Тылга тииһии

Ычаны улаханнык кыччатар, кыаратар быһыынан “Тылга тииһии” буолар. Үлэни оҥорууну баһылаабыт сахалар элбэхтик туһата суоҕу саҥарыыны, буолар-буолбаты кэпсии сылдьары сөбүлээбэттэр.

“Бардырҕаччы саҥалаах” диэн мээнэ ону-маны, өйүгэр туох көтөн түспүтүн саҥара сылдьар киһини этэллэр. Маннык саҥара сылдьар киһи атын дьону кытта сыһыана ыараан, уустугуран тахсар. Дьон бэйэлэрин тустарынан үчүгэйи этэр киһини ордук сөбүлүүллэрэ, сыаналыыллара биллэр суол буолар.

Киһи олоҕор “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһоонун тутуһа сылдьара эрэйиллэр. Аҥардастыы үчүгэйи эрэ истэ сылдьыы, хайҕааһын уонна арбааһын киһи өйө-санаата үчүгэй диэки аһара халыйыытын үөскэтиэн сөбө куһаҕан диэн суох буолбутун курдук сымыйаҕа тириэрдэриттэн, аны сэрэнии эрэйиллэр.

Киһи оҥорор быһыыта сыыһатын биллэҕинэ эрэ ол быһыытын көннөрүнэр, тупсарар кыахтанар. Ону баара оҥорор быһыытын үгүстүк “үчүгэй” диэн сыаналаан кэбиһэрэ хаһан баҕарар элбээн хааларыттан ол диэки халыйыыга тиийэн хаалара кэлин куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Киһи дьон ортотугар сылдьар буолбута ыраатан атыттар көрө-истэ сылдьаннар оҥорор сыыһаларын билэр кыахтара улаатта. Сахалар дьон тугу этэллэригэр, саҥаралларыгар улахан суолтаны биэрэн оҥорор быһыыларын көннөрөллөр, тупсараллар. 

Атын киһи сыыһатын этэн биэриини аныгы кэмҥэ кириитикэ диэн ааттыыллар. Аныгы салайааччылар бэйэлэрин үлэлэрин туһунан үчүгэйи эрэ истэллэрин сөбүлүүллэриттэн дьон куһаҕаннарын этэллэрин араас ньымалары туһанан хааччахтыы сатыыллар. Уһуннук олорор салайааччылар аҥардастыы баһылаатахтарына “үчүгэйдэрэ” элбээбит курдук албынын үөскэтэн кэбиһэллэр.

Сахалар туһалаах үлэни оҥорууга тыл оҥорор куһаҕан дьайыытын быһааран өс хоһоонноро оҥорон туһана сылдьаллар:

- “Элбэх тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс” диэн өс хоһоонун үлэһиттэр айбыттар. Туһаны аҕалар үлэни оҥорорго элбэхтик саҥарыы туһата суоҕун, онтон аҕыйахтык саҥарыы үлэттэн аралдьыппатыттан үчүгэйи оҥорорун биллэрэр.

- “Тылга тииһии” диэн этии киһи аһара элбэх үлэни оҥорууга туһата суох, аралдьытарга аналлаах тыллары саҥарар кыахтааҕын быһаарар. Элбэхтик туһата суоҕу саҥарыыны тыллааҕымсыйыы диэн ааттаан куһаҕанын биллэрэн туораталлар. 

- “Сүрэҕэ суох сүбэлээх” диэн өс хоһооно сүрэҕэ суох киһи элбэхтик саҥарарын, тыла элбэҕин, ханнык баҕарар туһалаах үлэни туһата суохха кубулутар кыахтааҕын биллэрэр. Ситэ билбэт аата билэр курдук элбэхтик этиниини сүрэҕэ суох үгүстүк оҥорорун быһааран билээҕимсийии диэн этэллэр. (1,128).

- “Тылынан кынаттанар” диэн өс хоһооно тылынан этэн тугу барытын кыайыахха, хотуохха сөбүн быһааран тыл үлэни оҥорорго туһата суоҕун этэн биэрэр.

Перестройка хамсааһына кыайан Россияҕа ырыынак олоҕо кэлбитигэр тыл үөрэхтээхтэрэ урутаан түһэннэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны айаннар, бэйэлэрэ туспа итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары барыларын албынныы сылдьаллар. Кинилэр оҥоро сатыыр үөрэхтэрэ билбэт аата билээҕимсийии диэн быһаарыыга сөп түбэһэрин таһынан, улахан куһаҕаны, сэти үөскэтэн эрэрин иһин, тохтотоххо табыллар буолла.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр таҥара үөрэхтэрин суох оҥорон туоратаннар дьон бары кэриэтэ атеист буолан хааланнар тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэриилэрэ үөскээн сылдьар. Киһи өйө-санаата саҥа сайдар кэмнэригэр үөскээбит сахалыы таҥара үөрэҕин хаалларан, саҥа, албын “айыы үөрэҕэр”, бу былаас тобохторо халыйан сылдьаллар. 

“Айыы үөрэҕэ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрэ буолан элбэхтик “Тылга тииһии” үчүгэйин курдук этэннэр уонна тугу эмэ, босхону халлаантан ылан туһанан эбинээрилэр дьон туһалаах, уһун үйэлээх  үлэни оҥороллорун аҕыйатан тыа сириттэн барыыларын үөскэттилэр. 

Элбэхтик ону-маны, буолары-буолбаты саҥара сылдьар киһи ычата кыра буолан туһалаах үлэни оҥороро мөлтүүрүн сахалар былыр үйэҕэ быһааран “Тылга тииһии” диэн этэн туораталлар уонна “Элбэх тыл сымсах” диэн этиини олохторугар туһана сылдьаллар.

Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрэ “Сначало было слово” диэн сымыйа этиини тутуһаннар киһи оҥорор быһыытын тыл этиитэ салайарын курдук албыны киллэрэннэр бэйэлэрин, салайааччылар тустарыгар туһаналлар. Таҥара үөрэҕин салайааччылара тугу эппиттэрэ барылара “үчүгэй” буолар диэн сымыйа өйдөбүлү итэҕэйэр дьоҥҥо киллэрэн улахан диктатуралары үөскэтэн сылдьаллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһан санаа бастаан иһэрин билинэр. Итэҕэйэр дьону “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этэн үөрэтэр уонна “Тылга тииһии” диэн этиини туһанан элбэх тылы этиини аҕыйата сатыыр.

Айылҕа тыастара, дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар араас, бэйэлэригэр сөптөөх санаалары үөскэтэллэр. Ол санаалар иҥмит дорҕоонноруттан хомуллан тыл үөскээн тахсар. Санаа үгэскэ кубулуйдаҕына тылы үөскэтэр. Ханнык эрэ үлэҕэ үгэс иҥмит соруйар тылын киһи истэн баран соннук быһыыны оҥороро эппит тыл тиийэн толорулларын биллэрэр.

Туох эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥоруу бэйэтигэр сөптөөх өйү-санааны иҥэриммит тылы үөскэтэн таһааран иһэр. Саҥа тылы үөскэтиигэ өй-санаа иҥэн сылдьар дорҕооннорун суолталарын таба туһаныы эрэйиллэр. Саҥа тылы үлэ үөскэттэҕинэ олоххо киирэн туһалыырыгар тириэрдэр. 

Тылга иҥмит өй-санаа тыл иччитин үөскэтэр. Сахаларга саамай иччилээх тылынан айыы диэн тыл буолар. Бу киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар тутаах тылы православнай таҥара дьиэтин диэки халыйан сылдьар тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстааһын ирдэнэр буолла.

Тыл үөрэхтээхтэрэ тиэрминнэри оҥоробут диэн ааттаан киирии тыллары сахатыта сатааһыннара таах хаалар үлэлэр буолаллар. Ол курдук, саха тылыгар тылы үөскэтэр төрүт тыл тыл иннигэр турар уонна дьайыыта атын үөскүүр тылларга барыларыгар тиийэрин бу дьон суох оҥоро сатыыллар. 

Правительство диэн киирии тылы “бырабыыталыстыба” диэн тылга уларыта сатааһын быра диэн төрүккэ киллэрэн кыыл бар диэн өйдөбүлү биэрэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэр.

Институт диэн үөрэх, билии уйата ааттанарын “үнүстүтүүт” диэн тылга уларытан өйдөбүлүн үн, сыылын диэҥҥэ тириэрдэллэр уонна сахалары сайыннарабыт диэн сымыйанан, албыннаан этинэллэр.

Саха омуга сайдыыны ситиһиэн баҕарар. Сайдыыны түргэнник ситиһэргэ киирии тыллары уларыппакка эрэ, бэйэлэринэн туһаныы табылларын сэбиэскэй былаас олохсуйарын саҕана саха үөрэхтээхтэрэ ылыммыттарын оннугар түһэрии эрэйиллэр. Нуучча тыла сайдыыны аҕалара билигин да улаханнык аҕыйыы илигин туһана сырыттахха табыллар.

Туһалаах, барыһы киллэрэр үлэни оҥорууга элбэхтик саҥарыы туһата суоҕун, үлэттэн аралдьытарын, ычаны кыаратарын “Тылга тииһии” диэн этии сахаларга баара биллэрэр.

## Туһаныллыбыт литература.

1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.