open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тихонов Николай Николаевич

**Тихонов Николай Николаевич** (2.12.1936, Ньурба оройуона, Кукаакы нэһилиэгэ) - экономический наука, доктора, профессор, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

1936 сыллаахха ахсынньы ый 2 күнүгэр Кукаакы нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1958 сыллаахха Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун экономикаҕа факультетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, 1958-1959 сс. тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр кылгас кэмҥэ үлэлээбитэ.

Дьоҕурдаах эдэр киһини таба көрөн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтугар ыҥыран ылбыттара. Онно үлэтин младшай научнай сотруднигынан саҕалаабыта. 1966 сылтан 1981 сылга диэри ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын филиалыгар старший научнай сотруднигынан, сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1981—1983 сс. конкурстаһан Сибиирдээҕи тыа хаһаайыстыбатын экономикаҕа научнай-чинчийэр институтун тыа сирин социальнай проблемаларыгар секторын сэбиэдиссэйинэн Новосибирскай куоракка үлэлии сырыттаҕына, Дьокуускайга төттөрү ыҥыран ылбыттара. 1982—1997 сылларга региональнай экономика институгугар тыа сирин экономическай уонна социальнай сайдыытын  проблемаларын секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1997 сылтан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар экономика кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.

Н.Н. Тихонов научнай үлэтин сүрүн хайысхатынан дойду Хоту сирин, ол иһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытын кыһалҕаларын, Саха тыатын сирин социальнай-экономическай боппуруостарын, рынок усулуобуйатыгар тыа хаһаайыстыбатын производствотын сайдыытын, дьонун-сэргэтин олоҕо чөллөөх хаалыытын кыһалҕаларын быһаарыы буолар.

Кини биир улахан үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үлэлэринэн, дьарыктарынан көрөн аһылыктарын норматын зоналарынан арааран быһаарыы буолар. Хоту сиргэ нэһиилэ тиийииэн олорор норманы-минимуму быһаарыы саҥа методикатын оҥорбута, онно олоҕуран билигин ити минимум оҥоһуллар уонна бу минимум олоххо чугас турар, биһиги олохтоох усулуобуйабытын учуоттуур.

Николай Николаевич рынок сыһыаннаһыыларын усулуобуйатыгар Саха сирин тыатын сайдыытын концепциятын оҥорбуг автордартан биирдэстэрэ, концепцияны правительство бигэргэппитэ. Кини бэчээккэ тахсыбыт 80-ча научнай улэлээх, ол иһигэр 6 монографиялаах. Кини «Северное село» диэн монографията 1966 сыллаахха Новосибирскай куоракка тахсыбыта. Билигин научнай кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ активнайдык үлэлэһэр, кини салалтатынан 5 киһи диссертация бэлэмнииллэр.

Н. Н. Тихонов научнай улэтэ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыс­тыба­тын үтүөлээх үлэһитин» аатынан бэлиэтэммитэ.
Васильев Карл Иннокентьевич

**Васильев Карл Иннокентьевич** — экономическай наука кандидата, 1954 сыл­лаах­ха Ньурба оройуонугар 1 Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай сэлиэнньэтигэр сулуус­палаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Маалыкай орто оскуолатын, онтон Иркутс­кай­даа­ҕы тыа хайаайыстыбатын институтун 1976 сыллаахха бүтэрэн, экономист-плановик идэтин ылбыта. Кини Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар контролер экономииһынан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмтэн саҕалаан сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар хаһаайыстыбаннай, производственнай салааларга араас дуоһунаска улэлээн улахан уопуттаах салайар үлэһит кэккэтигэр киирдэ.

Кэлиҥҥи уонтан тахса сылга «Саха Республикатын күндү металларга уонна таастарга комитетын» — государственнай унитарнай предприятиетын генеральнай директорынан үлэлии сылдьар. Бу кэрдиис кэмҥэ республика үлэһиттэрэ саҥа экономическай сыһыаннаһыыларга — рынокка киирии эппиэттээх кэмигэр, үбү-харчыны түмэр, ол үбү көдъүүстээхтик туһаныыны хааччыйар аналлаах тэрилтэ сүһүөҕэр турда, үрдүк квалификалиялаах кадрдарынан хааччылынна. Республика экономиката сайдыытыгар биир улахан быһаарар суолталаах олох саҥа структураны тэрийиигэ К. И. Васильев өҥөтө улахан.

Кини саҕалааһынынан уонна быһаччы кыттыытынан Комитет иһинэн республика валютнай фондата тэриллибитэ, Саха сирин күндү баайа: көмүс, алмаас, бриллиант оҥоһуктар хараллар хранилищелара үлэлиир буолта.

Кэккэ сылларга К. И. Васильев «Де Бирс» уонна «АЛРОСА» акционернай компания холбоһуктаах Кэтээн көрөр сэбиэтин чилиэнинэн үлэлээтэ уонна Россия, Саха сирин алмаас-бриллиант комплексын сайдыытыгар бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрдэ. Саха сирин интэриэһин көмүскээһиҥҥэ туруулаһан үлэлэстэ.

К. И. Васильев 2002 сыл ахсынньы ый 29 күнүгэр Табаҕатааҕы быыбардыыр уокуруктан Ил Түмэн депутатынан талыллан үлэлэбитэ. Кини быыбар иннинээҕи программатыгар «Эйигинниин бииргэ Туймаада уонна Эркээни хочолорун Саха Республикатын «визитнэй карточкатынан» 5 сыл иһинэн оноруохпут» диэн туран, элбэх тутууну ыыттарарга эрэннэрбитэ, онто туоларын иһин сыраланан үлэлээбитэ.

К. И. Васильев үлэтэ «Норуот хайаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан бэлиэтэммитэ.
Егоров Владимир Николаевич

**Егоров Владимир Николаевич** — педагогическай наука кандидата, доцент, Аан дой­дутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукатын академиятын член-кор­рес­пон­де­на, Ньурба оройуонун Кукаакы нэһилиэгэр 1950 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр колхоз­таах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1968 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн ба­ран, икки сыл совхозка механизаторынан улэлээбитэ. Кини 1970 сыллаахха конку­руһу ааһан Дьокуускайдааҕы государственнай университет физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна университеты ситиһиилэхтик үөрэнэн 1975 сыллаахха бүтэрбитэ, «физика преподавателэ» идэни ылбыта.

Университеты бүтэрэн оскуолаҕа физика учууталынан, республика сорох ос­куо­лаларын учууталларын техническэй хайысхалаах методическай холбуһуктарын са­лайааччытынан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Красноярскай кыраай эбэҥки уокуругун кыт­та сибээһи олохтуур, онно кадрдары бэлэмнииргэ көмөлөһүү наадата үөскээ­битэ. Онон сибээстээн кэргэннии учуутал Егоровтар хоту сиргэ ыытыллыбыттара. Он­но Н.​ В. Егоров орто оскуола директорынан улэлээбитэ. Кини 30 сыл устатыгар но­руот үөрэҕириитигэр үлэлээн кэллэ, онтон уон сылыгар Эбэҥки уокуругар үлэ­лээтэ. Киниэхэ үөрэммит элбэх киһи салалтаҕа, наукаҕа тахсыылаахтык үлэлии сылдьаллар.
В. Н. Егоров 1997 сылтан науканан дьарыктанар. Кыра комплектаах ос­куо­ла­лар проблемаларын туһунан тиэмэҕэ 1999 сыллаахха диссертацияны көмүскээн пе­да­гогическай наука кандидата буолбута.

Кини научнай үлэлэрин сүрүн хайысхатынан Хоту дойду усулуобуйатыгар үлэ­лиир кыра комплектаах оскуолалар, көһө сылдьан үөрэтэр оскуолалар ураты­ла­ра, проблемалара. Хоту дойду олохтоох омуктарын оҕолорун үөрэнэр усулуо­буй­аларан тэрийии, үөрэххэ чэпчэкитик киирэллэрин хааччыйыы курдук практическай суолталаах боппуруостара буолаллар.

Владимир Николаевич 14 бэчээттэммит научнай үлэлэрдээх. Кэнники 4 сылга атын автордардары кытта холбоһон Москваҕа «Akаdemia» издательстваҕа 2 моно­гра­фияны таһаартарда (2001, 2003 сс.), бэйэтэ хас да научнай ыстатыйалары суруйан бэчээттэттэ.

Кини научнай үлэтин таһынан элбэх үлэни толорор. Саха Государственнай педагогическай академиятын кафедратын уонна отделениетын олохтооһуҥҥа элбэхтик үлэлэспитэ. Владимир Николаевич СГУ педагогическай институтун комиссиятын чилиэнэ, кандидатскай үлэни бэлэмниир дьону салайар, сүбэлиир.
Кини элбэх научнай-практическай конференциялар үлэлэригэр кыттар. Ол курдук 2003 сыллаахха Хабаровскай куоракка буолбут Бүтүн Россиятааҕы научнай практическай конференцияҕа «Национальное образование: реалии и перспективы» диэн тиэмэҕэ дакылаат онорбута.

В. Н. Егоров үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Аан дойдутааҕы педагогическай үөрэхтээһин наукаларын академиятын член-корреспондена буолбута.
Данилов Иннокентий Федорович

**Данилов Иннокентий Федорович** - 1943 сыл ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр Бордоҥ нэһилиэгэр Тойон Уйалаахха колхозтаах кэргэнигэр терөөбүтэ.

1970 сыллаахха Дьокуускайдааҕы государственнай университеты бүтэрэн физик учуутал идэтин ылбыта. Кини бастаан Маалыкай орто оскуолатын 1961 сыллаахха бүтэрэн баран, Иркутскайдааҕы педагогическай институкка киирбитэ, онтон бастакы курсу бүтэрээтин кытта армияҕа ынырыллыбыта, сулууспатын кэнниттэн үөрэҕин Дьокуускайга салҕаабыта.

1970—1974 сылларга Хатыы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастаан завуһунан, онтон директорынан үлэлээбитэ. 1974—1978 сылларга ЫБСЛКС Ньурба оройуоннааҕы комитетын бастакы секретарынан талыллан үлэлээбитэ. Ити сылларга комсомол тэрилтэтэ тэрээһин-политическай өттүнэн салгыы бөҕергөөбүтэ, авторитета үрдээбитэ, комсомол чилиэннэрин докумуоннарын саҥаҕа уларытыы тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. 168 бастын комсомолецтар уонна 207 эдэр пионердар ССКП XXV съеһигэр рапорка илии баттыыр чиэскэ тиксибиттэрэ, 1200 орто оскуоланы бүтэрбиттэр комсомол путевкатынан совхозтарга производствоҕа барбыттара, бу сылларга комсомол оройуоннааҕы тэрилтэтэ ЫБСЛКС Киин Комитетын көһө сылдьар Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта.

1979—1991 сылларга Иннокентий Федорович партия Ньурба оройуонунааҕы комитетын пропагандаҕа, агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйинэн, райком секретарынан, райком партийнай комиссиятын председателинэн үлэлээбитэ.

1991—1995 сылларга Сүлэ оскуолатын директорынан үлэлээбтэ уонна бу оскуола 1992 сыллаахха республикаҕа бастакынан сири оҥоруунан дьарыктанар, экономическай хайысхалаах статустаах буоларын ситиспитэ. Кэнники сылларга Иннокентий Федорович бу оскуолатыгар социальнай педагог уонна Сүлэ нэһилиэгин администрациятыгар специалист быһыытынан тахсыылаахтык үлэлээтэ.

И. Ф. Данилов «Үлэҕэ килбиэнин иһин» медалынан, Эйэ Советскай фондатын Бочуотунай медалынан наҕараадаламмыта, «Комсомолга активнай үлэтин иһин», «РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна» знакторынан, ССКП уобаластааҕы комитетын, Комсомол Киин уонна уобатастааҕы комитеттарын, республика үөрэҕин министерствотын, республика Киин быыбардыыр комиссиятын бочуотунай грамотатарынан бэлиэтэммитэ.

Данилов И. Ф. партия уонна комсомол райкомнарын бюротун чилиэнинэн, олохтоох Советыгар уонна Ньурба поссоветын, Ньурба улууһун райсоветын депутатынан, ЫБСЛКС обкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта.

Кини Ньурба улууһун уонна Сүлэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.
Прокопьев Валерий Николаевич

**Прокопьев Валерий Николаевич** — 1950 сыллаахха балаҕан ыйын 12 күнүгэр Николай Иванович, Анна Никифоровна Прокопьевтар дьиэ кэргэннэригэр Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкай бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

Аҕалаах ийэтэ иккиэн биллиилээх учууталлар этилэр. Кэлин аҕата Николай Иванович колхознай-совхознай тутул ветерана, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин депутата, Ленин орденын кавалера буолбута. Ийэтэ Анна Никифоровна норуот үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.

Валерий Николаевич Прокопьевтар кыракый уоллара.
Такыров Ян Тимофеевич

**Такыров Ян Тимофеевич** 1935 сыллаахха Кукаакы нэһилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1953 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрээт, Москаатааҕы государственнай экономическай институкка уөрэнэ киирбитэ уонна 1958 сыллаахха институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, «Үлэ экономиката» диэн идэни ылбыта. Дьокуускайдааҕы Норуот хаһаайыстыбатын Сэбиэтин ананыытынан, 1958–1960 сс. Ыныкчааннааҕы бириискэҕэ нормировщигынан, инженер-нормировщигынан үлэтин саҕалаабыга.

Ян Тимофеевич 1960 сылтан олоҕун наукаҕа анаабыта, түөрт уонтан тахса сыл устата аата эрэ уларыйар биир Саха Республикатын региональнай институтугар бастаан лаборанынан, кэлин институт секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Республика салайар органнарын сорудаҕынан араас экспедицияларга, командировкаларга республика бары оройуоннарыгар сылдьан үлэ ресурсаларын таба туһаныы, көдьүүһүн үрдэтии боппуруостарынан элбэхтик дьарыктаммыта. Республика оҥоруулаах күүстэрин сайыннарыы, үлэ ресурсаларын көдьүүстээхтик туһаныы боппуруосгарын туһунан Бүтүн Союзтааҕы, региональнай мунньахтарга, конференпияларга элбэхтик кыттара.

Кини научнай үлэлэрин сүрүн тиэмэтинэн Саха Респубиликатыгар үлэ ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы. Хоту сиргэ рынок усулуобуйатыгар рабочай үлэлээх буолуутун, ону сүрүннээһин проблемалара, боппуруостара буолаллар.

Ян Тимофеевич 76 бэчээттэммит научнай үлэлээх, ол иһигэр «Саха АССР үлэтин ресурсаларын үөскэтии уонна туһаныы» (1990 с.) диэн монография автора,  атын автордары кытта холбоһон 11 монографияны суруйсубута.

Кини научнай үлэтин түмүгүнэн экономическай наука доктора буолбута, киниэхэ «ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделениетын үтүөлээх ветеранын» аата иҥэриллибитэ, «Үлэ ветерана» медалынан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотнай грамотатынан наҕараадаламмыта.

## Өссө маны көр
* Такыров Николай Васильевич
Петров Николай Михайлович

**Петров Николай Михайлович** — 1921 сыллаахха Ньурба оройуонун уруккута Кукаакы, билиҥҥитэ Бордоҥ нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Маалыкайга ситэтэ суох орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1941 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон Маалыкай сельпотун Хатыытааҕы маҕаһыыныгар продавеһынан үлэтин саҕалаабыта. 1944 сылтан Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар математика учууталынан үлэлээбитэ, 1947–1950 сылларга Малдьаҕарга санаторнай-лесной оскуолаҕа үлэлээн баран Хатыыга төннөн кэлэн 1954 сылга дылы оскуолаҕа математиканы үөрэппитэ.

1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрэн кэлэн Малдьаҕар, Хатыы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорадаабыта. Онтон 1961–1964 сылларга Степан Васильев аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1964 сылтан 1984 сылга диэри салгыы бастаан Малдьаҕар сэттэ кылаастаах, онтон Маалыкай орто оскуолатыгар математика преподавателинэн олус тахсыылаахтык үлэлээбитэ.

Николай Михайлович Петров эдэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ олоҕун бүтүннүү анаабыта, нэһилиэктэр общественнай олохторугар активнай кыттыыны ылара – Мэгэдьэк, Малдьаҕар олохтоох советтарыгар 12 төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ, маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, комсомольскай политическай үөрэхтээһин пропагандиһынан кэккэ сылларга ситиһиилээхтик үлэлээн ааспыта.

Кини РСФСР үөрэхтээһинин туйгуна буолбута, «1941-1945 сыллардаах Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан, партия уобаластааҕы комитетын, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун, Профсоюзтар уобаластааҕы Советтарын, Саха АССР Үөрэҕин министерствотын, ЫБСЛКС обкомун бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Ыччаты үөрэхтээһиҥҥэ, патриотическай тыыҥҥа иитиигэ үтүөлэрин иһин Саха АССР Үрдүкү Советын Президиума 1973 сыл сэтинньи 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петров Николай Михайловичка «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» диэн бочуоттаах ааты иҥэрбитэ.

Ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ уһун үтүө суобастаах үлэтин сыаналаан партия Ньурба оройуоннааҕы комитетын бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын Ньурба оройуонунааҕы Советын исполкомун 1972 сыл кулун тутар 3 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан Петров Н.М. Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.
Павлов Василий Семенович I

**Павлов Василий Семенович I** - Аҕа улуу дойду сэриитин кыттыылааҕа, минометчик, батарея хамандыыра, лейтенент, мэтэдиис учуутал, оскуола дириэктэрэ.

1917 сыл муус устар 20 күнүгэр Ньурба улууһун I Бордоҥун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историческай отделениетын үчүгэйдик үөрэнэ бүтэрбитэ. 1936 сыллаахха Куочай начальнай оскуолатын бүтэрэн баран бастаан Үөдэй начальнай, онтон Марха ситэтэ суох орто оскуолатыгар, 1938-42 сылларга Куочай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларыгар учууталлаабыта.

1942 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, В.И.Ленин аатынан Москватааҕы байыаннай-политическай училищены бүтэрбитэ. 1944 сыл алтынньытыттан Прибалтийскай фронт иккис ударнай корпуһун 28-с артиллерийскай минометнай бригадатын составыгар огневой взвод, батарея командирын быһыытынан Прибалтиканы босхолооһуҥҥа, өстөөх Курляндскай группировкатын урусхаллааһыҥҥа геройдуу охсуспута, икки төгүл ыараханнык бааһырбыта, улахан контузияны ылбыта, Аҕа дойду сэриитин инвалида буолан дойдутугар этэҥҥэ эргиллибитэ.
 
Сэрии кэнниттэн лейтенант В.С.Павлов Ньурба бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар учууталынан, Маалыкай орто оскуолатыгар, Күндээдэ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан үлэлэтэлээбитэ. 

Кини бэртээхэй методист-педагог, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатааччы этэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала буолбута, Улуу Кыайыы 20 сылынан Аҕа дойду көмүскэлигэр үтүөлэрин уонна сэрии кэнниттэн эйэлээх олоҕу тутууга активнай кыттыытын учуоттаан Василий Семенович Павлов Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.

Кини хорсун быһыыта, үлэҕэ сыһыана Советскай правительствонан үрдүктүк сыаналаммыта: Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иһин», «1941-1945 сылларга Аҕа дойду сэриитин бириэмэтигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «В.И.Ленин 100 сааһа туоларынан килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта; Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун, РСФСР уонна Саха АССР үөрэҕин министиэристибэлэрин Бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ. 

Василий Семенович Павлов 1976 сыл кулун тутар 9 күнүгэр 59 сааһыгар сылдьан ыалдьан өлбүтэ.
Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо)

**Васильев Иннокентий Васильевич III (Соччо)** - Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгин аатырбыт тимир ууһа **Дьаҕаһын Баһылайын** кэргэнигэр 1922 сыл муус устар 14 күнүгэр төрөөбүтэ.

Ситэтэ суох үөрэхтээх, Дьокуускайга ветеринардары бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн, 1940 сыллаахха Тулагы-Киллэмҥэ ветфельдшеринэн үлэтин саҕалаабыта. 1941 сыллаахха дойдутугар Маалыкайга ветучасток сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээн испитэ. 1943 сыл от ыйыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта, бастаан Ленинградскай фронт 56-с стрелковай полкатыгар, онтон III Прибалтийскай, III Украинскай, III Белорусскай фроннар састааптарыгар киирэр чаастарга сулууспалаан Ленинграды, Прибалтиканы фашистскай халабырдьыттартан босхолооһуҥҥа хорсуннук охсуспута. 1944 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр ыараханнык бааһыран, контузия ылан, уһуннук эмтэнэн, 1945 сыл алтынныьытыгар сэрии инвалида буолан дойдутугар төннөн кэлбитэ.

Сэрии кэннинээҕи сылларга эйэлээх олоҕу тутууга, эмсэҕэлээбит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэриигэ туруулаһан үлэлээбитэ. 1946-1952 сылларга Ньурбатааҕы ветстанция Маалыкайдааҕы учаастагын сэбиэдиссэйинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ. 1952-1953 сылларга Ньурба оройуонун Бордоҥугар «Инники этэрээт» колхоз правлениетын председателинэн, онтон салгыы пенсияҕа тахсыар диэри идэтинэн Маалыкай ветучаастагын ветфельдшеринэн үлэтин түмүктээбитэ.
Кини улахан дьиэ кэргэн ытыктанар аҕа баһылыга буолбута. Тапталлаах кэргэнэ, Герой ийэ Мария Афанасьевна Васильевалыын (Золотаревалыын) уон оҕону төрөтөн, улаатыннаран, барыларын үрдүк, анал орто үөрэхтээх дьон оҥортообуттара, сүүрбэ биэс сиэннэнэн, элбэх хос сиэннэнэн тапталлаах эһэ, эбэ, хос эһэ, хос эбэ буолбуттара.

Иннокентий Васильевич Васильев III Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ уонна дойду экономикатын чөлүгэр түһэриигэ өҥөтө советскай Правительствонан, республика, оройуон салалтатынан үрдүктүк сыаналаммыта. Кини аҕа дойду сэриитин I степеннээх орденынан, «Хорсунун иһин» «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «В.Т.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан килбиэннээх үлэтин иһин», «Германияны кыайыы иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, Саха АССР Үрдүкү Советын Президиумун бочуотунай грамотатынан икки төгүл, «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» диэн знагынан бэлиэтэммитэ, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарын ылаттаабыта, үлэһиттэр депутаттарын Бордоҥ нэһилиэгинээҕи Советыгар депутатынан, исполкомун чилиэнинэн хаста да быыбардана сылдьыбыта.

Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэриигэ хорсуннук охсуспутун уонна сэрии кэннинээҕи сылларга үтүө суобастаах үлэтин учуоттаан, партия Ленинскэйдээҕи райкомун бюротун уонна үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Советын исполкомун 1965 сыл ыам ыйын 8 күнүнээҕи холбоһуктаах уураахтарынан И.В. Васильев III Ньурба улууһун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ.

Васильев Иннокентий Васильевич III 1988 сыл муус устар 20 күнүгэр 66 сааһын туолаат, Маалыкайтан төрөөбүт-үөскээбит алааһыгар Тойон Уйалаахха барар суол кытыытыгар Бээкимдэ диэн алаас халдьаайытыгар көмүллүбүтэ.
Кириллин Петр Дмитриевич I

**Кириллин Петр Дмитриевич I** — Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Улахан Күөл түбэтигэр 1930 сыллаахха дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1949 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга учительскай институкка үөрэнэн физика уонна математика учууталын идэтин баһылаан Маалыкай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон 1953-55 сылларга Чуукаар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар директорынан, 1956-1961, 1965-1967, 1968-1969 сылларга Маалыкай орто оскуолатыгар машиноведение преподавателинэн үлэлээбитэ.

1961-1965 сылларга Степан Васильев аатынан колхозка учаастак сэбиэдиссэйинэн, колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан, 1967-1968 сылларга колхоз парткомун босхоломмут секретарынан, 1969-1978 сылларга совхоз Маалыкайдааҕы отделениетын управляющайынан, директорын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччытынан, онтон 1978-1989 сылларга Маалыкайдааҕы совхоз-рабкооп председателинэн бэрт тахсыылаахтык үлэлээбитэ.

П.Д.Кириллин элбэх ыччатын үөрэтэн-иитэн олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ, кылаас салайааччытын быһыытынан Маалыкай оскуолатыгар үс выпуһу таһаарбыта – кини үөрэппит оҕолоруттан икки наука доктора, хас да наука кандидата үүнэн тахсыбыттара.

Холкуос, совхоз салалтатыгар үлэлиир бириэмэтигэр былааннаах сорудахатары, социалистическай эбэһээтэлистибэлэри куруутун аһара толортоон хайҕабылга сылдьыбыта, колхоз, совхоз, совхоз-рабкооп материальнай-техническэй базалара, экономикалара бөҕөргөөһүнүгэр утумнаах үлэни ыыппыта.

Кини лектор, пропагандист, олохтоох советтар депутаттарын, исполкомнарын чилиэнин быһыытынан общественнай үлэҕэ активнайдык кыттара.

П.Д.Кириллин үлэтэр үрдүктүк сыаналаммыта: «1941-1945 сылларга Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килибиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, «Советскай потребкооперация туйгуна» бэлиэнэн, ЫБСЛКС Киин комитетын, уобаластааҕы комитетын, «Знание» общество республиканскай тэрилтэтин, партия райкомун, райсовет исполкомун бочуотунай грамоталарынан, «Холбос» респротребсоюз правлениетын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта.
Ньурба улууһун Депутаттарын мунньаҕын 1998 сыл бэс ыйын 18 күнүнээҕи уурааҕынан (Прот. №17, п.5) П.Д.Кириллиҥҥэ Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕун аата иҥэриллибитэ.
Ефремов Владимир Николаевич

**Ефремов Владимир Николаевич** - хапсаҕайдьыт, Саха АССР спордун маастара, учуутал, Ньурба улууһун Ытык киһитэ.

Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан чугас Бээкимдэ диэн алааска 1931 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр дьадаҕы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Малдьаҕар начальнай, Маалыкай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларын бүтэрэн, 1949 сыллаахтан Өҥөлдьө оскуолатыгар учууталлаабыта, 1958 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы государственнай университет филологическай отделениетыгар үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын преподавателин идэтин баһылаабыта. 1957 сыллаахха I Малдьаҕарга Ленин аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан талыллан үлэлии сылдьыбыта. Онтон колхозтар бөдөҥсүйбүттэрин кэннэ Степан Васильев аатынан колхоз Малдьаҕардааҕы учаастагар бригадирынан үлэлээбитэ.

1960 сыллаахха учууталыгар төннөн, Антоновка оскуолатыгар үс сыл үлэлээн баран, 1963-1967 сылларга II Хаҥалас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар завуһунан, 1967-1970 сылларга Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон пенсияҕа тахсыар дылы 1970 сылтан 1987 сылга диэри бэрт уһуннук уонна тахсыылаахтык Чуукаар оскуолатыгар оҕолору нуучча тылын уонна литературатын баһылыырга уһуйбута.
Владимир Николаевич Ефремов учуутал идэтин сөбүлээн, билитин-көрүүтүн утумнаахтык үрдэтинэн, энтузиаст-педагог быһыытынан оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ отучча сыл тохтоло суох ситиһиилээхтик үлэлээн эдэр ыччаты улуу нуучча тылын уонна литературатын таптаан, умсугуйан туран үөрэтэригэр улахан кылаатын киллэрбитэ.

Кини педагог быһыытынан баай уопуту мунньуммута, бэрт ирдэбиллээх, дириҥ эрудициялаах, үөрэнээччилэр ытыктабылларын ылбыт учуутал-педагог, иитээччи буолбута. Улахан болҕомтотун ыччат сиэр-майгы өттүнэн сөптөөхтүк иитиллиитигэр уурара, нэһилиэктэр общественнай олохторугар, үлэлэригэр мэлдьитин активнайдык кыттара, лектор, пропагандист быһыытынан истээччилэрин астыннарара.

Ефремов В.Н. саха норуотун саамай таптыыр спорт национальнай көрүҥүн – хапсаҕайдаһан тустууну баһылаабыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх маастара буолбута. Кини бу спорт көрүҥүн тус бэйэтэ кыттыынан пропагандалааһыҥҥа уонна тусуу ньымаларын үөрэтиигэ уһулуччу улахан оруолламмыта. 1954-1966 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха Республикатыгар абсолютнай чемпион быһыытынан тэҥнээҕин булбатаҕа, бэйэтин ыйааһыныгар республикаҕа аҕыс төгүл чемпион, Сибиир уонна Дальнай Восток бастакы спартакиадатыгар коряктыы тустууга чемпион буолбута. Кини көҕүлээһининэн, салалтатынан 1958, 1960, 1966 сылларга Ньурба тустууктара Саха сирин спартакиадатыгар ордук ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
В.Н.Ефремов ХХ үйэ 100 бастыҥ спортсменнарын кэккэтигэр киирбитэ. Кини аатынан республиканскай турнирдар ыытыллаллар, хапсаҕайдаһан тустууга республикаҕа, Россияҕа киэҥник биллэр авторитет буолар.

Кини Саха АССР спордун маастара, «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945 сс.) килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана», о.д. юилейнай медалларынан наҕараадаламмыта, «Физическэй культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» знагынан, элбэх грамотанан, дипломунан бэлиэтэммитэ.
Владимир Николаевич Ефремов Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Андреев Юрий Степанович

**Андреев Юрий Степанович** ССРС, РСФСР спордун маастара, Саха АССР үтүөлээх тренера, Саха республикатын физкультураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, 2002 сылтан Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

1952 сыллаахха Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгин Марха өрүс хочотугар сытар Улахан Күөл диэн учаастагар колхозтаах кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Кини Маалыкай орто оскуолатын бүтэрэн 1975 сылтан оройуонун оскуолаларыгар физкультура учууталынан, тренерынан үлэлээбитэ, салгыы Дьокуускайдааҕы государственнай университет физическэй үөрэхтээһиҥҥэ кафедратын бастаан ассистенынан, онтон старшай преподавателинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, онтон 1989 сылтан дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн спорт үрдүкү мастерствотын республикатааҕы оскуолатын Ньурбатааҕы филиалын старшай тренер-преподавателинэн үлэлээбитэ, 1994 сылтан Ньурба улууһун администрациятын спортка, туризмҥа отделын, управлениетын начальнигынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Кини олох эдэр сааһыттан физкультуранан, спордунан улаханнык умсугуйан туран дьарыктаммыта, ордук ситиһиилээхтик спортка саха национальнай көрүҥэ хапсаҕайдаһан тустуу сайдарыгар, Аан дойду таһымыгар тахсарыгар утумнаахтык уонна дьаныардаахтык үлэлэспитэ, бу көрүҥҥэ кини сөҕүмэр ситиһиилэммитэ, ону кини республикаҕа хапсаҕайдаһан тустууга уон алта төгүл абсолютнай чемпион да буолбута туоһулуур.

Кини  ССРС-ка, РСФСР-га, Дальнай Востокка уонна Сибииргэ, көҥүл тустууга, хапсаҕайга элбэх төгүл бастаталаан сылдьыбыта.
Тыасытов Александр Афанасьевич

**Тыасытов Александр Афанасьевич** — 1948 сыллахха, Ньурба оройуонун, I Бордоҥ нэһилиэгин, марха өрүс сүнньүгэр сытар … учаастагар сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар Афанасий Григорьевич Тыасытов кэргэнигэр төрөөбүтэ.

## Маалыкайдааҕы орто оскуоланы бүтэрэн …
Кини олоҕун бүтүннүүтүн Саха сиригэр физкультураны уонна спорду сайыннарыыга анаата, бэйэтэ ордук боксаҕа үчүгэй ситиһиилэммитэ – ССРС спордун маастара, боксаҕа биллиилээх тренер буолбута. «Трудовые резервы» добровольнай спортивнай общество республиканскай советыгар 16 сыл устата бокса тренеринэн үлэлээбитэ, Ньурбатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар, Саха государственнай университетыгар утумнаахтык үлэлээн элбэх үрдүк кылаастаах боксёрдары иитэн таһаарбыта, Олимпийскэй резервэ республикатааҕы училищетыгар директорынан тахсыылаахтык үлэлээбитэ.

Тус бэйэтэ боксаҕа республика чемпиона, Хабаровскай кыраайга уонна Львов куоракка ыытыллыбыт Бүтүн Союзтааҕы турнир кыайыылааҕа буолбута, тоҕус сыл устата Саха Республикатын боксаҕа федерациятын вице-президенинэн үлэлээбитэ, «Барҕарыы» фонда лауреата буолбута.

2002 сыллаахха Александр Афанасьевич Тыасытовка «Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Прокопьев Александр Николаевич

**Прокопьев Александр Николаевич** — экономическай наука кандидата — 1945 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.

1963 сыллаахха Маалыкай орто оскуолатын бутэрбитэ. 1963-1965 сс. «Степан Васильев» колхозка үлэлээбитэ. 1965 сыллаахха Иркутскайдааҕы тыа хайаайыстыбатын институтун экономическай факультетын студена буолбута. Институту 1969 сыллаахха бутэрбитэ уонна ол сыл Тыа хайаайыстыбатын министиэристибэтэ Сунтаар оройуонугар «Элгээйи» совхоз главнай бухгалтерын солбуйааччытынан үлэҕэ анаабыта. Ити сыл Ньурба оройуонун салалтатын көрдөһүүтүнэн, Ньурба оройуонугар «Марха» совхоз главнай экономиһынан ыытыллыбыта.

1972 сыллаахха кэскиллээх специалист быһыытынан, ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи отделенииетын Саха сиринээҕи филиалын аспирантуратыгар үөрэххэ ыытыллыбыта. Аспирантураны бутэрэн, 1976—1992 сс. бастаан младшай, кэлин старшай научнай сотруднигынан Саха сиринээҕи научнай киинин экономикаҕа отделыгар, онтон экономика институтугар улэлээбитэ. Манна улэлии сылдьан 1989 сыллаахха «Рациональное использование природных кормовых угодий Центральной Якутии» диэн тиэмэҕэ диссертацияны көмүскээн экономическай наука кандидата буолбута.

1992 — 1996 сс. маҥнай тэриллибит Хотугу сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын проблемаларын институтугар старшай научнай сотруднигынан үлэлээбитэ. 1996 сылтн Саха Республикатын айылҕа харыстабылын институтугар биологическай ресурсаларга Департаменын главнай специалиһынан улэлии сылдьар.
Михайлов Николай Евтроньевич

**Михайлов Николай Евтронтьевич** (1933-2002) — аатырбыт сылгыһыт, Мэҥэдьэк сылгыта туспа боруода буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи.

1933 сыллаахха Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр холкуостаахтар кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата эрдэ өлөн Маалыкай начальнай оскуолатын үһүс кылааһын бүтэрээт «Асхар» холкуоска сүөһү көрүүтүгэр үлэлээн барбыта.

Кэлин 1951 сылтан 1972 сылга диэри Степан Васильев аатынан «Передовой отряд» холкуоска, онтон сопхуоска сүүрбэттэн тахса сыл устатыгар сылгыһытынан, салгыы ынах ферматыгар бостуугунан үлэлээн 1997 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыта. Ордук тахсыылаахтык Николай Евтроньевич Степан Васильев аатынан сопхуоска, кэлин сылгы собуота буолбутун кэннэ үлэлээбитэ. Хаһаайыстыба биир тутаах үлэһитэ буолан бронь оҥоһуллан армияҕа ыҥырыллыбатаҕа.

Кини Степан Васильев совхоз, онтон сылгы собуотун аатырбыт сылгыһыттар А.Тыасытов, С.Афанасьев, А.Егоров, С.Петров звеноларыгар үлэлэспитэ. Сылгыны көрүүгэ-истиигэ сылын аайы үрдүк көрдөрүүлэри ситиһэрэ. Ол курдук VIII-IX пятилетка сылларыгар киниэһэ сыһыарыллыбыт сылгылыраны 100% тыыннаахтыы иитэн, кулун деловой тахсыытын 90-95%-ҥа тиэрдибитэ. Маны кини сылгыны табатык мэччитэн, сөптөөх аһылыгынан хааччыйан, көрө сылдьан сылгы ырыгыннаары гыннаҕына эбии аһатан, биэ төрүүрүгэр анал далларга хаайан, дьуһуурустуба олохтоон саҥа төрүөҕү энчирэппэккэ үрдүк көрдөрүүнү ситиһэрэ. Ити барыта звено, биригээдэ былаанын, эбэһээтэлистибэтин аһара толорор кыаҕын үөскэтэрэ.

Н.Е.Михайлов коммунистическай үлэ ударнига, сүөһү иитиитигэр иккис кылаастаах маастар буолбута, 1968 сыллаахха ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын кыттыылааҕа буолбута.

Степан Васильев аатынан совхоз, онтон конезавод сылгыта Мэгэдьэк боруода сылгыта буолуутугар сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: «Аҕа дойду улуу сэриитин 1941-1945 сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана» мэтээллэринэн, ССРС НХСБ (ДДНХ) боруонса мэтээлинэн, САССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын I степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Сылгыны иитиигэ үтүөлэрин учуоттаан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1964 сыл муус устар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан Н.Е.Михайловка «Саха АССР үтүөлээх сылгыһыта» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ. 

Н.Е.Михайлов 2002 сыл тохсунньу 17 күнүгэр 69 сааһыгар сылдьан өлбүтэ.
Петров Тимофей Иванович

**Петров Тимофей Иванович** — Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр 1914 сыл тохсунньутугар дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Кэтэхтэн үөрэнэн Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, начальнай кылаастарга учуутал идэтин ылан, олоҕун бүүс-бүтүннүү кыра уонна орто саастаах оҕолору үөрэтиигэ, иитиигэр анаабыта. 1930 сыллаахха Ньимискиэннээх  начальнай оскуолатын бүтэрэн, Кукаакы, онтон I Бордоҥ олохтоох Советтарын исполкомнарын секретарынан үлэтин саҕалаабыта. 1931-1932 сылларга Хатыы бөһүөлэгэр маҕаһыын продавеһынан-сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онтон 1932 сылтан 40-тан тахса сыл устата тохтобула суох Маалыкай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан, военругунан, Хатыы оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

ХХ үйэ отутус сыларыттан үйэ аҥаарын кэриҥэ бириэмэҕэ Тимофей Иванович Петров Хатыы, Маалыкай оскуолаларыгар 600-тэн тахса кыра саастаах оҕолору бастакы кылаастан бэһис кылааска диэри үөрэтэн-такайан билии-көрүү киэҥ аартыгар үктэннэрбит үтүө өҥөлөөх.

Кини илиитин иһинэн ааспыт оҕолортон кэлин сүүһүнэн учуонайдар, араас рангалаах салайар үлэһиттэр, учууталлар, врачтар, инженердэр, культура, искусство үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара

Кини учууталлыырын тас өттүгэр нэһилиэктэр общественнай-политическай олохторугар активнай кыттыыны ылара, олохтоох Советтарга депутатынан, исполкомнар чилиэннэринэн талыллан утумнаах үлэни ыытара.

Петров Тимофей иванович РСФСР үөрэҕириитин туйгуна буолбута, «Үлэҕэ туйгуну иһин», «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан. Килбиэннээх үлэтин иһин», «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл, «Үлэ ветерана» медалларынан наҕараадаламмыта, элбэх Бочуотунай грамотанан бэлиэтэммитэ, төрөөбүт-үөскээбит, уһуннук үлэлээбит Бордоҥун нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буолбута.

Улууска норуот үөрэхтээһинин ситимин атаҕар турорууга, сайыннарыыга, норуот хаһаайыстыбатын салааларыгар араас идэлээх кадрдар көлүөнэлэрин иитэн таһаарыыга улахан үтүөлэрин сыаналаан, Ньурба улууһун Администрациятын баһылыгын 1994 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 63 №-дээх уурааҕынан Тимофей Иванович Петров Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо аата иҥэриллибитэ.
Великодолинское

**Великодолинское** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 13 030.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Аньыы суолтата

Аньыы диэн тыл саха тыла буолбатах. 19-с үйэҕэ нуучча аҕабыыттара православнай таҥара үөрэҕин «грех» диэн тылын сахалыы тылбаастаарылар булан кэбиспит саҥа тыллара буолар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр бары үөрэхтээхтэр «айыыны оҥоруу үчүгэй» диэн үөрэҕи өрө тутаннар айыыны оҥорууну үчүгэй эрэ курдук сыыһа санааҕа киирбиттэрэ. Онтон киһи куһаҕаны оҥоруутун нуучча аҕабыыттарын үтүктэннэр, «грех» диэн тылы тылбаастааннар «аньыы» диэн тылы туһана сатыыллар, саха дьонун барыларын албынныыллар. (1,57).

Дьон олоҕор халыйыыны үөскэппит сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ айыыны үчүгэй диэһин, айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук этии суох буолуо этэ. 

Билигин даҕаны эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо; суруйааччылар, учуонайдар, нуучча тылын быһалыы үтүктээччилэр бу сыыһаны салҕаан иһэллэр.

Сахалар айыы диэн тыллара бэйэтэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин биллэрэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйыа суоҕа. (2,32).
 
«Аньыы» диэн тыл сахаларга былыр-былыргыттан суох тыл. "Аньыы" диэн тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я), 2013. - 108 с.

2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Көҥүл араадьыйа

**Көҥүл радиота** (нуучч. *«Ра́дио „Свобо́да“»* (толору аата — *«Радио „Свободная Европа“/Радио „Свобода“»* ааҥылычанныы  *Radio Liberty* эбэтэр *Radio Free*, атын аата **International liberty radio WorldWide**) диэн аан дойдуга үлэлиир араадьыйа. АХШ Конгресса үбүлүүр.  Сыалынан-соругунан демократия сыаннастарын пресса көҥүлэ суох дойдуларыгар тарҕатыыны биллэрэр.

Араадьыйа биэриитэ Илин Европа, Орто Азия уонна Илин Азия 23 дойдуларыгар 25 тылынан барар, ону тэҥэ интернекка тарҕанар. Төбө офиһа Прагаҕа баар (1995 сылга дылы Мюнхен куоракка баара). 

Официал сирэйэ

## Историята

## Ыытааччылар

## Географията
Czech Airlines

**Czech Airlines** (Чех Эирлайнс), Чехия национальнай авиакомпанията. Төбө штаб-квартирата Прага Вацлав Хавел аэпуордугар баар. ČSA аан дойдуга реактивнай самолеттары туттубут иккис авиахампаанньа этэ. Билигин араспысаанньа, чартер уонна таһаҕас таһар рейстардаах. 

Наар көтөр пассажирдарга бонуснай программатын аата "OK Plus", тоҕо диэн ОК диэн ИАТА биэрбит куода. **Czech Airlines**  Skyteam авиахампаанньалар альянсыгар киирэр.

## Быһаарыылар
SkyTeam

**SkyTeam** (*СкайТим*), диэн аан дойдуга авиахампаанньалар альянстарыттан икки буолар. Төбө офиһа Амстердам Схипхол аэропуордугар баар. 2000 сыллахха биэс хампаанньа Aeroméxico, Air France, Delta Air Lines, and Korean Air төрүттээбиттэрэ. Star Alliance уонна Oneworld олохтоммуттарын кэнниттэн үһүс альянс буолбута. 2013 сыл туругунан биэс континентан 19 авиахампаанньа чилиэн буолбуттара. Девиһа *"Caring more about you"*. Арассыыйаттан Аэрофлот 2006 сыллаахха холбоспута, инньэ гынан аан дойду авиакомпаниялар альянстарыттан бастакы этэ.

SkyTeam 178 дойдуга 1000ттан тахса сиргэ көтөр, күн аайы 15200 рейс оҥорор. Уопсай флотун ахсаана 4300 көтөр аал буолар. Альянс хампаанньаларыгар 452 тыһ. үлэһит үлэлиир. Аан дойду үрдүнэн 530 пассажирдарыгар аналлаах бизнес-заллардаах, сыл аайы альянс хампаанньаларын 569 мөл. киһи көтөр. 

### Толору бырааптаах уонна быыһык сибээстээх чилиэттэрэ
2015 кулун тутар туругунан, SkyTeam маннык хампанньалар чилиэн этилэр:

## Быһаарыылар
Korean Air

**Korean Air** (*Кореан Эйр*, *Кэриэйэ авиа хампаанньата*) — Соҕуруу Кэриэйэ уонна аан дойду бөдөҥ авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ.

*Korean Air* аан дойду саамай бөдөҥ 20 авиа хампаанньаларыттан биирдэстэрэ. 45 дойду 128 куоратыгар көтөр. Дойду иһинэн 12 сиргэ көтөр. Сүрүн хаабтара Сеул икки аэропорда — Инчхон уонна Кимпхо. *Korean Air* штаб-квартирата Сеулга Кансогу оройуонугар баар бөдөҥ филиаллара Чеджу аоэропорка уонна Пусааннааҕы Кимхэ аэропорка бааллар.

SkyTeam альянс төрүттээччи хампаанньалартан биирдэстэрэ. 2018 сыллаахха Кэриэйэҕэ буолар XXIII Пхенчан Олимпия оонньууларын официальнай спонсора буолбута.

## Устуоруйата
[thumb|220px|right|''Korean Air Lines'' [Boeing 747|Boeing 747SP сөмүлүөтэ Базель-Мюлуз-Фрайбург аэропордугар, Франция, 1985 сыл]]
[thumb|220px|right|[Boeing 747-400]]
[thumb|220px|right|[Boeing 737 Тэгу аэропорка]]
[thumb|220px|right|[Airbus A380 — Korean Air Lines бастакы A380 сөмүлүөтү тутар, 2011 с., ыам ыйа]]

*Korean Air* хампаанньаны 1962 сыллаахха Соҕуруу Кэриэйэ бырабыыталыстыбата 1948 сыллаахха тэриллибит Korean National Airlines хампаанньа оннугар тэрийбитэ.

1984 сыл кулун тутар 1 күнүгэр авиа хампаанньа аатын *Korean Air Lines* диэнтэн *Korean Air* диэҥҥэ уларыппыта. Соҕуруу Кэриэйэ былааҕа («Тхэгыкки») истииллэх ливрея киллэриллибитэ: үрүҥ көмүстээх халлаан күөҕэ. Бу ливреяны *Korean Air* Boeing корпорацияны кытта оҥорбута уонна аан бастаан Fokker F28 сөмүлүөттэргэ туттубута.

2007 сыл кулун тутарыгар *Korean Air* хампаанньаҕа 16 623 киһи үлэлиир этэ. Ол сыл бэс ыйын 5 күнүгэр хампаанньа бэйэтин иһинэн чэпчэки сыананы тутуһар Jin Air хампаанньаны тэрийбитэ. Бу саҥа хампаанньа «Korea Train Express» тимир суол хампаанньатын кытта күрэстэһэр соруктаах. Саҥа лоу-костер Сеул уонна Чеджу ыккардыларыгар көтөн 2008 сыл от ыйын 17 күнүгэр үлэтин саҕалаабыта. *Korean Air* салалтата этэринэн «оҕо» хампаанньаҕа эбии Boeing 737 уонна Airbus A300 сөмүлүөттэр бэриллиэхтээхтэр.

## Быһаарыылар
Scandinavian Airlines System

**Scandinavian Airlines System** (*Скандинавиа мультинациональнай авиакомпаниялар ситимнэрэ*), (SAS) диэн Швеция, Норвегия уонна Дания тутаах авиахампаанньата. Хампааньа 1964 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр олоъхтоммута.  Бастакы сырыытын 1946 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр оҥорбута.  

## Быһаарыылар
Lufthansa

250px|thumb|Кёльн куоракка төбө офиһа
**Lufthansa** (*Лүфтһанса*), Германия саамай бөдөҥ флагманскай авиакомпанията буолар, Европаҕа флотунан иккис миэстэни тутар авиа концерн буолар.
Хабтарынан Франфуркт уонна Мюнхен куораттар буолаллар. Хаб диэн икки көппөт сиргэ холбоһор уонна трансфердыахха сөптөөх аэропуорду ааттыыллар.

Star Alliance диэн авиахампаанньалар альянстарын чилиэнэ буолар, ол аата United Airlines уонна Air Canada курдук хампаанньалары кытта холбоһон араспысаанньа уонна маршрут ситимин үрдүгэр үлэлииллэр.

## Көтөр аалын флота

Маннык көтөр ааллары туттар:




## Быһаарыылар
Одун

мини
**Одун** — Саха Сирин патриот уолаттарын түмсүүтэ.

Официальнай аата: Молодежная Общественная Организация «Одун» Республики Саха (Якутия).

Официальнай сигэтэ: https://vk.com/odunnar

Сыала-соруга:

1. Cаха уолуттан дьиҥнээх саха эр киhитин иитэн оҥорон таhаарыы;

2. Cахабыт тылын, үгэhин, култууратын харыстааһын.


2009 сыллаахха СГУ устудьуоннара, Троев Алексей уонна Дорҕоон Дохсун (Ворогушин Бүөккэ), тэрийбиттэрэ.


Бэрэссэдээтэллэр:

1. Троев Алексей;

2. Васильев Айсен;

3. Тимофеев Алгыс;

4. Эргис Дуракинов;

5. Тускун Көбдө.
Түмэн (түмсүү)

**Түмэн** — Саха Сирин кэскиллээх ыччатын түмсүүтэ. 1992 с. «Тобул» диэн интеллектуальнай кулууп быһыытынан арыллыбыта. Онтон 2003 с. «Түмэн» диэн ааттанан билиҥҥэ диэри үлэлии-хамныы турар.

### Түмсүү сыала-соруга:
* Айыы күүһүн толоро, дойдубут айылҕата, өрүү чэчирии үүнэрэ;
* Айыы киһитин сиэринэн, киһи аймах үрдүк аналын толоро, кэрэни, сырдыгы батыһа дьоллонон олороро.
* Саха тыынын уота уостубаттыы тарҕана умайара;
* Омукпут үйэлэр тухары бөҕө, кытаанах туруктаах сандаара сайдара;
* Саха ыччата күүстээх ыраас санаалаах, кэскилигэр эрэллээх буолара;
Уйбаан Бахсылыырап (Попов Иван Иванович)

**Попов Иван Иванович** (суруйар аата **Уйбаан Бахсылыырап**) — Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. Саха Республикатын киинэтин ветерана. Уус -Алдан улууһун Лөгөй нэһилиэгин, Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

1948 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ.

Тиэмэҕэ бэриниилээх буолуу" номинацияҕа «Кыһыл көмүс бөрүө» , В. В. Никифоров — Күлүмнүүр аатынан бириэмийэлэр лауреаттара.

## Бэчээккэ тахсыбыт книгэлэрэ
* Бэлэхтээ дьол утаҕы, 1998
* Ыар кэмнэр тыыннаах туоһулара , 2000
* Умнар бырааппыт суох, 2000,
* Алгыс тыллаах ааҥҥын сабаммын2003
* Саптан саҕалаан, 2003
* Алаһа дьиэни арчылаан, 2007
* Байанай бэлэҕэ, 2008
* Хагдарыйбат хадьымалым, 2008
* Сэрии дьылҕа буолбатах, 2010
* Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбат- олох уостубат, 2010
* Тыыннаахтар олох олорор аналлаахтар, 2010
* Умнуллубатын кинилэр дьоһун олохторо, 2011
* Бахсы баттаамалаах ыччаттара, 2012
* Сэрии кэмин оҕолоро — эйэлээх олох уутара, 2013
* Сыллары өссө сырсыахха,
* Сэрии ааспат арахпат дуораана, 2015
* Сайылыгым барахсан, 2015
* Улуу Кыайыы сылыгар анаан «Ааспыт ахтылыннын, урукку умнуллубатын» трилогия , 2015

## Быһаарыылар
Адамова Саргылаана Саввична

**Адамова Саргылаана Саввична** — Саха Өрөспүүбүлэкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

1966 с. ыам ыйын 16 к. Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Илиҥҥи Сибиирдээҕи судаарыстыбыннай култуура уонна искусство академиятын бүтэрбитэ.

1990—1999 сс. — СӨ Нерюнгритааҕы актер уонна куукула тыйаатырын артыыската.

## Быһаарыылар
Рауховка

**Рауховка** () диэн Украина Одесса уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 603 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Дмитриев Юрий Алексеевич

**Дмитриев Юрий Алексеевич** — дуобакка ССРС спордун маастара.

Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх.
Жендринскай Степан Алексеевич

**Жендринскай Степан Алексеевич** — хапсаҕайдаһан тустууга, гиирэҕэ СР спордун маастара.

Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх. Балаҕаннаах оскуолатын дириэктэрэ.
Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич

**Кардашевскай Аскалон Иннокентьевич** — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, хапсаҕайга СӨ спордун маастара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан… / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О. Д. Федорова, Г. А. Саввинова]. — Дьокуускай, 2012. — С. — 190—215
Саввинов Василий Макарович

**Саввинов Василий Макарович** — кіІµл тустууга СР спордун маастарыгар кандидат. Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Софронов Роман Николаевич

**Софронов Роман Николаевич** – хапсаҕайга, көҥүл тустууга  СӨ спордун маастара. 

## Быһаарыылар
Анисимов Айаал Иннокентьевич

**Анисимов Айаал Иннокентьевич** – көҥүл тустууга РФ спордун маастара, ДВФО чөмпүйэнээтин 2012 с. кыайыылааҕа, Туурсуйаҕа ыытыллар аан дойдутааҕы Яшар-Догу аатынан турнир 2012 с. призера.
Афанасьев Василий Егорович

**Афанасьев Василий Егорович** — Үөһээ Бүлүү  Боотулуутуттан төрүттээх боксаҕа ССРС спордун маастара, Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера..  Афанасьев Василий Егорович (МС СССР по боксу, серебряный призер ЧР), Айаал Иннокентьевич Анисимов -МС РФ, Геннадий Юрьевич Прокопьев МС РС - бары Ботулуу уолаттара.

## Быһаарыылар
Максимов Иван Анатольевич

**Максимов Иван Анатольевич** — тайскай боксаҕа (муай тай) РФ спордун маастара.

## Быһаарыылар
Федотов Егор Васильевич

**Федотов Егор Васильевич** - хапсаҕайдаһан тустууга СӨ спордун маастара.

## Быһаарыылар
Данилов Александр Васильевич

**Данилов Александр Васильевич** – Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх гиирэ спордугар СӨ маастара, СӨ рекордсмена. 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээтигэр 2014 сыллаахха 78 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа маннык көрдөрүүлэринэн рекорд олохтообута: толчок - 62, рывок - 97, суумата - 110,5.
Николаев Игнат Алексеевич

**Николаев Игнат Алексеевич** — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, саахыматчыт, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат.
Устинов Андрей Иванович

**Устинов Андрей Иванович** — марафон сүүрээччи, чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара (1983 с.)

1931 с. Далыр нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ситэтэ суох орто үөрэхтээх. 1956 с. сайыныгар Дьокуускайга сүөһү үүрүүтүгэр барбыта. 1958 с. сайыныгар ат сүүрдүтүнэн дьарыктаммыта. 1960 с. бастакы мас көтүүлээх ат сүүрдүүтүгүгэр республика чемпиона. 1962 сылтан уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктанан, Арассыыйаҕа куоталаһыыга Саха сирин чиэһин 8 сыл көмүскээбитэ. Марафоҥҥа олохтообут рекорда республикаҕа 15 сыл устата тупсарыллыбакка турбута. «Урожай» общество сүүмэрдэммит хамаандатыгар үстэ киирэн, союзнай суолталааах «Труд» хаһыат бирииһигэр кыттыбыта, куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ. 1967 с. РСФСР финальнай спартакиадатыгар Ленинград куоракка марафоҥҥа сүүрүүгэ 6-с миэстэни ылан, ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын сахалартан бастакынан толорбута. РСФСР «Урожай» ДСО-тун Бочуотунай чилиэнин аатын сµкпµтэ. 1981 с. «Саха АССР-га физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» знагынан наҕараадаламмыта. 1983 с. Саха АССР спордун маастара, 1987 с. РСФСР спордун ветерана үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2001 с. «20-с үйэ спордун лауреата» аат бэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Степанов Степан Егорович

**Степанов Степан Егорович** — Түргэн Бөҕө. Кырыкый нэһилиэгиттэн улууска, республикаҕа бастакынан биллибит, «хапсаҕай» тустуу маастара. Улуус чиэһин элбэхтэ көмүскээбит, республикаҕа 4 төгүл, Бүлүү сүнньүгэр 5 төгүл бастаабыт, республика чиэһин хуреш тустууга Сибиир уонна Дальнай Восток күрэхтэригэр көмүскээн 2 төгүл бастаабыт Саха Сиригэр киэҥник биллибит тустуук. Саха биир аатырар бөҕөһө Степанов Василий Иннокентьевич-Буучугурас Бөҕө туттар албаһын киэҥ араҥаҕа, аан дойдуга «Түргэннээһин» диэнинэн биллибит хапсаҕай албаһын тарҕаппыт тустуугунан буолар. Бу албаһы туттан утарсааччыларын кэбирэхтик, түргэнник охторорун иһин норуот «Түргэн Бөҕө» диэн ааттаабыт. 

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Данилов Василий Николаевич

**Данилов Василий Николаевич** — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара (1974 с.), ССРС студеннарын 5 төгүллээх чемпиона, ССРС норуоттарын спартакиадатын 1979 с. хамаандатын боруонса мэтээлин призера, Россия 1974 с. чемпионатын үрүҥ көмүс призера.

## Быһаарыылар
Бырдакаров Валерий Афанасьевич

Бырдакаров Валерий Афанасьевич — хапсаҕайга СР спордун маастара, ветерана. САССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун, Ороһу нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, II-с ыҥырыылаах Улуус мунньаҕын депутата.

## Быһаарыылар
Лебедкин Семен Руфович

**Лебедкин Семен Руфович** (төр. 1949, алтынньы 3 күнэ, Ороһу, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха АССР, ССРС) диэн хуреш тустууга РФ спордун маастара, хапсаҕайга СР спордун маастара, конул тустууга РФ спордун маастара, суруйааччы.

## Быһаарыылар