open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үһүс рейх

**Үһүс рейх** () диэн Германияны 1933 сыллаахтан 1945 сыллаахха буола сылдьыбыт дойдуну ааттыллар. Ол бириэмэҕэ Адольф Гитлер Нацист партиятын салайар этэ. Ол иһин сороҕор бу периоды **Нацист Германия** диэн ааттааччылар.

Үһүс рейх диэн *үһүс империя* диэн тылбаастанар тоҕо диэн ниэмэстэр бастакы империянан Рим империятын, онтон иккис Германия империятын (1871–1918 сс) буолар диэн ааттыллара. Гитлер былааскэ кэлиэҕиттэн 1945 сыллаахха бүтүөр дылы салайааччы этэ. 1945 сыллаахха Нацист партията тохтообута, онтон салайааччылара куоппуттара, эбэтэр сууттаммыттара эбэтэр тийиммиттэрэ. Сорох тутаах дьонноро Гаага трибуналыгар суттаммыттара.

## Историята (кылгастык)

### Аан дойду иккис сэриитэ: 1939-1945

1930 сыллар бүтүүтүгэр Гитлер атын дойдуларга саба түспүтэ. Ол кэнниттэн 1939 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Польшаҕа саба түспүтэ, онтон Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыта. Дойдуну түргэнник ылбыта.

Ол кэнниттэн Францияны сэринньи 12 күнүгэр ылбыта. Ол кэнниттэн Холбоһуктаах Хоруоллукка бэринэллэрин туһунан сурук суруйбута. Ону истибэтэхтэринэ син биир бас түһэн ылыам диэн куттаабыта. Ол бириэмэҕэ Холбоһуктаах Хоруоллук премьер-миниистиринэн Уинстон Черчилль үлэлиир этэ уонна кини бэринэргэ аккаастаабыттара. 

Британия сэриитэ 1940 сыл от ыйыттан сэтинньигэ дылы ааспыта. Ниэмэстэр элбэх көтөр аалларын сүтэрбиттэрэ, онтон сэтинньи ыйыгар Германияҕа төннүбүттэрэ. Гитлер атын ньыманан Холбоһуктаах Хоруоллугу бэринэттэриэххэ наада диэн эппитэ. Ол кэнниттэн аҥылычааннар Германияҕа буомба бырахпыттарын кэнниттэн Лондон куораты киэҥник буомбалаабыттара. Ол иннинэ промышленность эбэтэр байыаннай точкалары эрэ буомбалыыллара, тоҕо диэн "арийскай раса" дьоннорун тыыннаах хаалларыахтарын баҕараллара. 

1941 сыллаахха Гитлер Сэбиэскэй Сойууска саба түһэргэ бирикээс биэрбитэ. Бастакы атакатын "Барбаросса эпирэссийэтэ" диэн ааттаабыта уонна бэс ыйын 22 күнүгэр саҕалаабыта. Кыһын буолбутун кэнниттэн элбэх саллаат тоҥор этэ. Гитлер армията Сталинград куораты ылыыга дылы хотторбот этэ. Сталинград кыргыһыытын иннинэ хас биир өлбүт ниэмэс саллаакка 5 Сэбиэскэй сойуус саллаата өлөр этэ. Сталинградтан саҕалаан ити пропорция уларыйбыта уонна ниэмэстэр хоттороллорун саҕалаабыттара.

Ол кэнниттэн АХШ, Холбоһуктаах Хоруоллук, Франция уонна ССРС атын дойдулары кытта Гитлер армиятын кытта бииргэ охсуспуттара. 1945 сыл муус устар 30 күнүгэр Гитлер ыйаммыта, онтон сэрии ыам ыйын 8 күнүгэр бүппүтэ. Германия хотторбута 

## Быһаарыылар
Сосин Тимофей Егорович

**Сосин Тимофей Егорович** — Тохсунньу 8 күнүгэр 1915 сылга, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Моорук Суолатыгар төрөөбүтэ. Фронтовик-быраас, 1941–1945 сыллардааҕы сэрии кыттыылааҕа.
Xbox 360

**Xbox 360** (*Икс Бокс 360*), Саха Республикатыгар киэнник биллибит оонньуу приставката буолар, Саха Сиригэр сэтинньи 22 , 2007 сыллаахха Американы уонна Еврозона (28 государство) территориятын премьератыгар атыыга тахсыбыта. Икс Бокс 360 аатырбыт транснациональнай Microsoft тэрилтэ киэнэ буолар, 2 семейства приставката буолар. Дьоннор манна оонньуулларын таһынан киинэ, ырыа, шоу холбоон көрүөхтэрин сөп.

## Оонньуулара

## Өссө маны көр
* Xbox One
Гагауз тыла

**Гагауз тыла** () — гагауз тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.

## Суруг-бичиг
*Билиҥҥи Гагауз алпабыыт*:

*Кириллик Гагауз алпабыыт*:

## Быһаарыылар
PlayStation 4

**Sony PlayStation 4** (, *Сони Плэйстэйшн 4*), Дьоппуон тэрилтэтэ Sony онорон таһаарбыт оонньуу приставката, 2014-2015 сыллар кэмнэригэр саамай күүстээх мэйиилээх, элбэх оонньууну тардар приставка буолар. Оонньуурун таһынан улахан дьиэтээҕи сынньалаҥ киинэ буолар, ырыа, киинэ, шоу, интернет барытын тардар.  Сүрүн конкурена американскай- Xbox One. 
Сэтинньи 15 күнүгэр 2013 сылаахха бэйэтин Дьоппуон дойдутугар, ону таһынан Канаада, АХШ, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Аустралиа, Кытай курдук улахан регионнарга атыыга тахсар, премьератынан сибээстээн. Атыыга тахсаатын кытта, аатырбыт Xbox One акциятын биржаларга суулларар, сразу 25 миллион экземплярга тар5анар. Билигин да атыыга барарынан 1 миэстэ 120 омук дойдуларыгар.

Урукку версията — PlayStation 3
PlayStation 3

**Sony PlayStation 3** (, *Сони Плэйстэйшн 3*), Sony аттырбыт оонньуу приставка буолар. Конкурена — Xbox 360.
Dendy

**Dendy** (*Денди*), 80-90-2000 сыллардаахха аатыра сылдьыбыт оонньуу приставка буолар. Аан Дойдутааҕы премьерата 80 сыллардаахха АХШ, Еврозона билинни террияториятыгар, Дьоппуон дойдуларыгар буолар. Онтон хойутуу Саха Сирэ, Украина, Канаада улахан регионнарга тахсар.
Бучманы

**Бучманы** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 731 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Xbox One

**Xbox One** (*Икс Бокс Уон*, *Икс Бокс Биир*, *Бастыҥ Икс Бокс*), Microsoft тэрилтэ саамай бүтэһик оонньуу приставката буолар (15 олунньу 2015 кэмҥэ). Атыыга Сэтинньи 22 күнүгэр 2013 сыллаахха АХШ, Канаада, Еврозона (28 дойду), Саха Сирэ, Дьоппуон, Аустралиа курдук судаарыстыбаларга уонна регионарга тахсыбыта, аатырбыт Аан Дойдутааҕы премьератыгар. Бастакы күнүттэн саҕалаан Аан Дойду үрдүнэн миллионунар экземпляр атыыга барар. Икс Бокс Уон атын Xbox 360 быдан күүстээх буолар. Сүрүн конкурена аатырбыт Дьоппуон оонньуу приставката PlayStation 4 буолар.
Долгура

ДОЛГУРА аат тыл. Тыала суох биир кэм чуумпу диэн өйдөбүллээх.

## Өссө маны көр
* Добун (тыл)
Дороххой

ДОРОХХОЙ даҕааһын. Сымнаҕаһа суох кытаанах, хоччорхой.
Дугдуруй

**Дугдуруй** туохт. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими-тугу эмэ охсоору гын.
Дуксуур

ДУКСУУР даҕ. 1. Сытыы, өтөрү-батары көрөр уоттаах (харах). 2. көсп. Өтөрү-батары киирэр гына чочуйуллубут, сытыы синньигэс уһуктаах (тумус, батыйа).
Дэриэспэ

**Дэриэспэ** () — туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. Дэриэспэ таас — кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас.

Өссө үөхсүү тыл быһыытынан туттуллар түгэннэрэ баар, «баҕайы» диэн суолтаҕа (дирээн, дэриэтинньик диэҥҥэ чугаһатан буолуо).
Даадар (тыл)

**Даадар** 1. аат тыл Бөҕөс. 2. даҕааһын суолт. Модьу-таҕа, күүстээх.
Даам (тыл)

**Даам**,  *даамын биэрдэ* – кимиэхэ, туохха эмэ утарылаһар кыаҕа баранан кыайтарбытын билиннэ, бас бэриннэ.
Дааргы (тыл)

**Дааргы** 1. даҕааһын а) Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. б) кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. 2. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу.
Даарда (тыл)

**Даарда** 1. аат., эргэрбит. а) Хаптаһынтан оҥоһуллубут суоруна олоҕо. б) Бугул тиэйэр сайыҥҥы сыарҕа адарайа. 2. даҕ. суолт. а) Модьу, томороон оҥоһуулаах. б) фольк. Улахан, сүүнэ; муҥутуур күүстээх.
Далыр (тыл)

**Далыр** аат., түөлбэ. Икки күөл ыккардынааҕы кутаҕа оҥоһуллубут туу угар быһыт.
Даркы (тыл)

**Даркы** аат. 1. Уу аҕалан муспут маһа (өрүс, күөл кытыытыгар). 2. Мээнэ, ыһыллаҕастык быраҕыллыбыт бөх-сах.
Далан (тыл)

**Далан** 1. аат. а) поэт. Уу (үрэх, күөл, байҕал) ньуура. б) Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. 

2. даҕ. суолт. а) сараадыйбыт, быластаабыт кынаттаах (көтөр). б) Харса суох, кэрээнэ суох.
Далбар (тыл)

**Далбар** 1. аат. А) үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. Б) эргэр., фольк. Аһыыр остуол. В) эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. Г) поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. Д) Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. 

2. даҕ. суолт. А) Мааны, бастыҥ. Б) Өҥ, тот, дэлэй. В) Киэҥ-куоҥ, дуолан.

Аан дойду араҕас далбар быара (фольк.) – аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. 
Айыы далбар (поэт.) – эйэҕэм, амарах. 
Араҕас арыы далбардаах фольк. – өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. 
Араҕас далбар (фольк.) – байылыат, уйгу-быйаҥ. 
Далбар олох (эргэр.) – чулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. 
Далбар чабычах (эргэр.) – айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн,  талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. 
Далбар Чуонах – Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. 
Далбар чэчир – ыһыахха, урууларга уо.д.а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах.
Добун (тыл)

**Добун** даҕ. 1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). 2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, халлаан, байҕал туһунан).

## Өссө маны көр
* Долгура
Добуун (тыл)

**Добуун** 1. аат., эргэр. Уу тохтообот, кураанах үрдүк сир, томтор, ходуһа арҕаһа. 2. даҕ. суолт. Үрдүк, үрдээн тахсар (сир ньуурун туһунан).

## Эбии маны көр
Добун
Караим тыллара

**Караим тыллара** (*къарай тили; karaj tili*) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Кырыымчах тыллара

**Кырыымчах тыллара** (*кърымчах тыльы*) — тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр.
Вөрө тыла

**Вөрө тыла** — Эстония тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.
Идиолект

Саҥарар майгы (**идиолект**) — биир киһи саҥарар ураты майгыта. Киһи ханнык тылы-өһү туттара, этиитигэр тыл бэрээдэгэ, күөмэйин кылын оонньуута барыта саҥарар майгыта буолар. Хас биирдии киһи бэйэтэ саҥарар майгылаах. Биир киһи саҥарар майгыта бүттүүн дьиэ-кэргэн саҥарар тылыгар (эколект) кубулуйуон сөп.

Михаил Петрович Алексеев-Дапсы саҥарарыгар киирии тыл дорҕоонун сахатытан саҥарар. Литэрэтиирэлии нуорба буолбут тылы сыыһа диэтэҕинэ, бэйэтэ сөптөөх дии санаабытынан саҥарар. Холобур: баһаам → баһаан, бэлэм → бэлэн, кырдьык → кирдик, тухары → туххары, тиий → тий, сирэй → сырай, чэпчэки → сэпчэки, буукуба → бууккуба, кумааҕы → кумаахы, дэйбиир → дөйбүүр, тэлэбиисэр → тэлэбисиэр, ачыстаат → ачастаат, банаар → манаар, нуучча → ньуучча. Уонна маннык туттуу сөптөөҕүн быһаарар, туоһулуур. Аны мурун й-а дорҕоону саҥарар, суруйар даҕаны: иньэ, аньах, мэньии, куньаас…

Тылын бэрээдэгэ сороҕор уларыйар. Кыбытык тылы этии бүтүүтүгэр көһөрөр. Холобур: «Ньууччатытыыга сүгүрүйэр учуонайдар элбэхтэр, биллэн турар», «Биһирэм тыл» биэрииттэн.

Йода маастар саҥата үксэ инверсия. Этиитин аайы оннук саҥарар. «Галактика сүрүн тылынан» саҥардаҕына Йода тыл бэрээдэгин инверсиялаан саҥарар («толоруу-туохтуур-туһаан» диэн бэрээдэги туттар, OVS). «Дьиэдэй төннүүтүттэн» маннык этиитин холобурдуохха сөп: «900 сааскар тиийдэххинэ, эмиэ кырдьаҕас дьүһүннэниэҥ эн».

Маннык саҥарар уратытыгар олоҕуран «Йода усулуобуйата» диэн бырагыраамалааһын ньымата айыллыбыта. Бу ньыма уларыйар кэриҥ уонна уларыйар кэриҥ көрдөрүүтүн бэрээдэгин уларытар.
Гаврильев Чокуур Николаевич

Гаврильев Чокуур Николаевич - "Саха Сирэ" хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ.

1975 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ Саха тылын уонна литературатын факультетыгар үөрэммитэ.
Диброва

**Диброва** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 138 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Түһүк (тыл)

**Түһүк** — сорох омук тылларыгар хайааһын барамайга туһуланыытын нөҥүө барамайдар сыһыаннарын көрдөрөр, хайааһын аат тылга ситимин бэлиэтиир, сыһыарыы көмөтүнэн көстөр тыл (үксүгэр аат) халыыба. Флекциялаах уонна агглютинациялаах тылларга баар буолар. Түһүгэ суох омук тылларыгар тыл этиигэ суолтата атын ньыманнан бэлиэтэнэр, холобур, этии тутулунан, предлог уонна послелог көмөтүнэн.

Түһүк саныыр санааны этэргэ көмөлөһөр. Ааттары түһүктээн, кырамаатыка араас суолтатын (хайааччыны, барымтаны, сиһилиири, быраарары, хайааччы кимин-тугун) биэрбэт.
Түһүк аат тыл саҥаҕа (тылга) оруолун, атын тылы кытта сыһыаннаһан суолтата уларыйыытын бэлиэтиир. Онон этиини оҥорорго улахан оруоллаах. Тугу туох соруктаах этэрбитинэн көрөн, тылы туһааннаах түһүккэ туруорабыт. Холобур, **АЛААС** диэн аат тылы уларытан араас суолталаах этиини оҥоруохпутун сөп: **АЛААСКА** бардыбыт. **АЛААСТАН** бардыбыт. **АЛААҺЫНАН** бардыбыт.

## Түһүктэр тиһиликтэрэ

Манна араас омук тылларыгар баар түһүктэр тиһиликтэрэ (испииһэктэрэ) көстөр. Сорох түһүктэр сорох омук тылларыгар бэйэ-бэйэлэрин кытта сөп түбэсиһиэхтэрин сөп (суолталарынан уонна/эбэтэр морфологияларынан).
Көмө аат (тыл)

**Көмө аат** () - саҥа ирээтэ, тардыылаах аат буолар сүрүн суолтатын сүтэрэн, тардыылаах сыһыарыы, таһаарыы, туттуу түһүк халыыбыгар туттуллан, хайысха суолталаммыт тыл ааттанар.

Төрүт түһүккэ туран, бу тыллар барамай хайа эрэ өрүтүн, чааһын көрдөрөр суолталаахтар. Холобур, дьиэ ИННЭ, дьиэ КЭННЭ, дьиэ ҮРДЭ, дьиэ ИҺЭ, дьиэ ТАҺА, дьиэ ОЙОҔОҺО. Бу тыллар чопчу барамай өрүтүн көрдөрөр суолталара көмө аат буолаллар, оттон барамай чааһын, өлүүскэтин көрдөрөр суолталара тардыылаах аат курдук ылыныллар. Холобур, дьиэ ҮРДҮН тэлгэтэр. Хайа БЫАРЫГАР хаар билигин да сытар.

Көмө ааттар хайысха суолтатын сүтэрэн, кырамаатыка сыһыанын көрдөрөр түбэлтэлэригэр дьөһүөл буола кулуйаллар. Холобур, Кини эппитин ҮРДҮНЭН, истибэккэ дойдулаабыт.
Төһө ахсаан аат (тыл)

**Төһө [[ахсаан аат]]** () барамай (өйдөбүл) чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир уонна ТӨ¤Ө? ХАС? Диэн ыйытыыга хоруйдуур: биэс, алта, уон, сүүс, мөлүйүөн, алта уон, алта уон ордуга икки.

Төһө ахсаан аат тулунан уонна суолтатынан ахсаан аат бары араастарыгар төрүт олох буолар.

Саха тылын төһө ахсаан аата атын түүр омуктар төһө ахсаан ааттарын кытта, сүнньүнэн, сөп түбэһэр.

Төһө ахсаан ааттан ахсаан аат атын араастара үөскүүллэр.
Үллэһик ахсаан аат (тыл)

**Үллэһин аахсаан аат** барамай хастыы буоларын бэлиэтиир уонна *хастыы? төһөлүү?* диэн ыйытыыга хоруйдуур.

Үллэһик ахсаан аат төһө быһаарыы, сиһилии, туһаан, толоруу буолан туттуллар: биһиги БИЭСТИИ күн үлэлээтибит, паартаҕа ИККИЛИИ оҕо олорор; УОНАЧАЛЫЫТТАН тахса, ОТУТТУУГА чугаһаабыт.

Үллэһин ахсааҥҥа –ТА сыһыарыы эбиллэн, хайааһын хастыыта буоларын эбэтэр барамай хастыыга үллэриллэрин бэлиэтиир. Холобур, Бары БИИРДИИТЭ, БИЭСТИИТЭ биэриҥ.
Хомуур ахсаан аат (тыл)

**Хомуур ахсаан аат** барамайдар холбуу ахсааннарын бэлиэтиир уонна ХАҺЫА? ХАҺЫАН? ыйытыыларга хоруйдуур.

Хомуур ахсаан аат –ЫА, -ЫАН, -ЫАЙАХ сыһыарыыларынан үөскүүр.

Атын түүрдүү тылларга хомуур ахсаан аат барыларыгар баар уонна –АУ, -ЭҮ сыһарыылаах. Былыргы түүр тылыгар –АБУ, -ГҮ көрүҥнээҕэ.

Хомуур ахсаан аат –ЫА сыһыарыытыгар аат тыл куччатар –ЙАХ сыһыарыыта эбиллэн, -ЫАЙАХ халыып үөскээбит быһыылаах.
Бытархай ахсаан аат (тыл)

**Бытархай ахсаан** аат барамай эбэтэр чыыһыла сороҕун бэлиэтиир уонна *хас гыммыт хаһа?* диэн ыйытыыга хоруйдуур.

Бытархай ахсаан ааттар судургу уонна хас да тылтан аттарыллыбыт уустук тутуллаах буолаллар.

**Судургу бытархай ахсаан ааттар:** аҥаар, чиэппэр, суотай, балтараа, оһумуоха.

**Уустук бытархай ахсаан аат:** үс гыммыт биирэ, уон гыммыт иккитэ, сүүрбэ түөрт алта гыммыт иккитэ. 

Уустук бытархай ахсаан аат икки ньыманан үөскүүр: 1) көнө бытарытыынан; 2) уоннуулаах бытарытыынан.
Аат тыл хомуур ахсаана (тыл)

**Аат тыл хомуур ахсаана** — бастакытынан, биир ахсааҥҥа турар уопсай аат биир уустаах барамайы барытын, бүтүннүүтүн көрдөрүүтэ буолар. холобур, Быйыл бу дойдуга ОТ кыайан үүммэтэ, оҕуруот АҺА да мөлтөх. Иккиһинэн, иккиттэн элбэх эбэтэр ханыы уонна чопчута суох элбэх ахсааннаах барамай кэпсиирэтин биир ахсааҥҥа туруоруу. Холобур, ИЛИИМ тыытар, АТАҔЫМ ыалдьар, КУЛГААҔЫМ тардыалыыр. Быйыл ҮЛЭ-ХАМНАС мөлтөх, ОТ-МАС кэмчи буолар туруктаах.

Хомуур суолта маннык үөскүүр:

1) Биир ахсаан халыыбыгар турар аат, барамай ууһунан уонна хомуур өйдөбүллэрин бэлиэтээн, элбэх ахсаан суолталанар. Холобур: Быйыл ТУЛЛУК үгүс. О¡О сылдьыбат.

2) Хомуур суолтаҕа ордук чаастатык бытархай, өрүү элбэх, ахсаана чопчуламмат уопсай аат өйдөбүллээх барамайдар: от, мас, отон, хаптаҕас, кус, сүөһү, дьадаҥы, о.д.а. «бары» диэн суолтаҕа биир ахсааҥҥа туран туттуллаллар.

3) Л. Н. Харитонов ханыы тыллар хомуур өйдөбүллээх ааттары үөскэтэллэр диэн бэлиэтээбитэ. Холобур, сүбэ-ама, сыал-сорук, суол-иис, о.д.а.

4) Ханыылаах барамайы көрдөрөр ааттар хомуур өйдөбүллээх буолан, үксүгэр элбэх ахсаан сыһыарыыта суох туттуллаллар. Холобур, АТА¡А ыалдьар. ХАРАХ көрбөтүн КУЛГААх истэр. Тылга бу ханыылаах тылтан биирэ туттулларын анаан бэлиэтээн этэр үгэс баар. Холобур: СОХХОР киһи. ИККИ кулгааҕа бүөлэннэҕэ дуу?

5) Ахсааҥҥа араарыллыбат кэлимсэ барамайдар, эттиктэр таас чох, сир баайа, уу, салгын, о.д.а. уонна айылҕа көстүүтүн бэлиэтиир тыллар чаҕылҕан, дьүкээбил, куйаас, тыал, кураан, о.д.а. хомуур ахсаан өйдөбүллээх буолан, биир ахсаан халыыбыгар тураллар.

6) Хомуур суолтаны саха тылыгар төрүт түһүккэ турар көнө толоруу бэлиэтиир. Холобур, Дьоро киэһэҕэ АЛААДЬЫ, САЛАМААТ, КУС сиэтибит.
Кэпсиирэ көстүүтэ (тыл)

Аат саҥа чаастара кэпсиирэ буолууларын көрдөрөр аналлаах халыыбы **кэпсиирэ көстүүтэ** дииллэр. Бу халыып аат үһүс сирэй суолталаах олоҕуттан үөскүүр. Атыннык эттэххэ, ааттар төрүт олохторо барамайы ааттыыр эрэ буолбатахтар, барамай ким? туох? хайдах? хаһыс? Буоларын туоһулаан кэпсиир ис хоһооннууллар. Холобур, учуутал – барамай учуутал буоларын этэр, кэпсиир, быһаарар; үчүгэй – барамай хайдаҕын чопчулуур; иккис – барамай хаһыс буоларын көрдөр.

Бастакы уонна иккис сирэйдэргэ барамай, хаачыстыба, ахсаан кэпсиирэ оруолламмытын көрдөрөр сирэй сыһыарыытын ылынар. Холобур, учуутал+бын, учуутал+гын; үчүгэй+бин, үчүгэйгин+гин.
Чопчута суох ахсаан аат (тыл)

Ахсааны чыыһылата суох үрдүттэн бөлөҕүнэн ылан ааҕар ахсаан тылы чопчута суох (чопчуламматах) ахсаан аат дэнэр. Холобур: элбэх, үгүс, сорох, аҕыйах, бары, төһө эмэ, хас даҕаны, о.д.а.
Чопчуламматах ахсаан аат этиигэ быһаарыы, туһаан, кэпсиирэ буолар.
Чопчута суох ахсаан ааттан –ТА, -ТЫК, -ТЫЫ сыһыарыыларынан сыһыат үөскүүр: элбэхтэ, элбэхтик, аҕыйахта, аҕыйахтык, о.д.а.
Чопчута суох ахсааны бэлиэтиир тыллар бу бөлөхтөрө ахсаан аат буолаллара мөккүөрдээх. Сороҕо даҕааһын, сороҕо солбуйар аат, сороҕо сыһыар курдук ылыныллар.
Солбуйар аат көрүҥнэрэ (тыл)

Солбуйар аат уратыта барамайы, бэлиэни, о.д.а. ааттыыр тыллары солбуйар кыахтааҕар буолар. Кини чопчу суолтата кэпсэтииттэн эбэтэр тиэкис ис хоһоонуттан өйдөнөр.
Билиҥҥи саха тылыгар солбуйар аат уон көрүҥҥэ арарыллыр:

СИРЭЙ СОЛБУЙАР ААТ сүрүн суолтата – дьону сирэйдээн бэлиэтээһин. Манна МИН, ЭН, КИНИ, БИ¤ИГИ, Э¤ИГИ, КИНИЛЭР диэн тыллар киирэллэр.

ЫЙАР СОЛБУЙАР ААТ чопчу ыйан көрдөрүүгэ уонна ааттары солбуйууга туттуллар. Бу көрүҥҥэ киирэллэр: БУ, ИТИ, ОЛ, БИЛИ.

ЫЙЫТАР СОЛБУЙАР ААТ сүнньүнэн, саҥарааччы барамай, бэлиэ, кэм, миэстэ о.д.а. туһунан билиэн баҕарарын бэлиэтииллэр. Уустук этиигэ, ыйар солбуйар ааты кытта чопчулуур суолталаах буолуохтарын сөп. Бу бөлөх балачча элбэх ахсааннаах: КИМ, ТУОХ, ТО¡О, ХА¤АН, ХАННЫК, о.д.а.

БЫ¤ААРЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ ис хоһооно ханнык эрэ биллэр, көстөн турар барамай нөҥүө бэлиэтэнэр: БАЧЧА, ИТИЧЧЭ, ОЧЧО, МАННЫК, ИТИННИК, ОННУК.

БЫ¤ААРЫЫТА СУОХ СОЛБУЙАР ААТ, барамай, эбэтэр кини бэлиэтэ, хайааһын миэстэтэ, кэмэ, о.д.а. түгэн биллибэт буоллаҕына туттуллар. Кинилэр ыйытар солбуйар ааттар ЭРЭ, ЭМЭ эбиискэлэр көмөлөрүнэн үөскүүллэр: КИМ ЭРЭ, ТУОХ ЭМЭ, о.д.а.

ТҮМЭР-БУОЛБАТ СОЛБУЙАР ААТ икки суолталаах: буолар суолталаах тутулларга кэккэ барамайдартан хайааһыны хайалара да оҥорботоҕун, хайааһын биллэр миэстэлэртэн, кэмнэртэн хайатыгар да оҥоһуллубутаҕын бэлиэтиир. Оттон туохтуур буолар халыыбын кытта чопчута суох, уопсай суолталанар. Бу көрүҥ ыйытар солбуйар аат уонна ДА, ДА¡АНЫ эбиискэ ситиминэн үөскүүр: КИМ ДА, ТУОХ ДА¡АНЫ, о.д.а.

ТҮМЭР СОЛБУЙАР ААТ үксүгэр биллэр барамайдартан, биирдиилээн ыллахха, барылара хайааһыны оҥоруон сөбүн, хайааһын буолар кэмэ, миэстэтэ суолтата суоҕун ыйар. Манна киирэллэр: КИМ БА¡АРАР, ТУОХ БА¡АРАР, о.д.а.

ТАРДЫЫЛААХ СОЛБУЙАР ААТ барамай кимиэнэ буоларын сирэйдээн бэлиэтиир. Кини сирэй солбуйар ааттан –ИЭН уустук сыһыарыы көмөтүнэн үөскүүр: МИЭНЭ, ЭЙИЭНЭ, КИНИЭНЭ, о.д.а.

ХОМУУР СОЛБУЙАР ААТ барамайдары, дьону о.д.а. бииргэ холбоон бэлиэтиир: БАРЫ, БҮТҮН, БАРЫТА.

БЭЙЭНИ СОЛБУЙАР ААТ хайааһыны хайааччы бэйэтэ оҥорорун тоһоҕолоон бэлиэтиир. БЭЙЭ тылга тардыы сыһыарыыта эбиллэн үөскэтэр: БЭЙЭМ, БЭЙЭ¢, БЭЙЭТЭ... Бу курдук араарыы, бастатан туран, кинилэр дьиҥ эйгэҕэ баар барамайдары хайдах бэлиэтииллэригэр олоҕурар. Ол аата ити көрүҥнэр бэйэ-бэйэлэригэр ыйар ньымаларынан утарылаһаллар. Холобур, сирэй солбуйар аат барамайы саҥарааччы эбэтэр истээччи быһыытынан бэлиэтиир, онтон ыйар солбуйар аат кини миэстэтин үксүн быһаарарга туттуллар.
Иккиһинэн, үөһэ аҕалыллыбыт көрүҥнэр, биирдиилэрэ туспа морполуогуйалыы бэлиэлээхтэр, а.э. түһү, ахсаан о.д.а. кырамаатыкалыы халыыптарга уратылааахтар. Ол курдук, сирэй солбуйар аат элбэх ахсаанын халыыба –ИГИ өлүүскэнэн, оттон ыйар солбуйар аат –ЛАР сыһыарыынан үөскүүр.
Маны таһынан, биир көрүҥҥэ киирэр солбуйар ааттар үөскүүр ньымалара эмиэ баар.
Ономатопея

**Ономатопея**  - Тыаһы үтүктэр туохтуур тулалыыр эйгэҕэ тахсар дорҕоонунан бэриллэр көстүүнү бэлиэтиир. Оннугунан араас тыас-уус, саҥа-иҥэ буолаллар: тыҥкынаа, дар гын, сыыгынаа, бабыгыраа, ньаах диэ. Көстөрүн курдук, бу бөлөххө киирэр туохтуурдар ис хоһооннорунан икки араастаахтар: дьиҥ тыаһы үтүктэр туохтуурдар уонна саҥаны үтүктэр туохтуурдар. Балар уратылаһар тас бэлиэлэрэ ГЫН уонна ДИЭ диэн көмө туохтуурдар буолаллар: ГЫН дьиҥ тыаһы үтүктэр тыллары кытта, оттон ДИЭ саҥаны үтүктэр тыллардыын ситимнэһэннэр, араас сыһыарыыны сэргэ тус-туспа бөлөххө киирэр туохтуурдары үөскэтэллэр (лос гын, тыс гын, чыып диэ, аам диэ).
Дьүһүннүүр туохтуур (тыл)

**Дьүһүннүүр туохтуур** хамсаныыны, быһыыны, дьүһүнү ойуулаан көрдөрөр саҥа чааһа: кэдэй, ынай, мэрбэй. 

Ис хоһоонунан икки аҥыы арахсыан сөп. 

1. Хамсанар дьүһүн туохтуура (образные глаголы движения) хамсаныыны-имсэниини, туттууну-хаптыыны көрдөрөр: куоҕай, бэйдьэй, кыйбаҥнаа. 

2. Көстөр дьүһүн туохтуура (глаголы зрительного образа) дүьүһүнү-бодону, быһыыны-тутууну көстүү быһыытынан ойуулуур: сыллай, ардьай, дарай, эҥкэй. 

Итини таһынан дьиҥ дьүһүннүүр суолтата суох аҕыйах ахсааннаах сырдыгы-өҥү, туругу бэлиэтиир туохтуур (глаголы светового восприятия и чувственного состояния) баар: барый, будулуй, дыр гын, нук буол.
Хайааһын-турук туохтуурдара (тыл)

**Хайааһын-турук туохтуурдара** — туохтуур саамай улахан уона сүрүн арааһа буолаллар (Л. Н. Харитонов ааҕыытынан, 1576 аҥаардас төрүт олох баар).

Балар туохтуур биллэрэр сүрүн кыаҕын, бары кырамаатыкалыы бэлиэлэрин илдьэ сылдьаллар. Ис хоһооннорунан хас да бөлөххө хайдаллар: хайааһын туохтуурдара, хамсааһын туохтуурдара, турук туохтуурдара уонна иэйии туохтуурдара (чувство).

Хайааһын туохтуурдара хайааччы (субъект) атын барамайга дьайарын көрдөрөллөр: (быаны) быс, (тиити) кэрт, (ынаҕы) ыа. Хамсааһын туохтуурддара хайааччы биир миэстэттэн атыҥҥа сыҕарыйыытын бэлиэтииллэр: кэл, уһун, түс, дойдулаа. Оттон турук уонна иэйии туохтуурдара хайааччы ис-тас туругун (физиологическай, психичэскэй, физическэй уларыйыыларын), иэйиитин биэрэллэр: мөлтөө, түөһэй, улаат, синньээ, хоргут, симитин, таптаа, сир.
Кыа

**Кыа** — кыымы түһэрэн уот отторго аналлаах саһаҕа.

Кыаны мас кунааҕыттан оҥороллор. Кыаны сөпкө көрөн-харайан тутта сырыттахха, кини кыым түһээтин кытта тута буоруолаан барар. Эбэн эттэххэ, былыр саха отоһуттара кыаны түөҥҥэ туттар буолаллара. Итини таһынан «кыа ото» диэн туспа үүнээйи баара эмиэ ахтыллар.
Тиэкис таһымнара

ТИЭКИС ТАҺЫМНАРА (тиэкис тутулун таһымнара) (УРОВНИ ТЕКСТА). Тиэкис формальнай тэриллиитин таһымнарын уонна ис хоһоонун таһымнарын бэлиэтииллэр. Таһымы маннык быһаараллар: 1) тиэкиһи дьүүллээһин аспега; 2) систиэмэ сороҕо 3) тиэкис бүттүүн тэриллиитин дьаарыһа. 

Тыл үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар: 

1) фонетическай; 

2) морфологическай; 

3) лексическэй; 

4) синтаксическай; 

5) композиционнай-синтаксическай; 

6) стилистическэй. 

Литература үөрэҕин аспегар маннык таһымнар бааллар: 

1) персонажтар; 

2) фабула; 

3) идеялар. 

Культуроведческай майгылаах концепцияларга манныктары бэлиэтииллэр: 

1) культурнай; 

2) эстетическэй; 

3) духуобунай; 

4) тиэкис тутулугар тыл макрокомпоненнара. 

Сибээс-дьайыы (коммуникативно-деятельностный) сыһыаныгар билии-суолта (информативно-смысловой) уонна прагматическай таһымҥа олоҕуран тыл үөрэҕин уонна саамай үрдүкү тыл үөрэҕин (экстралингвистический) аспегар дьүүллэнэр. 
Тиэкис тутулун сүрүн компоненнара биллэллэр: 

1) тиэмэ; 

2) идиэйэ; 

3) действительность матырыйаала; 

4) сюжет; 

5) композиция; 

6) тыл; 

7) ньыма (В.В. Одинцов). 

Тиэкис тэриллиитигэр лингвистическай уонна экстралингвистическай аспектар сибээстэрэ маннык олохтоноллор: 

1) былааныгар көстүүтэ – ис хоһооно; 

2) тиэкис лингвистическай төрүтэ иккис сибээстиир дьайыы процеһыгар кини экстралингвистическай төрүтүн олохтуур; 

3) тиэкис үөскээһинэ этэринэн маннык экстралингвистическай төһүүлэр бастыҥ буолаллар; 

4) интерпретация этэринэн – тылын үөрэҕин төрүтэ. 

Тиэкис билиитин-суолтатын таһыма атын-атыннык модификацияланар: 

1) тыл үөрэҕэ этэринэн маннык таһым сороҕолорун киирэллэр: 

а) бэниэтикэлии; 
б) лиэксикэлии; 
в) морпулуогуйалыы; 
г) сиинтэксистии; 

2) экстра тыл үөрэҕэ этэринэн маннык: а) бэрэдимиэт-логика; б) тематика; в) сюжет-композиция.

Прагматическай таһымҥа маннык таһым сорохторо киирэллэр: 

1) экспрессивнай-стилистическай 

2) функциональнай-стилистическэй.

Экстралингвистика көрөрүнэн прагматическай таһым манныктаах буолар: 

1) иэйиилээх; 

2) уобарастаах; 

3) идиэйэлээх таһым сороҕолоро.
Билим үөрэтиитэ

**Билим үөрэтиитэ**, **билим билии**, эбэтэр **билим таһымынан чинчийии** (). Айылҕа, киһи уонна уопсастыба туһунан билиини наардыыр, тэрийэр уонна утумнуур дьарык. Үөрэх диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхситтэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар. Научнай үөрэтии сүрүн уратыта маннык буолар: 

* булуллар билии хайдах баарынан сылдьыыта;  

* өйдөбүл аппараатын сайдыыта (категориальность);  

* бэйэтин утарбаты, дакаастанары уонна систиэмэлэнэри кытта сибээстээх рациональность;  

* бэрэбиэркэлэнэр;  

* билиини түмэр үрдүк таһымнаах;  

* барытыгар туттуллар;  

* үөрэтэр дьарыкка анал ньыманы, албаһы туттуу. 

Билии диэн тылы маннык быһаараллар:

1.	Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн.

2.	Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн.

3.	Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии.

4.	Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу.

5.	Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын.

Научнай үөрэттини аан маҥнай олохтообут киһи Бэкон Фрэнсис буолар.

Бэкон Фрэнсис (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлүһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.

Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.

Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
Сорук-сирэй аата

Сахалыы сүрдээх оҕону иитиигэ сүрүн болҕомто ууруллуоҕа Кэнники духуобунас туhунан элбэх кэпсэтии барар, оҕону сиэрдээх быhыыга-майгыга иитии үлэтэ ыытыллар. Бу үлэ саҥа күөдьүйэн таҕыста диир эмиэ сатаммат. Былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит саҕаттан оҕону иитиигэ дьиэ кэргэн иhинэн улахан болҕомто ууруллубатар даҕаны, олох хаамыытынан, киhи сиэринэн, сиэри-туому тутуhан, куhаҕаны-үчүгэйи быhааран олорбуттара.

Кэнники оҕо тэрилтэлэрэ иитэр-үөрэтэр сыал-сорук туруоран, уопсастыба сайдыытынан, үөрэҕирии көрүүтүнэн уларыйыылар-тэлэрийиилэр киирбиттэрин да иhин, программа аата эрэ уларыйан иитии үлэтигэр саҥа сүүрээн киирбитин курдук хамсааhыннар тахсаллар.

Сайдыы тэтиминэн үтүө да, мөкү да өрүттэринэн, олох ирдэбилинэн ыччат эмиэ тэҥҥэ хардыылыыр. Сорох өттүгэр ситтэрбэт да буоллулар, инники күөҥҥэ таҕыстылар. Ол иhин иитэр-үөрэтэр сорук күүскэ турар. Оҕо культурата мөлтөөтө, улахан дьону, кырдьаҕастары убаастаабат, тугу да сыаналаабат, алдьатар, ыhар-тоҕор, оҕону атаҕастыыр диэн аҥардастыы оҕолору эрэ буруйдуубут, мөҕөбүт-этэбит. Ол эрэн, сүрүн биричиинэтэ, төрдө-төбөтө туохханый диэн ыраҥалатан, бэйэбит бодобутун, испитин-таспытын сыаналанан көрдүбүт дуо?

Ханнык баҕарар киhи олох эриирин-мускуурун көрсөн, оҕотун харыстаан, араҥаччылаан, дьоллоох-соргулаах буоларын туhугар туруулаhан туран үлэлиир-хамсыыр. Кини – булааччы-талааччы, сүүрээччи-көтөөччү. Элбэх дьону кытта алтыhар, кэпсэтэр, билсэр-көрсөр. Бэйэтигэр туох табыгастааҕын, барыыстааҕын көрүнэн олоҕун хайдах сатыырынан, бэйэтин кыаҕынан оҥостор. Ол сылдьан олоххо, дьоҥҥо сыhыана бэйэтэ да билбэтинэн уларыйаахтыыр. Хомойуох иhин, сир үрдүгэр ананан кэлбит олохпут балысханнык сайдыытын содулугар бардамсыйыы, улаатымсыйыы-улахамсыйыы, сэнэбил, хойох хостоhуу, ордугургааhын, албыннаhыы, бэрт буолуу, бэрт былдьаhыы, куомуннаһыы, билсии-көрсүү ханна барыай?

Маны барытын тиhэн, көрө-истэ, билэ сылдьар оҕолор буолаллар. Төрөппүтэ кими кытта хайдах-туох сыhыаннааҕын ордук чугастык оҕо ылынар. Бу барыта биhиги ыччаттарбытыгар үчүгэйинэн дьайбата чахчы.

Күн бүгүнүгэр дылы туттулла сылдьар, бары билэр «Сатабыллаах саhыл саҕалаах», «Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар», «Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ», «Оонньообутуҥ оҕус буолуо» диэн иитэр-үөрэтэр суолталаах өс хоһооннору, бэргэн этиилэри саха мээнэҕэ эппэтэҕэ буолуо. Киhи дууhата, ис санаата сырдык-ыраас эрэ буоллаҕына, дьиҥнээх истиҥ иэйиини биэриэ, эйэҕэс-элэккэй, олох сыаннастарын сыаналыыр, кырдьаҕастары ытыктыыр, үлэни үрдүктүк тутар, олоххо бэлэмнээх оҕону иитиэ.

Сиэрдээх быhыы, киhилии сыhыан – кэнэҕэски ыччакка улахан дьон ууран биэрэр ыраас холобурдара буоллаҕа.
Тылбытын таарыйан аастахха – 
Тыл – уот, тыл – ох, 
Тыл күүһэ кистэлэҥ, 
Тыл сүмэтэ таабырын, 
Толкуйдуу, тобула барбакка, 
Тоҕотун туоккалаан билбэккэ, 
Тиллэбит биһиги дьээбэҕэ, 
Тылбытын кыатана түспэккэ, 
Туттабыт ардыгар хомото. 
Итинтэн төрүөттээх барыта – 
Иирсээммит, айдааммыт биһиэнэ, 
Итирии-кутуруу ырыата 
Иилистэн, илгистэн кэлиитэ.
Орто төрүк тыла

## ОРТО ТӨРҮК ТЫЛА

Ортатүрк тили – орто төрүк тыла – төрүк омуктара бэйэ-бэйэлэрин кытта бодоруһар, төрүктэр бүттүүннэрин тыллара буолуохтаах тыл. Ортатүрк тылы барытын биир тылынан солбуйар сыала-соруга суох. Бу тыл төрүктэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүн туһугар айыллар. 

Орто төрүк тылын Үнүстүүтүн үлэһиттэрэ (омук ыккардынааҕы эргиэннэммэт болонтуордуу тэрилтэ) “иккитэ үгүс” (төрүк тыллаахтарга үгүстэригэр, үгүс төрүк тылыгар) диэн тускулунан төрүк тылларын өстөрүн марпыамаларынан ортоку көрүҥүн оҥорон таһаарар көмпүүтэр барылын айбыттара.

Билигин 8000 кэриҥэ тыл оҥоһуллан тылдьыкка киирэн турар. Орто төрүк тылын ким да үбүлээбэт, дьон бэйэтэ үтүө санаатынан оҥоро сылдьар тыла.

## ОРТО ТӨРҮК” (“ИЙЭ ТӨРҮК”) ТЫЛЫН ОМУК ЫККАРДЫНААҔЫ ҮНҮСТҮҮТЭ

Үнүстүүт 2008 с. кулун тутар 18-с күнүгэр Төрүк Омуктарын Бүтүн Аан Дойду Мунньаҕын V Курултайын уурааҕынан олохтоммута. Үнүстүүт сүрүн дьарыга: орто төрүк (ийэ төрүк) тылын оҥорон таһаарыы.

## ТЫЛ ИСПИИҺЭГИН ТУҺУНАН

Билигин үнүстүүт төрүк ортотуллубут бүттүүн тылын оҥоророрго тирэх буолар тыл испииһэгин бэлэмнээтэ. Орто төрүк тылын оҥорорго төрүк тылларын өһүн баайын, тылын быраабылатын, нуорбатын ортотор ньыманы туһанан оҥоруохха диэн буолбута. Соннук ньыманнан атын ортотуллубут тыллары оҥорор санаа баар: орто ыраан тыла (среднеиранский), орто инди тыла (среднеиндийский), орто сылабаан тыла (среднеславянский), орто дьарбаан тыла (среднегерманский), орто арамаан тыла (среднероманский) о.д.а. Онно ортотуллубут тыл бэлиитикэтин-быраабын, мөрүөнүн-култууратын, тылын үөрэҕин кыһалҕалара чинчийиллэллэр.
Хатат

**Хатат** диэн — чокууру саҕан уот ыларга туттуллар анал оҥоһуулаах, элбэх углеродтаах хатарыылаах тимир.

Дьобуруопа омуктара хататы араас быһыылаан-таһаалаан, туспа мал курдук оҥорон, анал тирии эбэтэр таҥас саппыйаҕа укталлар. Саха хатата оннук буолбатах. Сахалар хататы кыалыгы кытта биир мал курдук оҥороллор. Хатат кыалык таһыгар буолар. Оччоҕуна кини чокууру аалан тыаһыы-ууһуу сылдьыбат, чокуур туттуллар кырыыта мүлүрүйбэт. Маннык көстүүлээх хатат Сахалары таһынан өссө монголларга, бүрээттэргэ, кытайдарга, тувиннарга, калмыктарга уо.д.а Азия атын омуктарыгар баара биллэр. Дьэ бу баар, Арҕаа уонна Илин уратыта!
Чокуур

**Чокуур** – хататынан саҕан уот ыларга аналлаах, неолит үйэтигэр киэҥник туттулла сылдьыбыт дьэҥкирдиҥи кытаанах таас (SiO2). 

Таас үйэтинээҕи дьон чокууртан оноҕос төбөлөрүн, таас быһах биитин, кыһыах оҥостоллоро. Чокуурунан хататы кыһарыйан оҕустахха, киһи хараҕар көстөр-көстүбэт тимир кыырпахтара кыһыллан, умайан тахсаллар. Кыым – итинник үөскүүр.

Чокуур таас бэйэтэ кылабачыйан көстөр дьэҥкирдиҥи таас буолар. Ол иһин кырдьаҕастар бу тааһы сорох ардыгар *сыа таас* дииллэр. Хатакка туттуллар сыа таас аҥаардас чокуур эрэ дэнэр. Оттон сааҕа туттуллара – эстэриик эбэтэр эстэриик таас буолар.
Биһирэм тыл (араадьыйа биэриитэ)

**"Биһирэм тыл"** - саха араадьыйатыгар Михаил Петрович Алексеев-Дапсы ыытар биэриитэ. Өрөбүл аайы 09:35 ч тахсар. Биэрии, сүрүннээн, саха тылыгар сыһыаннаах. Үксүгэр тылы ырытар, дьон саҥатыгар сыыһаны ыйан биэрэр. Сороҕор биэрии хайа эмэ суруйааччыга, бэйиэккэ, туох эмэ суолталаах сабыытыйаҕа ананааччы. Биэрии араас кэмҥэ араас уһуннаах этэ. Хаста даҕаны быһа тахсар буола сылдьыбыта. Нэдиэлэ иккитэ тахса сылдьыбыта эмиэ баар этэ. Ол эрээри билигин эрдэ суруллубута эрэ тахсар. 

Биэрии С. Зверев-Кыыл Уолун ырыатыттан саҕаланар. Онтон Дапсы "Нөрүөн нөргүй! "Биһирэм тыл", Дапсы" диэбитинэн биэриитин саҕалыыр.
Марпыама

Тыл олоҕор сыһыарыылар бэйэ-бэйэлэригэр субуруччу холбонон эбиллэн иһэллэр. Онон маннык тыл тутула хас эмэ өлүүскэлээх буолан тахсар: тыл төрдө (олоҕо) уонна тус-туспа сыһыарыылара. Тыл ити өлүүскэлэрин **марпыамалара** диэн ааттанар.

Марпыама - тыл суолталаах саамай кыра өлүүскэтэ. Дьиҥэ, тылга саамай кыра өлүүскэ дорҕоон буолуон сөп курдук. Ол эрээри дорҕоон тыл тутулун быһаарар ханнык да тус суолтата суох, оттон сыһыарыы, холобур, ***саа***: тылга **-лар** элбэх ахсааны көрдөрөр суолталаах, **-лаах** - "туохтаах" диэн суолтаны эбэр, **-м саа** миэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта.

Марпыама - морполуогуйа үөрэҕин тутаах өйдөбүлэ. Марпыамалар аналларынан, туттуллууларынан, атын марпыамаларга сыһыаннарынан, суолталарынан тус-туспалар, араастык наарданаллар. Марпыамаларын тутулунан саха тыла түүр тыла буолар. Ону таһынан бэйэтэ туспа көрүҥнээх айылҕалааҕын туоһулууллар.
Словаак тыла

**Словаак тыла** (словак. *slovenčina*) — славян тылларын бөлөҕүгэр киирэр. Бу тыл Индо-Европа тыл ууһугар киирэр.

Словакия официальнай тыла буолар.

Латиницанан суруллар.
Довбыш

**Довбыш** () диэн Украина Житомир уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 070 (2022).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Мелитополь

**Мелитополь** () диэн Украина Запорожье уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 156 402 (2014).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Припять

**Припять** () диэн Украина Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу

**Элбэх ахсаан халыыбын сыыhа туттуу** — сахалыы уонна нууччалыы билэр икки тыллаах киһи тыллар уратыларын өйдөөбөккө, сахалыы саҥарарыгар эбэтэр суруйарыгар таһаарар алҕаһа.

Сахалыы аат тыл син биир нуучча тылын курдук элбэх ахсаан формалаах эрээри, ону тылга-өскө туттар үгэс биллэр-көстөр атыннаах.

Нуучча тылыгар элбэх ахсаан киэҥник туттуллар, онтон соро5о ис хоһоонугар сыһыана да суох буолар, холобур, сир-дойду аата (Намцы, Хатассы, Кобяйцы, Сангары). Ол иһигэр биир эрэ ахсааҥҥа туттуллар айылгыллаах аат тыл эмиэ баар (мясо, молоко, брусника, голубика, дружба, борьба, молодежь, смелость). Оттон саха тыла элбэх ахсаан форматын олус о5оргообот, ону тумнар арас ньымалаах тыл эбит.

Литературнай нуорманы харыстыыр, тылы ыраастык туттар туһугар нуучча тылын аҥар кырыытыттан үтүктэн испэккэ, саха төрүт тылыгар ахсаан формата маннык ураты айылгытын туспа чорботон этиэххэ наада:

1) биир ахсааҥҥа турар аат тыл предмет ахсаанын буолбакка, аатын бэлиэтиир: ма5аһыыҥҥа блокнот атыыланар, уол кинигэ аа5ар, кимиэхэ ыйытыы баарый? Манна предмет ахсаана суолтаны ылбат, атын предметтэр араарар. (9, 32 с.) Ол иһин предмет со5отох диэн чопчулуур туспа ньыма баар: дьиэ иһигэр биир остуол турар эбит; былыр биир киһи олорбута үһү; о5онньордоох эмээхсин со5отох кыыстаахтар эбит. Нуучча да тылыгар эмиэ итинник баар. У тебя есть книга? диэн биир кинигэлээххин дуо диэн буолбатах, кинигэлээххин дуу, суох дуу диэн өйдөнөр;

2) саха тылыгар элбэх ахсаан суолтата араастык бэриллэр:
* бастакыта, -лар сыһыарыынан: ынахтар, массыыналар;
* иккиһэ, тас көстөр бэлиэтэ суох, атын тыл көмөтүнэн: үс ынах, хас да ынах, уон массыына, элбэх массыына;
* үсүһэ, хомуур өйдөбүллээх тылынан: Саас буолан, ынах төрөөн эрэр. Биһиги дойдуга массыына кыайан сылдьыбат.
Ити курдук саха тылыгар элбэх ахсаан суолтатын маннык түбэлтэ5э биир ахсаан формата биэрэр кыахтаах:

Элбэх ахсаан суолталаах Холобур
* 1. Ахсаан ааты кытта: Биэс киһи, сүүс сыл
* 2. Предмет биир буолбата5ын ыйар тылы кытта: Хас да киһи, элбэх сыл, а5ыйах дьиэ, араас үлэ
* 3. Паараласпыт аат тыл: Суол-иис алдьанна
* 4. Паараласпыт ахсаан ааты кытта: 3-4 киһи, 5-6 сылга
* 5. Сыһыарыыта суох туохтуу падеж : Кинигэ аа5ар, алмаас кырыылыыр собуот
* 6. Айыл5аттан элбэх предмет: Хара харахтаах, бөдөҥ тиистээх
* 7. Айыл5а көстүүтэ: Тымныы түстэ, ардах ааспыт
* 8. Кэлимсэ предмет: Үүт аһыйбыт, эт сүттэ
* 9. Хомуур өйдөбүл: Кус кэлбит, от хагдарыйда
* 10. Абстрактнай өйдөбүл: Дьол тосхойдо, эрэй элбээтэ
* 11. Атын грамматическай форманан: Чуол5ан-чуол5ан түннүктээх, буомба түһүтэлээтэ

Элбэх ахсаан формата тус бэйэтэ улахан мэһэйэ суо5ун да иһин, этиигэ ситимнэһэр тыла барыта элбэх ахсаан -лар сыһыарыытын ылла5ына, этии хайдах уһуурун көрдүбүт. Билиҥҥи нууччалыы тутуллаах, үгүс аат тыллаах, тэнийбит этиигэ элбэх ахсаан форматын ордук-хоһу туттартан төһөлөөх тыл, этии туһата суох уһаан, ис хоһооно күлүктэнэн хааларын аа5ан ситэр кыах суох! Онтон саха тыла, биллэн турар, сыыһырар, тыл-өс культурата олус түһэр.
Аччыктаан баран аһыахха

**Аччыктаан баран аһыахха** диэн үөрэх аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэриниини биллэрэр.

Аччык киһи өйө-санаата үчүгэйдик үлэлиир диэн этэр П.Брэгг. Киһи кырдьан истэҕинэ утуйара аҕыйаан, сарсыарда эрдэ уһуктар буолан иһэр. Сарсыарда эрдэ уһуктан баран бары дьыалаларын сыымайдаан ырытан көрдөҕүнэ, сөптөөх быһаарыыны ылынарыгар олук ууруллар. Сарсыардааҥы кэмҥэ киһи өйө «Сытыы буолар» дииллэр сахалар.

«Аччыктаабыт киһиэхэ ас иҥимтиэ» диир этэ эбэбит Лөкүө. Кини уһун үйэтин тухары элбэх дьону аһатан ас хаһан ордук туһалаах буоларын былыр үйэҕэ быһаарбыт. Киһи үлэлээн-хамсаан элбэх эньиэргийэтин ороскуоттаатаҕына, эргэ аһылык тобохторуттан этэ-сиинэ ырааһырар, саҥа аһылык киирдэҕинэ иҥэмтэлээхтик иҥэринэр кыахтанар.

«Аһы сирэ-сирэ аһаама»,- диэн эбэбит Лөкүө эмиэ этээччи. Сирэ-сирэ, абааһы көрө-көрө аһаатахха ас ситэ иҥмэт, ол иһин киһиэхэ туһата аҕыйыыр. Ити барыта киһи бэйэтин санаатынан иһэ-үөһэ хайдах үлэлииригэр хамаанда биэрэрин быһаарар. Ханнык да аһы сөбүлээн, туһалааҕын билинэн аһаатахха, иҥэмтэтэ ордук эбиллэр. Аһыах иннинэ чуумпуран, олоро түһэн аһылыгы туһалаах өттүн булан хайҕаан, алҕаан баран аһаатахха киһи ас буһарар уорганнарын үлэлэрэ тупсан аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.

Аһылыгы алҕааһыны маннык көрүҥнээхтик оҥордоххо киһи иһэ-үөһэ эрдэттэн аһылык киирэригэр бэлэмнэнэн, ордук күүскэ үлэлээн аһылыгы иҥэмтэлээхтик иҥэринэригэр олук ууруллар:

* Этим-сииним сылайда, 
* Өйүм-санаам сыппаата,
* Аччыктаатым.
* Иҥэмтэлээх аһылык,
* Испэр-үөспэр киирэҥҥин,
* Күүскэ-уохха кубулуй.

Аһылыгы алҕааһыҥҥа кыра да буоллар бэлэмнэммит аһылыгы хайҕааһын, сөбүлүү көрүү эмиэ киирсэр. Итиннэ эбии ас-үөл көрүҥэ уонна сытын-сымарын дьайыыта киһи иһэ-үөһэ аһылыкка эрдэттэн бэлэмнэнэригэр эмиэ көмөлөһөллөр.

П.Брэгг киһи киэһэ аһаабытын түүн устата иҥэринэн элбэх эньиэргийэни мунньунан, этэ-сиинэ сынньанан уһуктар диэн ааҕар. Бэйэтэ сарсыарда утуйан туран баран аһаабакка эрэ сылдьар, элбэхтик хаамар, үлэлиир. Эбиэккэ диэри биир эмэ оҕуруот аһын эрэ сиир. Биллэрдик аччыктаан баран эбиэккэ биирдэ аһыыр. Киэһэ аһылыгын тото-хана аһыыр. Утуйарын чугаһыгар биир эмэ оҕуруот аһын сиэн кэбиһэр.

Күн устата ууну элбэхтик, сөп буоларынан иһэ сылдьар. Ууну аһылыктар икки ардыларыгар, аһылык кэнниттэн балтараа чаас буолан баран биирдэ иһэр. Кини куруук дистиллированнай ууну эрэ эбэтэр ханнык эмэ оҕуруот аһын утаҕын иһэ сылдьыбыт. Аһыы олорон эбэтэр аһаан баран ууну испэт. Киһи аһылыгы буһарарга аналлаах силин суурайан кэбиһэр диэн ууну эбэтэр убаҕаһы аһаан баран иһэри сөбүлээбэт.

Элбэх дьон үгүс эньиэргийэлэрин аһы буһарарга ыыттахтарына  ыалдьаллара элбиир диир П.Брэгг. Кинилэр эттэрэ-сииннэрэ олус элбэх аһылыгы кыайан буһарбакка эрэйдэнэллэр диэн быһаарар. 

Киһи сааһыран этэ-сиинэ мөлтөөн истэҕинэ күүстээхтик хамсанан этин-сиинин эрчийэн элбэхтик аһаабытын эньиэргийэ оҥорон таһааран иһэр кыаҕа аҕыйыыр. Бу кэмҥэ өйө-санаата сайдыбыт, күүһүрбүт киһи аҕыйахта, сөп буоларынан көрөн аһыыры ситистэҕинэ эрэ табыллар. (1,53).

## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Мэҥ

мини|Мэҥ
**Мэҥ** (темная родинка мед. - **невус**) —  төрүөхтэн эбэтэр олорор бириэмэҕэ үөскээбит тириигэ пигменнаах үөскээһин.  Араас өҥнөөх буолуон сөп: коричневай, хара, кыһыл, фиолетовай уонна да атын. Тирии таһымыгар эбэтэр тирии таһымыттан үрдэтиллибит буолуон сөп. 

Мэҥ дьоҥҥо бары кэримиҥэр баар курдук. Медицина этэринэн сирэйгэ баар буолааччыта ордук тарҕаммыт.

Саҥа төрөөбүт оҕолорго суох буолааччы, ол гынан баран бастакы сыл устата үөскүүллэр. Быраастар ону чахчыта мэҥнэрэ олус кыра буоланнар көстүбэттэр дииллэр. Гормон үлэтин быһыытынан ордук половой сайдыы бириэмэтигэр тахсаллар. Көстөр-көстүбэт мэҥнэр хараараллар, кээмэйэ улааталлар. Мэҥнэр бэриэмэннэй дьахталларга тахсаллар, уонна урукку мэҥнэрэ улааталлар уонна өҥүн уларыталлар.

## Мэҥ үөскүүр биричиинэлэрэ
Тириигэ пигменнай клеткалар дерма  уонна эпидермис икки ардытыгар үөскүүллэр. Биричиинэтэ араас буолуон сөп:

• **Удьуордааһын**. Киһи ДНКтыгар суруллубут буолуон сөп.

• **Күн уота уонна ультрафиолетовай сыралыйыы**. Күн аннытыгар наһаа уһуннук сырыттахха тириигэ меланин үөскүүр, онтон мэҥ тахсар.

• **Гормон уларыйыылара**. Гормоннар сыыһа бардахтарына (стресс, ыарыы, төрөөһүн уонна да атын) урукку мэҥ сүтүөн сөп, эбэтэр саҥа баар буолуон сөп.

• **Радиация, рентген сыралыйыылара, вирустар эбэтэр араас бааһырыы.** Барытыттан пигментированнай килиэккэлэр эпидермиска хамсыахтарын сөп.

## Мэҥ арааһа
Мэҥ икки улахан арааска бытарытыахха сөп:

1. *Сосудистай мэҥнэр.* Маннык уларыйыылар хаан каппилярдарын уларыйдахтарына тахсар.

2. *Пигмент мэҥнэр.* Меланин аһары элбэх буоллаҕына тахсар.

Ону тэҥэ мэҥи *төрөүҕүттэн баарга* уонна *үөскээбит мэҥҥэ* араарыахха сөп.

## Мэҥ куттала
Араас дьайыы кэнниттэн (ол курдук ультрафиолет, механическай бааһырыы уонна да атын) пигменнаах мэҥ меланомаҕа кубулуйуон сөп. Меланома - биир ордук ыарахан ыраак көрүҥэ буолар.

Наар травмаланыан сөптөөх сиргэ баар буоллаҕына (ол курдук, атах уллуҥар, талияҕа эбэтэр саҕахха) бырааһы кытта кэпсэтэн мэҥи суох оҥорор сүбэ баар.

## Мэҥи суох оҥоруу ньымалара
- лазер көмөтүнэн; 

- убаҕас азот көмөтүнэн;

- электрическай туок көмөтүнэн;

- радиохирургия эбэтэр хирургия ньымаларынан. 

Наадалаах ньыманы уопуттаах быраас мэҥи үөрэтэн баран быһаарыан сөп.

## Ссылки
* Многообразие невусов Фото и описания типов невусов в Буднях дерматолога
* Родимые пятна

## Быһаарыылар
Бобуу

**Бобуу** — дьон тугу-эмит куһаҕан дьайыыны оҥороллорун хаччахтыыры аатыыллар. Сорох астарга бобуу баар буолуон сөп. Ол курдук, Сингапурга кэбиниини боболлор.

Бобууну интернекка администратор эбэтэр модератор олохтуон сөп.

## Өссө маны көр
* Бобуу буортута
Халлаан киһитэ

ХАЛЛААН     КИҺИТЭ

Киһи өйүн-санаатын, майгынын үчүгэйин бэлиэтиир «Киһи киһитэ», «Киһи быһыылаах» диэн этиилэри тэҥэ дьон өйдөрө-санаалара тэҥэ суоҕун сахалар бэлиэтиир этиилэринэн «Халлаан киһитэ» диэн этии баара буолар. Сахаларга халлаан - үөһээ диэки баар уонна кураанах диэн өйдөбүллээх. Сорох кэпсээннэргэ, олоҥхолорго халлаан Үөһээ дойдуну кытта силбэһэн да хаалар кэмнэрдээх. Киһи түүлүгэр олус үөһээ, кый бырах көттөҕүнэ хаһан да туолбат ыра санаатын дойдуту¬гар тиийэр. Сиргэ, Орто дойдуга хаһан да буолбат үчүгэйи, бэйэтэ оҥорон көрөр ыра санаатын барытын көрүөн сөп. Олус былыргы таҥара диэн өйдөбүл халлаан диэнтэн үөскээбит диэн тыл үөрэхтээхтэрэ быһааран тураллар.
Биһиги дьоҥҥо өй-санаа Үөһээ дойдуттан киирбит уонна билигин да киирэ турар диэн быһаарыыга сөбүлэһэбит. Ол эрээри, өй-санаа дьоҥҥо Халлаантан киирэн быһаччы бэриллэрин утаран тураммыт букатын атын быһаарыыттан тирэх ылабыт. Ол быһаарыыбыт Үөһээ дойдуттан кэ¬лэр өй-санаа дьоҥҥо түүл буолан киирэр уонна түүл дьоҥҥо өй уган биэрэр диэн өйдөбүлгэ олоҕурар.
Сахалар «Халлаан киһитэ» диэн киһи өйө-санаата сирдээҕи олохтон тэйэн, атын, ыра санаа, Үөһээ дойду өйдөбүллэринэн туһанар кэмҥэ киирдэҕинэ этэллэр. Ол аата, «Халлаан киһитэ» буолууга хаһан да туол¬бат ыра санаалар аһара элбэхтэрэ, сирдээҕи дьон хаһан да кыайан толорбот баҕа санаалара мунньустуулара тириэрдэр.
Сиргэ-дойдуга аҥардастыы үчүгэйи эрэ оҥорорго аналлаах киһи төрөөбүтэ биллибэт. Оҕо үчүгэйи оҥорорго кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ ону табатык оҥорор кыахтанар. Үчүгэйи оҥорор баҕаттан аһара баран куһаҕаҥҥа тиийэн хаалара олоххо элбэхтик көрсүллэр быһыы буолар. Үчүгэйи оҥоруу диэни бил¬бэккэ, сатаабакка киһи сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Олус үчүгэй, куруук үчүгэйи эрэ оҥорор киһи дьон-аймах ыра санааларын киһитэ. Ыра санаа Сиргэ кыайан туолбат буолан халлааҥҥа, ырай дойдутугар эрэ туолар аналлаах. Ол иһин Ырай дойдута халлааҥҥа олоҕур¬бут.
Онон, киһи өйө-санаата сирдээҕи өйдөбүллэргэ сөп түбэспэт, ырайга, хаһан да туолбат баҕа санаа дойдутугар сылдьара «Халлаан киһитэ» буолууга тириэрдэр.
Сымыйыаччы киһини эмиэ «Халлааны эрдэн киирэн барда» диэн этэл-лэрэ, халлаан кырдьык да кураанаҕын биллэрэр. Халлааны кытта сымы-йалааһын быһаччы эмиэ сибээстээх. Ол сибээс «Халлаан кэпсээннээх» киһи ууну таһыйар сымыйыаччы халлааҥҥа маарынныырынан быһаарыллар. Быстах ардах кэнниттэн кылбаччы көрөн кэлэр күннээх халлааны «Ар-даабытын билиммэт» диэн этэллэр. Ол аата, бу киһи сымыйалаабытын бэйэтэ да билбэтин, хаһан да сымыйалаабатах курдук туттарын бил¬лэрэр.
Yөрэх эмиэ араастаах. Киһи олоҕун таһыма төһө сайдыбытыттан тутулуктанан үөрэҕи-билиини олоҕор туһанар кыахтанар. Олоххо тугу да туһалаабат үөрэххэ үөрэниини сахалар «Халлаан үөрэҕэ» диэн этэллэр. 
Олоххо тугу да билбэт-көрбөт, хантан эрэ атын сиртэн кэлбит курдук быһаарыыта суох киһини «Халлаантан түспүт» курдук диэн тэҥнээн көрүүнү тутталлар. Бу киһи халлаан курдук кураанах дойдут¬тан кэлбит буолан тугу да билбэтэ быһаарыллан тахсар. 
Сахалар халлаан туһунан этиилэрэ барылара халлаан кураанаҕын билинэллэр. Онно кырдьык туох да суох.