Киһилии өй-санаа үөскээһинэ

Олус былыргы кэмнэртэн бары тыынар-тыыннаахтар киэҥ тайҕаҕа үөскээн айылҕа сокуонун тутуһан тыһыынчанан сылларга сыыйа сайдан испиттэр. Икки атаҕынан хаамарга, илиилэринэн туһанан үлэни үлэлииргэ үөрэммит киһи курдук көрүҥнээх улахан харамай өйө-санаата атыттартан уһулуччу сайдан тахсан салгыы үлэ араас тэриллэрин оҥостон барыларын баһыйбыт. Булт тэриллэрин оҥосто үөрэниитэ үгүс тыынар-тыыннаахтары булка, идэһэҕэ кубулутарыгар кыах биэрэн үгүстэр тэйиччи куоппуттар. Сомоҕотто суруйарынан киһи диэн тыл майааттар үөскэппит тыллара эбит. Киһи үлэни оҥороруттан өйө-санаата, салгын кута түргэнник сайдан тахсан атын кыыллартан, сүөһүлэртэн бэйэтин туспа араарынан, уратытын билинэн ааттаммыт тыла – киһи диэн буолар.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар киһи үчүгэй санаалаах буоларын алгыһы истиинэн үөскэтэллэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороро элбиирин туһанан үчүгэйи үксэтэллэр. Үчүгэй санаалар элбииллэригэр куһаҕан, туһата суох санаалартан ыраастана сылдьыы тириэрдэрин таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Куһаҕан санаалар түргэнник мунньуллан киһиэхэ үгэс буолан хааллахтарына оҥорор быһыыны куһаҕан өттүгэр уларытан кэбиһиэхтэрин сөбүттэн сэрэнэн умнан кэбиһэ, хааллара, ыраастана сылдьаллар. 

Санаа элбэхтэ хатыланан баҕа санааҕа кубулуйдаҕына киһи ол санаатын оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Иннэ-кэннэ, үчүгэйгэ эбэтэр  куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ өссө биллибэт баҕа санааны киһи салгын кута сайдарынан оҥорон кэбиһэр кыахтааҕа сыыһа-халты туттунарыгар, аһара барыылары оҥороругар тириэрдэн кэбиһэрэ киһи бэйэтэ айылҕаҕа улахан кутталлаахха кубулуйарын биллэрэр.

Киһиэхэ салгын кута сайдара саҥаны айыылары оҥорон олоххо түргэнник киллэрэрин үөскэтэн атыттары, кыыллары, сүөһүлэри лаппа баһыйан бэйэтигэр үлэһит көлөлөрүнэн оҥостубут уонна идэһэ оҥорон аһылыкка туттар буолбут. Бу өй-санаа сайдыытыттан уонна оҥорор быһыы тупсуутуттан үөскээн тахсыбыт икки өрүттэр киһи уонна сүөһү диэн ааттаныылара олоххо киирбитин бэлиэтээн, бу тыллар туттулла сылдьаллар. Киһи уонна сүөһү өйдөрө-санаалара тус-туспа арахсыылара аан маҥнай оҥорор быһыыларын уратыларынан ордук чуолкайдык быһаарыллар кыахтаах:

1. Саатар, кыбыстар майгы үөскээһинэ.

2. Таҥаһы оҥостон таҥныы.

3. Үлэлиир тэриллэри оҥостуу сайдыыта.

4. Аһынар, харыстыыр санаа үөскээн атыттарга, мөлтөхтөргө, кыамматтарга, кыраларга көмөлөһүү олоххо киириитэ.

5. Уоту туһаныыттан олорор дьиэни сылытыыны туһаныы.

6. Аһыыр аһылыгы буһаран сиэһин тарҕаныыта.

7. Оҥорор быһыы, үлэни оҥоруу уонна майгы салгыы тупсуута.

Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдыыта уонна оҥорор быһыы-тын бу биллэр уратылара бэйэтин кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа араарыныытын үөскэтэн олоххо киллэрбиттэр. Киһиэхэ салгын кута сайдыыта оҥорор быһыытыгар уонна саҥаны айыыны оҥороругар түргэнник, саба быраҕан кэриэтэ быһаарыыны ылынан иһэригэр тириэрдэн сайдыыны ситиһэрин биллэрдик түргэтэппит. 

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ киһи өйө-санаата саҥа үөскээн истэҕинэ үөскээбитин саха тыла биллэрэр. Аан бастакы үлэни оҥоруу аҕыйах дорҕоонноох тыллара иҥэн сылдьаллара үлэни оҥорууттан тыл үөскээбитин быһаарар. Ыл, тут, мэ, ук, быс диэн тыллар киһи оҥорор үлэлэрэ саҕаланыыларын биллэрэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ аан бастакы оҥорор үлэтинэн тугу эрэ хам тутан ылыыта буолар уонна салгыы сайдан  тардыалыыры туһанарыгар тириэрдэр.

Оҕо улаатан иһэн сайдыыны ситиһэригэр аналлаах сыаллардаах буолара табыллар. Улаатан иһии диэн оҕо ситиһэ сатыыр бастакы уонна тутаах сыала буолар. Сахалар “Оҕом улаатан иһэр” диэн этэн улаатарга баҕа санааны иҥэрэн биэрэллэр. Улаатан иһэн ситиһэ сатыыр сыалынан киһи буолуу диэн буолар. Бары оҥорор быһыыларын барыларын улахан киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэниитэ, үлэни үлэлиири баһылааһына уонна үчүгэйи, куһаҕаны тус-туспа табатык арааран туох оҥороругар барытыгар туһаныыта киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр.

Киһилии өйү-санааны тутустахха киһи буолууну ситиһии кыаллар. Олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата, оҥорор быһыылара тупсан кыыллартан, сүөһүлэртэн арахсар, туспа барар кэмнэриттэн киһи буолуу үөрэҕэ сахаларга сайдан Үрүҥ Аар тойон таҥараны үөскэппит. Киһилии быһыылары оҥоруу киһи буолууну биллэрэр суолталанан кыыллартан, сүөһүлэртэн арахсыыга тириэрдибит.

Киһи буолууну ситиһии биир тутаах бэлиэтинэн оҕо улаатан кэргэн, ыал буолуута ааттанар. Ыал буолуу диэн оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх биир бэлиэ кирбии кэмэ буолар. Төһө эрдэлээн киһи буолууну баһылыыр, бу таһымы ситиһэр даҕаны олоххо туһалааҕы, үйэлээҕи оҥорор кыаҕа улаатар. Киһилии быһыылары оҥорор буолуу өй-санаа уратытынан уонна сайдыытынан, олох сайдан истэҕинэ тупсуутун ситиһиинэн быһаарыллар.

Киһи буолууну быһаарыыга Кут-сүр үөрэҕэ туһаны оҥорор. Бу үөрэххэ киһи эрэ үс; буор, ийэ уонна салгын куттаах диэн этиллэр. Атын тыынар-тыыннаахтар икки; буор уонна ийэ куттаахтар, онтон үүнээйилэр, мастар биир, буор эрэ куттаахтар. Киһиэхэ эрэ салгын кута сайдыыта өссө үгэскэ кубулуйа илик; үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара араарыллан биллэ илик билиилэри оҥорор быһыытыгар кубулутан туттарыгар тириэрдэрэ элбэх сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэрин үөскэтэн иһэр. Кут-сүр үөрэҕин бу быһаарыыта киһи оҥорор быһыыларыттан, араас ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары булан оҥоро сатыырыттан уонна сыыһа-халты туттунарыттан, “Үрүҥү, хара диир” диэн этиигэ сөп түбэһэр арахсыылар баар буолан иһэллэриттэн улахан кутталлар сир үрдүгэр үөскээн тахсыахтарын сөбүн биллэрэр.

Сахалар үөрэхтэринэн киһиэхэ эрэ өйө-санаата, салгын кута сайдарынан үөрэҕи-билиини түргэнник ылынан сайдыыны ситиһэр кыахтаах. Өй-санаа бу уратыта сахабыт тылыгар иҥэн сылдьар уонна киһини эрэ туспа арааран “ким”, “кини” диэн ааттыырынан, “кимий?” диэн ыҥырарынан толору быһаарыллар. Айылҕаҕа үөскүүр бары атын кыыллар, көтөрдөр уонна араас маллар, эттиктэр саха тылыгар “ол”, “бу”, “туох” диэн ааттаналлар, “тугуй?” диэн ыҥырыллаллар. Бу быһаарыы балар өйдөрүгэр-санааларыгар салгын куттара сайдыбатыгар уонна киһиэхэ улаханнык тиийбэтигэр, хаһан да тэҥнэспэтигэр олоҕурар. Киһилии өйбүт-санаабыт олоххо туһалаах уратылара былыр-былыргыттан төрөөбүт тылбытыгар иҥэн сылдьалларын харыстыырбыт, тыл үөрэхтээхтэрэ ону-маны эттэхтэрин аайы уларыта сатаабаппыт, атын, кэлин үөскээбит, буккуллубут өйдөөх-санаалаах омуктары үтүктэ сатаабаппыт эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Киһи оҥорор быһыыларыттан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥоруу үөскээн тахсарын биллэрэр айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытын сэбиэскэй былаас тобохторуттан; тыл үөрэхтээхтэриттэн, була сатаан ону-маны суруйааччылартан, учуонайдартан үлэһиттэр харыстыыр, көмүскүүр кэмнэрэ кэллэ. Бу тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ сахалар олохторугар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугун тутуһалларын биллэрэр. Сахалар бэйэлэрэ да билбэттэринэн, аныгы олох көрдөбүлүгэр сөп түбэһэр демократия үөрэҕин олохторугар туһана сылдьаллар.

Оҕону иитэн, үөрэтэн улаатыннарыыга Кут-сүр үөрэҕин туһаныы өйө-санаата туруктаахтык сайдарын үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибит буоллаҕына, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатара киһилии быһыыланан олоххо сайдыыны аҕалар кыахтанарын биллэрэр.

Оҕо улаатан иһэн ситиһэр олоҕун тутаах сыалынан киһи буолуу ааттанар уонна араас үлэлэри баһылаан киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанарыгар тириэрдэр. (1,18).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сахалыы өй-санаа уратылара / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: “Ситис”, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.