Омук үйэтин уһуна

Аныгы наука биирдиилээн дьон өйдөрүн-санааларын үөрэтиигэ ситиһиилэри оҥорор. Онтон омук олоҕун туһунан үөрэтиини биирдиилээн дьон эрэ оҥороллор. Арай сахалар үөрэхтэринэн “Кэрээнтэн тахсыы” диэн этии баара омуктар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа улахан суолталааҕын арыйан мин дьоҥҥо тириэрдэбин. (1,114).

Түүр омуктар олохторун туһунан Л.Н.Гумилев дириҥник үөрэтэ сылдьыбыта уонна элбэх үлэлэри суруйбута. Кини уһун үйэлээх омуктар үйэлэрэ 1200 сылга тиийэр диэн аахпыт этэ. Оннук уһун үйэлээхтэринэн ньиэмэстэри уонна нууччалары ылыммыт этэ эрээри, биир кэмҥэ, хас да үйэ устата атын омук баһылааһыныгар киирэ сылдьыбыттарын аахсыбакка хаалларан кэбиспитэ билиннэ. 

Былыргы кэмнэргэ омук хас да үйэлэр усталара атын омук баһылааһыныгар киирэн олоруута бэйэтэ уларыйан хааларын үөскэтэрин ааттара уларыйбатахтарын иһин, дириҥник ырыппакка хаалларан кэбиспит. Ниэмэстэр 3 үйэ устата австриецтарга, онтон нууччалар монголларга-татаардарга эмиэ соччо кэмҥэ бас бэринэ сылдьыбыттара омук этэ-сиинэ уларыйарын, тупсарын үөскэтэн биэрэн салгыы сайдыыны ситиспиттэрин аахсыбакка хаалбыт.

Омук атын, саҥа омукка уларыйан хаалыытын тутаах бэлиэтинэн этэ-сиинэ тупсуутун тэҥэ, өйө-санаата, саҥарар тыла иккиэн уларыйарга тиийэллэр диэн этиини мин тутуһабын. Былыргы кэмнэргэ саҥа омук үөскээһинин кэмигэр үгүстэр саҥарар тылларын уларытан сайдыылаах омук тылын ылынан иһэллэрэ быһаарыллар.

Саха омук олох үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн баһылаабыта “Омук тоҕус үйэнэн уларыйар” диэн этиини таба өйдөөһүҥҥэ уонна туһаныыга саһан сылдьар. Сахалар омук уларыйар кэмэ кэлиитин илэ билэллэрин таһынан төһө кэминэн кэлиэхтээҕин эмиэ быһаарбыттарын, бу этии биллэрэр. Бу мээрэй биир киһи үйэтэ 100 сылга тэҥнэһэриттэн омук үйэтин уһуна 900 сылга тиийэрин быһаарар.

Сахалар чугас аймахтарын 9 эбэтэр 12 көлүөнэҕэ диэри билэллэрэ уонна ыал буолууга тутуһа сылдьаллара омук сайдыыны ситиһэрин кэрдиис кэмнэригэр сөп түбэһэрэ улахан суолталаах. Улахан аймахтар ыал буолуу үгэстэрин тутуһан 300 сылга тиийэр үйэни ситиһэллэр.

Омуктар олохторун, үйэлэрин уһунун мин ырытан быһаарыыбынан төһө сайдыыны ситиспиттэриттэн тутулуктанан 900 сылга тиийэр уонна үс тус-туспа кэрдиис кэмнэргэ, таһымнарга арахсар:

1. Омук саҥалыы, эбэтэр саҥа омук үөскээһинэ. Ахсаана эбиллиитин ситиһэн тылын сайыннарар. Бу кэм 300 сыл курдук кэми ылар.

2. Омук күүһүрэр, ахсаана эбиллэр, сайдыыны ситиһэн киэҥ сирдэри, атыттары баһылыыр, бэйэтин билинэр уонна биллэрэр кэмэ. Бу кэм эмиэ 300 сылы ылыан эбэтэр ордуон сөп.

3. Омук мөлтүүр кэмэ. Бэйэтин омугун эрэ билинэрэ улаатан аймахтаһыы дьайыытыгар оҕустаран ахсаана аҕыйыырыгар тиийэн хаалар кэмэ арахсыылары, тус-туспа барыылары үөскэтэр. Бу кэмэ 300 сыл устата салҕанан баран симэлийиигэ тириэрдиэн сөп.

Омук үйэтин биллэр кэрдиис кэмнэрэ 300 сылы ылаллара биир хаан аймахтар олохторун уһунунан, ол аата биир династия салайар кэминэн быһаарыллара табыллар. Омук олоҕун бу кэрдиис кэмнэрин тус-туспа ылан арыыйда дириҥник ырыттахпытына уонна уһун үйэлээх омуктар олохторугар тэҥнии туттахпытына, табалара, дьон олоҕор сүнньүнэн сөп түбэһэллэрэ быһаарыллан тахсар кыахтанар:

1. Биһиги нуучча омуктуун бииргэ олорбуппут түөрт сүүс сыл буолан эрэр. Нууччалардыын холбоһон, элбэх бааһынайдары үөскэтэн эт-сиин тупсуутун ситиспиппитин тэҥэ, ахсааммыт син эбиллэн иһэр. Сайдыыны, үөрэҕи-билиини кинилэртэн ылынан олохпутун биллэрдик тупсардыбыт. Икки омук тылын билэн, олохторун үөрэҕин баһылааммыт өй-санаа үрдүк таһымҥа диэри сайдыытын ситистибит, ол иһин аныгы олоххо кинилэри баһыйар кыахха киирдибит.

Бу быһаарыылары дакаастыырга аналлаах холобурдары омуктар олохторуттан булуталаан ылыы ордук табыллар: 

- 1632 сыллаахха казактарга кыаттаран, бэринэн холбоспут сахалар билигин ахсааннара биллэрдик эбиллэн саҥалыы үөскээһин кэмин ааһа баран сайдыы суолугар киирэн олороллор. 

- 1653 сыллаахха “россиларга” кыаттаран холбоспут “рустар” билигин, 2014 сыллаахха күүһүрбүттэрэ биллэн, бэйэлэрин уратыларын билинэллэрэ улаатан  арахсаары сэриилэһэ сылдьаллар.

- 1237 сыллаахха монгол-татаардарга хотторон саҥалыы үөскээбит “россилар” билигин мөлтөөһүн, симэлийии кэмигэр 1825 сыллаахтан киирэн олороллор. Сайдан иһэр дьонноох Украинаны кытта 2022 сыллаахха олунньуга саҕалаабыт СВО-ларыгар кыайыыны ситиспэккэ хаалыахтарын сөп. Бу уһуннук барыыга тиийбит сэрии Россия иһигэр хамсааһыннары үөскэтэн уларыйыыга тириэрдиэн сөп.

Олохтон ылыллыбыт бу холобурдар омук олоҕун суолун табатык быһааран хаһан үөскээбиттэрин, сайдаллара, күүһүрэллэрэ кэлэрин, онтон мөлтүүр кэмнэригэр киирэллэрин чуолкайдаан биэрэллэр.

2. Омук сайдыыны ситиһэригэр хайа кэрдиис кэмҥэ кэлэн олорорун билии улахан туһалаах. Икки омук дьоно; сахалар уонна нууччалар холбоһууларыттан күүс ылан, хааннарын тупсарыыларын үөскэтэн сайдыы кэмин ааһан, билигин саха омук сайдыытыгар бэйэ уратыларын билинии, уһун үйэлэргэ мунньуллубут өйү-санааны атыттартан арааран өйдөөһүн, ол аата, икки саары икки ардынан кэм ааһан, бэйэни билинии, күүһүрүү кэмэ тиийэн кэллэ.

Атын омуктуун холбоспуппутун икки тылы билэн, холбуу туттарбыт чуолкайдык быһаарар, онтон бэйэбитин, туспа омукпутун билинэн эрэрбит итэҕэлбитин, сахалыы таҥарабыт үөрэҕин оннугар түһэрэн саҥалыы ылынарбыт уонна төрүт, тутта сылдьар тылларбытын букатын уларыппакка, харыстаан туһанарбыт биллэрэр. 

Саҥа кэлбит үйэ саха омук бэйэтин уһун үйэлээх өйүн-санаатын уратыларын билиниитин, атыттартан араарыныытын үйэтэ буолар. Элбэх атын омуктары бэйэбитигэр холбоон, үлэҕэ-хамнаска сайдыыны, тупсууну ситиһэн, ахсааммыт эбилиннэҕинэ киэҥ сирдэрбитин саҥалыы баһылаан кыайыылаах омук ааттанабыт, онтон атыттарга сабырыттаран, баһыттаран бардахпытына, олорор сирбититтэн үүрүллэр, симэлийэр дьылҕаланан хаалыахпытын сөп. Бу быһаарыы үлэҕэ-хамнаска, туһалааҕы оҥорон таһаарыыга быһаччы сыһыаннааҕын билэн, үлэҕэ ситиһиилэри оҥорорго кыһаныы эрэйиллэр.

3. Омукка мөлтөөһүн кэмэ кэлиитин биир үйэҕэ майгынын уратыларын үөрэтэн быһаарыахха сөп. Нууччалар ахсаан өттүнэн аҕыйаан иһэллэрин бары билэбит, ону тэҥэ, экономика сайдыыта, оҥорон-тутан таһаарыы өссө мөлтөөн сылдьар. Итини таһынан, өйдөрө-санаалара мөлтөөһүн кэмигэр киирбитин атын омуктардыын биир тылы булумматтарыттан, олохсуйан хаалбыт улуутумсуйуулара улаатан бэйэлэрин аһара үрдүктүк сананыылара үөскээн тахсыбытыттан уонна атын омуктар туоратан куһаҕаннык ааттаан эрэллэриттэн арааран билэн бэлиэтиэххэ сөп.

Мөлтөөбүт омук атын омуктары баһылыыр оруолун сүтэрэн иһэрэ үлэ оҥорон таһаарара намыһаҕыттан биллэр. Оннук өй-санаа үөскүүрүгэр атын сайдыыны ситиспит омук баара уонна кинилэри үтүктүү үөскээһинэ көмөлөһөр. Билигин Аан дойду үрдүнэн уонна Азия омуктарыгар Кытай чэпчэки сыаналаах табаардара атыыга тахсан дэлэйиилэрэ аныгы үйэҕэ сайдыы хантан кэлэн иһэрин чуолкайдык быһааран өйү-санааны уларытарга кыаҕы биэрэр.

Аан дойду олоҕо уларыйбакка эрэ үйэлэргэ кыайан турбат. Омуктар элбэхтэриттэн мөлтөөһүн кэмигэр киирээччилэр солбуйсан биэрэллэр. Уһун үйэлэргэ омук олоҕор киирэр уларыйыылар; саҥалыы үөскээһиннэр, сайдыыны ситиһиилэр, онтон мөлтөөһүн кэмнэрэ бииртэн-биир кэлэн иһиилэрэ хайа эрэ омук атынын баһыйан барыытын үөскэтэриттэн улахан хамсааһыннар тахсан иһэллэр. 

Омук урукку олоҕун уонна билиҥҥи олоххо оҥорор ситиһиилэрин мунньан, холбоон сайдыыны ситиһии ханнык таһымыгар киирэн сылдьарын арааран билиэххэ, олоххо туһаныахха сөп. (2,8).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.