Былыргы төрүттэри харыстааһын

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун быһаарара дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторугар, үлэлэригэр уонна туохха барытыгар туттулла сылдьара табыллар. Дьон сайдыыны ситиһэллэригэр хайа эрэ өттүгэр халыйыыны, аһара барыыны үөскэппэттэрин туһугар, бу этии суолтата өссө улаатар. Биир өрүт атын өрүтүн аһара барыыта халыйыыны үөскэтэн таһааран өрүттэр солбуллууларын үөскэтэр.

Уларыйыыны, сайдыыны ситиһиигэ икки өрүттээх буолууну тутуһан ортотун, табатын булан туһаныы хайаан да ирдэнэр. Аҥар өттүн диэки аһара баран халыйан хаалыы сайдыыны, тупсууну буолбакка, олохтон хаалыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон эрдэттэн сэрэннэхтэринэ табыллар.

Олох биир сиргэ турбат, ол аата хамсыыр, уларыйар, саҥанан солбуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Омуктарга улахан хамсааһыны, уларыйыыны омук мөлтөөһүнэ уонна саҥа омук үөскээн тахсара үөскэтэр уонна кырдьаҕастары икки аҥы үтүрүйэрэ тиийэн кэлэн сайдыыны ситиһэргэ күһэйэр.  

Саҥа омук үөскээн тахсара икки өрүтү тутуһан сайдар:

1. Омук урукку өйүн-санаатын, үгэстэрин, аатын уонна саҥарар тылын улаханнык уларыппакка эрэ сайдыыны ситиһиитэ, олоҕор, үлэтигэр саҥаны, уратыны, тупсууну элбэхтик киллэриитин таҥара үөрэҕэ салайара табыллар.

2. Сайдыыны ситиһии дьайыытыттан саҥа омук үөскээн тахсан өйүн-санаатын, аатын уонна саҥарар тылын уларытан кэбиһиитэ.

Омуктар сайдыыны ситиһэр хамсааһыннарыттан үөскээн тахсар икки өрүттэри төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Атын омуктуун холбоһууттан омук өйүн-санаатын, үгэстэрин, аатын уонна саҥарар тылын уларыппакка эрэ баһылаабыт үлэтигэр сайдыыны, тупсууну ситиһэрэ элбэх тутулуктардаах:

а/. Төрөөбүт сир айылҕатын сабыдыала.

б/. Омук былыргы кэмнэртэн олоҕун, үлэтин-хамнаһын уратыларын билиитэ, төрүттэрин үөрэтиитэ уонна харыстааһына.

в/. Саҥарар тылга уларыйыыны, сайдыыны аҕалар саҥа тыллары киллэрии.

Сайдыы, тупсуу элбэхтик уонна түргэнник киириититтэн омук уларыйан хаалыан сөбүттэн харыстанар ньымалары туһанарын биир-биир ыламмыт кыах баарынан дириҥник ырытыахпыт:

а/. Киһи хантан да атын сиртэн кэлбэт эбэтэр халлаантан түспэт. Төрөөбүт сирдээх буолар. Бу сир айылҕата; итиитэ, тымныыта киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыны оҥорор. Оҕону ийэтэ уонна аҕата, ол аата төрөппүттэрэ үөскэтэллэр уонна иитэн, үөрэтэн улаатыннараллар. Хас киһи барыта төрөөбүт сирдээҕэ суох буолан хаалбат. 

“Киһи – Айылҕа оҕото” диэн этиини сахалар билинэллэр. Оҕо улаатан бэйэтин миэстэтин булунарыгар, олоҕун оҥостон олороругар айылҕата кытта көмөлөһөн төрөөбүт сирдээн биэрэр.

Төрөппүттэр бааллара киһи барыта төрөөбүт сирдээҕин быһаарар. Төрөөбүт сир дьайыыта киһи тулуурун төрүттүүр. Киһини, омугу быһаарыыга төрөөбүт кэмэ уонна сирэ бастакы оруолу ылаллар. Сахалар киһини кытта билсиһиигэ “Хантан хааннааххыный, кимтэн кииннээххиний?” диэн ыйытыыны аан бастаан биэрэллэр.

б/. Хас да көлүөнэлэр усталарыгар төрөппүттэр кимнээхтэрин билии диэн былыргы төрүттэри билиигэ, үөрэтиигэ тириэрдэр быһыы буолар. Сахалар былыргы төрүттэрин ыраахха диэри билэллэрин, биир хаан аймахтарын кытта 9-с көлүөнэҕэ диэри чугас аймахтыы сыһыаны тутуһаллар, ыал буолууга киирсибэттэр, онтон 12-с көлүөнэҕэ диэри ыраах аймахтыыларын тутуһа, билсиһэ сылдьалларын хаалларан кэбиспэттэр. Бу быһаарыы биир хаан аймахтар сайдыыны ситиһэр кэмнэрэ 300 сылга тиийэрин билэллэрин биллэрэр уонна омукка уларыйыы киирэр кэмин уһунун билиигэ туһалыыр. 

Былыргы сурук суох кэмигэр өй-санаа үөрэҕэ өс хоһооннорунан, онтон араас билиилэр кэпсээннэринэн, үһүйээннэринэн уонна остуо-руйаларынан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэрэ. Саха дьоно остуоруйа диэн тылларын, ол аата былыргы олохторун туһунан кэпсээннэрэ туһалаахтарын билэн, “устуоруйа” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ булан сахалары албыннаан эстиигэ тириэрдэр саҥа тылларыгар уларыппатахтарына эрэ былыргы төрүттэрин үөрэхтэрин умнубаттара үөскүүрүн биллэхтэринэ табыллар.

Сахалар олоҥхо диэн уус-уран айымньылара омук былыргы төрүттэрин олохторун уратыларын билэригэр улахан оруоллаах. Олус былыргы кэмнэрдээҕи саха дьонун олохторо олоҥхоҕо кэпсэнэллэр.

Олус былыргы төрөппүттэр үлэлэрин үөрэтии, ол кэмҥэ олохторо хайдаҕын быһаарар. “Уус оҕото – уус буолар” диэн өс хоһооно сахалар былыргы төрүттэрэ уус эбитин биллэрэр. Бары билэр улуус диэн тылбыт улуу уус диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбит, ол аата биир улахан хаан аймахтар үөскэппит түмсүүлэрэ буолар. 

Сахалар төрүттэрэ тимир уустара. “Сах” таҥаралаах тимир уус-тара саха омугу үөскэппиттэр. Ити быһаарыы дакаастабылынан бары сахалартан үөскээбит уонна туспа арахсыбыт омуктар тимир диэн тылы бэйэлэрин тылларын курдук туһана сылдьаллара буолар.

Киһи аһылыга суох өр барбат. Улахан тымныылаах дойдуга олоҕу олоруу аһылык хаачыстыбата онно сөп түбэһэр буоллаҕына эрэ табыллар. Таба, ынах уонна сылгы сүөһүлэри иитэн, көрөн-истэн улаатыннарыыны, аһылык оҥостууну уонна көлөҕө кубулутан туһаныыны сахалар олус былыргы кэмнэртэн баһылаабыттар.

в/. Олоххо уларыйыылар киирэн иһиилэрин дьон биллэхтэринэ, олор оҥорор араас дьайыыларыгар эрдэттэн бэлэмнэнэн биэрэллэр. Сайдыыны ситиһии аан маҥнай омук саҥарар тылыгар эбиилэри, уларыйыылары, саҥа тыллары киллэрдэҕинэ эрэ табыллар, дьон өйүгэр-санаатыгар тиийэн туттуллар кыахтанар. 

Омук тылыгар олохсуйбут үгэс иҥэн сылдьар. Сайдыы атын, сайдыыны ситиспит омук тылыттан киирэр. Омук сайдан иһиини тутуһар буоллаҕына, саҥа сайдыыны киллэрэр тыллары саҥарар тылыгар киллэрэн туһаннаҕына эрэ табыллар. Сайдыы киириититтэн уларыйар аналлаах омук тылын үс аҥы арааран баран төрүт, ол аата туттулла сылдьар тыллары аан бастаан харыстыыры туһаныахха диэн этии киллэрэн “Чолбон” сурунаалга бэчээттэппитим. (1,61).

2. Сайдыыны түргэнник ситиһэ сатааһынтан омук уларыйан, атын ааттаах омук буолан хаалара тиийэн кэлиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэн харыстанар ньымалары туһана сылдьыы эрэйиллэр:

- Төрүт сахалыы, уруккуттан баар, туттулла сылдьар тыллары букатын уларыппакка эрэ харыстааһын. Бу тыллары саҥа тылларынан уларытыы, солбуйуу омук уларыйан хааларын үөскэтиэн сөп.

- Сайдыы хамсааһына киирэр кэмигэр омук былыргы төрүттэрин, олохторун кэпсээннэрин, остуоруйатын умнан, быраҕан кэбиһэрэ бэйэтэ уларыйан, атын ааттанан хааларыгар тириэрдиэн сөп.

- Олус былыргы кэмнэргэ сахалартан үөскээн баран арахсан арҕаа диэки баралларыгар былыргы украинецтар төрүттэрэ остуоруйа диэн ааттанар олохторун кэпсээнин саҥа “история” диэн тылга уларытан туһанан туспа барбыттар. Бу история диэн саҥа тылы туһананнар олус былыргы төрүттэрин сахалары букатын умнубуттар. Арҕаа дойдуларга уһун кэмнэр усталарыгар көһөн тиийэннэр Хотугу Кытай сирдэриттэн тиийэн кэлбиттэрин умнан, хаалларан кэбиспиттэр.

Сахаларга кугас баттахтаах уонна күөх харахтаах дьон аҕыйах да буоллар бааллар. Бу быһаарыы соҕуруу Индийэ сирдэриттэн көһөн кэлбит индоевропеецтар сахалар эбиттэрин уонна оччолорго үгүстэрэ маҕан дьүһүннээх буолуохтарын сөбүн биллэрэр. Бу уларыйыы үөскээбитэ саха эр дьонун баҕа санааларыгар тунал маҕан дьүһүннээх дьахтар баарынан быһаарыллара ордук табыллар.

Олус былыргы кэмнэргэ маҕан дьүһүннээх сахалар уһун үйэлэргэ тибиэттэри уонна кытайдары кытта бииргэ олороннор сахалыы көрүҥнээх буола уларыйбыттар. Бу кэмҥэ саҥа омук үөскээн тус-туспа арахсыыларыгар маҕан дьүһүннээхтэр туспа баран арҕаа диэки сыҕарыйан барбыттар уонна бэйэлэрин “русы” диэн ааттаммыттар.

Таҥара диэн үгэскэ кубулуйбут өй-санаа буолар. Омукка таҥара үөскээһинэ 300 сылы ылыан сөп. Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр саҥа таҥараны үөскэтэн туһанан сайдыыны ситиһэрэ табыллар. Сахалар былыргы арийдар эбиттэрин Үрүҥ Аар тойон таҥаралаахтара биллэрэ уонна дакаастыы сылдьар.

Индоевропеецтар диэн ааттаммыт омуктар арҕаа диэки көһөн барыыларын туһунан аныгы наука үөрэтэ сатыыр, археологтар булан хаһан таһаарыыларын туһанан эрэллэр. Билигин бу омуктар геннэрэ R1а диэн буолара быһаарыллан сылдьар. Саҥа сиргэ айаннаан иһэн казактар диэн саҥа омуктары үөскэтэн испиттэр, Днепр биэрэктэригэр көһөн кэлэн олохторун оҥостон, бэйэлэрин русы диэн ааттанан, киэҥ сирдэри баһылаан, Киев диэн куораты туттунан олорбуттар уонна мариецтары, мордвалары уонна хазардары кыайан-хотон Киевская Русь диэн улахан дойдуну 9-с үйэҕэ тэрийэн баһылаабыттар. 

1237 сыллаахха монгол-татаар омуктар сэриилээн кэлиилэригэр бу дойду дьоно кырдьаннар, мөлтөөннөр тус-туспа княжестволарынан үрэллибит кэмнэрэ эбит. Бу княжестволартан сорохторо бэйэлэрэ бэриммиттэр уонна монголлары-татаардары кытта кыттыһан саҥа омугу-нууччалары үөскэппиттэр, Москва княжествотын олохтообуттар.

Былыргы төрүттэрин умнан кэбиспит аныгы, монгол-татаардартан үөскээбит саҥа нууччалар билигин 2022 сыллаахха мөлтөөһүн кэмигэр киирэннэр украинецтары сэриилии, былыргы төрүт куораттарын Киевы  былдьаан ыла сатааһыны оҥоро сылдьаллар.

Славян омуктар былыргы төрүттэринэн ааттанар “русы” диэн омук аныгы украинецтар төрүттэрэ буолара быһаарыллан иһэр. Саҥа нуучча омуга былыргы “русы” диэн ааттаах украинецтар төрүттэриттэн уонна монгол-татаардартан үөскээбиттэрин букатын умнан викиннэри төрүт оҥосто сатаабыттара. Былыргы төрүттэрэ украинецтар эбиттэрин билигин кэлэн билбиттэрэ Россия улахан сэриини саҕалыырыгар сүрүн төрүөт буолан таҕыста.

Омук дьоно барылара былыргы төрүттэрин туһунан кэпсээннэри, үһүйээннэри уонна остуоруйалары билэр, харыстыыр, оҕолоругар үөрэтэр буоллахтарына умнубакка өйдүү сылдьаллара ситиһиллэр. Остуоруйа диэн тыл омук былыргы олоҕун туһунан кэлэр көлүөнэлэргэ анаан кэпсиир туоһута буоларынан омук үйэтэ уһаан салҕанан  иһэригэр ордук улахан суолталаах. (2,37).

Саҥа омук үөскээһинигэр остуоруйа диэн тыл хайдах уларыйан сабыдыаллыырын маннык холобурдар дакаастыыллар:

- Сахалар остуоруйа диэн былыргы олохторун туһунан араас көрүҥнээх кэпсээннэри ааттыыллар уонна оҕолорун үөрэтэллэр.

- Былыргы кэмҥэ “русы” диэн ааттанар омуктар остуоруйа диэн тылы “история” диэҥҥэ уларытан ааттаан сахалартан туспа баран, арахсан “Бах” таҥараны илдьэ арҕаа диэки сыҕарыйан барбыттар.

- Украинецтар былыргы олохторун кэпсээннэрин, үһүйээннэрин, мифтэрин “iстория” диэн ааттыыллар. (3,178). 

- Нуучча тылыгар остуоруйа диэн тыл “история” диэн ааттанар. 

- Белорустар “гистория” диэн олохторун остуоруйатын этэн былыргы “рустартан” туспа арахсыбыттарын бэлиэтииллэр.

Билигин сахалар сайдыы, күүһүрүү кэмигэр киирэн олороллор, ахсааннара кыралаан да буоллар эбиллэн иһэр. Сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕалара улаатта. Тыл үөрэхтээхтэрэ төрүт тыллары уларытыыны сайдыыны ситиһии курдук этэллэрэ таһы-быһа сымыйа, сахалары албыннааһын буолар. Аҕыйах ахсааннаах, салайар былааһы өссө ылан туһана илик эрээри, уларыйыы киирэр кэмигэр төрүт тыллары уларытыы омугу бэйэтин уларытан кэбиһиэн сөбө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэрин билиэ этилэр. 

Остуоруйа диэн саха омук төрүт тылын тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларыгар уларыта сатыыллара былыргы төрүттэрин сириини, сиргэниини үөскэтэн кэбиһиэн сөп. (4,37). Дьон саҥаҕа, солуҥҥа саба түһэ, туһана сатыыллара хаһан баҕарар аһара барара элбээн хааларын өй-санаа үөрэҕин тутуһан хааччахтааһын эрэйиллэр.

“Устуоруйа” диэн тылы туһана сатааһын сахалары үрэйэн, ыһан атын ааттаах саҥа омугу үөскэтэ сатааһын буолар. Олус уһун үйэлээх үлэһит сахалар, бу аһара баран нууччатымсыйбыт тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэтэхтэринэ табыллар.

Мин тыл үөрэхтээхтэрин омукка сыһыаннаах элбэх сыыһаларын, сымыйаларын булан сахалары туох куһаҕаҥҥа тириэрдэллэрин арааран дакаастаан сурукка киллэрэбин. (5,135).

Былыргы төрүттэри харыстааһын диэн олох үһүйээннэрин, остуоруйаларын умнубат буолуу уонна кэлэр көлүөнэлэргэ үөрэтии буолар, ол иһин остуоруйа диэн тылбытын уларыппакка эрэ бэйэтинэн туһана сылдьыы хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар.

## Туһалыллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004 с.

2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с. 

3. Русско-украинский словарь. – Изд-во Академии наук Украинской ССР, 1955. – 804 с. 

4. А.И.Эверстов. Айыы аймахтара. Күн улуустара. Дьокуускай: “Бичик” нац, кинигэ кыһата, 1996.- 184 с.

5. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Омуктар.