Туруктаах өй-санаа туһата

Киһи баҕарбатар да быстах быһыыга түбэһэн хаалара олоҕун тосту уларытарынан ураты миэстэни ылар. Ким даҕаны быстах быһыыга түбэһиэм суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суоҕун “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһооно биллэрэр. Ол курдук, өй-санаа, салгын кут эмискэ хамнаан, буккуллан ылыыта киһи букатын көһүппэтэх кэ-мигэр соһуччу киирэн кэлэн сыыһа-халты хамсаныыны оҥорон куһа-ҕан быһыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөбө хаһан да суох буолбат.

Өй буккуллан ылыыта киһи сыыһа-халты туттунан быстах бы-һыыга түбэһэрин хаһан баҕарар үөскэтиэн сөбүттэн оҕо ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибитэ, оннук олохсуйбут үгэстэрдээҕэ эрэ быыһыыр абырала буоларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаа-рарын төрөппүттэр билэн туһана сылдьыахтара этэ.

Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнайгы оҥорор быһыылара кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыны оҥоруу буолан ууруллан, өйдөнөн хаалан иһэллэр. Айыыны оҥоруу оҕо ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Ол кур-дук, айыыны, саҥаны, урут суоҕу, билбэтин оҥоруута өйүгэр-санаа-тыгар сонно үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Элбэх саҥаны билэриттэн, уратыны, айыыны оҥороруттан өйө-санаата сайдан ийэ кута, үгэстэрэ үөскээн, билиитэ-көрүүтэ эбиллэн иһэр. (1,70).

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитил-лэн, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгыланар, үчүгэй быһыы-лары оҥороро элбиир, өйө-санаата туруктанар, үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар. Үчүгэй иитиилээх оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатан киһи буолууну эрдэлээн ситиһэрэ кыаллар.

Кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута киһини үйэтин тухары салайар, иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөн тугу оҥорорун барытын хон-туруоллуур. Ийэ кут киһи өйүн-санаатын төрүтэ, туллубат тутааҕа. Киһиттэн хаһан да көтөн, суох буолан, баран хаалбат, арай өллөҕүнэ 9 хонугар арахсан туспа барара, үрэллэрэ, ыһыллара биллэриттэн анал-лаах атаарыыны ол күнүгэр оҥороллор. 

Өй көтүүтэ диэн салгын кут көтүүтэ, буккуллуута ааттанар. Киһи толкуйдуур өйө, араас үөрэҕи, билиини билбитэ, киһи буолууну баһы-лаабыта барыта көтөн, суох буолан хаалар кэмэ өй көтүүтэ диэн ааттанар. Салгын кут көттөҕүнэ киһини ийэ кута быһаччы салайар, ол иһин, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэр, кыыллыы быһыыланан хаалыан сөп. Итирбит киһи сибиинньэ курдук буолара ону биллэрэр.

Арыгы иһэн итирбит эдэр киһи кыра эрдэҕинээҕи өйүгэр-санаа-тыгар түһэриттэн бу кэмҥэ атаахтыыра, көрдөрө сатыыра дьэ киирэн кэлэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Биирдэ эмэ алҕаска итирэн хаалбыт эдэр киһини мөҕөн, кырбаан көннөрбөккүн, хата өйүгэр-санаатыгар олус улахан буортуну оҥорон кэбиһиэххэ сөп. Аныгыскы итириитигэр эрдэттэн охсуһар санаалаах буоларыттан айдааны, со-дуому тардыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ табыллар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо улааттаҕына араас соһуччу суолларга да түбэстэҕинэ сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр, быстах быһыыга киирэн биэрбэт кыахтанар. Ол курдук, үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит ийэ кута куһаҕан быһыылары оҥорорун туормастаан тохтото сылдьар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии оҕо ийэ кута иитил-лиитигэр эмиэ дьайыыны оҥорор. Үчүгэй иитиилээхтэр эбэтэр куһа-ҕан иитиилээхтэр диэн икки аҥы арахсыы баар буолан иһэр. Оҕо ийэ кута куһаҕаннык иитиллэрин атаах оҕо диэн этии баара дакаастыыр. Кыра эрдэҕинэ атаахтаан, аһара мааныланан, бары баҕа санааларын төрөппүттэринэн толотторо, бэлэмҥэ сылдьа үөрэммит оҕо куһаҕан иитиилээх диэҥҥэ киирсэр уонна тупсууну аҕалара аҕыйыыр. 

Куһаҕан иитиилээх оҕо улаатан иһэн элбэх сыыһа-халты тутту-нуулары, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан, оло-ро табыллыбаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһоонун сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэн-нэр оҥорбуттар. Ол курдук, оҕо ийэ кутун иитиитэ табыллыбакка аһара атаахтыы сырыттаҕына улаатан баран оҥорор быһыылара ки-һиттэн таһынан баралларын быһаарарынан, бу өс хоһоонун төрөп-пүттэр туһаналларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ ирдиир. 

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах диэн ааттанар. Кини өйө буккуллан да ылар кэмигэр сыыһа-халты туттубат, киһи быһыытын аһара барыыны оҥорбот дьоһуннаах киһи буола улаатар кыахтанар.

Грузовой массыынаҕа суоппардыы сылдьаммын ыалга эбиэтии киирэн иккитин ааспыт кыра уолу кытта билсистим. Муннун баттаан баран “пиип” диэн тыаһаппыттар соһуйан, муодарҕаан кэлэн муннун тоһуйан биэрэр буолла. Билсиһии онтон кэҥээн кулгааҕын тардыалаан баран “Бу кулгаах” диэтим. Ылынна. Кулгааҕын туттахха “Кулгаах” диир буолла. Төрөппүттэрэ оҕолорун үөрэтиилэрэ хойутаан иһэр быһыылаах, ол иһин дьиибэлэниэх санаам киирэн кэлэн илиитин тардыалаан баран “Бу атах” диэн кэбистим. Сөбүлээтэ, “Атаххын аҕал эрэ” диэтэхпинэ илиитин уунан биэрэн иһэр буолла. 

Аһыы олорон ыаллар ийэлэрэ оҕото илиитин атах диирин сөбү-лээбэккэ: “Илии диэ”, - диэн этэн көрдө эрээри, уола хата былдьаан ылыахтара диэбиттии илиитин хам тутан баран куота сылдьар буолла. Оонньообутум оҕус буолан тахсыбытыттан мин: “Кэмигэр үөрэппэккэ хаалбыккыт” диэн быһааран баран тахсан куотарга бардым.

Оҕо аан маҥнайгы билбит билиитэ, саҥаны, айыыны оҥоруута сонно тута үгэскэ кубулуйан ийэ кутун үөскэтэн иһэрэ итинник дакаастанар. Ол аата букатын умнуллубат, бэйэтин салайар үгэс буо-лан хаалар. Бу быһаарыыны аныгы наука саҥа үөрэтэ сатыыр. 

Былыргы сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ “Хара харахтаахха көрдөр-бөккө” эрэ бэйэлэрэ иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ куһаҕан, туһата суох үгэстэргэ үөрэнэн хаалан ийэ кутун иитиитин буорту оҥорботугар аналланар. Ийэ кута иитиллэр кэмигэр оҕо үчүгэй, киһилии быһыы-лары оҥороро эрэ табылларын, бу быһаарыы бигэргэтэр. Биир сыыһа, сымыйанан этии оҕоҕо куһаҕан үгэс буолан ууруллан хаалан үчүгэйгэ иитиини халытан, туора салайан кэбиһиэн сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр.

Оҕону киһи быһыылаах буоларга иитэргэ, үөрэтэргэ ийэ, аҕа, эбэ, эһэ эппит тылларын хайаан да толорорун ирдээһиннэрэ буолар. Эппит тылы истэр, оннук толорор оҕо улааттаҕына киһи быһыылаах буо-лууну ситиһэр кыаҕа түргэтиир. Ол аата көрдөбүллээх, кытаанах ирдэ-биллээх төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр киһи этэрин истэн киһи быһыылаах буолары ситиһэн иһэр кыахтанар.

Оҕо эһэтэ олоххо мунньуммут уопута элбэҕинэн оҕоҕо туруорар көрдөбүлэ барыларыттан үрдүк, эппитэ кытаанах, ирдэбиллээх буо-ларын эһэ диэн аата биллэрэр. Тыатааҕы эһэ майгына кытаанаҕын оҕотун иитиигэ ураты кытаанах көрдөбүллэрдээҕин сахалар билэллэр. Ол иһин, оҕо эһэтин эһэ диэн ааттаабыттара иҥэн сылдьар.

Онон төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыыларга иитэргэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн иҥэрэн биэрэргэ анаан-минээн кыһаныа этилэр. (2,79).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.