Сметанин Тимофей Егорович

**Сметанин Тимофей Егорович** (25.11.1919—04.08.1947) — саха суруйааччыта, прозаик, поэт, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун кырыы нэһилиэгэр Чачыга (кэлин Кэбээйи нэһилиэгэ, Кэбээйи улууһа) дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата Егор Николаевич иккис кэргэниттэн Левина Анастасия Степановнаттан үс оҕоломмут, Тимофей бастакылара этэ.

Оскуолаҕа хойутаан, төрөппүттэриттэн көҥүлэ суох, 11 сааһыгар 1930 сыллаахха, үөрэх дьыла бүтэрэ чугаһаабытын кэннэ киирбит. 1933 сыллаахха ситиһиилээхтик төрдүһү бүтэрбит. Онтон 13 сааһыгар Калинин аатынан колхуос көмөлөһөөччү суоччутунан анаммыт. Онтон Намҥа киирэн суоччут куурсун бүтэрэн 1934 сыл олунньутуттан колхуоһугар суоччут буолбут. 1936—37 үөрэх сылларыгар Кэбээйи оскуолатыгар кэлин биллиилээх поэт буолбут Пантелеймон Тулааһынап директорынан үлэлии сылдьан литературнай куруһуок ыыппыт. Ол куруһуокка Тимофей актыыбынай чилиэнинэн буолбут, илиинэн таһаарар сурунаалларыгар худуоһунньуктаабыт.

Тимофей Сметанин 1942 сыллаахха кыһын техникумун бүтэрэн төрөөбүт оройуонугар – Кэбээйигэ потребкооперацияҕа инструктор бухгалтерынан ыытыллыбыта. Дойдутугар аҕыйах ый үлэлээбитэ.

1942 сыл атырдьах ыйыгар Кэбээйи оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 284-с минометнай полкаҕа сулууспалаабыт, старшай телефонист. 1944 сыллаахха бааһыран дойдутугар төннүбүтэ. «Хорсунун иһин» (18.01.1944), «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (22.06.1943) мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Фронтан, ыалдьан, 1944 сыллаахха төннүбүт.

Биир соҕотох кыыс оҕото Татьяна Тимофеевна Сметанина 30 тахса сыл профессиональнай лицейга үлэлээбитэ, СССР профтех үөрэх үтүөлээх маастара. 4 оҕо ийэтэ, эбээ, хос эбээ.

## Айымньылара
* 1938 сыллаахха Нам улууһун "Колхоз сирдьитэ" хаһыатыгар "Былатыан суолунан бардарбыан!" диэн ааттаах бастакы хоһоон тахсыбыта.
* Саха литературатыгар бастакытын босхолооччу-сэрииһит уобараһын оҥорбута. «Босхоломмут дэриэбинэ» диэн хоһоон 1943 сыллаахха суруллубута. Дэриэбинэ иһин кыргыһыыга саха саллаата – «Арассыыйаҕа бэриниилээх боотур» – эмиэ кыттыыны ылар.
* «Саллаат уонна Өлүү» (1943) хоһооҥҥо ыараханнык бааһырбыт буойун уонна өлүү ыккардынааҕы кэпсэтии көрдөрүллэр. Өлүү үөрүүтүн үрдүнэн, саллаат олоххо дьулуһарын, төрөөбүт дойдутугар тапталыттан уонна хотугу айылҕа хардаҥ майгытыттан күүс ыларын биллэрэр. Түмүгэр дьоруой кыргыһыыга кыайар, оттон өлүү саха буойуна олоххо дьулууруттан сөхпүтүнэн тэйэр.
* Лоокуут уонна Ньургуһун. Драма. 1945 сыллааҕы саха бастыҥ драмата буолбут.
* Егор Чээрин. Тимофей Сметанин прозаҕа уонна драматургияҕа сырдык суолу хаалларбыта. Кини оскуола оҕолоругар анаан суруйбут «Егор Чээрин» (1947) сэһэнэ булугас өйдөөх снайпер-булчут сырыыларын туһунан кэпсиир. Айамньы 16 бастан турар уонна дьоруой фроҥҥа сылдьыбыт күннэрин-дьылларын, доҕотторун уонна айылҕаттан бэриллибит өйдөөх буолан билиэнтэн күрээбитин ойуулуур.
"Егор Чээрин" сэһэн 16 түһүмэхтэн турар: 
1    Доҕоттоор, мин Чээриммин! (Друзья, я — Чээрин!)
2 Синиэлим, быраһаай! (Шинель моя, прощай!)
3 Фронт суолугар (На фронтовой дороге)
4 Бастакы кыайыы (Первая победа)
5 Өстөөх тыына тыйыс (Дыхание врага сурово)
6 Снайпердар (Снайперы)
7 Түүн (Ночь)
8 Разведкаҕа (В разведке)
9 Тыыннаах «тыл» (Живой «язык»)
10 Сарсыарда (Утро)
11 Берлин суола (Дорога на Берлин)
12 Биһиги кыайыахпыт! (Мы победим!)
13 Кыайыы өрөгөйө (Торжество победы)
14 Дууп! Дууп! Мин Чээриммин! (Дуп! Дуп! Я — Чээрин!)
15 Төрөөбүт дойдуга (На родную землю)
16 Эйэлээх олох (Мирная жизнь)

## Библиография
* Талыллыбыт айымньылар: Хоһооннор, кэпсээннэр уонна драма. — : Кинигэ кыһата, 1951. — 252 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969 —464 с.
* Күөрэгэй: Остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 20 с.; 1984. — 24 c. 
* Саллаат сүрэҕэ: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1945. — 59 с.
* Куоска олоҥхото: Кыра оҕолорго остуоруйа. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1946. — 18 с.; 1961. — 20 с.; 1976. — 16 с.
* Егор Чээрин: Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 60 с.; 1963. - 75 c., 1985. — 56 с.
* Көрүдьүөс күн: Кыра саастах оҕолорго. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1947. — 24 с.
* Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ: Кыра уонна орто саастаах оҕолорго / Т. Е. Сметанин, Я. В. Стручков. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1961. — 44 с; 1986 – 56 с.
* Көрсүһүөхпүт: Кэпсээннэр, сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1979. — 175 с.
* Айымньылар: 2 т. — Дь.: Бичик, 1999. 1 т. — Кэпсээннэр, сэһэннэр, пьесалар, хоһооннор. — 204 с.— 2 т. — Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр, драмалар. — 204 с.
* Сүрэхтэн кэпсэтии: Хоһооннор, поэмалар, кэпсээннэр,сэһэн, драма/ Хомуйан оҥордо уонна аан тылын суруйда П. Аввакумов. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 191 с.

## Наҕараадалара
* "Хорсунун иһин" мэтээл (тохсунньу 14 к., 1944 с.)
* "Бойобуой өҥөлөрүн иһин" мэтээл (1943 с.)
* "Германияны кыайбытын иһин" мэтээл (ыам ыйа 9 к., 1945 с.)

## Аатын үйэтитии
* 1973 сыллаахха Кэбээйи нэһилиэгэр, Тимофей Егорович Сметанин аатынан Кэбээйи норуодунай театра арыллыбыта. Ону таһынан кини аата Кэбээйи улууһун бибилэтиэкэтигэр иҥэриллибитэ.

## Кини туһунан
* Тимофей Сметанин (Олоҕо уонна айымньыта). *Н. З. Копырин.* — Дь.: Кинигэ кыһата, 1976 — 128 с.
* Тимофей Сметанин. Олоҕо уонна айар үлэтэ: монография. В. Б. Окорокова. — Дьокуускай: ХИФУ издательскай дьиэтэ, 2020 — 378 с.

## Экранизациялара

* "Рядовой Чэрин" (2021) — Дмитрий Кольцов уһулбут киинэтэ
* "Саллаат сүрэҕэ" (2021) — Руслан Тараховскай уһулбут киинэтэ
* "Лоокуут уонна Ньургуhун" (2023) - Константин Тимофеев уһулбут киинэтэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Сметанин Тимофей Егорович
*