Сахалыы таҥара үөрэҕин сайдыыта

Таҥара үөрэҕэ диэн кырдьыга быһаарыллыбыт олох үөрэҕиттэн үөскээн тахсар өй-санаа үөрэҕэ буолар. Бу үөрэх үгэс буолбут баҕа санаалартан үөскээн дьону инники, сайдыы диэки сирдиир аналлаах. Өй-санаа үөрэҕэ дьон ситиһэ сатыыр баҕа санааларыттан үөскүүр уонна туспа омук буолууну бэлиэтиир сүрүн уратылаах. Омук үгэс буолбут олоххо туһаны аҕаларга аналланар өйө-санаата сахалыы таҥара үөрэҕэр кубулуйан сылдьар.

Таҥара үөрэҕин уларыйыыта омук бэйэтэ уларыйарыгар, атын үчүгэй ааттаах омукка кубулуйан хааларыгар тириэрдэр. Бу быһаарыыны сэбиэскэй былаас туһанан бары былыргыттан баар таҥара үөрэхтэрин суох оҥоро, симэлитэ сатаабыта уонна саҥа, сэбиэскэй өйдөөх-санаа-лаах киһини үөскэтэн, иитэн, үөрэтэн таһаараары “моральный кодекс коммунизма” диэн саҥа үөрэҕи оҥорон туһана сылдьыбыта.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, солбуйсан биэрэн иһэр тутаах тутулугар сөп түбэһэн өй-санаа, таҥара үөрэҕэ икки өрүттээх тутулугу тутуһан сайдар:

1. Таҥара үөрэҕэ.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ.

Бу сахалыы өй-санаа сайдыыны ситиһиигэ анаан туһанар үөрэҕин икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Таҥара үөрэҕэ. Үөрэх диэн киһи саҥа билэн эрэр билиитэ, ону-маны саҥа билэн боруобалаан көрүүтэ буолар. Хайдах; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара биллибэтиттэн улахан уустуктары үөс-кэтэр. Хайдах оҥорортон улаханнык тутулуктанан тахсара киһи саҥаны айыыны оҥороругар улахан уопуттаах, элбэх билиилээх буоларын ирдиир. Саҥаны айыыны оҥоруу бу уратыларын билэр сахалар “Кэс тыл” диэн этиини туһананнар саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэллэр. Олоххо улахан уопуттаах, киэҥ билиилээх кырдьаҕас киһи саҥаны айыыны маннык оҥордоххо табыллар диэн эдэрдэргэ этэрэ, ыйан биэрэрэ айыыны оҥоруу табылларыгар, сатанарыгар тириэрдэр кыахтанарын туһаналлар.

Саҥаны айыыны оҥоруу уустуктара оҕо саҥа улаатан, бэйэтэ ону-маны оҥорор кэмиттэн ыла саҕаланаллар. Оҕо арааһы, саҥаны билиэн-көрүөн баҕа санаата элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунууга киирэн хаалара үксүүрүттэн харыстанара эрэйиллэр. Оҕо өйө-санаата аһара барарыттан аналлаах хааччахтаах буолара туһалааҕын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар таҥара үөрэҕин олохтообуттар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн дьон оҥорор 9 эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыыларын билэр, олору оҥорбот буоллаҕына, үчүгэйи оҥороро элбиирин туһанар. Таҥара үөрэҕэ оҕо бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыытыгар туһанарын үөскэтэр.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Итэҕэл бу өрүтэ киһи уруккуну, баары билинэн итэҕэйиитин уонна олоҕор туһаныытын үөскэтэр. Былыргылар билиилэрин аныгы, тупсубут олоххо туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ оҥорор. Ол билиилэр үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсан тахсалларыттан үчүгэйин, аныгы олоххо туһаны аҕаларын талан ылан туһаныыны үрүҥ диэн быһаарар тыла бэлиэтиир.

Былыргы дьон оҥорбут куһаҕан быһыылара хара айыылары үөскэппиттэрэ үгэс буолан эмиэ сылдьаллар. Бу хара айыылары үтүктэр аныгы дьон баалларын “Куһаҕанынан аатырыы” диэн өйдөбүл баара биллэрэр. Куһаҕан айыылар хара диэн түһэриллэн ааттаналлара эдэрдэр оҥорботторун үөскэтиигэ туһалыыр уонна умнулларга, хааларга аналлаахтара быһаарыллан тахсар. 

Былыргылар элбэх араас; үчүгэй да, куһаҕан да билиилэриттэн үчүгэйин, үрүҥүн, аныгы, тупсубут үйэҕэ сөп түбэһэрин эрэ талан ылан туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ оҥорор. Итэҕэл бу өрүтэ дьон куһаҕаны оҥороллорун аҕыйатар уонна сайдыы аһара киириититтэн омугу харыстаан бэйэлэрин билинэллэрин үөскэтэр.

Киһи үйэтин устата оҥорбут быһыыларын үрүҥ айыы оҥорууну өлбүтүн кэнниттэн атыттар оҥороллор. Өлбүт киһини ахтыыга тугу үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбутун эрэ ахталлар, саныыллар, онтон туох куһаҕаны оҥорбутун умнаннар, хаалларан кэбиһэллэр.

Өлбүт киһини ахтыыга бу уратыны туһаныы кини оҥорбут үчүгэй быһыыларын ахтыыга, дьон өйүгэр-санаатыгар олохсутууга, ол аата үрүҥ айыы оҥорууга аналланар уонна үчүгэйи оҥорууну элбэтиигэ, эдэрдэргэ тарҕатыыга туһалыыр.

Киһи айылҕа иһигэр үөскүүрүнэн, “Айылҕа оҕото” буоларынан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйыыны үөскэтэр тутулугу куруук тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕо табыллар. Хайа эрэ диэки халыйан барыы олоххо табыллыбат, ол диэки аһара барыыны үөскэтэн кэбистэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрин үөскэтэн омук олоҕор улахан уларыйыыга тириэрдэр. 

Дьон бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостунар санаалара элбэҕиттэн үгүстүк үчүгэй диэки халыйыыны оҥороннор үчүгэйтэн үчүгэйи үөскэтэн баран, өссө салҕааннар кэрэ буолуу кэлэрин оҥостоллор. Кэрэ буолуу диэн киһи тас көрүҥүн быһаарыы буолар. Киэргэммит киһи кэрэ курдук көстөрүн туһана сатыыллар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга тиийэр уонна атын куһаҕаннары туоратар, симэлитэр өйгө-санааҕа киирэн хаалара кэрээнтэн тахсыы диэн өй-санаа улахан халыйыытын үөскэтэриттэн биллэр.

Кэрэ киһи атыттары, куһаҕаннары симэлитэ, суох оҥоро сатыыр өйүн-санаатын уларыйыыта саха тылынан кэрээнтэн тахсыы диэн этиллэр. Кэрэ киһи дьон хаһан да оҥорбот ыар, ынырык быһыыларын оҥорон кэбиһиигэ тиийэн хаалыан сөп. Немец фашистара араас элбэх саҥаны айыылары оҥорон атыттары суох оҥоро, симэлитэ сатаабыттара ону быһааран биэрии буолар.

Таҥара үөрэҕэ өйү-санааны саҥаны айыыны, уратыны, урут суоҕу оҥорон киллэрэн сайыннарар, тупсарар аналлаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аан бастаан туттуллар. 

Саҥаны билии, айыыны оҥоруу эрэйдээх, ыл да кыалла, табылла охсубат уустук быһыы буолар. Саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара оҥоруох иннинэ биллибэтэ эбиллэн ордук уустугурдар. Саҥаны айыы үчүгэй, ол аата олоххо туһалаах буолан таҕыстаҕына үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна эдэрдэр, кэлэр көлүөнэлэр тутталларыгар аналланар.

Дьон бары хара айыыны умнан, хаалларан иһэллэрэ хара диэн сирэр, хараардар ааты иҥэриинэн ситиһиллэр. Киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыыта туга эмэтэ табыллыбата, сатаммата даҕаны куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларын, быраҕылларын бэйэлэрэ айыыны оҥорон боруобалаан көрбөтөх дьон билбэттэр. Ол билбэттэригэр балыттаран саҥаны айыыны оҥоруу “үчүгэй” эрэ буолар диэн сыыһа санааҕа киирэн “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэ сылдьаллар.

Кумааҕыны эрэ бэрийэр, марайдыыр тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар айыыны оҥоруу ити уратытын билбэттэриттэн “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, албын сектаны айан оҥорон үлэһит сахалары барыларын албынныы сатыыллар.

Өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ икки өрүттээх тутулугу тутуһан сайыннахтарына эрэ омук олоҕо табыллан, хайа да өттүгэр халыйан хаалбакка туруктаах сайдыыны ситиһэрэ кыаллар.

Икки өрүттэн хайа эрэ диэки халыйан барыы атын өрүтү мөлтөтөн, суох курдук оҥорон кэбиһиэн сөп. Дьон өйө-санаата таҥара үөрэҕин диэки халыйан аһара барыыта омук былыргы олоҕун умнан, саҥа омук буолан тахсарыгар тириэрдиэн сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа, урут суох “устуоруйа” диэн тылы булан туһанан сахалар олохторун былыргы остуоруйаларын умналларын үөскэтэ сатыыллара сайдыыны ситиһии буолбатах, саха омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэ сатааһын буолар. Былыргы кэмнэргэ олорбут олоҕун, остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын ааттанан хаалыыга тиийиэн сөбүн оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэн сэрэтэллэрин бу дьон билбэттэр.

Итэҕэл үрүҥ айыы диэн өрүтэ аһара барыыта омук бэйэтин билинэр кэмэ кэлэригэр улаатан хаалыан сөп. Бу өрүт аһара барыыта былыргылар диэки төннүүнү үөскэттэҕинэ омук атыттартан хаалан хаалыыта үөскээн тахсара туоратыыга түбэһэригэр тириэрдэр.

Омук туоратыыга түбэһэрэ диэн оҕолор, эдэрдэр төрөөбүт тылларын үөрэппэт, билбэт буолан иһиилэриттэн саҕаланар. Эдэрдэр төрөөбүт тылларын үөрэтэр санаалара улаатара сайдыыны ситиһэн иһииттэн уонна атыттартан, сайдыылаахтартан арахсан хаалбаттан быһаччы тутуллар. Аһара баран былыргылар диэки төннүү оҕолор, эдэрдэр сөбүлээбэт, тылларын үөрэппэт буолууларын үөскэтэр.

Олоххо итэҕэл бу икки өрүттэрин сөбүлэһиилэрэ, аһара барбакка тэҥнэһиини тутуһа сылдьыылара икки ардыларыгар үөскүүр үһүс өрүтү булан туһана сырыттахха ситиһиллэр кыахтанар. Туохха барытыгар үһүс өрүтү буллахха эрэ сөбүлэһии үөскээн, сөп түбэһии табыллан сайдыыны ситиһии кыаллар.

Сахалар “Аһара барыма” диэн үөрэхтэрэ олоххо үһүс өрүтү булан ылан туһаныыга туһалыыр. Икки өрүттэн хайалара эрэ аһара бардаҕына, атын өрүтэ симэлийбит, суох курдук буолан хааллаҕына өрүттэр солбуйсан биэрэр кэмнэрэ тиийэн кэлбитэ быһаарыллар.

Омукка аһара баран сайдыыны ситиһии, элбэх уларыйыылары, саҥа тыллары киллэрии атын омукка уларыйан хаалыыны аҕалыан сөп. Маннык уларыйыы үөскээбэтин туһугар итэҕэл иккис өрүтэ, былыргылар билиилэриттэн үчүгэйдэрин талан ылан туһана сылдьыыны үөскэтэрэ эрэ туһалыыр. Саҥаны, сайдыыны омук олоҕор киллэрии уонна былыргылар билиилэрин туһана сылдьыы икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтү үөскэтэрин булан ылан туһана сырыттахха эрэ омук уларыйан хаалбакка үйэтэ уһуур кыахтанар.

Билигин сайдыыны ситиһии суолугар киирэн сылдьар саха омукка маннык балаһыанньа үөскээн турар. Сайдыыны ситиһии икки өрүттэриттэн ортотун булан ылан туһаннахха эрэ омук атын омукка уларыйан хаалбата ситиһиллэр кыахтанар. Саха тылын харыстааһын туһунан мин оҥорбут барылбын ылыннахха сайдыыны ситиһии сөптөөх суолунан баран иһэрэ табыллыа этэ. (1,61).

Итэҕэл үөрэҕэр сөбүлэһиини үөскэтэр үһүс өрүтү булан ылан тутуһа сылдьыы омук уһун үйэни ситиһэрин үөскэтэр. (2,82).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.