open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1881

**1881** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 24 — Санкт-Петербурга Арассыыйа уонна Кытай ыккардыларыгар *Или кыраайын туһунан* дуогабар түһэрсиллибит. Икки судаарыстыба Орто Азиятааҕы кыраныыссаларын чопчулаабыттар.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 13 — народоволец Игнатий Гриневицкэй Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕытын Александр II өлөрдүү бааһырдыбыт.

* Кулун тутар 13 - ыраахтааҕы Александр III Россияттан көҥүл тахсар уонна Россияҕа көҥүл киирэр туһунан Үрдүкү Көҥүл (Высочайшее разрешение) таһаарар.

### Муус устар
* Муус устар 12 — Александр III ыраахтааҕы Арассыыйаттан көҥүл тахсары уонна  киирэри көҥүллээбит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 6 — Арассыыйа импиэрийэтэ Ахал-Текин сирин бэйэтигэр холбообут (аныгы Туркменистаан сорҕото).
* Ыам ыйын 11 — Арассыыйа саҥа ыраахтааҕыта Александр III (Александр II уола) монархияны күүһүрдэр манифест таһаарбыт, реформалары тохтотуу саҕаламмыт. Бу докумуон тахсарыгар сүрүн оруолу Синод обер-прокурора Константин Победоносцев ылбыта.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 14 — ыраахтааҕы Александр III «Судаарыстыба куттала суох буолуутун уонна уопсастыба чуумпуруутун хааччыйар миэрэлэр тустарынан балаһыанньаны» бигэргэтэн, күбүрүнээтэрдэргэ киэҥ былааһы биэрбитэ. Ол курдук күбүрүнээтэр хаһыаттары сабар, атыы-эргиэн уонна промышленность тэрилтэлэрин, үөрэх тэрилтэлэрин үлэлэрин тохтотор, земстволары уонна куорат дуумаларын үлэлэрин быстах кэмҥэ тохтотор бырааптаммыта. Бу балаһыанньа 1917 сыллаахха дылы үлэлээбитэ.

### Алтынньы
* Алтынньы 13 — Аныгы сөргүтүллүбүт иврит тылынан бастакы кэпсэтии буолбут. "Аныгы иврит аҕата" Элиэзер Бен-Йехуда доҕотторун кытары кэпсэппит. Сотору кэминэн дьэбириэйдэр Палестинаҕа көһүүлэрэ саҕаламмыта, онно тиийбит дьон урукку тылларыттан аккаастанан саҥа сөргүтүллүбүт иврит тылыгар көспүттэрэ. Билигин иврит — Израиль судаарыстыбаннай тыла.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 12 — Мустафа Кемаль Ататюрк, аныгы Турция судаарыстыбатын төрүттээччитэ (бу күн төрөөбүтүн туһунан сорох чинчийээччилэр этэллэр, ол эрээри бэйэтэ хаһан төрөөбүтүн чопчу билбэт буолан ыам ыйын 19 күнүгэр бэлиэтиир эбит). Ататюрк — ол аата туурактар аҕалара — диэн ааты кэлин иҥэриммит.

* Ыам ыйын 4 — Александр Керенскэй (1970 өлб.), Арассыыйа бэлиитикэтин уонна түмэтин дьайыксыта, Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ.

* Ыам ыйын 19 — Мустафа Кемал Ататүрк, Түркийэ Республикатын төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ.

* Балаҕан ыйын 25 — Лу Синь (1936 өлб.) — литература сайдыытыгар уонна Кытай XX үйэ общественно-политическай олоҕугар улахан сабыдыалы оҥорбут Кытай суруйааччыта. Кытай аныгы литературатын олохтооччутунан ааҕаллар. Саамай биллэр айымньылара: «А-Кью туһунан дьиҥнээхтик», «Иирээки күннүгэ».

* Балаҕан ыйын 29 — Лудвиг фон Мизес, экономист

## Өлбүттэр
* Олунньу 9 — Федор Достоевскай — нуучча кылаассык суруйааччыта, бөлөһүөк. Кини айымньыларыгар "үтүөнү оҥороору куһаҕаны оҥоруохха сөп дуо?" диэн ыйытыыны туруорбута билигин да аан дойду дьонун долгутар.
1882

**1882** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 4 — Лондон илин өттүгэр Британияҕа бастакы электрическэй трамвай сырыыта саҕаламмыт.
* Кулун тутар 6 — Серб хоруоллуга сөргүтүллүбүт.

* Муус устар 3 — Народоволец Степан Халтурины Одесса байыаннай борокуруорун өлөрбүтүн иһин сууттаан өлөрбүттэр. Дьокуускайга бу ыраахтааҕыны өлөрө сатаан Зимнэй дыбарыас харабынайдарын өлөрбүт киһи аатынан уулусса баар.

* Ыам ыйын 20 — Германия, Австро-Венгрия уонна Италия Францияны уонна Арассыыйаны утары Тройственнай сойуус тэрийбиттэр.

* Атырдьах ыйын 15 — Дьокуускайга үс кылаастаах дьахтар прогимназията аһыллыбыт (1884 сылтан — 4 кылаастаах). Дьиэни саха атыыһыта Петр Захаров сиэртибэлээбит. 1900 с. гиманзия буолбута, 1902 с. саҥа икки этээстээх дьиэни туппуттара. 1920 с. дылы үлэлээбитэ.

* Балаҕан ыйын 30 — АХШ Висконсин штатыгар электричествоны элбэх туһанааччыга тарҕатар бастакы гидроэлектростанция үлэтин саҕалаабыт. ГЭС кумааҕы собуотун, собуот хаһаайынын дьиэтин уонна ыаллыы турар дьиэлэри хааччыйар эбит.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 30 — Франклин Делано Рузвельт — АХШ 32-с бэрэсидьиэнэ (1933—1945).

* Кулун тутар 26 — Петр Черных-Якутскай (1882—1933) — нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ. Лаамы байҕалын кытылыгар Иинэ сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. Аҕатынан грузин, татаар, нуучча хааннаах, ийэтэ саха. Ойуунускай "Кыһыл ойуунун" нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн айымньылара сахалыы тыыннаахтар.

* Балаҕан ыйын 26 — Алексей Гастев — нуучча революционера, боропсойуус диэйэтэлэ, бэйиэт уонна суруйааччы, үлэ хаамыытын уонна тэрээһинин тэрийии теоретига уонна Үлэ киин үнүстүүтүн салайааччыта. 

* Богатырев Афанасий Данилович - сахалартан бастакы хаппытаан, Өлүөнэ өрүс борохуостубатын үтүөлээх воднига.

## Өлбүттэр
1879

**1879** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 3 — балаҕан ыйын 2 — Москубаҕа Манежка буолбут Антропологическай быыстапкаҕа Никита Горохов диэн Верхоянскай атыыһыта булбут носорогун төбөтө көрдөрүүгэ турбут, улахан болҕомтону тардыбыт ("вызвала большой ажиотаж"). Горохов сахалартан ВСОИРГО бастакы чилиэнэ буолбута, 1882-84 сс. этнографияҕа уонна географияҕа 8 билим ыстатыйатын бэчээттээбитэ.

* Муус устар 28 — Тырнов куоракка буолбут тэрийэр мунньах Болгария Конституциятын ылыммыт.

* Ыам ыйын 31 — Берлиҥҥэ бастакы электрическэй тимир суол аһыллыбыт уонна бастакы электрическэй пуойас көрдөрүллүбүт.

* Атырдьах ыйын 4 — Эльзас уонна Лотарингия диэн ньиэмэстэр олорор эрэгийиэннэрин Германия Францияттан былдьаан ылбыт. Кэлин Франция бу сирдэри төннөрөөрү, "реванш" ылаары, сэриигэ бэлэмнэммитэ, ону көрөн Германия эмиэ сэриигэ бэлэмнэнэн барбыта. Түмүгэр Аан дойду бастакы сэриитэ өрө күүдэпчилэммитэ.

* Алтынньы 21 — АХШ айааччыта Томас Эдисон бастакы чох утахтаах электрическэй лаампаны үлэлэппит.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 16 — Драверт Петр Людовикович — Сибиири чинчийээччи, поэт.
* Тохсунньу 24 — Григорий Чорос-Гуркин — Алтай уруһуйдьута, өрөбөлүүссүйэ кэмигэр алтай омук хамсааһынын салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Омугунан телеут, Чорос ууһуттан төрүттээх.

* Олунньу 25 — Федор Корнилов — бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.

* Кулун тутар 14 — Альберт Эйнштейн

* Бэс ыйын 3 — "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ" диэн ааттаабыт киһилэрэ ойуун Константин Чирков (1974 өлб.)

* Сэтинньи 7 — Лев Давидович Троцкай (дьиҥнээх араспаанньата Бронштейн) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм).

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 31 — Өлүөнэ үөһээ тардыытыттан төрүттээх Нуучча православнай сыаркабын сибэтиэйэ Иннокентий (Вениаминов) (1797 төр.) 16 сыл Аляскаҕа олорбута, алеут тылын алпаабытын ааптара, Саха сиригэр өр сылларга олорбута, итэҕэл кинигэлэрин сахалыы тылбаастаппыта, онно бэйэтэ кыттыбыта.
* Ыам ыйын 7 — Шарль Теодор Анри де Костер (1827 төр.), Бельгия суруйааччыта.

* Алтынньы 16 — Сергей Соловьёв (1820 төр.), устуорук, «Арассыыйа устуоруйата былыр-былыргыттан» (История России с древнейших времён) ааптара.
1880

**1880** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Америка айааччыта Томас Эдисон *кыллаах лаампатыгар* патент ылбыт.
* Муус устар 20 с. Далыр нэһилиэгин таҥаратын дьиэтин Дьокуускай уонна Бүлүү эпиискэбэ Дионисий тиийэн сибэтии гыммыт.

* Ыам ыйын 19 — Польша тутулуга суох буолуутун хамсааһыгар кыттыбыт 22 саастаах Вацлав Серошевскай көскө ыытыллан 1880 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Верхоянскайга тиийбитэ. Түөрт сыл Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма улуустарыгар олорбута. Кэлбит сылыгар Слепцова Анна диэн саха дьахтарын ойох ылбыта, кыыс оҕоломмуттара. Серошевскай хас да этнографияҕа үлэлэри суруйбута, ол иһигэр "Сахалар" диэн бөдөҥ үлэлээх, кэлин Польша суруйааччыларын тэрилтэтин салайбыта (1933-39 сылларга).

* Ахсынньы 16 — Англия уонна буурдар ыккардыларыгар бастакы сэрии саҕаламмыт.  1833 сыллаахха Англия холуонньаларыгар кулуттааһыны суох оҥорбут, ону сөбүлээбэтэх Соҕуруу Африка буурдара (Голландияттан төрүттээх дьон сыдьааннара) өрө турбуттара, туспа икки судаарыстыба тэриммиттэрэ (Соҕуруу Африка өрөспүүбүлүкэтэ уонна Оранжевай). 1850-с сс. ол сирдэргэ алмаас көстүбүтэ, онтон сылтаан Британия ити сирдэрин бэйэтигэр төттөрү холбообута, уонна буурдартан тутулуга суох олорбут кэмнэригэр нолуок төлөөбөккө олорбуттарын иэс баайбыта. Мантан сылтаан буурдар өрө турбуттара, сэрии саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 26 — Дуглас Макартур — аатырбыт АХШ генерала, Чуумпу далайга дьоппуоннары утары сэриилэспитэ, Кэриэйэ сэриитигэр ХНТ күүстэрин салайбыта. 1945-1951 сылларга Дьоппуону оккупациялыыр сэриилэр баһылааччылара, бу солоҕо кини Дьоппуоҥҥа сэрии кэннинээҕи реформалары ыыппыта.

* Балаҕан ыйын 5 — Николай Грибановскай төрөөбүт, Саха сирин билим библиографиятын төрүттээччи (1880—1942).

## Өлбүттэр
1883

**1883** сыл.

## Туох буолбута
### Муус устар
* Муус устар 10 — Исмаил Гаспринскай диэн Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы уонна бэлиитик түүрдүү тыллаах "Тардьуман" ("Тылбаасчыт") диэн сурунаалы таһаарарга көҥүл ылбыт. Бу сурунаал өр кэмҥэ Арассыыйа импиэрийэтигэр соҕотох түүрдүү тыллаах сурунаал этэ. "Тардьуман" 35 сыл устата тахсан баран 1918 сыл олунньу 23 күнүгэр сабыллыбыта.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 7 — үс өҥнөөх (маҥан, халлаан күөх, кыһыл) былаах Россия официальнай былааҕынан буолбут.

* Ыам ыйын 20 — Индонезияҕа баар Кракатау вулканын эстиитэ саҕаламмыт, аны үс ыйынан бу вулкан дэлби тэбэн 36 тыһыынчаттан тахса киһини өлөрбүт.
* Ыам ыйын 24 — Нью-Йорк куоратыгар 14 сыл устата тутуллубут Бруклин күргэтин аспыттар.

* Ыам ыйын 27 — Москубаҕа Александр III ыраахтааҕы хоруоналаммыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 8 — Москубаҕа Устуоруйа түмэлэ аһыллыбыт. Дьиэтэ Кыһыл болуоссакка уон сыл тутуллубут.

### От ыйа
* От ыйын 21 — Боотуруускай улууһун кулубата Дьөгүөр Ньукулаайап (Улахан Дьөгүөрдээн) маннык суруйбут: «Сыылынайдар сир оҥоһуутугар саамай табыгастаах сири ылан баран түргэн баҕайытык уоҕун бараан кэбиһэллэр уонна эбии сахалартан ордубут сирдэрин куортамҥа ылаллар […] Инньэ гынан, сыылынайдар сахалары букатын да сирэ суох хааллараллар».
* От ыйын 30 — этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ Николай Виташевскай хаатыргаттан Саха уобалаһыгар көскө аҕалыллыбыт. 1897 с. диэри олорбут.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 12 — Бүтэһик квагга Амстердам зоопаркатыгар өлбүт.
* Атырдьах ыйын 13 — Амстердам зоопаркатыгар бүтэһик квагга өлбүт.
* Атырдьах ыйын 27 — Кракатау булкаан эстиитэ: Кракатау арыыга 4 күүстээх дэлби тэбии буолбут, арыы сүтэ сыспыт, Индонезия арыыларыгар цунами долгуннара элбэх киһини суорума суоллаабыттар, аан дойдуга өр сылларга килиимэт уларыйбыт — атмосфераҕа "сиэркилэ" үөскээн Сир орто температурата түспүт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 5 — (эргэ истиилинэн атырдьах ыйын 24 күнүгэр) Николай Чернышевскай Бүлүүтээҕи хаайыытыттан босхолонон чып кистэлэҥинэн Астрахань куоракка ыытыллыбыт. Онно эрэ тиийэн харабылларыттан босхоломмут, ол эрээри, син биир атын сиргэ олохсуйар бырааба суох кэтэбилгэ олорбут.

### Алтынньы
* Алтынньы 4 — Аатырбыт *Илиҥҥи экспресс* бастакы рейсэ Парижтан Стамбулга айаннаабыт.

* Алтынньы 22 — Нью-Йоркка «Метрополитен Опера» аһыллыбыт — аан дойдуга биир саамай биллиилээх опера тыйаатыра.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 5 — Дьон Мейнард Кейнс, Британия экономиhа
* Алтынньы 30 — Никифоров Дмитрий Михайлович (1883—1965), саха бастакы идэтийбит муосчута.
* Ахсынньы 5 — Михаил Тимофеев-Терешкин (05.12.1883—06.10.1957) — саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, поэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944), экономист, этнограф.

* Алексеев Егор Николаевич (1883—1957) аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 14 — Карл Хайнрих Маркс (Karl Heinrich Marx) — ньиэмэс устуоруга уонна экэнэмииһэ, хомуньууһум үөрэҕин олохтооччу.

* Сэтинньи 7 — Неустроев Константин Гаврильевич - Урсик, революционер - народоволец, саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.
1884 сыл

**1884** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 1 — Ааҥыл тылын Оксфорд тылдьытын бастакы туома тахсыбыт (A - Ant).

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 26 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр III сыаркап приходун оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 12 — Аргентинаҕа Уоттаах Сир арыытыгар аан дойду саамай соҕурууҥҥу куората Ушуая олохтоммут.
* Алтынньы 13 — Дойдулар ардыларынааҕы меридианнарга конференция Лондоҥҥа баар Гринвич обсерваториятын меридиана нулевой буоларыгар быһаарбыт.

## Төрөөбүттэр
* Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
* Олунньу 18 — Алексей Широких — саха интэлигиэнэ уонна либэрээлэ, Күлүмнүүрү өйөөччү, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, Саха АССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта.

## Өлбүттэр
* Порядин Прокопий Филиппович (1838 - 1884), бастакы Сахалыы - нууччалыы тылдьыт ааптара.

* Тохсунньу 6 — Грегор Иоганн Мендель — Австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут киһи. Кини арыйбыт сокуоннарыгар (Мендель сокуоннара диэн ааттаналлар) аныгы генетика олоҕурбута.
1885

**1885** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 15 — Үөһээ Дьааҥыга метеостанцияҕа −67,1 °C кыраадыс бэлиэтэммит. Кээмэйдээһини көскө олорор учуонай Сергей Ковалик (1846-1926) оҥорбут, метеостанцияны Александр Бунге (1803-1890) диэн Билим акадьыамыйатын эспэдиисийэтин салайааччыта кэлэ сылдьан тэрийбит. 1892 сыллаахха эмиэ манна олунньуга өссө тымныы −67,6 °C кыраадыс бэлиэтэммитэ. Үөһээ Дьааҥы кыһын уонна сайын ыккардыларыгар ордук улахан ураты тымныылаах-итиилээх сир быһыытынан Гиннес рекордун кинигэтигэр киирбитэ.

### Олунньу
* Олунньу 5 — Бельгия хоруола Леопольд II *[[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Көҥүл судаарыстыбатын]]* бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. Африка ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта.
* Олунньу 18 — АХШ-ка Марк Твен «Гекльберри Финн мүччүргэннээх сырыылара» диэн кинигэтэ тахсыбыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 17 — Германия Хотугу Саҥа Гвинеяны уонна Бисмарк архипелагын аннексиялаабыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 17 — Көҥүл Статуята Франция норуотун бэлэҕэ буолан Нью-Йорк куоратыгар кэлбит.

### От ыйа
* От ыйын 6 — Франция учуонайа Луи Пастер *ииригирии* (*бешенство*) утары быһыыны бастакытын ситиһиилээхтик киһиэхэ туһаммыт. 9 саастаах Жозеф Мейстер диэн уол ыалдьыбыт ыт ытырбытын кэннэ быыһаммыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 29 — Ньиэмэс конустурууктардара Готтлиб Даймлер уонна Вильгельм Майбах бастакы матассыыкылы оҥорбуттар.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 6 — Илиҥҥи Румелия Болгариялыын сойуустаһарын туһунан биллэрбит, билиҥҥи Болгария холбоһуута түмүктэммит.
* Балаҕан ыйын 29 — Англияҕа аан дойду бастакы электрическэй трамвайа үлэтин саҕалаабыт. Бу иннинэ трамвайдар атынан соһуллар этилэр.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 10 
** Ньиэмэс инженердара Готлиб Даймлер уонна Вильгельм Майбах мас бэлисипиэккэ бэйэлэрэ оҥорбут мотуордарын туруорбуттар.
** Нуучча айанньыта Николай Пржевальскай Киин Азияҕа, ол иһигэр хотугу Тибиэккэ айанын түмүктээбит.
* Сэтинньи 16 — Канаадаҕа метистэр өрө турууларын баһылыгын, «Манитоба аҕата» диэн ааттанар Луи Риэль диэн киһини "таҥнарбытын иһин" сууттаан өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 7 — Нильс Бор — Дания физигэ, Нобель бириэмийэтин лауреата (1922).
* Алтынньы 13 — Вигго Брун — Норвегия математига.

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 22 — француз аатырбыт суруйааччыта Виктор Гюго.
1886

**1886** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 29 — Карл Бенц бензининэн үлэлиир мотуордаах бастакы массыынатын патеннаабыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 13 — Харьков университетыгар мэдиссиинэҕэ үөрэнэ сылдьыбыт устудьуон Сергей Ястремскай 1879 сылтан хаатыргаҕа сылдьыбытыттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбитэ, 1900 сыллаахха босхолонон Саха сириттэн барбыта, Одессаҕа олорбута.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 1 — Бирма Британия Ииндийэтигэр холбоммут.
* Ыам ыйын 29 — Кока-кола бастакы угуйуга (эрэкэлээмэтэ) хаһыакка тахсыбыт.

### От ыйа
* От ыйын 3 — Ньиэмэс инженерэ Карл Бенц бастакы *ис умайыылаах хамсатааччылаах* (ДВС) массыынаны сүүрдүбүт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 4 — Апач индеецтэр баһылыктара Джеронимо 30 сыллаах охсуһуу кэнниттэн АХШ аармыйатыгар бэриммит. Кини баһыйар ахсааннаах Мексика уонна АХШ сэриилэригэр саба түһүүлэргэ хорсун быһыытынан уонна таба туттарбатынан аатырбыта.

### Алтынньы
* Алтынньы 26 — Амма улууһун Абаҕатыгар оскуола аһыллыбыт. Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.
* Алтынньы 28 — Нью-Йоркка *Көҥүл Мэҥэтэ* аһыллыбыт, АХШ тутулуга суох буолуутун сүүс сылыгар Франция бэлэҕэ. Толору аата — "Аан дойдуну сырдатар Көҥүл".

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 26 — татаар уһулуччулаах бэйиэтэ Габдуллаа Тукаай.

* Алтынньы 22 - Боотуруус улууһугар Сылаҥҥа Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы.
* Байкалов Карл Карлович (дьиҥнээх араспаанньата Некундэ) (1886 — 1950) — сэбиэттэр сэрии тойонноро. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Сэтинньи 14 — Алампа (Cофронов Анемподист Иванович) төрөөбүт — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ахсынньы 12 — Николай Барамыгин — Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

## Өлбүттэр
* Сэтинньи 25 — Маак Ричард Карлович (Richard Maack), Натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог.
1887

**1887** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 28 — Парижка Эйфель башнятын тутуута саҕаламмыт. 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр тутуу түмүктэммит.

### Олунньу
* Олунньу 2 — Пенсильвания штаатыгар аан бастаан Таарбаҕан күнүн бэлиэтээбиттэр.
* Олунньу 20 — Дьокуускайга Уобаластааҕы статистика кэмитиэтигэр харайыыга биэриллибит бизон төбөтүн туһунан мунньах буолбут. Муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр түмэлгэ анаан хаалларарга быһаарыы ылыллыбыт. Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп.

### Муус устар
* Муус устар 11 — Дьокуускайга гласнай суут аһыллыбыт. Бу күн үс холуобунай дьыала көрүллүбүт.
* Муус устар 13 — Маалай тыйаатырга «Ойуур оҕолоро» диэн аан дойдуга бастакы сыгаан опереттата туруоруллубут.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 10 — Александр III ыраахтааҕы Москубаҕа Кыһыл болуоссакка баараҕай Үөһээ эргиэн эрээттэрин тутарга уураах таһаарбыт (кэлин ГУМ).

### Бэс ыйа

### От ыйа
* От ыйын 26 — Варшаваҕа эсперанто бастакы учуобунньуга тахсыбыт (нуучча тылынан).

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 26 — АХШ айааччыта Эмиль Берлинер граммофону патеннаабыт.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 9 — АХШ Гавайи арыыларыгар баар Перл-Харбор хомотун бас билбиттэр. Бу Чуумпу далай хаба ортотугар бэрт табыгастаах сиргэ сытар дириҥ уулаах хомоҕо АХШ флотун базата олохтоммута.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 9 — Василий Чапаев — кыһыл хамандыыр, Кырасдааныскай сэрии дьоруойа.

* Кулун тутар 28 (урукку ааҕыынан 16) — Клавдия Кирсанова (1947 өлб.) — Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт өрөбөлүссүйэниэр дьахтар, аан дойдуга хомуньуус хамсааһынын биллиилээх диэйэтэлэ.

* От ыйын 22 — Густав Герц — ниэмэс физигэ, Нобель бириэмийэтин физикаҕа 1925 сыллааҕы лауреата.

* Атырдьах ыйын 12 — Эрвин Шрёдингер — Австрия физигэ, квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта.

* Алтынньы 3 — Носов Михаил Михайлович (1887 — 1960), Саха норуодунай худуоһунньуга, чинчийээччи-этнограф.
* Алтынньы 6 — Ле Корбюзье — аатырбыт Франция архитектора, модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ.

* Сэтинньи 26 — Григорий Попов — Саха сиригэр төрөөбүт нуучча аҕабыыта, богословие билимин хандьыдаата, уопсастыбаннай диэйэтэл.

## Өлбүттэр
1888

**1888** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 20
** Москубаҕа сыгаан тылынан аан дойдуга бастакы оперетта премьерата буолбут. Опереттаны Н. Шишкин салайааччылаах бастакы идэтийбит сыгаан тыйаатырын турууппата туруорбут.
** Бөтөрбүүргэ «Балалаайкаҕа оонньууру сөбүлээччилэр куруһуоктарын» бастакы кэнсиэрэ буолбут (билигин ол куруһуок — Андреев аатынан Академическай нуучча народнай оркестра).
* Кулун тутар 23 – Англияҕа Футбол лиигата үөскээбит, аан дойдуга бастакы идэтийбит лиига.

### Муус устар
* Муус устар 15 — Дьокуускайга хаайыылаахтар уонна көскө ыытыллыбыттар оҕолоругар анаан приют аһыллыбыт. 1889 сыллаахха онно 42 оҕо баар эбит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 13 — Бразилияҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 11 — Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета аһыллыбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 29 — Харьков анныгар ыраахтааҕы Александр III дьиэ кэргэнинээн Кырыымтан Петербуурга айаннаан испит пуойаһа саахалга түбэспит. 21 киһи тута өлбүт, икки киһи кэлин ылбыт эчэйиилэриттэн быстыбыттар, ыраахтааҕы бэйэтэ да, кэлин ыраахтааҕы буолбут цесаревич Николай да улаханнык эмсэҕэлээбэтэхтэр. 

### Сэтинньи
* Сэтинньи 12 — Франция Лилль куоратыгар бэчээт үлэһиттэрин бырааһынньыгар «Интернационал» диэн кэлин аатырбыт ырыаны аан бастаан ыллаабыттар.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 23 — Николай Глотов, Нижнеудинскай атыыһыта "Өлүөнэҕэ буостаны уонна айанньыттары таһар хампаанньаны олохтуохха" диэн хааһына тэрилтэлэригэр этии киллэрбит.

## Төрөөбүттэр
* Герценберг Константин Рудольфович, 1923 сыллаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
* Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит киһи.
* Малгина Феврония Николаевна (1888 - 1978)

* Тохсунньу 4 — Ксенофонтов Гаврил Васильевич, саха учуонайа, политическай, общественнай диэйэтэл.
* Тохсунньу 16 — Гавриил Ксенофонтов — саха учуонайа, биллиилээх устуорук, этнограф, бэлиитикэ, түмэт дьайыксыта. Кини "Эллэйаада" диэн ааттаан таһаарбыт саха үһүйээннэрин хомуурунньуга саха биибилийэтин быһыытынан билиниллэр.

* От ыйын 29 — Владимир Зворыкин (1982 өлб.), нуучча инженерэ, телевидениены айааччылартан биирдэстэрэ. Муром куорат атыыһытын уола. Аан дойду бастакы сэриитигэр сибээскэ сулууспалаабыта. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Сибииргэ үрүҥнэр баһылаан олордохторуна онно араадьыйаны хааччыйыыга үлэлээбитэ, тас дойдуларга сылдьан араадьыйа саппаас чаастарын атыылаһара. 1919 сыллаахха АХШ-ка командировкаҕа сылдьар кэмигэр Колчак хотторон, Арассыыйаҕа төннөр кыаҕа суох буолбута, онон онно олохсуйа хаалбыта. 1929 сыллаахха кинескобу, 40-с сылларга өҥнөөх тэлэбиисэри оҥорбута.

* Сэтинньи — Артемьев Михаил Константинович (1888 — 1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха сирин политическэй диэйэтэлэ. Аатырбыт конфедералистар бастаанньаларын салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
* Сэтинньи 7 — Нестор Махно — Украина анархо-коммуниһа, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

## Өлбүттэр
1889

**1889** сыл.

## Туох буолбута

### Тохсунньу
* Тохсунньу 15 — АХШ Атланта куоратыгар Coca-Cola хампаанньа бэлиэтэммит(регистрацияламмыт), ол саҕанааҕы аата *Пембертон мэдиссиинэ хампаанньата* диэн эбит.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 31 — Эйфель башнятын тутуута түмүктэммит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 1 — Чикаго куоракка оробуочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн туруорсан забастовкалаабыттар уонна демонстрацияҕа тахсыбыттар. Полицейскайдар бөлөхтөрүгэр ким эрэ буомба бырахпыт, онтон сылтаан полиция демонстраннары ытыалаабыт.
* Ыам ыйын 1 — атыыга аан бастаан аспирин тахсыбыт.

* Ыам ыйын 6 — Парижка Аан дойдутааҕы быыстапка аһыллыбыт. Манна анаан Эйфель башня туппута, быыстапка кэнниттэн суох гынар былааннаахтара.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 30 — Парижтааҕы эйэ кэмпириэнсийэтигэр Түмэннэр (парламеннар) сойуустара олохтоммут. Бу тэрилтэ билигин да үлэлиир.

### От ыйа
* От ыйын 12 — Александр III ыраахтааҕы земскэй начаалынньыктар тустарынан ыйаахха илии баттыыр.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 6 — Бэрчээккитэ суох бүтэһик буоксаҕа матч буолбут.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 23 — Дьоппуоҥҥа Nintendo диэн видео оонньуу уонна оонньуур консоллары оҥорор хампаанньа төрүттэммит. Маҥнай кини хаарты оҥоруутунан дьарыктанар эбит.
* Балаҕан ыйын 28 — Генеральнай кээмэй уонна ыйааһын конференциятыгар ''метр'' устатын уонна ''килограмм'' ыйааһынын быһаарбыттар.

### Олунньу
* Олунньу 11 — Дьоппуон импиэрийэтин көнөстүүссүйэтэ ылыллыбыт. Дьоппуон көнөстүүссүйэлээх монархия буолбут.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 1 күнүгэр Чикаго куоракка рабочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн туруорсан забастовкалаабыттар уонна демонстрацияҕа тахсыбыттар. Полицейскайдар бөлөхтөрүгэр ким эрэ бомба бырахпыт, онтон сылтаан полиция демонстраннары ытыалаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Пестун Ефим Григорьевич, 1923 - 1925 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ 
* Харитонов Иона Матвеевич — Саахардаах (1889 - 1972), олҥхоһут.

* Муус устар 16 — Чарли Чаплин, аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера

* Муус устар 20 — Адольф Хитлер
* Бэс ыйын 23 — Анна Андреевна Ахматова (Горенко), нуучча поэтессата төрөөбүт.
* Сэтинньи 14 — Джавахарлал Неру — Ииндийэ босхолонуутун иһин хамсааһынын басхана, Ииндийэ бастакы премьер-миниистирэ (1947-1964). Кини кыыһа Индира Ганди (1966-1977, 1980-1984) уонна сиэнэ Раджив Ганди (1984-1989) эмиэ премьер-миниистир буолан өр сылларга дойдуну салайбыттара.
* Сэтинньи 27 — Желобцов Н.Е. (1889 — 1921), техничесдэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.

## Өлбүттэр
* От ыйын 29 — Ибрай Алтынсарин — хаһаах уопсастыбаннай диэйэтэлэ, сырдатааччыта, Казахстааҥҥа элбэх оскуоланы арыйбыта.

* Алтынньы 29 — Николай Чернышевскай — Бүлүү куоракка олорбут нуучча уһулуччулаах революционер демократа, сырдатааччы-энциклопедист, суруйааччы, литэрэтиирэ кириитигэ.
1890 сыл

**1890** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 1 (аныгыннан олунньу 13) Дүпсүн улууһугар сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыт.
* Олунньу 13 (урукку истиилинэн олунньу 1) — Дүпсүн улууһугар сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыт.

* Кулун тутар 30 ‪— Иркутскайга көскө олорон Польша босхолонуутун иһин охсуспут Иосафат Огрызко өлбүт. Кини Бүлүү куоратыгар суос соҕотох киниэхэ анаан тутуллубут хаайыыга 4 сыл олоро сылдьыбыта.

* Атырдьах ыйын 7 — Дьокуускай куорат кулубатын талбыттар. Николай Брюловскай диэн киһи буолбут.
* Атырдьах ыйын 7 — Бүлүү куоратыгар балыыһа аһыллыбыт.

* Сэтинньи 4 — Лондоҥҥа бастакы сир аннынааҕы тимир суол аһыллыбыт — метро.
* Ахсынньы 11 (аныгыннан ахсынньы 23) күнүгэр Никифоров Күлүмнүүр Дүпсүн улууһун кулубатынан анаммыт.

* Ахсынньы 23 — Ахсынньы 11 (аныгыннан ахсынньы 23) күнүгэр Никифоров Күлүмнүүр Дүпсүн улууһун кулубатынан анаммыт.

## Төрөөбүттэр
* Слепцов Семён Николаевич (1890-1950) XX үйэ саҕаланыытыгар саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

* Кулун тутар 24 — Захар Дорофеев (1952 өлб.), бэйиэт, тылбаасчыт, фольклорист, мокша литэрэтиирэтин олохтооччулартан биирдэстэрэ.

* Ыам ыйын 22 — Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр эбэҥки дьиэ кэргэнигэр 117 сааһыгар диэри олорбут уһун үйэлээх Саха сирин олохтооҕо Варвара Семенникова төрөөбүт.

* Ыам ыйын 27 — Константин Иванов (1915 өлб.), чувааш бэйиэтэ, чувааш литэрэтиирэтин классига.

* Балаҕан ыйын 15 — Агата Кристи — детективтэринэн аатырбыт Англия суруйааччыта.

* Сэтинньи 22 — Шарль де Голль — Франция аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ (1959—1969).

* Ахсынньы 1 — Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ
* Ахсынньы 7 — Александр Бакулев (1967 өлб.), хирург учуонай, ССРС-ка сүрэх хирургиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

* Ахсынньы 10 — Ахмад-Заки Валиди-Тоҕан (Валидов) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).

## Өлбүттэр
*От ыйын 29 — Винсент ван Гог, Недерланд уруhуйдьута
* Ахсынньы 15 — Олорор Оҕус (1831 с. эргин төр.), АХШ сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриини баһылаабыт индеец.
1893 сыл

**1893** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 22 — Саха сирин губернатора Бүлүүгэ мунньах ыыппыт, онно араҥ ыарыһахтары Бүлүүттэн 15-18 биэрэстэлээх сиргэ, түҥ тайҕа быыһыгар, холуонньаны олохтооһун туһунан боппуруос көрүллүбүтэ. Ол бириэмэҕэ ыарыһахтарга анаан 9 балаҕан тутуллубута. Москубаттан үс сиэстэрэ — Соколова, Гладушкина, Немкова кэлэннэр ыарыһахтары көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Кэнники эбии таҥара дьиэтэ тутуллубута. Холуонньа фермалааҕа, онно уон ынах баарын ыарыһахтар бэйэлэрэ көрөллөрө. Холуонньа көҥүл сиэртибэлээһин харчытынан үбүлэнэрэ. Саха уобалаһыттан бүтүннүүтүттэн ыарыһахтары булан, Бүлүүтээҕи лепрозорийга илдьэллэрэ.

* Бэс ыйын 8 — Саха сиригэр Бүлүү уокуругар араҥ ыарыылаахтарга анаммыт тэрилтэҕэ биир бырааһы уонна икки биэлсэри аныыр туһунан докумуону ыраахтааҕы бигэргэппит. Ол саҕана Бүлүү уокуругар араҥ ыарыылаахтар ахсааннара 120-ҕэ тиийбит, Дьокуускай уокуругар 10, оттон Халыма уокуругар 20 киһиэхэ тиийэр эбит.
* Бэс ыйын 21 — Чикагоҕа Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа бастакы *туланы көрөр көлүөһэ* аһыллыбыт.

* Атырдьах ыйын 15 — Третьяковскай галерея аһыллыбыт («Павел уонна Сергей Михайлович Третьяковтар Москуба куораттааҕы галереялара»).

* Балаҕан ыйын 19 — Саҥа Зеландияҕа дьахталларга барыларыгар быыбардыыр быраабы биэрэр сокуоҥҥа күбүрүнээтэр илии баттаабыт.

* Сэтинньи 28 — Саҥа Зеландияҕа аан дойдуга бастакыннан дьахталлар бүтүн дойдутааҕы быыбарга кыттыбыттар.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 30 — Иван Платонов — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала.

* Олунньу 2 — Буссенго Жан Батист — Боронтуус учуонайа, акадьыамык, агрохимияны төрүттээччи.
* Олунньу 2 — Сүхбаатар (Сухэ-Батор, сахалыы тылбааһа Сүгэ Боотур) — 1921 сыллааҕы Монголия өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта.

* Кулун тутар 25 — Винокуров Иван Николаевич, саха политика диэйэтэлэ.
* Кулун тутар 29 — Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы, политик.
* Бэс ыйын 13 — II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) Мамаев Иван Федорович төрөөбүт, муосчут, чеканщик, ювелир, Саха сирин норуодунай художнига, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, (өлбүт сыла — 1954).

* От ыйын 19 — бэйиэт Владимир Маяковскай.

* Сэтинньи 11 — Ойуунускай Платон Алексеевич, улуу политик, суруйааччы.
* Ахсынньы 26 — Мао Цзэдун, Кытай салайааччыта (09.09.1976 өлб.)

## Өлбүттэр
1894

**1894** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 16 — эрмээн төрүттээх Нубар Паша Егиипэт премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.

* Ыам ыйын 26 — Арассыыйа бүтэһик ыраахтааҕыта Николай II бүрүстүөлгэ олорбут.

* Бэс ыйын 23 — Парижка Пьер де Кубертен саҕалааһынынан Международнай Олимпийскай комитет тэриллибит.

## Төрөөбүттэр
* Михаил Федорович Слепцов

* Олунньу 1 — Дьон Форд — АХШ киинэ режиссера. Вестерн киинэ жанрын биир уhулуччулаах ууhа. Бастыҥ режиссер иhин түөрт Оскар (1935, 1940, 1941, 1952) соҕотох кыайыылааҕа.

* Кулун тутар 7 — Петров Спиридон Васильевич (1894 - 1965), олоҥхоһут.

* Муус устар 10 — Лудза куоракка (билигин Латвия) Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Иван Строд төрөөбүт.
* Муус устар 17 —  Курскай губернияҕа шахтер дьиэ кэргэнигэр Никита Хрущев (11.9.1971 өлб.), сэбиэскэй партийнай уонна государственнай диэйэтэл.

## Өлбүттэр
1897

**1897** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 16 — Саха уобалаһын салалтатын быһаарыытынан буоластар тэриллибиттэр: Бүлүү уокуругар — *[[Ньурба]]*, Өлүөхүмэ уокуругар — *[[Нохтуйскай]]* уонна *[[Урицкай|Чокуур]]*, Дьокуускай уокуругар — Амма, Иһит, Павловскай уонна Покровскай.
* Муус устар 18 — Греция уонна Осмаан импиэрийэтэ бэйэ-бэйэлэригэр сэрии биллэрбиттэр. Бу 32 хонуктаах сэриигэ осмааннар кыайбыттара, ол эрээри Европа атын дойдулара султааны тылларыгар киллэрэн тохтоппуттара.
* Муус устар 29 — физик Джозеф Томсон Лондоннааҕы хоруоллук уопсастыбатыгар электрону арыйбытын туһунан кэпсээбит.
* Бэс ыйын 2 — Эмиэрикэ суруйааччыта Марк Твен бэйэтэ өлбүтүн туһунан сураҕы мэлдьэһээри Лондонтан телеграмма ыыппыт: "Мин өлүүм туһунан сурахтар алыс дэмнээх дарбатыылаахтар".
* Атырдьах ыйын 10 — ньиэмэс хиимигэ Феликс Хоффманн мэдиссиинэҕэ туттуохха сөптөөх ыраас ацетилсалицил кислотаатын ылбыт (аспирин).
* Балаҕан ыйын 29 — Буэнос-Айрес тыйаатырыгар бастакытын танго үҥкүү толоруллубут. Танго "көмүс үйэтэ" 1930-1950 сылларга буолбута.

## Төрөөбүттэр
* Дьяков Василий Владимирович (1897 - 1937), 1925 - 1926 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын сэкрэтээрэ.
* Ыам ыйын 20 — Степанов Николай Иванович — билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас (уруккунан Мэҥэ) улууһун Мөҥүрүөн (Матта) нэһилиэгэр уус киһи дьиэ кэргэнигэр Николай Степанов — Ноорой (1975 өлб.), аатырбыт олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Олоҥхоһут быһыытынан 30-40 сылларга дойдутугар, өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ аатырбыта-сураҕырбыта. Ол курдук «Ала Туйгун», «Оҕо Ньургун», «Сабыйа Баай Тойон, Сабыйа Хотун» диэн олоҥхолорун холкуос кулууптарыгар туруортаабыта, Дьокуускайга драмтыйаатырга эмиэ туруора сылдьыбыттара. Маныаха бэйэтэ сүрүн оруолларга оонньуура уонна туруорааччы режиссер быһыытынан кыттара. 1942 сыллаахха 44 сааһыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, ыараханнык бааһыран "Хорсунун иһин" мэтээллээх дойдутугар төннүбүтэ.

* Бэс ыйын 23 — Данил Слепцов, Орто Халыма үөрэх салаатын бастакы сэбиэдиссэйэ.

* Балаҕан ыйын 28 — Мухтар Ауэзов — сэбиэскэй кэмнээҕи казаах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога.

* Ахсынньы 10 (22) — Аммосов Максим Кирович — советскай государственнай уонна партийнай деятель,

## Өлбүттэр
* Муус устар 3 — Иоганнес Брамс (ниэм. Johannes Brahms, 1833 төр.) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, муусукаҕа романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
SAGEM

**SAGEM** () — Франция бөдөҥ акциялаах хампаанньата.

1924 сыллаахха олохтоммут.

1985 сыллаахха үс фирма холбоһоннор, Sagem Францияҕа иккис улахан телекоммуникация хампаанньата буолбута (Alcatel кэнниттэн).

## Сигэлэр
* Официальнай саайта       
* Sagem нууччалыы сообществота
Эстетика

**Эстетика** диэн билимньини үөрэтэр философия салаата. Эстетика аан дойдуну көрүү уонна ылыныы саҥа суолларын үөрэтэр.
ХНТ Оҕо пуондата

**ХНТ Оҕо пуондата** эбэтэр **ЮНИСЕФ ** () — ыксаллаах быһыыга оҕо-аймаҕы көмүскүүр ХНТ анал тэрилтэтэ. 

1946 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеята тэрийбитэ. Ол саҕана пуонда соругунан Иккис Аан дойду сэриитигэр эмсэҕэлээбит оҕолорго көмө оҥоруу этэ. 

1953 сыллаахха ХНТ тэрилтэ дьарыктанар уобалаһын кэҥэтэн биэрбитэ уонна аатын ХНТ Оҕо пуондата диэн ааттаабыта. Урукку ЮНИСЕФ диэн аббревиатуратын оннунан хаалларбыта. Штаб-квартирата Нью-Йорк куоракка баар. 

ЮНИСЕФ үлэтигэр үтүөҕэ дьулуур посуоллара көмөлөһөллөр.

## Сыала-соруга
ЮНИСЕФ маннык биэс хайысханан үлэлиир:
* Кыра оҕо тыыннаах хаалыыта уонна сайдыыта
* Начальнай үөрэҕирии тарҕаныыта уонна эр киһи уонна дьахтар тэҥ буолуута
* Оҕо харысхала
* ВИЧ/СПИД
* Кыра оҕо сааһын харысхала

Атын приоритеттарынан оҕо дьиэ кэргэҥҥэ улаатыыта уонна сайдыытыгар спорт.

UNICEF араас дойдуларга 60 сылтан тахса үлэлии сылдаьр. 1965 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта. Билигин ЮНИСЕФ 190 дойдуга үлэлиир.

## ЮНИСЕФ бэлиэ күннэрэ
* **Кулун тутар бастакы баскыһыанньата** — Оҕо тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын күнэ. Бу күнү бэлэтиир туһунан быһаарыы 1994 сыллааххха муус устарга ылыллыбыта. Аан дойду элбэх дойдуларыгар бу күн телеханааллар уонна араадьыйа станциялара оҕолорго аналлаах биэриилэри оҥороллор.

## Тас сигэлэр
* ЮНИСЕФ официальнай саайта
* ЮНИСЕФка үлэ 
* ЮНИСЕФы харчынан өйөбүл
Кэрэ

**Кэрэ** диэн киhини, сири, сээкэйи эбэтэр санааны астына уонна сөбүлүү көрөн характеристика. Кэрэ өйдөбүлэ эстетика, социология, социал психология уонна култуура нөҥүө үөрэтиллэр.

## Өссө маны көр
* Кэрэ уратыта
Диалектика

**Диалектика** диэн философияҕа аргумент эбэтэр мөккүөр быһаарыытна ньымата. Европа Орто сылларыгар диалектика (уонна логика)  үс босхо искусстволарстар биирдэстэрэ буолар этэ, атыттара риторика уонна грамматика. 

Диалектика процеһын сыала диэн ханнык эмит өйдөөбөт буолууну кэпсээтии нөҥүө быһаарыы буолар, уонна чахчыныы булуу буолар.

Диалектика үс сүрүн идеяҕа турар:
* 1: Туох барыта утарсар күүстэртэн турар.
* 2: Кыра-кыралаан тугу эмит уларыттаххына сотору буолан баран син биир улаханнык уларыйар.
* 3: Уларытыы эргииринэн буолбакка спиралларынан барар.

## Быһаарыылар
Этика

**Этика** диэн сөбү уонна сыыhаны, сигилини үөрэтэр философия салаата.

Этика маннык курдук боппуруостарга эппиэтиир:
* Хайдах дьайыы үчүгэйий? Хайдах дьайыы куһаҕаный?
* Туох уларытыылааҕый?
* Үчүгэй уонна куһаҕан бары дьоҥҥо тэҥ дуо?
* Атын дьоҥҥо көмөлөһөр эбэтэр куһаҕаны оҥорор ыарахан дьаһаллары хайдах ылыахха сөбүй?
* Дьон быһыылара атын дьоҥҥо дьайыыта.
Эпистемология

**Эпистемология** диэн билии төрүтүн уонна эйгэтин чинчийэр философия салаата. Атыннык **билии теорията** дэнэр. Маннык ыйытыылары биэрэр:
* Билии диэн тугуй?
* Билии хайдах ылыллар?
* Дьон тугу билэр?
* Биhиги билэрбит туhунан хайдах билэбит?
* Биhиги билэрбитин тоҕо билэбит?

## Өссө маны көр
* Метафизика
Нацизм

НАЦИЗМ, ол эбэтэр Нацизм идеологията, Нацыыстар. Нацыыстар - сиэрэ суох дьоннор! Билиҥҥи кэмнэ НАЦИЗМ бобуллар, ол да буоллар син элбэх дойдуларга бааллар. Холобура: Арассыыйа - ДПНИ, Германия - ННП, Австрия - АВстрийская национальная партия - белых, Дания - Улуу Даан омуктарын партията, АХШ - Наша Америка, Кытай - Мао Цзэдунская организация. 

## НАЦИЗМ САХА СИРИГЭР

Саха Сиригэр маннык нацизм тэриллиитэ - СНХ - Саха националистическай хамсааhына
СНХ

**СНХ** (Саха националистическай хамсааhына), Якутская националистическая движение диэн буолар. Бу улахан организация Сунтаар, Мэнэ-Ханалас уонна Томпо Сахалара тэрийбиттэрэ. Билинни кэмнэ СНХ Дьокуускай куораты тутан олорор уонна Арассыыйа 71 улахан куораттарыгар баар. Билигин 37 омук дойдуларыгар отделениялаах, олор ахсааннарыгар - АХШ, Канада, Германия, Бельгия, Эстония уонна Кытай. Дьонун ахсаана бастаан тэриллиитигэр (2001) - 1 тыс, онтон билигин - 20-30 тыс. дьон. 
Салалтата - Мэнэ-Ханалас улууhа. Сыл аайы улуустар уларытан иhэллэр. Эhиил (2010) СНХ-ны салайыахтаах Нюрба. 

## СЫАЛА

Саха омугун атын омуктартан көмүскүүр уонна Саха студеннарын улахан ВУЗ-тарга киллэрии. Дискриминацияны тулутуу. Билигин уонна Саха Республикатын Арассыыйаттан араара сатыыра.

## СНХ биллэр чилиэннэрэ

Саха элбэх народнай артыыстара уонна ырыаhыттара. 

## СНХ тойоно

СНХ тойоно элбэх, олортон биир биллэр Саха бастын националииhэ Уххан - uhhan.ru
Уххан

**Николаев Иван Николаевич** (**Уххан**) (1955 төр.) — суруйааччы, суруналыыс, түмэтчи.

## Олоҕун олуктара
1955 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр Сунтаар улууһугар Түбэй с. төрөөбүт.

Айар үлэтин 1985 сылтан саҕалаабыт. 1992 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.

1988 сылтан Дьокуускайга тахсар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах «Эдэр коммунист» ыччат хаһыатыгар кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбит.

1990 сыллаахха Саха государственнай университетын филология салаатын бүтэрбит. 

90-с сыллартан саха омугун эгэлгэ хамсааһыннарыгар көхтөөхтүк кыттыбыта. "Саха кэскилэ" хамсааһын, "Ийэ тыл", "Кут-сүр", "Ытык Сир" уопсастыбалар, "Саха литэрээтэрэ" ассоциация уонна "Өлүөнэ сарсыардата" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. «Сахаада», «Туймаада саҥата», «Кыым» хаһыаттарга үлэлээбит.

## Кинигэлэрэ
* Санаам сыккыара: хоһооннор.
* Көҥүлэ суох көҥүл: хоһооннор.
* Саха-сахатынан кэрэ. 1-кы кинигэ : хоһооннор. Сиэркилэ. 2-с кинигэ : хаһыакка суруйуулар, тыл этиилэр. — : Туркиш, 2000. — 880 с.
* Санаа буолардаах, буолбаттаах.

## Сигэлэр
* Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей 
* Уххан ситим-сирэ

## Быһаарыылар
Аляска

мини|
**Аляска** () — АХШ саамай хотугу штаата (улууһа) буолар. Сирин иэнинэн Хотугу Америкаҕа саамай улахан сир. Дьонун ахсаана 2009 с. 700 тыһ. киһи буолбут, олортон хара тириилээҕэ 40 %, инуиттар (эскимостар) — 3 %. Манна элбэх нуучча уонна татаар омуктара олороллор. Манна 981 Саха омуга олорор уонна «Сэргэ» диэн Саха Түмсүүтүн тэрийбиттэр.
Сирин иэнэ — 1519 тыһ. км²
Киин куората — Джуно, онтон саамай улахан куората — Анкоридж. Биир арыый улахан куорат — Фэрбенкс. Бу куораты кытта Саха Сирэ контракт баттаабыта.

## Айылҕата

Кыһынын салгын температурата −30 °С дылы түһэр, оттон сайынын +35 °С дылы тиийэр. Кэрэ көстүүлэринэн аатырар. Холобур, Аляскаҕа кэрэтинэн аатырбыт Мак-Кинли хайата баар.

## Аляска бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 18 — Аляска күнэ

* Ахсынньы 24 (Инуиттар) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, Гренландияҕа уонна Арассыыйаҕа бэлиэтииллэр

## Сигэлэр
* State of Alaska website 
* US Census Bureau  АХШ биэрэпиһин бюротун официал саайта 
* Alaska.com Information 
* Alaska Travel Industry Association 
* Alaska Newspapers  
* Дуогабар оригинаала 
* Аляска каартата
Анкоридж

**Анкоридж** — Аляска сирин саамай улахан куората, АХШ. Дьонун ахсаана — 300 тыс (2009).
Денали

thumb|300px||Денали хайата

**Денали** диэн Хоту Америкаҕа ордук үрдүк чыпчаал. Үрдүгэ - 6 193.6 миэтирэ. Аляска сис хайатын оротугар баар. 1896 сыллаахтан 2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр дылы **Мак-Кинли** (ааҥыл. Mount McKinley) диэн аттанара. XIX үйэ саҕаланыытыгыра Россия империятын ордук улахан чыпчаала этэ, уонна **Большая гора** диэн ааттааҕа.

## Турар сирэ
Денали хайата Аляска сис хайатын ортотугар баарю Анкориджтан быһа холоон 209 километр ыраах хоту-арҕаа өттүгэр, онтон Фэрбэнкс куораттан 249 километр соҕуруулуу-арҕаа  сытар, 

## Аатын остуоруйата
Атабаски индеецтар тылларыттан тылбаастаатахха Денали диэн **"Улуу хайа"** диэн.

Нууччалар Алясканы колонизация бара турарыгар судургутук **Улахан хайа** диэн ааттыыллара, сорох дьон ону индеестар тылларыттан тылбаас арааһа буолар диэн толкуйдууллар. 

Уильям Диккей 1896 сыллаахха Хоту Америка ордук улахан чыпчаалын булан ол бириэмэҕэ талыллыбыт 25-с АХШ Президенын фамилиятынан ааттаппыт. Ол аат 1917 сыллаахтан 2015 сыллаахха дылы туттуллубута. 

1975 Аляска географическай ааттарын Сэбиэтэ Мак-Кинли аатыттан Денали диэҥҥэ уларыппыт. Аляска сокуону таһаарар тэрилтэтэ сөбүлэспит уонна АХШ географическай ааттарын Сэбиэтигэр ол таһаарыыны көрдөрбүлгэ ыыппыт. Ол гынан баран аатын уларытыы Ральф Рагула конгрессмен-республиканец боппут, тоҕо диэн **Мак-Кинли** кини куоратыттыгар төрөөбүт. Кини өлбүтүн кэннэ эрэ бу боппуоруоска төннүбүттэр.

2015 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр АХШ Президена Барак Обама аатын төттөрү уларытарга уурааҕы илии баттаабыт..

## Быһаарыылар
Джуно

**Джууно** ( , , тлингит. Dzánti K’ihéeni) —- АХШ Аляска штаатын киин куората. Дьонун ахсаана — 33 026 киһи (2015 с.).

400px|

1881 сыллаахха көмүс сууйааччылар олохтообут куораттара, Джозеф Джуно () диэн көмүс көрдөөччү аатынан ааттаммыт.

Ситим-сирэ - http://www.juneau.org/

## Быһаарыылар
Фэрбенкс

**Фэрбенкс** — АХШ-ка баар куорат, Аляска биир улахан куората. 

Дьонун ахсаана — 47 тыс. (2008). Бу куоратка Университет баар. Улахан пааркалар. Сыырка. Ньиэп собуоттара.
Яндекс

**Yandex** () () Россия айти хампаанньата, Россия иһигэр баар саамай улахан көрдүүр ситимин тутар. Интернекка көрдөөбүттэртэн 64% дьоно Яндексы туттубуттар.) уонна ону тэҥэ атын интернет сервистары сайдатар. 2011 сыллаахха Яндекс сир үрдүгэр 5ис саамай улахан интернекка көрдүүр ситиминэн биллэр . 

Яндекс страницата Россияҕа саамай популярная страницанан буолар..  Яндексынан 56 мөлүйүөнтэн тахса дьон туттар. Россияны тэҥэ атын ырыынактарга үлэлиир/: Беларусьга, Казахстаҥҥа, Украинаҕа уонна Турцияҕа

## Историята
Хампааньа историята 1990 сыллаахха саҕаламмыта, Аркадий Волож уонна Аркадий Борковский "Аркадия" диэн хампаанньаны төрүттээбиитэр, онно МС-ДОС операционнай системаҕа патеннары уонна табаардары классификацияллыр программаны таһаарбыттар. Ол программалара нуучча тылын морфологиятан сатаан өйдүүр эбит. 1993 сыллаахха Комптек диэн ааттаах Волож арыйбыт хампаанньа подразделенията буолбут. 1993-1996 сылларга нучча тылыгар классическай литература уонна Библия иһинэн көрдүүрү салҕыы сэмэлээбиттэр.

1993 сыллахха Аркадий Волож уонна Илья Сегалович Яндекс диэн көрдүүргэ аналлаах саҥа тылы айбыттар. Бастаан "Yet Another iNDEXer". ааҥылыйскайтан тылбаастаатахха "Өссө да атын индекс оҥороччу". 

Поисковик 1997 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. Ол сылга Яндекс Софтуул выставкаҕа кэпсэтиллэр.Бастаан интернет көрдүүр Комптек хампаанньа сэмэлэнэр эбит.  2000 сыллахха Аркадий Волож  хампаанньалары холбообут. 

Яндекс барыһа рекламаттан кэлэр. 1998 сыллахха конекстнай рекламаны көрдүүрүгэр көрдөрөр буолбут. 2001 сыллаахха реклама ситимин - Яндекс.Директ аһыллыбыт. 2004 сыллаахха реклаама атыыта 17 мөл. дуолларга дылы үүммүт.

2005 сыл балаҕан ыйыгар Яндекс үлэтин Украинаҕа саҕалаабыт. 

2007 сыл кулуу тутарыгар МойКруг специализированнай социальнай ситими атыыласпыт. 

2001 сыл ыам ыйыгар NASDAQ фондовай биржатыгар IPOнан тахсан $1.3 миллиарды барыстаабыт.  2004 сылга Google хампаанньа IPOга тахсыбытын кэннэ бу саамай элбэх харчыны барыстаабыт.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Яндекс Музыка
Хотугу Форум

**Хотугу Форум** () — хотугу регионнары түмэр аан дойдутааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ. 1991 сыллаахха Хоккайдо провинция (Япония), Аляска штаат (АХШ), Магадаан уонна Камчатка уобаластарын (ССРС) Анкориджка буолбут мунньахтарыгар тэриллибитэ. 

1992 сыллаахха Хотугу Форум ХНТ-га аккредиатцияламмыта уонна Арктика Сэбиэтигэр кэтиир стаатуһу ылбыта.
Крейг Дэвид

**Крейг Эшли Дэвид** () диэн Улуу Британия R&B ырыаhыта. Түөрт альбом таhаарбыта: *Born To Do It*, *Slicker Than Your Average*, *The Story Goes...* уонна *Trust Me*.
Таайдар

**Таайдар** (тай. ชาวไทย), Таиланд 91% омуга. Уопсай ахсааннара — 100 млн, олортон 70 млн Таилааҥҥа олорор. Онтон ордубута — АХШ, Канада, Арассыыйа, Германия дойдутугар олороллор.
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ

**Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүкэтэ** (; ) диэн Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората Улан-Удэ.

## Географията

Бүрээтийэ соҕуруулуу илин Сибииргэ, Баай Күөл илин кытылыгар баар.
* *Иэнэ*: 351,300 км²
* *Кыраньыыссалара*:
** *ис*: Иркутскай уобалаhа (А/ХА/Х), Забайкальскай кыраай (ХИ/И/СИ/С), Тыва (А)
** *тас*: Монголия (С/СИ)
** *уу*: Баай Күөл (Х)
* *Үрдүкү сирэ*: Мунку-Сардык хайа (3,491 м)

### Кэм зоната
left|75px

Бүрээтийэ Иркутскай кэм зонатыгар (IRKT/IRKST) сытар. UTC уларыйыыта +0800&nbsp;(IRKT)/+0900&nbsp;(IRKST).


### Өрүстэр
Сүрүн өрүстэрэ:
* Баргузин
* Иркут
* Китой
* Ока
* Селенга
* Уда
* Үөһээ Ангара
* Витим

### Күөллэр
* Баай Күөл
* Гусиное

### Хайалар
Республика сирин 80% тахсата хайалаах сир.

### Сир баайдара
Кыһыл көмүс, вольфрам, сыыҥка, ураниум уо.д.а.

### Климата
* *Сыллааҕы орто температурата*: 1.6&nbsp;°C
* *Тохсунньу орто температурата*: -22&nbsp;°C
* *От ыйын орто температурата*: +18&nbsp;°C
* *Сыллааҕы [[сөҥүү]] орто таhыма*: 244 мм

## Дьоно
Дьонун ахсаана — 960 тыh. к. (2007). Дьон чиҥэ — 2,73 к/км² (2007), куорат олохтоохторо — 55,1 % (2007).

### Омуктар
2002 туругунан, республика омуктара:

# Нууччалар — 665 тыh. 512 к. (67,82%);
# Бүрээттэр — 272 тыh. 910 к. (27,81%);
# Ниэмэстэр — 11 тыh. 548 к. (1,18%);
# Украиннар — 9 тыh. 585 к. (0,98%);
# Татаардар — 8 тыh. 189 к. (0,83%);
# Сойоттар — 2 тыh. 739 к. (0,28%);
# Эбэҥкилэр — 2 тыh. 334 к. (0,24%);
# Беларустар — 2 тыh. 276 к. (0,23%);
# Эрмээннэр — 2 тыh. 165 к. (0,22%);
# Сахалар — 2 тыh. 160 к. (0,22%);
# Кытайдар — 2 тыh. 150 к. (0,22%);
# Азербайдьаннар — 1 тыh. 674 к. (0,17%);
# Атын омуктар — 2 тыh. 306 к. (0,25%)

## Администрациянан араарыыта

Бүрээтийэҕэ 6 куорат, 21 административнай оройуон, 29&nbsp;бөһүөлэк уонна 614&nbsp;сэлиэнньэ баар.

### Олохтоох пууннар





## Историята
Нууччалар билиҥҥи Бүрээтийэ сиригэр XVII саҥатыгар кэлбиттэр. 1923, **Бүрээт-Монгол автоном сэбиэт социалист республиката** тэриллибитэ.

## Политиката
Бүрээтийэ дьаhалтатын баhылыга президент, кинини Арассыыйа президена түөрт сылга аныыр.

Республика парламенын аата Дьон Хурала диэн, түөрт сылга талыллар.

Бүрээтийэ конституцията олунньу 22, 1994 ылыныллыбыта.

## Экономиката
Оҥоруулар: сэлиэhинэй, оҕуруот аhа, хортуопуй, мас, тирии, графит уонна текстиль. Балыктааhын, булт, күндү түүлээх, хой уонна сүөһү иитиитэ, хостооhун.

## Туризм
Баай Күөл туризм биир кэрэхсэбиллээх сирэ, чуолаан сайынын.
Индигиир (өрүс)

**Индигиир [[өрүс]]**. Саха сирин хотугулуу-илин диэки биир улахан өрүһэ буолар. Уһуна 1726 км., тардыытын иэнэ 360 000 км². 

Баһа Ханкаан сис эниэтигэр *Хаастаах* уонна *Тарыҥ Үрэх* холбоһууларыттан саҕаланар. Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. 

Үөһээ сүүрээнэ Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Черскэй хайаларын кыараҕас хочонон быһа охсор. Бу сиргэ таас харгы дэлэй. 

Муома өрүс түһүөн иннинэ Муома Силээннээх намталга киирэр. Төрдүттэн 130 км. сиртэн 5500 км² иэннээх дельтата саҕаланар. 

Уус Ньараҕа уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 428 м³ тэҥнэһэр, ордук улаатар кэмигэр 10600 м³ тиийэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри, аллараа сүүрээнигэр бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ. 

Тардыытыгар 125000 өрүс уонна үрэх, 80000 күөл бааллар. Сүрүн салааларынан буолаллар: уҥа Силээннээх, Уйаандьы; хаҥас Ньара, Муома, Бадьаариха. 

Аал сырыыта төрдүттэн 1086 км. Бириистэннэр Чокуурдаах, Хонуу, Үрүҥ Хайа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бүрээттэр

**Бүрээттэр** (Бур. *буряад*, ) диэн Арассыыйа (Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ), АХШ, Монголия уонна Кытай сүрүн омуга буолар, ону таһынан элбэх Бурятия республикатыттан көһөн барбыттар, элбэх омук сирдэригэр олороллор, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.

## Бүрээттэр Саха сиригэр