Кэрэ кэлиитэ

Саха тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьаллара олус элбэх, ол иһин саха тыла иччилээх диэн этиллэр. Омуктар өйдөрө-санаалара сайдыыта, салгыы кэлэн иһэр таһымнары ситиһэн иһиитэ уонна кэмэ кэллэҕинэ уларыйыыта, эргийэн, солбуйсан биэриитэ сахабыт тылынан толорутук этиллэн сылдьаллар. 

Былыргы кэмҥэ олох ыарахан этэ. Үлэҕэ сайдыыны ситиһииттэн олох тупсан, уларыйан иһиитэ өй-санаа уларыйыыларын үөскэтэн маннык таһымнары ситиһэн испитэ тылбытыгар киирэн иҥмит:

1. Таба оҥоруу.

2. Сөп буолуу.

3. Тупсуу, тупсаҕай буолуу.

4. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруу арыллыыта.

5. Үчүгэйтэн үчүгэй кэлиитэ.

6. Кэрэ буолуу. Кэрэттэн кэрэ кэлиэ диэн кэтэһии.

Кэрэ буолуу киһи тас көрүҥэ, саҥата тупсуутун аан бастаан үөскэтэн эт-сиин көрүҥүн быһаарар. Саха тылыгар кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэлэр өссө тупсууну биллэрэр тыл суох. Үчүгэйбит аһара барыыта кэрэттэн кэрэ буолуунан бүтэрэ, быстара улахан уларыйыы, өй-санаа эргийэн биэриитэ, солбуйсуута тиийэн кэлэрин биллэрэр. 

“Үлэ киһини айбыта” диэн этии хаһан да хаалан хаалбат. Үлэ эрэ омугу сайыннарара быһаарыллар. Үлэ тус-туспа омуктары уонна саҥарар тылларын үөскэппит. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарын тэҥэ, кэрэ буолуу албыннааччылар, артыыстар аһара элбииллэригэр тириэрдэр. 

Кэрэ буолуу кэнниттэн эт-сиин табан хамсаммат буолуута үөскүүр, бокоорор, кыаҕа кыччыыр, буор кута буккуллар. Дьахталлар кэрэ буоллахтарына, оҕону төрөтүү, иитии, үөрэтии диэни умналларын тэҥэ, онтон-мантан булуммут биир эмэ оҕолоро буор кута буккуллан хааларыттан хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыччыыр.

Кэрэ кэнниттэн кэрэх, уларыйбат турукка киирии, көрө сылдьыыга кубулуйуу кэлэр. Кэрэ буолууга тиийбит омук атын омукка үлэни-хамнаһы кыайарынан баһыттаран үлэ барыһы биэрэр миэстэлэриттэн үтүрүллэн симэлийэр, эстэр дьылҕаланара сэриигэ кыайыыттан түргэнник кэлэр барыһы эккирэтэ сатыырыгар тириэрдэр. 

Сахабыт тылыгар бу олох сайдыытын уратытын, уларыйара кэлиитин билгэлиир билии иҥэн сылдьарын бэйэбит бу күннээҕи олохпутугар сыһыара тутан көрөр, быһаарар кыахтанныбыт:

А. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар салайан олорууларыттан үөрэҕи-билиини аһара баһылааһын сайдыбытыттан илии үлэтин дьон куһаҕаҥҥа түһэрэн аанньа ахтан үлэлээбэттэрэ үөскээбитэ.

Б. Ырыа-тойук, көр-күлүү аһара сайданнар эдэрдэр ону батыһа сатыыллара элбээһинэ кэрэ буолуу олоххо киирэн эрэрин биллэрэр.

В. Кэрэ буола сатыыр дьон үлэни сөбүлээбэттэриттэн, кыайан үлэлээбэттэриттэн кэлии үлэһиттэр элбээн солбуйан иһэллэр. 

Сахабыт омугар хантан куттал суоһуурун быһааран билиибит кэнниттэн хайдах харыстанар, көмүскэнэр ньымалары буларбыт эрэйиллэр. “Хоро салаҥ”, “хоро таһар” диэн хоро омуктары сирэн, үлэни кыайбаттарын, сатаабаттарын быһааран эппиттэрин кэнниттэн хоролор сахаларга уларыйбыттар, симэлийэн хаалбыттар. Кинилэр ынах сүөһүлэрин сахатыйбыт хоролор көрүүгэ ылбыттар.  

“Туох эмэ кэрэтэ” диэн ханнык эрэ кыйыа, ситиһии муҥура кэлбитэ ааттанар. “Күөл кэрэтэ” диэтэхтэринэ күөл уута хаһан эрэ ыла сылдьыбыт саамай үрдүкү таһыма ааттанар. Күөл уута ол таһымтан хаһан да үрдээбэтэ, аһара барбата быһаарыллан тахсар. 

Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ буолуу кэнниттэн кэрэтэ, кыйыата тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбат. Олоххо өй-санаа эргийэн биэриитэ, үчүгэй диэн этиллэрэ куһаҕаҥҥа  уларыйыыта саҕаланар:

I. Рим импиэрийэтэ эстиитигэр олохтоохторо үчүгэй буолбуттарын биллэрэн “Хлеба и зрелищ” диэн ыҥырыыны оҥорон туһаммыттара.

II. Сэбиэскэй былаас эстиитэ кэлиитигэр дьон олохторо бары өттүнэн “үчүгэй” буолла диэн этэллэрэ эмиэ элбээбитэ.

Европа дойдулара бу кэмҥэ атын омуктарга холоотоххо сайдыы үрдүкү чыпчаалын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн олороллор. Атын сайдыыны ситиһэ илик дойдулар холобур оҥостон батыһа, үтүктэ, Европаҕа тиийэн олохсуйа сатыыллара элбээбитэ былыргы кэмҥэ туттуллубут “переселение народов” диэн этиигэ сөп түбэһэр. 

Европеецтэр үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн бараннар элбэх кэлиилэр киирэллэриттэн билигин төннүү суолугар киирэн эрэллэрин олохторугар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:

а/. Таҥаһа суох, сыгынньах сылдьыылара элбээһинэ. Дьон кыыл өйүгэр-санаатыгар төннүүлэрэ сыгынньах сылдьалларын элбэтэр. 

б/. Ыал, дьиэ кэргэн олоҕун уларытыы. Эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта ыал буолууларын сокуонунан олохтооһун тарҕанан иһэрэ омук симэлийэригэр тириэрдэр.

в/. Оҕону иитиигэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспат буолууну үөскэтэн, оҕону ийэ уонна аҕа бииргэ, көмөлөөн ииттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар тириэрдэллэрин суох оҥордулар.

Европа дойдуларыгар үөрэх, билии аһара баран сайдыылара дьон икки аҥы арахсыыларын үөскэттэ. Олохтоохтор бары үөрэҕи, билиини баһылаан үлэ салайар өттүгэр, онтон кэлиилэр, үөрэҕэ суохтар үлэ илиинэн үлэлэнэр өттүн кыайа-хото үлэлииллэр. Кэлиилэр Европаҕа күргүөмүнэн киирэ тураллар, итэҕэллэрин илдьэ кэлэннэр сотору кэминэн олохтоохтору баһыйан барыылара саҕаланан эрэр.

Кэрэ буолууга тиийэн хаалбыт олохтоохтор илии үлэтин кыайа-хото үлэлээбэттэриттэн кэлии дьоҥҥо баһыттаран үтүрүттэрэн барыыга тиийэн хаалаллара омук уларыйыытын үөскээһинэ буолар. 

Кэрэ буола сатааһын аһара барыыта, эдэрдэргэ тарҕаныыта сайдыыны ситиспит омук үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдэр кыахтааҕыттан эрдэттэн харыстаныы, көмүскэнии эрэйиллэр. (1,76).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.