open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Винокуров Леонид Ильич

**Винокуров Леонид Ильич** (олунньу 24 к. 1947 с., Дьокуускай — 1975 с., Дьокуускай) — саха бастакы идэтийбит опернай режиссердарыттан биирдэстэрэ, Саха государственнай музыкальнай тыйаатырын (билигин СӨ Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатыра) төрүттэһээччитэ.

## Олоҕун олуктара
Леонид Винокуров 1947 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Дьокуускайга саха биллиилээх поэта Илья Дорофеевич Винокуров-Чаҕылҕан дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Алта саастааҕар тулаайах хаалбыта.

Горькай (билигин Нижнэй Новгород) куоракка оҕо дьиэтигэр иитиллибитэ. Музыкаҕа уонна искусствоҕа айылҕаттан дьоҕурдаах буолан, анал музыкальнай-художественнай оскуоланы бүтэрбитэ. Москубаҕа Тыйаатыр ускуустубатын институгар (ГИТИС) опера режиссерун идэтин Туманов кылааһыгар үөрэммитэ. 23 сааһыгар ситиһиилээхтик бүтэрбитэ, уонна бэйэтэ туоһулаһан, дьулуһан төрөөбүт Сахатын сиригэр төннөр. Кинини кытта үлэтинэн алтыспыт киһи Сиэн Чолбодук ахтарынан, төһө да 5 сааһыттан Сахатын сириттэн тэйитиллэн иитилиннэр, саха тылын баһылыыр бигэ соруктааҕа.

### Киинэҕэ уһуллуута
1968 сыллаахха «Мосфильм» студияҕа уһуллубут «Хозяин тайги» (реж. Владимир Назаров) диэн биллиилээх советскай детективкэ Вася диэн плотогон уолу оонньообута. Киинэҕэ Владимир Высоцкайы уонна Валерий Золотухины кытта бииргэ уһуллубута.

### Тыйаатырга үлэтэ
1971 сыллаахха Саха государственнай музыкальнай тыйаатыра туспа тэриллибитигэр режиссер быһыытынан үлэтин саҕалаабыта. Саҥа сиргэ кэлэн "Лоокуут уонна Ньургуһун" операны туруорбута, бу кини дипломнай испэктээкилэ буолбута. Онтон Леонид Винокуров "Игорь кинээс" диэн операҕа соҕурууттан ыҥырыллыбыт биллиилээх режиссерга Роман Тихомировка ассистеннаабыта. Олоҥхоҕо сананар буолбута. Композитор Николай Берестов суруйбут "Төлөн Ньукуус" оператын 1974 сыллаахха туруорбута. Бу кини сахалыы испэктээккэ иккис үлэтэ этэ. Турдаҕын үһүс сылыгар бу опера чөлүгэр түһэриллэн Бүтүн Арассыыйатааҕы музыка тыайаатырдарын испкэтээкиллэрин көрүү күрэһигэр лауреат буолбута. Итилэри таһынан нууччалыы тылынан "Кавказская пленница" уонна "Перехватчики" диэн оперетталары бэрт улахан ситиһиилээхтик туруортаабыта. 

Кини тыйаатыр устуоруйатыгар саҥа кэм саҕаланыытыгар — опернай испэктээктэр таһымнара үрдүүрүгэр — сүүнэ кылааты киллэрбитэ. 

### Дьиэ кэргэнэ
Аҕата — Винокуров Илья Дорофеевич — Чаҕылҕан, саха сэбиэскэй бэйиэтэ, суруйааччы.
Ийэтэ — Винокурова (төр. Изотова) Ксения Федоровна.

### Өлүүтэ
Айар үлэтин үгэнигэр сылдьан, Саха музыкальнай тыйаатырыгар төрдүс дьыла аһыллыан аҕай иннинэ, 27 сааһыгар 1975 сыллаахха дэҥҥэ түбэһэн өлбүтэ. Нам улууһугар төрүттэрин халдьаайытыгар көмүллүбүтэ.

## Литература уонна ситимтэн туһаныллыбыт төрүттэр
* *Антология Саха театра.* 3 томнаах / Хомуйан оҥордо Е. Н. Степанов. — Дьокуускай: Бичик, 2015.
* *Винокурова Л. И. (режиссер)* // Кино-Театр.Ру: [электронный ресурс].
* *Чаҕылҕан уола Леонид...* // «Саха Сирэ» хаһыат, 2012 с. атырдьах ыйын 30 күнэ.

## Быһаарыылар
Киһи ууһа

**Киһи** (Homo) диэн примааттар аймахтарын хоминид кэргэнигэр киирэр уус. Аныгы дьон (Homo sapiens) көрүҥэ бу ууска киирэр. Homo ууһа 2.5 млн сыл анараа өттүгэр австралопитектартан үөскээн тахсыбыта. Homo эрдэтээҥҥи хоминидтартан сүрүн уратылара диэн улахан мэйии, үрдүк сүүс, кыра тиис, көнөтүк туруу, кылгас илии, уһун атах. Салгыы сайдан таас муос тэриллэри оҥорон туттар, уот уматар, саҥарар буолбуттара.

Homo көрүҥнэрэ:

* *[[Homo sapiens]]*
* *[[Homo habilis]]*
* *[[Homo rudolfensis]]*
* *[[Homo ergaster]]*
* *[[Homo erectus]]*
* *[[Homo floresiensis]]*
* *[[Homo rhodesiensis]]*
* *[[Homo georgicus]]*
* *[[Homo naledi]]*
* *[[Homo antecessor]]*
* *[[Homo cepranensis]]*
* *[[Homo heidelbergensis]]*
* *[[Homo neanderthalensis]]*
* *[[Денисов киһитэ]]*
Флорес киһитэ

**Флорес киһитэ** (Homo floresiensis) диэн Homo ууһугар киирэр былыргы дьон көрүҥэ. Хос аата **[[Хоббит]]**. 2003 сыллаахха Индонезия Флорес арыытыгар өлүктэрин булбуттара. 100—60 тыһыынча сыллааҕыта олоро сылдьыбыт, онуоха бу сыыппара ситэ чопчулана илик. Флорес киһитэ Homo erectus-тан үөскээбит. Өр кэм арыыга олорон уҥуоҕа уонна мэйиитэ кыччаан хаалбыт. Саастарын сиппит Флорес дьоно ортолоон 1 метр уҥуохтаахтар эбит. Мэйиитин сабардама 400 см³.
Флорес

**Флорес** (Flores) диэн Аччыгый Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр арыы. Индонезия Илин Нуса Тенгара провинциятыгар киирэр. Иэнэ 14,250 км². Олохтоохторун ахсаана 1,878,875 киһи (2020 сыл). Улахан куората Маумере. Манна Флорес киһитин булбуттара.
Щепкин М.С. аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйалара

**Щепкин М.С. аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйалара** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэтийбит тыйаатырын артыыстарын бэлэмниир кыһа. Бу үөрэх Москуба куоракка, Арассыыйа саамай кырдьаҕас тыйаатыр оскуолатыгар — Маалай тыйаатыр иһинэн үлэлиир Щепкин М.С. аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетыгар — 1950 сылтан ыла ыытыллар.

## Устуоруйата уонна ньымата
Каадырдары бэлэмнээһин национальнай устуудьуйа систиэмэтинэн барар: 10–15 сыл буола-буола Саха сирин талааннаах ыччатыттан сүүмэрдэммин анал бөлөх хомуллар. Устудьуоннар Москубаҕа 4 сыл тухары «Артыыс идэтигэр» үөрэнэллэр, ол кэннэ дойдуларыгар биир кэлим айар кэлэктиип (труппа) буолан төннөллөр. Үөрэх нуучча тылынан барар, ол эрээри бүтэрбит артыыстар икки тылынан (сахалыы уонна нууччалыы) тэҥҥэ айар үлэни ыытар кыахтаналлар. Бу ньыма нуучча классическай тыйаатырын оскуолатын (К. С. Станиславскай, М. С. Щепкин систиэмэлэрин) уонна саха төрүт култууратын ситимниир.

## Тахсыбыт устуудьуйалар хронологиялара
Учуулусса устуоруйатыгар барыта алта саха устуудьуйата үөрэнэн тахсыбыта:
* Бастакы устуудьуйа (1950–1955): Салайааччылар — ССРС народнай артыыстара К. А. Зубов уонна В. Н. Пашенная. Бу устуудьуйа Саха тыйаатырыгар идэтийбит академизм олоҕун уурбута (Михаил Гоголев, Анна Кузьмина, Александра Иванова, Мария Канаева, Аксинья Адамова, Таисия Мыреева уо.д.а.). Щепкин училищетыгар омугунан бастакы устуудьуйа этэ, кэлин бу кыһаттан омугунан 70-ча устуудьуйа үөрэнэн тахсыбыта. 
* Иккис устуудьуйа (1960–1964): Салайааччы — М. Н. Гладков. Өрөспүүбүлүкэ тыйаатырдарын идэтийбит каадырдарынан күүһүрдүбүтэ.
* Үһүс устуудьуйа (1970–1974): Салайааччылар — М. Н. Гладков, В. П. Остальскай. Бу «көмүс састаап» диэн ааттанар. Үөрэммит артыыстар (А. Борисов, С. Борисова, Г. Решетников) тыйаатыр эстиэтикэтин саҥардыбыттара, психологическай тыйаатыры Олоҥхо архаикатын кытта дьүөрэлээбиттэрэ.
* Төрдүс устуудьуйа (1984–1988): Салайааччы — Н. Н. Афонин. Саха тыйаатырын уонна Ньурба тыйаатырын сүрүн күүһэ буолбуттара.
* Бэһис устуудьуйа (1998–2002): Салайааччы — М. Е. Велихова. Саха тыйаатырын уонна Эдэр көрөөччү тыйаатырын (ТЮЗ) артыыстарынан хааччыйбыта.
* Алтыс устуудьуйа (2016–2020): Салайааччылар — Д. Г. Кознов, Л. С. Ворошилова. Билигин бу эдэр артыыстар П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын сүрүн репертуарын тутан олороллор.

## Суолтата
М. С. Щепкин аатынан учуулусса саха устуудьуйалара Саха сиригэр тыйаатыр искусствотын таһымын үрдэппиттэрэ уонна көлүөнэ ситимэ бысстыбатын хааччыйбыттара. «Щепкиннэр» үлэлэрин түмүгэр Саха академическай тыйаатыра аан дойдуга билиннибитэ, «Көмүс Мааска» (Золотая Маска) бириэмийэ лауреата буолбута.

## Туһаныллыбыт литература:
* М. С. Щепкин аатынан ВТУ официальнай саайта.
* Саха сирин култууратын уонна искусствотын энциклопедията. — Дьокуускай: Бичик, 2011.
* Саха тыйаатырын антологията. 3 томнаах / Хомуйан оҥордо Е. Н. Степанов. — Дьокуускай, 2015.

## Быһаарыылар
Баланов Иван Дмитриевич

**Баланов Иван Дмитриевич** (1898—1934) — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтооччулартан биирдэстэрэ, партийнай уонна общественнай диэйэтэл, суруналыыс, саха тыйаатырын бастакы артыыстарыттан биирдэстэрэ. Саха национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ (1932—1934).

## Олоҕун олуктара
Иван Баланов 1898 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Байаҕантай (билиҥҥи Таатта) улууһун Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ.

### Гражданскай сэрии сыллара
Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутугар көхтөөхтүк кыттыбыта. 1918 сыллаахха А. С. Рыдзинскай этэрээтигэр киирбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр нэһилиэк ревкомун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, ЧОН (аналлаах чаастар) саллаата буолбута.

### Партийнай уонна государственнай үлэтэ
1920-с сылларга Саха АССР былааһын тутулларыгар эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ:
* 1924—1932 сс. — Дьокуускай куорат исполкомун Президиумун уонна Саха сиринээҕи профсоюзтар уобаластааҕы сэбиэтин (ЯОСПС) Президиумун чилиэнэ.
* 1929 с. — VI Бүтүн Саха сиринээҕи Советтар сийиэстэрин дэлэгээтэ, Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) чилиэнигэр хандьыдаат.
* 1930 с. — Москубаҕа үөрэх салаатын сэбиэдиссэйдэрин үс ыйдаах (курсы завОНО) кууруһун бүтэрэн баран, Дьокуускай куорат исполкомун үөрэҕириигэ салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыта.

### Суруналыыстыка уонна бибилэтиэкэ дьыалата
1924—1929 сс. «Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр үлэлээбитэ: секретарыттан саҕалаан эрэдээктэр дуоһунаһыгар тиийэ үүммүтэ. 
1932 сыллаахха Саха национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэринэн анаммыта. Кини салалтатынан бибилэтиэкэ 1934 сыллаахха диэри өрөспүүбүлүкэ сүрүн кинигэ кыһатын уонна култуура киинин быһыытынан үлэлээбитэ.

## Тыйаатыр эйгэтэ
И. Д. Баланов саха идэтийбит тыйаатыра олохтонуутугар биллэр-көстөр кылааты киллэрбитэ. 
* 1923 с. — төрөөбүт Байаҕантайын улууһугар Н. Д. Неустроев, А. И. Софронов уонна Н. В. Гоголь пьесаларынан испэктээктэри туруорбута.
* 1925 с. — Норуот тыйаатырын иһинэн тэриллибит бастакы Саха национальнай труппатыгар артыыһынан киирбитэ.

## Өлүүтэ
1934 с. сайыныгар Москубаҕа, Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх комитет (ВЦИК) иһинэн Саха сирин бэрэстэбиитэлистибэтигэр үлэҕэ анаммыта. Ол эрээри саҥа үлэтигэр киирбэккэ, 1934 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга соһумардык өлбүтэ. Некролог «Кыым» хаһыакка бэс ыйын 18 күнүгэр бэчээттэммитэ.

## Литература
* *Жараева Т. А.* Личность и время: директора Национальной библиотеки (1925–1989). — Якутск, 2002. — С. 15–17.
* Избранные народом: [справочник] / Гос. Собр. (Ил Тумэн) РС(Я) ; авт.-сост. А. Н. Жирков и др. — Якутск: Бичик, 2009. — С. 32, 35.
* Иван Баланов : некролог // Кыым. — 1934. — Бэс ыйын 18 к.
Флорес байҕала

**Флорес байҕала** диэн Чуумпу далай арыылардааҕы байҕала. Малай архипелагын соҕуруутугар баар. Хоту Сулавеси арыыта, соҕуруу Флорес уонна Сумбава арыылара бааллар.

Арҕаа Бали байҕалын кытта кирбиилэһэр, хотугулуу-арҕаа Ява байҕала, илин хотугулуу-илин Банда байҕала.
Сунда силбэһиитэ

**Сунда силбэһиитэ** диэн Ява уонна Суматра арыыларын икки ардыларыгар баар силбэһии, Ииндийэ далайын уонна Ява байҕалын ситимниир. Устата 130 километр. Кэтитэ 27—100 километр. Орто дириҥэ 20 метр, муҥутуур дириҥэ 40 метр. Салгын сыллааҕы орто температурата  +26 °C. Сунда силбэһиитигэр элбэх булкааннардаах арыылар бааллар, олортон ордук биллэрэ Кракатау.
Балабанов, Алексей Октябринович

**Алексе́й Октябри́нович Балаба́нов** диэн Арассыыйа киинэ режиссера, сценарист, продюсер. СТВ киинэ компаниятын тэрийсээччитэ. Дьобуруопа киинэ академиятын кыттааччыта. Ника (1999) уонна Кинотавр (1997, 2002) бириэмийэлэрин кыайыылааҕа.

## Фильмографията
### Киинэлэр
* 1987&nbsp;— Раньше было другое время (режиссер)
* 1987&nbsp;— У меня нет друга, или One step beyond (режиссер)
* 1989&nbsp;— Настя и Егор (режиссер)
* 1990&nbsp;— О воздушном летании в России (режиссер)
* 1991&nbsp;— Счастливые дни (режиссер, сценарист)
* 1991&nbsp;— Пограничный конфликт (сценарист)
* 1994&nbsp;— Замок (режиссер, сценарист)
* 1994&nbsp;— Откровения незнакомцу (Confidences a un inconnu) (продюсер)
* 1995&nbsp;— Трофимъ  (режиссер, сценарист, актер)
* 1995&nbsp;— Сергей Эйзенштейн. Автобиография (продюсер)
* 1997&nbsp;— Брат (режиссер, сценарист)
* 1998&nbsp;— Про уродов и людей (режиссер, сценарист)
* 2000&nbsp;— Брат 2 (режиссер, сценарист)
* 2002&nbsp;— Война (режиссер, сценарист)
* 2002&nbsp;— Река (режиссер, сценарист)
* 2005&nbsp;— Жмурки (режиссер, сценарист)
* 2006&nbsp;— Мне не больно (режиссер, сценарист)
* 2007&nbsp;— Груз 200 (режиссер, сценарист)
* 2008&nbsp;— Морфий (режиссер)
* 2010&nbsp;— Кочегар (режиссер, сценарист)
* 2012&nbsp;— Я тоже хочу (режиссер, сценарист)

### Видеоклиптар
Балабанов хас да видеоклибы устубута:

* «Наутилус Помпилиус» бөлөх үс клиба: 1988 — «Взгляд с экрана», 1992 — «Чистый бес», 1997 — «Во время дождя» («Брат» киинэ саундтрега)
* 1989: «Настя» бөлөх клиба — «Стратосфера»
* 2000: «Би-2» бөлөх клиба — «Полковнику никто не пишет» («Брат 2» киинэ саундтрега)

## Литэрэтиирэ
* Балабанов / Аркус, Л. Ю., Кувшинова, М. Ю., Шавловский, К. Б.. — Сеанс, 2013. — 368 с. — ISBN 978-5-905586-08-8.
* Мария Кувшинова. Балабанов. — СПб.: Сеанс, 2015. — 192 с. — 3000 экз. — ISBN ISBN 978-5-905669-17-0.
* Фредерик Х. Уайт. Бриколаж режиссёра Балабанова. — Нижний Новгород: ДЕКОМ, 2016. — 240 с. — («Имена»). — 1000 экз. — ISBN ISBN 978-5-89533-357-0.

## Сигэлэр
* imdb.com
Кино

**Кино** диэн Ленинградтан төрүттээх ССРС бастыҥ популярнай рок бөлөҕө. 1981 сыллаахха олохтоммута. Маҥнайгы аата **Гарин и гиперболоиды**. Кино Ленинград рок кулуубугар киирэрэ. Бөлөх лидера Виктор Цой (1962-1990).

## Кыттааччылара
* Виктор Цой – вокал, гитара, бас гитара (1981–1990)
* Алексей Рыбин&nbsp;– гитара (1981–1983)
* Олег Валинский&nbsp;– барабаан (1981–1982)
* Михаил Васильев&nbsp;– драм массыына (1982–1983)
* Юрий Каспарян – гитара (1983–1990)
* Александр Титов&nbsp;– бас гитара, бэк-вокал (1983–1986)
* Алексей Вишня&nbsp;– драм массыына (1985–1986)
* Георгий Гурьянов – барабаан, бэк-вокал (1986–1990)
* Игорь Тихомиров – бас гитара, бэк-вокал (1986–1990)

## Дискографията
### Альбомнар
* 1982 – 45
* 1983 – 46
* 1984 – Начальник Камчатки
* 1985 – Это не любовь
* 1986 – Ночь
* 1988 – Группа крови
* 1989 – Звезда по имени Солнце
* 1990 – Кино/Чёрный альбом

### Хомуурунньуктар
* 1989 – Последний герой
* 1992 – Неизвестные песни
* 1996 – Легенды русского рока. Кино
* 2000 – История этого мира
* 2000 – Лучшие песни 82 – 88
* 2000 – Лучшие песни 88 – 90
* 2001 – Grand Collection
* 2002 – Кино в кино
* 2002 – Последние записи

### Кэнсиэр альбомнара
* 1996 – Концерт в рок-клубе (2CD) (1985 сыллааҕы суруйуу)
* 2002 – Первые записи. „Гарин и гиперболоиды“
* 2002 – Live. 1988 – 1990 (2CD)
* 2002 – Концерт в Дубне. 1987
* 2004 – Неизвестные записи

## Сигэлэр
* kino.band
Таһаҕас 200

**Таһаҕас 200** () диэн ССРС сэбилэниилээх күүстэригэр тиэйиллэр сэрииһит өлүгүн кодтаах аата. Бу аат Афганистан сэриитин кэмигэр үөскээбитэ.
Павловскай Александр Петрович

**Павловскай Александр Петрович** — Саха сиригэр XIX үйэ ортотугар үлэлээбит айылҕа үөрэҕин учуутала (учитель естествознания), 1854-55 сс. Ричард Маак салайааччылааах Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ чилиэнэ, 1862-1865 сс. Бүлүү уокургун исправнига, титулярнай советник. 

Дьокуускайга училищеҕа үлэлээбитэ биллэр. Нуучча импэрээтэрин Географияҕа уопсатыбатын сурунаалыгар «Несколько слов о демонологии якутов» диэн ыстатыйаны бэчээттээбитэ, «Записки о Вилюйском крае» диэн рукопись ааптара.
Зондгаген Александр Кондратьевич

**Зондгаген Александр Кондратьевич** (? – 5.6.1856, Иркутскай), топографтар куорпустарын прапорщига, Иркутскайга сулууспалаабыт.  

1853 сыллаахха Алын Тунгуска уонна Бүлүү өрүстэри устубут. Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ үлэтигэр кыттыбыт (1854-55). 1855 сыллаахха Р.К. Маактыын Амурга эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт. 1856 Сибиир эспэдииссийэтин матеральнай отделыгар үлэҕэ киирбит уонна Витим өрүһү чинчийэр сорудах ылбыт. 

## Литэрэтиирэ
* Маак Р.К. Путешествие на Амур. – СПб., 1859; 
* Пармузин Ю.П. Ричард Карлович Маак // Отечественные физикогеографы. – М., 1959.

## Быһаарыылар
Груз 200 (киинэ)

**Груз 200** (сахалыы Таһаҕас 200) диэн Алексей Балабанов 2007 сыллааҕы киинэтэ. Киинэ аата сэрииһиттэр өлүктэрин ааттыыр ССРС сэрии тиэрминэ. Бу аатынан Балабанов Перестройка иннинээҕи тоталитар түмэт сытыйыытын көрдөрөр. Киинэ сүжета 1984 сыллааҕы Ленинградка уонна Нижний Волок, Ленинск, Каляево диэн айыллыбыт олохтоох пууннарга буолар. Премьерата 2007 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр буолбута. Кинотавр фестивалыгар Арассыыйа киинэ кириитиктэрин бирииһин ылбыта.

## Сүрүн оруолларга
* Агния Кузнецова — *Анжелика*
* Алексей Полуян — *Журов, милииссийэ хапытаана*
* Леонид Громов — *Артём Николаевич Казаков, билим атеизмын профессора*
* Алексей Серебряков — *Алексей Николаевич Белов, арыгы буһарааччы, хутор хаһаайына*
* Юрий Степанов — *Михаил Николаевич Казаков, Артём быраата, военком, полковник*
* Михаил Скрябин — *Суань Ван Хэй (Сунька), вьетнам хамначчыта*
* Валентина Андрюкова — *Журов ийэтэ*
* Андрей Мокеев — *Набоев, Анжелика аҕата, [[ССКП]] райкомун сэкэрэтээрэ*
* Александр Баширов — арыгыһыт

## Саундтрега
Киинэҕэ кини ис хоһоонугар сөп түбэһэр 1970—1980-с сыллардааҕы ырыалар тыаһыыллар:

## Сигэлэр
* imdb.com
Өлүөхүмэ-Битиим эспэдииссийэтэ (1866)

**Өлүөхүмэ-Битиим эспэдииссийэтэ** — 1866 сыллаахха СО ИРГО тэрийиитинэн ыытыллыбыт, Саха уобалаһын Өлүөхүмэ уокуругуттан саҥа аһыллыбыт Өлүөнэ бириискэлэригэр сүөһү үүрэр табыгастаах суолу булар эспэдииссийэ.

Эспэдииссийэ Өлүөхүмэттэн Нерчинскэй уокуругар баар көмүс бириискэлэригэр диэри табыгастаах суолу көрдүүр соруктааҕа. СО ИРГО тэрийбитэ, Өлүөнэ көмүсчүттэрэ харчы биэрбиттэрэ. Бу суолунан бириискэлэри ынах сүөһүнэн уонна сылгынан хааччыйар соруктаахтара. 

Эспэдииссийэ начаалынньыгынан Забакальскай күбүөрүнэ күбүрүнээтэрин аналлаах сорудахтары толорор чунуобунньуга, есаул сыбаанньалаах Петр Кропоткин анаммыта. Киирэллэрэ И.С. Поляков (зоолог, ботаник, антрополог уонна этнограф), П.Н. Мошинскай (топограф). Айан Өлүөнэннэн, Битииминэн, онтон Битиим сис хайаларынан барбыта, салгыы Мууйа үрэҕинэн Нерчинскэйгэ тиийбитэ. Эспэдииссийэ булбут суола Өлүөнэ бириискэлэрин күүскэ сайыннарарга быһаарыылаах суолтаны ылбыта..
Алексеев Дмитрий Николаевич (милиисийэ)

**Алексеев Дмитрий Николаевич** — Дьокуускайга Ленин проспегар отуттан тахса сыл ботурууллаабыт гаишник, хос аата Водка (акроним: Водитель, Оосторожно, Дорогу Контролирует Алексеев!), Үлэ кыһыл знамятын кавалера, Дьокуускай Ытык олохтооҕо (милиисийэлэртэн соҕотох).

1927 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥаласка төрөөбүтэ. 1945 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, 1951  с. демобилизацияланан баран милиисийэҕэ үлэлии киирбитэ. Аан бастаан Ленин проспегын уонна Аммосов уулуссатын быһа охсуһууларыгар светофору салайар "стакаҥҥа" үлэлээлээбит.  1977 с. Үлэ Кыһыл знамята уордьанынан наҕараадаламмыта. 1980 с. бастыҥ милиисийэлэр истэригэр Москубаҕа Олимпиадаҕа командировкалана сылдьыбыта.

2021 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр өлбүтэ.

## Быһаарыылар

1927 сыллаахха төрөөбүттэр
Майя Санду

**Майя Санду** (; төр. 1972 ыам ыйын 24, Рисипены, Фалештскай оройуон, Молдова ССР, ССРС)  — Молдова судаарыстыбынай уонна бэлитиичискэй үлэһитэ. 2020 сыл ахсынньы 24 күнүттэн алтыс Молдова Бэрэсидьиэнэ, маҥнайгы Молдова Бэрэсидьиэнин дуоһунаһын ылбыт дьахтар.

Былыр Молдова үөрэх миниистэринэн, Молдова парламенын дьокутаатынан уонна Молдова премьер-миниистэринэн буола сылдьыбыта.

## Олоҕо
Майя 1972 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Рисипены сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ, ветеринар Григорий Санду уонна учуутал Эмилия Санду дьиэ-кэргэннэригэр.

Кини төрөөбүт тыла — румын тыла, өссө нуучча тылын уонна ааҥгылычаан тылын билэр. Икки гражданстволаах — Молдова уонна Румыния киэнэ.

Ойоҕо, оҕото суох. Кишинев куоракка 74 миэтэрдээх икки хостоох квартираҕа олорор. Өссө 2007 сыллаах Toyota RAV4 хаһаайына этэ, ону кини 2023 сыллаахха 8 тыһ. эуроҕа атыылаабыта.

## Үлэтэ

### Премьер-миниистэр

### Бэрэсидьиэн

## Быһаарыылар
Аан дойду саҥа географията: Сир уонна дьон

**Аан дойду саҥа географията: Сир уонна дьон** () — Жан Жак Элизе Реклю (1830–1905) диэн француз анархиһын уонна геограбын 19 кинигэлээх (10 туомнаах) кинигэтэ.
Кинигэ 1875 сылтан 1894 сыллаахха диэри суруллубута, Hachette кинигэ кыһата таһаарбыта. География билимэ сайдыытыгар бөдөҥ көстүү буолбута. 1890-с сс. «Общественная польза» диэн кинигэ кыһата нууччалыы тылбаастаан Петербурга үчүгэй хаачыстыбалаахтык таһаарбыта. Эмиэ бу сылларга кинигэ Лондоҥҥа ааҥыллыы тылбаастанан тахсыбыта.

Үлэҕэ Арассыыйаттан айанньыт, географ Петр Кропоткин, географ, социолог Лев Мечников (1838–1888), тылбаасчыт Надин Кончевская (1856–1925, Мечников ииппит кыыһа), Леонид Чичко (Кончевская кэргэнэ), худуоһунньук Иван Прянишников (1841–1909) кыттыбыттара.

Кропоткин таһаарыы алтыс уонна сэттис туомнарын (6 туом: Арассыыйа Азията, 7 туом: Илин Азия) суруйбута. 

## Туомнара

*1 туом: Соҕуруу Европа (Греция, Европатааҕы Турция, Румыния, Сербия, Италия, Испания уонна Португалия).
*2 туом: Франция уонна Швейцария.
*3 туом: Австрия-Венгрия, Германия, Бельгия уонна Нидерланды.
*4 туом: Британия арыылара.
*5 туом: Хотугулуу-Илин Атлантика. Хотугу Атлантика арыылара, Скандинавия, Арктика далайын Европатааҕы арыылара, Европатааҕы Арассыыйа.
*6 туом: Азиятааҕы Арассыыйа.
*7 туом: Илиҥҥи Азия.
*8 туом: Ииндийэ уонна Индо-Кытай.
*9 туом: Хотугулуу-Арҕаа Азия.
*10 туом: Хотугулуу-Илин Африка.
*11 туом: Хотугулуу-Арҕаа Африка.
*12 туом: Хотугу Африка.
*13 туом: Соҕуруу уонна Илиҥҥи Африка.
*14 туом: Австралазия.
*15 туом: Хотугу Америка.
*16 туом: АХШ.
*17 туом: Миэксикэ, Орто Америка, Вест-Индия.
*18 туом: Соҕуруу Америка: Андылар регионнара.
*19 туом: Амазония уонна Ла-Плата.

## Быһаарыылар
Пасха арыыта

**Пасха арыыта**, эбэтэр **Рапа Нуи** (, , ) — соҕурулуу-арҕаа Чуумпу далай чааһыгар турар арыы, Чили сирэ (Сала-и-Гомес олохтоммотох арыыны кытта Вальпараисо уобалас састаабыгар киирэр Исла-де-Паскуа региону үөскэтэр). Пасха арыытын олохтоохторо арыыларын **Рапа Нуи** диэн ааттыыллар. Өссө **Вайгу** диэн аат көрсөөччү.

## Быһаарыылар
Реал Мадрид (суолталара)

* Реал Мадрид (футбол кулууба)
* Реал Мадрид (баскетбол кулууба)
* Реал Мадрид (дьахтар футбол кулууба)
Сантьяго Бернабеу (стадион)

**Сантьяго Бернабеу** () диэн Испания Мадрид куоратыгар баар стадион. 1944-1947 сыллардаахха тутуллубута. Реал Мадрид футбол кулуубун дьиэтээҕи арената. Батымтыата 83,186 киһи. Стадион 1943—1978 сылларга Реал президенын Сантьяго Бернабеу аатын сүгэр.

## Аатырбыт финаллар

* 1957 — Дьобуруопа чемпионнарын куубагын финала («Реал Мадрид» — «Фиорентина», 2:0)
* 1964 — Дьобуруопа чемпионатын финала (Испания — ССРС, 2:1)
* 1969 — Дьобуруопа чемпионнарын куубагын финала («Милан» — «Аякс», 4:1)
* 1980 — Дьобуруопа чемпионнарын куубагын финала («Ноттингем Форест» — «Хамбургер», 1:0)
* 1982 — Аан дойду чемпионатын финала (Италия — Германия, 3:1)
* 1985 — УЕФА куубагын финала («Реал Мадрид» — «Видеотон», 0:1)
* 1986 — УЕФА куубагын финала («Реал Мадрид» — «Көльн», 5:1)
* 2010 — УЕФА чемпионнарын лигатын финала («Бавария» — «Интер», 0:2)
* 2018 — Либертадорес куубагын финала («Бока Хуниорс» — «Ривер Плейт», 1:3)

## Панорамата

## Сигэлэр
*realmadrid.com
*Bernabéu Tour
*Facebook
*Instagram
*Google Maps
*Estadios de España
Эль Класико

**Эль Класико** (El Clásico) диэн Реал Мадрид уонна Барселона футбол кулууптарын утарсыыта. Аан дойду биир бастыҥ күүтүүлээх көрүүлээх спорт куоталаһыыта буолар. Маҥнайгы матч 1902 сыллаахха буолбута. 2026 сыл тохсунньу 11 туругунан кулууптар араас турнирдарга бүтүннүүтэ 263 киирсиспиттэрэ. Реал 106 матчы кыайбыта, Барселона 105 матчы кыайбыта, 52 матчка тэҥнэспиттэрэ.
Екатеринбург

**Екатеринбург** (былыргы аата — **Свердловск**) — үһүс иэнинэн уонна төрдүс нэһилиэнньэнэн Арассыыйа миллионер-куората, Свердловскай уобалас уонна Ураал федеральнай уокуругун киин куората. Екатеринбург куорат уокуругун үөскэтэр. Биир политическэй, экономическэй, научнай, образовательнай, релиогизнай, культурнай уонна спортивнай Арассыыйа киинэ.
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Екатеринбург салалтатын официальнай саайта 
* Екатеринбург сирэйэ VK сыһыарыыга
Фредди Меркүри

**Фредди Меркүри** (Freddie Mercury), төрөөбүт аата **Фаррух Булсара** (Farrokh Bulsara), Англия ырыаһыта, композитор, ырыа суруйааччы. Queen рок бөлөх лидера. Аан дойду биир чулуу ырыаһыта буолар.

1946 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Занзибарга Ииндийэттээн төрүттээх парс омук дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1964 сыллаахха дьонунаан Англияҕа көспүтэ. 1970 сыллаахха Брайан Мэйдыын уонна Роджер Тейлордыын түмсэн Queen рок бөлөҕү тэрийбиттэрэ. Меркүри Queen үгүс аатырбыт хиттарын суруйбута, олор ахсаннарыгар «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Seven Seas of Rhye», «Somebody to Love», «We Are the Champions», «Don’t Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love». ЫИДС ыарыыга хаптаран 1991 сыллаахха 45 сааһыгар өлбүтэ.
Шимпанзе

**Шимпанзе** (Pan troglodytes) диэн биир примаат көрүҥэ. Бонобоны кытта шимпанзе ууһугар киирэр. 

Шимпанзелар арҕаа киин Африка сииктээх ойуурдарыгар олороллор. Ыйааһына 40-90 кг. Атыырын уһуна 120-160 см, тыһыта 100-130 см. Тириитэ уонна түүтэ хараҥа. Үксүн биир оҕолонор. Олоҕун уһуна 50-60 сыл.

Шимпанзе аһылыга: фрукта, сэбирдэх, туорах, тэллэй, үөн-көйүүр, бал, сымыыт. Шимпанзелар мустан кыра кыыллары бултуохтарын сөп.
Өскэмэн

**Өскэмэн** (2025 сыл иннинэ урукку аата - *Усть Каменогорскай*) - Казахстан биир бөдөҥ куората, уонна Арассыыйа границатыгар чугас. Дьонун ахсаана - 370 тыыһынча киһи.

## Нэһилиэнньэтэ
* 51% казахтар 
* 40% нууччалар
* 3% украиннар
* 2% ниэмэстэр 
* 4% атыттар (белорустар, кытайдар, сахалар 300 курдук киһи)
Duoraan Electric

**Duoraan Electric** (*Дуораан Электрик*) - Саха Сирин биир бастыҥ тэрилтэтэ буола сылдьыбыт тэрилтэ, 1992-1994 сыллардаахха. 1995 сыллаахха банкрот буолбута. Сүрүннээн аудио аппаратуралары оҥорор этэ, Кытай уонна урукку СССР компоненнарыттан. Саамай биллэр табаара - колонка Duoraan X-56 уонна профессиональнай вариана Duoraan Bass Professional X-97. Японскай техникалар 90-ус сылларга чэпчэки сыанаҕа атыыланалларын конкуренцианы тулуйбатаҕа.

2026 сылларга Duoraan Electric брендын төҥүннэрэр туһунан кэпсэтии барар.

Салайааччы уонна айааччы - Айаал Дорҕоон
Чак Норрис

**Карлос Рэй "Чак" Норрис** (Carlos Ray "Chuck" Norris) диэн АХШ киинэ актёра, киирсии дьоҕурдарын ууһа, сценарист, суруйааччы. Каратэ, тэквондо, тансудо, бразил дьиу-дьиутсу, дзюдо дьоҕурдарыгар хара курдаах. АХШ салгын күүстэригэр сулууспалаабыта. Элбэх киирсии күрэхтэригэр кыайталаан баран Chun Kuk Do диэн бэйэтин дисциплинатын айбыта. Америка киинэ индустриятыгар киирсии инструкторынан карьератын саҕалаабыта. 1968 сыллаахха The Wrecking Crew киинэҕэ дебюттаабыта. 1972 сыллаахха доҕоро Брюс Ли The Way of the Dragon киинэҕэ ыҥырбыта. 1977 сыллааҕы Breaker! Breaker! диэн экшн киинэҕэ маҥнайгы сүрүн оруолун толорбута. 1978 сыллаахха иккис сүрүн оруолун оонньообут Good Guys Wear Black диэн киинэтэ хит буолбута. Бу кэннэ Чак Норрис 1980-1990-с сылларга элбэх ситиһиилээх каассалаах киинэлэргэ оонньоон аан дойду биир бастыҥ экшн киинэ сулуһа буолбута.

## Фильмографията
* *The Wrecking Crew* (1969)
* *Way of the Dragon* (1972)
* *The Student Teachers* (1973)
* *Slaughter in San Francisco* (1974)
* *The Warrior Within* (1976)
* *Bruce Lee, the Legend* (1977)
* *Breaker! Breaker!* (1977)
* *Good Guys Wear Black* (1978)
* *A Force of One* (1979)
* *The Octagon* (1980)
* *An Eye for an Eye* (1981)
* *Silent Rage* (1982)
* *Forced Vengeance* (1982)
* *Lone Wolf McQuade* (1983)
* *Missing in Action* (1984)
* *Missing in Action 2: The Beginning* (1985)
* *Code of Silence* (1985)
* *Invasion U.S.A.* (1985)
* *Fire Walker* (1986)
* *The Delta Force* (1986)
* *The Karate Kommandos* (1986)
* *Braddock: Missing in Action III* (1988)
* *Hero and the Terror* (1988)
* *Delta Force 2: The Colombian Connection* (1990)
* *Delta Force 3: The Killing Game* (1991)
* *The Hitman* (1991)
* *Sidekicks* (1992)
* *Walker, Texas Ranger* (1993–2001)
* *Hellbound* (1994)
* *Top Dog* (1995)
* *Forest Warrior* (1996)
* *The President's Man* (2000)
* *The President's Man 2: A Line in the Sand* (2002)
* *Bells of Innocence* (2003)
* *Dodgeball: A True Underdog Story* (2004)
* *The Cutter* (2005)
* *The Expendables 2* (2012)

## Библиографията
* Winning Tournament Karate (1975)
* Toughen Up! The Chuck Norris Fitness System (1983)
* The Secret of Inner Strength: My Story (1987)
* The Secret Power Within: Zen Solutions to Real Problems (1996)
* Against All Odds: My Story (2004)
* The Justice Riders (2006)
* A Threat to Justice (2007) ISBN 978-0-80544-033-1
* Black Belt Patriotism: How to Reawaken America (2008). Regnery Publishing. ISBN 978-1-59698-558-2.
* The Official Chuck Norris Fact Book: 101 of Chuck's Favorite Facts and Stories (2009) ISBN 978-1-41433-449-3

## Литэрэтиирэ
* The Secret Power Within: Zen Solutions to Real Problems, Zen Buddhism and martial arts. Little, Brown and Company (1996). ISBN 0-316-58350-2.
* Against All Odds: My Story, an autobiography. Broadman & Holman Publishers (2004). ISBN 0-8054-3161-6.
* The Justice Riders, Wild West novels. Broadman & Holman Publishers (2006). ISBN 0-8054-4032-1.
* Spector, Ian (2007). The Truth About Chuck Norris. New York: Gotham Books. ISBN 1-59240-344-1.

## Сигэлэр
imdb.com
Куолаһа суох билабальнай плозив

Куолаһа суох билабиальнай плозив диэн уопсай бүтэй дорҕоон.
Starcloud

**Star Cloud** (*Сулус Былыт*) - АХШ саҥа инновационнай тэрилтэтэ, 2024 сыллаахха Редмонд куоратка айыллыбыта. Сыала соруга Nvidia оҥоһуу өй чиптарын куйаарга таһааран онно улахан дата центр тутарга.
Биһиги Машабыт уонна Аптаах Эриэхэбит (2009)

Биһиги Машабыт уонна Аптаах Эриэхэбит (нууч. Наша Маша и волшебный орех) (2009)
Персия хомото

**Персия хомото** диэн Ираан уонна Арабия ыккардыларыгар баар хомо. Хормуз силбэһиитинэн Оман хомотун, Араб байҕалын, Ииндийэ далайын кытта ситимнээх. Иэнэ 239 000 км², устата 926 км, кэтитэ 180—320 км. Улахан арыылара Кешм, Бубиян, Бахрейн. Персия хомотугар Шатт-эль-Араб өрүс түһэр, кини Тигрис уонна Эуфрат өрүстэр холбоһууларыттан үөскүүр. Персия хомотун региона ниэп баайдаах буолан аан дойду геополитикатыгар сүдү суолталаах.
Сынньалаҥ

**Сынньалаҥ** диэн иллэҥ кэми атаарааһын буолар. Киһи сынньалаҥҥа үлэлээбэккэ сытар, утуйар эбэтэр тугу баҕарбытын гынар. Сынньалаҥ астыныыны уонна дьолу биэрэр.
Иллэҥ кэм

**Иллэҥ кэм** диэн киһи үлэлээбэт кэмэ. Иллэҥ кэмҥэ араастаан сынньаналлар дьаарбайаллар.
Оонньооһун

**Оонньооһун** диэн иллэҥ кэмҥэ ханнык эмэ оонньуунан дьарыгырааһын буолар. Сынньалаҥ биир көрүҥэ.
Бааба

**Бааба** диэн оҕо оонньуура, үксүн киһи бодолоох буолар. Бааба оонньуурдары таҥас, кумааҕы, мас, муос, туой, фарфор, пластмасса материаллартан оҥороллор. Бааба түҥ былыргыттан баар киһитиҥи эмэгэттэртэн төрүттээх. Оонньууртан таһынан итэҕэл суолталаах буолуон сөп.
Барби

**Барби** (Barbie) диэн кыыс оҕо бааба оонньуура. Айааччылара Рут уонна Эллиот Хэндлердар. Mattel компания 1959 сыллаахха АХШ Висконсин штатыгар маҥнайгытын таһаарбыта. Барби аан дойду бастыҥ бааба оонньуура, мода брэнда, поп-идол буолбута. Барби Кен диэн уоллаах.
Иннокентьева Мария Николаевна

**Иннокентьева Мария Николаевна** – худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

1972 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Дьокуускай куоракка норуодунай худуоһунньук Иннокентьев Николай Николаевич дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

2000 с. Санкт-Петербург куоракка И.Е. Репин аатынан государственнай академическай художественнай институту бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн бу күҥҥэ дылы П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үлэлиир. Уруһуй, живопись уонна композиция предметтэрин биэрэр.

2005 сылтан ыла Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. 2005 с. В. Васильев аатынан бириэмийэ лауреата, 2004 с. Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун стипендиата, 2006 с. культура уобалаһыгар государственнай бириэмийэҕэ (ВТОО СХ РФ) кандидат буолар. 2010 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, 2025 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын заслуженнай деятелэ буолар. 2016 с. Арассыыйа художественнай академиятын мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Иннокентьева Нюргуяна Николаевна

**Иннокентьева Нюргуяна Николаевна** – худуоһунньук, Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

1974 с. тохсунньу 20 күнүгэр Дьокуускай куоракка  норуодунай худуоһунньук Иннокентьев Николай Николаевич дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Дьокуускай № 2 орто оскуолатыгар үөрэммит. 8 кылаас кэнниттэн художественнай училищеҕа киирэр. 1993 с. Москваҕа В.И. Суриков аатынан Государственнай академическай художественнай институтка үөрэнэ киирэр, 2002 с. В.М. Сидоров мастерскойун кыһыл дипломунан бүтэрэр.

Институтун кэннэ Бишкеккэ (Кыргызстан) кэргэнин дойдутугар көһөр. Кэргэнэ Аскар Турумбеков – Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх скульптора, культура туйгуна, наука уонна техника уобластарыгар государственнай премия лауреата. Кэргэнниилэр үс кыыс оҕолоохтор.

Нюргуяна Николаевна  2003 сылтан бэттэх Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин худуоһунньуктарын Союһун чилиэнэ. Аан Дойду уонна өрөспүүбүлүкэ үрдунэн ыытыллар быыстапкаларга көхөөхтүк кыттар. Кини үлэлэрэ Кыргызстан судаарыстыбаннай музейдарыгар уонна дьон чааһынай коллекцияларыгар тураллар.

2005 сылтан ыла С.А. Чуйков аатынан художественнай училищеҕа живопись уонна композиция предметтэрин биэрэр. Бу үөрэх тэрилтэтин иһинэн өр сылларга живопись уонна композиция хамыыһыйатын бэрэсэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

2013 с. Кыргызстаҥҥа олорор сахалар «Олоҥхо» диэн уопсастыбаннай тэрилтэни арыйаллар, диаспора бастакы  бэрэсэдээтэлинэн ананар.
 
### Быыстапкалара:

1995 с. – өрөспүүбүлүкэтээҥҥи сааскы быыстапка, КГМИИ, Бишкек;

1999 с. – ЦДРИ устудьуоннарын быыстапкалара, Москва;

2002 с. – «Весенний салон» Арассыыйа куонкурустарыгар бастаабыт худуоһунньук дьахталлар быыстапкалара, Москва;

2003 с. –Аан дойдутааҕы художественнай салон «ЦДХ-2003», Москва;

2004 с. – «Жети сезим», Бишкек;

2005 с. – персональнай быыстапка, Бишкек;

2006 с. – персональнай быыстапка, Бишкек;

2007 с. – «Молодые художники России», Москва;

2007 с. – «Кошой-Коргон» пленэр түмүгүнэн быыстапка, Бишкек;

2007 с. – «Молодость» (СНГ форумун чэрчитинэн), Алма-Ата;

2009 с. – персональнай быыстапка, Бишкек;

2010 с. – Кыргызстан худуоһунньук дьахталларын ассоциациятын быыстапката, Бишкек;

2016 с. –  Анталияҕа (Турция) быыстапка;

2018 с. – Чингиз Айтматов 90 сылыгар аналлаах быыстапка, Бишкек;

2019 с. – «Многогранная цивилизация – единый путь» ШОС саммитын чэрчитинэн быытапка, Бишкек;

2020 с. – «Новый Соцреализм», Бишкек;

2021 с. – «Ковид-19», Бишкек;

2021 с. – ООН көмөтүнэн Баткеҥҥа буолбут сыдьааҥҥа аналлаах быыстапка,  Бишкек;

2021 с. – «Новый Соцреализм-2», Бишкек;

2022 с. – «Новый Соцреализм-3», Бишкек;

2023 с. – ТЮРКСОЙ тэриллибитэ 30 сылыгар аналлаах быыстапка, Бишкек;

2024 с. – ТЮРКСОЙ: «Женская вселенная тюркского мира», Бишкек;

2025 с. –Аан Дойдутааҕы симпозиум отчуоттуур быыстапката, Баку (Азербайджан).

### Публикациялар:

* ЭлТР «Маданият» — интервью;
* «Азаттык» YouTube-канал — «революция портреттарын» суруйбут худуоһунньук;
* Open.kg портал — биография;
* «Саха Парламент» хаһыат — ыстатыйа; 
* Aartuk.ru: "Боль Киргизского народа в полотнах якутской художницы".
Ашрапова Лидия Леонтьевна

**Ашрапова Лидия Леонтьевна**, төрөөбүт араспаанньата **Неустроева** (1935-2023) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Казахскай ССР артыыската, Казахскай ССР заслуженнай артыыската, Арассыыйа киноактердарын гильдиятын чилиэнэ.

1935 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ташкеннааҕы хореографическай училищены бүтэрбитэ. 

1952–1954 сылларга Алма-Ата куоракка филармонияҕа үлэлиир, ол кэннэ Казахстан ырыатын-үҥкүүтүн ансаамбылыгар солискалыыр, «Казахфильм» киностудиятын сүрүн артыыската буолар.

Фрунзенскай оройуон 101 уокуругун дьокутаатынан, Казахскай ССР кинематографистарын Союһун олох-дьаһах хамыыһыйатыгар бэрэсдээтэл солбуйааччытынан, Казахстан кинематографист дьахталларын ассоциациятын бэрэсэдээтэлинэн, «Эдельвейс» киностудия бырабылыанньатын бэрэсэдээтэлинэн үлэлээбитэ. СССР кинематографистарын сийиэстэригэр хаста да делегат буолбута.

Кэргэнэ – Казахстаҥҥа биллэр режиссер Асхат Ашрапов. 1990 с. иккиэн Подмосковьеҕа көһөллөр. «Альянс» кинокомпанияны тэрийэн, художественнай салайааччы буолар. Кэнники Крымҥа көһөллөр, кэргэнэ ыарытыйарын буолар.

Лидия 2023 сыл муус устар ыйын 21 күнүгэр суох буолбута. Соҕотох уоллара Тимур Ашрапов Алматы куоракка олорор, телевидениеҕа оператордыыр.
 
### Киинэҕэ оруоллара:

1955 с. — «Девушка-джигит» — Галия Эрденова;

1955 с. — «Мать и сын» — Сауле;

1956 с. — «Мы здесь живём» — Халида Торгунова;

1957 с.— «Наш милый доктор» — артыыска;

1957 с. — «Рыбаки Арала» — Сенем;

1959 с. — «Возвращение на землю» — Сабира;

1960 с. — «В одном районе» — Майра Баянова;

1961 с. — «Если бы каждый из нас» — Маржан Серкебаева;

1963 с. — «И в шутку, и всерьёз» — Раушан;

1967 с. — «Звучи, там-там!» — Армен ийэтэ;

1968 с. — «Ангел в тюбетейке» — ыалдьыт;

1970 с. — «Конец атамана» — Сабира;

1971 с. — «Кыз Жибек» — Майра Баянова;

1975 с. — «Храни свою звезду» — Айша;

1978 с. — «Кровь и пот» — Кудайменде кэргэнэ;

1979 с. — «Серебряный рог Ала-Тау» — Мергенбай кэргэнэ;

1979 с. — «Погоня в степи» — эпизод;

1981 с. — «Три дня праздника» — пассажирка;

1986 с. — «На перевале» — Аманбай кэргэнэ.
Игнатова Кюнна Николаевна

**Игнатова Кюнна Николаевна**, төрөөбүт араспаанньата **Алексеева** (1934–1988) — Сэбиэскэй Сойуус театрын уонна киинэтин артыыската.

## Олоҕо
1934 с. балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москва куоракка интэлигиэн дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Николай Михайлович Алексеев — Саха Сирин биллиилээх этнографа уонна библиотековеда, аатырбыт меценат, Арассыыйа Империятын сэттэ мэтээлинэн наҕараадаламмыт Степан Прокопьевич Алексеев (1866–1916) сиэнэ.

Төрөппүттэрэ арахсан, аҕата Саха Сиригэр төннүбүтүн кэннэ, ийэтэ балерина Татьяна Николаевна уонна эһэтэ — I рангалаах капитан, Арассыыйа бастакы подводнай лодкатын капитана Николай Андреевич Игнатов улаатыннарбыттара. Оҕо эрдээҕинэ аҕатын араспаанньатын эһэтин араспаанньатыгар уларыталлар. Ол да буоллар кыыс аҕатынаан сибээһин быспат, аҕата Москваҕа кэллэҕинэ көрсөллөр эбит. Кэлин биллэр артыыска буолан баран Саха Сиригэр иккитэ сылдьыбыт.

1953 с. Щукин аатынан театральнай училищеҕа Цецилия Мансурова курсугар үөрэнэ киирэн, 1958 с. Иосиф Рапопорт курсун бүтэрэр. Дипломнай спектакллара: «Три толстяка» (Юрий Олеша), «Таланты и поклонники» (А.Н. Островский), «Чудак» (Назым Хикмет).

### Театрга оруоллара

Училищены бүтэрэн баран Москваҕа Драма уонна комедия театрын труппатыгар киирэр, сүрүн артыыскалартан биирдэстэрэ буолар. Бу театрга Фэллоуз («Тихий американец»), Оксана («На хуторе близ Диканьки») уонна Лерочка («Соседи по квартире») оруоллары оонньуур.

1961 с. МХАТ-ка көһөр. Манна бастакы оруола — Калитин кэргэнэ («Дворянское гнездо»). Кэлин Катя («Точка опоры»), Варя («Бронепоезд 14-69»), Молоко, Насморк уонна Ийэ оруолларын «Синяя птица» испиктээкиллэргэ оонььур. «Три сестры» испиктээккэ горничнай оруолун 25 сыл тухары толорор. Бу театр труппатынаан тас дойдуларга гастролга сылдьыбыта.

### Киинэҕэ оруоллара

Киинэҕэ бастакы ситиһиилээх үлэлэрэ — «Ляна» уонна «Долгий путь» хартыыналарга. Онтон «И снова утро» (1960) Владимир Самойловы кытта, «Планета бурь» (1961) Георгий Жжёновы кытта), «Борец и клоун» Станислав Чеканы кытта пааралаһан ооньуур.

«Повесть о молодожёнах» киинэҕэ Шураны оонньуур, манна кинини кытта Анатолий Кузнецов, Евгений Леонов, Татьяна Пельтцер, Вера Пашенная, Алиса Фрейндлих, Кирилл Лавров уһуллубуттара. Кэнники сүрүн оруолу «Взрыв после полуночи» хартыынаҕа оонньообута. «Корона Российской империи» киинэҕэ эпизодическай оруолу толорбута.

1987 с. МХАТ ыһыллар, Татьяна Доронина труппатыгар хаалар. «Возчик Геншель» спектакльга сүрүн фрау Вермельскирх оруолуга тиксэр, ол эрэн спектакль репертуартан уһуллан хаалар. Мантан ыла улахан оруолларга тиксибэт.

1988 с. олунньу 18 күнүгэр «Три сестры» испиктээккэ горничнайын оонньуу кэлбэт, дьиэтигэр муостаҕа охто сытарын булаллар. Икки хонугунан олунньу 21 күнүгэр балыыһаҕа быстар. Москваҕа Введенскай кылабыыһаҕа көмүллэн сытар.

### Дьиэ кэргэнэ
Кюнна үстэ кэргэннэнэ сылдьыбыта, кэргэттэрэ бары артыыс эйгэтиттэн: Вячеслав Соколов (1930—1999), Владимир Белокурихов (1904—1973), Александр Дик (1949). Үһүс кэргэнэ бэйэтиттэн 14 сыл балыс. Бастакы кэргэниттэн уоллаах – Петр Соколов 1958 с. төрөөбүтэ. Артыыс, драматург, сценарист идэлээх, 3 оҕолоох.

## Быһаарыылар
Госдуума

мини|Госдуума бэлиэтэ
**Арассыыйа Федерациятын Федеральнай мунньаҕын (собраниятын) Судаарыстыбынай Дуумата**, эбэтэр **Государственнай дума** (кылгатыллыбыта: **Госдуума** уонна **ГД**) — Арассыыйа парламенын — Федеральнай мунньах алын палатата. Үрдүкү быыбарданар уонна сокуон таһаарар былаас уоргана, Федерация Советын кытта. 

Госдуума дьокутааттара Арассыыйа олохтоохторунан бүттүүн уонна көнө избирательнай быраап көмөтүнэн 5 сылга быыбарданаллар. 

## Устуоруйа
«Дуума» тыл өссө Киевскай Руська баар этэ, онно сүбэлэһэр уонна быыбарданар уорганнар «Дуума» ааттанар этилэр. Арассыыйа импиэрийэтигэр куораттааҕы бэйэни салайыытыгар куораттааҕы дуумалар баар этилэр. «Судаарыстыбынай Дуума» ааттаах уорган аан-маҥнайгынан 1905 сыллаахха үөскээбитэ уонна 1917 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.

ССРС-га уонна РСФСР-га Госдуума суох этэ, ол оннугар Үрдүкү Сэбиэттэр баар этилэр, оттон 1989 сыллаахтан Народнай дьокутааттар сийиэстэрэ үлэлээбиттэрэ.
мини|Госдуума дьиэтэ 2016 сыллаахха
1400-с нүөмэрдээх Борис Ельцин ыйааҕынан Үрдүкү Сэбиэт уонна Дьокутааттар сийиэстэрэ суох буолбуттара, ол оннугар саҥа Федеральнай мунньах алын палататын быыбардара анаммыттара.

Госдуума I ыҥырыытын быыбардара 1993 сылын ахсынньы 13 күнүгэр буолбуттара, саҥа Төрүт Сокуону ылынар референдуму кытта. Ол Төрүт Сокуон Госдуума статуһун туруорбута.

Госдуума Москубаҕа үлэлиир, бу аадырыһынан: Охотный Ряд уул. 1, былыр онно ССРС үлэ уонна көмүскэл сэбиэтэ, ССРС миниистэрдэрин сэбиэтэ, Госплан ССРС үлэлии сылдьыбыттара.

## Кэнники быыбардар
Госдуума VIII ыҥырыытын дьокутааттарын быыбардара балаҕан ыйын 17—19 күннэригэр буолбуттара. Быыбардар булкуллубут быыбардар систематынан ааспыттара: аҥара партийнай испииһэктэринэн (225 миэстэ), атын аҥара биир мандааттаах уокуруктарынан (225 миэстэ).



## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* *Лолаева С., Чекрасов Г.* Повседневная жизнь депутатов Государственной Думы. — Москва: Молодая гвардия, 2007—480 с.
* *Сахаров Н. А.* К 105-летию парламентаризма в России. — Москва: Аппарат Государственной думы Федерального собрания Российской Федерации, 2011.

## Тас сигэлэр

* Госдуума официальнай саайта
* ДУМА ТВ — парламентскай телевидение
CachyOS

**CachyOS** (*Кэчи ОС*) - Arch Linux базатыттан айыллыбыт туспа операционнай система, 2026 сыллаахха саамай хайповай. Оонньуурга олох ордук дииллэр. Офиһа Libre Office.
Игнатов Лев Николаевич

**Лев Николаевич Игнатов** — сэбиэскэй хаһаайыстыбаннай, судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэл. Дьокуускай Ытык киһитэ (1982).

## Олоҕо
Нерчинскэйгэ 1910 с.төрөөбүт. 

1925 сылтан типографияҕа бэчээтинньигинэн үлэлээбитэ. 1927 с. хомсомуол кэккэтигэр киирбитэ. комсомол ячейкатын сэбиэдиссэйинэн, оройуоннааҕы пионербюро бэрэссэдээтэлинэн, оройуоннааҕы комсомол комитетыгар культурнай үөрэхтээһин салайааччытынан, 1931 сыллаахтан Саратовтааҕы комбайн собуотун сыаҕын комсомольскай тэрилтэтин сэбиэдиссэйинэн, атын баартыйа дуоһунастарыгар үлэлээбитэ. 

ВКП (б) Киин кэмитиэтин иһинэн баартыйаны тэрийээччилэр үрдүкү оскуолаларын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Саха АССР-га ыытыллыбыта. Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партия (б) АССР Киин кэмитиэтин партийнай хонтуруоллуур хамыыһыйатын инспекторынан, онтон солбуйааччынан, уполномоченнай бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбитэ. 1947 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай партия (б) Киин кэмитиэтин иһинэн баар Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ. 

1953 сылтан 1961 с сэтинньитигэр диэри ССКП Дьокуускай куоратын кэмитиэтин бастакы сэкиритээрэ. 1963 сыллаахха Саха АССР коммунальнай хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыта. Онтон өрөспүүбүлүкэ Москубатааҕы бэрэстэбиитэлистибэтигэр үлэлээбитэ.

Л.Н. Игнатов хаста да САССР Үрдүкү Сэбиэтин, Дьокуускай куорат сэбиэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыта. ССКП ХХ сийиэһигэр дэлэгээтинэн таллыллыбыта.

1933 сыллаахтан ССКП чилиэнэ. Дьокуускай куорат Ытык киһитэ (1982).

1986 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.

## Сигэлэр

* Игнатов

## Быһаарыылар
Рымбаева Роза Куанышевна

мини
**Рымбаева Роза Куанышевна** — советскай уонна казахскай эстрада ырыаһыта, киноактриса, педагог, профессор, телеведущай уонна модель.

Казахстан Өрөспүүбүлүкэтигэр Үлэ Геройа (2019), Казахскай ССР норуодунай артыыската (1986), Узбекистан Өрөспүүбүлүкэтин заслуженнай артыыската (1994), Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин культуратын заслуженнай деятелэ (1994), Кыргыз Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската (2024). Икки төгүл Ленин комсомола премия лауреата (1976, 1981), Казахстан государственнай премиятын лауреата (2004). Үрдүк вокальнай талаанын иһин «Орто Азия күөрэгэйэ» уонна «Казахстан көмүс дорҕооно» диэн ааттыыллар.

## Олоҕо
1957 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Семипалатинскай уобалас Джангизтобе станциятыгар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ  төрөөбүтэ. Аҕата — тимир суол үлэһитэ, ийэтэ — дьиэ хаһаайката.

1976–1979 сылларга «Гульдер» ансамбль солистката, 1979 сылтан ыла «Арай» эстрада ансамблын солистката буолар (директор уонна художественнай салайааччы — кэргэнэ Таскын Окапов).
1977 с. «Золотой Орфей» фестивальга кыттан Гран-при ылар (Болгария). Мантан ыла Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн биллэр буолар.
1977–1979 сс. «Песня года» кыттар, 1978 с. «Звуковая дорожка» бастыҥ ырыаһыттарын хит-парадыгар ССРС үрдүнэн үһүс миэстэ буолар (Алла Пугачёва уонна София Ротару кэнниттэн).

1979 сылтан «Казахконцерт» солистката, 1995 сылтан Казахская академия искусств имени Т. Жургенова педагога буолар.
1984 с. Алма-Ата театрально-художественнай институтун музыкально-драматическай комедия факультетын бүтэрэр.
2000 с. Москваҕа «Песня года» хаттаан кыттар. Раймонд Паулс музыкатыгар, Роберт Рождественский тылларыгар «Любовь настала» ырыаны толорор.

2008 с. Пекиҥҥа Олимпийскай оонньуу аһыллытыгар факел тутар, 2011 с. VII Кыһыҥҥы Азия оонньууларын гимнын толорор, факел тутар.

2012 с. Япониянан, Россиянам, Турциянан, Белоруссиянан гастроллуур. 2013 с. Италияҕа Муода дьиэтин “сирэйэ” буолар.
	
2017 с.  60 сааһын туолар үбүлүөйүгэр Астанаҕа улахан сольнай концерт ыытар. 

Алматы куоракка олорор. 3 улахан оҕолордоох, биир сиэннээх. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ икки аймахтарын оҕолорун иитэ ылбыт.