О5ону иитии ирдэнэр

Билигин үөрэҕи аһара өрө тутарбытыттан сахалар оҕону иитии уонна үөрэтии диэн этиилэриттэн иитии диэнин букатын да быраҕан, хаалларан кэбиһэн сылдьабыт, арҕааҥҥы омуктары үтүктэн үөрэҕи эрэ өрө тутуу аһара баран сылдьар. Оҕону иитии диэни аҥардастыы аһатыы, көрүү-истии курдук саныы үөрэммиппит улахан сыыһа, иитии диэн тыл аан бастаан өй-санаа сайдыытын, мунньуллан иһиитин быһаарар. 

Иитии диэн өйдөбүл өйгө-санааҕа сыһыана ордук улахан. Оҕо бэйэтин өйө-санаата, салгын кута сайдан умнубат буолуор диэри ийэ кута иитиллэр, онтон салгыы улаатан истэҕинэ түргэнник сайдан иһэр салгын кута үөрэтиллэр диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэр.

Оҕону иитии киһи буолууга тириэрдэрин Б.Н.Попов суруйар: “Төрөппүт оҕону иитиигэ аҥардас аһатыынан уонна таҥыннарыынан бүппэккэ, өйүн-санаатын сайдыытыгар болҕомтотун уурара буоллар, иитии элбэх боппуруостара быһаарыллыах этилэр”. (1,12).

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэригэр ийэ кут эмиэ иитиллэр диэн этиллэр. Биһиги иитии диэн өйдөбүлү дириҥэтэн ылыннахпытына, бары дьиэ кыыллара иитиллэллэр. Киһиэхэ эрэ тиийбэт өйдөөх-санаалаах дьиэ кыылынан ыт буолар. Ыты иитиини сахалар былыр-былыргыттан сатыыллар. Ыкка тугу эмэ оҥоттороору гыннахха аан маҥнай ону оҥотторон баран манньа бэриллэр. Элбэхтэ хос-хос хатылаатахха ыт ити хамсаныыны сатыыр, умнубакка оҥорор буолар. Хас биирдии хамаанданы толороругар өр кэмҥэ элбэхтик хос-хос хатылаан, манньалаан үөрэтиллэр.

Кыра оҕону, бэйэтэ өссө өйдөөбөт эрдэҕинэ, 5 сааһыгар диэри эмиэ иитиллэр, тугу барытын хос-хос хатылаан оҥорорго үөрэтиллэр, ол аата үөрэтээччи хайдах оҥорорун курдук хамсаныылары үтүгүннэ-рэн оҥотторо үөрэтии, улахан киһи бэлэм билиититтэн быһалыы биэрэн иһиитэ иитии диэн буолар. Оҕо бу курдук быччыҥнарын хамсатан, өйү-санааны, үгэстэри үөскэтэн иҥэриниитэ ийэ кут диэн ааттанар уонна өй-санаа быһалыы иитиллэн биэриллэрин биллэрэр.

Улахан киһи оҕотун бэйэтин батыһыннара сылдьан тугу барытын “Мин курдук оҥор” диэн көрдөрөн, үтүгүннэрэн үөрэтэрин аата иитии диэн буолар. Бэйэ билиитин, тугу сатыырын, хайдах оҥорорун оҕоҕо үтүгүннэрэн, батыһыннаран үөрэтии, бэлэм билиини иҥэрэн биэрэн иһии иитии диэн ааттанан туттуллара эрэйиллэр.

Оҕоҕо ньуосканы уҥа илиигинэн маннык тут диэн туттаран биэрэн үөрэтии эмиэ иитии диэн ааттанар. Аһыырга олоппоско олорон эрэ мэниктээбэт, атаҕынан тэбиэлэммэт буолуу, таҥаһы таҥныы курдук хайаан да оҥоруллар үөрэхтэр бары иитиигэ киирсэллэр.

Тугу барытын улахан киһи, иитэр-үөрэтэр киһи оҥорорун курдук оҥорорго үтүктэн, батыһан үөрэнии ийэ куту иитии диэн ааттанар. Кыра оҕо бэйэтин өйө-санаата киириэн иннинэ бары үөрэҕэ барыта итинник көрүҥнээхтик ситиһилиннэхтэринэ уонна элбэх үчүгэй быһыылары оҥоро үөрэннэҕинэ, “Үчүгэй иитиилээх” оҕоҕо кубулуйар. Манна ордук киһини охсуолаабат, тэбиэлээбэт буолуу, биилээҕинэн, уһуктааҕынан сэрэнэн туттуу, бэрээдэги тутуһуу уонна туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэнии аан маҥнайгынан иҥэриллэрэ туһалаах.

Оҕо кыратыгар бэйэтин толкуйдуур, быһаарар өйө-санаата, салгын кута сайда илигинэ тугу оҥорбутуттан, хайдах хамсаммытыттан, олору хос-хос хатылаан оҥороруттан үгэс үөскээн өйүгэр-санаатыгар иҥэн иһэр. Бу иҥэн иһэр өй-санаа оҕо ийэ кутун үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ элбэх үчүгэй быһыылары оҥоро үөрэннэҕинэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатан элбэх үчүгэй быһыылары оҥоруон сөп. Сыыһа-халты туттубат буолуу, үөрүйэҕи үөскэтинии оҕоҕо ыл да үөскүү охсубат. Олус өр кэмҥэ утумнаахтык дьарыктаннахха, эти-сиини эрчийдэххэ эрэ үөрүйэх буолуу сыыйа үөскүүр.

Үөрүйэх буолбут эккэ-сииҥҥэ буор кут үөскээн олохсуйар. Буор кут диэн эти-сиини хамсатарга аналлаах ураты өй-санаа. Холобурга, элбэхтэ тымныыга сырыттахха тымныыны тулуйар үөрүйэх баар буолар. Тымныы киһи этигэр-сиинигэр дьайыытыттан киһи тириитэ хам тутуллан тымныыны киллэрбэт буолуор диэри эрчиллэр. Онтон үөрүйэҕэ суох эт-сиин тымныыга кыайан хам тутуллубакка, киһи тымныы көлөһүнэ тахса сырыттаҕына, сотору ыалдьыан сөп. Үлэҕэ үөрэнии, үөрүйэх буолуу эмиэ итинник, эти-сиини элбэхтик хамсатыыттан, үлэлээһинтэн сайдан эккэ-сииҥҥэ иҥэн иһэр.

Оҕо сайдан эбиллэн иһэр өйүн-санаатын сахалыы таҥара үөрэҕэ эрэ салайан таба суолу булларар. Кыра оҕону киһилии быһыыга иитиигэ-үөрэтиигэ сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин туһаныы өйүн-санаатын таба сайыннаран биэрэрэ туттулла сылдьыахтааҕын таба өйдөөн оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр бары сахалыы таҥара үөрэҕин туһаныахтара этэ. (1,12).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.