Оҕону атаахтатыы эрэйэ

Сахалар оҕо өйө-санаата ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла сайдан барарын быһааран “Хараҕа иччилэммит” диэн этэллэр. Бу кэмтэн оҕо тугу билбитин сонно үгэскэ кубулутан иҥэринэн иһэр. Ийэтэ үөрбүтүн көрдөрөн биэрдэҕинэ оҕото үөрэн көрдөрөн биэрэрэ үөрүүнү аҕалар.

Оҕо өйө сайдыытын быһаарыыга иитии диэн тылы аан бастаан сахалар туһаналлар. Иитии диэн оҕо өйүгэр-санаатыгар бэлэм, үчүгэйдэрэ биллибит билиилэри, үгэстэри кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иитэн, иҥэрэн биэрэри этэллэр. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии эмиэ икки өрүттэнэн тахсарынан, бу икки өрүттэр икки ардыларынан түбэһэр быһаарыыны тутуһан оҕону иитии табыллар. 

“Иитиитэ табыллыбатах” диэн ааттанар оҕо үгүстүк атаах буолан хаалара бэлиэтэнэр. Кыратык атаахтыы түһэн ыла-ыла үгүстүк үлэлээн тулуурун улаатыннарара, көйгө буолара өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар ордук улахан туһаны оҥорор.

Оҕо кыра эрдэҕинэ өйө-санаата сайдыыта, ийэ кутун иитиитэ икки өрүттэнэн тахсара бу курдук этиллэр:

1. Атаах оҕо.

2. Көйгө оҕо.

Оҕо өйө-санаата сайдыытын бу икки, тус-туспа хайысхалаах өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Оҕо атаах буола улаатан хаалара кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ ийэ кутун хайдах ииппиттэриттэн быһаччы тутулуктанар. Төрөппүт оҕото кыра эрдэҕинэ ханнык баҕа санаалары, үгэстэри иҥэрэн биэрэн ийэ кутун хайдах; үчүгэйдик дуу, куһаҕаннык дуу ииппититтэн улаатан баран олоҕун олороро быһаччы тутулуктааҕын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ арыйбытын туһаныы эрэйиллэр.

Атаах оҕо диэн иитиитэ табыллыбакка бэйэмсэҕэ улаатан хаалан төрөппүттэрин бэлэмнэригэр олоро үөрэнэн хаалбыт оҕо ааттанар.

Оҕону кыра эрдэҕинэ хайдах иитэртэн, үөрэтэртэн кэлэр көлүөнэлэр үлэни кыайа-хото үлэлээннэр сайдыыны, тупсууну ситиһэр кыахтара тутулуктанар. Аһара атаахтык улааппыт оҕо улааттаҕына үлэни кыайыылаахтык үлэлээн туох эмэ туһалааҕы оҥороро аҕыйаан хаалыан сөп. Ол курдук, төрөппүттэрэ бэлэмнээн, булан биэрэллэригэр үөрэнэн хаалбыта үгэс буолан тарда сылдьарыттан бэйэтэ тугу эмэ туһалааҕы оҥороро чахчы аҕыйыыр. (1,60).

Баайдар оҕолорун атаахтатан иитэллэрэ биллэр. Баайдара элбэҕиттэн оҕо тугу баҕарбытын, көрдөөбүтүн толоро охсон иһэллэриттэн бэйэмсэх санаатын аһара улаатыннаран уонна көҥүлүнэн ыытан кэбиһэллэрэ улааттаҕына сыыһа-халты туттунарын элбэтиигэ тириэрдэр. Биир сыыһа-халты туттунуу улаатан иһэр оҕо олоҕун тосту уларытан кэбиһэрэ элбэх холобурдартан биллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон олохторо көммүт курдук санааларыттан уонна партия “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыытын тутуһаннар оҕолорун атаахтык иитэллэрэ элбээбитэ. Үөрэх “үчүгэй” диэн этэннэр аҥар өрүтүн - үлэни куһаҕаҥҥа түһэрэн кэбиһэн эдэрдэр үлэлиэхтэрин баҕарбаттара үөскээбитэ чэпчэки үлэни көрдүү сатыыллара элбээбититтэн биллэр.

Билигин оҕолору атаахтатан иитии аһара баран сылдьарыттан Россияҕа үлэ сайдыыта ситиһиллэрэ өссө да ыраах.

2. Көйгө диэн кыра эрдэҕиттэн үлэлииргэ үөрэнэн, тулуура улаатан ону-маны бэйэтэ оҥоро, тута сатыыра сайдыбыт оҕо ааттанар. 

Кыра эрдэҕиттэн улахан оҕо аатыран бары кыайар үлэлэрин үлэ-лии үөрэммит оҕо көйгө оҕо диэн буолар. Үлэҕэ үөрэнии оҕо тулуурун уонна туттунар күүһүн сайыннаран улаатыннарара туһаны оҥорор. Көйгө оҕо тулуура, туттунар күүһэ эбиллэриттэн ситиһиилэри бэйэтэ оҥорор кыаҕа сааһыран истэҕинэ биллэрдик улаатар.

Үлэһиттэр оҕолоро көйгө буолан үлэлии үөрэнэллэрэ ситиһиллэр кыахтаах. Үлэһиттэр эттэрэ-сииннэрэ доруобайыттан элбэх оҕолоох буолаллара биллэр. Элбэх оҕолоох ыаллар оҕолоро үлэһит буола улааталлара бэйэ-бэйэлэрин көрсөллөрүттэн, кыра эрдэхтэриттэн көмөлөһө үөрэнэллэриттэн тутулуктанан сайдар.

Омугу үлэһиттэр эрэ сайыннараллар. Үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон оҕолорун үтүгүннэрэн үөрэтэн сайдыыны ситиһэн, туһалаах уларыйыылары киллэрэн иһэллэриттэн омук сайдара ситиһиллэр.

Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрэн, аһара баран хааллахтарына оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ табыллыбакка хаалбыта быһаарыллар. Оҕону иитии ити уратытын “Иитиитэ табыллыбатах” эбэтэр “Атаахтык иитиллибит” диэн ааттыыллар.

Сахалар үөскэппит “Туох барыта үһүстээх” диэн этиилэрэ оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр эмиэ туһалаан үһүс өрүтү, сөп түбэһиини, табыллыыны булууга уонна туһаныыга тириэрдэр. 

Оҕо иитиитин икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүтү булан төрөппүттэр таба туһаннахтарына эрэ оҕо иитиитэ табыллан, үлэни кыайар кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэр. Оҕо биирдэ эмэтэ кыратык атаахтаан ылара уонна элбэхтик үлэлии үөрэнэн билиини иҥэринэрин тэҥэ, өйө-санаата, тулуура, туттунар күүһэ улаа-тарын ситистэҕинэ табыллар.

Төрөппүттэр оҕолорун харыстыылларыттан, сөбүлүүллэриттэн, аһара баран көрө-истэ, көмөлөһө сатыылларыттан атаахтатан кэбиһэллэрэ элбээн хааларын өй-санаа үөрэҕин тутуһан аҕыйатан биэрэллэрэ эрэйиллэр. Дьон баайдара эбиллэн иһиитэ оҕолорун атаахтаталларын элбэтэн кэбиһэрэ баайдар уһун үйэлэрэ суоҕунан быһаарыллар. Улахан баайдар үһүс көлүөнэлэриттэн саҕалаан мөлтөөн-ахсаан бараллара биллэр.

Оҕо улаатан иһэн үлэлии үөрэнэрэ тулуурун, туттунар күүһүн сайыннарара үлэһит буоллаҕына бэйэтэ үлэлээн ситиһиилэри оҥорорун үөскэтэр тутаах көрдөбүл буолар.

Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, ийэ кута иитиллэригэр икки өрүттэн хайаларын да диэки аһара баран, халыйан хаалбакка үһүс өрүтү булан тэҥнээн биэриини тутустахха эрэ оҕо иитиитэ табыллар. (2,13).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Оҕо өйө-санаата сайдыыта. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2021. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.