1909

**1909** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 16 — Эрнест Шеклтон эспэдииссийэтэ Соҕуруу полюс магнит киинин булбут.

### Олунньу
* Олунньу 6 — Петербургтан Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ Иван Крафт Дьокуускай куоратын кулубатыгар Павел Юшмановка тэлэгирээммэ ыыппыт. Онно Крафт куоракка элэктириистибэни киллэрэргэ анаан 100 тыһыынча солкуобайы иэс ылбытын туһунан эппит.

* Олунньу 18 (урукку ааҕыынан олунньу 5 күнүгэр) — Дьокуускайга  "Якутская мысль" диэн бэлиитикэ, уопсастыба уонна литэрэтиирэ тиэмэлэригэр суруйар хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Нэдиэлэҕэ иккитэ тахсыаҕа, кулун тутартан сахалыы тиэкистэрдээх буолуоҕа диэн эрэннэрбиттэр, хаһыакка сурутарга ыҥырбыттар. Эрэдээктэр М. Е. Тулупов, издательница М. Г. Николаева ыйыллыбыттар. Биир ыйынан хаһыат 9-10-с холбуу тахсыбыт нүөмэрдэригэр хаһыат үлэтэ харгыстаммытын, урут тахса сылдьыбыт "Якутская жизнь" хаһыат кэбин кэтэн сабыллар туруктааҕын кэпсээбиттэр, наборщик "туора урдус" Д. М. Степанов хамнас ылбакка, аанньа аһаабакка, сыынганан ыалдьыбытын туһунан биллэрбиттэр. Күһүн бүтэһик тахсыбыт нүөмэригэр күбүрүнээтэр Крафт остуорук башняларын өрөмүөннээбэтин туһунан улахан кириитикэлиир ыстатыйа тахсыбыт.

### Муус устар
* Муус устар 14 — Осман импиэрийэтигэр киирэр Киликияҕа эрмээннэри өлөртөөбүттэр.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 15 — К. А. Волоссович экспедицията Нуучча Устьетыгар тиийбит. Онно олорон Улахан-Сис хайаны чинчийбит, онтон муора кытылынан Дьааҥы өрүскэ барбыт.

* Ыам ыйын 19 — атыыһыт А. И. Громованы кытары Дьокуускайтан Өлүөнэ төрдүгэр Булуҥҥа диэри таһаҕаһы таһарга сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. Бу кэмҥэ Өлүөнэҕэ уонна Витимҥэ 40-ча борохуот баара, хас да чааһынай пароходстволар үлэлииллэрэ.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 10 — Канберра куорат олохтоммут — Австралия Союһун киинэ.
* Бэс ыйын 10 — Устуоруйаҕа бастакы SOS сигналы "Славония" диэн ааттаах Улуу Британия суудуната Азор арыыларыттан ыыппыт. Бу суудунаҕа айаннаан испит дьон бары быыһаммыттар.

* Бэс ыйын 13 — Арассыыйа импиэрийэтин Дуумата Финляндияны нууччатытыыны күүһүрдэр туһунан сокуон ылбыт.

* Бэс ыйын 30 — В. Никифоров-Күлүмнүүр «Манчаары түөкүн» драматын бастакы туруоруута. Бу [айымньы](http://wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%8B_(%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D2%AF%D3%A9%D0%BA%D2%AF%D0%BD)) бикитиэкэҕэ баар.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 16 — Дьокуускайга Георгий Седов гидрографияҕа эспэдииссийэтэ кэлбит. Салгыы Халыма төрдүгэр барбыттара.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 7 — Эжен Лефевр диэн лүөччүк Раайтар саҥа биплааннарынан Париж аттыгар үлтү түһэн өлбүт, саахалга сөмүлүөт лүөччүгүн бастакы өлүүтэ.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 9 — Юрий Шафер — Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа.
* Тохсунньу 13 — Попов Василий Николаевич (1909 - 1984), олоҥхоһут, ырыаһыт.
* Тохсунньу 15 — Иосиф Туманов (дьиҥнээх араспаанньата — Туманишви́ли) — сэбиэскэй артыыс, тыйаатыр уонна маассабай туруоруу биллиилээх режиссера, уһуйааччы, ССРС народнай артыыһа (1964).

* тохсунньу 25 — Таллан Бүрэ (Ефрем Степанович Сивцев) — Саха суруйааччыта Нам улууһугар төрөөбүт.

* Олунньу 3 — Избеков Иоаким Дмитриевич - Уустаах Избеков - аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.
* Олунньу 28 — Добрынин Прокопий Иванович — Саха сириттэн төрүттээх бастакы идэтийбит скульптор.
* Кулун тутар 29 — Гавриил Сивцев (1975 өлб.) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Сахалыы кылгас тылдьыт" ааптара.
* Муус устар 7 — Леонид Васильевич Киренскэй — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи

* Бэс ыйын 10 — Марха улууһун II Бордоҥ нэһилиэгэр Степан Бордонскай — «Кыым» 1938-39 сс. эрэдээктэрэ, Саха АССР Араадьыйатын 1952-53 сс. бэрэстээтэлэ, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ. Кэлин Хакасияҕа уонна Чита куоракка үлэлии сылдьыбыта.

* Атырдьах ыйын 5 — Ефрем Андреев, РСФСР уонна ЯАССР үтүөлээх бырааһа, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата (1964 өлб.).

* Балаҕан ыйын 6 — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Лорин М. В. төрөөбүт (1909—1985).

* Балаҕан ыйын 14 — Юрий Шафер — РСФСР билимин уонна техникатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреаата, физика-математика билимин доктора, профессор.

* Иванов Василий Ксенофонтович

## Өлбүттэр