Сыыһаны оҥорбуту көннөрүү

Сахалар өй-санаа туһунан үөрэхтэрэ олус киэҥ уонна дириҥ. Бу үөрэххэ “Айыы этиитэ” диэн тутулла сылдьар этии баар. Бу этии киһи оҥорбот быһыытын, айыыны, куһаҕан быһыыны, буруйу оҥорбуту билинии, бу сыыһа эбит диэн санааҕа киириигэ олоҕурарыттан өйү-санааны көннөрөр, тупсарар аналынан туттуллар. 

Тугу барытын табатык, үчүгэйдик оҥорор киһи аҕыйах. Кыра эмэ да буоллар сыыһа-халты туттунууну киһи барыта оҥорон кэбиһэн баран эрэйдэнэр. Бу оҥорбут быһыым сыыһа, куһаҕан быһыы эбит диэн билинии, ол санааны уларытыы, умнуу, бу сыыһаны көннөрөргө, саҥалыы, атыннык, тупсаран оҥорорго кыах биэрэр.

Сыыһа туттан куһаҕаны оҥоруу быстах быһыыга киирсэр уонна киһи куһаҕаны оҥорбутун билиннэҕинэ, санаатын көннөрдөҕүнэ, аны соннук быһыылары оҥорбот кыахтаныан сөбө улаатарын быһаарар. Үчүгэй быһыылары оҥоруу киһиэхэ туһата элбэҕинэн куһаҕаны оҥорбуту суох оҥоруон, сотуон, симэлитиэн, ыраастаан кэбиһиэн сөп. Бу ыраастаныы сахалыы үөрэҕинэн, ыйааһын хараҕынан тэҥнээн көрөн хайалара элбэҕинэн, атынын кыайарынан быһаарыллар.

Сыыһаны оҥорбуту көннөрөргө күҥҥэ хаста да ааҕыллар, нойосуус үөрэтэн өйгө-санааҕа иҥэриллэр аҕыйах тыллартан хомуллар кылгас этиилэр ордук туһалаахтар. Буруйу оҥорон хаайыыга түбэспит дьон “Айыы этиини” хайаан да туһаннахтарына, оҥорбут куһаҕан быһыыларыттан, куһаҕан үгэстэриттэн түргэнник ыраастаныа этилэр. “Бу оҥорбут быһыым куһаҕан”, - диэн билинии, аны “Манныгы оҥоруом суоҕа”, - диэн этинии өйүн-санаатын уларытар, саҥа үгэһи үөскэтэн тупсарар кыахтааҕын олоххо туһаныы буолар.

Биир кылгас этиини элбэхтик, хос-хос хатылааһын киһи өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэн, соннук үгэһи үөскэтэрин өйү-санааны ыраастааһыҥҥа, саҥа үгэһи үөскэтиниигэ туһаныахха сөп. Кылгас, өйгө түһүмтүө тыллартан хомуллубут этиилэри элбэхтик хатылааһын, соннук үгэһи түргэнник үөскэтэр. Үчүгэйгэ үөрэтэр этиилэр сотору кэминэн киһиэхэ соннук үгэһи үөскэтэн өйү-санааны көннөрүүгэ туһалыыр кыахтара улаатарын туһаныахпыт этэ.

Улахан таҥара үөрэхтэрэ бу быһаарыыны куруук туһана сылдьаллар. Мэлииппэ ааҕыыта онно сөп түбэһэр. Биир мэлииппэни куруук хатылаан ааҕыы, онно этиллэр санаалар өйгө-санааҕа иҥэллэригэр, үгэһи үөскэтэллэригэр тириэрдэр. Аһыах иннинэ аһылыгы хайҕаан биэрии, үчүгэйдик иҥэригэр баҕарыы аһылык туһата, иҥэмтэтэ элбииригэр тириэрдэринэн куруук туһаныахха сөп.

Сахалар “Айыы этэн ыраастаныы” диэн үөрэхтэрэ киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын, айыыларын, ол аата дьон оҥорбот быһыыларын оҥорбутун билинэн өйүн-санаатын ыраастааһына, атын киһиэхэ ону этэн тарҕатыыта, бэйэтиттэн таһаарыыта ааттанар. 

Бу быһыы куһаҕан эбит диэн билинии, аны бу быһыыны хатылаан оҥорботу ситиһиигэ тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сыыһаны, куһаҕаны оҥорбуту билинии кэнниттэн, ол куһаҕан санаалартан ыраастанар, умнар, уларытар, атын үчүгэй санааларынан солбуйар кыах үөскүүрүттэн үчүгэй быһыылары оҥоруу дьэ кыаллар кыахтанар.

Киһи туох эмэ сыыһаны оҥорбутун көннөрүөн баҕардаҕына аан маҥнай санаатыгар көннөрөн, бу быһыым куһаҕан, сыыһа эбит диэн урукку санаатын уларытара эрэйиллэр. Сыыһаны оҥорбуту билинии киһиэхэ көннөрүнэр кыах баарын, көннөрүнүөн сөбүн быһаарар. Сыыһаны, куһаҕаны оҥорбут киһи аан маҥнай оҥорбут сыыһатын, буруйун билинэрэ эрэ, көннөрүнэр кыаҕын үөскэтэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ ону-маны сыыһа оҥорорго үөрэнэн хаалбытын кэнниттэн көннөрүү, олус уустугу үөскэтэр. Хаҥас илиитинэн урутаан тутта, ньуосканан аһыы үөрэммит оҕону уҥа илиитинэн туттунарга үөрэтии, хаҥас илиитинэн тутта үөрэммит үгэһин суох оҥордоххо, умуннардахха эрэ кыаллар кыахтаах. Улахан киһи сыыһаны оҥордоҕуна аан маҥнай ол сыыһатын билиниитэ, санаата уларыйарыгар тириэрдэн көннөрүнэр кыаҕы биэрэр.

Суол быраабылаларын кэһээччи суоппардар элбэхтэриттэн кэһэтэр, дьарыйар ньыманы, ыстараабы улаатыннаран ситиһэ сатыыбыт. Кэлин кэмҥэ ыстараап араас көрүҥэ хас да бүктээн үрдээтэ. Өйү-санааны көннөрүүнэн, бу сыалы эмиэ ситиһиэххэ сөп. Суол быраабылаларын тутуспатах суоппардары, бу кэспиттэрин эбиискэ хатылаан үөрэтэллэрин уонна билэллэрин ситиһии, ол аата ыстараап оннугар эбии үөрэтэн, такайан биэрии, быраабыланы кэһээччилэр лаппа аҕыйыылларыгар тириэрдэр кыаҕа ордук улаханын туһаныахха сөп.

Элбэх массыына ааһар суолун сатыы киһи аналлаах бэлиэлээх сиринэн туоруура, бэйэтин доруобуйатыгар кутталы оҥорботун таһынан, бэлиэтэ суох сиринэн эмискэ суолга киирэн биэрдэҕинэ алҕаска, сыыһа туттаран түбэһэн хаалар суоппары аан бастаан харыстыыр. Сатыылар бары дьон сылдьар сирдэринэн, ол аата дьон курдук сылдьаллара, киһи быһыытын, суол бэлиэлэрин тутуһаллара араас абаарыйалар аҕыйыылларын ситиһиигэ тириэрдиэ этэ.

“Мин эрэ бэппин”, “Атыттартан уратыбын” диэн санаата улааппыт уратыны, саҥаны айыыны оҥоро сатыыр оҕо, киһи ааһан эрэр массыына иннинэн уулуссаны сүүрэн туоруу, бэйэтин уратытын көрдөрө сатыырга киирэн биэрэрэ элбиир. Бу көрдөрө сатааһына суол быраабылатын кэһии, ол аата куһаҕан быһыы буолан тахсарын маннык иитиилээх киһи табан өйдөөбөтө бэрдимсигэ улаханын биллэрэр.

Сатыы киһи суол быраабылатын кэһэн уулууссаны хайа талбыт сиринэн туоруу сатыыра дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро сатааһын, ол аата айыыны оҥоруу буолар. Оҕолор түргэнник ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэриилэрэ элбээһинэ айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатааһыннара элбээһинэ оскуолаҕа үөрэтии сыыһатыттан ордук улахан тутулуктааҕын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан, эрбэхтэн эмэн айбыт “айыы үөрэҕэ” диэн секталара оҕону иитиигэ улахан сыыһата итинник дакаастанар.

Сыыһаны, буруйу оҥордоххо кэлиэхтээх эппиэт оҥоруллубут буруйга сөп түбэһэрэ, аһара барбата көннөрүнэр кыаҕы улаатыннарар. Биирдэ тугу эмэни, сөбүлүү көрбүтүн ыйыппакка ылбыт эдэр киһини эбиискэ үөрэтэн, такайан биэрии, ыстарааптааһын даҕаны көннөрүнэригэр улаханнык көмөлөһүөн сөп. 

Оҕону кыра эрдэҕиттэн төһө өйө-санаата тиийэринэн куһаҕан быһыылары арааран билэригэр төрөппүттэр үөрэтэллэрэ туһалаах. Дьон оҥороруттан атыннык, уратытык оҥорооччулар айыыны, киһи  өссө билбэтин, оҥоро илигин оҥороллор. Киһи билбэт быһыыларын оҥоруу үксүгэр куһаҕан быһыыга кубулуйан хааларын арааран биллэхпитинэ эрэ өй-санаа туруктаныытын ситиһэр кыахтаныахпыт.

Сыыһаны, куһаҕан быһыылары оҥоруу аҕыйааһына дьон баар, туттулла сылдьар быраабылалары, сокуоннары үөрэтэн билэн олохторугар тутуһа сылдьалларыттан, ол аата киһи быһыытын тутуһалларыттан, таһынан барбаттарыттан быһаччы тутулуктанар. (1,100).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.