open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Отут (ахсаан)

**30** (**отут**) — дьиҥ ахсаан, 29 уонна 31 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 1030 — нониллион
* Икосаэдр уонна додекаэдр кырыыларын ахсаана
* 1^2+2^2+3^2+4^2 = 30 — бастакы түөрт ахсааннар квадраттарын суумата
#### Химияҕа
* Цинк атомнай нүөмэрэ

## Атын эйгэлэргэ
* Астраханскай уобалас кода
* Бэс ыйын, балаҕан ыйын, муус устар уонна сэтинньи ыйдар күннэрин ахсаана

## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* *Отут* оронноох Охонооһой оҕонньор баар үһү (*ый хонуга*)
* Куулаҕа *отут* хабдьы, халдьаайыга сэттэ бочугурас баар үһү (*ый, нэдиэлэ хонуктара*)
* *Отут* оҕо биир күөлү чалбааттыыллар үһү (кыламаннар)
Тоҕус (ахсаан)

300px|thumb|right|Тоҕус ахсаан глифа
**9** (**тоҕус**) — дьиҥ ахсаан, 8 уонна 10 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 3 квадрата
* 29 = 512
* 109 — миллиард
* Ахсаан тоҕуска түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан тоҕуска түҥэтиллэр, өскөтүн кини сыыппараларын суумата тоҕуска түҥэтиллэр буоллаҕына
#### Химияҕа
* Фтор атомнай нүөмэрэ
#### Астрономияҕа
* Плутон — Күнтэн тохсус планета

## Атын эйгэлэргэ
* Карачаево-Черкесия кода.
* Балаҕан ыйа — сыл тохсус ыйа.
* Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу) — саха былыргы оонньуута.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.

## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга
* *Тоҕус* ый устата аһаабат баар үһү (*эһэ*)
Биэс (ахсаан)

300px|thumb|right|Биэс ахсаан глифа
**5** (**биэс**) — дьиҥ ахсаан, 4 уонна 6 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* Үһүс көннөрү ахсаан (2, 3, 5 …)
* 25 = 32
* Ахсаан биэскэ түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан биэскэ түҥэтиллэр, өскөтүн кини бүтэһик сыыппарата биэскэ түҥэтиллэр буоллаҕына (ол аата, 0 уонна 5 буоллаҕына)

## Билимҥэ
* Бор атомнай нүөмэрэ
* Юпитер — Күнтэн бэһис планета буолар

## Саха литературатыгар
* «*Биэстэ* эстэр бинтиэпкэм» — Күн Дьирибинэ хоһооно, норуот ырыата.
* «*Биэс* ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» — остуоруйа.

## Атын эйгэлэргэ
* Дагестан кода
* Ыам ыйа — сыл бэһис ыйа
* Үөрэхтээһиҥҥэ (биэс бааллаах шкаланан Россияҕа) үөрэнээччи билиитин сыаната, «туйгун» сыанаҕа сөп түбэһэр


Ойуу:SUR 5 1934 f.jpg|5 солкуобай, 1934 сыл
Билэ:Soviet Union-1961-Bill-5-Obverse.jpg|5 солкуобай, ССРС 1961 сыл
Ойуу:79cccp5.jpg|5 харчы, ССРС 1979 сыл
Ойуу:5 RUB (2008).png|5 солкуобай, РФ 2008 сыл
Ойуу:Olympic rings without rims.svg|Олимпийскай оонньуулар биэс тиэрбэстэрэ
Сүүрбэ (ахсаан)

**20** (**сүүрбэ**) — дьиҥ ахсаан, 19 уонна 21 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* Додекаэдр оройдорун ахсаана
* Икосаэдр кырыытын ахсаана

## Билимҥэ
* Кальций атомнай нүөмэрэ

## Атын эйгэлэргэ
* Чечня кода
* XX үйэ


Ойуу:20Kopek1924.PNG|20 харчы, ССРС 1924 сыл
Ойуу:20 kopeek, USSR 1932.jpg|20 харчы, ССРС 1932 сыл
Ойуу:RR3007-0001 Soviet Union-1967-Coin-0.20. 50 Years of Soviet Power.jpg|20 харчы, ССРС 1967 сыл
Ойуу:Soviet Union-1982-Coin-0.20.jpg|20 харчы, ССРС 1982 сыл
Билэ:Russia 20 rubli.JPG|20 солкуобай, Россия 1992 сыл
Алта (ахсаан)

300px|thumb|right|Алта ахсаан глифа
**6** (**алта**) — дьиҥ ахсаан, 5 уонна 7 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 3 факториала (3!).
* 26 = 64.
* Октаэдр оройдорун ахсаана.
* Тетраэдр кырыыларын ахсаана.
#### Химияҕа
* Углерод атомнай нүөмэрэ
#### Астрономияҕа
* Сатурн — Күнтэн алтыс планета

## Атын эйгэлэргэ
* Ингушетия кода
* Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа

## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга
* *Алта* атахтаах аадаҥ баар үһү (*хомурдуос*).
* *Алта* атахтаах омук кыыһа оһуор анньарыгар ким да тиийбэт үһү (*ооҕуй оҕус уонна ситим*).
Уон (ахсаан)

**10** (**уон**) — дьиҥ ахсаан, 9 уонна 11 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* 210 = 1024
* 10 = (0! + 1! + 2! + 3!) — түөрт бастакы факториал суумата.
* 10 = (2+3+5) — үс бастакы судургу ахсааннар суумалара.

## Билимҥэ
* Неон атомнай нүөмэрэ.

## Атын эйгэлэргэ
* 1910 сыл.
* Карелия кода.


Ойуу:10roubles1937b.jpg|10 солкуобай, ССРС 1937 сыл
Билэ:SUR 10 1961 obverse.jpg|10 солкуобай, ССРС 1961 сыл
Ойуу:10Kopeks1985.PNG|10 харчы, ССРС 1985 сыл
Сүүс (ахсаан)

**100** (**сүүс**) — дьиҥ уонна төгүрүк ахсаан, 99 уонна 101 икки ардыларыгар турар ахсаан, ааҕыы уоннуулаах систематыгар үс бэлиэлээх ахсааннартан аччыгыйдара.

## [[Математика]]ҕа
* 10 квадрата.
* 10100 — гугол.
* Бастакы судургу тоҕус ахсаан суумалара: 100 = 2 + 3 + 5 + 7 + 11 + 13 + 17 + 19 + 23.
* Лейланд ахсаана — 26 + 6² = **100**.

## Билимҥэ
* Фермий атомнай нүөмэрэ.
* 100 °C — Цельсий шкалатынан, сөптөөх усулуобуйаҕа уу оргуйар температурата.

## Атын эйгэлэргэ
* 100 саас — үйэ уһуна.
* Сыл 100-с күнэ — муус устар 10 күнэ (ордук хонуктаах сылга — муус устар 9 күнэ).


Билэ:100 рублей РФ 1992 г.jpg|100 солкуобай, 1992 сыл
Ойуу:Banknote 100 rubles (1993) front.jpg|100 солкуобай, 1993 сыл
Ойуу:100 Рублей.png|100 солкуобай, 2014 сыл


## Саха фольклоругар
#### Өс хоһоонноро
* Сүрэҕэ суох *сүүс* сүбэлээх.
* Сүтүктээх ''сүүс'' айыылаах, оҥорбут соҕотох айыылаах.
#### Таабырыннар
* Быыкайкаан сүөһү *сүүс* көмүс манньыаты сүгэ сылдьар үһү (*собо*).
* *Сүүс* сыл олорор баар үһү (*[[тиит]] мас*).
* Сүүнэ нүһэр тайах *сүүс* үрэх үрдүнэн сүүрэн лүһүгүрүүр үһү (*этиҥ*).
Икки (ахсаан)

300px|thumb|right|Икки ахсаан глифа

**2** (**икки**) — дьиҥ ахсаан, 1 уонна 3 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* 2 — судургу ахсааннартан аччыгыйдара
* 2 факториала: 2! = 2

## Билимҥэ
* Гелий атомнай нүөмэрэ.
* Венера — Күнтэн иккис планета буолар

## Историяҕа
* Иккис Аан дойду сэриитэ (1939—1945)

## Атын эйгэлэргэ
* Башкортостан кода
* Вячеслав Штыров — Саха Өрөспүүбүлүкэтин *иккис* президенэ
* Олунньу — сыл иккис ыйа


Ойуу:2Kopek1933.PNG|2 харчы, ССРС 1933 сыл
Ойуу:Soviet Union-1988-Coin-0.02.jpg|2 харчы, ССРС 1988 сыл


## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* *Икки* хайа икки ардыгар көмүс кытах эргийэр үһү (*[[күн]]*)
Биир (ахсаан)

300px|thumb|right|Биир ахсаан глифа
**1** (**биир**) — дьиҥ ахсаан, бүтүн ахсаан, 0 уонна 2 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* 1 факториала
* 0 факториала
* 21 = 2
* 1 ахсаан — дьиҥ ахсааннартан аччыгыйдара

## Геометрияҕа
* Биир чоп нөҥүө муҥура суох элбэх көнө сурааһыны ыытыахха сөп.
* Биир көнө сурааһын нөҥүө муҥура суох элбэх хапталы ыытыахха сөп.
* Сфера ханнык баҕар чобун нөҥүө биир эрэ таарыйар хаптал ааһар.
* Сфера ханнык баҕар чобун нөҥүө муҥура суох элбэх көнө сурааһыны ыытыахха сөп, эбиитин ол көнө сурааһыннар бары биир, сфераны таарыйар, хапталга сыталлар.

## Билимҥэ
* Водород атомнай нүөмэрэ

## Историяҕа
* Бары *биир* киһи, *биир* киһи барыбыт курдук (сэбиэскэй кэмҥэ үлэҕэ ыҥырыы тыллара).

## Атын эйгэлэргэ
* Адыгея кода
* Тохсунньу — сыл бастакы ыйа
* Үөрэхтээһиҥҥэ (биэс бааллаах шкаланан Россияҕа) үөрэнээччи билиитин сыаната, алын сыанаҕа сөп түбэһэр


Ойуу:Rouble-1961-Paper-1-Obverse.jpg|1 солкуобай, ССРС 1961 сыл
Ойуу:Soviet Union-1990-Coin-0.01.jpg|1 харчы, ССРС 1990 сыл
Билэ:1 рубль СССР 1991 г.jpg|1 солкуобай, ССРС 1991 сыл


## Саха фольклоругар
#### Өс хоһоонноро
* Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи *биир* тыллаах.
#### Таабырыннар
* Илин диэкиттэн биир чуоҕур таба киирэн, арҕаа диэки баран сүппүт (*[[күн]] тахсыыта, киириитэ*).
* *Биир* омук туутунан көлүйэни туораабыт үһү (*[[Халлаан Сиигэ|халлаан сиигэ]]*). 
* *Биир* маныыһыт тыһыынчаннан ынаҕы маныыр үһү (*[[ый]] уонна [[сулус]]тар*). 
* Тоҕус саһаан үрдүүр, *биир* саһаан намтыыр баар үһү (*дьэргэлгэн*). 
* *Биир* сүүрэр, атын сытар, үһүс тоҥхолдьуйар баар үһү (*[[өрүс]], [[кытыл]], [[Хомус (от)|хомус]]*).
* Үтүө киһи сылга *биирдэ* киэргэнэр үһү (*ойуур*).
Түөрт (ахсаан)

300px|thumb|right|Түөрт ахсаан глифа
**4** (**үс**) — дьиҥ ахсаан, 3 уонна 5 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Математикаҕа
* 4=2+2=2×2=2²=2↑↑2=2↑↑↑2…
* 24 = 16
* Тетраэдр оройдорун уонна ньуурдарын ахсаана
* 1/4 — түөрт гыммыт биирэ

## Билимҥэ
* Бериллий атомнай нүөмэрэ
* Марс — Күнтэн төрдүс планета

## Атын эйгэлэргэ
* Алтай Республикатын кода
* Муус устар — сыл төрдүс ыйа
* ССРС төрдүс салайааччыта — Хрущёв Никита Сергеевич
* Хаарты мааһа: чиэрбэ, буугунай, эбиэн, туора
* Сир-халлаан хайысхалара: хоту, соҕуруу, арҕаа, илин
* Суукка кэмнэрэ: түүн, сарсыарда, күнүс, киэһэ


Ойуу:French suits.svg|Оонньуур хаарты түөрт мааһа


## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* *Түөрт* киһи биир бэргэһэлээх (түөрт атахтаах *сандалы*) 
* *Түөрт* тиит икки арда сайын да, кыһын да хараарбат үһү (*[[тииҥ]] [[өрөҕө]]тө*) 
* *Түөрт* киһи өлөрсөр, *түөрт* киһи тымтык тутар, *түөрт* киһи оҥкучах хаһар, *түөрт* киһи сибигинэйэр, икки киһи сыыс харбыыр (*[[оҕус]]тар харсыылара*)
* Аҕыс киһи буор хаһар, *түөрт* киһи охсуһар, икки киһи илбийэр (оҕустар охсуһаллар)
* *Түөрт* киһи өһүөнү көтөҕөр, икки киһи таҥараҕа үҥэр, биир киһи дьиэ сиппийэр, икки киһи уот тутар, икки киһи иһиллиир (*атах, муос, кутурук, харах, кулгаах*)
* Аҕыс атастыы, *түөрт* дьүөрэлии, икки чылаахаан, соҕотох сордоох бааллар үһү (*[[ыыраах]]*, сүнньүөх, муос, кутурук*) 
* *Түөрт* мааны кыыс тура-тура үҥкүүлүүллэр үһү (*ынах эмиийэ*)
* Биир хайа үрдүгэр *түөрт* [[хаас]] олороллор үһү (*ынах эмиийэ, синньэ'')
Сэттэ (ахсаан)

**7** (**сэттэ**) — дьиҥ ахсаан, 6 уонна 8 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 4-с судургу ахсаан (2, 3, 5, 7 …)
* 27 = 128
#### Химияҕа
* Азот атомнай нүөмэрэ
* Менделеев таблицата *сэттэ* периодтаах
#### Астрономияҕа
* Сатурн — Күнтэн алтыс планета

## Атын эйгэлэргэ
* Кабардино-Балкария кода.
* От ыйа — сыл сэттис ыйа.
* Нэдиэлэ *сэттэ* күннээх.
* Рим *сэттэ* томторго турар.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.


Ойуу:Seven Hills of Rome-ru.svg|Рим сэттэ томтордоро
Ойуу:Rainbow-diagram-ROYGBIV.svg|Исаак Ньютон, кустук сэттэ өҥө


## Саха литературатыгар
* «*Сэттэ* өҥнөөх кустукчаан» — Петр Тобуруокап хоһооно

## Саха фольклоругар
#### Таабырыннарга
* Байҕал түгэҕэр *сэттэ* манньыат сытар (*[[Үргэл]]*) 
* Сир-халлаан күлүүһэ *сэттэлэр* үһү (*Үргэл*) 
* Куулаҕа отут хабдьы, халдьаайыга *сэттэ* бочугурас баар үһү (*ый, нэдиэлэ хонуктара*)
* *Сэттэ* уйалаах, биэс уон икки сымыыттаах барыллыа кыыл баар үһү (*ый, нэдиэлэ хонуктара*)

#### Алгыс тыллара
* *Сэттэ* кыталык кыыстаныҥ, тоҕус туруйа уолланыҥ!
Аҕыс (ахсаан)

300px|thumb|right|Аҕыс ахсаан глифа
**8** (**аҕыс**) — дьиҥ ахсаан, 7 уонна 9 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* Араарыллар ахсаан, түҥэтээччилэрэ — 1, 2, 4
* Ахсаан куба 8 = 2³
* Фибоначчи 5-с ахсаана
* 28 = 256
* Куб оройдорон ахсаана
* Октаэдр ньуурдарын ахсаана
#### Химияҕа
* Кислород атомнай нүөмэрэ
#### Астрономияҕа
* Нептун — Күнтэн ахсыс планета

## Атын эйгэлэргэ
* Калмыкия кода
* Атырдьах ыйа — сыл ахсыс ыйа
* Ооҕуй оҕустуҥу үөн-көйүүр бары *аҕыс* атахтаахтар
* Саахымат дуоскатын кээмэйэ устатынан-туоратынан *аҕыстыы* харахтаах
* Кулун тутар 8 күнэ — Аан дойду дьахталларын күнэ

## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* *Аҕыс* адаар атахтаахпын да, аан дойду атыыра буолбатахпын, көхсүбэр өрбөхтөөхпүн да улуус умнаһыта буолбатахпын (*таракаан*)
* *Аҕыс* киһи буор хаһар, түөрт киһи охсуһар, икки киһи илбийэр (*[[оҕус]]тар охсуһаллар*)
* Аҕыс атастыы, түөрт дьүөрэлии, икки чылаахаан, соҕотох сордоох бааллар үһү (*[[ыыраах]]*, сүнньүөх, муос, кутурук*) 
* Маҥан баттах *аҕыс* бытырыыстаах үһү (*ыҥыыр уонна ыҥыыр холуна*)
==== Сомоҕо тыллар ====
* *Аҕыс'' иилээх-саҕалаах (Аан Ийэ дойду)
Уон икки (ахсаан)

**12** (**уон икки**) — дьиҥ ахсаан, 11 уонна 13 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 212 = 4096
*  \operatorname{sf}(3)=1! \times 2! \times 3!=12 \, — Үс ахсаан суперфакториала
#### Геометрияҕа
* Египет  3:4:5 өрүттэрдээх үс муннугун периметрэ
* Икосаэдр оройдорун ахсаана
* Додекаэдр ньуурдарын ахсаана
* Куб уонна октаэдр кытыыларын ахсаана
#### Химияҕа
* Магний атомнай нүөмэрэ
#### Астрономияҕа
* Марс — Күнтэн төрдүс планета
* Лиситея (Лизистея) — Юпитер 12-с аргыһа 

## Атын эйгэлэргэ
* Марий Эл кода
* Ахсынньы — сыл уон иккис ыйа
* Сулустар зодиактарын ахсаана, 12-с зодиак бэлиэтэ — Балыктар
* Сыл ыйдарын ахсаана
* Биир футка 12 дюйм баар


Ойуу:Flag of Europe.svg|Европа былааҕа, 12 сулустаах
Ойуу:Flag of Uzbekistan.svg|Узбекистан былааҕа, 12 сулустаах
Билэ:Flag of Adygea.svg|Адыгея былааҕа, 12 сулустаах


## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* *Уон икки* салаалаах 365 туорахтаах аал-луук мас баар үһү (*төгүрүк сыл*)
Мыҥ

**Мыҥ** (тыһыынча) — дьиҥ ахсаан 1000, уон сүүс, 10³.

## Араас эйгэлэргэ
* 1000 сыл
* *Тыһыынча* солкуобай — РСФСР, ССРС, Россия, Белоруссия, Таджикистан харчыта
* *Тыһыынча* тенге — Казахстан харчыта
* *Тыһыынча* (оонньуу) — хаарты оонньуута


Билэ:1000roubles1923b.jpg|Тыһыынча солкуобай, ССРС 1923
Ойуу:SUR 1000 1991 F.jpg|Тыһыынча солкуобай, ССРС 1991


## Саха фольклоругар
#### Таабырыннар
* Биир маныыһыт *тыһыынчанан* ынаҕы маныыр үһү (*[[ый]] уонна [[сулус]]тар*)
Уон түөрт (ахсаан)

**14** (**уон түөрт**) — дьиҥ ахсаан, 13 уонна 15 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 14 квадрата — 196
* 14 куба — 2744
* 214 = 16 384
#### Химияҕа
* Кремний атомнай нүөмэрэ

## Атын эйгэлэргэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин кода
* 1914 сыл
* 2014 сыл
Яковлев Петр Ионович

**Яковлев Петр Ионович** (22.02.1921—1978) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 16 сыл учууталлаан баран биллиилээх ыанньыксыт буолбут киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1976).

## Олоҕун олуктара
: 1921 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Амма улууһугар Амма-Наахара нэһилиэгэр Дьыбадаах диэн сиргэ төрөөбүт.
: 1940 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэ киирбит, үөрэнэр кэмигэр Саха драмтеатрын театральнай мастерскойугар дьарыктаммыт.
: Сэрии саҕаламмытыгар, техникум бастакы куурсун бүтүүтэ, Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт.
: 1944 сыллаахха, ыараханнык бааһыран, сэрииттэн эргиллибит.
: Амма-Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлээбит.
: 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, 16 сыл учууталлаабыт.
: П. И. Яковлев, бастакынан Валентина Гаганова саҕалааһынын өйөөн, 1960 сыллаахха тыа сиригэр үлэлииргэ соруммут. Бастаан үс сыл фермаҕа биригэдьиирдээбит, ол кэннэ 1963 сыллаахха ыанньыксыт буолбут.
: 1968 сыллаахха, Яковлев көҕүлээһининэн уонна кини салайааччылаах, «Эдэр саас» комсомольскай эдэр ыччат фермата тэриллибит. Ферма үлэһиттэрэ биир ыанар ынахтан сылга, ортотунан, 2000 кг үрдүк үүт ыанылларын ситиспиттэр.
: П. И. Яковлев Саха Сирин усулуобуйатыгар биир бастакынан үрдүк көрдөрүүлэри — сылга 5,5 тыһ. кг үүт — ыаныытын ситиспит.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1976 сыл ахсынньы 23 күнүнээҕи Ыйааҕынан Петр Ионович Яковлевка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

Биллиилээх ыанньыксыт Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан үстэ талылла сылдьыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Геройа (1976)
* Ленин уордьаннара (1971, 1973, 1976)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1942)
* «Туйгун разведчик» Бэлиэ
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* ССРС ВДНХ үс көмүс уонна боруонса мэтээллэрэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Амма улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Горохов Семен Васильевич

**Горохов Семен Васильевич** — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
:1930 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр Усуйаана улууһугар төрөөбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл от ыйын 9 күнүнээҕи Ыйааҕынан Семен Васильевич Гороховка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана
* Үлэ Ҕыһыл Знамятын уордьана
* Бочуот Знага уордьан
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ

* Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
* Герой аата 2006 сыллаахха Усуйаана орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Быканов Прокопий Иннокентьевич

**Быканов Прокопий Иннокентьевич** — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара
:1938 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1985 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прокопий Иннокентьевич Быкановка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана
* ССРС МЦМ бочуоттаах горняга
* «Бочуот Знага» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои страны
* 
* Быканов Прокопий Иннокентьевич// Энциклопедия ЯСИА
Лукин Тимофей Спиридонович

**Лукин Тимофей Спиридонович** (1914, Сатаҕай нэһилиэгэ, Амма улууһа, Саха уобалаһа — 15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
:1914 сыллаахха Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
:1931 сыллаахха саҥа тэриллибит «Саҥа дэриэбинэ» холкуоска киирбит. Сотору кэминэн биригэдьииринэн, салалта чилиэнинэн талыллыбыт.
:1942—1946 сс. — Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
:1946 сыллаахха  «Саҥа дэриэбинэ» колхоз сылгы ферматын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин 1949 сыл бэс ыйын 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан сүөһү иитиитигэр үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Тимофей Спиридонович Лукиҥҥа Социалистическай Үлэ Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
:Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин III уонна IV ыҥырыыларын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Социалистическай Үлэ Дьоруойа (1949)
* Ленин уордьана (1949)
* Амма улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
* Биллиилээх сылгыһыт таһаарыылаах үлэтин туһунан суруйааччы Күннүк Уурастыырап суруйбут.
* Сатаҕай нэһилиэгин Тыа хаһаайыстыбатын кооператива Т.С. Лукин аатын сүгэр.
* Т.С. Лукин аатынан Сатаҕайга уулусса ааттаммыт.

## Литература
Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. — Якутск, 1987. — С. 93—94.
Никифоров Семен Осипович

**Никифоров Семен Осипович** (27.08.1923, Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Саха АССР — 15.08.1980) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
* 1923 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1942 с. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар оскуоланы бүтэрэн Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* 1943 с. бэс ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл муус устарыттан сэрии бүтүөр диэри фронт инники кирбиитигэр Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. Гвардия старшай сержана.
* Дойдутугар 1947 сыллаахха эргиллибит. 
* Оройуон хаһыатын редакторынан,  райкомун бастакы секретарынан, ССКП райкомун салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 
* Дьокуускайга уобаластааҕы партийнай оскуоланы бүтэрбит. 
* «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар  о. д. а. тэрилтэлэргэ үлэлээбит. 
* 1950 сылтан  чилиэнэ. 
* 1965 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
1961 сыллаахха кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга бэчээттэммит.1969 с.кэпсээннэрин, сэһэннэрин түмэн «Дойдум дьоно» кинигэтин таһааттарбыт. «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбут.

Сэбиэскэй саллааттар сэрии уоттаах толоонугар бойобуой, хорсун быһыыларын «Саллаат дьылҕата» кинигэтигэр суруйбут. 

Суруйааччы айымньыларын геройдарынан Хоту дойду тулуурдаах дьоно, тыа хаһаайыстыбатын туруу үлэһиттэрэ, учууталлар, суруналыыстар, хорсун-хоодуот саллааттар, эйэлээх олоҕу тутааччылар буолаллар. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Албан аат III ст. уордьана (28.06.1945)
* Бойобуой мэтээллэр: «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.», «Берлины ылыы иһин»
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ

## Библиография
* Соргучаан үрэҕэр. — , 1965;
* Дойдум дьоно. — Дь., 1969;
* Туркулаах кистэлэҥнэрэ. — Дь., 1971;
* Олох суолугар. — Дь., 1973;
* Өлөрү кыайбыттар. — Дь., 1975;
* Саллаат доҕотторум. — Дь., 1980;
* Саллаат дьылҕата. — Дь., 1983;
* Ытык хайа ыаллара. — Дь., 1988.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Семен Никифоров
* Семен Никифоров 
* 
* Тыллыминский наслег
Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)

Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха Сирэ).
[thumb|right|150px|[«Сиэрпэ уонна Балта» мэтээл — Социалистыы Үлэ Дьоруойдарыгар туттарыллар этэ]]

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Герои Социалистического Труда
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Прокопьев Прокопий Яковлевич

**Прокопьев Прокопий Яковлевич** (**Чуукаар**) — саха суруйааччыта, тылбаасчыт.

## Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүт.

1975 сыллаахха А. М. Горьскай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.

1991 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

##### Үлэлээбит сирдэрэ:
: Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, редактор;
: «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията, литературнай сотрудник;
: «Сахаада» хаһыат редакцията, эппиэттиир секретарь.

## Кинигэлэрэ
* Сүрэх сүрэхтиин кэпсэтэр: Кэпсээннэр. — : Кинигэ кыһата, 1974. — 112 с.
* Күһүҥҥү ньургуһун: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1981. — 128 с.
* Уол oҕo уон уhуктааҕа. — Дь.: «Бичик», 2004. — 160 с.

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Прокопьев Прокопий Яковлевич-Чуукаар
Робеспьер

**Максимилиан Робеспьер** (, **Максимилиан Франсуа Мари Исидор де Робеспьер**; 1758, Аррас – 1794, Париж), үөлээннэхтэригэр **Атыыламмат** () эбэтэр **Иирээки Гиена** (өстөөхтөрүгэр) ааттарынан биллибит Улуу Французскай Өрөбөлүүссүйэ салайааччыларыттан биирдэстэрэ, якобинецтар баһылыктара.

1789 сыллаахтан Түмэн  1792 сыллаахтан Конвент чилиэнэ. 1793 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ бырабыыталыстыбатын салайар кэмигэр  Людовик XVI хоруолу уонна кини ойоҕун Мария Антуанеттаны өлөрүүгэ кыттыспыта, өрөбөлүүссүйэ трибуналын тэрийсибитэ, жирондистар, эбертистар уонна дантонистар баһылыктарын өлөртөрбүтэ. 1793 сыллаахха Уопсастыбаны быыһыыр кэмитиэти баһылаабыта уонна тугунан да хааччахтаммат былааһы ылбыта, өстөөхтөрүн утары террор ыыппыта. 1794 сыл от ыйын 27 күнүгэр (9 термидорга) былаастан туоратыллыбыта уонна нөҥүө күнүгэр суута суох баһа быһыллыбыта.
Харитонов Николай Иванович

thumb|right|px300|Харитонов Николай Иванович (Чуор)
**Харитонов Николай Иванович** (**Чуор**) (02.06.1935—08.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр Ньурба улууһун Куочай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* Төгүрүк сулаайах хаалан, Ньурба оройуонугар Араҥастаах оҕо дьиэтигэр иитиллибитэ.
* 1954 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ.
* 1959 с. — Благовещенскайдааҕы пединституту география учууталын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1982 с. — Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1995 с. — Саза Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын чилиэнэ.
* «Ил Түмэн» хаһыат собкоррынан үлэлээбитэ.

## Айар үлэтэ
Литература эйгэтигэр айар үлэтин 1970-с сыллартан саҕалаабыта.
Чуор айар дьоҕура ордук таптал иэйиитин дьүһүйүүгэ арыллыбыта. Элбэх хоһоонноро дьон таптыыр ырыалара буолан ылланаллар. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Россия суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2003)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо
* Ньурба улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

## Кинигэлэрэ
* Таптал ырыалара. — Сунтаар, 1992. — 62 с.
* Таптал тыыннаах номоҕо: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1992. — 61 с.
* Ытык алаһам: Хоһооннор. — Дьокуускай: «Бичик», 1995. — 110 с.
* Эйигин таптыыбын: Лирика кинигэтэ. — Дьокуускай: «Кудук», 1998. — 55 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):70 лет со дня рождения Н. И. Харитонова — Николай Чуор, заслуженного работника культуры РС (Я), поэта, публициста 
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Николай Харитонов — Чуор
* Уххан сирэ 09.09.2010:Николай Чуор аата умнуллуо суоҕа
* Газета Якутия 17.11.2010:Он был не только поэтом…
* Газета Якутия 18.11.2010:Я музыкой прольюсь в печаль сердец...
Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата

**Дмитрий Петрович Коркин аатынан Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата** — Чурапчы нэһилиэгэр баар оскуола.
Билиҥҥи директора Гуляев Николай Николаевич. 

## Историята
1957 сыллаахха арыллыбыта. Оскуола спортка дьоҕурдаах оҕолору тустууга, охтон ытыыга, шашкаларга ооннььурга бэлэмниир. Үлэлиир бириэмитигэр Россия, Европа, уонна аан дойду чемпионнарын бэлэмнээбитэ. Саха Сирин уонна Россия олимпийскай резерватын оскуолата буолар.
1991 сыллаахха Коркин Дмитрий Петрович аата иҥэриллибитэ.

## Тас сигэлэр

* Оскуола официальнай уэбсайта
Араҕас өҥ

**Араҕас [[өҥ]]**.


Ойуу:Speke's-weaver.jpg|Сомалийский ткач
Ойуу:Psyllobora.vigintiduopunctata.6920.jpg|Psyllobora vigintiduopunctata 
Ойуу:Schistocerca gregaria - Wüstenheuschrecke.jpg|Schistocerca gregaria Саранча
Ойуу:Zebrasoma flavescens 001.jpg|Zebrasoma flavescens (Yellow tang), Желтый хирург
Ойуу:Oduvanchiki1024 768.jpg|Ньээм от
Ойуу:Creeping butercup close 800.jpg|Лютик
Ойуу:Autumn colors.jpg|Австралия. Көмүс күһүн


## Өссө маны көр
* Күөрт (өҥ)
От күөх өҥ

**От күөх** диэн өҥ. Кустук өҥнөрүттэн биирдэстэрэ. Кустукка араҥас уонна халлаан күөх өҥнөр икки ардыгар турар. От күөх өҥү араҥас уонна халлан күөх кыраасканы булкуйдахха ылыахха сөп. 

От күөх долгунун уһуна быһа холооон 550 нанометр буолар.

Үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ үксэ от күөх буолар, тоҕо диэн онно хлорофилл диэн ааттах химия элемена баар.

## От күөх өҥ айылҕаҕа

Ойуу:Green Grass.JPG|От өҥө
Ойуу:Yellow-naped Amazon.jpg|Араҕас моойдоох амазон 
Ойуу:Mamba Dendroaspis angusticeps.jpg|Мамба 
Ойуу:Magnificent tree frog (Litoria splendida) crop.jpg|Баҕа


## От күөх өҥ им бэлиэлэригэр
От күөх өҥ Саудовскай Аравия былааҕар — ислам өҥө.
Пакистан былааҕар от күөх өҥ дойду олохтоохторо үксүлэрэ мусульман буолалларын бэлиэтэ.
Эсперантоҕа (тыл) сыһыаннаах бэлиэлэр (былаах, сулус) үгэс курдук от күөх өҥнөөхтөр. Эрэл бэлиэтэ.
Сунтаар улууһун былааҕыгар от күөх өҥ — улуус кэрэ айылҕата, быйаҥ алаастара уонна хонуулара олоҕу, эрэли кытта биир ситимнээхтэрин көрдөрөр.
Муома нэһилиэгин былааҕар — саҥалыы сайдыы уонна быйаҥнаах үүнүү өҥө.


Ойуу:Flag of Saudi Arabia.svg|Саудовскай Аравия былааҕа
Ойуу:Flag of Pakistan.svg|Пакистан былааҕа
Ойуу:Flag of Brazil.svg|Бразилия былааҕа
Ойуу:Flag of Esperanto.svg|Эсперанто былааҕа
Ойуу:Flag of Norfolk Island.svg|Норфолк арыы (Австралия) былааҕа. Былаах ортотугар — от күөх өҥнөөх бэс 
Ойуу:Coat of Arms of Tomponsky rayon (Yakutia).png|Томпо улууһун гербэтэ
Ойуу:Flag of Suntarsky rayon (Yakutia).png|Сунтаар улууһун былааҕа
Ойуу:Flag of Momsky (Yakutia).png|Муома нэһилиэгин былааҕа
Богомолов Александр Александрович

**Богомолов Александр Александрович** — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Олоҕун олуктара

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун1963 сыл муус устар 16 күнүнээҕи 1257—VI №-дээх Ыйааҕынан бэриниилээх үлэтин уонна Гражданскай салгын флотун авиационнай техникатын баһылааһыҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин Богомолов Александр Александровичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
* Герои страны
* 
* Богомолов Александр Александрович// Энциклопедия ЯСИА
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

**Сталиҥҥа өйдөбүнньүк** (Дьокуускай).
Өйдөбүнньүгү үөрүүлээхтик аһыы 2013 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Өйдөбүнньүк «Анаабыр Алмаастара» ААО турар сиригэр туруоруллубут.
 
## Өйдөбүнньүк историята
Иосиф Сталиҥҥа Дьокуускайга өйдөбүнньүк туруоруу өйүгэ турбута син ырааппыт эбит. Хас да сыллааҕыта Саха Сирин коммунистара харчы хомуйан, өйдөбүнньүгү Хотугу Осетияҕа оҥотторбуттар. Барыллаан, сыаната 1 300 тыс. солк. буолбут. Ол эрэн Дьокуускай урукку салайааччыта Юрий Заболев өйдөбүнньүк турарыгар сир биэрбэтэх. Сэрии бэтэрээннэрин, коммунистары Матвей Евсеев өйөөн, өйдөбүнньүк «Алмазы Анабара» турар сиригэр олоҕун булбут.

Өйдөбүнньүгү арыйар ытык быраап Российскай Федерация Коммунистарын партиятын Киин комитетын секретарыгар Казбек Тайсаевка, «Анаабыр Алмаастара» ААО генеральнай директорыгар Матвей Евсеевка, сэрии бэтэрээнигэр, Кыһыл Сулус икки уордьанын кавалерыгар Георгий Ефимович Апросимовка, Саха Сирин коммунистарын салайааччытыгар Виктор Губаревка, сэрии бэтэрээнигэр Анисим Прокопьевка уонна Ыччат Ленинскэй коммунистическай сойууһун Саха Сиринээҕи комитетын бастакы секретарыгар Ньургун Даниловка бэриллибит.

Бу Саха Сиригэр Иосиф Сталиҥҥа туруоруллубут өйдөбүнньүктэртэн үһүс буолар. Икки өйдөбүнньүк Мирнэйгэ уонна Аммаҕа туруоруллубуттар. 

## Өйдөбүнньүк дьүһүнэ

## Сигэлэр
* SakhaPress 08.05.2013:«Ветер истории: В Якутске установлен памятник Иосифу Сталину»
Сталиҥҥа өйдөбүнньүк (Амма)

**Сталиҥҥа өйдөбүнньүк** (Амма).
Өйдөбүнньүгү 2009 сыллаахха сэтинньигэ туруоруллубут. Турар сирэ — Амма улууһун дьаһалтатын уонна улуус гимназиятын икки ардыларынан, Лениҥҥэ өйдөбүнньүк аттыгар.

## Өйдөбүнньүк историята

## Өйдөбүнньүк дьүһүнэ

## Сигэлэр
* Федеральный информационный портал «SakhaNews» 29.11.2009:В Якутии, где погибли многие репрессированные, появился еще один памятник… Сталину
Ойуунускайга өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

**Ойуунускайга өйдөбүнньүк** (Дьокуускай)

## Өйдөбүнньүк историята

## Өйдөбүнньүк дьүһүнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Лениҥҥэ өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

**Лениҥҥэ өйдөбүнньүк** (Дьокуускай).
1967 сыллаахха алтынньы 25 күнүгэр туруоруллубут.

## Өйдөбүнньүк историята

## Өйдөбүнньүк дьүһүнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Газета «Эхо столицы» 25.01.2010:«Памятники Якутска»
Апросимов Георгий Ефимович

**Апросимов Георгий Ефимович** (1923 с. муус устар 18 күнэ - 2018 с. ыам ыйын 26 күнэ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.

## Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуон 1 Моорук нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сэрии саҕаланыыта  учууталлаабыт.

1942 сыл от ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньитигэр дылы Иркутскай уобалас Мальта ст. байыаннай үөрэҕи барбыт. Сэтинньигэ 1310-с полк 3-с стрелковай батальонугар ыыппыттар. Харьковтааҕы операцияҕа кыттыбыт.
Ст. Миллерово аттынааҕы кыргыһыыга бастакы бойобуой сүрэхтэниини ылбыт. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар 1310-с полк Холодная гора, Новоселовка, Рубановка оройуонун көмүскүүргэ бойобуой сорудах ылбыт. Байыас Апросимов кыргыһар батальона оборонаны, биир да хардыынан чугуруйбакка, күүскэ туппут, өстөөх аҕыс кимэн киириитин тохтоппут, сэттэ автомашинатын эспит. Печенеги пуун иһин өстөөхтөр 1310-с стрелковай полканы иккитэ атаакалаабыттар. Үс суукка устун кыһыл байыастар элбэх сүтүктээх, өстөөҕү утары туруулаһан кыргыспыттар. Бу кыргыһыыга, Апросимов бааһырыы ылан, Балашов куоракка госпитальга эмтэммит.

1943 сыл от ыйыгар дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥаласка, төннүбүт. Саха Сирин профтех үөрэхтээһинин оскуолаларыгар учууталлаабыт.

1958 с. — В. И. Ленин аатынан Москватааҕы педагогическай институту бүтэрбит.

1983 сыл от ыйыттан Саха государственнай университет педагогика факультетын старшай преподавателэ.

2018 сыллаахха ыам ыйын 26 күнүгэр 95 сааһын туолан баран өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1990)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун Ытык грамотата
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* РСФСР профтех үөрэхтээһинин туйгуна

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова: Апросимов Георгий Ефимович (ПИ)
Максим Аммосовка өйдөбүнньүк (Дьокуускай)

**Максим Аммосовка өйдөбүнньүк** (Дьокуускай).

## Өйдөбүнньүк историята

## Өйдөбүнньүк дьүһүнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Манчаары оонньуулара

**Манчаары оонньуулара** — Баһылай Манчаары  аатынан бириистэргэ ыытыллар Саха Сирин норуоттарын спартакиадата. 
Бастакы спартакиада 1968 сыллаахха бэс ыйын 24—25 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыта. 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын бэрэссэдээтэлэ В. Федоров 1997 сыл муус устар 4 күнүнээҕи 386 №-дээх Ыйааҕынан «Баһылай Манчаары бирииһигэр Спартакиада» күрэс аата, уларыйан, «Баһылай Манчаары бирииһигэр Олоҥхо Оонньуулара» диэн ааттаммыт.
XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күнүгэр Чурапчыга ыытыллыбыта.

## Манчаары оонньууларын көрүҥнэрэ

## Оонньуулар буолбут сыллара, ыытыллыбыт сирдэрэ

## Оонньуулар түмүктэринэн кыайыылаах хамаандалар

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары:История Спартакиад Манчаары
* Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары:Специальный выпуск журнала «САХА СПОРТ», № 2 — 2009 г.
* Все итоги XIX Спартакиады по национальным видам спорта «Игры Манчаары»
XIX Манчаары оонньуулара

XIX Манчаары оонньуулара 2013 сыл от ыйын 1—4 күннэригэр Чурапчыга ыытыллыбыта. Оонньуулар сүрүн докумуоннара  
«Спорт национальнай көрүҥнэригэр „Манчаары оонньуулара“ XIX спартакиада туһунан Балаһыанньа» тэрийэр комитет бэрэссэдээтэлинэн Д. Е. Глушко 2012 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр бигэргэтиллибит. 
Спартакиада үс түһүмэҕинэн ыытыллыбыт:
:бастакы — 2013 сыл тохсунньу — кулун тутар ыйдарыгар нэһилиэктэринэн күрэхтэһиилэр;
:иккис — 2013 сыл ыам уонна бэс ыйдарыгар улуустарга сүүмэрдиир куоталаһыылар;
:үһүс — Чурапчыга түмүктүүр күрэхтэһиилэр.

## Манчаары оонньууларын уотун эстафетата
Манчаары оонньууларын уотун ылыы сиэрэ-туома Баһылай Манчаары төрөөбүт алааһыгар Арыылаахха (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) 2013 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр буолбута. Эстафета бэс ыйын 21 күнүттэн саҕаланан, от ыйын 1 күнүгэр түмүктэммит. 
Манчаары оонньуутун уотун Саха Сирин биллиилээх сүүрүктэрэ Дьокуускайынан, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Амма, Таатта, Чурапчы улуустарынан, от ыйын 1 күнүгэр 17.00 чааска «Боотур Уус» стадиоҥҥа Манчаары оонньууларын үөрүүлээхтик аһыы түһүлгэтигэр тириэрдибиттэр.
Эстафета 11 күн устата Дьокуускай уонна 5 улуус 34 нэһилиэнньэлээх пууннарынан ааспыт, уһуна 1231 км. 
#### Эстафета маршрута
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа («Арыылаах» алаас, Майа, Аллараа Бэстээх)
* Дьокуускай (Тулагы, Хаҥалас)
* Уус-Алдан улууһа (Суотту, Хомустаах, Бороҕон, Чараҥ, Майаҕас, Сыырдаах, Арыылаах, Бэйдиҥэ)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа (Матта, Балыктаах, Тарат, Төҥүлү)
* Амма улууһа (Эмис, Амма, Абаҕа, Михайловка, Сулҕаччы)
* Таатта улууһа (Даайа-Аммата, Боробул, Ытык Күөл, Чөркөөх, Кыйы)
* Чурапчы улууһа (Төлөй, Мугудай, Одьулуун, Дириҥ, Хадаар, Хайахсыт, Үрүҥ Күөл, Чурапчы)

## XIX Манчаары оонньууларын им бэлиэтэ

##### Ымыы
Манчаары онньууларын ымыыта — элэккэй, эрчимнээх, сыыдам  Кулунчук — «Чурапчы улууһа» олохтоох тэриллии 2011 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи Дьаһалынан бигэргэтиллибит. Бу ымыы сүрүн барылын Кытаанах нэһилиэгин учуутала, Россия үѳрэҕириитин туйгуна Евдокия Миронова уруһуйдаабыт.
Чурапчы улууһа үйэлэр тухары Күн Дьөһөгөй оҕотун кытта быстыспат ситимнээх. Былыр бөҕө-таҕа буулаҕа аттар Ааллаах Үүнтэн таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыттар. Ааспыт үйэҕэ Чурапчы оройуонун Фрунзе аатынан колхоз сылгыһытыгар Константинов Роман Иннокентьевичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибитэ. 

## XIX Манчаары оонньууларын көрүҥнэрэ, күрэхтэһии буолбут сирдэрэ

## Олоҥхо дойдутун Чорооно
Манчаары оонньууларын кэккэ  мас тардыһыытыгар «Боотур Уус» стадиоҥҥа аан дойдутааҕы турнир буолан ааспыт.

## Оонньуулар кыайыылаахтара

XIX Манчаары оонньууларыгар 32 хомуур хамаанда, 2189 спортсмен кыттыбыт.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Манчаары оонньуулара

## Сигэлэр
* Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: XIX Игры Манчаары 2013
* Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары:Положение о XIX Спартакиаде по национальным видам спорта «Игры Манчаары» 

{| cellspacing="10" style="background:none; text-align:center; width:100%"
|-
|
Оксид

**Оксид** диэн абалыгы кытта химия ууһуктарын холбоhуулара. Оксиды эбэтэр *аhыылар* диэн ааттыыллар. 

Эттик абалыкка умайар, абалык «умайарга эбиискэлэhэр» диэн этэбит. Ол гынан баран умайыы диэн туhааннаах эттик абалыгы кытта холбоhорун саҕана, абалык соччо ол эттиги кытта холбоhорун аата буолар. Кинилэр хардары-таары холбоhоллор. Холобура, абалык уулукка умайара син эмиэ уулук абалыкка умайарын курдук буолар. Оксид маннык үөскүөн сөп: Ca + O²=CaO (кальций оксида) C + O²= CO² (харыалык диоксида) Mg + O²= MgO (магний оксида). Оксид ууну кытта холбоhон олохтууллары үөскэтиэн сөп: CaO + H²O=Ca(OH)² (кальций гидроксида); аһыылыгы кытта ууну үөскэтэр : CaO + H²SO4= CaSO4 + H²O.

## Өссө маны көр
* Олохтуур оксид
Чурапчы улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.

## Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар. Хонуутун өҥө — халлаан күөх, ортотугар сытары араҕас өҥнөөх үс гыммыттан биирин полоскалаах, онно үс күөх өҥнөөх хатыҥ сэбирдэҕэ баар.   

## Ытык бэлиэ олоҕо
Чурапчы улууһа өрүстэр икки өрдүлэригэр турарын көрдөрөр, уонна ырыаҕа ылламмыт хатыҥ чараҥнары туһаайар.
 
## Былаах ааптардара

## Быһаарыылар
Гоголев Василий Николаевич

**Гоголев Василий Николаевич** — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыл алтынньы 9 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар төрөөбүт. 
Тренердэрэ — Д. П. Коркин, Р. М. Дмитриев.

## Спортка ситиһиилэрэ
* ССРС үс төгүллээх чемпиона (1984, 1985, 1986)
* Европа икки төгүллээх чемпиона (1985, 1988)
* Европа чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1982)
* Аан дойду кубогар үрүҥ көмүс призер (1983)
* Аан дойду чемпионатын боруонса призера (1985)
* Үтүө Дьулуур оонньууларын кыайыылааҕа (1986)
* РСФСР биэс төгүллээх чемпиона (1981, 1987, 1989, 1990, 1991)
* Бурятияҕа, Монголияҕа (иккитэ), Ираҥҥа, Канадаҕа, ФРГ-га, ГДР-га, Венгрияҕа буолбут норуоттар ыккардыларынааҕы күрэстэр кыайыылаахтара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Федерация спортивной борьбы Республики Саха (Якутия):Гоголев Василий Николаевич
* ГОУ РС(Я) «Чурапчинская республиканская спортивная средняя общеобразовательная школа-интернат имени Д. П. Коркина»:История развития и спортивные достижения отделения вольной борьбы
Чиряев Константин Спиридонович

**Чиряев Константин Спиридонович** (19.05.1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.

## Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү оройуонун Кыадаҥда с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
1946 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
:1946 с. — Үөһээ Бүлүүтээҕи оҕо дьиэтэ, иитээччи
:1947—1950 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу сэттэ кылаастаах оскуолата, история уонна география учуутала
:1950—1951 сс. —  Үөһээ Бүлүү райкомун  салаатын сэбиэдиссэйэ
:1951—1952 сс. — Үөһээ Бүлүүтээҕи оҕо дьиэтэ, завуч
:1952—1953 сс. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолата, история учуутала	
:1953—1954 сс. — Дьокуускай 3 №-дээх киэһээҥҥи оскуолата, преподаватель  	
:1954 с. тохсунньу — балаҕан ыйа — Үөһээ Бүлүү орто оскуолата, учуутал
:1954—1957 сс. —  Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу сэттэ кылаастаах оскуолата, директор
:1957—1959 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр орто оскуолата, директор
:1959—1960 сс. — Бүлүү оройуогар үөрэҕирии салаатын сэбиэдиссэйэ
:1960—1961 сс. — Бүлүү орто оскуолата, директор
:1961—1962 сс. — Бүлүү орто оскуолата, история учуутала
:1962—1968 сс. — Бүлүүтээҕи педучилище, педагогика уонна психология преподавателэ
:1968—1969 сс. — Кэбээйи оройуонун үөрэҕириитин салаата, методкабинет сэбиэдиссэйэ
:1969—1970 сс. — Ленинскэй оройуон (билигин Ньурба улууһа) Марха орто оскуолата, директор
:1970—1975 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу орто оскуолата, директор
:1975—1976 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу орто оскуолата, иитээччи
:1976—1981 сс. — РСФСР Педагогическай Обществотын Саха Сиринээҕи салаата, методист
:1981—1997 сс. — Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин салайааччыта

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ЫБСЛКС КК Ытык грамотата (1948)
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна (1965)
* В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сааһыгар мэтээл (1970)
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1990)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1993)
* Российскай Федерация айар педагогикаҕа Академиятын академига
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо (1997)
* Ороһу нэһилиэгин Ытык олохтооҕо (1997)

## Аатын үйэтитии
* К. С. Чиряев аата Норуодунай педагогика түмэлигэр иҥэриллибитэ (1998)
* Бүлүү улууһун Кыадаҥдатааҕы оскуолата К. С. Чиряева аатын сүгэр
* Үөһээ Бүлүү Ороһутугар олорбут дьиэтин уулуссатыгар кини аата иҥэриллибит

## Кинигэлэрэ
* Оҕону дьиэҕэ иитии. — Дь., 1969.
* Оҕону дьиэ кэргэҥҥэ иитии. — Дь., 1973.
* Оҕону иитии сорох түгэннэрэ. — Дь., 1977.
* Ыал ымыыта — ыччакка. — Дь., 1981.
* Аһаҕастык кэпсэттэххэ. — Дь., 1984.
* Эһээ дневнигэ. — Дь., 1986.
* Дьолуҥ — ыччаккар. — Дь., 1990.
* Дьиэ кэргэн — омук биһигэ. — Дь., 1994.
* Норуот педагогикатынан дьарыктанар хайысхалар. — Дь., 1995, 1997, 2010.
* Аляскаҕа айан. — Дь., 1995.
* Олох педагогиката. — Дь., 1998.

## Сигэлэр
* Центр народной педагогики имени К. С. Чиряева:Чиряев Константин Спиридонович

## Быһаарыылар
Григорьев Спиридон Алексеевич

**Григорьев Спиридон Алексеевич** (12.12.1910 – 1986) — сахаҕа бастакы тыйаатыр идэтийбит режиссера, РСФСР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1933 сыллаахха Москватааҕы театральнай комбинат (билигин — ГИТИС) режиссерскай факультетын бүтэрбитэ.
1937—1938 сс. Москватааҕы Евгений Вахтангов аатынан театрга режиссер стажировкатын барбыта.
1950 сыллаахха А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы государственнай театр искусствотын институтун иһинэн искусствоҕа салайааччы үлэһиттэрин куурустарыгар үөрэммитэ.
1933—1961 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматическай театрыгар уус-уран салайааччынан, главнай режиссерунан үлэлээбитэ.

## Айар үлэтэ
Режиссер быһыытынан 100-н тахса спектакль туруорбута.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР норуодунай артыыһа
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Ленин уордьана
* Үлэ кыһыл Знамятын уордьана

## Кини туһунан
* Сиэн Чолбодук. Ходуловы Отеллотынан аатырдыбыт режиссер…: [Саха театрын бастакы урдук анал уорэхтээх режиссера С. А. Григорьев туһунан] / Дмитриев И. // «Саха сирэ». — 2001. — Олунньу 3 к. — С.12.
* Гоголева Анна. Когда театр — жизнь семьи: [о биографии театральной семьи Гоголевых] / Анна Гоголева // «Якутия». — 2008. — 23 мая. — С. 11.

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстара

## Сигэлэр
* Хангаласская Централизованная Библиотечная Система:Григорьев Спиридон Алексеевич
Захарова Екатерина Афанасьевна

**Захарова Екатерина Афанасьевна** — ырыаһыт, саха бастакы үөрэхтээх ырыалары айааччылартан биирдэстэрэ, норуокка таптаан "Саха күөрэгэйэ" диэн ааттыыллара.

## Олоҕун олуктара
Амма улууһун Эмис нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Воронеж куорака музыкальнай училищены бүтэрбитэ. Урааллааҕы консерваторияҕа үөрэнэ сылдьан. ыалдьан, дойдутугар төннүбүтэ. Саха национальнай хуоругар, Саха тыйаатырыгар солистканан үлэлээбитэ. 1939 сыллаахха Москубаҕа бастакынан сахалыы ырыалары грампластинкаларга суруттарбыта.

## Ырыалара
* «Бырастыы, Кавказ» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Кэҕэ» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Түүл» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Үөрэх ыҥырыыта» (Е. А. Захарова мел., Эллэй тыл.)
* «Уой да уой» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.
* «Көлүкэчээн» (Е. А. Захарова мел., Күннүк Уурастыырап тыл.)
* «Ол түүн» (Е. А. Захарова мел., Эллэй тыл.)
* «Өргөскүн сытыылаа» (Е. А. Захарова мел., Алексей Бэрияк тыл.)

## Литература
* 

## Сигэлэр
*
Ларионов Сергей Александрович

thumb|300px|right|Ларионов Сергей Александрович
**Ларионов Cергей Александрович**, 2010 сыллаахтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэрэ, СӨ авиациятын бочуоттаах үлэһитэ, салгын көлөтүн туйгуна, СӨ Ил Түмэнин IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.

## Олоҕун олуктара
1964 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр Ленскэй улуус Витим бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
### Үөрэҕэ
* 1984 сыллаахха Омскайга гражданскай авиация училищетын бүтэрэр
* 1993 сыллаахха Киевтээҕи (Москубатааҕы дуу?) гражданскай авиация инженердарын институтун бүтэрэр, радиоинженер идэтин ылар.
* 2000 сыллаахха Государственнай сулууспа Уһук Илиннээҕи академиятын "судаарыстыбаны уонна муниципалитеты салайыы" идэтинэн бүтэрэр. 

2012 сыллаахха техника билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбит.

### Үлэтэ
* 1983 - 1985 сылларга Уус Маайа аэропордугар авиамоторист, авиатехник
* 1985 - 1986 сылларга Сэбиэскэй Армияҕа сулууспалыыр; 
* 1986 - 1992 сылларга Уус Маайа аэропордугар авиатехник 
* 1992 - 1993 сылларга Уус Маайа аэропордун учаастагын салайааччыта; 
* 1993 - 2004 сылларга Уус Маайа аэропордун салайааччыта; 
* 2004 - 2005 сылларга "Дирекция аэропортов" ГУП генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта 
* 2005 - 2007 сылларга "Дирекция аэропортов" ГУП генеральнай дириэктэрэ; 
* 2008 - 2010 сылларга "ЛОРП" ААО кризис утары генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта 
* 2010 сыл олунньутугар "ЛОРП" ААО генеральнай лириэктэринэн ананар. 
* 2010 сылтан "ЛОРП" ААО генеральнай дириэктэринаэн талыллар.

## Ылыллыбыт сирэ
http://www.sakhanews.ru/78054.html
Слепцова Матрёна Васильевна

**Слепцова Матрёна Васильевна** (11.04.1916—1995) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонун Чаара нэһилиэгэр Уолбут с. дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Өлүөхүмэ оройуонун Кыыллаах уонна Иккис Нөөрүктээйи оскуолаларыгар үөрэммит. 
1932 сыллаахха Москватааҕы А. М. Луначарскай аатынан театр искусствотын государственнай институтугар үөрэнэ киирбитэ.
Институту бүтэрээт, 1936 сылтан П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын государственнай театрыгар (1942—1971 сс. — музыкальнай-драматическай театр) үлэлээбитэ.

### Кэрэхсэбиллээх түгэн
1950 сыллаахха бүтүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн ааҕыллар "Огонек" сурунаалга оҕолору кытта түспүт хаартыската тахсыбыта. Онно кини Дьокуускайдааҕы музыкальнай уус-уран училище преподавателэ Поль Ходыревтыын 8-9 саастаах дьоҕурдаах оҕолору Ленинградка хореография училищетыгар уонна консерватория иһинэн үлэлиир оскуолаҕа үөрэххэ илдьэ баран иһэллэр диэн суруллубут. Кэрэспэдьиэн кинилэри Новосибирскай аэропуордугар көрсөн кэпсэппит.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Слепцов Марк Дмитриевич (28.11.1914—16.06.1989), Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.
* Уола — Слепцов Марк Маркович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Айар үлэтэ
Театрга 100-н тахса оруолу оонньообута, ол иһигэр:
:Феклуша («Гроза», А. Островскай)
:Пелагея («Ситим быстыыта», Амма Аччыгыйа)
:Варвара («Ини-бии», С. Ефремов)
:Сайсары («Сайсары», Cуорун Омоллоон)
:Норо («Күн күөрэйиэн иннинэ», Суорун Омоллоон)
:Мария («Манчаары», В. Протодьяконов)
:Аан Далбар («Өлүөнэ сарсыардата», И. Гоголев)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1941)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1952)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1956)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1962)
* «Бочуот Знага» уордьан (1952, 1957)

## Кини туһунан
* Слепцова А. Д. Марк, Матрена Слепцовтар. — Дьокуускай: «Бичик», 2003. — 192 с.
* Босиков В. А. Матрена Васильевна уонна кырдьаҕас Кыhыл Знамя // «Кыым». — 2001. — Кулун тутар 15 к.
* Сиэн Чолбодук. Маах уонна Мотуруона Силэпсиэптэр // Сиэн Чолбодук. Быыс аhыллар… — М., 2000. — С. 52—60.
* Потапов Ф. Ф. Слепцова М. В. айар улэтин 40 сыла // Федот Потапов : алгыстаах айар улэм / хомуйан онордулар: С. П. Онуфриева (ред.), З. П. Багынанова. — Дьокуускай, 2001. — С. 373.
* Сивцев, С. — Доллу. Улахан суол төрдүгэр // Сивцев, С.-Доллу. Хатыламмат тугэннэр, умнуллубат айаннар: П. А. Ойуунускай аатынан Саха гос. драм. театрын 70 сылыгар ананар. — Дьокуускай, 2000. — С. 15—23.
* Слепцова А. Ийэ курдук саныыр саҥаhым // «Забота-Арчы». — 2001. — 25 окт.
* Фомин В. Аан далбар ийэ артыыска // «Саха Сирэ». — 2001. — Муус устар 18 к.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения М. В. Слепцовой, народной артистки РСФСР и ЯАССР, заслуженной артистки РСФСР и ЯАССР