Киһи буолууну оҕо ситиһэр

Былыргы дьыллар мындааларын төһө эмэ иннинэ араас элбэх улахан тыынар-тыыннаахтар үөскээн, сайдан үлэ араас көрүҥнэрин кыра-кыралаан баһылаан испиттэрин аныгы наука билинэр. 

Сүүһүнэн мөлүйүөнүнэн сылларга биирдиилээн да буоллар космос куйаарыттан киһи курдук көрүҥнээхтэр араас ракеталарынан көтөн кэлиилэрэ сиргэ өйдөөх-санаалаах киһи үөскүүрүгэр тириэрдибит. Аныгы наука быһааран эрэринэн Марс планетаттан дьон ыраах көтөр ракеталарынан кэлбиттэрэ биллэн эрэр. Былыргы кэмнэртэн Марс сэрии таҥарата буолара, ол дойдуга айылҕа уларыйбытыттан тымныйыы кэлэн сабардаан барбытыттан олохторо огдолуйан улахан сэриилэр кэлэн ааспыттарын биллэрэ сылдьар.

Киһи уонна улахан кыыллар өйдөрө-санаалара уратыларын саха-лар үөрэтэн билэн Кут-сүр үөрэҕэр киллэрбиттэр. Онно этиллэринэн атын кыыллартан, көтөрдөртөн ураты киһиэхэ эрэ, үһүс кута, салгын кута сайдарыттан киһи оҥорор быһыылара түргэнник уларыйалларын, тупсалларын ситиһэн олоҕор сайдыыны киллэрэр кыахтанар.  

Дьон өйдөрүн-санааларын үөскээһинин уонна уларыйан биэрэр уратыларын үөрэтии Кут-сүр үөрэҕин туһанартан билигин кыаллар буолла. Ону тэҥэ, санаа күүһүн үөрэтиини дьон баһылаан иһэллэр.

Уһун үйэлэргэ дьон өйдөрө-санаалара сайдыыны, тупсууну сити-һиитэ, киһи буолуу үөрэҕэ тарҕаныыта иккис өрүтү үөскэппит:

I. Кыыл өйө-санаата.

II. Киһилии өй-санаа.

Өй-санаа сайдыыны ситиһэн бу икки өрүттэри үөскэтэн икки аҥы арахсыытын арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:

I. Былыргы дьыллар быдан мындааларын иннинэ үөскээбит кыыл-лар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара үйэлэргэ үөскээбит үгэстэринэн, үөрү-йэхтэринэн туһанан салалларыттан сайдыыны, тупсууну түргэнник ситиһэллэрэ кыаллыбат. Балар өйдөрө-санаалара мөлүйүөнүнэн сылларга биллэрдик уларыйбакка сылдьаллар.

Дьон олус былыргы кэмнэртэн кыыллартан үөскээн баран туспа арахсыбыттарын биллэрэн оҕо кыра эрдэҕинэ кыылын өйө-санаата баһыйан иһэр. Киһи кыыллартан саамай улахан уратытынан кыбыытын кыанарга үөрэнэрэ буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ аһыыр уонна кыбыытын кыайан салайбат. Бу кэмҥэ кыыл өйүгэр-санаатыгар өссө сылдьара быһаарыллар. Киһи буолуу өйө-санаата киирэн үчүгэй үгэстэри үөскэтэн үөрүйэххэ кубулуйдаҕына эрэ оҕо тулуура улаатан санаатынан салайан кыбыытын кыанар кыахтанар.

Кыра оҕо таҥаһа да суох сылдьан улаатыан сөп. Таҥаһы таҥныы диэн киһилии быһыы биллэр уратыта буолар. Сөбүгэр тымныылаах дойдуларга дьон киһи буолууну атыттартан эрдэлээн ситиһэр кыахтара улаатан биэрбитин таба туһаммыттар.

II. Киһи буолар өй-санаа үөскээһинэ киһи кыыллартан арахсыытын, бэйэтин уратыларын билиниитин үөскэппит. Үлэ оҥорон таһаарыыта үрдээһинэ уонна бэйэ дьонун ахсааннара элбээһинэ бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын тупсарыыта киһилии өй-санаа үөскээн атыттарга тарҕанан барарыгар тириэрдибит.

Киһи буолуу өйүн-санаатын сүрүн уратыларынан буолаллар:

- Саҥарар тылы үөскэтэн туһаныы.

- Кыбыстар, саатар майгыны үөскэтэн тутуһа сылдьыы.

- Таҥаһы таҥныы.

- Бэйэ-бэйэни сиэспэт буолуу үөскээһинэ.

- Аһы буһаран сиэһин тарҕаныыта.

- Аһынар, харыстыыр санаа үөскээһинэ.

Бу уратылары дьон тутуһаннар өйдөрө-санаалара кыыллартан туспа арахсан киһилии өйү-санааны үөскэппиттэр. Киһи салгын кута сайдарыттан өйө-санаата уларыйан, сайдыыны ситиһэрэ түргэнник кыаллар. Дьон 2 тыһыынча сыллар усталарыгар, тимири уһаарар уонна уһанар кэмнэриттэн, сайдыыны ситиһэн космос куйаарыгар диэри тахсыыны ситиһэн чугастааҕы планетаҕа көтөн тиийдилэр. 

Кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан киһи өйө-санаата үөскээһинэ, оҥорор быһыыта тупсуута киһи диэн тылы үөскэтэн олоххо, туттуллууга киллэрбит. Сомоҕотто быһаарарынан сахалар майааттары кытта бииргэ олорор эрдэхтэринэ киһи диэн тыл үөскээбит. 

Киһи буолуу өйө-санаата үчүгэй диэн ааттаммытыттан кыыллыы өй-санаа куһаҕан диэн ааттанан туоратыллан, хаалан барбыт. Өйдөрө-санаалара тупсубут, сайдыыны ситиһэллэрэ түргэтээбит дьон олоххо тупсууну, туһалаах уларыйыылары киллэрэллэрэ элбээбит.

Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну баһылаан оннук үгэстэргэ иитилиннэҕинэ, үөрэннэҕинэ эрэ табыллар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕо ийэ кутун быһаарыыта аныгы компьютер программаларын оҥорон туһаныыга сөп түбэһэр. 

Сахалар ийэ кут иитиллэр диэн этэллэр. Ийэ кут иитиллэрэ диэн оҕо өйүн-санаатын үчүгэй үгэстэринэн кыра эрдэҕинэ толорон биэрии ааттанар. Үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, олор үгэс буолан өйүгэр-санаатыгар иҥиилэрин ситиһии буолар.

Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны олоххо таба арааран туһанар буолуута уонна тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитэ киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр.

Улаатан иһэр оҕону “Киһи буол”, “киһилии быһыылан” диэн үчүгэйгэ ыҥырар этиилэр киһи буолар, киһилии быһыыланар баҕа санаатын үөскэтэн ону ситиһэригэр кыаҕы биэрэллэр. 

Дьон өйдөрө-санаалара сайдарынан икки утарыта хайысхалаах үчүгэй уонна куһаҕан диэн ааттанар икки өрүттэр икки ардыларыгар баар буолар сөп түбэһии үһүс өрүтүн булан таба туһаналлара эрэйиллэр. Сахалар бу икки өрүттэри олус былыргы кэмнэртэн булан таба туһаналларын “Туох даҕаны ортотунан тоҕоостоох” диэн өс хоһооно туттуллара биллэрэр. Бу киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһэрин быһаарар икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүт сөп түбэһиини, табыллыыны биллэрэр суолталаах уонна киһи хайа да өттүгэр аһара барбатын үөскэтэр. (1,203).

Киһи уонна кыыл өйдөрө-санаалара икки аҥы арахсыылара оҥорор быһыыларын уратыларыттан тутулуктанар. Бу арахсыы кэнниттэн өй-санаа өссө сайдыытын, оҥорор быһыы тупсуутун биллэрэн киһи диэн тыл бэйэтэ икки аҥы арахсан, икки өрүтү үөскэппит:

А. Үчүгэй быһыылаах киһи.

Б. Куһаҕан быһыылаах киһи.

Үчүгэй диэн ааттанар быһыылары оҥорор, олоххо, үлэҕэ туһалаах уларыйыылары киллэрэр киһи үчүгэй быһыылаах буолар.

Оҥорор быһыытын табан, сатаан оҥорбокко куһаҕаҥҥа кубулутар, сыыһа-халты туттунар киһи эбэтэр куһаҕаны анаан-минээн оҥорор буоллаҕына куһаҕан быһыылаах диэн ааты иҥэрэллэр.

Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үһүс өрүт үөскээн тахсан киһи буолууну ситиһиини бэлиэтээн олоххо киллэрбит. Киһи буолуу өйө-санаата сайдыыны, тупсууну аҕаларынан үчүгэй диэн өйдөбүлү үөс-кэтэн иһэринэн бары ситиһэ сатыыр баҕа санааларын үөскэппит. 

Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэрэ ирдэнэр көрдөбүл буоларынан сахалыы таҥара үөрэҕэр киирэн сылдьар. (2,33).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.