open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калмыкия

thumb|250px|right
**Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Республика Калмыкия*; Калмыктыы: *Хальмг Таңһч*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Элиста.

Сэтинньи 4 1920 тэриллибитэ.

## Географията
* *Иэнэ*: 76,100 км2
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Волгоград уобалаhа (ХА/Х), Астрахань уобалаhа (Х/ХИ/И), Дагестан (С), Ставрополь кыраайа (СА), Ростов уобалаhа (А)
** *уу*: Каспий байҕал (СИ)

* *Хоту-соҕуруу уhуна*: 448&nbsp;км.
* *Илин-арҕаа уhуна*: 423&nbsp;км.

### Өрүстэр
* Волга
* Кума
* Маныч

### Күөллэр
* Маныч-Гудило
* Сарпа
* Состинские
* Цаган-Хак

### Сир баайдара
Чох, ниэп уонна айылҕа гааhа.

### Климата
Калмыкия континентал климаттаах, олус куйаас уонна кураанах сайыннаах уонна аҕыйах хаардаах тымныы кыhыннаах.
* *Тохсунньу орто температурата*: −7&nbsp;°C
* *От ыйын орто температурата*: +24&nbsp;°C

## Дьоно
* Олохтоохторун ахсаана: 284 тыh. киhи (2009). Куорат олохтоохторо 44,5 %, тыа сирин олохтоохторо 55,5 % (2009).

### Олохтоох пууннар




## Администрациянан араарыыта

thumb|300px|Калмыкия администрациянан араарыыта
Республика састаабыгар 13 административнай оройуон, 102 сельсовет уонна 3 куорат баар.
# Городовиковск оройуона
# Ики-Бурул оройуона
# Кетченер оройуона
# Лагань оройуона
# Малодербетовскай оройуона
# Октябрьскай оройуона
# Приютненскай оройуона
# Сарпа оройуона
# Целиннай оройуона
# Черноземельскай оройуона
# Юстинскай оройуона
# Яшалтинскай оройуона
# Яшкуль оройуона

## Экономиката
Республика брутто ис оҥоhуга — 9,7 млрд сол. (2005). 
Брутто ис оҥоhук per capita — 33,6 тыh. сол./к. (2005).

* Республика бюджета: $100 млн кэриэтэ.
* Ниэп сыллааҕы хостооhуна:
** 2005 с. — 246 тыh. тонна
** 2006 с. — 206 тыh. тонна
* Айылҕа гааhын сыллааҕы хостооhуна:
** 2006 с. — 72 млн м³
* Бурдук сыллааҕы оҥоруута:
** 2000 с. — 228 тыh. тонна
** 2001 с. — 406 тыh. тонна
** 2002 с. — 432 тыh. тонна
** 2006 с. — 300 тыh. тонна
* Түү сыллааҕы оҥоруута: 9 тыh. тонна кэриэтэ.

## Калмыкия бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 28 — Калмыык омугун депортациятын толук буолбут дьонун ахтар күн
Курил арыылар

**Курил арыылара** (дьоппуоннуу 千島列島 тисима рэтто), Камчатка тумул арыы уонна Хоккайдо арыы икки ардыларынан сытара вулкан үөскэппит арыылара.
Лаамы байҕалын Чуумпу окентан араараллара. 

Устата — 1175 км. Уопсай иэннэрэ — 10,5 тыһ. км². Барыта 20 бөдөҥ уонна 30 кыра арыылара. 

Билиҥҥи кэмҥэ бука бары арыылара Россия састаабыгар'э бааллара уонна Сахалин уобалаһыгар'э киирсэллэр'э.

Соҕуруу сытара сорох арыылара Дьоппуон уонна Россия икки ардынан мөккүөрдээхтэр'э.

## Арыылар тиһиктэрэ
600px|thumb|right|Курил арыылар
:**Хотугу группа**
::Шумшу (дьоппуоннуу 占守島 Сюмусю-то:)
::Атласов арыыта (Алаид) (дьоппуоннуу 阿頼度島 Арайдо-то:)
::Парамушир (дьоппуоннуу 幌筵島 Парамусиру/Хоромусиро-то:)
::Анциферов арыыта (дьоппуоннуу 志林規島 Сиринки-то:)

:**Орто группа**
::Маканруши (дьоппуоннуу 磨勘留島 Маканруси-то:)
::Авось очуостар (дьоппуоннуу アボス, 帆掛岩 Абосу, Хокакэ-ива)
::Онекотан (дьоппуоннуу 温禰古丹島 Оннэкотан-то:)
::Харимкотан (дьоппуоннуу 春牟古丹島 Харимукотан-то:)
::Чиринкотан (дьоппуоннуу 知林古丹島 Тиринкотан-то:)
::Экарума (дьоппуоннуу 越渇磨島 Экарума-то:)
::Шиашкотан (дьоппуоннуу 捨子古丹島 Сясукотан-то:)
::Ловушки очуостар (дьоппуоннуу 牟知列岩 Мусирурэцу-ган)
::Райкоке (дьоппуоннуу 雷公計島 Райкокэ-то:)
::Матуа (дьоппуоннуу 松輪島 Мацува/Мацуа-то:)
::Расшуа (дьоппуоннуу 羅処和島 Расуцуа/Расёва/Расюва-то:/)
::Среднев очуостара (дьоппуоннуу 摺手岩 Суридэ-ива)
:**Ушишир арыылар группалара** (дьоппуоннуу 宇志知島 Усисиру/Усити-то:) 
::Рыпонкича (дьоппуоннуу Руйпонкитя)
::Янкича (дьоппуоннуу Янкитя)
::Кетой (дьоппуоннуу 計吐夷島 Кэтои-то:)
::Симушир (дьоппуоннуу 新知島 Симусиру-то:)
::Броутон арыыта (дьоппуоннуу 武魯頓島 Буротон-то:)
::Хара бырааттар (дьоппуоннуу 知理保以諸島 Тирихои-сёто:) 
::Чирпой (дьоппуоннуу 知理保以島 Тирихои-то:)
::Чирпоев быраат (дьоппуоннуу 知理保以南島 Тирихои-минамидзима)

:**Соҕуруу группа**
::Уруп (дьоппуоннуу 得撫島 Уруппу-то:)
::Итуруп (дьоппуоннуу 択捉島 Эторофу-то:)
::Кунашир (дьоппуоннуу 国後島 Кунасири-то:)
:**Кыра Курил арыылара** 
::Шикотан (дьоппуоннуу 色丹島 Сикотан-то:)
:**Соҕуруу Курил арыылара** (дьоппуоннуу 歯舞諸島 Хабомаи-сёто:) 
::Полонскай арыыта (дьоппуоннуу 多楽島 Тараку-то:)
:**Бытархай арыылар**
::Күөх арыы (дьоппуоннуу 志発島 Сибоцу-то:)
::Танфильев (дьоппуоннуу 水晶島 Суйсё:-дзима)
::Юрий (дьоппуоннуу 勇留島 Юри-то:)
::Демин (дьоппуоннуу 春苅島 Харукари-то:)
::Анучин (дьоппуоннуу 秋勇留島 Акиюри-то:)
::Сигнальный (дьоппуоннуу 貝殻島 Каигара-дзима)

## Өссө маны көр
* И. И. Редовскай экспедицията (1806—1807)
* И. И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785—1795)
Дагестаан

**Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Республика Дагестан*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Махачкала.

## Географията
Республика Хоту Хапхаас хайаларыгар сытар.
* *Иэнэ*: 50,300 км2 
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Калмыкия (Х), Чечня (А) уонна Ставрополь кыраайа (ХА)
** *тас*: Азербайдьан (С), Грузия (СА)
** *уу*: Каспий байҕала (И)
* *Үрдүкү сирэ*: Базардүзү хайа (4,466&nbsp;м)
* *Хоту-соҕуруу уhуна*: 400&nbsp;км.
* *Илин-арҕаа уhуна*: 200&nbsp;км.

### Кэм зоната
left|75px

Дагестан Москва кэм зонатыгар (MSK/MSD) сытар.  UTC уларыйыыта +0300&nbsp;(MSK)/+0400&nbsp;(MSD).

### Өрүстэр
thumb|270px|Дагестан хаартата

Республикаҕа 1,800 тахса өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
* Сулак
* Самур
* Терек
* Рубас

### Күөллэр
Дагестан Каспий байҕалга кытылын линиятын уhуна 400 км.

### Хайалар
Республика улахан өттө хайалаах сир, соҕуруу Хапхаас хайалара бааллар. Үрдүкү чыпчаала Базардүзү хайа 4,466 м.

### Сир баайдара
Дагестан сирин баайдара: ниэп, айылҕа гааhа, чох.

### Климата
* *Тохсунньу орто температурата*: +2&nbsp;°C
* *От ыйын орто температурата*: +30&nbsp;°C
* *Сыллааҕы [[сөҥүү]] орто таhыма*: 200 мм (хоту сыhыыларга), 800 (хайаларга)

## Дьоно
Дьонун ахсаана — 2711,7 тыh. киhи (2009). Тыа сирин олохтоохторо 57,6 %, куорат олохтоохторо 42,4 % (2009). Дьон чиҥэ — 53,9&nbsp;чел./км² (2009). Республика дьаhалтата билиитинэн, кини таhыгар 700&nbsp;тыh. дагестаннар олороллор.

Дагестан омуктара тылларынан түөрт араас бөлөххө киирэллэр.

Итэҕэллэринэн 96 % мусулмааннар, 4 % христианнар.

### Олохтоох пууннар




## Администрациянан араарыыта

Дагестан састаабыгар 42 оройуон киирэр:
400px|right|thumb|Дагестан административнай хаартата

## Экономиката
Оҥоруу сүрүн салаалара: тыа хаhаайыстыбата, арыгы оҥоруу, балыктааhын, төрүт идэлэр (көбүөр өрүү), ниэп хостооhун, чэпчэки уонна химия индустриялара, электроэнергия таhаарыыта.

## Политиката
Республика сүрүн сиэрэ — Дагестан Республикатын конституцията.

Дагестан парламена — Дагестан Республикатын дьон мунньаҕа — 72 депутаттаах, кинилэр 4&nbsp;сылга талыллаллар.
Карачай-Черкесия

**Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Карачаево-Черкесская Республика*; Кабарда-Черкестыы: *Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ*; Карачай-Балкардыы: *Къарачай-Черкес Республика*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Черкесск.

Тохсунньу 12 1922 тэриллибитэ.

## Географията
* *Иэнэ*: 14,100 км2
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Краснодар кыраайа (Х/ХИ/И), Кабардино-Балкария (И/СИ), Ставрополь кыраайа (А/ХА).
** *тас*: Грузия (С/СА).
* *Үрдүкү сирэ*: Эльбрус хайа (5,642&nbsp;м)

### Өрүстэр
Республика сиригэр 172&nbsp;өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
* Аксаут
* Большая Лаба
* Большой Зеленчук
* Даут
* Кубань
* Кума
* Кьяфар
* Малый Зеленчук
* Маруха
* Подкумок
* Теберда
* Уруп

### Күөллэр
Республикаҕа 130 кэриҥэ күөл баар.

### Хайалар
[thumb|275px|[Архыз]]

Республика сирин улахан өттө хайалаах (сирин ~80%).  Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус, Кабардино-Балкария кыраньыыссатыгар баар.

### Сир баайдара
Карачай-Черкесия сирин баайдара: кыһыл көмүс, чох, туой уо.д.а.

### Климата
* *Тохсунньу орто температурата*: -3.2&nbsp;°C
* *От ыйын орто температурата*: +20.6&nbsp;°C
* *Сыллааҕы [[сөҥүү]] орто таhыма*: 550 мм (сыhыыларга), 2500 (хайаларга)

## Дьоно уонна омуктара
Карачай-Черкесия элбэх омуктардаах республика: кини сиригэр 80 тахса омук олорор. Дьонун бүтүн ахсаана 434,5 тыh. к. (2005). Дьон чиҥэ — 30,8 к./км² (2005), куорат олохтоохторо — 44,1 % (2005).

### Олохтоох пууннар




## Администрациянан араарыыта

Республика 10 муниципальнай оройуоҥҥа арахсар, олорго 144&nbsp;олохтоох пуун баар, олортон — 4&nbsp;куорат: Черкесск, Карачаевск, Усть-Джегута уонна Теберда.

## Экономиката
Индустрия күүстэрэ үксэ республика киин куоратыгар Черкесскайга бааллар. Сайдыылаах салаалара химия, мас уонна ас оҥоруулара.
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ

**Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ** (Нууччалыы: *Республика Карелия*; Кареллыы: *Karjalan tazavaldu*; Финныы: *Karjalan tasavalta*; Вепстыы: *Karjalan Tazovaldkund*) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Петрозаводскай.

1922 сыллаахха бэс ыйын 8 күнүгэр тэриллибитэ.

## Географията
Өрөспүүбүлүкэ Арассыыйа Федерациятын хотугулуу арҕаатыгар, Үрүҥ уонна Балтик байҕаллар икки ардыларынааҕы сирдэригэр баар. Үрүҥ байҕал кытылын линията 630 км.

* *Иэнэ*: 180 520 км2
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Мурманскай уобалаhа (Х), Архангельскай уобалаhа (И/СИ), Вологда уобалаhа (СИ/С), Ленинград уобалаhа (С/СА)
** *тас*: Финляндия (СА/А/ХА) (кыраньыысса уhуна: 723&nbsp;км)
** *уу*: Үрүҥ байҕал (Х/ХИ/И), Онега (СИ), Ладога (СА)
* *Үрдүкү сирэ*: 576 м, Нуорунен чыпчаала.

### Өрүстэр
Карелияҕа 27,000 кэриҥэ өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ:
* Водла (*Vodlajoki*, 149&nbsp;км)
* Кем (*Kemijoki*, 191&nbsp;км)
* Ковда (*Koutajoki*)
* Шуя (*Suojoki*)
* Суна (*Suunujoki*)
* Выг (*Uikujoki*)

### Күөллэр
Карелияҕа 60,000 кэриҥэ күөл баар. Ладога (Финныы: *Laatokka*) уонна Онега (*Ääninen*) Эуропа ордук улахан күөллэрэ. Атын күөллэрэ:
[thumb|250px|[Хоту Карелия|Хоту уонна Соҕуруу Карелия регионнара Финляндияҕа уонна Карелия Республиката Арассыыйаҕа. Карел билиитэ билигин Ленинград уобалаhын ирээтэ]]
* Ньюкозеро (*Nuokkijärvi*)
* Пьяозеро (*Pääjärvi*)
* Сегозеро (*Seesjärvi*)
* Сямозеро (*Säämäjärvi*)
* Топозеро (*Tuoppajärvi*)
* Выгозеро (*Uikujärvi*)

### Сирин баайа
Өрөспүүбүлүкэ сирин улахан өттө (148,000&nbsp;км², эбэтэр 85%) тыа.

Сирин баайа: тимир урудаата, алмаас, ванадиум, молибден уо.д.а.

### Климата
Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ Атлантик континентал климат зонатыгар баар. Тохсунньу орто температурата -8.0&nbsp;°C, от ыйын гиэнэ +16.4&nbsp;°C. Сыллааҕы сөҥүү орто таhыма 500-700&nbsp;мм.

## Дьоно
* **Олохтоохторун ахсаана**: 716,281 (2002)
** *Куорат олохтоохторо*: 537.395 (75.0%)
** *Тыа сирин олохтоохторо*: 178,886 (25.0%)
** *Эр дьон*: 331,505 (46.3%)
** *Дьахталлар*: 384,776 (53.7%)
* **Орто саас**: 37.1

* **Омуктар**:

### Олохтоох пууннар





## Экономиката
Олохтоох айылҕа баайдарын туттар индустрия салаалара: мас, маhы таҥастыыр, кумааҕы, хара металлургия уонна тутуу материалларын индустриялара.

Кэлии ресурстары туттар салаалар: массыына оҥоруута, өҥнөөх металлургия.

### Бөдөҥ хампаанньалар

* «Авангард»
* «Вяртсильский метизный завод»
* «Карельский окатыш»
* «Карелэнерго»
* «Кондопога»
* «Ляскельский бумажный завод»
* «Петрозаводскмаш»
* «Онежский тракторный завод»
* «Сегежский ЦБК»
* «Суоярвская картонная фабрика»
* Целлюлозный завод «Питкяранта»

## Политиката

## Култуурата
Аан дойдутааҕы биллиилээх Калевала диэн карел-финн эпоhа.

## Карелия бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 8 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Быһаарыылар
И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)

**И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)**.

Санкт-Петербург Наукаларын Академиялара 1805 сыллаахха Кытайга *Ю.А. Головкин* посольствотын кытта барсыахтаах учуонайдар этэрээттэрин тэрийэр.

Этэрээт састаабыгар киирдилэр: Ф.И. Шуберт — астроном, М.И. Адамс — натуралист, И.И. Редовскай - ботаник, уо.д.а.

Кытайдар Цин ыраахтааҕылара чэрчи туһунан кэпсэтиини уһатаары посольствоны туоратта.

От түмүгэр учуонайдар бэйэлэрэ сөбүлээбит сирдэригэр тус туһунан экспедициялары тэрийэн чинчийбиттэрэ.

Редовскай Өлүөнэ өрүһүнэн илин диэкки Лаамы байҕалга барбыта.

## Экспедиция маршрута
Иркутскай - Өлүөнэ өрүһүнэн - Дьокуускай - Алдан өрүс - Лаамы байҕал - Охотскай - Гижига - Камчатка - Курил арыылар - Шантар арыылар - Үт - Дьокуускай - Петербург.

## Сорудахтара
* Айылҕаны үөрэтии.
* Астрономия ньыматынан координаттары суоттааһын.
* Норуоттар олохторун, культураларын үөрэтии.
* Сэдэх үүнээйилэр сиэмэлэрин, геология матарыйаалларын хомуйуу.

## Экспедиция матырыйааллара
* Верхоленскай, Киренскай, Өлүөхүмэ, Витим, Дьокуускай, Амма, Охотскай, Гижига диэн пууннарга суруллубут «Запискалар».
* "План города Якутска - 1806 год".
* "Вид Амгинской слободы в 1806 году".
* "Карта-схема маршрута экспедиции И.И. Редовского 1806 - 1807 гг."

1807 сыл олунньу 8 күнүгэр Редовскай Гижига диэн сиргэ өлбүт, ол иһин экспедиция үлэтин түмүктээбит.

## Өссө маны көр
* М.И. Адамс экспедицията (1806 - 1807) 
* Ширина Д.А. *Летопись экспедиций Академии наук на Северо-Восток Азии в дореволюционный период*. Новосибирск, 1983.
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)

**М.М. Геденштром Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)**.

Саха промышленниктарын арыйбыт сирдэрэ Петербургка улахан интириэһи үөскэппит. 1808 сыллаахха Иркутскай губенаторын канцелярията Саҥа Сибиир арыыларын уонна баайдарын туһунан информацияны көрдөөбүт. Губернатор эбии информацияны ылаары экспедиция тэрийбит. Экспедицияны Тобольскай куоракка үлэлии сылдьар чиновник М.М. Геденштром салайбыт.

Кини Дьокуускайга 1808 сыллаахха күһүн кэлэр. Манна экспедиция састаабар сири кээмэйдээччи И. Кожевников, казак Решетников уонна сотник Татаринов киирбиттэрэ.

1809 сыл олунньуга экспедиция Усуйаанаҕа кэлэр. Манна Дьаакып Санниковы уонна Ньукулай Белькову көрсөллөр. Кинилэртэн информацияны ылан баран Саҥа Сибиир арыыларга барар. Экспедиция састаабар 20 Усуйаана олохтоохторо киирбиттэр, олор истэригэр Санников уолаттарынаан, Фаддеев уонна Протодьяконов.

## Өссө маны көр
* Обручев В.А. *М.М. Геденштром.* — Избранные труды. М., 1964.
* Мостахов С.Е. *Сподвижники путешественников и исследователей*. Якутск, 1966.
Ф.П. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)

**Ф.В. Врангель уонна П.Ф. Анжу экспедициялара (1820 -1824)**.
Сыала соруга каартаны чуолкайдыыртан ураты саҕа сирдэри көрдөөһүн, "Земля Андреева", "Земля Санникова" туһунан гипотезалары быһаарыы. 

Икки этэрээт тэриллибитэ. Биирэ, Врангель салалталаах - Халыма төрдүгэр, иккиһэ, Анжу салалталаах - Дьааҥы төрдүгэр. 

Экспедиция үс сыл салҕаммыта. 

## Өссө маны көр
* Давыдов Ю.В. *Фердинанд Врангель*. М., 1959.
* Наумов Г.В. *Русские географические исследования Сибири в XIX - начале XX в*. М., 1965.
* Пасецкий В.М. *Фердинанд Петрович Врангель*. 1796 - 1860. М., 1975.
* Иванов В.Н. *Историческая мысль в России XVIII - середины XIX в. о народах Северо-Востока Азии*. М., 1989.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)

**Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)**.

Сири эргийэр экспедиция этэ. География өттүнэн широтаны уонна сир магнетизмын чинчийиилээх. Он таһынан геология уонна этнография матарыйааларын эмиэ хомуйбута.

1828 сыллаахха Тюмень куораттан саҕаламмыта.

Маршрута 1828 сыллаахха Березово - Обдорскай - Тара - Томскай - Красноярскай - Иркутскай, онтон 1829 сыллаахха Верхнеудинскай - Селенгинскай - Кяхта. Иркутскайга төннөн баран кыһыҥҥы суолунан Дьокуускайдаабыта, саас Охотскайга тиийэр.

Охотскайтан Камчатка, онтот Ситха уонна Калифорния.

Германияҕа төннөн баран 1833 - 1848 сылладаахха отчет таһаарбыта. Кини чинчийиилэрэ К. Гаусска сир магнетизмын теориятын олохтуурга көмө буолбута.

Сахалар тустарынан ахтыытыгар эмиэ кылгастык суруйан аһарбыт.

Дьокуускайга көскө олорор А.А Бестужев-Марлинскайы кытта көрсүбүт эбит.

## Өссө маны көр
* *Путешествия Г. Эрмана по северу Азии (из Якутска в Охотск)*. — "Северная пчела" хаһыат. 1830. № 149 - 150 .
* Обручев В.А. *Избранные труды*. Т. 6. М., 1964.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Анньыыс

300px|thumb|right|Анньыыс
**Анньыыс** (, ). 70–80 см үрдүктээх, зонтиктыны быһыылаах үрүҥ, бытархай сибэккилэрдээх. Сэбирдэҕэ силистиҥи курдук. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр. Үксүн тыа саҕатыгар, күөл кытыытыгар, үрэх талаҕын быыһыгар сөбүлээн үүнэр.

## Эмтэнэргэ туттуллуута

Анньыыс сиэмэтин ууга оргутан эбэтэр көөнньөрөн, тыынар уорган ыарыытыгар, сөтөлгө, гастрикка, хойуу хаайтарарыгар (запор), ис үллэригэр, куртах, оһоҕос бааһыгар эмтэнэллэр. Ону таһынан үөс туолбутун таһаарарга көмөлөһөр. 

Мөлтөх доруобуйалаах оҕону уопсай туругун бөҕөргөтөргө, бу үүнээйи ото оргуйбут уутугар сөтүөлэтиэххэ сөп. Итини таһынан анньыыһы аска тума быһыытынан эмиэ тутталлар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Сугун абаҕата

300px|thumb|right|Сугун абаҕата
**Сугун абаҕата** (, ) — маарга, мыраан сииктээх тэллэҕэр, намыһах сиргэ үүнэр үүнээйи. Сугуну кытта кэккэлэһэ үүнэрин иһин маннык ааттаабыттар. Бу үүнээйи ураты сыттаах буолар.
Кыһыннары-сайыннары хараҥа от күөҕэ өҥнөөх буолар, уһун синньигэс сэбирдэхтэрэ мастыйбыт умнаһын төгүрүччү үүнэллэр. Умнаһын төбөтүгэр үрүҥ эбэтэр тэтэркэй сибэккилэрдээх. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр.

## Эмтэнэргэ туттуллуута
Сугун абаҕатын үксүн сөтөлгө, бронхикка, улахан дьон бронхиальнай астматыгар тутталлар.
Ыарахан дьахталлар, кыра саастаах оҕолор бу үүнээйинэн эмтэнэллэрэ бобуллар. Сугун абаҕатын иэрийэн сөтөллүүгэ, солотуохаҕа, ревматизмҥа былыр-былыргыттан тутталлар.

Кулахыны, сахсырҕаны, былахыны суох оҥорорго бу үүнээйи сэбирдэҕин мэлийэн түптэлииллэр. Таҥаһы, түүлээҕи үөнтэн-көйүүртэн көмүскээн, сугун абаҕатын хопполорго, долбуурдарга уураллар.

Сүһүөх, тоноҕос дьарҕатыгар ынах арыытыгар эбэтэр ис сыатыгар оту булкуйан, ыга хаппахтаан, 2—3 чаас устата сылаас сиргэ күҥкүтэн баран, сиидэлээн соттон эмтэниллэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Миддендорф А.Ф.Сибиир экспедицията (1842 - 1845)

**А.Ф. Миддендорф** (1842–1845) Сибиир экспедицията.

## Өссө маны көр
* Миддендорф А.Ф. *Путешествия на север и восток Сибири*. СПб., 1860 - 1878.
* Иванов В.Н. *Историческая мысль России XVIII - середины XIX в. о народах Северо-Востока Азии*. М., 1989.
* Эр соҕотох

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Ньээм от

300px|thumb|right|Ньээм от
**Ньээм** эбэтэр **Алтан төбө** (лат. *Taraxácum officinále*) () — Саха Сиригэр араас көрүҥэ киэҥник үүнэр, сайыны быһа сибэккилэнэр от.

## Эмтэнэргэ туттуллуута
Эмтэнэргэ үксүн силиһэ туттуллар. Силиһэ синньигэс эрээри сиргэ дириҥник тобулу үүммүт буолан, анаан тэриллээх эрэ сылдьан, күһүн эбэтэр саас сибэккилэниэн иннинэ хостоон хомуйаҕын. Сибэккитин ыраас күн сарсыарда аҕыс чаастан тоҕус чааска диэри хомуйар табыгастаах.

Эмчит Куома Чааскын куртахтара баастаах (язвалаах) дьону, бороҥ лоһуорга ньээм от силиһин эбэн, оргутан иһэрдэн үтүөрдэрэ биллэр. Ити курдук, билигин даҕаны ньээм от силиһин аһыыр баҕаны көбүтэргэ, ас буһарар орган үлэтин тупсарарга, ыарыыны мүлүрүтэн оһорорго, үөс туолбутун таһаарарга, сөтөлгө, хойуу хаайтарыытыгар туттуллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. — Дь.: «Бичик», 2008. — ISBN 978-5-7696-2947-1
Чэмэлиидэ

300px|thumb|right|Чэмэлиидэ
**Чэмэлиидэ** (лат. *Parnassia palustris*) (). Сииктээх, дулҕалаах от үрэхтэргэ, ойуур, талах быыһыгар сөбүлээн үүнэр. Хойуутук үүммэт.
10—15 см үрдүктээх, сытыы кырыылаах умнастаах. Төбөтүгэр биэс үрүҥ эминньэхтээх, сибэккитэ от, атырдьах ыйыгар ситэр. Угун төрдүгэр хас да туураҕа олорор сүрэххэ маарынныыр сэбирдэхтэрдээх. Умнаһын ортотугар биир туурата суох сэбирдэхтээх. 

## Эмтэнэргэ туттуллуута
Бу үүнээйи уутун, көөнньөһүгүн ииктэтэр эмп быһыытынан туттуохха сөп. Ону тэҥэ үөһүрдэххэ, тымныйан ыарыйдахха, хаан барыытын тохтоторго иһэллэр. Сис дьарҕатыгар ванна эбэтэр угут оҥостон тутуннахха, ыарыы арыый мүлүрүйэр, ыарыһах хамсанара-имсэнэрэ чэпчиир.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Паданг

**Паданг** (Padang) - Индонезия дойдутугар баар биир улахан куорат, нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн, куорат тулатынааҕы дэриэбинэлэри уонна кыра куораттары аахтахха 23 мөллүйүөн курдук буолар. Улахан биир шопинг, үп, туризм уонна мода киинэ буолар. Улахан норуоттар икки ардыларынааҕы Аэропорт баар, 31 мөллүйүөн киһи сылга ити куоратка эргийэн ааһар.

Бу куоратка саха студеннара бааллар.

Биэрэг кытыла Паданг куорат|400 px|left|thumb
right|100 px|Герб|thumb
250 px|Паданг куорат Индонезия каартатыгар|thumb
 
*Official website 
*
Дубай

**Дубай** (Дубаи), () - ХАЭ саамай улахан куората буолар, биир улахан мегапроекка киирбит куорат буолар. Нэһилиэнньэтэ ынырык түргэнник улаата турар, билиҥҥи кэмҥэ 2 мөллүйүөн киһи олохтоох. Аан Дойду биир улахан (5 бастыҥ куораттарыгар) шопинг, күүлэй уонна туризм сирэ. Биир улахан мода киинэ буолар (Париж, Токио, Лондон, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Сеул, Сидней тэҥэ)

## Экономиката

Дубай - ынырык күүскэ сайдыбыт куорат, хас 49 олохтоох миллионер, онтон хас 131 олохтооҕо миллиардер. Куоратка ынырык элбэх һобуоттар бааллар. Уопсайа куоратка 500 тахса тыһыынча тэрилтэ, 600 тахса корпорация филиала үлэлиир. 31 тыһыынча тутуунан дьарыгырар корпорациялар үлэлииллэр. Куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар. Хас күн аайы сэттэлии куартал тутуллан бүтэр, өссө ый аайы биирдии небоскрёб тутуллан бүтэр.

## Быһаарыылар
Бөрө ото

300px|thumb|right|Бөрө сиир ото
**Бөрө сиир ото** (**баттах от**, **таас ото**) (), () — утарыта олорор сарбынньах курдук, аллараа өттүнэн синньээн түһэр, хараҥа от күөҕэ дьүһүннээх, намыһах сэбирдэхтээх, үчүгэй сыттаах үүнээйи. Алдан өрүс нөҥүө Үөһээ Дьааҥы хайаларын эниэтинэн, Өлөөн өрүс тардыытынан үүнэр. Кырылас таас быыһыттан чөмөх-чөмөх бөлкөйдүү үүммүт буолар.

Биир саамай тымныыны тулуйар үүнээйи.Сэбирдэхтэрэ кытаанах, синньигэс, өрө көрөн тураллар. Сэбирдэҕин пластинкалара харана от куөх онноохтор. Сайын, уунэр кэмигэр, саҥа сэбирдэхтэр тахсалларыгар, эргэ (үс сыл үүммүт) сэбирдэхтэр өлөллөр, ол гынан баран сиргэ туспэттэр, аргыый аллараа түһэллэр.Кыһын ол түспүт сэбирдэхтэр хаартан хаххалыыллар.

## Туттуллуута
Бу от эмчит Н. В. Герасимов Ньыыкан ойуун үгүс ыарыылары эмтииргэ туттубута биллэр. Куртах, оһоҕос үлэтэ мөлтөөһүнугэр, аанньа утуйбат буолууга, төбө ыарыытыгар, сүрэххэ, сүһүөх дьарҕатыгар туттуллар. Маны таһынан Ньыыкан кырдьаҕас төрөөбөт дьахталларга, куттанан ыалдьыбыттарга, оҕо түүн иигин туппат буолуутугар, сүһүрэн ыалдьыыга уо.д.а. туттубута биллэр. Силистэригэр фенольнай соединениялар (антибактериальнай , вирусостатистическай свойствалаах), сэбирдэхтэригэр эфирнай арыылар бааллар. 
Ветеринарияга настойкатын антибактериальнай эмтэри кытта диспепсия ыарыыга туттуллар. 
Хаппыт сэбирдэхтэрин чэйга , духууга туттуохха соп. Куустээх, өр сылдьар сыттаахын иһин.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Биэ эмиийэ

thumb|right|Биэ эмийэ
thumb|right|
**Биэ эмиийэ** (лат. *Rubus idaeus*) (, түөлбэ ааттара: ыт атаҕа, матыыка от аһа, өллүн от, марыына, ыт тиҥилэҕэ, бөрө тиҥилэҕэ) — отонноох сэппэрээк. Үрдүгэ 1 м кэриҥэ.

## Эмтэнэргэ туттуллуута
Тыынар уорган тымныйыытыгар, үрдүк температуураны түһэрэргэ чэй оҥостон иһиллэр. Хааны тохтоторго, хааны ыраастыырга, диабекка, ис үөһүрдэҕинэ эмиэ туһаныллар. Ону таһынан сүрэх, тымыр ыарыытыгар, инфарктаабыт, инсууллаабыт дьоҥҥо, хаан үрдүк баттааһыныгар туһата улахан. Биэ эмиийин сүмэтинэн куртахатар баастаах, быардара, бүөрдэрэ, хабахтара ыалдьар дьон эмтэнэллэр. Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах, оһоҕос үлэтин тупсарарга, сэбирдэҕин эбэтэр аһын көөнньөһүгүн иһиллэр.

Өр кэмҥэ арыгы испит дьоҥҥо арыгыттан босхолонууларыгар туһлааҕа биллэр.

## Туттуу суолтата
Малина үүнээйилэрэ сибиэһэй, тоҥоруллубут курдук туһаналлар эбэтэр варялары, тимири, мармелады, соколу бэлэмнииргэ туһаналлар. Малина арыгылара, наливкалара, ностойкалара, ликердэр үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаахтар.

Эмп сырьетун быһыытынан Малина үүнүүтүн (лат. Fructus Rubi idaei). Отоннорун сибэккитэ, сибэккитэ суох үүнээйилэр хомуйаллар. Эрдэттэн куурдар (температураҕа 50-60° С.), чараас баттаҕы эбэтэр кумааҕыга сырьену уурбут. Медицинэҕэ буорах средство диэн микстуру тупсарар средство быһыытынан туһаныллар.

Норуот медицинэтигэр тымныйыы, гриппкэ итии уонна тиритии курдук сэбирдэхтэр туһаланаллар.

Алтан. Сибэкки түҥнэри көйгөтүтэн, нектары таһаарар, айылҕа анныттан хостуур буолан, оннооҕор бытархай сылаас ардах кэмигэр үлэлиэн сөп курдук. 1 гектартан ойууру үүннэриигэ хомуллубут нектартан 70 кг мүөт, онтон 1 гектартан - 50 кг. Малиновай мүөт 41,34 %, левулезтар 33,57 % глюкозалаах уонна амтаннаах. Ыҥырыалар нектары хомуйан, үүнүүнү 60-100% улаатыннараллар.

Сэбирдэхтэр чэй солбуйар кыахтаахтар. Илиилэрин, сэбирдэхтэрин араарар, ол кэннэ оһоххо хатараллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1

## Быһаарыылар
Кыракый хорсун тостер

**Кыракый хорсун тостер** () — АХШ биир биллэр мультига, 1987 сыллаахха тахсыбыта. Элбэх оҕолорго үөрүүнү аҕалбыта. 

## Ис хоһооно

Биир кыра уол баар Роби диэн ааттаах (сорох серияларыгар Боби дииллэр). Кини тыа саҕатыгар хайа быыһыгар төрөппүттэрин кытта олорбут. Улаатан баран Нью Йорк куоратка олохсуйа барар, колледжын бүтэрэн барар. Арай доҕоор, барбытын кэнниттэн пылесос уонна суорҕан тиллэн кэлэллэр, кэнники радио, лаампа тиллэр. Бары сээкэйдэр хаһаайыннарын көрдүү бараллар, онно тыаҕа мунан хаалаллар. Ынырык иэдээн буолар. Онтон биир киһи тутан ылар уонна кыра куоратка илдьэ барар (билиҥҥитэ Питтсбург куорат). Онно айдаан буолар. Кэнники Нью Йорк куоратка тиийэллэр, онно эмиэ айдаан бөҕөтө буолар.

## Сигэлэр
* 
* 
* 
* «Кыракый хорсун тостер» Big Cartoon DataBase
Питтсбург

300px|thumb|right|Питтсбург
**Пи́ттсбург (англ. Pittsburgh)** — иккис улахан куорат буолар штатка, Пенсильвания, АХШ. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат. Бу куоратка Балаҕан ыйыгар 2009 сыллаахха G20 форума буолан ааспыта, ол онно олохтоох саха кыыһа Сардаана Николаева ынырык актуальнай ыйытыыны Дмитрий Медведевкэ биэрбитэ.
Самара уобалаһа

**Самаара уобалаһа** *(нуучч. Самарская область)* - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Самаара.

## География

Уобалас сир иэнинэн Поволжьеҕа бэһис миэстэҕэ турар - 53,6 тыһ. км². Кэтитэ: хотуттан соҕуруу - 335 км, илинтэн архаа - 315 км.

### Сир баайа

Хостоноллор: нефть, гааз, умайар сланецтар уонна тутуу материаллара.

## Экономика

Күүстээх промышленность баар, ол иһигэр, Тольятти куоракка аатырбыт "АВТОВАЗ", массыыналары оҥорор собуот.

## Демография

Биэрэпис көрдөрбүтүнэн, уобаласка араас омуктар олороллор:

## Сигэлэр

* Уобалас правительстватын саайта (нуучч.) 
* Уобалас Думатын саайта (нуучч.)
Алын Новгород уобалаһа

**Аллараа Новгород уобалаһа** () — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Аллараа Новгород.

## История

Тэриллибитэ тохсунньу 14-кэ, 1929 сылга. 1936-с сылтан, 1990-үскэ дылы **Горьковскай уобалас** диэн ааттана сылдьыбыта.

## География

Уобалас Илин Европатааҕы дэхси сир ортотугар сытар. Климата умеренно континентаальнай, орто температууралар: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +19°С.

### Орүстэр уонна үрэхтэр

Олус элбэхтэр: уобаласка тоҕус тыһынчаттан тахса үрэхтэр бааллар, ол иһигэр Россия икки улахан өрүһэ - Волга, уонна кини уҥа салаата Ока.

### Сир баайа

Торф, фосфориттар, тимир уруудата.

## Экономика

Олус күүстээх - машинострение, химия, тимир уулларыы.

### Бааһынай хаһаайстыба

Эмиэ бэрт, 2009 сылга 1,5 мөл. туонна бурдук хомуллубут.

## Демография

2002-ис сыл биэрэпиһинэн, биэс саамай элбэх ахсаннах омуктар:

## Сигэлэр

* Уобалас салалтатын саайта (нуучч.)
Орёл уобалаһа

**Орёл уобалаһа**, (Нууччалыы: Орловская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Орёл.

## География

Орёл уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар.

### Сир баайа

Тимир рудата (Курскай Магниттаах Аномалията), бороҥ чох, испиэскэ тааһа, туой, кумах.

## История

Өссө XII-с үйэ летописьтарыгар Мценскай,Новосильскай уонна Кромы куораттар ахтыллыбыттар. Оччолорго билиҥҥи уобалас сирэ Чернигов княжествотыгар киирэ сылдьыбыт. XV—XVI үйэлэргэ Улуу Литва Княжестватын иһигэр.
Уобалас тэриллибитэ балаҕан ыйын 27 күнүгэр, 1937 сылга.

## Демография
Уобалас олохтоохторун ахсаана, Россия Госкомстатын көрдөрүүтүнэн, 775 936 киһи (2013). Нэһилиэнньэ хойуута — 31.48 киһи/км² (2013). Куорат олохтоохторо —  513 665 киһи (65,75 %).
Орёл уобалаһа депопулирующай регион, ол аата нэһилиэнньэтин ахсаана сыл сылтан аччаан иһэр.

### Олохтоохтор ахсааннара уларыйыыта
Барыта уонна куорат олохтоохторо (кинилэрөлүүлэрэ) биэрэпистэр түмүктэринэн:

ImageSize = width:600 height:200
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:1000
ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:929 width:15  text:929&nbsp;013 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:225 width:15  text:225152(24 %) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:931 width:15  text:931&nbsp;028 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:362 width:15  text:362014(39%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:893 width:15  text:892&nbsp;505 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:493 width:15  text:492549(55%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:891 width:15  text:890&nbsp;636 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:555 width:15  text:554682(62%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:860 width:15  text:860&nbsp;262 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:546 width:15  text:546478(64%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:787 width:15  text:786&nbsp;935 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:515 width:15  text:515404(65%) textcolor:green fontsize:8px


### Олохтоох омуктар ахсааннара

## Экономика

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Орёл уобалас салалтата
Курскай уобалас

**Куурскай уобалас**, (Нууччалыы: Курская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Куурскай.

## География

Уобалас кирбиилэһэр: хотугулуу-арҕааҕа Брянскай уобалаһы кытта, хоту Орёл уобалаһын кыттта, хотугулуу-илиҥҥэ Липецкайы кытта, илиҥҥэ Воронеж уонна соҕуруу Белгород уобаластарын кытта. Соҕуруулуу-арҕаа уоннаа арҕаа өттүлэригэр, Курскай уобалас Украина Сумскуой уобалаһын кытта кирбиилэспит.

Уобалас, орто-россия үрдэлин соҕуруулуу-арҕаа халдьыатыгар сытар.

## История

Билиҥҥи уобалас тэриллибитэ 1934 сылга, бэс ыйын 14 күнүгэр.

## Экономика

## Демография

## Сигэлэр
* Уобалас администрациятын саайта 

{Российскай Федерация субъектара}}
Харитонов Лука Никифорович

200px|thumb|right|Харитонов Лука Никифорович
**Харитонов Лука Никифорович** (04.10.1901—13.01.1972), филология доктора, профессор, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх наука диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1901 сыл алтынньы 4 күнүгэр I Атамай нэһилиэгэр (билигин Горнай улуус территорията) төрөөбүтэ.
* 1927 сыллахха Москва куоракка Н.К. Крупскай аатынан Коммунисттыы иитии Академиятын бүтэрбитэ. Ити сылга Саха АССР оскуолаларын инспекторынан үлэлиир.
* 1927 - 1936 сыллардаахха Дьокуускайга опыт көрдөрөр оскуола сэбиэдиссэйэ. 
* 1936 сыллаахха ССРС НА тыл уонна сурук-бичик Институтун аспирантуратыгар киирэр.
* 1939 сыллаахха кандидат диссертацияны көмүскүүр, темата "*Категория наречия в якутском языке*" уонна Пединститут саха тылын уонна литературатын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 
* 1947 сыллаахха саҥа тэриллибит ССРС НА Саха сиринээҕи базатын тыл уонна литература секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1954 сыллаахха доктор диссертациятын көмүскүүр, темата "*Типы глагольной основы в якутском языке*". Бу үлэ туспа кинигэннэн тахсыбыта уонна НА Президиумун премиятын ылбыта.
* 1972 сыл тохсунньу 13 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* "*Саха тылын грамматиката*" 5 уонна 6 кылааска. Биэстэ тахсыбыта;
* "*Современный якутский язык. Фонетика и морфология*". — Дьокуускай, 1947;
* "*Типы глагольной основы в якутском языке*". М., 1954;
* "*Грамматика современного якутского литературного языка. Фонетика и морфология*". — М., 1982;
* "*Формы глагольного вида в якутском языке*". — М.-Л., 1960;
* "*Залоговые формы глагола в якутском языке*". — М.-Л., 1963;
* "*Русско-якутский словарь*". — М.: СЭ, 1968. соавтор;
* "*Якутско-русский словарь*". — М.: СЭ, 1972. соавтор;
* "*Орфографический словарь якутского языка*". — 1963. соавтор.

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха сирин Национальнай библиотеката 
* Биобиблиографический справочник
Марков Федор Иванович

**Марков Федор Иванович** — муосчут, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга. 

## Олоҕун олуктара
* 1948 сыл алтынньы 5 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Табаҕа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 
* 1975 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбитэ. «Сардаана» фабрикаҕа ювелирдаабыта. Иккис идэтэ мас, металл, муус уонна кумах скульптурата.
* 1975 сылтан Саха сиргэр, Арассыыйаҕа уонна чэрчи таһынан быыстапкаларга кыттар.

## Быыстапкалара
300px|thumb|left|Марков Федор Иванович үлэлэрин быыстапката
* Америка куораттарыгар (1994) 
* Францияҕа (1996)
* Хоҥ Коҥ куоракка (1997)
* Чехияҕа *Пльзень* куоракка персональнай быыстапка (2003)
* Ону таһынан муус уонна кумах скульптура фестиваалларга. 
* 2004 сыллаахха муус фигураларга Харбин куоракка (Кытай) бастаабыта. 
* 2007 сыллаахха сайын А. Аргунова — Күөрэгэй ыҥырыытынан Рейкьявик куоракка (Исландия) саха балаҕанын туппута.
* 1992—1994 сыллардаахха Арассыыйа уус-уран Академиятын Красноярскайдааҕы салаатыгар Л. Н. Головницкай уонна Ю. П. Ишханов профессордар салалталаах стажировка барар. 

Үлэлэрэ Третьяков галереятыгар (Москва), Нуучча музейыгар, Антропология түмэлигэр (Санкт-Петербург) уонна Саха Сирин түмэллэригэр бааллар. 

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
 
## Сигэлэр
* Иванова-Унарова З. И. Из плена вечной мерзлоты. Косторез Федор Марков. Альбом-монография на рус. и англ. — Якутск, 1999.

## Ылыллыбыт сирэ
* Официальный сайт органов государственной власти Республики Саха (Якутия)
Денисов Герман Васильевич

200px|thumb|right|Денисов Герман Васильевич
**Денисов Герман Васильевич**, тыа хаһаайыстыба наукатын кандидата, биология доктора, СӨ НА Академига.

1929 сыл алтынньы 7 күнүгэр Нижнэй Новгород уобалаһын *Первомайскай* куоракка төрөөбүтэ.

## Олоҕун олуктара
* 1950 - 1954 армияҕа сулууспалаан баран Одессаҕа Н.С. Хрущев аатынан артельга агроном. 
* 1956 сыллаахха Одесса куоракка Тыа хаһаайыстыба Институтун бүтэрбитэ, идэтэ агрономия. 
* Сахалин уобаласка «Светлый путь» колхуоска агроном;
* Корсаков оройуонугар *Тамбовское* сэлиэнньэҕэ сүрүн агрономом, МТС дириэктэрин солбуйааччы
* "Корсаковский" совхоз сүрүн агронома, дириэктэри солбуйааччы.
* 1961 - 1968 сылларга Одессаттааҕы Тыа хаһаайыстыба институтун ботаника кафедра аспирана, Селекция уонна семеноводство кафедратын ассистена.
* 1968 - 1969 сыллаахха Магадан куоракка НИИСХ Хотугулуу-илин зонатааҕы дириэктэрэ. 
* 1969 - 1973 сыллардаахха НИИСХ Хотугулуу-илин зонатааҕы наукаҕа дириэктэрэ, Кормопроизводство лабораториятын сэбиэдиссэйэ.
* 1973 - 1993 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин Биология институтун геоботаника лаборатория сэбиэдиссэйэ, почва уонна үүнээйи ресурсаларын отделын сэбиэдиссэйэ, наукаҕа дириэктэр солбуйааччыта.
* 1988 сыллаахха биология доктора. 
* 1993 сыллаахха Хотугу луговодство Институтун тэрийээччи дириэктэрэ. 
* 1994 - 2000 сыллардаахха Хотугу луговодство Институтун дириэктэрэ.
* 2000 сылтан СӨ НА советнига.

## Ылыллыбыт сирэ
* SakhaNews
Готовцев Юрий Александрович

200px|thumb|right|Готовцев Юрий Александрович
**Готовцев Юрий Александрович**. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыылаах Норуот депутата, Ил Түмэн III ыҥырыылаах Норуот депутата.

## Олоҕун олуктара
* 1939 сыл алтынньы 7 күнүгэр Өймөкөөн оройуонун Бастакы Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ;
* 1958 сыллаахха Дьокуускадааҕы Кооперация техникумун бүтэрбитэ.
* 1966 сыллаахха Москватааҕы Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыба институтун бүтэрбитэ;
* Хаҥалас улууһугар тыа сирин кооперациятыгар, Аллараа Халыма улууһугар Ил эргиэнигэр үлэлээбитэ;
* 1974 - 1978 сылларга Саха АССР Госснаб начальнигын солбуйааччыта;
* 1978 - 1981 сылларга Якутгорпромторг дириэктэрэ;
* 1981 - 1989 сылларга Саха АССР Эргиэн миниистирэ;
* 1989 - 1992 сылларга ССРС уонна РСФСР Тас эргиэн миниистирин Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэл;
* 1992 - 1997 сылларга СӨ Үлэ уонна социал көмүскэбил миниистирин солбуйааччыта, Пенсия департаменын дириэктэрин солбуйааччыта;
* 1997 - 2002 сылларга Ил Түмэн Норуот депутата, Үлэ уонна социал политика кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* Ил Түмэн саайта
Брянскай уобалас

**Брянскай уобалас**, (Нууччалыы: Брянская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Брянскай.

## География
Уобалас Илин Европа дэхси сирин арҕаа өттүгэр сытар.

### Сир баайа

Кумах,туой, тутуу материаллара, фосфориттар.

## Демография

## Экономика

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Брянскай уобалас салалтатын саайта (нуучч.)
* Уобалас статистиката (нуучч.)
Фрэнк Борзедж

**Фрэнк Борзедж** () (Муус устар 23, 1894 – Бэс ыйын 19, 1962) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна актера.

## Талыллыбыт фильмографията
*Seventh Heaven (1927)
*Street Angel (1928)
*Bad Girl (1931)
*A Farewell to Arms (1932)
*Mortal Storm (1940)

## Сигэлэр
*
Кемерово уобалаһа

**Кемерово уобалаһа**, (Нууччалыы: Кемеровская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кемерово.

## География

Хоту өттө дэхси сир, онтон соҕурууҥҥута хайалаах дойду, Алтаай уонна Сайаан хайа системаларын кытыыларыгар сытар, уобалас иһигэр Кузнецкай хайалара, Салаир хайалара уонна Шория хайалара бааллар. Уобалас кэтитэ: хотуттан соҕурууга: 500 км, арҕааттан илиҥҥэ: 300 км.

## Климат

Клиимата континентаальнай - уһун, тымныы кыһын уонна кылгас сылаас сайын. Орто температууралар: тохсунньуга −17 … −20&nbsp;°C, от ыйыгар +17 … +18&nbsp;°C. Халлаан уутун түһуүүтэ, сылга: дэхси сиргэ 300 мм, хайаларга 1000 (сороҕор үрдүк) мм.

## Сир баайа

Таас уонна буурай чохтор хостоноллор (аатырбыт КУЗБАСС), тимир уонна полиметаал уруудалар, кыһыл көмүс, фосфориттар уонна араас тутуу материаллара.

## История

Уруук сүрүн нэһилиэнньэтэ шор уонна телеут омуктар эбиттэр. 1618 сылтан нууччалар олохсуйан саҕалаабыттара.
Уобалас бэйэто 1943-үс сылга тэриллибитэ, ССРС Үрдүк Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан.

## Экономика

Уобаласка улаханнык сайдыыллыбыт таас чох хостуур промышленнастаах. Сылга 150 мөл. туонна таас чох сиртэн хостонор.
Тимиир ууллары (өҥнөөх уонна хара), машиностроение, химия.

## Демография

Алта саамай элбэх ахсааннаах омуктар, 2002 сыллах биэрэпис көрдөрүүтүнэн:

* Нууччалар — 2664816
* Татаардар — 51030
* Украинестар — 37622
* Ниэмэстэр — 35965
* Чуваштар — 15480
* Шордар — 11554

## Сигэлэр
* Народнай депутааттарын сэбиэтин саайта (нуучч.) 
* Уобалас администрациятын саайта (нуучч.)
Фрэнк Капра

**Фрэнк Расселл Капра** () (Ыам ыйын 18, 1897 &ndash; Балаҕан ыйын 3, 1991) диэн АХШ киинэ режиссера. 1930-1940-с сылларга биллиилээх киинэлэри оҥорбута, олор ахсааннарыгар *[[It Happened One Night]]* (1934), *[[Mr. Deeds Goes to Town]]* (1936), *[[You Can't Take It With You (film)|You Can't Take It With You]]* (1938), *[[Mr. Smith Goes to Washington]]* (1939), *[[Arsenic and Old Lace (film)|Arsenic and Old Lace]]* (1944) уонна *[[It's a Wonderful Life]]* (1946).

## Сигэлэр
*
Льюис Майлстоун

**Льюис Майлстоун** (, төрөөбүт аата **Лев Мильштейн**) (Балаҕан ыйын 30, 1895 — Балаҕан ыйын 25, 1980) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера.

## Талыллыбыт фильмографията
**[[Two Arabian Knights]]* (1927)
**[[The Racket]]* (1928)
**[[All Quiet on the Western Front]]* (1930)
**[[The Front Page]]* (1931)
**[[Rain (киинэ)|Rain]]* (1932)
**[[The General Died at Dawn]]* (1936)
**[[Of Mice and Men (1939)|Of Mice and Men]]* (1939)
**[[The Strange Love of Martha Ivers]]* (1946)
**[[Ocean's 11 (1960)|Ocean's 11]]* (1960)
**[[Mutiny on the Bounty (1962)|Mutiny on the Bounty]]* (1962)

## Сигэлэр
*
Фрэнк Ллойд

**Фрэнк Ллойд** () (Олунньу 2 1886, Глазго, ХК – Атырдьах ыйын 10 1960, Санта Моника, Калифорния, АХШ) диэн Оскар кыайыылаах Улуу Британия киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Ллойд Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ уонна 1934-1935 сыллардаахха кини президенэ.

## Талыллыбыт фильмографията
**[[The Black Box (сериал)|The Black Box]]* (1915)
**[[Madame X (1920 киинэ)|Madame X]]* (1920)
**[[Oliver Twist (1922 киинэ)|Oliver Twist]]* (1922)
**[[The Sea Hawk (1924 киинэ)|The Sea Hawk]]* (1924)
**[[The Eagle of the Sea]]* (1926)
**[[Children of Divorce]]* (1927)
**[[Cavalcade (киинэ)|Cavalcade]]* (1933)
**[[Mutiny on the Bounty (1935 киинэ)|Mutiny on the Bounty]]* (1935)
**[[Under Two Flags (1936 киинэ)|Under Two Flags]]* (1936)
**[[Wells Fargo (киинэ)|Wells Fargo]]* (1937)
**[[Maid of Salem]]* (1937)
**[[If I Were King]]* (1938)
**[[The Howards of Virginia]]* (1940)
**[[Forever and a Day (киинэ)|Forever and a Day]]* (1943)
**[[Blood on the Sun]]* (1945)
**[[The Last Command (1955 киинэ)|The Last Command]]* (1955)

## Сигэлэр
*
Виктор Флеминг

**Виктор Флеминг** (*Victor Fleming*) (Олунньу 23, 1889 – Тохсунньу 6, 1949) диэн Оскар кыайыылаах АХШ киинэ режиссера уонна продюсера. Кини ордук аатырбыт киинэлэрэ *[[The Wizard of Oz (1939 киинэ)|The Wizard of Oz]]* (1939) уонна *[[Gone with the Wind (киинэ)|Gone with the Wind]]* (1939).

## Талыллыбыт фильмографията
*1919: When the Clouds Roll by
*1932: Red Dust
*1933: Bombshell
*1934: Treasure Island
*1935: Reckless
*1937: The Good Earth
*1937: Captains Courageous
*1938: Test Pilot
*1939: The Wizard of Oz
*1939: Gone with the Wind
*1941: Dr. Jekyll and Mr. Hyde
*1942: Tortilla Flat
*1943: A Guy Named Joe

## Сигэлэр
*
Суорат от

300px|thumb|right|Суорат от
мини
**Суорат от** эбэтэр **Харыйа от** (*Achilléa millefólium* L.) () СИБЭКИ

Кини тыа саҕатыгар, ходуһаҕа, алааска, от үрэх сүнньүнэн хойуутук үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 20—50 см, уһун синньигэс силиргэх силистэрдээх. Хардарыта үүммүт, куорсуҥҥа маарынныыр бытырыыс сэбирдэхтэрдээх. Кыра тэтэркэйдиҥи үрүҥ сибэккилэрэ ситтэхтэринэ, умнаһын тоһута тутан хомуйуллар. Күлүк, салгыннаах сиргэ холбуу баайталаан, ыйаан куурдуллар. Сэбирдэҕэ күһүөрү сайдар. Сайын убаҕас, иинэҕэс буолар.

## Туттуллуута

Суорат оту ис ыарыытыгар, аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах ыарыытыгар, куртах хаана барыытыгар, эмтэрэр ийэ үүт киллэрэригэр, геморройга, кутургуйа тохтообокко тахсарыгар, ииги кыайан туппат буолууга, панкреатикка (ноор ыарыыта), киһи сирэйигэр, этигэр искэн таҕыстаҕына тутталлар. Көөнньөһүгү матка ыарыытыгар, атеросклерозка, аллергияҕа, анемияҕа тутталлар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Лео Маккэри

**Томас Лео Маккэри** () (Алтынньы 3, 1898 &ndash; От ыйын 5, 1969) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа уонна продюсера. Олоҕун тухары 200 кэриэтэ киинэ оҥоруутугар үлэлэспит, сүрүннээн комедияларга.

## Фильмографията

**[[Isn't Life Terrible?]]* (1925)
**[[Mighty Like a Moose]]* (1926)
**[[Sugar Daddies]]* (1927)
**[[Pass the Gravy]]* (1928)
**[[Should Married Men Go Home?]]* (1928)
**[[Habeas Corpus (1928 film)|Habeas Corpus]]* (1928)
**[[We Faw Down]]* (1928)
**[[Liberty (1929 film)|Liberty]]* (1929)
**[[Wrong Again]]* (1929)
**[[Big Business (1929 film)|Big Business]]* (1929 short)
**[[Indiscreet (1931 film)|Indiscreet]]* (1931)
**[[Duck Soup (1933 film)|Duck Soup]]* (1933)
**[[Belle of the Nineties]]* (1934)
**[[Ruggles of Red Gap]]* (1935)

**[[The Milky Way (1936 film)|The Milky Way]]* (1936)
**[[Make Way for Tomorrow]]* (1937)
**[[The Awful Truth]]* (1937)
**[[The Cowboy and the Lady (1938 film)|The Cowboy and the Lady]]* (1938)
**[[Love Affair (1939 film)|Love Affair]]* (1939)
**[[My Favorite Wife]]* (1940)
**[[Once Upon a Honeymoon]]* (1942)
**[[Going My Way]]* (1944)
**[[The Bells of St. Mary's]]* (1945)
**[[Good Sam]]* (1948)
**[[An Affair to Remember]]* (1957)
**[[Rally 'Round the Flag, Boys! (film)|Rally 'Round the Flag, Boys!]]* (1958)
**[[Satan Never Sleeps (1962 film)|Satan Never Sleeps]]* (1962)

## Сигэлэр
*
Сыһыы куохалаһа

300px|thumb|right|Сыһыы куохалаһа
**Сыһыы куохалаһа**, **Тураах тарбаҕа** эбэтэр **Туруйа тумса** (лат. *Geranium*) () 

Сырдык халлаан күөҕэ өҥнөөх, биэс эминньэхтээх кыраһыабай сибэккилэрдээх, умнаһыгар утарыта тарбахтыҥы хайыттаҕас сэбирдэхтэрдээх. Угун үрдүгэ 15—60 см тиийэр. Хонууга, тыа саҕатынан, хаддьаайыга үүнэр. От ыйа саҕаланыытыттан атырдьах ыйа бүтүөр диэри сибэккилэнэр.

## Туттуллуута

Отун көөнньөрөн, ис ыарыытыгар, үөһүрүүгэ, утуйбат буолууга, эпилепсияҕа, лихорадкаҕа, ревматизмҥа иһиллэр. Экземаҕа, тиис ыарыытыгар, чесоткаҕа сайҕанан эмтэниллэр. Отун бороһуок гына мэлийэн, тас баас хаанын тохтоторго туттуохха сөп. Күһүн силиһин хостоон, хатаран, бороһуогунан хаан барыытын араас көрүҥэр уонна үөһүрүүнү тохтотор эмп быһыытынан туттуохха сөп.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Сылгы ньургуһуна

300px|thumb|right|Сылгы ньургуһуна
**Сылгы ньургуһуна** эбэтэр **Куба кулгааҕа** (, ) 

Биэс эминньэхтээх, үрүҥ сибэккилээх, туурата суох тула өттүгэр сарайбыт биир сиртэн тахсар сэбирдэхтэрдээх. Алааска, кураанах сиргэ, тыа саҕатыгар, үрэх кытыытыгар үүнэр. Бэс-от ыйдарыгар сибэккилэнэр.

## Туттуллуута
Бу үүнээйи дьааттаах, куурдаҕына дьаатын сүтэрэр. Көөнньөһүгүнэн невралгия, радикулит, ишиас, остеохондроз, артрит, ревматизм курдук дьарҕа буолбут ыарыылартан соттон эмтэниллэр. Сибэккитэ тыллыбыт кэмигэр үргээн, күлүк, салгыннаах сиргэ хатарыллар. Хаппыт отун ууга көөнньөрөн эбэтэр оргутан тымныйыыга, утуйбат буолууга, сүрэх ыарыытыгар, көрөр-истэр уорган үлэтэ мөлтөөһүнүгэр иһиллэр. Кутургуйа, түөллүгэн таҕыстаҕына, бастаан отун оргутан угуттууллар, оттон тэһиннэҕинэ, сайҕыыллар, оччоҕо түргэнник оһор. Итини таһынан тирии ыарыытыгар (парша, рожа) эмиэ ити курдук туһаныахха сөп. 

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Үөрэ ото

300px|thumb|right|Үөрэ ото
**Үөрэ ото** эбэтэр **Кыа уга** (лат. *Artemísia*) () - түүлээх кубаҕай сарадахтыҥы сэбирдэхтээх, кыһыллыҥы сибэккилээх кураайы сиргэ (үксүн бааһына кытыытыгар, өтөххө) үүнэр эрбэһиннини от үүнээйи.

Былыр-былыргыттан билиҥҥээҥҥэ диэри, үөрэ ото саха дьонун ас оҥостон аһыыр, олус сөбүлүүр отторунан буолар. Ол курдук, улаханнык ыалдьан мөлтөөбүт дьон, бу отунан уһуннук эмтэннэҕинэ, үөрэни ас оҥостон иһэ сырыттаҕына, үтүөрүөн сөп. Ордук киһи утуйарыгар, уоскуйарыгар, аһы буһарар уорган үлэтэ тупсарыгар, сэниэ киллэринэргэ, чэбдигирэргэ туһалаах.

Үөрэ отун үгүс норуот эмчитэ ньиэрбэ ыарыытыгар, тартарарга, аменореяҕа, дисменореяҕа, төрүүр дьахтар талыытын күүһүрдэргэ туттар уонна ыалдьар миэстэҕэ түөн уурар, ону тэҥэ дьиэни ыраастыырга туһанар.

Дьарҕаҕа, куртах, оһоҕос ыарыытыгар, сахарнай диабекка, бронхиальнай астмаҕа, хойуу хаайтарыытыгар биир улахан ньуоска оту биир ыстакаан оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн, чэй курдук иһиллэр. С.Р.Попов, А.С.Попова суруйалларынан, үөрэ отун атахха баанан сылааны таһаарыналлар эбит.

Ыалдьар сүһүөххэ үөрэ отун суоракка булкуйан, лэппиэскэ оҥорон уурунан хоноллор. Оттон тирии ыарыыларын (псориаз, нейродермит) эмтииргэ улахан иһиккэ көөнньөрөн, ванна уутугар кутан сытаҕын. Туран баран, баастаах миэстэни соттубаккын. Хаста да хатылаатахха тирии ырааһырар, кыһыйара ааһар.

Арыгы дьаатыттан айгыраабыт дьон туруга тупсарыгар, дьүһүнэ, кыаҕа чөллөнөрүгэр көмө буолар от — үөрэ ото. Бу отунан аһылык оҥостон аһаатахха итиэннэ кыра ньуоска бытарытыллыбыт оту оргуйбут ууга көөнньөрөн, сиидэлээн аһыах иннинэ истэххэ, сүрэх ыалдьара, күүскэ тэбэрэ, утуйбат буолуу, аныы, куртах, оһоҕос ыалдьара ааһар.

Сэбирдэҕэ кыа оҥосторго туттуллар эбит

## Быһаарыылар
Тимэх от

300px|thumb|right|Тимэх от
**Тимэх от** (лат. *Tanacétum*) () ходуһаҕа, быраҕыллыбыт бааһынаҕа, тыа, суол кытыытыгар, өтөххө сөбүлээн үүнэр. Умнаһын үрдүгэ 40—100 см тиийэр, уустук оҥоһуулаах куорсуннуҥу тырыттаҕас сэбирдэхтээх. Аатын курдук, тимэххэ маарынныыр араҕас өҥнөөх сибэккилэрдээх. От ыйыттан күһүҥҥээҥҥэ диэри сибэккилэнэр. 

## Туттуллуута

Тимэх от көөнньөһүгүн быар, оһоҕос араас ыарыытыгар, лиистигинэн сутуллууга, үөһүрүүгэ тутуннахха, үчүгэйдик көмөлөһөр. Бу от сибэккилэринэн оҥоһуллубут эмп сүрэх үлэтин тупсарар, хаан баттааһынын үрдэтэр, үөс тахсыытын күүһүрдэр дьайыылаах, ас буһарар уорган үлэтигэр туһалаах.

Бу үүнээйини кыра саастаах оҕоҕо, ыарахан дьахтарга туттар көҥүллэммэт. Өр кэмҥэ эмтэннэххэ, тимэх оттон сүһүрүөххүн сөп. Онон быраас сүбэтэ хайаан да наада.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Быраас күнэ

**Аан дойду быраастарын күнэ** ВОЗ быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.