Икки өрүтү тэҥнээн туһаныы

Айылҕаҕа, олоххо куруук икки өрүт үөскээн тахсан иһэллэриттэн киһи өйө-санаата сайдар уонна бу икки өрүттэри хайа да диэки аһара ыыппакка кыһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин баһыйсан, аһара бара сатыыллара хаһан баҕарар баар буола турара олоххо хамсааһыны үөскэтэн сайдыыны, уларыйыыны аҕалан иһэрин аһара ыыппатахха табыллар. 

Киһи оҥорор быһыытын аҥар өттүгэр аһара ыытан кэбистэххэ халыйыы үөскээн тахсан биир өрүтүн суох оҥорууну тутуһара үөскээн тахсарыттан улахан сэрии, өлөрсүү үөскүөн сөп.

Аныгы олоххо уустук боппуруоһу үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныы үөскэтэр. Дьон бары үчүгэй диэбиттэрин оҥостуна сатыылларыттан омук үйэтэ уһаатаҕына, мөлтүүр кэмэ кэллэҕинэ үчүгэйэ аһара эбиллэн иһэрэ куһаҕан диэн суоҕун курдук сыыһа өйдөбүлү үөскэтэн, барыларыгар иҥэрэн кэбиһиэн сөп. Бары үчүгэйинэн ааҕыналлара тарҕаннаҕына аҕыйах ахсааннаммыт куһаҕаннарын суох оҥоро сатааһын үөскээн тахсарыттан өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон сэрэниэхтэрэ этэ.

Тоталитарнай салайыылаах дойдуга үчүгэйи салайааччылар булан, ыйан биэрэн бас бэринээччилэргэ тириэрдэллэр уонна хайдах туһа-налларын ирдииллэрэ “үчүгэй” диэки халыйан барыыны улаатыннаран кэбиһэрэ кэрэ буолууга тириэрдэрэ кэрээнтэн тахсыыны үөскэтэр. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан сайдарыттан хаһан эрэ субу “үчүгэй” диэн ааттаммыт кэрэ буолууну аһара бардаҕына солбуллан, куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларыгар син-биир тириэрдэн кэбиһэр. Дьон бииргэ олорууларыгар кэрээннэриттэн тахсыбыттары бары көмөлөөн оннун булларан кэбиһэллэрэ Германия 20-с үйэтинээҕи холобуруттан быһаарыллан биллэр.

Сэбиэскэй былаас тоталитарнай салайыныылаах этэ. Биир партия уһун кэмҥэ баһылаан салайбыта. Бу кэмҥэ дьадаҥы дьон “үчүгэйинэн” ааҕыллаллара, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус эстибитин кэнниттэн ырыынак олоҕо эргийэн кэлбитэ. Аныгы олоххо баайдар “үчүгэй” аатырбыттара, бары байыыны-тайыыны ситиһэ сатыыллара табыллан үлэни үлэлээһин саҥалыы сайдан барбыта.

Салайааччылар бас билиилэригэр киирэн диктатура тутулуктанан хаалбыт арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ куһаҕан бу баар диэн ыйан биэрэн итэҕэйэр дьоҥҥо туһаны оҥорор курдуктар эрээри, албыны үөскэтэн сылдьаллар. “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн сахалар өс хоһоонноро, бу ыйан биэрии улахан сыыһатын, хаһан эрэ балар солбуйсар кэмнэрэ кэлэн хааллаҕына үчүгэй диэки аһара баран халыйыыга тириэрдэрин биллэрэр.

Православнай таҥара дьиэтэ куһаҕан санааны, киһи оҥорор куһаҕан быһыытын “грех” диэн ааттаан туората, суох оҥоро сатыыр үлэни ыытар. Салайааччылар тугу “грех”, куһаҕан диэбиттэрин бары туоратыылара ыытылла турарыттан баһылыыр былааһы ылан баран уһуннук салайа олорууну ситиһэн сылдьаллар. 

Мусульманскай таҥара дьиэтэ дьон куһаҕаны оҥороллорун “харам” диэн ааттаан симэлитэ, суох оҥоро сатааһыны ыытар. Бу таҥара үөрэҕэ ордук улаханнык диктатура диэки халыйан сылдьарын дьонтон хаптайа-хаптайа үҥүүнү ирдиирэ биллэрэр. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ бу таҥара үөрэхтэрин сыыһаларын үтүктэн була сатаан үөскэппит элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн секталарыгар куһаҕаны “аньыы” диэн сахаларга суох тылынан ааттаан туората, аҕыйата сатаан кыһанар курдук туттан сахалары барыларын албынныыллар. Бары итэҕэйээччилэр үтүктэллэрин үөскэтэн бэйэлэрин диктатураларын олоххо киллэрэ сатыыллар.

Өй-санаа үөрэҕэ сахаларга олус былыргы, саха тыла саҥа үөскүүр кэмиттэн ыла үөскээбит. Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх; үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин холбуу быһаарыыны иҥэринэн сылдьар. Киһи үчүгэй санаата киирдэҕинэ үчүгэйи оҥорорун, онтон куһаҕан санаата киирэн кэллэҕинэ куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин, бу тыл икки өрүттээҕэ чуолкайдык быһаарар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйыыны аҕалар тутулугар сөп түбэһэр.

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки өрүккэ арахсаллар уонна икки ардыларыгар үһүс өрүтү, киһи быһыытын үөскэтэллэр:

1. Үчүгэйи оҥоруу.

2. Куһаҕаны оҥоруу.

3. Киһи быһыыта.

Киһи оҥорор быһыыларын бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар үһүс, сөп түбэһиини үөскэтэр өрүт үөскээн тахсарын туһана сылдьыы олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар. Өйө-санаата сайдыбыт киһи бу үөскээн тахсар үһүс өрүтү тутуһан араас быһыылары оҥордоҕуна таба буоларыттан, сөп түбэһиини үөскэтэр кыахтанар. 

Икки өрүтү тэҥнээһин диэн бу өрүттэр икки ардыларыгар тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүтү булан олоххо туһаныы ааттанар.  

Дьон бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостон үчүгэйи элбэтэ сатыыллара баа буолан бобуллубат. Арай бу үчүгэйдэр аһара үксээн үчүгэйтэн үчүгэй үөскээбитин кэнниттэн өссө кэрэ буола сатааһын диэки дьулуһуулара салгыы кэлэрэ өй-санаа улаханнык халыйарыгар, эргийэн, солбуйсан биэрэрэ кэлэригэр тириэрдэр.

Сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрин “үчүгэй” буолуулара бу кэмҥэ аһара баран сылдьар, оҕолору барыларын үөрэҕи эрэ ситиһэргэ билигин да ыҥыраллар. Үөрэх сынньалаҥ уонна элбэх хамнастаах чэпчэки үлэни биэрэрэ былыргы кэмнэртэн ыла биллэр. Үөрэх дьоҥҥо үчүгэйи аҕалбытын да иһин, киһи бэйэтэ кыайан толорбот аһара барар ыра санааларын үөскэтэр уонна хамсаныылары аҕыйахтык оҥорон этин-сиинин мөлтөтөрүгэр тириэрдэр. 

Үлэни салайааччылар үөрэҕи баһылаан туһаналлара сайдыыны ситиһиигэ улаханнык туһалыыр. Салайааччылар аҕыйахтарын быһыытынан үөрэхтээхтэр эмиэ аҕыйыа этилэр. Үөрэҕи, билиини баһылаабыт киһи дьоҥҥо үчүгэй диэн ханна баарын ыйан биэрэн ситиһиини оҥорууга баҕа санааны үөскэтэн элбэхтэргэ туһаны аҕалар.

Үөрэх “үчүгэй” диэн ааттаныыта сайдыыны ситиһэ сатааһынтан улахан тутулуктаах. Киһи барыта “үчүгэйгэ” тардыһа сатыырыттан дьадаҥы дьон үөрэҕи баһылыыр санаалара элбээн хааларын сэбиэскэй былаас табан туһанан “үчүгэй” аатыра сылдьыбыта.

Үчүгэй аһара баран үчүгэйтэн үчүгэйи ааһан кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ, кэрэ буолууну ситиспит дьон өйө-санаата кэрээнтэн тахсыыга тиийэн хаалара атыттарга улахан куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэн сөп. Кэрэ киһи үлэлээбэтиттэн үлэ куһаҕан диэн ааттаныыта тиийэн кэлэриттэн омук атыттартан хаалыыта үөскүөн сөп.

“Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи тутуһуу үчүгэй уонна куһаҕан диэн өрүттэр икки ардыларыгар үһүс, сөп түбэһии өрүтэ үөскүүрүн булан туһаныыны үөскэтэн үчүгэй да, куһаҕан да аһара баралларын тохтотор. Киһи сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэрин тутуһан куһаҕан диэни билэр буолуута, олору оҥорботун үөскэтэн куһаҕаны аҕыйатарыгар туһалыыр.

Элбэх омуктар биир сиргэ булкуһан өр кэмҥэ эйэлээхтик олордохторуна үгүс бааһынай оҕолор төрүүллэр уонна бу сирдэрин төрөөбүт сирбит диэн ааттыыр, харыстыыр, көмүскүүр санаалара улаатар. Бары бу сиргэ төрөөбүттэр, улааппыттар төрөөбүт сирбит диэн этэр кыахтаналлар. Төһө эрэ кэминэн саҥа үөскээбит омуктар ахсааннара элбээн бардаҕына үтүрүссүү үөскээн тахсар кэмэ тиийэн кэлэр. Бу кэмҥэ хайа эрэ омук этэ-сиинэ мөлтөөн, ахсааннара аҕыйаан, үлэни кыайбаттара биллэн бардаҕына, атыттар мөрөйдөөн барыһы аҕалар үлэттэн туоратан, симэлийиигэ тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп.

Олох бу кэмигэр саҥа, күүһүрэн, ахсааннара эбиллэн иһээччи омук атыттары баһыйан барыыта саҕаланар. Салайар былааһы күүстээх, кыахтаах, этэ-сиинэ бөҕө омук ылар кэмэ тиийэн кэлэн  былаас уларыйара ситиһиллэр кыахтанар.

Остуоруйа үөрэҕин табата, кырдьыга сири былдьаһыыны аҕыйатар кыаҕын туһаныахха сөп. Бу сир хайа омук төрүт сирэ буоларын бары билэр буолуулара сири былдьаһыыны аҕыйатыан, кыччатыан сөп. Саҥа үөскээн сайдан иһэр омук дьоно эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргөөн, элбэхтик оҕолонор кыахтананнар атыттары, мөлтөхтөрү үтүрүйэн, олорор сирдэриттэн сыҕарытан барыыны үөскэтэллэр.

Икки өрүтү тэҥнээн биэрэн сөп түбэһиини үөскэтии үһүс, олоххо сөп түбэһэр быһаарыыны булунуу диэн ааттанар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан туохха барытыгар үһүс өрүтү булан туһаналларын үөскэтэрэ олоххо сайдыыны аҕалыы буолар. Хайа эрэ өрүт аһара баран хаалыыта ханнык эрэ сайдыы хамсааһынын аҕалар. Арай аһара халыйыыны үөскэттэҕинэ икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ үөскээн тахсара улахан хамсааһыҥҥа, уларыйыы кэлэригэр тириэрдэр. 

Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук дьоно ахсааннара аҕыйаан барара, сайдан, ахсааннара эбиллэн иһээччилэр өттүлэриттэн туоратыыга түбэһэллэригэр тириэрдэрэ үтүрүссүүнү, олорор сирдэрин былдьаһыыны үөскэтэр. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар сөбүлэһиини оҥорууну өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон олоххо киллэрэр кыахтаннахтарына сир саарын үрдүгэр эйэлэһиини олохтуохтарын сөп.

Киһи өйө-санаата сайдарынан бары оҥорор быһыыларыгар хайа да өрүтүн диэки халыйан хаалбакка, ортолорунан түбэһэр тэҥнэһиини үөскэтэр өрүтү булан туһанара табыллыыга тириэрдэр. (1,67).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.