open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шорай, Тюркан

Шорай, Тюркан

Тюркан Шорай(тур. Turkan Soray; төр. бэс ыйын 25 күнүгэр 1945 с.) - Турция киинэактырыысата, сценарист уонна режиссёр. Кинини кыраныысса таһыгар "Илин дойду Элизабет Тейлора" диэн ааттыыллар.
Тюркан Шорай, 1945 с.бэс ыйын 25 күнүгэр Турцияҕа Стамбул Эюп диэн оройуонугар төрөөбүт.
Аҕата Халит Шорай - чунуобунньук, ийэтэ Мелиха Шорай, дьиэ көрөөччү. Дьиэ кэргэн үс кыыс оҕолооҕо. Тюркантан ураты, Назан уонна Фиген. Кыра кыыс төрөөбүтүн кэннэ, Тюркан ийэлээх аҕата арахсыбыттар. Оҕолор ийэлэригэр хаалбыттар. Мелиха, Карагюмрюкка дьиэ куортамнаан олорбут. Онно олорон Тюркан, Кыргыттар Фатихскай лицейдарын үөрэнэн бүтэрбит. Куортамнаан олорор дьиэлэрин бас билээччи, Турция бастакы киинэактырыысаларыттан биирдэстэрэ Эмель Йылдыз эбит. Кини, Тюрканы Ешилчам студияҕа аҕалбыт.
1960 с. Тюркан 15 саастааҕар, режиссёр Невзат Песен "Ветер любви" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһулбут. Киинэ олус ситиһиилээх буолан кириитиктэр өйөбүллэрин ылбыт, Тюркан Шорай Ешилчам киностудияны кытта хантараах түһэрсибит. Онон, 1960 сылтан Тюркан кинокарьерата саҕаламмыт. 1960-1965 сс., биэс сыл устата 60 кэриҥэ киинэҕэ, араас оруолларга уһуллубут. Балта Назан эмиэ, киинэ артыыһа эрээри, Тюркан курдук ситиһиитэ суох эбит. 1965-1970 сс. киинэактырыыса, өссө, 48 киинэҕэ уһуллан карьерата ситиһиилээх буолбут. 10 сыл устата 100 тахса киинэҕэ уһуллубут. Онон, 20 саастааҕар, Турция биллиилээх уонна чаҕылхай (4) киинэактырыысаларын ахсааныгар киирбит.
Арассыыйаҕа, Назым Хикмет "Любовь моя, печаль моя" арамаанынан уһуллубут киинэҕэ Мехмет Бану оруолун, Чингиз Айтматов "Мой тополёк в красной косынке"диэн арамаанынан уһуллубут киинэҕэ сүрүн оруолу ситиһиилээхтик оонньообут. Барыта холбоон 200 кэриҥэ киинэҕэ уһуллубут.
1972 с. бастакы режиссёрскай үлэтигэр, "Возвращение" диэн киинэҕэ сүрүн оруолу толорбут. 1974 с. "Страдание", 1976 с."Асла и Даима" уо.д.а.режиссёрскай үлэлэрэ көрүүгэ тахсыбыттар. 
Наҕараадалара:
Судаарыстыбаннай артыыс - сыбаанньа;
"Золотой апельсин"  бириэмийэ, бастыҥ дьахтар оруолун иһин(1964, 1968, 1987, 1994);
"Золотой апельсин" бириэмийэ, ситиһиилэрин иһин;
4 төгүл "Лучшая киноактриса" бириэмийэ  Анталияҕа буолар киинэ бэстибээлигэр;
"Большой приз" бириэмийэ, Москваҕа буолбут киинэ бэстибээлигэр режиссёрскай дебютун иһин;
"Лучшая актриса" бириэмийэ. Ташкеннааҕы киинэ бэстибээлигэр.
Стамбул уонна Рим киинэ бэстибээллэригэр бочуотунай наҕараадалар.
2016 сылтан Евразия Академиятын чилиэнэ.
2010 с. кулун тутар 12 күнүгэр ЮНЕСКО Үтүө Санаа Посола.
1983 с. Актёр Джихан Унали кытта ыал буолбуттар. 1984 с.алтынньы 21 күнүгэр Ягмур диэн кыыс оҕо төрөөбүт. Ыал, 1987 с.арахсыбыт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9,_%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD
http://beauty-around.com/memory-pages/item/30-turkan-shorai
Дьанибэк

мини|''Ытык Алексий Тайдула хотуну эмтиир'', Яков Капков (1816–1854).
**Дьанибэк** (*[[Эргэрбит тыллар|эргэрбитэ]] Чанибэк*; өлбүт сыра 1357) — 1342–1357 сылларга Алтан Ордуу хаана, Узбек хаан үһүс уола. Дьанибэк Ирааны кытта ситиһиилээхтик сэриилэһэн Алтан Ордууга Азербайдьааны холбообута, ол түмүгэр Алтан Ордуу муҥутуур күүһүгэр тиийбитэ уонна Арҕааҥы Сибиири, Булҕар Улууһун (уруккута Волгатааҕы Булҕар сирэ), Маҥан Ордууну (билиҥҥи Казахстаан, Хорезм), Күөх Ордууну (Кубань, Дон, Кырыым), Кавказ улууһун (Азербайдьааны кытта холбуу) баһылаабыта. Ону таһынан Алтан Ордууттан нууччалар сирдэрэ эмиэ тутулуктаах этэ.

## Олоҕо
Дьанибэк убайдарын Тинибэк хааны уонна Хызыры өлөрөн былааска тиийбитэ. Кини киин былааһы күүһүрдүү уонна ону тэҥэ тутулуктаах дойдулар дьыалаларыгар кыттыһыы политикатын ыыппыта. Ол да буоллар нуучча суруктарыгар Дьанибэги "Добрый" диэн ааттаабыттар. 1347 сыллаахха Дьанибэк нууччалар сэриилэригэр сэриинэн барбыта, онтон атын нууччалары кытта сэрии Дьанибэк кэмигэр буолбатаҕа.

Дьанибэк хаан буолуутугар Алтан Ордуу атын дойдулары кытта сыһыана мөлтөх этэ. 1343 сыллаахха Дьанибэк Кырыымҥа баар Италия дьонун утары сэриинэн барбыта. 1345 сыллаахха Венеция уонна Генуя дьоно Риим папатын Төрдүс Климент көҥүлүн ылан Дьанибэги утары "Крестовый поход" тэрийбиттэрэ. Ол эрээри Ордуу утары сэрии бастатан туран Венеция уонна Генуя дьонугар хорумньулаах буолан, сэрии түргэнник бүппүтэ уонна өстөөхтөр эйэлэспиттэрэ.

Дьанибэк арҕаа дойдулары утары сэриитэ ситиһиитэ суох буолбута. 1344 сыллаахха Польша ыраахтааҕыта Үһүс Казимир Галиция уонна Волынь сирин былдьаһан Ордууну утары сэриини саҕалаабыта уонна 1340-с сыллар бүтүүлэригэр сыалын ситиспитэ. Ону таһынан Алтан Ордуу соҕуруулуу арҕааҥы сирдэрин Литва кинээһэ Ольгэрд сэриилээн ылбыта.

Тас сыһыаннарга хотторуулар Маҥан Ордуу (Алтан Ордуу илиҥҥи өттө) Алтан Ордууттан туспа барарга санааларын күүһүрдүбүттэрэ. Ол түмүгэр Маҥан Ордуу хаана Чимтэй чахчытынан киин былаастан тутулуга суох буолбута. Ону таһынан Шибан сыдьаана Инсан-хаан бэйэтин харчытын таһааран саҕалаабыта, ол аата кимтэн да тутулуга суоҕун биллэрбитэ.

Кытыы улуустар Алтан Ордууттан арахсар санаалара күүһүрбүтүн иһин Дьанибэк нуучча кинээстэрин кытта сыһыанын сайыннарбыта. Ол курдук 1348 сыллаахха Литва кинээһэ нуучча сирин сэриилээн ылаары Дьанибэктэн көмө көрдөөн киниэхэ илдьит ыыппытын, Дьанибэк ол илдьити нууччаларга туттарбыта. 

1357 сыллаахха Дьанибэк Ираан Азербайдьааныгар баар Тэбриз куораты сэриилээн ылбыта уонна Азербайдьаан сирин Алтан Ордууга холбообута.

Нуучча суруктарыгар суруллубутунан 1357 сыллаахха Дьанибэк ийэтэ Тайдула хотун ыалдьыбытыгар кинини эмтии нуучча таҥараһыта Ытык Алекдий кэлбитэ. 

Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн баран ыалдьан түргэн баҕайытык өлөн хаалбыта. Дьанибэк туохтан өлбүтүн чинчийээччилэр билиҥҥэ диэри чопчу быһаара иликтэр. Дьанибэк өлбүтүн кэннэ саҥа хаан кини уола Бэрдибэк буолбута

## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Тайдула
* Бэрдибэк

## Быһаарыылар
Бедюров Бронтой Янгович

мини|2023
**Бронтой Янгович Бедюров** — Хайалаах Алтаай уһулуччулаах суруйааччыта. 

Бронтой Бедюров – Хайалаах Алтаай Республикатын суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, алтаай литературатыгар саҥа суолу киллэрбит уһулуччулаах суруйааччы, бэйээт, тылбаасчыт.  Кини публицистиканан дьарыктанар уонна алтаай норуотун тылынан уус-уран литературатын, үһүйээннэрин, номохторун хомуйар. 

## Олоҕун олуктара
Бронтой Бедюров Онгудай сэлиэнньэтигэр 1947 сыллаахха  кулун тутар 20 күнүгэр Янги Бедюров диэн бэйиэт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт1947 сыллаахха төрөөбүт. Оскуоланы  Хайалаах Алтаайга бүтэрбит. Москубаҕа Горькай аатынан литературнай институкка үөрэммит. 1977-1981 сс ССРС  Илиҥҥитээҕи билим академиятыгар аспирантураҕа үөрэммит. 1982 – 1985 сс уобаластааҕы хаһыакка, 1990 сылларга Хайалаах Алтаай  Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлээбит.

Хайалаах Алтаай Республиката Сибиир соҕуруулуу-арҕаа эҥээригэр сытар. Алтаай кыраайын, Кемерово уобалаһын, Хакасия, Тыва сирдэрин, Казахстаны, Кытайы, Монголияны кытары кыраныыссалаһар. Алтаайга былыр түүр омуктар бастакы судаарыстыбалара – **Түүр Каганата** – тэриллибитэ. Алтаайга алтаайдар, казахтар, теленгиттэр, кумандинецтэр, нууччалар олороллор. Хайалаах Алтаай сирэ хас биирдии киһи кутун-сүрүн тутар кэрэ айылҕалаах. Өрөспүүбүлүкэ сирин иэнин 25 %-нын ураты харыстанар суолталаах сирдэр ылаллар. Алтай экэниэмикэтин биир сүрүн салаата – туризм. Туризм сайдан , сыл устатыгар мөлүйүөн турист кэлэн барар буолбут. 

Алтаайдар үс үйэ тухары бэйэлэрин ааттарын үгүстэ уларытан кэлбиттэр: өбүгэлэрин сурукка киирбитинэн ойроттар, калмыктар, татаардар, телеуттар диэн ааттыыллар. Джунгария судаарыстыбата суох буолуоҕуттан ыла «алтаайдар» диэн ааты ылыммыттар. Алтаайдар төһө да аҕыйах ахсааннаахтарын иһин сүтэн, симэлийэн хаалбакка тылларын, итэҕэллэрин, култуураларын илдьэ сылдьар күүстээх санаалаах омук.  Оскуолаларга алтаай тылын үөрэтии сүрүн биридимиэт быһыытынан киирбит. 

Алтаайдар бэйэлэрин сахалары кытта түҥ былыргы биир төрүттээх биис уустарынан ааҕыналлар, ол туһунан суругунан, тылынан элбэх источниктар бааллар. Онон саха дьонун, учуонайдары, суруйааччылары үөрэ-көтө көрсөллөр. Биһигини кытта культурнай-социальнай ситими олохтуохтарын баҕараллар. Оннооҕор саха уус-уран литературатын классига Н.Д.Неустроев өссө Октябрьскай революция иннинэ маннык суруйан турар: «Алтаай мин сүрэхпин өрүүтүн угуйа тардар. Кини хочолоругар сахалар төрүттэрэ олохсуйа сылдьыбыттарын иһин эбитэ дуу?.. Биһиги тыйыс Сибиирбит бу дьикти үчүгэй муннугар хаһан эмэ таҥара көмөтүнэн тиийэ сылдьыбыт киһи»...

Алтаай норуотун духуобунай салайааччыта Элбакшы, суруйааччы **Бронтой Бедюров “Сахалар  - улуу убайдарбыт”** диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ. Алтаай республиката нуучча судаарыстыбатыгар холбоспута  255 сылын 2011 сылга туолбутунан сибээстээн саха суруйааччыта, тылбаасчыта **Семен Горохов** алтаай суруйааччытын **«Амырсана»** диэн айымньытын сахалыы тылбаастаабыта. 

## Туһаныллыбыт литература:

1.      Дмитрий Иванов. Алтаайдар. Хатан. 2012. № 10.

2.      Семен Горохов. Амырсана. 2011 №10.

3.      Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Хайалаах Алтайга . Эдэр саас. 2004. 11.08.
Доможаков Николай Георгиевич

**Николай Георгиевич Доможаков** (1916–1976) — Хакаас учуонайа, суруйааччыта. Хакасияҕа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакаас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр. "Ыраххы аалда" (Ыраах аалга) диэн хакаасты бастакы арамааны суруйбута.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха тохсунньу 20 күнүгэр Хакасия Хызыл - Хас  улууһугар, билиҥҥинэн Усть-Абаканскай оройуонугар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

Николай Георгиевич Абаканскай педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран, тыа оскуолатыгар учууталлаабыта.  Салгыы Хакасияҕа Тыл, литература уонна история научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр.

Маны таһынан, биир санаалаахтарын кытта уобаласка аан маҥнай төрүттэнэр **педагогика кабинетын** тэрийсиигэ ылсыбыта. Бу оччолорго, биллэрин курдук, ханна да тэриллэ илик педагогическай муннук буолуон сөп. Бу кэмҥэ кини техникумҥа хакас тылын үөрэппит. 

Николай Георгиевич үөрэппит оҕолоруттан В.Г.Карпов, Н.Н.Межекова, С.П. Ултургашев о.д.а үөрэнэн, Хакасияҕа биллэр-көстөр билим учуонайдара буолан тахсыбыттара. 

Сэтинньи 16 күнүгэр 1976 сыллаахха өлбүтэ.

**Степан Павлович Ултургашев**  – Хакасия учуонайа. 
Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар ый 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 

С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона  олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай          үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. 

Туһаныллыбыт литература:

# Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2. 
# Интернет ситимиттэн.

## Быһаарыылар
Дивриги куорат

**Дивриги** () - Туурсуйа киин өттүгэр, Анатолияҕа баар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана, 2007 с. ыытыллыбыт перепись түмүгүнэн - 17176 киһи.

Б.э 850 с.Өстөөхтөргө улахан утарсыыны оҥорор кыахтаах Тефрика кириэппэс диэн тутуллубута сабаҕаланар. Кириэппэһи, павликианнар(парахристианныы итэҕэл) итэҕэллэрин диэйэтэлэ Карвей Византия да, Араб халифата да бас билиитигэр киирбэтэх сиргэ төрүттээбит. Хрисохерис салайар кэмигэр, Тефрика, павликианнар киин куораттара диэн ааттанар эбит. 870 с. Тефрикаҕа, Пётр Сицилийскай тиийэ сылдьан, эрэгийиэн устуоруйатын туһунан арыый сиһилии суруйбут. 878 с.кириэппэһи византия аарымыйата сэриилээн ылбыт, Леонтоком клисуратын салайар тэрилтэ олохтоммут, быһа холоон 940 с.фема(византия байыаннай уокуруга) административнай киининэн анаммыт. 1019 с.бүтэһик ыраахтааҕы Васпуран Сенекерим Арцруни уолун бас билэр сирдэрэ, Византия импиэрийэтин састаабыгар киирбитигэр, кини куорат баһылыгынан анаммыта. 1068 с.сельджук-туроктар илиилэригэр баар Тефриканы, импэрээтэр Роман lV салайар византия аарымыйата ылбыта. Ол эрээри, 1071 с.кыргыһыы кэнниттэн Дивриги туркменнарга, Данишмендидтар судаарыстыбаларын састаабыгар киирбитэ. Хll-Хlll ү. Дивриги куоракка бастакылартан биирдэстэринэн, осман архитектурата истииллээх дьиэлэр тутуллубуттара. Ол курдук, 1229 с.тутуллубут дьиэлэри, 1985 с. ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы баай испииһэгэр киллэрбитэ. Хlll үйэ иккис аҥаарыгар куораты, Данишмендидтар былаастарын суулларбыт монгуоллар халаабыттара. 1516 с.Дивриги Осман импиэрийэтин састаабыгар киирбитэ.

Куорат, Евфрат өрүс салаата Чалтисую өрүс оройуонугар турар. Өҥ буордаах сиргэ турар буолан араас отонноох мастар, үүнээйилэр хото үүнэллэр. Куорат соҕуруу өттүгэр, дьоҕус томторго Хlll үйэҕэ, Византия импиэрийэтэ баар эрдэҕинэ тутуллубут, бөҕө истиэнэлэрдээх ис куорат урусхала сытар.

Дивриги куоракка, Турция Өрөспүүбүлүкэтин тимир рудатын улахан аҥаара хостонор. Тимир руданы, Хара муораттан хотугулуу 900 км. тэйиччи турар, тимири уһаарыы тэрилтэлэрэ сайдыбыт Карабюк уонна Эрегли куораттарга ыыталлар.

Дивригига тимир суол Сивас-Эрзурум вокзала баар.

## Сигэлэр
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B8
* https://w.histrf.ru/articles/article/show/divrigi_divrigi
Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

**Түүр омуктар тылларыгар майгыннаһар тыллар. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)**

Билиҥҥи түүр омуктарын иһигэр хайдыһыы, бытарыйыы, быһа холоон, 2 тыһыынча сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт. Холобур, биһиги сахалар төрүттэрбит ити кэмнэргэ түүр омук уопсай маассатыттан арахсан барбыт буолуохтарын сөп.

Анал үөрэхтээх дьон чинчийбиттэринэн, түүр омуктарын иһигэр лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ 72 %-ҥа тэҥнэһэр. Монгуол омуктара б.э.10-с үйэтигэр эрэ араас омуктарга (монгуоллар, бүрээттэр, калмыыкта...) хайдыспыттар. Ол иһин тыллара 90 % сөп түбэсиһэр. Атыннык эттэххэ, монгуол – бүрээттиин, бүрээт калмыктыын кэпсэтэн өйдөһүөхтэрин сөп.

Тоҥус-маньчжурдар биһиги эрабыт саҕаланыа 4 үйэ баарына бытарыйбыттар. Маньчжурдар, эбээннэр, эбэҥкилэр, нанаайдар, удэгелэр, орочоннор, ульчалар, ороктар уо.д.а. диэннэргэ. Лиэксикэлэрин сөп түбэсиһиитэ – 65 %

Дьоппуон- рюкю тылларын икки ардыгар өйдөһүү – 74 %.

“Тыл үөрэхтээхтэрэ суруйалларынан, билиҥҥи саха тылыгар 2500 кэриҥэ монгуолтан киирбит тыл баар буолуон сөп. Холобур, монгуоллары кытта үйэ тухары ыаллаһа олорор тываларга 2200, хакаастарга – 400, алтаайдарга – 830 монгуол тыла баар эбит,” – диэн суруйар суруналыыс Иван Гаврильев « **[[Олоҥхо]] уонна бүрээт-монгол тыла**»диэн ырытыы ыстатыйатыгар.

Бу ыстатыйаттан И.Гаврильев чинчийэн суруйбут үлэтигэр биһиги аатырар олоҥхобут сүрүн дьоруойдара Саха Саарын Тойон, Сабыйа Баай Хотун, Ньургун Боотур, Туйаарыма Куо, Айталыын Куо, Айыҥа Сиэр Тойон, Айыҥа Нуоралдьын эмиэ монгол-бүрээт тылыттан төрүттээх ааттар буолан тахсаллар. Уонна ырытааччы тылбыт баайын сыныйан үөрэтэн, монгуол тыллаах омуктар сахалары баһылаан-көһүлээн олоро сылдьыбыттарын ыйар.

Оттон казах тылыгар саха тыла олус уруулуу, сирдэр ааттара майгыннаһаллар. Олоҥхоҕо хоһуйуллар айылҕа, сир-дойду үгүс, «кыһыл кумаҕынан кырбаһар, үоүҥ кумаҕынан өрүкүйэр, хара кумаҕынан хаһыырар» сирдэри Орто Азияҕа ол иһигэр Казахстаҥҥа да булаттыахха сөп. Терис сахалыыта Тиэрэ диэн кыракый үрэх. Саха Сиригэр казах сирин-уотун курдук ааттар бааллар. Холобур, Дьубалы – Дьабыыл, Тиэрис – Тиэрэ..

Саха тылын үөрэтэр учебникка саха тылыгар үс тыһыынча монгол тыла киирбитэ биллэр. Ол аата итии сылаас сиргэ монголлар хаалбыттар, оттон кинилэри кытта өр алтыһан олорбут сахабыт дьоно күрээн дуу, куотан дуу, монголларга хотторон дуу маннык тымныы дойдуга кэлэн олохсуйбуттар. 

Ааптар **Хабырыыл кыыһа.**

Туһаныллыбыт литература:

1. Иван Гаврильев. Олоҥхо уонна бүрээт-монгол тыла. Кыым. 2013

2. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.

3. Дмитрий Иванов. Алтаистика кэмпириэнсийэтэ. Кыым.2016.
Салда күөл

**Салда күөл** () - кратертан үөскээбит күөл, Турция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр, Ешилова уонна иль Бурдур оройуонарын кыраныыссатыгар баар күөл.
Күөл ньуурун иэнэ - 45 кб.км.
Күөл уһуна - 8 км.
Күөл кэтитэ - 8 км.
Муора таһымыттан үрдүгэ - 1165 м.
Күөл дириҥэ - 200 м.тиийэр. Карбонатнай боруодаларынан баай, түөрт чыпчааллара үрдүүр сирдэринэн1400 м. тиийэр хайалар күөлү төгүрүктүү тураллар. Хайалары,бэс ойуурдар бүрүйэ үүммүттэр. Кытылларыгар, тростниктар уонна араас ууүүнээйилэрэ үүнэллэр. Оройуон киинэ Ешильова, Салда уонна Донбаба дэриэбинэлэр бааллар. Күөл уутун ылар бассейынын иэнэ - 147,6 кб.км.
Сылга, ортотунан, 435 мм сөҥүү түһэр. Салды күөл уутун водороднай көрдөрүүтэ 8-тан 10 диэри  уларыйар. Күөлгэ, хоту уонна арҕаа өттүттэн икки үрэх уута киирэр. Хотугулуу-илин кытыла ойуурдаах. Күөлтэн арҕаа диэки Салда дэриэбинэ, соҕуруулуу-илин диэки Ешильова куорат тураллар.
Күөлгэ, ордук, уутугар гидромагнезитовай минерал баарыттан сылтаан элбэх турист сылдьар. Ол минерал, тирии сорох ыарыыларын эмтиир диэн сабаҕалыыллар. Күөлгэ балык арааһа уонна күөл аттыгар араас чыычаахтар, дьиикэй кустар, ойууругар - кабааннар, саһыллар, куобахтар үөскүүллэр. Үрүҥ кумахтаах пляжтара, дьэҥкир уута, үрүҥ өҥнөөх сэттэ арыылара күөлү өссө, тупсаран биэрэллэр.
Салда күөл, былыргы строматолитовай водоросль үүнэр аҕыйах күөллэртэн биирдэстэрэ буолар. Күөл уутугар кальций уонна магний аһыы туустара элбэх.Күөл үрүҥ кумахтаах кытыллара, үрүҥ өҥнөөх арыылара, уутун састаабыгар гидромагнезит диэн ааттаах минерал баарыттан дииллэр. Уута питательнай бэссэстибэлэринэн дьадьаҥытын, водоросль аҕыйахтык үүнэрэ туоһулуур. Салда күөл грунт уутун уонна сир аннынааҕы уулары ылар буолан, иэнин кээмэйэ сөҥүү төһө түһэриттэн тутулуктанар. Сүрүн салаалара - Салда(Каракова), Доганбаба, Дог үрэхтэр. Кэнники 20 сылга күөл уута аҕыйаан, 4 м.түспүт. Салда күөл уонна кини тулата, бастакы истиэпэннээх харыстанар айылҕа оройуонугар киирэллэр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE)
https://meladan.livejournal.com/625360.html 

## Быһаарыылар
Туз күөл

Туз күөл

Туз(тур. Тuz Golu, букв. Туустаах күөл; былыр - был.гр. Татта, "Фригийское солёное озеро") - Турция иккис улахан күөлэ. Күөл уутун тууһа 340%. Анатолия провинция киинигэр, Коньиттан хотугулуу-илин 105 км., Анкараттан соҕуруулуу-илин 150 км.тэйиччи сытар. Античнай историк уонна Римскэй Греция геограба Страбон, Галатия уоннаКаппадокия быыстарыгар сытар Татта күөл туһунан бэлиэтээн аһарбыт. Сыл улахан аҥаарыгар чычаас уулаах(1-2 м.) туустаах күөл ньуурун иэнэ - 1500 кб.км. Кини уһуна - 80 км. уонна кэтитэ - 50 км, муора таһымыттан үрдүгэ - 905 м.
Күөл, Турция киин платотугар улахан тектоническай оҥхойу уутунан толорор. Туз күөлгэ икки улахан үрэхтэр түһэллэр, ону кытта кини сир аннынааҕы уулартан уонна сөҥүүлэртэн уутун эбинэр. Күөлтэн тахсар үрэхтэр суохтар. Туз күөлгэ  үрэхтэр уонна каналлар түһэр сирдэригэр туустаах бадарааннар үөскээбиттэр. Сайын, итииттэн уута көтөрүттэн күөл элбэх ууну сүтэрэр. Түгэҕэ көстүбт сирдэригэр, орто кэтитэ 30 см.тэҥнэһэр туус араҥата тахсан кэлэр. Кыһын, күөл, сөҥүүлэртэн уонна тулалыы сытар сирдэр ыраас ууларын ылбытыгар ол туус араҥата суураллар.
Күөл кытылыгар үс туус шахтата үлэлиир. Шахталар холбоон, Турция туттар тууһун 70% хостууллар. Туус хостооһуна, эрэгийиэҥҥэ, тууһу ыраастыыр уонна переработкалыыр хайысха сайдарын быһаарбыт. Күөл тулатынааҕы сирдэр, соҕуруулуу уонна соҕуруулуу-арҕаа хайысхаҕа сытар туустаах почвалаах бадарааннаах сирдэртэн уратылара туһаҕа таһаарыллыбыттар.
2001 с. Туз күөл, тулалыы сытар истиэптэрин кытта ордук харыстанар сиринэн биллэриллибиттэр.
Күөл соҕуруу өттүгэр бөлөх арыылардаах. Арыылара сорох сиринэн бадарааннаахтар. Ол иһин быһылаах, онно, элбэх оруосабай фламинго сөбүлээн уйаланар. Ити сүрүн төрүөтүнэн, күөлгэ, дуналиелла солоноводная диэн одноклеточнай водоросль хото үүнэрэ буолар(Dunaliella salina). Өскөтүн, олус ардахтаах саас буоллаҕына, күөл уутун тууһа аҕыйаабытын биллилэр даҕаны, водоросльлар бэйэлэрин көмүскэнэргэ быһаарыналлар уонна глицерины кытта А битэмиини элбэхтик таһааран бараллар. А битэмиин уонна глицерин кыттыстахтарына бета-каротин диэн бэссэстибэ үөскүүр. Ол бета-каротин ууну кытархай өҥнүүр. Көтөрдөр кэллэхтэринэ, күөл улахан аҥаара кыһыллыҥы-оруосабай өҥнөнөр. Водоросльлар, ону таһынан, солоноводнай артемия диэн кыра рактар көрүҥнэригэр аһылык буолаллар. Онтон, фламинголар рактарынан аһылыктаналлар, ол иһин оруосабай өҥнөөх буолаллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B7_(%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE)
https://cappadociavisit.com/ozero-tuz-solenoe-ozero-turcii/
Талат Текин

**Талат Текин** (1927–2015) — Анкара университетын биллиилээх професссора, «Түүр төрүт тылга төрүккү уһун дорҕооннор» диэн курдук улахан кинигэлэригэр саха тылын төрүккү уһатыылаах аһаҕас дорҕооннордоох тылларын киэҥник хабан ханыылыы тутан ырытар. 

Түүр тыллаахтар, түүр төрүттээхтэр, түүр омуктар диэн аан дойдуга сүүһүнэн мөлүйүөн ахсааннаахтар. Олор ортолоругар саамай элбэх ахсааннаахтара – туроктар. Туроктар Турцияҕа эрэ буолбакка, Францияҕа, Германияҕа, Арассыыйаҕа, Болгарияҕа, Узбекистаҥҥа, Великобританияҕа о.д.а. дойдуларга бэрт киэҥник тарҕанан, ыһыллан олороллор.

Туроктар XI – XIII үү. Малай Азияҕа көһөн кэлбит оҕустар  (огузы) уонна туркменнар диэн сүөһү ииттэр көс омуктартан үөскээн тахсыбыттар. Омук быһыытынан туругуруулара XV үйэттэн саҕалаан XX ү тиийэ салҕанан барбыта. 1923 сылга диэри туроктар бэйэлэрин **османнарбыт** дэнэллэрэ. **Османскай империя** сууллубутун кэннэ баһылыктара Мустафа Кемаль Ата-Тюрк ааппытын уларытыахха диэн этиитин ылыммыттара**. Кемаль Ата-Тюрк** – туроктар национальнай геройдара. 

1977 сыл балаҕан ыйыгар Алма-Атаҕа тюркологтар Бүтүн Сойуустааҕы улахан конференциялара буолан ааспыта. Онно атын да дойдулар бөдөҥ востоковед үөрэхтээхтэрэ ыалдьыттаан конференция үлэтигэр кыттыбыттара. 

Олор истэригэр бааллара: Швеция биллиилээх  дипломата уонна лингвиһэ Гуннар Ярринг, ГФР востоковеда К.Менгес, Польша тюрколога Э.Трыярскай, Турция тюрколога **Талат Текин.**  о.д.а.

Талат Текин орто уҥуохтаах. Күн уотугар хараарчы кэриэрбит, саҥарбыт-иҥэрбит, чаҕылыҥнаабыт сытыы киһи этэ. Мэлдьи кинигэ бөҕөнү кыбынан баран, дьону кытта кэпсэтэн эргичийэ сылдьар буолара. Саха сирин дьонун көрсүөн баҕарарын истэн **тюрколог Н.К.Антонов** кинини кытта билсибит. Кинини Талат Текин түргэн баҕайытык туроктыы саҥаран көрсүбүт. Николай Климович кыратык татаардыы хардарбыт. Талат үөрэн, кинигэлэриттэн чараас биир брошюраны бэлэхтээбит. Н.Антонов эмиэ бэйэтин кинигэтин бэлэхтээбит. 1977 сыл саҕаланыыта Николай Климович Талат Текинтэн сурук туппут. 

Бу олунньу ый 26 күнүгэр суруллубут сурук ис хоһооно маннык. Талат Текин Николай Климович ыыппыт хаартыскаларын, сурунаалы туппут. Улахан баһыыбатын тиэрпит. Хаартыскалары хайҕаабыт, 1960 сылтан университекка тюркология уруоктара баралларын туһунан истэн сэргээбит, биһирээбит. Н.Антоновы татаар тылын билэриҥ, кэпсэтэриҥ үчүгэй, турок тылын эмиэ билэҕин дуо диэн ыйыппыт. Саха тылын олус былыргы устуоруйалаах, ыарахан тылынан билинэр. Саха тыла былыргы уһатыылаах аһаҕас дорҕоонун сүтэрбэккэ илдьэ сылдьарын бэлиэтээбит. Ааспыт кыһын саха тылын  үөрэтэн, устудьуоннарыгар уруок биэрэрин эппит. Саха тылын таптыырын уонна өссө үчүгэйдик үөрэтээри Саха сиригэр сайыҥҥы ыйдарга барыан баҕарарын туһунан ыйыппыт. Кинигэ ыыппыт, түүр төрүт тыллааҕы уһатыылаах аһаҕас дорҕооннорун туһунан. Талат Текин суругун түмүгэр саха тылыгар грамматика уонна литература кинигэлэрин, хаһыат, сурунаал ыытар кыахтааххыт дуо диэн ыйыппыт. Николай Климовичтаах кини көрдөһүүтүн барытын толорбуттар. Талат Текин барытын туппут уонна ис сүрэҕиттэн махтаммыт. 

## Туһаныллыбыт литература:

# Турция профессора Талат Текин туһунан.  Хотугу сулус. 1986. 6 №
# Туроктар  - саамай элбэх түүрдэр. Хатан. 2010. 6 №
Кентер, Айше Йылдыз

Кентер, Айше Йылдыз

Айше Йылдыз Кентер(төр.1928 с.алтынньы 11 күнүгэр - 2019 с.сэтинньи 17 күнүгэр) - Турция актырыысата. Турцияттан ЮНЕСКО Үтүө Санаа посолларыттан биирдэстэрэ этэ.
Йылдыз Кентер 1928 с.алтынньы 11 күнүгэр, Турцияҕа, Стамбул куоракка, дипломат Ахмет Наджи Кентер уонна кини кэргэнэ Надиде дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Йылдыз ийэтэ дьиҥнээх аата Ольга Синтия, Великобританияттан төрүттээх эбит, кэргэн тахсан баран Турцияҕа көһөн кэлбит уонна аатын уларыппыт.Йылдыз, Анкара консерваториятын бүтэрбит.
11 сыл, Анкара Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар оонньообут. Рокфеллер пуондатын грантын ылан, Америкаҕа тиийэн актёр ускуустубатын үөрэппит. Онтон, Турцияҕа кэлэн, Анкара консерваториятыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1959 с. Анкара судаарыстыбаннай тыйаатырыттан уурайбыт. Биир сыл Мухсин Эртугрулу кытта үлэлээбит, онтон, быраатын Мюфшигы уонна кэргэнин Шюкран Гюнгёры кытта "Kent Theatre Company" диэн компанияны тэрийбит. Ол кэнниттэн хас да сыл, Америкаҕа уонна Англияҕа, "Методы актёрской игры" уонна "Изменение методов рбразования" диэн тиэмэлэргэ чинчийиинэн дьарыктаммыт.
1968 с. Стамбулга "Kenter Theatre" тыйаатыр тутуута бүппүт.
Йылдыз Кентер, ССРСка, СШАҕа, Англияҕа, Германияҕа, Нидерландыга, Данияҕа, Канадаҕа, Югославияҕа уонна Кипрга гастроллаабыт. 100-тэн тахса пьесаҕа оонньообут уонна туруорбут. Ол пьесалар ааптардара: Шекспир, Чехов, Брехт, Ионеско, Пинтер, Олби, Фугард, Мелих Джевдет Андай, Неджати Джумалы, Адалет Агаоглу, Музаффер Изгю.
37 сыл устата актёрскай ускуустубаны устудьуоннарга үөрэппит.
1951 с. Несрин Сипахи ырыаһыт убайыгар Нихат Акчаҥҥа кэргэн тахсыбыт. Кыыһын Лейланы трөппүт.  Нихаты кытта сэттэ сыл олрбуттар. 1965 с. Шукран Гюнгёрга кэргэн тахсыбыт. 2002 с. Шукрат өлүөр диэри бииргэ олорбуттар.
Йылдыз Кентер, 2019 с.сэтинньи 17 күнгэр, 91 саастааҕар, Стамбул чааһынай клиникатыгар өлбүт. "Kenter Theatre" тыйаатырга быраһаайдаһыы уонна Афет Йолал мэчиэккэ итэҕэл сиэрин-туомун толоруу кэннэ, Ашиян кылабыыһаҕа көмүллүбүт. Икки кыыстаах.
Наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ:
Судаарыстыбаннай артыыс сыбаанньа;
Култуура уонна ускуустуба уобалаһыгар Турция бэрэсэдьиэнин Улахан бириэмийэтэ;
1962 с. тыйаатыр ускуустубатын сайдыытыгар үтүөлэрин иһин "Женщина года" бириэмийэ;
Үс төгүл, "Актриса второго плана" номинацияҕа, "Золотой апельсин" бириэмийэ лауреата;
1984 с. Италиятааҕы культура института, Аделаида Ристори бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт;
1989 с. Корсика киинэбэстибээлигэр Халит Рефиг дырааматыгар оонньообут оруолун иһин, "Лучшая актриса" бириэмийэ;
1991 с. Lions Clubs international Мелвин Джонс бириэмийэтинэн наҕараадалаабыт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80,_%D0%99%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7
https://slovar.cc/enc/bse/2003829.html
Сарыкамыш күөл

Сарыкамыш күөл

Сарыкамыш күөл(Сарыкамыш;туркм.Sarygamys koli, узб. Sariqamish koli, Сарикамиш кули) - Туркменияҕа уонна Узбекистаҥҥа, быһа холоон, Каспискай уонна урукку Аральскай муоралар икки ардыларыгар, Сарыкамышскай котловина киин өттүгэр сытар аһыы туустаах уулаах күөл. Күөл, хотугулуу-арҕаа өттө Узбекистан киэнэ, онтон атын өттө Туркмения киэнэ. 
Сарыкамыш күөл аата түүрдүү тылтан, "саһархай хомус, тростник" диэн тылбаастанар.
Күөл, Сарыкамыштааҕы улахан оҥхой киинигэр сытар. Кини иэнэ куруутун уларыйа турар уонна Хорезмскай оазистан коллекторнай уу төһө киирэриттэн тутулуктаах. 1977 с. күөл ньуурун иэнэ - 1500 км.кэриҥэ этэ. Уутун тууһа, быһа холоон, 7%. Сыл аҕайы күөлгэ 4 кб.км.тиийэ уу киирэр.1985 с.уу үрдүн иэнэ 3200 кб.км.тиийэ улааппыта. Күөлгэ уу таһыма уларыйара арыый тохтообутун кэннэ, уу тууһа үрдээбитэ, 15-20% буолбута.
"Узбекистан национальнай энциклопедията" кинигэҕэ сурулларынан, күөл уһуна - 30-40 км. Күөл хотуттан соҕуруулуу-илин диэки уһаты хайысхалаах уһаты тардыылаах. "Словарь современных географических названий"(2006) кинигэҕэ, күөл дириҥэ ортотунан - 8,2 м.тэҥнэһэр диэн суруллубут. Илин кытылын диэки ордук дириҥиир. Саракамыш котловинатын  түгэҕэ саамай намтыыр сиринэн - муора таһымыттан 40,5 м.аллараа сытар.
Саракамыш күөл, арҕаа өттүгэр туруору кытыллаах. Илинтэн, күөлгэ, коллектор-канал түһэр. Ол коллекторынан Сүрүн Дарьялыкскай уонна Озёрнай коллектордар уулара күөлгэ киирэллэр. Илин кытылыгар, сир аннынааҕы сылаас(+20°диэри) минеральнай уулар тахсар сирдэрэ баар.
Күөл хас да төгүл, Амударья уута киирбэтиттэн сүтэн баран,төттөрү баар буолбута. Амударья өрүс сүнньүн уларытан Араал муоратыгар түһэр буоллаҕына, күөл куурар.
Амударья уута, бүтэһик төгүлүн 1878 с.уу ылыытын кэмигэр котловинаҕа киирбитэ.
1960-ус сыллар саҥаларыгар  Сарыкамыш күөл коллекторнай, дренажнай ууларынан туолбут. Ол уулар Дарьялык коллекторынан кэлбиттэр.
Сарыкамыш күөлгэ араас балыктар, ол иһигэр, сазан, сом, змееголов бааллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE
https://meros.uz/ru/object/sariqamish-koli
Айдар күөл

Айдар күөл

Айдаркуль(узб. Aydar koli, Айдар кули; Haydar koli, Хайдар кули) - Узбекистан хотугулуу-илин өттүгэр сытар улахан күөл. Күөллэр Арнасайскай систиэмэлэригэр, ууну мунньар улахан ускуустубаннай күөл.
1960-ус сылларга Сырдарьяны быһыттаабыттар. Ону кытта тэҥҥэ,Шардаринскай ГЭС туттуллубут. Уу таһымын хонтуруоллуурга шлюзтар оҥоһуллубуттар. Ол эрээри, 1969 с. хайаҕа хаар ууллубутуттан, күүстээх ардахтартан уу элбээбитигэр шлюзтары арыйбыттар. 1969 с олунньутуттан, 1970 сыл олунньутугар диэри Сырдарья сыл аҕайы таһаарар уутун 60%(21 куб.км.)Шардаринскай ууну мунньар сиртэн, Арсанайскмй налыыга киирбит. Ол түмүгэр күөл үөскээбит. 1969 сылтан куруук, Айдар күөлгэ, өскөтүн, Шардаринскай уу мунньар сир уута быһыты нөҥүө түстэҕинэ Сырдарьяттан уу кэлэр буолбут. Ол курдук, Арсанайскай налыы, сыыйа-баайа уунан туолан, эрэгийиэҥҥэ иккис улахан күөл баар буолбут. Бастакы - уолан эрэр Араал муората.
2005 сылга, Айдар күөлгэ, 44,3 куб.км.уу баар эбит. 2006 с. күөл иэнэ - 3478 кыб.км.буолбут, уһуна - 160 км., кэтитэ - 34,8 км. Айдар күөл уутун минерализацията - литрга 2 грамм. Муора таһыммыттан саамай үрдүгэ - 247 м.
Күөлгэ, балыктар элбэх көрүҥнэрин аҕалан ыыппыттар, ол иһигэр: сазан, судак, лещ, сом, жерех, чехонь, змееголов бааллар. Ити балыктар, күөлгэ балыктааһын сайдарыгар тирэх буолбуттар. Билигин, сылга, 760-2000 тоннаҕа диэри балыктыыллар. Күөлгэ, ууга устар көтөрдөр Араал муоратыттан көтөн кэлэллэр. Айдар күөл элбэх дьон олорор сириттэн ыраах сытарынан, кытылларыгар 1760 кэриҥэ киһи олорор.
Айдар күөл оройуона балыктыырга, көһө сылдьан сүөһүнү иитэргэ, туризмы тэрийэргэ табыгастаах уонна кэскиллээх сир.
Күөл, кыһын тоҥмот.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/aydarkul
Абдуллах Фарах

**Фара́х Зейне́п Аблулла́х** (; 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа.

## Биографията
Фарах 1989 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини аата  арааб тылыттан «дьол» диэн тылбаастанар. Фарах аҕата Оман Абдуллах, ирак туркменэ, ийэтэ Гюлай Абдуллах турок, дьиэ хаһаайката. Фарах Станбул куоракка "Сен-Мишель" диэн француз лиссиэйигэр үөрэммитэ, оттон орто оскуоланы Улуу Британияҕа. Кини француз уонна ааҥыл тылынан холкутук кэпсэтэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр араас таүымнаах тыйаатыр туруорууларыгар кытта. Биир оннук туруорууга кытта "Оскуола бастыҥ артыыһа" ааты ылбыта. 

## Карьерата
Фарах киинэҕэ 2010 сыллаахтан ыла уһуллан барбыта. Кини аан бастакы кыттыбыт бырайыага «Бесценное время» диэн ааттаах киинэ сэрийээлэ этэ. Онно Фарах үс сыл усталаах туоратыгар Айлин Акарсу диэн кыыс дьахтар оруолун толорбута. Ити кэнниттэн Фарах «Сон бабочки» киинэҕэ Медиха улахан оруолун оонньообута. 2014 сыллаахха Фарах «Курт Сеит и Александра» диэн улахан киинэҕэ Шура диэн ааттаах нуучча аристократа кыыһы оонньообута. Ол кииниэҕэ киниэхэ партнер быһыытынан эмиэ биллиилээх артыыс, улахан сулус Кыванч Татлытуг уһуллубута. Александр оруолун оонньуоҕуттан Фарах Арассыыйаҕа биллэр көстөр буолбута. Ити кэннэ «Шепни, если забуду» сэрийээлгэ уонна «Маленькая проблема Эйлюль» киинэлэргэ уһуллубута. . 

Фарах «Бесценное время», «Сон бабочки», «Шепни, если забуду» диэн киинэлэргэ уһуллан барыта 14 улахан наҕарааданы ылбыта. 

Киинэҕэ уһуллубат кэмигэр Фарах ырыанан дьарыктанар.

## Тус олоҕо
2013 сыл ортотуттан Гёкхан Тирьяк диэн артыыһы кытта доҕордоспута. 2016 сыллаахха кинилэр арахсыбыттара. 2017 сылтан «Великолепный век: империя Кёсем» киинэҕэ бииргэ оонньообут артыыһа Джанер Джиндоругу кытта билсибитэ уонна ол сыл эмиэ арахсыбыта.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%85,_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF
Татлытуг Кыванч

**Кыва́нч Татлыту́г** (; 1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Адана куорат) — турок норуотун биллиилээх артыыһа, *Golden Butterfly Awards*  норуоттар икки ардыларынааҕы күрэххэ бастын эр киһи оруолун иһин икки төгүллээх бириис ылбыт артыыс (2009 уонна 2012 сыллар). Турция бастыҥ модела уонна 2002 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду бастыҥ модела куонкурустар кыттыылаахтара.

## Биографията
1983 сыллаахха алтынньы 27 күнүгэр Турцияҕа Адана куоракка Эодем уонна нуртен Татлытугтар диэн элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүт. Түөрт бырааттаах уонна биир балыстаах. 

Кванч чааһынай колледжка үөрэммитэ. 187 см үрдүктээх буолан, баскетболунан дьарыктаммыта. Ити кэмнэргэ аҕата сүрэҕинэн ыалдьан, Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэрэ, үөрэҕин онно салҕаабыта. Онно "Бешикташ" диэн баскетбол хамаандатыгар оонньообута, ол гынан баран, атаҕын эчэтэн успуортан барарага күһэллибитэ. Судаарыстыбаннай тыйаатыр иһинэн үлэлиир драма устуудьуйатыгар артыыс маастарыстыбатын үөрэппитэ. Стамбул куоракка олорор.

2001 сылаахха карьератын модель быһыытынан саҕалаабыта. Кини 2002 сыллаахха  *Best Model of Turkey*  уонна *Best Model of The World*  диэн аааттаах норуоттар икки ардыларынааҕы куонкурустарга кыттан кыайбыта.

Турция СМИ-лэри Татлытуганы турок Брэд Питтэ диэн ааттыыллар.

Киинэ йэгэтигэр албан ааты суолу киниэхэ "Запретная любовь" сэрийээлгэ Бехлюль оруола аҕалбыта. Онно кинини кытта Турция биир саамай улахан уонна биллиилээх артыыһа Берен Саат оонньообута. «Курт Сеит и Александра» диэн тэлэбиисэр сэрийээлигэр оонньообута. 2016 сылан 2017 сыллаахха диэри «Отважный и красавица» киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, эмиэ биллиилээх артыыс, модель Туба Бюйюкюстюн этэ.

Адан куоракка «Золотой кокон» киинэ бэстибээлин лауреата (2008 год).

Кыванч Татлытуг  "Золотая Бабочка 2019" бириэмийэ номинаннарын ортотугар "Столкновение" сэрийээлгэ оонньообутун иһин "Бастыҥ артыыс" аатын ылбыта. 

2004 сыллаахха Кыванч Азра Акыны кыта доҕордоһо сылдьыбыта. 2013 сыл тохсунньутугар арахсыбыттара. Ол сылтан саҕалаан Кыванч Башак Дизер диэн истилиис дьахтардыын билсибитэ; 2016 сыл олунньу 19 күнүгэр ыал буолбуттара.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Кыванч Татлытуг
* Kıvanç Tatlıtuğ
Окдай, Ахмед Тевфик

Окдай, Ахмед Тевфик

Ахмед Тевфик Окдай(тур.Ahmed Tevfik Okday, 1845-1936), ону кытта, Ахмед Тевфик-паша диэн аатынан, эмиэ, биллэр - Осман импиэрийэтин бүтэһик улуу визирэ.
Ахмед Тевфик 1845 с.олунньу 11 күнүгэр Стамбулга, биллиилээх аристократическай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата - Исмаил Хаккы-паша, кавалерия генерала, ийэтэ - Гюльшинас Бану-ханым - иккиэн, кырыым татаардарын биллиилээх уустарыттан(Гирейдэртэн уо .д.а.)төрүттээхтэр.
Ахмед Европаҕа үөрэммит.
1865 с. лейтенант буолан, Үрдүк Портаҕа(Осман бырабыыталыстыбата) тылбаасчытынан сылдьыбыт. 1868-1875 сс. Римҥэ, Венаҕа, Берлиҥҥэ баар посольстволар иккис сэкирэтээрдэринэн үлэлээбит. 1875 с. Афиныга баар посольствоҕа l сэкирэтээр буолбут. 1872 с. Афиныга уонна Берлиҥҥэ посол эбит.
1879 с.төрөппүттэрэ утарбыттарын үрдүнэн, Берн куорат чунуобунньугун кыыһын, гувернантка Элизабет Вольсфергы кытта ыал буолбут. Ыал буолуон иннинэ, Элизабет Ислам итэҕэлин ылыммыт уонна аатын уларыппыт. Кинилэр биэс оҕоломмуттар.
1908 с. младотурецкай өрөбөлүүссүйэ кэннэ, Ахмед Тевфик парламент дьокутаата буолбут.
1909 с.бырабыыталыстыба астаапкаҕа барбытыгар, султан Абдул-Хамид ll, Ахмед Тевфиги улуу визиринэн анаабыт. Путчу суох гынан, султаны туораппыттарын кэннэ, Ахмед Тевфик улуу визирь дуоһунаһыттан уһуллан, Лондоҥҥа посолунан барбыт. Ол гынан, кини "Единение и прогресс" партия(младотуроктар) киһитэ буолбатаҕынан, эмиэ, астаапкаҕа барбыт.Бастакы Аан дойду сэриитигэр, Осман импиэрийэтэ хотторбутун кэннэ, Ахмед Тевфик, 1919 с. Парижтааҕы эйэлээх конференцияҕа турок делегациятын салайан сылдьыбыт. Бу кэмҥэ, уола, Бердин байыаннай академиятын бүтэрбит Исмаил-хакы, Осман импиэрийэтин бүтэһик султана Мехмед Vl кыыһын кытта ыал буолбут. 1920 с.алтынньы 21 күнүгэр, Ахмед Тевфик, бүтэһик төгүлүн, улуу визирь буолбут уонна ол дуоһунаска султанант суох буолуор диэри үлэлээбит.
1934 с. Ататюрк реформатын чэрчитинэн туурактар саҥа араспаанньа ылынар кэмнэригэр, "Окдай" диэн араспаанньаны ылбыт. Ахмед Тевфик Окдай, 1936 с.алтынньы 8 күнүгэр, Стамбулга өлбүт.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BA%D0%B4%D0%B0%D0%B9,_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D1%84%D0%B8%D0%BA
https://islam.in.ua/ru/istoriya/potomok-geraev-ahmed-tevfik-okday-posledniy-sadrazm-osmanskoy-imperii

Категория:Осман импиэрийэтин үрдүкү салалтата]]
Ишчил Баде

**Баде́ Ишчи́л** (; 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллэр артыыһа, сулус буолбут модела.

## Олоҕо уонна айар үлэтэ
Баде Ишчин 1983 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини "Йедитипе" университетыгар муода уонна дизайн үөрэҕин бүтэрбитэ. 2000 сыллардаахтан саҕалаан олоҕун моделлааһыны кытта ситимнээн барбыта. «BECEL» диэн киэҥник биллэр көстөр атыылыыр марка сирэйэ буолбута.

2007 году «Cine5» ханаалга аан бастаан кини кыттыылаах «В метрополичном кафе» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ сэрийээлэ тахсыбыта. 2009 сылтан саҕалаан 2011 сыллаахха диэри Баде «Эзель» сэрийээлгэ Шебнем оруолун, салгыы «Кузей Гюней» сэрийээлгэ Бану оруолун олус итэҕэтиилээхтик оонньообута. Онтон ыла кини аата суох биллэҥ, киэҥ эйгэҕэ элбэхтик ааттанар буолан барбыта. 

## Тус олоҕо
2013 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Баде Малкоча Суалпа диэн киһиэхэ ойох тахсыбыта. 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 9 күнүгэр ыаллар Азур диэн уол оҕоломмуттара. Ол гынан баран, 2015 сыллаахха Баде арахсабын диэн сайабылыанньа суруйбута. Онтон 2016 сыллаахха ыаллар иккиһин холбоһорго, иллэһэргэ эйэлэһэргэ быһаарыммыттара. Ол туһунан Малчок маннык эппитэ: "Биһиги өссө да элбэҕи быһаарыахтаахпыт. Аҥаардас уолбут эрэ туһугар буолбатах. Биһиги бэйэ бэйэбитин таптаһабыт, онон эйэлэһиэхпитин наада. Барыта этэҥҥэ буолуо диэн эрэнэбин. Ол гынан баран арахсыыбыт туһунан докумуон билигин даҕаны суукка сытар".Ол гынан баран кэргэнниилэр "эйэлэһэр кыаллыбат эбит" диэннэр салгыы арахсарга туруммуттара. 2016 сыллаахха бэс ыйыгар Баде эриттэн арахсан туспа барбыта. Ол эрээри уолларын Азур туһугар эйэлэрин сүтэрбэтэхтэрэ. 

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%88%D1%87%D0%B8%D0%BB,_%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B5

https://kinoturkey.ru/tureckie-aktrisy/2497-bade-ishchil.html
Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара

**Намжил Нимбуев аатынан бэйиэттэр турнирдара** - Бүрээтийэҕэ ыытыллар күрэс. Аан бастаан Улан-Удэҕэ 2004 сыллаахха ыытыллыбыта.

Елена Васильевна Слепцова – Куорсуннаах – сцена маастара, кэпсэтии, оригинальнай жанрдар артыыскалара, сахалартан бастакынан көтөрдөрү, дьиэ кыылларын дрессировкалааһыны баһылаабыт, СР үтүөлээх артыыската , талааннаах суруйааччы 2004 сыллаахха **Улан-Удэ куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы бастакы литературнай турнир** кыайыылааҕа буолбута. Елена Васильевна бу кэмтэн ыла.Бурятия билиҥҥи кэм суруйааччыта Станислав Куняевы кытта билсибит. С.Куняев  - поэт, прозаик, тылбаасчыт, публицист, литературнай кириитик, Калуга куоракка  1932 сыллаахха төрөөбүт. 

Ол туһунан суруйааччы маннык кэпсиир:

-Литературнай турнир Бурятия киин куоратыгар Улан Удэҕэ аан бастаан ыытыллыбыта. Турнир нууччалыы толору аата «1 международный турнир поэтов имени Намжила Нибуева по традициям древнего Востока» диэн этэ. **Намжил Нимбуев –** Бурятскай АССР Улан-Удэ куоратыгар 1948 сыллаахха төрөөбүт, 1971 сыллаахха бу олохтон күрэммит. Бүрээттии, нууччалыы, монголлуу тылынан айар үлэтин суруйбут, уон сэттэ монголлуу тыллаах суруйааччылар айымньыларын нууччалыы тылбаастаабыт. Маны таһынан, бүрээт суруйааччылара Сергей Цырендоржиев, Ябжан Балданжабона, Цырен-Дондон Хамаев, Балдан Ябжанов, Д.Гарма, Дожоо Доржо кэпсээннэрин, сэһэннэрин тылбаастаабыт үтүөлээх.

**Намжил Нимбуев** эдэр сааһыгар өлбүт буряттар улуу поэттара буолар. Бу улуу поэт аатын үйэтитэр, аан дойдуга таһаарар сыаллаах-соруктаах бу турнир ыытыллыбыта. Манна Тыва, Калмыкия, Кытай, Иркутскай уобалас, Монголия, Саха сирин, Бурятия, Чита поэттара кыттыыны ылбыттара. 

Семен Данилов **“Чахчылар уонна санаалар”** быһа тардыыларга баар 1978 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр суруйбут бэлиэтээһиниттэн: «... Бурятияттан өлөн-быстан кэлэн олоробун. Омугун уратытын сүтэрэн бүтэн эрэр дьон аймаҕы илэ көрөн, санаам айманан, сүрэҕим сүһүрэн кэллим. Бүрээттэр бэйэлэрэ итини улаханы сүтэрэн эрэр курдук санамматтар быһыылаах. Истэрэ – тот, дьоннуу дьиэлээхтэр-уоттаахтар, санныларыгар дьоннуу таҥастаахтар. Онтон ордук кинилэргэ туох да наадата суох. Алдьархайа ити баар. Аччыгыйдар алдьархайбыт...» - диэн Семен Данилов төрөөбүт сахам тыла эмиэ маннык дьылҕаланыах муҥа кэлиэ диэн сүрэҕэр олус дириҥник ылыммыт буолуон сөп. Биллэрин курдук, бүрээттэр тыллара билигин сүтэн, симэлийэн эрэр тылга киирбитэ.

## Туһаныллыбыт литература:

1.      Урсун. Дууһа докумуонуттан. Чолбон. 1992.  № 1.

2.      Василий Иванов. Кэнэҕэскилээҕи кэпсээри. Саха сирэ. 2004. От ыйа..
Мелике Ипек Ялова

**Мелике́ Ипе́к Яло́ва** (1984 сыллаахха ыам ыйын 4 -с күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Анкара, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биир саамай биллиилээх уонна улахан дохуоттаах артыыһа уонна сулустаах модела.

## Олоҕо дьаһаҕа
Мелике Ипек Ялова 1984 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Мелике Ипек төрөппүт аҕата, Юксель, Турция өрөсрүүбүлүкэтин миниистиринэн үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт кыра балта Дженнет Нури диэн ааттаах.

Мелике Анкар куоракка Билкент университетын ситиһиилэхтик үөрэнэн бүрбитэ. Үөрэҕин бүтэрэригэр "норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыан" диэн идэни баһылаабыта. Ол кэнниттэн аны Сапиенца университетыгар бэлиитикэ уонна кириистээх быһыы майгы кэмигэр салайаа отделениетыгар үөрэммитэ. 

Кини "Великолепный век" уонна "Дядя Кара" кара диэн аан дойдуга киэҥник биллэр киинэ сэрийээллэригэр уһуллуон иннинэ уруу киэһэлэрин тэрийэн ыытара. Онно сылдьан биир киэһэ «Великолепный век» сэрийээл сүрүн режисеера Нермин Ероглуну көрсүбүтэ Ол күн кини олоҕун бүтүннүү уларыппыта. Кыыс бэйэтин артыыс быһыытынан холонон көрөргө санаммыта. Мелике бэйэтэ этэринэн, "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр уһуллуу артыыс карьератын оҥорорго саамай үчүгэй уонна үрдүк таһымнаах сир буолар. 

Мелике француз уонна ааҥыл тылларынан холкутук саҥарар. Ол гынан баран кини сэрийэлгэ уһуллар туһугар испан тылын куурустарыгар сылдьыбыта.

## Сигэлэр

* Полная биография Мелике Ипек Ялова 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%98%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%AF%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0
Кумаш Себахат

**Себахат Кумаш** (тур.*Sebahat Kumaş*, 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Айдын куорат) — турок норуотун биир саамай биллэр артыыһа уонна модела. Турция биир саамай кэрэ дьахтара диэн аатырар. «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолун оонньуоҕуттан Турцияҕа уонна аан дойдуга биллэр көстөр буолан барбыта.

## Биографията
Себахат 1989 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Турция Айдын диэн дьоҕус куоратыгар төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр иккис оҕо этэ. Кыыс арыый улаатыытын саҕана аҕата атын үлэҕэ көһөг, Себехат дьонун кытта Измир куоракка көһөн кэлбитэ. Саҥа сиргэ көһөн кэлэн баран оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан элбэхтик тыйаатыр туруорууларыгар кыттар буолбута, артыыс буолар ыра баҕа санааламмыта.

Себахат бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Стамбул куоракка көһөн тиийэн баран балтын бэйэтигэр ыҥырбытын кэннэ артыыс буолар баҕата өссө күүһүрбүтэ. Сотору буолан баран Себахат эдьиийин көмөтүнэн улахан сэрийээллэргэ тэттик оруолларга оонньоон саҕалааабыта, ону таһынан модель быһыытынан бастакы хардыыларын оҥорбута. Онно барытыгар эдьиийэ олус улаханнык көмөлөспүтэ. 2009 сыллаахха кыыс "Arka Sıradakiler" диэн киинэ сэрийээлин 13- с сиэрийэтигэр уһуллубута.

Эмиэ ити кэмҥэ эдэр артыыс кыыс Айла Алган тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэн саҕалаабыта. Себахат кыра сааһыттан үөрэҕэр соччо кыһаллыбат, дьыалайдаабат этэ. Ол гынан баран тыйаатыр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, үлэтин хамнаһын саҥа саҕалаан иһэн үөрэх наадатын таба өйдөөн, Стамбул университетыгар хаартыскаҕа түһэриии уонна дизайн технологиятын факультетыгар туттарсан киирбитэ. Себахат кэлэр да өттүгэр үөрэҕин салгыан баҕарар. Кини кыраныысса таһыгар үөрэнэ барар былааннаах. 2012 сылтан Себахат турок биир саамай биллэр, 50 омук дойдутугар көстөр «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Эсмы хатун оруолугар оонньуур. Кини дьоруойа Роксолана диэн хотун дьахтар, I Сулейман султаан ойоҕун кулут дьахтара. Ол гынан баран кини «Черный цветок» сэрийээлгэ уһуллар этии киирбитигэр аккаастаабыта.  

Себахат Кумаш хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйэ. Элбэхтик ас астыыр уонна бу соторутааҕыта фортепионоҕа оонньуур уруоктары ылан саҕалаабыта.

## Интэриэһинэй чахчылар

* Себахат Турция саамай кыраһыабай дьахталларын ахсааныгар киирэр.

## Сигэлэр
Себахат Кумаш на сайте Tvnovella 

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88,_%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82
Караель Ойкю

**Ойкю́ Карае́ль** (; 1990 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр күн сирин көрбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок норуотун биир саамай биллиилээх, элбэх хамнастаах артыыүа уонна модела.

## Биографията уонна карьерата
Ойкю Карайель 1990 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас, дириҥ устуоруйалаах улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүт, күөх окко түспүтэ. Ойкю Карайель  «Çemberlitaş» диэн ааттаах, кыргыттарга аналлаах орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Кентера тыйаатырын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 2007 сыллаахха Ойкю Стамбуллааөы Судаарыстыбаннай университет иһинэн үлэлиир тыйаатыр консерваториятыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Университекка үөрэнэр сылларыгар тыйаатыр кириитиктэрин эдэр талааннарга аналлаах бириэмийэтин ылбыта. Ити кэннэ  «Кузей Гюней» диэн киинэ сэрийээлигэр Джемре оруолугар оонньоон, биллэр көстөр буолан киирэн барбыта. 2016 сыллаахха Ойкю Карайель «Великолепный век: Кёсем Султан» диэн ааттаах, эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Дильрубу султаан улахан эрдэҕинээҕитин оонньообута.

Ойкю бииргэ төрөөбүт игирэ аҥаара Эзги диэн балтылаах.

## Тус олоҕо
Ойкю аан бастаан «Карадай» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ артыыһа Улаш Тюна Астептиин уонна Эдип Тепелини кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол кэннэ сотору буолан баран 2016 сыллаахха «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээлгэ бииргэ оонньообут кэллиэгэтэ Танер Олмеһы кытта сылдьыбыта. Танер ол иннинэ өссө "Прилив" диэн биллиилээх киинэ сэрийээлигэр Мерта диэн оруолу оонньообута. Ол гынан баран кинилэр доҕордуу сыһыаннара арахсыбыта. 

Күн бүгүн Ойкю Карайель Джан Бономо диэн Турцияҕа биллэр ырыаһыкка ойох тахсан олорор.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C,_%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E

https://muhtesemyuzyil.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%B9%D0%BA%D1%8E_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%8C