Санаа оҥорор быһыыга кубулуйуута

Сахалар өй-санаа үөрэҕин баһылаабыттара олус ырааппытын ай диэн тыл санааны быһаарара уонна салгын кут, өй-санаа сайдыытын түргэнник аҕалара биллэрэр. Ай диэн тыл үөскүүр, саха тылыгар киирэр былыргы кэмнэригэр сахалар санааны уонна киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын үөрэтэн быһааран олохторугар туһанар буолбуттар.   

Киһи санаата Анараа дойдуга сылдьарынан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарылла охсубата өй-санаа үөрэҕин уустуктарын үөскэтэр. Санаа диэн санаа. Киһи ханнык баҕарар, араас санаалары саныы сылдьар кыаҕа хаһан да аҕыйаабат. Тугу барытын; үчүгэйи да, куһаҕаны да саныы сылдьыан сөбө кыайан хааччахтаммат.

Санаа хайдаҕын быһаарыыны бу санаа ханнык быһыыны оҥорууга тириэрдибитэ эрэ чуолкайдаан биэрэрин, үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын араарарын сахалар тутуһаллар. Үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа – үчүгэй санаа, онтон куһаҕан быһыыны оҥорон кэбистэххэ, ол санаа куһаҕан диэн ааттанан "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэр буолан тахсар.

Киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын; үчүгэйдэрин эбэтэр куһаҕаннарын эрдэттэн арааран билии эрэ санаа хайдаҕын быһаарар кыаҕы биэрэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһаныы, содулу үөскэтэр тоҕус эрэ ахсааннаах куһаҕаны оҕо билэн оҥорбот буоллаҕына, киһи буолары ситиһэн үчүгэйи оҥороро элбиирин таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр.

Киһи санаата үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан таба быһаарылла охсубата өй-санаа улахан уустуктарын үөскэтэр. Куһаҕан диэни арааран билбэт буолуу “үчүгэй” аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийэрин үөскэтэн кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа куһаҕан санаа диэн ааттанар. Киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын быһааран билии кэлин оҥоруллар быһыылары тупсарарга кыаҕы биэрэр.

Бука бары үчүгэй диэн ааттыыр быһыыларын талан ылан оҥоро сатыылларыттан үчүгэй муҥура суох эбиллэн иһэр. Үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыылары оҥоро сатааһын биир эмэ табыллан, сатанан сайдыыны, тупсууну аҕалара кыаллар. 

Үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа үчүгэй, сиэрдээх санаа буолар. Бу үчүгэй санааны саҥа оҥорор быһыыларга тутуһа сылдьыы сиэри тутуһууну үөскэтэр. Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа буоларынан ону хатылаан оҥордоххо туһалаах быһыы буолан тахсара быһаарыллар. Сиэри тутуһа сылдьары сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар.

Урукку олох уопутун киһи билэр буолуута эрэ куһаҕан диэн баарын арыйан таһааран киһини ону билэригэр үөрэтэр. Куһаҕан диэн тугун арааран билэр киһи олору оҥорботуттан үчүгэйи оҥороро элбиир. Куһаҕан буолбатах быһыылар сөптөөх диэҥҥэ уонна үчүгэйгэ киирсэн хаалалларыттан үчүгэй быһыылар элбииллэр.

Киһини санаата салайара оҥорор быһыыларыгар улахан уустуктары киллэрэр. Киһи ол-бу араас санаалара элбэхтэриттэн баҕа санаатыгар кубулуйбут санаатын илэтигэр оҥорор кыахтанар. Киһи бу майгынын сахалар арааран билэннэр “Санаабычча быһыылаах” диэн этиини оҥорон туһаналлар. Бу киһи санаатыгар туох көтөн түспүтүн оҥоро охсон кэбиһэринэн уратыланан быстах быһыылары оҥорон кэбиһэрэ элбээн хаалыан сөп. Санаабычча оҥоруллан хаалбыт быһыыттан туох эрэ содул үөскээн тахсан, бу быһыыны улахан куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһиэн сөп. Киһи туох эрэ быһыыны оҥороругар бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын аан бастаан быһаарара эрэйиллэр. Сатыы киһи соһуччу уулуссаны туорууругар түбэһэ түһэр суоппар сыыһа туттунан кэбистэҕинэ абаарыйа буолуон сөп. Аһара барар өй-санаа оҥорор быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын быһаарбат буолууга тириэрдэрэ олоххо куһаҕаны оҥорор.

Ай диэн тыл санааны биллэрэр. Киһи баһын иһигэр санаатын ырытан быһааран көрөрө айар диэн тылынан этиллэр. Айар диэн киһи санаатын үлэтэ, тугу эрэ оҥорон көрөрө быһаарыллар.

Ай диэн тылга ар диэн тыл холбоһон айар диэн тылы үөскэппиттэр. Ар диэн кыыһырары, туоратары биллэрэр тыл киһи ону-маны саныырын, уратыны, саҥаны айа сатыырын атыттарга биллэрбэккэ кистиирин, харыстаан илдьэ сылдьарын быһаарар.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын биллэрэр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларыттан бу тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сылдьар.

Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллиитэ айыы диэн тылы үөскэтэр. Бу тыл киһи оҥорор саҥаны айыыта үгүстүк куһаҕан буолан тахсан ытааһыҥҥа тириэрдэрин биллэрэр.

Айыы диэн киһи оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын биллэрэр тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин, бу тыл икки өрүттээҕэ чуолкайдаан биэрэр. Үчүгэй диэбиппит куһаҕан буолан тахсарын, бу тыл эмиэ таба быһаарар. Сахалыы өй-санаа үөрэҕэр айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүнэн туттуллар.

Бүгүн үчүгэй диэн аатырбыт, сарсын куһаҕан буолан тахсара олоххо элбэхтик бэлиэтэнэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы диэн “үчүгэй” тыл этэ. Бары салайааччылар, үөрэхтээхтэр быстар дьадаҥы төрүттэринэн киэҥ тутталлара, арбаналлара. Дьадаҥы буор куттаах дьон үлэни сирэллэриттэн, аанньа ахтан үлэлээбэттэриттэн атын дойдулартан хаалыы үөскээн, бу былаас бэйэтэ эстибитэ.

Сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ ырыынак олоҕо киирбитэ. Дьон бары байа-тайа сатыыр баҕа санааларыгар сөп түбэһэринэн уонна үлэни сайыннарарынан ырыынак олоҕо дьоҥҥо барыларыгар сөп түбэһэрин туһаныы сайдан барыыны саҕалаабыта.

Былыргы кэмнэргэ, икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларын быһаарыыларын кэнниттэн айыы диэн тыл икки өрүттэнэрин үөскэппиттэр. Бу быһаарыы былыргы сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэллэрин биллэрэн 1967, 1994 уонна 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыт саха тылын тылдьыттарыгар айыы диэн тыл икки өрүттээҕинэн киирэн сылдьар.

Билигин кэлэн дьадаҥы төрүттээх тыл үөрэхтээхтэрэ үлэни хайдах үлэлиири, саҥаны айыыны оҥоруу уустуктарын, эрэйдэрин, үлэлээҕин билбэттэриттэн уонна бэйэлэрэ тугу да туһалааҕы оҥорботторуттан айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору кыһаналлар. "Аньыы” диэн сахаларга суох тылы буолан куһаҕаны туспа арааран бэлиэтиир санаалаахтар уонна үлэһиттэри барыларын албынныы сатыыллар. Ону баара үчүгэй уонна куһаҕан бииргэ сылдьалларыттан кыайан икки аҥы арахсыбаттар. Бүгүн үчүгэй диэн ааттаммыт сарсын куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалан уларыйыыны киллэриэн сөбө хаһан да уларыйбат. “Уол биир күн ат өрөҕөтүгэр, атын күн ат уорҕатыгар буолар” диэн өс хоһооно ити уларыйыы кэлэн иһэрин бэлиэтиир.

Куһаҕан үчүгэйгэ уларыйыыта сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр. “Аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары барыларын албынныы сатыыллар. Куһаҕаны “аньыы” диэн ааттаан аны уларыйбат дьаралык иҥэрэн биэрдэххэ, өссө тупсан, уларыйан үчүгэй буолара суох буолан хаалара өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэтин бэйэлэрин “үчүгэй” диэн ааттана сылдьар дьон билбэттэр.

Киһи саныыр санаатын оҥорор быһыыга кубулутара өй-санаа, таҥара үөрэҕин хааччахтарын тутуһартан улахан тутулуктаах. (1,48).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.