open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шавкунов Егор Иванович

**Шавкунов Егор Иванович** (09.08.1913, Шадринскай — 23.08.1944) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр Шадринскай куоракка (билиҥҥи Курган уобалаһыгар) сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омуга нуучча. Алын кылаас үөрэхтээх. 1920-с сыллар бүтэһиктэригэр дьиэ кэргэнинээн Дьокуускайга көһөн кэлбит. 17 сааһыттан икки сыл кэриҥэ Алдаҥҥа кыһыл көмүһү хостуур бириискэлэргэ үлэлээбит. Ол кэннэ Дьокуускайга төннөн, тутааччылар куурустарын бүтэрбит, тутуу тэрилтэтигэр үлэлээбит.

1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай куорат военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сапер идэтин ылбыт. 1943 сыл олунньутуттан Арҕаа, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

1944 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Трушки-Велики дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга өлбүт.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Шавкунов Егор Иванович Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945) 
* «Хорсунун иһин» мэтээл (29.09.1943)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
*
Шаманов Иван Гаврилович

**Шаманов Иван Гаврилович** (25.09.1908, Новосельцы д., Смоленскай уобалас — 18.03.1982) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).

## Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр Смоленскай уобалас Новосельцы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Нуучча. Уон кылааһы бүтэрбит. Смоленскайга мас эрбиир заводка үлэлээбит.

1927 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Комсомол путёвкатынан Борисоглебскайдааҕы лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит. Оскуоланы бүтэрэн, 1933 сылга дылы Кыһыл Аармыйа авиациятын чаастарыгар сулууспалаабыт. Ол кэннэ Гражданскай салгын авиациятыгар үлэлээбит. Сэрии иннинээҕи сылларга Саха Сиригэр, М. В. Лорины кытта, лётчик-аэрофотосъёмщик быһыытынан үлэлээбит.

1941 сыл алтынньытыгар Кыһыл Аармыйаҕа баҕа өттүнэн ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сааһыгар 1-кы гвардейскай минно-торпедная авиационнай полк ДБ-3 самолётун экипаһын хамандыырынан анаммыт, штурманынан доҕоро Михаил Лорин буолбут.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан гвардия капитаныгар Шаманов Иван Гавриловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

1948 сыллаахха майор Шаманов запаска тахсыбыт. 1956 сылга дылы гражданскай авиацияҕа үлэлээбит. Москваҕа олорбут. 1982 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр өлбүт Москва Химкинскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2764 (22.01.1944)
* Ленин уордьана (22.01.1944) 
* Түөрт Кыһыл Знамя уордьана (14.01.1943; 09.09.1943; 31.05.1943; 13.10.1944)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (31.01.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Лухнев Павел Степанович

**Лухнев Павел Степанович** (18.01.1921, Куяда с. — 15.01.2001, Иркутскай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

## Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр Куяда с. төрөөбүт. Нуучча. Түөрт кылаас үөрэхтээх. Дьокуускайга үүт заводугар плотнигынан үлэлээбит.

1941 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл ахсынньытыттан фроҥҥа сэриилэспит.

Сэрии кэннэ 1946 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Колхуоска үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Иркутскайга олорбут.  2001 сыл тохсунньу 15 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана
* Албан аат уордьанын III ст. (25.10.1944)
* Албан аат уордьанын II ст. (11.03.1945)
* Албан аат уордьанын I ст. (15.05.1946)
* Мэтээллэр

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Skype

**Skype** (*Скайп*), программа специально куолаhынан уонна видеонан, текстынан кэпсэтэргэ анаммыт.  Windows операционнай системаҕа анаммыт, ол эрэн 2014 сылга бары системаларга үлэлиир, холобура Android уонна iOS. Программанан туhаныы босхо буолар (быраабыла быhыытынан Скайп+Скайп), ол эрэн стационарнай уонна мобильнай телефоннарга эрийэр харчылаах.  

## Юридичэскэй статуhа уdypонна туруга

Программа босхо буолан, сотовай оператордарга уонна виртуальнай сотовай оператордарга элбэх хоромньуну dht, ол иһин араас омук дойдуларга Maria  puoi chiamare gap e Rosella утары сэрии бара турар. Холобура Эфиопияҕа Maria  puoi chiamare gap e Rosella туттуу 15 сылга хаайыыга барар (ООН интэн сылтаан критикэлиир, санкция оҥорор). Сорох дойдуларга дьону хаайыыга укпакка таах административнай нарушения курдук көрөллөр  уонна стырааптыыллар (Швейцария, Кытай, Араб Эмирата). Сорох дойдуларга бобо сатыыллар (Беларуссия, Арассыыйаҕа).  Арассыыйаҕа Мегафон лобби оҥорор Скайп сабылларыгар.

## Өссө маны көр
* Viber
* WhatsApp
* WeChat
Виртуальнай сотовай оператор

**Виртуальнай сотовай оператор** () диэн сотовай оператор, дьиннээх сотовай оператордартан атына диэн кини инфраструктура  ситимэ суох буолар, атын оператордартан арендалыыр.

Ол курдук үксүгэр сүрүн оператор сотовай ситимэ уонна коммутатордара туттуллар буолар, ол курдук виртуальнай оператор ситими тутарга харчыны бараабат. Ол оннугар ырыынак ханнык эмит чааһыгар болҕомтону ууран ырыынак сорҕотун ылар.
Ерохин Георгий Алексеевич

**Ерохин Георгий Алексеевич** (06.03.1907, Усть-Илга с. — 17.06.1986) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

## Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха Усть-Илга с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. Алта кылаас үөрэхтээх. Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотыгар Жигаловскай судоверфь «Боец» пароходун капитанын көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.

1929—1931 сс. Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт. 1929 сыллаахха Кытай—Илин тимир суолугар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар иккиһин Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл олунньутуттан фроҥҥа сэриилэспит.

54-с гвардейскай кавалерийскай полк химияҕа взводун хамандыыра гвардия сержана Ерохин 1944 сыл тохсунньутугар Гомельскай оройуон Борисоковичи, Туров нэһилиэнньэлээх пууннарын аттыгар буолбут кыргыһыыларга хорсун быһыытын иһин Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт.

Украина Волынскай уобалаһын Писарева Воля дэриэбинэ аттынааҕы, Польша Ополе куоратын иһин кыргыһыыларга бойобуой өҥөлөрө Албан аат уордьанын II уонна I степеннэринэн бэлиэтэнэн, гвардия старшината Ерохин бу уордьан толору кавалера буолбут.

1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа буолбут Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.

1945 сыл сэтинньитигэр сулууспата бүтэн дойдутугар төннүбүт. Жигалово с., ол кэннэ Иркутскайга олорбут уонна үлэлээбит.

1986 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (28.11.1943; 30.05.1945)
* Албан аат уордьанын III ст. (03.03.1944)
* Албан аат уордьанын II ст. (13.06.1944)
* Албан аат уордьанын I ст. (24.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (14.12.1942)
* Мэтээллэр

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Сирдитов Дмитрий Иванович

**Сирдитов Дмитрий Иванович** (төр. 1920, Амма) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Аммаҕа төрөөбүт.

1942 сыл бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1943 сыл сэтинньититтэн 2-с Украинскай, 2-с Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985) 
* Албан аат III ст. уордьана (08.05.1945)  
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.05.1945) 
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (26.01.1945) 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Амма улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
*
Тартыев Николай Васильевич

**Тартыев Николай Васильевич** (1922, Орто Наахара, Ленскэй улууһа —1988, Ленинск-Кузнейкай) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Ленскэй улууһугар Орто Наахараҕа бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1941 сыллаахха нолуок хомуйар агенынан, ол кэннэ Ленскэй оройуонун үбүн салаатыгар үлэлээбит. 

Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн фроҥҥа сэриилэспит.

Сэрии бүппүтүн кэннэ 1947 сыл ыам ыйыгар дылы Румынияҕа сулууспалаабыт. Дойдутугар Орто Наахараҕа нэһилиэк Сүбэтин бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит. Ол кэннэ ЫБСЛКС Ленскэй оройуонунааҕы комитетыгар тэрийэр салааҕа сэбиэдиссэйдээбит. 1949 сыллаахха ЫБСЛКС райкомун иккис секретарынан талыллыбыт. 1952 сылтан ССКП Ленскэй оройуонунааҕы комитетын араас салааларыгар үлэлээбит. 

1960 сыл ахсынньытыгар «Томпо» совхоһугар партком секретарынан анаммыт. 1961 сыл атырдьах ыйыттан 1963 от ыйыгар дылы «Томпо» совхоһун директорын солбуйааччытынан үлэлээбит.

1963 сылтан Бүлүүгэ мясомолпром хонтуоратын директорынан анаммыт. 1967 сылтан райплан комиссиятын салайааччытынан, тутуу учаастагын, ПМК-1125 начальнигынан (1978 сылга дылы) үлэлээбит.

Биэнсийэҕэ тахсан баран ойоҕун дойдутугар Ленинск-Кузнецкай куоракка (Кемерово уобалаһа) олорбут, үс сыл «Октябрьская» шахтаҕа директор солбуйааччытынан үлэлээбит.

1988 сыллаахха өлбүт, Ленинск-Кузнецкайга көмүллүбүт.

Николай Васильевич Тартыев аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985) 
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.05.1945)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*
Зорин Григорий Трофимович

**Зорин Григорий Трофимович** (1920, Мадыр с. — 11.03.1976, Өлүөхүмэ, Саха АССР) —  старшина, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945). 

## Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Усятское сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Нуучча. 1931 сылтан билиҥҥи Хакасия сиригэр Матур  с. (Таштып оройуона) олорбут.

Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыллаахха Таштып оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит. 

1944 сыл от-атырдьах ыйдарыгар Люблин-Брест операциятын кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 21 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин младшай сержант Зорин Григорий Трофимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. 


Сэрии кэнниттэн Таштып с. комсомол райкомун салаатыгар физкультураҕа инструкторынан үлэлээбит. Ойуур промышленноһын институтугар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн, ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит. 

1968 сылтан Саха Сиригэр олорбут, Өлүөхүмэтээҕи леспромхозка үлэлээбит.

1976 сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун Заречнай бөһүөлэгэр өлбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 3121 (21.02.1945)
* Ленин уордьана (21.02.1945)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (17.08.1944)
* Албан аат III ст. уордьана (12.12.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (10.09.1943)
* Мэтээллэр

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

*
Азербайдьаннар

**Азербайдьаннар** (азер. *Azərbaycanlılar*) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Азербайдьаннар Азербайдьангар олороллор (9 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.

## Азербайдьаннар Саха сиригэр

## Быһаарыылар
Клуатр

**Клуатр** (, латыынныы *сабыылаах сир*  диэнтэн) — архитектура романскай уонна готика истииллэринэн тутуллубут мантастыырдарга эбэтэр бөдөҥ сыаркаптарга көстөр тиэргэни төгүрүйэр сабыылаах галерея. Дьиэ эркинин кыйа барар, онон клуатр биир өттө эркин иккис өттө аркаада эбэтэр колоннаада буолар. Сороҕор клуатр диэн маннык галереялаах тиэргэни барытын ааттыыллар. 


Билэ:Cloister of the monastery Unser Lieben Frauen Magdeburg.jpg|Магдебург *Unser Lieben Frauen* манастыырын клуатрын арҕаа көрүдүөрэ 
Ойуу:Sto Domingo de silos,columna curiosa.JPG|Санто-Доминго-де-Силос манастыыр клуатра
Ойуу:Abadia de Saint-Pierre de Moissac - Claustre.JPG|Муассак клуатра
Ойуу:Chiostro SM della Pace.jpg|Санта-Мария-делла-Паче сыаркап клуатра
Ойуу:Monreale photo ru Sibeaster11.jpg|Монреаль кафедралаах собуорун клуатра


## Ылыллыбыт сирэ

* Большая советская энциклопедия
* Франческа Прина, Елена Демартини. 1000 лет мировой архитектуры. М."Омега", 2008
* Онлайн Энциклопедия Кругосвет
Оҕонньор

* Оҕонньор (аат) — кырдьаҕас, ытыктанар киһи аата
* Оҕонньор (саас) — киһи сааһа
* Оҕонньор (эһэ) — эһэ харыс аата
Делауэр

**Делауэр** (, [ˈdɛləwɛər]) диэн АХШ штата. Делмарва тумул арыы хотугу-илиҥҥи өттүтүгэр турар. Дэлауэр соҕуруу уонна арҕаа өттүнэн Мэрилэнды кытта, хоту өттүнэн Пеннсүльванианы кытта, хотугу-илиҥҥи өттүнэн Нью Дьерсины кытта кыраныыссалыыр.

Дэлауэр иккис ордук иэнинэн кыра АХШ штата (Род Айлэнд кэннэ) уонна алтыс ордук олохтоохторун ахсааннарынан кыра АХШ штата, ол эрээри алтыс ордук нэһилиэнньэ хонуутунан улахан АХШ штата. Үс уокурукка: Нью-Касл, Кент уонна Сассекс, араарыллар. Штат киин куората — Довер.

Штат аата Томас Уэст, бастакы Вирдьиния баһылыгын, титулуттан тахсар: «Де ла Варр үһүс барона». Делауэр 1787 сыллахха, ахсынньы 7 күнүгэр, бастакы АХШ торут сокуонун баттабыта, ол иһин «бастакы штат» курдук биллэр.

## Устуоруйа
Билиҥҥи Делауэр штат сирдэригэр бастакы Дьобуруопа колонистара — Нидерландалар. Кинилэр 1631 сыллаахха, билиҥҥи Льюис куорат сиригэр Сванедал диэн колонияны оҥорбуттара. Ол эрээри биир сыл ааспытын кэннэ кинилэр индеецтары кытта мөккүөрдэспиттэрэ. Ол иһин бары олохтоохтор уонна колонистар өлбүттэрэ.

1638 сыллахха шведтар билиҥҥи Уилмингтон куорат сиригэр шведтэр Кристина диэн бастакы шведтэр Хоту Америкаҕа баар куораттарын төрүттээбиттэрэ. Шведтэр уонна нидерландалартан ураты өссө фииннэр (Ол кэмҥэ Сибиэссийэ састаабыгар киирэр этилэр) уонна ньиэмэстэр колонизацияҕа кыттыбыттара. 1651 сыллахха нидерландалар Кристина куорат аттытыгар Форт Казимир диэн сэлиэнньэни төрүттээбиттэрэ. 3 сыл ааспытын кэннэ, шведтэр баһылыктара — Юхан Рисинг, бу сэлиэнньэни атаакалаабыта. Куорат саллаттара түргэнник бэриммиттэрэ. Ол эрээри 2 нэдиэлэ ааспытын кэннэ нидерландалар сэриини саҕалаабыттара. Юхан Рисинг түргэнник бэриммитэ.

1664 сыллахха, атырдьах ыйын 27 күнүгэр, икки ааҥыл хараабыла уодаһыннаахтык Саҥа Амстердам гааваныгар киирбиттэрэ. Кини түргэнник бэриммитэ, ол эрээри ааҥыллар көҥүл итэҕэл талыытын хаалларыахтаах этилэр. Ол кэннэ губернатор экспедицияны Делауэр сирдэригэр ыыппыта, ол түмүгүнэн барытын уорбуттара.

Делауэр уон үс колонияҕа киирсэр этэ. Кини тутулуга суох буолуу сэриитигэр кыттыыны ылбыта. Сэрии 1775 сыллаахха саҕаламмыта уонна ол саҕаламмытын кэннэ кини үс уокуругун «Делауэр штатынан» ааттыр буолбуттара. 1776 сыллахха, Делауэр бэйэтин төрүт сокуонун ылыллыбыта.

## Киэгирээпийэ
Делауэр Делмарва тумул арыыҕа турар. Уһуна — 154 км, кэтитэ — 14-тэн 56 дылы км, уопсай иэнэ — 5060 км². Ол иһин Дэлауэр — иккис ордук кыра АХШ штата (Род Айлэнд кэнниттэн). Соҕуруу уонна арҕаа өттүттэн Мэрилэны кытта, хотуттан Пеннсүльванианы (АХШ штаттарыгар соҕотох төгүрүк кыранысса) кытта, илинтэн Нью Дьэрсины (кыраныысса үксүн Делауэр өрүһүнэн) кытта кыраныыссалыыр. 

### Клиимат
Делауэр клиимата үксүн байҕал-намыһах, климакка үксүн Атлантик далайа влияйдыыр. Штат уһуна кыра (154 км) эрээри, тэмпэрэтиирэ араас буолуон сөп. Ордук куйаас тэмпэрэтиирэни Милсборо куоракка мээрэйдээбиттэрэ — +43 °C, ордук тымныы тэмпирэтиирэни эмиэ ол куоракка мээрэйдээбиттэрэ — -27 °С.

Делауэр салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ:


### Уокуруктар

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* delaware.gov — Делауэр штатын ситим-сирэ.
Мэрилэнд

мини|
**Мэрилэнд** 

### Бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 23 , Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр
Массачусетс

мини|
**Массачусеттс** 
 (, ), официальнай аата — **Массачу́сетс [[Холбоһук (АХШ)|холбоһуга]]  ** () — штаат Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — Бостон. Нэһилиэнньэтэ —  киһи (2020 с.).

## Массачусетс бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 21  (Плимут) — Өбүгэлэр күннэрэ
Миннесота

мини|
**Миннесота** 

## Миннесота бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 11 — Судаарыстыбаннас күнэ
Хоту Каролина

мини|
**Хоту Каролина** ()

## Хотугу Каролина бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 10 — Конфедерацияны ахтар күн
Хоту Дакота

мини|
**Хоту Дакота** 

## Штаат бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 2 (Хотугу Дакота, Соҕуруу Дакота) — Судаарыстыбаннас күнэ
Соҕуруу Каролина

мини|
**Соҕуруу Каролина** 

## Соҕуруу Каролина бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 10 — Конфедерацияны ахтар күн
*  Ахсынньы 15 — Иккис көннөрүү күнэ
Уашиҥтон, штат

мини|
**Уашиҥтон** () диэн, олох күүскэ электроника уонна интруметал өттүнэн сайдыбыт АХШ биир штата буолар. Сирин иэнэ — 176,6 тыс км2. Киин куората — Олимпия. Оттон арыый улахан куораттара — Сиэтл, Такома, Спокан.

Нэһилиэнньэтэ — 8 мөл (2009).

## Ыаллыы сытар сирдэрэ

Хоту өттүнэн — Канаада, Со5уруу өттүнэн — Орегон, илин өттүнэн — Айдахо. Оттон Ар5аа өттүгэр Чуумпу океан кытыла баар.
Концепт

**Концепт**  — диэн тыл бэлиэтин ис өйдөбүлэ. Омук ураты култууратын кэрэһилиир сүрүн өйдөбүллэр. Бу өйдөбүллэр омук-омук аайы уратытык өйдөнөллөр.
Тылбааha суох лиэксикэ

**Тылбааhа суох лиэксикэ** (безэквивалентная лексика) - омук ураты култууратын бэлиэтиир тыллар (реалия). Маннык тыллар биир эрэ омук тылын иhинэн туттуллаллар, ол иhин атын омук тылыгар тэҥнээх солбуктара суох. Холобур: олоҥхо - олонхо, ыhыах - ысыах, ураhа - ураса уо.д.а. Реаялияны тылбаастыырга транслитерация эбэтэр транскрипция туттуллар, о.э атын омук уратытын көрдөрөрүгэр бэйэтин буукубаларын эрэ уларытан биэрэр.

## Тылбааһа суох лиэксикэ тииптэрэ уонна холобурдара
Влахов уонна Флорин араас категорияларга араараллар:

### Географияҕа сыһыаннаах
* **физика географията**: фьорд, мистраль, торнадо, цунами…
* **география объектарыгар киһи дьайыыта**: польдер…
* **ханнык эрэ сиргэ олорор кыыллар**: киви, коала, секвойя, йети…

### Этнографияҕа сыһыаннаах
* **күннээҕи олоххо сыһыаннаах**: паприка, спагетти, эмпанада, цидр, бистро, сауна, кимоно, сари, сомбреро, джинса, иглу, бунгало…
* **үлэҕэ сыһыаннаах**: консьерж, мачете…
* **искусство уонна культураҕа сыһыаннаах**: казачок, тарантелла, банджо, гонг, арлекин, бард, гейша, рамадан,   Санта Клаус, оборотень, вампир, мормон,  пагода, синагога …
* **этническай быһарыылар**: кокни, фриц, гринго, янки…
* **кээмэйдэр уонна харчылар**: миля, километро, гектар, галлон, доллар, лира…

### Политика уонна уопсастыба
* **административнай арахсыылар**: регион, провинция, департамент, штат, фавела...
* **органнар уонна функциялар**: агора, форум(Римҥэ), кнессет, дума, сенат, канцлер, царь, шах, фараон, визир, аятолла…
* **политика уонна уопсастыба олоҕо**: Ку Клукс клан, славянофил, лобби, лорд, большевик, самурай…
* **сэрии реалиялара**: когорта, фалангалар, AK-47, Катюша…
Туруору тылбаас

**Туруору тылбаас** - атын тылтан биир тылга судургутук,тылбаастанар тыл үөрүйэҕин тутуспакка,этии тутулун уонна халыыптарын көнөтүнэн тылбаастааһын.
Туруору тылбаастаммыт тиэкис тылбаасчыт намыһах бэлэмнээҕин, тылы мөлтөхтук билэрин көрдөрөр.Туруору тылбаас куһаҕан да,үчүгэй да өрүттээх. Буукубаттан буукубаҕа уонна тылыттан тылга тылбаас диэн арахсар. 
Тылыттан тылга тылбаас диэн атын тыллаах тиэкиһи кытта тылбаастанар тиэкис өйдөбүлэ муҥутуур улаханнык чугас, ол эрээри тыдбаастанар тиэкис уус-уран уратытытын тиэрдибэт, үөрүйэҕин тутуспат. Тылыттан тылга тылбааска үксүгэр тылбаастанар тиэкис  рифматын, тэтимин, истиилин сүтэриэххэ сөп. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаастан ураты, тылыттан тылга тылбаас ис хоһоонун тириэрдэ уонна төһө кыалларынан тылбаастанар тиэкис тылыгар муҥутуур улаханнык чугаһата сатыыр. Ону тэҥэ сомоҕо домох тылбааһыгар тылыттан тылбаас итэҕэс буолар. Тылбаас оригиналын кытта сөбүгэр тэҥ тылбаас суох буолар, быһааран тылы эбии солбуга суох буолуохтаах.
Тылбаас сайдан истэҕин ахсын көрүгэ (концепция) эмиэ уларыйар: тылыттан тылыгар, туруору тылбаас - библия, марк.-лен. литература, билигин Президент этиитин тылбааһа, СИА матырыйаала буолар. 
Буукубаттан буукубаҕа тылбаас үксүгэр итэҕэс тылбаас дэнэр. Тыл үөрүйэҕин тутуспат, ис хоһоонун бутуйар, атын омук тылыгар тириэрдибэт. Тыл систиэмэтин кэһэр: предлог (учусь в универе); Тыл литературнай нуорматын кэһэр: хомуска тардар; Тыл үөрүйэҕин (узуһун) кэһэр: сыалаах үүт; Тылбаасчыт тылы сүһэн ылар, тылы көҕүрэтиэн, эбиэн куттанар. Ол эрээри буукубаттан буукубаҕа тылбаас термиҥҥэ (интернет), омук уратытын көрдөрөр тылга (сэргэ), анал аакка, хос аакка, сир-дойду аатыгар (Харыйалаах) итэҕэс буолбат, тоҕо диэтэххэ бу тыллар тылбааһа суохтар.
Спагетти

200px|thumb|right|Спагетти миискэҕэ
мини|Спагетти
**Спагетти** () диэн уһун сапка майгынныыр макароннай оҥоһук арааһа.

*Спагетти* диэн тыл бастаан 1849 сыллаахха туттуллубута, *спагетто* диэн италианскайтан *струна* диэнтэн тахсыбыт.

Спагетти диэн бурдуктан оҥоһуллубут макароннай оҥоһуктары буһарыллыбытын кэнниттэн ааттыыллар. Гарнир эбэтэр бэйэтинэн сиэххэ сөп. Бэйэтинэн сииргэ соус наада буолар. Соус элбэх араастаах буолар, Судургу соустар арыыны эптэххэ буолар, онтон уустук соустарга помидор, чеснок, оливка арыыта уонна араас үүнэйилэр, балык эбэтэр эт эбиллиэн сөп. Ол кэнниттэн үксүгэр бытарыллыбыт пармезан сыыр эбиллээччи.

thumb|right|Буһарыллыбыт томатнай соустаах спагетти пармезан сыырын кытта.

## Быһаарыылар
Уус-уран тылбаас

Уус-уран тылбаас - уус-уран литература эйгэтигэр туттуллар тылбаас көрүҥэ. Тулалыыр эйгэни култуурунайдык баһылыыр уонна киһи-аймах уопсай өйүн кэҥэтэр инструмент буолар. Түөрүйэтин олоҕунан устуоруйа-литэрэтиирэ соруктарын быһаарарга туһуламмыт тылбаас литературоведтыы түөрүйэтэ буолар.  

Уус-уран тылбаас ирдэбилэ:
# Айымньы ис хоһоонун толору тиэрдии.
# Айымньы ааҕааччыга дьайыытын ситиһии.
# Тыл үөрүйэҕин тутуһуу.
# Айымньы истиилин, көрүҥүн учуоттааһын.
# Айымньы тутулун тутуһуу.
Олоҥхо тылбааһа

**Олоҥхо тылбааһа** - олоҥхону атын тылга тылбаастааһын буолар.

Биллэр көстөр тылбаасчыт - Платон Алексеевич Ойуунускай.
Сомоҕо домох тылбааһа

**Сомоҕо домох тылбааһа** - саха тылыгар элбэх сомоҕо домох баар, ону нууччаллыы тылбаастырга ис хоһоонунан тылбастыыр ирдэнэр, туруору тылбаастаатахха нуучча өйдүө суоҕун сөп. Эбэтэр сахалыы сомоҕо домох курдук өйдөбүллээх нууччаллыы сомоҕо домоҕунан тылбаастыахха сеп. 

Сомоҕо домох (фразеологизм) — өйдөбүлү уус-ураннык хоһуйар икки эбэтэр хас да тыл холбуу суолталаммыт ситимэ.

Холобур: куот — атахха биллэр, саҥарбат — ууну омурпут, мэлдьэһэр — тумсун дулҕаҕа соттор, кырдьыар диэри — бытыгын быһа үктүөр диэри.

Сомоҕо домох биир ыйытыыга хоруйдуур, этиигэ биир чилиэн буолар. Тылын араардахха эбэтэр солбуйдахха, суолтата уларыйар эбэтэр сүтэр.

Сомоҕо домох өйдөбүл иккис аата буолар, онон синоним кэккэтигэр киирэр: ырбыт, дьүдьэйбит, аҥаара хаалбыт, уҥуохтаах тириитэ эрэ орпут. Уустаан-ураннаан (уобарастаан) этэр уонна дорҕоон дьүөрэлэһиитин тутуһар буолан, ордук сытыы, киһиэхэ тиийимтиэ. Онон кэпсэтии тылыгар, норуот айымньытыгар, уус-уран литератураҕа үгүстүк көстөр.
Нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйата

Саха сиригэр аан бастаан нууччалыы-сахалыы тылбаас сайдыбыта. И. Вениаминов диэн таҥара үлэһитэ 1705 с. "Отче наш" малыыппаны сахалыы тылбаастаабыта.
Саха тылын үөрэхтээхтээҕэ акадьыамык П.А. Слепцов нууччалыы-сахалыы тылбаас устуоруйатын ырытан баран 4 кэрдиис кэмҥэ араарар:

1 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи таҥара кинигэтин тылбааһа:
а) 1870-1900 сс. - сахалыы билбэт нуучча дьоно туруору тылбаас оҥороллоро.
б) 1900-1912 сс. - сахалыы тыллаах дьон тылбаастыыр.
г) 1912-1913 сс. - сахалыы хаһыаттар, сурунааллар тахсаллар. Уус-уран уонна мөрүөннүү-бэлиитикэлии айымньы тылбааһа тахсар. Этиини сүһэн ылыы быһыытынан тахсар.

2 кэрдиис. Өрөбөлүүссүйэ кэннинээҕи кэм. Мааркыс, Энгелс, Лиэнин.

3 кэрдиис. Сэрии кэннинээҕи кэм. 50-с сыллартан ыла:
а) мөрүөн-бэлиитикэ болҕомтото улаатар, туруору тылбаас кириитикэлэнэр.
б) чулуу тылбаастар тахсаллар.

4 кэрдиис. Тылбаас уус-уран буолар.

1932-33 сс. үөрэх кинигэтэ тылбаастаммыта. Саха суруйааччылара бары кэриэтэ тылбааска үлэлээбиттэрэ. Ордук идэтийбит: Дьуон Дьаҥылы, Сэмэн Руфов, Чаҕылҕан, Уйбаан Арбыыта, Былатыан Ойуунускай, Күннүк Уурастыырап. Кэнники сылларга таҥара кинигэтин тылбаастыырга үнүстүүт тэриллибитэ.

Саха сиригэр тылбааһы тэрийии устуоруйатын А.А. Васильева маннык быһаарар: "Саха сиригэр тылбааһы тэрийии дойду бэлиитикэтин, култууралаах олоҕун кытары ситимнээҕэ, 4 төгүл үрдүк таһымҥа тахса сылдьыбыт: 

1) 1853 с. таҥара үөрэҕин кинигэлэрин тылбаастыыр анал Хамыыһыйа тэриллибит;

2)1920-30 сс. Наркомпроска Тылбаас кэмитиэтэ үлэлээбит;

3) 70-80 сс. "Литературалар доҕордоһуулара - норуоттар доҕордоһуулара" диэн бүтүн Сойуустааҕы хамсааһын;

4) 90-с сс. СӨ сүбэрэнитиэт биллэрэн, саха тыла суд. статуһу ылбыт, Национал оскуола кэнсиэпсийэтэ киирбит кэмэ."

Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:

1) Васильева А.А. "Сахалыы-нууччалыы тылбаас";

2) Петрова Т.И. "Типология перевода олонхо";

3) Петрова Т.И "Тылбаас уопсай теорията", Дьокуускай 2007.
Тыл үөрүйэҕэ

Тыл үөрүйэҕэ(узус) - омук тылын үйэлээх үгэһэ 

## Саха тылын үөрүйэҕэ
Хайа да омук саҥарар тыл "суруллубатах сокуона", ол аата туох дабыраабылата суох, омук саҥара үөрэммит үөрүйэҕэ (узус, речевой обычай) баар буолар. Тыл уратыта, кэрэтэ, этигэнэ ол узуска сылдьар.
Узус сүнньүнэн тыл ситимигэр, этиигэ, сомоҕо тылга көстөр: араас омук биир суолталаах тылы араастык туттар, биир өйдөбүлү атын-атыннык этэр. Холобур: нууччалыы  открой рот, открой глаза дэнэр, оттон саха айаххын ат, хараххын ас диир, хараххын ат диир олуона. Саха салгын сиибин диир, нуучча дышу свежим воздухом диир, ем воздух диэбэт. Нууччалыы сахсырҕа дьиэ үрдүгэр олорор, сымыыт буспут диэн, англичанин, сахсырҕа дьиэ үрдүгэр турар, сымыыт оргуйбут диир эбит
Тыл үөрүйэҕин киһи кыра эрдэҕиттэн истэн билэн улаатар, хайдах саҥарарын толкуйдуу турбат. Ол иһин "төрөөбүт тыл", "ийэ тыл" диэн ааттанар. Узус тылдьыкка кыайан көстүбэт, онон атын омук тылын үөрүйэҕин ол дьону кытта олордоххо эрэ баһылыахха сөп.
Тылы кыайан билбэт киһи туох ханнык иннинэ узуһу кэһэр, атын омук тылын тылбаастаан саҥарар. Онон тыла дьадаҥы, истэргэ туора буолар. Тыл үөрүйэҕэ умнуллан бардаҕына, кэрэтэ, ураты бэлиэтэ, "кырааската", "сыта-сымара" сүтэн, тылбаас тылга кубулуйар.

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
Ийэ тылбыт этигэн кэрэтэ. Анал таһаарыы 7№ - Дьокуускай: Бичик,2002. - 48с.
Петрова Т.И.// Саха тылын үөрүйэҕэ. - С.40.
Мурованые Куриловцы

**Мурованые Куриловцы** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 500 (2024).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-09

* 2014 сыллаахха Саха Сиригэр 4 киһи 100 сааһын бэлиэтиир. Олор истэригэр 9 оҕолоох Бүлүүчээн олохтооҕо.
* Саха сиригэр таҕаммыт Кржижановскай диэн араспаанньа поляк krzyż — кириэс диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп. Ону, холобур, бу куорат аата туоһулуур.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-10

* Бу Италияттан төрүттээх ас аата *устурууна* диэн тылтан тахсыбыт эбит.
* Сорох саха тылларын атын омук тылыгар сатаан тылбаастыыр кыах суох.
Тылбаас ньымалара

## Нууччалыы-сахалыы тылбаас ньымата
Нууччалыы-сахалыы лиэксикэ тылбааһыгар маннык ньыма туттуллар:

### Солбук араас көрүҥэ:
* тэҥнээх солбук (эквивалентный перевод): зима/кыһын
* дьүөрэ солбук (смысловой адекватный): ликующий день/ сандаарар - күндээрэр күн, наш брат/биһиги киһибит
* маарыннатан солбук (аналог): изба/балаҕан, мадам/дьахтар
* тыл үөрүйэҕинэн солбук: жизнь кончилась/үйэтэ бүппүтэ, голыми руками/кыһыл илиитинэн
* литературнай тылынан солбук (замена стиля): пузо\ис
* аттарыы халыыбынан солбук (аналитический перевод): могучий/модун күүстээх
* антоним солбук: нетрудный/чэпчэки, не ошибся/сөпкө гыммыт
* быһааран солбук (экспликация): абрикос/соҕуруу дойду маһа
* бытарытан солбук (конкретизация): бакалея/бакалея, аһылык сорох табаара: чэй, саахар, кофе
* бөдөҥсүтэн солбук (генерализация): куруму, саары, тирэҥсэ, олооччу / названия обуви

### Сахатытан солбук арааһа:
* тылы толору сахатытыы: запятой/соппутуой, текст/тиэкис
* тыл чааһын сахатытыы: конспектааһын
* тылы чааһынан арааран сахатытыы: ядохимикат/дьааттаах химикат 

### Тылы эбии:
* тыл олоҕун хоһулаан туттуу: свои мысли/саныыр санаатын
* уҕус нуорматынан тылы эбии: смертный/өлөр үөстээх, в этом мире/бу орто дойдуга 
* этиини чопчулаан тылы эбии: украшен мрамором/мрамор таас киэргэллээх
* суолтата сөп түбэспэт тылы чопчулаан биэрии: льготы остаются/чэпчэтии хаалар

### Тылы көҕүрэтии:
* ыгыы: чистит с помощью ножа/быһаҕынан кыһыйар
* тумнуу: чолос гынна/поднял голову

### Тыл халыыбын уларытыы:
*тыл үөскүүр ньыматын: сенокос/от үлэтэ
* падеһы уларытыы: учить на материнском языке/ийэ тылынан үөрэт
* тыл ахсаанын уларытыы: распустились листья/сэбирдэх тыллыбыт
* ханыыласпыт тылы туттуу: болезни/ыарыы-сүтүү
* туохтуур аттарыы көрүҥүн туттуу: упал/охтон түстэ
* саҥа чааһын атын саҥа чааһынан эбэтэр хас да тылынан солбуйуу: полезно для развития/сайдарыгар туһалаах
* грамматическай нуорманан тылы көҕүрэтии: покажи свою работу/үлэҕин көрдөр

### Этии тутулун уларытыы:
* тыл турар миэстэтин көһөрүү: иди сюда/манна кэл
* тыл ситимин уларытыы: земельная рента/сир рентата
* этии чилиэнин уларытыы: у меня два брата/мин икки бырааттаахпын
* этии чилиэнин атастаһыннарыы: президент этиитэ дьону астыннарда/президент этиитин дьон астынна
* этии тиибин уларытыы: как тебе не стыдно/эн хайдах сааппаккын 
* этиини араарыы
* этиини холбооһун
* тиэкиһи саҥардыы: урукку тылбааһы саҥардан тылбаастааһын

### Уларыйбатах тылбаас бэрт аҕыйах:
* омук буукубатын бэйэ киэнинэн солбуйуу: Париж (Paris), Мария (Маарыйа)
* тыл, этии туруору тылбаас: для меня был темный лес/миэхэ хара тыа этэ
* омук тылын бэйэтин туттуу: катастрофа, биосфера

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
Т.И.Петрова "Тылбаас уопсай теорията" көмө кинигэ, Дьокуускай 2007
Эбола вирустаах ыарыыта

**Эбола вирустаах ыарыыта**, **Эбола геморрогическай лихорадката**  эбэтэр судургутук **Эбола** диэн дьоҥҥо уонна атын үүтүнэн иитээччилэр ыккардыларыгар тарҕанар ыарыы. Эбола вируһа ол ыарыыны ыҥырар. Сибикилэрэ - титирээһин, күөмэй ыарыыта, уҥуох анньыыта уонна төбө ыарыыта  икки күнтэн үс нэдиэлэнэн тахсыан сөп.  Ол кэнниттэн киһи хотуолуур, сыптарар, онтон быара уонна бүөрэ аккаастыыр. Ол бириэмэҕэ дьон иһигэр уонна таһыгар хаана тахсар буолар. Киһи өлүүтэ сүнньүнэн 6-ттан 16-ыс күнүгэр дылы буолар хаан тиийбэтиттэн буолар.

## Эмтээһин
Билигин Эбола утары эмтээһин суох, ол гынан баран ыарыйдахтарына быраастар уонна сиэстирэлэр түргэнник көмөлөстөхтөрүнэ тыыннаах хаалыахтарын сөп. Ыарыһах олус элбэх убаҕаһы иһиэхтэрин наада, тоҕо диэн сыптаралларыттан, хотуоттан уонна хааны сүтэрэллэриттэн олус элбэх ууну сүтэрллэр. Ол иһин регидрация ыытыллар - кыратык саахар уонна туус суураллыбыт уу бэриллэр. Эттэн сүппүт ууну оннук  солбуйар курдук. Ону тэҥэ хаан баттааһынын көннөрөр эмтэри биэрэллэр.

## Эбола тарҕаныытын тохтотооһун
Эбола утары вакцина билигин суох, ол гынан баран учуонайдар үлэ ыыта сылдьаллар.

## Быһаарыылар
Тылбаас көрүҥэ

## Тылбаас араастара
* Үөруйэх буолбут (мөханическая, автоматическая), 
* Айымньылаах ( творческая), 
* Көрдүүр-талар (поисковая). Тылбаас- көрдүүр-талар. Тылбаас хас да киһи тус-туспа оҥоруон сөп, ол барыта тэҥ буолбат. Ордугун-тутагын кэмниир мээрэй суох. 
Тылбаасчыт билиитэ, тылын баайа, кыһамньыта, опыта, талаана быһаарар. 

## Тылбаас көрүҥэ
а) суругунан тылбаас, тылынан тылбаас, массыынанан тылбаас (чааска 500 стр. тылбаастыыр, онно программа, обработка наада); 
б) бириэмэтинэн: тута тылбаас (синхронный), утуу-субуу тылбаас (послөдовательный); 
в) усулуобуйатынан: тылбаасчыт көрөн турар/ көрөр уонна истэр/ истэр эрэ; Хаста көрөруй эбэтэр истэрий (биирдэ/элбэхтик); Тылбааһын этэн биэрэр эбэтэр бэйэтэ суруйар; Уларытар, чочуйар бириэмэ баар/ суох буолар; Тута тылбаас кэрчигэ улахан/ кыра буолуон сөп; " Зрительноө/слуховое восприятие, многократное / однократное восприятие, нөограничөнное/ ограниченное время, простое/ сложное запоминание, письмөнное / устное оформление, многоразовое с исправлөниями/ одноразовое оформление" ( Миньяр-Бөлоручөв). 
г) тиэкис арааһынан: научнай-төхническай литература; общественнай-политическай литература; уус-уран айымньы, о.и. проза, хоһоон, ырыа; авторыттан, айымньытыттан эмиэ тутулуктаах, х-р, Толстой оҕолорго суруйуута уонна "Анна Карөнина" тылбааһа тус-туспа.

## Тиэкис ис хоһоонун тириэрдэр атын ньымалара
* **Үтүктүү**- айымньы ис хоһоонун бэйэ көрүүтүнэн биэрии. Холобур, Таллан Бүрэ " Лөрмонтавтыы", " Гейнеттэн", " Байронныы"," Блоктан", " Петефилии" (по Байрону , из Гете). 
* **Кылгатан тылбаас**  (сокращөнный пөрөвод)- сорох чааьын көтүтэллэр, холобур, улахан айымньыттан оҕолорго ( В.Гюго " Отвөрженные" романыттан "Козөтта"); 
* **Чэпчэтэн тылбаас** (адаптированный П)- анал литөратураны идэтэ суох дьоҥҥо анаан; 
* Сүрүн ис хоһоонун бэйэ тылынан биэрии (реферат);  
* Кылгас ис хоһоонун бэйэ тылынан биэрии (аннотация)- кинигэ титулун кэтэх өттугэр. холобур, К. Уурастыырап, " Тукулутта", М.Пришвин " Булт номохторо".
Тылбаас

**Тылбаас** диэн суругу эбэтэр саҥаны биир тылтан атын тылага кубулутуу.

Тылбааһы оҥорор дьон тылбаасчыттар диэн аатаналлар. Тылбаасчыт тылбааһы оҥороругар атын тылга тыл хайдах тылбаастанарын билээри араас тылдьыттары туттуон сөп. 

Тылбаас сыала- соруга төрүт омуктар икки ардыларыгар тэҥнэһиини булуу [Пт] уонна тылбаасчыт тексин илдьэ сылдьар [ПТ], ол түмүгэр иккиэн текстэрэ бэйэлэрин тылларын- өстөрүн культурнай уонна уус- уран уратыларыттан сиэттэрэн биир ис хоһооннорун илдьэ сылдьаллар. Тылбаастааһыҥҥа сабыдыаллыыр сүрүн фактордар, сүрүн ярустар уонна грамматическай тутуллар, сурук- Бичик уонна уус- уран тыл үгэстэрэ, фразеологическай оборуоттар уо. д. А. 

## Суругунан уонна тылынан тылбаас
Тылбаас үлэтэ икки аҥыы арахсар. Суругунан тылбаас (англ. traslation) тыл текстэрин сурукка эбэтэр электроннай носителарга сурук- бичик текстэрин нуормаларын уонна уратытын учуоттаан суруйуу тиэкистэрин тылбаастааһын буолар. Тылынан тылбаас (англ. internanan) тыл төрүт култууратын бэрэстэбиитэлин тылын- өһүн, тылын- өһүн учуоттаан, тус сыаллаах- соруктаах. (Синхроннай уонна утумнаах) тылбаастыыллар. Тылы тылбаас көрүҥэр сыһыана суох диэн бэлиэтиэххэ наада.

Профессиональнай утумнаах тылбаас саҕаланыыта 1919-1920 сс. Париж Мирнэй конференциятыгар ыытыллыбыта. "Синхроннай тылбаас" диэн бастакы суруйуута сэтинньи 20 күнүгэр 1945 — алтынньы 1 күнүгэр 1946 сыллаахха буолбута. Кэлин ХНТ тылга тылбаас сүрүн көрүҥүнэн буолбута.

Компьютеры арыйыы электроннай тылдьыты оҥорууга, кэлин автоматизированнай тылбаас программата биллибитэ. Кинилэр көмөлөрүнэн толоруллубут тылбаас тиэкиһи эмоциональнай өттүнэн сотору- сотору тылбаас киирбэт. Проблема итинник көмөлөөх инструменнар переводчик с самоучаемостью искусственнай интеллект. Ол да буоллар, маннык инструменнары тылбаас үлэтигэр, ордук улахан тылбаас агентстволарыгар ирдэниллэр. Ону сэргэ онлайн сервистэр сорох тыллары, этиилэри уонна этиилэри (Google Transle) курдук дьон туспа этиилэрин тылбаастааһын туһунан статистика иһитиннэриитигэр олоҕураллар.

Переводческай агентстволар өҥөлөрө аан дойду үгүс дойдуларыгар ирдэнэр, тоҕо диэтэххэ, киһи үлэтигэр наадыйыы элбэх эйгэлэригэр баар. Онон тылбаас техническэй, дьыалабыай, туристическай, күннээҕи уо. д. А уобалас буоларынан хааччыйар уонна дойду мэһэйдэрин туоратыыга көмөлөһөр.

## Быһаарыылар
Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев

**Рюрик Константинович Миньяр-Белоручев** (Тбилиси 1922 - Москва 2000) - биллиилээх тылбаасчыт, тылбаас түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар улахан кылаатын киллэрбит учуутал, омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ тылбаас аныгы оскуолатын төрүттээччи. Н.С. Хрущеву, Шарля де Голляны, Фиделя Кастроны тылбаастаабыта. 

## Биография

Тбилиси куоракка төрөөбүтэ, аҕата — Константин Александрович Миньяр-Белоручев, биллиилээх виолончелист, Тбилиси консерваторийатын бырапыассара. 

Р. К. Миньяр-Белоручев муора уонна хонуу летчиктарын Байыаннай оскуолатын бүтэрбитэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр муора авиациятыгар летчик-штурмовик этэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ омук тылын үөрэтэр Байыаннай үнүстүүткэ үөрэнэ киирбитэ, үөрэҕин бүтэрэн баран тылбаасчытынан уонна учууталынан үлэлээн киирэн барбыта. Педагогика билимин дуоктара, бырапыассар. Сэбиэскэй Сойуус уонна атын омук сирин бастакы сирэйдэригэр тылбаасчытынан үлэлээбитэ. Хас да научнай уонна методическэй үлэ ааптара.

## Үлэлэрэ
* Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения переводу на слух. — М.: Изд-во ИМО, 1959. — 190 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Общая теория перевода и устный перевод. — М.: Воениздат, 1980. — 237 с. 
* Миньяр-Белоручев Р. К. Курс устного перевода: Фр. яз. — М.: Московский Лицей, 1999. — 144 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Французский язык. Учеб. пособие. 
* Миньяр-Белоручев Р. К. Теория и методы перевода. — М.: Московский Лицей, 1996. —  207 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Учебное пособие по устному переводу. — М., 1969. 
* Миньяр-Белоручев Р. К. Записи в последовательном переводе: Учеб. пособие для вузов и фак. иностр. яз. — М.: Стелла, 1997. — 173 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К. Курс устного перевода: французский язык. — М.: Московский Лицей, 1998. — 144 с. 
* Миньяр-Белоручев Р. К. Как стать переводчиком? — М.: Готика, 1999. — 176 стр. 
* Миньяр-Белоручев Р. К. Методика обучения французскому языку. — М.: Просвещение, 1990. — 223 с.
* Миньяр-Белоручев Р. К.,  Оберемко О. Г., Сулханишвили  И. Н. Мы говорим по-французски: [Учеб. для первого года обучения в сред. шк.] — М.: Моск. лицей, 1998. — 396 с. 
* Миньяр-Белоручев Р. К., Остапенко В. П., Ширяев А. Ф. Учебник военного перевода: Фр. яз. Спец. курс / Под ред. Р. К. Миньяр-Белоручева. — М.: Воениздат, 1984, 1985. — 391 с.
Энди Уорхол

thumb|right|180px|Энди Уорхол 1960 сыл
**Энди Уорхол** (**Andrew Warhola**; 1928 сыл атырдьах ыйын 6 &ndash; 1987 сыл олунньу 22 күнэ) диэн XX үйэ иккис аҥарыгар ордук биллэр Америка худуоһунньуга.

thumb|left|220px|1979 BMW Group 4 M1 Энди Уорхол уруһуйдаммыт инсталляцията
Уорхол төрүүрүгэр Эндрю Уорхол диэн аттаммыта, 1928 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Пенсильвания штатыгар Питтсбург куоракка төрөөбүтэ. Нью-Йоркка көһүөн иннинэ Карнеги университетын бүтэрбитэ. Бастакы улахан ситиһиитэ Гламур сурунаалга ыстатыйаҕа уруһуй сакааһа буолбута. Онно араспаанньатын уларытан суруйбута, уонна "Эндрю Уорхол уруһуйа" диэн илии баттаабыта. Уорхол ону тэҥэ биллэр үлэлэрэ - Кэмпбелл уонна Уэттис миин кэнсиэрбэтин уруһуйдара. 300 уруһуй кэриҥэ хартыыналары уруһуйдаабыта. Бастаан реклама уруһуйдьутунан үлэлиир этэ, ол кэнниттэн араас маҕаһыыннарга витринаны оҥороро. Ол кэнниттэн **Поп-арт** хамсаныыга биллэр буолбута, онно олох-дьаһах малларын уруһуйдуура. Биир ордук биллэр уруһуйунан Мэрилин Монро өҥнөөх уруһуйа буолбута. 

1968 сыллаахха Валери Соланас диэн киһи Уорхолы ыппыта.
 
1987 сыллаахха Нью-Йорк куоракка балыыһаҕа үөһүн эпэрээсийэнэ сылдьан соһүмардыы тахсыбыт аритмияттан 58 саастааҕар өлбүтэ.. 

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
Теплик

**Теплик** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 6 544 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Аврора (авиакомпания)

**«Аврора»** — Южно-Сахалиҥҥа уонна Владивостокка бахалаах Арассыыйа Уһук Илинигэр үлэлиир хампаанньа. 2013 сыллаахха Аэрофлот бас билэр икки хампаанньаларын (Владивосток-Авиа уонна Сахалинские авиатрассы) холбообуттарыттан тахсыбыта.. Уһук Илин уонна Сибиир куораттарын холбуур уонна Кытайга, Кэриэйэҕэ уонна Дьоппуоҥҥа көтөр.

## Үлэтэ
«Аврора» көтөр аал хампаанньата атын хампаанньалары кытта, ол курдук «Korean Air», «Japan Airlines» уонна «Asiana Airlines», ону тэҥэ Арассыыйа хампаанньаларын «Аэрофлот — российские авиалинии», «S7 Airlines» уонна да атыттары кытта код-шеринг уонна интерлайн сөбүлэһиилэригэр олохтонон тэҥҥэ үлэлэһэр.

#### '''2013 сыл.'''
2013 сыллаахха 300 тыһ пассажирдары таспыт, ол аата 2012  сылы кытта тэҥнээтэххэ 1,5%ынан элбэх. Иркутск, Новосибирск, Красноярск, Петропавловск-Камчатскай, Благовещенск, Магадан, Пусан уонна Гонконг куораттарга рейстар сылдьар буолбуттара.

#### '''2014 сыл.'''
2014 сыл бастакы аҥарыгар 465 636 киһи таһыллыбыт.

### Былааннара
Көтөр аалларын улаатыннарыытын кэнниттэн 2018 сылга рейстарын ахсаана 534-кэ дылы уонна сырыыларын 128-ка дылы улаатыннарыахтаах, уонна 2,4 мөл пассажиры таһыахтаах. Анадырь уонна Дьокуускай куоракка сырыыларын саҕалыахтаах уонна дойду ыккардыгар сырыылара тэнийэр былааннаах.

## Көтөр ситимэ
thumb| Москва куорат Шереметьево аэропуордугар Аврора хампаанньа Airbus A319 көтөр аала

### [[Россия]]

### Регион ыккардынааҕы (Сибиир уонна Уһук Илин куораттара):
* Южно-Сахалинск — «Хомутово» дойду ыккардынааҕы аэропорда ***Основной Хаб***
* Хабаровск — «Хабаровск-Новый» дойду ыккардынааҕы аэропорда ***Хаб***
* Владивосток — «Кневичи» дойду ыккардынааҕы аэропорда ***Хаб***
* Благовещенскай — «Игнатьево» дойду ыккардынааҕы аэропорда
* Петропавловск-Камчатский − «Елизово» дойду ыккардынааҕы аэропорда
* Магадан — «Сокол» дойду ыккардынааҕы аэропорда
* Иркутск — «Иркутск» дойду ыккардынааҕы аэропорда
* Новосибирскай — «Толмачёво»  дойду ыккардынааҕы аэропорда
* Красноярск — «Емельяново» дойду ыккардынааҕы аэропорда

### Уобалас иһинэн (Сахалинская область):
* Южно-Курильск — «Менделеево» аэропорда 
* Курильск — «Буревестник» аэропорда
* Оха — «Оха» аэропорда
* Шахтёрск — «Шахтёрск» аэропорда

### Дойдулар ыккыардынааҕы ситимэ:
### [[Азия]]

* **[[Кытай]]**
** Харбин — «Тайпин» дойду ыккардынааҕы аэропорда
** Гонконг - «Чхеклапкок» дойду ыккардынааҕы аэропорда
** Далянь - «Чжоушуйцзы» дойду ыккардынааҕы аэропорда

* **[[Кэриэйэ]]**
** Сеул —* *«Инчхон» дойду ыккардынааҕы аэропорда
** Пусан — «Джимба» дойду ыккардынааҕы аэропорда

* **[[Дьоппуон]]**
** Саппоро — «Новый Титосэ» дойду ыккардынааҕы аэропорда
** Токио — «Нарита» дойду ыккардынааҕы аэропорда

## Флота
«Аврора» авиахампаанньа 2014 сыл сэтинньи ый туругунан 19 көтөр ааллаах:

## Быһаарыылар
Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба

**Дезоксирибонуклеиннаах аһыыба** (кылгатыллыбыта **ДНА**) диэн тыынар тыыннаах генетикалаах куодун тутар молекулата. ДНА харамайдарга, үүнээйилэргэ, бактерияларга дылы баар.

ДНА эт хас сааныктарыгар барыларыгар баар, сүнньүнэн ол үрүҥэстэргэ сытар, уонна төрөтүллүбүт оҕоҕо төрөппүттэриттэн бэриллэр. Ол иһин оҕо төрөппүттэригэр маарынныыр буолар, ол курдук тириитэ, хараҕын, баттаҕын өҥө уонна да атын уратылара. 

Эт ДНАтын чааһыгар сороҕо информацияны сүкпэт. Сорох ДНА чаастара туохха туттулларын туһунан чинчийии өссө да бара турар. Ол курдук, киһи 98% информацияны биллэрэрэ суох буолар.  

Вирустар эккэ сысталларыгар ДНА уонна РНА информацияларын тутталлар.

## ДНА тутула
ДНА икки спиральга майгынныыр туруктаах, уонна хас туруута *нуклеодит* диэн ааттанар.

## ДНА чинчийии устуоруйата

ДНА-ны бастаан сааныктан Швейцарияҕа 1869 сыллаахха таһаарбыттара, Фредерих Мишер бактерияны үөрэтэ сылдьан саанык ортотугар баары булбут, уонна нуклеин диэн ааттаабыт. 

1928 сыллаахха Фредерик Гриффит пневмоккок араастарын үөрэтэ сылдьан сорох чааһа атын пневмоккокка холбоспут. Ол система генетикалаах информацияны ДНА тутар диэн бастакы чуолкайа биллибит.

1943 сыллаахха Эйвери-МакЛед-МакКарти эксперимена ДНАны пневмоккок сааныга хайдах улаатарын быһаарбыт.

1952 сыллаахха Алфред Херши уонна Марта Чэйз ДНА удьуордааһыныныгар оруола бигэргэппит.

1950-с сыллаардаахха Эрвин Шаргафф   тимин ахсаана урукку аденин ахсааныгар тэҥнэһэрин булбут, ону тэҥэ атын нуклеидтар - гуанин уонна цитозин ахсаана эмиэ тэҥ буоларын булбут.

## Быһаарыылар
Лингвистика

**Лингвистика** (сороҕор *[[филология]]* диэн ааттанар) диэн тылы чинчийэр билим. Ону үөрэтэр учуонайдар *линвисттар* диэн ааттаналлар.

Лингвистикаҕа биэс улахан чаастардаах:  фонология (тыастар, эбэтэр фонема үөрэҕэ), морфология (тыл чааһын үөрэтии), синтаксис (тыл турар уочаратын уонна этиини үөрэтии), семантика (тыл суолтатын үөрэтии), уонна прагматика (этиигэ этиллибэтэх тыл суолтатын үөрэтии, холобура - мин тоннум диэтэххэ түннүгү сабыахха наада диэн суолтатын үөрэтии). 

Лингвистиканы күн аайы туттар ньыма элбэх. Сорох лингвисттар *теориянан* дьарыктанллар, ол аата тыл теориятын уонна идеяларын үөрэтэллэр, ол курдук тыл хайдах сайдыбытын уонна тарҕаммытын үөрэтэллэр; *социолинвистика* дьон араас группалара атын тыллары туттууларын үөрэтэр. Сорох линвисттар прикладной линвистиканы туттан холобура *суут линвистара* буолан холуобунай дьыаланы арыйарга үлэлииллэр, эбэтэр *компьютер линвгистиканы* үөрэтэллэр (оччоҕуна компьютердар киһи тылын өйдүүр буолаллар).

Киэҥ контекстан көрдөххо лингвистика эволюционнай линвистиканы, ол эбэтэр тыл үөскээһинин, устуоруйа лингвистиката, тыл хайдах уларыйбытын, социолингвистика - араас социальнай группалары араас тылы кытта сыһыаннарын; психолингвистика тыл көстүүтүн уонна өй сыһыанын; нейролингвистика - мэйиигэ буолар процесстары; тыл ылыыныытын хайдах оҕо эбэтэр улахан киһи тылы үөрэтэрин  киллэрэр. 

Бэйэтэ билим да буолбутун иһин атын билимнэри кытары кэккэ сыһыаннаах. Семиотика, ол курдук бэлиэлэри тыллаах уонна тыла суоҕу тэҥниир. Литература теоретиктара тыл литератураҕа туттуутун чинчийэллэр. Ону тэҥэ акустиканы, антропологияны, биологияны, информатиканы, киһи анатомиятын, нейробиологияны, философияны, психологияны, социологияны уонна саҥа патоологияны үөрэх билимнэрин кытта кэккэ сыһыаннаах. 

Лингвистика биир тылы атын тылы кытта тэҥнээн үөрэтэр. Оннук гыннахха бары тылларга баар уопсайдары булар. 

## Өссө маны көр
* Тыл үөрэҕэ
Арамаан

**Арамаан** () — литература бөдөҥ жанра. Киниэхэ эпос көрүҥүн бары уус-уран бэлиэлэрэ жанровай принцип быһыытынан киирэллэр. Роман норуот дьылҕатын, олох национальнай-историческай уратыларын проза бөдөҥ форматыгар уус-ураннык ойуулуур; биирдиилээн дьон олоҕун-дьаһаҕын, быһыытын-майгытын социальнай эйгэҕэ сыһыаран киэҥ өрүттэрдээх тема быһыытынан уус-ураннык сиһилии арыйар. Арамаан быһаарыытын көрүөххэ: «Арамаан — аан бастааҥы өйдөбүлэ: романскай тылынан (латыынныы) суруллубут айымньы. Жанр быһыытынан сүрүн өйдөбүлэ — эпическэй род бөдөҥ формата: кэм эйгэтигэр сайдар сюжеттаах, ойууланар түбэлтэлэр олоххо сыһыаннаахтык наарданаллар, персонажтар тыллара-өстөрө, дьайыылара айымньыга идея ситимнээхтик арыллыытын олохтууллар».

## Арамаан сайдыыта
Бастакы арамааннар историческай-революционнай жанрга суруллубуттара. Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара» (1942), Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» (1944), Н. Якутскай  «Төлкө» (1947-1964) арамааннара сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар буолбут сүҥкэннээх чахчылары - революцияны, гражданскай сэриини - ойуулаабыттара. Онтон 60-70-с сыллардаахха саха литературатыгар роман жанра элбээбитэ. Бу кэмҥэ саҥа сонун көстүүнэн социальнай-психологическай арамааннар үөскээһиннэрэ буолбута: C. Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1967),В. Яковлев  «Өрүстэр кирбиилэригэр» (1969). 70-с сыллардааҕы роман иккис хайысхатынан историко-революционнай жанрга интэриэс күөрэйиитэ буолбута. Ол курдук А. Сыромятникова «Кыыс хотун» (1970-1973), Болот Боотур «Сааскы дьыбардар» (1971), И. Гоголев «Хара кыталык» (1977-1978) уо.д.а.. 1990-с сылтан бэттэх саха литературатыгар роман баһыйар үгүс ахсаана таҕыста уонна саҥа жанровай араастарынан байда. 

## Арамаан жанра
* **Социальнай-психологическай арамаан** - саха литературатыгар аан бастаан 1960-с сылларга тахсыбыта: Cофрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары», В. Яковлев «Өрүстэр кирбиилэригэр» уо.д.а.. Социальнай-психологическай ромаҥҥа буола турар быһыы-майгы ойууланар, билиҥҥи общество сытыы проблемалара туруоруллаллар уонна аныгы киһи характера арыллар. Ол иһин маннык айымньы куруук актуальнай буолар. 
* **Психологическай арамаан** - бу көрүҥҥэ ордук автобиографическай хабааннаах романнар киирэллэр. Автордар романнарын сюжеттарын тус олохторугар сыһыаран ойуулууллар, ол иһин сүрүн персонаж өйүн-санаатын, иэйиитин ааҕааччыга итэҕэтиилээхтик тиэрдэллэр. 
* **Философскай арамаан** - философскай ромаҥҥа бүтүн киһи аймахха суолталаах үйэлээх боппуруостар таарыллаллар. Суруйааччы өйүн-санаатын муҥутуур күүрээнэ, олоххо сыһыана, быһыыны-майгыны сыаналыыр дьоҕура бу жанрга арыллар. Философскай арамаан сайдыыта литература биир орой чыпчаалга тахсыбытын кэрэһэлиир уонна үгүс мөккүөрдэри, кэпсэтиилэри таһаарар дьикти көстүү буолар. Холобура, И. Гоголев «Иэйэхсити кэлэтии» маҥнайгы философскай арамаан.
* **Историческай арамаан** - ромаҥҥа сюжет историческай чахчыларга олоҕурар, норуот олоҕун суолталаах кэмин хабар, дьиҥ олорбут, үлэлээбит-айбыт, норуоттарыгар улахан туһаны аҕалбыт дьон характердара арыллар.

## Быһаарыылар