Сыыһа-халты туттунуу

Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнай табатык хамсана үөрэнэрэ олус эрэйдээхтик ситиһиллэр. Саҥа улаатан иһэн оҥорор улахан ситиһиитинэн ньуосканан аһыы үөрэнэрэ буолар. Ньуосканы аан бастаан уҥа илиитигэр туттаран кэбистэххэ, бу илиитэ урутаан хамсанарга үөрэнэриттэн уҥатынан туттунар киһиэхэ кубулуйар. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ сыыһа-халты туттунара элбэҕин бары төрөп-пүттэр билэллэр. Элбэхтик хамсанарга, таба туттунарга үөрэтии, дьа-рыктааһын оҕо сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин аҕыйатар. Улаатан иһэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро уонна үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну баһы-лаан сыыһа-халты туттунара аҕыйыыра ситиһиллэр. 

Табан хамсанарга, туттунарга үөрэниини түргэнник баһылааһын оҕо буор кута төһө сайдыылааҕыттан улахан тутулуктаах. Хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар буор кут өйө-санаата бэлэм үөрүйэхтэр буоланнар туһалаах хамсаныылары оҥорорго улаханнык көмөлөһөллөрүн сахалар билэллэр. Ол үйэлээх билиилэрин “Уус киһи оҕото уус буолар” диэн этиинэн бигэргэтэллэр.

Оҕо хайдах хамсанарыттан көрөн, сылыктаан кими маарынныырын кыра эрдэҕинэ быһаарыы табыллар. Хамсаныылары оҥоруу уларыйбат төрүттэрин, хайдах туттунарын, хамсанарын оҕону көрөн быһаарыахха сөп. “Түргэн, сыыдам” хамсаныылаах диэн этии оннук хамсаныылары оҥорор киһини биллэрэр.

Оҕо туох оонньуурдарынан сөбүлээн оонньууруттан көрөн буор кута ханнык үлэҕэ үөрүйэҕин булан ылыахха сөп. Кыра эрдэҕиттэн уһана, тугу эмэ оҥоро сатыыр оҕо тутуу үлэһитэ буолар кыахтааҕа быһаарыллар. Кыыллары, сүөһүлэри сөбүлээһин олору кытта табыллан үлэлиири үөскэтиэн сөп. Кинигэни элбэхтик ааҕар оҕо үөрэҕи ылара улахан уустуга суох кыаллар кыахтанар.

Хас биирдии быччыҥ хайдах хамсаабытын өйдөөн иһэрэ буор куту үөскэтэр. Буор кут диэн быччыҥҥа барыларыгар иҥэн сылдьарынан хамсаныылары табан, сатаан оҥорууга быһаччы кыттыһар. Буор кут санаата киһиэхэ баҕа санаа буолан дьайарыттан үлэһит киһи оҕото үлэлииргэ баҕа санаалаах буола улаатара ситиһиллэр кыахтанар.

Хамсаныылары табан, сатаан оҥорууга үөрэнии диэн киһи олоҕор ситиһэ сатыыр тутаах сыала буолар уонна өйө-санаата сайдарынан туһанан этин-сиинин эрчийэн ситиһэрэ кыаллар. Үлэ хамсаныылара киһи нэми билэн, сэрэхтээхтик хамсанарын үөскэтэллэринэн хамсаныы табылларыгар, сатанарыгар улаханнык туһалыыллар.

Омугу үлэ эрэ сайыннарар, ол иһин элбэх сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр баалларыттан омук сайдыыны ситиһэр кыахтанар.

Эр киһи элбэхтик үлэлиириттэн этигэр-сиинигэр буор кут үөскээн, үөрүйэх буолан быччыҥнара хамсыылларыгар көмөлөһөрө эбиллэн, сайдыыны ситиһэн иһэрэ түргэтиир. Эр киһи үйэтин тухары оҕо оҥорор кыахтааҕыттан сайдыылаах буор куттаах, үлэни кыайар оҕону эдэр дьахтары ойох ыллаҕына төрөтүөн сөбө хаһан баҕарар баар. 

Арай буор кут оҕоҕо бэриллиитэ улахан уустугу үөскэтэр. Айылҕа кыыска аналлаах бүрүөһүнү оҥорон биэрбитэ дыырканы эрэ бүөлээһин буолбатах, эр киһи буор кута киирэрин хааччахтыыр уонна биллэрэр суолталаах. Оҕо сайдыылаах буор куттаах буолан төрүүрэ кыыс оҕо аан маҥнай кими кытта сылдьыһарыттан быһаччы тутулуктаах.

Буор кут эр киһиттэн оҕотугар бэриллэн иһэрэ ыраас кыыс оҕону ойох ыллаҕына эрэ кыаллара сахалар ыал буолуу үгэстэрин оннугар түһэрэллэрин эрэйэр буолла. Саха омуга сайдыан баҕарар, омугу элбэх сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр эрэ сайыннаралларыттан кыыс оҕолору саастарын ситэллэрин кытта эргэ биэрии эрэйиллэр. 

Киһи быстах санааҕа киирэн биэрэрэ хаһан да хаалан хаалбат. Арай ийэ кутугар кыра эрдэҕинэ ийэтэ үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрбитэ сылдьар буоллахтарына араас соһуччу киирэн кэлэр быстах санааларга баһыттаран киһи быһыытын таһынан барар куһаҕан бы-һыыны оҥорон кэбиспэт кыахтанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии улахан туһалааҕын быһаарар.

Быстах санаа киһини быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Быстах быһыы элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсан куһаҕаны элбэтэрин сахалар билэллэр. Быстах быһыыны оҥорор киһини “Санаабычча быһыылаах” диэн туоратан ааттыыллар.

Быстах быһыы оҥорулла охсоро түргэнинэн киһини аны угуйар, ыҥырар уратылаах. Киһи аны ону оҥоро охсоору тиэтэтэриттэн, ыксыырыттан бэйэтэ сыыһа-халты туттунара элбээн үчүгэй буолуон, табыллыан да сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиэн сөп. 

Саамай элбэх куһаҕаны оҥоруулар киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарыттан үөскээн тахсаллар. Тиэтэйбит буор хаһааччы күрдьэҕин угун тосту олуйан кэбистэҕинэ оҥоро сылдьар үлэтэ улаханнык атахтанарыгар тириэрдэн кэбиһэрэ тиэтэйии куһаҕанын биллэрэр.

Суоппар аһара түргэнник айаннааһына уонна быстах санаатыгар киирэн биэрэн обгоннуу, атыны ситэн ааһа сатааһына сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн массыына абаарыйатын үөскэтиэн сөп. 

Айаннаан иһэн сотовай телефонунан кэпсэтии суоппары сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдиэн сөп. Телефонун төлө тутан атаҕын анныгар түһэрэн баран ыла сатаары уруулун эрийэ тутан массыы-натын охторон кэбиспит суоппар хомолтото хойутаан киирэр.

Тутуу үлэһитэ сыыһа туттунуута дэҥнэниитин үөскэтиэн сөбө ордук хомолтолоох. Тиити охторууга алҕаска утары турар тииккэ түһэрэн кэбистэххэ мас төбөтө тостон кэлэн кэрдээччини дэҥниирэ биллэр.

Үлэни үлэлээһин сэрэхтээх буолууну ирдиир. Бары үлэлэргэ барыларыгар аналлаах “Техника безопасности” диэн оҥорор быһыыларга сэрэхтээх буолууну тутуһарга тириэрдэр көрдөбүллэр бааллар. Бу көрдөбүллэри тутуһар киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһэн үлэни куһаҕаҥҥа кубулутара суох буолара туһаны оҥорор.

Киһи үгүс куһаҕан быһыыны сыыһа-халты туттунан оҥороро өйө-санаата аһара барара элбээбититтэн тутулуктанар. Сыыһа-халты туттубат туһугар киһи өйө-санаата туруктааҕа, сиэри аһара, таһынан барбата уонна быстах санаатыгар оҕустаран, быстах быһыыны оҥорууга тиийэн хаалбата эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Киһи оҥорор быһыыларыгар олус улахан сэрэхтээх буоларын, сыыһа-халты туттубатын, үлэни үлэлээһини куһаҕаҥҥа кубулуппатын көрсүө, сэмэй буолуута үөскэтэн туһалыыр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй буол диэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр.

Киһи олоҕун сыалын ситиһэригэр анаан тугу эмэ оҥороругар сыыһа-халты туттубата улахан оруолу ыларын иһин көрсүө, сэмэй майгылаах буолара эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (1,56).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.