Омук өйө-санаата уларыйыыта

Олохсуйбут бэрээдэги тутуһан олоҕун олорор киһи сааһыран истэҕинэ бэйэтин үчүгэйдик сананара улаатан иһэр. Киһи араас санаалара элбэхтэ хатыланнахтарына умнуллубат буоланнар; ууруллан уонна иҥэн үгэстэри үөскэтэн иһэллэриттэн тутулуктанар. 

Киһи “үчүгэйин” билиниитэ аһара бардаҕына уонна уһаатаҕына улахамсыйар санаата улаатан хаалара үөскүүр. Бу өй-санаа үөскээһинэ үгэс үөскүүр кэмигэр сөп түбэһэр уонна 10-ча сыл курдук кэми ылар. Өй-санаа сайдыытын уратыларын билэр сайдыылаах дойдулар улахан салайааччыны бу кэмҥэ солбуйан биэриини туһаналлар. Бу “үчүгэй” диэн ааттанар санаа олохсуйан иһиитэ үчүгэйгэ тириэрдибэккэ, куһаҕан диэки халыйан хаалыыны үөскэтэрин улахамсыйыы, улаатымсыйыы диэн сирэн ааттааһыннар биллэрэллэр.

Кыра ычалаах киһини хайҕааһын уонна арбааһын түргэнник улаатымсыйар санаата үөскээһинигэр тириэрдиэн сөп. Кэлин тиһэҕэр бу санаа аһара барыыта киһи бэйэтин “улуубун” диэн ааттанарыгар тириэрдэрэ кэрээниттэн тахсан хааларын үөскэтиэн сөп.

Омуктар өйдөрө-санаалара киһи өйүттэн-санаатыттан үөскээн тахсарынан, бу өй-санаа уларыйыыта омуктарга эмиэ тиийэн кэлбитин иһин, олус уһун кэми ылыан сөп. Кыра кыахтаах омугу былыргы кэмнэргэ сэриилээн ылыы, кыайыы улаатымсыйар санааны кыайбыкка үөскэтэр этэ. Кыайбыт омук үлэҕэ уонна үөрэххэ атыттары баһыйара “улахан” диэн аатырарын сайыннаран, аһара ыытан кэбиһэр. Омук улаатымсыйар санаата улаатыытын туохха эмэ, ордук сэриигэ оҥорор кыайыыта түргэнник аҕаларын “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн сахалыы өс хоһооно биллэрэр.

Улахамсыйыы өйө-санаата мөлтөөн иһэр баһылыыр омукка ордук күүһүрэн хаалар. Ахсааннара аҕыйыырыттан үлэни кыайбат турукка тиийбит омугу күүһүрдэ, кыаҕырда сатааһын сэрииттэн атынынан кыаллыбат кэмэ тиийэн кэлиитин демократия үөрэҕин тутуһа сатыыр Украина сирин былдьаһыыны саҕалаабыттара биллэрэр.

Сайдыыны ситиһии кэмигэр элбэх кыайыылары, ситиһиилэри оҥорон, атын омуктары бас бэриннэрбит омук бэйэтин үчүгэйдик, улаханнык сананара улаатан хаалар. Бу баһылыыр омук дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар киирэр уларыйыыны сахалар улахаҥҥа кубулуйуу, ол аата улаатымсыйыы үөскээһинэ диэн ааттыыллар.

Урукку кэмҥэ ситиһиллэ сылдьыбыт улахан кыайыы дьайыытын уһата сатааһын улуутумсуйууну үөскэтэр. Нууччалар атын дьону “вы” диэн ааттаан ыҥыраллара уонна бэйэлэрин ыган туран оннук ааттаталлара “улуулара” улаатан сылдьарын биллэрэр. Бары кыаттарбыттарга күүһү туһанан “вы” диэн ааттатыы бэйэлэрин улаханнарын, улууларын атыттарга биллэрэ сатыылларын көрдөрөр.

Сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугун олохторугар тутуһа сылдьалларыттан омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар тэҥнээхтик туттуналларын ирдииллэр. Икки тэҥнээх дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтэллэригэр эн диэн ааттаан ыҥырсаллара ити үөрэхтэн тутулуктанар.

Сахалар “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһоонноро олоххо үөскээн кэлэн иһэр икки өрүттэр солбуйсууларын биллэрэр. Омук дьоно бэйэлэрин “үчүгэйинэн” ааҕыналлара улаатан, аһара баран хааллаҕына, атыттары барыларын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиилэрэ үөскээн тахсарыттан, абааһыларынан ааттыылларын тэҥэ, сэриини да саҕалыылларыгар тириэрдэрэ билиннэ.

Дьон өйө-санаата үйэлэргэ уларыйан, атынынан, саҥанан солбуллан иһэр. Мин быһаарыыбынан оччотооҕу кэмҥэ Германия уонна ССРС икки ардыларыгар үөскээбит улахан сэриигэ тириэрдибит сыһыан кэлэр үйэҕэ Россия уонна Кытай икки арды­ларыгар сайдан барыан сөп. Урукку кыаттарбыт Германия он­нун билигин Россия ылан иһэр. Бары экономика көрдөрүүлэрэ уонна дьон өйө-санаата сайдыыта ити атастаһыннарыы сөбүн бигэргэтэн эрэллэр. Атын дойдулары кытта Россия сыһыана эмиэ оччотооҕу Германияны туоратыыга, күөйэ-хаайа сатааһыҥҥа маарыннаан, олус сөп түбэһэр буолан иһэр. Билигин Россия, Крымы, Донбаһы былдьаан уонна Кытай, коронавирустан сылтаан атын дойду­лар туоратыыларыгар тиийэн эрэллэр. Бэйэлэрин икки ардыларыгар билиҥҥи сыһыаннара олус тупсубут курдук. Үрдүкү салайааччылар бэйэ-бэйэлэ­рин кытта көрсүһүүлэрэ сотору-сотору буолар. Германия уонна ССРС сэриинэн саба түһүөхпүт суоҕа диэн дуогабары оҥостубуттара, онтон Россия уонна Кытай эйэлээхтик бииргэ олоруохпут диэн дуогабары оҥостон сылдьаллар.

Урукку, 20-с үйэҕэ олус күүскэ сайдан испит ССРС оннугар билигин Кытай киирэн эрэрэ биллэр. Кытай улуу дойдута түргэн тэтимнээхтик сайдыыны ситиһэр. Экономиката сайдар, күүһүрэр, эр дьонун ахсаана биир оҕолоох буолууну туһаныыттан аһара эбилиннэ. Киэҥ-куоҥ сирдээх-уоттаах Россия мөлтөөн, ыһыллан барыытын туһанан элбэх сири быһа анньан ылан бас билиэн баҕарара кэмнээх буолуо дуо? Киһитин ахсаана кэмэ суох эбиллэн иһиитэ итин­ник баҕа санаата өссө күүһүрэн иһэригэр тириэрдэр. Кытайга оҥорул­лубут табаардар Россияҕа өтөн киириилэрэ эбиллэн иһэр. Табаар эл­бээн иһиитин тэҥэ, Кытай дьоно Россияҕа эмиэ киирэн элбээн үлэ араас көрүҥнэрин баһылаан эрэллэр. Амур өрүһү туоруур улахан муостаны 2022 сыллаахха тутан бүтэрэн үлэҕэ киллэрбиттэрэ.

Арҕааҥҥы сайдыылаах омуктар уонна АХШ Кытайы туораталлар, саҥа сэрии сэбин оҥостууну тэҥэ, экономика сайдыытын быһаарар конкуренцияҕа лаппа кыайан кутталлаах ыал буолан иһэрин учуоттууллар. Ааспыт 20-с үйэҕэ ССРС Германияны кытта олус тапсан эргиммитин, сэрии сэбин оҥостубуттарын курдук билигин Россия Кытайы кытта саҥа сэрии сэбинэн эргинэр, ньиэби, гааһы элбэҕи атыылаан барыһы киллэринэр. Россия байыаннайдара Кытай аармыйатыгар саҥа сэ­рии сэптэрин тохтоло суох атыылыыллар.

Ааспыт үйэҕэ Германия ССРС-тыын куомуннаһан Польшаны уонна Прибалтика кыра дойдуларын сэриилээн ылан үллэстибиттэрэ, 1939 сыллаахха сэриинэн саба түспэт буолуу туһунан дуогабары оҥос­тубуттара. Бу дуогабар кистэлэҥ чааһыгар Польша дойдутун үллэстии туһунан кытта быһаарсыбыттара биллибитэ.

Германия Польшаны сэриилээһинит­тэн Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыта эрээри, ол кэмҥэ арҕааҥҥы дойдулар утары харсыһан сэриилэһэр кыахтара суоҕа, 1944 сыллаахха диэри АХШ сэриигэ бэлэмнэнэрин кэтэһэ сылдьыбыттара. Гитлер ССРС-ка сэриинэн саба түһэргэ эрдэттэн бэлэмнэммитэ эрээри, биллэрбэккэ эрэ соһуччу сэриинэн саба түһүүтүн сүрүн биричиинэтинэн авиациятын суох оҥоруу, атын сэриилэрин мөлтөтүү этэ. Экономиката сай­дан, үүнэн Германияны лаппа баһыйан эрэрэ буолбута, ол иһин өрүсүһэн, эрдэлээн саба түһүүнү оҥорон улахан паниканы  үөскэтэн туһана сатаабыта эрээри, сэрии кыаттарыынан түмүктэммитэ.

Билигин Китай уонна Россия үллэстэллэригэр сөп түбэһэр Орто Азия кыра дойдулара бааллар. Итини тэҥэ, урукку Сэбиэскэй Сойуус дойдуларыгар элбэх нууччалыы саҥарар дьон олорон хаалбыттара көмүскээһини, харыстааһыны эрэйэллэрэ элбээн иһэр. Бу кыра дойдулар хайа диэки барыахтарын бэйэлэрэ кыайан быһаарыммат кыахтаахтара ити быһаарыы табатын туоһулууллар. Орто Азия кыра дойдулара уонна Украина республиката олохтоох өй­дөрүн-санааларын ситэ булуна иликтэр, бэйэлэрин истэригэр улахан хайдыһыылар бааллар. Бу омуктар олохторо кэккэлэһэ олорор кыахтаах омук-тар оҥорор сабыдыалларыттан тутулуктара улахан, нууччалар биир тыллаах омуктарын дьонун харыстыыр, көмүскүүр санаалара эбиллибитэ Украинаҕа ыытыллар СВО-ну үгүстэр сөбүлүүллэрин үөскэтэр. Бэйэлэрэ мөлтөх дойдулар киэҥ-куоҥ сирдэри бас билэллэриттэн күүстээх дойдулар бэ­йэлэрин диэки тардыыларын тулуйар кыахтара улахана суох. Олохтоох омуктарга үөскэтиллэр хайдыһыылартан бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрө улааттаҕына Югославия республикатын курдук балаһыанньаҕа тиийэн хаалыахтарын сөп.

Россия экономиката мөлтөөтөр даҕаны сэриитин сэбин күүһэ былаһыччы элбэҕинэн туһанан түүр омуктар сирдэрин көмүскээн, былдьаһан эбэтэр сорох сирдэр бэйэлэрэ Кытай диэки баран эрэллэрин тохтото сатыаҕын сөп. Россия бэйэтин сэриитин сэбин кыаҕар эрэниитэ, атомнай, термоядернай буомбаларынан, түргэн ракеталарынан куттааһына ордук улахан күөнтэһиини үөскэтиэн сөп.

Аан дойду үһүс сэриитин саҕаланар куттала дьон сэрэнэллэрин улаатыннарар. Бу сэрии олус улахан алдьатыы­лаах буолара аныгы сэрии сэбэ олус күүһүрбүтүнэн быһаарыллар. Термоядернай сэрии кэнниттэн Сир үрдүгэр дьон-аймах эстиилэрэ, бу­катыннаахтык кэх-тиилэрэ, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһүүлэрэ кэлиэн сөбө науканан дакаастанан, сайдыылаах дьон-аймах аныгы сэрииттэн улаханнык саллаллара, куттаналлара үөскээбитэ эйэлээхтик олоруу кэмэ бачча уһааһыныгар тириэрдэн сылдьара бэрт кыраттан, аҕыйах салайааччылар өйдөрүн-санааларын туругуттан тутуллар буолла.

ССРС аһара сайдан, күүһүрэн истэҕинэ тула олорор капиталистар­дыы сайдыылаах дойдулар сөбүлээбэттэр этэ. Гитлер сэриитимсийбит үөрүн Москва, ол аата илин диэки салайаары кыһана сатаабыттара. Англия уонна Франция сөбүлэспит Мюнхеннааҕы кэпсэтии­лэрин кэнниттэн Германия Чехословакияҕа киирбитэ. Арҕааҥҥы дойдулар төһө эмэ кыһанан илин диэки салайа сатаабыттарын иһин Гитлер аан маҥнай Европаны сэриилээн барыларын соһуппута. Аан дойдуну кыттыһан үллэстиэх буолан баран соһуччу сэриинэн киирбиттэриттэн уолуйан И.В.Сталин 10 хонугу быһа саһан сыппыта. Күһүҥҥэ диэри түргэн кыайыыны ситиһиэхпит диэн коммунистар, үлэһиттэр утарсар күүстэрин таба сыаналаабатах Гитлер соһуччу сэриинэн тоҕо анньан киирэн, норуоттар инники диэки хайдах сайдан барыахтаахтарын ыраахха диэри ыйдаҥардан көрүөхтээх сирдьиккэ ыар охсууну оҥорбута.

Дойдулар өрө хатыһан, илин былдьаһан сайдыыларыгар уонна күөнтэһиилэригэр дьон туох да куттал баар буолуо диэн санаабат­тар. Маннык күөнтэһиигэ киирсибит дойдулар аан маҥнай сэ­риилэрин сэбин күүскэ сайыннараллар уонна ханна эрэ сэриилэһэн кыахтарын быһаар­саллара былыргыттан баар суол буолар. ССРС уонна Германия сэрии иннинээҕи кэмҥэ сайдан иһиилэригэр бары экономика көрүҥнэригэр, ордук сэрии сэбин оҥостууга улахан күрэхтэһии баар этэ. Сайдан иһэр уонна мөлтөөн эрэр дойдулар илин былдьаһан күөнтэһии­лэрэ урукку кэмҥэ улахан сэриигэ тириэрдибитэ. Оччолорго эккирэ­тээччинэн куруук ССРС буолара. Билигин сэрии сэбин оҥостууга Россияны эккирэтээччинэн Кытай буолан таҕыста. Саҥа сэрии сэбин Россияттан атыылаһарга уонна тупсаран оҥосторго олус кыһанара биллэн иһэр.

Кытай сайдан, күүһүрэн, аһара баран иһиитин тохтотоору атын демократическэй тутулуктаах сайдыылаах дойдулар Россия сэриитин сэбин күүһүн туһанан Кытайы оннун буллараары, конкуреннары мөлтөтөөрү бэйэ-бэйэлэрин кытта тиксиһиннэрэн биэриэхтэрин сөп-төөх ба­лаһыанньа 22-үйэҕэ, эмиэ ааспыт 20-с үйэҕэ курдук үөскүөн сөп, бэлэмнэнии үлэлэрэ саҕаланан саҥа сэрии сэптэрин оҥостоллор. Православнай таҥара дьиэтэ мөлтөөһүнэ, үрэллиитэ уонна мусульманнары кытта күрэстэһиигэ кэнники хаалыыта онно тэптэрэн биэрэр күүскэ кубулуйуон сөп. Ааспыт Аан дойду сэриитин кэмигэр У.Чер­чилл дьоҥҥо биллэр: “Өссө киирсэ түстүннэр, биһиэхэ үчүгэй буолуо”, - диэн этиитэ эмиэ туттуллуон сөп.

Омук иһигэр эр дьон элбээһиннэрэ норуот өйүгэр-санаатыгар, олоҕор элбэх уларыйыылары, кыайыыга-хотууга дьулууру киллэрэр. Л.Н.Гумилев быһаарыытынан омукка пассио­нарнай дьон, ол аата бас-баттах быһыылаахтар элбээтэхтэринэ, олохторугар үгүс, саҥа уларыйыылар тахсаллар. Элбэх эньиэргийэлээх, пассионарнай дьон бааллара эр дьон элбээһиннэриттэн быһаччы тутулуктанар. 

Саха дьонугар “Элбэх уол оҕолор төрөөтөхтөрүнэ - сэрии буолар” диэн олохсуйбут, былыргы өй­дөбүл баара умнулла сыста эрээри, аныгы олоххо суолталааҕа биллэн эрэр. Бу этии эр дьон элбээн хааллахтарына дьон олохторо оҥкулун сүтэрэрин бэлиэтиир. Элбэх эр киһи туһалаах, оҥорон таһаарар үлэҕэ кыттыспатахтарына, син-биир атын солбуйар дьарыгы булалларын, араас саҥаны айыылары оҥорон кыайан-хотон түргэнник булуу-талыы диэки, ол аата сэрии өттүгэр салаллан хаалалларын, бу этии бигэргэтэр.

Кэккэлэһэ олорор омуктартан элбэх уол оҕолордоох омук дьонун ахсааннара былаһыччы элбээн барар. Сайдан эрэр омук уол оҕолоро атын омук кыргыттарын кэргэн ылаллара элбээтэҕинэ мөлтөөбүт омук дьоно аҕыйаан барыылара өссө түргэтээн хаалар.

Омуктар эньиэргийэлэрэ эбилиннэҕинэ пассионарность үөскүүр балаһыанньа­ларын маннык  икки көрүҥнэргэ араарыахха сөп:

1. Олохсуйбут олох оҥкула араас революциялар, хамсааһыннар көмөлөрүнэн соһуччу уларыйдаҕына, төрөппүттэр оҕолорун урукку олох­суйбут үгэстэргэ үөрэтэр кыахтара аҕыйаан, саҥалыы олоххо үрдүттэн үөрэтэ сатыыллар. Бэрээдэккэ, киһилии быһыыга үөрэтии үгэстэрэ оҕо ийэ кутугар иҥэриллибэтэхтэринэ, быстах өйдөөх-санаалаах, атаахтык иитиллибит, бас-баттах быһыылаах, пассионарнай дьон улаатан тахсаллар. Бу быһаарыыны билиҥҥи кэмҥэ биһиэхэ үөскээн, дэлэйэн иһэр “маргинальнай” өйдөөх-санаалаах эдэрдэр элбээн иһэллэригэр тэҥниэххэ сөп.

2. Омук омукка холбоһууларыттан үөскээн тахсар бааһынайдар хайа да кырдьаҕас омуктар итэҕэллэрин, өйдөрүн-санааларын, үгэс-тэрин ылыммат буола иитиллэллэриттэн туруктаах өйө-санаата суох буола улааталлар. Оҕолор кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын өйдөрүн­-санааларын үтүө үгэстэргэ ииппэккэ кураанах хаалларан кэбистэх­тэринэ, улаатан баран быстах өйгө-санааҕа баһыттаран, сыыһа-халты туттунууга түбэһэллэрэ элбииригэр тиийэллэр.

Олох оҥкула уларыйыытыттан, атын хайысхаҕа көһүүтүттэн оҕону иитии-үөрэтии төрдүттэн уларыйара ийэ кутун ииппэт буолууга тириэрдэр. Кыра оҕо ийэ кутун сайыннарбакка, үгэстэргэ үөрэппэккэ хаалыыт­тан, бу оҕолор улааттахтарына бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан туттунан тохтотунар кыахтара аҕыйыыр. Кинилэр бэйэлэрин сыалларынан быстах, кылгас өйдөбүллээх сыаллары ситиһиини ылыныах­тарын сөптөөх дьоҥҥо кубулуйаллар. Бу курдук иитиилээх эдэрдэр эл­бээн хааллахтарына уонна бэйэлэрин  олохторунан санаалара дуоһуйбата үөскээтэҕинэ, уларытарга туһуламмыт хамсааһыны саҕалаан барыахтарын сөп. Бу хамсааһын сайдарыгар сөбүгэр соҕус тас күүс дьайыыта эбэтэр омук бэйэтин  олоҕун тупсарыан баҕата улаатыыта олук буолуон сөп.

Дьон олоҕун оҥкула уларыйдаҕына, оҕону иитии-үөрэтии төр­дүттэн уларыйыытыттан, бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан тохтотуммат, бас-баттах быһыылаах эдэрдэр элбээһиннэриттэн Л.Н.Гумилев быһаарбыт пассионарнаһа үөскээн тахсар. 

Бэйэлэрин быстах баҕа санааларын кыайан туттуммат дьон, олох-тору­гар үөскүүр ыараханнары тулуйалларын, үлэлээн-хамсаан туһалааҕы оҥорон эбэн биэрэллэрин оннугар, олус түргэнник тупсара охсор санааҕа оҕустараллар. Ол санаа­ларын ситиһээрилэр ханнык баҕарар аһара барыылары да оҥоруохтарын сөп. Бу дьон кыра да дьыаланы олус күүркэтэн, улаатыннаран баран, кыайан-хотон сити-һэллэрин ордук сөбүлүүллэр. Ылынан кэбиспит быстах дьыалаларын ситиһэллэригэр бэйэлэрин олохторун да сиэртибэлииртэн туттунан тохтоо­ботторо үөскээн, ханнык баҕарар уустук, ыарахан дьыаланы иннин диэки хамсаталлары­гар кыахтаах буолан тахсаллар.

Омукка элбэх эр дьон бааллара, ити быһаарбыппыт курдук эньиэргийэлээх, туохтан да иҥнэн-толлон турбат дьон элбээбиттэрин бэ­лиэтиир көстүү буолар. Сахалар “Эр дьон элбээтэхтэринэ - сэрии буолар” диэн этиилэрэ оруннааҕын Кавказ омуктара, албанец­тар, палестинецтар аан дойдуга көрдөрөн биэрэн туоһулаатылар. Өссө советскай кэм саҕаттан ити дойдуларга эр дьон элбээн хаалыылара бэлиэтэнэр этэ. Билигин бу дойдуларга быстах сэриилэр, олоҕу уларыта тутуулар тохтообокко салҕанан бара тураллар.

2010 сыллаахха араб дойдуларыгар дьон бэйэлэрин олохторун, салайааччыларын уларыта сатааһыннара салҕанан баран иһиитэ 2012 сыллаахха салайар былаастара уларыйыыларынан түмүктэммиттэрэ. Утарыта туруулар улахан сэрии да саҕаланан хааларыттан туттунан тохтооботторун Ливияҕа гражданскай сэрии саҕаламмыта биллэрэр. Манна атын дойдулар көмөлөрө, хайдах сыһыаннаһаллара быһаарар оруолу ыларын Европаҕа сэрииттэн куотааччылар тиийэр дойдулара Ливия халлаанын хонтуруолга ылбыттара биллэрэр. Сэрии уһаан барыытыгар кыахтаах дойдулар көмөлөрүн ылар оруоллара улаатан биэрэриттэн салайар былаастара уларыйара ситиһиллибитэ.

Билигин Кытай дьоно ахсааннара аһара элбээн хаалалларын бопсо, аҕыйата сатаан ыалга биирдии оҕону көҥүллээбиттэрэ ыраа-тан эрэр. Ыаллар тоҕо эрэ аан маҥнайгы оҕолоро уол оҕо буолуон баҕараллара элбэх эбит. Кытайга уол оҕолор аһара элбээһиннэрэ билигин ханнык да бил­лэр хамсааһыны оҥоро илик. Саҥа көлүөнэлэр улаатан, ситэн салайар былааска тиийиилэригэр эр дьон элбээбиттэриттэн кыайыы-хотуу хамсааһыннарын таһааран барыахтарын сөп. Кэнники кэмҥэ Гонкону уонна Ма­као арыытын Кытай бэйэтигэр холбооһуна, аны туспа бара сатыыр Тайвань арыыны кытта холбонуон баҕатын өссө күүһүрдэн биэрэр күүс буолла.

Кытай дойдута Тайвань арыыны бэйэтигэр холбоотоҕуна ол улахан үөрүү сабыдыала дьайыытыттан киэҥ сирдээх Россияттан сир быһа анньан ылар баҕата улаатыан сөп. Бу баҕа санаа туолуутугар эрдэттэн бэлэмнэнэн ССРС эстибитин кэнниттэн үөскээбит кыра дойдулар уонна Россия саҥа кыраныыссаларын атын омуктар сөбүлүү иликтэр диэн этиини 2023 сыллаахха оҥорон соһуттулар.

Ааспыт үйэҕэ ССРС бэйэтин кыраныыссаларын бөҕөргөтөр сыаллаах быстах сэриилэрин барыларын кыайталаабыта. Манна Хасан күөл атты­гар уонна Халкин-Голга японскай милитаристары кыайыы-ны ааҕыахха сөп. (1,14). 1939 сыллаахха күһүн ССРС Финляндияны Карельскай тумус арыыттан үтүрүйэр, тэйитэр сыаллаах сэриини саҕалаабыта. Бу кылгас кэмнээх, сэриилэр төһө да элбэх сүтүктээхтэрин иһин, кыайыыны, үөрүүнү аҕалбыттарынан дьон, армия өйдөрө-санаалара өрө көтөҕүллүүтүн үөскэппиттэрэ, сэрииттэн туох эмэ туһа, барыс тахсан кэлэрэ хараҥа, “ээх” хоту сылдьар атеист буолбут дьоҥҥо туһалааҕын быһаччы өйдөппүттэрэ.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии сэрии саҕаланыытыгар эмиэ дьайар. Илин былдьаһыыга дойдулар сайдан иһиилэрэ уонна сирдэрин үллэстиилэрэ биир өрүт буолар, онтон өй-санаа арахсыыта иккис өрүтү үөскэтэр. Аан дойду иккис сэриитэ коммунизм идиэйэтэ сабардаан иһиитинэн доҕуһуолламмыта, онтон билигин кэлэн мусульманнар күүһүрэн атын дойдулары баһылаан иһиилэрэ эбиллэн атыттарга баттааһыны оҥороллоро улаатар.

Элбэх омуктары сэриилээн кыайан бас бэриннэрии импиэрийэни үөскэтэр. Кэмэ кэллэҕинэ импиэрийэни баһылыыр омук өйө-санаата сыыйа уларыйан, мөлтөөн барыыта саҕаланан атын, саҥа, үһүс омук сайдан өрө тахсан иһэрин үөскэтэн уларыйыыга тириэрдэр.

Дьон бэйэлэрин атыттартан улаханнык сананаллара үөскээн аһара бардаҕына улуутумсуйуу өйүн-санаатын үөскэтэн, сайыннаран атыттары куһаҕаҥҥа кубулутууга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп. (2,60).

## Туһаныллыбыт литература.
1. История СССР. (1938 - 1978 гг.) Учебник для 10-го класса. Под ред. чл.-кор. АН СССР М.П.Кима. Москва: “Просвещение”, 1980. -   256 с.

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.