Таатта улууһа

right|200px|Таатта улууһугар киирэргэ баар олоҥхоһут
**Таатта** диэн Саха Сирин улууһа. Административнай киинэ — Ытык-Күөл.  Кулун тутар 25 күн 1930 сылтан төрүттэммитэ. Сирин иэнэ 19,0 〖км〗^(2  ). Киһитин ахсаана 16,3 тыһ. киһи(2016). Киһи ортоку олорор сааһа 30 саас. Таатта улууһа саамай тапталлаах уонна ытык сирим. Бу дойду кэрэ айылҕалаах сир, урут-уруккаттан олоҥхоһуттарынан, уус дьоннорунан биллэрэ.

## Демография

500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

## Администрацияларынан араарыы

Билэ: Таатта.PNG|300px|thumb|right|Таатта улууһа|
poly 175 268 175 249 194 264 207 282 197 276 166 287 153 287 152 277 162 277 165 268 Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 132 299 206 386 162 344 200 399 166 374 151 374 111 325 Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
poly 192 314 217 272 270 317 232 340 Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 194 20 212 25 205 119 140 129 101 124 128 79 141 79 173 57 Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 92 69 96 128 135 200 81 213 57 243 34 219 48 95 Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 137 235 171 235 171 262 162 262 162 273 146 273 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 142 289 165 289 197 279 205 287 183 306 177 339 150 319 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 120 212 137 263 58 276 58 247 Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 90 314 103 314 154 395 114 395 90 378 78 348 Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 190 329 234 347 276 329 305 353 381 329 408 419 363 435 402 467 329 513 247 412 205 406 216 378 182 358 Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 60 281 87 281 106 272 128 272 119 309 81 309 Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 204 134 215 233 192 238 156 217 149 198 122 149 Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 228 222 338 242 376 312 302 342 218 259 Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 82 26 185 19 142 75 123 61 114 74 88 63 71 71 Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 153 378 166 378 179 391 187 391 197 408 178 408 168 396 158 393 Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
rect 4 5 34 181 Уус-Алдан улууһа
rect 222 5 427 210 Томпо улууһа
rect 4 420 240 533 Чурапчы улууһа
rect 300 516 427 538 Уус-Маайа улууһа


## Устуоруйата

Таатта, Нохуу,  Баайаҕа үрэхтэри, Амма, Алдан өрүстэри баһылааһынтан, территорията быһаарыллан тэриллибит. Сыыйа Таатта сиригэр боотур уустар, баайаҕантайдар, игидэйдэр кэлэн олохсуйбуттар. Олохтоохтор «аҕа ууһа» уонна «ийэ ууһа», баайдар-дьадаҥылар диэн арахсан олорбуттар. Таатта дьоно урут-уруккуттан тимир, мас уустарынан биллэллэрэ. Ол курдук Уус Килэпиир, Уус Кылачыыс, Уус Никииппэр, Уус Торопуун, Уус Уоһук уонна да атыттар.

1630 сыллаахха Алданҥа нуучча бастакы сир арыйааччылара баар буолбуттар. 17-с үйэҕэ Таатта сиригэр дьаһааҕы хомуйуу айдаана суох ааспыта. Бас билии сыһыанын толоруу быраап ирдэбилигэр тирэҕирбитэ. Ити кэмҥэ атыы-тутуу сыһыана сайдыбыта, нүөлсүтүүлээх сир оҥоруутугар олохтоох дьону үөрэппиттэрэ, сиринэн уонна өрүһүнэн сырыы аһыллыбыта. Таатта территориятынан саҥа сири арыйааччылар, научнай чинчийээччилэр Д. Копылов, С. Дежнёв уонна Камчатскай экспедиция чинчийээччилэрэ Г. Майдель, И. Черский, В. Беринг ааспыттара.

18-с үйэҕэ Таатта улууһугар православие киэҥник тарҕанан, норуот олоҕор-дьаһаҕар дириҥник киирбитэ. Элбэх часовня, таҥара дьиэтэ тутуллубута. Билигин ол таҥара дьиэлэриттэн Чөркөөх уонна Чычымах диэн дэриэбинэлэргэ ордон хаалбыттар. 

1912 сыл ахсынньы ый 8 күнүгэр Дьокуускай уобалаһынааҕы управление 416-с нүөмэрдээх быhаарыытынан 1913 сыл тохсунньу ый бастакы күнүттэн Боотуруускай улууhу Таатта уонна Боотурускай диэн 12-лии нэһилиэктээх улуустарга араарбыттар. Губернатор бирикээhинэн 1913 сыл тохсунньу ыйын 2-с күнүттэн улуус аҕа баhылыгынан И. Е. Кулаковскай - Оонньуулаах Уйбаан анаммыта. Улуус киининэн Чөркөөх нэhилиэгэ буолбута. ЯЦИК дэкириэтигэр олоҕуран 1930 сыл кулун тутар 25 күнүттэн Ытык-Күөл кииннээх Таатта оройуона тэриллибитэ. 1960 сыл олунньу бастакы күнүттэн Таатта уонна Чурапчы оройуона холбоһуллан саҥа Алексеевскай оройуон үөскээбитэ. 1965 сыл тохсунньу 27 күнүттэн икки оройуону төттөрү араарбыттара, Таатта оройуонун аатын Алексеевскай оройуон диэҥҥэ уларыппыттара.

РСФСР Президиумун Верховнай Сэбиэтин укааhынан 1990 сыл атырдьах ыйын алтыс күнүттэн урукку бэйэтин аатыгар уларыйан Таатта оройуона буолбута.

## Экономиката
Улуус экономикатыгар сүрүн оруолу сылгы-сүөһү ииттии, үүт-эт астааһын ылар. Оҕуруот аһа, хортуоска, бурдук үүннэрэллэр. Улууска коллективнай тэрилтэлэр, агрофирмалар, бааhынай хаһаайыстыбалар, олохтоох бородууксуйаны оҥорор тэрилтэлэр бааллар.

Уопсай тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сир 86.2 га, итинтэн от оттуур сирэ 47,6% ылар, мэччирэҥ сир 44,4% ылар, бааhына 4,3% ылар, оhорбо 3,7% сири ылар. Бааhыналар нэhилиэктэринэн арахсаллар.
Таатта улууhугар таас чох хостуур сир баар. 1963 сылтан И.В.Николаев салайыытынан Харбалаах диэн агро-бөhүөлэк тутуута саҕаламмыта. 1967 сылтан саҕалаан таас чох хостоон улууhу уонна аттынааҕы улуустары таас чоҕунан хааччыйар. Сылга хостонор чоҕо 85-90 тыh.т.

Бала5ан ыйын 12 күнүгэр 2014 сылга СПК «Таатта» үүтү уларытан таhаарарга саҥа аныгы комбинат арыллыыта буолбута. Бырайыак уопсай сыаната 246 мөл.солкуобайы ылбыт.
Биир сыл буолан баран улуус киинигэр төрдүс көлүөнэ (4G) мобильнай интернет холбонуллубута. 
2016 сыл сайыныгар Таатта улууһа 100 сааһа туоларынан сибээстээн, улуус ыһыаҕар оптоволоконнай ситим киллэриллибитэ 
Улууска көмө эйгэтэ сайдан иһэр. 3 сыл устата хас даҕаны аныгы сынньалаҥ эргиэн киинэ арыллыбыта: ТЦ «Алдаана», ТЦ «Махтал»,ТЦ «Таатта маркет», ТЦ «Экономь» уо.д.а. Өссө да эргиэн-тутуу  өттүнэн сайда турар.

## Үөрэҕирии

## Таатта улууһун биллиилээх дьоно
:   Суорун Омоллоон (Сивцев Дмитрий Кононович) (1906—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, саха норуодунай суруйааччыта.
: 10px10px10px Петров Дмитрий Ананьевич (1921—1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьан толору кавалера.
: Неустроев Николай Денисович (1895—1929) — саха литературатын төрүттэспит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.
:  Егорова Анна Ивановна (1915—1995) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
: Эртюков Иннокентий Илларионович (1916—1991) — поэт, тылбаасчыт.
: Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич (1944 төр.) — биллиилээх асчыт, «Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара.
:Андросов Данил (2005 төр.) - Чэпчэки атлетикаҕа орто саастаах оҕолордорго элбэх төгүллээх чөмпүйүөнэ. Мординов аатынан лицей 9 кылаас үөрэнээччитэ. Таатта улууһугар саамай түргэн киһи.
:Мандар Уус (1945)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Таттинский улус 
* naslegy.ru: Таатта улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru: Таттинский улус

## Өссө маны көр
* Таатта улууһугар туризм сайдар кэскилэ.