Икки аҥы хайдыһыы

Дьон өйө-санаата айыыны, урут суоҕу, саҥаны оҥорууларыттан уонна олору олоххо киллэриилэриттэн сайдан, тупсан иһэр. Бары туох эмэ уратыны, атыттар билбэттэрин оҥорор санаалара хаһан баҕарар элбиир уонна бу санаалар инники, сайдыы, тупсуу диэки сирдиир, ыҥырар буоллахтарына, туһаны аҕалыахтарын сөп.

Олус былыргы кэмнэргэ дьон айыыны оҥороллорун “үчүгэй” эрэ курдук саныыр кэмнэрэ бааллара олоҥхолорго айыы диэн тыл хос быһаарыыта суох бэйэтинэн эрэ ааттанарынан уонна үчүгэйинэн ааҕылла сылдьыбытынан быһаарыллар. Ол былыргы кэмнэргэ дьон өйдөрө-санаалара саҥа сайдан, тупсан иһэринэн туох саҥаны айыыны оҥорбуттарын барыларын “үчүгэйинэн” ааҕыахтарын сөп.

Кэлин үчүгэй киһи таҥара, Христос үөрэҕэ олоххо киириитэ дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ оҥорон кэбиһэллэрин арааран би-лииттэн үөскээбитэ. Бу кэмҥэ арыгыны оҥорон иһэллэрэ элбээбитин кэнниттэн киһи, бу киэһэ итирдэҕинэ куһаҕан буолан баран, сарсын өйдөннөҕүнэ эмиэ үчүгэй буолара тиийэн кэлэрэ быһаарыллан тахсыбыта. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй да, куһаҕан да буолан тахсара эмиэ биллэр буолбута. 

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт быһыыларын оҥорууну биллэрэр. Киһи оҥорор быһыыта хаһан баҕарар үчүгэй уонна куһаҕан диэннэргэ арахсан, икки өрүттэнэн иһэр. Киһи сөбүлүүр, туһалаах быһыыларын үчүгэй диэн, онтон тугу сөбүлээбэтин, сирэрин куһаҕан диэн билинэрэ хаһан да уларыйбат. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар киһи оҥорор быһыыларын бэйэтэ уонна атыттар хайдах сыаналыылларыттан үөскээн тахсан, икки аҥы арахсан иһэллэрин биллэрэллэр.

“Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһооно үчүгэй уонна куһаҕан куруук баар буолан иһэллэрин, бииргэ сылдьалларын уонна арахсыбаттарын биллэрэр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан тахсаллара хаһан да уларыйбатын былыргылар билэллэрин, бу өс хоһооно дакаастыыр.

Дьон өйө-санаата икки аҥы хайдыһыыта үөскээтэҕинэ уонна аһара улаатан эйэлэспэт кэмнэрэ кэлэн хааллаҕына, “Үрүҥү хара диир” диэн быһаарса сатааһын сэриилэһиигэ, ол аата күүһүнэн быһаарсыыга тиийэн хаалыан сөбүттэн аны сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэр. 

Сахаларга “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн санаа улахан суолтатын быһаарар этии баар. Элбэх дьон санаалара хайа диэки халыйан салаллар даҕаны олохторо ол диэки сыҕарыйан барарын биллэрэр. Хайа эрэ дойду атыттары сэриитинэн баһыйарын билиниитэ үөскээһинэ улахан сэрии саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп.

Айылҕа төрүт тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн икки утарыта өрүттэр баалларын билиниигэ олоҕурар. Сырдык, сылаас күн кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн уонна сылаас сайын кэнниттэн тымныы кыһын кэлэн иһэллэрэ айылҕаҕа икки утарыта өрүттэр бааллара хаһан да уларыйбаттарын, кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэллэрин, хардары-таары дьайыыны оҥороллорун быһаарар.

Айылҕа икки өрүттээх тутулугун Сир бэйэтин киинин тула биир суукка устата эргийэрэ уонна Күнү тула сыл устата эргийэ көтөрө үөскэтэр. Бу тутулук Сир уонна Күн баалларын тухары уларыйбат тутулук буолар. Сахалар бу тутулугу быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн туһана сылдьаллар.

Сылаас, сырдык күн киһиэхэ үчүгэйи аҕалар, үчүгэй диэн быһаарыытын үөскэтэр. Үрүҥ дьүһүн үчүгэйи биллэрэр эбии өйдөбүллэнэн өй-санаа, таҥара үөрэҕэр киирэн иҥэн сылдьар.

Киһи хараҥаҕа куһаҕаннык көрөрө, туох да үчүгэйдик көстүбэтэ хара, хараҥа, куһаҕан буоларын үөскэппит. Киһиэхэ туох куһаҕаннык көстөр барыта куһаҕанынан аатырара хаһан да уларыйбат.

Сайын кэлэрин киһи барыта кэтэһэр. Сылааһы, сайыны киһи сөбүлүүр, ол иһин туох сөбүлүүрэ үчүгэйинэн ааҕыллар буолбут. 

Тымныы ычча, ыараханы үөскэтэр. Эбиискэ таҥныахха, оһоҕу тохтоло суох оттон дьиэни сылытыы тиийэн кэлэр. Эрэй, үлэ эбиллэр, ол иһин киһи тымныыны сирэр, сөбүлээбэт, арай тулуйа үөрэнэрэ тулуурун улаатыннаран биллэр туһаны оҥорор. Киһи тулуурга үөрэнэрэ улахан туһалааҕын дьон аахсыбаттарыттан тымныы кыһыны  сөбүлээбэттэр уонна куһаҕанынан ааҕаллара үөскээн олохсуйбут.

Айылҕа бу уларыйан биэрэн иһэр быһыыларыттан тутуллан киһи өйө-санаата сайдыбыт уонна тугу үчүгэй эбэтэр куһаҕан диирэ үөскээн олоххо киирбит. Бары үчүгэй диир быһыыларын элбэхтик оҥоро сатыылларыттан үчүгэй кыайан ааҕыллыбат да буола аһара элбээбит. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэр, олору оҥорбот буоллаҕына, өйө-санаата көнөрүттэн үчүгэйи оҥороро элбиирин олоххо туһанар. 

Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Бу икки өрүттэр сөбүлэстэхтэринэ, биир тылы булуннахтарына саҥа киһини үөскэтэллэр, оҕо төрөтөллөр. Оҕо үһүс өрүтү үөскэтэн таһааран, олох-хо сайдыыны, тупсууну аҕалар аналлааҕа быһаарыллар.

Оҕо улаатан сааһын ситтэҕинэ төрөппүттэриттэн арахсан саҥа ыалы тэрийэн бэйэтэ үһүс өрүтү үөскэтэр кэмэ тиийэн кэлэр. Оҕо, саҥа киһи эбиллиитэ икки өрүттэргэ хамсааһыны, саҥаны киллэриини үөскэтэн иһэриттэн сайдыы салҕанан иһэрэ ситиһиллэр.

Олох салгыы баран истэҕинэ үһүс өрүт үөскээн тахсан уларыйыылары, тупсарыылары киллэрэр кэмэ тиийэн кэлэр. Сахалар бу уларыйыы кэлэрин быһааран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр. Икки утарыта хайысхалаах өрүттэр икки ардыларыгар, ол аата ортолоругар үһүс, сөп түбэһии өрүтэ кэмэ кэллэҕинэ үөскээн тахсарын быһааран, бу этиинэн олоххо киллэрбиттэр.

Айылҕаҕа, олоххо икки өрүт куруук бааллар. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар кэмэ кэллэҕинэ үөскээн тахсар үһүс өрүт сайдыыны үөскэтэр аналлаах хамсааһыны оҥорон иһэр. Сахалар бу үһүс, сөп түбэһии, таба быһаарыы өрүтэ үөскээн тахсарын быһаараннар бэйэлэрэ олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттар уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһаналлар.

Айылҕа төрүт тутулугун быһаарыы уонна олоххо туһаныы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппитин сахалар салгыы сайыннаран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн туһана сылдьалларыттан сыыһаны-халтыны оҥороллоро аҕыйыыр. (1,35).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.