Сиэр өйү-санааны хааччахтыыр

Киһи саҥаны билэн-көрөн иһиэн баҕата элбэҕиттэн өйө-санаата айылҕатыттан аһара барар аналлаах. Санааттан үөскүүр салгын кут киһи саҥаны айарын күөдьүтэриттэн саҥаттан-саҥаҕа баҕаран иһэрэ үөскүүр. Санаа инники баран иһэринэн быстах санааҕа дөбөҥнүк уларыйан хаалар уратылаах. Аһара барар санаа аналлаах хааччахтаах буоларын сахалар быһаараннар сиэр диэн өй-санаа хааччаҕын оҥорон таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар өй-санаа хааччахтара манныктар:

1. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа. Санаа аһара барарын тохтотон, хааччахтаан киһилии быһыыга киллэрэн биэрэргэ аналланар.

2. Киһи быһыыта диэн үөрэх киһи оҥорор быһыылара аһара баралларын хааччахтаан оҕо буолууну ситиһэн киһи быһыылаах буоларын үөскэтэр.

Киһи быһыылаах дьон сиэри тутуһа сылдьаллар. Сиэри таһынан барыы диэн киһини быстах быһыыны, куһаҕаны оҥорууга уонна сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн кэбиһэринэн киһи оҥорбот быһыытыгар киирсэр. Олоххо туһаны аҕалар биир эмэ саҥаны айыыны оҥороору сиэри кэһиини оҥорон уларытыллар, онтон таһынан барыы табыллыбат, куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Сахалар саҥаны айыыны оҥорорго анаан олоххо элбэх уопуттаммыт кырдьаҕас киһи эрдэттэн бэлэмнээбит  “Кэс тыл” диэн этиитин туһаналлар.

Киһи олоҕун тупсарар, көннөрөр санаата киирэн иһэриттэн саҥаттан-саҥаны, солунтан-солуну оҥорон иһэр кыахтаах. Аһара барбыт өй-санаа ыра санааҕа кубулуйан хаалара элбэҕиттэн олоххо туһаны оҥороро аҕыйах, биир эмэ буолуон сөп.

Киһи аһара барар өйө-санаата быстах санааны үөскэтэрэ элбэҕиттэн быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэринэн аналлаах хааччахтаах буоллаҕына эрэ киһилии быһыыны тутуһара кыаллар. Аһара бара сатыыр өйү-санааны сиэри тутуһуннаран хааччахтаатахха эрэ киһи оҥорор быһыылара киһилии быһыыга кубулуйар кыахтаналлар.

“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно өй-санаа аһара барыыта көҥүлүнэн барыыга тириэрдэринэн аналлаах хааччаҕы туһана сырыттахха эрэ киһилии быһыыланыы ситиһиллэрин биллэрэр улахан суолталаах.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэр диэн өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр үөрэҕи үөскэтэн туһанар. Үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа сиэри үөскэтэр. Сиэри үөскэппит үчүгэй санаа сиэрдээх быһыыны оҥорууга тириэрдэр уонна сиэри тутуһуу диэн ааттанан олоххо киирэн сылдьар. Сиэри таһынан барбат санаа диэн уруккута оҥоруллан көрүллүбүт үчүгэйэ, туһалааҕы аҕалара биллибит, киһилии быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар.

Киһи быһыыта диэн хааччах оҥорор быһыыны барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору ирдиир. Киһи оҥорорун курдук оҥоруллубут быһыы сыыһа-халты буолбатын, табыллан тахсарын уонна туһаны аҕаларын тутуһарга аналланар.

Төрөппүт оҕотун бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран, тугу оҥорорун көрдөрөн биэрэн үөрэтэрэ оҕо оҥорор быһыытын киһини үтүктэн оҥорорун үөскэтэр. Сахалар оҕо икки төрөппүттээх буоларын сөбүлээн олохторугар туһаналлар. Икки төрөппүтэ иитиигэ уонна үөрэтиигэ тэҥҥэ кыттыһар буоллахтарына, оҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһа үөрэнэн хайа да диэки аһара барбакка киһилии быһыылаах буола улаатар кыахтанар.

Сэбиэскэй былаас хаайыытыгар сылдьыбыт дьон олоҕор демократия үөрэҕэ кэлэн босхо барыыларыгар аһара талбыттарынан сылдьыыны, буолар-буолбат, ол-бу айыыны оҥорууну элбэппиттэрэ. Бу кэмҥэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар дьон саҥаны айыыны оҥороллорун элбэтээри, сайдыыны ситиһиннэрэ сатааннар “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айбыттара. Бу өйтөн булан, мунньахтаан оҥоруллубут сымыйа үөрэх улахан сыыһалардааҕа быһаарыллан тахсан уонна сэти үөскэппитэ биллэн билигин тохтотуллара эрэ табыллара билиннэ.

Өй-санаа үөрэҕэ ханнык да сыыһата, халыйыыта суох буолара уонна киһи өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Отут сыл ааспытын кэнниттэн бу “айыы үөрэҕэ” сахаларга оҥорор улахан куһаҕаннара биллэн, чуолкайданан таҕыстылар. Биһиги “айыы үөрэҕин” сыыһаларын өй-санаа үөрэҕин туһанаммыт толору дакаастыыр кыахтанныбыт. Айыыны оҥоруу өй-санаа аһара барарын уонна сиэри тутуспаты үөскэтэн сыыһа-халты туттунууну элбэтэн кэбиһэрин үлэһит сахалар бары билэллэрин, олохторугар туһана сылдьалларын тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйа “айыы үөрэҕин” айаннар, балыйаннар куһаҕан үксүүрүгэр тириэртилэр.

Кытай сириттэн тарҕанан кэлбит коронавирус ыарыыта саҥаны айыыны олоххо киллэрии буолар. Бу ыарыы аһара барар өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо элбэх хааччаҕы, хаайыыны үөскэтэн өйдөрүн-санааларын уоскута сатаата. Коронавирус ыарыытын хамсык диэн ааттааһын өйгө-санаа сөп түбэһэр. Бу ыарыыны хам сытан, хааччахтаан, карантин оҥорон, дьон онно-манна сылдьалларын аҕыйатан бохсуохха сөп эбитэ дакаастанна. Былыргы да кэмнэргэ манныкка маарынныыр ыарыылар сахаларга биллэ сылдьыбыттарын хамсык диэн тыл баара биллэрэр. Бу ыарыы тарҕаныыта дьон саҥаны айыыны оҥороллоро туох эрэйдэргэ тириэрдэрин бары дьоҥҥо биллэрдэ.

Сиэр диэн өй-санаа аһара барарын хааччаҕа, киһилии быһыылары оҥорууга тириэрдэн сыыһа-халты туттунары аҕыйатар аналлааҕын иһин саха дьоно тутуһа сылдьаллар. Сиэри тутуһа сылдьыы көрсүө, сэмэй буолууну тэҥэ, “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи үөскэтэр. Айыыны оҥоруу сиэри таһынан барар быһыы буолар, ол иһин "айыы-сиэр" диэн холбуу этии табыллыбат, туттуллубат. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэри уонна киһи быһыытын тутуһары ирдээн киһи быһыылаах буолууну дьоҥҥо барыларыгар тарҕатар.

Санаа киһи оҥорор быһыытын салайарын сахалар билэллэр. Киһи тугу саныыр да ону оҥорон кэбиһэрэ биллэр. Киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар хааччаҕа бары оҥорор быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥорору ирдээн киһилии быһыылаах буолары үөскэтэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥордоххо сыыһаны-халтыны үөскэтэрэ аҕыйаан оҥорор быһыы туһалаах буолан тахсара табыллар. Сиэри тутуһа сылдьар саха дьоно былыргыттан сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһаллара быһаарыллан тахсар. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа таҥара үөрэҕин үөскэппит. Сиэри тутуһар сахалар Киһи таҥара үөрэҕин үөскэтэн аан маҥнай олоххо киллэрбиттэрэ Үрүҥ Аар тойон таҥара туттулларынан быһаарыллар.

Сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары тутуһа сылдьар саха дьоно бары киһилии быһыылаах буолууну ситиһэннэр киһи быһыылаах диэн этиини үөскэппиттэр. Киһи быһыытын тутуһар киһи уһун үйэни ситиһэр кыахтанарын олохторугар туһаналлар.

Киһи оҥорор быһыытын санаата салайарынан аан маҥнай киһиэхэ өй-санаа хааччаҕа – сиэр туһалыыра, ол кэнниттэн оҥорор быһыыта тупсан киһи быһыыта үөскээн тахсыбыта быһаарыллар. (1,45). 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.