1929 сыл

**1929** сыл.

## Туох буолбута
### Хаһан буолбута чопчуланыахтаах
* Сангаардааҕы таас чох руднига үлэтин саҕалаабыт (каменно-угольный рудник).

### Олунньу
* Олунньу 17 — кулун тутар 4 — Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр VI сийиэстэрэ буолбут. Сийиэс бастакы биэс сыллаах былааны (1929-1933 сылларга) бигэргэппитэ. Сүрүн быһаарыларынан суолу күүскэ тутуу, хостуур бырамыысыланнаһы сайыннарыы (көмүс, таас чох) уонна сири хаттаан үллэрии буолбута.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 4 — Сэбиэттэр VI сийиэстэрэ түмүктэммит. Сийиэс 1929 сылга ходуһаны, бааһынаны уонна уһаайба сирдэрин хаттаан үллэрэргэ диэн быһаарыы ылбыт.
* Кулун тутар 9 — ЯЦИК саха тылын суругун-бичигин биирдэһиллибит (унификацияламмыт) түүр-татаар алпаабытыгар көһөрөргө диэн быһаарыы ылбыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 16 — "Оскар" бириэмийэтин бастакы церемонията буолбут.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 5 — Үлэ уонна көмүскэл сэбиэтэ (ССРС-ка 1937 сыллаахха диэри үлэлээбит салайар уорган) дойду үрдүнэн массыына-тыраахтар станцияларын (МТС) арыйтыыр туһунан уураахтаабыт.
* Бэс ыйын 17 — 1927—1929 сс. Булуҥ уокуругар үлэлээбит Илья Винокуров Булуҥ уокуругун кэмитиэтин аатыттан Махтал сурук туппут. Бу сылларга салайааччы соругунан хоту уокурукка ас-үөл маҕаһыыннарын, ас-таҥас базаларын тэрийии, хоту өрүстэр ыккардыларыгар муоранан таһаҕас тиэйиитин тэрийии, булчуттары чэпчэки сыаналаах саанан-саадаҕынан хааччыйыы, культура базаларын, оскуолалары, балыыһалары арыйыы буолбута.
* Бэс ыйын 22 — Нагаево буухтатын кытылыгар Илиҥҥи Эбээн культбазатын олорор дьиэлэрин, оскуолатын, бэтэринээр пуунун, балыыһатын уонна интэринээтин тутуу саҕаламмыта. Кэлин бу культбаза Магадаан куорат буолбута.
* Бэс ыйын 27 — Сэбиэскэй бырабыыталыстыба үс сылтан ордук болдьохтоох хаайыылаахтары үлэ лааҕырдарыгар (ИТЛ) көһөрөр туһунан уураах таһаарбыт.
* Бэс ыйын 27 — Туурсуйа бэрэсидьиэнэ Мустафа Кемаль хомуньуус пропагандатын утары охсуһууну саҕалаабыт.

### От ыйа
* От ыйын 3 — Саха АССР Совнаркома Дьокуускайга республика суолталаах балыыһа тутарга диэн быһаарыы ылбыт.
* От ыйын 15 — «Якутстрой» тутар холбоһук тэриллибит.
* От ыйын 17 — КВЖД-ны былдьаһыы түмүгэр ССРС Кытайы кытта дипломааттыы сыһыанын тохтоппут.
* От ыйын 22 — КВЖД-ны былдьаһан ССРС уонна Кытай сэриилэрэ саҕаламмыт.
* От ыйын 27 — билиэннэйдэр тустарынан Женеватааҕы конвенцияҕа 53 дойду илии баттаабыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 8 — «Граф Цеппелин» дирижабль Сири эргийэ көтө АХШ-тан аттаммыт. Аара үс эрэ сиргэ тохтообута биллэр. Сталин Москуба үрдүнэн көтөн ааһара буоллар диэн баҕа санаатын эппитин үрдүнэн, хапытаан тыалы таба туһанаары батыммыт, ол эрээри көтүүнү көҥүллээбиттэр. Онон хараабыл Вологда, Пермь куораттар үрдүлэринэн ааспыт, Иртыш төрдүн уонна Алын Тунгуска үрдүлэринэн көппүт уонна атырдьах ыйын 18 күнүгэр Дьокуускай үрдүнэн ааспыта биллэр.

* Атырдьах ыйын 18 — Дьокуускай үрдүнэн "L127Zeppelin" диэн дирижабль көтөн ааспыт.

### Балаҕан ыйа

### Алтынньы
* Алтынньы 13 — Ола оройуоннааҕы исполкома Илиҥҥи Эбээн (Нагаевтааҕы) культбааза тутар туһунан быһаарыныы ылыммыт. Мантан Магадаан куорат тутуллуута саҕаламмыт.
* Алтынньы 14 — Бүлүү уокуруга улуустарынан саҥаттан тыырыллыбыт, онон уокурукка 3 оройуон баар буолбут (хаалбыт): Бүлүү, Сунтаар уонна Ньурбаҕа кииннээх Мэҥэдьэк оройуоннара.
* Алтынньы 20 — Сэбиэскэй Сойууска ВКП(б) киин кэмитиэтэ кэлимсэ коллективизация бэлиитикэтин биллэрбит. Ас-үөл оҥорон таһаарыытын чэпчэтэр туһугар тыа сиригэр чааһынай хаһаайыстыбалары холбоон холкуостары уонна сопхуостары тэрийэн саҕалаабыттар. Маҥнай утаа коллективизация утарсыыны көрсүбүт, ас-үөл оҥоруута аччаан 1932-1933 сыллардаахха хоргуйуу тахса сылдьыбыт. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын көрдөрүүлэрэ үрдээбиттэр. Социализм систиэмэтэ ыһыллыбытын кэннэ Илин Европа дойдулара деколлективизацияны ыыппыттара, сири чааһынай бас билиигэ төннөрбүттэрэ.
* Алтынньы 24 — АХШ фондовай биржаларыгар "хара чэппиэр" — акциялар сыаналара күр гыммыттар. Бу күн *[[Улуу кэхтии]]* диэн уон сыл кэриҥэ салҕаммыт улахан экэниэмикэ кириисиһин саҕаланыытынан ааҕыллар. *Улуу кэхтии* баай да дьадаҥы да дойдулары улаханнык охсубута. Тус барыс, түһээн киириитэ, барыстар уонна сыаналар түспүттэр, дойдулар ардыларынааҕы эргиэн 50%-тан тахса аччаабыт. Үлэтэ суох буолуу АХШ-ка 25% диэри улааппыт, сорох дойдуларга 33% буолбут.

### Сэтинньи

### Ахсынньы
* Ахсынньы 1 — Булуҥҥа сэбиэскэй былааһы суулларбыттар. Булуҥҥа уонна Күһүүргэ хомуньуустар тутуллубуттар, радио, маҕаһыын уонна астаах-үөллээх, араас табаардаах ыскылааттар былдьаммыттар. Былаастарга бу түбэлтэ туһунан ый 24 күнүгэр эрэ биллибит. Быыкап мыыска, Уус Өлөөҥҥө, Бороҕоҥҥо уонна Хара Уулаахха суһаллык кыһыл дружиналар тэриллибиттэр. Верхоянскайтан Е. Петров салалталаах кыһыл этэрээт тахсыбыт, Дьокуускайтан Булуҥҥа А. С. Доль хамаандалаах Хотугу холбоммут этэрээт (Якутский северный сводный отряд) ыытыллыбыт. Сотору кэминэн сэбиэскэй былаас сөргүтүллүбүт.
* Ахсынньы 5 — Таджик ССР төрүттэммит.
* Ахсынньы 19 — Ииндийэ национальнай кэнгириэһэ Ииндийэ тутулуга суох буолуутун туһунан декларация ("Пурна Сварадж") таһаарбыт.
* Ахсынньы 27 — Иосиф Сталин кулаактары «кылаас быһыытынан эһэр» туһунан тыл эппит. Бу бэлиитикэни толорон 1930-1931 сылларга 1,8 мөл. киһи социализм өстөөҕө аатыран күүһүнэн көскө ыытыллыбыта. Кулаактааһын уонна тэҥҥэ ыытыллыбыт коллективизация судаарыстыба сири баһылыырын, тыа хаһаайыстыбатын хонтуруолга ылыыны хааччыйбыттара, куоракка үлэһит илиини элбэппиттэрэ.

## Төрөөбүттэр
* Слепцов Петр Алексеевич филологическай наука доктора, профессор

* Тохсунньу 1 — Марина Петрова - Тойуктаах Марыына — тойуксут, саха болкулуорун тарҕатааччы, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Тохсунньу 3 — Никифор Неустроев — филология билимин хандьыдаата, Саха АССР Үтүөлээх учуутала.
* Тохсунньу 7 — Гурий Турантаев — тыыл уонна улэ бэтэрээнэ, норуот мэдиссиинэтин маҕыыстыра, Уус-Алдан улууһун (2001) уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин Ытык олохтооҕо. 

* Олунньу 11 — Луковцев Валентин Степанович, профессор, философия дуоктара.
* Олунньу 13 — Алексей Шадрин — 1997—2002 сылларга Чурапчы улууһун баһылыга, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Чурапчы улууһун ытык киһитэ.

* Кулун тутар 3 — Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ) — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Кулун тутар 6 — Иванов Иван Герасимович (Уйбаан Нуолур) (06.03.1929—19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.
* Кулун тутар 10 — Апросимов Дмитрий Нестерович (10.03.1929—29.01.1983) — биллиилээх эбэҥки поэта, худуоһунньук.
* Кулун тутар 10 — Бойлохов Николай Иванович (10.03.1929—11.06.1988) — саха биллиилээх мелодиһа.
* Кулун тутар 30 — Петров Николай Егорович — филология билимин кандидата, профессор,
* Муус устар 13 — Новгородова Екатерина Иннокентьевна — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Муус устар 29 — Уржумцев Юрий Степанович (1929 - 2002), Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена, 1997 - 2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.
* Бэс ыйын 14 — Сосин Анатолий Алексеевич - историческай билим кандидата

* От ыйын 1 — Гурий Турантаев, норуот эмчитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин Ытык киһитэ.
* От ыйын 5 — А. Ф. Абрамов төрөөбүт, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука уонна техника эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреаата, биология дуоктара, профессор.
* От ыйын 6 — Марфа Куличкина — саха бэйиэтэ.
* От ыйын 12 — Петр Слепцов — Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, профессор, академик.

* Атырдьах ыйын 13 — Саха АССР үтүөлээх тутааччыта М.И. Машкович төрөөбүт.
* Атырдьах ыйын 15 — Владимир Павлов (12.08.1999 өлб.) — Дьокуускай горисполкомун салайааччыта буола сылдьыбыт, 1980-90 сылларга «Сахамебель» Холбоһук салайааччыта.

* Балаҕан ыйын 27 — Соломонов Никита Гаврилович — саха учуонайа, биология билимнэрин доктора, профессор.
* Алтынньы 7 — Денисов Герман Васильевич, тыа хаһаайыстыба наукатын кандидата, биология доктора
* Сэтинньи 8 — Дмитрий Кустуров — саха аатырбыт суруналыыһа, тылбаасчыт, ССРС бэчээтин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Томпо уонна Таатта улуустарын Ытык киһилэрэ.

* Ахсынньы 1 — Лукин Михаил Васильевич (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа,
* Ахсынньы 2 — Потапов Федот Федотович (1929 - 1995), драматург, режиссер, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* Ахсынньы 18 — Григорьева Татьяна Петровна - Илиҥҥи культураны уонна философияны чинчийээччи, философия наука-тын доктора, профессор.
* Ахсынньы 20 — Иннокентий Рожин — 1969—2002 сылларга Үөһээ Дьааҥы орто оскуолатын дириэктэрэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин (2000) уонна Үөһээ Дьааҥы улууһун ытык киһитэ.

## Өлбүттэр
* От ыйын 21 — Неустроев Николай Денисович, Саха литературатын төрүттэспиттэртэн биирдэстэрэ.
* Атырдьах ыйын 31 — Мегежекскай (Ксенофонтов) Михаил Васильевич (1898 — 1929), Саха сиригэр сэбиэт былааһын төрүттэччилэртэн биирдэстэрэ.
* Сэтинньи 17 — Герман Холлерит — Америка инженерэ, бастакы электромеханика ааҕар массыынатын айааччы (табулятор),  IBM фиирмэ иннинээҕи фиирмэни төрүттээбит киһи.