Өй-санаа үөрэҕин буккуйуулар

Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ буолар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн олус былыргы кэмнэртэн олох үөрэҕиттэн хомуллан, таҥыллан үөскээбит үөрэх буолар. Бу үөрэх олоххо саҥаны, урукку кэмҥэ суоҕу киллэрэр аналлаах буолан олус уһун үйэлээх сахалар олохторун уопутунан, үлэлэринэн өр сылларга бэрэбиэркэлэнэн, боруобалаан көрөн табатын, кырдьыктааҕын быһаарбыт үөрэхтэрэ буолан олох ыараабыт, буккуллубут кэмигэр туттуллара эрэйиллэр.

Сахалар таҥара үөрэҕин олоххо киллэриини олус былыргы кэмнэргэ Индия сирдэригэр олоро сылдьан саҕалаабыттар. Ол кэмҥэ үөскээбит джайнизм таҥара үөрэҕэ билигин да баар. Таҥара үөрэҕэ сайдан испитин бэлиэтинэн сахаларга Үрүҥ Аар тойон таҥара баара буолар. Бу бастакы киһи таҥара хаһан үөскээбитэ өссө быһаарылла илик эрээри, сахалар арийдары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт кэмнэригэр буолуон сөбө аатыттан быһаарыллан биллэр.

Индия сирдэриттэн хоту диэки көһөн иһэн Тибеккэ уонна Кытай хоту өттүгэр сахалар олохтоох омуктары кытта холбоһон сайдыыны ситиспиттэр. Бу кэмҥэ саҥа таҥара үөрэҕин, улахан киһи таҥараны, Будданы үөскэтэн олоххо киллэрэн онно хаалларбыттар. 

Хотугу Кытай сирдэригэр саҥа үөскээбит хууннар киһи таҥара үөрэҕин Европаҕа тириэрдибиттэр. Бу кэмҥэ таҥара үөрэҕэ өссө сайдан, тупсан, еврейдэр үөрэхтэрин кытта холбоһон Христос таҥараны үөскэппитин үгүстэр билигин туһана сылдьаллар. 

Сайдан иһии бу таһымнарын ситиһии уонна таҥара үөрэҕэ салгыы туттуллан иһиитэ оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэй киһи буолууну ситиһиитигэр сөп түбэһэрэ сахалыы таҥара үөрэҕэ табатын уонна уларыйан иһэр олох көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрин биллэрэр. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киирбит бу уларыйыылары табатык, өйгө-санааҕа сөп түбэһэринэн быһаарар уонна барыларын холбуу туһана сылдьар. Христос таҥара үөрэҕэ киһи өйө-санаата үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсыытын быһааран икки тыһыынча сыллаахтан туһаммыттарын сахалар былыр үйэҕэ үс дойдуну олохтоон олоххо киллэрэн туһана сылдьыбыттар.

Улахан таҥара үөрэхтэрэ салайааччылар уонна таҥара дьиэтин бас билиитигэр киирэн хааланнар диктатуралары үөскэтэн сылдьаллара сайдан, тупсан иһэллэрин хааччахтыыр. Кинилэр өй-санаа үөрэҕин бэйэлэрин тустарыгар, байыыны ситиһэллэригэр уонна салайыыттан туоратыллан хаалбат туһугар туһаналлар. Бу сыалларын ситиһээри араас саҥаны, урукку кэмҥэ суоҕу булан туһана сатыыллар. 

Өй-санаа сайдан иһэр уратылара үлэни оҥорууттан үөскүүллэрин салайааччылар олохторугар туһаммат буолан билбэттэрин арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэригэр араас өйтөн булуулар бааллара биллэрэллэр:

1. Ырай диэн ааттаах сымыйа, албын дойдуну айаннар дьону өлбүттэрин кэнниттэн үчүгэй, сынньалаҥ, баҕа санаа курдук олоххо дьэ олоруоххут диэн албыннааһыны туһаналлар.

2. Аад диэн ааттаах бары куһаҕаннар мунньуллар дойдуларын айан дьону олорунан куттуу сатааһын олохсуйуута.

3. Сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн өй-санаа табатын булан туһанар этиилэрин, айылҕаҕа үөскээн иһэр икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһиини үөскэтэр үһүс өрүтүн булууну буккуйан Святая Троица диэн ааттаан атыҥҥа туһана сылдьаллар.

4. Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ “Сначало было слово” диэн этэн итэҕэйэр дьону салайааччылар тугу баҕарар этиилэрин толорууга ыҥыраллара таҥара үөрэҕин диктатуратын үөскэтэн сылдьар.

Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу тутуһан сайдан иһэр. Киһи тугу оҥорбута барыта икки өрүттэнэн, үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара салҕанан иһэр. Киһи бэйэтигэр туһаны оҥорору, барыһы биэрэри “үчүгэй” диэн ааттыыр, онтон тугу сөбүлээбэтэҕин, ыараханын барытын куһаҕан диэн быһаарар. Киһи оҥорор быһыыта барыта икки өрүккэ арахсан иһэрэ хаһан да суох буолбата өй-санаа икки өрүтүттэн тутуллан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэриттэн тутулуктаах. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии, сөбүлэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын сахалар быһааран “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи олохтоон туһаналлар.

“Туох барыта үһүстээх” диэн өй-санаа үөрэҕин тутаах быһаарыыта сахаларга хаһан үөскээбитэ өссө биллибэт. Бу быһаарыыны сахалар үлэни табатык уонна сөптөөхтүк оҥорууну баһылаан бараннар олоххо киллэрбиттэрэ “Нэми билэн туттунуу” үөрэҕэ баарыттан биллэр.

Үлэни оҥоруу сайдан, тупсан иһиитэ тугу барытын табатык, сөптөөхтүк оҥорууну олоххо киллэрбитэ. Дьон тугу барытын табатык оҥоро сатыырга дьулуһар санаалара улаатан таба таҥараны үөскэтэн туһаммыттара. Туох барыта сөп түбэһиитэ, табыллыыта үөскээн тахсара икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар баар буоларын сахалар быһааран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр.

Үлэни оҥорууттан сахалар үөскэппит “Туох барыта үһүстээх” диэн  таҥара үөрэҕин быһаарыыта хууннар Европаҕа тириэрдибиттэрин кэн-ниттэн анараа үөрэхтээхтэргэ, үлэни хайдах оҥорууну билбэт салайааччыларга таба өйдөммөккө эрэй бөҕөнү үөскэппит. Онно таҥара үөрэҕин салайааччылар бас билиилэригэр ыланнар уонна үлэни оҥоруу сөп түбэһиини үөскэттэҕинэ табылларын билбэттэриттэн буккуллууга киирбиттэрэ билигин христианскай таҥара үөрэҕэр туттуллар Троица диэн быһаарыыны үөскэппиттэриттэн уонна туһана сылдьалларыттан биллэн, бу үөрэх сымыйата арыллан тахсар.

Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ киһи үс куттаах диэн этэрин уонна сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиилэрин холбуу буккуйан туһана сатааннар таҥара бэйэтэ үс өрүттээх диэн өйдөбүлү эбии үөскэтэн Троицаны айан таһаараннар итэҕэйэр дьону албынныы сылдьаллара быһаарыллар кыахтанна.

Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит христианскай, православнай таҥара үөрэхтэригэр “День Святой Троицы” диэн аналлаах күнү, бы-рааһынньыгы христианскай таҥара дьиэтигэр Пасха кэнниттэн 57 күнүгэр, онтон православнай таҥара дьиэтигэр 50 хонугар бэлиэтииллэр. Пасха күнэ бастакы күнүнэн ааҕыллар.

Троица диэн таҥараны бэйэтин ааттыы сылдьаллар. Бу быһаарыыны таҥара бэйэтэ үс өрүттээх диэн өйдөбүлү туһанан үөскэппиттэр уонна Христос үөрэҕинэн тупсубут “Новай Заветка” суруйан олоххо киллэрбиттэр. “Ветхай Заветка” бу туһунан туох да суруйуу суох эбит.

Таҥара биир буолан баран үс өрүттээх көрүҥнээҕин быһаара сатаан “Троица” диэн өйдөбүлү үөскэтэн туһаналлар:

а. Аҕа таҥара.

б. Уол таҥара.

в. Святой Дух.

Бу үс тус-туспа таҥаралар биир таҥара үс өрүттээҕин биллэрэллэр диэн этэллэр. Бу быһаарыыны ылыналларыгар маннык холобуру ту-һаммыттар. Уоттан сырдык үөскээн тахсар, ол аата уот уонна сырдык бииргэ сылдьаллар. Аҕаны кытта уола бииргэ үөскээн тахсаллар. Троица үөрэҕин аан маҥнай Феофил Антиохтийскай диэн таҥара үөрэхтээҕэ иккис үйэҕэ олоххо киллэрбит.

Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэригэр салайааччылар өйтөн булан оҥорон киллэриилэрэ баалларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ табата, олох үөрэҕэр сөп түбэһэрэ быһаарыллан тахсар. (1,92).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.