Сингапур

**Сингапур** (Singapore) диэн соҕуруулуу-илин Азия Малай тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар кыракый арыы дойду. Экватортан 137 км соҕуруу баар. Малайзия Джохор штатын уонна Индонезия Риау арыыларын провинциятын кытта кирбиилэһэр. Иэнэ 707.1 км2. Дьонун ахсаана 6 мөлүйүөнтэн тахса.

## Аата
*Аангыллыы: Singapore
*Кытайдыы:  新加坡
*Малайдыы:  Singapura
*Тамиллыы: சிங்கப்பூர்

Сингапур аата санскрит тылыттан төрүттээх सिंहपुर Simhapura. Simha хахай, Pura хото/куорат, ол эбэтэр Хахай куората.

## Географията
Сингапур дойдута 63 арыылаах. Улахан арыылара Сингапур (Пулау Уджонг), Джуронг, Пулау Теконг, Пулау Убин, Сентоза. Үрдүкү чыпчаала Букит Тимах 166 метр үрдүктээх. Сингапур Малайзия Джохор штатын кытта Johor-Singapore Causeway уонна Tuas Second Link суолларынан ситимнээх. Сингапур кытыл линиятын устата 195 км. Дойду илинтэн арҕаа устата 49 км, хотуттан соҕуруу 25 км. Сингапур алта өрүстээх: Сингапур өрүс, Селетар өрүс, Джуронг өрүс, Калланг өрүс, Кранджи өрүс, Серангун өрүс. Сингапур сылы быһа куйаас сииктээх тропик климаттаах. Орто температурата +25 - +32 кыраадыс. Сэтинньи олунньу ыйдарыгар күүстээх муссон ардах кэмэ.

## Историята
Сингапур аан бастаан үһүс үйэтээҕи Кытай суруктарыгар Темасек диэн ааттаах ахтыллара. Суматратааҕы Шривиджая хоруоллук бас билиитигэр баара. 16-19 үйэлэргэ Джохор султанатын сорҕото этэ. Бу кэмнэргэ Сингапур олохтоохторо балыксыттар уонна пираттар этилэр. 1819 сылга Стэмфорд Раффлз Сингапурга кэлэн Британия илин Индиятааҕы компаниятын хонтуоратын олохтуур. 1824 сылга компания Сингапур арыытын Хусейн Шах султантан атыылаһан ылар. 1867 сыл муус устар 1 күнүгэр Сингапур Британия Стрейтс Сеттлментс колониятын биир сорҕото буолар. 1942-1945 сылларга Сингапуру дьоппуоннар оккупациялыыллар. 1945 сылга босхолонон Британия империятын бас билиитигэр төннөр. 1959 сылга бэйэ салалталаах колония буолар. Бу сыл парламент талыыларыгар Дьон дьайыытын партията (People’s Action Party) кыайан Ли Куан Ю Сингапур маҥнайгы премьер-миниистирэ буолар. 1962 сыллааҕы референдумунан Сингапур Малайзия Федерациятын сорҕото буолар. 1963 сылга Британияттан көҥүл ылар. 1964 сыл күһүн кытай-малай омук айдааннара буолаллар. 1965 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Сингапур Малайзия Федерациятыттан арахсан туспа дойду буолар. 1959-1990 сылларга Ли Куан Ю басханнаан бастааҥҥыта дьадаҥы ресурсата итэҕэс республика күүстээх экономикалаах индустриялаах биир Азия баабыра буолбута.

## Ил тутула
Сингапур парламент республиката. Ил баһылыга президент. Президент алта сыллаах болдьоххо талыллар. Дьаһалта баһылыга премьер-миниистир. Төрүннүүр биилик биир палаталаах 101 кыттааччылаах парламент. 89 кыттааччы талыыларга талыллар, 9 президенынан ананар, 3 оппозиция партияларынан ананар. Парламент кыттааччылара биэс сылга талыллаллар.

## Сэбилэниилээх күүстэрэ
Сингапур сэбилэниилээх күүстэрэ соҕуруулуу-илин Азияҕа ордук сайдыылаах технологиялаах буолаллар.  Армия (Army), Байҕал күүстэрэ (Navy), Салгын күүстэрэ (Air Force), Сыыппара уонна чуҥнааһын өҥөтө (Digital and Intelligence Service) бааллар. Бүддьүэтэ 17,46 миллиард АХШ доллара. 2024 сылга дойду харыстабылыгар GDPтын 2,7% бараммыта. Сэрииһит ахсаана 51,000 киһи, резервист ахсаана 252,500 киһи. Ыҥырыынан сулууспа болдьоҕо 22-24 ый. 

## Экономиката
Сингапур валютата Сингапур доллара. Сингапур экономикатын сүрүн салаалара үп, баан, логистика өҥөлөрө, хараабыл тутуута, электроника, электротехника, ниэп индустрията, биотехнология, туризм. Сингапур улахан тэрилтэлэрэ GIC Private Limited, Temasek Holdings, Singapore Airlines, Singtel, ST Engineering, Mediacorp. Тыа хаһаайыстыбата оҥорор бородуукталара: каучук, копра, фрукта, күөх ас, дьиэ көтөрө, сымыыт, балык, орхидея. Сингапур порта уонна Чанги аэропорт соҕуруулуу-илин Азия улахан сырыы хабтара буолаллар.

## Дьоно
Сингапур олохтоохторун ахсаана 6,1 мөлүйүөн киһи (2025). Дьон чиҥэ 8290/км2. Сүрүн омуктара кытайдар, малайдар, индустар. Сүрүн итэҕэллэрэ буддизм, христианизм, ислам, даосизм, индуизм. Сингапур сорумдьу тыллара аангыл, малай, кытай, тамил.

## Үөрэҕэ
Сингапурга үөрэх үс таһымнаах. Оскуолалар түмэт (public) уонна кэтэх (private) тииптээхтэр. Дойду бүддьүөтүн 20% үөрэххэ барар. Аангыл тыла сүрүн үөрэх тыла буолар, ол эрэн үөрэнээччилэр төрөөбүт тылларынан (кытай, малай, тамил) эмиэ үөрэнэллэр.

### Университеттар
* Сингапур ил университета (National University of Singapore)
* Наньян технология университета (Nanyang Technological University)
* Сингапур менеджмент университета (Singapore Management University)
* Сингапур технология уонна дизайн университета (Singapore University of Technology & Design)
* Сингапур технология института (Singapore Institute of Technology)
* Сингапур түмэт билимнэрин университета (Singapore University of Social Sciences)

## Сингапур бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* От ыйын 21 — Раасалар дьүөрэлэһиилэрин күнэ. 1997 сыллаахха аан бастаан үөрэх министиэристибэ көҕүлээн тэрээһиннэри ыыппыта. 1964 сыллаахха Сингапуурга (ол саҕана Малайзия сорҕото этэ) омуктар ыккардыларыгар тахсыбыт хаан тохтуулаах дьалхаан хатыламматыгар туһуланар.
* Атырдьах ыйын 9 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Быһаарыылар