open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Океания

thumb|350px|Океания аан дойду хаартатыгар
thumb|350px|Океания хаартата
thumb|350px|Океания регионнара
thumb|350px|Океания политика хаартата

**Океания** диэн Чуумпу океан киин уонна арҕаа өттүгэр баар аан дойду география уонна геополитика региона. Үксэ кыра арыылартан уонна атоллартан турар. Океания үс субрегиоҥҥа арахсар: Меланезия, Микронезия уонна Полинезия.

Океания иэнэ 9,008,458 км². Олохтоохторун ахсаана 32,000,000. 14 дойду уонна 16 тутулуктаах сир баар.
Үүт

[thumb|200px|[Ынах үүтэ.]]

**Үүт** диэн кыыллар тыhыларын эмиийдэригэр оҥоһуллар иҥэмтэлээх убаҕас. Саҥа төрөөбүт оҕолоро, улаатан атын аhы сиир буолуохтарыгар дылы, үүтүнэн эрэ аhыыллар. Хайа баҕар сиикэй үүт элбэх хойуу сыалаах, протеиннаах уонна кальцийдаах.

## Үүтү харайыы
Тымныы сиргэ харайыллыбытаҕана, үүт сотору буолан баран аһыйар. Сылытыллаҕына эмиэ аһыйыан сөп. Лактобактерия ферментациятын түмүгэ буолар. Лактобактериялар үүккэ баар саахары молочнай кислотаҕа кубулатар. Сорох үрүҥ аһы оҥорорго ферментация сорук оҥостон оҥороллор. 

Үүтү харайарга атыыга барыан иннинэ пастеризациялааччылар.

## Састааба
Киһи толору баланстаах диетатыгар үүт олус улахан суолталаах. Киһи унуоҕа үүнэригэр элбэх кальцийдаах. Ону тэҥэ белоктардаах, уонна араас битэмииннэр элбэхтэр. Үүт биир ыстакаана киһиэхэ күҥҥэ наадалаах битэмииннэри 44% биэрэр. Сорох үрүҥ аска кальций олус кыра эбэтэр суох, ол курдук мороженайга, сырга уонна сүөгэйгэ.

## Үүт тымныйыыттан эмтэнэргэ көмөтө
Тымныйа сылдьар кэмнигэр үүтү элбэхтэ иһэр сүбэлэнэр. Тоҕо диэтэххэ үүккэ чэпчэкитик киһи организымыгар иҥэримтиэ белоктаах. Онтон белок иммуноглобулины оҥорорго көмөлөһөр.
Ол эрэн белогу үүттэн эрэ буолбахха, атын астартан эмиэ ылыахха сөп. Ол иһин үүт ыалдьыбыт киһи организымыгар тугу гынарын ырытыахха.
Бастатан туран, гириибинэн ыалдьа сылдьар киьиэхэ үүт лактаза фермиэнин оҥоһулларыгар мэһэйдиир уонна ахсаанын кыччатар. Онтон сылтаан киһи үүтү истэҕинэ организыма үүтү тулуйуо суоҕун сөп. Онтон ыалдьа сылдьар киһи састайаанньата хайдах да тупсар кыаҕа суох.
Иккиһинэн, ыалдьыбыт киһи үүтү истэҕинэ сыраана-сыына элбиир, ыарыыта бэргээн биэрэр. Өйдөөн көрдөххө киһи учугэй аһынан аһаатаҕына доруобуйата тупсар. 
Үсүһүнэн, киһи үүттэн сылтаан күөмэйэ иһиэн сөп. Ол иьин быраастар оҕуруот аьын сүбэлииллэр.
Түмүктээн эттэххэ, үксүн туох да улахан туһатын аҕалбакка эрэ, ыалдьа сылдьар киьи састайаанньатын бэргэтиннэрэр диэххэ сөп.

## Быһаарыылар
Вино

**Вино** (лат. *vinum*) — виноград көөнньүллүбүт уутуттан оҥоhуллар арыгылаах утах. Виноград сахара, аhыыта, энзима уонна да атын эбиитэ суох бэйэтэ көөнньүллэр. Сороҕор испиир эбиллэр. Вино уhун историялаах: винону аан бастаан аныгы Грузия, Исраил уонна Иран баар сирдэригэр оҥорор буолбуттара (б.э. 6000 с. иннинэ). Винолар саастарынан уонна өҥнөрүнэн арахсаллар.

## Этимология
Үксүн былыргы орто средиземноморскай термининэн ааҕыллар; индоевропейскай тылларга, сорох ыал тылларыгар уонна картвель тылларыгар (д.-греч. ГОК, лат. тумукча, ам. ГЭС, готск. уэбин, д.-в.-нем. көр, груз. эвино, араб. wayn, д.-евр. jajин), орто дойдуга баар тыллар Кавказ уонна кыра Азия диэн тугун, онтон чугас тыллара суох буолалларын кытта сөбүлэһэллэр. Славянскай тылларга (холобур, славянскай тыллар. вингга) латиницаттан, эбэтэр Герман бөлөхтөр тылларыттан киирбит; латинеяттан киирии версията Европаҕа виноград үүннэриитэ ордук римляннар тарҕаналларын кытары сөбүлэһэллэр.

Сорох учуонайдар бу тылы грузиннар үөскээбиттэрин уонна кини индоевропей тылларынан киирбитин туһунан этэллэр. Сторонники этой точки зрения утверждают, что в картвельских языках семантическая связь слова «вино» (ღვინო — ghvino, ღვინი — ghvini, ღვინალ — ghvinal) восходит к глаголу «ghvivili» (ღვივილი, цвести, довести до кипения, бродить) и корнем «GHV» (ღვ), который является общим семантическим корнем множества картвельских слов (например, «gaghvidzeba» — გაღვიძება — пробудить, «ghvidzli» — ღვიძლი — печень и пр`.). Ону таһынан, виноград лозатын уонна э. э. ИНН. VI тыһыынчаҕа диэри күүстээх арыгыны оҥорууну оҥорууну ордук эрдэтээҥи бигэргэтиилэр Грузия сиригэр- уотугар булуллубуттара саамай биллин диэн грузинскай тылга тиэрдиллиэхтээх.

## Арыгы оҥоруу
Арыгыны оҥорон таһаарыы икки сүрүн ыстаадаҕа үллэрэллэр: арыгыны эдэр арыгыны ылыыга тиийэ переработкалыыр бастакы арыгы, иккис утах, эдэр арыгыны туттарыыга, эдэр арыгыны иһиигэ. Бүтэһиктээх вкус уонна сибэкки иккистээн ааҕыллар.

Виноград бастакы эпэрээссийэтэ арыгы атыытыгар тахсар: пресс- үлтүрүтүү. Үрүҥ арыгыны оҥорорго бу түһүмэххэ виноград сүмэһиниттэн мезаны араараллар. Онтон сутулу чаҥҥа уураллар; үксүгэр технологиялар бу түһүмэххэ айылҕа хонтуруола суох буолуутун тохтотор бактериялары өлөртүүллэр. Хонтуруол барыыта үксүн температураҕа 20-22 кыраадыс (үрүҥнэргэ) уонна 28-30 (кыһыл арыгыга анаан) ааһар. Бу процесска сахарал билиитигэр уонна углекислай гаһы киллэрэллэр. Үүнүү 4-10 хонукка диэри, остуол арыгылара — 4-6 күн, хаачыстыбалаах үрүҥ арыгылар — 5-7 күн, кыһыл күн — 7-10 күн устата салҕанар. Эдэр арыгы бытарыйыытын тохтоппутун кэннэ, ыйааһыннаах чаастар тииҥ, бентонит (туой), желатина эбиллибит араас веществолары эбэн- сабан сырдатыы түһүмэҕэ ыытыллар. Арыгыны, ньыманы туттуу саҥа технологиятыттан уонна ньыманы салгыы тулуйбакка, арыгыны кэмчилээн батарарга, кислороду байытарга, фильтрдыырга уонна бытархай чаастары тэйитэргэ фильтрдыыр кыахтаахтар.

## Быһаарыылар
Бүлүү (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Бүлүү (куорат) - атын аата Алын Бүлүү.
* Бүлүү (өрүс)
* Бүлүү улууһа 
* Бүлүү уокуруга — ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана хас да Бүлүү улуустарын холбуур уокурук.
* Бүлүү (суол) — А331 федеральнай массыына суола. Дьокуускайы уонна Иркутскайы холбуохтаах.
Амма (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Амма бөһүөлэк
* Амма (өрүс)
* Амма улууһа
Дапсы (киһи)

thumb|200px **Дапсы, Михаил Петрович Алексеев** — биллиилээх саха лиҥкибииһэ, тыл үөрэҕин хандьыдаата, араадьыйа биэриитин ааптара.

Саха тыла ыраас, туруктаах буоларыгар элбэх сыратын биэрбит киһи, Саха араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн өрөбүл аайы тахсар биэриилээх.

1936 (1937) с. сэтинньи 6 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Боотулуутун *Оноҕоччут* сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1943 сыллаахха Бүлүү куораттааҕы оҕо дьиэтигэр ииттэрэ биэрбиттэр. 

1945 с. Боотулуу 7 кыл. оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.
1954-57 сс. Үөһээ Бүлүү Ис. Барахов аатынан орто оскуолаҕа үөрэммитэ.
1957-62 сс. СГУ саха тылын салаатын маҥнайгы бүтзрээччи.
1962 сылтан Хоро 8 кыл., Далыыр, Үөһээ Бүлүү орто, киэһээҥҥи оскуолатын учуутала, хомсомуол кэмитиэтигэр оскуола салаатын сэбиэдиссэйэ.
1965 с. Тыл, литература, история институтугар үлэлиир. 2 сыл горисполкомҥа инженер дуоһунаһыгар олорбута. 2 сыл «Эдэр коммунист», 13 сыл «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ. 1982 с. ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ буолбута. 1989 с. «Түөлбэ тылын тылдьытыгар» кыттыгас үлэтин салҕыырга ТЛИИ кэлбитэ. Билигин CP НА ГЧИ-гэ наука аҕа үлэһитэ.

2000 с. «Саха тылын култуурата: тыл үйэлээх үгэһиттэн туорааһын» диэн тиэмэҕэ тыл үөрэҕин хандьытаата буолар диссэртээссийэтин көмүскээн, учуонай истиэпэнин ылбыта.

1992 сылтан Өрөспүүбүлүкэ араадьыйатыгар «Биһирэм тыл» диэн биэриини ыытар.

«Сүр тостубатын», «Уус — кыһатынан, суруйааччы — тылынан», «Дапсы биһирэм тыла» (А.С.Саввинов киирии тыла), «Биһирэм тыл» 500 биэриитэ» диэн кинигэ ааптара. Түөлбэ тылын икки тылдьытын оҥорорго кыттыбыта.

2006 с. «Саха тылын үйэлээх үгэһин тылдьыта» үлэтэ тахсыбыта.

«Кырастаньыын килбиэнэ», «Учууталлар учууталлара», «Үтүөнү билинии» диэн наҕараадалаах.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник
Негенбля Иван Ефимович

200px|thumb|right|Негенбля Иван Ефимович
Негенбля Иван Ефимович — Саха сирин авиациятын устуоруга, АлСиб устуоруйатын чинчийбит киһи, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, публицист.

## Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха атырдьах ыйын 17 күнүгэр Полтава уобалаһыгар Лубенскай оройуон Снетин сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Аҕата сэрии кыттыылааҕа. Ыал икки сыл ньиэмэстэр оккупацияларыгар түбэспитэ. 

Оскуоланы үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбит, онтон биир сыл холкуоска үлэлээбит. 1961 с. Киевтааҕы гражданскай салгын флотун институутун механическай факультетын бүтэрбит. Ол кэнниттэн институттан 30 выпускник Саха сиригэр ананан кэлбиттэр. Олортон 3 эрэ киһи булгуччулаах болдьохторун боруостаан баран Саха сиригэр хаалбыттар, ол иһигэр Иван. Дьокуускайдааҕы авиационнай техническай баазаҕа (АТБ) үлэлээбит. Дьокуускайга авиапредприятие хомсомуолун тэрилтэтин салайбыт, горком уонна обкуом чилиэнинэн үлэлии сылдьыбыт. 

1964 сыллаахха доҕорун сыбаайбатыгар Ольга диэн кыыһы кытта билсэн, эһиилигэр ыал буолбуттар. Бу сылларга Иван атастарын кытта элбэхтик походка сылдьаллар эбит, оннооҕор атастара сыбаайба күн кыыстан расписка ылбыттаахтар эбит: сайын аайы кэргэммин походтарга көҥүллээн ыытыам диэн ис хоһоонноох. Оннук, доҕотторунаан ыйы ыйынан тыаттан тахсыбаттар эбит.

1968 сылтан Маҕан авиатэрилтэтин АТБ-тын начаалынньыга, 1974 сылтан бастаан штаб начаалынньыга, онтон 17-с үөрэтэр эрчийэр авиа этэрээккэ преподаватель.

Бу үлэлии сылдьан ыараханнык ыалдьан колясочник инбэлиит буолбут. 1985 сыллаахтан Иван Ефимович авиация устуоруйатын чинчийиинэн дьарыктаммыт. 1990 сыллаахха бастакы кинигэтэ тахсыбыт: «Формула подъемной силы». Ол кэнниттэн уонунан кинигэ ааптара буолбута. 

1990 с. — «Северная трасса» хаһыат кэрэспэдьиэнэ.

Арассыыйа суруналыыстарын сойууһугар, Саха сирин суруйааччыларын сойууһугар киирэр этэ. 

В. И. Кузьмин аатынан бириэмийэ уонна Саха сирин суруналыыстарын түмсүүтүн Улуу Кыайыыга аналлаах куоҥкуруһун лауреаата.

Элбэх сыл тухары авиация устуоруйатынан дьарыктаммыта. Ыстатыйаларын уонна очеркаларын киин уонна өрөспүүбулүкэ бэчээтигэр куруук таһаара турар. Суруйааччы бастакы кинигэтэ «Формула подъемной силы» 1990 с. тахсыбыта. Ол кэнниттэн И. Негенбля уонча кинигэни суруйан таһаартарда («Небо и земля Валерия Кузьмина», «Аляска-Сибирь: трасса мужества» уо.д.а.).

2024 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр 85 сааһыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Латыын тыла

**Латыын тыла** ( [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) эбэтэр **Латин тыла** диэн Рим империятыгар туттуллар былыргы римляннар тыллара. 

Латин тыла ордук былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр.

Билигин Ватикан илин уонна Ром Католик Таҥара Дьиэтин официаллык тыллара.

## Остуоруйа
Латыын тыла Инд-Эуропа тыллар ыалларыҥҥа сыһыаннаах, италик тыллар, латин-фалиск бөлөҕүн тыла. Кэмэттэн латыын тыла былыргы Италия остуоруйа сайдыытын арҕааҥы сир ортотунааҕы байҕалҕа процеһыгар баһылаар. Билигин өлбүт тыллар ахсаанарыгар киирсэллэр, санскриты кытта былыргы гириэк уонна атын тыллары кытта.

## Сурук-бичик

[thumb|289px|[:la:Lapis Niger|Lapis Niger (туруору тылб. *Хара таас*) диэн ордук былыргы латинныы суруктартан биирдэстэрэ]]

* «C» уонна «K» буукубалар дорҕоон /k/ бэлиэтээр. Эмиэ «C» буукуба дорҕоон /ts/ бэлиэтээр «I»,  «E» уонна «Y» буукубалара иннигэр (өссө ae, oe дьуптуоннор иннигэр). (Холобур: centrum (*киин*), civis (*гражданин*) ол эрээри caput (*бас*), color (*өҥ*))

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
### Кинигэлэр
* 
* 
* 

### Тылдьыттар
*
Санкт-Петербург

**Бөтөрбүрүк**, **Бөтөрбүүр**, **Санкт-Петербург**, Арассыыйа федерал суолталаах куората, хотугулуу-арҕаа федерал уокурук киинэ, Ленинград уобалаhын киинэ. 18-20 үйэлэргэ Арассыыйа империятын киин куората.

Саха Ереспуубулукэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ баар.

## Быһаарыылар


## Бас тиэкиһэ
http://antiwarcommittee.info/evropejskij-peterburg/
http://www.youtube.com/@europiter2024
Леонардо да Винчи

**Леонардо да Винчи** () (1452–1519) диэн Италия улуу мындыра: үөрэхчит, математик, инженер, айааччы, анатом, уруhуйдьут, скульптор, архитектор, ботаник, музыкант уонна суруйааччы. "Ренессанс киhитин" () бас бэлиэтэ.
Альберт Эйнштейн

**Альберт Эйнштейн** (*Albert Einstein*) (1879–1955) диэн аатырбыт физик. Холооннооhун теориятын уонна масса-энергия сибээhин (*E=mc²*) айбытынан биллэр. Эйнштейн Нобель бирииhин физика салаатын 1921 с. лауреата. Бүтүннүүтэ 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута. Эйнштейн саамай суолталаах физиктартан биирдэстэрэ буолар. 1999 с. *Time* сурунаал киниэхэ "Үйэ киhитэ" диэн ааты иҥэрбитэ.

Альберт Эйнштейн 1879 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Ульм диэн ниэмэс куоратыгар Герман уонна Паулина Эйнштейн диэн дьадаҥы дьэбириэйдэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Былааска фашистар кэлбиттэрин кэннэ 1940 с. АХШ-гар көспүт.
Лондон

**Лондон** () — Улуу Британия уонна Хотугу Ирландия холбоhуктаах хоруоллугун уонна Ааҥл Сирин киин куората. Лондоҥҥа 7 млн. тахса киhи олорор (аан дойдуга 16 миэстэ). Улуу Британия политикатыгар, экономикатыгар уонна култууратыгар улахан суолталаах куорат. Аан дойдуга киэҥник биллэр сирдэр бааллар: Хитроу аэропорт, Темза өрүс порта, Уэстминстер аббаттааhына, Уэстминстер сарайа, Биг-Бэн, Айыы Пол катедрала, Тауэр уо.д.а. Нуул меридиаҥҥа турар (атыннык Гринуич диэн ааттанар). Лондон Сити диэн киин оройуона аан-дойду үбэ-харчыта эргийэр бастыҥ кииннэриттэн биирдэстэрэ.

## Примечания
Мадьоҥ

**Мадьоҥ** (*mah-jongg*, *májiàng*) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр. Мадьоҥнааччы билиилээх, көрүүлээх уонна табыллыылаах буолуохтаах. Табыллыы дьайыыта оонньуу араас сиэрдэриттэн тутулуктаах. Оонньуу сыалынан буолар 14-16 фишкаттан турар саамай күндү комбинацияны хомуйуу. Оонньууга түөрт киhи кыттар (хас биирдии бэйэтин диэки). Мадьоҥ Кытайга, Дьоппуоҥҥа у.д.а. Илин уонна Соҕуруулуу-илин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.

## Терминология туһунан бэлиэтээһин
Бу ыстатыйаҕа оонньуур элеменнэри ааттыыр туһуттан, 2006 с. аан дойдутааҕы Мадьонг тэрилтэтэ буолан ылыммыт спортивнай мадьонг быраабылатын официальнай таһаарыытын тиэрмологията туһаныллар. Атын тылларынан тиэрминнэри ыспыраапкалыырга тириэрдиэн сөп.

## Пасьянс Мадьонг
Хаартыскалардаах курдук, мадьонг уҥуоҕун кытта биир киһиэхэ оонньуур вариана баар — пасьянс мадьонг. Оонньуу механизмын олус маарынныыр: остуолга Алдан булкуллубут уҥуоҕуттан («классическай» раскладка хас да уонунан, үксүлэрэ элбэх). Оонньуу сыала- соруга конструкцияны толору арыйан, сыыһаны- халтыны, паараны киһи уҥуоҕун былдьаан ылыы буолар. Карточка пааспардара буолалларын курдук, варианнары барытын быһаарабыт.

Компьютернай оонньуулар бары кэриэтэ «мадьонг» диэн ааттанар киһини баьянстар мадьонг оонньууллар, утарылаһааччыларга мадьонг оонньооботтор. Онно туһанааччы бастакы усулуобуйатын (типигурация, уустук) биэрэр, программа генерациялыыр, оттон игрок кердерер, кердерер кердерер, оттон игрок кердерер, кердерер.

## Мадьон уҥуоҕун көмөтүнэн сэрэбиэйдээһин
Сэрэбиэй техниката (Кэскил эбэтэр кыһалҕалаах боппуруостарга эппиэтинэһи ылыы) мэҥэ- Хаҥалас уҥуоҕун көмөтүнэн баар. Хаартаҕа тиэхиньикэни сэрэтэр тиэхиньикэ тиэхиньикэтэ. Хас биирдии уҥуох-символическай суолталаах. Сэрэхэдийии боппуруоһун формулалыыр, сэрэхэдийии, киһи уҥуоҕун толору эбэтэр хааччахтаммыт быраабылатын талар, ол кэнниттэн уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун арыйан, уҥуоҕун, уҥуоҕун балаһыанньатынан көрөн сэрэйэр.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-08

* Алдан өрүс улуу Өлүөнэ саамай уһун салаата буолар, уонна кини 30% уутун киллэрэр.
* Генетика чинчийиилэрэ көрдөрүүлэринэн, аныгы дьиэ куоскалара бары Лиибийэ куоскаларыттан (*Felis silvestris lybica*) төрүттээхтэр.
* Сылын аайы муус устар 7 күнүгэр Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ Доруобуйа күнүн бэлиэтииллэр. Быйылгы күн «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ» диэн девиизтаах ыытыллыбыт.
Алтайдар

**Алтайдар** — түүр омуга. Алтай Республикатыгар, Алтай кыраайыгар, Тываҕа уонна Монголияҕа олороллор.
Алтайдар икки бөлөххө арахсаллар:
* Соҕуруу алтайдар (*Алтай-кижи*) — кинилэртэн телеуттар уонна теленгиттар туспалар.
* Хотугу алтайдар — кинилэртэн кумандиннар, челканнар уонна тубалардар туспалар.
2000 сылтан саҕалаан биэрэпискэ кумандиннар уонна телеуттар туспа омук быһыытынан учуоттанар буолбуттара.

Литературнай алтай тыла соҕуруу алтай тылыгар олоҕурбута.

## Ахсааннара
2002 сыллааҕы биэрэпис кэмигэр 67 239 киһи алтайдар диэн ааттаммыт. Алтай Өрөспүүбүлүкэтигэр — 62 192 киһи, Алтай кыраайыгар — 1880 киһи.

Казахстааҥҥа 1989 сыллаахха 679 алтай олорбут, 2009 сыллаахха — 221 киһи. Узбекистааҥҥа 191 алтай олорор (1989), Кыргыстааҥҥа — 116 (1989), Тадьикистааҥҥа — 60 (1989), Украинаҕа — 38 (2001), Беларуська — 27 (1989), Грузияҕа — 27 (1989), Түркменистааҥҥа — 26 (1989), Молдоваҕа — 20 (1989), Литваҕа — 19 (1989), Азербайдьаҥҥа — 14 (1989), Латвияҕа — 4 (2011), Эстонияҕа — 3 (1997), Эрмээнийэҕэ — 1 (1989).

Монгольскай Алтайыгар (Монголия) уонна Алтай уокурукугар (Кытай) алтайдар монголларынан ааҕыллаллар. Онно алтайдар ахсааннара хас да тыһыынча киһинэн сыаналанар.

### Алтайдар Саха сиригэр

## Быһаарыылар
Журналистика

**Журналистика**, атын аата **журнализм** — журналист масс-медиаҕа үлэлиир идэтэ. Бастаан хаhыат уонна атын бэчээттэнэр кумааҕыга баара. Онтон салҕыы радио уонна телевидение журналистикалара үөскээбиттэрэ. 20 үйэ бүтүүтүгэр интернет сайдан журналистика саҥа ньымата баар буолбута. Билигин интернет-журналистика сыыйа-баайа журналистика атын ньымаларын баhыйан эрэр. Ону "журналистика эволюцията" диэн ааттыыллар. Онтон таhынан фотожурналистика баар.
Бу ньымалар сороҕор бэйэ бэйэлэриниин буккуhуохтарын сөп: хаhыат фотожурналистиката, радиопрограмма интернет биэриитэ, радиоҕа интернет сайтартан информацияны ылыы у.д.а.
Алтаай тыла

**Алтай тыла** — эбэтэр "соҕуруу алтай тыла" алтайдар тыллара, түүр тыллар ахсааннарыгар киирэр. Алтай Республикатын официальнай тыла. 1948 с. дылы **ойрот тыла** диэн ааттанара. 2002 с. 67,900 алтай тылынан саҥарааччы баара.

## Морфологията уонна синтаксиhа
### Солбуйар ааттар

Алтай тылыгар алта сирэй солбуйар аат баар:
Новосибирскай

thumb|Новосибирскай куорат гиэрбэтэ

**Новосибирскай**, Арассыыйа куората, Новосибирскай уобалаһын киинэ, нэhэлиэннийэтэ - 1 523 801 киhи.

Сибиир федеральнай уокуругун, Новосибирскай уобалас уонна Новосибирскай оройуонун административнай киинэ (тиһэх састаапка киирбэт), Арҕаа Сибиир- Тиихэй акыйаан оройуонун киинэ. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллии дойдуга саамай олохтоох муниципальнай тэриллии буолар куорат уокуругун статустаах Новосибирскай куораты үөскэтэр. Ону тэҥэ Новосибирскайга Арҕаа Сибиирдээҕи тимир суол управлениета, РФ Президенин Сибиирдээҕи федеральнай уокурукка бэрэстэбиитэлэ, Россия Наукаларын академиятын Сибиирдээҕи отделениетын Президиума уонна Российскай Федерация кассационнай байыаннай суутугар бааллар.

Куорат Новосибирскай агломерациятын киинэ буолар. Саамай улахан эргиэн, дьыалабыай, култуура, транспорт, үөрэх уонна Сибиир научнай киинэ. Үксүн «Сибиир киин куората»диэн ааттыыллар.

Новосибирскайга 1893 сыллаахха төрүттэммитэ, куорат статуһун ахсынньы 28 күнүгэр 1903 (тохсунньу 10 күнүгэр 1904) ылбыта. Олохтоох дьонун ахсаана — 1 625 631 киһи (2020 с.), ол көмөтүнэн Россия саамай элбэх ахсааннаах Азия куората уонна Арассыыйаҕа саамай улахан муниципальнай тэриллии-Российскай Федерация субъегын статуһа суох куорат буолар.

Куорат Обь өрүс икки кытылыгар Новосибирскайдааҕы водохранилищены кытта сэргэстэһэ Новосибирскайдааҕы ГЭС- кэ көһө сылдьар. Куорат территорията 502,7 км2.

Куорат баһылыга (мэр) куорат олохтоохторун бүттүүнүн куоластааһынынан талыллар. Бу дуоһунаска муус устар 23 күнүттэн 2014 с. Анатолий Локолев (КПРФ) ылар.

Российскай Федерация Президенин ыйааҕынан 2 июля 2020 сылга «үлэ килбиэннээх куората»аат иҥэриллибитэ.

## Этимология
1893 сыллаахха саҥа дэриэбинэ (официальнайа суох аата — Гусевка) тимир суол муостатын тутууга Обь өрүс Транссибирскай магистралын ыытыыга кытта сибээстээх. 1894 сыллаахха Александровскай бөһүөлэгэр, император Александр III, Транссибы тутуу инициатора, онтон 1895 сыллаахха Новоникола император Николай II император аатынан ааттаммыта. 1903 с. Новониколаевскай куоракка кэлбэт куоратыгар уларыппыта. Саҥа компонент компонена-ол саҕана икки атын баар ааттартан уратыта диэн ааттанар: устье Амур (1926 сылтан-Николаев-на-Амурга) уонна Заволье (1918 сылтан — Пугачев). 1926 сыллаахха Новониколаев Новосибирскайга Новосибирскайга аатын ылбыттара.

## Быһаарыылар
Томскай уобалас

**Томскай уобалас** —  Российскай Федерация субъега. 

Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар.
Эклид

**Эклид** ( — *Eukleidēs*) диэн Былыргы Греция математига. "Геометрия аҕата" диэн ааттанар. Арааската Тиртан төрүттээх буолуо. Александрияҕа Птолемей салалтатын кэмигэр үлэлээбитэ. Эклид элеменнара математика историятыгар саамай суолталаах үлэлэртэн биирдэстэрэ буолаллар. Олор, билигин Эклид геометрията диэн ааттаналлар, Эклид аҕыйах аксиомалартан таhаарбыта. Уо.д.а. эйгэлэргэ араас үлэлэри суруйбута (холобур, сфера геометриятыгар).
Улуу Александр

**Улуу Александр** (), атын аата **Александр III Македониятааҕы** () — Македония ыраахтааҕыта уонна дьон историятыгар саамай аатырбыт сэрииһиттэртэн биирдэстэрэ. Биир да кыргыһыыга кыаттарбатах үһү. Олоҕун тухары былыргы гректарга биллэр сир-дойду улахан өттүн баһылаабыта.

thumb|350px|Александр империятын хаартата.
Стивен Спилберг

**Стивен Спилберг** () — Америка киинэ режиссера уонна продюсера. 2006 с. *[[Premiere (сурунаал)|Premiere]]* диэн сурунаал кинини киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. *[[Time (сурунаал|Time]]* сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр. Спилберг араас жанрдаах киинэлэри уhулар уонна араас темалары ылар.

Спилберг Цинциннати (Огайо) төрөөбүт уонна Финикс (, Аризона) улааппыт. Кэлин Калифорнияҕа көспүтэ уонна киинэ университетыгар үөрэммитэ. Аан бастаан 1975 сыллаахха «Чолбон»сайыҥҥы блокбастерынан биллэр. Кэлин Спилберг «үһүс степеннээх Контакт», «туора олохтоох» кассовай хиталары уонна «индиан Джонс»киинэлэри уһулбута. Онтон «лиловай хонуулар» уонна «күн империята»драмалары батыспыттара.

Кыра тохтобул кэнниттэн Спилберг «юрское период паарката» диэн научнай- фантастическай блокбастер уонна «Список Шиндлер» Холокоста туһунан научнай-фантастическай блокбастеры таһаартарда. 1998 сыллаахха режиссер коммерческай ситиһиилэрдээх, критиктэри билиммит «рядового Райана» аан дойду иккис сэриитин туһунан эпопеяны уһулбута. 2000- с сылларга Спилберг «искусственнай Өймөкөөн», «ураты санаа» уонна «аан дойду сэриитэ»курдук научнай- фантастическай бырайыактары олоххо киллэриини саҕалаабыта. Кэлин «Саргылаана Тинтина фантастическай лиэнтэни: „кистэлэҥ Единорга“ уонна» первый игрок бэлэмнэнэргэ «драмалары уонна» Боевой ат «драмалары,» Линкольное досье «уонна» Вестсайдская история «мюзикл уһулбута.

Режиссура, Спилберг таһынан Саха сирин биир сүрүн компанияларыттан биирдэстэрэ уонна элбэх эт- хаан, киинэлэри продюсерынан буолла. Уеьээ Булуугэ Композиторынан элбэх сыл бииргэ улэлээьин биллэр. Режиссер сорох үлэлэрэ бары кэмнэри саамай кассовай киинэлэр ахсааннарыгар киирэллэр, ону таһынан сэттэтэ АХШ Конгреһын национальнай реестригэр «ураты культурнай, историческай эбэтэр эстетическэй суолталаах»диэн национальнай реестргэ киллэрбиттэр.

## Быһаарыылар
Крылова Татьяна Ивановна

**Крылова Татьяна Ивановна**  — Саха Сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх бырааһа, СГУ медфагын декана (1975—1979). 
(1921 сыл кулун тутар 16 — 1979 сыл муус устар 2)

## Олоҕун олуктара
Дьокуускайга төрөөбүтэ. Ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Арҕаа Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта Иван Павлов эбиттэр. 1942 сыллаахха Омскайдааҕы мединститут педиатрия факультетын бүтэрбитэ. Онтон 1947 сылга дылы оҕо дьааһылатыгар, оройуон балыыһатыгар бырааһынан, Республикатааҕы Оҕо дьиэтин кылаабынай бырааһынан, оҕо-дьахтар консультациятыгар бырааһынан, Усуйаана оройуонун кылаабынай бырааһынан үлэлээбитэ. 

1947 сылтан Сэллик институтун Саха Сиринээҕи филиалын клиникатыгар оҕо отделениетын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кандидатскай диссертация суруйбута. 1964 сылтан педиатрия кафедратын арыйбыта уонна онно сэбиэдиссэйдээбитэ. 1970 сылтан 1975 сылга дылы СГУ наукаҕа проректора. 1975 сылтан 1979 сылга дылы — медицинскэй факультет декана.

Докторскай диссертацияны «Клиника, течение и лечение туберкулёза у детей в Якутской АССР» 1967 сыллаахха көмүскээбитэ.

Кэргэнин Д. М. Крыловтуун Саха Сиригэр медицинскай үрдүк үөрэхтээһини саҕалаабыт дьоннор.
Кыргыстаан

**Кыргыстаан** диэн Орто Азия дойдута. Байҕала суох уонна хайалаах дойду. Хоту Казахстаанныын кэккэлэhэр, арҕаа Узбекистаанныын, соҕуруулуу-илин Тадьикистанныын уонна илин Кытайдыын.

## Эбии маны көр
* Кыргыстаан бэлиэ күннэрэ
Баай күөл

**Баай күөл** **(Байкал)** диэн Соҕуруу Сибиир күөлэ. Иркутскай уобаласка уонна Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр баар.

## Этимологията
Былыр бу улуу күөлгэ сахалар олоро сылдьыбыттара диэн сабаҕалааһын баар. Өлүөнэ өрүс Баай күөл таһыттан саҕаланарын учуоттаатахха бу оруннаах этии буолуон сөп. Онон күөлү сахалар ааттаабыт буоллахтарына *Баай күөл* эбэтэр *байҕал* диэн тыллар кэлин уларытыллан Баай күөл буолбут буолуохтарын сөп. Маны өссө биир сабаҕалааһын бигэргэтэр - Баай күөлгэ баар бөдөҥ арыы билигин Ольхон диэн ааттаах, ол урукку төрүт аата *Улахан* буолуон сөп.
Агрикултуура

[thumb|250px|[Рис үүннэрии]]

**Агрикултуура**, атын аата **Тыа хаhаайыстыбата** диэн үүнээйилэри үүннэрэн уонна дьиэ кыылларын иитэн тыа малын оҥоруу. Агрикултуураны үөрэтии агрикултуура үөрэҕэ диэн. Агрикультура элбэх араас көрүҥнэрдээх. Олортон бастыҥнарынан буолаллар хорутуллар сиргэ үүнээйи үүннээри уонна мэччийэр сүөһүнү иитии. Аан дойдуга агрикултууранан 1,1 млрд киhи дьарыктанар.

Агрикултуура бастыҥ оҥоhуктара: ас, волокно, оттук, сиикэй матырыйаал, көҥүллээх уонна бобуулаах наркотиктар, орнаментал уонна атын дэҥ оҥоhуктар. Тиhэх сылларга үүнээйини технологик оттук быһыытынан (биооттук), биофармацевтикаҕа уонна биопластик оҥоруутугар киэҥник туттар буоллулар.
История

thumb|Эрдэтээҥҥи история улахан өттө тыл уонна илиинэн суруйуу нөҥүө бэриллибитэ.

**История** — дьон уруккутун чинчийэр үөрэх. Историктар суруктары, археология материалларын, сэhэннэри уонна традициялары үөрэтэллэр.

## Этимология

## Кэпсээн

## История уонна преистория

## Историография

## Историософия

## История методтара

## Үөрэтии эйгэлэрэ

## Сымыйа история

## Өссө маны көр
* Остуоруйа
* Остуоруйа дуу, устуоруйа дуу
Чусовской Александр Николаевич

250px|thumb|right|Чусовской Александр Николаевич (үһүс эрээккэ ортотугар турар)
**Чусовской Александр Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953).

## Олоҕун олуктара
* Ньурба улууһун Александровскай сэлиэнньэтигэр 1915 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнугэр сулууспалаах сахалар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
* 1934 с. Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму, 1942 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбит. 
* 1934—1954 сс. — Ньурба оройуонун оскуолаларыгар үлэлээбит: учуутал, завуч, директор.
* 1942 сыллаахха ыам ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 175-с стрелковай полк кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыл олунньу 17 — кулун тутар 15 күннэригэр Гжатск куорат анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. Контузия ылан, бойобуой кэккэттэн туораабыт. 1944 сыл тохсунньу 1 күнүттэн суруксутунан, ыскылаакка үлэлээбит. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 
* 1954—1962 сс. — Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта.
* 1962—1970 сс. — Дьокуускай 2 №-дээх орто оскуолатын директора.
* Саха Сирин ССКП обкомун лектора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953)
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1965)
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (1985)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1945)
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл
* «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Аата Ньурба улууһун Ытык кинигэтигэр киллэриллибит (1977)
* Ньурба улууһун ытык киһитэ (2002)

## Аатын үйэтитии
А. Н. Чусовской аата Ньурбатааҕы техническэй лицейга иҥэриллибит (2014)

## Быһаарыылар

## Кини туһунан
* Дорогой наш человек: (к 85-летию Александра Николаевича Чусовского). — Якутск: Сахаполиграфиздат, 2001. — 124 с.
Бэлиитикэ

[right|thumb|150px|[Аристотель]]

**Бэлиитикэ**, эбэтэр **Политика** диэн или уонна дьону-сэргэни салайыы ааттанар. Дьон ыккардыгар алтыһыыга барытыгар баар көстүү (ол иһигэр куомун дьаһалта, тэрилтэ, академия, итэҕэл институттарын кытта). Бэлиитикэни үөрэтии политология (бэлиитикэ билимэ) дэнэр.

## Бэлиитикэ сүрүн өйдөбүллэрэ
* Биилик
* Аптарытыат
* Дьаһах
* Суверенитет

## Бэлиитикэ бөлөһүөктэрэ
* Конфуций
* Платон
* Аристотель
* Никколо Макиавелли
* Томас Хоббс
* Джон Локк
* Жан-Жак Руссо
* Дьон Стюарт Милл
* Карл Маркс

## Бэлиитикэ систиэмэлэрэ уонна идеологиялара
* Аутократия
* Ауторитаризм
* Анархизм
* Демократия
* Диктатура
* Консерватизм
* Коммунизм
* Либерализм
* Марксизм
* Милитаризм
* Нацизм
* Национализм
* Пацифизм
* Плутократия
* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

## Атын өйдөбүллэр
* Аан дойдутааҕы бэлиитикэ баартыйалара
* Ас политиката
* Активизм
* Коррупция
* Политика критиката
* Политика партията
* Политика психологията
* Политика симуляцията
* Политика социологията
* Политика спектра
* Политика экономията
* Политика хамсааhына
* Политика философията
* Политология
* Сорумдьу статистика
Кытай улуу эркинэ

**Кытай улуу эркинэ** — Хотугу Кытайга баар 6 400 км уhуннаах сыста сытар таас фортификациялар. Сорох фрагменнара биhиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ тутуллубуттара. Б.э.инн. 214 с. Цинь Шихуанди ыраахтааҕы тус-туспа турбут эркиннэри холбооттоон уонна башня туруортаан биир көмүскүүр тиһилик оҥорбут. Аан бастаан таастан уонна туойтан тутуллубута. Илин өттө тас өттүттэн кирпииччэнэн бүрүллүбүт этэ. Кэлин саҥардыллыбыта, XV-XVI үйэлэргэ ол саҥардыы күүскэ барбыта.

Кытай Империятын тастан киирэр өстөөхтөртөн көмүскүүр, дойдуну киин куораты кытта ситимниир уонна кулуттар-хамначчыттар дойдуттан куоппаттарыгар аналлаах.

ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр 1987 с. киирбитэ.
Култуура

**Култуура** () — киhи гыныыларын уонна үлэлэрин түмүгэ. Бу тылынан дьон-аймах сиэрин-туомун, оҥорбут малларын, билиитин-көрүүтүн, сатабылын, үгэстэрин, традицияларын ааттыыллар. Култуура история кэмнэринэн, омуктарынан уонна үлэ эйгэтинэн арахсар.
Дьаhалта

**Дьаhалта** диэн или уонна дьону дьаhайар бэлиитикэ аппарата. Дьаһалта биир территорияҕа бииликтээх, ол эбэтэр дьаһайар кыахтаах. Бу территория араас таһымнаах буолар - дойду, штат, регион, провинция. Дьаһалта дьаһахтары айар, уураахтары ырытыыга таhаарар уонна ылынар, түһээн хомуйар, харчы имниир.

Дьаhалта көрүҥнэрэ:

*Анархия
*Демократия
*Деспотизм
*Диктатура
*Монархия
*Олигархия
*Плутократия
*Теократия
*Тирания
Ииндийэ

**Ииндийэ** сорумдьу **Ииндийэ Өрөспүүбүлүкэтэ** ( *Bhārat Gaṇarājya*; ) диэн Соҕуруу Азия дойдута. Аан дойду үрдүнэн сирин иэнинэн 7-ис миэстэҕэ, дьонун ахсаанынан 2-с. Индияттан соҕуруу Индия океана, арҕаа Араб байҕала уонна илин Бенгал хомото бааллар. Арҕаа Пакистанныын, хотугулуу-илин Кытайдыын, Непаллыын уонна Бутанныын, илин Баҥладештыын уонна Мьянмардыын кэккэлэhэр. Индияттан Сри Ланка, Мальдивтар уонна Индонезия чугастар.

Индия субконтиненыгар Инд хочотун цивилизацията үөскээбитэ, былыр былыргыттан атыы суоллара уонна улахан империялар бааллара. Ол иhин бу регион харчы уонна культура өттүнэн куруук баай этэ. Аан дойду түөрт сүрүн религиялара Индияттан төрүттээхтэр: Индуизм, Буддизм, Дьайнизм уонна Сикхизм. Кэлин Зороастризм, Иудаизм, Христианизм уонна Ислам тарҕаммыттара уонна олохтоох культураны байыппыттара. 19 ү. ортотугар Индия Британия Империятын колонията буолбута. 1947 с. көҥүл дойду буолбута.

Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар. Дойду дьаhалтата сөптөөх реформалары ыытан Индия экономиката үүнүүтүнэн-сайдыытынан аан дойдуга иккис миэстэҕэ тахсыбыта, онуоха, онто олохтоох дьон улахан дьадайыытыттан, үөрэҕэ суох буолуутуттан уонна аччыктааhыныттан сылтаан бытааран биэрэр. Индия 28 штаттаах уонна 7 союзнай территориялаах парламентарнай федеральнай республика.

## Чахчылар
1947 — Ииндийэҕэ «тыытыллыбаттар» каасталарын боппуттар.

thumb|200px|Бомбаы Борсасı
thumb|right|Гӱнеы Хиндистан сахил
thumb|right|Кузеы Хиндистан'да Даҕлар
thumb|right|Хиндистан Парламентосу

## Эбии маны көр
* Ииндийэ бэлиэ күннэрэ
Германия

**Германия** (ни. *Deutschland*), дьиҥнээх аата **Германия Федерал Өрөспүүбүлүкэтэ, ГФӨ** (ни. *Bundesrepublik Deutschland, BRD*), диэн Эуропа ортотугар баар дойду. Кини хоту Балтика уонна Хоту байҕаллар икки ардыларыгар, онтон соҕуруу Альпа хайаларыгар диэри сытар. Кини уон алта сиртэн турар, барыта 82 мөлүйүөнтэн тахса ахсааннаах дьонноох, 357 596 км² иэннээх, Эуропа Түмсүүтүгэр саамай элбэх дьонноох дойду буолар. Кини хоту Данияны кытта, илин Польшаны уонна Чиэхийэнэ кытта, соҕуруу Аустрияны уонна Швейцарияны кытта, онтон арҕаа Быраансыйа, Лүксембуургу, Бельгияны уонна Нидерланд кытта быысаһар. Дойду киин куората уонна саамай элбэх дьонноох куората Берлин буолар, оттон сүрүн үп киинэ Франкфурт; саамай улахан куораттаах сирэ Руур буолар.

## Дьоно сэргэтэ

Хотугу сороҕо германия үлэһиттэр искэ бириэмэгар саҕанааҕы Ледниковай Хатыл сидьиҥ дэхси сир Хотугу-Германиятаа-ҕы Намтал Сир

## Административнай түҥэтии

## Миграция
РСФСР ОЭУ чинчийиилэринэн Германия АХШ кэнниттэн иммиграннарга аан дойдуга иккис миэстэни ылар.

* Миграция туһунан дакылаатынан, 2013 сыллаахха Германияҕа саамай элбэх мигрант кэлэн, 1993 сыллаахха кэлбитэ.
* Киирбит миграннар ахсааннара 2013 с. 13 %- нан элбээтэ, оттон тахсар миграннар ахсааннара 12% эрэ үрдээтэ. Ол түмүгэр Германияҕа 429 000 киһи киирбититтэн ордук.
* Германияҕа киирэр мигрант 58% - Дьобуруопа гражданнара.
* 1996 сылтан саҕалаан Польша гражданнара буолаллар.
* 2007 сыллаахха Болгария уонна Румыния киирбитин кэннэ бу дойдулар миграннар ахсааннара элбээбит.
* Өссө от ыйын 1 күнүгэр 2013 сыллаахха Дьобуруопа киирбитин кэннэ миграция эмиэ улааппыта.
* Экономическай кризиһинэн сибээстээн, Европа соҕуруу дойдуларыттан миграция Испания уонна Италия курдук улаатта.
* 2012 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 70 %- нан куотар сири биэриигэ сайаапка элбээбит.
* Урукку өттүгэр миграция АС- үөлгэ киирбэт дойдулартан үрдүк.
* Германия устудьуоннарга алыптаах дойду буолар. 86 000 киһи Германияҕа үөрэҕин 2013 сыллаахха саҕалаабыта.
* 2013 сылга ыалы холбуур 44 311 виза бэриллибитэ.
* Хас бэһис олохтооҕо Германияҕа миграционнай ааспыт кэмнээх.

Германия АХШ кэнниттэн иммиграция дойдуга иккис буолар. 2016 сыллааҕы туругунан иммиграннар уонна кинилэр көнө сыдьааннара (омук омуктарын репатрианнарын киллэрэн туран) 18,6 мөлүйүөн киһи, эбэтэр Германия нэһилиэнньэтин 22,5%. 2019 сыллааҕы туругунан, ХНТ сыаналыылларынан, Германияҕа 13,1 мөлүйүөн киһи олорор уонна кинилэр ыччаттара, ол эбэтэр дойду нэһилиэнньэтин 15,7 %.

## Экономикатата
Германия экономика өттүнэн сайдылаах дойду буолар.

## Эбии маны көр
* Германия бэлиэ күннэрэ

## Сигэлэр
Музыка

**Музыка** диэн дьоҕур көрүҥэ. Музыка тыастартан үөскүүр. Бас элеменнарынан буолаллар тон (мелодиянан уонна дьүөрэлэһиинэн салайар), ритм (ону кытта тэтим, миэтэрэ уонна артикуляция), динамика уонна дорҕоон иһиллимтиэтин хаачыстыбалара тембр уонна текстура. Музыка элбэх жанрдарга уонна субжанрдарга арахсар.
Кинематограф

**Кинематограф** (Гректыы: kinesis κινησις (хамсааhын) уонна grapho γραφω (суруйуу)) — хамсыыр ойуулары анал техниканан (сырдатыы уонна камера) суруйан киинэ оҥоруу. XIX ү. айыллыбыта уонна XX ү. улаханнык тарҕаммыта. Киинэ уhулуу искусство уонна экономика туспа салаалара буолбута.
Слепцов Спартак Иванович

**Слепцов Спартак Иванович** — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр 1935 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.

1944 с. Эдьигээн орто оскуолатыгар киирбит. 

1954—1957 сс. — Дьокуускайдааҕы культурнай сырдатар оскуолаҕа кулууп салаатыгар үөрэммит. Бүтэрэн баран, Бүлүү оройуонун Культуратын дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, онтон үс сыл Үөһээ Бүлүүтээҕи көһө сылдьар драма театрыгар артыыстаабыт.

1961—1966 сс. — ГИТИС режиссер факультетын устудьуона.

1966 с. тохсунньутуттан 1968 с. атырдьах ыйыгар дылы Саха АССР культуратын министиэристибэтин аппаратыгар старшай инспектордаабыт. Бу сылдьан Саха государственнай музыкальнай драма театрын сыанатыгар икки спектаклы туруорбут: М. Эверстова-Обутова «Күөрэгэйин» уонна Л. Леонов «Нашествие».

1968 с. — Ньурба государственнай көһө сылдьар театрын сүрүн режиссера. 

Ньурба театрыгар 40-тан тахса элбэх аактаах, 20 биир аактаах пьесалары туруорбута. 

Башкир суруйааччытын И. Юмагулов пьесатынан Ньурба театра туроурбут «Нэркэс» спектаакыла Иккис Бүтүн Росситятааҕы драматургия уонна театр искусствотын фестивалыгар I истиэпэннээх диплом ылбыта. Театр коллектива бу үлэтин иһин Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата буолбута. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1977)

## Сигэлэр
Өлүөнэ

**Өлүөнэ** диэн Сир саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Сибииргэ баар, аан дойдуга уhунунан 10-с уонна уутун сабардамынан 9-с.
Байкаал кытылыттан 21 километрдаах сиргэ Байкаал таһынааҕы хайалартан 930 м үрдүктээх сиртэн саҕаланар, Лаптевтар байҕалларыгар түһэр.
Дельтата улаханынан аан дойдуга иккис (Миссисипи кэнниттэн).

Өлүөнэ саамай уһун салаата Бүлүү өрүс (2650 км), бу көрдөрүүтүнэн Бүлүү Урал, Амударья уонна Днепр өрүстэртэн уһун.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое* / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-09

*Кытайга 1,3 миллиард киhи олорор (аан дойду дьонун 1/5). Сирин иэнинэн Кытай үһүс миэстэҕэ турар (Россия уонна Канада кэннилэриттэн).
*Стивен Спилберг диэн режиссеру 2006 с. Premiere диэн сурунаал киинэ индустриятыгар саамай модун уонна дьайыылаах киhи диэбитэ. Time сурунаал ааспыт үйэ 100 саамай улуу дьонун ахсааныгар киллэрэр.
*Саха сирин дьахталларыттан бастакы медицина доктора, профессор Татьяна Крылова ийэтэ Ирина атыыһыт Яков Санников кыра кыыһа, аҕата Хаҥалас улууһуттан төрүттээх саха атыыһыта эбиттэр. 
*Дьон Аустралияҕа 42000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ.
*Виташевскай Николай Алексеевич, этнограф, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, Саха сиригэр 1883 с. кэлбит уонна 1897 с. дылы олорбут. Нуучча географиятын уопсастыбатын (ИРГО) кытта үлэлэһэн 1885-1895 сс. Саха сирин историятыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах 30-тан тахса үлэни бэчээттээбитэ.
*Индия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн уон иккис уонна атыылаhааччыларын кыаҕынан төрдүс миэстэлэргэ турар. 
*Горохов Никита Семенович саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог 1847 сыллаахха Верхоянскайга төрөөбүт.
Бразилия

**Бразилия** (Португаллыы: *Brasil*), официаллык **Бразилия Федератив Республиката** (Португаллыы: *República Federativa do Brasil*) диэн Соҕуруу Америка иэнинэн ордук улахан уонна киһитин ахсаанынан элбэх дьонноох дойду. Аан дойду үрдүнэн ордук элбэх португал тылынан саҥарааччы баар.

Бразилия илин өттүгэр Атлантик океан баар. Дойдулуун кирбиилэhэллэр Венесуэла, Суринам, Гайана уонна Француз Гуианата хоту; Колумбия хотугулуу арҕаа; Боливия уонна Перу арҕаа; Аргентина уонна Парагуай соҕуруулуу арҕаа уонна Уругуай соҕуруу. Бразилия Атлантик океаҥҥа хас да архипелагтаах.

Бразилия 1500 с. ыла Португалия колонията этэ. 1822 с. көҥүл Бразилия империята буолбута, 1889 сылтан бүгүҥҥээҥҥи дылы республика. Бикамераллык система (билигин Конгресс) 1824 с. ылыллыбыт бастакы конституцияттан ыла баар. Конституциянан Бразилия 26 иллэр, федерал эргин уонна муниципалитеттар унияларыттан турар федерал республика. 

Бразилия экономиката аан дойду биржаларын маркеттарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhар кыаҕынан тохсус миэстэҕэ турар. Бразилия Холбоhуктаах Нациялар, Соҕуруу Америка нацияларын униятын уонна Португал тыллаах дойдулар түмсүүлэрин кыттааччылара.

### Дойду бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 22 — Бразилия аһыллыбыт күнэ
* Ыам ыйын 13 — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" () ылыллыбыт күнэ
* Бэс ыйын 12 — Тапталлаахтар күннэрэ 

* От ыйын 2, Баия штаат — Штаат күнэ.

* Атырдьах ыйын 25 — Саллаат күнэ ()
* Балаҕан ыйын 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан, 1822)
* Балаҕан ыйын 21 — Мас олордуу күнэ

* Алтынньы 12 — Оҕо күнэ
* Алтынньы 15 — Учуутал күнэ.
* Алтынньы 23 — Авиатор күнэ
* Алтынньы 31 — Сачи күнэ (Бразилия култууратын уонна фольклорун күнэ) "Америка Хеллоуинын" оннугар олохтообуттар

* Сэтинньи 15 — Өрөспүүбүлүкэ биллэриллибит күнэ.
* Сэтинньи 19 — Былаах күнэ
* Сэтинньи 20 — Харалары билинии күнэ (Dia da consciência negra)

* Ахсынньы 13 — Моряк күнэ
Токио

**Токио** (東京 *Tōkyō*), официаллык **Токио Метрополиhа** (東京都 *Tōkyō-to*) — Дьоппуон киин куората уонна 47 префектураларыттан биирдэстэрэ. Һоншу арыы илинигэр баар. Токиоҕа дойду дьаhалтата уонна император сарайа бааллар. Аан дойду биир ордук улахан куората, олохтоохторун ахсаана 33 млн киhи. Ордук улахан аан дойдуга мода сирэ уонна ордук электроннайдык сайдыбыт куорат.
Горохов Никита Семенович

**Горохов Никита Семенович** саха бастакы учуонайынан ааҕыллар этнограф, палеонтолог.

1847 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Верхоянскайга төрөөбүт (өлбүт сыла 1895).

## Туһаныллыбыт сир
*http://sakha.gov.ru/main.asp?c=12368
Ааҥыл тыла

**Ааҥыл тыла** (, аҥылычааннар тыллара) диэн ииндийэ-европа тылларын герман салаатын арҕаа бөлөҕөр киирэр тыл. Билиҥҥи туругунан аан дойдуга ордук улахан суолтаны ылар тыл. Элбэх түөлбэ тыллаах. 

Ааҥыл Сиригэр орто үйэлэргэ герман биистэрэ көһөн кэлиилэригэр үөскээбитэ. Сыыйа Улуу Британия омуктарын үксүлэрин төрөөбүт тыллара буолбута, кэлин импиэрийэ кэҥиирин кытта аан дойдуга тарҕаммыта. Холбоhуктаах Хоруоллук, Холбоhуктаах Штааттар, Канаада, Австралия, Саҥа Зеландия, Ирландия уонна Кариб регионун сорох дойдутун бастыҥ тыла. Аан дойду элбэх дойдутугар (бастатан туран Доҕордоhуу дойдуларыгар) уонна араас омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр иккис уонна официаллык тыллара.

Грамматика ааҥыл тыла грамматиката диэн ааҥыл тыл грамматическай тутула уонна ол грамматическай тутулун научнай чинчийиитэ. Саха тылын грамматикатын предметтэрэ ааҥыл тыл морфологията уонна синтаксиһа буолаллар.

Ааҥыл тыла грамматическай тутула үйэттэн ыла балачча уларыйыылар таҕыстылар: флективнай синтетическэй былыргы күүһүнэн аналитическай буолбут. Бу уонна да атын уларыйыылар ааҥыл тыл историятын чинчийэллэр уонна ааҥыл тыл историческай грамматикатын араараллар. Бу ыстатыйаҕа билиҥҥи ааҥыл тыл сүрүн грамматиката көрүллэр.

Аналитическай чертардаах. Уларыйыы систиэмэтэ толору сүтэн эрэр, сорох солбуйар солбуйар ааттарга баар. Туохтуурдары холбуур системата ордук аналитическай формаларынан көрүллэр, онтон синтетическэй формаларынан кенуллэнэр (иккилэрэ билиҥҥи кэмҥэ уонна биир буолан ааспыт), аналитическай туохтуурдар ис хоЬооннорун кытта ситимниир буолан, аналитическай туохтуурдары кытта туттуллаллар. Быһаарыы инники быһаарыллыбыт уонна морфологическай көрдөрүүлэргэ сөп түбэспэт. Биллибэт уонна тустаах артыыстар бааллар.

## Тарҕаныыта
Ааҥыл тыла — 335 мөл киһи төрөөбүт тыла (2003 сыл), төрөөбүт тыл быһыытынан аан дойдуга үһүс тыл (кытай уонна испаан тылын кэннэ). 1.3 млрд киһи саҥарар (2007). ХНТ алта тылыттан биирдэстэрэ.

54 дойдуга судаарыстыба тылын быһыытынан билиниллэр — Улуу Британияҕа, АХШ (отут биир штаакка), Австралияҕа, Ирландияҕа (ирландия тылын кытта), Канаадаҕа (боронсуус тылыныын) уонна Маальтаҕа (мальта тылын кытта), Саҥа Зеландияҕа (маори уонна илии тылларын кытта). Официальнай тыл быһыытынан Азия (Индия, Пакистан уо.д.а.) уонна Африка (сүнньүнэн Британия импиэрийэтин урукку холуонньалара) сорох судаарыстыбаларыгар туттуллар. 

## Суруга-бичигэ
Суруга-бичигэ VII үйэттэн латыын буукубаларыгар олоҕурар. Аныгы алпаабытыгар 26 буукуба баар.

Таба суруйуута атын тылларга холоотоххо уустугунан ааҕыллар. Тыл Барҕарыы үйэтин кэминээҕи туругар сөп түбэһэн оҥоһуллубут буолан аныгы саҥаҕа сөп түбэспэт. Элбэх тылга саҥарыллыбат буукубалардаах, сорох дорҕооннор буоллаҕына сөп түбэһэр буукубалара суох. Ааҕыы быраабылата наһаа элбэх быраабылаттан туорааһыннаах. 

## Быһаарыылар
Берлин

thumb|right|200px|
**Берлин** () — Германия киин куората уонна уон алта сирдэриттэн биирдэстэрэ, дойду саамай улахан куората.

## Быһаарыылар
Яков Санников, промышленник

**Яков Авраамович Санников** (1749, Усуйаана — 1825 с. сэтинньи, Усуйаана) — Новосибирскай арыылартан түөрдүн арыйбыт булчут (кырсаһыт).

XX үйэ 20-с сылларыгар ССРС науукатын академиятын Саха экспэдиисийэтин кыттыылаахтара Саанньыкап сыдьааннарыттан ыйытан суруммут сибидиэнньэлэринэн Яков Санников аҕата Авраам Санников XVIII үйэ ортотугар Саха сиригэр Вологда куораттан кэлбит уонна Дьокуускайтан чугас Павловскай сэлиэнньэҕэ олохсуйбут. Уола Дьаакып 1749 с. (эбэтэр 1750 с.) эргин төрөөбүт. XVIII үйэ бүтүүтүгэр бастаан Л. С. Сыроватскай атыыһыт артыалыгар сылдьан онтон бэйэтэ сэлии муоһун көрдөөһүнүнэн дьарыктаммыт. 

Остуолбалаах арыыны (1800) уонна Фаддеев арыытын (1805) арыйбыт. 1808—1810 сс. М. М. Геденштром экспэдииссийэтигэр кыттыбыт. 1809 с. олунньу 4 күнүгэр Матвей Геденштром Усуйаанаҕа кэлиитигэр Санников передовщик (артыал старшинаата) дуоһунаһыгар Сыроватскай атыыһыттарга сулууспалыыр эбит. Экспэдиисийэҕэ Андрей уонна Роман диэн уолаттара кыттыбыттарын Геденштром суруйар. В. М. Пасецкай этэринэн Дьаакып Санников түөрт уоллааҕа үһү: Андрей, Роман. Петр уонна аата биллибэт уол. 8-с ревизия матырыйаалларыгар Дьаакып Санников дьиэ кэргэнэ маннык суруллубут: ойоҕо Аграфена (1759 с. эргин төрөөбүт), уолаттара Андрей (1790 с. эргин төрөөбүт), Роман (1791 с.э.т.), Федор (1797 с.э.т.), Михаил (1804 с.э.т.). Бу кэмҥэ мантан үһэ ойохтоох оҕолоох дьон эбит. .

1810 с. Саҥа Сибиир арыытын туораабыт, 1811 с. Фаддеев арыытын эргийбит. Саҥа Сибиир хоту өттүгэр улахан сир баарын сабаҕалаабыт. Бу сир Саанньыкап сирэ диэн аатынан историяҕа уонна литератуураҕа киирбитэ. Сүүстэн тахса сыл — 1937-38 сыллардаахха сэбиэскэй лүөччүктэр сир суоҕун дакаастыахтарыгар дылы — бу үһүйээн дьону долгуппута. Билигин сабаҕалыылларынан бу сир муус арыы буолуон уонна кэлин ууллан хаалбыт буолуон сөп. Саанньыкап аатынан Кыра Ляхов уонна Солуурдаах (нууч. Котельнай) арыылар ыккардыларынааҕы силбэһии (пролив, 1909), Саҥа Сибииргэ баар уонна хайа (XIX в.), үрэх (1811) ааттаммыттара. .

Саанньыкап сирин кистэлэҥэ биллиилээх нуучча геологын, геограбын уонна суруйааччытын В. А. Обручевы «Земля Санникова» диэн ааттаах кинигэни 1924 с. суруйарга угуйбута (бэчээттэммит сыла — 1926). Бу кинигэннэн Мосфильм киинэ студиятыгар 1973 с. уус-уран киинэ уһуллубута.

Аатырбыт булчут (промышленник) сиэнэ Санников Яков Федорович бүтүн Саха сиригэр биллибит Булуҥ улахан атыыһыта эбит, хоту дойдуну чинчийэр хас да экспэдиисийэҕэ сүҥкэн көмөнү оҥорбута биллэр. Оттон өссө биир утума — Крылова Татьяна Ивановна — саха сириттэн бастакы медицина доктора, Саха государственнай университетын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Сигэлэр
* Биография Санникова

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Матвей Геденштром: известный и неизвестный*. Сардана Боякова, «Якутский архив» сурунаал, 2008, 2№.

## Быһаарыылар
Тустуу

thumb|right|300px|Былыргы грек тустууктара

**Тустуу** — былыргы историялаах уонна араас көрүҥнэрдээх икки утарылаhааччы күрэҕэ. Атыннык **күрэс** дэнэр. Олимпия оонньууларын программаларыгар баар. Тустууктар туран, тобуктаан эбэтэр сытан эрэн тусталлар. Хапсаҕайга охтубут, тобуктаабыт, илиитинэн сири таарыйбыт кыаттарар.

Тустуу көрүҥнэрэ:
* Хапсаҕай
* Грек-рим тустуута
* Көҥүл тустуу
* Самбо
* Сумо (Дьоппуон тустуута)
* Хуреш (Тыва тустуута)
* Кураш (Узбек тустуута)
* Көрэш (Татар тустуута)
* Йаҕлы гүрэш (Түрк тустуута)
Энергия

**Энергия** (, «үлэ») — физикаҕа уонна атын үөрэхтэргэ айылҕа эттиктэрин майгыларын скалярнай физик кэриҥэ. Энергия үлэ дьоҕурун быhаарар.

Энергия көрүҥнэрэ:
* Кинетик энергия
* Кыах энергията
* Итии энергията
* Ыарырҕатыы энергията
* Тыас энергията
* Уот энергията
* Тыыллымтыа энергията
* Электромагнетик радиация
* Химия энергията
* Киин энергията
* Туруу энергията

## Өссө маны көр
* Энергиа утаҕа
Технология

**Технология** — ньымалары уонна тэриллэри туттуу уонна билии көрүҥнэрин уонна кинилэри нөҥүө айылҕаны салайыы уонна дьайыы туhунан киэҥ өйдөбүл. Грек тылларыттан турар: τέχνη (тэрил) уонна λογία (этии).
Архимед

**Архимед** (Гректыы: Ἀρχιμήδης; б.э.и. 287 — 212) — Сиракустан төрүттээх грек математига, физига, инженера, айааччыта уонна астронома.