Кэлэр көлүөнэлэри ыал үөскэтэр

Аныгы үйэҕэ эдэрдэр атаахтык иитиллэн, үөрэтиллэн улааталлара элбээн хаалан уонна сэбиэскэй былаас кэмигэр ыал буолуу үгэстэрин суох оҥороннор эдэр ыаллар арахсыылара үксээн иһэрин тэҥэ, төрөтөр оҕолорун атаахтатан кэбиһэллэриттэн өйдөрө-санаалара туруга суох буолара элбээтэ.

Билигин саҥа холбоспут ыаллар аҥардарын курдуктара сотору кэминэн арахсалларын туһунан бары билэллэр. Эдэрдэр солумсах санаалара улаатан хаалыытыттан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэллэрэ эбиллэн ыаллар арахсыылара үксээтэ. “Айыы үөрэҕэ” диэн секта эдэрдэр айыыны оҥорор санааларын аһара ыытан бары солуну, атыны көрдүү, боруобалыы сатыылларын үксэтэрэ ыал олоҕун алдьатара элбээн иһэр.

Ыал буолуу сүрүн анала диэн оҕо төрөтүүтэ буолар. Эр киһи уонна дьахтар оҕо төрөтөөрү, саҥа киһини үөскэтээри, олохторун салҕаары сөбүлэһии оҥостоннор ыал буолаллар. Бу оҕо хайдах быһыылаах, майгылаах буолан төрүүрэ сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылыыттан улахан тутулуктааҕын умнаннар, күүлэйдии  сылдьан оҕо оҥоттороллоро элбээһинэ үчүгэйгэ тириэрдибэт. Араас сайдыыта суох буор куттаахтар, элбэх уу-хаар саҥалаахтар дьахтарга урутаан түһүнэллэриттэн куһаҕан хаачыстыбалаах оҕолор төрүүллэр. Ыал буолуу үгэстэрин туһаныы оҕо талыллыбыт  хаачыстыбалаах буоларын быһаарар аналлаах. 

Кыыс оҕо ыалы тэрийэригэр ыраас кыыһынан буоларын ыал буолуу үгэстэрэ ирдииллэр. Кыыс аатыгар анаан-минээн –куо диэн эбиискэни туһанан ырааһын чуолкайдаан бэлиэтииллэр. Ыраас кыыс оҕо эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕотугар тириэрдэринэн быһаарыллан олоххо киирэн сылдьар.

Ыалы тэрийиигэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһууну аҕа уустарын баһылыктара кытаанахтык ирдииллэрэ эрэйиллэр. Аҕа ууһун баһылыга аймахтара сайдан, тупсан, үлэни кыайан иһиилэригэр ылар улахан оруола, бу үгэстэри тутуһууттан быһаччы тутулуктаах.

Быстар дьадаҥылар салайар былааһы ыланнар туораппыт ыал буолуу үгэстэригэр киирсэр энньэни уонна халыымы эдэрдэр ыалы тэрийэллэригэр туһаныы ирдэнэр көрдөбүл буолар кэмэ кэллэ. Аныгы кыыс ыалы тэрийэригэр аналлаах баайын эрдэттэн мунньунан энньэтин бэлэмнэнэрэ, бу ырыынак кэмигэр кыаллар кыахтанна. 

Уол оҕото ыалы тэрийэригэр быстар дьадаҥы буолбакка аналлаах баайдаах, кыыс оҕо энньэтин саҕа халыымы киллэрэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолара табыллар. Сөптөөх баайдарын холбоон ыалы тэрийбит дьон сонно арахса сатыыллара тохтуур кыахтанар. 

Ыал буолууга эр киһини таба талан ылыыга туттуллар аналлаах таптал диэн тылы үөскэтэн туһаналлар. Таба тал – таптал диэн тыл суолтата итинник быһаарыллар. Билигин бу тылы көҥүллэринэн барбыт дьахталлар имэҥнэрэ аһара баран улааппытын кистииргэ анаан туһана сылдьаллара сыыһаны, халыйыыны үөскэтэр.

Оҕону төрөтүүгэ дьон бэйэлэрин туһалаах хаачыстыбалара диэн баарын билигин умнан кэбистилэр. Аймахтар сайдалларын, тупсалларын туһугар ыал буолааччылар төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэн икки өрүттэнэн хаалар хаачыстыбаларын билинэллэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар:

1. Туһалаах хаачыстыбалар.

2. Куһаҕан, буортулаах хаачыстыбалар.

Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр туһалаах да, куһаҕан да хаачыстыбалара удьуордаан уонна утумнаан оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр салгыы бэриллэн иһэллэрин билэллэрэ уонна аҕыйатан, кыччатан биэрэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэллэ.

Оҕону төрөтүүгэ эр киһи саамай туһалаах хаачыстыбатынан буор кутун сайдыылааҕа уонна бу буор кутун оҕолоругар биэрэн иһэрэ буолар. Буор кут диэн хас да көлүөнэ дьон олохторун устата элбэхтик үлэлииртэн, хамсаныылары оҥорортон, нэмин билэн туттунууттан үөскүүр өй-санаа, быччыҥнары хамсатар кыах ааттанар.

Сахалар бу үлэни оҥорууга улахан туһалаах уратыны үөрэтэн, билэн ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар. Сайдыылаах буор куттаах эр киһи оҕото, кэлэр көлүөнэлэрэ кини буор кутун ылынаннар үлэҕэ тупсарыылары, сайдыыны киллэрэр кыахтаналлар.

Куһаҕан, буортулаах хаачыстыбалаах эр дьону эрдэттэн билэн туоратыыны ыал буолуу үгэстэрин туһанан оҥоруу ордук табыллар. Олоххо улахан уопутурбут төрөппүттэр кыыстарыгар эр киһини талан ылыыга көмөлөһөн ыйан биэрэллэрэ табыллар. Кыыс оҕо эр киһини ыал буолуон инниттэн таба талан ылар кыахтанара аймахтар, аҕа уустара сайдан, тупсан иһэллэрин үөскэтэр.

Оҕо ыалга саҥа киһи буолан олохторугар, өйдөрүгэр-санааларыгар үһүс өрүтү үөскэтэн таһаарара демократия тутулугун олоххо киллэрэн сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһиигэ туһаныы буолар.

Эдэрдэр солумсах буолуулара улаатан хаалан ыал олоҕун таба сыаналаабат буола сылдьаллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн со-лун диэн солумсах буолуу үөскүүрүн тохтотор, биллэрэр тылы суох оҥорон эдэрдэр солумсах буолууларын улаатыннараллар. "Сонун” диэн сахаларга суох тылы буланнар солун диэни солбуйан, кистээн, суох оҥорон кэбиспиттэрэ, солумсах буолуу суох буолбутун курдук албыны үөскэтэн, бары солумсахтара улаатан хаалла.

Албын билиннэҕинэ, арылыннаҕына дьон албыҥҥа түбэһэ, киирэн биэрэ сылдьыбыттарыттан саатан, кыбыстан туһаммат буолуулара үөскээһиниттэн, сыыйа хаалан барыытыгар тириэрдэллэр. Бу албын арылларын “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно уларыйыы кэлэрин биллэрэрэ үөскэтэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэйинэн” ааҕыллар этилэр, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. Бу былаас эстибитин кэннэ дьадаҥы “үчүгэй” диэн этии куһаҕана арыллан, аны хаалбыта, билигин баайдар үчүгэй буолан сылдьаллар. Дьон бары байыыны ситиһэ сатаан үлэни кыайа-хото үлэлииллэриттэн омук сайдыыны ситиһэрэ кыаллар кэмэ кэллэ. 

Өй-санаа үөрэҕэр бу үөскээн олоххо киирбит тосту уларыйыыны араас үөрэхтээхтэр, учуонайдар диэн ааттанааччылар билбэт буола сылдьаллара улахан хомолтолоох. Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бу үөрэхтээхтэри, сэбиэскэй былаас ордубут тобохторун аны итэҕэйбэт буоллахтарына, араас албыннарыттан босхолоннохторуна эрэ, олоххо таба суолу тутуһар кыахтаналлар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатаабыт солун диэн тылларын урукку оннугар киллэрдэхтэринэ эрэ саха дьоно солумсах буолуулара аҕыйыыра үөскээн өйдөрө-санаалара көнөн сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. (1,29).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.