Аҥала

Өй-санаа төһө баара, хайдах хамныыра киһи оҥорор быһыыларыттан быһаарыллан биллэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран уонна дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһиннэрэн тылларыгар киллэрбиттэр. Хас биирдии дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнааһыннары, долгуннары таһаарарын билэн сахалар саҥарар тылларын үөскэппиттэр.

Аҥар диэн туох эрэ быһаҕаһа, сороҕо буолара биллэр.

Аҥаарыйар диэн бытааннык хамсанар, тугу эмэ оҥорорго тохтоон ылан баран быһаарыыны ылынар быһыы ааттанар. 

Аҥала диэн туох эмэ быһаарыыны ылынара бытаан, тугу оҥорорун бытааннык быһаарынар киһи ааттанар. (1,43).

Уутун хамматах киһи кыайан уһукта охсубакка аҥаарыҥнаан хамсанара, кыайан ханнык да быһаарыыны ылына охсубата аҥала диэн өй-санаа бытааннык хамсыырын быһаарар тылы үөскэппит.

Аҥатах диэн улук буолбут, аҥаархай; өйүнэн, күүһүнэн мөлтөх киһини этэллэр. Өй-санаа бу уратыта ыал соҕотох уолугар биллэн тахсарын суруйааччы А.Федоров маннык бэлиэтиир:

- Соҕотох уола Эҥэттэй этэрбэһин быатыттан иҥнэн сарк гына түһэ сылдьар бэрт аҥатах киһи.

Бытаан хамсаныылаах киһи кыахтаахтык, сыыдамнык үлэлэнэр үлэни кыайбата чахчы. Үлэни-хамнаһы кыайбат киһи элбэх туһалааҕы кыайан оҥорботуттан дьадаҥы диэн ааттанарын бары билэбит. Дьадаҥы диэн буор кут ыарыыта, кыайан хамсаныылары оҥорбото ааттанар. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһааран тылларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

- Дьа диэн өй-санаа баарын биллэрэр тыл. 

- Даҥ диэн сарай үрдүгэр кутуллар, таах сытар буор ааттанар. Үчүгэйи, куһаҕаны сэҥээрбэт, туохха да долгуйбат, кыһаммат буолуу даҥ буолууга тириэрдэр. (1,131).

- Дьа уонна даҥ диэн тыллар холбоһон үөскэппит дьадаҥы диэн тыллара сүрэҕэ суоҕуттан үлэни кыайан үлэлээбэт, ситэ-хото хамсаммат, туохха да кыһаммат киһи өйүн-санаатын уратытын быһаарар. Урукку кэмҥэ, ыраахтааҕы баарын саҕана киһи өйүн-санаатын ураты-тын билэр эрдэхтэринэ, дьадаҥы буолууну үлэһит сахалар улаханнык сөбүлээбэттэр этэ, дьадаҥылары кытта ыал буолан өссө дьадаҥылары төрөтөн элбэппэттэрэ, “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһоо-нун оҥорон олохторугар туһаналлара. Дьадаҥы диэн хас да көлүөнэ дьон олохторун устата нэһиилэ көнүөн сөптөөх буор кут ыарыыта буоларын сахалар оччолорго үчүгэйдик билэллэрэ.

Ыараханнык, өрөбүлэ суох уһуннук үлэлэнэр үлэлээх тыабыт сириттэн барааччы эдэрдэр билигин элбээтилэр. Төһө да ырыынак тутулуктара үөскээн олоххо киирбиттэрин, сир диэн тыа сирин хамсаабат баайа буолбутун иһин үлэлиэхтэрин баҕалаахтар аҕыйахтар. Тыа сирин ыарахан үлэтин үлэлиэхтэрин баҕарбаттар араас чэпчэкини, сылаас дьиэҕэ олорон эрэ үлэлэнэр сурук, кумааҕы үлэлэрин, артыыстары үтүктүүнү эккирэтэ сатыыллара улаатан хаалла. 

Солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр уонна аһара барарын тохтотор аналлаах тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла соруйан кистээн, “сонун” диэн сахаларга суох тылы үөскэтэн уларыппыттара билигин дьайыыта тиийэн саха дьонун солумсахтара биллэрдик улаатта. Солумсахтара улаатан бииртэн биир үлэҕэ көһөн иһэллэр, тыабыт сирин быраҕаллар, араас ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара элбээтэ.

Тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы оннугар түһэрэн туһана сылдьыы эрэ дьон солумсах буолууларын аҕыйатан үлэ табылларыгар тириэрдэрин туһаныы эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үлэни сатаан оҥорууну үөскэтэр нэм диэн тылы урукку оннугар түһэрии үлэ оҥоруута табылларыгар, сатанарыгар тириэрдиэ этэ.

Сэбиэскэй былаас саа-сэп күүһүнэн былааһы былдьаан ылан дьадаҥыларга элбэх көҥүлү биэрэн Россия дьонун барыларын, бу куһаҕан, сүрэҕэ суох буор куттарынан буккуйаннар билигин ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмигэр кэлэн хааллыбыт. Үлэни кыайар кэлии омуктар үлэ бары көрүҥнэриттэн олохтоохтору үтүрүйэн, туо-ратан ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэллэр.

Үлэни-хамнаһы кыайбат, таһаарыылаахтык үлэлээбэт аппаалалар, аҥалалар үлэ бары көрүҥнэрин сатаабаттарыттан туоратыллан, иһэл-лэриттэн омуктар тиэхиникэлэрэ, массыыналара элбээтилэр. Россияҕа ньиэп уонна гаас сүүрдэр турбаларын тардыыттан атын көдьүүстээх үлэ-хамнас кыаттарбат буолбута ыраатта, бары кэриэтэ массыына оҥорор собуоттар тохтообуттара. “УАЗ” маркалаах саҥа массыынаны атыылаһан аҕалан баран хаттаан, саҥалыы хомуйан оҥордоххо эрэ алдьаммакка сүүрэрэ кыаллара, ону биллэрэр. Ол барыта үлэни сатаан, аанньа ахтан үлэлээбэттэн, туһаны аҕалар хамсаныылары үчүгэйдик оҥорботтон тутулуктаах быһыылар кыаллыбат, сатаммат кэмҥэ тиий-биттэриттэн, бу улахан заводтар ыһыллыбыттара.

Бары үлэлэр кыаттарбат буолууларын улахан, космоска көтөр ракеталар кыайан көппөккө сотору-сотору абаарыйалыыллара дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэр. 2018 сыллаахха алтынньы ыйга 2 космонавтаах “Союз” ракета кыайан үөһээ тахсыбакка охтубутуттан, хата дьонноро быыһаннылар диэн үөрүү буолбута. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр үлэни-хамнаһы кыайбат аҥалалар, үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, дьадаҥылар ордук кыһанан-мүһэнэн үрдүк үөрэҕи ситиспиттэриттэн, тыа сирин үлэтин бырахпыттарыттан билигин ханнык да үлэ кыаллыбат кэмигэр кэллибит, дьадаҥылар элбээн хаалыыларыттан сайдыы кэлэрэ улаханнык атахтанан сылдьар. 

Аҥала диэн өй буккуллуута, хамсаныыны бытаарыыга тириэрдэн үлэни-хамнаһы кыайбаты, сатаабаты үөскэтэр. (2,32).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.