Күүстэр уратылара

Киһиэхэ этигэр-сиинигэр үөскүүр күүстэр дьайар кыахтарын, уратыларын сахалар былыр-былыргыттан арааран билэн тылбытыгар киллэрбиттэрин туһана сылдьабыт. Күүс диэн эт-сиин туруору күүһэ этиллэр уонна кыраттан саҕалаан улаатыар диэри маннык уларыйар: 

- Сыра диэн киһи этин-сиинин ис күүһэ, быстар хамсаныыларын оҥоруута ааттанар. “Сыра-сылба быһынна” диэн этии киһи аһаабакка, сынньаммакка эрэ хамсаныылары кыайбат кэмэ кэлиитин биллэрэр. ”Сыралаах үлэ” диэн этии аһара үлэлээһинтэн, хамсаныылартан эт-сиин быстыытын, кыайан чөлүгэр түһэн биэрбэтин биллэрэр.

- Сылба. Улаханнык сылайбыт, илистибит киһи аҕыйаабыт күүһэ-сэниэтэ сылба диэн ааттанар. “Сылбата быстыбыт”, “Сылбаахы буолбут” диэн аһылыга тиийбэтиттэн кыайан эрчимнээхтик хамсаабат буола сылайбыт, күүһэ-кыаҕа букатын быстыбыт киһини этэллэр.

- Мөлтөх диэн бэйэтин нэһиилэ кыанар, күүһэ-кыаҕа аҕыйах, бытааннык, сэниэтэ суохтук хамсанар киһини этэллэр. Бу тыл эт-сиин күүһүн тэҥэ, өйү-санааны быһаарыыга эмиэ туттуллар.

- Күүс диэн эт-сиин хамсаныыны оҥорор дьоҕура, күүһэ. “Күү” диэн элбэх уу үөһээттэн эньиэргийэлээхтик, күүстээхтик, күүгүнэччи түһэр тыаһа. Бу тыаска ыһар, тарҕатар “с” дорҕоон эбиллиититтэн күүс диэн тылбыт үөскээбит. Эт-сиин эрчиллэриттэн күүс эбиллэр. 

- Күүстээх диэн бэйэтин лаппа кыанар, киппэ көрүҥнээх киһини этэллэр, күүс баарын уонна элбэҕин биллэрэллэр. 

- Модун диэн олус элбэх күүс. Бу күүс эккэ-сииҥҥэ сыһыаннааҕа модьу диэн эт-сиин көрүҥүн, күүстээҕин быһаарар тылтан үөскээбитэ буолар. Модьу диэн бөҕө-таҕа, халыҥ-киппэ көрүҥү этэбит. 

Күүс диэн киһи туруору күүһэ ааттанар. Эт-сиин элбээтэҕинэ күүс эмиэ элбээн биэрэр уонна хамсаныылары оҥороруттан күүс дьайыыта үөскээн атыттарга биллэр. Күүс хамсаныылары оҥорорун киһи өйө-санаата, буор кута салайан түргэнник эбэтэр бытааннык хамсанарын үөскэтэр. Бу күүс буор куттан, өйтөн-санааттан тутулуктаах уларыйыылара, дьайыылара күүһүрүүтэ атын тылларынан этиллэн бэриллэллэр. Буор кут хамсаныылары оҥорор кыаҕа олус кыраттан саҕалаан улахаҥҥа диэри уларыйар уонна сыыйа-баайа эбиллэн иһэрин быһаарар тыллар туттулла сылдьаллар:

- Сылаа. Мөлтөх күүс. Аҕыйахтык хамсаныыга эрэ тиийиэн сөп. Сылай диэн кыра аһылыктаах, элбэҕи кыайан аһаабат, күүһэ-уоҕа мөлтөх киһини этэллэр. Аһылык киһи оҥорор үлэтигэр ыытар эньиэр-гийэтин кыайан толорон биэрбэтэҕинэ сылайыы кэлэр.

- Сэниэ диэн олус кыра да буоллар киһиэхэ күүс баарын биллэрэр. Сэниэ аһылыктан киирэн эбиллэрэ ордук биллэр. “Сэниэлэнним” диэн аһылык кэнниттэн киирбит соччо элбэҕэ суох күүс ааттанар. Сэниэ кыра, киһиэхэ сөбүгэр, кыанан эрэ сылдьар күүһү биэрэр. “Сэниэлээх” диэн эттэхтэринэ, син бэйэтин кыанар, түргэнник хамсанар киһи буолар. “Сэниэлээх соҕустук хамсанан биэр” диэн бытааннык, мөлтөхтүк хамсаныыны оҥорууну тиэтэтэн, күүһүрдэн биэриэххэ сөп.

- Кыанар киһи диэн лаппа күүстээх киһи ааттанар. Киһи тулуура, туттунар күүһэ кыан, кыанар диэн тылларынан эмиэ бэриллэр. Кыанар киһи тулуурдаах, бэйэтин туттунар, тохтотунар күүһэ элбэҕин тэҥэ, этин-сиинин кыайа-хото хамсатар кыахтаах. Туттунар күүс, тулуур, өһөс буолуу олоҕу киһи быһыылаахтык, уһуннук олороругар ти-риэрдэр саамай тутаах күүһэ, хаачыстыбата буолар. Биир сыыһа туттунуу, аһара барыы киһи олоҕун төрдүттэн уларытан кэбиһиэн сөбүн өйдөөх-санаалаах киһи билэрэ, олоҕор тутуһара сөп. Кэлэр көлүөнэлэр туттунар күүстээх, тулуурдаах буола улааталларыгар тириэрдэр “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өспүт хоһоонун олоххо тутустахпытына эрэ салгыы сайдар кыахтанарбытын билиэххэ.

- Эрчим диэн сэниэттэн биллэр элбэх күүс. “Эрчимнээх” диэн эттэхтэринэ балачча элбэх, түргэнник хамсанар кыах баара ааттанар. Физика сокуонунан күүскэ түргэнэ эбилиннэҕинэ дьайар күүһэ соччонон улаатан биэрэрэ быһаарыллар. Хамсаныылары оҥорууттан күүс уларыйара, соһуччу эбиллиэн сөбө сахабыт тылыгар олус былыргы кэмнэртэн киирэн иҥмит. Эрчимнээхтик хамсаныы диэн түргэн уонна күүстээх хамсаныылары оҥоруу ааттанар.

- Кыах диэн элбэх күүс. Бэйэтин этин-сиинин, ыйааһынын кыайа-хото, түргэнник хамсатар киһи кыахтаах, кыанар киһи диэн быһаа-рыллар. Кыаҕы таһынан диэн этии киһи аһара хамсанан, этин-сиинин эчэтиэн сөбүттэн, аһара барыы кыаллыбатын биллэрэр. 

- Күдэх диэн олус элбэх күүс соһуччу киириитэ. Күүс-күдэх диэн холбуу этиигэ үгүстүк туттуллар. Соһуччу кутталтан киирэр күүһү быһаарыыга күдэх диэн тыл сөп түбэһэр. Бу ыксаллаах кэмҥэ дьоҥҥо соһуччу күүстэнэн-күдэхтэнэн хаалыы элбэхтик бэлиэтэнэр. Киһи кутталтан куотаары киэҥ, дириҥ көҥүһү үрдүнэн ойон кэбиспит эбэтэр сиэмэх адьырҕаттан быыһанаары үрдүк тииккэ ыттан тахсыбыт түбэлтэлэрэ сурукка киирэннэр биллэллэр.

Күүс бу эбиллэн биэрэр уратытын үрдүкү кылаастаах тустууктар, спортсменнар туһаныахтара этэ. Үйэтигэр хотторботох тустуук Мас Мэхээлэ утарсааччытын убаастаан тэҥнэһэ сатаабытын киһитэ өйдөөбөккө, кыайыыһыбын диэн санааҕа киирэн хатылаан туста сатаабытыгар, киһитэ соҕотохто уларыйан, этэ-сиинэ мастыйан, сылбырҕата эбиллэн кыайыыны ситиспитэ биллэр. Эрдэттэн бэлэмнэнэн турукка киирии диэн өй-санаа уратытын үгүс күрэстэһээччилэр күрэхтэһиигэ киирэллэригэр туһаныахтара этэ.

Күүс бэйэтэ эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Туруору күүс баара тас көрүҥтэн син биллэр, онтон хамсаныылартан эбиллэн биэрэр туспа күүс эмиэ баарын уонна киһи буор кутун сайдыытыттан тутулуктааҕын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар тылбытыгар киллэрбиттэрин билигин туһана сылдьабыт. (1,72).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.