open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Григорьев Гаврил Николаевич

**Гаврил Николаевич Григорьев** – Харалыыр уола Хабырыыс 1894 с. Хара нэһилигиэр төрөөбүт, баартыйалаах. Хараҕа бастакынан ˝Прогресс˝ диэн холбоһугу тэрийбит. Биэс ыал буолан ынахтарын, сылгыларын холбоон, Үрдьэхтээххэ саҥа типовой хотону туппуттар.

Гаврил Николаевич сэрии кэмигэр 1942-1945 сс. Сталин аатынан холкуос бэрэссэдэтэлинэн үлэлээбит. Сэрии, сут дьаыллары этэҥҥэ туораппыт. ˝Харалыыр уола Гаврил Николаевич баар буолан, тыыннаах хаалбыппыт˝,- диэн кырдьаҕастар махтаналларын истээччибин. ˝Аҕата Николай Гаврильевич-Харалыыр оҕонньор сэрии кэмигэр, кэнниттэн даҕаны Мооро Күөлүттэн балыктаан, элбэх киһини аһаппыта˝, - диэн ахтааччылар. Бэрэссэдээтэлин дьаһалынан ыанньыксыт Акулина Николаевна Дмитриева сэрии, сут дьылларыгар  кулуупка ˝итии аһалык˝ тэрийэн, дьону аһатан быыһаабыт. ˝Мин хараҕа суох эбэбин сиэтэн кулуупка илдьэрим˝ - диэн кэпсиирэ Семен Терентьев-Атаҕаллай. Атын сиртэн элбэх киһи кэлэн, холкуоска чилиэнинэн киирбит. Арҕаа Хаҥаластан, Тыыллыматтан, Амматтан Олейниковтар эһэлэрэ, Солдатовтар, Захаровтар  уо. д. а. көһөн кэлбиттэр.

Дьиэтигэр кэлэн, махталларын хоһуйан ыллаччылар. Дьиэбит хонтуора курдук этэ. Сэрии кэнниттэн даҕаны элбэхтик кэпсэтэллэрэ, сүбэлэһэллэрэ. Хабырыыс хогуу биригэдьииринэн үлэлээбитэ, холкуоһун бааһыналарын, алаастарын ааттарын, хас биирдиилэрэ төһө иэннээхтэрин өйүгэр хатаан сылдьарын уонна үүнэн турар бурдуктан, оттон хас туонна от, бурдук кэлиэҕин барытын хараҕынан көрөн быһаарарын И.И Саввин сөҕөн кэпсиирэ. Кини Гаврил Николаевичка суруксутунан үлэлээбитэ. Биир тылы сатаан аахпат, нэһиилэ илии эрэ баттыыр киһи төһө үлэ күнүн толорбуттарын, төһөнү үлэлээбиттэрин, хас оттоммуттарын – бурдуктаммыттарын барытын өйүгэр тутара уонна холкуос үс күннээх отчуоттуур мунньаҕын ыытара.

˝Улуу Кыайыытын ордук үөрүүлээх бырааһынньык суох этэ˝ - диирэ Гаврил Николаевич кэргэнэ Мария Трофимовна Григорьева. Кини бастакы холбоһукка ыанньыксыттаабыт хоһуун үлэһит дьахатар этэ. Кэлин эпэрээссийэлэнэн баран, холкуоска кыһын бурдук ыраастыыра, сайын хортуоппуйуга үлэлиирэ. Аҕас балыстыылар Мария уонна Анисия Трофимовналар сэрии кэмигэр фроҥҥа анаан таҥас тигэллэрэ, көмүс киэргэллэри туттараллара.

Гавриллаах Мария биир оҕоломмуттара кыратыгар өлбүт. Кэлин биэс оҕону ииттибиттэр. Улахан уоллара Николай Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрэн, история учууталынан үлэлээбит. 1943 сыллааҕы ыҥырыыга хабыллан, 1946 с. сэрииттэн наһыылканан кэлбит уонна ол күһүн өлбүт. Иккис уоллара Трофим СГУ-гар тутуу факультетын бүтэрэр сылыгар массыына саахалыгар өлбүтэ. Улахан кыыс Марина – медик. Иккис кыыс Катя эрдэ кэргэн тахсан барбыта, өлбүтэ. Мин – кыра кыыстарабын, олохтоох оскуолаҕа 30 сыл учууталаатым.   
Светлана Егоровна АРГУНОВА,
педагогическай үлэ бэтэрээнэ, норуот
үөрэҕириитин туйгуна.
Иванов Николай Матвеевич

**Иванов Николай Матвеевич** — Кэриэйэ 1950-53 сс. сэриитин кыттыылааҕа, авиадивизия штабыгар сибээс отделениетын хамандыыра.

1925 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Анна уонна Матвей Ивановтарга  бастакы оҕонон Уус-Алдан Өнөр нэһилиэгин Килэдьимэ алааһыгар төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр бэһиэлэр, биир кыыс, 4 уол. 

Николай Матвеевич 2 сыл армияҕа сылдьан баран бэйэтэ тылланан Кэриэйэҕэ (билиҥҥинэн Хотугу Кэриэйэҕэ) 2 сылтан ордук сэриигэ сылдьыбыта. Кини онно Сэбиэскэй Сойуус үс төгүллээх дьоруойун, авиация маршалын Иван Кожедуб 324-с истребительнай авиадивизиятын штабыгар сибээс отделениетын хамандыырынан сылдьыбыт. 

## Наҕараадалара
* Советская-Китайская дружба мэтээл кавалера. 

## Айымньылара
Сэриигэ да сылдьан, сэрии да кэнниттэн хоһоон айарын, ахтыы суруйарын сөбүлүүрэ. Сэриигэ сылдьыбытын туьунан, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хайдах сутаан, сирэйдэрэ, илиилэрэ-атахтара дыгдайан иьэн тахсыбытын хараастан олорон кэпсиирэ. 

Бу хоһоонугар хайдах эрэйи-муну көрсүбүтэ ахтыллар:
Улаатар сааспар сукка хаптаран,
Дыгдайа иһэлийэн чуут орпутум.
Түөрт сыл саллаат сэбиэскэй өйүн,
өһөн тыыныгар иитиллибитим.
Икки сыл сэрии өһөгөйүн 
Хааннаах хабыр хапсыһыыга киирсибитим.
Дьылгам ыарын да иһин, 
Дьылҕабын эмиэ да сирбэппин.
Бу сиргэ ыччатым кэлбитин.
Билинни уонна урукку булчуттар

Саха киһитэ айылҕаны кытта ыкса сибээстээх. Былыр-былыргыттан сахалар айылҕаҕа сиэри-туому тутуһан сылдһаллара. Саха киһитигэр булт диэн аһылыга буолара. Кини балыктаан, кустаан дьиэ кэргэнин аһатара. Бултка баралларгыгар эрдэ бэлэмнэнэллэрэ. Тиийэн баран сирдэрин аһаталлара, Байанайы маанылыыллар. Байанайтан көрдөһөллөрө бултуйууну. Айылаҕаҕа сылдһан мээнэ айдаарбаттар. Бултуйдахтарына чугас дьоннорун күндүлүүллэрэ. Ол иһин ити дьылларга былыр элбэх киһи тыыннаах хаалбыта.

Өйдөөн-санаан ааһыахха Аҕа дойду сэриитин. Эһээлэрбит, эбээлэрбит төһө кыалларынан фроҥҥа көмөлөспүттэрэ бултаан: балык, эт, күндү түүлээх ыыталлара. Бу эмиэ хорсун быһыы буолар.

Былыргы булчут айылҕаҕа олус харыстабыллаахтык сыһыаннара. Ол курдук кини оту-маһы алдьаппат этэ.

Онтон билигин булчут олус уларыйда. Быһыыта-майгыта, айылҕаҕа сыһыана. Урут булчут аһаары, айаҕын иитэнээри бултуур буоллаҕына, билигин булчут мээнэ «бэйэтин дуоһуйутуутугар» бултуур. Сорох дьон мээнэ ытыалааччы да баар. Эбэтэр сорох мээнэ буолунайы бултаан баран таах хаалларар да тугэннэрэ баар. Айылҕаҕа сылдьан сиэри-туому сорохтор тутуспаттар. Айылҕаны урусхаллааан, ыһан бараллар.

Айылҕабытыгар биһиги инник сыһыаннастахпытына ким харыстыай?!

Ол иһин биһиги эдэр көлүөнэ ыччата билигин өйдүөх тустаахпыт-барыта биһиги илиибитигэр. Биһигиттэн тутулуктаах айылҕабыт, айылҕабыт,хайдах туруктаах биһиги оҕолорбутугар-сиэннэрбитигэр тиксэрэ.

Түмүккэ этиэххэ наада, хас биирдии саха киһитэ айылҕаны харыстыахтаах, сиэри-туому тутуһуохтаах, оччоҕо эрэ биһиги сирбит-дойдубут, кыылбыт-суолбут элбиэ, чэчириэ.
Яковлев Семен Семенович

мини|Биллиилээх иннэһит. Сунтаар улууһун бочуоттаах гражданина, доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох 65 сыл үлэлээбит тыа фельдшерэ.
**Семен Семенович Яковлев** 1910с. от ыйын 26 күнүгэр Сунтаар  улууһун Сиэйэ Муоһаанытыгар төрөөбүтэ. Атырдьах ыйыгар сир-дойду силигилээн турдаҕына күн сирин көрбүтэ. Биллиилээх иннэһит С.С.Яковлев доруобуйа харыстабылыгар эҥкилэ суох барыта 65с үлэлээбитэ, аптаах иннэтинэн элбэх киһини эмтээн үтүөрдүбүтэ, ыарыыларын чэпчэппитэ. Кини биэс оҕону төрөтөн, эһээ буолар дьолу билбитэ. Сиргэ кэлбит аналын барытын толорон күн сириттэн барбыта. Ыарахан ыарыыттан араас ньыманан эмтэнэн бэйэтэ 82 сааһыгар диэри олорбута.

## Оҕо сааһа
Оҕо эрдэҕиттэн барыны бары сэргээн көрө, мындырдык толкуйдуу, айа улааппыта. 1930с. сэттис кылааһы бүтэрэн баран салгыы Дьокуускайдааҕы фельдшерскэй-акушерскай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр уонна 1932с. ситиһиилээхтик бүтэрэр. Оскуолаҕа талбыт идэтин сөбүлээн, интэриэһиргээн үөрэммитэ. Диагноз туруорарыгар оскуолаттан ылбыт билиитэ, онтон кэлин саҥа тахсар периодиканы ааҕан, тус бэйэтин опытынан мындырдык толкуйдаан айымньылаахтык үлэлиирэ.
## Олоҕун олуктара
* 1933-35сс - Орто Халымаҕа биэлсэринэн үлэлээбитэ.
* 1935-51сс - Элгээйитээҕи фельдшерскэй-акушерскай пууну уонна учаастактааҕы балыыһаны салайан улэлэппитэ.
* 1953с - ССКП кэккэтигэр чилиэнинэн киирбитэ. Элгээйитээҕи Совекка түөрт төгүл, Саха АССР Верховнай Советыгар үс төгүл депутатынан талыллан үлэлээбитэ.
* 1951-57сс - Элгээйитээҕи сэллиги эмтиир санаторий сэбиэдэссэйэ.
* 1957-59сс - Элгээйи балыыһатын сэбиэдэссэйэ.
* 1959-80сс - Элгээйитээҕи сэллиги эмтиир санаторий ординатора. 
* 1980с - олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Элгээйи иҥнэнэн эмтиир кабинетын сэбиэдэссэйинэн үлэлээбитэ.
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ Александра Спиридоновна Рупова(1917-79) - начальнай кылаастарга учууталынан үлэлээбитэ. Кинилэр биир кыыс, түөрт уол оҕоломмуттара. Улахан уоллара Кларус Семенович Яковлев - ювелир-маастар, кыыстара Клара Семеновна Саввина - терапевт уонна иглорефлексотерапевт быраас, Станислав Семенович Яковлев - ветеринарнай быраас, Валерий Семенович Яковлев - Элгээйигэ леснигинэн, Александр Семенович Слепцов - Элгээйи музейыгар таксидермиьынан, ииппит уоллара Антон Федорович Яковлев - Бүлүү куоратыгар киномеханигынан үлэлээбиттэрэ.

## Наҕараадалара
* Икки "Бочуот Знага" орден кавалера.
* "1941-45сс Аҕа дойду сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин".
* "1941-45сс Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы 40 сыла".
* "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар. Үлэҕэ килбиэнин иһин".
* "Үлэ ветерана" мэтээллэрдээх.
* СССР доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, коммунистическай үлэ ударнига.
* Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан түөрт төгүл наҕараадаламмыта.
* Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо.
* Союзнай суолталаах персональнай пенсионер.
## Сигэлэр
* "Удьуор эмчиттэр" кинигэ. Дьокуускай, 2015с А.В.Дохунаева.
* "Чолбон"№3 сурунаал, кулун тутар 2006с Н.Е.Винокуров.
* "Саха Сирэ" хаһыат, балаҕан ыйын 22 күнэ, 2006с
Саввин Захар Прокопьевич

**Саввин Захар Прокопьевич** — Саха АССР уонна РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР үөрэҕин миниистирэ (1950-69), Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1915 сыл олунньу 13 күнүгэр Нам улууһун Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан барбыта.

1950 сылтан 1969 сылга диэри Саха АССР үөрэҕин миниистирэ.

## Наҕараадалара
* Бочуот Бэлиэтэ уордьан үс төгүллээх кавалера,
* Кыһыл Сулус уордьан икки төгүллээх кавалера,
* Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх уордьаннар кавалердара.
Үрүҥ көмүс

thumb|Кутуу үрүҥ көмүс
**Үрүҥ көмүс** (химия символа - **Ag**) диэн химия элемена. Химияҕа, үрүҥ көмүс нүөмэрэ  47, переходнай металл. Кини атомарнай массата 107.86 a.m.u. Символа Ag, Латыын тыла *argentum* -үрүҥ көмүс.

## Свойствалара
### Физическай свойствалара
Үрүҥ көмүс сымнаҕас металл. Дьон былыргыттан күндү металл курдук туттара - харчы уонна ювелирнай оҥоһуктары оҥорого туттуллара. Кытаанах буоларыгар сороҕор кыһыл көмүһү эбэтэр атын металлары кытта булкуллан туттуллааччы. Өҥө - халаан күөхтүҥү- маҥан. Сырдыгы көһүнэр. Электрическай уоту олус үчүгэйдик атаарар. Олус имигэс ол иһин араас проводтарга оҥорорго туттуллар. Маньыаталара уонна слитоктары араас сиргэ атыылаһыахха сөп.

### Химическай свойствалара
thumb|Үрүҥ көмүс айылҕаҕа
Реактивнай буолбатах, Кислота улахан аҥаарын кытта холбоспот.
Гольман Вольдемар Густавович

**Гольман Вольдемар Густавович** — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрээт, 1853 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан анаммыт. Дьокуускайга 1854 сыллаахха кэлбит. В. Г. Гольман 31 сыл тухары Саха сиригэр соҕотох бэтэринээр этэ.

1871 сыллаахтан сотуун өлүү утары году сэрэтэр үлэни саҕалаабыт.

Бэйэтэ элбэх сүөһүлээх эбит. Онтун отунан хааччыйаары Хатыыстаах, Нэлэгэр арыыларга ходуһа ылар эбит. Өрүс кытылыгар манастыыр аттыгар сайылык туттубут. Онно ат сүүрдүүтэ тэрийэр идэлээх эбит. Ол сайылык турбут билиитин Гольманка диэн ааттаабыттар, кэлин сэбиэскэй кэмҥэ арыый уларыйан Гольминка буолбут. Билии аатынан ол эргин баар уулусса ааттаммыт.

### Ыстатыйалара
* Заметки о коневодстве в Якутской области (1877)
* О болезнях домашних в Якутской области
* Сведения о падеже лошадей и рогатого скота в Вилюйском улусе

## Быһаарыылар
Орто Дойду (зоопарка)

Дьокуускай зоопарката ("Орто Дойду") Государственнай тэрилтэ - өрөспүүбүлүкэ киэҥ туттар зоологическай парката. Хоту дойду тыйыс климатыгар үлэлиир аан дойдуга соҕотох зоопарк. Зоопарк уратыта - хайа баҕар дьиикэй кыылы, харамайы тутар, иитэр уонна булгуччулаах көмө тэрийэр кыахтаах.

### Описание
Саха Республикатын  I президенин Михаил Ефимович Николаев көҕүлээhининэн 2001 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр тэриллибитэ. 2001 сыл Ыам ыйын 18 күнүгэр бастакы ыалдьыттарын көрсүбүтэ. Онтон ыла сыл аайы "Орто Дойдуга" 30000 тахса киһи сылдьар.

#### Интэриэһинэй чахчылар
Уопсайынан «Орто Дойдуга»  арааһынай географическай балаһаттан олохтоох 160 тахса хамсыыр-харамай баар. Манна  экзотическай уонна төрүт олохтоох кыыллар, ону таһынан сүтэн эрэр кыыллар эмиэ: боруллуо, чуоҕур таба, амурскай тиигир,  азиатскай дикуша уонна да атыттар киирсэллэр.

Саха сирин зоопарката  үлэлээн кэлиэҕиттэн бу күҥҥэ диэри сорох иитиллээччилэрэ төрөөн-ууһаан, тэнийэн бардылар. Холобура, саха ынаҕа, овцебык, илин-сибиир бэдэрэ, полярнай бөрө, кырсалар, көҕөн кустар, күөх холууп, фазан араас көрүҥнэрэ. Бу кыыллары таһынан, зоопаркаҕа сыыллар харамай бииһэ, уу-хонуу харамайдара эмиэ бааллар. Элбэх кыылы, көтөрү манна атастаһыкка Россия атын  зоопаркаларыттан аҕалбыттара, оттон сороҕун - олохтоох дьон аҕалан биэрэллэр.

##### Туһалаах иһитиннэрии
Хайдах тиийэбит: «Орто Дойду» Хаҥалас улууhугар турар,  Покровскай айан суолун биэс уонус километрыгар.  Дьокуускай куорат автовокзалыттан 202 нүөмэрдээх оптуобуhунан «Зоопарк» тохтобулга диэри айаннаан тиийиэххэ сөп.

Билиэт сыаната: улахан киһиэхэ - 250 солкуобай, оҕолорго - 200 солкуобай. Оҕолорго биэс саастарыгар диэри киирии босхо.

Үлэлиир кэмэ: сайын: күн аайы 10:00 чаастан 19:00 чааска диэри,  кыһын 10:00 чаастан 17:00 чааска диэри.
Тиньков Олег Юрьевич

**Олег Юрьевич Тиньков** (1967сыл ахсынньы 25 күнэ, Полысаево, Ленинск-Кузнецк оройуона, Кемеров уобалаһа, ССРС) — Арассыыйа урбаанньыта. Форбс сурунаал суруйуйарынан 2014 сыллахха аан дойду ордук баай дьонноруттан 1210 миэстэни ылара. Арассыыйа ордук баай урбаанньыттарын тиһилигэр 1.2 млрд дуоллар састайанналаах 79-с миэстэни ылар. 

Олег Тиньков урут *Техношок* маҕаһыыны, тоҥ полуфабрикаттары оҥорор «Дарья» собуоту, «Тинькофф» пиибэни уонна ресторааны олохтообутунан биллэр. Билигин «Тинькофф Баан» директэрдэрин сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. Баан 2006 сыллаахха олохтоммута, 2016 сыл кулун тутар 1 туругунан Арассыыйа бааннарын ахсааннарыгар активынан 44-с миэстэни, хапытаалынан 34 миэстэни ылар.

Тиньков шоссейнай велоспортунан умсугуйар, ССРС спордун маастарын хандьыдаата званиелаах. 2005 сыллахха *Tinkoff Restaurants* профессиональнай хамаанданы олохтообута, кэлин *Tinkoff Credit Systems* диэн аатын уларыппыта. 2013 ахсынньыттан 2016 сыл сэтинньитигэр дылы Тинькофф диэн бэлэсипиэт хамаандалаах этэ.

2021 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн трастра Тинькова 10 куоластаах, привилегированнай акцияларыгар А. Тиньков атын акционердары кытта тэҥнэбиллээх буоланнар, куолаһа 84 %- тан 35% диэри намтаабыт. Эмиэ ити сыл алтынньыга " Тинкофф баан» Россия баанын тиһэх суолталаах кредит тэрилтэлэрин испииһэгэр (кэннигэр)киллэриллибитэ .

2022 сыл олунньу ыйынааҕы туругунан Тиькова 35,1% акциялаах, өссө 6,5% баан менеджменин бас билэр, уоннааҕылар 58,4% биржаҕа киирбит. Тыыннаах хаалбыт кэмҥэ капитализациялааһын 13,25 млрд долларга тэҥнэстэ.

2022 с.муус устар ыйга, Украинаҕа Арассыыйа оптуорунньугун кириитикэлээбитин кэннэ, былаас баттааһынынан «Интеррос» компания баанын акциятын Владимир Потанин атыылыырга күһэллибитэ. Онуоха бизнесмен бэйэтэ инньэ ирээт сыанатын 3%- нын ылла. «Мин эргинэр кыаҕым суох. Бу заложник туруга — эйиэхэ предлагают, мин кыайан дуогабардаспатым", - диэтэ Тьков.

## Быһаарыылар
Торияма Акира

— мангака, 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Японияҕа Айти префектура Киёсу куоратыгар төрөөбүтэ — Кулун тутар 1, 2024.

## [[Манга]]

* Аптаах арыы (Волшебный остров)
* Tomato Girl Detective
* Today's Highlight Island
* Dr.Slump
* Dragon Ball - Дракон чөмчүүгэ, Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрэ.
* Sand Land
* Mister Ho
* Neko Majin
* Cowa!
* Kajika
* Dragon Ball x One Piece: Cross Epoch
* Jaco the Galactic Patrolman

## Дьон сэргиирэ
Уҥуоҕа: 174 см 
Ойоҕо: Ёсими Торияма 
Дьиэтин кыыллара: куоска, ыт, чыычаах 
Оҕолоро: уоллаах кыыс

## Сигэлэр
* Профиль (MobyGames).
Дхака топи

**Дхака топи** () эбэтэр **непаал топита** — Непаал олохтоохторугар киэҥник тарҕаммыт эр киһи төбөҕө кэтэр таҥаһа, Махендра () хоруол олорорбут кэмигэр, 1955 сылтан 1972 сыллаахха диэри ордук тарҕаммыт.

Топи омук дьоһунун бэлиэтэ буолар. Непаал омугун таҥаһын сорҕотун быһыытынан судаарыстыба салайааччылара уонна бырабыыталыстыба үрдүк сололоохторо кэтэллэр. 

## Быһаарыылар
Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан

**Дьокуускайга 1986 сыллаахха буолбут дьалхаан** — ССРС-ка 1986 сыллаахха кулун тутар — муус устар ыйдарыгар буолбут Саха ил университетын устудьуоннарын дьалхаана. 

## Дьалхаан хаамыыта
Кулун тутар 28, 29 уонна 31 күннэригэр Дьокуускайга университет аттыгар баар Теплай күөлгэ баар катокка нуучча уонна саха ыччаттара охсуспуттар. Обком уонна горком национальнай конфликт буолбатах диэн санаан улахан болҕомтону уурбатахтар. Муус устар 1 күнүгэр устудьуоннар улахан бөлөхтөрө мустубут, кинилэргэ Ис дьыала миниистирин солбуйааччыта В. Е. Дедиков кэпсэтэ кэлбит. Мустубут дьон буруйдаахтарга миэрэ ылары ирдээбиттэр. Дедиков сарсыныгар киэһэ 7 чааска ылыллыбыт миэрэлэри барытын кэпсиэх буолан эрэннэрбит. Ол гынан баран былаас да, университет салайааччылара да, бу быһылааҥҥа улахан болҕомтону уурбатахтарын түмүгэр, муус устар 2 күнүгэр дьалхаан кыттыылаахтарын кытта ким да көрсүбэтэх.
Мантан сылтаан, кыыһырбыт дьон тоҕуоруһан куорат киинин диэки барбыт.

Обкуом дьиэтин аттыгар политиктар уонна ис дьыала үлэһиттэрэ көрсөннөр, устудьуоннары университекка нэһиилэ төннөрбүттэр. Дьон университекка тиийэллэригэр бөлөх ахсаана 700—800 киһиэхэ диэри улааппыт. Баран иһэр дьон иһиттэн «Саха сирэ — сахаларга!» уонна «Оржанканы суох гыныахпыт!» диэн хаһыылар иһиллибиттэр. Университет аттыгар Телегин диэн милиция үлэһитин кырбаабыттар.

Киэһэ 21 чааска СГУ аактабай саалатыгар дьон бөҕө мустубут. Манна СГУ устудьуоннарыгар атын үрдүк үөрэх кыһаларын устудьуоннара эмиэ холбоспуттар. 24 киһи тыл эппит, сүнньүнэн маннык санаа этиллибит: саха эдэр дьонун милиция көмүскээбэт, нуучча ыччата куоракка саха ыччатын куруук кырбыыр, милиция онно тугу да гыммат, — диэн.

Дьалхаан түмүгүнэн Саха сирин обкуома уонна горкуома дьон санаатын билбэккэ үлэлиирэ, араас омуктар ыккардыларыгар бииргэ олорор иитиинэн дьарыктаммата көстүбүтэ. Дьалхаан түмүгүнэн 100-тэн тахса киһи тутуллан, дьыалаҕа эриллибит, онтон 6 киһини сууттаабыттар, барыларын сүнньүнэн түөртүү сылга хаайыыга ыыппыттар.

## Быһаарыылар
Шариат

**Шариат**, эбэтэр **Шария сокуона** диэн Ислам традициятыгар итэҕэл принциптара. Арааб тылыттан (شريعة)  "*суол*" диэн тылбаастанар.

Классическай шариат уопсастыбыннай уонна чааһынай олоҕу ойуулуур, ол курдук итэҕэл ритуалларын, дьиэ кэргэн олоҕун, бизнеһы, буруй оҥорууну уонна сэриини. Урут дьыллартан Кораҥҥа, Хадиска уонна дьүүллэһитигэр олоҕурар. Сорох өттүн сокуон өйдөбүлүнэн ылыныллар онтон сорох өттө Таҥара быраабылатын курдук ылыныллар.

Мусульман дойдулар сокуоннара бэйэлэрэ сокуоннаахтар даҕаны, син биир сорох өттө классическай шариакка олоҕурар. Аныгы олоххо шариат хайдах туттуллуохтааҕын мусульманнар өссө даҕаны мөккүөрдэр уонна дьүүллэһии бүтэ илик.
2017 Конфедерация Кубога

**2017 сыл FIFA Конфедерациятын Кубога** диэн футболга FIFA Конфедерацияларын ыккардыгар Арассыыйаҕа ыытылллар футболга күрэс. Бэс ыйын 17 күнүттэн от ыйын 2 күнүгэр дылы буолар.

## Ыытыллар миэстэлэрэ
Арассыыйа 4 куоратыгар ыытыллар: Москва, Санкт-Петербург, Сочи уонна Казань.

## Квалификация

## Группанан оонньуулар
Оонньуулар күннэрэ 2015 сыл от ыйын 24 күнүгэр талыллыбыттара.

### A группа

### B группа

## Knockout stage

## Быһаарыылар
Роснефть

**Роснефть**  диэн ниэп-гаас хампаанната, улахан чааһын Арассыйа правительствота бас билэр. Төбө офиһа Москваҕа баар, 2013 сыллаахха Юкос хампаанньа активтарын атыыласпытын кэннэ аан дойду ордук элбэх ниэби хостуур хампаанньа буолбута. 2016 сыллааххха аан дойду хампаанньаларыттан 64.75 млрд дуолларга атыыга батаран 51 миэстэни ылара. 

## Роснефть Саха сиригэр
Саха сиригэр Роснефть саҥа ниэп уонна гаас баар буолуон сирдэрин чинчийиилэри ыытар, Таас Үрэх Орто Буотуба ниэп уонна гаас сиртэн хостуур ниэп уонна гаас бородуукталарын батарарынан дьарыктанар.

## Быһаарыылар
Бензилпенициллин

**Бензи́лпеницилли́н** (*пенициллин G (PCN G)* эбэтэр судургутук *пенициллин (PCN)*) — диэн  6-аминопенициллановай аһыытын N-фенилацетамидa. Пенициллиума тэллэйиттэн оҥоһуллар антибиотик. Тэллэй олоҕун устатыгар пенициллин араас форматын синтезтыыр: ол курдук, фармокологияҕа ордук туттуллар бензилпенициллин, уонна пенициллин атын араастара, атын радикаллардаахтарынан арахсаллар. Иннэ гынан пенициллин диэн аһыы, онтон араас туустары ылаллар (натрий, калий, новокаин уонна атын туустарын). . Пенициллин кэргэнигэр антибиотиктарын кэргэнигэр  бензилпенициллин уонна феноксиметилпенициллин уонна атыттар бааллар..

Пенициллин антибиотиктара историяҕа олус сүдү суолталаах, тоҕо диэн олус ыарахан ыарыылар, ол курдук сэллик, сифилис уонна стафиллококтары уонна стрептококктар аҕалар ыарылары эмтиир кыах баар буолбута. Пенициллиннар үчүгэйдик үөрэтиллибиттэр, ол гынан баран билигин бактериялар таарыллыбат буола сайдыбыттар. 

## Исторические сведения
[слева|мини|200x200пкс|Почтовая марка Фарерских островов, посвящённая А. Флемингу, [1983 сыл|1983]]

## Быһаарыылар
Гольфстрим

справа|мини|Сылаас Гольстрим нөҥүө хамсааһына
справа|мини|Хотугу Америка аттыгар Гольфстрим термическай хаартата. Источник: НАСА.
**Гольфстри́м** (англ. *gulf stream* — хочоттон сүүрүк) — Атлантика байҕалыгар баар уу сылаас сүүрээнэ. Судургутук эттэххэ Гольфстрим диэн Хотугу Америка Флорида силбэһиититтэн Ньюфаундленд кытыытыгар диэри устар сүүрээни аатыыллар. 

Гольфстрим сүүрүгэ олус күүстээх, кэтитэ  70—90 км.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Соһор рикша

**Соһор рикша** эбэтэр **рикша** — соҕотох биитэр икки киһини олордон баран сатыы киһи соһор тэлиэскэтэ.
thumbnail|300px|right|Дьоппуон рикшата, 1897 с.
Аныгы кэмҥэ сорох дойдуларга рикшаны соһор киһи доруобуйатын харыстаан бобуллан турар. Ол оннугар велорикша уонна моторикша үөдүйдэ.

## Устуоруйата

Рикша 1860-с сылларга Японияҕа техника балысханнык сайдар кэмигэр айыллыбыт диэн ааҕаллар. XIX үйэҕэ Азияҕа барытыгар тарҕаммыта.

Куоракка көспүт бааһынайдар бастаан рикша буолаллара.

Японияҕа 1930-с сылларга массыына элбээн, рикша улам аҕыйаан барбыта. Кытайга 1920-с сылларга аҕыйаабыта. Оттон Сингапуурга төттөрүтүн 1920 сыллаахха 50 000 кэриҥэ рикша баар буоллаҕына, 1930 сыллаахха икки төгүл элбээбит..

## Оҥоһуута
Бастакы рикшалар тимир көлүөһэлээх этилэр, пассажир эмиэ кытаанах олбоххо олороро. Кэлин, 19-с үйэ бүтүүтүгэр, 20-с үйэ саҥатыгар эрэһиинэ уонна салгыннаах эрэһиинэ көлүөһэлэммиттэ, буруһууналаммыта, олбохторо эмиэ буруһууналаах, олорорго табыгастаах буоллун диэн сис өйүүр олоппос сарайын курдук сарайдаммыта. Ону таһынан уоттаммыта.

Шанхайга баай дьон бас билэр рикшаларыттан араараары уопсастыбаннай рикшалар араҕас өҥнөөх этилэр.

Рикша элбэх киһилээх, кыараҕас уулуссаҕа сылдьарга табыгастааҕа. Ардах кэмигэр чалбахтаах уулуссаннан дьиэ ааныгар тиэрдэн биэрэллэрэ. Оптуобустан уонна тырамбаайтан уратылара диэн аантан ааҥҥа диэри тиэрдэллэрэ.

## Быһаарыылар
Мапуто боротокуола

**Мапуту боротокуола** диэн ордук биллэр **Киһи уонна омуктар Африкатааҕы хартияларын иһинэн Африка дьахталларын быраабын боротокуола**, дьахтар толору быраабын, ол иһигэр бэлиитикэҕэ кыттар быраабын, эр дьону кытта тэҥин мэктиэлиир, оҕо төрөтөрү бэйэтэ быһаарарын уонна дьахтар уорганнарыгар эппэрээһийэни бобору хааччыйар.  Боротокуолу Африка сойууһа Мапуту куоракка (Мозамбик) мунньаҕар ылыммыта.

## Төрүөтэ
1995 кулун тутарыгар Ломе куоракка (Того) «Дьахтар Африкаҕа бырааба уонна сайдыыта» (WiLDAF) диэн мунньахха боротокуол суруйар туһунан быһаарыныы ылыммыттара. ОАЕ ассамблеята 1995 с. Аддис-Абебаҕа буолбут 31-с сиэссийэтигэр боротокуолу Киһи уонна омуктар быраабтарын Африкатааҕы хамыыһыйатыгар (ACHPR) соруйбута.

## Ратификация
мини|Мапуто боротокуолун илии баттаабыт уонна ылыммыт дойдулар
Боротокуолу Африка Сойууһа 2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр Мапуту куоракка (Мозамбик) буолбут иккис саммитыгар ылыммыта.

## Быһаарыылар
Женева конвенциялара

Женева конвенциялара диэн аан дойду 4 сөбүлэһиилэрэ. Швейцария Женева куоратыгар илии баттаныллыбыта. Бары 4 сөбүлэһиилэр дьон туһунан суруллубут. Швейцария олохтооҕо Генри Дюнант 1859 сыллаахха буолбут Солферино кыргыһыытын кэнниттэн туох буолбутун көрөн конвенциялары суруйуутун саҕалаабыта. 

Женева конвенцияларын сорох баһалара илии баттаабыт дойдулар Женева конвенцияларын кэһиини холуобунай буруй буолар сокуоннардаах буолуохтаах.

## Түөрт конвенциялар
Конвенциялар уонна сөбүлэһиилэр
* **Бастакы Женева конвенцията** *"Кыргыһыы сиригэр эчэйбит уонна ыарыһах байыаннайдар туругун сайдытыы "* (бастаан 1864 сыллаахха илии баттаныллыбыта, кэлин 1949 уларытыллыбыта). 
* **Иккис Женева конвенцията** *"Байҕал кыргыһыыларыгар эчэйбит уонна ыарыһах байыаннайдар туругун сайдатыы"* (бастаан 1949 сыллаахха ылыныллыбыта). 
* **Үһүс Женева конвенцията** *"бэлиэҥҥэ түбэспит дьоҥҥо сыһыаннаах"* (бастаан 1929 сыллаахха илии баттаныллыбыта, кэлин 1949 сыллаахха уларытыллыбыта). 
* **Төрдүс Женева конвенцията** *"гражданскай дьоннору сэрии бириэмэтигэр хаххалааһын туһунан"* (бастаан 1949 сыллаахха илии баттаныллыбыта)

## Уларытыылара
Бастакы конвенция илии баттаныллыбытын кэннэ Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ 1863 сыллаахха олохтоммута.

Билигин, бары 200 кэриҥэ дойдулар илии баттаабыттара уонна Женева конвенцияларын тутуһуохтаахтар.

## Сыһыаннаах сигэлэр
* Бэлиэннэйдэр
* Аан дойду Кыһыл Кэриэс тэрилтэтэ
* Сэрии буруй оҥоруулара (Женева конвенциятын кэспит буруйдары ааттыыллар)
* Аан дойду холуобунай суута (Женева конвенцияларын кэспит дьону дьүүллүүр суут)
Оҕо быраабын конвенцията

мини|250x250пкс|Кыттыһар дойдулар (илии баттаабыт уонна ратификациялаабыт — от күөх өҥнөөх, ратификациялаабатах — фиолетовай, илии баттаабатах — саһархай өҥнөөх)
**ХНТ оҕо быраабын конвенцията** — кыттыгас дойдуларга оҕо быраабын быһаарар аан дойду быраап докумуона. Оҕо быраабыгар сыһыаннаах бастакы докумуон буолар. Бу докумуон киһи 18 сааһын туолуор дылы быраабын быһаарар 54 ыстатыйалардаах. Конвенцияны АХШттан ураты бары ХНТ дойдулара уонна Палестина, Сибэтиэй Бүрүстүөл илии баттаабыттара уонна ратификациялаабыттара..

## Үөскээһинин устуоруйата
ХНТ Генеральнай Ассамблеята оҕо быраабын харысхалыгар бастаан ХНТ Оҕо пуондатын (ЮНИСЕФ) 1946 сыллаахха тэрийбитэ. Ол кэнниттэн 1948 сыллаахха Киһи быраабын аан дойду декларацията ылыныллыбыта. Ол докумуон балаһыанньатыгар уонна 1966 сыл аан дойду паактын балаһыанньатыгар оҕо хаххала ураты буолара билиниллибитэ.

Оҕоҕо сыһыаннаах бастакы аакта ХНТ Генеральнай ассамблеята 1959 сыллаахха ылыныллыбыта. Онно ким оҕо быраабын эппиэтинэстээҕэр суруллубут 10 принцип чопчуламмыта. Киһи аймах оҕоҕо туох баар үчүгэйи биэриэхтээҕэ уонна быраап уонна көҥүл мэктиэлэммитэ.

## Конвенция Араассыйаҕа устуоруйата
* 1993 сыллаахха ХНТ Кэмиэтиэтэ Арассыыйа Конвенцияны хайдах тутуһарын дьүүллээбитэ уонна араас бэлиэтээһинин эппитэ
* 1993 — Арассыыйа правительствата 1993 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр  «О реализации Конвенции ООН о правах ребёнка и Всемирной декларации об обеспечении выживания, защиты и развития детей» уураҕын ылыммыта.

## См. также
* Аан дойду оҕо хаххалын күнэ
* Оҕо бырааба
* Ювенальнай юстиция

## Быһаарылар

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
* *Шнекендорф З. К.* Путеводитель по Конвенции о правах ребёнка. — М., 1997.

## Тас сигэлэр
* Официальный текст Конвенции о правах ребёнка на русском языке
* Конвенция о правах ребёнка 
* Документация подготовки конвенции  ООН(ааҥл.)
* Раздел о конвенции на портале «Права детей», поддерживающем КПР(ааҥл.)
* *M. P. Farris* Nannies in Blue Berets: A Legal Analysis  (критика КПР) 2008(ааҥл.)
* Кравчук Н. Система международных органов в защите прав ребёнка"Защити меня", 2004, № 1.
* Конвенция о правах ребёнка/Права детей в Российской Федерации: законодательство и практика  2003
* «Права детёнышей» Перевод Конвенции о правах ребёнка на детский язык на сайте «Президент России гражданам школьного возраста»
Кальяо аттынааҕы кыргыһыы

**Кальяо аттынааҕы кыргыһыы** () Чинча арыыларын иһин сэрии (*Бастакы Чуумпу Байҕал сэриитэ* эбэтэр *Испаания-Соҕуруу Америка сэриилэрэ*) кэмигэр, 1866 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Касто Мендес Нуньес адмираал хамаандалаах Испания флотун уонна Перу Кальяо куоратын батареятын ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Испания флота Кальяо (El Callao) порду ытыалаабыт уонна, Перу уонна АХШ устуоруктара суруйалларынан, куоракка улахан хоромньуну аҕалбакка, оттон боронсуус уонна испаан чинчийээччилэрэ этэллэринэн, порт тэргэннэрин хам батаан баран, төннүбүт. Бу кыргыһыы Испания уонна Перу ыккардыгар сэрии тиһэх улахан кыргыһыыта буолбута.
Куоска фуугата

мини|Номох этэринэн, Скарлатта куоската клавиатуранан хаампытыгар көҕүлэммитэ
**Соль минорга суруллубут фууга** (K. 30, L. 499) диэн Доменико Скарлатти биир хардыылаах клавесин сонаатата, ордук биллэр аата Куоска фуугата (италия тылынан: *Fuga del gatto*).

## Хос аатын устуоруйата
справа|мини|Карл Рейхерт, ''Куоска фуугата'' (гравюра, 1870)
Фууга хос аатын композитор бэйэтэ хаһан да туттубатаҕа, ол гынан барын атын матыыбын туһунан устуоруйатыттан тахсыбыта. Номох этэринэн Скарлатти *Пульсинелла* диэн ааттаах куоскалааҕа, ол куоска клавесин клавиатуратыгар хаамарын сөбүлүүрэ, уонна тахсар тыаһын муодаргыыра.

Биирдэ импровизация быһыытынан кыракый чааһын суруйбут уонна кэлин фууга сүрүн матыыбын курдук туттубут:
: 350x350пкс
Фууга хос аата кэнсиэр программаларыгар туттуллара уонна Музио Клементи, Карл Черный уонна Алессандро Лонго

## Суолтата
Фууга Лондоҥҥа 1739 сыллаахха бэчээттэммитэ. Джорж Фридерик Хандель, чааһын ылан Concerti Grossi  диэн опуһугар чаа7ын туттубута.

19-с үйэ саҕаланыытыгар теорист уонна композитор Антон Рейча үлэни билэрэ уонна 36 Фуугалар диэн опуһугар туттубута.
[центр|мини|800x800пкс|[Рейха Антон|Антон Рейча, Фууга №9]]

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* International Music Score Library Project
* MIDI recordings by John Sankey (The ''Cat fugue'' is K. 30)
Батак (Никита Коркин)

**Батак** (Никита Коркин диэн сүрэхтэммит), 1745 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр хос эһэтэ. Тумус (Игнатий Никитин) диэн уоллаах эбит.

## Быһаарыылар
Тумус (Игнатий Никитин)

**Тумус** (**Игнатий Никитин** диэн сүрэхтэммит), 1777 сыллааҕы төрүөх, Күлүмнүүр эһэтэ. 

Тумус Батак (Никита Коркин) уола, бэйэтэ Никифоров Василий Игнатьевич диэн уоллаах эбит.

## Быһаарыылар
Никифоров Василий Игнатьевич

**Никифоров Василий Игнатьевич** (1816-1869) — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.

1816 сыллаахха Арҕаа Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.

1833 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Саха сиринээҕи уезд училищетын 1 кылааһыгар киирбит. 1836 сыллаахха училище үс кылааһын бүтэрбит. 1844 сыллаахха Дүпсүн быраабатын суруксутунан ананан Нөмүгүттэн Дүпсүн улууһун Тэбиик нэһилиэгэр көспүт. 1846 сыллаахха Дүпсүн улууһуттан төрүттээх Елена Федоровна диэн дьахтары кытта бэргэһэлэммиттэр. 1862 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүгэр бэйэтин дьиэ кэргэнинээн Тэбиик нэһилиэгэр суруйар туһунан көрдөһүү киллэрбит. Ол сыл Дүпсүн улууһун ыстаарыһата буолбут.

1866 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн ыам ыйын 18 күнүгэр) кыра уоллара Баһылай (кэлин Күлүмнүүр дин аатынан биллибитэ) төрөөбүт.

Василий Игнатьевич 1869 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр 47 сааһыгар өлбүт. Дүпсүн Троицкай сыаркабын тиэргэнигэр көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Тэбиик нэһилиэгэ

**Тэбиик нэһилиэгэ** — XIX үйэҕэ Дүпсүн улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.

Дүпсүн улууһун Өспөх буолаһыгар Тэбиик баай (Маппый Турчеков) диэн кинээс олоро сылдьыбыт, 3 ойохтоох, 6 уоллаах, 5 кыыстаах эбит. Кини биир уола Харахаан баай, туспа буолас буоларыгар аҕатын аатынан Тэбиик нэһилиэгин төрүттээбит. Өспөх буолаһыттан Бастакы, Иккис Өспөх уонна Тэбиик нэһилиэгэ үөскээбиттэр.

## Биллэр-көстөр дьоно
* Күлүмнүүр
Микки-Маус

мини
мини
мини
мини
мини
мини
мини
мини
мини
мини
**Микки-Маус** () 1928. Walt Disney Company. Минни-Маус (). Вигглс (). Тополино ().

### Mickey Mouse
***Mickey Mouse franchise**
***The Wiggles Live at [[Disneyland]]**
Кыһыл талах

**Кыһыл талах** (, ) — Азия ойуурдаах сирдэригэр, Монголияҕа, Хотугу Кытайга, Японияҕа, Сибииргэ, ол иһигэр Саха сиригэр тарҕаммыт үүнээйи көрүҥэ,  ууска,  кэргэҥҥэ киирэр.

Саха сиригэр Эдьигээн кэтирээһинин соҕуруу өттүттэн көстөр, Халыма үөһээ сүүрүгэр баар. Хойуутук, сороҕор киһи кыайан ааспат ыркыйынан үүнэр.

## Ойуулааһын
thumb|left|
3 м үрдүккэ диэри уһуур элбэх көнө, кыһыл лабаалаах сэппэрээк. Лабаата сааскытын ордук кытарар. Сааһырбыт үүнээйи ох саа курдук токуруйар. Сэбирдэҕэ бөдөҥ, 5-7 см уһуннаах, 2-4 см кэтиттээх, эллипс эбэтэр сымыыт курдук көрүҥнээх. Үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, алын өттө сырдык. Сэбирдэҕин икки өттүгэр түүлэрдээх.

## Эбии көр
Дьахтар талаҕа
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ

**Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ** () — Хорватия Адриатика кытылыгар турар Шибеник куоратыгар баар кириэппэс. ЮНЕСКО бу тутууну Аан дойду Утумун испииһэгэр «Венеция 15-17 үйэлэргэ туппут көмүскэнэр тутуулара: *Stato da Terra* — арҕаа *Stato da mar*» комплекс иһинэн 2017 сыллаахха киллэрбитэ.

Шибеник куоракка түөрт кириэппэс баар:

* Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ (**')
* Сибэтийэ Михаил кириэппэһэ (**')
* Сибэтиэй Иоанн кириэппэһэ (**)
* Шубичевац кириэппэс.
Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Шибеник пуордугар киириигэ байҕал арыытыгар турар, атыттар кытылга бааллар.

Сибэтиэй Ньукуола кириэппэһэ Сибэтиэй Антоний ханаалын хаҥас өттүгэр Люлевац арыыга тутуллубут. Арыы утары Джадрия кумаҕын майаага турар. Аатын бенедиктииннэр манастыырдарыттан утумнаабыт, бу манастыыры кириэппэс туталларыгар көһөрбүттэр. Олохтоох хорвааттар көрдөһүүлэринэн Алоджий де Канал хапытаан форту Люлевац арыыга тутары 1525 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр саҕалаабыт. Кириэппэһи Венеция биллэр архитектора Hyeronimus di San Michaela туппут. Анала — туурак хараабылларын пуорка киллэрбэт буолуу. Кириэппэс 32 тэргэннээҕэ.
Каср ал-Йахуд

мини
**Каср ал-Йахуд** (Арааб тыла: ; ону тэҥэ Кассер аль-Йахуд/Йехуд уо.д.а..; Лит. «Дьэбириэйдэр заамоктара», Hebrew: ) — Иордаан өрүс кытылыгар баар сир, үһүйээннэр этэллэринэн бу сир эргин Исус Киристиэһи Иоанн Креститель сүрэхтээбит (), ону тэҥэ дьэбириэйдэр Иордааны манан туораабыттар диэн ааҕыллар  уонна Ылдьаа бороруок халлааҥҥа көппүт сирин быһыытынан биллэр.
 
Бу сири Палестина уонна Израиль былдьаһаллар, Иордаан арҕаа кытылын билигин Израиль салайар, Каср ал-Йахуд сирин Туризм министиэристиэбэтэ салайар, Израиль наассыйа пааркатын иһигэр киирэр.

## Быһаарыылар
Сатоси Кон

— анимацияҕа үлэлээбит дьоппуон режиссера. Madhouse устуудьуйаҕа үлэлээбитэ.

## Үлэтэ

### Полнометражнай анимация

#### Режиссёр
* *Perfect Blue* (Эҥкилэ суох Мунчаарыы (blue *халлаан күөх* диэн эмиэ тылбаастанар), 1998)
* *Millennium Actress* (*Уон үйэ Артыыһа*, 2001)
* *Tokyo Godfathers* (Токио Сүрэхтээбит аҕалара/нуучалыытыгар "Арай биирдэ Токиоҕа" диэн тылбаастаабыттар этэ, 2003)
* *Paprika* (*Паприка*, 2006), Ясутаки Цуцуи кинигэтинэн.

#### Сценарист
* *World Apartment Horror* (1991) (Кацухиро Отомону кытта)
* Memories, «Magnetic Rose» сорҕото (1996)

#### Анимация Дизайнера
* *Roujin Z* (1991) (Layout)
* *Patlabor 2* (1992) (Scene Design)

### Аниме-сериаллар
* *Paranoia Agent* (妄想代理人; *Mousou Dairinin*) (13 сиэрийэ, 2004)

### OVA
* *JoJo's Bizarre Adventure*, 5 сиэрийэтэ (ДьуоДьа Дьикти Муччургэннээх Сырыылара, 1993) (Scene designer)

### Манга
* *Return to the Sea* (海帰線; *Kaikisen*) (1990)
* *Seraphim - 266613336 Wings* (1995) (Мамору Осии диэн киһилиин)

## Быһаарыылар

## Сигэ

* Сатоси Кон (англ.) Internet Movie Database ситим-сиргэ
* Сатоси Кон (англ.)  Anime News Network ситим-сир дьонун энциклопедиятыгар

; Интервью
* HT Talks To… FilmMaker Satoshi Kon (ааҥл.) (тылбаас)
Баски омук

**Баски омук** эбэтэр **баск омук**  (, , ,  * or *;) — Баски дойдута диэн ааттанар (Euskadi) Испания хоту уонна Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр тайаан сытар сиргэ былыргыттан олохсуйбут омук. Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).
Баскилар тыллара

**Баскилар тыла** () — Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр (Баскилар сирдэрэ диэн ааттанар) былыргыттан олорор баски омук тыла. Бу тыл атын тыллары кытта уруурҕаспат изолят тылынан ааҕыллар.
Литэрэтиирэлии тыллара Euskara Batua диэн ааттанар (гипускоан түөлбэ тылыгар 1980 сыллаахтан олоҕурар).

Тыл Франко диктатуратын кэмигэр бобулла сылдьыбыта, сүтэ сыспыта. Ол кэмҥэ Испанияҕа кистэлэҥ тэрилтэлэр эрэ тылы өйүүллэрэ. Диктатура суох буолбутугар судаарыстыба бу тылы билиммитэ. Омук бэйэтэ тылын харыстаан араас таһымнаах тэрээһиннэри ыытар, олортон биир далааһыннааҕынан биллэр тэрээһин Коррика (сүүрүү) буолар.
Баскилар дойдулара

**Баскилар дойдулара**, эбэтэр **Баскония**, **Эускади** (, , ) — былыргыттан баски омук олорбут сирэ, Испания хоту, Франция соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр тайаан сытар.

## Бэлиэ күннэр
* Алтынньы 25 күнүгэр Баскония (Эускади) күнэ бэлиэтэнэр.
Харитонов Федор Иванович

**Харитонов Федор Иванович** - Атамай нэһилиэгин киһитэ, орто баай, инитинээн Дайылалыын Улуу Сыһыыга таҥара дьиэтин тутууга Аргунов диэн киһиэхэ төһүү буолбут дьон, ол кэнниттэн аккыырайга киирэн туруорсан сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыт.

Соҕурууҥҥу Хартиновтартан утум тардар. Элбэх оҕолоох. Оҕолорун барыларын арыттарбыт оскуолатыгар үөрэттэрбит. Улахан уола Баһылай Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэммит, VI кылааска үөрэнэ сырыттаҕына нэһилиэккэ суруксут оҥостоору ыҥыран ылбыттар, онон бүтэрбэтэх.
Федор Иванович биир уолун уола сахалартан филологияҕа бастакы билим дуоктара Лука Никифорович Харитонов, оттон кыра кыыһа Мария Федоровна - Хатырыкка Охлопков диэн ыалга кийиитинэн баран Максим Аммосовтыын алтыспыт дьахтар. Кэлин уопсастыбаннай үлэҕэ кыттан бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта, улахан дьону сурукка-бичиккэ үөрэппитэ. Мария Федоровна иккис кэргэниттэн кыыһа Мария Кузьминична Гаврилова - биллиилээх климатолог-учуонай.
Харитонова Мария Федоровна

**Харитонова Мария Федоровна** (1893) — Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар, Үлэһит дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи маҥнайги сийиэстэрин кыттыылааҕа.

Атамай нэһилиэгэр Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт элбэх оҕолоох Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа. Аҕата астрабыт оскуолатыгар үөрэммит. Улахан убайа Баһылай өр оҕоломмотох буолан, сааһырбыт төрөппүттэрэ кыыһы убайыгар ииттэрэ биэрбиттэр. Маарыйа "оҕо тардыбыт", онон Баһылайдаах кэлин хас да оҕоломмуттар.

19 сааһын туолбутугар Нам улууһун Хатырык нэһилиэгэр Охлопков Игнатий Игнатьевич диэн кэргэнэ өлбүт огдообо киһиэхэ кэргэн биэрбиттэрэ. Мария бастакы кэргэнэ Максим Аммосов ийэтинэн аймаҕа, бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Игнатий 1919 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Мария уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кыттан барбыта. Бэйэтин дьиэтигэр ликбез арыйбыта. Үрүҥнэр быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт кэмнэригэр хаайыыга сыппыта, бииргэ сыппыт эр дьонун ытан өлөрбүттэрэ, кинини олохтоох дьон мэктиэлээн тыыннаах хаалбыта.

Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ Мария нэһилиэк, улуус өрөпкүөмнэригэр талыллыбыта. Бу сылларга быраас Стрелов Павел Дмитриевич көмөтүнэн сиэстэрэ идэтин баһылаабыта.

Иккистээн Гаврилов Кузьмаҕа ойох тахсыбыт. 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр кыыстаммыттар. Бастакы кэргэниттэн уолун Федору оччотооҕу сиэр быһыытынан эһэлээх эбэтэ бэйэлэригэр ылан ииттибиттэрэ. Федор 1936 сыллаахха Хатырыкка олорон муҥура тэстэн өлбүтэ. 

## Быһаарыылар
Дмитриев Ахмет Андреевич

**Дмитриев Ахмет Андреевич** — Саха суруйааччыта уонна бөлүһүөгэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха Ньурба улууһун Мэгэдьэк нэһилиэгин Мохсоҕол аҕатын ууһугар төрөөбүтэ.
Төрүт Бордоҥ. Ньурба улууһуттан 12-с сүһүөх утум.

Маҥнай Бүлүүтээҕи педучилищены, онтон Саха Государственнай Университетын (Хотугулуу-Илин Федеральнай Университет) Историко-Филологическэй факультетын Саха салаатын бүтэрбитэ.

Поэзияҕа, публицистикаҕа Ньурба улууһун историятыгар бэлиэ кинигэлэрдээх.

Кэргэннээх, уон оҕолоох.

### Айар үлэтэ
Саха сирин историятын үөрэтиигэ биир улахан кылаата «Сунтаар былыргыта: бордоҥхой таҥаралаах бордоҥнор» диэн фольклор, история уонна генеалогия чэрчитинэн 2015 сыллаахха тахсыбыт кинигэтэ буолар.

Билигин Саха норуота төрүт былыргыттан, ол эбэтэр, өссө Биһиги Эрабыт быдан инниттэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбит уһун олоҕун толору дириҥник үөрэтэн уонна сиһилии чинчийэн көрбүт үлэтин үс томнаах кинигэ гынан таһаара сылдьар, онто бастакыта бэчээттэммитэ, уоннааҕылара сотору кэминэн эмиэ тахсыахтара.

### Кинигэлэрэ:
* Дмитриев А.А. Күөх Ньурба төрүттэрэ: (Түлүөн ууhа – бордоннор). – Дьокуускай: Компания «Дани Алмас», 2013. – 428 с. 
* Дмитриев А.А. Туомтуу баайыы. – Якутск: Кн. изд-во, 1985. – 20 с. (серия «Чэчирдэр»). 
* Дмитриев А.Г. Улуу Москва көмүскэлигэр. Защищая Москву. - Бичик, 2010. – 72 с.

### Билинии
* Саха Республикатын президенын Дьиэ кэргэҥҥэ комитетын «Бастыҥ аҕа» үрүҥ көмүс бэлиэлээх.
* Саха Республикатын Госкомспордун көҥүл тустуу сайдыытыгар үтүөлэрин иһин бэлиэлээх.
* Саха Республикатын Ил Түмэнин Республика социальнай олоҕор кылаатын иһин Бочуот грамоталаах.

## Быһаарыылар
Улянивка

**Улянивка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 100.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Кобэлякы

**Кобэлякы** () диэн Украина Полтава уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 10 379 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Үөһээ протерозой

**Үөһээ протерозой** — эрдэтээҥҥи протерозой, **палеопротерозой**. Саха сиригэр ол саҕанааҕы, 600 мөлүйүөн сыл ынаараа өттүгэр олорбут элбэх килиэккэлээх харамайдар сэмнэхтэрин булаллар. Холобур биир оннук сэмнэхтэр көстүбүт сирдэринэн Сибиир платформатын хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Өлөөн көтөҕүүтэ (Оленекское поднятие) буолар

## Быһаарыылар
Polaris Office

**Polaris Office** (*Поларис Офис*), биир киэнник биллэр офиснай программа буолар. Элбэх функциятынан Microsoft Office солбуйуон сөп.
Анна Нетребко

**Анна Юрьевна Нетребко** — опера ырыаһыта (сопрано). Российскай Федерация норуодунай артыыһа (2008).
Гатауллин Рустам Шакирьянович

**Гатауллин Рустам Шакирьянович** (), **Рөстәм Нурыев** (атырдьах ыйын 2, 1963 төр.) —  экэнэмиис, судаарыстыба сулууспалааҕа, уопсастыба диэйэтэлэ, кыраайы үөрэтээччи. Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003), Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005), Ыстатыыстыка туйгуна (2010).

## Олоҕо
Гатауллин Рустам Шакирьянович 1963 сыллаахха атырьах ыйын 2 күнүгэр Башкир АССР-га Мэчэтлэ оройуонугар Лэмэс-Тамах ауулга төрөөбүтэ.

1970—1979 сылларга Лэмэс-Тамах орто оскуолатыгар үөрэммитэ.

1979—1983 сылларга Өфө мэхээньик техникумугар (билигин Өфө статистика, информатика техника кэллиэһэ) үөрэммитэ. 

1983—1985 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта.

1999 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы кэтэхтэн үөрэнэр үп-харчы үнүстүүтүн бүтэрбитэ.

Билигин Өфө куоракка олорор, үлэлиир.

## Үлэтэ

1985—1998 — механик, инженер-проектировщик, инженер-программист, Мэчэтлэ оройуонун статисткатын үлэһитэ.

1998—2001 йылдарҙа Мәсетле биләмәһе статистик бүлегенең етәксеһе була.
 
2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе урынбаҫары.

2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика Комитеты етәксеһенең урынбаҫары.

2005 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт статистикаһы Федераль хеҙмәте территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.

18 фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.

## Түмэт үлэтэ

2005 сылтан Бикипиэдьийэҕэ кыттар. 2006 сыллаахха Башкиирдыы Бикипиэдьийэ дьаһабыла. 2014 сыллааҕы Биики-Бириэмийэ лауреаата.

## Ытык ааттара уонна наҕараадалара
* Башкортостаан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ (2003)
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин граждааныскай сулууспатын 1 кылаастаах сэбиэтинньигэ (2005)
* Ыстатыыстыка туйгуна (2010).
* «Совет Армияһы алдынғыһы» билгеһе.
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «2002 йылда Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙемлеге өсөн» билгеһе
* 2014 йылдың Вики-Премияһы лауреаты.

## Сигэлэр

* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956555 
* http://vechufa.ru/day/2065-2-avgusta.html
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D3%99%D0%BC%D3%99%D2%99%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D2%A1
* http://www.erbp.ru/people/14782
*https://ru.wikinews.org/api/rest_v1/page/html/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A0%D3%A9%D1%81%D1%82%D3%99%D0%BC_%D0%9D%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B5%D0%B2
Анатолий Соловьяненко

**Анатолий Борисович Соловьяненко** — опера ырыаһыта (тенор). ССРС норуодунай артыыһа (1975).
Азербайдьаан тыла

**Азербайдьаан тыла**, эбэтэр атыннык **Азери** диэн ааттанар Азербайдьааҥҥа уонна хоту Ирааҥҥа саҥарыллар түүр төрүттээх тыл. Тыл ону тэҥэ Арассыыйаҕа (Дагестааҥҥа), Грузия хоту уонна илин өттүгэр, хотугулуу илин Турцияҕа уонна Украинаҕа тарҕаммыт.

## Бичигэ
1929 сыл иннинэ, Азербайдьаан тыла Перс тылынан суруллар. 1929-1938 сылларга латыын алпабыыта туттуллар буолбута. 1938 сыллаахтан 1991 сыллаахха дылы кириллица туттуллубута, ол кэнниттэн 1991 сыллаахха латыын алпабыытыгар төннүбүтэ. Сорох сирдэргэ, ол курдук Дагестаҥҥа, билиҥҥигэ дылы кириллица туттуллар. 

## Быһаарыылар
TAILS

**TAILS** (ол эбэтэр *The Amnesic Incognito Live System*) - операционнай система, Linux системаларыттан биирдэстэрэ буолар. Олоҕурбут базата Debian буолар. Бу TAILS система атын операционнай системалартан уратыта диэн анонимайзер уонна Tor оруолун ОС көрүҥүнэн буолар. 

## Туттар программалара
* LibreOffice - офиснай редактора
* Firefox - уэб браузера, интернетка тахсара.
* VLC - медиа оонньотооччу

## конкуреннара
* Tor
* Whonix

## Официал сирэйэ
https://tails.boum.org/index.en.html

## Өссө маны көр
* Эдвард Сноуден
Tor

**Tor** (ол эбэтэр *The Onion Router*), программа араас операционнай системаларга ананар, биир саамай улахан анонимайзер буолар.

## Историята

## Өссө маны көр

## Официал сирэйэ

https://www.torproject.org/
Эрмээн тыла

**Эрмээн тыла**  Индо-Эуропа тыла, эрмээннэр саҥараллар.

Эрмээн сирин уонна Нагорнай Карабах ил тыла, Эрмээн дьон аан дойду үрдүнэн саҥараллар. Бэйэ бичиктээх - Эрмээн бичигэ. Икки араастаах - Илин уонна Арҕаа Эрмээн тыла.  

Чинчийээччилэр гипотезаларынан көрдөххө ордук сыһыаннаах грек тыла буолар. Билигин номнуо суох тыллары кытта: (фригия тыла, фракия, дакия, иллирий уонна пеония) тылларын кытта палеобалкан тылларын салаатыгар киирэрэ. Ол гынан баран аныгы чинчийиилэр түмүгүнэн грек уонна фрикия тылларын кытта сыһыана бигэргэтиллибэт. . Ону тэҥэ, фрикия тыла былыргы грек уонна македония тылларын кытта сыһыаннааҕа көстөр. , 

Эрмээн тыла биһиги эрабыт иннинэ VI үйэттэн туттуллара биллэр. Индоэуропа тылларыттан былыргы бичиктээх. Аныгы эрмээн тыла Месроп Маштоц б.э.и 405 сыллаахха айыбыта. Билигин икки салаалаах - арҕаа уонна илин эрмээн тыллара. Уһун устуорйатын устатыгар атын тыллары кытта таарыйсыбыттара, ол тылга хаалбыта. 
Особенно важны эти данные для урартологов, иранистов, картвелистов, которые черпают многие факты истории изучаемых ими языков из армянского.

Аан дойдуга саҥарааччы ахсаана 5.9 мөл кэриҥэ киһи буолар..Массачусеттс технология институтун чинчийиилэрин түмүктэринэн, эрмээн тыла 50 аан дойду ордук күүстээх тыллар ахсааныгар киирэр..

## Быһаарыылар
Узбек тыла

**Узбек тыла** (**Oʻzbek tili** эбэтэр **Oʻzbekcha** официальнай Латыын бичигэнэн; **Ўзбек тили** эбэтэр **Ўзбекча** Кириллицанан; أۇزبېك تیلی  Арааб бичигинэн) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Узбекистан ил тыла. Төрүөҕүттэн саҥарааччы ахсаан 40 мөл. Узбектар тылынан саҥараллар.

## Бичигэ
1928 сыл диэри узбек тыла арааб бичигин туттара. 1928 сыллаахтан 1940 сыл диэри латыын алпабыыта туттуллар буолбута. Онтон 1940 сыллаахтан 1992 сыл диэри кириллицанан суруллара. 1992 сыллаахха Узбекистаҥҥа латыын алпабыытыгар төннүллүбүтэ, ол гынан баран билигин икки бичик туттуллар - латыынны уонна кириллица. 1928 сыллаах латыын бичигиттэн олус атын, диакретическай знактар туттуллубаттар. Киргизияҕа уонна Таджикистаҥҥа олорор узбектар кириллицанан тутталлар, онтон Афганистааҥҥа баар узбектар - арааб бичигинэн.

## Араас алпабыыттары тэҥнээһин
Аллараа араас бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыт бичиктэри тэҥнээһин.

* Кириллицаттан киирбит Ё ё, Ю ю, Я я буукубалар аныгы латыын алпабыытыгар маннык суруллаллар Yo yo, Yu yu, Ya ya.
* Кириллицаттан киирбит Ц ц маннык суруллар:  Ts ts эбэтэр S s.

## Быһаарыылар
Оһоҕос

**Оһоҕос** () - хамсыыр харамай ас буһарар ис уорганнарыттан биирдэстэрэ.

## Өссө маны көр
* Оhоҕос
Муус уута

**Муус уута** диэн иһэр уу ааттанар. Сахалар олохторугар туһана сылдьар былыргы билиилэрэ буолар. Күһүн күөл, өрүс муустара сөп буола тоҥоллорун кытта мууһу ылан хаһаанан сылы быһа иһэллэрэ. 

Билигин саха омугун үйэтин уһуна быһаарыллан, чуолкайданан эрэр. Биһиги эрабыт 500 сыл иннинэ Греция үөрэхтээҕэ Геродот суруйуутунан сакалар диэн омуктар скифтэргэ киирсэр эбиттэр. (1,564). Былыргы кэмнэртэн уларыйа илик сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыттарынан уонна олохторугар туһаналларынан Аан дойду үрдүнэн олус уһун үйэлээх омуктарга киирсэллэр.

Сахалар уһун үйэлээх буолууларыгар муус уутун анаан-минээн бэлэмнээн иһэргэ туһаналлара улахан оруолу ылар. (2,32). Билигин үөрэхтээхтэр үөрэтэн эрэллэринэн муус уутун курдук дистиллированнай ууну иһии киһи доруобуйатыгар туһата улахана, эти-сиини ыраастыыра быһаарыллар.

## Туһаныллыбыт литература
 
1. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.

2. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.