Бааһынайдары тэйитимиэххэ

Бары сахалар сайдыыны ситиһэн иһэллэригэр, үйэлэрэ уһууругар баҕарабыт. Бу үчүгэй баҕа санаа туоларыгар омук этэ-сиинэ бөҕөтө, ахсаана эбиллэн иһэрэ бастакы оруолу ыларын билэн олохпутугар туһана сырыттахпытына табыллар. 

Уһун үйэлээх сахалар былыргы үйэлэртэн “Хааны тупсарыы” диэн үгэһи үөскэтэн туһананнар омук дьонун эттэрин-сииннэрин бөҕөргөтүүнү куруук оҥоро сылдьаллар. Бааһынайдары холбонон иһии сайдыыны аҕаларын таһынан, саҥарар тылга уларыйыы киирэн иһэрэ эрэйиллэр. Сахалыы ыраастык саҥарыахха диэн этиини туһана сылдьыы бааһынайдары тэйитэн кэбиһиигэ тириэрдэрэ омугу уһун үйэлээбэт быһыы буолар. Сайдыыны нууччалартан ылынан эбинэн иһэрбититтэн сахалыы дорҕооннору эрэ саҥарар тылга туһаныы бааһынайдары тэйитэн омук этэ-сиинэ мөлтөөһүнүн үөскэтэн үйэтин кылгатарыгар тириэрдэр. Этэ-сиинэ мөлтөөбүт омук ахсаана аҕыйаан барар уонна тустуу курдук эт-сиин күүһүн уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕын холбуу быһаарар күрэхтэһиигэ кыаттарар.

Бааһынайдар буккуйан саҥарар уратыларын саха дьоно тулуйдахтарына эрэ салгыы сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. Саҥарар тылы аһара сахатытыы бааһынайдары тэйитэн эт-сиин бөҕөргүүрүн, күүһүрэрин суох оҥорор. Омук төһө элбэх бааһынайдары бэйэтигэр холбоон иһэр даҕаны сайдыыны, ахсааннара эбиллэрин ситиһэр кыаҕа улаатар.

Айылҕа икки өрүттээх тутулугу тутуһан сайдан, уларыйан иһэри ситиһэр. Күнүс кэнниттэн түүн, онтон сайын кэнниттэн кыһын тиийэн кэлэн иһэллэрэ икки өрүттээх тутулугу үөскэппит. Сахалар бу тутулугу былыргы кэмнэргэ быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн туһаналларын тыл үөрэхтээхтэрэ уонна сэбиэскэй былаас тобохторо суох оҥороору кыһаналлар. Айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах тылбытын икки аҥы араара сатыыллар. 

Икки өрүттээх тутулук айылҕа сайдан иһэрин үөскэтэр. Икки өрүттэр хардары-таары сайдыыны ситиһэн иһэллэриттэн айылҕаҕа тыынар-тыыннаахтар сайдаллар. Бу тутулугу чуолкайдаан быһаардахха икки өрүттэр икки ардыларыгар куотуһуу хамсааһына үөскээн тахсара өрүттэр сайдыыны ситиһэллэригэр тириэрдэр. 

Икки өрүттээх тутулук хардары-таары сайдыыны аҕалар хамсааһыны өрүттэргэ үөскэтэн тастан, туораттан көмөтө суох бэйэлэрэ туп-сууну, уларыйыыны ситиһэллэригэр тириэрдэр. Хайа эрэ өрүт биир кэмҥэ бастаан иһэриттэн сайдыыны ситиһэн аһара барыыны үөскэтэрэ, төһө эрэ кэминэн солбуллуу тиийэн кэлэн иккис өрүтэ бастааһыны ылан уларыйыыны баһылыыра табыллар.

Айылҕа сайдыыны ситиһэригэр бу ураты баарын сахалар былыргы үйэҕэ быһааран “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонун үөскэтэн туһаналлар. Бу өс хоһооно кэмэ кэллэҕинэ икки өрүттэр хардары-таары солбуйсан биэриилэрэ үөскээн тахсан биир өрүт атынын баһыйан уларытарын биллэрэр.

Киһи айылҕаттан тутулуга олус улахан, бэйэтэ икки өрүттээх тутулуктанан сылдьар. Ол икки өрүттэрэ манныктар:

1. Этэ-сиинэ. Тутаах чааһа.

2. Өйө-санаата. Үс куттара уонна сүрэ.

Бу икки өрүттэрэ сайдыыны ситиһэллэрин уратылара уонна баҕа санаалара тус-туспалара киһи сайдыыны ситиһэрин үөскэтэллэр:

1. Эт-сиин айылҕаттан быһаччы тутулуктаах. Айылҕаҕа үүнэр астарынан аһаан, ууну иһэн улаатар, буор кутун биэрэн оҕо төрөтөн аймахтарын элбэтэр, аһылыгын булунар уонна дьиэ туттунан олоҕун олорор. Эт-сиин атын хааннаах эти-сиини кытта холбоһуутуттан сайдыыны уонна тупсууну ситиһэрэ түргэтиир.

2. Төрөппүттэрэ ийэ кутун иитэн биэрэллэриттэн өйө-санаата салгыы сайдан салгын кутун үөскэтинэр. Өйө-санаата баҕа санааны үөскэтэн олоҕун сыалын ситиһэригэр тириэрдэр. Санаа тугу саныыры кытта онно тиийэн иһэрэ түргэниттэн аһара барар баҕа санаалары үөскэтэн киһи сайдыыны ситиһэн иһэригэр тириэрдэр.   

Киһи үйэтин уһунун аан бастаан этин-сиинин туруга быһаарар. Омук үйэтин уһунун этин-сиинин туруга, атын омуктардыын холбоһон сайдыыны ситиһэн, кэлэр көлүөнэлэрин эттэрин-сииннэрин тупсаран иһэрэ быһаарар. Сахалар бу үөрэҕи былыргы кэмнэртэн олохторугар туһаналларын атын, ыраах сирдэртэн эдэрдэри холбооттоон ыалы тэрийэллэрэ, "Уу чугаһа, онтон уруу ырааҕа үчүгэй" диэн өс хоһоонун туһаналлара уонна “Хааны тупсарыы” диэн үгэһи туһана сылдьаллара биллэрэр.

Киһи сааһыран, мөлтөөн иһэрин бэлиэтинэн этэ-сиинэ сылайан, кыайарын да кыайбат буолан иһэрэ буолар. Омук сааһыран, кырдьан иһэрин бэлиэтинэн этэ-сиинэ мөлтүүрэ, ууһуур кыаҕа аҕыйыыра уонна үлэни кыайбата бэлиэтэнэр. Ол түмүгэр омук дьонун ахсаана аҕыйаан барыыта мөлтөөһүн кэлэн иһэрин биллэрэр.  

Омук этэ-сиинэ сайдан, тупсан иһэрин туһугар элбэх бааһынайдары бэйэтигэр холбоон “хааны тупсарыы” диэн үгэскэ сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ үйэтэ уһуура ситиһиллэр. Омук дьонун эттэрин-сииннэрин сайдыытын бааһынайдар аҕалаллар. Төһө элбэх бааһына-йы бэйэтигэр холбоон иһэр даҕаны сайдыыны, тупсууну ситиһэр кыаҕа улаатар. Төһө эрэ кэминэн этэ-сиинэ мөлтүүрүн, аймахтаһыы үөскээн ууһуур кыаҕа аҕыйыырын атын омуктары кытта холбоһон, кыттыһан бааһынайдары төрөтөн эбинэн иһэрэ тохтотор.

Омукка аһара элбэх бааһынайдары холбонуу уустуктары үөскэтэр. Бааһынайдар холбоһон саха буолан иһиилэрин ситиһэргэ туһалаах маннык усулуобуйалары тутустахха эрэ табыллар:

А. Бааһынайдар икки тылы буккуйан саҥаран туһаныыны киллэрэн иһэллэр. Саҥарар тылы уларыппат буолуу бааһынайдары тэйитэр. Бааһынайдар атын утары омукка көһүүлэрэ саҕаланар.

Б. Тылы туттарга аһара сахатытыы, ыраастык сахалыы саҥарыы тохтоотоҕуна эрэ табыллар. Аһара сахатыйыы төннүүнү үөскэтэр.

В. Араас элбэх киһи сатаан саҥарбат, тыла өҕүллүбэт саҥа тылларын була сатаан оҥорууну тохтотуохха. Эдэрдэр үөрэтэргэ уусту-гуран хаалбыт тылы үөрэппэккэ быраҕаллара үөскээн тахсара нуучча тылыгар көһөн хаалалларыгар тириэрдэр.

Г. Салайар былааһы кыайан ылбакка эрэ сылдьан тылы сайыннара сатааһын диэн эрдэлээһин буолар. Саҥарар тылы үлэҕэ, үөрэххэ туттубат буоллахха сайдыыттан хаалан иһэрэ тохтообот. Үлэни сайыннарыы бастаан истэҕинэ табыллар.

Омук сайдарын, этэ-сиинэ тупсарын туһугар элбэх бааһынайдары бэйэтигэр холбоотоҕуна эрэ үйэтэ уһуур кыахтанарын ситиһэр. Омук дьонун эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргүүрүн, тупсарын бааһынайдар үөскэтэллэр. Сахалар бу уратыны былыргы үйэҕэ быһааран “Хаан тупса-рыыта” диэн үгэһи ыал буолууга анаан туһаналлар, бэйэлэрэ атын хааннаах аймахтары кытта холбоһо сатыыллар. Бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ тупсарын, күүһүрэрин элбэх күрэхтэһиилэргэ кыайыыны ситиһэллэрэ уонна үлэни кыайа-хото үлэлииллэрэ биллэрэр.

Саҥарар тыл атын омуктар олохторугар ылар оруолун таба сыаналаан сайдыыны ситиһэр кыаҕын улаатыннаран биэрии эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэр. Биһиги билигин саҥа омук үөскүүр кэмигэр киирэн олоробут эрээри, сайдыыны ситиһииттэн уларыйбакка былыргы олоҥхо кэминэн хаалыахпытын тыл үөрэхтээхтэрэ баҕараллара төннүүнү үөскэтэр. 

Тыл уһун үйэтин тухары былыргы бэйэтинэн сылдьыбат. Сайдыы, уларыйыы киириититтэн саҥа тылларынан эбиллэн, тупсан, уларыйан истэҕинэ эрэ табыллар. Тыл уларыйбат буолуута сайдыыттан хаалыыны үөскэтэр. Саха буолууну оҕо төрөппүттэрин ким диэн ааттаан ыҥырара быһаарар. Ийэтин-ийэ, аҕатын-аҕа, эбэтин-эбэ, эһэтин-эһэ диэн ааттаан ыҥырар оҕо саха буола улаатан тахсара быһаарыллар. (1,44).

Омук сайдыыны ситиһэрин тыл үөрэҕэ буолбакка, үлэни кыайа-хото үлэлиирэ үөскэтэр. Атын бииргэ олорор омуктар батыһар, үтүктэр үлэлэрин үлэлээһин сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр.

Омук тыла сайдыыны ситиһэрэ аһара баран саҥа омугу үөскэтэн кэбиһиигэ тириэрдэрэ билигин биһиэхэ барсыбат. Омукпут сахатынан хааларын ситистэхпитинэ уонна омук саҥалыы үөскээһинэ диэҥҥэ киирсэн саҥарарга туттуллар төрүт тылларбыт бэйэлэринэн хаалалларын ситиһиэ этибит.

Тыл үөрэхтээхтэрэ ыраастык сахалыы саҥарыахха диэни  тутуһаннар бааһынайдары тэйитэн, киһи тутаах чааһын, этин-сиинин сайдыыттан хаалларан эрэллэр.

Киирии тылы хайа да омук тыла буолтун иһин бэйэтинэн тутта сылдьыы саха тылын алдьаппат, кыратык тыл бүтүүтүн сахатытан биэриэххэ сөп. Төһө эрэ кэминэн бэйэтэ сыыйа уларыйыаҕа, саҥа тылга кубулуйуо. 300 сыллар анараа өттүлэригэр нууччалар кэлэн киллэрбит тыллара билигин кэлэн сахатыйан сылдьаллар. Ньуоска, биилкэ диэн тыллары куруук туһанабыт. Бу тыллар бэйэлэрин кэмнэригэр саҥаны киллэрии буолан саха тылыгар киирбиттэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһар сахалар ханнык да атын омуктары кытта сыһыаннарын уларыппакка бэйэлэригэр холбоон иһэллэр.

Бааһынайдары тэйитимиэххэ диэн этии сахалар сайдыыны ситиһэллэрин быһаарар тутаах суолталаах. Киһи этэ-сиинэ бөҕө буоллаҕына сайдыыны ситиһэр кыахтанара омугу сайыннаран иһэр.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.