Кэс тылы туһаныы

Саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрдэххэ эрэ сайдыы кэлэр, олох иннин диэки хамсыыра, уларыйара ситиһиллэр. Айыыны оҥоруу “үчүгэй” курдук ааҕыллар эрээри, дьон оҥорор быһыылара тупсара өй-санаа сайдыытыттан улахан бытаанын сахалар үөрэхтэрэ быһаарар. Айыы диэн тыл өйү-санааны урукку баарыттан аһара ба-рыытыгар тириэрдэринэн куһаҕана элбээн хаалар тылга киирсэр.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ айыы диэн тыл бары суолталарын та-батык билииттэн улаханнык тутулуктанар. Киһи уратыны, урут суоҕу оҥоруон баҕата улаханыттан айыы диэн тыл иччилээх тылга кубулуйар уонна киһини угуйар, ыҥырар күүстэнэр. 

Киһи саҥаны айыыны оҥоро сатыырыттан, тиэтэйэриттэн, ыксыы-рыттан үчүгэй да буолуон сөбүн куһаҕаҥҥа кубулутар уратылааҕын сахалар үөрэтэн билэн айыы диэн тылы олус сэрэхтээхтик туһанарга ыҥыраллар. Оҕо улаатан иһэн уратыны, саҥаны оҥорор санаата аһара элбиирин “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн аҕыйатан, киһилии быһыыланыыга киллэрэн биэрэллэр.

Айыыны оҥоруу диэн киһи оҥорор ураты быһыыта буоларынан кумааҕыга ону-маны була сатаан суруйуу айыы буолбат. Кумааҕыга ону-маны була сатаан суруйуу айар, айымньы диэн тылларынан этиллэрэ оҥоруллар үлэтигэр сөп түбэһэр. Бу үлэлэр саҥа-ны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии эрэ буолан туһалыыллар.

“Айыы үөрэҕэ” диэн секта куһаҕан дьайыыны оҥороруттан оҕолор наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьаннар наркоман буолан хаа-лаллара элбээн иһэр. Оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр бу сымыйа, “айыы үөрэҕин” тохтотоллоро ирдэнэр буолла.

Саҥаны айыыны оҥоруу сиэри таһынан барар, дьон билбэт буолан оҥорбот быһыылара буолар. Сыыһа-халты буолан тахсара  элбээн хааларыттан куһаҕаны оҥорууну үксэтэн кэбиһэр. 

Киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ быһаарыллыбытын кэннэ айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарынан бэйэтэ икки өрүттэнэр; үчүгэйи уонна куһаҕаны биир киһи оҥорорун быһааран туттуллар буолбут. Сахалар киһи оҥорор быһыылара оҥор-бутун кэнниттэн икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарбыттар уонна өй-санаа үөрэҕэр икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылы киллэрэн туһана сылдьаллар. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатаан сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэллэр уонна ол билбэттэринэн сахалары барыларын албынныы сатыыллар.

Көрсүө, сэмэй, үлэһит саха дьоно ол-бу аайы солумсаҕыра сылдьы-баттарыттан уонна саҥаны айыыны оҥоро сатааһын куһаҕаҥҥа ти-риэрдэн кэбиһэрэ элбээн хааларын үлэни оҥоруу эрэйдээҕин билэллэриттэн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.

Саҥаны айыы уратыларын; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсарын бэйэлэрэ үлэлии, оҥоро-тута сылдьар үлэһит дьон чуолкайдык билэл-лэр. Ол курдук, үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥорулла охсу-бут быһыы, саҥаны айыы куһаҕан буолан тахсара элбиирэ биллэр.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыларыгар киирсэринэн икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарынан уратыланар.

Айыы диэн тыл бары өйдөбүллэрэ манныктар:

1. Үчүгэйи, олоххо туһалаах айыыны оҥоруу.

2. Куһаҕаны, олоххо туһата суох саҥаны айыыны оҥоруу.

3. Урут суоҕу, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата саҥаны айыыны оҥоро сатааһын туга эрэ кыаллыбакка, табыллыбакка, сатам-макка хаалан куһаҕаҥҥа, туһата суохха кубулуйуута.

4. Үчүгэй буолуо диэн быстах киирэн кэлэр санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы сыыһа буолан хаалан куһаҕаны элбэтиитэ.

5. Саҥаны айыыны, уратыны, дьон оҥорботторун киһи оҥоро охсоору тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунара элбээн үчүгэй буо-луон да сөбүн куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиитэ.

6. Өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран айыы буолуута.

Айыы диэн тыл бары биллэр суолталарыттан биир эрэ үчүгэйгэ, туһалааҕы оҥорууга, сайдыыны ситиһиигэ уонна олоххо киллэриигэ тириэрдэр, онтон атыттара бары эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута улааттаҕына куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэллэрин та-һынан букатын да алдьатыыга тириэрдиэхтэрин сөп. Биир эмэ туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорууга эрдэттэн тэринэн улахан бэлэмнээх уонна сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

Дьон үчүгэйи оҥоро охсор санаалара элбэҕиттэн саҥаны айыыны үгүстүк куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэриттэн айыы диэн тыл куһа-ҕан өйдөбүлэ элбэх тылга киирсэр. Бу тыл киһи өйүн-санаатын буккуйан, угуйан, ыҥыран быстах санааҕа киллэрэн куһа-ҕаны оҥорууга тириэрдэн кэбиһэрэ элбэҕиттэн улаханнык саҥарыллы-бат, үгүстүк туттуллубат, улахан  сэрэхтээх, иччилээх тылга киирсэр.

Олоххо туһалаах айыыны оҥоруу уустук, элбэх үлэттэн, билииттэн тахсар быһыы буолар. Былыргы кэмнэртэн тимири уһаарыыны уонна уһаныыны баһылаабыт сахалар уһун үйэлэрин устата элбэх саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэ сатаан элбэхтик эрэйдэнэн айыы диэн тыл бары суолталарын арыйан сэрэхтээхтик тутталлар.

Сахалар айыыны оҥороллоругар кырдьаҕас, элбэх уопуттаах киһи “Кэс тылы” этэрин туһаналлар, ол иһин оҥорор биир эмэ саҥаны айыылара туһалаах буолан тахсаллара элбиириттэн уһун үйэлэргэ сайдыыны ситиһэн иһэллэр. Олоххо элбэх уопуттаах кырдьаҕас киһи саҥаны айыыны оҥорууга маннык буолара табыллар диэн этэн, ыйан биэриитэ “Кэс тыл” диэн ааттанар уонна айыыны оҥорууга кэһиини киллэрэн туһалыыр аналлааҕын иһин итинник ааттанар.

Кэһиини киллэрии диэн сиэри таһынан барыы буолбатах, саҥаны киллэрии сиэри кыратык уларытан, тупсаран биэриини оҥорор.

Кэс диэн тугу эрэ уларыт, кэһиини оҥор диэн ыйан биэрии буолар. Тугу эмэни туораа, уруккуттан олохсуйбуту кыратык уларыт диэн эмиэ өйдөбүллээҕинэн сахалар туһаналлар. (1,111).

Эдэр, олоххо уопута суох киһи тиэтэйэр, ыксыыр санаатыттан оҥоро охсубут саҥаны айыыта табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрэ биллэр. Олоххо саҥаны айыыны оҥоруу сиэри таһынан барбакка кэһиини киллэрии курдук, кыралаан киирэн истэҕинэ табыллара, сатанара элбиир уонна сыыһа-халты буолбакка туһа-ны аҕалар кыахтанара сиэр кэһиллэн, кыралаан уларыйарын үөскэтэр.

Бары кэскиллээх үлэлэри оҥоруохпутун баҕара саныыбыт. Кэскил диэн кэһиини киллэр диэн өйдөбүллээх тыл буолар уонна саҥаны айыыны хайдах туһанары биллэрэр. Кэскили киллэрии диэн олоххо туһалаах, табыллыбыт саҥаны айыыны киллэрии ааттанар.

Киһи саҥаны айыыны оҥорбутун бэйэтэ таба сыаналыыр кыаҕа кыра. Киһи оҥорбут быһыытын “үчүгэй” диэн быһаарара хаһан баҕарар элбээн хаалар. Айыыны оҥорууну атыттар билэн, көрөн, үөрэтэн бараннар сыана биэрэн үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын арааран быһаараннар туһаҕа таһаараллар. Айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана хойутаан быһаарыллар кыахтанар.

Саҥаны айыыны оҥорууга улахан сэрэхтээх буолуу, кэс тылы туһаныы айыы табылларын, туһаны аҕаларын ситиһэргэ тириэрдэр. 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

Категорияларынан көрдөөһүн. Итэҕэл.