open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института

Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института

Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическэй института - Арассыыйаҕа Башкортостан Уфа куоратыгар баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһынаттан үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ис дьыала Министиэристибэтин Уфатааҕы юридическай института".

Устуоруйата

1905 с.тохсунньу 12 күнүгэр Уфаҕа кыра полицейскай чыыннар бастакы бэлэмнэрин оскуолата тэриллибит.
1970 с.балаҕан ыйын 22 күнүгэр ССРС ИДьМ бирикээһинэн Уфатааҕы үлэнэн иитэр холуонньа базатыгар Уфатааҕы ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал оскуола тэриллибит.
1984 с. саҥа куорпустар үлэҕэ киирбиттэр, 1986 с. 512 миэстэлээх курсааннар олорор общежитиелара тутуллубут. 1988 с. 800 миэстэлээх үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан бүппүт.
1987 с. алтынньы1 күнүнээҕи ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин 1107 нүөмэрдээх бирикээһигэр олоҕуран уонна ССРС ИДьМ 1988 с.тохсунньу 12 күнүнээҕи 014 нүөмэрдээх бирикээһинэн АБ ИДьМ Уфатааҕы үрдүкү оскуолата буолбут.
АБ Бырабыыталыстын 1996 с.ыам ыйын 17 күнүнээҕи 589 нүөмэрдээх уурааҕынан үрдүкү оскуола хат тэриллэн Арассыыйа ИДьМ каадырдарынан хааччыйар Департаменын бас билиитигэр киирэр юридическай институт буолбут.
1998 с. "Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай институтун сонуннара" диэн сурунаал тахсар буолбут. Сурунаалга юридическай наука уонна практика матырыйааллара бэчээттэллэр.

## Структурата

Институкка 200-тэн тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр 24 наука дуоктара, 122 наука хандьыдаата, 21 бэрэпиэссэр, 52 дассыан баар.

Кафедралара

-административнай-правовой дисциплиналар

-гражданскай правовой дисциплиналар

-судаарыстыба уонна быраап устуоруйата уонна түөрүйэтин

-нуучча уонна омук тылын

-конституционнай быраап

-криминалистика

-криминалогия уонна психология

-ис дьыала уорганын оперативнай-розыскно үлэтэ

-тактико-специальнай уонна огневой бэлэмннии

-барыллыыр силиэстийэ

-социальна-гуманитарнай дисциплиналар

-ис дьыала уоганнарын салайыы

-холуобунай быраап

-холуобунай процесс

-физическй уонна боевой бэлэм

-экэнэмиичэскэй дисциплиналар.

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ Уфатааҕы юридическай института

1. Уфа куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 21-с миэстэ

2. Башкортостан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 42-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1719-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://xn--h1av7a.xn--b1aew.xn--p1ai/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A3%D0%AE%D0%98-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%A4/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
https://02.xn--b1aew.xn--p1ai/contact/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%8B-%D0%9C%D0%92%D0%94-/%D0%A3%D1%84%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8
Вок

**Вок** (кантон. wok6 (鑊), кит. guō (锅)) — төгүрүк дириҥ кыра диаметрдаах лоппоҕор түгэхтээх китайскай хобордоох.

## Вок көрүҥнэрэ

### Yгэс буолбут вок
«Арҕаалар» хобордоохтору кытта тэҥнээн көрдөххө, үгэс буолбут вок сферическэй быһыылаах түгэхтээх. Азиатскай үгэс быһыытынан вок аһаҕас чохтоох билиитэлэргэ аһы астыырга туттуллубута. Вок түгэҕиттэн кыра диаметрдаах билиитэ үөһээҥҥи хайаҕаһын үрдүгэр ууруллар, онон бигэ туруктанар. Угольные плиты обеспечивали при относительно небольшом расходе топлива нагрев до очень высоких температур.

### Хаптаҕай түгэхтээх вок
Аныгы усулуобуйаҕа үгэс буолбут вок хобордоохторунан аһы-үөлү астыырга аналлаах таас билиитэ оннугар анал газ эбэтэр электрическэй билиитэлэри тутталлар. Ол эрээри үгүс куукуналарга, общественнай аһылык тэрилтэлэргэ, анал плиталар суох буолан, хаптаҕай түгэхтээх вок киэҥник туһаныллар. Ол гынан баран, итинник хобордоохтор оригинал толору температурнай режимын тутуспат.

Боростуой куукунарга вок туттарга араас тэриллэр туттуллаллар: вок билиитэ ньууругар тутуһарыгар анал тиэрбэстэр, вок атахтара, эрэһээҥкэлэр уонна үрдүк кыамталаах анал горелкалар.

Дьиҥнээх вок 250 кыраадыска тиийэ итийэрин быһыытынан, вок антипригарнай покрытията суох: ол оннугар сөпкө кырытыннарыллыбыт ньуур туттуллар.

### Индийскэй вок
Индияҕа вок икки араас көрүҥэ баар: үгэс буолбут киэҥ кырыылаах (тамильскай) уонна кыра диаметрдаах (кахари).

## Вок иһигэр аһы бэлэмнээһин
Вок температурата саамай тутаах кээмэйэ буолар. 

Күүскэ ититиллибит вок үрдүгэр аһы астааһын процеһа Лейденфрост эффектынан барар. Иннэ гынан ас тимир ньууругар сыстыбат, ол оннугар куруук кини үрдүнэн сылдьар.

Куһаҕаннык ититиллибит вок бэйэин улахан тимир хобордоох курдук туттар, онуоха аһылык киниэхэ мас арыытыттан тутулуга суох күүскэ хаахтыйар.

Элбэх электрическэй билиитэлэр наадалаах температураҕа тиийэ ититиигэ  кыамталара тиийбэт. Билиитэ кыамтатыттан төһө арыы кутуллара тутулуктаах. Төһөнөн вок аҕыйах итиини ылар да, соччонон элбэх арыы туттулларыгар тиийэр уонна соччонон өр күүттэргэ тиийэҕин, хаһан вок итийиэҕэр диэри.

Улахан порциялары бэлэмнииргэ анал газ горелканан эбэтэр чох оһоҕунан туһаныахха эрэ сөп.
Сахабазальт Каркаснай Дьиэ бырайыага

**Каркаас Дьиэ** () Түргэнник оҥоһуллар конструкция, онно туох баар элеменнэр бэйэ- бэйэлэрин кытта сибээстээхтэр.

## Дьиэ тутутун ыытыыга сүрүннүүр ыйыылар-кэрдиилэр

* Архитектуралыыр - тутар быһаарыылар көрдөрөр документацияларын ырытар оҥоруу туохха олоҕурбута:
:- бырайыактыһын сорудаҕар;
:- тутуу матырыйаалагар уонна таҥан оҥоһуутугар үлэни биэрээччи техническэй быһыы ирдэбилин көрөн.
* 0.000 барыллаан бэлиэ быһыытынан муоста сырдыгын таһыма ылылынна, ол генеральнай бы-лаан саҕаланар бэлиэтигэр сөп түбэһэр.
## Дьиэ олоҕүн оҥоруу, мэлгэһэ:
Аан бастаан тэлгэһэ иһигэр дьиэни ханан олордору үчүгэйдик толкуйдаан баран быһаарыллар. Онтон дьиэ олоҕун таастаах кумаҕы (ПГС) кутан, ол суох сиригэр өрүс тааһын, эбэтэр горелик тааһы, итилэр суох буоллахтарына хочуолунай умайбыт чоҕун (шлагы) хомуйан үрдэтэллэр, чиҥэтэллэр. Умайбыт чоҕу туттар түгэҥҥэ дьиэ олоҕор умайа илик чох кыбыллан кэлсибэтин туһугар кыһаныллыахтаах: чох кыырпаҕа уот туруутун төрдө буолуон сөп.
# Тэлгэһэ иэнэ (площадь участка)
# Тутуу тас иэнэ (площадь застройки)
# Күрүө устата (протяженность ограждения)
## Ититии:
Дьиэ ититиитэ уонна салгылатыыта СНиП 41,1-2003 "Отопление, вентиляция и кондиционирование" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна. Ититии ситимэ анал турбалаах, алларанан арахсыылаах, сылаас эргиччи сылдьарын хааччыйар. GLOBAL секциялаах ититэр тэрил туруоруллар. Ититэр ситим салгынныырын Маевскай кыраанын нөҥүө таһаарыллар. Ситим үлэтин балансировкалыыр кылаапаннар көмөлөрүнэн уларыта сылдьыахха сөп. Blue Ocean полипропилен турбалар, ГОСТ Р52134-2004 сөп түбэһиэхтээхтэр.
Итиини биэрээччи - Термостайл ЭПН-02 элек-трическэй хочуол. Ханна хайдах оттук киирбитинэн көрөн сорох сиргэ гаас хочуола, сорох сиргэ маһынан дуу, таас чоҕунан дуу оттуллар оһохтор.
## Салгылытыы
Дьиэ иһинээҕи салгын көҥүллүк эркин 2,200 таһымыгар баар 150х150 аһылларсабыллар форточкалар нөҥүө көҥүл киирэр-тахсар.
## Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии:
Уунан хааччыйыы уонна канализацияны үлэлэтии СНиП 2.04.01-85* "Внутренний водопровод и канализация" ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна.
Дьиэ иһинээҕи уу ситимэ 15,25 мм. диаметрдаах "Рандом сопополимер", эбэтэр металлоплас-тик турбаларынан тардыллар.
Канализация ситимэ 15см. диаметрдаах дьиэт-тэн со5отох тахсыылаах буолар. Иһирдьэ ситим 50,100 мм диаметрдаах полипропиленовай турбаларынан тардыллар.
## Септик
Септик с-255 мааркалаах, 5мм халыҥнаах ГОСТ 27772-88* сөп түбэһэр ыстаалтан оноһуллар. Ыстаа-лы илиинэн иһэрдэр түбэһэр электродтар туттуллаллар. Кирдээх ууну мунньар иһит тас өттө, түгэҕэ "Сахабазальт" П-125, 10-15 см. халыҥнаах сылаас үллүгүнэн бүрүллэр. Тас өттө бүтүннүү ОСП матырыйаалынан тиһиллэр. ГОСТ 24454-80*Е сөп түбэһэр хаптаһыннартан таҥыллар.
Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

**Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института** — Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1968 с. АБ Бырабыыталыстыбата Уһук Илин эрэгийиэнин библиотечнай-информационнай, айар-толорор, муусукаҕа үөрэтэр профиллаах үрдүк үөрэхтээх каадырдарынан хааччыйарга анаан култуура үрдүк үөрэҕин тэрилтэтин төрүттүүргэ быһаарыы ылыммыт.

## Үөрэх

2014 с. институкка икки салаалаах биир факультет баар.
1. Ускуустуба салаата

2. Социальнай-култуурунай уонна информационнай үлэ салаата.

Факультекка 12 кафедраҕа испэссээлиистэри 25 хайысхаҕа үрдүк үөрэх программатынан уонна 1 хайысхаҕа орто үөрэх программатынан очнай уонна заочнай форманан бэлэмнииллэр.
Институту бүтэрбит кэннэ үөрэҕи аспирантураҕа уонна ассистентура-стажировкаҕа салгыахха сөп.
145 преподаватель баарыттан 60% учуонай истиэпэннээх, бочуоттаах сыбаанньалаах, судаарыстыбаннай наҕарадалардаах үлэһиттэр, наука, культура уонна ускуустуба уобалаһыгар куонкурустарга, бэстибээллэргэ уонна бириэмийэлэргэ лауреаттар.

Институт арыллыаҕыттан 23000 проф.үрдүк үөрэхтээх үлэһити бэлэмнээн таһаарбыт.
1994 с.театральнай факультет культурнай-сырдатар үлэ факультетыттан арахсан тэриллибит уонна Режиссерско-хореографический диэн ааттаммыт.
1996 с. музыкальнай-педагогическай факультет төтүттэнэн бары музыкальнай кафедралар ол факультекка көспүттэр.
2015 с.балаҕан ыйыгар  ускуустуба уонна соцкультурнай үлэ диэн саҥа факультет арыллыбыт.

## Рейтиннэрэ

Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ

2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 410-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A5%D0%93%D0%98%D0%98%D0%9A
* http://hgiik.ru/
* http://sr.27.ru/universities/khbgiik/ 
* https://www.provuz.ru/vuz/hgiik/

## Быһаарыылар
Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета

Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета - Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар социальнай-экэнэмиическэй профильлаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай үөрэхтээһин үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета".

## Устуоруйата

1929 с. Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института диэн тэриллбит(СНХИ).
1931 с.ыам ыйын 27 күнүгэр СНХИ базатыгар икки үрдүк үөрэх тэрилтэтэ олохтоммут: Сибиирдээҕи былаанныыр институт уонна ССРС Центросойууһун Сибиирдээҕи потребительскэй кооперация института.
1935 с.икки үөрэх тэрилтэтэ төттөрү холбоспуттарыгар - Ураллыы-Сибиирдээҕи норуот хаһаайыстыбатын института буолбут.
1967 с.орто уонна үрдүк үөрхтээһин миниистирэ Б. Елютин бирикээһинэн Новосибирскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын института арыллыбыт.
1991 с. Диссертационнай сэбиэт арыллыбыт.
1992 с.институт икки таһымнаах үөрэхтээһини(бакалавриат, магистратура) ыытар эспэриэмиэҥҥэ кыттыбыт.

## Үөрэх

НССЭУ 12000-тан тахса устудьуон үөрэнэр.
Преподавалтель ахсаана 450-тан тахса, кинилэр ортолоругар, 46 наука дуоктара уонна 204 наука хандьыдаата бааллар.
Институкка орто профессиональнай үөрэх базовай факультетыгар 9 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр. Үрдүк үөрэхххэ бакалаврдары, специалистары магистрдары уонна аспираннары бэлэснииллэр.
Университет үөрэҕэ 4 факультеттаах:

1. Судаарыстыбаннай сиэктэр факультета

2. Корпораивнай экэниэмикэ уонна предпринимательство факультета

3. Юридическай факультет

4. Базовай үөрэх факультета

26 кафедра баар.
Үрдүк үөрэх кэннэ доктарантураҕа үөрэниэххэ сөп.

## Рейтиннэрэ

Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна салайыы университета

# Университеттар наассыйалыы рейиннэригэр-2019 149-с миэстэ
#  Социально-экэнэмиичэскэй профильлаах үөрэххэ ылыы хаачыстыбата 18-с миэстэ
#  СФУо үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 1 миэстэ
#  Европатааҕы научнай- промышленнай палата Арассыыйа бастыҥ  үрдүк үөрэх тэрилтэтэ рейтиҥҥэ ARES-2018 88-с миэстэ
#  Үрдүк үөрэх тэрилтэтин эффективноһа рейтиҥҥэ  14-с миэстэ.
# Үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованнаһа ретиҥҥэ 43-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://nsuem.ru/university/news-and-announces/detail.php?ID=88572
* https://vuz.edunetwork.ru/54/32/v437/
* https://vuzopedia.ru/vuz/1681

## Быһаарыылар
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института

**Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института** (КемГИК) - Арассыыйаҕа Арҕаа Сибииргэ Кемерово куоракка баар култуура уонна ускуустуба эйгэтигэр үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэри бэлэмниир бастыҥ үөрэхтиир комплекс - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйаҕа культурология уобалаһыгар, социальнай-култуурунай үлэҕэ, библиотечнай-информационнай технологияҕа уонна личность информационнай култууратыгар биллэр научнай киин.

## Факультеттара

1. Музыкальнай ускуустуба факультета
Аҕыс кафедралаах.

2.Социальнай-культурнай технологиялар факультеттара
Икки кафедралаах

3. Режиссура уонна актерскай ускуустубаш факультета
Икки кафедралаах

4. Социальнай-гуманитарнай факультет
Тоҕус кафедралаах

5. Визуальнай ускуустубалар факультеттара
Үс кафедралаах

6. Хореография факультета
Үс кафедралаах

7. Информационнай уонна библиотечнай технологиялар факультеттара.
Икки кафедралаах

АБ култуура Министиэристибэтин 2015 с.от ыйын 13 күнүнээҕи 1963 нүөмэрдээх бирикээһинэн Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба института" диэн аата уларыйан - Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института" буолбут. Институт устудьуоннары 54 испэссээлинэскэ бэлэмниир. Үөрэхтиир программалара араас таһымнаахтар:
үрдүк үөрэххэ - бакалавриат, магистратура, специалитет, аспирантура, ассистентура-стажировка уонна эбии прфессиональнай үөрэхтээһин.

Үөрэх процеһа үс үөрэнэр куорпуска, 34 тус дьарыктаныы кылаастарыгар,18 художественнай мастарыскыайга, 16 театральнай, 6 балетнай кылааска, 6 фото-видеостудияҕа уонна фотолабораторияҕа ыытыллар.

## Рейтиннэрэ

Кемероватааҕы судаарыстыбаннай култуура института

1. Кемерово куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

2. Кемеровскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 53-с миэстэ

Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай култуура института Вузопедиа образовательнай портал рейтинигэр 1 миэстэ.

## Сигэлэр

* Университет ситим-сирэ
* Вестник
* https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9A%D0%93%D0%98%D0%9A-%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5

## Быһаарыылар
Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи ускуустуба института

мини

**Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института** - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1977 с. РСФСР култуура министиэристибэтин систиэмэтигэр Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института арыллыбыт. 
1978 сылтан үлэлээбит.
2000с.судаарыстыбаннай муусука уонна тыйаатыр акадьыамыйатын статуһун ылбыт.
2015 с.судаарыстыбаннай култуура института диэн аата төннүбүт.
2017 с.институкка Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай художественнай институт холбоспут.
2018 с. Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.

## Структурата

Билиҥҥи кэмҥэ үс факультеттаах.

1. Музыкальнай факультет

2. Театральнай уонна хореографическай ускуустубалар факультеттара

3. Художественнай факультет

4. Музыкальнай кэллиэс

-Үнүстүрүмүөҥҥэ толоруу
фортепиано
оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр(скрипка, альт, виолончель, контрабас)
оркестровай духовой үнүстүрүмүөннэр(флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, саксафон, труба, тромбон, туба, ударнайдар)
норуодунай үнстүрүмүөннэр(домра, балалайка, гитара, баян, аккордеон)

-Дирижирование
академическай хор дирижера
норуодунай хор дирижера

-Вокальнай ускуустуба
академическай ыллааһын

-Музыковедение уонна композиция

-Актёрскай ускуустуба
драматическай тыйаатыр уонна киинэ актёра

-Хореографическай ускуустуба
бальнай үҥкүү педагога
аныгы үҥкүү педагога

-Култуурнай-маассабай уонна концертнай программаларга звукорежиссура.

## Рейтиннэрэ

Дмитрий Хворостовскай аатынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай ускуустуба института

1. Красноярскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ

2. Красноярскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 583-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%C2%AB%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0%C2%BB
http://kgii.ru/
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%93%D0%98%D0%98/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института

**Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института** - Арассыыйаҕа Татарстан Казань куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ 1969 с.Н. К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай култуура университетын филиала буолан төрүттэммит.
1974 с.хос тэриллэн - Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура университета буолбут.
1981с. Казаннааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института диэн ааттаммыт.
1995 с.култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата диэн ааты биэрбиттэр эрээри.  2002 с.от ыйын 4 күнүгэр Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба университета, онтон, 2015 сыллаахтан Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института буолбут.

## Структурата

Институт 7 факультеттаах.

1. Социальнай-гуманитарнай факультет.
1976 с.култуурунай-сырдатар үлэ факультетын быһыытынан тэриллибит. 1999 с. - социальнай-култуурунай деятельность факультета. 2016 сылтан социальнай-гуманитарнай факультет. Икки кафедралаах.

2.  Театральнай факультет
Түөрт кафедралаах. Учуобунай тыйаатырдаах, айар лабораториялаах, 

3. Художественнай култуура уонна изоускуустуба факультета
1999с.арыллыбыт. Үс кафедралаах

4. Музыкальнай ускуустуба факультета
Устудьуоннары култуура, ускуустуба уонна наука диэйэтэллэрин салалталарынан толоруу үлэтигэр уһуйар.
Биэс кафедралаах

5. Хореографическай ускуустуба факультета
2006 с.тэриллибит. Түөрт кафедралаах

6. Туризм, реклама уонна култууралар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета

7.Кинематография уонна телевидение факультета
2010 с.төрүттэммит. Икки кафедралаах.

8. Заочнай үөрэх факультета
1969 с.салаа быһыытынан төрүттэммит. 2002 с.факультет буолбут.

## Рейтиннэрэ

Казаннааҕы судаарыстыбаннай култуура института

1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ

2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 465-с миэстэ.

## Сигэлэрэ

https://moeobrazovanie.ru/kznguki/?specs

https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%93%D0%98%D0%9A-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B

## Быһаарыылар
Pop rock

мини|"The Beatles" - британскай рок группата
**Поп-рок** () — 1970-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка жанра, поп-музыка уонна рок-музыка элэмиэннэрин холбуур.

## Жанр стилистикэтэ
Ырыалар мелодияларынан өйүгэр хатанар боростуой структуралар, музыкальнай этиилэринэн (поптан) хатыланаллар, ол гынан баран сүрүн инструменнар, ударнай уонна эрчимнээх мелодия (роктан) туһаналлар. Ыарахан буолуу араас, фактическай инструментальнай попсаттан олус «ыарахан» композицияларга тиийэ буолбакка, убатыллыбыт поп-мелодияларынан суулуур кыахтаах. Онон үгүс бөлөххө рок оонньуулларын, сорохторо төттөрүтүн, поп-рок оонньооботторун бэлиэтиир тоҕоостоох.

## Историята
"Поп-рок" диэн термин аан бастаан The Grass Ruckett & The Union Gap, The Bucking Ahaps курдук «Битлз» уонна кинилэр утумнааччыларыгар туһаммыта. Сёрф-рок ардыгар поп-рок диэн өйдөбүлү үөскэтэллэр; бу туһаныы анахронизм буолар, тоҕо диэтэххэ 1960-с сс. серф-музыка уонна рок музыка араас жанрдарынан ааҕыллыбыттар.

## Өссө көрүҥ
* Рок музыка
Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института

Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института

Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института - Арассыыйа Хабаровскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1921 с.от ыйын 21 күнүгэр ВЦИК дьаһалынан Чита куоракка РСФСР ИДьНК Милииссийэ бастакы инструкторскай куурустара төрүттэммит.
1924 с.сэтинньи 22 күнүгэр оскуола - рабочай-крестьянскай милииссийэ хамандыырдарын Киин оскуолата диэн ааттаммыт.
1928 с.алтынньы 1 күнүгэр,  РСФСР наркома В. Н. Толмачев бирикээһинэн Уһук Илиннээҕи краевой милииссийэ администрациятын үлэһиттэрин оскуолата диэн буолбут. 1929 с. оскуола Благовещенскай куоракка көһөрүллүбүт. 1938 с. Благовещенскайдааҕы ССРС ИДьНК милииссийэ начальнай састаабын бэлэмниир кууруһа диэн буолбут.
1946 с. от ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ бирикээһинэн оскуола Хабаровскай куоракка көһөрүллүбүт.
1948-1950 сс. Куурустары 500-тэн тахса милииссийэ каадырдара үөрэнэн бүтэрбиттэр.
1998 с.тохсунньу 24 күнүгэр АБ Бырабыыталыстыбатын  80 нүөмэрдээх дьаһалынан ИДьМ  Уһук Илиннээҕи юридическай института буолбут.

## Структурата

Үөрэх биэс сыллаах.
Институтка 5 факультет, 17 кафедра, адъюнктура уонна Владивосток куоракка филиал бааллар.

Факультеттара

1. Юридическай факультет

2. Быраабы көмүскүүр дьайыылар факультеттара

3. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета

4. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета

5. Заочнай үөрэх факультета

Владивостоктааҕы филиал.
Филиалга икки факультет уонна 9 кафедра бааллар.

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ Уһук Илиннээҕи юридическай института

1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ

2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 17-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1533-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://xn--b1adn1g.xn--b1aew.xn--p1ai/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%AE%D0%98-%D0%9C%D0%92%D0%94-%D0%A0%D0%A4-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8
https://vuzopedia.ru/vuz/3269
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата

Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата

Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Хабаровскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1967 с. муус устар 21 күнүгэр ССРС МС уурааҕынан Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай физичэскэй култуура института төрүттэммит.

## Факультеттара

1. Тренерскай факультет

2. Педагогическай факультет

3. Физкультурнай-оздоровительнай факультет
 
4. Заочнай үөрэх факультета

5. Квалификацияны үрдэтии уонна хос идэҕэ бэлэмнэнии факультета.

Акадьыамыйаҕа Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй уокурук физичэскэй култууратын эйгэтигэр, успуортугар уонна туризымыгар анаан үрдүк квалификациялаах үлэһиттэри бэлэмнииллэр.
Акадьыамыйаҕа 106 преподаватель үлэлиир, ол иһигэр, 18 наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 53 дассыан уонна наука хандьыдаата, 4 Арассыыйа үтүөлээх тренера, 3 АБ физичэскэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 2 АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ бааллар.
1200 устудьуон дьарыктанар.
Үрдүк үөрэх тэрилтэтин базатыгар Олимпийскай акадьыамыйа үлэлиир.
Акадьыамыйа бэрэстэбиитэлистибэтэ Петроваловскай-Камчатскайга, Спасск-Дальняйга, Магадаҥҥа, Биробиджаҥҥа, Артемҥа бааллар.
45 сыл үлэлээбитин устата, 8000 үрдүк үөрэхтээх, 400-тэн тахса орто анал үөрэхтээх уонна 150-тан тахса научнай-педагогическай үлэһиттэри бэлэмнээбит.
Акадьыамыйа нэһилиэнньэ олоҕо чөл буолуутугар успуорт үрдүк ситиһиилэрин аныгы технологияларын тарҕатар наука, успуорт уонна култуура эрэгийиэннээҕи киинэ буолар.

## Рейтиннэрэ

Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай физическэй култуура акадьыамыйата

1. Хабаровскай куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ

2. Хабаровскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 849-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://eduscan.net/colleges/dvgafk 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%94%D0%92%D0%93%D0%90%D0%A4%D0%9A
https://vuzopedia.ru/vuz/3267/spec
Цыпандин Ион Павлович

мини
**Цыпандин Ион Павлович** 1924 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Араҥас нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1941 с. Төҥүлү орто оскуолатын 8-с кылааһын бүтэрбит сайыныгар Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт. Аҕата ыалдьан олохтон туораабыт, онон ситэ үөрэмэккэ ыал улахан оҕото Дьуона эрдэ холкуос үлэтигэр умса түспүт, кадровай булчутунан үлэлээбит. 1943 с. ыам ыйыгар Ион сэриигэ ыҥырыллыбыт. Аармыйаттан 1947 с. кэлээт, дойдутугар тахсан дьонун көрсөөт, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайсыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирбит. Иону Томпоҕо сельхозуправлениеҕа үлэҕэ ыыппыттар. 1950 с. Төҥүлүгэ племрассадник тэриллэн, онно ыҥыран ылбыттар. Бастаан рядовой үлэтинэн сылдьыбыт, кэлин уһун сылларга племстанция начаалынньыгынан үлэлээбит. Бастаан илин эҥээр улуустар сүөһүлэрин боруодатын тупсарыыга дьаныһан үлэлээн, кэлин 1971 сылтан куоракка киирэн саҥа тэриллибит госплемобъединениены салайан ситиһиилээхтик үлэлээн өрөспүүбүлүкэ, ССРС үтүөлээх зоотехнига буолбут. Сөбүлүүр идэтинэн олус бэриниилээхтик үлэлээбит, олоҕун тухары төһө кыайарынан сайыннарбыт.

Наҕараадалара: "ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 70 сыла" мэтээл, Саха АССР Үрдүк Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна САССР тыа хаһаайыстыбатыгар министерстволарын, Росплемобъединение бочуоттаах грамоталара, "Саха АССР үтүөлээх зоотехнига" (1967 с.), "Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина" (1994 с.)

мини
Попов Анатолий Дмитриевич

1981 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Эһэтэ Попов Никита Иванович, эбэтэ Александра Гаврильевна Алаҕардар. Никита Иванович Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Иркутскайга үлэ фронугар сулууспалаабыт. Эбэтэ Александра Гаврильевна Чурапчылары хоту көһөрүүлэригэр Кэбээйи оройуонугар баран балык бултааһыныгар үлэлээбит. Толя кыра сылдьан сайын аайы Чыаппараҕа эһэтин аахха сайылыыра. Улаатан баран ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Алексей Никитичтаахха сайылаан оттоһор. 1989 сыллаахха Дьокуускай куорат 31№-дээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1992 сыллаахха музыкальнай училище иһинэн хореографическай отделение аһыллан онно Н. С. Посельская оскуолалары кэрийэн оҕолору талыытыгар Толяны эмиэ сүүмэрдээн, ол отделенияҕа үөрэнэ киирбитэ. Толя бэйэтэ маннык кэпсиир:"Онтон М. Е. Николаев - СР-тын бастакы Президенэ училище, общежитие дьиэлэрин туттаран, туһунан хореографическай училище буолбуппут. Бастакы учууталым Н. С. Посельская этэ. Онтон С. В. Афанасьевич кылааһыгар үөрэммитим. Училищеҕа үөрэнэр сылларбар "Барҕарыы" фондатын степиндиата буолбутум. Фонда көмөтүнэн Австрияҕа, Японияҕа уонна элбэх куораттарынан  сырыттыбыт, сынньанныбыт. 1999 сыллаахха бастакы президентскэй елкаҕа компьютерынан  наҕараадаламмытым. 2000 сыллаахха 13 оҕо буолан үөрэхпитин бүтэрэн Опера уонна Балет театрыгар  үлэлии киирбиппит. Театрга үлэлиир сылларбар "Свадьба Авроры" - принц Дезаре. "Белоснежка и семь гномов" - принц, "Корсар" - Али, "Дон Кихот" - Базиль, "Бахчисарайский фонтан" - Вацлав, "Ромео и Джульетта" - Ромео, "Чипполино" - Вишенка оруолларын толортообутум. Инникитин үлэбит баһаам. Театрга 2000 сыллаахха "Врожденный принц" диэн номинация хаһаайына буолбутум. 2004 сыл түмүгүнэн 15 тыһыынчалаах грант ылбытым. 2004 сыллаахха Наташалыын ыал буолбуппут. Наташам СГУ филологическай отделениетын 2005 сыллаахха бүтэрбитэ. Билигин Карина диэн кыыстаахпыт. Быраатым Алексей быйыл эмиэ хореографическай училищены бүтэрэн эрэр. Хайыы-үйэ театр сценатыгар "Ромео и Джульетта" Парис оруолун, "Ночное танго" ситиһиилээхтик үҥкүүлээтэ. Ийэм Татьяна Никитична 20-тэн тахса сыл "Якуткниготорга" үлэлээбитэ. Билигин хореографическай училищеҕа костюмерынан үлэлиир. Н. С. Посельская элбэхтик сүүрэн-көтөн бу училище аһыллан элбэх оҕо олох суолугар бэйэлэрин суолларын таба булалларыгар, үлэһит буолалларыгар улахан үтүөнү-өҥөнү оҥордо. Биһиги дьиэ кэргэн аатыттан Н. С. Посельская, кини дьиэ кэргэттэригэр уонна училище бары үлэһиттэригэр ис сүрэхтэн улаханнык махтанабыт!"
Анатолий Дмитриевич айар үлэтигэр  бу курдук тэтимнээхтик баран истин. Сүрэхтээх үтүө үлэһит буолан дьон-сэргэ өйүгэр-санаатыгар хаалар образтары айдын! Бырааккынан Алексейдыын Саха балетнай искусствота сайдарыгар дьоһун кылааккытын киллэрсинг диэн ис сүрэхтэн алгыыбыт.
Хонгор-Биэ нэhилиэгэ

**Хонгор-Биэ (Салбаҥ) нэһилиэгэ** — Арассыыйыскай Бэдэрээссийэ Саха сирин Нам улууhугар турар дэриэбинэ.

## Историята
1930 сыллаахха диэри Салбаҥҥа нэһилиэк суоҕа. Кини икки аҕатын ууһа Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр киирэрэ. Ол нэһилиэк иһинэн оччотооҕу улуус ревкомун дьаһалынан 1920 сылтан 1930 сылга диэри Салбаҥҥа ревком тэриллэн улэлээбит. Председэтэлинэн Протопопов Семён Иванович, солбуйааччынан Протопопов Михаил Григорьевич, чилиэнинэн Савва Винокуров II улэлээбиттэр. Бастакы Сэбиэт иһинэн икки депутаты эрэ талбытттар, Онтон 1930 сыл олунньу ый уон күннээх СКСК ыйааҕынан Салбаҥ туспа нэһилиэк буолан, саҥа быыбар барыаҕыттан ыла Сэбиэт былааhа олохтоммута. Бастакы председателинэн Касьянов Егор Николаевич, кини кэнниттэн Колмогоров Иван Егорович, Мокрощупов Иван Петрович председателинэн, солбуйааччынан, эмиэ да суруксутунан үлэлии сылдьыбыттар. Кинилэр бастакы артыаллары тэрийиигэ, үөрэҕэ суох улахан дьону үөрэтиигэ, дьиэттэн хотону араарыыга, ис түһээннэри, араас нолуоктары хомуйууга, үрдүкү улуус, оройуон республика араас ис хоhоонноох дьаhалларын олоххо киллэриигэ, колхозтар хаhаайыстыбаннай үлэлэрин хаамыытын түмүгүн таhаарыыга, государственнай былааннар туолууларынхонтуруоллууллара.
Афанасьев Петр Васильевич

**Афанасьев Петр Васильевич** - Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

П.В.Афанасьев 1893 с. Чычымахха төрөөбүтэ. Хотолдьуга, Кырынньыкыга олорбута. 1905 - 1910 сс. Чычымах оскуолатыгар үөрэммитэ. Онтон 1914 с. Дьокуускай түөрт кылаастаах училищетфгар үөрэммитэ.

П.В.Афанасьев учительскай семинарияҕа үөрэнэр сыллара Дьокуускай куорат революция буурҕатыгар олорор кэмигэр түбэспитэ. Кини манна П.А.Ойуунускайы кытта биир кылааска үөрэммитэ. Онтон биир паартаҕа олорбут истиҥ доҕоро Шергин этэ.

Петр Васильевич семинарияны 1917 с. бүтэрбитэ. Биир сыл манна учууталлаан баран көрдөһөн Чөркөөх оскуолатыга анаппыта. 

Кини 1921 - 22 сс. Чычымах оскуолатыгар сэбиэдиссэйдии олордоҕуна, бииргэ үлэлиир учууталлара бандьыыт буолан күрүүллэригэр, кини Дьокуускайга киирбитэ. Онно норуот үөрэҕириитин Саха күбүөрүнэтээҕи аппараатыгар, киэһээҥҥи оскуолаҕа учууталынан үлэлээбитэ. Сотору төрөөбүт улууһугар Тааттаҕа тахсан советскай былааһы олохтоспута. Петр Васильевич 1922 сылтан 1957 сылга диэри тохтоло суох Чычымах, Чөркөөх, Баайаҕа, Ытык Күөл, Чурапчытааҕы педучилище учууталынан үлэлээбитэ. Итиэннэ өссө Дьокуускай уокурук, Бүлүү, Таатта улуустарыгар үөрэх салаатын инспекторынан сылдьыбыта. Ити иһиттэн 19 сылыгар норуот үөрэҕириитин салайар үлэтигэр сыратын, билиитин биэрбитэ. 

П.В.Афанасьев 1939 с. учительскай институкка кэтэхтэн үөрэнэ киирэн, 1942 с. бүтэрбитэ. Онтон аны салгыы СГУ-га үөрэгэг 1945 с. бүтэрбитэ. 

Кини РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, "Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала" үрдүк аатын ылбыта.

Онтон 1952 с. Ленин орденынан наҕараадаламмыта. Чычымах оскуолатын үөрэнээччитэ уонна учуутала. 1958 с., 65 сааһыгар, олохтон туораабыта.

= Быһаарыылар =

* Сүгүрүйэр сырдык кыһабыт / [хомуйан оҥордо Г.П.Бястинов]. - Бичик: Дьокуускай, 2006. - 320 с.
Казан (иhит)

мини|280x280пкс|Казан сир көрдүгэнигэр.<br />Сумаляка бэлэмнээһин
**Казан** (түүркүүттэн., , ; ; , *казан*, , , туркм. gazan)- Азиатскай үгэс буолбут ас астыырга аналлаах төгүрүк түгэхтээх кутуллубут тимир хочуол.

Ордук маассабай казаннар күн бүгүнүгэр диэри тарҕаммыттар Азербайджанҥа., Казахстанҥа уонна Орто Азияҕа. Казан төгүрүк быһыыта, уот түгэҕин эрэ буолбакка (хаптаҕай иһит курдук),ньууруун бүтүннүүтүн ититэргэ оҥоһуллубут. Маннык иһит уматыгы ордук харыстыырга, аһы түргэнник ититэр уонна уһуннук ити хаалларар. Хаппаҕа үгэс мас хаптаһынтан оҥоһуллар, энергияны кэмчилээһинҥэ көмөлөөх.

## Этимология
«Казан» диэн киирии тюрк тыла, каз диэн «кыһый, мэлий» тылтан тахсыбыт, ол эбэтэр « Кыһыллыбыт» (иһит) курдук тылбаастанар.

Казан диэн өссө тогуз коргоол тюрк остуол оонньууларыгар дуоскаҕа мунньуллар лункалары ааттыыллар . Эбэтэр тюрк аттаах команднай кок-бору оннуутугар буоратаны «тай-казаны» диэн диллэр. 

## Казан көрдүгэнэ
мини|280x280пкс|Тимир оһоххо ууруллбут казан.<br />Плов астааһын
Казан стационарнай (таас, саманнай, сир), тимир цилиндрическэй формаҕа ууруллар, ону тэҥэ анал металл треногаҕа туруоруллар. Боростуой холумтаннаах Көрдүгэн таастан уонна туойтан оҥоһуллар. Ордук ырыахханнык оҥоһуллубут көрдүгээннэр аныгы баарычнай оһохтоох уонна ус араас усталаах туоралах казаннах буолар. 
мини|Тай- Казан, г. Туркестан, Казахстан
Саамай улахан казаннар элбэх эти буһарарга аналлаахтар, *тай-казан* дэнэллэр (тай- кулунчук эбэтэр саастаах оҕус). Ордук биллибит тай-казаннартан Ахмеда Ясави мавзолеегар баар (г. Туркестан Казахстан Республиката). Мавлзолей кылаабынай саалатын ортотугар чаҥ ритуальнай тай-казан сытар . Мусульмааньыннарга казан бииргэ түмсүү уонна ыалдьытымсах быһыы бэлиэтэ. Онон казан кээмэйдэрэ уонна тас көстүүлэрэ ураты суолталаммыта. Туркестан казаннара тэҥнээхтэрэ суох. Кини диаметра — 2,2 м, ыйааһына — 2 т. Үрүҥ көмүстэн, цинкаттан, сибиниэстэн, хорҕолдьунтан, кыһыл алтантан уонна үрүҥ көмүстэн кутуллубут диэн номохтоох. Литератураҕа - боруонса холбоһуктан оҥоһуллубут диэн. Дэҥҥэ көстөр кутуу үрдүк ураты уһаныныы көрдүүр. Маастар-металлург Абдул-газиз-Шарафутдин-улы аль Тербез бу уустук проблеманы технологическай эрэ буолбакка, эстетическэй да өттүнэн быһаарар кыахтанна.  Казан үүнээйи оһуордаах, араб биистээх үс кур киэргэтиллибит. Казан тутааҕа Лотос эминньэҕэ нарын форматын маастар биэрдэ.

## Туһайыы
Казан киин Азия үгүс дойдуларыгар тарҕаммыта. Үгэс буолбут казан, тимиртэн оҥоһуллар уонна төгүрүк түгэхтээх. Өссө аллаарытыгар кыракый хаптаҕай казаннар бааллар . Халыҥ истиэнэлээх казан ордук ирдэнэр, халыҥ истиэнэлэр ас умайтарбат. Казан сүрүн итэҕэһэ улахан ыйааһын буолар.

## См. эмиэ

* Вок

## Быһаарыылар

## Литература
 

*
Нумерология

**Нумерология** диэн чыыһыла уонна киһи быһыытын эбэтэр киһи инникитин сибээстиирин туһунан итэҕэл, ону кытары тыл, аат, санаа буукубаларын чыыһылынан өйдөбүлүн үөрэтэр. Үксүн айылҕа кистэлэҥ көстүүтүн, астрология үөрэҕин уонна да атын таайар ньымалары кытта сибээстээх. 

Нумерология уонна нумерология таайыылара былыр эрдэтээҥҥи математиктарга (пифагореецтарга) () киэҥник биллэр этэ, билигин математика үөрэҕэр сыһыана суох диэн ааҕыллар. 

Традиционнай нумерологияны тутуспакка даҕаны нумерология принцибигэр итэҕэйэр дьон бу термины тутталлар. Оннук 1997 сыллаахха «*Numerology: Or What Pythagoras Wrought»* диэн кинигэҕэ американскай математик Андервуд Дадли бу термины сыаналаах кумааҕы рыногын ырытыытыгар туттубута.

## Кириитикэ

Наука көрүүтүнэн чыыһылалар бэйэлэрэ суолтата суохтар уонна киһи олоҕор дьайбаттар. Онон, нумерология диэн, чыыһылалары наука курдук көстөөрү туттар, сымыйа наука. Бу үөрэх сыыһатын дакаастыыр икки научнай бэрэбиэркэ ыытыллыбыта. Бастакы үлэ 1993 с. Великобританияҕа, иккис – 2012 с. Израильга ыытыллыбыта. Израиль эксперименыгар биир баһылаабыт нумеролог уонна 200 киһи кыттыбыта. Эксперимент уопсайа иккитэ ыытыллыбыта уонна иккитэ табыллыбат түмүгү көрдөрбүтэ.

## Нумерология принциптара

Нумерология үөрэҕэр чыыһыла барыта, киһи төрөөбүт күнүн, ыйын, дьылын бииргэ эбэн, биир бэлиэлээх чыыһылаҕа тиэрдиллиэн сөп, ити чыыһыла киһи майгытын быһаарар диэн этиллэр. Хас биирдии чыыһыла ураты хаачыстыбаны, өйдөбүлү, дьүһүнү ойуулуур. 

## Чыыһылалары биир чыыһылаҕа тиэрдии

Улахан чыыһылалары судургуга тиэрдэр араас система баар. Ордук туттуллар көрүҥэ — уон иһигэр киирэр чыыһылаларын эбии, 10 эбэтэр уонтан тахса таҕыстаҕына ити чыыһылалары эбэҕэн. Маннык эбии боростуой чыыһыла (1–9) тахсыаҕар дылы салҕанар (сорох нумерология ааҕыытынан 11 уонна 22 чыыһылалар баһылыыр буолаллар уонна салҕыы эбиллибэттэр).

Бу принцибы тутуһан ханнык баҕар чыыһылалары туттуоххун сөп: төрөөбүт күнү, төлөпүөн нүөмэрин, дьиэ нүөмэрин уонна да атын чыыһылалары.

Нумерология көрүүтүнэн бириэмэ 1-9 дылы бүппэт хатыланар циклнан барар, үйэ уонна 10 сыл иһинэн хас биир кэлэр сыл саҥа чыыһыланы аҕалар. Сыл иһигэр күннэри уонна ыйдары эмиэ циклларга үллэриэххэ сөп.

## Өссө маны көр
* Пифагор
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

**Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института** — Арассыыйаҕа Воронеж куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Киин Черноземье эрэгийиэнигэр  биир биллэр ускуустуба уонна култуура киинэ.

## Устуоруйата

1971 с. Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн төрүттэммит.
1998 с.үөрэх тэрилтэтэ - Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата диэн буолбут.
2015 с.урукку аата төннөн, Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института диэн ааттаммыт.

## Үөрэх

Институт үс факультеттаах.

1. Музыкальнай факультет

2. Театральнай факультет

3. Живопись факультета

Бу үөрэх тэрилтэтигэр 400 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр.
Биэс испэссээлинэскэ:
1. Концертнай толоруу ускуустубата
-фортепиано
-концертнай үнүстүрүмүөннэр:  скрипка, альт, виолончель, контрабас;
-концертнай духово уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр: флейта, кларнет, гобой, фагот, труба, валторна, тромбон;
-концертнай норуодунай үнүстүрүмүөннэр: балалайка, домра, баян, аккордеон, гитара;
2. Академическай хору уонна опернай-симфоническай оркестры художественнай салайыы.
3. Музыковедение
4. Живопись
-станковой живопись
5. Актерскай ускуустуба
-дыраамтыйаатыр уонна киинэ артыыһа
6. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба.г

Бакалавриат үс хайысхата:

1. Музыкальнай-инструментальнай ускуустуба
-фортепиано;
-оркестровай струнаалаах үнүстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна ударнай үнүстүрүмүөннэр;
-баян, аккордеон уонна струнаалаах үнүстүрүмүөннэр;
2. Вокальнай ускуустуба
академическай ырыа
3. Музыкознание уонна музыкальнай-прикладной ускуустуба
-этномузыкология.
Институт үлэлиир кэмигэр, 3000 кэриҥэ актёр, музыкант уонна худуоһунньук бу үрдүк үөрэҕи бүтэрэн үлэһит буолбуттар.

## Рейтиннэрэ

Воронежтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

1. Воронеж куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ

2. Воронежскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрх тэрилтэлэрин рейтинигэр 496-с миэстэ.

## Сигэлэр

* Институт официальнай ситим-сирэ
* https://vuzopedia.ru/vuz/2909
* https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%93%D0%98%D0%98

## Быһаарыылар
Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института

**Ярославллааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института** - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1930 с. Ярославль куоракка тыйаатыр техникума төрүттэммит.
1945 с. Ф. Г. Волков аатынан Академическай тыйаатырга студия арыллыбыт.
1962 с. В. Г. Волков аатынан тыйаатыр кылаабынай режиссерун  Ф. Е. Шишигин тыл көтөҕөн Ярославлааҕы тыйаатыр учуулуссата тэриллибит.
1980 с.учуулусса Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр институтун статуһун ылбыт.
Преподавтеллэр 37 киһи. Ол иһигэр 2 наука дуоктара, 8 наука хандьыдаата, 7 бэрэпиэссэр, 11 дассыан.

## Факультеттара

1. Актёр ускуустубата
(очнай форма уонна очнай-заочнай форма)

2. Тыйаатырдыы ускуустуба
(очнай-заочнай форма)

3. Тыйаатыр режиссурата
(заочнай форма)

4. Тыйаатырдыы тэрээһин уонна быраһынньык программаларын режиссурата(заочнай форма)

Арыллыаҕыттан 20 сыл устата үлэлээн 350 дыраам тыйаатыр уонна куукула тыйаатырын актердарын үөрэтэн таһаарбыт. Ону таһынан, кэлиҥҥи сылларга, актёр испэссээлинэһиттэн атын, дыраам тыйаатырга уонна куукула тыйаатырыгар анаан режиссер уонна худуоһунньук(постановщик уонна технолог)идэтигэр уонна театроведтары, тыйаатыр кириитиктэрин бэлэмнээһини саҕалаабыт.

2000 с. Ярославлааҕы тыйаатыр института Ф. Г. Волков аатынан Арассыыйа академическай дыраама тыйаатырын кытта бииргэ Арассыыйаҕа баар тыйаатыр оскуолаларын дипломнай испэктээхтэрин бэстибээлин иилээн-саҕалаан ыыппыттар, ону кытта, бэстибээл чэрчитинэн, "Будущее театральной России" диэн эдэр ыччат театральнай биржатын тэрийбиттэр. 2001 с. Институт, Культура хаһыат тэрийэр "Окно в Россию" диэн Бүттүүн Арассыыйатаҕы куонкурус лауреата буолбут.
Ярославлааҕы тыйаатыр институтун кэллэктиибигэр ситиһиитин бэлиэтээн нуучча интэллигиэнсийэтин Кэнгириэһэ Д. С. Лихачев аатынан мэдээли биэрбит.

## Рейтиннэрэ

Ярославлааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института

1. Ярославль куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

2. Ярославскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэхГ тэрилтэлэрин рейтинигэр 572-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://yarwiki.ru/article/2229/yaroslavskij-gosudarstvennyj-teatralnyj-institu
* https://vuzopedia.ru/vuz/3376
* https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%AF%D0%93%D0%A2%D0%98

## Быһаарыылар
Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

**Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института** — Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Арассыыйаҕа бастакы ускуустуба оҕо оскуолатын, учуулуссаны уонна үрдүк үөрэх тэрилтэтин бииргэ холбообут судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ буолар.

## Устуоруйата

1949 с. тохсунньу 1 күнүгэр Урюпинскай куоракка уобаластааҕы култуурунай-сырдатар оскуола арыллыбыт.
1958 с. оскуола үлэтэ тохтообутунан үөрэнээччилэр  Сталинградтааҕы уобалас култуурунай-сырдатар оскуолатыгар көспүттэр.
Оскуола, кэлин, Волгоградтааҕы култуурунай-сырдатар учуулусса буолбут. Онтон, аата уларыйан Волгоградтааҕы култуура учуулуссата диэн буолбут. 

1992 с.учуулусса базатыгар Самаратааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура институтун Волгоградтааҕы филиала тэриллибит. Кэлин онно, Самаратааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйатын Волгоградтааҕы филиала диэн ааты биэрбиттэр. 
Ол уларыйан судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института" диэн ааттаммыт.

## Факультеттара

1. Ускуустуба факультета

-хоровой уонна академическай вокальнай ускуустуба

-норуодунай  хоровой уонна вокальнай ускуустуба

-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ

-норуодунай үнүстүрүмүөннэр

-оркестровай үнүстүрүмүөннэр

-специальнай фортепиано

2. Художественнай айыы-тутуу факультета

-актёрскай ускуустуба

Институкка, дьарыктарга инновационнай технологиялар, көмпүүтэр программалара уонна электроннай учуобунай пособуйалар, кинигэлэр туттуллаллар. 
Научнай чинчийиилэр уонна айар үлэлэр сүрүн хайысхалара - "Наука, искусство, образование в культуре lll тысячелетия", "Трехступенчатая система подготовки специалистов в вузе искусств и культуры", "Современные творческие школы".

## Рейтиннэрэ

Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба уонна култуура института

1. Волгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 11-с миэстэ

2. Волгоградскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ

3. Арассыыйа үпдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 762-с миэстэ

## Сигэлэр
*ВГИИК RV34 http://rv34.ru/maps/obrazovanie-i-nauka/vuzy/volgogradskii-gosudarstvenyi-institut-iskustv-i-kultury-vgik.html 
*Официальный сайт Волгоградского Государственного Института Искусств и Культуры http://вгиик.рф/index.php/fakultet-iskusstv

## Быһаарыылар
Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

**Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института** — Арассыыйаҕа Оренбург куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института".

## Устуоруйата

Институт сэрии кэмигэр Леопольд Ростропович үлэлээбит, онтон, уола Мстислав үөрэммит Оренбурдааҕы музыкальнай учуулусса базатыгар тэриллибит. 
1993 сылтан саҕалаан Мстислав Леопольдович Ростропович, сыл аайы, учуулуссаҕа кэлэн маастар-кылаастары ыытар эбит. 2003 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр А. Страдивари "Крейцер -1727" моделынан оҥоһуллубут, аныгы итальянскай маастар Леонардо Рафаэлиано скрипкатын оскуолаҕа бэлэхтээбит.

## Факультеттара

1. Музыкальнай факультет

2. Гуманитарнай-творческай факультет

Институт бэлэмниир:
 
-толорооччу музыканнары (фортепиано,оркестровай народнай, оркестровай духовой уонна ударнай, оркестровай струннай үнүстүрүмүөннэр)

-вокалистары (академическай уонна норудунай ырыалар)

-дирижердары

-дыраам тыйаатыр артистарын

-киинэ артыыстарын

-музыкальнай тыйаатыр артыыстарын

-бибилэтиэкэ үлэһиттэрин.

## Рейтиннэрэ

Л. уонна М. Ростроповичтар ааттарынан Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба института

1. Оренбург куорат үрдүк үөрэх тэрилиэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ

2. Оренбурскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 5-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 470-с миэстэ

## Сигэлэр

* Официальнай ситим-сирэ

## Быһаарыылар
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата

*Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм* (ССФКУТ) - Арассыыйаҕа Смоленскай куоракка баар  судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1929 с. Смоленскайдааҕы физическэй култуура техникума;
1950 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура института;
2005 с. Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата;
Акадьыамыйаҕа 600-тэн тахса успуорт маастара, МКСМ уонна успуорт үтүөлээх маастара үөрэммит. Үгүс выпускниктара аан дойдуга биллиилээх дьон буолбуттар.

Бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха, техникум преподавателэ, успуорт маастара Иван Шкодин сэрии бастакы күнүгэр спортивнай хаамыыга 3 км олохтообут аан дойдутааҕы рекорда, киһи санаатын модун күүһүн, дьулуурун, уоҕун уонна кыаҕын туоһулуур сүҥкэн суолталаах, ураты көстүү буолар.

Акадьыамыйаны бүтэрбиттэртэн 75-тэн тахса киһи АБ үтүөлээх тренера буолбуттар.

## Структурата

Акадьыамыйа структуратыгар киирэллэр:

1. Физическэй култуура уонна успуорт факультета.
Икки салаалаах.

2. Физическэй култуура уонна чөл туруктуур технологиялар факультета

3. Заочнай үөрэх факультета

4. Эбии үөрэх факультета

Институкка үөрэҕи ыыталлар:

-19 кафедра;

-Учебнай-методическай отдел;

-Үөрэх хаачыстыбатын отдела;

-Практика уонна үлэнэн хааччыйыы отдела.

Акадьыамыйаҕа 2000-тан тахса устудьуон, аспиран уонна истээччи дьарыктанар. 170-тан тахса преподаватель үлэлиир, ол иһигэр бэрэпиэссэрдэр, наука дуоктардара, наука хандьыдааттара бааллар.
Акадьыамыйаҕа 15 испэссээлинэскэ үөрэтэллэр.

## Рейтиннэрэ

Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура, успуорт уонна туризм акадьыамыйата

1. Смоленскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ

2. Смоленскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 324-с миэстэ.

## Сигэлэр

* Официальнай ситим-сирэ 

## Быһаарыылар