Иччилэрдиин алтыһыы

Айылҕа сүрүн тутулуктара уонна уларыйан биэрэн иһэр уратыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэн дьоҥҥо ти-риэрдиллэрин сахалар тутуһа сылдьаллара, аныгы демократия туту-лугар сөп түбэһэр. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата; куттара, сүрэ тус-туспаларын тэҥэ, сайдан, тупсан иһиилэрин уратыларын биллэҕинэ айылҕаны харыстыыр санаата улаатар кыахтанар. 

Сахалар “Туох барыта иччилээх” диэн этэллэр. Бу этии сахалыы өй-санаа, Кут-сүр үөрэҕинэн толору дакаастанар. Тыыннаах күөх айылҕа бары үүнээйилэрэ, отторо-мастара, кыыллара, көтөрдөрө уонна дьонноро бары куттаахтарын тэҥэ, өйдөрө-санаалара тус-туспатык сайдан иһэллэрэ үс таһымҥа арахсар. 

Айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэр, тыынар-тыыннаахтар уонна киһи өй-санаа сайдыытын ситиһэр кыахтарынан тус-туспа арахсаннар, кут-тара төһө таһымҥа тиийэ сайдалларынан уратыланаллар: 

1. Үүнээйилэр, оттор-мастар бары эттэрин-сииннэрин хамсатарга, көрөргө-истэргэ аналлаах буор куттаахтар. Бытаан да буоллар эттэ-рин-сииннэрин күн уотун батыһа хамсаталлар, бааһырдахтарына оһоруналлар. Былыргылар билиилэринэн от-мас иччилэрэ “Ойуу-бичик оҕолорунан” ааҕыллаллар, оннук көстөллөр эбит. От-мас иччилэрэ өй-санаа сайдыытын кыра, намыһах таһымыгар сыл-дьалларынан, биир эмэ хамсаныыны оҥорор буор эрэ куттаахтарынан быһаарыллар. Буор кут диэн эккэ-сииҥҥэ, бары быччыҥнарга хамсаныылары оҥорон уһууруттан, кылгыырыттан үөскээн иһэр, иҥэн хаалар уонна үөрүйэххэ кубулуйан олору хамсатарга аналлаах өй-санаа ааттанар. Үөрүйэх буолууга тиийэ сайдыбыт буор кут эти-сиини, быччыҥнары киһи санаатын хоту хамсатар кыахтанар.

2. Айылҕа бары тыынар-тыыннаахтара; кыыллара, көтөрдөрө эттэриттэн-сииннэриттэн тутулуктаах, онно иҥэн сылдьар буор уонна ийэ куттаахтар. Тыынар-тыыннаахтарга икки; буор куттарын тэҥэ, өй-санаа өссө үрдүкү таһыма – ийэ куттара сайдар. Ийэ кут үгэстэртэн хомуллан үөскүүр уонна хамсаныылары оҥорууну салайар кыаҕы биэрэр, ол иһин тыынар-тыыннаахтар араас хамсаныылары оҥорор уонна сыыйа тупсаран биэрэн иһэр кыахтаналлар.

3. Киһи сайдыыны ситиһэргэ ураты кыахтааҕынан ааҕыллар. Дьоҥҥо үс; буор, ийэ уонна салгын куттара сайдаллар. Киһиэхэ салгын кута сайдарыттан өйө-санаата араас үөрэхтэри, билиилэри олус түргэнник ийэ кукка кубулутарынан сайдыыны ситиһэр кыаҕа атыттартан биллэрдик улаатар. Сахалар киһи өллөҕүнэ өйө-санаата, куттара туспа баран ыһыллалларын; үөр, айыы буолан Ол эбэтэр Үөһээ дойдуга көтөллөрүн арааран билэллэр.

Аныгы наука, өй-санаа бу таһымнара сиргэ-дойдуга сылдьал-ларын, дьоҥҥо көстөллөрүн “тонкий мир”, “фантом” диэн ааттыыр буоллулар. Сахалар олору көстүбэт эйгэ диэн киһи хараҕар мээнэ көстүбэттэрин, ураты эньиэргийэ көрүҥэ буолалларын бэлиэтээн аат-тыыллар. Талааннаах экстраценстар бу эньиэргийэни билэн урукку кэмҥэ буолан ааспыт быһыылары арааран билэр кыахтанан эрэллэр. Сахалар бу эньиэргийэни былыр-былыргыттан билэн тылларыгар киллэрэн санаа диэн ааттаабыттарын билигин туһана сылдьабыт.

Эт-сиин биир эрэ үйэлээх буоллаҕына, өй-санаа, куттар төһө уһун үйэлээхтэрэ быһаарыллар кыаҕа суох. Киһи хаһан эрэ быданнааҕыта өлөн хаалбыт киһини уонна олус былыргы кэмнэри түүлүгэр көрөр кыахтааҕа суох буолан хаалбат.

Айылҕаны харыстааһын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин тутуһан сайыннаҕына эрэ табыллар. Бу үөрэҕи туһана сырыттахха оттору-мастары, көтөрдөрү, кыыллары табатык харыстыырга кыах улаатар. Кут-сүр үөрэҕэр этиллэринэн киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр икки өрүтү үөскэтэллэр. Өй-санаа куттарга уонна сүргэ арахсар, 

Киһи этэ-сиинэ өлбүтүн кэннэ өйө-санаата, куттара этиттэн-сииниттэн арахсан туспа сылдьар кыахтаналларын, үөргэ, айыыга, иччигэ кубулуйалларын сахалар билэллэриттэн айылҕаны харыстыыр санаалара атын омуктардааҕар ордук күүстээх. Айылҕаҕа сылдьар араас өйдөрү-санаалары, куттары харыстааһыны аан бастаан оҥорон туһаналларыттан эйэлэһиини үөскэтэллэр.

Иччи диэн тугуй? Көстөн хаалбатаҕына киһиэхэ биллибэккэ эрэ сылдьар. Иччи диэн өй-санаа баара илэ көстүүтэ ааттанар. Хараҕы көрүүттэн биллэр кыахтанар. Харах көрүүтэ атын киһиэхэ биллиэн сөп. Киһи кэнниттэн ким эрэ тобулу көрөрүн сэрэйэн билэн эргиллэ түһүөн сөп. Иччилээх харах диэн өйдөөх, болҕомтолоох, сырдык сыдьаайдаах, дириҥ түгэхтээх харах ааттанар.

Биирдэ-эмэтэ киһи олоҕор тосту уларыйыы кэлэн иһэрин биллэрэн иччи илэ көстөн кэлиэн сөп. Иччилээх балаҕаннар, ампаардар, хотоннор бааллара кэпсээннэргэ киирбиттэр. Өлөн баран кыайан көмүллүбэккэ, хараллыбакка хаалбыт киһи уҥуоҕун булан көмөн кэбистэхтэринэ, ол иччи сүтэрэ эмиэ биллэр. Буор кут эти-сиини кытта бииргэ сылдьарыттан киһи уҥуоҕа барыта иччилээх. 

Иччилээх саҥа диэн киһи өйүн-санаатын долгутар саҥа ааттанар. Саха тыла иччилээх дииллэр. Ол барыта саха тылын дорҕооннорун суолталара тыл өйдөбүлүгэр сөп түбэһиннэрэн оҥоруллубуттарыттан буолар. Тылга иҥэн сылдьар дорҕоон дьайыыта тыл суолтатын, өйдө-бүлүн үөскэтэр. Саҥа дорҕоонноро иччилэннэхтэринэ киһи өйүгэр-санаатыгар тыллар оҥорор дьайыылара ордук  күүһүрэллэр.

Иччилээх түүл диэн киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанар, хаһан да умнуллубат, инникини билгэлиир түүл ааттанар. Түүл киһиэхэ үгэстэртэн үөскээн көстөрүнэн дьайыыта улаатан биэрэр.

Иччитийии диэн арахпат буолуу, биир сиргэ эбэтэр биир киһиэхэ баайыллан хаалыы ааттанар. Иччи иҥэн хаалбыт сирин чугаһыгар куруук кэриэтэ көстүөн сөп. Ыт саҥа хаһаайыныгар иччитийиэр диэри төһө эмэ уһун кэмҥэ аһата, көрө-истэ сылдьыы туһалыыр. 

Иччитэх дьиэ диэн этии иччитэ суох буолбут диэн өйдөбүллээх уонна дьоно бары көһөн барбыттарын биллэрэр суолталаах. 

Иччи диэн тылбытыгар иҥэн сылдьар өйдөбүллэрин ырытан быһаардахпытына, тыыннаах киһиттэн, дьонтон ураты, туспа сылдьар кыахтаах өй-санаа мунньуллуута буолара быһаарыллар. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара этиттэн-сииниттэн туспа баран ыһыллан ханнык эрэ малга, дьиэҕэ-уокка иҥэн, олохсуйан иччи эбэтэр ханна эмэ быралгы баран үөр, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьар кыахта-наллар. Айылҕаны харыстааһын аан маҥнай иччилэри, айыылары кытта сыһыаны тупсарыыттан саҕаланара табылларын сахалар үөрэтэн билэн олохторугар туһана сылдьаллар.

Иччилэри, абааһылары, айыылары ахтыы, ыҥырыы, өлбүт дьон куттарын сүгүн сытыарбакка тыаһаан-ууһаан аймааһын тыыннаах сылдьар дьоҥҥо туох да үчүгэйи аҕалбат. Эдэрдэр билбэт сирдэригэр, дойдуларыгар сылдьан аһара айдаарбыттарын, оонньообуттарын, күлбүттэрин-үөрбүттэрин кэннэ иччилэр илэ биллэн ааһалларын туһунан сэрэтэр суруйуулар элбэхтэр. Сири-дойдуну сирбити, мыыммыты этэн биллэрии кэнниттэн иччилэр биллэ сылдьыахтарын сөп.

“Үс сыл ааспытын кэннэ киһи уҥуоҕар сылдьыма” диэн сахалар үөрэхтэрэ тыыннаах дьону өлбүттэртэн туспа араарар, өйдөрүн-санаа-ларын харыстыырга, көмүскүүргэ аналлаах этии буолар. Аһара айманнахха, ытаатахха өлбүт дьон буор куттара көҥүл барыылара тардыллан хаалан тыыннаах дьоҥҥо туох да үчүгэйи, туһалааҕы аҕалбаттарын сахалар былыргы кэпсээннэрэ туоһулууллар.

“Өлбүтү кытта өлүмэ” диэн этии өлбүттэр уонна тыыннаахтар өйдөрө-санаалара улахан уратылаахтарын тэҥэ, сылдьар сирдэрэ эмиэ тус-туспаларын, аныгы үөрэҕинэн Үөһээ, Аллараа уонна Орто дойду диэн арахсан ааттаналлара быһаарар. Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара үөр, айыы буолан сылдьар буоллахтарына, тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи өйө-санаата Орто дойдуга эрэ олоҕун олорор кыахтааҕын билиниэхпит этэ.

Манна кэлэн кылгас быһаарыыны киллэрэн биэрии табыллар. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ олус былыргы кэмнэргэ айыллан үөскээбитинэн дьон өйдөрө-санаалара сылдьар сирдэрин икки тус-туспа дойдуларга арааран уратыларын быһаарар:

1. Бу дойду. Бу дойдуга тыыннаах, эттээх-сииннээх дьон өйдөрө-санаалара сылдьаллар уонна бэйэлэрэ олохторун олороллор.

2. Ол эбэтэр Анараа дойду. Бу дойдуну сахалар көстүбэттэр дойдулара диэн ааттыыллар уонна онно араас иччилэри тэҥэ, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан сылдьаллар.

Мин маҥнай саҕалааһыммар түүл үөрэҕин чинчийэн үөрэтэммин өй-санаа уларыйар уратыларын үөрэтэн, арааран баран ити өйдөр-санаалар сылдьар сирдэрин сахалар икки дойдуга араарыылара ордук табатын быһаараммын сурукка киллэрэбин.

Икки тыһыынча сыллартан саҕалаан киһи үчүгэйи уонна куһа-ҕаны оҥорон кэбиһэрэ быһаарыллыбытын кэннэ үчүгэйи туспа арааран Үөһээ дойдуга олохтооһун, онтон куһаҕаннары барыларын Аллараа дойдуну оҥорон, онно мунньан аҕыйата сатааһыны сорох таҥара үөрэхтэрэ олоххо киллэрэн туһана сылдьаллар. Бу икки дойдулар икки ардыларыгар Орто дойду баар уонна онно дьон бэйэлэрэ үчүгэйдэрин тэҥэ, куһаҕаннарын кытта бииргэ олохторун олороллор диэн быһаарыыны үөскэтэн сахалар олоххо киллэрбиттэр. 

Киһи буолууну ситиһэн, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу тыын-наах дьоҥҥо Орто дойдуга эрэ кыалларын билиэхпит, онтон бары үрүҥ, хара айыылар Ол эбэтэр Үөһээ дойдуга, тыыннаах киһи кыайан олорбот дойдутугар сылдьалларын арааран өйдүөхпүт этэ.

Тыыннаах дьону Үөһээ дойдуга “үчүгэй”, “айыы үчүгэй” онно барыахха диэн ыҥырыы олус куһаҕан, өлүүгэ тиийэн хаалыыга ыҥырар быһыы буолар. Бу быһыы кыра оҕолору үөрэтиигэ туттуллар буоллаҕына, улахан куһаҕаҥҥа үөрэтиигэ тэҥнэнэн суукка бэриллэр кыахтанар. Ол курдук, саҥа сайдан эрэр, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕо өйүн-санаатын сыыһа, сымыйа үөрэҕинэн буккуйан куһаҕан, аһара барыы өттүгэр халытан кэбиһии хаһан баҕарар бобуллар кыахтааҕын албыны үөрэтэ сатааччылар өйдүөхтэрэ этэ. Быһаччы эттэххэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илик оҕолору куһаҕан, киһи оҥорбот быһыыларын, айыыны оҥоруҥ, киһи быһыытын, сиэри аһара барыҥ диэн ыҥырбыкка тэҥнэнэр быһыы буоларын төрөппүттэр билэн элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны хаалларыа, быраҕыа этилэр.

Өй-санаа уратыларын, Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар туох кээмэйинэн кэмнэнэн тус-туспа арахсалларын, тыыннаах, эттээх-сииннээх киһи тутулун туһунан аныгы, үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билэллэрэ, олохторугар туһана сылдьаллара ордук этэ. Бу өй-санаа дойдулара бэйэ-бэйэлэригэр оҥорор сабыдыаллара хас киһини барыларын хаарыйар кыахтаахтар.

Былыргы христианнар абааһылары, иччилэри, үөрдэри кытта аһара куудьуспуттары, олор сабыдыалларыгар киирбиттэри, эҥэрдэс-питтэри бэйэлэриттэн киэр кыйдыыллара, үүрэллэрэ. Ордук улахан сабыдыаллаахтарын тутан ылан уокка уматаллара. Оннук быһыылар төһө да ыараханнарын иһин тыыннаах дьон өйдөрүн-санааларын харыстааһынтан оҥорулла сылдьыбыттарын өйдүөхпүт этэ.

Үөр, айыы тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһиэхэ биллиитэ суола, сабыдыала суох хаһан да ааспат. Туох эмэ соһуччу быһыы, уларыйыы, быһылаан кэлэн иһэрин итилэр аан маҥнай билэннэр айманан, дьоҥҥо көстөн кэлэннэр эбэтэр тугунан эмэнэн биллэн сэрэтэллэр. Билиннэхтэринэ туох да сабыдыала, толуга суох төннүбэттэрин билии тыыннаах киһиттэн эрэйиллэр.

Бүлүүһэ сүүрдүүтүгэр былыргы үйэлэргэ олорон ааспыт араас айыылары, үөрдэри ыҥырыы, үргүтүү билигин үөдүйэн тарҕаммыта куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Маны быһаарыыга А.Гаврильева “Туймаада уоттара” хаһыакка суруйбута туһалыа этэ. Алтан Айыытын ыҥыран ыйытыы кэнниттэн айанньыттар автобус абаарыйатыгар түбэһиилэрэ быһаччы сибээстээх буолуон сөп. (1,14).

Сахалар былыр-былыргыттан үөрдэри, айыылары тыыппакка, уһугуннарбакка, аймаабакка тыыннаах киһи Орто дойдуга олорор аналлааҕын этэллэр, эдэрдэр ити үөрэҕи тутуһалларыгар үөрэтэллэр. Дьоҥҥо бэйэлэрэ кэһэйдэхтэринэ, туохха эмэ соһуччуга түбэстэхтэринэ эрэ туһалаах өй-санаа хойутаан киирэр кыахтанара улахан уустуктары үөскэтэр. Автобус суолтан охтуута оннук, кэһэтэр дьайыы кэлэн ааспытын бигэргэтэр буолуон сөп.

Иччилэр, айыылар киһи түүлүгэр киирэн элбэхтик көстөллөр. Иччилээх түүллэри киһи биирдэ эмэтэ да буоллар көрөр уонна умнан кэбиспэт. Бу түүллэр киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанан, ханнык эрэ дьайыыны оҥорон өйүн-санаатын уларытар күүстээхтэрин саха-лар билэллэр. Иччилэри харыстааһын, үргүппэт буолуу уонна эйэлээх сыһыаны олохтооһун туһаны аҕалара ордук элбэх.

Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ сир үрдүгэр дьон эрэ буолбакка араас элбэх иччилэр эмиэ баалларын билинэн олору кытта сыһыаны тупсарарга уонна харыстааһыҥҥа улахан суолтаны биэрэр. 

Иччилэри харыстааһын диэн күөх айылҕаны ордук күүскэ харыстаан уһун үйэлэргэ уларыйбакка турарыгар тириэрдии буолар уонна үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин үөрэҕэр киирсэр. (2,76).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Туймаада уоттара” хаһыат. №49, 15.12.2011.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.