open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коркин Дмитрий Петрович

**Дмитрий Петрович Коркин** (05.09.1928, Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 22.02.1984) — Саха Сиригэр тустуу сайдыытыгар сүҥкэн өҥөнү киллэрбит киһи. 

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүт. Алта саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалан, Лазаревтар диэн ырааҕынан аймах дьонугар иитиллибитэ. Сэрии сылларыгар Булуҥ оройуонугар көспүттэр. Сэттэ кылаастаах Бороҕон оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан спордунан үлүһүйэн дьарыктаммыт. Лазаревтар Дьокуускайга көспүттэригэр 2 №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ, гимнастика уонна бокс секцияларыгар дьарыктаммыт, многоборьеҕа куорат үөрэнээччилэрин ортолоругар үстэ чемпионнабыт.
* 1956 сыллаахха А. И. Герцен аатынан Ленинградтааҕы педагогическай институту нуучча тылын уонна литературатын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1956 сылтан Одьулуун аҕыс кылаастаах оскуолатыгар, Чурапчытааҕы оскуола-интернатка үлэлээбит.
* 1963 сыл күһүнүттэн — көҥүл тустууга тренер-педагогунан үлэлээбит.

Тыа сиригэр, спортивнай инвентарь, сөптөөх усулуобуйа, медицинскэй кэтээн көрүү суох бириэмэтигэр, кини үс олимпиеһы бэлэмнээн таһаарбыта (Р. Дмитриев, П. Пинигин, А. Иванов). Учуонай быһыытынан саҥа үөрэтэр-эрчийэр ньыманы баһылаабыта. Эрдэ нэдиэлэҕэ 3—4 эрчиллии ыытыллар эбит буоллаҕына, Коркин Д. П. үрдүк көрдөрүүнү ситиһээри күннэтэ 2—3 дьарыктыыра. 
Бугүҥҥү күҥҥэ бу ньыманан олимпиецтары спорт бары көрүҥэр эрчийэллэр. Дмитрий Петрович научнай үлэһит быһыытынан хаста да Бүтүн Союзтааҕы физкультура институтун чинчийэр киинигэр «Үрдүк кылаастаах спортсменнары аныгы үйэҕэ хайдах бэлэмниэххэ сөбүй?» диэн темаҕа дакылаат ааҕа бара сылдьыбыт.

1984 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр өлбүт. 

Д. П. Коркин туһунан үгүс кинигэ, брошюра, ахтыы таҕыста, ол эрээри үөрэппит маастарыстыбатын туһунан дириҥ научнай ырытыы сурулла илик. 2003 с. бэс ыйын 11-с күнүгэр Президент В. А. Штыров физкультура, спорт эйгэтигэр Д. П. Коркин

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* ССРС үтүөлээх тренерэ
* РСФСР үтүөлээх тренерэ
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* Октябрьскай Революция уордьанын кавалера
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
* «Ыччат сүбэһитэ»  ытык аат (1977)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1972)
* Кытаанах нэһилиэгин ытык киһитэ 

## Аатын үйэтитии
* Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар Д. П. Коркин аата сүктэриллибит  (1991).
* Олоро сылдьыбыт дьиэтигэр түмэл тэриллибит (1988).
* Д. П. Коркин аатынан физкультураҕа уонна спортка Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтэ олохтоммут (2003).
* 2003 сыллаахха Д. П. Коркин аатынан спортка албан аат Түмэлэ аһыллыбыт.
* 2007 сылтан Дьокуускайга көҥүл тустууга норуоттар ыккардыларынааҕы куотаталаһыы ыытыллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Саха ыалын халандаара — 2009
* Федерация спортивной борьбы Республики Саха (Якутия): Коркин Дмитрий Петрович
* Дмитрий Петрович Коркин — великий тренер, педагог, исследователь 
* ГОУ РС(Я) «Чурапчинская республиканская спортивная средняя общеобразовательная школа-интернат имени Д. П. Коркина»: История развития и спортивные достижения отделения вольной борьбы
Этэрикээн силбэһиитэ

**Этэрикээн силбэһиитэ.** Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыылар икки ардыларынааҕы силбэһии. Кэтитэ 20 км. Устата 50 км. Сырыынньа кытыллардаах. Дириҥэ 5 - 8 м. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. 1759 сыллахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Этэрикээн арыйбыта. XVIII үйэ 60-с сылларыгар кини аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ

thumb|200px|Миитэрэй Лаптев силбэһиитин көрдөрөр хаарта
**Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ.** Материк кытылын уонна Улахан Ляхов арыытын икки ардыларынан силбэһии. Кэтитэ 60км. XVII үйэ 40 сылларыгар нуучча быйҕалынан сылдьааччылар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Санников силбэһиитэ

**Санников силбэһиитэ.** Олгуйдаах арыы уонна Ляхов кыра арыыта икки ардыларынан силбэһии. Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалы холбуур. Кэтитэ саамай синньигэс өртүгэр 55 км. Дириҥэ 10 — 20 м кэриҥэ. 1773 сыллаахха түүлээҕинэн эргинэр саха промышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта. 1809—1811 сыллардаахха силбэһии хотугу кытылын чинчийбит Дьаакып Санников аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Сэттэ Дабаан, сис

**Сэттэ Дабаан сис.** Верхоянскай сис соҕуруу өттүгэр салҕыыр сис. Хотуттан соҕуруу диэкки Томпо өрүстэн Ааллаах Үүн өрүс улахан тоҕойугар диэри сытар. Уһуна 250 км. Үрдүгэ 1888 м тиийэр. Хайа боруодата үксүнэн известняк. Тиит мас ойуура, муора таһымыттан үрдээн истэҕин аайы болбукта уонна хайа туундарата. Өрүстэр хочолоругар тэтиҥ уонна иирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Лаптевтар байҕаллара

**Лаптевтар байҕаллара** диэн Хоту океан кытыы байҕала. Таймыыр тумул арыы уонна Хоту Сир арыылар арҕаа өртүнэн, Саҥа Сибиир арыылара илин өртүнэн. 
Иэнэ 662 000 км². Орто дьириҥэ 50 м. кэриҥэ, саамай дьириҥ сирэ 3385 м. Бөдөҥ хомолор: Хатанга хомото, Өлөөн хомото, Фаддей хомото, Мария Прончищева хомото, Буор Хайа хомо. Байҕал арҕаа өртүгэр элбэх арыылардаах. Байҕалга түһэр өрүстэр: Хатанга, Анаабыр, Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы. Сыл улахан аҕара уута тоҥ. Сүрүн муора порда — Тиксии.

Байҕал Лаптев Д.Я. уонна Лаптев Х.П. ааттарынан ааттаммыт, маҥнайгы аата Норденшельд байҕала диэн этэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* Словарь современных географических названий,
* *Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Күөл

thumb|right|220px|Күөл
[thumb|right|220px|Blowdown Lake in the mountains near [Pemberton, British Columbia]]
[thumb|right|220px|[Oeschinen Lake in the Swiss Alps]]
[right|thumb|220px|The [Seven Rila Lakes are a group of glacial lakes in the Bulgarian Rila mountains]]

**Күөл** — муораны кытта бэйэтинэн силбэспэт уу түөлбэтэ. Күөл хотоолун үөскээһинэ араас буолар: *тектоникаттан* — сир хаҕын быстыылара; *ледниктэн* — ледник рельебин хотооллоро; *лиманнар* — муораттан быстыбыт түөлбэлэр; *[[элгээн]]нэр* — өрүс эргэ үөстэрин быстаҕас тара; ''термокарстан'' — сир аннынааҕы муус ууллан, ньуур сууллуута; ''карстан'' — суураллар боруодалар суох буолбуттарыттан ньуур намтааһына; *быһыттан* — киһи оҥорбут эбэтэр айылҕаҕа эниэ сиҥнэн үөскэппит быһыттааһына. Ууларын эрэ сииминэн *бүтэй* уонна *сүүрээннээх күөллэр* бааллар. Итинтэн да атын классификациялар баар буолуохтарын сөп. Аан дойдуга күөллэр иэннэрэ 2,1 мөл.  км² (күөллээҕэ — 1,4 %). Саамай киэҥ күөл — Каспий муората, саамай дириҥ — Байкал.

Так как: куль, кёль, кел, гёль, кул (түүр.); кул (тадж.); гёль (перс); кул (хинди); гуэлъ (адыг.) — күөл; хель (был. кэриэй) — муора.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Өлүөхүмэ (куорат)

thumb|100px|Өлүөхүмэ дьаралыга
500px|thumb|right|

**Өлүөхүмэ** (был. **[[Аанньах|Аанньаах]]**) диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Өлүөхүмэ улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 8813 к. (2008). Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар, Дьокуускайтан 530 км.

## Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).

## Куораттан төрүттээхтэр
* 1936 сыл сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүтэ Борисов Спартак Степанович — Саха сирин политига
* 1937 сыл сэтинньи 18 күнүгэр төрөөбүтэ Крымскай Гермоген Филиппович, академик, 1988—1992 сыллардаахха Саха Сиринээҕи Билим киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.


Билэ:Олекминск_панорама.JPG|Өлүөхүмэ панорамата
Билэ:Олекминск.JPG|Өлүөхүмэ. Куорат уулуссата


## Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.

## Быһаарыылар
Сир ортотунааҕы байҕал

**Сир ортотунааҕы байҕал** диэн Атлантик океан байҕала, Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар баар. Иэнэ 2.5 млн км².

Сир ортотунааҕы байҕал устун былыр былыргыттан эргиэн уонна култуура ситимнэрэ ааhаллара. Байҕал тула эргиннэрэ былыргы култууралар үөскээбит сирдэрэ буолаллар: Месопотамия, Былыргы Эгипет, Финикия, Картаген, Былыргы Греция, Левант, Былыргы Ром уонна Маурдар.
Хара байҕал

**Хара байҕал** диэн ис байҕал, соҕуруулуу-илин Эуропа, Хапхаас уонна Турция икки ардыларыгар баар. Элбэх улахан өрүстэр, ол курдук Дон, Дунай уонна Днепр Хара байҕалга түһэллэр. Атлантическай океаны кытта Средиземнай уонна Эгейскай байҕаллар нөҥүө холбоһуллубут. Атлантик океан бассейныгар киирсэр. Иэнэ 436,400 км², ордук дириҥэ 2,212 м уонна сабардама 547,000 км³.

Байҕал кытылларыгар Арассыыйа, Украина, Румыния, Болгария, Турция уонна Грузия сыталлар. Ледниковай период биримэтигэр Хара байҕал тууһа суох уулаах күөл этэ.
Кариб байҕала

**Кариб байҕала** Атлантик океан уонна Мексика хомотун икки ардыларыгар баар. Кариб байҕала иэнинэн аан дойду ордук улахан байҕала (2,754,000 км²).
Каспий байҕала

thumb|200px|Каспий байҕала
**Каспий байҕала** диэн Сир ордук улахан күөлэ. Иэнэ 371,000 км2 уонна сабардама 78,200 км3.

## Быһаарыылар
Улахан Харгыс Арыылар

**Улахан Харгыс Арыылар** диэн аан дойду ордук элбэх корал арыылара. 2 900 туспа рифтартан уонна 900 арыылартан турар. Уhуна 2 600 км уонна иэнэ 344 400 км2. Риф Корал байҕалыгар, Аустралия хотугулуу-илин кытылын аттыгар сыталлар.
Балтика байҕала

**Балтика байҕала** — судургутук Балтика диэн Хоту Дьобуруопа ис байҕала. Иэнэ 377,000 км² уонна сабардама 21,000 км³.
Улуу күөллэр

[thumb|350px|right|Улуу күөллэр [аргыс|аргыстан хаартыскалара.]]

**Улуу күөллэр** (ааҥллыы *Great Lakes*) диэн Хоту Америка илинигэр, Канада уонна АХШ кирбиhиилэригэр баар ньулуун уулаах күөллэр бөлөхтөрө. Биэс улахан күөл: Үөһээ, Мичиган, Һурон, Эри уонна Онтарио. Холбоhуктаах Штаттарга Улуу күөллэр регионнарын ардыгар Үһүс кытыл диэн ааттыыллар.
Алдан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Алдан (куорат)
* Алдан (өрүс)
* Алдан улууһа
* Алдан (Таатта) - Таатта улууһун нэһилиэгэ
* Өссө көр: Уус-Алдан улууһа
Гималаай хайалара

**Хималайа** (, , «хаар сирэ», , , ) диэн Соҕуруу Азияҕа баар аан дойдуга саамай үрдүк хайа сиhэ. Индия субконтиненын хоту сытар Тибет хаптал хайатыттан араарар.

Сискэ 7300 м үрдүк 30 хайа баар, олор истэригэр Дьомолууҥма. Хималай илинтэн арҕааҥа дылы 2400 м усталаах, иэнэ 595 000 км². 

Хайалар тарыҥнарыттан 19 бөдөҥ өрүс саҕаланар, олор истэригэр Инд, Ганг уонна Брахмапутра.

[right|thumb|300px|[Cho Oyu, Nepal ]]
[thumb|300px|right|[Perspective (visual)|Perspective view of the Himalayas and Mount Everest as seen from space looking south-south-east from over the Tibetan Plateau.]]
Геденштром хомото

**Геденштром хомото** — Бунге сирин уонна Фаддеев арыытын араарар хомо. 1821 - 1822 сыллардаахха Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедиция арыйбыта. Саҥа Сибиир арыылары чинчийбит Геденштром М.М. аата иҥэриллибитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Нил

**Нил** диэн Африкаҕа баар, аан дойду ордук уhун өрүһэ. Икки сүрүн салаалаах: Үрүҥ Нил уонна Күөх Нил.
Альпа хайалара

**Альпа**, **Альпа хайалара** эбэтэр **Альпалар**  (, , , , ) — Европаҕа бүтүннүү сытар хайа систэриттэн ордук уһуннара уонна үрдүктэрэ. Илин Австрияттан уонна Словенияттан, Италия, Швейцария, Лихтенштайн уонна Германия устун, арҕаа Францияҕа диэри тайаан сытар. Альпалар ордук үрдүк чыпчааллара Мон Блан (4,808 м).
Уус Куйга

400px|thumb|right|Уус Куйга Усуйаана улууһун каартатыгар
**Уус Куйга**. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Дьааҥы өрүс уҥа кытылыгар турар. 

Улуус кииниттэн 262 км. 50 сыллардаахха өрүс бириистэн бөһүөлэгинэн төрүттэммитэ. 

1967 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕи биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтин ахсаана 5348 киһи этэ, билигин 1366 киһи (2009 с.) олорор. 

Бириистэн, суолу тутар уонна транспортнай предприятиелэр, аэропорт. 

Усуйаана уонна Үөһээ Дьааҥы улуусатын таһаҕаһы тиэйииннэн хааччыйар. 

Күчүс диэн көмүс хостуур сири хааччыйр геологтар экспедициялара. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Депутатскай

400px|thumb|right|Депутатскай Усуйаана улууһун каартатыгар

**Депутатскай**. Бөһүөлэк, Усуйаана улууһун киинэ. 

Силээннээх сиһин кытыытыгар турар. Дьокуускайтан салгынынан 1025 км. 

Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хорҕолдьуну хостуур сиргэ төрүттэмитэ. 

1958 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 1989 сыллаҕы биэрэпэһинэн нэһилиэнньэтэ 13481 киһи этэ. Билигин 3103 киһи (2009 с.) олорор.Омугунан 40%-сахалар,30%-нууччалар,10%-эбээннэр,10%-украинецтар,атыттара молдованнар,дагестанецтар,осетиннар,кыргыыстар,татаардар. 

Хорҕолдьуну уонна көмүһү хостуур тэрилтэлэр. 

Орто уонна оҕо музыкальнай оскуолалара бааллар. Кулууп, балыыһа баар. Аэропорт. Нэдиэлэҕэ үстэ Ан-24 көтөр аал сылдьар.
Баһылык Михай Анатолий Григорьевич-РФ физкультураҕа туйгуна, көҥүл тустууга ССРС маастара, солбуйааччы Таразанова Галина Николаевна.
400px|thumb|left|Депутатскай халлан куйаартан көстүүтэ



## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Власово

**Власово**. Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт бөһүөлэк. 

XX үйэ 60-с сылларыгар улуус кииниттэн 457 км тэйиччи сытар сиргэ төрүттэммитэ. 1973 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 

Нэһилиэнньэ сүрүн дьарыга көмүс хостуур промышленноһа этэ. Орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа баар этэ. 

1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 2087 киһи олоро сылдьыбыта. 

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 1998 сыл от ыйын 10 күннээҕи уураҕынан бөһүөлэк учуоттан сотуллубута.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Нижнеянскай

400px|thumb|right|Нижнеянскай Усуйаана улууһун каартатыгар

**Нижнеянскай**. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 612 км. ыраах Дьааҥы өрүс дельтатыгар турар. 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтэ 3005 киһигэ тиийэ сылдьыбыта. 

Билигин 386 киһи (2009 с.) олорор. Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр өрүc пордунааҕы бөһүөлэк курдук тэриллибитэ. 1971 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. 

Өрүс порда, автотранспортнай тэрилтэ, Аал өрөмүөннүүр сыах. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар.
## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
400px|thumb|left|Нижнеянскай халлаан куйаартан көстүүтэ
Ленскэй улууһа

**Ленскэй улууһа** — Саха Сирэ улууһа.

## Демография

2007 сылга киһитин ахсаана улуус 38166 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн киһитин ахсаана 38669 киһи этэ, омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3944 киһи (10,20%), нууччалар — 30162 киһи (78,00%), украиннар — 1472 киһи (3,81%), татаардар — 512 киһи (1,32%) уонна атын омуктар — 2579 киһи (6,67%).

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
 

## Үөрэҕирии
Муома улууһа

**Муома улууһа** — Саха Сирэ улууһа.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4738 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 3290 киһи (70,01%), эбээннэр — 781 киһи (16,62%), нууччалар — 429 киһи (9,13%), эбэҥкилэр — 42 киһи (0,89%), украйыыннар — 38 киһи (0,81%), дьүкээбиллэр - 16 киһи (0,34%) уонна атын омуктар — 103 киһи (2,19%).

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Муома улууһун каартата 


## Үөрэҕирии

## Өссө маны көр
* Мома - колыбель эвенской литературы и культуры
Үөһээ Халыма улууһа

**Үөһээ Халыма улууһа** — Саха Сирэ улууһа.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5243 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1463 киһи (25,88%), нууччалар — 2999 киһи (53,05%), украйыыннар — 318 киһи (5,63%), дьүкээбиллэр - 304 киһи (5,38%), эбээннэр — 269 киһи (4,76%) уонна атын омуктар — 300 киһи (5,30%).

400px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
400px|thumb|right|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Үөһээ Халыма улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох)

 

## Үөрэҕирии
Эдьигээн улууһа

**Эдьигээн улууһа** — Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ — Эдьигээн.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 4273 киһи.
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1445 киһи (33,51 %), эбэҥкилэр — 2046 киһи (47,45 %), нууччалар — 619 киһи (14,36 %), эбээннэр — 63 киһи (1,46 %), украйыыннар — 52 киһи (1,21 %) уонна атын омуктар — 87 киһи (2,02 %).

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана



## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Эдьигээн улууһун каартата

## Үөрэҕирии
Кембрий

**Кембрий (Кембрий үйэтэ, Кембрий системата)** — геология периода, мантан Палеозой саҕаланар. 538,8±0,2 млн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 485,4±1,9 млн сыл нөҥүө бүппүтэ, устата 51-57 млн сыл кэриҥэ. 

Кембрий системата аан маҥнай 1835 сыллахха аҥгл чинчийээччи Седжвик А. киллэрбитэ уонна Уэльс латыын тылынан Cambria ааттаммыта. 

Кини кембрий 3 отделга араарбыта. Аан дойдутааҕы стратиграфияҕа хамыыһыйата төрдүс отделы киллэриэххэ диэбитэ.
## Кембрий бытарытыылара
300px|thumb|right|Кембрий периодтааҕы таастыйбыт трилобит
Кембрий 3 отделга, 4 надъяруска уонна 10 яруска арахсар:

Хоту Америкаҕа уөһээҥҥи кембрий атыннык арахсар, манна 3 яруһу араараллар:
* Дресбах яруһа
* Франкон яруһа
* Тремиаелей яруһа

## Быһаарыылар
Чокуурдаах

400px|thumb|right|Чокуурдаах Аллайыаха улууһун каартатыгар 
400px|thumb|right|Чокуурдаах куйаартан көстүүтэ
400px|thumb|left|Чокуурдаах бөһүөлэк көстүүтэ

**Чокуурдаах**. Бөһүөлэк, Аллайыаха улууһун киинэ. Индигир хаҥас кытылыгар  Дьокуускайтан 1360 км. сиргэ турар. Нэһилиэнньэ ахсаана 2 147 киһи (2009 с.) Бириистэн, балыгы таҥастыыр завод. Орто уонна музыкальнай оскуола, кулууп, балыыһа. Котенко В.Д. пааматынньыга.

## Килиимэтэ

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Владимир Путин

**Владимир Владимирович Путин** (Алтынньы 7, 1952, Ленинград, Советскай Союз) — госудаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Арассыыйа 2012 сылтан 4-үс бэрэсидьиэнэ, 2008–2012 сылларга премьер-миниистирэ, 2000–2008 сылларга 2-ис бэрэсидьиэнэ уонна Биир ньыгыл Арассыыйа партия баhылыга.

## Олоҕо
1983 сыл от ыйын 28 күнүгэр Путина Людмила Александровнаны кытта дьиэ кэргэн буолбуттар. Икки оҕолоох: Мария (1985 сыллахха төрөөбүт) уонна Катерина (1986 сыллаахха). 

2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр Россия-24 каналга Владимир уонна Людмила Путиннар арахсалларын туһунан иһитиннэрбитэр. 2014 сыллаахха Путин пресс-секретара Дмитрий Песков этэринэн номнуо ситэриллибит

## Өссө маны көр
* Путинизм
* Рашизм
Дмитрий Медведев

**Дмитрий Анатольевич Медведев** (14 балаҕан ыйа 1965) диэн Арассыыйа президенэ, 7 ыам ыйыгар 2008 с. инаугурацияламмыта. 2 кулун тутарга 2008 с. буолбут президент талыытыгар 70% тахса куолаhы ылан кыайбыта.

## Быһаарыылар
Багдад

**Багдад** (араб. بغداد‎Baġdād) диэн Ирак киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 6.5 млн к. Орто Илин улаханынан үһүс куората, Каир уонна Тегеран кэннилэриттэн. Тигрис өрүскэ турар.
Анаабыр, тамах

**Анаабыр тамаҕа.** Анаабыр өрүс төрдө намтаабытын иһин муора уута ылбыт сирэ. Устата 24 км., кэтитэ 5 - 7 км. Элбэх чэйдээх. Хотугу өртүгэр Анаабыр хомотугар кубулуйар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ираак

**Ираак Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арҕаа Азияҕа баар дойду. 

Загрос хайаларын хотугулуу-арҕаа, Сирия кумах куйаарын илин уонна Араб кумах куйаарын хоту өттүлэригэр баар. Кирбиилэhэр Кувейтыын уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу, Иорданиялыын арҕаа, Сириялыын хотугулуу-арҕаа, Түркийэлиин хоту уонна Иранныын илин. Перс хомотугар 58 км уhуннаах кытыл линиялаах. Икки сүрүн өрүстэр Тигрис уонна Эуфрат.

Ираак киин куората, Багдад, дойду ортокулуу-илин өттүгэр баар. Ираак баай историята былыргы Месопотамияттан саҕаланар. Тигрис уонна Эуфрат икки ардыларынааҕы регион цивилизация уонна сурук-бичик үөскээбит сирдэрэ буолар. Уhун историятын тухары, Ираак Аккад, Ассирия, Бабилон уонна Аббасид империяларын киинэ уонна Ахеменид, Македония, Ром, Сасанид, Расидин, Умаййад, Монгол, Осман уонна британия империяларын чаастара буола сылдьыбыта.

## Эбии маны көр
* Ираак бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
«Заря» силбэһиитэ

**«Заря» силбэһиитэ.** Олгуйдаах уонна Бельков арыыларын (Саҥа Сибиир арыылара) икки ардыларынан сытар силбэһии. Кэтитэ 40 км. 1900 - 1903 сыллардаахха Толль Э.В. салалталаах полярнай экспедиция «Заря» диэн хараабылын аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анаабыр хомото

**Анаабыр хомото.** Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу арҕаа өртүгэр материк уонна Нордвик тумул арыы  икки ардынан сытар. Материкка 67 км. киирэр. Дьириҥэ 7 - 9 м. Соҕуруу өртүгэр Анаабыр тамаҕар кубулуйар. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Благовещенскай силбэһии

**Благовещенскай силбэһии.** Саҥа Сибиир уонна Фаддеев (Саҥа Сибиир арыылара) арыыларын икки ардыларыгар сытар силбэһии. Кэтитэ 48 км. тиийэр. 1809 - 1811 сыллардаахха Геденштром М.М. экспедицията арыйбыта уонна таҥара бырааһынньыгын аата (Благовещение, муус устар 7 күнэ) иҥэриллибитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Токо

300px|thumb|right|Улахан Токо күөл куйаартан көстүүтэ
**Улахан Токо.** Токо Становигын сиһин хотугу эниэтигэр Учур өрүс тардыытыгар сытар күөл. 

Тектоника сабыдыаллах үөскээбит. Муора таһымыттан 903 м. Тардыытын иэнэ 919 кв.км. 

Бэйэтин иэнэ 82,6 кв.км. Устата 15 км, кэтитэ 7,5 км. Дьириҥэ 80 м. тиийэр. 

Күөлтэн Мулам үрэх тахсар. Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыгынан баай.

Күһүн уонна саас ааһан иһэр көтөр үөрэ тохтоон сынньанар сирэ. 
## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай

500px|thumb|right|Быковскай нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар
**Быковскай**. Булуҥ улууһугар баар сэлиэнньэ, Быковскай нэһилиэк киинэ. Быыковскай, тумул арыы хотугу уһугар улуус кииниттэн 80 км. сиргэ сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 473 киһи (2007 с.). 1943 сыллаахха балык завода тутуллубутугар үөскээбит. 1943 сылтан 1999 сылга дылы рабочай бөһүөлэк статустаах этэ. Орто оскуола, кулууп, медпункт баар. Нэһилиэнньэ дьарыга балыктааһын.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай, хос үөс

**Быковскай**. Өлүөнэ төрдүгэр баар хос үөс. Лаптевтар байҕалларыгар түһэр. Устата 106 км. Өлүөнэ уутун 30% бу хос үөһүнэн устар. Аал сырыыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Спорт

[thumb|300px|right|Оҕолор [футбол|футболлууллар. Хамаанда спорда дьон хардарыта дьайсыытын олохтуур.]]
**Спорт** диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр.

Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле — общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности.

## Хайысха

* Илиҥҥи муударас-элбэх аныгы чэбдигирдэр дьарыктарга олоҕуран илин духуобунай, медитативнай уонна бойобуой практика сыталлар. Бу эт- сиин, духуобунас уонна сөптөөх тыынынан сайдар. Эти- хааны эрчийии медитациялары уонна тыын гимнастиканы кытта холбоһуон сөп.
* Йога-фитнес биллэр көрүҥэ биһиэхэ Индия үөрэтииттэн кэлбит. Ас- үөл туолуута координацияҕа уонна опорнай- хамсатыылаах аппаракка туттуллар. Ол да буоллар, тренер оҕо төрөөһүнүн проблемаларыгар проблеманы дириҥэтэн быһаарарга программаны кичэйэн үлэлиэхтээх. Аныгы фитнес бу көрүҥэ стресстэри утары охсуһууга көдьүүстээх.
* Пилатес — ментальнай фитнес хайысхата, кини аатын ааттаппыт Физическэй эрчиллиилэр тиһиктэрэ эт- сиин имигэс буолуутун тупсарыыга, кутуйахтары уонна организмы бөҕөргөтүүгэ туһуламмыт плаварнай хамсааһыннартан комплекс буолар. Дьарыктаах буолуу процеһыгар бөдөҥ ньуур быччыҥнар эрэ буолбакка, кыра да дириҥ, ураты ньыманы, анал эрчиллиини эрэйэр дьон үлэлииллэр. Араас эчэйии кэнниттэн чөлүгэр түһэрии, пилатес- чөлүгэр түһэрии средство араас эчэйии кэнниттэн алдьаныы, алдьатыы.
* Фитнес- йога-былыргы гимнастика уонна чөл олоҕу интеграциялааһын, аныгы көрүүттэн. Уруоктар түмүллэллэр, сүрүннээн, эти- сиини сөпкө толорууга уонна уопсай эрчиллиигэ.
* Фитбокс-аэробикаҕа уонна тайскай боксаҕа холбоһор. Ритмнээх музыканы өйөөн, спортсмен үрдүк тэтими тутуһан боксер грузатын охсуутун оҥорор-эрчиллиилэри толорон илии- атах да тардыһаллар.

## Өссө маны көр
* Спортинг

## Быһаарыылар
Телесериал

**Телесериал** (кылгастык **сериал**) диэн телевидениеҕа көстөр тус туспа эпизодтартан турар киинэ оҥоhуу.

## Холобурдара
* Санта Барбара
Олимпия оонньуулара

[250px|thumb|Биэс [Олимпия бэhилэхтэрэ.]]
**Олимпия оонньуулара** диэн омуктар икки ардыларынааҕы элбэх спорт көрүҥнэрдээх күрэхтэhиилэр. Олимпия оонньуулара икки көлүөнэлээхтэр. Бастакынан буолаллар Былыргы Грецияҕа Олимпияҕа ыытыллар Былыргы Олимпия оонньуулара. Иккиhэ Аныгы Олимпия оонньуулара буолаллар, кинилэр аан бастаан 1896 с. Греция киин куоратыгар Атинаҕа ыытыллыбыттара. Кинилэри Эвангелос Заппас диэн грек филантроба үбүлээбитэ. Олимпия оонньуулара түөрт сылга биирдэ ыытыллаллар, кинилэр сайыҥҥыларга уонна кыhыҥҥыларга арахсаллар. Параолимпия оонньуулара уонна Ыччат Олимпия оонньуулара Олимпия Хамсааhыныгар киирэллэр.

Омуктар Икки Ардыларынааҕы Олимпия Комитета (ООК) 1894 с. тэриллибитэ, тэрийээччитэ Пьер де Кубертен. ООК "Олимпия Хамсааhынын" тутаах органа, аан дойду спорт федерацияларын бииргэ түмэр уонна Оонньуулары тэрийиинэн дьарыктанар. Олимпия оонньууларын девиhа: Citius, Altius, Fortius (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ).
Бэрдьигэстээх

400px|thumb|right|Бэрдьигэстээх нэһилиэк Горнай улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Бэрдигэстээххэ Дьокуускай өртүттэн киирии
**Бэрдьигэстээх** диэн Горнай улууһун киинэ. 6 387 киһи олорор. Дьокуускайтан 184 км ыраах турар. Олохтоохтортон 95% сахалар, 2% нууччалар, 1% хоту аҕыйах ахсааннаах омуктара, 2% соҕуруу дойдулартан кэлбит омуктар (Азербайдьан уо.д.а.).

## Нэһилиэктэн төтүттээхтэр
* 1923 сыллаахха төрөөбүтэ Павлов Семён Павлович - Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.
* 1930 сыл алтынньы 14 күнүгэр *Маайга* төрөөбүтэ Мохначевская Мария Васильевна, култуура үтүөлээх үлэһитэ.
* 1940 сыл от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ Олбутцева Елена Дмитриевна — мелодист.
* 1948 сыл муус устар 15 күнүгэр төрөөбүтэ Брагина Дарья Григорьевна — историческай билим доктора.
* 1949 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ Лукина Ангелина Григорьевна, искусствоведение доктора.
Citius, Altius, Fortius

**Citius, Altius, Fortius** (лат. Түргэнник, Үрдүктүк, Күүскэ) диэн Олимпия оонньууларын девиhа. Аан бастаан Пьер де Кубертен 1894 c. Омуктар икки ардыларынааҕы Олимпия Комитета тэриниллэригэр эппит. 1924 с. ылыныллыбыт.
Анжу

thumb|200px| '''Пётр Анжу'''
200px|thumb|right|Анжу Петр Федорович
**Анжу Петр Федорович** (1796 - 1869). Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи.

Муустаах муораны чинчийэр экспедиция кыттааччыта. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу группата кини аатынан ааттаммыта.

Петр Федорович Анжу 1796 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр Вышний Волочок диэн сиргэ уезд бырааһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (билигин Тверь уобалаһыгар куорат). Эһэтэ Арассыыйаҕа Францияттан итэҕэлин баттааһынтан күрэнэн көһөн кэлбит. XVIII үйэ иккис аҥаарыгар Москваҕа олохсуйбут уонна чаһыы маастарынан үлэлээбит. 

1808 сыллахха Морской корпуска киирбитэ., 1812 сыллахха гардемарин буолбута, онтон 1820 сыллахха - лейтенант. Балтийскай флот хараабылларыгар сулууспалаабыта. 1820 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Петербургтан Хоту океаҥҥа анаммыта. 19 күнү быһа айаннаан Уус Дьааҥыга тиийбитэ. Экспедиция Уус Дьааҥыныттан 1821 сыллаахха тахсар. Өлүөнэ төрдүттэн экспедиция Остуолбалаах арыыга барар. Ол кэнниттэн Олгуйдаах арыыга тиийэр.

## Өссө маны көр

*Нуучча адмираалларын биографиялара (нуучч.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Олимпия спордара

Олимпия спордара диэн аныгы Олимпия оонньууларын 28 сайыҥҥы уонна 7 кыhыҥҥы спорт көрүҥэ.

## Олимпия сайыҥҥы оонньуулара
# Бадминтон
# Баскетбол
# Бокс
# Тустуу:Греко-ром тустуута, Көҥүл тустуу
# Билисипиэдтээhин : BMX, Суолунан билисипиэдтээhин, Билисипиэд сыырсыы, Mountain bike
# Уу спорда: харбааhын, синхрон харбааhын, ууга ыстаныы, уу полота, уу хайыhардааhына
# Волейбол, кумах волейбола
# Хэндбол
# Гимнастика: артистик гимнастика, ритмик гимнастика, трамполиннааhын
# Эрдии
# Каноэ эрдиитэ
# Дьүдо
# Ат спорда
# Атлетика
# Остуол тенниhа
# Яхта спорда
# Аныгы пентатлон
# Ох саанан ытыы
# Ытыы спорда, стенд ытыы
# Теннис
# Триатлон
# Тэквондо
# Ыарахханы көтөҕүү
# Эскрима
# Футбол
# От хоккей

## Олимпия кыhыҥҥы оонньуулара
# Биатлон
# Бобслей, скелетон
# Түргэн хаҥкылааhын, артистик хаҥкылааhын, шорт трэк
# Көрлиҥ
# Хайыhардааhын, алп хайыhардааhын, хоту комбинация, хайыhар сыырсыыта, хайыhарынан ыстаныы, сноубордиҥ, фристайл
# Сыарҕалааhын
# Муус хоккей
Бадминтон

**Бадминтон** диэн ракеткалаах спорт, биирдии эбэтэр паараласпыт оонньооччулар, чэрчиктэммит сиргэ илим нөҥүө воланы ракетканан охсон бырахсаллар. Волан чэрчиктэммит сири таарыйдаҕына, ол хамаанда кыаттарар.
Мөкүчүк

**Мөкүчүк** диэн оонньууларга туттуллар тэрил. Төгүрүк эбэтэр ньолбуhах буолар. Оонньууга мөкүчүгү тэбэллэр, саайаллар эбэтэр быраҕаллар.

## Ордук
Мээчиктэрин кэккэ уратыларын оҕо уонна спортивнай оонньууларга табыгастаахтык оҥорор:

* Тыл- өс суох, сымнаҕас буолуута эчэйии аҕыйыыр.
* Шаробраз форма ханнык баҕарар хайысхаҕа ырааппакка хатааһылыыр эбэтэр көтөр- сүүрэр кыахтанар.
* Ыгылыйыы мээчиги тэйэ түһээт, оонньууга интэриэстэрин биэрэн өрүтэ ыстанар.
* Туох эмэ улахан буортулаах предмет утарылаһааччытын талан, талан ылара уустугурар.
* Сорох оонньууларга мээчиктэр мээчиктэрин араас өттүлэринэн сабан, Магнус Айталын туһанаары Магнус көтөн тиийэрин ситиһэ сатыыллар.

## История
Гимнастическай оонньуу араас омуктарга күөн көрүстэ. Өссө былыргы пааматынньыктарга ханнык эрэ төгүрүк эттээх- сииннээх, оонньуулаах дьон дьүһүннэрэ ойууламмыттара. Гомер Навзикай, феаков ыраахтааҕытын кыыһа мээчиктээн оонньуур. Кэлин гректэргэ бу оонньуу мээчиктэргэ уонна кыргыттарга ыытыллыбыт Спартакт таһынан бүтүн территорияҕа эр дьон ортотугар тарҕанна. Оттон «сферистика» эбэтэр «сферамия» диэн ааттанан гимнастика ураты отдела буолбута. Оонньуу араас ньымалара билиҥҥи туругунан сөп түбэһэллэр. Гректэргэ икки партиялаах «куораттар» оонньуу эмиэ биллэр этэ.

Мээчиги оонньуурбут эмиэ кырдьаҕас, эдэрдэргэ тапталлаах эрчиллиилэртэн биирдэстэрэ этэ. Кыра оонньуулаах мээчиктэр (), улахан салгынынан шар () уонна орто Халыма икки ардыларыгар Харбалаах, балбаах (паган). Мээчик сутуругунан эбэтэр илиитинэн төттөрү оҕуста, онуоха уҥа илиитин үтүлүк курдук кэтэрдибиттэр. Кыра мээчиги атыттарга үксүн тутталлар. Оонньууну дуу, оһуохайдьыттары көрөн баран, мээчиги тамнаабыттар дуу, төттөрү тэйэн хаалбыттар. Оонньуулар таптыыр көрүҥүнэн үс партнер кыттыбыт, фигуратын хаҥатар фигуратын туруорбут.

Орто үйэлэргэ мээчиги оонньооһун олус тэнийдэ. Сорох куораттарга оонньуулар салайааччылара аһыныгас сүрэхтэниилэрин тэрийэллэрэ.

Саҥа кэмҥэ мээчиги оонньооһун Францияҕа уонна Италияҕа олус киэҥник тарҕаммыта, бүтэһик кэмҥэ дьон- сэргэ сэҥээриитин сулууспалаабыта уонна ардыгар анал обществолары салайбыта. Итальянскай оонньууга (гиио allala) лапта илии баттааһыннаах мас покрышканан солбуйар.

## Мөкүчүктэр көрүҥнэрэ

Image:Soccer ball.jpg|Футбол мөкүчүгэ
Image:RadZepMov_soccer_hires_computed_tomography_shoe_and_ball_color.jpeg|Футбол мөкүчүгүн көмпүүтэр томографията (Video) 
Image:Cricket-ball-red-madeinaustralia.jpg|Крикет мөкүчүгэ
Image:Baseball (crop).jpg|Бейсбол мөкүчүгэ
Image:Basketball.png|Баскетбол мөкүчүгэ
Image:Billiards balls.jpg|Биллиард мөкүчүгэ
Image:Brine lax ball.jpg|Лакросс мөкүчүгэ
Image:Sherrin.png|Аустралия футболун мөкүчүгэ
Image:Tennis_ball_01.jpg|Теннис мөкүчүгэ
Image:Wilson American football.jpg|Америка футболун мөкүчүгэ

Image:Golfball.jpg|Гольф мөкүчүгэ
Image:Softball.jpg|Софтбол мөкүчүгэ


## Быһаарыылар
Оонньуу

**Оонньуу** диэн аралдьытар, дуоhутар эбэтэр үөрэтэр сыаллаах дьарык. 

Оонньуу арааһа элбэх: ол курдук, видео оонньуулар, оччоҕуна дьон экраҥҥа буола турары дьойстигынан эбэтэр атын контроллерынан салайар; остуол оонньуулара - дьон остуол үрдүгэр сытар маллары хамсатар, онно "Монополия" (), дуомат, саахымат киирсэллэр, ону тэҥэ хаарты оонньуулара бааллар.

## Атын сигэлэр
*Видео оонньуу
*Пазл ()
*Спорт
*Оонньуур

## Быһаарыылар
Аралдьыйыы

[thumb|right|300px|Мим таhырдьа дьону аралдьытар. [Париж, Франция]]
**Аралдьыйыы** диэн дьон астынар эбэтэр сынньанар дьарыктара.

Атын ааттара- суоллара омос көрүүгэ, күрүө- хаһаа уо. д. А. Энергозативноһынан араас индивидуальнай уонна бөлөхтөр баар буолаллар. Искусство араас көрүҥнэрэ куруһуогу ыытар ньыманан буолуохтарын сөп.

## Аралдьыйыы холобурдара
* Анимация
* Киинэ
* Театр
* Сыырка
* Комедия
* Комикс
* Үҥкүү
* Ааҕыы
* Оонньуу
* Музыка
* Кэнсиэр
* Ап
* Спорт
* Масс медиа
* Ревү
* Телевидение
* Радио
* Кэпсээhин
Вечерний — человек (сотору- сотору доҕоттор, билэр) көрсүһүү, сүрүннээн, дьарык уонна сынньалаҥ. Киэһэлик киэһэлик ыытыллар, хантан, туох диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Вечерний вечера очень праздником или фестивале, но этот термин для огромных, чтобы своих встречений, а таких государственных или религиозных наждах.

Киэһээҥҥи сирдэр — тус олорор дьиэ, рестораннар уонна кафелар уонна да атын хостонор дьиэлэр, ону тэҥэ автотранспорт.

Вечерний дня рождения - человека. Сиэри- туому кэһии диэн түүҥҥү сырыы — аан дойду үгүс культурата, сиэрэ- туома ыытылынна.

Арҕааҥы культураларга, ордук АХШ, Великобританияҕа, Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа, төрөөбүт күнүн сотору- сотору кырааскалаах киэргэллэри, флажкалары сотору- сотору арыаллыыллар. Үксүгэр үөрэ- көтө аһыыр тортка үксүгэр чүмэчи умайан, эрдэ таайтараары гынна. Оҕолорго бастакы куһуок биэриэхтээхтэр.

## Быһаарыылар
Оонньуур

мини|Оонньуур
**Оонньуур** диэн оонньууга аналлаах тэрил. Оҕо куукулаларын, кыыллары, саллааттары уонна ооннььур оҥорор маллары археологтар булаллар. 

Бастакы оонньуурдар таастан, мастан эбэтэр туойтан оҥоһуллаллара.. Былыргы Грецияҕа, уонна былыргы Римҥа оҕолор террактоттаах мастан оҥоһуллубут ооннььурдаахтара. Оҕо улааттаҕына оонньуурдарын таҥараларга бэлэхтиэхтээхтэрэ.

Оҕо өйүн- санаатын, этин- сиинин, этин- сиинин, этин- сиинин, эт- хаан өттүнэн иитиитин сыалын- соругун таба өйдөөн, тулалыыр эйгэни билсэн, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, өйүн- санаатын, иэйиитин сайыннарарга көмөлөһөр. Оонньуур оҕолору кытта үөрэтэр- иитэр үлэҕэ, чуолаан техническэй уонна уус- уран айымньыны сайыннарыыга (оҕо оонньуута, оҕо айымньыта) киэҥник туһаныллар. Оонньуурдары оҥоруу, характерын, ис хоһоонун оҥоруу уонна оҥоруу типтэрэ оҕо саастарыгар сөп түбэһиннэрэн сайыннаран, интэриэһин учуоттаан чопчу иитиллибит соруктарга быһаарыллаллар. Декоративнай- прикладной искусство айымньыларын быһыытынан, ордук национальнай- үгэс буолбут, декоративнай элеменнэр быһыытынан туһаныллаллар.

Оонньуурдар ис хоһооно уонна формалара общество социальнай тутулун кытта, кини культуратын таһымын кытта быһаччы сибээстээх.

Оонньуурдар оҕону төрөппүттэрин кытта алтыһыылара, аныгы эйгэ олус актуальнай проблеманан буолар диэн быһаччы этэллэр.

Сымнаҕас оонньуур — искусственнай тирииттэн, таҥастан уонна набильнай матырыйаалтан оҕо оонньуур. Араас кэмҥэ технологическай матырыйааллары: синтепон, синтетическэй кыраныыссалары, стружканы, ватаны, волокнаны уо. д. А.

## Быһаарыылар
Преистория

[thumb|right|300px|[Стоунхэндь, Ааҥл Сирэ, Неолит дьоно туппуттара. 4500-4000 сыллааҕыта.]]
**Преистория** (лат. præ = иннинэ, грек. ιστορία = история) диэн дьон-сэргэ сайдыытын бастакы кэмин ааттыыллар, суруктаах-бичиктээх история саҕаланыан иннинэ.
Таас үйэ

[thumb|right|[Обсидиан|Обсидиантан оҥоһуллубут үҥүү уһуга]]

**Таас үйэ** диэн преистория кэмин периода, дьон мал оҥорорго тааhынан тутталлара.

## Хронологията
Таас үйэ үс периодтаах:
* Палеолит
* Мезолит
* Неолит
Чаҥ үйэ

[thumb|200px|[Крит|Критка булуллубут дьэс кутуу.]]

**Чаҥ үйэ** диэн таас үйэ кэнниттэн кэлэр уонна тимир үйэ иннинээҕи история периода. Бу периодка дьэс уонна хорҕолдьун металлартан чаҥ оҥоhуулары уулларар буолбуттара.
Бокс

**Бокс** (**бөҕө [[хапсаҕай]]**) диэн спорт көрүҥэ, икки утарылаhааччы сутуруктарынан саайсаллар. Аныгы бокс сиэрдэринэн боксёрдар ыйааhыннара тэҥ буолуохтаах, киирсиини көрөр киhи (рефери), киирсии 1-3 мүн. кэрдиистэргэ (раунд) арахсар. Охтон баран 10 сөк. устата турбатах боксёр кыаттарар (нокаут), рефери санаатынан, улаханнык эчэйбит боксёр киирсииттэн туоратыллар (техник нокаут). Бэриллибит рауннар устата биир да боксёр нокауттамматаҕына эбэтэр киирсииттэн туораабатаҕына, сууттааччылар харах ааҕан кыайыылааҕы быhаараллар.
Тимир үйэ

[thumb|222px|[Dun Carloway broch, Lewis, Scotland]]
[thumb|222px|An Iron Age thatched roof, Butser Farm, [Hampshire, England]]

**Тимир үйэ** диэн археология быhаарыытынан дьон малларын уонна сэрии сэптэрин сүрүннээн тимиртэн оҥорор буолбут таhымнара.
Месопотамия

**Месопотамия** (*Өрүс икки арда*) диэн Тигрис уонна Эуфрат өрүстэр икки ардыларыгар сытар сир. Аныгы Ирак улахан өттө, хотугулуу-илин Сирия, соҕуруулуу-илин Түркийэ уонна Иран Хузестан улууhа.

Месопотамия цивилизация үөскээбит сирдэриттэн биирдэстэрэ. Араас кэмҥэ араас цивилизациялар үөскүү сылдьыбыттара: Шумер, Аккад, Бабилония, Ассирия, Ахеменид империята, Сасанид империята уонна Халифат.

thumb|left|300px|Былыргы Месопотамия хаартата
Unix

thumb|300px|Unix уонна Unix-курдук системалар биистэрин уустара

**Unix** (**UNIX**) диэн көмпүүтэр операциялыыр системата. 1969 c. AT&T Bell Labs үлэhиттэрэ Кен Томпсон, Дэннис Ритчи, Дуглас Макллрой уонна Дьо Оссанна оҥорбуттара. Бүгүн Unix системалар AT&T, эргинэр уонна эргиммэт тэрилтэлэр оҥорон таhаарбыт араас салаалара бааллар.

2007 с. эргиэн мааркатын тутааччыта The Open Group диэн индустрия консорциума. Эргиэн мааркатынан кыайан туттубат оҥорооччулар системалара Unix-курдуктар дэнэллэр.
Unix-курдук

thumb|300px|Unix уонна Unix-курдук системалар биистэрин уустара

**Unix-курдук** (, ) диэн Unix дьайыытынан оҥоhуллубут операциялыыр система.
Linux

**Linux** ('''Lin'''us (Torvalds) + '''U'''ni'''x''') диэн *nix операциялыыр системалар уустара. Linux иччитигэр олохтонор. FOSS оҥоhук ордук биллиилээх холобурдарыттан биирдэстэрэ. Төрүт кодун ким баҕар туттуон, уларытыан эбэтэр тарҕатыан сөп. Билигин Linux иччитэ элбэх элетроникаҕа туттуллар, холобур компьютерга операционнай системанан - GNU/Linux ubuntu, телефоҥҥа - android, SmartTV телевизога, маршрутизаторга

Linux иччитин 1991 с. Линус Торвальдс суруйбута. Система утилиталара уонна библиотекалара GNU операциялыыр систематтан ылыллыбыттара. Ол иhин система атыын аата **GNU/Linux**. 

1990- с сыллар саҕаланыыларыгар тэриллибит салаа ресурсалара номнуо 2000- с сыллар саҥаларыгар компьютердар уонна сервердэр ситимнэрэ кэҥээн, көрүү- истии систиэмэтэ кэҥээн, сорох сирдэргэ персональнай компьютердарга эмиэ туһаныллыбыттара. 

Хас биирдии Linux систематтан волонтердары тардыы уонна атыылааһын олус суолталаах программнай кыахтардаах: холобур, 2008 сылга суоттааһын 9 млрд долларга тэҥнэһэр системаны оҥорорго 10,8 млрд долларга наадыйарын, оттон холбоһуктаах себестоимоһа 1,4 млрд долларга тэҥнэспитин, аҥардас 2008 сылга 315 мөл. долларга тиийэ улаатарын, холбуу үлэ 73 мөл. долларга тэҥнэспитин көрдөрбүттэрэ.тыһ. киһи-сааһа.

Семейство системы, включающих компонентов включающих программы ГNU, gcc, gcc, golbc, coutils и ряды других, сороҕор идентичность как GNU/Linux. Так как традиционные системы чако- то, под "Linux" обычно подразумываются чако- то; притом существует спорка о имении GNU/Linux. Linux - Linux-Linux-Linux Standa base, докумуоннар сорҕолоро стандарт быһыытынан регистрацияламмыт; ол гынан баран, система барыта сертификацияланар буолбатах, уопсайынан, Linux-система биир кэлим стандартнай комплект эбэтэр дьиэ кэргэҥҥэ киирэр формальнай усулуобуйа суох. Ол эрээри биирдиилээн Linux базатыгар олоҕуран кэккэ системалар бааллар эрээри, "GNU/Linux" программаттан көрөн, "Linux" диэбэттэр, чуолаан, мобильнай системалар уонна собуоттар бааллар.

Официальнай логотибынан уонна талисман Linux 1996 сыллаахха Ларри Юининг буолар. «Linux» атыы- эргиэн марката Айааччыга уонна сүрүн оҥорооччу ядра Линус Твальдс тиксэр. Онуоха проект ханнык да тэрилтэҕэ эбэтэр чааһынай дьоҥҥо тиксибэтэҕэ, кини сайдыытыгар кылаатын иһин тыһыынчанан тутулуга суох бэдэрээтчиттэр уонна компаниялар бииргэ үлэлииллэрин биир сүрүн инструменнарынан буолаллар. Linux сайдыытын уонна хаамыытын сүрүн сыалынан- соругунан туруорар кэккэ коммерческайа суох холбоһуктар бааллар-2007 сыллаахха The Linuux порядка. Linux-Linux-система тутаах ырыынага баар, олор 70 %- тан тахса (2017) Red Hat (IBM в 2019 году).

## Быһаарыылар
Тэрилтэ

**Тэрилтэ** диэн дьон-сэргэ тэриллиитэ, биир сыалы ситиhэр, биир бас билиилээх уонна тула эйгэттэн туспа арахсар лоп курдук чэрчилэрдээх.

Тэрилтэ өйдөбүлүн чинчийэллэр социология, экономика, политика үөрэҕэ, психология, мэнэдьмэнт уонна тэрилтэ коммуникацията.
Информация технологията

**Информация технологията** (, ) диэн көмпүүтэргэ олохтонор информация системаларын үөрэтии, оҥоруу, сайыннарыы, олоххо киллэрии, өйөөһүн эбэтэр салалта.

Атын бэлиэтээһиннэр:

* ньымалара, ньымалара уонна ньымалара: хомуурунньук функцияларын толорууга, харайыыга, биэриилэри туһаныыга уонна дааннайдары туһаныыга;
* информацияны хомуйарга, харайарга уонна тарҕатарга наадалаах ресурсалар.

Информационнай система уонна технология салаатыгар специалистар үксүн ИТ- эбэтэр IT- специалистар (англ. Information technology).

Гений (джуниор эбэтэр юниор, мин билэр киһим техническэй директор) - бу бастакы позициям, Аля стажерскай өйдөбүллэргэ. Ол эрээри эрэллээхтик чугаһаабыт Джуналар баар буолаллар. Дьуниордар уустуга суох сорудахтары толорор билиилэрин- көрүүлэрин хомуурунньуктара.

Мидле (мидл) - бу программист эбэтэр оҥорон таһаарааччы, бэйэтин дьыалатыгар үчүгэйдик ырытыллар орто таһымнаах испэсэлиис. Сыл сурун сыалын- соругун толорон иһэр. Оннук туруктаах уонна күүстээх киһи!

Сэмэн (сенор- помидор) - биһиги төрөөбүт дойдубутугар тылбаастаан, быдан сайдыылаах, үлэлээх специалист буолар. Бэйэтин соруктарыгар дириҥник уонна эрэллээхтик ырытыллар, бырайыактыыр бөлөх иһинэн үлэлиир кыахтаах, кини күүстээх хонтуруол наадата суох, биир сорукка хас да быһаарыы баар.

## Информационнай технология салаата
Информация технологиялара ыҥырыллан, компьютернай техника уонна атын үрдүк технологиялар, коммуникация үптэрин, бырагырааманан хааччыйыы уонна практическай уопуту тэрийии, бириэмэ ороскуотун, үлэ, энергияны уонна материальнай ресурсалары көдьүүстээхтик тэрийии соруктарын быһаараллар. Информационнай технологиялар хардарыта бииргэ үлэлииллэрэ уонна чаастара үксүн өҥөлөр, салалта, промышленнай производство, социальнай процесстар.

## Билиҥҥи итилэр сүрүн өттүлэрэ

* Цифровой албастааһыннар структуралара;
* Компьютернай харайыыны киэҥник туһаныы уонна наадалаах көрүҥҥэ информацияны биэрии;
* Цифровой технологияларынан информацияны биэрии олох сиригэр- уотугар муҥура суох.

## Технологическай потенциал уонна үүнүү
Гильберт уонна күрдьэх экспоненнар технологическай прогресса (бэйэтин төрүт сокуона) нэһилиэнньэ дууһатыгар бары массыына кыамтатын улаатыннарыы быһыытынан хас биирдии 14 ый аайы 1986 уонна 2007 сыллар икки ардыларыгар икки төгүл икки төгүл көҕүрүүр; нэһилиэнньэ дууһатыгар туһуламмыт информация кыах хас биирдии 34 ый аайы икки төгүл көҕүрүүр; ол эбэтэр үс сыл аайы), оттон информацияны биэрии нэһилиэнньэҕэ икки төгүл икки төгүл икки төгүл эбиллэр.

## Быһаарыылар
Софтуэр

[thumb|360px|[OpenOffice.org Writer софтуэр]]

**Софтуэр** () диэн көмпүүтэр систематыгар сорудахтары толорор көмпүүтэр программаларын, процедуралар уонна документациялар хомуурунньуктарын аата.
Алгоритм

[thumb|right|[Блок-схема алгоритмнары ойуулан көрдөрөр.]] 

**Алгоритм** диэн бэриллибит инструкциянан сорудаҕыы анаммыт кэм устата утум-ситим толоруу.
Муус хоккей

**Муус хоккей** диэн мууска оонньонор хамаанда спорда. Хамаанда спордарыттан ордук түргэн. Сүрүннээн хоту дойдуларга тарҕаныылаах (Канада, АХШ, Россия, Скандинавия дойдулара). Кажне командыште шке капкам аралыше капкаорол уло шке командыж, пасу да икмыняр модмаш. Хоккей шуко видше уло, шайбе дене хоккей кузе тыге, мече дене хоккей, шудо хоккей да молат.

Шуко эл тӱняште терминлан «хоккей» дене рашемдаш шудо хоккей деч посна, тудо жапыште кузе уашыште, канадыште, Россий ден Эрвел Европысо шуко эл Йӱдвел да шукыж годым тиде мут-шайбан хоккейлан. В частности, шайбе дене хоккей российысе реестрыш пуртымо спорт тӱрлык лӱм дене хоккей, посна рашемдыш.

Хоккей оонньуулара (швед. Beijer Hilds) - Швецияҕа ыытыллар хоккей турнира. 1991 сылтан ыытыллар. 1997 сыллаахтан турнир Чехия, Финляндия, Россия уонна Швеция сүүмэрдэммит хамаандалара кыттыылаах Еврохокейтура буолар. Канада турнирыгар 1992-2003 сс. Швейцария сүүмэрдэммит хамаандата Россия сезонугар 2021/2022 сс. 2015 уонна 2016 сылларга турнир ыытыллыбатаҕа.

## История
Токур палаткалаах уонна мээчиктээх оонньуулар үгүс култуура историятыгар булуохха сөп. Египеккэ палаткалаах, снарядтаах хамаандалары ойуулуур 4000 сыллаах эрэһиинэ үлэ булулунна. Б.э. ИНН. 1272 сыллаахха диэри ити көрдөрүү 600- тэн тахса сыл буолбут. Ис Монголияҕа бейкоу оонньуур[en], аныгы хоккейга маарынныыр оонньуу 1000- чэкэ сыл буолла.

Хоккей оонньууларын үксэ орто үйэҕэ спорт уонна оонньуу сыһыаннаах сокуоннарынан булуохха сөп. Голуэй Статута 1527 с.Ирландияҕа мээчиктээх оонньуур сорох көрүҥнэрин боппута, ол иһигэр «hooky» («hooky») палокаҕа маарынныыр «крючковай» ("hooky"). XIX үйэҕэ араас форумнар уонна историческай оонньуулар көрүҥнэрэ дифференциацияланан, спорт биирдиилээн көрүҥнэригэр холбонон барбыттара. Быраабылалар уонна балаһыанньалар кодификацияларынан дьарыктанар, ону тэҥэ национальнай уонна аан дойдутааҕы органнар ис уонна аан дойдутааҕы конкуренцияны салайар тэрилтэлэр тэриллэн барбыттара.

## Важ-влак
Айылҕа

[thumb|right|[Галуҥҥуҥ вулкан эстиитин кэмигэр чаҕылҕан охсуулара, 1982]] 

[thumb|right|[Хоптаун күрүлгэн, Аустралия.]]

**Айылҕа** диэн аан дойду, тулалыыр эйгэ. Олох, харамайдар, үүнээйилэр, Сир, күн-дьыл, материя уонна энергия, Мироздание эмиэ айылҕа өйдөбүлүгэр сыhыаннаахтар.

Географияҕа: 1) дойду, сир тас көстүүтэ; 2) түөлбэ сир үктэлин, туругун, климатын, уутун, үүнээйитин, хамсыыр харамайын барытын холбуур өйдөбүл; 3) тулалыыр эйгэ; 4) сир-халлаан барыта.
Черскэй

400px|thumb|right|Черскэй Аллараа Халыма улууһун каартататыгар
400px|thumb|right|Черскэй уонна Зеленай Мыс халлаан куйаарыттан көстүүтэ
**Черскэй**. Бөһүөлэк, Аллараа Халыма улууһун киинэ. 1963 сылга диэри Нижние Кресты диэн сэлиэнньэ этэ. 

Дьокуускайтан саамай ыраах сытар улуус киинэ, 1920 км. Халыма уҥа кытылыгар турар. 

Нэһилиэнньэтэ 2007 сыллаҕы туругунан 3300 киһи, 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 11456 киһи этэ. 

Зеленай Мыс диэн ааттаах муора порда, балыгы таҥастыыр завод, Икки орто оскуола, культура дьиэтэ, балыыһа. 

Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Рожин тумула

**Рожин тумула**. Саҥа Сибиир арыы арҕаа өртүгэр баар тумус. XIX үйэ бастакы аҥарыгар уу кыылын  муоһунан эргинэр саха промышленнига Рожин аатынан ааттааммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, яловарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Дьэһиэй

**Дьэһиэй** — Красноярскай кыраайга баар улахан күөл. Полярнай эргимтэ кэннигэр Куотуй өрүс тардыытыгар Эбэҥки оройуонун хоту өттүгэр сытар. Иэнэ — 238 км². Үгүс тумуһахтардаах, хомолордоох, биэс киллэрэр, биир таһаарар Сиикэй Сээн диэн үрэхтээх.

Алтынньы бүтүүтүттэн тоҥон, бэс ыйын ортотуттан мууһа ирэн барар. Бу түбэҕэ саамай бодөҥ аар саарга аатырбыт Эбэ хотун.

Дьэһиэй күөл аан бастаан 1745 с. Езель диэн аатынан каартаҕа киирбит. Кэлин литератуураҕа араа көрүҥүнэн ааттанар буолбут: Ieзiejя, Евсеевское, Жессей, Жоссей. Билигин каартаҕа нууччалыы Ессей диэн суруллар.

Кытылыгар Дьэһиэй диэн ааттаах бөһүөлэк баар.
Олох

**Олох** диэн тыыннаах организмнар тыына суох эттиктэртэн эбэтэр өлбүт организмнартан атыннара. Тыыннаах организмнар үүнэллэр уонна ууhууллар.

[left|thumb|250px|[Plant life.]]
[left|thumb|250px|Herds of zebra and impala gathering on the [Masai Mara plain]]

[thumb|left|250px|An aerial photo of microbial mats around the [Grand Prismatic Spring of Yellowstone National Park.]]