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1630-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.usla.ru/
https://www.usla.ru/news/usla-top-10/
https://www.usla.ru/university/
La vida es sueño

[мини|250x250пкс|''Рцарь түүлэ'' эбэтэр ''олох-бу түүл'' бароко диэн эпоха художнига хартыыналара Антонио де Переда бэчээттэммит, бэчээттэммит Сангаардааҕы Академия Саайыллыбыта., [Мадрид.]]
[уҥа|мини|250x250пкс|''Олох-бу түүл''. Рельеф пааматынньык барыла Кальдерон мэ? Са- Ана Болуоссата в [Мадрид (Үлэ J. Figueras, 1878).]]

***Олох-бу түүл*** () — бу үлэ театр для для Педро Кальдерон де Ла Барка аан бастаан 1635 сыл уонна литературнай хамсааһыҥҥа сыһыаннаах стилла бароко. Киин тиэмэ буолар көҥүл көҥүл киһи олоҕун хайдах тутуоххутуй диэн сэрэйиллэр санааҕа умсугуйумаҥ.

Олох- дьаһах концепцията олус эргэрбитэ, санаа атастаһара баар, индус мистика Персия мораль, буддийскай үгэс, үгэс иудео-христианскай и греическэй философияҕа. Онон бэлиэр көрүллүбэтэ литература тиэмэтэ.

Айымньы көрөн Платон киһи ыра санаа эйгэтигэр олорор, хараҥаҕа олорор, хаспахха билиэҥҥэ тугу гыныаххытый? Үчүгэй; оччоҕуна эрэ киһи таҥас кэтэр, сырдыкка кэлиэҕэ.
Руслан Тараховскай

###### Руслан Игоревич Тараховскай  '''(22.12.1980) — [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр]]''' сүрүн режиссера, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1980 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Дьокуускай куоракка күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта. 
* 2006 сыллаахха Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство үнүстүүтүн бүтэрбитэ, режиссер идэтин ылбыта. Ити сылтан Саха тыйаатырыгар режиссер быһыытынан үлэтин саҕалаабыта. 
* 2010 сылтан Саха тыйаатырын сүрүн режиссера.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:** 

* Наарыһынай – Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм», 
* Ромео – У.Шекспир «Биирдэ куоракка», 
* Тайчаар – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 
* Уот Уһутаакы – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо, 
* Павел – В.Харысхал, «Көмүөл», 
* Афанасьев учуутал – В.Харысхал «Бастыҥ хатыыта», 
* Глумов – А.Островскай «Сатабыллаах саһыл саҕалаах», 
* Гаврил – И.Гоголев «Хара кыталык», 
* Благоев – В.Харысхал «Кэт Марсден. Үтүө санаа аанньала», 
* режиссер - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат», 
* Троцкай - Н.Лугинов «Максим» уо.д.а.

**Туруорбут испэктээктэрэ:** И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», В.Харысхал «Бастыҥ хатыыта»,  К.Хиггинс «Ол сырдык саҕахха көрсүөхпүт», В.Короленко «Макаар түүлэ», А.Кулаковскай «Ойуун түүлэ», И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр», В.Харысхал «Учуутал», Д.Наумов «Бүгүн эбэтэр хаһан да…», П.Ламутскай «Сир иччитэ», В.Никифоров «Манчаары», Н.Якутскай «Төлкө», Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп», П.Ойуунускай «Кээрэкээн», У.Шекспир «Фальстаф», А.Кулаковскай «Өй, сүрэх мөккүөрэ», Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.

**Олоҥхо тыйаатырыгар туруоруулара:** А.Кулаковскай «Өрүс бэлэхтэрэ», П.Охлопков «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн».

**Саха киинэтигэр оруоллара:** Павел – «Лыах», режиссер В.Семенов («Окно в Европу» бирииһэ, «Бастыҥ эр киһи» бириэмийэтэ), Эрхан – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай.

**Устубут киинэлэрэ:** «Кытыл», «Саллаат сүрэҕэ», Г.Башарин туһунан «Завещание», Кэт Марсден туһунан «Сестра милосердия».

**Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах киэҥ хабааннаах театральнай туруоруулара:** «Азия оҕолоро» Бүтүн аан дойдутааҕы спортивнай оонньуулар, 2016 с. Үөһээ Дьааҥыга - Олоҥхо ыһыаҕа, 2017 с. Манчаары оонньуулара, 2018 с. «Триумф Ойунского» Өрөспүүбүлүкэ Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 125 сылын өрөгөйдөөх бэлиэтээһинэ, Алдаҥҥа – Олоҥхо ыһыаҕа, 2019 с. «Свет над Арктикой» Өрөспүүбүлүкэтээҕи бырааһыннык, «Пою мою республику, Якутию мою» Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр аналлаах тэрээһин.
Удмурт судаарыстыбаннай университета

Удмурт судаарыстыбаннай университета

Удмурт судаарыстыбаннай университета (УдСУ) - Арассыыйаҕа Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Удмуртия үрдүк үөрэҕин бөдөҥсүйбүт киинэ.

## Устуоруйата

1931 с.муус устар 10 күнүгэр Удмурт судаарыстыбаннай педагогическай института төрүттэммит. 1958 с. УСПИга аспирантура арыллыбыт.
1971 с.кулун тутар 5 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Ижевскай куоракка Удмурт судаарыстыбаннай университетын тэрийэр туһунан уураах ылбыт.
1971с.муус устар 19 күнүгэр ССРС орто уонна үрдүк анал үөрэхтээһинин министиэристибэтэ 323 нүөмэрдээх бирикээһинэн УСПИ  Удмурт судаарыстыбаннай университета буолбут.
2002 с.балаҕан ыйын 20 күнүттэн университет"Судаарыстыбаннай үөрэхтиир тэрилтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтээһин"Удмурт судаарыстыбаннай университета". 

2016 с.муус устар 19 күнүттэн - "Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэтэ "Удмурт судаарыстыбаннай университета"

## Факультеттара

История уонна социология института

Тыл уонна литература института

Удмурт филологиятын, финно-угроведение уонна журналистика института

Физическэй култуура уонна успуорт института

Педагогика, психология уонна социальнай технология института

Ускуустуба уонна дизайн института

Социальнай коммуникация института

Быраап, социальнай салайыы уонна куттал суох буолуутун института

Экэниэмикэ уонна салайыы иститута

Естественнэй наукалар института

Математика, информационнай технология уонна физика института

Гражданнар көмүскэллэрин института

М. С. Гуцериев аатынан ниэп уонна гаас института

## Рейтиннэрэ

Удмурт судаарыстыбаннай университета

1. Ижевскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

2. Удмуртия үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 197-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://udsu.ru/
https://conf.udsu.ru/
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A3%D0%B4%D0%93%D0%A3