open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Новикова Галина Васильевна

**Новикова Галина Васильевна** (1959, Агдаары с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталларын учуутала.  

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Агдары нэһилиэгэр 1959 с. алтынньы ый 17 к. төрөөбүтэ. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педагогическай училищетын, Магаданнааҕы педагогическай институту (1982 с.) бүтэрбитэ, алын кылаас учуутала.

1982 сылтан А.П.Павлов аатынан Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын, онтон В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх оскуолатын үрдүк категориялаах учуутала. Улууска уонна республикаҕа, федеральнай таһымҥа опыта киэҥник тарҕаммыт экспериментатор – учуутал. Учуутал үөрэнээччилэрэ бары ситиһиилээх дьон буола улааталлар, кинилэр ортолоругар элбэх кыһыл уонна үрүҥ көмүс медалистар, аррас НПК-лар, ааҕыылар кыайыылаахтара, олохторугар миэстэлэрин булбут дьон тахсаллар. 

«Школьный дневник начальной школы Сунтарского района» үөрэнээччи дневнигын ааптардарыттан биирдэстэрэ.”Саха оҕото”, “Тобул” иитэр үлэ бырайыактарын ааптара. Улуус аттестационнай комиссиятын чилиэнэ, общественнай методист, улуус алын кылаастарын методическай холбоһугун салайааччыта. 2010 сылтан «Первое сентября» педагогическай кулууб чилиэнэ. “Кенгуру” аан дойдутааҕы математическай олимпиада тэрийээччитэ. 

Сүрүн үлэтин таһынан Новикова Г.В. – “Көлүкэчээн” ырыа ансамбль тутаах ырыаһыта, общественнай үлэ лидера, Сунтаар нэһилиэгин дьавхталларын сэбиэтигэр үлэлиир, 2012 сылтан «Биир ньыгыл Россия» * партии Сунтаар оройуонунааҕы политсоветын чилиэнэ.* 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ.
* ПНПО конкурсун кыайыылааҕа, Российскай Федерация Президенын “ РФ бастыҥ учуутала ”Гранын хаһаайына.(2008г);
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала”анал бэлиэ.
* «Азия оҕолоро» МДФ стипендиата.
* «Сунтаар улууһун үөрэҕииритин сайдыытыгар кылаатын иһин» анал бэлиэ.
* Сунтаар улууһун үөрэҕирии саламтатын «Маастар-учуутал» анал аат хаһаайына. 

## Кини туһунан
*“Педагогическая энциклопедия”. /М-во образования Респ. Саха (Якутия). Том 6. / редакционная коллегия : И.П.Любимова, М.Ю.Присяжный, В.И.Тихонов [и др]; составитель и ответственный за выпуск В.С.Иванова (Зверева). – Якутск: Смик-Мастер.Полиграфия, 2022.- 234.*

## Сигэлэр
Афанасьев Алексей Никифорович

**Афанасьев Алексей Никифорович**, ахсынньы 29 күнүгэр, 1945 сыллаахха, Сунтаар улууһун, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

## Олоҕун олуктара
Оҕо сааһа сэрии кэннинээҕы ыарахан кэмҥэ ааспыта. Бордон, Сунтаар, Бүлүү куорат тулаайах оҕолору иитэр дьиэлэригэр, кэлин Дьаархан, Сиэйэ интернаттарыгар олорон оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ.

1967-1971 сс. Түбэй-Дьаархан оскуолатын физкультура учууталынан педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 

1969 с. ырыа учууталынан үлэлээбитэ.

1977 сыллаахха Абаканнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн биология уонна химия учууталын идэтин ылбыта.

1977-1984 сс. Сиэйэ оскуолатын химия учууталынан үлэлээбитэ. 

Тыа учуутала буоларын быһыытынан сүрүн уруогун биэрэрин таһынан эбии физика, география, ырыа, уруһуй, черчение, история, үлэ уонна физкультура уруоктарын биэрэрэ. Интернат уонна күнүскү эбии дьарык иитээччитинэн, спортивнай уонна предметинэн куруһуоктар салайааччытынан үлэлээбитэ. 

Алексей Никифорович нэһилиэккэ, улууска уонна республикаҕа спорт сайдарыгар улахан өҥөлөөх. Ол курдук боксаҕа общественнай тренер быһыытынан хас да республика чемпионнарын уонна призердарын бэлэмнээбитэ. Ону таһынан хамаанданан оонньуу көрүҥнэригэр, туризмҥа, «Зарница» байыаннай-патриотическай оонньууга улууска элбэхтик бастаан тураллар. Кини үөрэппит оҕолорун ортолоругар физкультура учууталлара, спорт араас көрүҥнэригэр тренердэр, маастардарга кандидаттар, Саха сирин уонна Россия үөрэҕириитин туйгуннара бааллар.

Алексей Никифорович баяҥҥа эдэр эрдэҕиттэн оонньуур, ылыыр, ону таһынан ырыа айар мелодист. Билиҥҥи туругунан отучча ырыа айан норуот биһирэбилигэр таһаарда.

Киинэ устарынан дьарыгырар буолан 2013 с. Саха сирин культуураҕа уонна духуобунаска министерствотын дипломунан наҕараадаламмыта уонна XII «Кинолетопись Якутии» өрөспүүбүлүкэтээҕи конкурс лаурета буолбута.

Таһаарыылаах общественнай үлэтин иһин хас да грамотанан уонна дипломнарынан наҕараадаламмыта. Саха сиригэр спорт сайдыытын 70 сылыгар Саха сирин үөрэҕириитин министерствотын физкультура уонна спорт Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта. Саха сирин профсоюзтарын 75 сылыгар республика профсоюзтарын Комитетын грамотатынан наҕараадаламмыта.

1998 сыллаахха Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна аат иҥэриллибитэ. 

2003 сыллаахха РФ үөрэҕириитин министерствотын грамотатын ылбыта. 

Ону таһынан «50 лет Победы», «Дети войны» мэтээллэр хаһаайыннара. Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

Өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ уонна Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ диэн ааттар иҥэриллибиттэрэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ иитиигэ уонна үөрэҕириигэ Бочуоттаах үлэһитэ
* Саха сирин үөрэҕириитин туйгуна,
* Саха сирин үөрэҕириитин систематын Бочуоттаах бэтэрээнэ,
* РФ үөрэҕириитин Бочуотунай грамотата. 
* Үлэ бэтэрээнэ.
* Түбэй-Дьаархан нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Афанасьева Валентина Петровна

**Афанасьева Валентина Петровна**, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1955 с. бэс ыйын 17 күнүгэр Сунтаар оройуонугар, Элгээйи нэһилиэгэр, төрөөбүтэ.

1979 с. Саха государственнай университетын бүтэрэн, Бүлүү оройуонун I Күүлэт орто оскуолатыгар география учууталынан үлэтин саҕалаабыта.

1980-1992 сс. Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. 

1992 сылтан Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ география учууталынан үлэлиир.

Валентина Петровна 5 кылаас оҕолоругар аналлаах «Сунтаар - мин дойдум» үөрэтэр-методическай комплект ааптардарыттан биирдэстэрэ. 2008 с. Л. И. Гаврильевалыын оҥорбут  электроннай учебниктара «Учебно- методическое обеспечение - электронные ресурсы в современной школе» бүтүн Россиятааҕы күрэххэ «За лучшую учебно-методическую разработку» диэн номинациянан бэлиэтэммитэ

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* РФ президенин Гранын хаһаайына
* РФ наукаҕа уонна үөрэҕириигэ министерствотын бочуотунай грамотата
* “Хрустальный глобус» Саха сирин географтарын анал бэлиэтин хаһаайына

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Афанасьева Зинаида Михайловна

**Афанасьева Зинаида Михайловна** (1946 c. тохсунньу 15 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР –). 

## Олоҕун олуктара
1946 c. тохсунньу 15 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1971 с.- Саха государственнай университетын бүтэрэн, Сунтаар оройуонун Хоро начальнай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн ананан үлэлээбитэ.

1972-1973 сс.- Түбэй аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэх чааһыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 

1975 с. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатын интернатын иитээччитэ. 

1980-1981 - бу үөрэх сылыгар оскуола библиотекарынан үлэлиир.

1983-1992 сс. - Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.

1992 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ

## Кини туһунан

* Кондратьева М., Киһи чиэһэ - үлэтэ. [Сунтаардааҕы политехническай лицей саха тылын уонна литературатын учуутала Зинаида Михайловна Афанасьева туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Тохсунньу 23 күнэ-С. 3;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Васильева Юлия Николаевна

**Васильева Юлия Николаевна,** (1941 с. сэтинньи 9 күнэ Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1941 с. сэтинньи 9 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1960 с. Сунтаар орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1969 с. Магаданнааҕы государственнай пединститутугар үөрэнэн "математика учуутала" идэтин ылбыта.

Педагогическай үлэтин Юлия Николаевна Арыылаах орто оскуолатыгар саҕалаабыта, онтон Хатаска 6 сыл, Тойбохой орто оскуолаларыгар 4 сыл үлэлээбитэ. 1981-2010 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учуутала.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

## Суруйуулара

* Уһун кэмҥэ үлэлээбит оскуолам / Первая улусная школа Якутии: документы, фотографии, воспоминания о Сунтарской средней школе №1 имени А.П.Павлова (1862-2012) / МБОУ «Сунтарская СОШ№1 имени А.П.Павлова»; [сост.А.С.Матвеев]

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Григорьева Екатерина Степановна

**Григорьева Екатерина Степановна** (1939 с., муус устар 28 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
1939 с. муус устар 28 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1969 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн Нам оройуонун I Хомустаах орто оскуолатын француз тылын учууталынан ананар. Икки сылынан төрөөбүт оройуонугар көһөн кэлэн, Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатыгар 35 сыл үлэлээбитэ.

1986-1989 сс. Сунтаар аҕыс кылаастаах оскуола директоры иитэр-үөрэтэр чааһыгар солбуйааччытынан үлэлээбитэ.

Екатерина Степановна Григорьева тыа сирин общественнай олоҕор актыыбынай кыттыыны ылара, Сунтаардааҕы нэһилиэк Сэбиэтин XVIII-XIX ыҥырыылаах мунньаҕын депутатынан, тыа хаһаайыстыбатын бастайааннай комиссиятын үлэтин салайсыбыта. Үөрэнээччилэр V үлэ чиэппэрдэригэр үлэ уонна сынньалаҥ лааҕырдарыгар иитээччинэн үлэлээбитэ. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Екатерина Степановна Григорьева аата Сунтаар 1 №- дээх орто оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ

## Кини туһунан

* Колесникова Л. , Слагаемые успеха учителя. [об учительнице французского языка ССШ N1, ветеране труда, Отличнике просвещения РФ Екатерине Степановне Григорьевой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ыам ыйын 1 күнэ-С. 2;
* Тимофеева М., Учитель учителей. [к 80-летию ветерана педагогического труда, отличника народного просвещения РСФСР, почетного гражданина Сунтарского наслега Екатерины Степановны Григорьевой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Муус устар 26 күнэ (N 31)-С. 4;

## Суруйуулара, кинигэлэрэ

* Григорьева Е.С. Спасибо французскому языку! / Первая улусная школа Якутии : документы, фотографии, воспоминания о Сунтарской средней школе №1 имени А.П.Павлова (1862-2012) / МБОУ «Сунтарская СОШ№1 имени А.П.Павлова»; [сост.А.С.Матвеев]

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Егорова Любовь Софроновна

**Егорова Любовь Софроновна,** (1942 с., сэтинньи 19 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1942 с. сэтинньи 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Саха государственнай университетын бүтэрбитин кэннэ 1968 сылтан Бүлүүчээн орто оскуолатыгар  40 тахса сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
* Саха АССР үөрэҕириитин министиэристибэтин Бочуоттаах грамотата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Иванов Петр Николаевич

**Иванов Петр Николаевич** (1942 с., муус устар 23 күнэ, Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1999 с. от ыйын 20 күнэ), дуобакка ССРС спордун маастара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1942 с. муус устар 23 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1959 с. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирэр

1968-1972 сс. Магаданнааҕы пединституту кэтэхтэн үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта. 

Күндэйэ оскуолатыгар, Сунтаар начальнай оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 

1984 с. пионердар дьиэлэрин дуобакка тренеринэн анаммыта уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.

## Аатын үйэтитии

* Сунтаар нэһилиэгэр 1999 с. алтынньы 28 күнүгэр П.Н.Иванов аатынан уулусса баар буолбута.
* 1999 сылтан дьиэ кэргэнэ П.Н.Иванов бирииһигэр улууска биирдиилээн бастыыр иһин дуобакка күрэх ыыталлар.

## Кини туһунан
Петр Николаевич Иванов, Үтүө аатын умнуллубатын! / Доброе имя не забудется /[cост. Иванов И.Н.] - Якутск : изд-во “Бичик” . - 2003

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Дуобакка ССРС спордун маастара, 
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* “Саха-Азия” пуонда стипендиата.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Максимова Татьяна Ивановна

**Максимова Татьяна Ивановна** (1935 с., Кириэстээх нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1935 с. Кириэстээххэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа сэрии кэнниттэн интернакка олорон үөрэммитэ. Манна 7-с кылааһы бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Тойбохой оскуолатын 1956 с. бүтэрбитэ. Комсомольскай путевка тутан фермаҕа 2 сыл тахсан үлэлээбитэ. Онтон 2 сыл Бүлүү училищетыгар үөрэнэн начальнай кылаас учууталын идэтин ылбыта. 

1960-1964 сс. - училищены бүтэрэн баран Өлөөн оройуонугар Харыйалаах бөһүөлэгэр 4 сыл үлэлээбитэ.

1964-1991 сс. Сунтаар оройуонун Кириэстээх оскуолатыгар пенсияҕа тахсыар диэри начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. Татьяна Ивановна үөрэппит оҕолоруттан 28 учуутал идэтин талбыттара.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР үөрэҕириигэ министиэристибэтин Бочуотунай грамотата

## Сигэлэр
Попов Петр Васильевич

**Попов Петр Васильевич,** (1943 с атырдьах ыйын 26 күнэ Агдары нэһилиэгэ Сунтаар улууһа, Саха АССР), учуутал. 

## Олоҕун олуктара
1943 с. атырдьах ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһугар Агдары нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1962 с. Магаданнааҕы государственнай педагогическай институту бүтэрэн «физика уонна математика учуутала” идэтин ылбыта. 

1962 с. үлэтин Хадан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан саҕалаабыта. 

1994-2000 сс. Хадан оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сильныця (өрүс)

**Сильныця** () диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 67 км, тардыытын иэнэ 835 км². Соҕуруу Буг салаата.


Levkivtsi Tulchyn 2016 G2.jpg
Річка Сільниця 01.jpg
Swans in Sil'nytsia (May 2021) 1.jpg
Річка Сільниця на околицях Кинашева.jpg
Kleban' 32.jpg
Річка Сільниця.jpg
Kleban' 01.jpg
Kleban' 03.jpg
Гути2.jpg
Гути1.jpg


## Сигэлэр
* Трансформація ландшафтних екосистем річкових долин Центрального Побужжя : монографія / Гончаренко Г.Є., Совгіра С.В., Лаврик О.Д., Гончаренко В.Г. - К.: Наук. світ, 2009. – 329 с.
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
Duoraan Records

**Duoraan Records** () — ырыа устар, тупсарар, ону таһынан киинэ оҥорор медия тэрилтэ. 

Петров Семён Семёнович Балаҕан ыйын 2 күнүгэр 1998 сыллаахха Маайаҕас сиригэр төрүттээбитэ.

Дуораан Рекордс баарын тухары 8 киинэни устубута уонна 53 ырыаһыттары кытта үлэлэспитэ, 3 CD альбому толору прокатка кыттыбыта:

1. Табык. The Best (1995)

2. Cholbon. Көмүс ардах (2000)

3. Cholbon. Быстыспат ситим (2001)

2011 сылтан ыла Sony Music ырыа тойук империатыгар киирэр, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
Арктика Records

**Арктика Records** — Саха Сирэ биир бөдөҥ медия тэрилтэтэ этэ, 1999–2014 сыллардаахха үлэлээбитэ. Сүрүннээн элбэх саха ырыаһыттарын таһаарара, раскруткалыыра. 2015 сылтан ыла Sony Music Publishing тэрилтэҕэ холбонор, туох баар юридическай бырааптара эмиэ.
Sony Music Publishing

**Sony Music Publishing** — Аан Дойдуга саамай бөдөҥ ырыаһыттары таһаарар уонна ырыа таһаарар медия бөлөх, Sony конгломератка холбонор уонна конгломератка киирэр Sony Music тэрилтэни кытта бииргэ үлэлииллэр, Sony медия империятын продвигайдыырга.
Gaikai

**Gaikai** — Нидерланд уонна АХШ тэрилтэтэ, былыт нөҥүө оонньуу оонньотор уонна онно сыһыаннаах IT быһаарыылары айар уонна оҥорор. 2016 сылтан ыла Sony конгломератка холбонор.
National Amusements

**National Amusements** — АХШ тэрилтэтэ, 63000 кинотеатр бас билээччи АХШ, Бразилия, Канаада, Мексика, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Колумбия, Перу, Аргентина, Кытай сирдэригэр. Аҥардас Нью Йорк уонна Мэриленд штаттарыгар 1000 кинотеатр бас билэр.
Kalahari Resorts

**Kalahari Resorts** (сахалыы *Калаһари Резорт*) — АХШ саҥа түргэнник сайдан эрэр Африка тематическай пааркалара.
Freedom Finance

**Freedom Finance** (сахалыы *Фридом Файнэнс*) — Казахстаан уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэтэ. Сүрүннээн инвестиционнай географията АХШ, Арассыыйа, Казахстаан, Украина, Кыргызстан буолар.
Ван Кортландт Парк

**Ван Кортландт Парк** () — Саҥа Йорк үһүс улахан паарката буолар, "Кортланнар" диэн биллэр ыаллар ааттарынан ааттаммыт.

Пааркаҕа 1976–1999 сыллардаахха саха сэргэтэ тура сылдьыбыт. Эмэҕирэн охтубун ким да саҥаттан туруорсан туппатахтар. Калифорнияҕа баар бастакы сахалар сэргэлэрин кэнниттэн Америкаҕа иккис сэргэ дьигинэн Кортландт пааркатыгар баара (билигин Орегоҥҥа, Аляскаҕа дииллэрэ сыыһа өйдөбүл, историяны билбэт өттө).

Ван Кортландт Парк элбэх тыалааҕынан биллэр, ол иһин тыатыгар элбэх криминал тахсар.

Уопсайынан сыл аайы 50 дьахтары күүһүлүүллэр бу пааркаҕа, камера да туох да суох сирэ.

Эбиитин Саҥа Йорк куорат Бронкс диэн кварталыгар хапсар, ол иһин криминала үрдүк.

Түүнүн сылдьар сэрэхтээх.
Проспект Парк (Бруклин)

**Проспект Парк** (), Саҥа Йорк куоратка, Бруклин макрокварталга баар биир улахан паарка буолар.

Куорат атын пааркаларыттан уратыта диэн криминала саамай кыра.

Пааркаттан чугастыы — дьон өлүгэ киһи уҥуоҕа Гринвуд Сэмэтэри баар.
Гринвуд Сээмэтри

**Гринвуд Сээмэтри** эбэтэр **Гринвуд көмүргэнэ** () — 478 акр (193 га) сиргэ тайаан сытар Бруклин арҕаа өттүгэр баар (Саҥа Йорк) биир улахан үлэлии турар көмүргэн. Көмүргэн Саут-Слоуп/Гринвуд-Хайтс, Парк-Слоуп, Виндзор-Террас, Боро-парк, Кенсингтон уонн Сансет-парк ыккардыларыгар баар, Проспект-пааркаттан соҕуруулуу-арҕаа аҕыйах квартал. 

1838 сыллаахха олохтоммут; 2006 сылтан дойду мэҥэ бэлиэ сирэ (национальнай памятник) статустаах.

thumb|left|250px|Киирэр аана
Көмүргэҥҥэ аатырбыт бэлиитиктэр, култуура дьайыксыттара, байыаннайдар масон ложаларын чилиэннэрэ уо.д.а. көмүллэ сыталлар. Көмүү ахсаана  кэриҥэ.

## Быһаарыылар
Соб

**Соб** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 125 км, тардыытын иэнэ 2840 км². Соҕуруу Буг өрүскэ түһэр.


Lypovets 28.jpg|
Sob in winter (Lypovets).jpg
Дашів (смт). Річка Соб.jpg|
Рахни. Річка Соб.jpg|
Бондурі. Річка Соб.jpg|
Карбівка (Гайсинський р-н). Річка Соб.jpg|
Заріччя (Гайсинський р-н). Річка Соб.jpg|


## Сигэлэр
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
* Олександр Роговий. Про що шумлять верби: історичні нариси про Корчинці-Ротмистрівку-Вербівку (XVIII–XXI століття). — Вінниця: ДП «Державна картографічна фабрика», 2010. — 344 с.: іл. (с. 11-15)
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
Тульчынка

**Тульчынка** () диэн Украина (Винница уобалаһын) үрэҕэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 52 км². Сильныця салаата.


Тульчинка 03.jpg
Тульчинка 05.jpg
Тульчинка 04.jpg
Тульчинка 02.jpg
Тульчинка 01.jpg


## Сигэлэр
* Реєстр річок Вінницької області /Автор-укладач Гавриков Ю.С., Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг. - Вінниця-Київ: Чорноморська програма Ветландс Інтернешнл, 2010. - 30 с.
* «Каталог річок України»&nbsp;— Видавництво АН УРСР, Київ, 1957. 
* Лист карти М-35-118. Тульчин. Масштаб: 1 : 100 000. Видавництво 1979 рік 
* Лист карти М-35-130. Вапнярка. Масштаб: 1 : 100 000. Видавництво 1979 рік
Макконахи Мэттью

мини|Макконахи 2011 сыллаахха Оскар бириэмийэтин туттарыы кэмигэр
**Мэттью Дэвид Макконахи** (; төр. Сэтинньи 4 күнэ 1969, Ювалд, Техас, АХШ) — Америка артыыһа уонна продюсер. Бастаан кэмиэдьийэ артыыһын быһыытынан биллэн баран, кэлин XXI үйэ иккис уон сылыгар Макконахи бөдөҥ драматическай оруоллары толорор буолбута, киинэ наҕараадаларынан бу  киинэлэрин иһин наҕараадаламмыта: «Линкольн для адвоката», «Мад», «Киллер Джо», «Далласский клуб покупателей», «Супер Майк», «Интерстеллар» уонна «Джентльменнар».

## Быһаарыылар
Кашлык

**Кашлык** (Сибир, Сибиир, Сибер, Ибер, **Искер**, сахалыы Кыстык, кыстыыр сир) — куорат, Сибиир ханствотын киин куората. Иртыш өрүс уҥа кытылыгар Сибииркэ диэн кыракый үрэх түһэр сиригэр баара, билиҥҥи Тобольскай куораттан 17 км үөһэ. Билигин "Кучумово городище» диэн археология мэҥэтэ .

Куорат монгол ааҥныан инниттэн баар этэ. Куорат сиригэр, Сибиир бүтүүнүгэр курдук, чаҥ үйэтиттэн (биһиги эрабыт иннинээҕи I тыһыынча сыл) араас кэмҥэ араас омук, норуот олорбуттара.  симэлийэн, боруонса үйэттэн саҕалаан хаста да тутуллубут. Урут бу сир «Кашлык» диэн, ону сэргэ «Сибиир» диэн ааттанара — былыр манна олоро сылдьыбыт сабирдар диэн омуктар ааттарынан.

XIII үйэ саҕаланыытыгар хайыы-үйэ бөдөҥ суолталаах сэлиэнньэ буолбута.. Источниктар иһитиннэрэллэринэн, 1224 с. атын сирдэр ахсааннарыгар Чингисхан Джучи улууска «Ибиир-Сибиири» эмиэ биэрбитэ..

Искер XV үйэ бүтүүтүгэр  - XVI үйэ саҕаланыытыгар Сибиир ханствотын киин куората буолбута.

Куораты каартаҕа аан бастаан 1367 сыллаахха ини-бии Франциск уонна Доминика Пицигани Sebir диэн ааттаан киллэрбиттэрэ. 8 сыл буолан баран эмиэ ол аатынан Каталон атлаһыгар киирбитэ.

## Быһаарыылар
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ

мини|Өрөспүүбүлүкэлэр Арассыыйа каартатыгар (2020)
Арассыыйа Бэдэрээссийэтэ 83 субъектан турар, онтон 21-э өрөспүүбүлүкэ буолаллар:

## Конституцияҕа
Арассыыйаҕа киирэр өрөспүүбүлүкэлэр атын субъектарыттан уратылара бастатан туран омук судаарыстыбалыы тэрээһинэ буолалларыгар сытар (атыттар — сиринэн судаарыстыбалыы тэрээһиннэр).

Конституция 5-с ыстатыйатыгар өрөспүүбүлүкэлэр судаарыстыба бырааптаахтар. На практике это не означает, что они являются носителями государственного суверенитета. Однако, в отличие от прочих субъектов федерации, принимают собственные конституции и имеют право устанавливать свои государственные языки. Другие субъекты такого права не имеют (см. ст. 68 Конституции Российской Федерации).

## Устуоруйата
Аныгы өрөспүүбүлүкэлэр үгүстэрэ сэбиэскэй кэмҥэ автономиялаах өрөспүүлүкэлэр этилэр, сорохторо автономиялаах уобаластар этилэр. АССР в республики происходило одновременно с "парадом суверенитетов" союзных республик.
Эргэ Ыйаах

**Эргэ Ыйаах** диэн христиан Биибилийэтин бастакы сороҕо. Былыргы дьэбэриэйдэр Танах диэн ытык суруйууларыгар олоҕурар. Христиан биибилийэтин иккис сороҕо Саҥа Ыйаах дэнэр. Эргэ Ыйаах битиктэрин элбэх үйэлэр тухары араас айымньыһыттар суруйбуттара.

Христианнар Эргэ Ыйааҕы төрүкү түөрт үллэскэ араараллар: 
* 1. Биэс Битик дьэбэриэй Торатын кытта дьүөрэлэһэр;
* 2. История битиктэрэ Ыһыраайыл биистэрэ Ханаан сирин баһылаабыттарыттан саҕалаан Баабылга былдьаныахтарыгар дылы кэм туһунан кэпсииллэр;
* 3. Мындыр битиктэрэ сүрүннээн аан дойду үчүгэй-куһаҕан ыйытыктарын быһаараллар;
* 4. Көрбүөччүлэр битиктэрэ Таҥараттан тэйии содулларын туһунан сэрэтэллэр.

Эргэ Ыйаах сиэригэр (канонугар) киирэр битиктэр ахсааннара, кэккэлэрэ, ааттара Христиан итэҕэлин араас салааларыгар уратылаахтар. Көнөһүт уонна Илин Көнөһүт Таҥара дьиэлэрин сиэрдэрэ 49 битиктээхтэр, Католик Таҥара дьиэтин сиэрэ 46 битиктээх, Өрөһүт Таҥара дьиэлэрин үгүс сиэрдэрэ 39 битиктээхтэр.

## Тиһилигэ
Эргэ Ыйаах битиктэрин ис хоһооннорунан маннык үллэрэллэр:
*Биэс Битик (Төрүн битиктэрэ) - Үөскээһин, Барыы, Левит, Ахсааннар, Иккис Төрүн;
*История битиктэрэ - Дьүөһүйэ битигэ, Дьүүлдьүттэр битигэ, Рут битигэ, Самуил битиктэрэ, Хааннар битиктэрэ, Кэмнээһиннэр битигэ, Эзра битигэ, Ниэмийэ битигэ, Тобит битигэ, Үөдьүт битигэ, Эстер битигэ, Маккабилар битиктэрэ;
*Мындыр битиктэрэ - Дьуоп битигэ, Хайҕабыллар битигэ, Өс хоһооннор битигэ, Саҥарааччы, Ырыалар ырыата, Соломон мындыр битигэ, Сирах битигэ;
*Көрбүөччүлэр битиктэрэ - Ыһаайа битигэ, Дьэрэмиэй битигэ, Кутурҕан битигэ, Дьэрэмиэй суруга, Барух битигэ, Иэһэкил битигэ, Даниэл битигэ, Хаһыай битигэ, Дьуойул битигэ, Амос битигэ, Абаадьыйа битигэ, Дьуона битигэ, Миха битигэ, Наум битигэ, Аббакук битигэ, Сапанай битигэ, Хаггай битигэ, Сахаарыйа битигэ, Малахи битигэ.
Анимация

**Анимация** (латинскайтан *animātiō* «дьиҥнээн көрдөрүү» ← *anima* «кут») эбэтэр **мультипликация** (латинскайтан *multiplicātiō* «улаатыы, эбии, элбээһин» ← *multī* «элбэх») техническай приём хамсыы сылдьар хаартыскалар иллюзиятын кынарга (объект хамсыырын эбэтэр уларыйарын) уларыйа сылдьар кадрдарынан улахан частоталаах (уруһуйдаммыт буоллаҕына 12, уонна 30 дылы компьютерынан.

## Остуоруйата
Мультипликацияҕа бастакы хардыылары Люмьер бырааттыларынан (Auguste уонна Louis Lumière) кинематограф айыахтарыгар дылы. Хамсааһыны уруйдааһын көрдөрө сатааһын өссө первобытнай эпохаҕа саҕаламмыттара, античнай кэмҥэ салҕаммыттара уонна мультипликация XIX бастакы аҥарыгар үөскээбитэ. Жозеф Плато, Симон фон Штампфер уонна да атын учёнайдар хамсааһыны көрдөрөөрү эргийэр диск ду уруһуйдардаах лента туттубуттара. Ити технология сайдарыгар хаартыска туттулубута уонна киноаппарат үөскэппитэ. Уонна кинематограф кынарга Люмьер бырааттыларыгар основа кэлбитэ.

## Терминологията
«Анимация» диэн термин өссө быһа туттуллар буоллар, нуучча тылыгар, СССР да Россия бириэмэтигэр, «мультипликация» диэни өр туттар этилэр. Биллэр мультипликатор Фёдор Хитрук толкуйунан СССР кэмигэр «мультипликация» уонна «мультипликатор» диэн классическай уруһуйдаммыт мультипликация кэлиэр дылы -  персонажтары илиискэ ууран кадр уруйдааһын, билигин аппликация диэн ааттанар.
Үөскээһин битигэ

**Үөскээһин битигэ** (; ) диэн Танах уонна христиан Эргэ Ыйааҕын бастакы битигэ. Аан-дойду айааһынын, дьон-аймах эрдэтээҥҥи кэмин, Ыһыраайыл уонна дьэбэриэй дьоно өбүгэлэрин туһунан кэпсиир. Битик 50 бастаах уонна 1533 хоһоонноох. 

Үөскээһин битигэ икки сороххо арахсар - бастааҥҥы история (1-11 бастар) уонна өбүгэ историята (12-50 бастар). Бастааҥҥы история Таҥара кимэ уонна дьон кинилиин сыһыана быһаарыллар. Таҥара үтүөнү гынан дьону айар. Онуоха дьон аньыыны оҥорбуттарын иһин Таҥара дьону эһэргэ сананар. Кырдьыксыт Нойу уонна кини дьиэ кэргэнин эрэ тыыппат. Онон Ной дьон-аймах ууһун салгыыр. Өбүгэ историята Таҥаранан талыллыбыт дьэбэриэй дьонун эрдэтээҥҥи кэмнэрин туһунан кэпсиир. Ной сыдьаана Абыраам төрөөбүт орунуттан (Ур хото) Таҥаранан бэриллибит Ханаан сиригэр тиийэн олохсуйар. Абыраам уола Ысхаак, сиэнэ Дьаакып. Дьаакып кэлин "Ыһыраайыл" диэн ааттанар. Кини биир уола Дьуоһуп дьэбэриэйдэри Египекка ыҥырар. Таҥара кинилэргэ улуу кэскили мэктиэлиир.
Ыһыраайыл

* Дьаакып, дьэбэриэй аҕа баһылыга, кэлин Ыһыраайыл диэн ааттаммыта
* Дьэбэриэйдэр
* Исраил, 1948 сылга тэриллибит дойду
Көрбөттөр күннэрэ

**Көрбөттөр күннэрэ** — ХНТ сылын ахсын бэлиэтиир күннэриттэн биирдэстэрэ. 

1784 сыллаахха Парижка Валентин Гаюи бэйэтин харчытынан көрбөт оҕолорго оскуола арыйбыт уонна көрбөт дьон ааҕар бастакы кинигэлэрин айбыт эбит, ону истэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I 1803 с. Гаюины Петербурга ыҥырбыт. Арассыыйаҕа кэлэн бастаан көрбөт оҕолорго оскуола, онтон көрбөт оробуочайдар институттарын арыйбыт, 72 сааһыгар диэри Петербурга олорбут. 

ВОЗ бу киһи төрөөбүт күнүгэр көрбөттөр күннэрин бэлиэтииргэ уураахтаабыт. 

Арассыыйаҕа 280 тыһыынча бастакы уонна иккис группалаах көрбөт инбэлииттэр бааллар.
Саха информациялыыр ааҕыныстыбата

**Саха информациялыыр ааҕыныстыбата** эбэтэр кылгатан **СИА** (, ЯСИА) — сүнньүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр үлэлиир сонуннары тарҕатар ситим таһаарыы. 

Роскомнадзорга бэлиэтэммит нүөмэрэ ЭЛ № ФС 77 — 76613. Учредителлэрэ: «Сахамедиа өрөспүүбүлүкэтээҕи информациялыыр-издательскай холдинг» АО, СӨ Инновацияҕа, сыыппара сайдыытыгар уонна инфтехнологияларга министиэристибэтэ.

## Устуоруйата
1991 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан бастаан бэчээттэнэр вестник быһыытынан баар буолбута, кэлин электрон СМИ-гэ кубулуйбута. Билигин "Сахамедиа" холдинг састаабыгар киирэр.

## Быһаарыылар
Саҥа Ыйаах

**Саҥа Ыйаах** диэн христиан Биибилийэтин иккис сороҕо. Исус Христос үөрэтиилэрин уонна тус сирэйин ырытар, Христиан итэҕэлин бастакы үйэлэрин түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Христианнар көрүүлэринэн, Саҥа Ыйаах Таҥара дьоҥҥо Арынааһына буолар.

Саҥа Ыйаах 27 битиктээх:

* 4 Евангелие
* Апостоллар гыныылара
* 13 Паулус суруктара
* Дьэбэриэйдэргэ сурук
* 7 Бүтүн суруктар
* Арынааһын битигэ
Танах

**Танах** () диэн дьэбэриэй Ытык суруйууларын хомуурунньуга. Акроним: Тора, Невиим уонна Ктувим диэн тыллар бастакы сүһүөхтэриттэн таҥыллыбыт тыл. **Микра** () уонна **Дьэбэриэй Биибилийэтэ** диэн ааттарынан эмиэ биллэр.

Танах салаалара:
* Тора - Биэс Битик ()
* Невиим - Көрбүөччүлэр ()
* Ктувим - Суруйуулар ()

Танах ис хоһоонунан христиан Биибилийэтин Эргэ Ыйааҕын кытта дьүөрэлэһэр. Уратыта диэн Эргэ Ыйаах тиһилигэр Танахха суох "иккис канон" битиктэрэ киирэллэр.
Тора

**Тора** (; үөрэтии, төрүн) диэн Танах бастакы Биэс Битиктэрин холбоон аата. Атын аата "Моисей Биэс Битигэ". Тораны иврит тылынан түрдьэҕэ суруйаллар уонна синагогаҕа хаарыйаллар. Тора ааҕыытын мустан истээһин дьэбэриэйдэр итэҕэл эйгэлэригэр сүдү суолталаах.
Наумов Виктор Валентинович

**Наумов Виктор Валентинович** диэн саха тылын көмпүүтэр эйгэтигэр киллэриигэ дьоһуннаах кылааты оҥорбут киһи, физик учуонай.
Герасимов Николай Егорович

**Герасимов Николай Егорович** диэн Хаҥалас улууһун, Дьэр нэһилиэгин, баһылыга.

## Олоҕун олуктара

Төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнэ. Үөрэммитэ. Үлэтэ. Хаһан?
Баабыл

**Баабыл** диэн былыргы Месопотамия хотото, Баабыл Империятын киинэ. Эуфрат өрүс икки кытылларыгар турбута. Баабыл аата кыракый хоточчо курдук Аккад Империятын Саргон ыраахтааҕы дьаһалтатын саҕана аан бастаан ахтыллар. Биибилийэҕэ уонна христиан эсхатологиятыгар улахан суолталаах. Баабыл турбут сирэ билиҥҥи Багдадтан 85 км соҕуруу баар. 2019 сылга ЮНЕСКО Баабылы Аан дойду Утума тиһигэр киллэрбитэ.
Ханаан

**Ханаан** () диэн былыргы Орто Илиҥҥэ баар семит тыллаах омуктар олорбут сирдэрэ. Ханаан Чаҥ үйэ бүтэһигэр улахан геополитика суолталаах этэ. Былыргы Египет, Хиттит, Митанни, Ассирия империяларын сабыдыалларыгар киирэрэ. Биибилийэ кэмнэриттэн саҕалаан "Мэктиэлээх Сир" диэн аатырар. Ханааҥҥа сыһыаннаах археология хаһааһынын түөлбэлэрэ - Тель Хазор, Тель Мегиддо, Эн Эсур, Гезер. Ханаан сиригэр бүгүн Левант дойдулара бааллар - Сирия, Либан, Ыһыраайыл, Иордания.
Барыы битигэ

**Барыы битигэ** (; , "Ааттар") диэн Биибилийэ иккис битигэ. Үөскээһин битигин кэнниттэн кэлэр. Дьэбэриэй өбүгэлэрэ суттан куотан Египекка көһөллөр. Бастаан дьэбэриэйдэри үчүгэйдик көрсөллөр 430 сыл эйэлээхтик олороллор. Онтон саҥа фараон баһылыктааһыҥҥа кэлэн төрөөн-ууһаан элбээбит дьэбэриэйдэри кулуттуурга сананар. Дьэбэриэйдэр Таҥара көмөтүнэн кулуттааһынтан босхолонон Египеттан тахсаллар. Моисей көрбүөччү кинилэри Кыһыл байҕалы туоратан Синай хайаҕа аҕалар. Манна Таҥара дьэбэриэйдэргэ 10 ыйыы биэрэр уонна итэҕэллэригэр бэриниилээх буолалларын иһин "аҕабыт хаанылыктаах ытык омук" буолуоххут диэн мэктиэлиир. Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Бу Отууга Кини Үөһээ дойдуттан сиргэ кэлэн Абыраам сыдьааннарыгар мэктиэлэммит Ханаан сирин ылалларыгар илдьэр.

Барыы битигэ 40 бастаах. Ис хоһоонунан икки сороххо араараллар. Бастакыта Кыһыл байҕалы туорааһынынан бүтэр, иккиһэ Таҥара Синай хайаҕа көстүүтүнэн саҕаланар.

## Эбии маны көр
* Египет дьастара
* Алтан ньиирэй
Левит битигэ

**Левит битигэ** (; , "Кини ыҥырда") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах үһүс битигэ. Атын аата **Моисей Үһүс Битигэ**. Үөрэтээччилэр бүтүн санааларынан бу битик Ахеменид империятын саҕана уһун кэм устата суруллубут (б.э. иннинэ 7-4 үйэлэргэ). 27 бастаах. 

Левит битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египеттан тахсан бараннар Синай хайаҕа кэлбиттэрин кэмигэр буолар. Таҥара Моисей көрбүөччү нөҥүө дьэбэриэйдэргэ саҥарар, Мунньах Отуутун тутуҥ диэн дьаһаллыыр. Таҥара дьэбэриэйдэргэ уонна левиттарга (аҕабыттарга) Отууга тугу гыналларын хайдах бэлэх биэрэллэрин ыйар-кэрдэр. Левит битигин тутаах ыйыктара: дуом, төрүн, сиэр үгэстэрин быһаарааһын; ытык дуомнары сөптөөхтүк толоруу; аньыы уонна буруй бэлэхтэрин биэрээһин, аньыылар уонна киртийиилэр иһин толунуу.
Ахсааннар битигэ

**Ахсааннар битигэ** (; , "Куйаарга") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах төрдүс битигэ. Ахеменид империятын кэмигэр суруллубута (б.э. иннинэ 5 үйэ). Битик аата дьэбэриэйдэр ахсааннарын буолбут сурутуутуттан тахсар. 36 бастаах.

Ахсааннар битигин саҥатыгар дьэбэриэйдэр Синай хайаҕа Таҥараттан Сөбүлэҥи уонна Төрүннэрин ылаллар. Таҥара кинилэр туппут Ытык Отууларыгар дьиэлэнэр. Дьэбэриэйдэр Мэктиэлэммит Сири ыла барарга бэлэмнэнэллэр. Дьон ахсаанын сүһүөхтэринэн, эрдэринэн, дьахталларынан, оҕолорунан, аҕабыттарынан ааҕаллар. Моисей биитинээн Аароннуун хаамыы баһылыктара буолаллар. Айан суолугар араас ыарахаттары көрсөллөр, элбэх киһи өлөр. Битик бүтэһигэр Моаб сыһыытыгар баар Иордан өрүскэ кэлэллэр.

Ахсааннар битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Египет кулуттааһыныттан босхолонон баран өбүгэлэригэр Таҥара Мэктиэлээбит сирин баһылыы барар айаннарын муҥутуур чыпчаала буолар. Бу курдук Үөскээһин, Барыы, Левит битиктэргэ кэпсэммит тосхоллору холбоон түмүктүүр: дьэбэриэйдэр Таҥаранан талыллыбыт өлгөм ахсааннаах улуу омук буолуохтара, Кини көмөтүнэн бары өстөөхтөрүн кыайыахтара, мэктиэлэммит Ханаан сирин баһылаан ылыахтара.
Иккис Төрүн битигэ

**Иккис Төрүн битигэ** (; , "Өстөр") диэн Тора уонна Эргэ Ыйаах бэһис бүтэһик битигэ. 34 бастаах. Инники түөрт битиктэр ис хоһооннорун хос кэпсиирин иһин Иккис Төрүн битигэ диэн ааттанар. 

Иккис Төрүн битигин кэпсээнэ дьэбэриэйдэр Иордан өрүһү туораан Ханаан сирин баһылыахтарын иннинэ буолар. Моисей дьэбэриэйдэргэ тиһэх ыҥырыыларын этэр. Таҥараны уонна Кини биэрбит төрүннэрин үөрэтиилэрин тутуһарга ыҥырар. Иккис Төрүн 6:4 хоһоонугар дьэбэриэй дьонун биир суолталаах үҥээһинэ (Шема Исраэль) баар: "Ыһыраайыл иһит: Кудай биһиги Таҥарабыт, Кудай биир соҕотох".
Адам

**Адам** (, Киhи) диэн Таҥара айбыт бастакы киһитэ. Дьон-аймах төрүттээччитэ. Ойоҕо Ева. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри Эден диэн ырай чэчирэҥэр олордубута. Онно сылдьан Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһыттан бобуулаах отону сиэннэр ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар. Адам биир уола Сет, кини удьуора Ной. Нойтан билиҥҥи дьон-аймах төрүттэнэр.
Ева

**Ева** (, Тыыннаах, Олохтуур) диэн бастакы дьахтар. Адам ойоҕо. Оҕолоро Каин, Аабыл, Сет. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Таҥара Еваны Адам ойоҕоһуттан ылан айбыта. Адам уонна Ева Эден чэчирэҥэр олорбуттара. Таҥара онно баар Үчүгэйи-куһаҕаны билии маһын отоннорун сиэмэҥ диэн Адамы сэрэтэр. Ева ол этэрин истибэтэҕэ. Хантан эрэ кэлбит Моҕой бобуулаах отону амсай диэн Еваны күөттүүр. Ева отону сиэн баран Адамҥа сиэтэр. Таҥара бобуутун кэспиттэрин иһин Адам уонна Ева ырайтан сиргэ букатын кыйданаллар.
Эден

**Эден** () диэн Биибилийэҕэ кэпсэнэр ырай чэчирэҥэ. Таҥара Адамы уонна Еваны айан баран кинилэри манна олордубута. Эдеҥҥа Олох уонна Үчүгэйи-куһаҕаны билии мастара үүнэллэр. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Эден баар сирэ түөрт сүүрээн төрдө буолар. Сорох үөрэтээччилэр сабаҕаларынан, бу сир Месопотамия эбэтэр Хапхаас хайаларын ойууларыгар олоҕурар буолуон сөп.
Каин

**Каин** диэн Адам уонна Ева бастакы уоллара. Энох аҕата. Бииргэ төрөөбүт инитин Аабылы өлөрбүтүнэн биллэр. Бу кэнниттэн "Каин" диэн аат ымсыык туох да кэрээнэ суох киһи номох аата буолан хаалбыта.

## Эбии маны көр
Каин уонна Аабыл
Аабыл

**Аабыл** диэн Адам уонна Ева иккис уоллара. Аабылы бииргэ төрөөбүт биитэ Каин өлөрбүтэ.

## Эбии маны көр
Каин уонна Аабыл
Каин уонна Аабыл

Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, **[[Каин]]** уонна **[[Аабыл]]** Адам уонна Ева төрөппүт икки бастакы уолаттара. Улахана Каин тараанньыт, кырата Аабыл маныыһыт. Арай биирдэ кинилэр Таҥараҕа ас бэлэхтэри биэрбиттэр. Каин үүннэрбит астарыттан биэрбит, онтон Аабыл хойун үөрүттэн бастакы төрөөччүлэри биэрбит. Таҥара Аабыл бэлэхтэрин ылбыт, Каин бэлэхтэрин ылбатах. Каин ону күнүүлээн кыыһыран Аабылы өлөрөн кэбиһэр. Бу кэнниттэн дьон-аймах өйдөбүлүгэр Каин бастакы өлөрүөхсүт, онтон Аабыл бастакы муҥнаах курдук биллэн хаалбыттара. Ол эрэн ини-биини өлөрүү сиһилии төрүөтүн, Таҥара Каин бэлэхтэрин тоҕо мыыммытын Биибилийэ быһаарбат.
Сет

**Сет** диэн Адам уонна Ева үһүс уоллара. Биилэрэ Каин уонна Аабыл. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ева Сеты Каин Аабылы өлөрбүтүн кэннэ төрөппүтэ. Сет 912 сыл олорбута. Уола Энос. Энос биир удьуора Ной.
Бастакы дьаһаах хамыыһыйата

**Бастакы дьаһаах хамыыһыйата** — 1826 сыллаахха тахсыбыт "Положения о Ясачной комиссии" диэн докумуонунан 1827 сыллаахха үөскээбит түһээни саҥаттан көрөргө анаммыт хамыыһыйалар. Арҕаа уонна Илин Сибииргэ тус туһунан хамыыһыйалар үлэлээбиттэрэ. 1822 сыллаахха тахсыбыт устаабынан туора урдустары олохтоох, көс уонна хаамаайы (оседлые, кочевые, бродячие) диэннэргэ араарыыга олоҕурбута.  

1766 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Бастакы дьаһаах хамыыһыйата диэн ааттаммыт хамыыһыйа оттонор ходуһалар сахаларга хаалыахтаахтарын туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
Энох

**Энох** () диэн Улуу халаан иннинээҕи аҕа баһылык. Сет удьуора, Ной хос эһэтэ. Үөскээһин битигэ кэпсииринэн Энох 365 сыл олорбут. Бэриниилээх сиэрин уонна итэҕэлин иһин Таҥара кинини сиртэн ырайга ылбыт. Битик суруйуутунан Энох "Таҥаралыын барсан суох буолбут; Таҥара кинини ылбыт" (5:21–24). Христианнар итэҕэллэринэн Энох Ылдьаа көрбүөччүлүүн Иккис кэлиигэ көстүөхтээхтэр.
Ной

**Ной** () диэн Улуу халаан иннинээҕи онус бүтэһик аҕа баһылык. Адам уолун Сет удьуора. Энох хос сиэнэ, Матыһаал сиэнэ, Ламех уола. Ной кырдьыксыт олоҕун иһин Таҥара кинини уонна дьиэ кэргэнин халаантан быыһаабыт. Таҥара Нойга Хоппо тут диэн дьаһаллаабыт. Бу хоппоҕо Ной дьонун уонна хас биирдии харамай атыырыттан-тыhытыттан ылбыт. Халаан бүппүтүн кэннэ хоппо Арарат хайатыгар иҥнибит. Манна Ной Таҥараҕа кэрэх бэлэхтэрин биэрбит. Таҥара Ной ууһун алҕаабыт уонна Ыйааҕын биэрбит. Бу курдук Ной дьон-аймах ууһун салҕааччыта буолар.
Чэчирэҥ

**Чэчирэҥ** диэн үүнээйилэри олордон үүннэрэр көрөр сынньанар түөлбэ сир. Үксүн чэчиктэри, эмтээх оттору, астаах мастары, сэппэрээктэри олордоллор. Чэчирэҥ аһаҕас таһырдьааҥҥы да, сабыылаах ититиилээх да буолуон сөп. Чэчирэҥҥэ араас барымталары туталлар - тусаһа, сабыы, статуя, фонтан. Сороҕор балыктаах көлүйэ уонна күрүлгэн оҥороллор. Чэчирэҥ тутуутунан ландшафт архитектурата дьарыктанар.

Поэтому кайжы цеверрӓкын, чтобы развлечься кандыжы сӹнзӓлӓн, шӹренжок шӹндӓт пеледӹшвлӓм тӹштӹ. Кырык сирӹштӹ ӓнвичӹштӹ вӓрлӓнӓ дӓ садвлӓ лишнӹштӹ ылыт кавштавичӹ. В проворнее марынвлӓ ивлӓн садывичӹвлӓштӹм пӹтӓртӹш сӹлнӹштӹ пила, до Нового цаца в кушкышвлӓ шӹндӓш пеледӹшвлӓм Йи. Самые лучшие конкурсы и даст импульс кырык йӹде эртарӹмӹ тидӹлӓн кӧм ӓнвичӹ сирӹн до дома.

Сад инструмена-тыа хаһаайыстыбатыгар уонна оҕуруот аһын үүннэрэр инструмент. Сад инструмена: сири таҥастаа, кутуу, мастары тэллэхтээ, газтары кырыйыы уо. д. А. д. (мал- сал) уонна механизированнай (садовай техника).

Көһө сылдьар миэбэл (ол иһигэр булгуруйда) уонна стационарнай/сөптөөх оборудование, миэбэл- паарка үлэлиир-оборудование, миэбэл-миэбэл паарката-аһаҕас салгыҥҥа эбэтэр типовой голарга туттуллар дьиэлэргэ туһаныы".

Бу конструкция уонна матырыйааллар уратылара ордук күүстээх, онон миэбэл ирдэбилэ, хорсун уонна сииктээх буолуута, шокшалыкшай уонна да атын атмосфернай көстүүлэри мэлдьэһэр кыаҕа суоҕун ыйда.

Чэчирэҥ кэлимнэрэ:
* Ботаника чэчирэҥэ
* Кытай чэчирэҥэ
* Дьоппуон чэчирэҥэ

Номох чэчирэҥнэрэ:
* Эден
* Баабыл ыйаммыт чэчирэҥнэрэ

## Быһаарыылар
Хаяо Миядзаки

**Мийэдьээки Хайао** (宮崎 駿, Miyazaki Hayao, [mijaꜜzaki hajao]; 1941 сылга тохсунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ) дьоппуон омук аниматор, режиссёр, продюсер, сценарист, айымньыт уонна маҥгака. Исао Такахатаны кытта «Studio Ghibli» төрүттэччитэ буолар, уһулуччулаах сэһэнньит, дьоппуон уруһуйудаммыт уус-уран киинэтин айааччы диэн аан дойдунан бүттүүн биһирэнэр уонна анимация остуоруйатыгар киинэ айааччылар ордуктарыттан биирдэстэрэ диэн ааҕыллар.
Уот

**Уот** диэн сэк умайыытын (тэтимнээх аһыйыы) химия хамнала. Уот сылааһы уонна сырдыгы таһаарар. Уот көстөр өттө төлөн дэнэр. Төлөн сүрүн үөскэтээччилэрэ хоруолук диоксида, уу чаана, абалык уонна азот. Уот күүскэ итийдэҕинэ гаастар ионнананнар плазма үөскэтэллэр. Уот тэтимэ уонна төлөн өҥө ханнык уматык умайарыттан тутулуктаах.

Уот Сир тулалыыр эйгэлэригэр сүдү дьайыылаах. Уот үүнээйи үүнүүтүн көҕүтэр, буор иҥэмтэтин байытар. Уот тарҕанан бардаҕына өрт уота буолуон сөп. Өрт уота дьоҥҥо, харамайдарга, ойуурдарга кутталлаах, улахан хоромньу таһаарар, салгыны уонна ууну киртитэр. Уот түөрт төрүт ууһуктан биирдэстэрэ буолар. Уот араас омуктар итэҕэл дуомнарыгар улахан суолталаах. Сахалар уоту аһатар үгэстээхтэр. Дьон уоту тыа хаһаайыстыбатыгар, астааһыҥҥа, оттууга, сырдатыыга, металл охсуутугар уонна ууһаарыытыгар, бөх уматыытыгар, кремацияҕа киэҥник туһаналлар.
Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ

**Удмуурт тылын аан дойдутааҕы күнэ** — удмуурт тылын кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр күн. Түмэччилэр (уопсастыбанньыктар) көҕүлээһиннэринэн 2018 сыллаахтан бэлиэтэнэр.

## Устуоруйата
2018 сыллаахха саас удмуурт түмэччилэрин биир мунньаҕар уран кириитик Александр Шкляев этиитинэн маннык күнү бэлиэтиэххэ диэн быһаарыы ылыныллыбыт, ол эрээри олоххо киирбэккэ сылдьыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыгар түмэччилэр Артем Малых, Алексей Шкляев уонна Ольга Урасинова бу күнү сэтинньи 27 күнүгэр бэлиэтиэххэ диэн санааны тарҕаппыттар. Күнү талбыт төрүөттэрэ — сэтинньи 27 күнүгэр 2001 сыллаахха Удмурт Өрөспүүбүлүкэтигэр аналлаах сокуонунан удмурт тыла судаарыстыба тылын статуһун ылбыт.

Ол сыл көҕүлээччилэр Москубаҕа тэрээһини былааннаабыттар, уонна атыттартан эмиэ туохта эмэ тэрийиҥ диэн көрдөспүттэр. Ижевскайга уонна Венгрияҕа олорор удмууртар тута өйөөбүттэр, онон бырааһынньык аан дойду таһымыгар тахсыбыт.

Удмуртияҕа үлэлиир Namero диэн дизайн-студия күн фирма истиилин оҥорбут, онно пустары туһаммыт — удмуурт былыргы суругун-бичигин. Сотору кэминэн күнү бэлиэтиири "Удмурт Кенеш" ассоциация өйөөбүт. 2020 сыллаахтан Удмурт Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыгын күнүнэн биллэриллибит.

## Хайдах бэлиэтэнэрэ
Учуонайдар удмуурт тылын туһунан лиэксийэ ааҕаллар, түмэччилэр удмуурт хоһоонун ааҕыылары тэрийэллэр.
Джонатан Свифт

мини|Чарльз Джервес (Charles Jervas) суруйбут мэтириэтэ, 1710
**Джонатан Свифт** (; (1667, Дублин, Ирландия — 1745, алтынньы 19 эмиэ онно) — Ирландия уонна Англия суруйааччыта, бөлүһүөгэ уонна түмэт диэйэтэлэ. Гулливер туһунан айымньыларынан ордук биллэр. Оччотооҕу түмэт итэҕэстэрин саралаан сатиралыыр айымньылары суруйбута. Икки дьахтары кытта олоро сылдьыбыта эрээри кэргэннэммэтэҕэ. Дублиҥҥа 

1667 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Дублиҥҥа төрөөбүт. Аҕабыыт эһэтэ Англияттан Ирландияҕа дьалхаантан сылтаан көспүт. Төһө да ааҥыл төрүттээҕин иһин ирландецтарга үтүө сыһыанынан кинилэр ытыктабыллларын ылбыт.
Vivo X90 Pro+

**Vivo X90 Pro+** - диэн Vivo тэрилтэ 2022 сыл бүтэһигэр саҥа таһаарбыт топовай төлөпүөнэ. iPhone 14 Pro тэҥэ биир топ камералааҕынан ааҕыллар.

Төрдүөтэ: https://www.ixbt.com/news/2022/11/22/zeiss-100-4700-50-ip68-910-vivo-x90-pro-snapdragon-8-gen-2.html
Кытарабын

**Кытарабын** () — АХШ 2022 сыллааҕы мультига, Pixar студия айымньыта. Биир кассовай мультик буолар мультиграфия историятыгар.

## Сүжета
Мэйлин диэн кыыс Кыһыл панда буоларын туһунан. Мультикка оҕо уонна ийэ сыһыана таарыллар.
Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ

**Сэттис күн адвентистар [[таҥара дьиэтэ|таҥаратын дьиэтэ]]** (, , , ) — Аан Дойдуга 220 омук сиригэр үлэлиир протестантизм салаата, 26  мөллүйүөн киһи итэҕэйэр итэҕэлэ буолар. Саамай бөдөҥ салаата АХШ, Африка, Кытай, Турция, Украина сирдэригэр тарҕанар. 

2022 сыллаахха Саха Сиригэр 2755 киһи итэҕэйэр, олортон 533 сахалар буолаллар. 

Атеистар уонна атын религиялар этэллэринэн бу итэҕэли секталар дииллэр. Ол эрэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ этэринэн атыттар секталар, ол оннугар киннэр дьиҥнээх буолаллар.

Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ гомосексуал тугун утарар, арыгы уонна табах тардыытын утарар. 

Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьонноро уонна итэҕэйээччилэрэ баай дьоннорунан биллэллэр, ол курдук ити таҥара дьиэтигэр сыһыаннаах тэрилтэлэр Toyota, Tyson Foods, Walmart, Vivo буолаллар, ол эбэтэр ити тэрилтэлэр үбүлүүллэр. 

Атын христианнартан уратыта диэн Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ дьоно иконаҕа үҥпэттэр уонна кириэһи билиммэттэр.

Сэттис күн адвентистарын таҥаратын дьиэтэ планетарнай салалтата — Батл Крик (Мичиган, АХШ).
Евангелизм

**Евангелийа [[таҥара дьиэтэ]]**, ол эбэтэр **евангелизм үөрэҕэ** — протестантизм саамай бөдөҥ салаата уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ итэҕэл хамсааһына буолар. 2022 сыллаахха 628 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр, сүрүн концентрациялара АХШ дьоно буолаллар. Ол иһин американскай итэҕэл дьиэнинэн биллэр, сүрүн олоҕуруута христианство нөҥүө демократия уонна либерализм өйдөбүлэ тарҕатыыта.

Украина, Эстония, Латвия, Литва уонна Кыргызстан урукку ССРС дойдуларыттан евангелизмҥа ылларбыттара биллэр. Билигин түргэнник Беларуссияҕа, Казахстаҥҥа, Кытайга тарҕанар.

Саха Сиригэр 31433 киһи евангелия буолар, олортон 5332 сахалар буолаллар.

Саха Сиригэр салалтата — Майа (Мэҥэ-Хаҥалас).

Аан Дойдутааҕы глобальнай салалтата — Берн (Швейцария).
Кыһыл панда

мини
 
**[[Кыһыл (өҥ)|Кыһыл]] [[панда]]** (, ) — Кытай соҕуруу өттүгэр тарҕаммыт кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл буолар.
Нимрод Антал

**Нимрод Антал** (; 1973 сэтинньи 30, Лос Андьелес) диэн АХШ киинэ режиссера, сценариhа, актера. Ийэлээх аҕата венгрдар. 1991 сылга аҕатын сүбэтинэн Венгрия киинэ академиятыгар үөрэнэ барбыта. Үөрэҕин бүтэрэн баран киинэ уонна телевидение эйгэтигэр үлэтин саҕалаабыта. 2003 сылга Kontroll диэн маҥнайгы киинэтин уhулбута. 2005 сылга Америкаҕа төннөн Һолливудка үлэлиир.

## Фильмографията
**Киинэлэр**
**[[Kontroll]]* (2003)
**[[Vacancy (киинэ)|Vacancy]]* (2007)
**[[Armored (киинэ)|Armored]]* (2009)
**[[Predators (киинэ)|Predators]]* (2010)
***' (2013)
*''[[The Whiskey Bandit]]'' (2017)
*''[[Retribution (киинэ)|Retribution]]'' (TBA)

**Телевидение'''
Хонтуруол (фильм)

**Хонтуруол** () диэн Нимрод Антал 2003 сыллааҕы киинэтэ. Комедия-триллер жанрдаах. Киинэ хайааһына Будапешт метротугар буолар. Бас герой Булчу билет инспектора. Билет инспектордара метро айаннааччылара билеттаахтарын тургуталлар. Сир анныгар араас дьон көстөн ааһаллар, олор быыстарыгар эhэ көстүүмнээх кыыс уонна биллибэт өлөрүөхсүт.

Нимрод Антал киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уhулбута. Сүрүн оруолларга оонньууллар Шандор Чаньи, Золтан Мучи, Чаба Пиндрох. Kontroll аан дойдутааҕы премьерата 2003 сыл сэтинньи 20 буолбута. Европа уонна Хоту Америка араас киинэ фестивалларыгар көрдөрүллүбүтэ. Чикаго омуктардааҕы киинэ фестивалын "Gold Hugo Award" уонна Канн киинэ фестивалын "Un Certain Regard" биһирэбиллэрин ылбыта.

## Оруолларга
* Шандор Чаньи - Булчу
* Золтан Мучи - Профессор
* Чаба Пиндрох - Муки
* Шандор Бадар - Лечо
* Жолт Надь - Тиби
* Бенце Матьяши - Бутси
* Дьезе Сабо - Күлүк
* Эстер Балла - Жофи
* Лайош Ковач - Бела

## Сабыдыаллара
Нимрод Антал Film Freak Central сайтка интервьютугар киинэ оҥоруутугар Андрей Тарковский, Стэнли Кубрик, Терри Гиллиам, Мартин Скорсезе, Такеси Китано сабыдыаллара баар диэбитэ.

## Ылыныыта
Rotten Tomatoes сайт ыйыппыт 66 критиктарыттан 82% киинэни хайҕаабыттар, орто сыанабыллара 7/10. Сайт сомоҕо санаата - "Kontroll өйдөөх триллер, хараҥа, кытаанах, көрүдьүөс". Metacritic сайт 25 критиктара орто сыанабыллара 72/100. Америка биллиилээх киинэ критига Роджер Эберт 3.5/4 сулуhу биэрбитэ.

## Сигэлэр
* IMDB