Археология пааматынньыктара

**Археология пааматынньыктара**, Саха сиригэр булуллубут былыргы дьоннор олоро сылдьыбыт сирдэрэ уонна атын археологияҕа сыһыаннаах объектар.

## [[Алдан улууһа]]
* **[[Сумнаҕын]] 1**, элбэх хапталҕаннаах (палеолит, неолит, буруонса уонна тимир үйэлэр). Сумнаҕын диэн Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдө.
* **Сумнаҕын 2,** (неолит). Сумнаҕын диэн Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдө.
* **Сумнаҕын 3**, (палеолит). Сумнаҕын диэн Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдө.
* **Төмтөөн төрдө**, элбэх хапталҕаннаах (палеолит, неолит, саҥа тимир үйэтэ). Төмтөөн диэн Алдан өрүс уҥа салаатын төрдө.
* **Тумулуур**, (палоелит, неолит , буруонса). Тумулуур диэн Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдө.
* **Суон Тиит 1**, (неолит). Суон Тиит диэн Алдан өрүс уҥа салаатын төрдө.
* **Суон Тиит 2**, (неолит). Суон Тиит диэн Алдан өрүс уҥа салаатын төрдө.
* **Томмот**, (неолит). Томмот куорат иһигэр.
* **Уугун**, элбэх хапталҕаннаах. (неолит, буруонса, тимир үйэтэ). Уугун сэлиэнньэ иһигэр.
* **Чомполоо**, (неолит). Чомполоо диэн Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдө.

## [[Аллайыаха улууһа]]
* **Бөрөлөөх**, (неолит). Бөрөлөөх сэлиэнньэттэн 60 км. Бөрөлөөх үрэх устун.
* **Бурулгино**, (неолит). Чокуурдаах бөһүөлэктэн 54 км. Индигир устун таҥнары, хаҥас кытыл.
* Уу кыылын өлүктэрэ. Бөрөлөөх аттыгар.

## [[Амма улууһа]]
* **Өнньүөс**, (тимир үйэтэ). Амма өрүс хаҥас кытылыгар, Өнньүөс сэлиэнньэ аттыгар.
* **Онньоойу**, суруктаах хайа. Онньоойу диэн Амма өрүс хаҥас салаатын төрдө.

## [[Анаабыр улууһа]]
* **Сэмэлдьин**, (неолит). Сэмэлдьин диэн Анаабыр өрүс уҥа салаатын төрдүттэн 1,5 — 2 км.

## [[Булуҥ улууһа]]
* **Күүтүҥ**, (неолит). Өлөөн өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 396 км.
* **Хайырҕас**, (неолит). Хайырҕас диэн сир.
* **Хорбуһуоҥка 1**, (неолит). Өлөөн өрүс хаҥас кытыла, Хорбуһуоҥка үрэх төрдүгэр.
* **Боруллуолаах**, (неолит, саҥа тимир үйэтэ). Өлөөн өрүс хаҥас кытыла, Боруллуолаах үрэх төрдүгэр.
* **Эргэ Сииктээх**, элбэх хапталҕаннаах, Сииктээх сэлиэнньэ иһигэр.

## [[Бүлүү улууһа]]
* **Сыралта**, (неолит, боруонса), Бороҕон нэһилиэгин Сыралта күөл кытыла.
* **Хоту Туулаах**, (Неолит, боруонса). Бороҕон нэһилиэгин Хоту Туулаах күөл кытыла.
* **Сайылык**, (тимир үйэтэ). Бороҕон нэһилиэгин Сайылык күөл кытыла.
* **Муҥурдаах**, (тимир үйэтэ). Бороҕон нэһилиэгин Муҥурдаах диэн сир.
* **Элэнньи**, (тирир үйэтэ). Бороҕон нэһилиэгин Элэнньи куөл кытыла.

## [[Эдьигээн улууһа]]
* **Сыалаах**, (неолит). Эдьигээн сэлиэнньэ аттыгар.
* **Уолба**, (неолит). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыттан 20 км., Эдьигээн сэлиэнньэттэн чугас.
* **Кыларса**, (неолит). Кыларса күөл кытыла.
* **Обух Тумул**, (неолит). Өлүөнэ өрүс уҥа кытыла, Нуотара үрэх төрдүтүгэр.

## [[Кэбээйи улууһа]]
* **Чочума** (неолит). Сангаартан 18 км Өлүөнэ устун таҥнары.
* **Соленая** (неолит). Сангаартан 20 км Өлүөнэ устун өрө.
* **Барабатчики** (неолит). Өлүөнэ уҥа кытыла Алдан өрүс төрдүгэр.
* **Киитчээн** (неолит). Өлүөнэ өрүс уҥа кытыла, Бүлүү өрүс төдүн утары.
* **Халлыгыр** (неолит, саҥа тимир үйэтэ). Алдан өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн чугас.
* **Дьикимдэ** (тимир үйэтэ). Мукучу нэһилиэгин сирэ Дьикимдэ күөл кытыла.

## [[Ленскэй улууһа]]
* **Усть Витим** (палеолит). Өлүөнэ өрүс уҥа кытыла, Витим өрүс төрдүгэр.
* **Ньүүйэ** (неолит). Ньүүйэ нэһилиэгин Турукта сэлиэнньэ иһигэр.
* **Мурья** (неолит, боруонса, тимир үйэтэ). Мурья үрэх төрдө.

## [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
* **Өлөнчү**. Былыргы сахалар кылабыыһалара. Баатара нэһилиэгин Сыымах сэлиэнньэттэн 3 км.
* **Өргөннөөх**. 1832 сыллааҕы киһи уҥуоҕа. Баатара нэһилиэгэ.
* **Тыттагытты**. XIX үйэтинээҕи киһи уҥуоҕа. Баатара нэһилиэгин Сыымах сэлиэнньэттэн 6 км.

## [[Мирнэй улууһа]]
* **Чиркуо төрдө** (палеолит, неолит, боруонса, тимир үйэтэ). Бүлүү өрүс салаата Чиркуо уҥа кытыла.
* **Маархайа** (неолит). Чуона өрүс Маархайа үрэх төрдүн уҥа тумула.
* **Ахтаранда төрдө** (неолит, боруонса). Ахтаранда төрдө.

## [[Муома улууһа]]
* **Колядин** (неолит). Индигир өрүс Колядин диэн хаҥас салаатын төрдүн уҥа тумулугар.

## [[Аллараа Халыма улууһа]]
* **Черскэй** (неолит). Черскэй бөһүөлэк иһигэр.
* **Зеленый Мыс** (неолит). Черскэй бөһуөлэк Зеленый Мыс микрорайон иһигэр.
* **Конзабой** (неолит). Халыма өрүс Конзабой диэн хаҥас салаатын уҥа кытылыгар.

## [[Ньурба улууһа]]
* **Ньурбачаан** (неолит). Ньурбачаан күөл террасатытар.
* **Бакамда** (неолит, боруонса). Бүлүү өрүс Бакамда диэн уҥа салаатын кытылыгар.
* Сахалар XIX үйэтинээҕи кылабыыһалара. Күндээдэ нэһилиэгэ.

## [[Өймөкөөн улууһа]]
* **Юбилейная** (неолит). Индигир өрүс Куобах Баһа диэн уҥа салаатын уҥа кытылыгар.

## [[Өлүөхүмэ улууһа]]
* **Алалайка** (палеолит). Өлүөхүмэ куорат иһигэр.
* **Саҥа Лэтэн** (мезолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 280 км.
* **Аччыгый Дьикимдэ** (палеолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 273 км.
* **Куруҥ 1** (мезолит, боруонса). Элбэх хапталҕаннаах. Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 305 км.
* **Бааһынай** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 294 км.
* **Мэрдэрдээх** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 348 км.
* **Бэс Күөл** (неолит). Чаара өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 278 км.
* **Дабаан** (неолит). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытыла, Дабаан сэлиэнньэ иһигэр.
* **Куруҥ 2** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 304 км.
* **Куруҥ 3** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 301 км.
* **Кураанах Таас** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 74 км.
* **Аччыгый Күскэ** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 195 км.
* **Улахан Күскэ** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 195 км.
* **Эргэ Лэтэн** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 289 км.
* **Безымянный** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 379 км.
* **Улахан Дьикимдэ** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 270 км.
* **Марха** (неолит). Өлүөнэ өрүс Марха диэн хаҥас салаатын төрдө.
* **Мархачаан** (неолит). Өлүөнэ өрүс Мархачаан диэн хаҥас салаатын төрдө.
* **Тэҥсик** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 362 км.
* **Уорааннаах** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 347 км.
* **Хойкуо** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 420 км.
* **Чыпчаал** (неолит). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 271 км.
* **Аччыгый Муҥку** (неолит). Өлүөнэ өрүс Муҥку диэн хаҥас салаатын төрдө.
* **Кириэстээх** (суруктаах хайа). Өлүөхүмэ өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 287 км.
* **Бааһынай** (суруктаах хайа). Өлүөхүмэ өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 294 км.
* **Суруктаах Хайа** (суруктаах хайа). Өлүөнэ өрүс Марха диэн хаҥас  салаатыгар, төрдүттэн 100 км.
* **Суруктаах Хайа** (суруктаах хайа). Токко өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 105 км.

## [[Өлөөн улууһа]]
* **Өлөөн 1** (неолит). Өлөөн сэлиэнньэ иһигэр.
* **Абыналаах** (неолит). Абыналаах үрэх төрдө.
* **Дьилиндэ** (неолит). Дьилиндэ сэлиэнньэ иһигэр.
* **Мэрчимдээн** 1 (неолит). Өлөөн өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 555 км.
* **Аллараа Талауд** (неолит). Өлөөн өрүс хаҥас кытыла, төрдүттэн 55 км.
* **Сөҥкү** (неолит). Сөҥкү үрэх төрдүттэн 7 км. өрө.
* **Эбэлээх** (неолит). Анаабыр өрүс уҥа кытыла, Эбэлээх үрэх төрдүттэн 2 км.
* **Сибэкки** (суруктаах хайа). Арҕаа Салаа өрүскэ Кирбэй тумултан 15 км.
* **Таҥаралаах** (суруктаах хайа). Өлөөн өрүс уҥа кытыла, төрдүттэн 320 км.

## [[Сунтаар улууһа]]
* **Ботомоойу** (неолит). Ботомоойу үрэх төрдө.
* **Куокуну** (неолит). Бүлүү өрүс хаҥас кытыла, Куокуну сэлиэнньэ аттыгар.
* **Кириэстээх** (неолит). Бүлүү өрүс хаҥас кытыла, Кириэстээх сэлиэнньэ аттыгар.
* **Хаахынайдаах** (неолит). Түбэй Дьаархан сэлиэнньэттэн 4 км, Хаахынайдаах күөл кытыла.
* **Элгээйи** (неолит). Бүлүү өрүс уҥа кытыла, Элгээйи сэлиэнньэ иһигэр.
* **Ыгыатта** (неолит). Ыгыатта үрэх төрдө.
* **Бөрө** (боруонса, тимир үйэтэ). Сунтаар сэлиэнньэттэн 7 км, Бөрө күөл кытыла.

## [[Томпо улууһа]]
* **Ихинэ 1** (палеолит). Алдан өрүс Ихинэ диэн уҥа салаатын төрдүн үҥа тумулугар.
* **Ихинэ 2** (палеолит). Алдан өрүс Ихинэ диэн уҥа салаатын төрдүн хаҥас тумулугар.
* **Ноху 1** (палеолит, саҥа тимир үйэтэ). Алдан өрүс Ноху диэн уна салаатын төрдүгэр.
* **Ноху 2** (палеолит, саҥа тимир үйэтэ). Алдан өрүс Ноху диэн уна салаатын төрдүгэр.

## [[Уус Алдан улууһа]]
* **[[Ымыйахтаах (археология)|Ымыйахтаах]]** (неолит). Суотту сэлиэнньэттэн 3 км. соҕуруу диэкки.
* **Дьаарыҥ Сыырдааҕа**. XIX үйэтээҕи саха уҥуоҕа. Курбуһах нэһилиэгэ.
* **Олуйа**. 1854 сыллааҕы киһи уҥуоҕа. Өлтөх нэһилиэгэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000 г.