open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Колесов Гавриил Гаврилович

**Колесов Гавриил (Гаврил) Гаврилович** (08.03.1932—1997) — саха артыыһа, суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа. Ойуунускай аатынан СӨ Ил бириэмийэтин лауреата. 

## Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха кулун тутар 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн норуот ырыаларын уонна остуоруйаларын истэн улааппыта, олоҥхоһуттары истэрэ.

1950 с. 18 сааһыгар Саха араадьыйатын кэмитиэтин хуоругар ылыллыбыта. 1954 с. аан бастаан «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону толорбута.

1957 - 1997 сс. П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Элбэх хараактырдаах оруолу толорбута: Алампа «Манчаары» дырааматыгар Ыстапаанка, Кындыл Уйбаан «Наара Суох» дырааматыгар Наара Суох, Софр. Данилов  
«Сүрэх тэбэрин тухары» дырааматыгар Нахов, Ойуунускай «Кыһыл ойуунугар» Саһыл Ойуун, Ойуунускай – «Улуу Кудаҥсатыгар» Чачыгыр Таас ойуун. Дьүрүл испэктээктэргэ: «Лоокуут уонна Нюргуһун» -  Чычып Чаап партиятын, Тиэхэ Тиэхээн – Г.Григорян "Сир симэҕэ" («Цветок Севера») опереттатыгар, Ж.Батуев «Чурумчуку» балетыгар Чупчуруйдаан чаҕара.

1968 с. балаҕан ыйын 5-25 күннэригэр учуонай И.В. Пухов салайыытынан уонна тэрээһининэн Гаврил Колесов «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону толору толорон «Мелодия» Ленинградтааҕы устуудьуйатыгар уһулларбыта.

Г.Г. Колесов 1957 с. Москубаҕа буолбут VI Ыччат аан дойдутааҕы бэстибээлин кыттыылааҕа. 

Хас да кинигэ ааптара, 1982 с. ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Г.Г. Колесов 1997 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1961 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. Бастакы кинигэтэ «Булчут сиэнэ» 1964 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

## Кинигэлэрэ
* «Кэскил»
* «Yc аҕыраабат абылаҥнарым»

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
1962 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһа, 1971 с. Саха АССР норуодунай артыыһа. 1982 с. РСФСР үтүөлээх артыыһа.  1975 с. «Бочуот знага» уордьанынан наҕараадаламмыт.
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* «Бочуот Знага» уордьан (1975)
* «За трудовую доблесть» мэтээл (1958)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл

1995 с. сэтинньи 10 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Ойуунускай аатынан СӨ Ил бириэмийэтин лауреата буолбута.

## Аатын үйэтитии
Г. Г. Колесов аатын Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Сымах с. тыа культуратын Дьиэтэ сүгэр.

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Электронная память Арктики:Колесов Г. Г. 
* Портал информационной системы Олонхо:Колесов Гавриил Гавриилович
Поликарпов Егор Михайлович

**Поликарпов Егор Михайлович** — саха биллиилээх мелодиһа.

## Олоҕун олуктара
1941 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

## Айар үлэтэ
100-н тахса ырыаны айбыт.
#### Биллэр ырыалара
* «Киэҥ Ньурба» (С. Васильев тыллара)
* «Саллаат ахтылҕана» 
* «Хохочой» 
* «Бу мин Дьокуускайым» 
* «Халыма кыыһа» (Е. Поликарпов тыллара)   
* «Кыталыктар» (Е. Поликарпов тыллара) 
* «Ньургуһуннар» (В. Алексеев тыллара)  
* «Ньурба кыыһа» 
* «Сүүрбэлээх огдообо ийэккэм» (П. Тобуруокап тыллара)  
* «Таба күрэҕэ» (М. Ефимов тыллара)  

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ

## Дьиэ кэргэнэ
Бииргэ төрөөбүт балта Поликарпова Евдокия Михайловна — саха тылын үөрэтии мэтиэдикэтигэр бөдөҥ учуонай, педагогика билимин дуоктара, 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Грабцевич Василий Борисович

**Грабцевич Василий Борисович** — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.

## Олоҕун олуктара
* 1950 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Гомельскай уобалас Буда-Кошелевскай оройуонугар Недойка дэриэбинэҕэ төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Томскайдааҕы инженерно-строительнай институту бүтэрбит.
* 1998 сыллаахха РФ Правительствотын иһинэн норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрбит.
* 1976—1998 сс. — «Вилюйгэсстрой» Салалтатыгар уонна «Якуталмаз» Холбоһукка үлэлээбит.
* 1986—1990 сс. — Куба Республикатыгар энергетика объектарын тутууга үлэлээбит.
* 1998 сылтан 2002 сыл тохсунньу ыйыгар дылы — Мирнэй оройуонун баһылыгын бастакы солбуйааччыта.
* 2002—2007 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 15.03.2007—19.12.2009 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 2009 сыл ахсынньы 22 күнүттэн — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Доҕордоһуу уордьана

## Сигэлэр
* SakhaNews:Грабцевич Василий Борисович 
* SakhaNews 22.12.2009:У АК «АЛРОСА» новый вице-президент — Василий Грабцевич
Павлов Владимир Гаврилович

**Павлов Владимир Гаврилович**  (15.08.1929—12.08.1999) — Дьокуускай куорат баһылыга буола сылдьыбыт, 1980-90 сылларга «Сахамебель» Холбоһук салайааччыта.

## Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүтэ.
20 сыл «Сахамебель» тэрилтэ дириэктэринэн үлэлээбит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Российскай Федерация үтүөлээх экэнэмииһэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу сулус» уордьан бастакы кавалера (1997)

## Аатын үйэтитии
* В. Г. Павлов аата «Сахамебель» Холбоһукка иҥэриллибитэ (1999)
* «Бичик» кинигэ кыһатыгар «Владимир Павлов» кинигэ нууччалыы уонна сахалыы тылларынан бэчээттэнэн тахсыбыт (2004)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Aartyk.ru 30.05.2012:Девятый год стоит постамент без бюста, или о том, как распоряжение А. Акимова проигнорировали Илья Михальчук и Евгения Михайлова
Егоров Иван Егорович

**Егоров Иван Егорович** — физико-математическай билимнэр доктордара, М. К. Аммосов аатынан Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет профессора.

## Олоҕун олуктара

## Үлэлэрэ
90-н тахса научнай үлэ, ол иһигэр 3 монография, суруйбут. 
* Егоров И. Е., Федоров В. Е. Неклассические уравнения математической физики высокого порядка. — Новосибирск: Изд-во ВЦ СО РАН, 1995.
* Егоров И. Е., Пятков С. Г., Попов С. В. Неклассические дифференциально-операторные уравнения. — Новосибирск: Наука, 2000.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* «Хотугу сулус» уордьан кавалера (2000)

## Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Егоров Иван Егорович
Слепцов Будимир Дмитриевич

**Слепцов Будимир Дмитриевич** — 

## Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Абый оройуонун Абый с. төрөөбүт.
ССКП КК иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
#### Үлэлээбит сирдэрэ
:Оскуола: учуутал, директор.
:ССКП Абыйдааҕы райкома, бастакы секретарь.
:Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин миниистирэ.
1991 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын, Правительствотын дьыалаларын дьаһайааччыта.
Бэтэрээннэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Хотугу сулус» уордьан кавалера (2002)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Абый улууһун Ытык олохтооҕо
* 
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Газета «Якутия» 07.05.2010:БудиМир
Власов Василий Михайлович

**Власов Василий Михайлович** — 1998—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Саха АССР Малая Марха с. төрөөбүтэ.
* 1963 с. — «Черемховоуголь» трестка бурстанок машиниһын көмөлөһөөччүтэ.
* 1968 сыллаахха Иркутскайдааҕы политехническай институту бүтэрбит. Техническэй билимнэр кандидаттара.
* 1968—1969 сс. — «Якуталмаз» холбоһук «Якутнипроалмаз» институтугар салаа инженера.
* 1969—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1970—1981 сс. — «Якутнипроалмаз» институт горнай салаатыгар старшай инженер, младшай научнай үлэһит, сектор сэбиэдиссэйэ, лаборатория сэбиэдиссэйин солбуйааччыта.
* 1981—1990 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы обкомун промышленностка салаатын инструктора, партия обкомун бастакы секретарын көмөлөһөөччүтэ, секретарь, ССКП Мирнэйдээҕи горкомугар бастакы секретарь.
* 1990—1993 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 1993—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин пенсияҕа сулууспатын Департаменын директора.
* 1997—1998 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Дьаһалтатын салайааччыта.
* 1998 с. олунньу — 2002 с. олунньу — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сылтан — «АЛРОСА» АК вице-президенэ.
Мирнэй куорат Сүбэтин үс ыҥырыытын норуодунай депутата, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XI, XII ыҥырыыларын норуодунай депутата.
2002 сыллаахха Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын норуодунай депутатынан талылла сылдьыбыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата (1994)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1995)
* Хотугу сулус уордьан кавалера (2000)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Власов Василий Михайлович, Председатель Правительства РС(Я) (февраль 1998 — февраль 2002)
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Власов Василий Михайлович
Велижанина Александра Степановна

**Велижанина Александра Степановна** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт.

## Наҕараадалара
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2005)
* Үлэ бэтэрээнэ

## Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара

## Быһаарыылар
Жирков Семен Гаврильевич

**Жирков Семен Гаврильевич** — РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, тыа хаһаайыстыбатын бөдөҥ салайааччыта, тэрийээччитэ.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Кэбээйи улууһугар төрөөбүт.
Өр сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн, ол кэннэ Таатта улууһун Петр Алексеев аатынан совхоз салайааччытынан, Агрофирма Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
Партия райкомун бюротун чилиэнинэн, райсовет депутатынан, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан сылдьыбыта.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлээбитэ.  XXIII съеһин депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана
* Октябрьскай Революция уордьана
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Хотугу сулус уордьан кавалера (2007)
* Саха АССР үтүөлээх агронома
* РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
* Кэбээйи улууһун Ытык олохтооҕо
* Таатта улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Почетные граждане Таттинского улуса
Коркин Юрий Семёнович

**Коркин Юрий Семёнович** (1931 төр.) — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ (1983—1988).

## Олоҕун олуктара
1931 сыллаахха кулун тутар 17 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай с. төрөөбүт.

1966 сылтан «Центральные электрические сети» тэрилтэ директорынан ананан үлэлээбит.

1983—1988 сс. — Дьокуускай куорат Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан II ст. мэтээлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2007)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1995)

## Өссө маны көр
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалердара
* Дьокуускай ытык олохтоохторо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Коркин Юрий Семенович 
* ОАО АК «Якутскэнерго»: Скучаю по энергетике
Токарев Петр Никитич

**Токарев Петр Никитич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу сулус» уордьан кавалера. История билимнэрин кандидата.

## Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Пермь уобалаһын Добрянскай оройуонугар Аничкино дэриэбинэҕэ төрөөбүт.

Тимир суол станциятыгар үлэлээбит. 1942 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл муус устар ыйыгар  Златоуст пулеметнай училищетын бүтэрэн, Арҕаа фроҥҥа взвод командирынан сэриигэ барбыт. Хорсуннук сэриилэһэн «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадаламмыт.

222-с Смоленскай стрелковай дивизия 787-с стрелковай полк взводун кытта Илин Пруссия границатыгар тиийэ сэриилэспитэ.

1944 сыл атырдьах ыйыгар партияҕа киирбит. Польша босхолооһунугар кыттыбыт.

1950-с сылларга Забайкальскай байыаннай уокурук араас салайар дуоһунастарыгар сулууспалаабыт.

1962 с. — Саха АССР Байыаннай Комиссарын солбуйааччыта.

1963 с. — полковник Токарев Саха государственнай университетын байыаннай кафедратыгар үлэлээбит, ол кэннэ — ССКП историятын кафедратын доцена буолбут.

1975 сыллаахха история билимнэрин кандидатыгар диссертациятын көмүскээбит. 50-н тахса научнай үлэни суруйбут.

## Наҕараадалара
* Александр Невскай уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (15.05.1944)
* «Хотугу сулус» уордьан кавалера (2010)

## Өссө маны көр
"Хотугу сулус" уордьан кавалердара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Токарев Петр Никитич (ректорат)
Кандинский Вячеслав Алексеевич

**Кандинский Вячеслав Алексеевич** (1902—1973) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
Дьокуускайдаааҕы уус-уран училище бастакы директора.
1946—1952 сс. — Саха уус-уран түмэлин салайааччыта.

## Сигэлэр
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 5(46) — 2005:Кирилл Гаврильев:«Искусство должно быть абсолютно свободным»

## Өссө маны көр
* Саха Национальнай уус-уран түмэлэ
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Алексеев Михаил Федорович

**Алексеев Михаил Федорович** (15.02.1928—2001) — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан Михаил Федорович Алексеевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана (1966)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1972)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда
* Герои страны
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Семенов Григорий Трофимович

**Семенов Григорий Трофимович** (27.02.1903—16.06.1970) — геолог, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1903 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүт.
Элгээйи икки кылаастаах оскуолатын бүтэрэээт, 1916 сыллаахха Үрдүкү начальнай училищеҕа үөрэммит. 1922 сыллаахха Бүлүүгэ II ст. оскуоланы бүтэрбит.
1923—1924 сс.  Бүлүүгэ I ст. учууталлаабыт, оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1924 с. партия Саха Сиринээҕи обкома туһаайыытынан, Томскай университетыгар геология салаатыгар үөрэммит.

Университеты 1930 сыллаахха бүтэрэн Саха сиригэр кэлэн Хаҥаласка (Туймаада хочотун Хотугу Ытык хайатыгар турар бөһүөлэк) геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан анаммыт. Кини салалтатынан геологтар таас чох ссаппааһын аахпыттар уонна хостуурга сүбэлэри биэрбиттэр. 1931—1932 сыллаахха Буотама-Тиит Арыы геологтар баартыйаларын начаалынньыгынан үлэлии сылдьан Буотама үрэххэ тимир уруудатын разведкалаабыт. 

1932 сыллаахха Дьокуускай оруйуонун геологоразведочнай управлениетын начаалынньыгынан анаабыттар. 1933 сыллаахха Саха сирин геоологоразведочнай треһин начаалынньыга буолбут. Онтон 1934 сыллаахха "Союзникельоловоразведка" Саха сиринээҕи салаатын управляющайынан анаммыт.

1935 сыллаахха САССР Госпланын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт. 1936 с. ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн чилиэнинэн талыллыбы, онтон 1936 с. САССР Үрдүкү Сэбиэтин бастакы ыҥырыытыгар дьокутаакка хандьыдаат буолбут.

1938 сыллаахха РСФСР Холуобунай кодексын 58-с ыстатыйатынан хаайыллыбыт, суута 1941 сыллаахха буолбут, 8 сыл көннөрөр-күһэлэҥ лааҕырга уурахтаммыт. 1948 с. босхолонон баран хос тутуллубут уонна Красноярскай кыраайга суутунан көскө ыытыллыбыт, онно геологоразведка баартыйалараыгар үлэлээбит. 1949—1956 сс. Норильскай ГОК геологоуправлениетын ГРП-тыгар үлэлээлээбит. 1955 с. реабилитацияламмыт уонна бырааба барыта чөлүгэр түһэриллибит. 

1957—1969 сс. Саха срин геологиятын упраылениетын кылаабынай геологунан үлэлээбит. Бу кэмҥэ Саха сиригэр бөдөҥ геология арыйыылара буолбуттара: Айхал уонна Удачнай кимберлдит туруупкалара, Үөһээ Дьааҥыга көмүс сытар сирдэрэ, ртуть, хорҕолдьун, гаас сытар сирдэрэ. Ону таһынан Семенов олохтоох геологтары бэлэмниир үлэҕэ сүҥкэн өҥөлөөх, СГУ-га петрографияҕа уонна экономическай геологияҕа лиэксийэ ааҕара.

1970 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966.07.04)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Выбор якутян перед историей…
* Знаменательные даты и события -> Памятные даты -> 2003 год -> Февраль
* Семёнов Григорий Трофимович// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Аммосова Матрена Ивановна

**Аммосова Матрена Ивановна** — кыыл иитээччи, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр төрөөбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Матрена Ивановна Аммосоваҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1966)
* Ленин уордьана (1966)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Кини туһунан
* Данилова А. П. Саха Сирин Ленин орденнаах дьахталлара. — , 1974. — С. 13—15. 
* Николаева А. Саха Сирин Герой дьахталлара // «Хотугу сулус». — 1977. — № 3. — С. 73—78. 
* Томская О. Секреты ее жизни // «Заря Яны». — 1994. — 11 янв. — С.1. 
* Аммосова М. И. // Герои Соц. Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 10. 

## Сигэлэр
* Амосова Матрёна Ивановна// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Спиридонов Михаил Федорович

thumb|left|300px|Спиридонов Михаил Федорович
**Спиридонов Михаил Федорович** — ЛОРП «Юпитер» теплоходун хапытаана, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971).

## Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Кэбээйи улууһугар  Хатырык-Хомоҕо (II Лүүчүн) төрөөбүт.
Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Хотугу байҕал суолун Саха сиринээҕи Хотугу өрүс пароходствотыгар суол сулууспатын катерыгар мотуруостаабыт, 1946 сыллаахтан — «Пётр Ширшов» пароход мотуруоһа. 

Дьокуускайдааҕы өрүс техникумун уонна Благовещенскайдааҕы өрүс училищетын бүтэрбит. 

1954 сыллаахха «Генерал Ватутин» теплоход хапытаана буолбут.

60-ча сыл өрүс флотугар үлэлээбит. 

Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талылла сылдьыбыт.

2018 сыллаахха өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Арассыыйа Федерациятын транспорын үтүөлээх үлэһитэ.

## Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Барамыгин Николай Константинович

**Барамыгин Николай Константинович** (1886, ахсынньы 12 — 1972)  — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ.

## Олоҕун олуктара
1886 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Пеледуй сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 
1921 сыллаахтан Өлүөхүмэҕэ олорбута, хамначчытаабыта, онтон сир түүлэһэн Аммаҕа үлэлээбитэ.  1927 сыллаахха коллективизацияҕа кыттыбыта, сири таҥастыыр табаарыстыбаҕа киирбитэ.

1949 сыллаахха кини салайар биригээдэтэ уһулуччу үрдүк үүнүүнү ылбыта.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1950 сыл бэс ыйын 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан Барамыгин Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1950)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Аатын үйэтитии
* И. Я. Строд аатынан Өлүөхүмэтээҕи Түмэлгэ Н. К. Барамыгиҥҥа аналлаах хос тэриллибит. 
* Өлүөхүмэ куоратыгар кини аатынан уулусса ааттаммыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* Николай Константинович Барамыгин// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Рыбаковскай Эдуард Михайлович

**Рыбаковскай Эдуард Михайлович** (20.08.1927—18.07.2010) — биллиилээх суруналыыс, 1991-2002 сс. «Якутия» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Киренскэйгэ төрөөбүт.
* 1947 сылтан Саха АССР Пеледуй бөһүөлэк лесозаводугар рабочайынан үлэҕэ киирбит, ол сыл суруналыыс үлэтигэр көспүт. 
* 1963 сыллаахха Ураллааҕы государственннай университет суруналыыс идэтин бүтэрбит.
* Араас сылларга «Ленский судостроитель», «Ленский водник», «Социалистическая Якутия» хаһыаттарга үлэлээбитэ.
* 1991 сыл атырдьах ыйыттан 2002 сыл ахсынньытыгар дылы өрөспүүбүлүкэ «Якутия» хаһыатыгар сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 2010 сыллаахха от ыйын 18 күнүгэр Москваҕа, ыараханнык ыалдьан, 83-с сааһыгар күн сириттэн барбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (1997)
* Ем. Ярославскай аатынан Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата

## Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Федеральный информационный портал «SakhaNews» 19-07-2010 :Ушел из жизни известный якутский журналист Эдуард Рыбаковский 
* Теория журналистики:Скончался заслуженный работник культуры Российской Федерации и Республики Саха (Якутия) журналист Эдуард Рыбаковский
Флегонтов Семен Дмитриевич

**Флегонтов Семён Дмитриевич** (төр. 1918, Хадаар нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1918 сыллаахха Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгэр төрөөбүт.

1941 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан сэриигэ кыттыбыт. 47-с гвардейскай стрелковай дивизия 52-с туспа гвардейскай сапернай батальонугар отделение хамандыыра.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Кыһыл Знамя уордьана (28.05.1945; 14.06.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (11.02.1945; 12.08.1986)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (28.04.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (30.11.1942)
* Дьокуускай ытык киһитэ (1993)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
* Чурапчы улууһун Хадаар орто оскуолатыгар С. Д. Флегонтов аата иҥэриллибит.
* Чурапчыга кини аатынан уулусса ааттаммыт.

## Быһаарыылар
Третьяков Май Саввич

thumb|right|300px|Третьяков Май Саввич
**Третьяков Май Саввич** — саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта, «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера. 
Дьокуускай куорат уонна Орто Халыма улууһун Ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
1933 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Орто Халыма улууһун Өлөөкө Күөлүгэр булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1952 сыллаахха Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта, Красноярскайга тутуу батальонугар сулууспалаабыта. Аармыйатын болдьоҕо бүппүтүн кэннэ Красноярскай тутууларыгар сыл аҥаара хаалан үлэлээбит, 1954 сыл күһүнүгэр Дьокуускайга СМУ-1 тутуу тэрилтэтигэр Алексеев Михаил Федорович (кэлин Социалистическай Үлэ Геройа буолбут) биригээдэтигэр болуотунньугунан үлэҕэ киирбит.  Бу сылларга Дьокуускайга таас дьиэлэри күүскэ тутуу саҕаламмыта. Ирбэт тоҥҥо аан бастаан тэрилтэ эрэ дьиэлэрэ буолбакка, таас улахан олорор дьиэлэр тутуллар буолбуттара. 10 сыл кэриҥэ үлэлээн баран Третьяков бэйэтэ биригэдьиир буолбута.
  
Третьяков М. С. биригээдэтэ Дьокуускай куоракка «Лена» киинэ театрын, онтон Геололгия институтун дьиэтин ситиһиилээхтик туппута. Салгыы кини биригээдэтэ Ю. Гагарин аатынан типографияны, ЯКСМК, Хатастааҕы сибиинньэ иитэр комплексы, Дьокуускай көтөрү иитэр фабрикатын, университет саҥа корпуһун, «Туймаада» стадиону, «Чолбон» бассейны, 202-с түөлбэҕэ бастакы 112-с сиэрийэлээх дьиэни уо. д. а. дьиэлэри туппута.

2025 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үлэ Албан аата» уордьан толору кавалера
* РСФСР үтүөлээх тутааччыта
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Газета Якутия 30.04.2013:Неповторимое время Мая Третьякова
* «Эхо столицы» хаһыат 26.04.2013
* SakhaNews 30.04.2013:Строитель, которым гордится Якутск
Сергеев Михаил Семенович

**Сергеев Михаил Семенович** (1926—2025) — тутааччы, «Якуттяжстрой» № 1 тутар управлениетын столярдарын биригээдэтин биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971), РСФСР үтүөлээх тутааччыта, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха алтынньы 6 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ улууһун Кээччи с. төрөөбүт.
Кыра сааһыттан, начальнай оскуоланы бүтэрээт, үлэһит буолбут. Колхозка үлэлээбитэ, 17 сааһыгар үлэ фронугар ыҥырыллыбыт. 1944 сыллааххха, Дьокуускайга кэлэн, фабрично-заводской үөрэх оскуолатыгар киирбит.
1944 сыл бэс ыйыттан «Якутстрой» трест тутааччыларын биригээдэтигэр үһүс разрядтаах болуотунньугунан анаммыт.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан хаста да анана сылдьыбыт,  обкомун уонна горкомун чилиэнинэн талыллан үлэлээбит.
1982 сыллаахха дылы, үйэ аҥарын кэриэтэ, «Якутстрой» тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.

### Тус олоҕуттан
Кэргэнэ — Елизавета Васильевна Сергеева, үс оҕолоохтор. Чөл олоҕу тутуһара, сүүрэрэ, тымныы уунан кутунара. Муус аннынан балыктыырын, оҕуруоту көрөрүн сөбүлүүрэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ
* РСФСР үтүөлээх тутааччыта
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2006)
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (1982)
* Өлүөхүмэ ытык киһитэ.

2025 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр 99 сааһыгар Дьокуускайга өлбүт.

## Өссө маны көр
* Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно
* Дьокуускай ытык дьоно

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* 
* «Ил Түмэн» хаһыат:Герой Соцтруда Михаил Сергеев: «Якутск — это мой город» 
* Федеральный информационный портал «SakhaNews»:Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Соломонов Никита Гаврилович

**Соломонов Никита Гаврилович** — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун (билигин — Хаҥалас улууһа) Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1950 сыллаахха, туйгуннук үөрэнэн, Дьокуускайдааҕы педагогика училищетын бүтэрбит. 
* 1954 сыллаахха Саха государственнай пединститут естественнэй факультетын бүтэрбит. 
* 1954—1973 сс. — Саха государственнай пединститутугар, кэлин Саха государственнай университетыгар үлэлээбит: ассистент, старшай преподаватель, доцент, профессор, зоология кафедратын сэбиэдиссэйэ (1964—1973, 1994—1997 сс.), биолого-географическай факультет декана (1962—1964 сс.).
* 1961 с. — биология билимнэрин кандидатыгар «Экология водяной полевки в Центральной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1972 с. — биология билимнэрин докторыгар «Опыт изучения популяционной экологии грызунов и зайца-беляка в Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1973 сылтан — профессор.
* 1973—1997 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиал Биология институтугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн, директор солбуйааччытынан, зоология салаатын сэбиэдиссэйинэн, институт директорынан үлэлээбит.
* 1980—1986 сс. — ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Отличник высшего образования СССР» Бэлиэ
* «За охрану природы России» Бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Госсанэпидсулууспатын ытык үлэһитэ
* Россия билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* Дьокуускай Ытык олохтооҕо (2008)
* Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Соломонов Никита Гаврилович
Бочаров Виктор Иванович

**Бочаров Виктор Иванович** — Социалистическай Үлэ Геройа (1985), техническай билимнэр кандидаттара, «Якутуглестрой» комбинат начальнига (1975—1986).

## Олоҕун олуктара
* 1933 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр Томскай уобаласка байыаннай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1956 сыллаахха Киров аатынан Томскайдааҕы политехническай институту бүтэрбит.
* 1957—1962 сс. — Анжерошахтострой трест СУ маастарынан, учаастак начальнигынан, начальнигынан үлэлээбит.
* 1962—1969 сс. — Кузбасс Березовскай куоратыгар чоҕу байытар фабрика тутуутугар начальнигынан үлэлээбит.
* 1969—1975 сс. — Кемеровошахтострой трест салайааччыта.
* 1975—1986 сс. — «Якутуглестрой» комбинат начальнига.
* 1986—1988 сс. — ССРС чох промышленноһыгар миниистирин солбуйааччыта.
* 1988—1997 сс. — «Кузбассшахтострой» комбинат начальнига.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талыллыбыт (1978—1988 сс.).
* 1990—1993 сс. — РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1985)
* Ленин уордьана (1985)
* Икки Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Нерюнгри оройуонун ытык киһитэ (1985)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* МО Нерюнгринский район:Бочаров Виктор Иванович
* Биография
* Бочаров Виктор Иванович// Энциклопедия ЯСИА
Андреев Дмитрий Гаврильевич

**Андреев Дмитрий Гаврильевич** — сүөһү иитээччи, «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, Социалистыы Үлэ Дьруойа.

## Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүт. 2003 с. өлбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Андреев Дмитрий Гаврильевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* Ленин уордьана (1966)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*  Андреев Дмитрий Гаврильевич // Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 13—14.
Васильев Степан Иннокентьевич

**Васильев Степан Иннокентьевич** — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.

## Олоҕун олуктара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1949)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* Степан Иннокентьевич Васильев// Энциклопедия ЯСИА
* Незабвенная память: Герои Труда – коневоды-табунщики Якутии
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Васильева Анна Михайловна

**Васильева Анна Михайловна** (14.12.1916, Ураанай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Амма оройуонугар Ураанай нэһилиэгэр төрөөбүт.

1945 сыллаахха Бөтүҥ сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Ити дуоһунаһыгар 32 сыл үлэлээбит.
 обкомун чилиэнинэн иккитэ талыллан үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл муус устар 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Васильева Анна Михайловнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Герой (1971)
* Ленин уордьана (1971)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1976)
* Амма улууһун ытык киһитэ

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои Страны
* Анна Михайловна Васильева// Энциклопедия ЯСИА
* Почётные граждане // Амгинский улус
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 34—35.
Власов Иосиф Тимофеевич

**Власов Иосиф Тимофеевич** (30.03.1916—1989) — «Якутзолото» трест үлэһитэ, драга биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1961). Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Колбышево диэн билиҥҥитэ Омскай уобаласка киирэр дэриэбинэҕэ төрөөбүт. 1930 сыллаахтан «13 лет РККА» холкуоска киирбит. 1933 сыллаахха Саха сиригэр көспүт. Бастаан Чульмаҥҥа суол тутуутугар сылдьыбыт. Онтон 1935 с. Ленинскэй бириискэҕэ хачыгаардаабыт, драгаҕа машинистаабыт. Сэриигэ ыҥырыллыбыт. Демобилизация кэнниттэн Саха сиригэр төннүбүт,  «Ленинскэй» бириискэҕэ салгыы үлэлээбит. Биригэдьиир буолбут. 1960 сыллаахха кини биригээдэтэ Алтыс пятилетка (1956—1960) сорудахтарын толорбут.

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан уонна ССКП XXIII сийиэһин дэлэгээтинэн талылла сылдьыбыта.

1989 сыллаахха өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1961)
* Кыһыл Сулус уордьана

## Өссө маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Власов Иосиф Тимофеевич// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР : биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 42—43.
Ворона Иван Демьянович

**Ворона Иван Демьянович** — геолог, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
* 1930 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Украина Черниговскай уобалаһын Корой куоратыгар төрөөбүт.
* 1953 сыллаахха Киев политехническай институту бүтэрээт, Чита геологическай управлениетыгар, ол кэннэ Соҕуруу-Саха экспедицияҕа геологынан ананан үлэлиир. Соҕуруу-Саха экспедицияҕа геологтан саҕалаан партия начальнигар дылы тиийэ үлэлээбит. 
* 1959 с. — Соҕуруу-Саха экспедиция (ЯТГУ) сүрүн геолога.
* 1963 с. — Соҕуруу-Саха комплекснай экспедиция начальнига.
* 1965—1976 сс. — Саха Сиринээҕи геология управлениетын (ЯТГУ) начальнига.
* 1976—1984 сс. — ССРС геологияҕа миниистирин солбуйааччыта.
* 1984—1990 сс. — СЭВ геологическай сулууспатын салайааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Газета «Российские недра» от 03.11.2010 № 15—16 (108—109):С 80-летием, Иван Демьянович!
*  Ворона Иван Демьянович// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 46—47.
Горковенко Николай Романович

**Горковенко Николай Романович** (1921-1984) — Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начаалынньыга, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Томскай уобалас Асинскай оройуонун Ново-Кусково сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха Ааллаах Үүн оруйуонугар кэлэн көмүс хостооһуҥҥа үлэлээбит.

Аллаах-Үүн шахта «Сиэллээх» учаастагын начальнига.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1971)
* Ленин уордьана
* Үлэ Кыһыл знамятын уордьана
* Бочуот знаага уордьан

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 50—51.
Ултургашев Анатолий Павлович

**Ултургашев Анатолий Павлович** — балет артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Хакасскай автономнай уобалас Аскизскай оройуонун Нижняя Тея с. төрөөбүт.
1960 сыллаахха Новосибирскайдааҕы хореографическай училищеҕа үөрэнэ киирбит. Училищены бүтэрээт, 1968 сыл атырдьах ыйыттан П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай музыкально-драматическай театрыгар балет артыыһынан үлэлиир.
Саха оператын театрыгар режиссер көмөлөһөөччүтэ. Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж преподавателэ.

## Айар үлэтэ
Балет сценатыгар Наталья Христофорованы, Клавдия Иванованы, Наталья Посельскаяны, Саргылана Саввинаны кытта үҥкүүлээбитэ.
#### Толорбут партиялара
* Чурумчуку («Чурумчуку», Ж. Батуев) 
* Хулиган («Барышня и хулиган», Д. Шостакович) 
* Франц («Голубой Дунай», И. Штраус) 
* Хотой («Хотойдор хоту көтөллөр», Г. Комраков) 
* Вакх («Вальпургиева ночь», Ш. Гуно) 
* Адам («Сотворение мира», А. Петров) 
* Принц («Золушка», С. Прокофьев) 
* Феб («Собор Парижской богоматери», Ч. Пуньи) 
* Поэт («Шопениана», Ф. Шопен) 
* Альберт («Жизель», А. Адан) 
* Солор («Баядерка», Л. Минкус) 
* Принц («Щелкунчик», П. Чайковскай) 

## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Кэргэнэ — Ольга Ивановна Ултургашева.
4 оҕолоох. 
Улахан уола Саян аҕатын суолунан баран, Новосибирскайдааҕы хореографическай училищены бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар балет артыыһынан үлэлээбитэ. Билигин Англияҕа олорор, Кембридж университетыгар хореографическай студия преподаваетелэ.
Кыра кыыһа, Галина, 2006 сыллаахха Посельскайдар ааттарынан Дьокуускайдааҕы хореографическай колледж бүтэрбит, Суорун Омоллоон аатынан Саха оператын уонна балетын театрыгар балет артыыһа.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата (1978)

## Өссө маны көр
Кейметинов Василий Спиридонович - Баргачан

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
ЯСИА 22.04.2013:Звезда якутского балета 80-ых Анатолий Ултургашев отметил день рождения
Гуляев Прокопий Васильевич

**Гуляев Прокопий Васильевич** (05.07.1910—1978) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Бүлүүчээн нэһилиэгэр (билигин Сунтаар улууһугар киирэр) төрөөбүт.
Алдаҥҥа 1931 сыллаахха, Чурапчыттан 60 буолан комсомол ыҥырыытынан, кэлбиттэр. Ленинскэй шахтаҕа үлэлээбит. Ол кэннэ А. Косарев аатынан шахтаҕа саха биригээдэтигэр инструктор-забойщигынан үлэлээбит. Горняк идэлэрин барытын баһылаабыта.
Хойут Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур тэрилтэлэргэ үлэлээбит. 
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан иккитэ талыллан үлэлээбит.
1950 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыта.
1968 сыллааххха пенсияҕа тахсыбыт.
1978 сыллаахха күн сириттэн барбыт. Армавир куоракка көмүллүбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* Ленин уордьана
* «Бочуот Знага» уордьан
* Мэтээллэр
* Чурапчы Ытык олохтооҕо
* Алдан Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 55—57. 
* Гуляев Прокопий Васильевич// Энциклопедия ЯСИА
* Aldanweb:Гуляев Прокопий Васильевич
Дудкин Петр Иванович

**Дудкин Петр Иванович** (04.01.1910—1973) — Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, полковник, Өрөспүүбүлүкэ сибээһин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр Өлүөхүмэ Нохтуйа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.

1923 сыллаахха 13 саастааҕар телеграфка үлэлии киирбит.

1941 сылтан 1946 сыллаахха диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. II Ударнай Аармыйа парторга буолбут, сэриини полковник сыбаанньалаах түмүктээбит.

Сэрииттэн кэлэн баран Саха АССР сибээһин управлениетыгар начаалынньыгынан анаммыт уонна 1951 сыллаахха диэри үлэлээбит. Онтон Саха АССР Миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыт. 

1955 сылтан урукку үлэтигэр төннөн 1973 сыллаахха өлүөр диэри өрөспүүбүлүкэ сибээһин салайбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* 1964 сыллаахха «САССР сибээһин үтүөлээх үлэһитэ» буолар, сыл буолан баран - «САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ». 1966 с. Ленин уордьанынан наҕараадаламмыт.

* Социалистическай Үлэ Дьоруойа аат 1971 сыллаахха иҥэриллибит, иккис Ленин уордьанын ылбыт (1971)

1944 сыллаахха «Аҕа дойду сэриитин» 2 истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт. 

Дудкиҥҥа анаммыт өйдөбүнньүк «Сахателеком» сүрүн офиһын дьиэтигэр ыйанан турар. Ааптар – биллиилээх скульптор Егор Оготоев.

## Эбии маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* 
* Дудкин Пётр Иванович// Энциклопедия ЯСИА
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 63—65.
Черканов Алексей Николаевич

**Черканов Алексей Николаевич** (1910—23.02.1967) — Социалистическай Үлэ Геройа, шахтер.

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Саха АССР Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Бочуоттаах шахтер (1951)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1954)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 169—170.
Зайцев Николай Константинович

**Зайцев Николай Константинович** — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
Тикси оройуонун радиометкиин полярнай станциятын начальнига.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1960 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан Зайцев Николай Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  


## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1960)

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Колесов Николай Саввич

**Колесов Николай Саввич** (02.02.1912—31.12.1977) — саха чулуу булчута, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
* 1912 сыллаахха Усуйаана улууһун Тумат нэһилиэгэр удьуор булчут дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Алын сүһүөх үөрэхтээх.
* 1930 сылтан Ленин В.И. аатынан колхозка булчутунан (1961 сылтан «Усуйаана» колхозка) үлэлээн саҕалыыр.
* 1955—1956 сыллаах былаанын 37 бүк куоһарбыт. Ол эбэтэр Ийэ дойдутугар 84 тыһыынчаттан тахса солкуобай суумалаах күндү түүлээҕи туттарбыт. Кырсаны бултааһыҥҥа бүтүн Сойуус үрдүнэн рекорду олохтообут. Кырсаны үксү «пааһынан» бултуур этэ, үксүн мэҥиэнэн үчүгэйдик туттар этэ, промысловай площадканан тэрийбитэ. Бэйэтэ атын да булчуттары бэлэмнээбитэ, кини үгүс үерэнэччилэрэ С.И. Колесов, Н.П. Охлопков, К.Н. Сыроватскай Саха сириҥ биллиилэх булчуттара буолбуттара. 

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Колесов Николай Саввичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.  

* 1961 сылтан — «Усуйаана» совхоз булчута. Сонор суолун күрэҕэр 40-ча сыл устата сылдьыбыт. Хас сыл аайы былаанын аһара толороро. Аҥардас 1964 сылга 100 тыһ. солкуобайдаах көмүс түүлээҕи туттарбыт.
* Н. С. Колесов  Саха Уобаластааҕы комитетын Пленумун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. ССРС Үрдүкү Сүбэтин VI ыҥырыытын, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутаттарынан талылла сылдьыбыта.Тыа хаһаайыстыбатын инструкторынан үлэлии сылдьан, Саха Сирин араас муннуктарыгар булчуттардыын көрсүһэн, кырсаны бултааһын туһунан олоххо мунньуммут баай уопутун тарҕатара. Пенсияҕа тахсан баран Дьокуускай куоракка олорбут.  
* 1977 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1957)
* Ленин уордьана (1957)
* Аата Саха АССР Бочуотун кинигэтигэр суруллубут

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* «Ил Түмэн» хаһыат 23.03.2012: Усуйаана бастакы дьоруойа
Константинов Роман Иннокентьевич

**Константинов Роман Иннокентьевич** (14.10.1896—1994) — Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта, Саха Сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
* 1896 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Болугур нэһилиэгэр (билиҥҥи Амма улууһа) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
* 1933—1938 сс. — Константинов аатынан колхоз сылгыһыта.
* 1938 сылтан — М. В. Фрунзе аатынан колхоз сылгыһыта, сылгы ферматын сэбиэдиссэйэ.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1948 сыл атырдьах ыйын 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  

* 1949, 1958 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутата. 
* Чурапчы улууһун Мындаҕаайытыгар олорбут. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1948)
* Ленин уордьана (1948)
* Ленин уордьана (1949)

## Аатын үйэтитии
* Р. И. Константинов аата Чурапчы улууһун Амма орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2003)
* Чурапчы улууһугар Констатинов аатынан бириэмийэ олохтоммут

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда
*
Ньукуолун

**Ньукуолун** - православнай культураҕа сибэтиэй Нико́ланы (ве́шний) өйдүүр күн — илин уонна арҕаа славяннар, молдаваннар уонна румыннар өйдүүр күннэрэ. Ыам ыйын 9(22) күнүгэр ылыллар.
Россия Православнай сиэркэбэ этэринэн Николай Чудотворец XI үйэ бүтүүтүгэр уҥуоҕун Бари куоракка көһөрбүтүн чиэһинэн бэлиэтэнэр.

## Ньукуолун Саха Сиригэр
Православнай бырааһынньыктартан биир ордук улахан суолталаахтык бэлиэтэнэр.
Ньукуолуну сахалар сайын саҕаланыытын курдук бырааһынньыктыыллар. Дьиэҕэ алаадьы уонна кус миинин буһараллар. Сайылыкка көһөр бириэмэ буолар.
Корнилова Матрена Матвеевна

**Корнилова Матрена Матвеевна** (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, оҕуруот аһын үүннэрээччи, РСФСР уонна САССР үтүөлээх агронома.

## Олоҕун олуктара
* 1915 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1936 сыллаахха Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбит. 1936—1946 сс. МТС уонна оруйуон сир салаатын агрономунан үлэлээбит, оскуолаҕа учууталлаабыт. 

1951 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит.

1951 сыллаахтан Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын суортуур управлениетын начаалынньыгынан үлэлээбит, онтон Мэҥэ-Хаҥалас МТС уонна оруйуоннааҕы тыа хайаайыстыбатын инспекциятыгар сүрүн агронмунан үлэлээбит. 1961 сыллаахтан — Покровскайдааҕы ОПХ страшай агронм-овощевода. Бу үлэтигэр өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕуруот аһын уонна хортуопуйу үүннэрээччилэргэ уопут атастаһар оскуола тэрийбит.

Бурдук уонна оҕуруот аһын сиэмэлэрин тарҕатыынан дьарыктаммыт; Саха сиригэр оҕуруот аһын үүннэриини билимҥэ тирэҕирдибит.

1967—1971 сс. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VII ыҥырыытын дьокутаата.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1966 сыл муус устар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Корнилова Матрена Матвеевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1966)
* РСФСР үтүөлээх агронома
* Саха АССР үтүөлээх агронома

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны
* 
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 81—83
Кочнев Петр Павлович

**Кочнев Петр Павлович** (1925–1990) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха Ленскэй оройуон Нөөрүктээйи нэһилиэгин Толоон сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1936 с. төрөппүттэрин кытта Сангаарга көспүт. Төрөппүттэрэ онно шахтаҕа үлэлээбиттэр. Сэрии кэмигэр 16 сааһыгар кини эмиэ забойга үлэтин саҕалаабыт. Үлэлиир кэмигэр элбэх идэни баһылаабыт: бутчик, электрослесарь, бурильщик, погрузочик машиниһа, маастар–взрывник. Алданннааҕы хайа техникумун кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. «Сангарскай» шаахтаҕа 40-ча сыл үлэлээбит.  

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1971 сыл кулун тутар 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан Кочнев Петр Павловичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт.  

1990 сыллаахха өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1971)
* ССРС Ытык шахтера

## Эбии маны көр
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.