Былдьаһыктаах бырта сыата

Былдьаһыктаах бырта сыата диэн этии дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар туох эрэ олус үчүгэй курдук сананыллар уонна сыаналанар үөскээн тахсарын былдьаһа, бэйэлэрин диэки тардыһа сатыыллара үөскүүрүн биллэрэр. Икки омуктар арахсыылара тиийэн кэллэҕинэ, бу ордук санаһыы сири үллэстиигэ тиийэн хааллаҕына кыра сэриитэ суох быһаарсыы кыаллыбата билигин даҕаны үөскүөн сөп.

Төрөөбүт дойду былдьаһыктаах бырта сыатыгар кубулуйарыгар элбэх омуктар бу сиргэ эйэлээхтик бииргэ олороллоро тириэрдэн кэбиһэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Бу сиргэ төрөөбүт, үөскээбит араас омуктар бары, бу сири төрөөбүт сирдэринэн ааҕыналларынан атыттарга биэрбэт санааларын аһара улаатыннаран кэбиһэр.

Уһуннук бииргэ олорбут омуктар арахсан тус-туспа барыыларыгар сир үллэстиитэ ордук сытыырхайан хаалар. Төрөөбүт дойду диэн өйдөбүл аһара барыыта атыттары туората, үүрэ сатааһыҥҥа тириэртэҕинэ үтүрүссүү үөскээн тахсыан сөп.

Бырта сыата диэн сүөһү иһигэр мунньуллар сыа ааттанар. Бу бырта сыата табыллан үллэһиллибэккэ хаалан былдьаһыы төрүөтүгэр кубу-луйара элбэҕин иһин, өс хоһоонугар киллэрэн туһаналлар.

Сэбиэскэй Сойуус эйэлээхтик үрэллиитигэр бары саҥа үөскээбит дойдулар 1991 сыллааҕы кыраныыссаларын тутуһан арахсыбыттара. Үчүгэй айылҕалаах Крым тумул арыыта Украина территориятыгар киирэн сылдьара Россияны кытта сыһыаҥҥа былдьаһыктаах бырта сыата буолуутун үөскэппитэ. 

Ньиэп уонна гаас атыылааһыныттан түргэнник байбыт, көммүт Россия сэриитин сэбин сайыннаран Украинаны баһылыы сатыыра улааппыта. Онно олохтоох нууччалары бэйэтин диэки тардыыны оҥорон араас хамсааһыннары үөскэппитэ. 

Президент Янукович куоппутун кэнниттэн былдьаһыктаах сирдэрин былдьаан ылыыны 2014 сыллаахха саҕалаан бырта сыатыгар кубулуйбут Крымы Россия эйэлээхтик ылбыта. Бу кэмҥэ Украинаҕа былаас уларыйыыта бара турарынан сэриилэһэ сатаабатахтара. 

Тайбан арыытыгар урукку кэмҥэ коммунистарга кыаттарбыт гоминдан, Чан-Кай-ши сэриилэрэ хорҕойбуттара. Бу дойду АХШ-ны кытта кыттыһан, демократия тутулун тутуһан үлэ оҥорон таһаарыытыгар үрдүк сайдыыны ситиһэн сылдьар.

Экономикатыгар сайдыыны ситиһэн армиятын күүһүрдэн, тупсаран иһэр КНР Тайбан арыыны бэйэтин бас билиитигэр ылар санаата улаатан сылдьар. Бу баҕа санаа улаатыытыгар Тайбан арыы олох-тоохторо аныгы микрочиптары оҥорууга улахан ситиһиини оҥорбуттара ылар буолла. Былдьаһыктаах бырта сыата буолбут Тайбан арыы мантан инньэ эйэлээхтик олорорун туһугар, бу сайдыылаах производствоны АХШ бэйэтигэр көһөрөн ылара буоллар былдьаһыы төрүөтэ аҕыйыа этэ. Ордук санааһын аҕыйааһына былдьаһыы үөскүүрүн суох оҥорорун туһаныы буолар.

Киһиэхэ атын дьон үчүгэйдэрин курдугу булунууга баҕара санааһын үөскээһинэ ордук санааһын диэн ааттанар. Дьон икки ардыларыгар ордук санааһын үөскээн тахсара аһара бардаҕына былдьаһыктаах бырта сыатын үөскэтэн таһааран иһэр.

Былдьаһыы үөскээн тахсар төрүөтүн суох оҥоруу ордук санааһын аҕыйыырын, аһара барбатын үөскэтэрин туһаныы эрэйиллэр.

Туох барыта аһара бардаҕына хайа эрэ өттүгэр халыйыыны үөскэтэрэ олоххо куһаҕаны аҕалар. Ордук санааһыны аһара ыытан кэбиһии былдьаһыктаах бырта сыата туохха барытыгар үөскээн тахсарыгар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Ыалдьыт ханнык эрэ малы аһара хайҕаатаҕына, бу малы бэйэтигэр бэлэхтээн кэбиһии туһалааҕын, ордук санааһынын тохтоторун грузиннар туһана сылдьаллар.

Дьон өйө-санаата аһара барбатын туһугар киһилии быһыыны үөскэтэн сахалыы таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Ыра санаалар диэн аһара барбыт, киһи бэйэтин кыаҕынан кыайан оҥорон олоххо киллэрбэт санаалара ааттаналлар. Ыра санаалар диэн аһара баран халыйбыт санаалар буолаллар уонна элбэх аптаах остуоруйалары үөскэппиттэрин билэбит.

Киһи бэйэтин кыаҕынан оҥорон олоххо киллэрэр санаалара баҕа санаалары үөскэтэллэр уонна киһилии санаалар диэн ааттаналлар. Бу санааларын киһи толорор кыахтааҕа дьолу билэрин үөскэтэллэр.  

Киһилии санаалар диэн киһи бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан олоххо киллэрэр санаалара киһилии быһыыны үөскэтэр буоллахтарына аат-таналлар. Санаа уларыйан, солбуйсан биэрэрэ түргэниттэн киһи баҕа санааларын эмиэ киһилии санааларга киллэрэн биэрэрэ эрэйиллэр. Ыра уонна баҕа санаалар икки ардыларыгар үһүс өрүт, киһилии санаалар үөскээн тахсалларын туһаннахха табыллар.

Киһи баҕа санаалара икки өрүккэ арахсан сылдьалларын таһынан икки ардыларыгар үһүс өрүт үөскээн тахсан иһэр:

1. Үчүгэй, туһалаах санаалар.

2. Куһаҕан, буортулаах санаалар.

3. Киһилии санаалар.

Араас элбэх баҕа санаалар киһиэхэ элбэхтэр. Бу баҕа санаалартан сорохторо куһаҕан буолан хаалыахтарын сөп. Киһи баҕа санааларын киһилии санааларга киллэрэн биэрэ сылдьара эрэйиллэр көрдөбүл буоларыттан, киһи бэйэтэ билэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор, оҥорор быһыытыгар туһанара табыллар.

Баҕа санаалар икки өрүттэрин икки ардыларыгар киһилии санаалар үөскээн тахсан үһүс, туһалаах өрүтү үөскэтэллэр. Олоххо хаһан баҕарар үһүс өрүтү булан туһана сылдьыы таба быһаарыыны ылынарга тириэрдэн сайдыыны, тупсууну аҕаларга туһалыыр. 

Атын дьон ордуктарыгар, үчүгэйдэригэр аһара баран баҕара санааһын киһилии быһыы буолбатах. Ордук санааһын киһилии быһыыны аһара барбатаҕына эрэ былдьаһа сатааһыны үөскэппэт. 

Сахалар киһи өйүн-санаатын бу биллэр уратытын былыр үйэҕэ быһааран “Киһи киэнигэр баҕарыма, бэйэҥ киэниттэн матыаҥ” диэн өс хоһооно оҥорон туһана сылдьаллар. (1,111).

Дьону кытта сыһыаҥҥа туох туһалааҕы барытын былдьаһыктаах бырта сыатыгар кубулутан кэбиспэтэххэ эрэ этиһии, охсуһуу, онтон сэрии үөскээн тахсара тохтуон сөп. (2,64).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.