Подсолнечник арыыта

**Подсолнечник арыыта** (нууччалыы: Подсолнечное масло) — подсолнечник арыылаах култууратын туораахтарыттан оҥоһуллар үүнээйи арыыта. Арассыыйаҕа уонна Украинаҕа ордук тарҕаммыт үүнээйи арыыта буолар, бу икки дойду аан дойдуга оҥоруутунан бастаабыттар.

## Устуоруйата
Подсолнечник төрөөбүт дойдутунан Хотугу Америка соҕуруу өттө ааҕыллар, кинини онно 4—5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр иитиилээх ахсааҕа киллэрбиттэрэ. Хопи уонна атын оннооҕу омуктар туораахтарын уонна олортон ылыллар арыыларын аһылыкка тутталлара, арыынан бастарын уонна эттэрин-сииннэрин сытарбыттара, туораах хаҕын уонна «бэлэһинэн» араас дьүһүнү (краска) оҥороллоро, үүнээйи чаастарын эмтээһиҥҥэ уонна итэҕэл сиэрдэригэр тутталлара. 1510 сыллаахха подсолнечнигы Испанияҕа аҕалбыттар уонна кини Европа саадтарыгар декоративнай уонна эмтээх үүнээйи быһыытынан түргэнник тарҕаммыт, онтон Петр саҕанааҕы кэмҥэ Арассыыйаҕа тиийбит. Подсолнечнигы (биир сыллааҕы) арыылаах культура быһыытынан туһаныы сатабыллара XVIII үйэ саҕаланыытыттан ыла саҕаламмыт: холобур, 1716 сыллаахха Англияҕа Артур Буньяҥҥа кини туораахтарыттан «үчүгэй минньигэс арыыны, таҥас оҥорооччуларга, худуоһунньуктарга, тирииччиттэргэ уо. д. а. барыларыгар туһалааҕы» ыларга патенты биэрбиттэр. Францияҕа эмиэ маннык арыыны оҥорор туһунан биллэрэллэр, ол эрэн оннааҕы оҥоруу хаһан эрэ тохтообута (умнуллубута)[6]. 1771 сыллаахха И. И. Лепёхин бэлиэтээбитинэн, «подсолнечник туорааҕа бэркэ арыыны биэрэр, кини туһата Сардинияҕа биллэр». 1779 сыллаахха «Академические известия» сурунаалга Филадельфиятааҕы уопсастыба 1769—1770 сс. үлэтин туһунан иһитиннэриилэр истэригэр подсолнечник туорааҕыттан арыыны «дьиҥнээхтик» (судургу ньыманан) ылар кыах баарын туһунан кылгас ахтыы баара.
Подсолнечник Арассыыйа соҕуруу өттүгэр оҕуруот култуурата быһыытынан күн-түүн тарҕанан иһэрин үрдүнэн, кинини бырамыысыланнайдык арыыга оҥоруу XIX үйэ иккис чиэтэрэттэн эрэ саҕаламмыт. 1827 сыллаахха Нижегородскай күбүөрүнэҕэ Тевес диэн киһи маслобойнай собуоту аспыт, ол гынан баран кини туһунан кэлин туох да биллибэт. 1829 сыллаахха Воронежскай күбүөрүнэ бааһыната Даниил Бокарев туораахтар амтаннарын кедр ыһыгыттан маарыннааһынын көрөн (кедр ыһыгыттан ол саҕана арыыны ылаллара), кинилэри бэйэтин Алексеевкаҕа ыстан көрбүт уонна быстах кэмҥэ бастакы арыыны ылбыт, ол арыы ырааһа уонна амтаннааҕа биллибит. Дьонноро түргэнник Бокарев саҕалааһынын ылыммыттар уонна бэйэлэрэ подсолнечнигы үүннэриини уонна оҥорууну саҕалаабыттар. 1841 сыллаахха эрэ тас дойдуга 2000 бууттан тахса подсолнечник арыыта ыытыллыбыт, оттон Алексеевкаҕа оҥоруу уопсай кээмэйэ 1840-с сыллар ортолоругар 30 тыһ. буукка (500 тонна кэриҥэ) тиийбит. Подсолнечник култуурата кэккэлэһэ сытар уестарга, ону тэҥэ Саратовскай күбүөрүнэҕэ түргэнник тарҕаммыт. Аһылыкка туттуллууну таһынан, арыыны сырдатыыга уонна таҥас өҥүн оҥорууга эмиэ тутталлар эбит. 1860-с сыллар ортолоругар Воронежскай күбүөрүнэ соҕотох сылга 920 тыһ. буут (15 тыһ. тонна) подсолнечник арыытын оҥорор эбит, Саратовскай күбүөрүнэ — 300 тыһ. бууту.

1860-с сыллар бүтүүлэригэр подсолнечник арыытын оҥоруута түргэнник намтаабыт, төрүөтэ — үүнээйилэри дьэбин тэптэрэн (Puccinia helianthi грибок) ыарытыыта. Үүннэриллэр сирдэр кыччаан барбыттар, собуоттар сабыллан барбыттар. 1873 сыллаахха М. С. Воронин дьэбини утары охсуһар туһалаах ньымалары арыйбыт, ол арыы оҥоруутун чөлүгэр түһэрэргэ көмөлөспүт, ол гынан баран дьэбин иннинээҕи таһымҥа XIX үйэ бүтүөр диэри тахсыбатахтар. Онтон дьэбиннэ уонна үөннэргэ утарсааччы суорттары таһаарбыттар, ол кэнниттэн оҥоруу түргэнник үрдээбит: 1913 сыллаахха Арассыыйаҕа 11 мөл. буут (180 тыһ. тонна) подсолнечник арыыта оҥоһуллубут. 1912 сыллаахха В. С. Пустовойт Кубань уобалаһыгар «Круглик» диэн опытно-селекционнай хонууну тэрийбит, кини 1932 сыллаахха арыылаах култууралар Бүтүн Арассыыйатааҕы чинчийэр үнүстүүтүгэр (ВНИИМК) кубулуйбут. Атын селекционнай кииннэр Саратовка уонна Харьковка арыллыбыттар. XX үйэ ортотугар биллибит подсолнечник суорттарын таһаарбыттар, холобур: «Передовик», «ВНИИМК 8931», «Ждановский 8281» уонна да атыттар. Туораахха арыылааҕа 28—33% -тан 42—44% -ка диэри үрдээбит. Ол саҕана селекция иннигэр турар суолталаах кыһалҕаларынан заразихаҕа утарсааччы буолуу турбута.

Подсолнечник арыытын биллэрэ-көстөрө үрдээн иһиитин кытта подсолнечник култуурата атын дойдуларга эмиэ тарҕанан барбыт. Холобур, 1875 сыллаахха кинини Канадаҕа иммиграннар-меннониттар аҕалбыттар, ол эрэн киэҥник XX үйэ ортотугар эрэ үүннэриллибит; сотору АХШ-ка киирбит, уһуннук бородуукталыыр үүнээйи быһыытынан туттуллубут. 1890-с сылларга Арассыыйа импиэрийэтиттэн төрүттээх дьэдьэйдэр (еврейдар) подсолнечнигы Аргентинаҕа аҕалбыттар, ол эрэн онно эмиэ арыы суолтата 1941 сыллаахха эрэ билиниллибит. Ол гынан баран XX үйэ бүтэһик чиэтэригэр ыһыллар сирдэр кэҥээһиннэрин, гибридтэри сайыннарыыны уонна урукку ССРС экэниэмикэтэ мөлтөөһүнүнэн сибээстээн Аргентина оҥоруутунан уонна тас дойдуга таһаарыытынан аан дойдуга биир бастакы буолбут. АХШ-ка подсолнечник тарҕаныыта 1960-с сылларга синтетическэй таҥас оҥоруута үрдээһинин кытта сибээстээх, ол хлопокка наадыйыыны намтатан, хлопок туорааҕын эмиэ аҕыйаппыта.

Подсолнечник култууратын тупсарыы саҥа кэрдииһинэн F1 гетерозиснай гибридтэри айыы буолбут, кинилэр үрдүк үүнүүлээхтэр. Подсолнечник гибридтэрин киэҥ эргиэн базаарыгар таһаарар тутаах факторынан 1969 сыллаахха П. Леклерк цитоплазматическай атыыра стерильностин арыйбыта уонна фертильность чөлүгэр түһэрэр ген булуллубута буолбут.

2018 сыллаахха подсолнечник арыыта аан дойду үүнээйи арыыларын рыногар төрдүс миэстэни ылбыт, 9,2% долялаах, пальма, соя уонна рапс арыыларын кэннэ. Ол кэмҥэ аан дойдуга үүнээйи арыыларын туһаныыта 2001 сылтан 2019 сылга диэри үс төгүлтэн тахса үрдээбит.

## Быhылана
Сыакай подсолнечник арыыта сымнаҕас сыттаах уонна үчүгэй амтаннаах. 10 °C кэриҥэ тэмпэрэтиирэҕэ чиҥэ 920—927 кг/м3, тоҥор тэмпэрэтиирэтэ −16-тан −19 °C-ка диэри, саппах тигилгэ дьэлэҕэлдиир тэмпэрэтиирэтэ — 180 °C-тан намыһах буолбатах, 232 °C буруолуур точката, 20 °C тэмпэрэтиирэҕэ кинематическай сысхаҕа — 60,6⋅10−6 м2/с, ол эрэн ньютоновскай убаҕас буолбатах (Дебора ахсаана 0,5 кэриҥэ). Йод ахсаана 119—136, гидроксильнай ахсаан 2—10,6.

Сыакай ыраастамматах подсолнечник арыыта маннык көрүҥнэрдээх (экстракция ньыматынан):

* баттааһын арыыта (түүтэй баттааһын арыыта) — экстракция кэмигэр баттааһын уонна ыгыы эрэ көҥүллэнэр

* баттааһын арыыта (дэбиэс баттааһын арыыта) — баттааһын, ыгыы уонна ититии көҥүллэнэр

* экстракционнай арыы — эбиискэ солообуннары туһаныы көҥүллэнэр

Бу арыылары арыы экстракциялыыр собуоттарга (МЭЗ) уонна үүнээйи арыыларын собуоттарыгар (ЗРМ) оҥороллор.

Подсолнечник арыыта чараас халыннаах үүнээйи арыыларыгар киирсэр. Сылгы салгын сабыдыалынан намыһах тэмпэрэтиирэҕэ үрдүнэн намыыс сибэкки курдук көбүөр үөскүүр.

## Быһаарыылар