Оҕо ийэ кутун иитии туһата

Оҕо кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыыны оҥорбокко, үчүгэйи эрэ оҥо­рорго үөрэннэҕинэ, кини ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар үчүгэй быһыы­лары эрэ оҥорор туһунан олохсуйбут өйдөбүл, үгэс үөскүүр. Оҕоҕо бэйэтин өйө, салгын кута үөскүөн иннинэ ийэтэ уонна аҕата: “Оҕом куһаҕаны оҥору­ма, үчүгэйи, маннык оҥор”,- диэн үөрэтиилэрэ, кини ийэ кутугар киирэн олохсуйан үгэһи үөскэтэн иһэллэр уонна үйэтин тухары куһаҕаны оҥорор сыыһа, табыллыбат быһыы диэн тохтотор, туормас буолан өйүгэр-санаатыгар иҥэн, ууруллан сылдьал-лар. Бу олохсуйбут туормас, тохтотор быһыы киһи куһаҕаны оҥороору бэлэмнэнэр санаатын хаһан баҕарар тохтотуон сөп.

Оҕо маҥнайгы туормаһын ийэтэ оҥорор. Кыра оҕо маҥнай­гы хамнаныытынан хам тутан тардыалааһын буолар. Манна ийэ баттаҕа уонна кулгааҕа куруук тардыаланар. Оҕото ыалдьар гына тардыалаатаҕына ийэтэ сөбүлээбэккэ куһаҕаннык көрдөҕүнэ эбэтэр эмискэ хам­наннаҕына, оҕо куһаҕаны оҥорбутун өйдүүр. Ийэтэ тардыалыырын он­нугар имэриттэрэ үөрэттэҕинэ, бэрт сотору имэрийэргэ үөрэнэ охсор. Бу кэмтэн саҕалаан оҕо куһаҕан быһыыны оҥорбот буолара үөскээтэҕинэ, үчүгэйи эрэ оҥорорго үөрэнэн истэҕинэ, үйэтин тухары үчүгэйи оҥоро сылдьара элбиир.

Оспуор ханнык эмэ көрүҥэр кыаттаран баран, кыһыытын-абатын кыа­йан туттуммакка сыыһа-халты хамсанар киһини “Бэйэтин кыайан тут­туммат киһи” диэн этэллэр. Кыра эрдэҕинэ сыыһаны оҥорортон тохто­тунарга үөрэтиллибэтэх оҕо ыксаабыт, ыгылыйбыт кэмигэр бэ­йэтин кыайан хонтуруолланан тохтотунара аһара уустугун ити этии бэлиэтиир. Улааппыт киһи итинник майгынын кыайан көннөрүнэрэ олус уустугун бэлиэтиир этиинэн: “Куһаҕан майгылаах киһини кыйа-халаа­ма”,- диэн этии баара буолар. Бу этии, киһиҥ эмиэ ыгыллан, кыыһыран муҥуругар тиийэн хааллаҕына кыайан туттунуо суоҕа, сыыһа хамнанан да кэбистэҕинэ көҥүлэ диэн өйдөтөр.

Киһилии майгыга оҕону үөрэтиигэ аналлаах этии: “Оҕону ороҥҥо туора сытар эрдэҕинэ үөрэтиллэр” диэн дьоҥҥо баар. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр, куһаҕан быһыылары оҥорбокко үөрэтии хайаан даҕаны туһалыырын киһи улаатан баран хайдах сылдьара туоһу­луур. Кыра эрдэҕинэ чугас дьонун, эбэтин, ийэтин, доҕот­торун охсуолаабакка, тэбиэлээбэккэ үөрэтиллибит оҕо бэйэтэ улааттаҕына хайа да киһини аһара кырбыа, үлтү сынньыа, хам тэпсиэ суоҕа. Оҕону атаахтатыы, охсуолуур ээ диэн үөрүү, төттөрүгэ үөрэтэр. Оҕо улааттаҕына ити үөрэммит хамсаныыларын оҥороругар тохтотор, туормастыыр майгына суох буолан хаалар. Улааппытын кэннэ биир сыыһа туттунуутуттан эдэр олоҕо тосту уларыйан хаалыытыгар тиийиэн сөп.

Буруйу оҥоруу үгүс өттө - аһара туттунууттан тахсар. Ханнык эмэ туһалаах да дьыаланы оҥороору эбэтэр бэйэтин көмүскэ­нээри аһара туттан киһи буруйу оҥорон кэбиһиигэ тиийэн хаалыан сөп. Киһи олоҕор кэлэн ааһыталыыр араас түбэлтэлэргэ, дьыала алҕас туттаран охсуһууга-этиһиигэ тиийэн хаалара кэллэҕинэ, бу киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ олохсуйбут “Аһара барыма” диэн өйдөбүл, үгэс киһини тохтото охсоро ирдэнэр кэмэ кэлэр. 

Үгүс аһара туттан буруйу оҥоруулар уһуктааҕы уонна биилээҕи сэрэнэн туттубаттан үөскээн тахсаллар. Оҕо кыратыгар быһаҕынан сэ­рэнэн тутта үөрэммэтэҕинэ, улаатан баран үөрэнэрэ уһаан хаалыан сөп. Сахалар “Биилээҕи уһугунан анньан киһиэхэ биэримэ” диэн үөрэхтэрин билбэттэн, тутуспаттан атын киһиттэн быһаҕы ылаары киһи илиитин быстар түбэлтэлэрэ эмиэ тахсаллар.

Биһиги оҕобутугар үчүгэйи баҕарар санаабытыгар киниэхэ үөрэҕи-­билиини иҥэрэн, салгын кутун эрэ сайыннаран биэрдэхпитинэ, оҕобут өйө-санаата баҕабыт курдук үчүгэй буолуоҕа диэни тутуһарбыт  сайдыыны ситиһэрин ситэтэ суох оҥорор. Ула­хан да киһи куруук толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан эрэ салаллан сылдьыбат кэмнэригэр киирэн хаалар. Олоҕор буолан ылар араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэстэҕинэ киһи өйө баайыллан хааллаҕына үгүстүк толкуйдаабакка, быһаара сатыы турбакка эрэ түргэн, сыыдам хамса-ныылары оҥоро охсоро тиийэн кэлэрэ сыыһа туттунууга тириэрдэр. 

Аһара омуннуруу, олус ыксааһын, ыга кыыһырыы, улаханнык соһуйуу кэмигэр киһи толкуйдуур өйө, сал­гын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэн ылар. Маннык кэм сахалыы быһаарыыта киһи “Өйө баайыллан” ылар кэмэ диэн ааттанар. Бу кэм кэлэн ааспыт бэлиэтинэн, киһи тугу оҥоро охсубу­тун “Ыксааммын өйдөөбөккө хааллым” диэн этиитэ бигэргэтэр. Киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка, билбэккэ хаалар. Кини­гэттэн ааҕан билбитэ, төрөппүттэрэ уонна учууталлара этэн-этэн үөрэппит киһи быһыытын тутус диэн үөрэхтэрэ, барылара соҕотохто умнуллан хаалаллар, ханнык быһаарыыны ылынарын бэйэтэ букатын да билбэккэ хаалар түгэннэрэ тиийэн кэлэллэриттэн сахалыы Кут-сүр үөрэҕэ төрөппүттэри эрдэттэн сэрэтэр.

Маннык ыксаллаах, киһи “Өйө көтөн”, “Өйө баайыллан” ылар түгэннэригэр салгын кут көтөн хааларыттан киһини ийэ кута быһаччы салайар. Ийэ кут ити салайыытыгар урукку кэмҥэ кини, ийэ кутун өйүн-санаатын саппааһыгар ууруллубут өйдөбүл­лэртэн ылан туһанар. Манна хайдах хамсаныылар оҥоруллаллара барыта ийэ кут өйүн-санаатын саппааһыгар ханнык өйдөбүллэр уурулла сыл­дьалларыттан тутулуктанан тахсар. Киһи “Өйө көтөн” ылар кэмигэр ийэ кутун өйүнэн-санаатынан салалларыттан, оҕо кыра эр­дэҕинэ бу өйүгэр-санаатыгар үчүгэй үгэстэри, киһилии өйү-санааны уган биэр­бит эрэ буоллахха, киһилии быһыылаахтык сылдьара, быстахтык быһыыланан сыыһа-халты туттунан кэбиспэтэ дакаастанар.

Холкутук, толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан салаллан олорор киһиэхэ “Өйө баайыллан” эбэтэр “Өйө көтөн” ылар түгэннэрэ киирэн ааһалларын маннык биллэр холобурдартан чуолкайдык билиэххэ сөп:

- Үгүс дьон кыыһыраннар туох диэн эппиттэрин, саҥарбыттарын өй­дөөн-дьүүллээн быһаарбаттарын таһынан өссө иһити-хомуоһу, чаас-кыны быраҕаллара эбэтэр остуолу охсоллоро кимиэхэ барытыгар биллэр. Ити этиилэр, саҥарыылар, хамнаныылар барылара соһуччу оҥорул­лаллар уонна “Олус кыыһыраммын тугу саҥарбыппын, бырах-пыппын өй­дөөбөккө хааллым ээ”,- диэн чуолкайдыыр дуу эбэтэр бырастыы гынна­рарга аналлаах быһаарыылаах буолаллар.

- Уопуттаах суоппар ыксаллаах түгэҥҥэ түбэстэҕинэ эрдэттэн үөрэммит хамса­ныыларын тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥорор. Халтарыйан ойоҕоһунан баран эрэр массыынатын уруулун аҥар өттүгэр аһара эри­йэн кэбиспэккэ, төттөрү эрийэн көннөрө охсон биэрэн, массыыната көнөтүк барарын ситиһэр эбэтэр ыксаллаах түгэҥҥэ туормаһын үктээ­битин билбэккэ да хаалар.

- Шаолин манаахтара илиинэн охсуһууну баһылаабыттара биллэр. Ки­нилэр охсуһууга үөрэтэр ньымаларынан элбэхтик биир-тэҥ хамса-ныыла­ры оҥороннор, ол хамсаныылар кини буор кутугар киирэн иҥэннэр, көмүскэнэр хамсаныылары киһи тугу да толкуйдуу барбакка, ураты түр­гэнник хамсанан оҥорорун ситиһэллэр. Итинник албаһы туһа­наннар үрдүкү кылаастаах спортсменнар эмиэ араас албастарын ураты түргэнник оҥорорго үөрэнэллэр.

- Киһи тарбаҕын төбөтүн итиигэ хаарыйдаҕына соҕотохто, тугу да толкуйдуу сатаабакка эрэ сулбу тардан ылар. Олус түргэн, эмискэ хамса­ныыны оҥоро охсубутун бэйэтэ билбэккэ хаалар. Бу түгэҥҥэ куттал киһи этигэр-сиинигэр быһаччы суоһууруттан көмүскэнэр хамсаныыны буор кут быһаччы, уокка сиэ­тиллибит тарбах ыйыытынан оҥорор. Маннык судургу, киһи этигэр-сиинигэр үөс­кээн кэлэр соһуччу ыарыылартан көмүскэнэр хамсаныылары буор кут быһаччы дьаһа­йар. Киһи биирдэ эмэ “Өйө көтөн” ылар кэмигэр толкуйдуур өйө арах­сан хааларын уонна бу кэмҥэ киһини быһаччы быһаарар өйө салайарын психолог Рон Хаббард “Дианетика” диэн үлэтигэр итэҕэтиилээхтик быһаарар. (1,76).

Бу быһаарыыны чуолкайдыырга маннык көстүүнү холобурга ылыахха сөп: Арай уулуссаҕа уолаттар биир охто сытар киһини тэбиэлии сылдьал­лар. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин үтүктэн харса суох тэбиэлииллэр. Тэ­биэлиирбититтэн бу киһи ыалдьыа, аны өлөн хаалыа диэн санаа бу уолаттарга хата киирэн көрбөт. Кинилэри кыра эрдэхтэринэ киһини тэбиэлиир куһаҕан, ыалдьар диэн ким да үөрэппэтэҕиттэн хайалара да туттунан тохтоо­бот. Бары омуннураннар тугу оҥороллорун арааран өйдөөбөттөрө, өйдөрө баайыллан хаалара кинилэри итинник хомолтолоох түмүккэ тириэрдэр.

Киһи улаатан баран араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэһэн салгын кута, өйө көтөн сырыттаҕына, кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыыны оҥорума диэн үөрэтиллибит үөрэҕэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар иҥэриллибитэ кинини киһилии быһыыны тутуһан, дьону кытта иллээхтик, бэрээдэктээхтик сырытыннарар. Оҕону ийэ кута быһаччы салайар кэмигэр, кыра эрдэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥорботугар үөрэттэххэ эрэ кини­эхэ аһара туттунартан тохтотор, туормастыыр өй-санаа олохсуйан үөскүүр уонна үйэтин тухары киһи оҥорор бары быһыыларын хонтуруоллуу сылдьар.

Киһи бэйэтин оҕотун бэйэтэ хайдах иитиллибитин курдук ииттэҕи­нэ, үлэлээбитин курдук үлэлэттэҕинэ уонна тугу үлэлээбитигэр үөрэт-тэҕинэ бэйэтин курдук өйдөөх-санаалаах уонна үлэһит киһи оҥо­роро кыаллар. Оҕотун бэйэтэ иитиллибититтэн сымнаҕастык, атаахтык көрдөҕүнэ-иһиттэҕинэ, бэйэтинээҕэр сүрэҕэ суох, мөлтөх киһини иитэн уонна үөрэтэн улаатыннарар. Билигин оҕону, үөрэхтээх киһи буолуо диэн төрөппүттэр бэйэлэринээҕэр сымнаҕастык, харыстаан иитэллэриттэн кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара мөлтөөн, үлэни-хамнаһы кыайаллара биллэрдик аҕыйаан иһэллэр. 

Сахалар ону билэн оҕо иитиитигэр “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһаналлар. Бу өс хоһоонун туһаныы эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара төрөппүттэрин баһыйан, күүстэрэ-кыахтара эбиллэн омукка сайдыыны, тупсууну аҕалалларын үөскэтэр.

Сахаларга “Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар” диэн олохсуйбут өйдөбүл баар. (2,46). Бу өйдөбүл  үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэ­лэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ бука-тын мөлтөх дьон буола иитиллэн тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолбут. (3,110).

“Социализм” кэмин саҕанааҕы төрөппүттэргэ, мин кыра эрдэхпинэ олус күүскэ үлэлиир этим, онон оҕом сынньаннын, кини үөрэхтээх киһи буолуоҕа, олорон эрэ кинигэ аахтын диэн сыыһа өйдөбүлү олохсуппуттара. Биир өттүттэн быһаар­дахха бу этии олус сөп, үчүгэйгэ тириэрдэр курдук. Үөрэхтээх, үрүҥ үлэһит киһи кыратык үлэлиирин курдук өйдөбүлү оҕоҕо иҥэрэр. Илиинэн ыарахан үлэни үлэлиир­дээҕэр олорон эрэ өй үлэтин үлэлээһин кыра дьон санаа-ларыгар чэп­чэки үлэ курдук ааҕыллар. Бэйэлэрин кыра оҕолорун эн “Кыратык үлэлээ” диэн үөрэтиилэрэ кинини бэйэтин сүрэҕэ суох соҕус оҥорон кэбиһэр, илии үлэтэ ыараханын, куһаҕанын курдук өйдөбүлү иҥэрэриттэн үлэлиэн баҕата аҕыйыыр. Оҕолоро төрөппүттэринээҕэр элбэхтик сытарын, сынньанарын сөбүлүүр уонна үлэлиирин оннугар оонньууну­-көрү ордук эккирэтэр “атаах” киһи буолан тахсарыгар олук ууран биэрэллэр.

Мантан салгыы бэйэтэ бу курдук, сүрэҕэ суох соҕус буола иитилли­бит киһи аны бэйэтин оҕотун өссө сүрэҕэ суох гына үөрэтэн кэбиһэр. Кыра оҕото төрөппүтэ элбэхтик сытарын, тугу да дуоннааҕы оҥорботун көрөн, үтүктэн улаатарыттан, кинитээҕэр сүрэҕэ суох буола улаатар. Былыргы сахалар киһи хайдах үлэһитин билээри төрөппүттэрин туһунан ыйыталаһаллара ити быһаарыы олус табатын бигэргэтэр. Ити аата, бу аймах дьон үһүс көлүөнэлэрин киһитэ букатын тугу да үлэ­лии үөрүйэҕэ суох, барыта бэлэмҥэ иитиллэр киһи буолан тахсара ханнык да саарбаҕа суох буолар. Биллэр баай дьон сиэннэриттэн Л.И.Брежнев сиэнэ Виктория билигин бары баайын матайдаан бомжтуу сылдьара иһиллэр. Биһиэхэ эмиэ бомжтуу, умналыы сылдьааччылар билигин элбэхтэр.

Бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран билбэт киһи эгэ оҕотун үөрэтиэ дуо? Суох буоллаҕа дии. Оҕотун аһара атаахтатарыттан уонна аһатарыттан, таҥыннарарыттан атыҥҥа кыһаммат. Оҕото улаатан ону-маны, буруйу оҥорон түбэстэҕинэ, аны атын дьону, үөрэппит оскуо-ланы буруйдуу сатыыры­гар тиийэр. Төрөппүттэр оҕолорун туһугар аһара кыһанан-мүһэнэн, кини эрэ туһугар, кини эрэ тоттун, киниэхэ эрэ баар буоллун диэн маанытык таҥыннаран, көрүүлэрэ-истиилэрэ, оҕолорун төттөрү өйгө-санааҕа үөрэтэр, бэйэмсэх санаатын улаатын-нарар, бары мин туспар кыһаналлар диэн өйдөбүлү иҥэрэн кэбиһэр. 

Төрөппүттэр олус көрүүлэрэ-истиилэрэ оҕолоро үчүгэй холобуру үлэлээн ылынан, үтүктэн үөрэнэр кыаҕын суох оҥорор, атаахтык иитиллэригэр тириэрдэр уонна бары мин туспар кыһаналлар диэн өйдөбүлгэ оҕустаран, бэйэтин өйүн-санаатын, салгын кутун кыа­йан сайыннарбат, ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар бас бэриммит, сай­дыы-үүнүү диэки соччо тардыспат киһи буола улаатан хаалар.

Билигин биһиэхэ коммунистар, большевиктар кыайыахтарыттан ыла үһүс көлүөнэ дьон үөскээбиттэрин кэнниттэн уларыйыылар таҕыстылар. Россияҕа маннык эстии-быстыы кэлиитэ эдэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии майгына аһара сымнааһыныт­тан, барыларын атаахтатыыттан таҕыста. Ааспыт үйэҕэ колониализм хара батталыгар олорбут түҥкэтэх, дьадаҥы өйдөөх-санаалаах дьону барыларын эмискэ үөрэхтээһин, сай­дыыта суох экономикалаах дойдуга, илии ыарахан үлэтин кыайа-хото үлэлиир дьону быста аҕыйатан, бары үрүҥ, чэпчэки үлэни эккирэтэ сылдьалларын үөскэтэн аһара ыытан кэбистэ.

Итинник үөскээбит уустук балаһыанньаны билигин тэнийэн иһэр ырыынак сыһыаннаһыылара эрэ сыыйа-баайа көннөрөллөрүгэр эрэл баар. Саха дьоно саҥа үүнэн иһэр көлүөнэлэрин иитиини-үөрэ­тиини төрдүттэн уларытан, былыргы сахалардыы, “Мин оҕом саары чак­кылаах” диэн атаахтаппакка, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэн бэйэлэринээҕэр ордук тулуурдаах, өһөс, үлэһит дьону ииттэхтэринэ уонна үөрэттэхтэринэ маннык сымнаабыт майгы сыыйа көнөн барыытыгар тириэрдиэхтэрин, эрэллээх, ылыммыт сыалларын толорор кыахтаах кэлэр көлүөнэлэри улаатыннарыахтарын сөп.

Киһи араас быһылааннарга, соһуччу түгэннэргэ түбэстэҕинэ салгын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайыытыгар киирэн ылар. Бу уустук кэмҥэ сыыһа-халты туттубатын туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ кыһанан ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга, үчүгэй үгэстэргэ иитэн биэрэрэ эрэйиллэр. (4,9).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Л.Рон Хаббард. Дианетика. Современная наука душевного здо­ровья. Учебник по дианетике. / Пер. с англ. Под общей ред. М.И.Ни­китина. – Москва: Воскресенье, Нью Эра Пабликейшнс Груп (Совмест­ное издание). 1993.- 576 с.

2. В.Ф.Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э.К.Пекарского. Казань: Типография Императорского Уни­верситета, 1911.- 144 с.

3. Е.Д.Андросов.  Оруоһуттар.  Дьокуускай: “Бичик”  нац.  Кн. Кыһа­та, 2000.- 288 с. 

4. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.