Оҕо уонна улахан киһи өйүн-санаатын уратылара

Кыра оҕо өйө-санаата сайдыытын, улахан дьоҥҥо маарыннаабат уратыларын билии оҕону иитиигэ улахан хамсааһыны, уларыйыыны киллэрэр кыахтаах. Оҕо уонна улахан киһи өйө-санаата тус-туспаларын сахалар былыр-былыргыттан билэн “Атаах уонна көйгө оҕо” диэн үөрэхтэри арыйбыттарын уонна оҕо атаах буола улааттаҕына өйө-санаата түктэри буолан халыйан хааларын быһаарбыттарын таба өйдөөн оҕону иитиигэ төрөппүттэр туһаннахтарына табыллар.

Санаа элбэхтэ хос-хос хатыланнаҕына үгэһи үөскэтэр. Киһи өйө-санаата ол үгэстэринэн салаллар. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн үөскээбит, олохсуйбут үгэстэрдээх, ол кэмҥэ ийэ кута иитиллибититтэн, тугу саҥаны оҥорорун ийэ кутугар иҥэн сылдьар урукку үөрэммит үгэһигэр тэҥнээн көрөн, ханнык быһыы буоларын сыаналаан көрөн быһаарар, үчүгэйэ билиннэҕинэ оҥорор, онтон куһаҕан буоллаҕына оҥорбокко тохтуур, хаалларар кыахтанар.

Оҕо саҥа улаатан өйө-санаата сайдан иһэринэн, ийэ кута иитиллэ илигинэн, субу оҥорор быһыытын үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн арааран билбэтиттэн хайаларын баҕарар харса суох оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын арааран билии хас биирдии оҕотун туһугар кыһанар төрөппүттэн ирдэнэр.

Тоҕо диэтэххэ, кыра оҕо өйө-санаата саҥа сайдан, мунньуллан иһэринэн, ийэ кута үөскүү, олохсуйа илигинэн тугу билбитэ, бэйэтэ оҥорбута барыта саҥаны айыы, саҥаны, урут билбэтин оҥоруу буолан иһэр. Бу саҥаны оҥорбута барыта өйүгэр-санаатыгар олус күүскэ иҥэн өйдөнөн хаалан, ийэ кутун быһалыы үөскэтэн иһэр уратылаах. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон, куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, куһаҕаны элбэҕи оҥорон кэбиһэр майгыланан хаалыан сөп. Сахалар үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥотторбот туһалааҕын быһаарар.

Оҕо улаатан, ону-маны бэйэтэ өйдүүр, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буолан истэҕинэ куһаҕан быһыылары туспа арааран оҥорбокко үөрэнэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэнии “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн ааттанар уонна оҕо барыта билэрэ ирдэнэр. Оҕо дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын аһара элбэх үчүгэйдэртэн туспа арааран билэ үөрэнэрэ ордук тиийимтиэ, өйдө-нүмтүө буолан олору оҥорон кэбиспэтигэр туһалыыр.

Оҕо өйө-санаата сайдыытын ити уларыйар уратыларын билии, оҕо иитиитигэр туһаныы хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Билигин үөрэх-билии сайдыбытынан, бу көрдөбүллэри билии ханнык да уустуктары үөскэппэт, арай төрөппүт оҕотун өйө-санаата туруктаах буола сайдыытыгар уонна киһи быһыылаах буола улаатарыгар кыһанарын, бэйэтин үтүгүннэрэн үөрэтэрин эрэ эрэйэр. Өй-санаа сайдыытын бу уратытын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билбэттэриттэн оҕо ийэ кутун иитии бастаан иһэрин хаалларан сылдьаллар.  

Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйүн-санаатын үс кукка араараллара халлаантан ылыы буолбатах, оҕо өйө-санаата сайдан санааттан үгэскэ, онтон үөрүйэххэ тиийэ уларыйыыларынан табатык быһаарыллаллар. Куттар үөрэҕи-билиини иҥэринииттэн, өй-санаа эбиллиититтэн, мунньуллуутуттан үөскүүллэр уонна хамсаныылары табатык оҥорорго, быччыҥнары хамсатан үлэни үлэлииргэ аналлаахтар. Куттар оҕоҕо уонна улахан киһиэхэ үөскээһиннэрэ тус-туспа хайысхалаахтарын таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. 

Куттар улахан киһи өйүн-санаатын быһаарыылара уонна бэйэ-бэйэлэрин кытта арахсыспат тутулуктара манныктар:

1. Салгын кута. Үөрэҕи, саҥаны билииттэн үөскээн иһэр.

2. Ийэ кута. Үгэстэри үөскэтинииттэн үөскүүр, сайдан эбиллэр.

3. Буор кута. Эти-сиини үөрүйэх оҥорууттан үөскээн мунньуллар.

Улахан киһи өйө-санаата сайдыытын уонна куттара үөскээһин-нэрин тутулуктарын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Салгын кута. Улахан киһи үөрэҕи-билиини ылынан иһэр, сааһыран истэҕинэ өйө-санаата сайдар, эбиллэр. Көрөн-истэн, кинигэни ааҕан, бэйэтэ үөрэтэн билэн, билиитэ эбиллэн иһэр. Куһаҕан, туһата суох, буортулаах быһыылары билэр буолан оҥорбот кыаҕа улаатар. Ылыммыт билиилэрэ кэлин үгэскэ кубулуйар кыахтаахтар. Өй-санаа маннык сайдыытын билигин төрөппүттэр уонна үөрэҕи-билиини тарҕатааччылар бары туһаналлар.

2. Ийэ кута. Улахан киһи кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрдээх, ийэ кута иитиллибит, ол үгэстэрин олоҕор тутуһа сылдьар. Сиэри-туому билэр, толорор. Тугу оҥорорун урукку үгэстэригэр, ийэ кутугар тэҥ-нээн көрөн сыаналыыр кыахтааҕыттан сыыһаны-халтыны оҥороро аҕыйах, суох да диэххэ сөп. Саҥа үгэстэри үөскэтинэн иһэр эрээри, ол олус уһун кэми ылар. Кини бэйэтэ ылынан, элбэхтик дьарыктанан, хос-хос хатылаан эрэ саҥа үгэһи иҥэринэр кыахтанар.

3. Буор кута. Улахан киһи буор кута этин-сиинин хамсатарыттан, үлэлиириттэн, эрчийэриттэн сыыйа сайдан, үөрүйэхтэрэ эбиллэн иһэллэр. Улахан киһи буор кута кыра эрдэҕиттэн сайдыбытыттан олус элбэх олохсуйбут үөрүйэхтэрдээх, үлэни-хамнаһы сатыырга үөрэммит, ол иһин хамсаныылары табатык оҥорор кыахтанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн киһи буор кут диэн өйүн-санаатын этин-сиинин кытта холбуу буккуйа сылдьаллар.

Улахан киһи өйө-санаата кыра эрдэҕиттэн олохсуйбут үгэс-тэринэн, ийэ кутунан уонна салгын кутунан ылынар саҥа үөрэхтэринэн, билиилэринэн салалларыттан дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын арааран билэриттэн, олору оҥорбот кыаҕа улахан, ол иһин, сыыһа-халты туттунара отой аҕыйыыр. Кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылартан үөскээбит ийэ кута оҥорор быһыыларын хонтуруоллуур.

Бары билэрбит курдук, бу куттар бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара өй-санаа салгыы сайдан, күүһүрэн иһэринэн быһаарыллар, ол курдук салгын кут элбэхтэ хос-хос хатыланан сыыйа-баайа үгэскэ, ийэ кукка уларыйар, онтон өссө чиҥээн, дириҥээн эккэ-сииҥҥэ дьайар кыахтаннаҕына үөрүйэххэ, буор кукка кубулуйар. Өй-санаа маннык таһымнарынан сайдар; үөрэх үгүстүк хос-хос хатыланан үгэскэ, ийэ кукка, онтон үгэс эккэ-сииҥҥэ иҥнэҕинэ, олохсуйдаҕына – үөрүйэххэ кубулуйар, буор кут диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэ-лэргэ утумнааһын нөҥүө салгыы бэриллэр кыахтанар.

Биһиги оҕолору үөрэтэр аныгы үөрэхпит систиэмэтэ өй-санаа бу тутулуктарыттан бастакытын эрэ билинэллэр, оҕолору үөрэтиигэ туһаннара сатыыллар, наһаа кыһаналлар уонна оҕону 5 сааһыгар диэри иитиигэ, үөрэтиигэ ханнык да улахан суолтаны биэрбэккэ, оонньуу да сылдьара сөп буолуо диэн сыыһа быһаарыыны тутуһан ийэ кутун иитии кэмин туһаммакка аһаран кэбиһэллэр.

Улахан киһи үчүгэй, туһалаах баҕа санаалары элбэхтик санаа-таҕына, ол баҕа санаалара кэлин үгэс буолан иҥиэхтэрин сөп. Бу быһаарыы улахан киһи салгын кутунан сыыйа үөрэнэр дьоҕурун арыйарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр тутуһаллар.

Улахан киһи өйө-санаата сайдыбытынан, умнубатынан туһанан субу оҥоруохтаах быһыытын аан маҥнай саныыр, санаатыгар оҥорон көрөр, төһөтө эмэ боруобалыыр кыахтаах. Субу оҥоруохтаах быһыытын санаатыгар элбэхтэ боруобалаан оҥорон, урукку оҥорбут быһыыларыгар тэҥнээн көрөн туох быһыы; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буоларын, туох содул үөскээн тахсарын быһааран баран биирдэ оҥорор. Сыыһа-халты туттунара, үчүгэйи оҥоробун дии санаан куһаҕаны оҥороро аҕыйах буолар.

Үөрэҕи-билиини улахан, өйдөрүн-санааларын сиппит дьон сайыннаралларынан кинилэр бэйэлэрин сиппит санааларын ырыталлар, үөрэтэллэр. Тугу барытын, үөрэҕи ылынары эмиэ бэйэлэрин кээмэйдэринэн мээрэйдииллэрэ кыра оҕо өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэтин сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ арыйар. Улахан киһи өйө-санаата уонна оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри, бэйэтин өйө-санаата ситэ сайда илигинэ хайдах үөрэнэрэ тус-туспаларын уонна утарыта хайысхалаахтарын арааран билии кыра оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ хайаан да туһанылыннаҕына табыллар кэмэ кэллэ.

Билигин төһө да үөрэх-билии сайдыбытын иһин кыра оҕо өйө-санаата хайдах үлэлиирин, сайдарын аныгы наука үөрэтэн дьоҥҥо билиһиннэрэ илик. Ийэ кут оҕоҕо хаһан уонна хайдах үөскээн иҥэн иһэрин сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ эрэ табатык быһааран саха дьонугар тириэрдиини оҥорор.

Оҕо өйө-санаата улахан киһи өйүттэн-санаатыттан уратыларын арааран билии иитии, үөрэтии таба суолунан салалларын хааччыйыа этэ. Ол уратылар манныктар:

А. Буор кут. Оҕо аан маҥнай буор кута сайдар. Саҥа хамса-ныылары оҥоро, хаама үөрэнэ сатыыр. Ньуосканы таба тутарга син үөрэнэр, сыыһа-халты хамсанара элбэх. Улахан дьону үтүктэриттэн биир сааһыгар туран хааман барар. Кэлин кыбыытын кыанарга уонна чааскыттан үүтү сыпсырыйан иһэргэ өр кэмҥэ үөрэнэр. Хамсаныы-лартан оҕо буор кута сайдар, сатаан, табан хамсанарга элбэхтик хос-хос хатылаан да буоллар сыыйа үөрэнэн иһэр.

Б. Ийэ кут. Үгэстэргэ саҥа иитиллэр. Туох саҥаны билбитэ, көр-бүтэ, соһуйбута барыта өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы буоларыттан тугу оҥорбута барыта ийэ кутугар ууруллан, иҥэн, быһалыы үгэскэ кубулуйан иһэр. Итини тэҥэ, тугу оҥорорун хос-хос элбэхтик хаты-лаан үгэстэри, үөрүйэхтэри эмиэ үөскэтинэн иһэр. Төрөппүтэ боппотоҕуна, тохтоппотоҕуна куһаҕан да быһыылары элбэхтик оҥоруон, олору үгэс оҥостунан кэбиһиэн сөбүттэн көрүүнү-истиини эрэйэр. 

Оҕо ийэ кутун иитиитэ икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарынан төрөппүттэр Кут-сүр үөрэҕин билэн, таба туһаналлара эрэйиллэр. Ийэ кут оҕо ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕаланан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри түргэнник сайдыыны ситиһэр. 

В. Салгын кут. Оҕо кыра эрдэҕинэ кыайан сайдыбат. 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри оҕо тугу оҥорорун ситэн өйдөөбөт, өйүгэр туппат, умнан иһэр. 6 сааһын кэнниттэн үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан иһэр, өйө-санаата, умнубата үөскээн салгын кута сайдан барар. Өйө-санаата улахан киһи киэнин курдук үлэлииргэ бу кэмтэн ыла сыыйа уларыйар. Оҕо салгын кута 5 эбэтэр 6 сааһыттан ыла сайдан өйө-санаата түргэнник эбиллэрин ситиһэр.

Оҕо өйүн-санаатын уратыта диэн тугу саҥа билбитин барытын; үчүгэй да, куһаҕан да буолтун иһин олус күүскэ иҥэринэн иһэрэ буолар. Элбэхтик куһаҕаны оҥордоҕуна куһаҕан үгэстээх, куһаҕан майгылаах буола улаатыан сөбүттэн төрөппүттэри сэрэтээри таҥара үөрэҕэ үөскээбит уонна оҕону кыра эрдэҕиттэн “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтиини тутуһар.

Бары билэрбит курдук оҕо бэйэтэ өйдөөн-санаан, умнубакка үөрэҕи ылынар кэмэ 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕаланар. Сахалар оҕону 5 сааһыгар диэри кыра оҕо диэн туспа арааран ааттыыллар. Бу туспа араарыы өй-санаа уратыларыгар тирэҕирэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ умнан кэбиһэринэн салгын кута сайдыбат, тугу оҥорорун ситэ быһаарбакка эрэ оҥорор, сыыһа-халты оҥороро, туттара олус элбэх. Бу кэмҥэ оҕоҕо ийэ кута быһалыы үөскүүрүн, сайдарын арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билигин да арааран билбэккэ сылдьаллар. Билиҥҥи оҕолор бары атаахтык иитиллэллэр, улаатан баран сыыһа-халты туттуналлара аһара элбээтэ, бэйэмсэх санаалара улаатарыттан уонна буор куттара сайдыбатыттан үлэни үлэлиэхтэрин баҕарбаттара, сүрэҕэ суохтара улаатан хаалар.

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 сааһыгар диэри, ийэ кута быһалыы үөскүүрүн быһаарар. Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата тугу оҥороруттан, хайдах хамсанарыттан үөскээн, мун-ньуллан иһэрэ ордук күүстээх. Быччыҥнара хайдах хамсыылла-рыттан, ол хамсааһыннара хос-хос хатыланыыларыттан, онно өй-санаа үөскээн олохсуйан, иҥэн иһэр. Кыра оҕону үчүгэйи элбэхтик оҥотторо үөрэттэххэ, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн ийэ кута иитиллэр, үчүгэйи оҥороро элбиир, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар. Бу кэмҥэ куһаҕаны оҥорбокко үөрэммит оҕо, куһаҕаны оҥороро аҕыйах, ол аата үчүгэй быһыылаах оҕо буола улаатара ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллэриттэн тутулуктанар.

Кыра оҕо тугу оҥорбута, элбэхтэ хос-хос хатылаабыта өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан ууруллан, ийэ кутун үөскэтэллэр. Онтон олохсуйбут үгэстэрэ, ийэ кута киһини  хаһан баҕарар, улааппытын да кэннэ салайыыга быһаччы кыттыһар.

Ийэ кут дьайыыта киһи итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ чуолкайдык быһаарыллар кыахтанар. Бу кэмҥэ киһи хайдах быһыыланара, тугу оҥороро, саҥарара барыта кыра эрдэҕинэ хайдах иитиллибитин арыйан көрдөрөр. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы үөрэммит оҕо киһиргиирэ, кэпсэнэрэ, охсуоланара улаатан баран итирдэҕинэ киирэн кэлэриттэн, бу кэмҥэ атын дьону кытта тапсара, уопсай тылы булара олус уустугурар, сыыһа-халты туттунууну оҥоруон сөбө улаатан хаалар.

Кыра оҕо биэс сааһыгар диэри умнарын, тугу оҥорбутун өйдөөбөтүн билигин бары төрөппүттэр билэллэр. Сорохтор оҕолорун оннооҕор хаппыыста быыһыттан булбуппут диэн албынныыллара кэпсээн буолан сылдьар. Бу кэмҥэ оҕону үөрэтии улахан наадата суох, аҥардастыы оонньото сырыттахха сөп курдук сыыһа саныы үөрэммиттэрин тосту көннөрдөхтөрүнэ табыллар. 

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ этэрин, бу кэмҥэ, оҕо ийэ кута быһалыы үөскүүрүн, бэрээдэккэ, киһи буолууга, үлэлииргэ үөрэнэрин билигин даҕаны төрөппүттэр итэҕэйбэккэ сылдьаллар. Итиннэ эбии итэҕэлбитин сыыһа үөрэтээччилэр, “айыы үчүгэй” диэн этээччилэр, ийэ кут хантан эрэ халлаантан түһэн кэлэрин курдук була сатаан сымыйанан этэннэр сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин буккуйаллар, сахалары үгүстэрин, үөрэхтээхтэрин албыҥҥа киллэрэ сылдьаллар. 

Бары төрөппүттэр оҕолоро үчүгэй майгылаах, үтүө санаалаах, үлэни-хамнаһы кыайар дьон буола улаатыахтарын баҕараллар. Кинилэр бу үтүө баҕа санаалара тугу оҥордохторуна, хайдах туоларын билэллэрэ эбитэ буоллар олохторугар, оҕолорун иитиилэригэр, үөрэ-тиилэригэр быһаччы туһаныа этилэр.

Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй да, куһаҕан да үгэстэрэ, ол аата ийэ кута үөскээһинин кэмин арааран билии, олоххо табан туһаныы хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр көрдөбүл буоларын аахайбакка уонна “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этээччилэргэ балыттаран сылдьарбытыттан туһаммаппыт. Бу кэмҥэ туһалаах, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэниитэ, субу оҥоро үөрэммит быһыыта, хамсаныыта өйүгэр-санаатыгар быһалыы иҥэриттэн, ол быһыылары, үөрэммит хамсаныыларын умнубакка хатылаан оҥорор кыахтанар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата ситэ сайда илигинэн, умнан кэбиһэринэн аан маҥнай хамсаныыларынан тугу эмэ оҥорорго үөрэ-нэр, ол аата быччыҥнарын хамсатан оннук өй-санаа, буор кут  үөскүүрүн ситиһэр. Киһи хас биирдии быччыҥа хайдах хамнаабытын, ууммутун, кылгаабытын умнубакка өйдөөн иһэр уратытын табан өйдүөхпүт этэ. Быччыҥ элбэхтэ хамнаан хос-хос хатылаабыта үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ умнубакка хатылаан оҥорор кыахтанар. Оҕо аан маҥнай тугу элбэхтик оҥорбута үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн умнуллубат гына ууруллан иһэр.

Сахалар оҕону батыһыннара сылдьан бэйэни үтүгүннэрэн, маннык оҥор диэн көрдөрөн биэрэн үөрэтии улахан туһалааҕын билэллэр, туһа киһитэ оҥорон үлэҕэ үөрэтэллэр. Оҕо ийэтин уонна аҕатын хардарыта-таары үтүктэ үөрэниитэ “Туох барыта икки өрүттээҕин” билэригэр уонна олоҕор туһана үөрэнэригэр туһалыыр. Оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар икки төрөппүтэ кыттыһаллара хайаан да наадата итинэн эмиэ дакаастанар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата олус күүскэ сайдар, тугу барытын билэ-көрө, тута-хаба охсуон, оҥорон иһиэн баҕата хара баһаам. Өйө-санаата ситэ сайда илигинэн тугу баҕарбытын оҥороро барыта кыаллыбатын, араас содулланан тахсарын оҕо билбэккэ эрэ оҥорон иһэр. Оҕо оҥорор быһыыларын улахан, уопуттаах дьон хайаан да көрө-истэ сылдьаллара, көннөрөн, маннык оҥордоххо үчүгэй буолар диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрэллэрэ ирдэнэр. 

Тугу барытын мин оҥорорум курдук оҥор диэн үөрэх уонна улахан киһи оҥорорун курдук үтүктэн үөрэнии, киһи быһыылаах киһи буолууну ситиһии, таҥара үөрэҕин туһаныы диэн ааттанар. 

Оҕо төрөппүтэ, иитээччитэ көрдөрөн биэрбитин үтүктэрэ, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥороро киһи быһыылаах буола улаатарыгар тириэрдэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору сатаатаҕына оҕо киһи буолууну баһылыыр.

Оҕо өйө-санаата үлэлиирэ улахан киһиттэн биллэр уратылаах. Оҕо өйө-санаата саҥа сайдан иһэринэн урут үөскээбит, олохсуйбут үгэстэрэ суоҕунан, субу оҥорор быһыытын атыҥҥа, урут оҥорбутугар тэҥнээн көрөр кыаҕа суоҕунан араас куһаҕаны, сыыһаны, буолар-буолбат саҥаны айыыны элбэхтик оҥоруон сөп. Оҕо саҥа улаатан эрдэҕинэ саҥаны, киһи билбэтин оҥорорун сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ бобо сатыыр, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэтэр. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи өссө билбэт, оҥорбот быһыыта буоларынан киһи оҥорор быһыытын аһара, таһынан барар.

Оҕо кэлин улаатан, салгын кута сайдан өйө-санаата ситэн, киһи буолууну баһылаабытын, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар, сыыһа-халты, аһара туттунара аҕыйаабытын кэнниттэн саҥаны айара, киһи билбэтин, айыыны оҥороро үгүс өттө таба, үчүгэй буолан тахсарыттан олоххо туһаны аҕалара элбиэн сөп. Ону тэҥэ, кэс тылы этиини туһаннаҕына сайдыыны аҕалар саҥаны айыыны оҥоруон сөп.

Киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик оҥоруу киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу, айыыны оҥоруу буолар. Ол иһин, үксэ куһаҕан буолуон сөп. Холобурга, оҕо билбэтиттэн тарбаҕар ыга тутар тимир шайбаны кэтэн баран олус өр сылдьыбытыттан тарбаҕа иһэн хаалан шайба кыайан уһуллубатаҕын нэһиилэ тимир быһарынан быһан, тарбаҕын босхолооһун кыаллыбыта. Ыга тутар биһилэҕи кэтэн кэбиһии эмиэ итинник эрэйгэ тириэрдэр кыахтааҕын оҕо үксэ боруобалаа-таҕына, кэһэйдэҕинэ эрэ билэргэ үөрэнэр.

Оҕо тимир шайбаны ыга кэтэн кэбистэххэ тарбаҕым үллүө, иһиэ диэни билбэтиттэн, урут оҥорон боруобалаан көрбөтөҕүттэн, итинник алдьархайга тиийэн эрэйгэ тэбиллэрин таба сыаналыахха. Дьон киһи буолуу үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн баһылаабыттар, ол иһин киһи өссө билбэтин, оҥорботун оҥоруу, олус улахан сэрэҕи, элбэх билиини-көрүүнү ирдиирин биһиги сахалыы таҥарабыт үөрэҕэ төрөп-пүттэрбитигэр тириэрдэ сатыырын итэҕэйиэхпит этэ.

Киһи айылҕатынан, этин-сиинин оҥоруутунан, күүһүнэн-күдэҕинэн куруук саҥаны, субу үчүгэй дии саныырын барытын оҥорон иһэр кыахтаах. Саҥаны айыыны, урут биллибэти, ол аата туох содул үөскээн тахсара биллибэт быһыытын оҥорууга киһи олус сэрэнэрэ ордугун оҕо уопута тиийбэтиттэн билбэккэ эрэйгэ тэбиллэр. Хантан эрэ эргэ туруупка булан пугач бэстилиэти оҥосто охсон сыал ыппыта кэннинэн эстэн хааллаҕына сирэйин салатыан сөп. Элбэх сыыһаны-халтыны, аһара барыыны оҥоруон сөбүттэн харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи сахалар тутталлар.   

Оҕо кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥороро улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп. Бу биирдэ эмэтэ да оҥорор куһаҕан быһыылара киниэхэ улахан интэриэһи үөскэтэллэриттэн, өйүгэр-санаатыгар дьайыылара күүһүрэн түргэнник үгэс буолан иҥэн хаалар кыахтаахтарыттан “Куһаҕан майгылаах”, “Куһаҕан быһыылаах” буола улаатан хаалыан сөп. Оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй эрэ быһыылары элбэхтик оҥорорго, үчүгэй үгэстэри иҥэринэргэ, онтон куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэтии үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатарын төрүттүүрүн үөрэҕи-билиини баһылаабыт төрөппүттэр оҕону иитиигэ туһаналлара эрэйиллэр.

Бэйэлэрэ үчүгэй майгылаах, киһилии быһыылаах, көрсүө, сэмэй төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥоттор-бокко, оҥороору гыннаҕына сонно тохтотон, атыҥҥа аралдьытан үчүгэй эрэ быһыылары элбэхтик оҥороругар үөрэтэллэрэ өйө-санаата туруктаах буола сайдыытыгар ордук туһаны аҕалар. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэммит оҕо үчүгэй үгэстэнэн, киһилии быһыылаах буола улаатар кыахтанар.

Олохпутугар сахалар төрүт үөрэхтэрин; Кут-сүр, таҥара үөрэҕин туһана сырыттахпытына эрэ оҕолорбутун бэрээдэктээх, киһилии быһыылаах, майгылаах, үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон буола улаатыннарар кыахтаахпытын билиниэхпит этэ. (1,4).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.