Бырахтарыы уратыта

Бырах диэн тыл тугу эмэни бэйэҕиттэн тэйит, хааллар, эмискэ ыраах сыҕарыт диэн өйдөбүллээх. Өй-санаа бииртэн бииргэ көһөн, көтүөккэлээн, уларыйан иһэрэ түргэнин киһи саҥарар саҥатыттан арааран билии кыаллар. Өй-санаа соһуччу тосту уларыйыылара биллиитин, киһи оҥорор быһыылара, саҥарар саҥата эмискэ, тугу эрэ ылан быраҕан кэбиһэр курдук түргэнник уларыйан хаалыытыттан арааран билэн, бырахтарыы диэн ааттаабыттар.

Оҥорор быһыылара, саҥарар саҥата эмискэ уларыйар, атынтан-атыҥҥа көһөн иһэр киһини бырахтарара киирэн ылар диэн этэллэр. Итини тэҥэ, бырахтарар диэн этиигэ сыыһа-халты туттунар, буолары-буолбаты солумсаҕа улаатан хаалбыт киһи элбэҕи оҥорон кэбиһэр кыахтанара сөп түбэһэрэ өйө-санаата туруктаах буоларын эрэйэр. Өй-санаа атынтан-атыҥҥа эмискэ уларыйан иһиитэ киһи оҥорор быһыыларын тосту уларытарын билэн бырахтарыы диэн этэллэр.

Бырахтарыы ордук киһи тугу саҥарарыттан биллэр. биири кэпсээн иһэн, атыҥҥа, букатын туспаҕа көһөн иһии бырахтарыы баарын биллэрэр. Санаатын биир сыалга кыайан түмэрэ уустугуттан бырахтарар киһи туһалааҕы оҥорор быһыыларын кыайан ситэрбэтэ, бүтэрбэккэ хаалларан, быраҕан иһэрэ элбиирэ биллэр.

Туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорон олору үгэс оҥостубатах, сыыһа-халты туттунуон сөптөөх киһи ааттанар. Маннык өйдөөх-санаалаах киһи бырахтарыыга, атыттар тугу эмэ була сатаан этиилэригэр киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалара албыҥҥа киирэрин үөскэтиэн сөп.

Суруйааччылартан И.Д.Лукачевскай-Силис арыгыны элбэхтик иһэртэн эдэрдэр өйдөрө-санаалара хайдах куһаҕан өттүгэр уларыйарын уонна өйдөрө-санаалара буккуллан, бырахтаран ыларыгар тириэрдэрин “Абитура” диэн үлэтигэр суруйбута. (1,48).

Киһи санаата ханнык да хааччаҕа суох, туохтан да иҥнибэт, хааттарбат. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, тулуурунан, кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кутун үгэстэринэн туһанан сиэр хааччахтарын уонна киһи быһыытын тутуһа сылдьара эрэйиллэр.

Өй-санаа аһара бардаҕына араас хаһан да толорбот ыра санааларыгар ыллара сылдьара элбиириттэн, олоххо туһалааҕы оҥорумуон сөп. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ ыра санааҕа, ол аата киһи бэйэтин кыаҕынан хаһан да кыайан толорбот баҕа санаатыгар ылларыыны сэмэлиир, киһи быһыытыгар тиийбэтин бэлиэтиир. Ыра санааҕа ылларыы диэн киһи бэйэтин бэйэтэ албыннаныыта, ол-бу араас туһата суох санааларынан дуоһуйа сылдьыыта буолар. Оннугу-манныгы, уратыны оҥоруом этэ, маннык үчүгэй буолуо диэн киһи бэйэтин кыаҕын таһынан барар албын санааларга киирэн биэрбэтэ ордук.

“Арыылааҕым буоллар алаадьылыам этэ даҕаны, бурдугум суох” диэн этии дьадаҥы, кыаҕа, баайа суох киһи кыайан толорбот ыра санааларга ыллара сылдьара хаһан баҕарар элбэхтэрин биллэрэр. Бииртэн биир ыра санааҕа ылларан иһии киһи туох эмэ туһалааҕы оҥорорун атахтаан, букатын даҕаны суох оҥоруон сөп.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт сокуонугар сөп түбэһэн санаа эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Киһилии санаа. Киһилии санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан толорор, олоххо киллэрэр санаалара ааттаналлар. Санааны толорон олоххо киллэрии киһи санаата туолан дьолу билэрин үөскэтэр. 

2. Ыра санаа. Хаһан да туолбат ыра санааларга ыллара сылдьыы бырахтарыы биир көрүҥэ, санааҕа аралдьыйыы буолар. Киһи ыра санааларга аһара ылларыыта киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, туох да туһалааҕы, олоххо киирэри кыайан оҥорбот буолууга, араас туһата суох санааларынан аралдьыйа сылдьыыга тириэрдиэн сөп. 

Туруга суох өйдөөх-санаалаах, ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибэтэх оҕо, киһи тастан киирэр араас санаа дьайыыларыгар киирэн биэрэр кыаҕа улаатар. Дьайыы диэн санаа киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор долгуннара, хамнааһыннара ааттанар. Ол киирэр санаалар дьайыыларыттан ийэ кута иитиллибэтэх киһи оҥорор быһыылара тосту-туора уларыйан хаалыылара үөскээһинэ бырахтарыыга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп.

“Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн сахалар этэллэр. Киһи араас элбэх санаалар дьайыыларын быыстарыгар олоҕун олорор. Ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн, быһыыларынан иитиллибэккэ хаалбыт, туруга суох өйдөөх киһиэхэ атын дьон санаалара киирэн ханнык эрэ дьайыылары, сабыдыалы оҥороллоругар түбэһэн хаалыан сөп.

Атаахтык улааппыт оҕолорго уулусса дьайыыта аһара күүстээх, ол-бу араас дьээбэлэргэ, быстах быһыыларга, уорууларга ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллибэтэх оҕо киирэн биэрэр кыаҕа улаатар, кырата албыннаан уорууга кыттыһыннаран кэбиһиэхтэрин сөп.  

Дьай диэн санаа күүһэ ааттанар. Дьа уонна ай диэн тыллар холбоспуттарыттан дьай диэн тыл үөскээбит уонна өй-санаа хамныырын, дьайыытын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр суолталаах. Сахалар өй-санаа дьайыытын дириҥник үөрэтэн ханнык эрэ баттааһыны оҥорорун быһааран “Дьагдьайан ылыы” диэн этиини үөскэппиттэр. (2,102).

Киһи араас тастан киирэр санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрбэтэ олох көрдөбүлэ буолар. Үгэс буолбут санаалар киһи ийэ кутугар бэйэтигэр биллэрбэккэ эрэ дьайыыны оҥороллор. Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллэрэ эрэйиллэр. Ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибитэ туруктаах өйү-санааны үөскэтэр. Ийэ кут иитиитин уратыларын быһааран сахалар үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит эбэтэр иитиллибэтэх, куһаҕан иитиилээх диэн икки өрүккэ араараллар. (3,83).

Өй-санаа хаһан баҕарар хамнаан, долгуйан ылара элбэх. Ханнык эрэ үөйбэтэх, биллибэт санаа киирэн кэлиититтэн оҥорор быһыы түргэнник уларыйа охсон хаалыыта бырахтарыы диэн буолар. 

Солумсаҕырыы аһара барыыта бырахтарыыга тириэрдэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа тыллары булбута буолан солумсаҕыралларын айыыны оҥоробут диэн сабына, сахалары барыларын албынныы сылдьаллар. Айыы диэн ханнык эрэ тылы булуу, оҥоруу буолбатах, киһи оҥорор быһыыта буоларын, бу дьон өссө билэ иликтэр.

Сол диэн тылтан үөскээбит солун диэн саҥаны, уратыны, билэрбитин биллэрэр тылбытын “сонун” диэн сахаларга суох тылынан уларытан, араас элбэх ол-буну, ону-маны батыһан солумсах буолалларын кистээн кэбиспиттэриттэн саха дьоно барылара солумсах буолууга оҕустараннар ханнык да үлэни кыайан үлэлээбэт турукка тиийэн эрэллэр. (4,44). Онно-манна барытыгар солумсаҕыра сылдьаллара букатын аһара барда. Үөрэҕи эрэ эккирэтэбит диэн албын санааҕа киирэн тыабыт сирин букатын быраҕан сылдьаллар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ омукпутун эстиигэ тириэрдэллэрэ чугаһаан иһэр. Солумсах диэн тылы үөскэтэр солун диэн тылбытын оннугар түһэрэн туһана сылдьарбыт эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Солумсаҕыра сылдьан үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээһинэ омугу эстиигэ, атын кыайыылаах үлэһит омукка үтүрүттэриигэ тириэрдэрин билиэ этибит. “Хоро салаҥ”, “Хоро таһар” диэн үлэни кыайбаттарын иһин сирэн, туоратан ааттаабыттарын кэнниттэн хоро омуктар симэлийбиттэрэ олох умнуллубат үөрэҕэ буолар. 

Бырахтарыы диэн өй буккуллан ылыыта киһини быстах быһыылары оҥорууга, сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр кыахтаах. (5,46).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Күрүлгэн” сурунаал. 2017, 2№ (55).

2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: РБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

4. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

5. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.