Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ (1854-1855)

**Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ (1854-1855)** () — Нуучча импэрээтэрин Географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын (СОИРГО) бастакы бөдөҥ үлэтэ, бу айан түмүктэрэ дьиҥнээх билим арыйыытын быһыытынан сыаналаммыттара. Аан бастаан Бүлүү, Өлүөхүмэ уонна Чуона өрүстэр тардыыларын орографията, геологията уонна олохтоохторо билим таһымынан ойууламмыттара.

## Бэлэмниир үлэ
Бастаан Нуучча импэрээтэрин Географияҕа уопсастыбатын (ИРГО) Сибиирдээҕи салаата тэриллибит сылыгар (1851 сыллаахха) Бүлүү уокуругар туус баарын көрө-истэ диэн бу саҥа уопсатыба бэрэссэдээтэлэ К.К. Венцель сылдьыбыта. 1852 сыллаахха геолог Н.Г. Меглицкэй уонна Р.К. Маак Нуучча импэрээтэрин Географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатыгар Бүлүү тардыытын чинчийэр туһунан этии киллэрбиттэр. Тэрийэр үлэ икки сыл кэриҥэ буолбута. Бэлэмниир үлэҕэ улахан кылааты уруккута Бүлүү исправнига П.Э. Кларк киллэрбитэ. Бу үлэтин түмэн "Описание Вилюйского округа" диэн бэчээттээбитэ, 1864 сыллаахха ИРГО Кыра үрүҥ көмүс мэтээлинэн бэлиэтэммитэ.

## Эспэдииссийэ
Чинчийэр айан бэйэтэ 1854 сыл тохсунньутуттан 1855 сыл олунньутугар диэри 13 ый тухары буолбута. 

Эспэдииссийэ чилиэннэрэ: Р. Маак (салайааччы), А.К. Зондгаген (топограф), М. Фурман (препаратор), А.П. Павловскай (Саха сиригэр үлэлээбит учуутал). Эспэдииссийэ чилиэннэрэ 8000 кэриҥэ биэрэстэлээх ыарахан айаны оҥорбуттара. Бүлүү, Өлөөн, Алын Тунгуска уонна Чуона өрүстэр тарыдыыларынан сылдьыбыттара.

1854 с. тохсунньутугар Иркутскайтан тахсан, Дьокуускайынан муус устарга Бүлүү өрүс төрдүгэр тиийбиттэр. Павловскай дьонугар Саха сиригэр кыттыспыт. От ыйын саҥатыгар Таас диэн сиргэ сылдьыбыттар, бу ый 5 суругар Сунтаарынан Иркутскайга этногрфияҕа уонна айылҕаҕа сыһыаннаах коллекция ыытарга бэлэмин туһунан суруйар. Холобур суруйар: «в Нюрбинской долине я занимался обзором геогностических пород, собирал растения и этнографические предметы. Следуя отсюда обратно, я долгом почел заехать к якуту Ноговицыну, известному по особой ревности к распространению хлебопашества, он имеет большое хозяйство и труды его вполне замечательны».

Онтон экспедиция икки аҥыы арахсыбыт, Павловскай Марха өрүскэ барбыт, оттон Маак бөлөҕө Өлөөн өрүскэ барбыт. Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран Бүлүү өрүһүнэн түһэ сатаабыттар, да тымныйан ол кыаллыбатах. Ыарахан 800 биэрэстэлээх суолунан экспедиция 1854 с. ахсынньы 25 Чуона өрүс төрдүгэр тиийэр. Онтон 1855 с. тохсунньутугар Сунтаарга тиийэн Павловскай бөлөҕүн кытта холбоһор. Бу тухары Иркутскайга суруктары суруйар.

Сунтаартан экспедиция Өлүөхүмэҕэ көһөр, уонна 1855 с. олунньутугар Иркутскайга төннөр.

Топограф Зондгаген 52 лиис маршрутнай каарта устубута.

Эспэдииссийэ географияҕа, ботаникаҕа, зоологияҕа, орнитологияҕа, раковиналарга уонна этнографияҕа коллекциялары хомуйбута. Ону таһынан Бүлүү уокуругун олохтоохторун фольклорун саамай эрдэтээҥҥи суруйуутун оҥорбута (икки олоҥхо сүдьүөтүн, 21 таабырын уонна биир былыргы саха андаҕарын).

## Түмүктэрэ
Эспэдииссийэ матырыйаалларын түмүктэммитин кэннэ 30 сыл кэриҥэ таҥастаабыттара. «Вилюйский округ Якутской области» диэн Маак суруйбут фундаментальнай үлэтэ классическай билим үлэтин быһыытынан билиниллэр. Үлэ бастакы икки туома геологияҕа, ботаникаҕа, килиимэти чинчийиигэ уонна айаны бэйэтин ойуулааһыҥҥа анаммыта. Үһүс туома оччотооҕу учуонайдар ордук улахан болҕомтолорун тардыбыта уонна этнографияҕа сыһыаннаах этэ. Санкт-Петербуурга 1883-1887 сыллардаахха бэччээттэммитэ. Үһүс туом Маак өлбүтүн кэннэ тахсыбыта.

Маак ботаническай күннүгун уонна кини хомуйбут 352 үүнээйилээх гербарийын биллиилээх ботаник К. Ф. Мейнсгаузен таҥастаан "Вилюйский округ и его растительность" диэжн ааттаан 1871 сыллаахха С-Петербуурга нуучччалыы уонна ньиэмэстии бэчээттээбитэ.

Маак Бүлүү уокуругар бурдугу ыһыыны уонна оҕоуруот аһын үүннэриини киллэрэргэ, маардары уонна күөллэри куурдарга, тууһу атыылаан дохуот киллэриигэ сүбэлэри биэриитэ олохтоох дьон олохторун тупсарарга кыһаллыбытын туоуһуулур диэн сыаналыыллар.

Иркутскайдааҕы СОИРГО түмэлин бастакы экспонааттарын 1853 с. препаратор Фурман биэрбитэ биллэр. Ол курдук түмэлгэ Киренскэйтэн таастары, хас да былыргы харамайдар таастыйбыт уҥуохтарын, тоҥус чөмчөкөтүн уҥуоҕун уонна дьоҕус орнитологияҕа сыһыаннаах коллекцияны ыыппыт. Арааһа Иркутскайтан Дьокуускайга баран иһэн Киренскэйи чинчийэн ааспыт кэмнэринээҕи экспонааттар быһыылаах. Бу экспонааттар 1879 с. бэс ыйыгар Иркутскай киинин барытын сиэбит улахан баһаарга умайан хаалбыттара.

## Быһаарыылар