Былыргы төрүттэри умнумуохха

Олох салҕанан истэҕинэ сайдыы, тупсуу киирэн иһэриттэн омук өйүгэр-санаатыгар эмиэ уларыйыылар киирдэхтэринэ эрэ табыллар. Бу киирэр уларыйыылар аһара баран хааллахтарына омугу бэйэтин уларытан кэбиһиэхтэрин сөп. Омук уһун үйэлээх буолууну ситиһиитэ былыргы төрүттэрин умнубакка үһүйээннэрин, олоҥхолорун, остуоруйаларын харыстаатаҕына эрэ салҕанан иһэр кыахтанар. 

Омук былыргы төрүттэрэ олоҥхоҕо, остуоруйа кэпсээннэригэр, араас үһүйээннэргэ ахтыллан сылдьаллар. Олору умнубатаҕына эбэ-тэр атыны булан уларытан кэбиспэтэҕинэ эрэ аныгы үйэҕэ түргэнник сайдыы, тупсуу киириититтэн бэйэтэ уларыйан, атын ааттаах омугунан солбуллан хааларыттан харыстанар кыахтанар. Былыргы төрүттэри умнубат буолуу диэн омук төрүт, былыргы тылларын уларыппакка харыстаан уһун үйэни ситиһэрин хааччыйыы буолар. 

Олоххо сайдыыны ситиһии киирэн истэҕинэ эрэ атын омуктартан хаалан хаалыы үөскээбэт. Сайдыыны ситиһии элбэхтик атын омук тылын үөрэтииттэн киирэрэ тарҕаныытын түргэтэтэр. Сайдыылаах омук тылын үөрэтэн бэлэм билиилэри, үгэстэри иҥэринэн истэххэ сайдыыны ситиһии түргэтиирэ кыаллар.

Атын омук тылын үөрэтии диэн сайдыыны, саҥаны киллэрии, бэлэм үгэстэри иҥэринии буолар. Омук олоҕор сайдыыны ситиһии атын омук тылын үөрэтииттэн эрэ киирдэҕинэ табыллар, ол аата саҥа тылы үөрэтии уонна саҥарар тылга киллэрэн туһаныы омук бэйэтин тылыгар элбэх уларыйыылары үөскэтэрэ туттулла сылдьар тылын харыстааһыҥҥа икки өрүттээх буолууну тутуһарын эрэйэр. 

Сахалыы итэҕэл үөрэҕэ омукка саҥа киирэр уларыйыылары кэмнээн киллэрэн омук уларыйан хаалбатын үөскэтэргэ туһалыыр. Бу саҥа киирэр уларыйыылар омугу уларытан кэбиспэттэрин туһугар  үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ былыргы билиилэрин аан бастаан  харыс-тыырыттан уһун үйэни ситиһэригэр улахан туһаны оҥорор.

Олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуу омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарар. Бу быһаарыыны сахалар "Биирэ табыллыбатаҕына, атына сатаныа” диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Казактар тиийэн кэлиилэригэр сэрии суолун тутуспакка, эйэлэһии өттүн тутуһаннар сахалар сайдыыны ситиһэллэрэ кыаллыбыта.

Саха омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ остуоруйа диэн ааттаналлар. Бу остуоруйалары билэн, олоххо туһана сырыттахха саха омугун былыргы олоҕун кэпсээннэрин үөрэтии табыллар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ тириэрдиллэр кыахтаналлар. 

Ос, туор уонна уйа диэн тус-туспа тыллартан холбонон остуоруйа диэн төрүт тыл үөскэтиллэн омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ уларыйан хаалбаттарын биллэрэр суолталанар: 

- Ос диэн тыл улахан баас оспут суола сүппэккэ ойууланан хааларын биллэрэрэ, төрүт суолтатыгар ордук сөп түбэһэр.

- Туор диэн бэлиэтээн хааллар диэн суолталаах.

- Уйа диэн олохсуйбут олорор сир ааттанар.

Бу үс тыллар дорҕооннорун суолталарын холбоон остуоруйа диэн тыл үөскээбит уонна саха омук былыргы олоҕун суола сүппэтин туһунан аныгы дьоҥҥо тириэрдэр дириҥ өйдөбүллэммит. Омук уһун үйэни ситиһэригэр, сайдыы киирдэҕинэ уларыйан хаалбатыгар олус улахан суолталаах остуоруйа диэн тылы, тыл үөрэхтээхтэрэ булан сахаларга туһаннара сатыыр “устуоруйа” диэн албын тылларыгар уларыппакка эрэ, күүскэ харыстааһын эрэйиллэр.

Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ саха омугу харыстаабат, уһун үйэлээбэт санаалара аһара баран сылдьарын саҥа “устуоруйа” диэн саха-ларга суох тылы булан остуоруйа диэн төрүт тылы солбуйа, уларыта сатыылларыттан биллэр. Бу остуоруйа диэн тылы умнан, атынынан солбуйан хаалларан кэбиһии саха омук былыргы олоҕун умнарыгар, саҥа тылга, ол аата саҥа омук буолууга көһөрүттэн саха омугун быраҕан кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп. 

Остуоруйа диэн ааттанар былыргы олоҕун умнубут омук эстиигэ, симэлийиигэ, атыттарга баһыттарыыга тиийэн хааларын оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэллэрин, бу үөрэхтээх, сахалары харыстыыр ааттаах дьон билбэт буолбатахтар. Бу остуоруйа диэн тылы, сахалар былыргы төрүттэрин умуннарыыны, симэлитиини тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн, соруйан оҥороллор.

Сэбиэскэй былаас сахалары, кыра омуктары нууччаларга холбоон симэлитэ сатаабыта. Ол үлэҕэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар кыттыһаннар төрүт тыллары куһаҕан өйдөбүллээх тылларынан уларыппыттара. Мин кинилэр сахалары куорҕаллыыр үлэлэрин арыйан дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэбин.

Уһун үйэлэр тухары бу остуоруйа кэпсээннэрэ бары кэриэтэ уларыйыылары тупсарыылары ылынан сылдьаллар. Остуоруйаларга өй-санаа иҥэн сылдьарынан уһун үйэлэргэ икки өрүттэнэн хаалбыттарын таба өйдөөн салгыы туһаныы эрэйиллэр:

1. Аптаах остуоруйалар.

2. Олоххо чахчы буолбуту кэпсиир остуоруйалар.

Остуоруйа диэн тыл уһун үйэлэргэ үөскээбит бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. Аптаах остуоруйалар барыта сымыйалар диэн этии сыыһа буолар. Бу остуоруйалар былыргы кэмнэргэ дьоҥҥо баар буола сылдьы-быт ыра санаалары биллэрэллэрэ, кэпсииллэрэ улахан суолталаах. Оччотооҕу кэмнэргэ дьоҥҥо баар ыра санаалары кэпсииллэрэ бу кэмҥэ сайдыы төһө киирбитин быһаарарга туһалыыллар. Киһи ыра, баҕа санаатын ситиһээри олоҕун олороро, үлэни сайыннарара, тупсууну оҥороро былыргыттан биллэр.

Киһи санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьара элбэҕиттэн үгүстүк ыра санааларга кубулуйан таах хаалалларын тэҥэ, бу ыра санаалар остуоруйаҕа киирэннэр аптаах остуоруйаларга кубулуйан сылдьаллар. Саха киһитигэр былыргыттан баар ыйга тиийэр баҕа санаата билигин туолан космонавтар онно тиийбиттэрэ биллэр. Сотору кэминэн көҥүл көтө сылдьар көбүөр оҥоруллара чугаһаан эрэр.

Киһи уруккуну, ааспыты кэпсииригэр араас тупсарыылары, эбэн биэриилэри оҥороро хаһан баҕарар баар. Остуоруйалартан сорохторо аһара тупсаннар, урутаан сайданнар аптаах остуоруйаларга кубулуйбуттар. Ол барыта дьон араас баҕа санааларын ыра санааҕа кубулутан ыралана сылдьалларынан табатык быһаарыллар.

2. Үгүс остуоруйалар буолан ааспыт олоҕу хайдах баарынан, бэйэтинэн көрдөрөллөрүн таһынан син-биир кыра-кыралаан уларыйан, тупсан хаалбыттар. Ол барыта кэпсээнньиттэр кыратык да буоллар тупсарыыны киллэрэн иһэллэриттэн салҕанан барар. 

Сахалар остуоруйаларыгар баай киһи дьадаҥыны, үлэһити элбэхтик баттыыра, балыйара кэпсэнэрэ төһө да элбэҕин иһин, баайы дьадаҥы киһи өйүнэн-санаатынан баһыйан кыайара үгүстүк ахтыллар.

Остуоруйаларга араас кыыллар кэпсэнэллэр. Бу остуоруйалар олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата кыыллар, сүөһүлэр өйдөрүттэн-санааларыттан сайдан, тупсан тахсан баран арахсыбытын сахалар билэллэрин биллэрэллэр. Киһи тугунан эрэ өйө киһиэхэ тиийбэт буоллаҕына, ханнык эрэ кыылга маарыннаан хаалара арыллар. Киһилии өйө тиийбэт киһи үгүстүк ыкка холонон кэпсэнэр.

Омук былыргы төрүттэрин билэр, умнубат буоллаҕына сайдыы киирэн иһиититтэн уларыйан, солбуллан хаалбакка тэҥҥэ барсан иһэр кыахтанар. Сахаларга остуоруйа диэн тыл ордук улахан суолталааҕын, омук уһун үйэлэнэрэ бу тылтан улахан тутулуктааҕын билэн күүскэ харыстаатахха табыллар буолла. (1,37).

Былыргы остуоруйалары биллэххэ омук урукку, ааспыт олоҕун билиини ситиһии буолар. Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ аан бастаан омугу харыстыырга, уһун үйэлииргэ аналланар, ол иһин остуоруйа диэн тылы уларыппакка, урукку оннугар киллэрэргэ үлэлиир. Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолоннохторуна эрэ сайдыы киириититтэн омуктара уларыйбакка бэйэтинэн хаалан салгыы сайдара ситиһиллэр кыахтанар. Бу остуоруйа диэн тыл уларыйбатыттан омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕа тутулуктанар.

Былыргы украинецтар төрүттэрэ олус былыргы үйэҕэ сахалартан арахсан туспа, арҕаа диэки баралларыгар остуоруйа диэн тылы ула-рытан, “история” диэн саҥа тылланан, саҥалыы историяланан барбыттар. Онно тиийэн сайдыыны ситиһэннэр саҥа нууччалары үөс-кэппиттэрэ билигин кэлэн былыргы төрүттэрин букатын умнан, украинецтартан арахсаннар, аны төрүтэ суох хааллылар. Ону тэҥэ, үөскээбит, олохсуйбут сирдэрэ суоҕа быһаарыллан билигин Россия иһигэр бырадьаага буолан симэлийэргэ тиийэн сылдьаллар.

Сахалар былыргы төрүттэрэ Саха сиригэр олорбуттарын Сомоҕотто дакаастыыра ордук олохтоох. Сайдыы киириититтэн омук аата да уларыйбытын иһин олорор сирэ оннунан хаалыан сөп. Саҥа сирдэри баһылааһыннары булчуттар оҥорбуттар. Олус былыргы кэмҥэ биирдиилээн булчуттар сылдьар эрдэхтэрин саҕанааҕы кэмнэр сатыы олоҥхолорго кэпсэнэллэрин Сомоҕотто суруйар.

Биир биллэр төрүппүт Үрүҥ Аар тойон таҥара буолан сылдьарын билэбит. Аардар, арийдар диэн ааттаммыт омуктары салайа сылдьы-быт тойон таҥара буолбут. Тойон, салайааччы киһи таҥара буолбута оччотооҕу кэмнэргэ былаастара улаханын биллэрэр.

Элбэх таҥараларбыт ааттара уларыйан иһэллэрэ сайдыыны, үлэни хайдах сайыннаран испиппитин чуолкайдаан биэрэллэр. Ону тэҥэ, элбэх таҥараны билэрбит олох сайдыытын, тупсуутун таһымнарын барыларын кэрийэн баһылаан испиппитин уонна ол кэмнэри умна, хааллара иликпитин дакаастыыр чахчы буолар.

Остуоруйа диэн тылбытын харыстааһын, уларыппат буолуу былыргы өбүгэлэрбитин умнубакка, харыстыы сылдьарбытын биллэрэрин өйдөөн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэтэххэ табыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ омукка сайдыыны аҕалыахтара диэн этии албына уонна сымыйата итинэн дакаастанар кыахтанна. Аныгы, түргэнник уларыйар олоххо олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тыла сайдыыны аҕалбат, арай төрүт тыллары букатын уларыппакка эрэ туһанан, улаханнык харыстаан үйэтин уһатыы эрэ кыаллар кэмэ кэллэ. Омук төрүт тылларын уларыппатаҕына бэйэтэ уларыйан хаалбакка сайдыыны саҥалыы ситиһэр кыахтанар.

Эстибит сэбиэскэй былаас дьадаҥы буор куттаах үөрэхтээхтэрэ сахаларга үчүгэйи аҕалбат санаалаахтарын, олоххо туһалааҕы оҥор-ботторун, бу остуоруйа диэн төрүт тылы “устуоруйа” диэн бэйэлэрэ булбут саҥа тылларыгар солбуйан, уларытан сахалар былыргы төрүттэрин умуннара сатыыллара биллэрэр.

Остуоруйа диэн тылы, омук былыргы олоҕун кэпсээннэрин “устуоруйа” диэн сахаларга суох, саҥа тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ солбуйа сатааһыннара сахалары эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэ сатааһын буоларыттан харыстаатахпытына табыллар буолла. (2,31).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.