Сүдү эстии

thumb|right|250px|Сүдү эстии модела, галактика бастаан чиҥ уонна итии этэ уонна тарҕаммыта. Теория этэринэн галактика билигин даҕаны тэнийэ турар. 

**Сүдү эстии** диэн галактика үөскээбитин, сулустар бөлөхтөммүттэрин туһунан теория.

Сүдү эстии теориятыгар аан дойду бастаан итии  кыра уонна чиҥ этэ, туох да суох этэ, ол курдук сулустар, атомнар, араас тыннаах форма уо д.а.  Онтон 13,77 ± 0,059 млрд сыл аннараа өттүгэр, космос олус түргэнник тэнийбитэ, (ол кэнниттэн  "Сүдү эстии" диэн аттаммыта) ол кэнниттэн атомнар баар буолбуттар, онон сулустар уонна галактикалар үөскээбиттэр. Билигин аан дойду эмиэ тэнийэ турар, ол гынан баран сойон бытаарбыта.

Уопсайынан космос температурата түһэн иһэр уонна тэнийиитэ быттаран иһэр. 
Фред Хойл радиоҕа кэпсииригэр туттубута.  Ону сөбүн итэҕэйбэт этэ. Учуонайдар ол аат сөп буоларын сөбүлэспэтэхтэрэ, ол гынан баран ол аат күлүүлээҕин иһин туттар санааламмытар. 

Учуонайдар Сүдү эстии теориятын араас көрдөрүүлэригэн тирэхтэнэллэр. Биир ордук сүдү суолталааҕынан ыраах баар галактикалар кыһыл халбарытыытын ааттыллар. Кыһыл  халбарытыытынан сырдыкка Допплер эффега тахсарын ааттыллар. Ханнык эмит объект сиртэн бардаҕына кыһыл курдук көстөр, тоҕо диэн хамсаныылара долгун волнатын уһатар. Ол кыһыл халбарытыытын суоттаатаан учуонайдар галактика тэнийэ турарын быһаарбыттар. Ону тэҥэ таҕаныы түргэнин эмиэ быһаарыахха сөп эбит. Ону быһаардахха учуонайдар бастаан чиҥ состояние хаһан баар буола сылдьбытын эмиэ быһаарбыттар - 13.8 млрд сыл аннараа өттүгэр. Туох барыта кэҥэтиллиннэҕинэ тымныйар, ол иһин бастаан олус итии этэ диэн быһаарыахха сөп эбит..

Атын Сүдү Эстиини өйүүр чинчийиилэр аан дойдуга баар химическай элеменнар ахсааннарыттан тахсар. Водород, гелий уонна литий ахсаннара Сүдү эстии теориятын кытта дьүөрэһэллэр.

## Аан дойду тэнийиитин графига
Бастаан олус элбэх буола сылдьыбыт:


ImageSize  = width:720 height:1000
PlotArea   = left:40 right:256 bottom:75 top:75

Colors =
  id:period1  value:rgb(1,1,0.7) # light yellow
  id:period2  value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
  id:events   value:rgb(1,0.7,1) # light purple
  id:era1     Value:yellowgreen
  id:era2     value:lightorange
  id:time1    Value:coral
  id:time2    Value:lavender

DateFormat  = yyyy
Period      = from:-430 till:155
TimeAxis    = format:yyyy orientation:vertical # order:reverse does not work
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:-430 # second
ScaleMinor  = unit:year increment:2 start:-430

AlignBars = justify

BarData =
  bar:Clock
  bar:Era
  bar:Dummy3
  bar:Periods
  bar:Dummy4
  bar:Events

TextData =
  fontsize:M
  pos:(240,75)
  text:Planck epoch
  pos:(250,50)
  text:Big Bang
  pos:(20,50)
  text:"0: Linear time"
  pos:(10,980)
  text:"Logarithmic time:"
  text:"10 · log10 second"
  pos:(154,946)
  text:"NEXT"
  pos:(117,931)
  text:The Stelliferous Era
  pos:(245,950)
  text:"Reionization"

LineData =
  layer:front
  at:123  frompos:358 tillpos:369   width:0.5  # Matter domination
  points:(369,878)(402,800)  width:0.5
  points:(402,800)(413,800)  width:0.5

PlotData=
  textcolor:black  fontsize:M

  width:53
  bar:Clock  color:events  align:right  shift:(28,3)  mark:(line,teal)
  at:-120 text:"One picosecond"
  at:-90  text:"One nanosecond"
  at:-60  text:"One microsecond"
  at:-30  text:"One millisecond"
  at:0    text:"One second"
  at:36   text:"One hour"
  at:75   text:"One year"
  at:105  text:"One thousand years"  shift:(43,3)
  at:135  text:"One million years"

  width:53
  bar:Era  mark:(line,white)  align:center  shift:(0,0)
  from:-430  till:135  color:era1  text:"The Primordial Era"

  width:53
  bar:Dummy3

  width:158
  bar:Periods  align:center  shift:(0,0)  mark:(line,white)
  from:-430 till:-360 color:period1  text:Grand unification epoch
  from:-360 till:-120 color:period2  text:Electroweak epoch
  from:-120 till:-60  color:period1  text:Quark epoch
  from:-60  till:0 shift:(-40,0) align:left  color:period2  text:Hadron epoch
  from: 0   till:23   color:period1  text:Lepton epoch
  from: 23   till:131  color:period2  text:Photon epoch
  from:131  till:155  color:period1  text:"Dark Ages"

  width:53
  bar:Dummy4

  width:53
  mark:(line,purple)  textcolor:black  fontsize:M
  bar:Events  color:events  align:left  shift:(30,-4)

  at:-430 shift:(30,-12) text:"Planck time, the smallest theoretically observable ~unit of time and the time before which science is ~unable to describe the universe. At this point, the ~force of gravity separated from the electronuclear ~force."
  at:-360           text:"Separation of the strong force from the ~electronuclear force."
  from:-360 till:-320 align:left shift:(-55,0) color:time1  text:"Inflationary epoch. The Universe expands exponentially"
  at:-320  shift:(30,4) text:"Reheating after inflation populates universe ~with quarks and anti-quarks."
  at:-120           text:"The **weak** force separates from the ~electromagnetic force resulting in the four ~separate forces we know today."
  at:-60            text:"Quarks become confined within hadrons."
  at:-30            mark:(line,white) text:"Formation of hydrogen nuclei."
  at:0              text:"Neutrinos cease to interact with other particles."
  at:23 shift:(30,-11)   text:"Lepton/anti-lepton pairs annihilate."
  from:23  till:31  align:center shift:(0,-4) color:time2  text:"Big Bang nucleosynthesis"
  at:31 shift:(30,2)  text:"3 to 20 minutes: Formation of helium nuclei"
  from:129 till:131  shift:(-114,-2) color:time1 mark:(line,white) text:"Recombination"
#  at:123  shift:(30,-32) text:"70,000 years: Matter domination"
  at:123  mark:(line,white)  shift:(30,-83)  text:"70,000 years: Matter domination"
  at:131  text:"379,000 years: Hydrogen and helium nuclei ~capture electrons to form stable atoms. Photons ~are no longer able to interact strongly with atoms. ~Cosmic microwave background radiation streams ~freely."
  at:155  text:"100 million years: First star begins to shine."

 

## Быһаарыылар

## Өссө маны аах
*