open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ботаника

thumb|right|Ботанист тэриллэрэ.
**Ботаника** диэн биология үүнээйилэри үөрэтэр салаата. Биология салаата, сороҕор *үүнээйи биологията* диэн ааттааччылар. Атын аата өссө **фитология**. Ботаниканы үөрэтэр чинчийээччилэри ботаник диэн аатыыллар. 

## Ботаника салаалара
*Агрономия—Ботаниканы үүнээйини үүннэрэри үөрэтэр
*Бриология—Муоҕу үөрэтэр
*Лесоводство—Тыаны үөрэтэр, тыа сайдыытын
*Микропалеонтология—Споралары үөрэтэр
*Микология—Тэллэйдэри үөрэтэр
*Палеоботаника—Урут буола сылдьыбыт үүнээйилэри үөрэтэр
*Фикология—уу үүнээйилэрин үөрэтэр
*Фитохимия—Үүнээйи химиятын уонна химия процесстарын үөрэтэр
*Фитопатология—Үүнээйи  ыарыыларын үөрэтэр
*Үүнээйи  анатомията—Клетка структуратын үөрэтэр
*Үүнээйи  экологията—Экологияҕа оруолун үөрэтэр
*Үүнээйи  генетиката—Үүнэйи генетикатын үөрэтэр
*Үүнээйи  морфологията—Структуратын уонна олоҕун структуратын  үөрэтэр
*Үүнээйи  физиологията—Үүнээйи  олоҕун уонна тарҕаныытын үөрэтэр
*Үүнээйи  таксономията—Классификациятын уонна аатын үөрэтэр
Көтөрдөр

мини|Көтөрдөр
**Көтөрдөр** () диэн куорсуннаах итии хааннаах сымыыттыыр харамайдар. 10 000 тахса көрүҥ баар.

Көтөрдөрү атыннык хотоҕойдоохтор дэнэр. Ол курдук кинилэр кураанах, чараас хотоҕой түүнэн бүрүллүбүт тириилээхтэр. Хотоҕой түү көтөрдөрү бары атын хамсыыр харамайдартан араарар тустаах тас бэлиэ буолар. Көтөрдөр көтөллөрүгэр кынаттарын уонна кутуруктарын бөдөҥ хотоҕойдоро — куорсуннара — улахан суолталаахтар. Көтөр түүтэ итиини үчүгэйдик тутар. Көтөрдөр олус кыраҕылар. Холобур, сыһыы үрдүнэн кый үрдүккэ элиэтии сылдьар хотой от быыһынан сүүрэн эрэр кутуйаҕы тэһэ көрөр. Көтөрдөр үгүстэрэ олус киэҥ сири хабан, тулаларын эргиччи кэриэтэ көрөллөр. Ол иһин иннилэригэр буолбакка, ойоҕосторугар уонна кэннилэригэр туох баарын эндэппэттэр.

Саха сиригэр көтөр 291 арааһа баара биллэр. Төрөөбүт дойдубут сирэ төһө да тымныы тыйыс кыһыннаах буоллар, көтөрдөр манна кыстыыллар. Сүрүннээн туундара уонна ойуур көтөрдөрө кыстыы хаалаллар.
Кыыл

мини|Кыыл
**Кыыллар** (лат. *Mammalia*) диэн тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Уратылара диэн үүт былчархайдардаахтар, оҕолоро үүт эмэллэр. Өссө уратылара: көлөһүн былчархайдара, баттах, истиигэ туттуллар орто кулгаахха баар үс умуох уонна мэйии neocortex диэн өттө.
Эуфрат

thumb|250px|Эуфрат хаартата.

**Эуфрат** (араб. نهر الفرات, Nahr ul-Furāt) диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, арҕаата.
Тигрис

**Тигрис** диэн Месопотамия икки улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, илинэ. Соҕуруулуу-илин Түркийэ хайаларыттан Ирак устун сүүрэр.
Анатомия

**Анатомия** диэн организм структуратын үөрэтэр биология салаата.

## Анатомия историята

## Анатомия салаалара
* үүнээйи анатомията
* харамай анатомията
* киhи анатомията
Варшава

**Варшава** (пол. *Warszawa*) диэн Польша киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 1,706,624 к. (тула эргинниин 3,350,000 кэриэтэ).

## Дьүһүн

File:Hdred Pałac na Wodzie.jpg
File:Stalin palace.JPG
File:Syrenka on the market.JPG
File:Kościół w Warszawie.JPG

/
Иэйиэхсит

**Иэйэхсит** — дьахтар таҥарата. Кини аһаҕас майгылаах. Эйэҕэс, амарах, өл. 

Иэйэхсит ыам ыйыгар кэлэр. Кэллэҕинэ от-мас көҕөрөр, ас-үөл дэлэйэр. Сайын саҕаланар. Иэйэхсит хотун түһэр. Кини сылаас тыына буорга, ууга, салгыҥҥа иҥэр. Киһини амарах, эйэҕэс оҥорор, бары куһаҕантан сэрэтэр, араҥаччылыыр. Иэйэхсит кири-хоҕу сөбүлээбэт.

Иэйэхсит киһи-сүөһү үөскүүрүн, сайдарын араҥаччылыыр, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү, кэрэни саныыр, кут-сүр чөл буолуутун түстүүр. Иэйэхситтэн кэлбит оҕо өҥ буолар.

Сүөсүһүт — иэйэхсит биэрэр дьоҕура. Сүөсүһүт киһи илиитэ сымнаҕас, кини көрөр-харайар сүөһүлэрэ төлөһүйэллэр, төрүөхтээх буолаллар. Сүөсүһүт эйэҕэс-сайаҕас майгылаах, үтүө санаалаах, айылҕаны истиҥник ылынар, алааһын ытыктыыр, ырыаны-тойугу сөбүлүүр, үксүн элбэх оҕолоох.
Булчут эмиэ Иэйэхситтэн сибээстээх. Баай Байанай — Иэйэхсит инитэ. Булчут итиини-тымныыны тулуйар, ыарахаттартан иҥнибэт, айылҕаны олус дириҥник өйдүүр, уоту ытыктыыр, булугас-талыгас, мындыр, омуннаах, остуоруйаны истэрин таптыыр, кэһиилэнэрин сөбулүүр.

Үүннэрээччи (оҕуруот аһын, бурдугу о.д.а. үүннэрээччи, агроном) иэйэхситтэн дьоҕуру ылар. Үүннэрээччи атаҕа үктэммит сирэ быйаҥнаах буолар. Кини олус бүгүрү, илиитин араарбакка үлэлиир, буору таптыыр, кэтээн көрөрү сатыыр, күнү-дьылы сөпкө ааҕар, истиҥ сыһыаннаах, дьулуурдаах.

Эмчит Иэйэхситтэн ситимнээх. Эмчит (отоһут, быраас о.д.а.) киһи этэ-сиинэ айылҕаны кытта сибээстээҕин билэр, өлүөр сылдьыыны саамай үрдүк дьолунан ааҕар, киһиэхэ эйэҕэс, түбэһиэ тылласпа, сымнаҕас илиилээх.
Дьахтар

**Дьахтар** — оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киhи. Кэпсэтиигэ бу тылы өссө арыый атын дэгэттээх тутталлар — эр киһи кэргэнэ, ойоҕо.
Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ).

Сорох сиргэ дьахтары "*йахтар"*, "*майтал", "хотука"* дииллэр эбит.

## Религияҕа дьахталларга сыһыан

### [[Христианство]]
Христиан дьахтарга эр киһи бас бэриниэхтээх. Эргэрбит кэс тылга көрөллөр эрээри, ийэ үрдүк суолтата уонна киниэхэ дириҥ ытыктабыл. Ийэҕэ убаастааһын аҕа буоларыгар ытыктааһынтан, ийэҕэ ытыктабылтан, ардыгар ордук ыарахан содуллаах буолуон сөп. Дьахтар христианствоны тарҕатыы дьыалатыгар сүҥкэн суолталааҕа биллэр. Ону тэҥэ дьахтар аҕабыыт сыарҕатыгар туттар кыаҕа суох, ол гынан баран, билигин ити быраабыла сорох динациятыгар хаттаан көрүллүбүт.

### [[Ислам]]
Шариат эр дьон уонна дьахталлар эбээһинэстэригэр улахан уратыны көрөр. Араб аан дойдуга дьахтар эрин истиэхтээх, эр киһитинээҕэр кырата суох бырааптаах. Сороҕор кини статуһа кулут балаһыанньатыгар тиийэ түһэр. Онуоха исламҥа дьахтар үлэлиир эбээһинэһэ суох, дьахтар кэргэнин попечителлэригэр баар, оттон арахсар түгэнигэр махр тиксэр.

## Дьахталлар дискриминациялара
История дьахталлар бааллара, оттон сорох дойдуларга гражданскай бырааптарга эр дьону кытары тэҥнээтэххэ, быыбар быраабыттан матарбыттара. Аан дойдуга барытыгар кэриэтэ былаас уорганнарыгар биллэрии. Холобур, АХШ-ка дьахталлартан ордук эр дьон, ол эрээри дьахталлартан 109-с ыҥырыы конгреһыгар дьахталлар-82 эрэ киһи, чуолаан дьахталлар-14 киһи (уопсай ахсаантан 14%), оттон дьахталлар палаталарын чилиэннэрин ортолоругар 68 киһи (15,6 %)[40]. Дьахталлар бырааптарын тупсарыыга икки сүүс сыл устата уларыйыылар ыытыллыбыттара эрээри, аан дойду парламеннарыгар дьахтар кыттыытын бырыһыана билиҥҥитэ аҕыйаҕа суох. Ону таһынан рудаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа дьахталлары парламеннарга кытыннарар квотаны ылыннахтарына, ССРС ыһыллыытын кэнниттэн, ити квотовай системалар постовой дойдуларга сотрудниктара сарбылланнар, бу региоҥҥа дьахтар бэрэстэбиитэлистибэтин сарбыллыыта Европаҕа тэҥнээтэххэ.

Дьахталлар үлэлиир дискриминациялара эмиэ баар. Кини туруору сегацияҕа («өстүөкүлэ үрдүгэ» диэн ааттанар), дьахталларга үрдүк хамнастаах идэлэргэ уонна профессиональнай эйгэҕэ сыыһа- халты туттууга мэһэйдэри үөскэтэллэригэр мэһэйдэри үөскэтиэхтэрин сөп.

2013 с. аан дойду үрдүнэн 774 мөлүйүөн грамотнайа суох дьахталлар. Үксэ оскуолаҕа киирэ илик оҕолор уонна ыччаттар.

## Быһаарыылар
Физиология

**Физиология** (мантан  — *айылҕа* уонна  — *билии*) — тыыннаах харамай олоҕун үөрэтэр үөрэх, билим салаата. *Нормальнай физиология* олох харгыһа суох сайдыытын, харамай үөскээһиниттэн өлүөр дылы олоҕун процесстарын үөрэтэр, оттон *патофизиология* ыалдьыбыт организмнарга барар биология процесстарын чинчийэр. 

Атыннык ыллахха физиология организм бүтүннүүтүн олоҕун (*уопсай физиология*), эбэтэр тус-туһунан систиэмэлэрин уонна процесстарын үөрэтэр билим салааларын холбоһуга буолар (холобур, килиэккэ физиологията, уорганнар физиологиялара *чааһынай физиология* салааларын быһыытынан көрүллүөхтэрин сөп).  Физиология биирдиилээн организм сайдыытын уонна бэйэтин ис туругун салайыныытын сокуоннарын, айылҕаны кытта алтыһыытын механизмнарын үөрэтэр, арыйан көрдөрөр. 

Тугу үөрэтэриттэн көрөн бу үөрэҕи өссө микроорганизмнар, тэллэйдэр, үүнээйилэр, харамайдар уонна киһи физиологиятыгар араарыахха сөп.
Анньа-Бөрдө

**Анньа-Бөрдө** - бу сайын тэлгэһэ таһыгар оонньонор оонньуу. Анньа, Бөрдө диэн биэстии киһилээх икки хамаанда баһылыктара. Бу баһылыктар бэйэлэрэ утарыта тэйиччи тус-туспа уйалаахтар. Оонньуу саҕаланарыгар Анньалаах Бөрдө уйаларыттан тэлгэһэ ортотугар утары хааман кэлэллэр уонна хаҥас сарыннарынан утары-та анньыһаллар. Ити бириэмэҕэ Анньалаах Бөрдө дьоно тэбис-тэҥҥэ уйаларыттан тахсан тэлгэһэ иһигэр сүурэ сылдьыахтаахтар. Анньалаах Бөрдө сарыннарынан анньыалаһалларын тохтотоот, Анньа Бөрдө дьонун, Бөрдө Анньа дьонун эккирэтэллэр.

Анньалаах Бөрдө дьонноро бу кэмҥэ уйаларыгар киириэ суохтаахтар. Баһылыктар эккирэтэн тиийэн, илиилэринэн таарыйдылар да, таарыллыбыт киһи баһылык уйатыгар түргэнник киириэхтээх. Холобура, Бөрдө Анньа киһитин илиитинэн таарыйда да, ол киһи Бөрдө уйатыгар барыахтаах.
Ити курдук кылгас бириэмэҕэ хайа баһылык элбэх киһини тутар да, ол кыайыылааҕынан тахсар. Бу оонньуу киэҥ кулуупка, спортивнай саалаҕа оонньонуон сөп.

## Өссө көр
* Тымтык күүгүнэй
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
Спортинг

**Спортинг** — сааннан көтөр сыаллары ытыы.

Бу Саха Сиригэр саҥа тэнийэн, сайдан эрэр спорт көрүҥэ. Бултаан-алтаан айахпытын ииттэр дьылҕаланан, аар тайҕанан, киэҥ нэлэмэн туундаранан ыырдаммыт айылҕа оҕолоро буоларбытынан, саанан бэргэнник ытыы хааммытыгар баар буоллаҕа.

Спортинг федерациятын президенинэн, бу көрүҥү иилээн-саҕалаан тэрийбит, И.К.Макаров буолар. Аҕыйах сыл иһигэр республика чемпионата, уонтан тахса республика турнира ыытылынна. Бастыҥ ытааччылар Айаал Макаров, Иван Макаров «С» категорияҕа Россияҕа миэстэлэһэн, аан дойду чемпионаттарыгар кыттыбыттара хайҕаллаах суол. «Даймонд-парк» базатыгар ыытьгллыбыт курэхтэһиилэргэ Дьокуускай, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Уус-Алдан, Нам, Хаҥалас, Бүлүү, Сунтаар, Ньурба, Орто Халыма кытаанах илиилээх, кыраҕы харахтаах ытааччылара кыттыбыттара. Ордук үчүгэй бэлэмнээх хамаандаларынан «Мясной двор» (А. Макаров, Нь. Бястинов, С. Петров), «Булчут» (Ф.Борисов, Г. Барашков, Н. Додо-хов), «Рекорд» (И. Макаров, Ю. Куприянов, Я.Ефимов) буолаллар.
Лезгинка

**Лезгинка** — Дагестааннар национальнай үҥкүүлэрэ. Бүтүн Хапхааска тарҕаммыт, ол даҕаны атын атын омуктар араастык хамсанан үҥкүлүүллэр.

Лезгинка — түргэн, күрэхтэһэр үҥкүү, үҥкүлэччилэр бэйэлэрин сымсаҕайдарын уонна сылайбаттарын көрдөрөллөр. 

## Сигэлэр
Уульчалар

**Уульчалар**, бэйэлэрин аатара – «Нани», Россияҕа олорор  а5ыйах ахсааннаах омук. Амыр өрүс кытыытыгар, айан Хабаровскай кыраай Ульчскай оройуонугар олохсуйан олороллор.
Тыллара тоҥус-манчуур бөлөххө киирэр.
Уопсай ахсааннара (2002 сылааҕы перепись) – 2913 киһи.

## Уульчалар Саха сиригэр

## Сигэлэр
Ульчи (нуучч.)
НКВД

thumb|117px|НКВД бэлиэтэ
**Ис Дьыалалар Народнай Коммиссариата**, нууччалыы *Народный комиссариат внутренних дел СССР* - 1934-1946 сылларга ССРС сүрүн буруйу оҥорууну уонна бэрээдэги кэһиини тохтотор тэрилтэтэ.

## Тэрийиитэ
От ыйын 10 чыыһылаҕа, 1934 сылга, ЦИК уурааҕынан үөскэммит. Урукку ОГПУ төрүтүгэр.

## Соруктар
* Общественнай бэрээдэги уонна государственнай куттала суох буолуутун кэтээн көрүү
* Социалистическай бас билиитин көмүскээһин
* ЗАГС сулууспата
* Кыраныыссаны харабыллааһын
* Хаайыылары уонна хаайаылаахтары харабыллааһын
* Милиисийэни салайыы, буруйу оҥорууну силиэстийэлээһин
* Чуҥнааһын уонна оһуобай операциялар
* ССРС салайааччыларын харабыллааһын
* Уонна да баһаам атын...

## Салайааччылар
* Генрих Ягода
* Николай Ежов
* Лаврентий Берия

## Сигэлэр

ФСБ - НКВД сиэнэ
Исраил

**Исраил Илэ** (дьэб. מְדִינַת יִשְרָאֵל, *Medinat Yisra'el*; араб. دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, *Dawlat Isrā'īl*) диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Либанныын хоту, Сириялыын хотугулуу-илин, Иорданиялыын илин уонна Эгиипэттыын соҕуруулуу-арҕаа.
Аныгы Исраил илэ былыргы Исраил Сириттэн (*Eretz Yisrael*) төрүөттээх. Бастакы аан дойду сэриитин кэнниттэн, Нациялар Лигалара Палестина Британия мандатын бигэргэппитэ. 1947 с. Холбоhуктаах нациялар Палестинаны икки илгэ араарбыттара — дьэбэриэй уонна араб гиэннэригэр. 14 ыам ыйыгар 1948 с. Исраил тутулуга суох буолуутун уурааҕын ылыммыта.
Исраил тутулунан парламент системалаах уонна бүтүн куоластыыр бырааптаах репрезентатив демократия. Премьер миниистир дьаhалта баhылыга уонна Кнессет сокуон таhаарар орган.

## Эбии маны көр
* Израиль бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Туу

**Туу** - балыктыыр тэрил.

Балык улаханыттан уонна тутар ньыматыттан тутулуктаах араас туулар баар буолаллар: мунду туута, күөнэх туута, ардьа, күрэх туута, иэрэ туута, быһыт туута.

Былыр тууну тиит мастан тыырыллыбыт уһун мастары биир хапталга тутан, тиит эбэтэр талах силиһиттэн оҥоһуллубут быаннан баайан, онтон эмиэ тиит маһыттан оҥоһуллубут киспэҕэ сигээн иһит курдугу оҥорон таһаараллар эбит. 

Былыргы тууну оҥорооччулар - тууһуттар - күҥҥэ уоҥҥа тиийэр тууну баайыахтарын сөп үһү. Аныгы туулары үксүн сымнаҕас тимир борубулуолахаттан баайаллар.

Күөллэргэ бэс ыйын саҕаланыыттан алтынньы бүтүөр диэри (муус хаарынан бүрүллүөр диэри) туулууллар. Собону атырдьах ый бүтүөр диэри туттараллар, онтон мундуну муус анныттан кытта бултууллар.

Кэлин XX үйэ саҕаланыытыгар оннооҕор балыктааһыны сири таҥастааһын биллэ үтэйбитин да кэннэ элбэх тууһуттар бааллар эбит. Холобур, 1917 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн Дьокуускай уокуругар 12 120 туу, оттон Бүлүү уокуругар 90 111 туу баар ааҕыллыбыт.

## Туһаныллыбыт кинигэ
*Пища якутов до развития земледелия. *А.А. Саввин*, ИГИ АН РС(Я), Якутск, 2005, ISBN 5471-00224-5
Иерусалим

**Иерусалим** диэн Исраил киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан (747,600 к) уонна иэнинэн (125.156 км2) ордук улахан куората. Иудея хайаларыгар, Сир ортотунааҕы байҕал уонна Өлбүт байҕал икки ардыларыгар баар.

Иерусалим б.э.и. 4 тыh. с. тутуллубута, онон аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Иерусалим Иудаизм ытык куората уонна дьэбэриэйдэр кэриэс кииннэрэ. Христианизм элбэх былыргы ытык сирдэрэ баар уонна Ислам үһүс ытык куората. Иерусалим Эргэ Куоратын иhигэр итэҕэл суолталаах эттиктэр бааллар, ол ахсааннарыгар Храм хайата, Арҕаа Эркин, Тиллии Таҥара дьиэтэ, Таас хайа куупала уонна аль-Акса мэчиэт.
thumb|left|250px|Иерусалим Исраил хаартатыгар.

### Сигэлэр
Иордания

**Иордания** (араб. الأردنّ‎al-Urdunn) диэн СоҔуруулуу-арҕаа Азия араб дойдута, Сирия кумах куйаарын соҕуруу өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту, Ирактыын хотугулуу-илин, Исраиллыын арҕаа уонна Сауд Арабиятыныын соҕуруу уонна илин.

Иордания Хашемит Хоруоллуга конституция монархията уонна репрезентатив дьаhалталаах. Хоруол ил уонна сэбилэниилээх күүстэр баhылыктара.

## Иордания бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 25 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1946).
* Бэс ыйын 10 — Аармыйа күнэ
Йиэмэн

**Йиэмэн** (араб. اليَمَن al-Yaman) диэн Араб тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар араб дойдута. Олохтоохторун ахсаана 23 млн к. Кирбиилэhэр Сауд Арабиятыныын хоту уонна Оманныын илин. Иэнэ 530,000 км2 уонна 200 тахса арыылардаах, олортон ордук улаханнара Сокотра, Сомали кытылын аттыгар баар. Йиэмэн Араб тумул арыытын дойдуларыттан соҕотох республика.

## Йемен бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 22 — Дойду сомоҕолоһуутун күнэ (Соҕуруу уонна Хотугу Йемен холбоһон Йемен Өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэммит).
* Балаҕан ыйын 26 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Алтынньы 14 — Иккис өрөбөлүүссүйэ күнэ. Бу Аравия тумул арыы соҕуруу өттүгэр сытар судаарыстыба 2011 сылтан тохтообот гражданскай сэрии уотугар олорор
Камбодьа

**Камбодьа Хоруоллуга** диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута, олохтоохторун ахсаана 13 млн тахса. Дойду олохтоохторун 90% кhмэрдар.

Камбодьа кирбиилэhэр Тайлаанныын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Лаостуун хотугулуу-илин уонна Вьетнамныын илин уонна соҕуруулуу-илин. Соҕуруу Тайлаан хомото баар. Камбодьа сүрүн өрүһэ Мэкоҥ.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 20 — Өйдөбүнньүк күнэ 
* Бэс ыйын 1 — Мас олордуутун күнэ
* От ыйын 9 — Мас күнэ (Arbor Day)
* Балаҕан ыйын 24 — Конституция күнэ
* Алтынньы 15 — Аҕа хоруолу ахтар күн
* Алтынньы 23 — Парижтааҕы Эйэ сөбүлэҥин күнэ (1991)
* Алтынньы 29 — Хоруоналаммыт күн
* Алтынньы 31 — Аҕа хоруол төрөөбүт күнэ
* Сэтинньи 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1953)
Пном Пэнь

**Пном Пэнь** диэн Камбодьа киин уонна ордук улахан куората.


Phnom Penh-Palast-10-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Nationalmuseum-10-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Wat Preah Keo Morokat-12-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Tuol Sleng Genozid-Museum-22-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Phsar Thom Thmei-20-Imbiss-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Phsar Thom Thmei-18-Insekten-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Tanzschule-12-2007-gje.jpg
Phnom Penh-Strassenszenen-12-Moped-Besatzung-2007-gje.jpg
Катар

**Катар** (араб. قطر ‎Qaṭar) диэн Араб тумул арыытын хотугулуу-илин кытылыгар баар кыра дойду. Соҕуруу Сауд Арабията уонна тула өттүттэн Перс хомото бааллар.

## Катар бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 3 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут)
* Ахсынньы 18 — Дойду күнэ

## Быһаарыылар
Кувейт

**Кувейт Илэ** (араб. دولة الكويت) диэн Перс хомотун кытылыгар, Сауд Арабиятын уонна Ирак икки ардыларыгар баар тутулуга суох эмират. Олохтоохторун ахсаана 3.1 млн уонна иэнэ 17,818 км². Кувейт парламент системалаах конституция монархията.

Кувейт аан дойду үрдүнэн улаханынан бэhис нефть хаhаастардаах уонна per capita (тус сирэй) баайынан тохсус. Кувейт нефтээх сирдэрэ 1930 сс. булуллубуттара. Билигин нефть уонна нефть бородуукталарын атыылааhын дойду экспорт туhатын 95% уонна дойду бүтүн туhатын 80%.

1961 с. Кувейт Улуу Британияттан тутулуга суох буолбута.

1990 с. Ирак Кувейтка саба түспүтэ. Сэттэ ыйдаах Ирак оккупациятын АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ тохтоппуттара. Ирак сэриилэрэ куотан иhэн 750 нефть хостуур халанчалары уоттаабыттара. Онтон сылтаан Кувейт айылҕата уонна экономиката улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ.

## Кувейт бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 19 — Тутулуга суох буолуу күнэ

## Быһаарыылар
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ

**Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ** (, судургулуу 中华民国, пиньинь Zhōnghuá Mínguó, ), ол эбэтэр **Тайбаан** (кытайдыы 台湾, пиньинь Тàiwān) - Илин Азияҕа баар республика. Тайбаан суверенитетын аан дойдуга билиҥҥи кэмҥэ 23 дойду билинэр. Кытай Республиката Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин олохтообут дойдуларыттан биирдэстэрэ.

Кытай Республиката 1912 с. төрүттэмитэ. Ол кэмҥэ бүтүн Кытайы уонна Монголияны баһылыыр этэ. 1949 с. гражданскай сэрии кэнниттэн, Кытайга коммунистар былааска кэлбиттэрин кэннэ, урукку дьаhалта - Гоминьдан партията Тайбааҥҥа көспүтэ. Кытай Республикатын хонтуруолугар Тайбаан арыыны кытта Пэнху, Кинмень, Мацу уо.д.а. кыракый арыылар киирэллэр.

Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ Тайбааны бэйэтин провинциятынан ааҕынар (台湾省，tàiwānshěng). Онон Кытай Өрөспүүбүлүкэтын ыйытыыта ситэ быһаарылла илик.

## Аата

## Остуоруйа

## Географията

## Бэлиитикэ

## Административнай тыырыллыыта

## Экэниэмикэтэ

## Олохтоохторо

## Тыллара

## Тайбаан бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Литэрэтиирэ күнэ. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Тайбаан арыыга уус-уран литэрэтиирэҕэ дьоппуон сабыдыалын утары охсуһар күн курдук саҕаламмыта. Бү күн суруйааччыларга бириэмийэ туттараллар
* Ыам ыйын 10 — Байҕал таҥарата Мацу күнэ
* Бэс ыйын 3 — Опиуму утары хамсааһын күнэ
* Атырдьах ыйын 8 — Аҕалар күннэрэ (Ба Ба күнэ 爸爸 節, ол аата "аҕыс-аҕыс", ахсыс ый ахсыс күнэ)
* Балаҕан ыйын 26 — Күһүн ортото
* Балаҕан ыйын 28 — Учуутал күнэ. Конфуцийга аналлаах тэрээһиннэр ыытыллаллар
* Алтынньы 21 — Тас кытайдар күннэрэ
* Алтынньы 25 — Ретроцессия (атын дойду былааһыттан бэйэ былааһыгар төннүү) күнэ. 1945 сыллаахха Потсдам кэмпириэнсийэтин түмүгүнэн Тайбаан арыыга Япония былааһа сууллубута, ол туһунан докумуоҥҥа Тайбэйга бу күн илии баттаммыта. Ретроцессия диэн мөккүөрдээх тиэрмин, сорох устуоруктар уонна бэлиитиктэр этэллэринэн бу күн оккупаассыйа эрэ тохтообут, Кытай Тайбааны баһылаабытын туһунан этиллибэт.

* Сэтинньи 12 — Сунь Ятсен төрөөбүт күнэ, ону кытары Быраастар күннэрэ уонна Култуура чөлүгэр түһүүтүн күнэ

* Ахсынньы 21 — Күн туруутун кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр Дунчжи бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр
* Ахсынньы 25 — Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Тайпэй

**Тайпей** диэн Кытай Республикатын киин куората (1949 ыла).
Население — 2&nbsp;621&nbsp;641 чел. (2004).

Тайпей куорат Тайвань арыы хоту өттүгэр сытар.

Куорат хайалаах сиргэ турар, үс хайысханан хайа баар — хоту, соҕуруу уонна илин өттүнэн.

Тайпей — Тайвань транспортай киинэ буолар, манна тимир суол хотугулуу-илин турар Цзилун пордугар, соҕуруу эргин Гаосюн куоратыгар, ону кытары, саҥа Тайваннааҕы түргэн тэтимнээх тимир суола араас хайысханан тарҕанар. 2003 сылга Тайпей куоратыгар аан дойдуга биир саамай үрдүк тутуу Тайпэй 101. небоскреба тутуллубута.

Куоракка икки көтөр аал порда баар — Таоюань көтөр аал порда (ИАТА:TPE), Таоюань провинциятыгар, уонна дойду иһинээҕи Суншань көтөр аал порда (ИАТА:TSA), ону кытары Тайвань арыы хотугулуу-илин өттүгэр турар Цзилун муора порда баар.

Тайпей куората — Тайваҥҥа сүрүн үөрэхтээһин уонна үрдүк үөрэх киинэ буолар. Олор истэригэр биир аан дойдуга биллэр Тайвань судаарыстыбаннай Университета.

## Кэрэ сирдэрэ
Тайпей — Тайвань култуурнай уонна туристическэй киинэ. Куорат сүрүн кэрэ сирдэринэн Императорскай Дыбарыас музейа (故宮博物館), Дракон хайатын Храма (龍山寺), Чан Кайши мемориала (中正紀念堂), түүҥҥү атыы-эргиэн киинэ Шилинь (士林夜市) уонна аан дойдуга уһун кэмҥэ саамай үрдүк дьиэнэн буола сылдьыбыт, Тайпэй 101 небоскреба. Өссө куоракка зоопарк (臺北市立動物園) баар, манна панданы уонна пингвиннары көрүөххэ сөп.

## Тайпей метрота

Тайваньҥа метро — 90,5 километр усталаах, 82 тохтобуллаах. 2013 сылга эбии икки саҥа линия аһыллара күүтүллэр. Ол тутулуннаҕына, метрополитен устата150 километрга тиийиэхтээх. 2010 сыл түмүгүнэн күҥҥэ балтараа мөлүйүөн киһи метро өҥөтүнэн туттар. Метро төлөбүрэ тохтобуллар икки ардылара төһө ырааҕыттан тутулуктаах, ортотунан -  20-50 тайванннаҕы дуоллар буолар.

## Климата
Лаос

**Лаос** (лаолыы ປະເທດລາວ, официаллык: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, ааҕыллар: *Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао*) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Кирбиилэhэр Мьянмардыын уонна Кытайдыын хотугулуу-арҕаа, Вьетнамныын илин, Камбодьалыын соҕуруу уонна Тайлаанныын арҕаа. Лаос историята 14-18 үү. үөскүү сылдьыбыт Лао Саҥ хоруоллуктан саҕаланар. Франция протекторатын кэмин кэнниттэн Лаос 1949 с. тутулуга суох буолбута.

## Лаос бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 11 — Конституция күнэ
* От ыйын 19 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1949)
* Алтынньы 7 — Учуутал күнэ
* Ахсынньы 2 — Дойду күнэ
Либан

**Либан Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Арҕаа Азия дойдута, Сир ортотунааҕы байҕал илин өттүгэр баар. Кирбиилэhэр Сириялыын хоту уонна илин, Исраиллыын соҕуруу.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 6 — Толук буолбут дьон күнэ. Габон уонна Сирия эмиэ бу күн бэлиэтииллэр.
* Атырдьах ыйын 1 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 22 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)

## Быһаарыылар
Бейрут

**Бейрут** диэн Либан киин уонна ордук улахан куората. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 2.1 млн тахса.
Малайзия

**Малайзия** диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Уон үс иллээх уонна үс федерал сирдээх федерация. Кураанах сирин иэнэ 330,803 км2. Олохтоохторун ахсаана 25 млн тахса. Дойду арҕаа уонна илин чааска арахсар. Кирбиилэhэр Тайлаанныын, Индонезиялыын, Сингапурдуун, Брунейдыын уонна Пилиппиннэрдиин.

## Малайзия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 16 — Учуутал күнэ
* От ыйын 31 — Боотурдар күннэрэ
* Атырдьах ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ

* Атырдьах ыйын 31 — Тутулуга суох буолуу күнэ ()

* Балаҕан ыйын 16 — Федерация күнэ (1963)
Улаанбаатар

**Улаанбаатар** диэн Монголия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 1.6 млн тахса (2023).
Улаанбаатар куората Монголия киин өттүгэр, урукку Алтан Тевш хочотугар, билигин Туул-Сэлбэ өрүс хочотун сүрүн дельтатыгар, муора таһымыттан 1300-1350 миэтэрэ үрдүккэ, түөрт хайанан эргимтэлэнэн турар: Богд Хаан, Сонгино Хайырхан, Чыҥгэлтэй уонна Баянзурх, уонна иэнэ 4,704.4 км².

Административнай өттүнэн 9 оройуоҥҥа уонна 204 оройуоҥҥа арахсар.

## Устуоруйата
Монголлар кистэлэҥ устуоруйаларыгар сурулларынан «XII үйэ иккис аҥарыгар Хэрэйдтар баһылыктара Тоорил Хаан олорор сирэ Туул хара шугуу диэн сиргэ баар эбит». Чинчийээччилэр бу Улаанбаатар куорат билигин сытар хочота диэн сабаҕалыыллар.

Улуу Монгол судаарыстыбатын бастакы киин куората Хархорум Орхон өрүс хочотугар тутуллубута, Юань судаарыстыбата эстибитин кэннэ Мин саба түһэн иккитэ умайбыта.

Онтон ыла монголлар арахсыбыттара уонна бүтүннүү көһө сылдьар олоххо көспүттэрэ, куорат тута сатаабакка эрэ иһинэн, тас дойдуга сэриилэспиттэрэ. XVI үйэҕэ эйэни тарҕатаары буддизмҥа киирбиттэригэр, Монголияҕа таҥара дьиэлэрэ тутуллан барбыттара. Ол түмүгэр монголлар куораттары, оройуоннары тутар актыыбынайдара сэргэхсийэн, бастакы Абтай Сайын Хаан Хар Хорум таһыгар Эрдэҥэ манастыырын туппута.

Киин куорат 1639—1778 сыллар икки ардыларыгар Орхон, Тамир, Туул өрүстэр үрэхтэрин устун 28 төгүл көһөн, билиҥҥи сиригэр 1778 сыллаахха олохсуйбут, уонна Их Хүрээ диэн ааттаммыт. Ити курдук Хархорумнааҕы Эрдэнэ Зуу манастыырын иһинээҕи үйэлээх уоттаах Арҕааҥҥы киин куорат көһөрүллэн, Занабазар дьиэтин кытта холбоһон, Ширээ Уайт күөлүгэр илдьиллибитэ. Арҕааҥҥы киин куорат судаарыстыба оһоҕун бэлиэтэ этэ. Киин куорат судаарыстыба уонна итэҕэл сүрүн сыаннастарын холбоон үөскээбит диэн сабаҕалыыллар.

1756 сыллаахха бастакы «Цаниг» итэҕэл оскуолата тэриллибитэ, онтон 1786 сылтан Сэтсэн Хаан уонна Тушээт Хаан Маньчжур посольствотыгар провинциянан салайтаран олорбуттара. 1780-1870 сылларга 70-тан тахса туруктаах таҥара дьиэлэрэ уонна манастыырдар тутуллубуттара, ордук билиҥҥи Гандантеченлин манастыыра 1809 сыллаахха уонна Дамбадарджаалин манастыыра. Арассыыйа консульствота 1861 с. Хүрээ нэһилиэнньэтэ элбээн, 1910 сыллаахха 50 тыһыынчаттан тахса киһиэхэ тиийбитэ

## Оҥорон таһаарыы
Бу куорат биир уратыта диэн дойдуга саамай промышленнай уонна хааччыллыылаах сир буолар. Билигин 40 тыһыынча кэриҥэ улахан уонна кыра хампаанньалар Монголия дойду иһинээҕи бородууксуйатын 46% оҥороллор. Кэлиҥҥи сылларга куорат сирдэригэр экологияҕа буортута суох оҥорон таһаарыыны элбэтии уонна буортулаах оҥорон таһаарыыны куораттан таһаарыы боппуруоһа сытыытык таҕыста. Маны таһынан, УБ учаастагар Туул өрүһү киртитэр сүрүн төрүөтүнэн тирии переработкалыыр промышленностар буолаллар, онон бу боппуруоһу кыайан үчүгэйдик быһаарбаттар.

## Быһаарыылар
Мьянма

**Мьянма** (атын аата **Бирма**, , ) диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута. Индокытай тумул арыытыгар баар. Кирбиилэhэр Кытайдыын хотугулуу-илин, Лаостуун илин, Тайлаанныын соҕуруулуу-илин, Баҥладештыын арҕаа уонна Индиялыын хотугулуу-арҕаа.

## Мьянма бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 3 — Дьахтар күнэ
* От ыйын 19 — Азаниней. Бу күн 1947 сыллаахха Бирманы тутулуга суох дойду оҥорор соруктаах бырабыыталыстыба салайааччыларын өлөрбүттэр. Олортон ордук биллэр киһи Аун Сан этэ — бастаан дьоппуоннар тэрийбит бырабыыталыстыбаларыгар оборуона миниистирэ, онтон дьоппуоннарга сэбилэниилээх утарылаһыы хамсааһынын салайааччыта, Япония капитуляциялаабытын кэннэ дойду Британияттан тутулуга суох буолуутун турууласпыт киһи.
* Сэтинньи 1 — Чаванг Кут
* Ахсынньы 1 — Дойду күнэ
* Ахсынньы 20 — Бо Аунг Чжо күнэ. Бу Рангун университетын устудьуонун 1938 сыллаахха устудьуоннар көҥүл иһин үһүс бойкоттарын кэмигэр Британия аттаах полицията өлөрбүт.
Соҕуруулуу-илин Азия

thumb|300px|right|Соҕуруулуу-илин Азия
**Соҕуруулуу-илин Азия** диэн Азия региона. Кытайтан соҕуруу, Индияттан илин уонна Аустралияттан хоту баар.
## Дойдулар
Соҕуруулуу-илин Азия дойдулара:
* Бруней
* Вьетнам
* Камбодьа
* Илин Тимор
* Индонезия
* Лаос
* Малайзия
* Мьянмар
* Пилипиин
* Сингапур
* Тайлаан
Лаамы байҕал

**Лаамы байҕал**. Чуумпу далай байҕала. Далайтан (океантан) Камчаатка тумул арыы, Курил арыылар уонна Хоккайдо арыы араарар. Иэнэ 1603 мөл. кв. км. Дьириҥэ 3521 м тиийэр. Орто дириҥэ 1780 м. Байҕал арҕаа өттө шельфка сытар. Шантар арыылардаах. Бөдөҥ хомолоро — Шелихов, Сахалин, Анива, Терпения.

Байҕалга бөдөҥ өрүстэртэн Амур өрүс түһэр.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри байҕал хоту өттө тоҥ. Соҕуруулуу-илиҥҥи өттө тоҥмот. Балык (минтай, сельдь, лосось). Түлүөн бултааһына.

Пуортара — Магадаан, Корсаков, Айаан, Охотскай.

Байҕал нууччалыы аата Охотскай диэн эбээннии «Окат» (өрүс) диэн тылтан тахсар.

Дьоппуоннар «Хоккай» () диэн ааттыыллар этэ. Ол аата Хотугу диэн. Кэнники Атлантик океан Хотугу байҕалын итинник ааттыыр буоланнар, Лаамыны кинилэр «Охоцуку-кай» () диэн ааттыыр буолбуттара.[thumb|250px|Нагаево хомо [Магадан аттыгар|орто]]
[thumb|300px|[Сирэтоко национал паарка Лаамы байҕал кытылыгар, Хоккайдо, Дьоппуон|орто]]
## Өссө маны көр
* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)

## Ылыллыбыт сирэ
* Иллюстрированный энциклопедический словарь, 1995 г.
Непал

**Непал** диэн Соҕуруу Азия дойдута. Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар. Непал хоту уонна арҕаа өттүлэригэр Хималайа сис хайалара сыталлар. Аан дойду уон ордук үрдүк хайаларыттан аҕыһа онно баар (ордук үрдүк Эверест).

### Непал бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 24 — Демократия күнэ
* Ыам ыйын 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ


Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|Kathmandu
Swayambhunath-Votivstupas-02-2013-gje.jpg|Swayambhunath
Patan-Palastplatz-Talejuglocke-02-2014-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Namche-Khumjung-22-Shyangboche-Phinjo-Lodge-2007-gje.jpg|Himalaya
Chhukung to Imja Tse Camp-82-Landschaft-2007-gje.jpg|Himalaya
Ghorepani-Tadapani-22-Pfad-2013-gje.jpg|Kaski District
Mustang-Samar-38-Himali Hotel-Waescherin-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Dhakmar-62-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang


## Быһаарыылар
Оман

**Оман** диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута, Араб тумул арыытын соҕуруулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын хотугулуу-арҕаа, Сауд Арабиятыныын арҕаа уонна Йиэмэнниин соҕуруулуу-арҕаа. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар.

## Оман бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 23 — Барҕарыы күнэ. Кабус бин Саид аль Саид 1970 сыллаахха былааска кэлбит күнүгэр бэлиэтэнэрэ. 2020 сыллаахха тохсунньуга өлбүтүн кэнниттэн олунньуга бу күнү бэлиэтэммэт буолла диэн биллэрбиттэрэ.
* Сэтинньи 18 — Дойду күнэ. Султаан төрөөбүт күнүгэр киэҥник бэлиэтэнэр
Мальдивтар

**Мальдивтар**, **Мальдив Арыылара** (Дивехи Раджже) официаллык **Мальдивтар Республикалара** (Dhivehi Raajjeyge Jumhooriyyaa, Дивехи Раджжеге Джумхурийя) диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. 22 атоллартан уонна элбэх кыра арыылартан турар.

*Maldives* эбэтэр *Malédives* диэн аат индоевропа тылларыттан төрүттээх,      («бөлтөй», «өрө тахсан тур», «үүн/улаат») уонна санскрит द्वीप  «арыы»;

## Мальдив Арыыларын бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 10 — Оҕо көмүскэлин күнэ
* От ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1965, Британияттан)
* Сэтинньи 3 — Кыайыы күнэ

* Сэтинньи 11 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Быһаарыылар
Пакистаан

**Пакистаан** диэн Соҕуруу Азия дойдута. Араб байҕалын уонна Оман хомотун кытылларыгар сытар (кытыл линията 1,046 км). Кирбиилэhэр Афганистаанныын уонна Ираанныын арҕаа, Ииндийэлиин илин уонна Кытайдыын хотугулуу-илин.

## Пакистаан бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Толук буолбут эрэйдээхтэр күннэрэ
* Ыам ыйын 28 — Юм-и-Такбир (Улуу күн, 1998 сыллаахха сир аннынааҕы ядернай дэлби тэбиилэри оҥорон, Пакистаан ядернай сэрии сэптээх дойдулар ахсааннарыгар киирбитэ)
* От ыйын 1 — Оҕо көмүскэлин күнэ
* От ыйын 13 — Кашмир толук буолбут дьонун күнэ
* Атырдьах ыйын 11 — Былаах күнэ
* Атырдьах ыйын 14 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1947 сыллаахха Ииндийэттэн арахсан туспа судаарыстыба буолбута
* Атырдьах ыйын 18 — Мас олордуутун күнэ
* Балаҕан ыйын 8 — Пакистаан сэбилэниилээх күүстэрэ 1965 с. Ииндийэни кыайбыт күннэрэ (Дварка операция)
* Балаҕан ыйын 11 — Мухаммад Али Джинна күнэ
* Алтынньы 5 — Учуутал күнэ
* Алтынньы 16 — Лиакат Али Хан өлбүт күнэ. Бу киһи Куэйд-и-Миллат — Омук (наассыйа) баһылыга — диэн аатынан биллэр этэ. Пакистаан бастакы премьер-миниистирэ
* Алтынньы 24 — Азад (Көҥүл) Кашмир күнэ
* Сэтинньи 9 — Икбал күнэ. Мухаммед Икбал (1877-1938), бэйиэт уонна бөлөһүөк, Пакистан туспа дойду буоларын иһин хамсааһын кыттыылаахтарын айар үлэтинэн кынаттаабыт киһи быһыытынан биллэр
* Ахсынньы 25 — Куайд-и-Азам күнэ

## Быһаарыылар
Исламабад

**Исламабад** диэн Пакистан киин куората. Дойду улаханынан онус куората. Олохтоохторун ахсаана 1.5 млн.
Карачи

**Карачи** диэн Пакистан ордук улахан куората (аан дойдуга иккис). Пакистан индустрия уонна эргиэн киинэ. Иэнэ 3,530 км².

## Быһаарыылар
Архипелаг

**Архипела́г** (гириэктии Αρχιπέλαγος) — чугас сытар байҕал арыыларын бөлөҕө. Геология өртүнэн эмиэ чугас буолааччылар.

## Этимология

«архипелаг» диэн тыл гириэк тылларыттан үөскээбитэ arche — төрүт, баһылааһын уонна pelages — байҕал. Αρχιπέλαγος диэн тылынан маҥнай Эгэй байҕалга сытар Гириек эрэ арыыларын ааттыыр этилэр.

## Өссө маны көр
Архипелаг ГУЛАГ
Айон арыы

**Айон**. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Чаун тамах төрдүнээҕи арыы. Чукотка АО Чаунскай оройуонугар киирэр. Иэнэ 2000 км. кв. кэриҥэ. Сирэ намтал, муора таһымыттан 64 м. тиийэр. Арыы айылҕата арктика туундарата. Таба мэччирэҥэ баар. 1941 сылтан ыла полярнай станция үлэлиир.

## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедический словарь.
Архей, (геология)

**Архей** (былыргы гириек тылынан ἀρχαῖος — былыр) — геологияҕа протерозой иннинээҕи эон. 2,5 млрд. сыл нөҥүө бүппүтэ. Алларааҥҥы чэрчитэ 3,8 млрд. сыл нөҥүө.

Архей иһинээҕитэ түөрт периодка арахсар:
* Неоархей
* Мезоархей
* Палеоархей
* Эоархей
Вьетнам

**Вьетнам** () диэн Индокытай илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Кытайдыын хоту, Лаостуун хотугулуу-арҕаа уонна Камбодьалыын соҕуруулуу-арҕаа. Соҕуруу Кытай байҕала илин баар. Олохтоохторун ахсаана 98 млн.

Дойду аата (越南) икки тылтан турар — «Việt» сурун омук аата — виет, уонна «Nam» — со5уруу, «со5уруу виет», диэн тылбаастанар.

Вьетнам устуоруйата 3 тыьыынча сыл анараа еттуттэн са5аланар.

Улахан куораттара: Ханой, Хошимин, Дананг.

### Вьетнам бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Кыайыы күнэ
* Ыам ыйын 7 — Дьенбьенфу кыайыытын күнэ
* Ыам ыйын 11 — Киһи быраабын күнэ
* Ыам ыйын 19 — Хо Ши Мин төрөөбүт күнэ
* От ыйын 27 — Муҥу көрбүттэр уонна эчэйбит саллааттар күннэрэ.
* Балаҕан ыйын 2 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Алтынньы 20 — Вьетнам дьахтарын күнэ
* Сэтинньи 20 — Учуутал күнэ
* Ахсынньы 21 — Күн туруутун кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр Дунчжи бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр
* Ахсынньы 21 эбэтэр ахсынньы 22 — Күн туруутун кэмигэр илиҥҥи дойдуларга тэриллэр Дунчжи бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр

## Быһаарыылар
Ханой

**Ханой** (вьетнамныы: Hà Nội) диэн Вьетнам киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 3,398,889 (2007).Кини 1945 сылтан Вьетнам (хотугу Вьетнам) уонна Социалистическай республика киин куората (холбоммут Вьетнам) 1976 сылтан ыла. Ол иннинэ кини билигин Вьетнам диэн ааттанар дойду киин куората этэ, муҥутаан 11-с үйэттэн 1802 сылга диэри. Кыhыл өрүс уҥа кытылыгар турар уонна сахалыы "өрүс иһигэр" диэн тылбаастанар. Онно оҥорон таһаарар табаар - станок, фанера, тексиль, химикаттар уонна илии үлэтин оҥоһуктара. Аан дойдуга биллэр туристическай сирдэрэ Хо Ши Мин мавзолейа, Хоа Ло  хаайыыта уонна литература дыбарыаһа буолаллар.Ханойтан чугас Фо - лапсалаах миин аан бастаан бэлэмнэммит сирэ баар.
Пилипиин

**Пилипиин** (  эбэтэр *Filipinas* ; ) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы дойду. Киин куората Манила. Чуумпу океан арҕаа өттүгэр баар 7,107 арыыттан турар. Олохтоохторун ахсаана 90 млн (аан дойдуга 12с). Уруккута Испания уонна АХШ колониялара этэ.

Олохтоохторугар баһыйар омуктара висайя 30 %, тагааллар (тагалог) 28,1 %, себуано 13,1 %, илокано 9 %, бинисайя 7,6 %, хилигайнон 7,5 %, бикол 6 %, вараи 3,4 %, аттытара 25,3 % (2000 сыллааҕы биэрэпиһинэн). Дойду тыла — тагаал тылыгар (тагалог) чугас пилипино диэн ааттанар тыл.

## Пилипиин бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 14 — Конституция күнэ
* Ыам ыйын 28 — Былаах күнэ 
* Бэс ыйын 12 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1898 с.)
* Бэс ыйын 25 — Мас олордуутун күнэ
* Бэс ыйын 30 — Пилипиин уонна Испания доҕордоһууларын күнэ
* Атырдьах ыйын 21 — Ниной Акино күнэ (). 1983 сыллаахха Бенино "Ниной" Акино-балыс диэн бэлиитик эһиил буолуохтаах быыбарга кыттар былааннаах дойдуга төннөн кэлбитин оччотооҕу бэрэсидьиэн дьоно аэропорка ытан өлөрбүттэрэ. Бу кэнниттэн дойдуга күүстээх хамсааһын саҕаламмыта, 1986 сыллаахха буолбут өрөбөлүүссүйэ түмүгэр кини ойоҕо Корасон Акино бэрэсидьиэн буолбута. Бу күн дойдуга өрүүллэр
* Балаҕан ыйын 28 — Оҕону туһанар порнографияны утары охсуһар күн
* Сэтинньи 5 (Негрос) — Негрос өрөбөлүүссүйэтин күнэ (Cinco de noviembre). 1898 сыллаахха Негрос диэн Пилипиин арыытыгар өрө туруу буолбут
* Сэтинньи 30 — Бонифасио күнэ. Андрес Бонифасио төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр, Испания бас билиитин утары охсуспут дьонтон биирдэстэрэ, «Катипунан» тэрилтэ тэрийэччитэ, кинини «Пилипиин өрөбөлүүссүйэтин аҕатынан» ааҕаллар.
* Ахсынньы 11 — Пампанга провинция күнэ.

* Ахсынньы 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ахсынньы 30 — Ризаль күнэ. Бу күн 1896 сыллаахха Хосе Ризаль диэн Пилипиин суруйааччытын уонна офтальмолог бырааһын Испания былаастара өлөрбүттэр. Бу киһи тутулуга суох буолуу иһин өрө турууга быһаччы кыттыбатаҕа эрээри, айымньылара уонна реформаҕа ыҥырыылара өрөбөлүүссүйэни күөдьүппүттэрэ 
* Ахсынньы 31 — Сыл тиһэх күнэ эбэтэр Bisperás ng Bagong Taón, Ризаль күнүн уонна Саҥа дьыл ыккардыгар бэлиэтэнэр
Дьардьама

[thumb|[Слон дьардьамата]]
[thumb|[Киhи уонна ат дьардьамалара]]
[thumb|[Баҕа дьардьамата]]
[thumb|[Моҕой уонна атын сыыллааччылар дьардьамалара]]
[thumb|[Кымырдаҕас дьардьамата]]

Биологияҕа, **дьардьама** диэн харамай этин өйүүр, көнөтүк тутар, быhыылыыр уонна бөҕөргөтөр бөҕө уонна кытаанах каркас. Дьардьама таhынааҕы эбэтэр иhинээҕи буолар.

Саастаах киhи дьардьамата 206 уҥуохтаах. Уҥуохтар сүһүөхтэринэн холбоhоллор. Дьардьама өссө өҥүргэстээх.
Бороҕон (Булуҥ)

500px|thumb|right|Бороҕон нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар
**Бороҕон**. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Намыы сэлиэнньэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 507 киһи (2007 сыл). Омолой өрүскэ турар улуус кииниттэн 250 км. сиргэ. Олохтоохтор дьарыктара сүрүннэн таба иитиитэ уонна балыктааһын. Улуус киинигэр диэри көтөр аал сылдьар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Республика Саха (Якутия)*, Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Силээннээх

400px|thumb|right|Силээннээх нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
**Силээннээх** - Силээннээх үрэҕин үөһээ тардыытыгар тайаан сытар нэһилиэк (Усуйаана улууһа). 

Оройуон кииниттэн Депутатскай бөһүөлэгиттэн 110 км. ыраах сытар. Киинэ Сайылык бөһүөлэгэ Силээннээх үрэх үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтэ 921 кэриҥэ киһи (2007 сыл). Омугунан үксэ сахалар уонна эбээннэр. Оскуола, 2 оҕо саада, почта, ДЭС, квартальнай котельнай бааллар. Урукку курдук оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын производствата суох. 

Нэһилиэк сиригэр 2 дьиэ табатын ыстаадата баар, 200-чэ сылгы, 100-чэ ынах сүөһү, аҕыйах сибиинньэ баар.Бу нэһилиэк холугар кыра. Дьон аһара бара сатаан балыктыы сатыыр. Ол иһин сайын өттүгэр хорҕолдьун хостооһунугар ыччат үлэлиир. 

Баһылык Горохов Василий Алексеевич, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. Нэһилиэк киэн туттар дьоно - Аммосова Матрена Ивановна, Соц. Үлэ геройа, кыыл иитээччи, Слепцов Михаил Спиридонович- уордьаннаах табаһыт уо.д.а.
Гириэк тыла

**Гириэк тыла** (, ,  - *эллиника*) диэн Инд-Эуропа тылларыттан биирдэстэрэ. Аан дойдуга, сүрүннээн Грецияҕа уонна Кипрга, гириэктии 20 мөл кэриэтэ саҥарааччылар бааллар, олортон 15 мөл саҥарааччыларга төрөөбүт тыллара буолар. Бары Инд-Эуропа тылларыттан ордук уhун суруллубут (дөкүмүөннэммит) историялаах (34 үйэ). Инд-Эуропа тыллар ыалларын иhигэр туспа бөлөх. Гириэк алпабыыта б.э.и. 9 ү. үөскээбитэ.

Гириэк тыла аан дойду цивилизациятыгар ордук улаханнык дьайыыны оҥорбут тыллартан биирдэстэрэ буолар. Гириэк литературата үс тыhыынча сыллаах историялаах. Аан дойду элбэх тылларыгар гириэктииттэн үөрэх уонна техника терминнара киирэн олохсуйбуттара. Гириэк тылынан Саҥа Кэриэс суруллубута. Өр кэмнэргэ Сир ортотунааҕы байҕал тула баар сирдэргэ-дойдуларга lingua franca суолталаах этэ.

## Алпабыыта

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Онлайновый словарь новогреческого языка 
* Русско-англо-греческий словарь (20000 слов)
* Игровые словарные уроки греческого языка на Интернет-Полиглоте 
* Учебники и видео для изучения греческого языка — Всё о Греции и греках, Харьковское городское общество греков «Гелиос» 
* Рассылка по изучению новогреческого языка
Горохов Василий Алексеевич

**Василий Алексеевич Горохов** — Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэк кулубата. 1958 сыл тохсунньу 21 Сайылык сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.

СГУну 1980 сыллаахха бүтэрбит, идэтинэн физик. 1988 сылтан 1990 сылга диэри Силээннээх совхоз киин уһаайбатын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1990—1992 сылга диэри орто оскуола дириэктэрэ. Силээннээх оскуолатыгар учууталлаабыта, дириэктирдээбитэ.80-нус сыллар бүтүүлэриттэн нэһилиэгин салайар. Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгин баһылыга, Саха Республикатын
норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Биир ньыгыл Россия» партия актыыбынай чилиэнэ, улуус мунньаҕын депутата.
Ынах

thumb|300px|left|Саха ынаҕа. Орто Дойду зоопаркаҕа. 2012 сыл, от ыйа
**Сүөһү** (лат. *Bos taurus taurus*) диэн туйахтаах дьиэ кыыла. *[[Bovinae]]* субыалыгар киирэр. Тыhыта **ынах**, атыыра **оҕус**. Тыа хаhаайыстыбатыгар улахан суолталаах. Сүөһүттэн эт, үүт, тирии ылыллар. Тыа хаhаайыстыбатын үлэлэригэр тардар күүс (көлө сүөһү). Аан дойдуга 1.3 млрд сүөһү баар. Индияҕа ынах ытык кыыл, ол иhин өлөрүллүбэт.

## Өссө маны көр
* Саха ынаҕа
Усуйаана

400px|thumb|right|Усуйаана нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
Дьааҥы өрүс кытылыгар турар Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Усуйаана. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 316 киһи (2007 сыл), үксэ сахалар, аҕыйах сахатыйбыт эбээн,нуучча төрүттээх дьон баар. 

Сүрүн дьарыктара балыктааһын, хас да араас формалаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ бааллар (Усуйаана сиригэр 4000 цнт. тахса балык соҕотуопкаланар). 

Ону тэҥэ таба иитиитэ (1 ыстаада сыһыарыллыбыта нэһилиэккэ), булт ( 1 «Куоҕастаах» община кырсалыыр) баар. 

Биирдилээн дьон сылгы, ынах, сибиинньэ ииттэллэр. Нэһилиэккэ ситэтэ суох орто оскуола, оҕо саада, почта, ДЭС, культура дьиэтэ үлэлииллэр.

Баһылык — Барабанскай Гавриил Гавриилович. 

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1780 сыллаахха төрөөбүтэ Санников Дьаакып, промышленник.
* 1844 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ Яков Фёдорович Санников (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.

## Нэһилиэк киэн туттар дьоно

* 20px Горохов Семен Васильевич — Социалистическай Үлэ Геройа, кырсаһыт. 
* Горохов Иван Николаевич — уордьаннаах табаһыт-наставник.
400px|thumb|left|Усуйаана куйаартан көстүүтэ

## Өссө маны көр
М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808—1810)
Кланура

**Кланура** - "Куйаар дуораана" радиостанция ыытаччыта.

Усуйаана улууһун Силээннээх нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Шри Ланка

**Шри Ланка** (1972 с. дылы **Сэйлон**) диэн Соҕуруу Азия арыы дойдута, Индия соҕуруу кытылыттан 31 км баар. Олохтоохторун ахсаана 20 млн.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 6 — Учуутал күнэ
* Сэтинньи 27 — Маавирар Наал (Улуу дьоруойдар күннэрэ). Бу күнү дойду хоту өттүгэр олорор тамил омуктар бэлиэтииллэр. Бырабыыталыстыбаны утары сэриилэспит дьон кэриэһигэр бэлиэтэнэр буолан бобулла сылдьыбыта, 2016 сыллаахха бобууну сымнаппыттара.
* Ахсынньы 9 — Байыаннай байҕал флотун күнэ.
* Ахсынньы 21 — Сангхамитта күнэ (буддизм Тхеравад салаата бэлиэтиир). Сангхамитта диэн биһиги эрабыт иннинэ олоро сылдьыбыт манаах дьахтар (б.э.и. 282 с. - б.э.и. 203 с.), ол саҕанааҕы Ииндийэ ыраахтааҕыта Ашока кыыһа, буддизмы аан бастаан Шри-Ланка сиригэр илдьибит дьонтон биирдэстэрэ.
Кировскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)

400px|thumb|right|Кировскай нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Кировскай нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Аһыма.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 634 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 30 км ыраах сытар. Мэлдьи сырыылаах «Бүлүү» федеральнай суол.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Дьячковскай Семён Федотович (1922 төр.) — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен.

## Ылыллыбыт сирэ

Энциклопедия Якутии. — , 2000.
Бэс Күөл

**Бэс Күөл** — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Атамай нэһилиэгин киинэ уонна соҕотох сэлиэнньэтэ.

## Тэрилтэлэрэ
«В. Д. Лонгинов аатынан Атамай орто оскуолата»

Билэр-көрөр уонна саҥарар дьоҕуру сайыннарар хайысхалаах үлэлиир Оҕо уһуйаана

Култуура дьиэтэ.

Олохтоохтор сүрүн дьарыктара — эт-үүт оҥорон таһаарар сүөһү иитиитэ, сылгы иитиитэ.

Сэлиэнньэҕэ гаас киирбит

Атырдьах ыйын 6-8 күннэригэр 2021 сыллаахха тыа баһаара бөһүөлэккэ киирэн улахан хоромньу оҥордо. Дьон дьиэтэ бөҕөтө умайда, сиһилии Саха Сиригэр 2021 сыллаахха тыа баһаардара

## Билиилээх дьоно
* Бэс Күөлүгэр аҕабыыт уонна олохтоох саха дьахтарын дьиэ кэргэнигэр Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Владимир Лонгинов төрөөбүтэ, уонна 6 сааһыгар диэри дьоно Уус-Алдаҥҥа көһүөхтэригэр диэри олорбута.

## Быһаарыылар
Атамай нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Атамай нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Атамай нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. Бэрдьигэстээхтэн 100 км ыраах хоту диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 665 киһи (2007 сыл). Улуус киинин кытары мэлдьи сырыылаах суол.

I Атамай нэһилиэгэр «Улуу Сыһыы» диэн сиргэ бастакы таҥара дьиэтэ 1870 сыллаахха тутуллубут. Тутууга I уонна II Атамай, Салбаҥ нэһилиэктэрин дьоно үлэлээбиттэр. Үбү Аргунов Никифор Данилович диэн Нам киһитэ биэрбит. 1890 с. умайбыт, онтон Аргунов хат туттарбыт, манна киниэхэ улахан көмөнү Харитонов Данил Иванович биитинээн Федордуун оҥорбуттар. Колокуолунатын үрдүгэ 22 м эбит, 16 куолакаллааҕа, онтон улаханнара 33  (528 кг) ыйааһыннаах эбит.

Бу таҥара дьиэтигэр 1898 с. тохсунньу 1 күнүгэр биир кылаастаах приход оскуолата арыллыбыт.

## Сирэ-уота (географията)
Нэһилиэк улуус хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар, хоту өттүттэн Кэбээйи улууһун кытта кирбиилэһэр.

Нэһилиэк сиригэр Дьахтар күөлэ диэн дьикти ааттаммыт күөл баар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Харитонов Лука Никифорович (1901—1972) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, профессор.
* Павлов Федор Федорович (1940 төр.) — худуоһунньук.
* Яковлев Макар Макарович (1947 с. бэс ыйын 9 күнүгэр төрөөбүт) — Заслуженный юрист России, Почетный работник прокуратуры России, Кавалер орденов и Знак Почета им. Дзержинского, Александра Невского, отличник государственно-гражданской службы РС(Я), отличник охраны природы  РС(Я), Почетный гражданин Горного района, Атамайского и Октябрьского наслегов, лауреат фонда Первого Президента  РС(Я).

## Быһаарыылар
Маалтааны нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Маалтааны нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Маалтааны нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кэптин.

Нэһилиэнньэ ахсаана 650 киһи (2007 сыл).

Улуус кииниттэн 188 км ыраах сытар арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата *Мэкэлэ* тардыытыгар. Мэлдьи сырыылаах суол.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Павлов Николай Николаевич, Тыаһыт (1904—1974) — саха суруйааччыта.
* Павлов Алексей Гаврилович (1948 төр.) — учуонай, суруйааччы.
* Алексеев Семен Михайлович — «Горнай улууһа» муниципальнай оройуон Ытык олохтооҕо.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — , 2000.
Кэптин

**Кэптин** — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Маалтааны нэһилиэгин киинэ.
Маҥаны нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Маҥаны нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
[400px|thumb|right|[Орто Суурт «Бүлүү» суолтан көстүүтэ]]
**Маҥаны нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Суурт.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 511 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 128 км ыраах сытар «Бүлүү» федеральнай суолга.

Олохтоохтор үгүстэрэ суол инфраструктуратыгар дьарыктаналлар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Павлов Василий Семенович (1936—1982) — философия билимнэрин кандидата.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — , 2000.
Мытаах нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Мытаах нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Мытаах нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьиикимдэ. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 639 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 27 км. соҕуруу диэкки Матта үрэҕинэн сытар. 

Мэлдьи сырыылаах суол.

## Устуоруйата
Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ. 

### Аҕа уустара
Сата аҕа ууһа, Дьаанай аҕа ууһа, Өнүй аҕа ууһа, Игидэй аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээх биллиилээх дьон
* Сэмэн Данилов — Семен Петрович Данилов (1917—1978) — саха норуодунай поэта.
* Данилов Софрон Петрович (1922—1993) — саха норуодунай суруйааччыта. 
* Осипов Афанасий Николаевич (төр. 1928) — ССРС норуодунай худуоһунньуга.
* Варламова Мария Ивановна (төр. 1930) — Саха норуодунай артыыһа.
* Филиппов Василий Васильевич (төр. 1951) — техника билимнэрин доктара, профессор.
* Захарова Раиса Яковлевна (1954—2013) — саха норуодунай артыыһа.
* Осипоп Прокопий Дмитриевич - ССРС норуодунай дьокутаата, политик.

## Ылыллыбыт сирэ
Энциклопедия Якутии. — М., 2000.