Икки аҥы арахсыы уратыта

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун дьайыыта дьон өйүгэр-санаатыгар дириҥник иҥэн сылдьара кырыалаах кыһын, ол аата куһаҕан, ыарахан кэмнэр кэннилэриттэн самаан сайын, үчүгэй тиийэн кэлэринэн дакаастанан иһэр. Киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара хаһан да уларыйбатын, бу тутулук биллэрэр. 

Сахалар бу айылҕа уларыйан иһэр тутулугун билэн олохторугар туһаналларын айыы диэн киһи оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыыны оҥорорун быһаарар тыллара икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ биллэрэр уонна саҥаны айыы оҥоруллубутун кэнниттэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын быһаарара өйгө-санааҕа дириҥ суолталаах.

Бу өй-санаа икки аҥы арахсыыта дьоҥҥо дьайыытыттан, тугу барытын икки аҥы арааран өйдүүллэриттэн аҥар өрүтүн диэки халыйыыны үөскэппэккэ оҥорор быһыыларын ортотун тутуһан оҥороллор. Хайа эрэ өрүт бэйэтэ аҥар өрүтүн эрэ тутуһан халыйыыга тиийэн хааллаҕына икки аҥы арахсыылара үөскээн тахсыан сөп. Өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон, бу арахсыыны үөскэппэккэ, аһара дириҥэппэккэ, аҥар өттүн диэки халыйан хаалбакка кэмигэр көннө-рөн, тэҥнээн, эргитэн, солбуһуннаран биэрэн истэхтэринэ эрэ омуктар икки ардыларыгар сыһыан саҥалыы олохтонон иһэр кыахтанар.

Дьон икки аҥы арахсалларын курдук, омуктар эмиэ икки аҥы арахсыылара үөскээн тахсан иһэллэр. Икки аҥы арахсыы үөскээн улаатан, тэнийэн, кырыктанан бардаҕына дьон эйэлэһэллэрин суох оҥоруон сөбүттэн аны эрдэттэн сэрэнии эрэйиллэр. 

Олорор сир төрөөбүт сиргэ элбэхтик тэҥнэнэн хаалар. Оҕо төрөөбүт сирин олус улаханнык сөбүлүүрэ, сыаналыыра үөскүүр. Биир сиргэ олорор дьон икки ардыларыгар саамай улахан өстөһүүнү олохтоох диэн ааттанар сири былдьаһыы үөскэтэн таһаарара хаһан да уларыйбат. Икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан, ахсааннара эбиллэн икки кырдьаҕас омуктары икки аҥы үтүрүйэн, олорор, төрөөбүт сир диэн ааттанар сирдэриттэн үүрэн бардаҕына арахсыы кытаатан, кырыктанан барыан уонна сэриилэһиигэ тиийэн хаалара билигин да уларыйа илик.

Сахаларга үс ахсаан арахсыы, тэйсии бэлиэтэ буолар. Саҥа омук үөскээн тахсан үс аҥы барыыны үөскэттэҕинэ кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар өйдөспөт буолуу улаатан, арахсыы өссө ыараан, дириҥээн бардаҕына сэриилэһиигэ тиийэн хаалыан сөп.

Бу арахсыы дьайыытыттан үөскээн тахсар сэрии үс омук дьонун барыларын хаарыйар. Сэриигэ ханнык эрэ аймахтарын сүтэрбит дьон эйэлэһэр санаалара сүтэриттэн, симэлийэриттэн сэрии уһаатаҕына өссө кырыктанан барар. Онно эбии бары үөхсэн, хардары-таары абааһыларынан ааттастахтарына харса суох өлөрсүөхтэрин сөп.

Икки аҥы арахсыы маннык кытаатан, дириҥээн тахсарын олоҥхолорго кэпсэнэр абааһылар ынырык көрүҥнээхтэрэ, киһи курдук буолбатахтара быһаарар. Былыр-былыргыттан киһи буолбатахтары дьон өлөрөн идэһэ оҥостон суох оҥорбуттарын билигин, сайдыбыт, үөрэхтэммит аатыран билбэтэҕэ буола сылдьаллар.

Үс аҥы арахсыы биир тылы булунууну аһара уустугурдан сэриигэ тириэрдиэн сөп буоллаҕына, икки өрүтү үөскэтии эйэлэһии үөскүүр кыаҕын улаатыннарар. Икки өрүт икки ардыгар сөп түбэһии үһүс өрүтэ хаһан баҕарар саҥалыы үөскээн тахсыан сөп.

Икки өрүттэртэн хайалара эрэ аһара баһыйан сабырыйдаҕына уонна эйэлэһиини үөскэттэҕинэ сэрии тохтуон сөп. “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн өс хоһооно сахалар былыргы кэмнэргэ элбэх эйэлэһиини олохтообуттарын биллэрэр. Кыайбыттар киһилии санаалара улааттаҕына, атын өрүттэн ирдиир араас көрдөбүллэрин кыччатан биэрэн тэҥнэһиини олохтоон биэрдэхтэринэ, сөп түбэһиини үөскэттэхтэринэ эйэлэһии кэлэрэ табыллар.

Арахсыы кэҥээн, дириҥээн барыыта тус-туспа бөлөхтөрү үөскэтэр кыахтанар. Кыахтара кыра сиэмэх кыыллар холбоһон бөлөҕүнэн саба түһэн улахан да кыыллары сиэн кэбиһэллэрэ биллэр. 

Икки аҥы арахсыы улааттаҕына, өйдөспөттөрө дириҥээтэҕинэ бө-лөхтөһүү үөскээн тахсара эйэлээх буолууга кутталы үөскэтэр. Билигин Аан дойдуга баар дойдулар үс улахан бөлөхтөргө арахсаллар:

1. Тоталитарнай, диктаторскай салайыныыны тутуһар дойдулар.

2. Демократия үөрэҕин тутуһа сылдьар дойдулар.

3. Хайа да бөлөхтөргө кыттыспат дойдулар.

Дойдулар бу салайыныы уратыларыттан тутулуктаах улахан бөлөхтөрүн өйдөрүн-санааларын кылгастык ырытыахпыт:

1. Омук саҥа үөскээн сайдыыны ситиһэр кэмигэр биир киһи салайар, тоталитарнай былааһа ордук табыллар, күүһү-кыаҕы табан салайыыны үөскэтэринэн туһаны оҥороро улаатар. Сэбиэскэй былаас үөскүөҕүттэн ыла тоталитарнай, диктаторскай, биир партия салайар систематын үөскэппитэ уонна улахан хаалыылаах, “сухалаах” Россияны түргэнник сайыннарбыттара. Аан дойду иккис сэриитигэр улахан кыайыыны ситиһии кэнниттэн элбэх дойдулары бэйэлэригэр холбонон Варшавскай дуогабары олохтообуттара.

2. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһар дойдулар демократия үөрэҕин олохтоон туһаналлар. Кэмэ кэллэҕинэ салайар былааһы быыбардар көмөлөрүнэн уларыйан биэрэрин үөскэтэн сайдыыны ситиһиини түргэтэтэллэр уонна салайааччылар диктатуралара үөскүүрүн тохтотоллор. Бу дойдулар бары кэриэтэ кыттыһан, сэриилэрин холбоон НАТО диэн блогу оҥостон атыттартан көмүскэнэ сылдьаллар.

3. Аан дойду үгүс дойдулара хайа да бөлөххө кыттыспакка эрэ бэйэлэрин бэйэлэрэ салайынан олороллорун, хайаларын да диэки халыйан хаалан атыттары кытта сибээстэрин быспаттарын ордороллор. Ол барыта дьон үгүстэрин өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан эйэлээх суолу тутуһаллара улааппытыттан тутулуктанар.

Дойдулар тус-туспа арахсан бөлөхтөһүүлэрэ саҥа 21-с үйэҕэ атын көрүҥнэнэн салҕанан баран иһэр. Сэбиэскэй Сойуус үрэллэригэр үөскээбит кыра, кыаммат дойдулары барыларын Россия онно олохтоох нууччалары көмүскүүбүт, тылларын харыстыыбыт диэн ааттаан төрүт сирдэрин былдьаан ылаары ыгарыттан, куттууруттан НАТО-ҕа холбоһон, кыттыһан көмүскэнэ, быыһана сатыыллар. 

НАТО уонна Варшавскай дуогабар дойдулара иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн өр кэмҥэ утарыта турбуттара. Элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостон бэлэмнэммиттэрэ. Сэбиэскэй Сойуус 1991 сыллаахха үрэллиитэ Варшавскай дуогабар хааларыгар, ыһылларыгар тириэрдибитэ. Элбэх кыра кыахтаах, аҕыйах сэриилээх дойдулар үөскээннэр Россия ыгарыттан, төрүт сирдэрин былдьыы сатыырыттан харыстанан НАТО көмөтүгэр наадыйааччылар билигин даҕаны бааллар.

2022 сыллаахха СВО-ну саҕалааһын кэнниттэн тоталитарнай са-лайыныылаах дойдулар ханныктара биллэн таҕыста. Россияҕа көмө оҥорор кыахтаах Белоруссия эрэ баар эрээри, кыахтара кыратыттан туттунан сылдьаллар. Иран уонна Хотугу Корея сэрии сэбинэн көмөлөһөллөр. Бу сэрии сабыдыалыттан Финляндия уонна Швеция НАТО-га чилиэнинэн 2024 сыллаахха эбии киирбиттэрэ.

Өй-санаа икки өрүккэ арахсан сөбүлэспэт, биир тылы булуммат буолуулара аһара бардаҕына уонна күөртээн биэрээччи көһүннэҕинэ бөлөхтөһүү үөскээн, утарыта туруу улаатан тахсыан сөп.

Былыр-былыргыттан дьон олохторугар сэрииттэн ордук куһаҕан кэм суоҕун билинэллэр уонна “Сэрии эрэ буолбатын” диэн баҕара саныыллар. Бу үчүгэй, туһаны аҕалар баҕа санаа туоларын, олоххо киирэрин туһугар туох эмэ суолталааҕы, туһалааҕы оҥордоххо эрэ табыллар кэмэ кэлбитин дьон бары өйдүүр буоллулар.

Билигин дьон-аймах өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан сылдьар кэмигэр саҥа сэриини саҕалааһын диэн хайдах эрэ табыллыбат курдук өйдөбүллэнэр. Атын бэйэлэригэр туһалаах сылтахтары булунан сэриилэһиэхтэрин баҕалаахтар син-биир бааллар.

Украинаҕа СВО-ну ыытыыны Россия дьонун үгүстэрэ сөбүлээбиттэрин туһунан этэллэр. Бу сэрии саҕаланыытыгар дьон элбэхтэрэ биллэрдик утарыласпатахтарын маннык быһаарыахха сөп:

а. Россияны баһылыыр омук улуутумсуйуута, атыттартан ордук сананыыта аһара улаатыыта. Бу 21-с үйэҕэ үөскээбит дьон бөлөхтөрө оҥорор быһыыларын “рашизм” диэн ааттыыр буоллулар.

б. Салайар былаас этиилэрин утарсар дьону уголовнай буруйдаан хаайыы элбээбитэ уонна срогун уһатан биэрбиттэрэ буолар.

в. Цифровой форматтаах телевизэри туһаҕа киллэрии уонна бэчээт үлэлэрин салайар былаас аҥардастыы бас билиитэ.

г. Дьоҥҥо барыларыгар коронавирус ыарыытыттан көмүскүүр прививканы үлэлэригэр ыган-хаайан оҥорбуттара. 

Россияҕа атыттарга биллэрбэккэ кистии сылдьар улуутумсуйуулара, биһиги “олус үчүгэйбит” диэн санаалара аһара улаатан “улуу” буолууга тиийбититтэн биллэн тахсар. Бу аһара барбыт санаа дьайыытын туһанан сайдыылаах Европа дойдуларын тутуһан сайдыыны ситиһэр кыахтаммыт Украинаны баһылыы сатааһын салҕана турар. 

Сайдыыны ситиспит дьон саҥа сэрии буоларын тохтото, эйэлэһиини үөскэтэ сатаан баран, сэриитимсийбиттэри кыайан тохтоппотторун билинэннэр, аны улахан сэриини кыаттарыы эрэ тохтотуо диэн санааҕа киирэн сылдьаллар. Бары көмөлөһөн саҥа сэрии сэптэринэн хааччыйыыны саҕалаабыттара. Бу кэмҥэ сайдан иһии таһымыгар тиийбит Украина саҥалыы үөскээбит кырдьаҕас норуота кыайыы иһин дьулуһара ахсааннара аҕыйаҕыттан уустугурар. 

АХШ саҥа президенинэн талыллыбыт Д.Трамп бу сэрииттэн үөскээбит балаһыанньа иккис, эйэни үөскэтэр аналлаах өрүтүн булан Россия уонна Украина икки ардыларыгар сөбүлэһиини үөскэтэн сэриини тохтотон, эйэлэһиини олоххо киллэриигэ турунан сылдьар.

Киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэллэриттэн тутулуктанан дьон икки аҥы арахсыылара хаһан баҕарар үөскээн тахсан иһэр. (1,84).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.