Өйү-санааны буккуйааччылар

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, экономикалара күүһүрэн истэҕин аайытын саҥаттан-саҥа, бииртэн биир саҥаны айыылары оҥорон туһаҕа таһааран иһэллэр. Бу элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһын-тан биир эмэ үчүгэйи оҥорорго туһалааҕа биллэн, барыһы киллэрэн үчүгэйи элбэтэр, онтон үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны элбэтэн иһэллэр. Анаан-минээн куһаҕан айыыны оҥорооччулар өссө да элбэхтэр, бэйэлэрин тустарыгар туһанаарылар, элбэх барыһы ылаарылар өйү-санааны күүскэ буккуйааччылары айан, анаан-минээн оҥорон, бииртэн биири, саҥаттан саҥаны туһаҕа таһааран иһэллэр.  

Билигин дьон үксэ тарда сылдьар табаахтара олус былыргы кэмнэртэн уоту туһанан буруону таһаарыахтарыттан ыла туһаммыт өйү-санааны кыралаан буккуйааччы, санааны уоскутааччы буолар. Дьон олохторо ыараан, бэйэлэрин күүстэринэн көннөрөр, тупсарар кыахтара аҕыйаатаҕына өйү-санааны буккуйааччыга, уоскутааччыга наадыйаллара эбиллэн биэрэриттэн арыгыга ылларааччылар элбиир кэмнэрэ кэлэн ааспыта. Сэбиэскэй былаас эстэрин саҕана дьон байыыны ситиһэргэ баҕа санаалара араас бобуулар элбэхтэриттэн кыайан туолбатыттан арыгыһыттар аһара элбии сылдьыбыттара.

Олус былыргы кэмнэртэн, кыыл сылдьар ынаҕы тутан дьиэҕэ үөрэппит кэмнэриттэн ыла үрүҥ аһы оҥорон дьон аһылыкка туһаммыттар. Аһыйбыт үрүҥ ас киһи өйүн-санаатын көтөҕөр, уоскутар дьайыытын быһаарыахтарыттан ыла аһыыр аһылыгы көөнньөрөн, тупсаран быыппаҕы, кымыһы, пиибэни, арыгыны оҥостон өйү-санааны өрө көтөҕөн, дэбдэтэн биэриини билигин да киэҥник туһана сылдьаллар. Өй-санаа сайдан истэҕинэ дьон доруоһаны айан туһанан пиибэни, арыгыны бары аһылыктартан барыларыттан көөнньөрөн оҥорору ситиспиттэрэ уонна оргутан перегоннааһыны баһылааннар арыгы дэлэйиитин үөскэппиттэрэ. Арыгы иҥэмтэлээх ас уонна өйү-санааны буккуйааччы, көтөҕөөччү буолан киэҥник тарҕаммыта.

Өй-санаа өссө сайдыыта араас үүнээйилэртэн наркотиктары арааран оҥостууларыгар тириэрдибитэ. Билигин өйү-санааны күүскэ буккуйар араас наркотиктары элбэҕи оҥорон туһаналлар. 

Эдэрдэр өйдөрүн-санааларын буккуйууга, наркотигы киэҥник тарҕатыыга “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх көмөлөһөрүн үөрэхтэммит дьон билиэхтэрин сөп этэ. Эдэрдэр урут суоҕу, уратыны, саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн уонна бу саҥаны айыыны оҥоро охсон боруобалыыр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэриттэн наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьан ыллара охсон хаалааччылар үксээн иһэллэриттэн, олор өссө киэҥник тарҕаналлара тутулуктанар. Саха сирин эдэрдэрэ саҥаны айыыны оҥоруу угуйар, ыҥырар күүһүгэр уонна үөрэхтээхтэр оҥорбут “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэн биэрэллэриттэн эдэр наркоманнар элбээн иһэллэр. 

Дьон олус былыргы кэмнэртэн өйү-санааны буккуйааччылары булан боруобалаан, урукку кэмҥэ суоҕу, саҥаны айыыны оҥорон туһанан өйдөрүн-санааларын анаан-минээн буккуйаллар. Араас санаалар мунньуллан өрө күүрэн хаалалларын уоскута сатыыллара аһара баран хаалара элбиир. Үгүс аһылыктар састааптарыгар өйү-санааны буккуйааччылар баалларын иһин үгүстэр туһаналлар:

- Чэй. Кыра да буоллар киһиэхэ чэпчээһини, уоскуйууну, санаата көнүүтүн аҕаларыттан элбэх киһи чэйи иһэргэ үөрэммит. Чэй хаппыт сэбирдэхтэрин оргуйбут ууга уган суурадаһын оҥорон иһэллэр. Чэйи элбэхтик иһэргэ үөрэммит киһи чэйимсэх диэн ааттанар.

Иһэр уу хаачыстыбата мөлтөх, ханнык эрэ кыра булкаастаах, сыттаах, хос амтаннаах буоллаҕына, чэйи хойуу гына кутан биэрдэххэ амтана чэй амтанынан буккуллар, тупсан хаалар. Чэй дьону куһаҕан хаачыстыбалаах, ситэ ыраастамматах, араас булкаастардаах ууну иһэн кэбиһэллэригэр көмөлөһөрүттэн иһэр ууну киртитэллэрэ үксээн истэҕинэ иһэллэрэ элбээбит.

Оҕо сылдьан окко сырыттахха кырдьаҕастар ыраах элгээнтэн ыраас уу бастара ыыталлара баар буолара. Онно сылаарҕаан да, сүрэҕэлдьээн дуу чугастааҕы ууттан баһан аҕалан баран хойуу чэйи кутан биэрдэххэ амтанын арааран билбэккэлэр, хата хайгыы-хайгыы иһэн кэбиһэллэр этэ.

Чэйи аһара хойуу гына кутан бардардахха чэфир диэн ааттанар хойуу убаҕас буолар уонна өйү-санааны күүскэ буккуйарыттан киһи утуйбат буолан хаалыан сөп. Ыраах айаҥҥа сылдьар суоппардар хойуу чэйи иһэн туһаналлар.

- Кофе. Кофеҕа кофеин диэн ааттанар наркотик кыратык баар. Киһи санаатын көтөҕөр, сэргэхситэр дьайыылаах. Аһара элбэҕи иһэ сы-рыттахха үөрэнэн хаалыахха сөп. Куруук кофе иһэргэ үөрэнэн хаалбыт дьон бааллар, кофеманнар диэн ааттаналлар. Киһи уутун көтүтэрин иһин утуйуохтарын баҕарбаттар эмиэ иһэллэр. 

Аһылыгы көөнньөрүүнү дьон арыйан туһаммыттарыттан өйгө-санааҕа уонна эккэ-сииҥҥэ холбуу дьайыыны оҥорор итириигэ тириэрдэр астары оҥорон киэҥник тарҕаппыттара: 

- Кымыс. Биэ, ынах үүтүн аһытан, көөнньөрөн оҥоруллар. Олус былыргы кэмнэртэн бу сүөһүлэринэн дьарыктанар дьон оҥорон туһаммыттар. Кымыска үөскүүр үүт бактериялара киһи иһигэр-үөһүгэр олус улахан туһалаахтарын быһаарбыттар. Былыргы ыһыахтарга көөнньөрүүлээх кымыстан итирэллэрэ биллэр.

- Пиибэ. Доруоһанан аһытыллан көөнньөрүллүбүт убаҕастары барыларын пиибэ диэн ааттыахха сөп. Саахардаах аһылыктан барыларыттан доруоһаны туһанан пиибэни көөнньөрүөххэ сөп.

- Арыгы. Дьон өйө-санаата өссө сайдыыта, үлэ-хамнас тупсуута аһылыкка көөнньөрүүнү туһаныыга тириэрдибитэ. Үгүс саахардаах аһылыктартан бырааганы, арыгыны көөнньөрөн оҥоруу сайдыбыта. Киһи тулуура, өһөс санаата элбээтэҕинэ эрэ арыгы куһаҕаҥҥа тириэрдэр дьайыытыгар киирэн биэрбэт кыаҕа улаатарын туһаныа этэ. (1,12). Сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһана сылдьаллар.

- Туус. Тууһа суох аһы бары сирэллэр. Туус амтаны тупсарар уонна сытыйан хааларын тохтотор, ол иһин бары туһаналлар.

- Сахар. Аһы минньитэринэн бары сөбүлээн туһананнар саахары сии сылдьарга үөрэнэн хаалаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ элбэх минньигэһи сии үөрэннэҕинэ арыгыга түргэнник ылларыан сөп.

- Килиэп. Бары сөбүлээн сиир аһылыктара. Доруоһалаах буолан киһи иһигэр арыгыны оҥорон таһаарар. 

- Глутамат натрия. Араас халбаһыыларга, сосискаларга эбэн биэрэн дьүһүнүн тупсараллар, ону тэҥэ, чипсыга, сухариктарга эбэн туһа-налларыттан дьон, бу амтаҥҥа үөрэнэн хаалаллар.

Өй-санаа хамныыра; күүһүрэрэ, мөлтүүрэ киирэн кэлэрэ элбэҕиттэн дьон сорохторо өйдөрүн-санааларын буккуйууга, көтөҕөн биэриигэ куруук наадыйаллар. Айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн хатаран, оҥорон араас эмтэри, өйү-санааны күүскэ буккуйааччылары оҥорон таһааран иһэллэр. Ол барыта туһанааччылар элбэхтэриттэн, онно эдэрдэр кыттыһан иһэллэриттэн тутулуга улаатар. Араас суол эмтэри туһанан өйү-санааны буккуйааччылар билигин элбээтилэр:

- Табаах. Табаах араастара билигин дэлэйдилэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр “Беломорканал” үчүгэй табаахха киирсэр этэ. Билигин ол хаалла, фильтрдаах табаахтар элбээтилэр. Аналлаах фильтрдары оҥороннор табаах куһаҕан дьайыытын кыччата сатыыллар.

- Марихуана. Кыра дьайыылаах наркотиктан ордук тарҕаммыттара марихуана диэн ааттанар. Бу наркотик көлөпүнэттэн оҥоруллар. Көлөпүнэ сир аайы дэлэйдик үүнэр быа, таҥас оҥорууга киэҥник туттуллар үүнээйи. Сайдыылаах дойдуларга мөлтөх наркотиктары сыыйа-баайа көҥүллээн, көҥүл атыыга таһааран иһэллэриттэн дьон наркотик дьайыытыгар сыыйа үөрэнэн, тулуурдара кыралаан улаатан биэрэрэ ситиһиллэр кыахтанар.

Күүстээх наркотиктар киһи өйүн-санаатын буккуйаллара улаханыттан, кыайан эмтэммэт турукка түргэнник тириэрдэллэриттэн дьоҥҥо үтүөнү баҕарааччылар бобо-хаайа сатыыллар: 

- Кокаин. Кока диэн үүнээйи сэбирдэхтэриттэн ылыллар. 

- Кофеин. Кофе отонноруттан оҥоруллар. Соҕуруу Америкаттан саҕалаан киэҥник тарҕанан сылдьар.

- Героин. Маак диэн сибэккиттэн сүмэһинин хомуйан ылан аналлаах лабораторияларга оҥороллор. Ордук Афганистаҥҥа үүннэрэн, оҥорон Аан дойдуга тарҕаталлар.

- ЛСД. Аһара күүстээх синтетическэй наркотигы аналлаах фабрикаларга оҥороллор. Араас эмтэри анаан оҥорон ыарыыны мүлүрүтэргэ диэн туһаналлар.

Киһи бу өйү-санааны күүскэ буккуйааччыларга киирэн биэрбэтэҕинэ эрэ олоҕун киһилии олорор кыахтанарын билиэ этэ. Наркотиктар дьа-йыылара аһара күүстээҕиттэн биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалыахха сөп. Эдэрдэр ону-маны барытын билэ-көрө, боруобалыы сатааһыҥҥа киирэн биэрэр кыахтара аһара улаатар. Айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаханыттан, тугу билбэттэрин, уратыны, саҥаны боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалалларыттан эдэр наркоманнар элбээн иһэллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын олус улахан сыыһата куһаҕаны оҥороро итинэн дакаастанар. Бу сыыһа үөрэх куһаҕан дьайыытыттан эдэрдэр оҥорор буруйдара, сыыһа-халты туттуналлара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээн иһэрин Саха республикатын салайааччылара билбэтэҕэ буолаллара хомолтолоох.

Киһи туттунар күүһүн кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллиитэ уонна тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолуута улаатыннарар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно оҕо тулуурун, өсөһүн кыра эрдэҕиттэн улаатыннаран, араас абылаҥнарга киирэн биэрбэт кыаҕын элбэтэрин туһаныы эрэйиллэр. 

Ийэ кут диэн киһи төрүт өйө-санаата. Кыра эрдэҕиттэн ийэтин көмөтүнэн үөрэммит үчүгэй үгэстэрэ ийэ кутун үөскэтэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ ийэ кут иитиитэ эмиэ сөп түбэһэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан иитиилээх буола улаатан хаалыан сөп:

1. Үчүгэй иитиилээх. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорон оннук үгэстэри ийэ кутугар иҥэриммит оҕо үчүгэй иитиилээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах диэн ааттанар. Ийэ кута оҕо киһини таба көрөр кэмиттэн ыла сайдан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри туох саҥаны билбититтэн хомуллан быһаччы үөскээн иһэр. Сахалар ол иһин оҕо ийэ кутугар үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэриини туһаналлар.

2. Куһаҕан иитиилээх. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон үгэс оҥостон кэбистэҕинэ уонна атаахтаан бары баҕа санаатын төрөппүттэринэн толотторо, киһиргии, маанытык таҥна үөрэммит оҕо куһаҕан иитиилээх диэн буолар. Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэккэ оонньуу сылдьан, кэмэ ааһан хааллаҕына эбэтэр куһаҕан үгэстэри иҥэриннэҕинэ улаатан иһэн элбэхтик сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыылары үксэтэр кыахтанан хаалара өссө улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Өй-санаа көтөҕүүгэ, уоскутууга хаһан баҕарар наадыйар, ол иһин араас буккуйааччылары нэмин билэн, икки өрүттэрин таба быһааран туһаныы киһи быһыылаах киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Хайа эрэ өрүтэ аһара барыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Санааны көтөҕөөрү арыгыны иһэ сылдьыы киһи түргэнник арыгыга ылларыытыгар тириэр-диэн сөп. Санаа түһэрэ элбэҕиттэн үгүстүк арыгы иһэргэ тириэрдэн арыгыга ылларыыны түргэтэтэн кэбиһэр.

Сахалар киһи өйүн-санаатын хайдах бөҕөргөтөрү былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн өс хоһооно киһи тулуурун, өсөһүн улаатыннаран, өйүн санаатын бөҕөргөтөн өйү-санааны буккуйааччылар дьайыыларыгар киирэн биэрбэт кыаҕы биэрэрин туһана сылдьаллар.

Өйү-санааны буккуйааччылары туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах, өһөс киһи кэмнээн туһанары ситистэҕинэ табыллар. (2,10).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа үөрэҕэ.