Якут диэн ааттаах омук

Якут омук диэн сахалар уонна нууччалар үөскэтэр кыра оҕолоро  ааттанар. Ол аата, бу икки омуктар холбоһон, хас да үйэлэргэ бииргэ олорон үөскэтэн эрэр саҥа омуктара буолар. Якут диэн ааты нууччалар 17-с үйэҕэ тунгустартан ылан баран тупсаран үөскэппиттэринэн уонна ол кэмтэн ыла сахалары барыларын холбуу ааттаабыттарынан билигин тарҕанан сылдьар. Бу ыстатыйаҕа саҥа үөскээһин кэмин  ааһан сыыйа ахсааннара эбиллэн иһэр якут диэн омук туһунан киэҥ соҕустук ырытыыны уонна быһаарыыны саҕалыыбын.

Кэмэ кэллэҕинэ икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа,  бааһынай омук үөскээн тахсан иһэрэ тула олорор омуктар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыттан быһаччы тутулуктанар. Бу кэмҥэ ахсааннара аҕыйаан иһэр нууччалар мөлтөөн эрэллэрэ якуттар диэн саҥа омуктар сайдан тахсыыларын төһө эмэ бытаардар да буоллар, аҕыйахтар сахалыы билбэттэриттэн, саҥарбаттарыттан сыыйа эбиллэн иһэллэр. Ахсааннара аҕыйаан эрэр дьонноох, Аан дойдуга куһаҕаннык ааттаммыт Россия иһигэр үчүгэй ааттаах саҥа үөскээн эрэр якут диэн омук сайдан ахсааннара эбиллэн, уларыйыыны киллэрэн биэрдэхтэринэ олохтоох сирдэри былдьаһыы суох буолан сайдыы ситиһиллэр.

17-с үйэ саҕаланыытыгар Енисей өрүскэ туппут Мангазея диэн кириэппэстэригэр казактар тоҥустартан Лена өрүскэ тимир сэрии сэптээх, элбэх ахсааннаах аттаах сэриилээх яколар диэн омуктар олороллорун истибиттэр уонна бу омуктарга яколар диэн ааты иҥэрэн аан бастаан сурукка киллэрэн кэбиспиттэр.

Кэлин бу тылы өссө тупсаран якуттар диэн аакка уларыппыттар. Сахалары кыайан, бэриннэрэн баран бэйэлэрин сахалар диэн ааттаналларын билбиттэрин да иһин, бу сурукка киирбит ааты уларыппатахтар. Тоҕо диэтэххэ, оччотооҕу кэмҥэ үөрэхтээх нууччалар сакалар диэн олус былыргы кэмнэргэ Россия сиригэр сайдыыны ситиһэ сылдьыбыт омук баарын билэллэриттэн сахалары кинилэргэ кыттыһалларын кистээн, бобо, хаайа сатаабыттара, ити саҥа ааты үөскэтэн иҥэрбиттэринэн быһаарыллар. Сахалар төрүттэрэ сакалар эбиттэр диэни наука билиннэҕинэ нууччалар олус кылгас үйэлээх саҥа омук буолаллара чуолкайдык быһаарыллан тахсарынан импиэрийэни үөскэппит уонна баһылыыр омук улуутумсуйар, улаатымсыйар санаатыгар сөп түбэспэтэ үөскээн тахсар.

Сахаларга якут диэн саҥа ааты иҥэрэ сатааһын былыргы кэмнэргэ үөскээбит ыраахтааҕы былааһын колониальнай баттала буолар. Ол кэмҥэ сэриигэ кыаттаран бас бэриммит Сибиир кыра омуктарын “инородецтарынан” ааттааһын уонна олохтоох сирдэрин-дойдуларын колонияҕа кубулутуу олохсуйбут кэмэ этэ. Бу ыар баттабылы, кыра омугу хос ааттааһыны Сэбиэскэй Сойуус эмиэ салҕаан ыыппыта.

Сайдыы киириитэ төһө да бобуу, хаайыы баарын тоҕута көтүүнэн олоххо син биир киирэн иһэр уонна өрө барыы, өрө туруу диэннэргэ тиийэн хаалыан сөп. Олус уһун кэмҥэ омуктарга импиэрийэ хам баттаан сайдыыны киллэрбэтэҕинэ өрө туруу, революция буолан тахсан уларыйыы күүскэ уонна түргэнник киирэр кэмэ кэлэр.

Улуу Өктөөп өрө туруута ыраахтааҕы былааһа үйэлэргэ хам баттаан олорбутуттан дьон босхолонууларын үөскэппитэ эрээри, аһара барыыны оҥорон салайар былааһы дьадаҥыларга, саллааттарга биэрбитэ өй-санаа сайдыыны ситиһиитэ хаалан хаалыытыгар уонна салайааччылар диктатураларын үөскэтиигэ тириэрдибитэ.

20-с үйэ аҕыс уонус сылларыгар үөскээбит перестройка хамсааһына 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус ыһыллан үрэллиитигэр тириэрдибитин кэнниттэн Россияҕа демократия үөрэҕэ син тарҕаммыта уонна араас көрүҥнээх быыбардар олоххо киирбиттэрэ. Ол үөрэх тарҕаныытын түмүгүнэн саха омук бэйэтин саха диэн историческай аатын ылынан сайдыыны ситиһии суолугар саҥалыы киирбитэ.

Сахалыы билээччилэр уонна саҥарааччылар бэйэлэрин саханан билинэн якуттартан туспа арахсыбыттара эрээри, ону өссө ылынан билинэ иликтэр. Омуктар өйдөрө-санаалара сайдыытын, олохторун үөрэҕин мин эрэ үөрэтэн быһаара сатыыбын. Омуктар сайдан иһиилэрин туһунан аан бастакы үлэбин “Олох долгуннара” диэн аатынан “Эдэр саас” хаһыакка бэчээттэппитим. (1).

Саха буолууну ийэ, аҕа, эбэ уонна эһэ диэн төрүт тыллар быһаарар суолталаахтар. Бу төрүт тыллар оҕоҕо сахалыы өйү-санааны уонна тылы иҥэрэн биэрэллэрин төрөппүттэр арааран билэллэрэ ирдэнэр.

Инники быһаарбытым курдук икки тус-туспа итэҕэллээх омуктар холбоһууларыттан үстүү аҥы арахсалларыттан сахалыы көрүҥнээх эрээри, сахалыы билбэт дьон уонна сахалыы саҥарбат нууччалар холбостохторуна саҥа, якут омугу үөскэтиэхтэрин сөп.

Билигин сахалыы саҥарбат уонна саха курдук көрүҥнээхтэр  якуттарынан билинэн бэйэлэрин якут диэн ааттанан эрэллэр. Сахалар 3 үйэ устата нууччалардыын холбоһон үөскэтэн эрэр саҥа омуктарынан якуттар буолан тахсаллара быһаарыллан билиннэ.

Сахалар кыра оҕолоро – якуттар. Бу кэмҥэ нуучча тыла сайдыбыт күүһүрбүт курдук кэмигэр оҕолор нуучча тылынан эрэ саҥара үөрэнэн хааланнар якуттар элбээбит курдуктар. Эттэрэ-сиин-нэрэ мөлтөөбүт нуучча омук дьонун үчүгэй сабыдыаллара кыччаан, ол оннугар куһаҕаннара элбээн иһэриттэн үксээбэккэ хаалыахтарын сөп. Россия Аан дойдуга куһаҕан ааттаныыта эдэрдэр нуучча диэн ааттаналларын букатын тохтотуон, хаалларыан сөп.

Россия Украинаҕа СВО-ну саҕалааһына былыргы украинецтар сирдэрин үллэстии олоххо киирэн нууччалар төрөөбүт сирэ уонна былыргы төрүттэрэ суох хаалалларын үөскэтэн кэбиһэрэ эстиигэ, симэлийиигэ тиийэллэрин өссө түргэтэтэн биэриэн сөп.

Атын омук сабыдыала саҥа омук үөскээн, сайдан тахсарыгар улахан суолталаах. Россия иһигэр Сибиир элбэх омуктара олороллор. Бу дьон оҕолорун үгүс өттүлэрин бэйэлэрин төрөөбүт тылларынан саҥардан улаатыннарбакка нууччалыы эрэ үөрэтэн кэбиһэллэриттэн, хайа омук буолан тахсаллара кыра эрдэхтэринэ биллибэт. Эдэр киһи омук тылын үөрэтэрэ түргэнинэн кыһанналлар эрэ төрөөбүт тылларын баһылыыр кыахтара хаһан баҕарар иҥэн сылдьар. 

Киһи баҕа санаатын туохха эмэ туһаайдаҕына ситиһэр кыаҕа улаатар. Кыһаммыт киһи алта ыйынан атын омук тылынан кэпсэтэргэ, онтон икки сылынан холкутук саҥарарга, суруйарга үөрэнэр кыахтааҕа быһаарыллан турар. Атын омук тылын баһылааһын диэни баҕалаах киһи хаһан баҕарар ситиһиэн сөбүттэн хайа омугу быһаарыыга тыл ылар суолтата өйтөн-санааттан кыччаан биэрэр.

Россия республикатын элбэх ахсааннаах нуучча омуга баһылыыр. Россия диэн аат быһаччы нуучча уонна Украина омуктарын биллэрэр. Билигин бу икки омуктар икки ардыларыгар сирдэрин былдьаһыы аһара баран турар. Атын омугу сэриилээн кыайан сирдэрин былдьыыр нуучча омуга Аан дойдуга куһаҕан ааттанан сылдьар. Омук куһаҕан ааттаннаҕына эстии, симэлийии суолугар киирэн баран кыайан тахсыбатын, ол аата көнөрө улаханнык уустугурарын, түргэнник тупсубат турукка киирэн хааларын үөрэхтээх дьон билиэхтэрэ этэ. Өй-санаа үгэскэ кубулуйан хааллаҕына үйэлэргэ уларыйбат турукка киирэрэ ол уустуктары үөскэтэр.

Саҥа төрүүр оҕолор хайа омук аатынан сурукка киирэллэрэ омук аатыттан улахан тутулуктаах. Хайа да төрөппүт оҕотун инникитин санаан быһаарыыны ылынарыттан үчүгэй ааттаах омук аатын биэрэ сатыыра хаһан да аҕыйаабат. Үчүгэй ааттаах саҥа омук сайдыыны ситиһэр кыаҕа биллэрдик улаатан тахсар.

Саха сиригэр саҥа үөскээн эрэр якут омук Россия кыра омуктарын оҕолорун тус-туспа араарбакка бииргэ холбоотоҕуна кэлин Россияны баһылыыр омук буолан тахсыан сөп. Саха сирин олохтоох нууччалара якут диэн ааттанары билигин сирбэттэрэ төрөөбүт сирдэрин билинэллэриттэн тутулуктанан үөскүүр уонна уларыйбат.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһар сахалар саҥа омугу үөскэтэн таһаарар кыахтара улахан. Диктатура тутулуктаах салайыныылаах уонна итэҕэллээх улахан омуктар саҥа омугу үөскэтэр кыахтара суох буолар. Атын санаалаахтары кытаанахтык ирдээн туоратан иһэллэриттэн саҥа омугу үөскээн эрдэҕинэ суох оҥороллор. Бу быһаарыы холобурунан  Россия сайдан, күүһүрэн иһэр чеченнэри 20-с үйэ 90-с сылларыгар кырган аҕыйаппытын, куораттарын алдьаппытын ааҕыахха сөп.

Нууччалары кытта холбоһууттан күүс ылыммыт, сайдыыны ситиһэн иһэр саха омуга элбэх бааһынайдары үөскэтэн бэйэтигэр холбоотоҕуна якуттары сахаҕа кубулутуу табыллар кыахтанар. Арай саха төрүт тылларын букатын уларыппакка эрэ туһана сылдьыы уонна киирии тыллары бэйэлэринэн туһанан эбиллэн иһэр саха тылын үлэҕэ, үөрэххэ туһаныы үксүүрэ эрэйиллэр. Саха омук өйө-санаата салгыы сайдарын туһугар Кут-сүр, сахалыы таҥара үөрэхтэрин олоххо киллэрии уонна оҕолору үөрэтиигэ киэҥник туһаныы ирдэнэр.

Омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсыыта улахан хамсааһыннары үөскэтэрэ аныгы демократия үөрэҕин туһаннахха, ол аата, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуунан бииргэ олоруу быһаарылыннаҕына эйэлээхтик салҕанан барыан сөп.

Омук мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ эстии, симэлийии диэки хайысханы тутуһан баран иһэрэ биллэр бэлиэлэрдээх:

1. Үөрэҕи, саҥаны баhылааhын бытаарыыта, мөлтөөһүнэ, омук бэйэтин экономиката атын сайдыылаах омуктар эконо­микаларыттан хаалыыта. Элбэх сайдыылаах омуктартан үөрэҕи-билиини ылыныы уонна экономика кинилэр толору баhылааhыннарыгар киириитэ. 

2. Дьон олоҕун таhыма мөлтөөhүнэ, туох эмэ саҥаны си­тиhиигэ биир санаа суох буолуута, атын тус-туспа суоллары көрдөөhүн, солумсаҕырыы улаатыыта, салайар былаас мөлтөөhүнэ, бэйэмсэх буолуу күүhүрүүтэ тус-туспа арах­сан ыhыллыыны саҕалыыр.

3. Бэйэтин улаханнык, улуутук санаммыт омук дьоно атыттары кытта холбоһон хааннарын тупсарбаттарыттан доруобуйалара, эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнэ, ахсаан өттүнэн эбиллибэт буолан хаалыылара эбэтэр ахсааннара аҕыйаан барыыта улахан оруолу ылар.

Мөлтөөбүт, эстэн эрэр омук аатын хайа да сайдан иһэр бааһынай оҕотугар биэрэн иҥэрбэтиттэн ахсаана өссө аҕыйыыра, эбиллибэт буолуута улаатан кэлэр. Бу быһыы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ салҕанан иһиитэ омук симэлийэригэр, эстэригэр тириэрдэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн демократия үөрэҕин уһун үйэлэргэ тутуһар сахалар элбэх саҥа омуктары үөскэппиттэр. Бу саҥа үөскээбит омуктар сахалыы ааттаахтара ону дакаастыыр. Сахалар саҥа үөскээбит омугу кытта эйэлээхтэрин, этиспэтэхтэрин уонна сэриилэспэтэхтэрин биллэр туоһута буолар.

Сахалартан арахсан саамай кэлин үөскээбит омугунан буряттар буолаллар. Казактар кэлиилэригэр ааттарын да булуна иликтэр этэ. Уйгуурдар уонна монголлар орто үйэлэргэ үөскээбиттэрэ биллэр.

Саха сиригэр бу кэмҥэ саҥа якут диэн ааттаах омук үөскээн, ахсааннара эбиллэн иһэрин туһунан Т.Макарова маннык суруйар: “Быһата, саха төрөппүттэрдээх, сахалыы сирэйдээх буолла да “биһиги, сахалар” диэн бириинсипкэ дьүөрэлэспэт дьоммут ахсаана хаҥыы турарын өйдүөхтээхпит уонна учуоттаныахтаахпыт”. (2,29).

Сахалар саҥалыы сайдан иһиини тутустахтарына, бааһынайдары сахалыы саҥаҕа үөрэтэн бэйэлэригэр холбоон истэхтэринэ уонна өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕин оҕо иитиитигэр туһаннахтарына якут омук эбиллэн иһэрин тохтотон, сахалары элбэтиэхтэрин сөп. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын араас маат курдук куһаҕан дьайыылаах тылларынан эбэн биэрэ туралларыттан эдэрдэр бу тылы үөрэтэллэрин быраҕан нуучча тылыгар көһөн эрэллэрин бары билэр буоллулар. Бу саха тылын үөрэтиини уустугурдан буортуну оҥорор дьону тохтоттоххо эрэ сахалар уларыйан хаалбат кыахтаналлар.

Саҥа үйэҕэ Саха сиригэр саҥа омук – үчүгэй ааттаах якут омук үөскээн тахсан ахсааннара эбиллэн иһэрэ биллэр буолла. (3,24).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Саха сирэ. Эдэр саас” хаһыат. 16.09.98.

2. “Кыым” хаһыат. 2022 с. ыам ыйын 5 күнэ.

3. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.