Демократия үөрэҕэ

Дьон-аймах сайдан-үүнэн, үөрэхтэрэ-билиилэрэ кэҥээн истэҕинэ биир киһи салайар былааһын кэтэх, куһаҕан өрүттэрэ арыллан тахсан иһэл­лэр. Салайар былааска тиксибит дьон аһара байыыларыттан, баайы-малы үллэстиигэ атыттары баттааһыннарыттан, атаҕастааһыннарыттан, туоратыыларыттан элбэх ахсааннаах үлэһиттэр сөбүлээбэттэрэ эбиллэн, мунньуллан иһэр кэмэ тиийэн кэлэр. Дьон уһун кэмнээх олохторун уоппутунан биир киһи салайар былааһа сыыйа-баайа туораан, демократия үөрэҕинэн, салайар былааһынан солбуллан биэрэн иһэрэ сайдан иһэр олох ситиһэр көрдөбүлэ буолар.

Үөрэҕи-билиини тарҕатан иһэр Европа уонна Хотугу Аме­рика сорох дойдулара биир киһи салайар былааһын ылан бырахпыттара, уларыппыттара хас да үйэлэр буола оҕуста, онтон Россияҕа 1991 сыллаахха эрэ тоталитарнай былаастан босхолонуу саҕаламмыта.

Билиҥҥи сайдыылаах дойдулар салайар былаастарын тутулун демок­ратияҕа олоҕурбут тутул диэн ааттыыллар. Бу демократия диэн өйдөбүл киһи киһиэхэ сыһыаныттан, хас биирдии киһи барыта тэҥ быраап­таахтар диэн быһаарыыга олоҕурар уонна салайар былааһы кэмэ кэллэҕинэ уларытыыны тутуһар. Билиҥҥи сай­дыылаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон олохторугар ордук сөп түбэһэриттэн элбэх дойдуларга тарҕанан, сайдыыны ситиһэн иһиигэ тириэрдэр.

Демократия тутулун сүрүн өйдөбүлүнэн дьон, омуктар бары, ол иһигэр дьахталлар эр киһини кытта тэҥнэр, тэҥ бырааптаахтар диэн ааҕаллар. Кинилэр өйдөрө-санаалара, үөрэҕи-билиини иҥэриниилэрэ эр дьонтон хаалсыбат, арай эттэрин-сииннэрин туспалара биллэр уратылары киллэрэрин наука эмиэ билинэр. Демократия үөрэҕэ диэн киһи киһиэхэ тэҥнэһиитин тутуһууттан сайдан тахсыбыт уонна онно тирэҕирэн салайааччылары уларытан иһиигэ ананар үөрэх буолар.

Үөрэх-билии сайдан барыыта дьахталлар эр дьонтон өйдөрүнэн-санааларынан хаалсыбаттарын кырдьык дакаастыыр. Учуонайдар, саҥаны айыыны оҥорооччулар дьахталлартан эмиэ элбэхтэр. Кэлин кэмҥэ дьахталлар эт-сиин өттүнэн эмиэ улаханнык хаалсыбаттарын бэйэлэрэ дакаастаан иһэллэр. Сутуругунан охсуһууга, ыараханы көтөҕүүгэ кытта киирсиилэрэ, армияҕа сулууспалааһыннара бу быһыы тэҥнэһиигэ  чугаһаан хаалыан сөбүн көрдөрөр.

Саха дьахталларын илин, кэлин кэбиһэр симэхтэрэ олус былыргы кэмнэргэ кэтиллэ сылдьыбыт тимир куйах уларыйан, кыччаан, тупсан киэргэлгэ кубулуйбута буолар. Оччотооҕу ыарахан иннэ-кэннэ биллибэт кэмнэргэ саха дьахталлара эр дьону кытта бииргэ куйах кэтэн кыргыһыыларга кыттар эбиттэрин уонна уустар талааннара улаханын, бу киэргэллэр бааллара быһааран биэрэллэр. Итини тэҥэ, кыахтаах тустааччылар, мас тардыһааччылар бааллара эмиэ биллэр.

Сахаларга “Ийэ ууһа” диэн өйдөбүл баара саха дьахталлара былыр­гыттан да эр дьонтон соччо хаалсыбаттарын бэлиэтиир. Былыргы кэмнэргэ ийэлэр улахан уустары баһылаан салайа сылдьыбыттарын, бу этии быһаарар. Сахалар уһун үйэлэрин тухары тоталитарнай режим, диктатура диэн былаас олус кытааппыт кэмнэригэр олоро сылдьыбыттарын олохторун кэпсээннэрэ бигэргэтэллэр. Улахан дойдулары салайааччылар Одун хаан, Чыҥыс хаан диэн таҥараҕа кубулуйбут баһылыктар эбиттэрэ хаан диэн ыраахтааҕыга тэҥнэһэр ааттарыттан, дуоһунастарыттан биллэ сылдьар. 

Соҕуруу быйаҥнаах дойдуларга олохсуйа сатаабыт саха дьоно олох ыараан, чиҥээн, тойоттор, атын омуктар ыган-хаайан бардахтарына, хоту киэҥ сирдэрин диэки сыҕарыйан, көһөн биэрэн иһэллэрэ. Нууччалар кэлиэхтэрин быдан иннинэ Тыгын тойон хам сабардаары ыган барыытыттан Ньырбачаан аймахтара Бүлүүгэ, Кээрэкээн ойуун Тааттаҕа көһөн барыылара былыргы кэпсээннэртэн биллэллэр.

Билигин “Ыал ийэтинэн” диэн этии олоххо эмиэ туттулла сылдьар. Хайа эрэ ыалларга ийэлэрэ ордук үлэһит, дьаһаллаах, билиитэ-көрүүтэ киэҥ буолан хааллаҕына, ыалы аҕа эрэ аҥардастыы баһылыахтаах диэн этиини кытта сөп түбэспэт балаһыанньа үөскээн тахсар. Кэлин, сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар үөрэҕи-билиини сабырыйа баһылааннар, элбэхтэр үрдүк үөрэхтэнэн ийэ баһыйан салайар ыаллара биһиэхэ билигин элбээтилэр, хайалара баһылаан салайарыттан тутулуга суох олус тапсан олорор ыаллар да үгүстэр. 

Эр дьон олоххо дьулуурдарын, сыалларын сүтэриилэрэ хайдах иитиллибиттэриттэн улахан тутулуктаах. Кэлин кэмҥэ эр дьон майгыларыгар уларыйыы киириитэ бэлэмҥэ, сынньалаҥнык сыл­дьыыга үөрэммиттэр, кыра эрдэхтэринэ уол оҕолорунан туһанан, олус атаахтык иитиллибиттэр элбэхтэринэн быһаарыллар. Оҕону аһара атаахтатан улаатыннарыы ахсааннара аҕыйаан истэҕинэ эбиллэн биэрэн иһэргэ тиийэрэ, ыаллар биир эмэ оҕолоннохторуна омук олоҕо туруга суох буолуу кэмигэр киирэн хааларын биллэрэр.

Ыал олоҕо уустук. Ийэ уонна аҕа майгылара утарыта харсыспакка, хардары-таары хайысхаланнахтарына өйдөһөллөрүгэр көмөлөөх диэн этэллэр. Хайалара эрэ ордук инициативалааҕын, салайар талааннааҕын биирдэһэ батыһара туһалыыр. Утарыта турар май­гылаах, мин эрэ этэрим таба диэн санаалаах, ураты бэйэмсэх дьон ыал буолан уһуннук олороллоро чахчы ыарахан, аныгы тулуура суох дьоҥҥо, аны кыаллыбат да суолга кубулуйуон сөбүн тэҥэ, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ буортуну, атаахтатыы диэки халыйыыны оҥорор. 

Билигин дойду оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ оҥорор сабыдыала кыччаата. Төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ бэйэлэрэ көрөн-истэн, билиилэригэр-көрүүлэригэр, төрөөбүт тылларыгар, өйдөрүгэр-санааларыгар, үлэлэригэр-хамнастарыгар иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Оҕону сахалыы саҥара үөрэтиигэ, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэриигэ ийэ бэйэтин ийэ, аҕатын аҕа, эбэтин эбэ, эһэтин эһэ диэн ааттаан оҕотугар ыҥыттара үөрэтэрэ ордук туһалаах. Бу тылларга саха буолуу өйө-санаата иҥэн сылдьар. Бэйэ өйүгэр-санаатыгар үөрэтии төрөппүт быһаччы сабыдыалынан, кини эрэ этиитинэн биир хайысхалаахтык барыыта тоталитарнай салайыыга сөп түбэһэн өйүн-санаатын сайдыытын төрөппүттэрин курдук буоларыгар тириэрдэр. 

Оҕолоро улаатан, этэ-сиинэ ситэн бэйэтэ туспа баран саҥа ыалы олохтуур кэмэ кэлиитигэр ыалга салайар былаас уларыйан, тоталитарнай дьаһайыы аны уурайан, демократия сокуона туттуллууга киирэрэ эрэ табыллар. Салайыы көрүҥэ уларыйан биэриитэ оҕо улаатан, өйө-санаата ситэн, киһи буолууну ситиспитин кэнниттэн, төрөппүттэрин кытта өйө-санаата, оҥорор быһыыта тэҥнэһэн, бэйэтэ эргэ тахсан эбэтэр ойох ылан атын ыалы үөскэтэн, туспа хаһаайыстыбаны тэрийэригэр олук ууран көмөлөһөр. 

Ыал буолан бииргэ олорууга дьон бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэллэ­рин таһынан олоххо интэриэстэрэ, көрдөбүллэрэ эмиэ биирэ ордук туһалаах. Ханнык баҕарар быһаарыыны ылыналларыгар иккиэн тэҥҥэ быһаарсан баран ха­йалара да барыстаах этиигэ сөбүлэстэхтэ-ринэ, кинилэр олох­торугар демократия төрүттэрэ баара биллэр.

Араас элбэх гороскуоптар да ыйыыларынан уонна билгэлээһин быһаарарынан дьон майгыларын уратыларынан, хаһан да бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттара салайар былааска сыһыаннарыттан быһаарыллан тахсар. Сорох эрчимнээх, күүстээх-күдэхтээх өттүлэрэ бэйэлэрэ салайыахтарын, баһылыахтарын, онтон сымнаҕас майгылаахтара салайтара, бэлэмҥэ сынньалаҥнык сылдьыахтарын баҕараллара икки аҥы арахсыыны үөскэтэн таһаарар. Хайа баҕарар дьон бөлөхтөрүгэр икки аҥы хайдыһыы син-биир баар буолар кыахтанар. Дьон бу икки аҥы бөлөхтөрүттэн хайалара ор­дук баһыйар даҕаны уопсай өй-санаа ол диэки салаллан барара хаач­чыллар.

Элбэх ыаллар, аймахтар холбоһоннор омугу үөскэтэллэр. Омуктар олохторо ыаллар олохторуттан үөскээн тахсаллар. Икки омук эйэлээхтик уһун кэмҥэ бииргэ олордохторуна кинилэр икки ардыларыгар икки тылынан саҥарар саҥа омук, бааһынайдар үөскээннэр сайдан, ахсааннара эбиллэн барар. Саҥа омук сайдан, күүһүрэн, ахсааннара эбиллэн атыттары сабырыйан барыытыгар кырдьаҕас омуктар эттэрэ-сииннэрэ мөлтүүр, кэхтэн бараллар, ахсааннара аҕыйыыр кэмэ тиийэн кэлэр. Маннык кэм тиийэн кэлиитигэр омуктар салайынар былаастара уларыйдаҕына табыллар. Сайдан иһиини ситиһэр саҥа үөскүүр омукка салайыыны туһаныы тоталитарнай тутулуктан демократияҕа уларыйан биэриитэ үгүстэр баҕа санааларыгар сөп түбэһэр кыахтанар.

Киһи барыта биир тэҥ өйдөнүүлэрэ-санааланыылара кыаллыбатыттан дьон олохторугар тоталитарнай уонна демократичнай диэн аатта­нар салайыныы көрүҥнэрэ хайалара эрэ кыратык баһыйан ылар кэмнэр­дээхтэрэ быһаарыллар уонна бу салайыныы көрүҥнэрэ кэмиттэн кэмигэр уларыйан, солбуйсан биэрэн истэхтэринэ, омук сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Бу быһаарыы саха дьоно олох үөрэҕин төрүтүн быһаарар этиилэригэр: “Туох барыта икки өрүттээх” диэҥҥэ эмиэ сөп түбэһэр. Икки өрүттэнэр салайар былаастар бэйэ-бэйэлэрин хардарыта солбуйсан биэрдэхтэринэ эрэ, олох сайдара ситиһиллэрэ кыаллар. Омук уһун үйэтин тухары, ол аата бириэмэтэ кэллэҕинэ салайар былааһа уларыйан, хайаан да солбуллан биэрэн истэхтэринэ эрэ, олоххо уларыйыылар киирэннэр салгыы сайдан иһэрэ хааччыллар. Омук саҥа сайдыытыгар тоталитарнай тииптээх салайыныы ордук сөп түбэһэр эбит, онтон күүһүрэн, сайдыыны ситиһэн, биир тэҥник олоҕун олорор кэмигэр киирдэҕинэ демократия былааһа сөп түбэһэрэ элбээн, дьахталлар салайыыга кыттыһан бараллара тиийэн кэлэр.

Олох өссө салҕанан истэҕинэ омук кырдьан мөлтөөн, эстэн, ахсааннара аҕыйаан барар кэмэ кэлэр. Омукка дьахталлар элбээн былааһы ылан, салайан барыыларыгар омук кырдьан, эстэн, саҥалыы үөскүүр кэмэ кэлэн иһэрэ быһаарыллар. Омук кырдьан, ахсаана аҕыйаан, эстэн иһэрин күүһүлээн тохтото, күүһүрдэ сатааһын үөскээһинэ өссө ордук күүстээх, кытаанах тоталитарнай, диктаторскай режим эргийэн кэлиитигэр тириэрдиэн сөп. Билигин саҥа үйэҕэ кырдьыбыт, мөлтөөбүт нуучча омуга маннык күүһүрдэн биэрии кэмигэр киирэн Россия атын дойдулары кытта тапсыбата сэриинэн суоһурҕанарын улаатыннаран атыттарга кутталы оҥорор.

Урукку үлэлэрбитигэр быһаарбыппыт курдук омук үйэтэ тоҕус үйэттэн улаханнык ордубат. Бу кэмтэн сайдар, үүнэр, күүһүрэр кэмэ үс үйэни ылар, үс үйэ устата олоҕун биир тэҥник олорор, сайдыыны ситиһэр, онтон мөлтүүр, ахсыыр кэмэ үс үйэттэн ордуон сөп. Омук сайдан иһиитэ үс үйэттэн ор­дук кэмҥэ салҕанан баран иһэринэн салайар былаас уларыйан ылар кэмэ, үстүү үйэнэн, хас да уонунан көлүөнэлэр солбуллубуттарын кэнниттэн кэлэр. Бу улары­йыылары, омук сайдан иһиитин эбэтэр мөлтөөһүнүн кэмин биир көлүөнэ дьон табан быһаараллара олус уустук. Арай маннык быһаарыыны чуолкайдыырга омуктар олохторун ос­туоруйаларын дириҥник үөрэтии, омук саҥа үөскээһинин, сайдыытын уонна мөл­төөһүнүн кэмнэрэ бэйэ-бэйэлэрин хардары-таары солбуйсан салгыы кэлэн иһэллэрин ырытыы туһалыыр. Аныгы сайдыылаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт салайааччылар, хайа омуктар сайдыы ханнык кэмигэр киирэн олороллорун чуолкайдык быһааран, бэйэ-бэйэлэригэр харыстабыллаахтык, сэрэхтээхтик сыһыаннаһан эйэни олохтуохтарын сөп. 

Салайар былаас кэмиттэн кэмигэр эйэлээхтик уларыйан биэриитин демократия үөрэҕэ бары бүттүүн быыбардары туһанан ситиһэриттэн олоххо сайдыыны төрүттээччи, салайааччы буолар. (1,52).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.