Саҥа олоҕу тута сатааһын содула

Россияҕа Улуу Өктөөп өрө туруута баттана сылдьыбыт дьадаҥылар, үлэһиттэр, саллааттар саа-сэп күүһүнэн салайар былааһы ылан кыайыыларыгар тириэрдэн улахан дойдулар бөлөхтөрүн, Варшавскай дуогабары үөскэппитэ, 74 сыл буолан баран экономикалара таҥнары барыытыттан, үлэни-хамнаһы кыайан салайбатахтарыттан үрэллэн, ыһыллыбыттара. Бу дойдулар салайар былаастара улаханнык уларый-быта, ырыынак сокуоннарын киллэрэ сатааһын саҕаламмыта. 

Салайар былаас улахан репрессийэлэри туһаныытын кэнниттэн ордон хаалбыт орто баайыылаах үлэһиттэр, дьадаҥылар оҕолоро үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэккэлэр, салайбаккалар сэбиэскэй былаас эстибитэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр баай куһаҕан, дьадаҥы, үлэһит “үчүгэй” диэн хайҕана сылдьыбыттара, билигин ырыынак кэмигэр уларыйан, таҥнары эргийэн, дьадаҥы куһаҕаҥҥа, онтон баайдар “үчүгэйгэ” кубулуйан сылдьаллар. Саҥа салайар былаас дьон байыыны ситиһэ сатыыр баҕа санааларын толорон биэрэн ырыынак сыһыаннарын олоххо киллэрэн үлэ-хамнас урукку кэмнээҕэр сайдан эрэр.

Олохпутугар буолан ааспыт бу уларыйыы өйбүтүн-санаабытын эмиэ төрдүттэн уларытыахтааҕын өйдөөбүппүт да иһин, олоххо киириитигэр утарсыылар тахса тураллар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, учууталлар оччотооҕу, хаалыылаах өйдөрүн-санааларын билигин даҕаны эдэрдэргэ киэҥник тарҕата сылдьаллар. Ырыынак сыһыаннара барылара харчынан ааҕыллан кэмнэнэллэринэн, туох баар барыта туһааннаах кэмигэр сыаната быһыллан олоххо киириэхтээҕин кырдьаҕастар, бочуоттаахтар утарса сатыыллар, урукку кэм бэлэмигэр, босхоҕо үөрэммиттэрэ тарда сылдьарынан умнубаттар.

Бу кэмҥэ ырыынак кэлэн Россияҕа өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ саҥалыы сайдан эрэллэр, сэбиэскэй былаас өйгө-санааҕа оҥорбут токурутууларын көннөрүү үлэлэрэ сыыйа-баайа олоххо киирэн иһиэхтэрэ этэ. Чааһынай бас билии бары көрүҥнэрэ харыстанар, сайдар кыахтаннылар. Дьон баайы-малы булунаары, олохторун тупсараары үөрэҕи, үлэни-хамнаһы өрө тутуулара, сайыннарыылара олоххо киирэн иһэригэр туһалыыр усулуобуйалар баар буолан иһэллэр.

Өй-санаа сайдыыта үгэстэри үөскэтэринэн олус уһун кэми ылар. Манна биллэр холобурунан үчүгэй киһи Христос таҥара биллибитин, тарҕаммытын кэнниттэн дьон 300 сыл буолан баран биирдэ билиммиттэрэ, олоххо киллэрэн туһанар кыахтаммыттара буолуон сөп. Кытай үөрэхтээҕэ Конфуций дьону кытта сыһыаннаһыы туһунан үөрэҕин билигин саҥа үөрэтэ, сыаналыы сылдьаллар.

Улуу Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн кыайан-хотон былааһы ылбыт бассабыыктар бары таҥара үөрэхтэрин билиммэттэрин биллэр-биттэрэ, дьон олоҕуттан туораппытынан барбыттара. Россияҕа өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууну ааспыт үйэ 30-с сылларыгар колхозтары тэрийии, коллективизацияны тарҕатыы кэмигэр, материа-листар, атеистар уонна коммунистар биир улахан ситиһиилэринэн аахпыттара. Бүтүн Советскай Союз үрдүнэн биир да үлэлиир таҥара дьиэтин хаалларбатахтара, таҥара үлэһиттэрин барыларын кэриэтэ көскө ыыппыттара, лааҕырдарга хаайбыттара, репрессийэлээбиттэрэ.

Былыргы, хаалбыт олоҕу алдьатабыт, саҥа олоҕу тутабыт, айыыны оҥоробут диэн сыыһа санааларыттан “айыы үчүгэй” диэн өйдөбүлү тутуһаннар, дьону саҥаны айыыга, айыыны оҥорууга ыҥырбыттарын таһынан ыкпыттара, түүрбүттэрэ, албын, хаһан да кэлбэт “коммунизмы” тута охсоору тиэтэппиттэрэ. Тыа сирин үлэһиттэрин үгүстэрин үүрэн-хаайан аҕалан холкуостарга түмэн күүскэ үлэлэппиттэрэ.

Дьадаҥылар былааһы ылыыларыттан “Дьадаҥы буолуу үчүгэй” диэн ааттаабыттара, бары баайдар куһаҕан аатырбыттара, баайдарын-малларын былдьаан ылан үллэстибиттэрэ. Бэйэлэрэ дьадаҥы, намыһах өйдөөх-санаалаах эрээри, ону-маны оҥоруон баҕалаах эдэрдэри киһир-гэтэн, дэбдэтэн баай-талым олоҕу бэйэҕит оҥостуоххут диэн албыннаан баар таҥара дьиэлэрин барыларын алдьаттарбыттара, колокуон-ньаларын үрэйтэрбиттэрэ, дьон туһана сылдьыбыт олох былыргы үгэстэрин барыларын куһаҕанынан ааттаан хаалларбыттара, бэйэлэригэр туһалаах саҥа үгэстэри үөскэтэн киллэртии сатаабыттара. 

Эргэ олоҕу туоратыы, уруккуну ыһыы, үрэйии үлэтин сэбиэскэй былаас саҥаны оҥоробут, саҥа олоҕу тутабыт, “айыыны оҥорорбут үчүгэй” диэн сыыһа үөрэҕи тутуһан саҕалаабыта. Сэбиэскэй кэмнээҕи суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, онтон туора туран хаалбатахтара, бастакы күөҥҥэ испиттэрэ, “айыы үчүгэй” диэн ааттаан араас туһалаах да, туһата да суох өйү-санааны дьоҥҥо уган биэрэллэрэ элбээбитэ. 

Биһиги саҥаны суруйабыт, айабыт, үчүгэйбит, “айыы үчүгэй”, онтон куһаҕан санаабытын, быһыыбытын туспа тылынан, айыы диэнтэн уларытан “аньыы” диэн куһаҕаннык ааттыаҕыҥ диэбиттэрэ уонна былаастарынан туһанан ону сыыйа ситиһэ, олоххо киллэрэ сатаабыттара. Репрессия тохтообутун кэнниттэн П.А.Ойуунускай үлэлэрин бэчээттээн таһаарыыга, бу “аньыы” диэн тылы аан бастаан сурукка киллэрэн туһаммыттара. (1,75).

Саха тылын, өйүн-санаатын эрдэ үөрэппиттэр, кинилэри кытта сөбүлэспэттэр элбэхтэр эрээри, тыл үөрэхтээхтэригэр, учуонайдарга, салайааччыларга быһаччы балыттаран, буккуллан сылдьалларыттан кыайан утары этэн көмүскэнии кыаллыбатаҕа. Репрессия күүһүн туһаммыттарыттан, бу сыыһаны быһааран биэрии өр кэмҥэ кыаллыбакка сылдьыбыта. Арай саха тылын түмэр тылдьыттарга киирбит айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн; үчүгэйин уонна куһаҕанын иҥэринэн сылдьарын кыайан уларыппатахтара, 2008 сыл-лаахха бэчээттэнэн тахсыбыт саҥа тылдьыкка айыы диэн тыл икки, утарыта өйдөбүллээҕин бэлиэтээн суруйбуттара. Билигин кыра да буоллар демократия туома баарыттан мин кинилэр элбэх сыыһалара сэти үөскэтэн эрэллэрин булан бар дьоммор тириэрдэр кыахтанным.

“Перестройка” уларыта тутуутун, урукку капитализм олоҕор төн-нүүнү, саҥаны айыы диэн сыыһа санааларыттан уонна коммунистар батталларыттан быыһаммыт үөрүүгэ балыттаран, эдэрдэри айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорууга үөрэтии, онно ыҥырыы билигин да салҕанан баран иһэрэ өй-санаа сайдыыта, тупсуута бытаанын биллэрэр. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы нуучча тылын учууталлара, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ бары билигин даҕаны урукку онну-ларыгар үлэлии сылдьаллар, оҕолору уруккуларын курдук “айыыны элбэхтик оҥор”, “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтэллэрин тохтото, хааллара иликтэрэ өй-санаа уларыйарын тохтотууга туһалыыр.

“Айыыны оҥор” диэн оҕону сыыһа үөрэтии бэйэтэ да улаата охсон саҥаны, айыыны оҥоро охсуон олуһун баҕарар сайдан иһэр өйдөөх-са-наалаах эдэр киһини аһара тиэтэтэн, ыксатан, сыыһа-халты тутуннаран куһаҕаны оҥорууну элбэтэригэр тириэрдии буолар. Эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара кэлин кэмҥэ элбээн иһэрин билиммэтэҕэ буола, атыттарга балыйа сатыы сылдьаллар.

Сэбиэскэй кэмнээҕи салайааччылар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ бэчээт үлэтигэр быһаччы сыһыаннаахтарынан элбэхтик саҥаралла-рынан уонна суруйалларынан эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээһи-нигэр бэйэлэрэ буруйдаахтарын сабынаарылар, аҥардастыы полиция үлэһиттэрэ эрэ буруйдаахтар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕата сатыыл-лар. Онтубут баара полиция да үлэһиттэрэ, бу кэмнээҕи оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы өттүгэр халыйбытын содулугар оҕустараннар, бэйэлэрэ эмиэ сыыһа-халты туттуналлара, бэйэмсэхтэрэ улааппыта, тулуурдара, туттунар күүстэрэ аҕыйаҕа син-биир биллэн тахсан иһэр.

Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбээһиниттэн салайар былаас өттүттэн бэрээдэги көннөрүү үлэтигэр ылсыһыы кытааппыта аһара баран эрэр. Полиция үлэһиттэрин ахсааннара эбиллэ турарын таһынан, араас сокуоннар элбээн уонна кытаатан иһэллэр. Суолунан сылдьыы быраабылаларын кытаатыннарыы, ыстарааптары лаппа улаатыннарыы суоппардар бэрээдэктэрэ тупсан иһэ-ригэр тириэрдэрэ биллибитэ, кытаанах сокуоннары киллэрэ сатааччылары  санааларын көтөҕөн өссө элбэтэн биэрэллэр. 

Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан суруллубут, ылыныллыбыт бэрээдэги тутуһа үөрэнэрэ олус уһун кэми ыларынан, туһаны аҕалар үөрэх кыратык ыгааһыннаах, ол аата күүс дьайыытэ эбилиннэҕинэ, туһата улаатарын билинэн олоххо киллэрэн иһиэххэ сөп. Ыстараап улаатыыта бэрээдэги тутуһуу кытаатарыгар кырдьык тириэрдэр. Бэрээдэги кытаатыннарыы дьайыыта улахан туһалааҕын да иһин, аны манабыл, кэтэбил аһара барбатын туһугар норуот өттүттэн хонтуруолу оҥоруу тэриллэрэ туһалыа этэ. 

Билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэриттэн, төрөппүттэр оҕолоро, сиэннэрэ онно түбэһэллэриттэн син санааргыыр, тоҕо маннык балаһыанньа үөскээтэ диэн ырыта сатыыллара элбээн иһэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн сахалыы Кут-сүр үөрэҕин туһанан аһара атаахтаппакка, маанылаабакка иитии, киһи буолууга үөрэтии, этин-сиинин эрчийэ сылдьыы өйө-санаата туруктанарын, тулуура улаатарын үөскэтэрин туһаныы эрэйиллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону төрөөтөр эрэ “үчүгэй киһи” буоларын курдук сыыһа этэллэриттэн, кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии, өйүн-санаатын сайыннарыы, киһи быһыылаах буолууга үөрэтии суоҕа, онтон билигин, “айыы үөрэҕин” дьайыытыттан сыыһа хайысханан баран иһэриттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбиирин билбэтэҕэ буолуу куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Айылҕаттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй буола улаатыахтаах, куруук баар ийэтин көрүүтүнэн-истиитинэн иитиллэр, кини курдук өйү-санааны баһылыахтаах кыыс оҕолор ыар буруйу оҥорорго тиийиилэрэ оҕону иитии-үөрэтии хайысхата улахан сыыһатын дакаастыыр.  

Былыр-былыргыттан сахалар үөрэхтэрэ оҕону үөрэтиигэ аналлаах “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэрин умнубатахпытына, олохпутугар туһаннахпытына эрэ олох табыллар. Эдэр, саҥа улаатан иһэр оҕону “айыыны оҥор” диэн үөрэтии улахан сыыһатын сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ этэрин мин быһааран киэҥ бэчээккэ таһаара сатыыбын. Бу үлэҕэ “Саха сирэ”, “Туймаада” хаһыаттар уонна “Чолбон” сурунаал туһалаах ыстатыйалары бэчээттии сылдьыбыттара. Билигин Сахалыы Википедийэ уонна Викитека үлэлээннэр интернеккэ быһалыы таһаараллара ордук туһаны оҥорор.

Өй-санаа үөрэҕин умнууттан, хаалларан кэбиһииттэн дьон куһаҕан санааларыттан ыраастамматтарыттан, этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны кытта умнубаттарыттан, үчүгэй санаалара суоҕуттан эбэтэр аҕыйаҕыттан куһаҕан быһыылары оҥорооччулар аҕыйаабакка элбээн иһэллэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин олох ханнык баҕарар кэмигэр дьон тутуһа сылдьыахтара этэ. Хайа да өттүгэр аһара барыы табыллыбат, халыйыыны, аҥар өттүгэр аһара барыыны үөскэтэр. Элбэх маныыр, көрөр-истэр полиция үлэһиттэрдээх, улахан армиялаах дойду сайдар кыаҕа аҕыйыырын таһынан, араас репрессийэлэр саҕаланалларыгар олук ууруллар. Элбэх ахсааннаах кэтиир-маныыр үлэһиттэр үлэлэрин түмүгүн, туһалааҕын көрдөрөөрүлэр олус кыһанан көрдөөн, аҥар өттүгэр аһара барыылары оҥорор кыахтаналлар. Ол аата элбэх буруйдаахтары бэйэ-лэрэ көрдөөн, ирдээн булуохтарын да сөп. Биһиги олохпутугар оннук быһыылар буолан ааспыттара. Ф.Э.Дзержинскэй биир: “Буруйа суох киһи диэн суох, биһиги куһаҕаннык үлэлиибит” диэн үйэлэргэ умнуллубат, кынаттаах этиитигэр эмиэ тиийэн хаалыахпытын сөп.

Билигин Россия салайар эргимтэтигэр былаас дьарыйар күүһэ кытааттаҕына, бэрээдэк түргэнник тупсуоҕа диэн быһаччы быһаарыылар киирэн эрэллэр. Арыгы иһэн баран массыынаны ыытан буруйу оҥорооччулары дьарыйыы, хаайыы кытаатан иһэр. Киһи арыгы иһэн, итирэн баран буруйу оҥоруута барыта кэриэтэ кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн быһаччы тутулуктааҕын сахалар өй-санаа, Кут-сүр үөрэхтэрэ этэрин төрөппүттэр билэллэрэ, оҕону иитиигэ туһаналлара эбитэ буоллар, эдэрдэр кыра эрдэхтэриттэн бэрээдэги тутуһарга, кэспэккэ, таһынан барбакка үөрэнэн улаатыа этилэр. (2,63).

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибит, айыыны оҥорума диэн үөрэҕи билэр эдэр киһи итирдэҕинэ даҕаны ханнык да киһи быһыытыгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары оҥорбот киһи буола улаатарын уонна олоҕун устата ону тутуһа сылдьарын билиэххэ сөп буолла. Бу үөрэҕи бары төрөппүттэр тутустахтарына эрэллээх, үлэни-хамнаһы кыайар, бары баҕа санааларын толорор кыахтаах кэлэр көлүөнэлэниэ, аймахтара элбээн сайдыыны ситиһиэ этилэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи буолууга иитэн, көрсүө, сэмэй майгыга, үлэҕэ үөрэттэххэ, олоҕор сыыһа-халты туттунара аҕыйыырыттан элбэх туһалаах дьыалалары оҥорор кыахтанар.

Омук сайдан иһиитэ тыл үөрэҕиттэн буолбакка, кэлэр көлүөнэлэр, ол аата оҕолор туруктаах өйдөнөн-санааланан үлэлии үөрэнэн, үлэни-хамнаһы кыайалларыттан эрэ кэлэр. (3,5).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Тимофеев, Михаил Елисеевич. Билэр дьонум: ахтыылар, кэпсээннэр. – Дьокуускай: Бичик, 2007. – 128 с.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с.

3. Каженкин И,И. Өй-уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.