Ордук санааһын улаатыыта

Олоххо туох барыта ханнык эрэ кээмэйин, ортотун аһара баран хааллаҕына халыйыыны үөскэтэн куһаҕаҥҥа тириэрдэн кэбиһэр. Ордук санааһын аһара барбатаҕына дьоҥҥо сайдыыны, тупсууну аҕалар туһалаах өйдөбүл буолар. Сайдыыны ситиһиигэ атыттар, бастаан иһээччилэр билиилэрин, үлэлэрин үтүктэн, батыһан үөрэнии-ни ситиһии уларыйыы, тупсуу түргэнник киирэрин үөскэтэр. 

Аныгы кэмҥэ элбээн хаалбыт араас рекламалар бары кэриэтэ ханнык эрэ саҥаны, уратыны оҥорууну атыттарга тириэрдэ, тарҕата сатааһын буоланнар киэҥник туһанылла сылдьаллар. 

Омуктар икки ардыларыгар ордук санааһын үөскээтэҕинэ дьайыыта күүһүрэр. Саҥа омук үөскээн ахсааннара эбиллэн уонна сайдыыны ситиһэн истэҕинэ кырдьаҕас омуктар ордук саныыллара аһара барыыта туората сатааһыҥҥа, сэриигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөп. 

20-с үйэҕэ нацистскай Германия Сэбиэскэй Союһу соһуччу саба түһэн сэриилээһинэ сайдыыны ситиһиигэ, экономика оҥорон таһаарыытыгар саҥа сэрии сэбин оҥостууга улаханнык баһыттаран эрэрин билинэн урутаан, эрдэттэн сэрэппэккэ эрэ сэриинэн саба түспүтүн бары билэллэр. Бу быһыы аныгы үйэҕэ да уларыйбакка хатыланна.

Атыттары ордук санааһын улаатыыта уонна аһара барыыта мөлтөөн эрэр омук сэриини саҕалыырын үөскэтиэн сөп. Атыттар үчүгэйдик эргинэн, көмөлөһөн биэрдэхтэринэ омук сайдыыны ситиһэрэ түргэтээн биэрэриттэн ордук санааччыны куотан, хаалларан бардаҕына сэрии эрэ быһаарар кыахтанан хаалыан сөп. 

Оннооҕор бииргэ төрөөбүт оҕолор төрөппүттэрин сыһыаннара хайдаҕыттан, тус-туспа уратыланарыттан ордук санааһыҥҥа ылларан хаалыахтарын сөп. Бу оҕолор икки ардыларыгар ордук санааһын үөскээн тахсарын биир ыал иһигэр атаах уонна көйгө диэн тус-туспа иитиилээх оҕолор баар буолан хаалаллара биллэрэр. Оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмиттэн саҕаланарын уонна бу үөрэҕэ үйэтин тухары уларыйбатын сахалар Кут-сүр, таҥара үөрэхтэрэ быһааран төрөппүттэргэ тириэрдэр.

Өй-санаа, ордук санааһын бу уратыта, утарыта турууну үөскэтэрэ омуктар олохторугар дьайыыта эмиэ тиийэр. Сайдыылаах омуктар Украинаҕа элбэхтик көмөлөһөллөрүн ордук санааһын Россияҕа аһара баран сылдьарыттан, бу сэриилээһини сөбүлээччилэр маҥнай элбэх этилэр. Нууччалар украинецтар сайдыыны ситиһэллэрэ элбээбитин уонна түргэтээбитин ордук санаан экономикаларын мөлтөтө сатаан баран кыайбаккалар СВО-ну саҕалаабыттара. Бэйэлэрэ мөлтөөннөр ахсааннара сыл аайы аҕыйаан иһэрин сабынаарылар саҥа регионнары сэриилээн ылан дьоннорун эбинэн итэҕэһи көннөрө сатыыллар.

Мөлтөөбүт, үлэтэ-хамнаһа сатарыйбыт омук бэйэтин күүһүрдүнэр санаата аһара баран “великэй”, улуу буолууга дьулуһара улаатан хаал-лаҕына үлэни кыайбатыттан атыттары сэриилээн кыайа сатыыра үөскээн тахсар. Түргэнник улуу буола сатааһыны ситиһиигэ элбэх сэрии сэптээх омук атыттары сэриинэн киэптиирэ ордук табыллар. 

Сэбиэскэй Сойуус уонунан сылларга саҥа сэрии сэптэрин элбэҕи оҥостон мунньуммута уонна 20-с үйэҕэ ситиспит кыайыыларын арбыыра аҕыйаабата Россия дьадаҥы уонна тугу эрэ оҥоро охсон байыыны ситиһэ сатыыр дьонугар улахан баттааһыны оҥороруттан сэриигэ түргэнник, 3 хонук иһинэн кыайыахпыт диэн санаалара аһара барыыта үөскээбитэ. Бу аһара барбыт санаа дьайыытыттан Россия армията СВО-ну соһуччу саба түһүүнэн саҕалаабыта.

Украина норуота демократия үөрэҕин тутуһарын иһин Европа сайдыылаах дойдулара бэйэлэригэр кыттыһыннаран, аныгы технологияларынан хааччыйаннар сайдыыны ситиһэллэрэ түргэтээн испитэ. Пиэнсийэ кээмэйэ Россия киэнинээҕэр улахан этэ.

Хаалыыттан кыайан тахсыбат Россияҕа сайдыыны ситиһэн иһэр украинецтары ордук санааһын аһара улааппыта. Нуучча омук былыргы төрүттэрэ билиҥҥи украинецтар буолан тахсаллара быһаарыллыбыта “улуу” Россия үөскүүрүн олоҕо суох оҥорон кэбиһэрэ сэриини саҕалыылларыгар төрүөт буолбута.

Олус былыргы кэмнэргэ сахалартан арахсан саҥалыы үөскээбит украинецтар төрүттэрэ “рустар” сахалар остуоруйа диэн тылларын ылынан баран “история” диэҥҥэ арахсалларыгар уларытаннар, саҥа историялаах омук буолан тахсаннар былыргы чжурчжень уонна саха омуктартан төрүттээхтэрин букатын умнан, хаалларан кэбиспиттэр.

Украинецтар уонна нууччалар былыргы төрүттэрэ “рустар” диэн ааттанан сахалартан арахсан арҕаа диэки сыҕарыйан, көһөн бараннар саар диэн ураты улаханы бэлиэтиир саха тылын дойдуну салайааччы аатыгар “царь” диэн этэн туһаммыттара уонна дойдуну салайыыга туһанар үөрэхтэрэ былыргы сахалыыта, ол аата биир хаан аймахтар уһуннук салайан олорууларын олоххо киллэрбиттэрэ биллэрэр. 

Кытай улуу истиэнэтин башняларын тас көрүҥэ Москва куорат кириэмилин башняларын көрүҥэр маарынныыра ханнык эрэ былыргы сибээс баара ордон сылдьарын илэ көрдөрөллөр.

Омук былыргы төрүтүн умнан, саҥа үөскээбит курдук буолан хааллаҕына былыргы олоҕун остуоруйаларын умнан, быраҕан кэбиһэрэ мөлтөөһүн кэмигэр эстэн, симэлийэн хааларыгар тириэрдиэн сөп.

Ньиэби, гааһы атыылааһынтан элбэх барыһы киллэринэр Россия өҥөнөн туһанааччылары ордук саныырыттан онон-манан хааччахтаан сыанатын үрдэтэн  өссө барыһыра сатыыра үөскээбитэ.

Арыыйда сайдыыны ситиспит омуктары ордук санааһын улаатыыта бэйэ кыаҕа кыратын биллэрэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр атаахтык иитиллэн хаалбыт Россия дьадаҥы буор куттаах дьонугар атыттары ордук санааһын аһара улаатан сылдьара “Черная зависть” диэҥҥэ кубулуйан үлэни оҥорууну сайыннарбат.

Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэхтэһэн, бэртэрин былдьаһан сайдыыны ситиһэн иһэллэр. Икки ардыларыгар бэрт былдьаһыыта, күөнтэһии хаһан баҕарар баар буолан иһэр. Арай дьон өйө-санаата өссө сайдыыта, тупсуута сэриитэ суох, эйэлээхтик быһаарсалларын үөскэтиэ диэн баҕа санаа баар буола сылдьыбыта, омуктар арахсыылара тиийэн кэлбититтэн сыыһата биллэн таҕыста. 

Сайдан, күүһүрэн иһэр омук диэки саҥа үөскээн тахсар бааһынайдар халыйан, бэйэлэрин оннук ааттаныылара мөлтөөбүт омук дьоно өссө аҕыйаан барыыларын үөскэтэр. Аҕыйаан иһээччилэр ахсааннара эбиллэн иһэр саҥа омугу ордук саныыллара эмиэ улаатар.

Киһи ордук санааһына аһара бардаҕына “черная зависть” диэҥҥэ кубулуйан хааллаҕына олус куһаҕан быһыыны оҥорууну үөскэтиэн сөп. Омуктар икки ардыларыгар ордук санааһын аһара барыыта сэриини саҕалааһыҥҥа билигин да тириэрдэрэ билиннэ.

Ордук санааһын аһара баран күөнтэһиигэ тиийэн хаалыыта ким кими баһыйарын быһаарсыыга тириэрдэр. Эйэлээх ньымаларынан кыайан быһаарыллыбат ордук санааһын аныгы да кэмҥэ сэриини үөскэтэн кэбиһэрэ тохтуур кыаҕа суоҕа быһаарылынна. Сайдыыны ситиһээччини, олох бары көрүҥнэригэр баһыйан иһээччи этэ-сиинэ бөҕөргөөбүт саҥа омугу кырдьан мөлтөөбүт ордук саныыра үөскээн тахсара хаһан да уларыйбакка салҕанан иһэр.

Үс аҥы барбыт омуктар төрөөбүт, үөскээбит уонна олорор сирдэрин былдьаһыылара үөскээн тахсара сэриигэ тириэрдэрэ өссө да уларыйбакка сылдьар уонна ким кими кыайарыттан улаханнык тутулуктанар. Ким да үөскээбит уонна олорор сирин быраҕыан, былдьатыан баҕарбатыттан сэрии эрэ быһаарар кыахтааҕа билигин сэрии сэбэ элбээбит кэмигэр хаалан хаалбатынан дьон өйдөрө-санаалара тупсара, көнөрө бытаанын, өссө да ырааҕын биллэрэр.

Омукка төрөөбүт, үөскээбит сир диэн соҕотох буолар. Арай саҥа омук үөскээн тахсыыта, ахсааннара эбиллиитэ олорор сири саҥалыы үллэстиигэ тириэрдэрэ сэриинэн эрэ быһаарыллар кыахтанара дьон салгыы олохторугар үөскээн кэлэр улахан уустуктары таһааран иһэр. 

Улахан кыахтаах кырдьаҕас омук мөлтөөһүн кэмигэр киирэн хааллаҕына, үлэни кыайбатыттан сайдан иһээччи туоратан бардаҕына атыттары ордук саныыра аһара улаатан хаалыан сөп. Мөлтөөн сылдьар кэмигэр, аны олорор сириттэн ыган, үтүрүйэн, сыҕарытан бардахтарына туох баар күүһүнэн-кыаҕынан көмүскэнэ сатыыра үөскээн тахсара былыргыттан уларыйбакка сылдьар.

Сайдыыны, күүһүрүүнү ситиһэр кэмигэр атын омуктары сэриилээн кыайа сылдьыбыт омук мөлтөөн барыы кэмигэр киирэригэр бэйэтин кыаҕын билиммэтиттэн уһун, ыарахан сэриини саҕалаан кэбиһэн эстэн, симэлийэн хаалыыта түргэтээн хаалыан сөп. Көмүскэнэр санаата аһара барыыта араас ыар, олус куһаҕан, кэрээнтэн  тахсыбыт быһыылары оҥорон кэбиһэрин үөскэттэҕинэ атыттар абааһы көрүүлэрэ улаатан тахсан куһаҕаннык ааттаан баран кыайдахтарына симэлитэн, күдэҥҥэ көтүтэн кэбиһиэхтэрин сөп.

Үгүс симэлийэн, тыал буолууга тиийэн хаалбыт омуктар майгылара уонна атыттарга сыһыаннаан оҥорбут быһыылара олус ыарыттан, куһаҕаныттан иэстэбилэ кэлэн ыар дьылҕаламмыттара биллэр. Бу симэлийэн хаалбыт омуктарга хууннар уонна туматтар сурукка киир-биттэринэн киирсэллэр. Хууннар Европаны сэриилээн кыайан, өр кэмҥэ баһылаан баран симэлийбиттэрэ, ааттара да хаалбатаҕа. Атыттары элбэхтик сэриилээбит туматтар Саха сиригэр эстибиттэрэ.

Ордук санааһын аһара бардаҕына бэрт былдьаһыытын үөскэтэн омуктар икки ардыларыгар эйэлээх сыһыаны алдьатыан сөп. Дьон ордук санааһын аһара барыытын үөскэппэттэрэ эрэйиллэр.

Омук атын омугу ордук саныыра, ордугургуура улаатан, аһара бардаҕына күүһүн, кыаҕын сыыһа сыаналаан сэриини да саҕалаан кэбиһэн эстиигэ, симэлийиигэ тиийэрэ үйэлэргэ хатыланан иһэр. (1,47).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.