Өй-санаа ыарыылара

Киһи өйүн-санаатын туруга сирэйиттэн, хараҕыттан көстөн, араарыллан биллэр. Сирэй ханан эрэ ханньаччы баран хаалыыта өй-санаа хамныы сылдьыбытын, туруга суоҕун биллэрэр.

Туруга суох өйдөөх киһи сирэйин-хараҕын олоруутуттан, туттунар быһыытыттан араарыллан биллэн хаалар. Трибунаҕа тыл этэ туран сирэйин араастаан туттуна, хамсыы, өндөҥнүү, имиллэ турар киһи истээччилэри аанньа ахтыбата быһаарыллан тахсар. 

Хараҕа чыпчылыҥныы сылдьара, биир сири тулуйан көрбөтө өйө-санаата түргэнник уларыйарын, мөлтөҕүн, ычата кыратын биллэрэр. 

Киһи хамсаныылары оҥорор дьоҕурун, буор кутун үлэтин неврологтар кыра өтүйэлэринэн илиини, атах тобугун охсуолаан, “поза Ромберга” диэн хараҕы симэн баран икки илиини иннин диэни ууннаран баран туруоран көрөн уонна илиилэри быластаан баран тарбаҕынан муннун төбөтүн булларан билэллэр.

“Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут” диэн үлэбитигэр киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсарын быһаарбыппыт:

1. Этэ-сиинэ. Эт-сиин киһи сүрүн чааһа.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс куттартан уонна сүртэн хомуллар. Үс куттар; буор, ийэ, салгын куттар диэн тус-туспа араарыллан ааттанал-лар уонна тулуур диэн санаа күүһүнэн холбуу тутуллан сылдьаллар. 

Буор кут диэн өй-санаа араас хамсаныылары оҥороруттан оҕо кыра эрдэҕиттэн сайдан барар, тугу эмэ хам тутан ылыыта табыллыыта, онтон туран хаамыыта улахан кыайыыны оҥоруутугар тэҥнэнэр. Хамсаныылары оҥорорго үөрэнии олус уһун кэми ылар, оҕо этэ-сиинэ ситиэр диэри салҕанар уонна салгыы өссө сайдан, тупсан иһэр. 

Бу куттартан ийэ кута оҕо киһини таба көрөр кэмиттэн саҕаланан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэтин көмөтүнэн, үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэриититтэн үөскээн күүскэ сайдар, бэлэм үгэстэринэн, оҥорор быһыыларынан иитиллэр. Оҕо тугу саҥаны билбититтэн, оҥорбутуттан ийэ кута үөскээн, мунньуллан иһэр. Ийэ кут мэйиигэ дириҥник олорор, ол иһин көтөн, баран хаалбат уонна хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан киһи өйүн-санаатын туруга үөскүүр. Үчүгэй, киһилии быһыылары элбэхтик оҥорон үчүгэй үгэстэри иҥэриммит оҕо үчүгэй, киһилии быһыылаах диэн ааттанар. 

Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибит оҕо өйө-санаата араас буккуллар ыарыылартан харысхаллаах, көмүскэллээх буолар. Ол кур-дук, кытаанах майгылаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи кырый-даҕына даҕаны түөһэйэр ыарыыга ылларбат кыахтанар.

Салгын кут сайдыыта диэн үөрэҕи-билиини көрөн, истэн ылыныы, иҥэринэн иһии буолар. Аныгы үөрэхтээһин науката бу салааны кыайа-хото сайыннарар. Салгын кут үөрэҕэ, билиитэ уһун кэмҥэ үгэскэ кубулуйан ийэ куту эмиэ үөскэтэр. Арыгы иһэн элбэхтик итирэр киһи өйө-санаата куһаҕан өттүгэр сыыйа уларыйан иһэриттэн ити этии быһаарыллар. Итирэн баран охсуспут уонна кырбаммыт киһи аныгыскы итирэригэр эмиэ охсуһууну саҕалыан сөбүттэн итирбит, өйө көппүт киһиэхэ сэрэнэн сыһыаннаһыы эрэйиллэр. 

Олоххо барыта “үчүгэй” диэн этиини тутуһуу сымыйалааһыны үөскэтэр. Салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук көрдөрөөрүлэр туох куһаҕан биллибитин барытын суох курдук этэн, кистээн, тупсара сатыыллара албынныылларын саҕалыыр. Дьон өйдөрө-санаалара хаһан да тэҥнэспэтин, куһаҕаннар букатын суох буолбаттарын психология науката бигэргэтэр. Өйдөрө-санаалара тиийбэттэр, акаарылар, аҥалалар, ааргылар хаһан баҕарар бааллар уонна дьон 5-тэн 10 бырыһыаҥҥа диэри ахсааннарын ыла сылдьаллар. 

Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата бэйэ-бэйэлэрин кытта ыарыы диэн ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Киһи этин-сиинин туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр туга эрэ табыллыбатаҕына сонно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Өй-санаа ыарыыны тохтотор санааҕа түһэн тугу эмэ оҥорорго эти-сиини соруйарын араас харыстанар хамсаныылары оҥоруу хойутаан кэлэрэ биллэрэр.

Бу быһаарыы киһи оҥорор бары быһыыларын табатык арыйар. Аан маҥнай санаабытыгар тугу оҥорорбутун ырытан, быһааран көрөрбүт ай, айар диэн тылларынан этиллэр, онтон ол санаабыппытын илэтигэр оҥорон таһаарарбыт айыы диэн буолан тахсар уонна оҥорор быһыыга дьэ кубулуйбутун “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэрэ биллэрэр. Киһи санаатын ай, айар диэн тыллар биллэрэллэр, онтон айыы диэн киһи санаата буолбатах, уратыны, урут оҥорулла илик быһыыны оҥоруута ааттанар.

Киһи оҥорор бары быһыыта барыта киһи быһыыта диэн ааттаналлар уонна икки аҥы, тус-туспа өрүттэргэ арахсан тахсаллар:

А. Үчүгэй, олоххо туһалаах быһыылары оҥоруу.

Б. Куһаҕан, олоххо туһата суох, буортуну оҥорор быһыылар.

Киһи оҥорор бу быһыыларыттан үчүгэйи оҥорооччулар элбээннэр үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу үөскэппиттэр. Үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу итэҕэйээччилэр элбээннэр, туспа арахсаннар үчүгэй киһи буолар баҕа санааны бары дьоҥҥо тарҕатаннар, бу кэмҥэ дьон үксүлэрэ үчүгэй киһи буолууну ситиһэр кыахтаннылар.

Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсаннар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэллэр. Хайалара да суох буолан хаалар, симэлийэр кыахтара суох, хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэн сайдыыны ситиһии хамсааһынын үөскэтэн иһэллэр.

Куһаҕан быһыылар диэн үгүстэр сөбүлээбэт, сирэр быһыыларын ааттыыбыт. Киһи баарын, тыыннааҕын тухары куһаҕан быһыылар суох буолбаттар. Үчүгэй диэн баар буоллаҕына, аҥар, утары өттүгэр куһаҕан баара биллэн тахсар эбэтэр, оҥорорго табыллыбатах быһыылар куһаҕаны үөскэтэн таһааран иһэллэр.

Өй-санаа туруга суох буолуута, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибэтэҕэ, ол аата өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ суоҕа араас сыыһа-халты туттунууларга, быстах быһыыларга киирэн биэрэрин элбэтэр. Араас өй буккуллар ыарыыларыгар ылларара элбээн хаалыан сөп. 

Дьон бөлөҕүн өйө-санаата хайдаҕыттан, туругуттан көрөн биирдиилээн киһи өйө-санаата эмиэ уларыйан туругун сүтэриэн сөп. Өй-санаа араас ыарыылартан, тастан киирэр дьайыылар содулларыттан буккуллан ылар кэмнэрдээҕэ маннык арахсаллар:

1. Бырахтарыы.

2. Түөрэҥэлээһин.

3. Өй хамнааһына.

4. Охсор охсуута.

Өй бу ыарыыларын мантан салгыы өссө дириҥэтэн ырытыахпыт. Өй-санаа ыарыылара түргэнник эмтэнэ, көнө охсубаттар, уһун кэмнээх эмтэниини, дьарыктаныыны эрэйэллэр. Аныгы медицинэ наукатыгар киһи этигэр-сиинигэр санаа тымырдарын оннугар түһэрэн эмтиир ньыманы оҥорон саҥа туһанан эрэллэр. 

Сахалар өй диэн тылы бэйэтин эрэ туспа туттубуттарын тэҥэ, өй-санаа диэн холбуу этэн туһаналлара элбэх. Санаа элбэхтик хатыланан, күүһүрэн үгэскэ кубулуйан өйү үөскэтэр. Өй диэн ийэ кут үгэс буолбут санаалара ааттаналлар. Өй-санаа диэн холбуу этии ийэ кут уонна салгын кут өйдөрүн-санааларын холбоон этии буолар.

Санаа ханна баҕарар түргэнник тиийэр кыахтаах, өй тарҕанарын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Бу холбуу этии өй куруук хамныырын, уларыйан, эбиллэн, көҕүрээн иһэрин чуолкайдыыр.

Өйү-санааны харыстааһыҥҥа аан бастаан өй туруктаах буолуута, барыттан бары харыстанар, көмүскэнэр араас ньымалары билиитэ, олоҕор туһаныыта уонна ол-бу араас өйү-санааны буккуйааччылар дьайыыларыгар киирэн биэрбэтэ табылларын эдэрдэр билиэхтэрэ этэ. 

Өйү буккуйааччылары кээмэйэ суох туһаныыттан киһи ыарыыга ылларан сыыһа-халты туттунууларга тиийэн хаалара элбэх. Арыгыны элбэхтик иһэртэн арыгыһыт буолуу үксүүрүн тэҥэ, 2016 сыллаахха АХШ-ка 63 тыһыынча киһи наркотиктары аһара туттунан өлбүттэр.

Киһи туруктаах өйдөөх-санаалаах буолуута уонна тулуура, туттунар күүһэ улахана өйө көтөн хааларыттан харыстыыр абырала буолар. Сахалар оҕону иитиигэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһаналлар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии өйө-санаата туруктаах буоларын үөскэтэр.

Өй-санаа кэбирэх, элбэх ураты ыарыылардаах, ол иһин бу ыарыылар туохтан сылтанан үөскүүллэрин билии уонна эдэр эрдэхтэн тулууру улаатыннаран харыстааһыны туһаныы эрэйиллэр. (1,43).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.