Киһи куһаҕан быһыылары оҥоруута

Киһи олоҕор үчүгэйи элбэҕи оҥорон олоҕун тупсара сатыырга санаата хаһан баҕарар баар буолан иһэр. Бу үчүгэй баҕа санаа туоларын, туһалаахха кубулуйарын туһугар киһиттэн ураты көрдөбүллэр ирдэнэллэрин билии эрэйиллэр.

Үчүгэй баҕа санаа туоларыгар үөскүүр мэһэйдэр манныктар:

1. Киһи баҕа санаатын толорор кыаҕа, баайа суох буолуута.

2. Бу үчүгэйи аҕалынарга баҕа санаатын оҥоро сатыыра сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалыыта.

Бу биллэр мэһэйдэри төһө кыайарбытынан ырытан көрүөхпүт:

1. Санаа диэн санаа буоллаҕа, киһиттэн тугу да эрэйбэккэ эрэ баар буолан иһэр. Киһи тугу барытын саныы сылдьыан сөп. Үчүгэйи элбэхтик санаатаҕына бу санаата баҕа санааҕа кубулуйан баран үгэһи үөскэтиэн сөп. Арай бу үчүгэй баҕа санааны оҥорор быһыыга кубулу-тарга, ол аата олоххо киллэрэргэ төһө эмэ баай, харчы эрэйиллэр. 

Үчүгэйи оҥоруу уустук уонна элбэх үлэттэн, эрэйтэн ситиһиллэр быһыы буолар уонна биир эмэ табыллар. Биир эмэ киһи элбэхтик үлэлээн оҥорбут үчүгэй быһыыта дьоҥҥо туһаны аҕалара кыаллар.

Билигин ырыынак үйэтигэр киһи араас баҕа санааларын толорор кыаҕа үрдээн сылдьар. Элбэх сирдэртэн кредиты ылыы кыаллар кыахтанна. Баҕата улахан киһи өйүн-санаатын таба салайан баайы булунар кыаҕа улаатта. Араас суоттааһыннары туһанан төһө баай бу санааны олоххо киллэрэргэ наада буоларын быһаарыахха сөп. 

2. Киһи бэйэтин майгынын уратыларыттан улахан тутулуктанан үөскээн тахсар иккис мэһэйин өйүн-санаатын үөрэтэн сайыннаран уонна аһара баран хааларын хааччахтаан эрэ туоратыахха сөп.

Киһи үчүгэйи оҥостунуон баҕата төһө да элбэҕин иһин тугу оҥорбута барыта үчүгэй, туһалаах буолан тахсыбат уратылааҕа олоххо уустуктары үөскэтэр. Туох дөбөҥнүк, судургутук оҥоруллар, кыра да эрэйэ суох кэлэр барыта туһаны аҕалбакка, таах хаалара элбэҕин таһынан, өссө куһаҕан буолан тахсан хомоторо үксүүр.

Үчүгэйи оҥорор туһугар киһи куһаҕан диэн баарын хайаан да билэрэ, өйүттэн-санаатыттан туоратара ирдэнэр. Куһаҕан диэни чопчу арааран билбэт киһи олору бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ кэлэн хаалыан сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэрин төрөппүттэр тутуһа сылдьаллара эрэйиллэр. 

Киһи оҥорор быһыытыгар майгынын уратылара улахан дьайыыны оҥороллор. Киһи майгынын уратыларыттан тутулуктанан үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ биллэр.

Майгы маннык уратылара киһи оҥоро сылдьар быһыытын куһаҕаҥҥа кубулута охсон кэбиһэллэрэ элбэхтик бэлиэтэнэр:

- Сыыһа-халты туттунуу. Саамай элбэх куһаҕаны оҥоруу киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунарыттан үөскээн тахсаллар. Киһи оҥорор быһыыларыгар олус улахан сэрэхтээх буоларын, сыыһа-халты туттубатын көрсүө, сэмэй буолуута үөскэтэрин сахалар былыргыттан билэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн онно үөрэтэ сылдьаллар.

- Солумсах буолуу. Бииртэн-бииргэ солумсаҕырыы, араас саҥаны, уратыны билэ сатааһын атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээһин киһи быстах быһыыны оҥороругар тириэрдэн туһалааҕы оҥорорун аҕыйатар.

- Киһиргээһин. Киһи аһара кыахтаах курдук сананарын үөскэтэн кыайбат суолугар киирэн биэрэрин элбэтэн кэбиһиэн сөп.

- Кыыһырыы. Киһи кыыһырдаҕына өйө-санаата аһара барара улаатарыттан сыыһа-халты туттунара эмиэ эбиллэр. 

- Тиэтэйии, ыксааһын. Бу майгы уратыта үлэни оҥорууну аһара түргэтэтиигэ тириэрдэн сыыһа-халты туттунууну элбэтэн, үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ үксүүр.

- Айыыны, уратыны, атыттар өссө билбэт буолан оҥорботторун оҥоро сатааһын табыллан, сатанан биэрбэккэ уонна сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн куһаҕан үксүүрүгэр тириэрдэн кэбиһэр.

Мантан салгыы киһи үчүгэйи оҥорор санаатын куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр майгынын уратыларын биир-биир ыламмыт төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан быһааран биэриэхпит. 

Анаан-минээн дьон куһаҕаны оҥороллоро аҕыйах. Биир эмэ киһи  куһаҕан буоллун диэн эрдэттэн бэлэмнэнэн оҥорор. Куһаҕаны оҥоруу аҕыйаан иһэр. Дьон бэйэлэригэр эрэ үчүгэй буоллун диэн бэйэмсэх санаалара элбээһинэ куһаҕаны оҥороллоругар тириэрдэр. Уоруу диэн бэйэбэр эрэ “үчүгэй” буоллун диэн бэйэмсэх санааттан оҥоруллар киһи быһыылаах киһи оҥорбот быһыыта буолар. 

Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билиигэ аан бастаан дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыларын оҕо биллэҕинэ уонна олору оҥорбот буоллаҕына, үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро элбиирин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар.

Дьон икки аҥы арахсыылара “Үрүҥү хара диир” диэн этиигэ тиийэн хааллаҕына утарыта туруулара букатын өйдөспөт буолууну үөскэттэҕинэ атыттарга куһаҕан буоллун диэн оҥорооччулары элбэтэн кэбиһэр. Утарыта туруу эйэлэспэт турукка тиийиитэ атыттарга куһаҕаны оҥорооччулар элбээн иһиилэрин өссө үксэтэр. Саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу атыттарга куһаҕаны оҥоро сатааһын улаатарыгар тириэрдии буолан тахсара быһаарыллар.

Дьон эйэлээх буолуулара анаан-минээн куһаҕаны оҥорооччулары аҕыйатар. Бары бэйэ-бэйэлэриттэн көмүскэнэбит диэн сыыһа санааларыттан саҥа сэрии сэбин оҥостуулара аҕыйаабат.

Анаан-минээн куһаҕан буоллун диэн оҥорууттан ураты киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһэн куһаҕаны оҥороро ордук элбээн хаалар. "Үчүгэй буолуо” диэн быстах санааттан оҥоруллубут быһыы үгүстүк табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕан буолан тахсара биллэр. Сахалар быстах санааны, быстах быһыыны оҥорууну хааччахтаан аҕыйата сатыыллар.

Атын өссө элбэх куһаҕаннар барылара киһи баҕарбатар да сыыһа-халты туттунарыттан оҥорон кэбиһэр куһаҕан быһыылара буолан тахсаллар. Өйө-санаата туруктаах, тулуурдаах, туттунар күүстээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Киһи өйө-санаата сайдан дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэр буолуута бэйэтэ ол куһаҕаннары оҥорорун аҕыйатар. (1,53).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.