Сэбиэскэй былаас өйү-санааны буккуйуута

Билигин демократия үөрэҕэ олоххо киирэн истэҕинэ сэбиэскэй былаас дьон өйүгэр-санаатыгар оҥорбут буккуйууларын, токурутууларын саҥалыы ырытан, сыаналаан көрөр кыах баар буолла. 

Сэбиэскэй былаас Россия дьонун олохторугар киллэртээбит саҥа уларытыылара барылара кэриэтэ дьон үгүс үйэлэр тухары мунньуммут олохторун уопутугар, өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэр. Бу сөп түбэспэттэри араартаан ыламмыт ырытан көрүөхпүт: 

1. Сэбиэскэй былаас “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини билиммэккэ суох оҥоро сатаабыта. Аҥардастыы үчүгэй дьону иитэн-үөрэтэн улаатыннарар санааларыттан куһаҕан диэн ааттаабыт араас дьоннорун лааҕырдарга мунньан, хаайыыларга симэн үчүгэй дьонтон туспа араарбыттара, онтон түргэнник көнөр кыахтара суохтары тыаҕа таһааран ытыалаан суох оҥоро сатаабыттара.

Бэйэлэрин, коммунистары үчүгэй дьонунан ааттанан, сэбиэскэй дьоҥҥо бары барыта “үчүгэй” буолла, “сайдыылаах социализмы” тута сылдьабыт диэн албынныы сатааннар өйдөрүгэр-санааларыгар “үчүгэй” диэки өттүгэр улахан халыйыыны үөскэппиттэрэ.

2. Баайдар былаастарын суулларан дьадаҥыларга былааһы биэрэн саҥаны айыыны оҥорбуппут “үчүгэй” диэн этэннэр бары саҥаны айыылар “үчүгэйдэр” диэн сымыйа үөрэҕи тарҕаппыттара. Бу сымыйа үөрэҕи билигин “айыы үөрэҕэ” салҕаан сахалары албынныы сылдьар.

3. “Киһи барыта тэҥ” диэн өй-санаа сайдыыны ситиһэригэр сөп түбэспэт ыҥырыыны туһанан дьону барыларын күүстэринэн, ыган-хаайан үлэлэтэн дьадаҥыларга тэҥнии сатаабыттара. Бу баҕа санаалара туолан ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат турукка киирбититтэн, ас-таҥас тиийбэтиттэн сэбиэскэй былаас бэйэтэ эстибитэ.

4. Үлэ барыта үчүгэй диэн өйдөбүлү тарҕатан бары үлэни тэҥнии сатааһыны ыыппыттара. “Кухаарка дойдуну салайсар” диэн этиини үөскэтэн туһаммыттара. Дьону үөрэхтээһини аһара ыытаннар бары кэриэтэ үрдүк үөрэхтэммиттэр илии үлэтин сирэн үлэлээбэттэриттэн кэлии үлэһиттэр элбээн иһиилэрэ саҕаламмыта.

Сэбиэскэй былаас аҥардастыы материализм түөрүйэтигэр олоҕурарыттан өй-санаа сайдыытын билиммэттэрэ. “Yлэ киһини айбыта”,- диэн быһаарыыны аҥардастыы киһи этин-сиинин сайдыытын курдук ылынан туһаммыттара. Киһи ас-таҥас булуутугар үлэлээн өйө-санаата сайдан киһи буолары ситиспитэ диэн этиини биһиги тутуһабыт.

Сэбиэскэй былаас “Киһи барыта тэҥ”,- диэн ыҥырыыта олох бары өрүттэригэр туттулларыттан кэнникинэн олус быһаччы өйдөнөр буола уларыйан барыларын тэҥнии сатаабыттара. Бу сыыһа ыҥырыыттан үөскээн тахсыбыт өй-санаа халыйыылара манныктар:

А. Оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн этэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии диэн аналлаах үөрэх уонна киһи буолуу диэн өйү-санааны сайыннарыы үөрэҕэ сахаларга туттулларын суох оҥорбуттара.

Б. Өйү-санааны оҕо үлэлээн уонна үөрэнэн эрэ ситиһэр диэн өйдөбүлү аҥардастыы тутуһа сатаан киһи өбүгэлэриттэн бэриллэн иһэр буор кутун дьайыытын ситэ туһаммакка быраҕан кэбиспиттэрэ.

Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн атаахтатан “летчик”, космонавт буолууга баҕа санааларын салайан улаатыннарыыттан үлэлиэхтэрин баҕа-лаахтар аҕыйаан иһиилэриттэн үлэ-хамнас сатарыйбыта, дойду быста дьадайбытыттан салайар былаас уларыйбыта.

Дьахтары үлэһит оҥостууну сэбиэскэй былаас биэрбит көҥүлүн курдук санааһын сыыһата үс көлүөнэ дьон олорон ааспыттарын кэннэ билиннэ. Билигин Россия дьоно аҕыйаан иһэллэриттэн сыаналааннар салайааччылар дьахталлар төрөөбөттөрө хамнастара, харчылара аҕыйаҕыттан, тиийбэтиттэн буолуо диэн сыыһа санааҕа оҕустаран, халыйыыны үөскэтэн эбии харчы биэрэ сатыы сылдьаллар.

Бу элбэх оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны киллэриини кыргыттары эдэр эрдэхтэринэ төрөппүттэрэ ыйан биэрэн көмөлөһөн эргэ биэрэн уонна үлэнэн, үөрэҕинэн аралдьыппатахха түргэнник ситиһиэххэ сөп. Эдэр дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына киһилии олоҕу олорорун, олоҕо тупсарын биллэҕинэ, ити дьыаланы кыайар кыахтанар. 

Сахалар “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиилэрэ элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан киһилии быһыыга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ийэтэ иитэн биэрэрэ улахан суолталаах.  

Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананан, туһалааҕы оҥордоҕуна, оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии аҕыйыырыгар тириэрдэрин уонна кырдьар сааһыгар соҕотохсуйууга тиийэн эрэйдэнэрин билиэ этилэр. Билигин Россия дойдута үлэһиттэр аҕыйаан иһэр кэмнэригэр киирэн сылдьарыттан атын дойдулартан кэлиилэр ахсааннара эбиллэн иһэр. 

Былыргы ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ төһө да балаһыанньа ыараханын, дьон бары дьадаҥыларын да иһин дьахталлар сүрүн сыалларын умнубаттара, элбэхтик оҕолонор этилэр. Кыыс оҕо олоҕун сыалын оннугар түһэрии диэн сааһын ситтэр эрэ энньэтин бэлэмнээн баран төрөппүттэрэ көмөлөһөн сайдыылаах буор куттаах эр киһиэхэ эргэ тахсан ыал буолуутун ситиһии ааҕыллар. 

Элбэх оҕолор улаатаннар, үлэлээн-хамсаан биир ийэлэрин көрөр-харайар кыахтара биллэрдик улаатар. Оҕолорун көрүүлэригэр-истиилэригэр киирбит кырдьаҕастар элбэх оҕолонуу үчүгэйин, дьолу аҕаларын билэн, бу дойдуларыттан сынньалаҥнык бараллар.

Дьахталлар төрөөбөттөрө, оҕоломмотторо үөрэҕи ситиһэ сатааннар эдэр саастарын күүлэйгэ атааралларыттан, үлэҕэ-хамнаска аралдьы-йалларыттан ордук улахан тутулуктаах. Онтон-мантан булунан, быстах сыһыаннаһыыларыттан оҕолонон хаалбыттара сайдыыта суох буор куттаах буоларыттан үлэни кыайан үлэлээбэттэр.

Сэбиэскэй былаас биэрбит көҥүлэ үчүгэй дии санааннар дьахталлар туох баар кыахтарын, күүстэрин үлэлэригэр аныыллар. Төһө да үчүгэйдик иһилиннэр, онтубут баара кыра хамнастаах ыарахан үлэҕэ күүскэ уонна уһуннук үлэлэтэр албастара, албыннара буолар. Биир киһи олоҕуттан ырааҕы ыйдаҥардан көрбөт, быстах санаалаах сэбиэскэй былаас салайааччылара дьахталлар кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна киһи буолууга иитэр, үлэҕэ туһа киһитэ оҥорон үөрэтэр аналларын уларытан кэбистилэр. Үлэҕэ баттата сылдьар дьахталлар биир эмэ оҕолорун ситэ көрбөккө, ииппэккэ, атаахтатан кэбиһэллэрэ киһилии быһыыланыыны, үлэни үлэлээһини ситиспэккэлэр, таах улаатан хаалан, бэлэми эрэ туһанар кыахтаналлар.

Үлэлэригэр умсары анньылла сылдьар дьахталлар биирдэ эмэ оҕолоноллорун таһынан, бу оҕолорун киһи быһыылаахтык такайан көрсүө, сэмэй буолууга, үчүгэй майгыга ииппэттэр, бэйэлэрэ үлэлээн көрдөрөн үтүгүннэрэн, батыһыннаран үлэҕэ-хамнаска үөрэппэттэр. 

Билигин урукку сэбиэскэй былаас сыыһалара биллибиттэрин кэнниттэн ол сыыһалары хатылаабакка хаалларыы, көннөрүү үлэлэрэ барыахтааҕын эстибит былаас тобохторо мэһэйдэһэ сылдьаллар.

Сэбиэскэй былаас хаалынньаҥнара, араас элбэх үөрэхтээхтэрэ, учуонайдара билигин даҕаны дьон өйүн-санаатын буккуйалларын тохтото иликтэр. Бу “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьар дьону булан ыраас мууска таһааран иһии киһилии өйдөөх-санаалаах дьонтон ирдэнэр буолла.

Сэбиэскэй былаас тоталитарнай салайыыны тутуһан өр кэмҥэ баһылыы сылдьан баран, дьон өйө-санаата сайдыбытыттан уонна үлэ-хамнас хаалбытыттан эстибитэ, атын былааһынан солбуллубута. (1,49).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.