Баай уонна дьадаҥы үһүс өрүттэрэ

Өй-санаа сайдан иһиитэ хаһан баҕарар икки өрүтү үөскэтэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэр. Дьон ситиһэ сатыыр баҕа санааларынан байыы буолар, олохторугар сөп түбэһэр баайдаах буолуохтарын баҕараллар. Арыычча сайдыылаахтар, эттэрэ-сииннэрэ доруобайдар уонна үөрэҕи, үлэни баһылаабыттар байыыны ситиһэр кыахтара ырыынак кэмигэр биллэрдик улаатар. (1,57).

Дьон хаһан баҕарар үлэлиир үлэлэрин оҥорон таһаарыытынан хайдах туһаналларыттан уратыланан икки өрүккэ арахсаллар уонна икки ардыларыгар үһүс өрүтү үөскэтэн таһаараллар:

1. Баайдар.

2. Дьадаҥылар.

3. Үлэһиттэр.

Дьон арахсыыларын өрүттэрин арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:

1. Баайдар. Дьон барылара кэриэтэ үлэлиир буоллахтарына, үлэни тэрийээччилэр, салайааччылар табан туһаннахтарына байыыны ситиһэн барыахтарын сөп. Үлэ оҥорон таһаарыытын таба туһаныыттан үлэни тэрийээччи дьон байан, баайы мунньунан бараллар.

Баай элбээһинэ оҕону атаахтатан иитиигэ тириэрдэр. Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр атаахтыы сылдьыбыт оҕо улаатан истэҕинэ атаахтыыра салҕанан иһэригэр баҕара саныыра элбээн хааларыттан бэйэмсэҕэ аһара баран хаалар. Улаатан баран бэйэтигэр эрэ үчүгэйи оҥостуна сатыыра аһара барыыга тиийэриттэн үлэни үлэлээбэккэ бэлэми туһанааччыга кубулуйарыттан баайдар элбээн иһиилэригэр айылҕа хааччахтааһына үөскээн тахсар.

Баайдар үгүстүк өйдөрүнэн-санааларынан үлэни үлэлииллэриттэн хас да көлүөнэнэн эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн-ахсаан барыыта үөскээн тахсарыттан эстиигэ, симэлийиигэ тиийэллэр.

Хас да көлүөнэ солбуллубутун кэнниттэн баайдар мөлтөөн эстэн иһэллэрин үлэһиттэртэн байыыны ситиһэн, кураанахсыйан иһэр миэстэлэри толорон биэрэн иһэллэр. Бу уларыйыы киириитэ улахан хамсааһыны үөскэппэтэр да, дьон солбуйсан биэриилэрин таһааран сайдыы киириитин түргэтэтэн биэрэр. Атын дьон кэлэн иһиилэрэ өй-санаа уларыйарын үөскэтэрэ сайдыыны киллэрэр кыахтанар.

2. Дьадаҥы. Үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолуу, табан, сатаан хамсамматтан ордук улахан тутулуктаах. Киһи атыттар этэн, ыйан биэриилэрин толоро сылдьара дьадаҥы буоларыгар тириэрдэр.

Үлэни кыайа-хото үлэлээбэт, кыайан хамсаммат киһи этэ-сиинэ мөлтүүрэ тиийэн кэлэр. Дьадаҥылар оҕолоро төрөппүттэрин үтүктэр күүстэриттэн үлэлиэхтэрин, хамсаныахтарын баҕалара аҕыйыырыттан чэпчэки үлэни эккирэтэ сатыыллара элбээн хаалар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэхтээх буолуу диэн чэпчэки үлэни дьадаҥылар кыайа-хото ситиспиттэрэ. Бу араас үөрэхтэринэн кыайан туһамматтарыттан, үлэни үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан ас-таҥас тиийбэтэ үөскээн салайар былаас эстибитэ, атыҥҥа уларыйбыта.

Икки өрүттэр эргийэн, солбуйсан биэриилэрэ үөскээтэҕинэ билигин үчүгэй диэн ааттаммыт куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара тиийэн кэлэрэ тугу оҥорбуту барытын симэлитэн суох оҥоруон сөп. Сайдыыны ситиһии саҥаттан саҕаланара эрэйиллэр кэмэ кэлэр.

Дьон өйүгэр-санаатыгар маннык тосту уларыйыылар киириилэрэ араас өрө туруулартан, революциялартан үөскээн тахсаллар. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыыта урукку баайдары барыларын үлтү сынньан суох оҥорууга тириэрдибитэ. Дьадаҥылар салайар былааһы сэриилээн ыланнар олоххо туһалаах былыргы үгэстэрин суох оҥорбуттара, “Моральный кодекс коммунизма” диэн лозуну оҥорон саҥа үгэстэри олоххо киллэрэ сатаабыттара.

3. Дьон баай уонна дьадаҥы диэн арахсар икки өрүттэрин икки ардыларыгар үлэһит буолуу үһүс өрүтэ саһан сылдьар. Сахалар үлэһит буолууну сөбүлүүллэр, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн “Туһа киһитэ” оҥорон үлэлииргэ үөрэтэллэр. Үлэһит буолуу табан, сатаан хамсанары кыайары, үлэни оҥорору тэҥэ, үлэ оҥорон таһаарыытынан таба туһанары үөскэтэр уонна эти-сиини эрчийэ, дьарыктыы сылдьарынан уһун үйэни ситиһэргэ тириэрдэр.

Үлэһиттэр уһун үйэни ситиһэр кыахтара улахан. Ол барыта олоххо үөскүүр икки өрүттэн ортолорун тутуһа сылдьар үлэһиттэр сайдыыны ситиһэр кыахтарын улаатыннарар. Сахалар бу быһаарыыны тутуһан оҕолорун кыра эрдэхтэринэ туһа киһитэ оҥорон үлэҕэ үөрэтэллэр, ол аата үлэлииргэ баҕа санааны иҥэрэн биэрэллэр.

“Киһини санаата салайар” диэн сахалар этэллэр. Үчүгэй санаалардаах буолуҥ диэн этэн үөрэтэллэр. Киһи олоҕун устата кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллибит үгэстэрин баҕа санаа оҥостон толоро сатыырга дьулуһарыттан анаан-минээн ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэриини оҥоро сылдьаллар.

Дьон баайга уонна дьадаҥыга арахсар икки өрүттэрин икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүтү үлэһиттэр үөскэтэллэр. Олоххо үлэһиттэр сайдыыны ситиһэр кыахтара улахана эттэрэ-сииннэрэ бөҕөтүттэн уонна өйдөрө-санаалара туруктааҕыттан үөскээн тахсар. Көрсүө, сэмэй буолууну үлэһиттэр тутуһаллара сыыһа-халты туттуналларын аҕыйатара оҥорор-тутар кыахтарын улаатыннаран туһалыыр.

Киһи сайдыыны ситиһиитин бастакы үктэлинэн айылҕаҕа үөскээн тахсан иһэр икки өрүттэри табатык быһааран, хайа да өрүтү аһара ыыппакка олоххо тэҥнээн биэриини туһана сылдьыыта буолар. 

Олоххо икки өрүттэр тэҥнэһиини тутуһан сайдан истэхтэринэ туруктаах өй-санаа, сайдыыны ситиһии үөскүүр. Төһө эрэ кэминэн бу икки өрүттэр икки ардыларыгар бэйэ-бэйэлэрин баһыйса сатааһыннара үөскээн тахсан иһэриттэн уларыйыы киирэр кэмэ тиийэн кэлэр. 

Икки өрүттэргэ уларыйыыны киллэрии сөбүлэһии үөскээтэҕинэ эрэ кыаллар кыахтанар. Бу өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүтү булан таба туһаныы сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Киһи өйө-санаата сайдарынан бу үһүс өрүтү таба быһааран булан олоххо туһана сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Олоххо үһүс өрүтү булан туһаныы эрэ сайдыыны, тупсууну аҕалар уонна сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Биир өрүтү эрэ быһааран баран ону туһана сатааһын хайа эрэ өттүгэр аһара барыыны үөскэтэн, аҥар өрүтүн хаалларан, суох оҥорон кэбиһэр курдук буолуута, бу өрүттэр эргийэн биэриилэрин үөскэтэрэ, тугу оҥорбуту, туппуту барытын суох оҥорон кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп.

Айылҕаҕа икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ кэлиитэ урукку кэмҥэ ситиһиллибити барытын кэриэтэ уларытан, барыны-бары саҥаттан саҕалыыры үөскэтэр. Саас кэлэригэр кыһыҥҥы кэмҥэ киирбит уларыйыылар бары кэриэтэ сотуллан, суох буолан хаалаллар. Арай сүрүн төрүттэрэ бэйэлэринэн хаалбыттарын да иһин, айылҕа саҥалыы сайдан тахсара тиийэн кэлэр. 

Россия олоҕор саҥа, тосту уларыйыы 1991 сыллаахха сэбиэскэй былаас эстибитин кэнниттэн кэлбитэ. Ол кэмҥэ дьадаҥылар “үчүгэй” аатыран сылдьыбыттара аны уурайан баайдар үчүгэйгэ кубулуйбуттара, онтон дьадаҥылар куһаҕаннарыгар төттөрү түспүттэрэ. Дьон бары кэриэтэ байыыны ситиһиэхтэрин баҕара саныылларыттан, бу саҥа былаас үгүстэргэ сөп түбэһэриттэн олоххо киирбитэ.

Бу уларыйыы, ырыынакка киирии түмүгүнэн урукку сэбиэскэй былаас ордубут тобохторо, салайааччылара, үөрэхтээхтэрэ бары үлэттэн туоратыллалларын ситиһии кыаллыбакка хаалбыта. Ол хомолтолоох түмүгүнэн билигин, эстибит былааска төннүү баран иһэр.

Омугу үлэһиттэр эрэ кыайыылаахтык үлэлээн сайыннарар уонна көрсүө, сэмэй майгылаахтарынан ыал буолуу үгэстэрин тутуһалларыттан ахсааннарын элбэтэр кыахтаахтар. (2,59).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.