open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Захарьин Григорий Антонович

**Захарьин Григорий Антонович** (1829-1897) медецинага улахан кылаат онорбута:кини уһулуччулаах терапевт уонна гигиенист этэ, нууччалы клиническэй оскуола тэрийээччитэ, дьиҥнээх классическай ыарыһагы көрөр ньыма төрүттээччитэ.
         
                           Захарьин Григорий Антонович уонна кини медецинага кылаата

     Клиницист-новатор курдук Захарьин Григорий Антонович ыарыһагы бары өттүнэн уөрэтиини көрдүүр эбит, ыарыыны дириҥник кэтээн көрөн, терапия араас ньымаларын туттуу, эмтэһиннэ ураты сыһыан. Диагноз туруорутугар кини туспа суолтаны сиһилии ыйытаһыҥҥа уурар эбит.
                            
                           Мед осмотр Захарьина

     Захарьин-ыарыьагы көрөһүн ньыматын төрүттэччитэ, хас биирди бырааска кыаллар, билиҥҥи да бириэмэгэ киэҥник туттуллар 
     Захарьин Григорий Антонович көрүү ньыматын холбуурга ирдиир,

                           Захарьин Григорий Антонович и Гигиена 
 
     Захарьин Григорий Антонович атын бастыҥ отечественнай учуонайдар курдук, ыарыны буолбакка эрэ ыарыһаҕы эмтиир ирдэбил кордүүр этэ.
 
     Ыарыһаҕы эмтээһини кини бүтүн комплекс дьаһылларын курдук көрөр этэ, онно киирэр гигиеническай уус уран олох, климат усулуобуйаларын туттуу, физиотерапия, медикаментознай көмө уо. да. а

     Гигиена суолтатын быһааран, Захарьин өйдөтөр, бу медецинэ биир сүрүн үллэһигэ буолар. Бэйэтин үлэтигэр уонна тыл этиилэригэр кини биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ гигиена суолтатын уонна олох уус уран обраһын:обстановканы улларыт, уус уранҥын уларыт, кини этэр-доруобай буолуоххун баҕарар буоллаххына.

     Захарьин Григорий Антонович биир бастыҥ отечественнай учуонайа, кинилэр дириҥник гигиена туьунан вопуростары ураллар этэ, быраас эбиһиннэһин кытта тэҥнииллэр.

     Улахан практичэскай үлэни оҥорбут быррас буолан туран, Захарьин улахан толкуй уонна өйдөтүү ньыматынан наадалаах гигиеническай дьаһыллары ыытар.

     Кини лекцияларыгар биирдэ эрэ буолбакка бэлиэтиир этэ, терапия ситиһилэрэ гигиена бырабылаларын тутуьутугар эрэ кыаллар диир этэ.

     Улахан суолтаны быраас сүбэтигэр ууран, Захарьин Григорий Антонович клиническай лекциятын түмүктүүр чаһыгар ол сүбэлэри өссө төгүл хатылаан ылар.

     Захарьин Григорий Антонович лекцияларыгар аныгыскы быраастарга ыйыы биэрэр, хайдах быраас ыарыьах баарыгар бэйэтин тутта сылдьыахтаагын ыарыта куьаган түмүккэ тиэрдэр буоллагына.

     Захарьин улахан сыыьаннан ааҕар этэ ыарыһахха аһаҕас майгылаах буолуу.Кини этэринэн быраас ыарыһагы сэҥээрдиэхтээх, кини доруобуйатыгар үчүгэй өттүлээх саҕырыйылары ыйан биэриэхтээх.

     Кини эппит тыллара обществоҕа улахан сыһыаннаах буолар. 

     журнал медецинских статей  диэни көмөлөһүннэрбитим http://newvrach.ru/zaxarin-grigorij-antonovich.html
Атропинокоматознай терапия

Тыыр эбэтэр былчыҥ ноҥүө атропины элбэх дозаны биэрии.
Сытыган чэмкиниэр

мини|Василистник (лат. ''Thalictrum foetidum'' )
**Сытыган чэмкиниэр** (нууч. *[[Василистник]] вонючий*, лат. *Thalictrum foetidum*) – элбэх сыллаах үүнээйи. 
## Морфологията
60-70см үрдүктээх элбэх сыллаах үүнээйи, сытыары уһун силиргэхтээх уонна элбэх синньигэс силистэрдээх. Көнө от күөх умнастаах, аллараатыгар хара саарыл өҥнөөх. Элбэх саһархайдыҥы сибэккилэрэ умнаһын төбөтүгэр туураларга тарҕана олороллор. Бытархай сэбирдэхтэрэ үс муннуктуу быһыылаахтар. Олус сытыы куһаҕан сыттаах. Дьааттаах үүнээйилэргэ киирсэр.

## Отоно
Уһун синньигэс, адыгырас, ойоҕоһо ыгыллыбыт, олорбут сиэмэ отонноох.
## Үүнэр сирэ
Евроазиатскай коруҥ. Бэс ыйын, от ыйын бутэһигэр үүнээр. Мезофит, ксерофит. Алаас, тиит ойуурун кытыытыгар үүнэр.
## Медицинаҕа туттуута
Сир уоһээтигэр баар чааһа хаан баттааһынын үрдээһинигэр (нууч. Гипертония), куртах ыарыыларыгар, бааһырыы, иһэттии кэмигэр туттуллар. Сэбирдэхтэрин иҥиир силбэһиитигэр тутталлар.
## Туһаныллыбыт сирдэр
1. Токумова К., Токумов П. Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ(20-21 стр). - Дьокуускай : Бичик, 2008. - 128с.

2. Иллюстрированный определитель лекарственных растений Якутии / Л. Г. Кривошапкина, В. С. Кривошапкина, И. М. Кривошапкин. - Тверь: ООО "ИПК Парето-Принт", 2018. - 640с.: ил.
Монография

**Монография** — биир боппуруоһу, биир теманы чинчийиигэ анаммыт научной үлэ.

## Уопсай сведениелэр
Монография научнай проза жанрдарыгар сыһыаннаах. Монографияҕа чинчийэр темаларынан түмүллэр уонна ырытыллар литература, быраабыла курдук, саҥа гипотезалар, теориялар, концепциялар, наука сайдыытыгар көмөлөөх саҥа гипотезалар туруоруллаллар. Монография үксэ киэҥ библиографическай испииһэктэринэн, бэлиэтээһиннэринэн арыалланар, сорох ардыгар «монография» — «биир киһи суруйар», ол эрээри тэрийээччилэринэн биир автор да, бүтүн коллектив да буолуон сөп, оттон тыл бу проблемаҕа сыһыаннаах проблемаҕа сыһыаннаах, кини кыараҕас хайысхатыгар сыһыаннаах; «суруйуулар биир сомоҕо буолуулара» диэн буолбакка, суруйааччы буолбатахтар.

## Өйдөбүллэри быһаарыы
Государственнай стандарт быһыытынан издательство дьыалатыгар государственнай стандарт (ГОСТТ 7.60-2003, п. 3.2.4.3.1.1) монография «научное или научно- популярное издание, содержано полное и вокругое исследование одной проблемы или темы и принадлеждении одному эбэтэр хас да автор». Монография кээмэйэ кыайан дьаһаммат, тоҕо диэтэххэ, кини научнай айымньытын түмүгүн көрдөрөр, ол гынан баран «классическай» 120- тан тахса сирэйэ суруллубут уон төрдүс төгүлүнэн суруллубут тект кээмэйэ биэс бэчээтинэй лиистэргэ тэҥнэһэр. Кинигэ тахсыан иннинэ монография учуонай степеннээх монография идэлэринэн рецензиялааһын барыахтаах. Рецензиялар кэннилэриттэн өрөбүллэргэ ыйыллар. Рецензиялар сыаналара иккиттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах диэн ааҕыллар. Рецензиялары өрөбүллэргэ ыйыллыбатах буоллахтарына, маннык таһаарыы научнай ааҕыллыбат.

Учуонайдар ортолоругар ханнык эрэ тустаах теманы чинчийэр үлэни ыытарга, үгэс курдук, чинчийии методикатын сиһилии суруйуу, чинчийии түмүгүн кэпсээһин, ону сэргэ уо.Д. А.

Учуонай степеннээх көмүскээһиҥҥэ монография диссертация быһыытынан бэриллиэн сөп.

Библиотека наукатыгар «монография» диэн термин ханнык баҕарар нерсерийнай публикацияны, биир эбэтэр хас да томтан (кинилэр ахсааннара хааччахтаммыт) көрдөрөр. Ити хаһыаттар, сурунааллар курдук серийнай публикацияттан уратылаах.

## Быһаарыылар
# монография диссертация быһыытынан бэриллиэн
Диссертация

**Диссертация** () — учёнай степени ылар аһаҕас көмүскээһиҥҥэ анаммыт научнай чинчийии.
Альфа-6

Система **Альфа-6** — представляет собой оптимизирующий транслятор, работающий на ЭВМ БЭСМ-6 в рамках монитор- ной системы Дубна. Входной язык системы Альфа-6 (в даль­ нейшем упоминаемый как язык альфа-6) является расширением алгоритмического языка алгол-60 и по силе своих выразитель­ ных средств занимает промежуточное место между языком алгол-60 и языками программирования следующего поколения, такими как алгол-68 и PL/1. Основной областью применения языка альфа-6 являются научные и инженерные расчеты, хотя он может быть использован и в других областях, связанных с применением ЭВМ.
Бернулли, Якоб

Я́коб Берну́лли (, тохсунньу 6, 1655 с., Базель – 1705) — швейцария математига. Вероятность (сабаҕалааһын) түөрүйэтин уонна Математическай ырытыы олохтооччулартан биирдэстэрэ. Бернулли, Иоганн убайа буолар. Кинилиин тэннэ Вариационнай исчисленияны саҕалаабыта. Чааhынай түгэни дакастаабыта Улахан чыыhыла сокуона — Бернулли теоремата буолар. Базель университетыгар математика профессора (1687 сылтан саҕалаан). Берлин уонна Франция билим академиятын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Аҕата Николай Бернулли диэн фармацепт иэдэлээҕэ. Бастаан, аҕатын баҕатынан Базаель университетыгар таҥара үэрэҕэр үэрэммитэ, ол сылдьан бэйэтэ математиканан дьарыгырбыта. Университекка 5 омук тылын үэрэппитэ (французкай, итальянскай, английскай, латинскай уонна греческай). 1671 сыллаахха философия оттүнэн учуонай истиэпэнин ылбыта.
1676-1680 сылларга Европаны кэрийбитэ. Ол сылдьан Францияҕа Декарт идеяларын үэрэппитэ. Дойдутугар төннөн баран чааhынай учууталынан үлэлээбитэ.
1682 сыллаахха Нидерландыга уонна Англияҕа сылдьыбыта. Ол сылдьан Гюйгенстыын, Гуктуун уонна Бойллыын билсибитэ. Эһиилги сылыгар Юдит Штупанус диэн кыыһы кэргэн ылбыта. Уоллаах кыыс оҕоломмуттара.
1683 сылтан Базель университетыгар физикаҕа лекция ааҕар буолбута. 1687 с. Базель университетыгар профессорынан талыллыбыта, онно олоҕун тухары улэлээбитэ.
1699 сыллаахха Франция билим академиятын чилиэнэ буолбута, онтон 1702 сыллаахха Берлин билимин академиятыгар эмиэ киирбитэ.
1705 с. атырдьах ыйын 16 күнүгэр сэллик ыарыттан сылтаан суох буолбута. Базель сборугар көмүллүбүтэ. Уҥуоҕун маhыгар логарифмическай спираль уруhуйдаммыта. Якоба уонна Иоганна Бернулли ааттарынан ый кратера ааттаммыта.

## Ситиһиилэрэ
1690 сыллаахха кривой Лейбнициҥ токур формалаах сорудаҕын суоттаан, дакаастабылын таhаарбыта. Ол үрдүнэн дифференциальнай интеграл суотун оҥорбута, маны суоттуон иннинэ «интеграл» диэн өйдөбүл биллибэт этэ.

## Туhаммыт литература
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Бернулли,_Якоб
Иммануил Бонфис

**Иммануил Бонфис** (, 1300–1377) — Франция математига уонна астронома.
Sámi Soga Lávlla

**Саамнар Сога Лавлла** (Sámi Soga Lávlla) — Лапландия өрөгөйүн ырыата. 

## Тыллара

## Тас сигэлэр
* Лапландия өрөгөйүн ырыата
Новая Каховка

**Новая Каховка** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 46 469 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сайдыыны ситиһии сабыдыала

**Сайдыыны ситиһии [[сабыдыал]]а** билигин дьоҥҥо барыларыгар биллэр.
Космос куйаарын эттиктэрин үйэлэрэ олус уһун, хас эмэ уонунан миллиардынан сылларынан кэмнэнэр. Планеталар хамнааһыннарыгар, сыҕарыйыыларыгар тэҥнээтэххэ дьон-аймах сайдыыны ситиһэллэрэ олус түргэн кээмэйдээх эбит. Тимири уһаарар, уһанар буолбут кэмнэриттэн дьон билиҥҥи курдук үрдүк таһымнаах сайдыыны 2 тыһыынча сыллар усталарыгар эрэ ситистилэр. Манна сайдыыта суох кэми түөрт уонча тыһыынча сыллары эптэххэ дьон-аймах олус былыргы үйэлэрдээҕи диир кэмнэрэ уонтан эрэ тахса тыһыынча сыллардааҕыта буолан ааспыттарыгар сөп.

Сирбитигэр дьон-аймах олорор, сайдар кэмнэрэ өссө да олус элбэх буолуон сөп. Дьон-аймах олоҕу олоруулара, сайдыыны ситиһиилэрэ эмиэ кэмнээҕэ-кэрдиилээҕэ быһаарыллан иһэр. Саҥаттан саҥаны арыйан, билэн-көрөн иһии кыаллыбат буолан иһэрэ саарбаҕа суох буолла. Сир үрдүгэр дьон атаҕа үктэммэтэх сирэ диэн аны суох, барытын уларыта, бэйэлэрин тустарыгар тупсара сатыыллар.

Төһө да Айылҕаны харыстыыбыт диэн айманналлар дьон-аймах сайдыыны ситиһэн олоҕу олорор сирдэригэр кэлин кумах куйаардары элбэтэр, үөскэтэр чинчилээхтэр.
 
Хара тыа сабардыы үүнэн турбут сирдэрин дьон быһа кэрдэн, уоттаан от, бурдук үүннэрэр сир оҥостоллор. Кэлин бу сирдэрин үүнээйи үүммэт буолла диэн быраҕан атын саҥа сирдэри солоон оҥостон сирдэрин кэҥэтэн иһэллэр. Хонуу сир кэнээтэр кэҥээн иһэриттэн кэлин истиэптэргэ кубулуйан барар.
 
Сир анныттан баайын хостоон ылаары кырсын тоҕута тэпсэн, күрдьэн ылан быраҕан күөх үүнээйи үүммэт оҥорон иһэллэр. Күөх үүнээйи үүммэт сирэ кэлин кумах куйаардарга кубулуйар.
 
Сир үрдүгэр дьон-аймах сайдыыта эмиэ ханнык эрэ кэм-кэрдии иһигэр сылдьар, ханнык эрэ кыйыаны аһара барыа суохтаах. Мутукчалаах мастар аҕыйааһыннара сир үрдүгэр уу эргиирин уларыталларыттан олус элбэх хаардар, самыырдар түһэллэр, хонуу сирдэрин уу ылыыта саҕаланан эрэр.

Дьон-аймах сайдыыта, араас улахан, күүстээх тиэхиникэлэри туһаныыта «Туох барыта икки өрүттээх» тутулугун хамсатар, уларытар. Атмосфераҕа углекислай гаас элбээһинэ сир үрдэ итийэн барыытын үөскэтэрэ уһун үйэлэргэ мунньуллубут муустары ириэрэн хонуу сирдэри уу ылыытын үөскэтэр. (1,68).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.
Андалусия

**Андалу́си́я**, также **Андалу́зия** ( [andaluˈθi.a], олохт. [andaluˈsi.a], ) — Испания автономнай сирэ, аҕыс провинцияттан турар: Альмерия, Кадиса, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэна, Малага уонна Севилья. Киинэ Севилья. Андалусия Европа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар, соҕуруу өттүттэн  Гибралтар хомото уонна Средиземным морем сыталлар, арҕаа өттүттэн — Атлантическай далай уонна Португалиялыын быысаһар. Испания иһигэр хоту Андалусия Эстремадураны уонна Кастилией-Ла-Манчаны, илин — Мурсиялыын.
[хаҥас|мини|260x260пкс|[Гвадалквивир|Гвадалквивир өрүс, Кордова]]

## Тыл
Андалусияҕа испаан тылын андалуус түөлбэ тылынан саҥараллар. Бу диалект Кастилия мусульмаанныы Андалусияны сэриилээн ылбытын кэннэ баар буолбута. Бу тыл күүстээх арааб субстрааттаах уонна олохтоох роман тыла (бет мосараб) булкаастаах.   Америкаҕа тарҕаммыт испаан тылыгар улахан дьайыыны оҥорбута.


## Сигэлэр
уҥа|мини|300x300пкс|Санта Каталина заамак Хаэнаҕа

* Andalucía Turismo
* CICA
* Охраняемых природных территориях Андалусии
* Музеи Андалусии, Русскоязычный сайт. 
* Consejería de Cultura
* Каталог андалусских библиотек 
* Фильмотека Андалусии
* Музеи Андалусии
* Legado Andalusí
Юйсянь

**Юйсянь** (Кытай тылыттан 魚香 эбэтэр 鱼香 тылбааһа «балык сыта») диэн биллэр Кытай куукунатын соуһа. Бастаан Сычуань куукунатыгар баар буолбут, кэлин Кытай бары регионнарыгар тарҕаммыт. 

Аата туруору тылбаастаатахха *балык сыта* диэн буолар, ол гынан баран састаабыгар балык суох, уонна балык астарыгар эбиллибэт. Номох кэпсээнинэр бастаан балыгы кытта сииргэ буһарыллара, ол гынан баран биирдэ балык суоҕугар эккэ эбиллибит. Ол аһы бары сөбүлээн итинник ааттаммыт.

## Рецеба
Юйсянь буһарыытыгар тууһаммыт чили, лук-шалот, уксус уонна чеснок туттуллар. Бары тэҥ курдук пропрорцияланан барыта бытарыйыан дылы арыыга буһарыллар. Ол кэнниттэн соус консистенциятыгар тиийэрдии уу, крахмал, саахар уонна уксус эбиллэр.

## Аска туттуута
Бу соус эккэ, сибинньэ этигэр уонна куурусса этигэр эбиллэр. Сороҕор вегетерианскай астарга эбиллэр. *Барбара Тропп* этэринэн, бу амтан Кытай Сычуанын уонна Хунань регионнар амтаннара буолар диир.Ол иһин юйсянь эбиллибит астар ааттарыгар баар буолар. For instance:
*Yúxiāngròusī (魚香肉絲): Юйсянь эбиллибит сибинньэ этэ
*Yúxiāngqiézi (魚香茄子): Юйсяннаах баклажаан
*Yúxiāngniúnǎn (魚香牛腩): Юйсяннаах симэһинигэр буспут ынах этэ

## Быһаарыылар

## Өссө аах
* Юйсянь оҥоруутун видео рецеба.
Боодуут ойоҕо Балбаара

**Боодуут ойоҕо Балбаара** (Варвара Анисимовна Дедюкина) - Тааттаҕа тиис эмчитин быһыытынан биллибит дьахтар, Боодуут ойуун ойоҕо. Боодуут ойуун бэйэтин эмтиир, отоһулуур идэтиттэн кэргэнигэр Варвара Анисимовна Дедюкинаҕа, тиис ыарыытын эмтиир кистэлэҥин этэн, биэрэн барбыт эбит. 

Варвара Анисимовна эмиэ Баайаҕа Мөҥүрүөнүгэр төрөөбүт, аакка-ахтыыга киирбит үтүө дьүһүннээх,үтүө мөрсүөннээх дьиҥ-чахчы кэрэ дьахтар эбитэ үһү. Ону баара Боодуут ойуун обургу бэйэтиттэн сүүрбэччэ-отучча сыл балыс кыыһы абылаан ойох ылбыта диэн кэпсииллэрэ. Кинилэр Власий уонна Татьяна диэн икки оҕону төрөтөннөр, киһи-хара оҥорбуттара. Варвара Анисимовна эрин, Боодуут ойууну, таҥара кырыыһынан өлөрбүттэрин кэннэ икки оҕотун илдьэ Хара-Алдаҥҥа көспүтэ. Уола Власий кэлин нэһилиэгин тас өттүгэр тиийэ ыҥырыыга, мааныга сылдьар ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут киһи буолбута. Варвара Анисимовна ханнык да бэйэлээх улахан тиис тииһигин, ыарыытын эмтээн тута тохтоторо диэн кэпсииллэрэ. Кини бу тииһи эмтиир суос-соҕотох ньыматынан, олус иччилээх-илбистээх, сиэллээх-кутуруктаах намылхай соҕус алгыс тыллара эбитэ үһү. Ол алгыс тылларын өс номоҕун, хоһоонун кистэлэҥнэрин кырдьан баран, адьас өлөрүн чугаһыгар, Уус-Таатта киһитигэр Ньылаах Лөгөнтөй уолугар Дьабахан Бүөтүргэ эрэ этэн өлбүт.
Федоров Иннокентий Аполлонович

**Федоров Иннокентий Аполлонович** - Саха сирин үүнээйилэрин чинчийэр ботаник учуонай, киһи үүннэрэр үүнээйилэрин популяциятын биологиятынан, экологиятынан уонна физиологиятынан дьарыктанар, урут үүнэ сылдьыбыт үүнээйилэри айылҕаҕа үүнэллэрин ситиһэр үлэннэн Саха сиригэр бастакылартан биирдэстэринэн дьарыктаммыта, ону таһынан эмтээх үүнээйилэри чинчийэр.

## Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. СГУ-ну бүтэрбитэ. 1982 сыллаахтан Криолитозона биологиятын кыһалҕаларын үнүстүүтүгэр үлэлиир. 1989 с. — ботаника саадын олохтоох үүнээйилэри интродукциялыыр лабораториятын үрдүкү билим үлэһитэ. 2001 – 2009 сс. Дьокуускайдааҕы ботаника саадыгар салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ. 

## Чинчийэр үлэтэ
Саас ыһыллар рапс 100 суордун олордон, ону чинчийэн 1989 с. “Обоснование элементов региональной технологии ярового рапса в Центральной Якутии” диэн үлэни суруйбута, уонна Ленинградка тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.
Манастыыр

[уҥа|мини|220x220пкс|<center>Нило-Столобенскай пустынь <br /><br />([Сергей Прокудин-Горскай түһэриитэ, 1910 сыл)]]
**Манастыыр** ( от  «соҕотох») — итэҕэлгэ, сыаркапка манаахтар түмсүүлэрэ, ону таһынан кинилэр олохсуйар ойуччу турар күрүөлэммит дьиэлэрэ, тутуулара.  

Манастыырдар буддизмҥа, индуизмҥа, христианство православнай уонна католическай сыаркаптарыгар, монофизит сүүрээннэригэр бааллар (протестаннар манаахтары билиммэттэр уонна манастыырдара суох).

; Манастыырдар көрүҥнэрэ
:

* Аббатство — католическай манастыыр, эр дьон манастыырын аббаат, дьахтар киэнин аббатиса салайар. Манастыыры епископ дьаһайар, ардыгар рим паапатыгар быһаччы бас бэринэр.
* Киновия — общежитскай устаап манастыыра
* Идиоритм — манаахтар бииргэ олорбот манастыырдара
* Лавра — православияҕа эр дьон сорох бөдөҥ манастыырдара.
* Подворье — куорат таһынааҕы манастыыр манаахтара куоракка олорор сирдэрэ, сороҕор сыаркаптаах буолар.
* Пустынь — нуучча православиятыгар манаахтар олорор сирдэрэ, үксүн сүрүн манастыыртан туспа буолар.
* Скит — соҕотох манаах олорор дьиэтэ, туспа турар буолар биитэр манастыыр иһигэр баар. 

## Эбии көр

* Арассыыйа манастыырдарын испииһэгэ
* Украина манастыырдарын испииһэгэ
* Эрмээн манастыырдарын испииһэгэ
* Белорусия манастыырдарын испииһэгэ
* Македония Өрөспүүбүлүкэтин манастыырдарын испииһэгэ
* Приход
* Скит

## Быһаарыылар


## Сигэлэр

* Василенко Н. П., Ловягин А. М., Смирнов Ф. А.,. Монашество // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Михальчук Илья Филиппович

**Илья́ Фили́ппович Михальчу́к** (1957 сыл тохсунньу 2 күнэ, Куйбышев, ССРС) — урукку Арассыыйа политига уонна ил деятела, руководитель «Илин-Сибиир тутуу хампаанньатын» салайааччыта..

2008 сыллаахтан 2012 сылга дылы Архангельскай уобалас губернааторынан үлэлээбитэ. Ол ининнэ 1998 сыллаахтан 2007 сыллаахха дылы Дьокуускай куорат баһылыгынан үлэлээбитэ. «Биир ньыгыл Арассыыйа партия чилиэнэ этэ».

## Олоҕун олуктара

## Наҕараадалара
* Медаль «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения»
* Заслуженный работник народного хозяйства Республики Саха (Якутия) (1996)
* Почётная грамота президента республики Саха (Якутия)
* Лауреат премии имени Петра Великого (2002)
Бэс сутуката

**Бэс сутуката** — бэс мас хатырыгын анныгар баар субата. Былыр сахалар бэс сутукатын хатаран, мэлийэн, үөрэҕэ, хааһыга булкуйан сииллэрэ. 

Бэс сутукатыгар элбэх туһалаах флавоноидтар бааллар. Кинилэр тымыры бөҕөргөтөллөр, холестерины намтаталлар. Хаан баттааһыныгар да туһалаах. Ону тэҥэ элбэх битэмииннээх, туһалаах эттиктээх (тимир, цинк, марганец, о.д.а.). Бэс сутукатын сиир киһи сыынга ыарыынан ыалдьыбат.

## Хомуйуу

Бэс ыйын саҥатыгар, от-мас тыллан, ууну оборон, сымнаан турар, үүнэр-уһуур кэмигэр хомуллара ордук туһалаах. Бэс хатырыгын хастаатахха, сырдык өҥнөөх, сымнаҕас суба баар буолар. Ол – сутука. Хатырыгын хастаан баран, ону быһаҕынан сэрэнэн хастаан ылыллар. Маһын бааһырдыллыбат.

Сутуканы сиикэйдии да ылан ыас курдук ыстыахха сөп. Оттон буһардахха, үллэн тахсар, сымныыр, ону сиэххэ сөп. Маннык буспут сутуканы хатаран, мэлийэн баран, бурдук оҥорон, лэппиэскэ оҥоруохха, хааһыга да кутуохха сөп. Килиэп оҥорорго атын бурдугу (сэлиэһинэй, оруос, уо.д.а) кытта булкуйар ордуга буолуо.

### Бэс сутукатыттан миин

Саҥардыы хастаммыт сутука – 300 гр., уу – 2 л, үүт – 1 ыстакаан.

Сутуканы ууга уган, буһарабыт. Оргуйбутун кэннэ, уута хараҥа өҥнөнөр, ону тоҕобут. Сутуканы ыраас уунан сууйабыт, кырбыыбыт уонна иккиһин  оргута уурабыт. Оргуйбутун кэннэ үүт кутан баран, тэптэрэ түһэбит.

Маннык миин ордук саас – киһи мөлтүүр, битэмииннэрэ тиийбэт кэмигэр олус туһалаах.

### Сутукалаах лэппиэскэ
Бэс сутукатын маннык бэлэмнииллэр: хастаан баран, оһоххо (аныгы кэмэҥэ духуопкаҕа) хатараллар. Ол кэнниттэн мөлтөх уокка арыыга ыһаарылыыллар, хатаран, илдьиритэн, бурдук оҥороллор (блендергэ, кофемолкаҕа). Олус күүскэ ыһаарылаатахха, аһыы амтаннанар. Ити хатарар, ыһаарылыыр кэмҥэ сымалата, аһыы амтана тахсар, онон кэлин аска туттарга быдан ньулуун, минньигэс амтаннанар.

Килиэп оҥорорго 1 ыстакаан сутукаттан бурдугу, 1 ыстакаан сэлиэһинэй эбэтэр оруос бурдугун (тэҥ тэҥҥэ) ылан, лэппиэскэни буһарар курдук, буһарабыт. Ол эбэтэр суоракка туус, сымыыт, суода, саахар кутан баран, бурдугу кутан, мэһийэбит. Килиэп оҥорор буоллахха, доруоһалаан оҥоруохха сөп. Бэс сутукатын бурдугун чааһын (үс гыммыт биирэ) кыччатыахха эмиэ сөп, ким хайдах сөбүлүүрүнэн.
Луковцев Иннокентий Егорович

**Луковцев Иннокентий Егорович** (1976 с. төр.) — Саха тыйаатырын артыыһа, К.С. Станиславскай аатынан РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1999).

Култуура уонна ускуустуба кэллиэһин артыыс маастарыстыбатын кылааһын 1996 сыллаахха бүтэрбит (педагогтара - Степанов Е.Н., Федотов С.П.)
Сүрүн оруоллара: Наара Суох ("Наара Суох" - Гоголев И.); Шут ("Илиир хоруол" - Шекспир У.).
Үлэлээбит режиссердара: А.С. Борисов, С. Курохтин, Ю.А. Макаров, В.М. Фомин.
Уҥуоҕа: 165 см.

Киинэҕэ үлэлэрэ:  "Түүҥҥү кыыс" (реж. Г.Г. Батынанов) уус уран киинэҕэ, телесериале "Ыаллыылар" телесериалга (реж. Л.М. Васильева) уһуллубута.База данных "АКТЕРЫ РОССИИ"
"Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)

**"Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)** — 1935 сыллаахха Ефимов уонна Аржаков аатынан ТСОЗ-тар холбоһоннор "Коммунизм" колхуос буолбуттара.
Ноторууска

*аа., эргэр.* Үксүн булт тэриллэрин (*хол. буорах иһитин, чокууру, буулдьа мөһөөччүктэрин уо.д.а.*) тиһэн санныга иилинэр тирии быа. Холобур: *Миитэрэй ыйанан турар доруобу сулбу тардан ылла, *'ноторуускатын*' иилинэ оҕуста уонна таһырдьа дьулуста.* Амма Аччыгыйа.

## Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. VI туом (Л, М, Н буукубалар), Новосибирскай, "НАУКА", 2009
Морганьи, Джованни Баттиста

**Джованни Баттиста Морганьи** (; ,  — , ) — Италия бырааһа, паталогия анатомиятын төрүттээччи. Араас ыарыыттан өлбүт дьон истэрин хайытан көрөн, мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастакынан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин сурукка тиспитэ, ыарыы төрүөттэрин ойуулаабыта; ол кэтээн көрүүлэр кэлин киһи иһин хайытыыга көстөр ыарыылары чопчу билэргэ уонна тыыннаах киһи ыарыытан кытта тэҥнээн көрөргө төһүү буолбуттара. Падуеҕа 59 сыл устата анатомия бэрэпиэссэринэн үлэлээбитэ. Ол кэмүэ кэлин Италия бастыҥ анатомнара буолбут дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыта. 

## Айымньылара

* «Adversaria anatomica» (Болонья, 1706—1719),
* «De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis libri V» 1761; новейшее изд. 1827—29, переведена на яз. франц., нем. и англ.),
* «Opera» (1765).

## Литэрэтиирэ

* Саркисов Д.С. Дж.Б. Морганьи: (К 300-летию со дня рождения) // Клиническая медицина. 1983. Т.61. № 1. С.110-114.
* Androutsos, G (2006). "Giovanni-Battista Morgagni (1682–1773): creator of pathological anatomy". Journal of B.U.ON. : official journal of the Balkan Union of Oncology 11 (1): 95–101. PMID 17318961.
* Ventura, H O (October 2000). "Giovanni Battista Morgagni and the foundation of modern medicine". Clinical Cardiology 23 (10): 792–4. doi:10.1002/clc.4960231021. PMID 11061062.
* Tedeschi, C G (September 1961). "Giovanni Battista Morgagni, the founder of pathologic anatomy. A biographic sketh, on the occasion of the 200th anniversary of the publication of his "De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis"". Boston Medical Quarterly 12: 112–25. PMID 14037836.

## Бэлиэтээһиннэр


## Сигэлэр

* Морганьи, Джованни-Баттиста // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Профиль Морганьи Джамбаттиста на официальном сайте РАН
Чукча тыла

**Чукча тыла** (чук.ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ) - 

## Сурук-бичик
### Латыын (1931 - 1937)

### Кириллица (1937 - билиҥҥи кэмэҕэ)

## Туһаныллыбыт сирдэр
Прибылых Евдокия Иннокентьевна

альт=|мини
**Прибылых Евдокия Иннокентьевна** — өрөспүүбүлүкэ биллиилээх ыанньыксыта, коммунистическай үлэ ударнига. 

Евдокия Иннокентьевна Прибылых Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Төҥүлү нэһилиэгэр 1925 сыллаахха дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Толорута суох орто үөрэхтээх. Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии саҕаланар сылыгар саҥардыы хороччу улаатан эрэр кыыс фермаҕа сүөһү көрөөччүнэн анаммыта. Оччотооҕу көлүөнэ дьон аас-туор олоҕу тус бэйэлэринэн билбиттэрэ. 

Евдокия Иннокентьевна 1948 сыллаахха ыанньыксытынан анаммыта, онтон ыла үйэ чиэппэрин устатыгар биир да сыл тохтобула суох үлэлээбитэ. Кини ыанньыксыт үлэтин хара маннайгыттан сөбүлээбитэ, ол иһин колхоһун, оройуонун бастыҥ ыанньыксыттарын опытын сэргэҕэлээн үөрэппитэ уонна үлэтигэр туһаммыта. Билиитэ кэҥээн, опыта байан истэҕин аайы үлэтин көрдөрүүтэ улам үрдээн испитэ. 1955 сыллаахха сүөһү үлэһиттэрин соц. Куоталаһыытыгар бастаан, Бүтүн Союзтааҕы тыа хааһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттан кыһыл көмүс медалынан уонна Саха АССР Советын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Бу Евдокия Иннокентьевна бастакы улахан ситииһиитэ уонна үөрүүтэ этэ. Семилетка сылларыгар кини улаханнык өрө көтөҕүллэн үлэлээбитэ. Ыанньыксты дьулуурдаах үлэтин партия, правительство үрдүктүк сыаналаабыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыллаахха кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан Прибылых Евдокия Иннокентьевна сүөһү иитиитигэр ситиспит кыайыыларын иһин Үлэ Кыһыл Знамята орденынан наҕараадаламмыта.

1971 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун үлэлээн иитиллээччилэрэ бастыҥ ыанньыксыттарын Саха АССР Верховнай Советын депутатынан быыбардаабыттара.

Бүтүн Союзтааҕы соц. Куоталаһыыга үрдүк көрдөрүүнү ситиспитин иһин ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи ыйааҕынан Евдокия Иннокентьевна Ленинын орденынан наҕараадаламмыта.

Евдокия Иннокентьевна – туйгун ыанньыксыт, активнай общественник, аҕыс оҕолоох амарах ийэ этэ.

Евдокия Иннокентьевна 1997 сыллааха 72 сааһыгар күн сириттэн барбыта.
Жак-Луи Давид

**Жак-Луи́ Дави́д** (; атырдьах ыйын 30 1748, Париж — ахсынньы 29 1825, Брюссель) — франция живописеһа уонна уһуйааччыта, живописька Франция Неоклассицизмын бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ. 

Франция Улуу өрөбөлүүссүйэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. 1792 сыллаахха Национальнай Конвент дьокутаатынан талыллыбыта, онно Мараат уонна Робеспьер салайар монтаньярдар диэн бөлөххө кыттыспыта, Людовик XVI хоруолу өлөрүүгэ куоластаабыта. Уопсастыба куттала суох буолуутун кэмитиэтин чилиэнин быһыытынан "өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрүн" тутарга бирикээстэргэ илии баттыыра. Бэлиитикэҕэ көрүүлэриттэн сылтаан ойоҕуттан арахсыбыта.

Бу кэмҥэ өрөбүлүүссүйэ түгэннэрин үйэтитээри хас да хартыына суруйар: «Клятва в зале для игры в мяч» (1791, бүтэрбэтэҕэ), «Смерть Марата» (1793, Музей старинного искусства, Брюссель). Бу кэмҥэ норуот бырааһынньыктарын тэрийэр. Луврга Наассыйа Түмэлин арыйар. 

1794 сыллаахха Термидорианскай переворот кэнниттэн хаайыыга угуллубута.

1796 сыллаахха Шарлотта диэн урукку ойоҕун хат ылар.

1797 сыллаахха Парижка Наполеон Бонапарт үөрүүлээх быһыыга-майгыга киириитин сибидиэтэлэ буолар, ол кэнниттэн кини диэкки буолар. Оттон былааска кэлбитин кэнниттэн двор "бастыҥ худуоһунньуга" буолар.
Башкортостаан уһук туочукалара

[280px|thumb|Башкортостаан үрдүкү туочуката — [Ямантау]]

**[[Башкортостан|Башкортостаан]] Өрөспүүбүлүкэтин уһук туочукаларын** испииһэгэ.

## Үһүк туочукалар
Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан. 

Башкортостаан саамай арҕаа туочукатыгар өйдөбүнньүк стела турар. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан.
* **Иэнэ** 143 000 км² .
* **Устата** хотуттан соҕуруу — 550 км, илинтэн арҕаа — 430 км.

## Чыпчааллар
Высшей точкой является гора Ямантау (1640 м) на Южном Урале, которая находится на территории Белорецкого района.
Координаты — 

Территория республики равнинная, возвышенности, горы Южный Урал.

По высоте среди хребтов выделяются: хребет Зигальга — 1427 м (гора Б. Шелом), Машак — 1382 м (гора Широкая), Нары — 1327 м, Баштау — 1271 м, Ардакты, Балятар и другие.

## «Башкирская кругосветка»
Туристический маршрут, организованный Башкирским региональным отделением Русского географического общества, который охватывает все четыре крайние географические точки в Янаульском (д. Байсарово), Бакалинском (д. Ивановка), Учалинском (станция Устиново), Зианчуринском (д. Кужанак) районах, и географический центр республики в Гафурийском районе (близ д. Зириково).

Основной целью проекта «Башкирская кругосветка» является создание и развитие туристического бренда «Крайние географические точки Республики Башкортостан»; объектов туристической инфраструктуры в муниципальных районах; повышение значимости туризма в республике; расширение и углубление знаний о географии родного края; развитие авто-мото-велотуризма в Башкортостане, привлечение туристов из других регионов.

## Карта

## Эбии көр
* География Башкортостана
* Географический центр Башкортостана
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Крайние точки Башкирии на сайте Башкирского отделения Русского географического общества 
* Крайние точки Башкирии в Положении «Башкирской кругосветки»

Самая северная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 12 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .

Самая западная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 27 октября 2017 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .

Самая южная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 11 мая 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .

Самая восточная точка Башкортостана обозначена памятной стелой. Установлена 29 июня 2018 года Региональным отделением Русского географического общества в Республике Башкортостан .
Батенкова-Бауман Юлия Викторовна

**Юлия Викторовна Батенкова-Бауман** (, балаҕан ыйын  20, 1983) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Эбии маны көр
*Національний комітет спорту інвалідів України
Ботния хомото

**Ботния хомото** (, , ) —  Балтика байҕалын хоту өттүгэр,  Финляндия арҕаа кытылын уонна Швеция илин кытылын ыккардыларыгар баар хомо. Балтика байҕалын атын ууларыттан Аланд арыыларынан быысаһар. Балтика саамай бөдөҥ уонна дириҥ хомото. 

Туустаныыта соҕурууттан хоту баран истэх аайы күүскэ түһэр. Соҕуруу өттүгэр тууһун таһыма Балтика тууһун курдук, оттон хоту өттүгэр биллэр биллибэт, онон өрүс балыктара кытта үөскүүллэр. 

## Быһаарыылар


## Литэрэтиирэ

* Ботнический залив // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Ботнический залив // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Э (туохтуур)

**Э** - саха тылыгар "буол" диэн суолталаах ситэтэ суох туохтуур, олоҕо соҕотохтуу туттуллубат, *эбит, этэ* диэн эбиискэ пуормаларыгар туттуллар.

## Эбии көр
* Э (дорҕоон)
* Э (буукуба)

## Быһаарыылар
Э (буукуба)

**Э** - саха алпаабытын отут ахсыс буукубата.

## Эбии көр
* Э
* Э (дорҕоон)
* Э (туохтуур)

## Быһаарыылар
Э (дорҕоон)

**Э** - айах илин, киэҥ аһаҕас дорҕооно.

## Эбии көр
* Э (буукуба)
* Э (туохтуур)

## Быһаарыылар
Эбиискэ

**Эбиискэ** - тыл эбэтэр этии суолтатын дэгэттиир уларыйбат саҥа чааһа.

Холобур: этэ, эбит,дуо,буолуохсут,ньии,илик. 

Эбиискэлэр өссө араастаах буолаллар:
Тылы үөскэтэр,
ыйытар,
соруйар/көрдөһөр,
сыал-сорук/ыҥырыы,
чиҥэтэр/бигэргэтэр,
чуолкайдыыр,
сэрэйэр/саарбахтыыр,
ньирэмситэр,
дарбатар/күүркэтэр,
өһүрэр/кыйаханар,
күүскэ баҕарар,
сэниир.

## Эбии маны көр

## Быһаарыылар
Эбир

**Эбир** — туох эрэ ньуурун (холобур тирии) дьүһүнүттэн ордук хараҥа, эбэтэр ордук сырдык, эбэтэр атын өҥнөөх ханнык эмэ чуоҕур.

## Эбии маны көр
* Бикипиэдьийэ:Ханнык баҕарар Уикипедияҕа баар буолуохтаах ыстатыйалар тиһиктэрэ
Эбир (даҕааһын аат)

**Эбир** — эриэннии чуоҕурдаах. Бу даҕааһын ааты кытта *эбириэн* диэн өйдөбүл чугас - эриэн буолан көстөр элбэх бытархай чуоҕурдаах, эбирдэрдээх.
Эбиэн

**Эбиэн** - уһуктаах төбөлөөх, таҥнары сүргүөхтээх ырба, оноҕос төбөтө. 

## Эбии көр
* Эбиэн (хаарты)
Эҕэ (кэтэх санаа)

**Эҕэ** - киһи саҥатыгар аһаҕастык этиллибэккэ эрэ өйдөнөр туох эмэ хос, кэтэх санаа. Холобур, үгэргээн, элэктээн этии.

## Эбии көр
* Эҕэ

## Быһаарыылар
Эҕэһэ

**Эҕэһэ** - улахан булду (холобур, эһэни) бултуурга айаны иитэн туруорарга тоҕоостоох бүччүм сир эбэтэр булду күрүөлээн хаайан булт сэбигэр киллэрээри маһынан сылбахтаан оҥоһуллар үрдүк быһыт.

## Быһаарыылар
Эйим (чүөмпэ)

**Эйим** - өрүс, үрэх дириҥиир сирэ, чүөмпэтэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Эйим (үрэх) - Танара үрэх салаата.
* Эйим (даҕааһын аат)
Эҕир

**Эҕир** — туундараҕа тыал охсуутун хоту хаар кэрдиис-кэрдиис буола хомурахтаммыта.

## Быһаарыылар
Эҕэ

**Эҕэ** - үрэххэ, өрүскэ уу сүүрүгэ үөскэппит оҥхойо эбэтэр томторо, боллороото.

## Быһаарыылар

## Эбии көр
* Эҕэ (кэтэх санаа)
Элгэ

**Элгэ** — туруору, эмпэрэ кытыллаах дириҥ үрэх, үрүйэ.

Тыыбалар тылларыгар "эл" диэн эмпэрэ диэн суолталааҕын ыйаллар.

## Быһаарыылар
Ляшенко Людмила Александровна

**Людмила Александровна Ляшенко** (, ыам ыйын  17, 1993) диэн Украина хайыһардьыта уонна биатлониһа, Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Эбии маны көр
*Національний комітет спорту інвалідів України
Элэмэс

**Элэмэс** - бөдөҥ маҕан ойуулаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар), эбэтэр эриэннээх, эбирдээх сүөһү туһунан.

Буулур элэмэс - сылгы өҥө, ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх.

Кугас элэмэс - 

Күөх элэмэс -

Кыталык элэмэс -

Саһыл элэмэс

Сур элэмэс - хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн

Тураҕас элэмэс - 

Хара элэмэс - хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах  

Үрүҥ элэмэс -
Егоров Гаврил Васильевич

**Егоров Гаврил Васильевич**, норуокка биллибит аата **Бартыһаан Дьөгүөрэп** (1879–1942) — гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
Семеренко Валентина Александровна

**Валентина Александровна Семеренко** (, 18 Тохсунньу 1986, Краснопилля) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
* biathlon.com.ua профиль
Михаил Александрович Слепцов

Михаил Александрович Слепцов - Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин палеонтологическай музейын төрүттээччи, кыраайы үөрэтээччи.
1927 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Боронук нэһилиэгин Хатыыстаах сиригэр төрөөбүтэ.
Верхоянскай куорат орто оскуолатын бүтэрбитэ.
1947-49 сс. - Дьокуускайдааҕы Пед.институкка үөрэммитэ.
1949-53, 1954-62, 1966-70 сыллардаахха Адыаччы оскуолатын учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир.
1956 сыллаахха оскуола иһинэн музей арылларын ситиһэр.
Николай Герасимович Божедонов

Николай Герасимович Божедонов (1932-2016) - кыраайы үөрэтээччи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, "Саха-Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.
1932 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы улууһун Адыаччы нэһилиэгин Ынахсыт сиригэр төрөөбүтэ.
1955 сыллаахтан Адыаччы оскуолатыгар ахсаан уонна физика учууталын быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
1976 сыллаахтан аҕа табаарыһа Михаил Александрович Слепцов тэрийбит палеонтологическай музейын 2012 сыллаахха диэри салайбыта. Ити сыллар тухары музей пуондата 10 бүк улааппыта, биирдиилээн экспонаттар Красноярск, Москва, Штутгард, Токио куораттарга улахан быыстапкаларга турбуттара.
1980-с сыллардаахха Николай Герасимович айылҕа харыстабылынан күүскэ дьарыктаммыта. Адыаччы үрэххэ үлэлиир көмүс хостооччулары утары үгүс суругу суруйбута, аахсыйалары тэрийбитэ. Дьон ыраас ууну иһэрин туһугар элбэх үлэни оҥорбута. Туостаах үрэххэ ракета бастакы үктэллэрэ түһэллэрин утаран, Адыаччы үрэх уутун анализка ыытарга туруорсан мунньахтарга тыл этэрэ, дьону өйдөтөрө. Маны таһынан, Адыаччытааҕы ГЭС тутуллуута тохтообутугар үгүс өҥөлөөх. Кини 1990-с сыллар саҥаларыгар Борис Ельциҥҥэ суруга билигин да элбэх киһини сөхтөрөр: "Өскөтүн биһиги этиибитин ылыммат буоллаххытына, биһиги бука бары туох баарбытынан көмүскэнэргэ эрэ тиийэбит. Биһиэхэ атын суол суох" (көҥүл тылбаас).
Николай Герасимович уонунан сылларга норуот контролерунан, Верхоянскай норуодунай суутун сэтээтэлинэн, Адыаччы нэһилиэгин табаарыстыы суутун бэрэсэдээтэлинэн, олохтоох нэһилиэк уонна улуус мунньахтарын депутатынан үлэлээбитэ.
Саха сирин суруйааччыларын сойууһа

**Саха сирин суруйааччыларын Сойууһа** () — суруйааччылары түмэр Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун Саха сиринээҕи салаата.

## Сойуус төрүттэниитэ
Сойуус 1934 сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ.

Бастакы бырабылыанньа бэрэсэдээтэлинэн - Платон Алексеевич Ойуунускай талыллыбыта.

## Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ
1934-1938 - Платон Алексеевич Ойуунускай;

1939-1948 - Серафим Романович Кулачиков-Эллэй;

1948-1953 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;

1953-1958 - Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай;

1958-1961 - Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай;

1961-1979 - Семен Петрович Данилов;

1979-1993 - Софрон Петрович Данилов;

1993-1998 - Савва Иванович Тарасов;

1998-2003 - Иван Григорьевич Спиридонов;

2003-2023 - Наталья Ивановна Харлампьева;

2023 сылтан - Андросов Гаврил Гаврильевич.

## Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ
I сийиэс - 1939 сыл от ыйын 1-5 күннэрэ; ССРС суруйааччыларын сойууһугар олоҥхоһуттары уонна норуот ырыаһыттарын ылбыттар: Кынаты, Тоҥ Суоруну, Дмитрий Говоровы, Кыыл Уолун, Екатерина Иванованы, Нооройу, Егор Охлопковы, Платон Семеновы, Кумаарабы, Бэдьээлэни.

II сийиэс - 1948 сыл бэс ыйын 28 - от ыйын 1 күннэрэ;

III сийиэс - 1953 сыл ол ыйын 30-31 күннэрэ;

IV сийиэс - 1958 сыл алтынньы 23-25 күннэрэ;

V сийиэс - 1963 сыл муус устар 3-4 күннэрэ;

VI сийиэс - 1965 сыл тохсунньу 12-13 күннэрэ;

VII сийиэс - 1968 сыл кулун тутар 5-6 күннэрэ;

VIII сийиэс - 1973 сыл бэс ыйын 5-6 күннэрэ;

IX сийиэс - 1978 сыл алтынньы 19 күнэ;

X сийиэс - 1983 сыл алтынньы 25 күнэ;

XI сийиэс - 1988 сыл балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ;

XII сийиэс - 1993 сыл сэтинньи 5 күнэ;

XIII сийиэс - 1998 сыл сэтинньи 5 күнэ; 

XIV сийиэс - 2003 сыл алтынньы 7 күнэ;

XV сийиэс - 2008 сыл алтынньы 7 күнэ;

XVI сийиэс - 2013 сыл алтынньы 1 күнэ;

XVII сийиэс - 2018 сыл алтынньы 11 күнэ;

XVIII сийиэс - 2023 сыл алтынньы 6 күнэ.

## Эбии көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа
* Саха АССР суруйааччыларын сойууһа 
* Саха суруйааччыларын сойууһа
Чибыева Анастасия Ильинична

**Чибыева Анастасия Ильинична** (25.03.1927-02.09.2006) - учуутал, педагогическай үлэ ветерана.

1927 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах Арыытыгар төрөөбүтэ.

1952 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбитэ.

Идэтинэн - история учуутала.

1966-1970 сылларга - Адыаччы оскуолатын учуутала.

1971-1977 сылларга - Адыаччы оскуолатын дириэктэрэ.

Анастасия Ильинична Чибыева оскуола материальнай баазата хаҥыырыгар, ис-тас көстүүтэ тупсуутугар, эстетическай иитии таһыма үрдүүрүгэр, учууталлар үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, бастыҥ педагогическай уопуту киэҥник тарҕатарга педколлективы түмэ тардан, оскуоланы оройуон бастыҥ оскуолатын кэккэтигэр киллэрэргэ күүһүн харыстаабакка үлэлээбитэ.

1977-1994 сылларга - оскуола учуутала, интернат иитээччитэ.

2006 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Адыаччы орто оскуолата. - Баатаҕай: 2007 сыл.
Кинигэ уонна ааптар быраабын аан дойдутааҕы күнэ

мини|293x293пкс|Кинигэҕэ өйдөбүнньүк, Берлин
**Кинигэ уонна ааптар быраабын аан дойдутааҕы күнэ**
(ХНТ атын тылларынан: аҥ. World Book and Copyright Day, араб. اليوم العالمي للكتاب وحقوق المؤلف, &#x200E;исп.&nbsp;*Día Mundial del Libro y del Derecho de Autor, *кыт. 世界图书与版权日, фр.&nbsp;Journée mondiale du livre et du droit d'auteur) — сылын ахсын Муус устар 23 күнүгэр,  1996 сыллаахтан бэлиэтэнэр.  28-й сессии ЮНЕСКО 28-с сиэссиэйэтигэр Сэтинньи 15 күнүгэр 1995 сыллаахха быһаарыныы ылыммыта (резолюция № 3.18).

ХНТ ситим-сиригэр этиллэринэн, бу күнү таларга муус устар 23 күнүгэр  1616 сыллаахха  Мигель де Сервантес, Уильям Шекспир (дьиҥэр бэйиэт уонна драматуур юлиан халандаарынан аахтахха 23-скэ өлбүтэ, ол аата григориан халандаарынан — 10 хонук хойут өлбүт), Инка Гарсиласо де ла Вега өлбүт күннэрин кэриэстээн талбыттар.

## [[Муус устар 23]] күнэ — аан дойду литэрэтиирэтин бэлиэ күнэ

### Бу күн төрөөбүт суруйааччылар

* Мануэль Вальехо (:en:Manuel Mejía Vallejo) (1923)
* Морис Дрюон (1918)
* Халлдор Лакснесс (1902)

### Бу күн өлбүт суруйааччылар

* Инка Гарсиласо де ла Вега (1616)
* Мигель де Сервантес-и-Сааведра (1616)
* Жозеп Пла (1981)
* Памела Линдон Трэверс (1996)
* Уильям Шекспир (1616)

## Кинигэ киин куората
Бу күн *Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратын* ытык аата биир куораттан атын куоракка көһөр.

Кинигэ киин куоратын сылын ахсын ЮНЕСКО бэйэтэ уонна кинигэ индустриятын үс салаатын бэрэстэбиитэллэрэ (кинигэ таһаарааччылар, кинигэ атыылааччылар уонна бибилэтиэкэлэр) талаллар.

2023 сыллаахха кинигэ киин куоратынан Аккра этэ, 2024 сыллаахха — Страсбург. 2025 сыл муус устар 23 күнүттэн — Рио-де-Жанейро. 2012 сыллаахха киин куоратынан Ереван, уонна 2021 сыллаахха Тбилиси буола сылдьыбыттара.

Бу үгэһи 2001 сыллаахха ЮНЕСКО бэйэтин 31 C/29 нүөмэрдээх резолюциятынан олохтообута. Бастакы Кинигэ киин куоратынан Мадрид буолбута. ЮНЕСКО "Кинигэ аан дойдутааҕы киин куоратынан" билиммит куораттара эгэлгэ тэрээһиннэри ыытан ааҕыы култууратын сааһыттан уонна бөлөҕүттэн тутулуга суох дьоҥҥо туругурдаллар, бэйэлэрин да дойдуларын иһигэр, аан дойдуга да.

## Быһаарыылар


## Эбии көр

* Аан дойду суруйааччыларын күнэ
* Оҕо кинигэтин аан дойдутааҕы күнэ
* Интеллектуальнай бас билии аан дойдутааҕы күнэ
* Бар дьон бас билиитин күнэ (1 января)
* Култуура көҥүлүн күнэ (аҥ.) (ыам ыйын үһүс субуотата)

## Сигэлэр

* ХНТ ситим-сирэ
* «Всемирный день книг и авторского права» на сайте библиотеки им. Д. Хаммаршельда
* ЮНЕСКО резолюцията
* ЮНЕСКО Генарльнай сэкиритээрин 2007 сыллааҕы туһаайыыта
Винница аэропорда

**Винница**  диэн Винница аттыгар баар аэропорт.


Vinnytsia airport 01.jpg|
Vinnytsia airport 02.jpg|
Vinnytsia airport 03.jpg|
Vinnytsia airport 04.jpg|
Vinnytsia airport 05.jpg|
Vinnytsia airport 07.jpg|
Vinnytsia airport 09.jpg|
Vinnytsia airport 08.jpg|
Vinnytsia airport 10.jpg|
Vinnytsia airport border stamp.jpg|
Хонорой

**Хоҥорой** — киhи аатынан ааттаммыт күөл.

Былыр Хоҥорой диэн тоҥус хоhууна олорбут. Эмээхсиннээх, соҕотох кыыстаах. Биирдэ Бүлүү атыыhыта быстаран, кинилэргэ тиийэн кэлбит. Атыыhыт көрдөгүнэ баhыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥастаах киhи туруору сыыры өрө күүрэн тахсыбыт.  Атыыhыт ол киhини батыhан үөhэ тахсыбыта ураhа турар үhү. Аҕыйах хонукка хонон-өрөөн ааҺарыгар  атыыhыт дьиэлээх киҺиттэн киҺиттэн көрдөспүт. Хоҥорой атыыҺыкка эппит: "Мин биир сорудахпын толорор буоллаххына". Атыыhыт толоруох буолан тылын биэрбит. Сотору соҕус буолан, Хоҥорой сорудаҕын эппит: "Аҕам өлбүт күнэ тиийэн кэллэ, онон миигин өлөрүөхтээххин уонна көмүөхтээххин". БаҺыттан атаҕар диэри маҥан таба тириитэ таҥаҺы кэппит, маҥан табаны көлүммүт уонна олордубутунан эппит. АтыыҺыт Хоҥорой эппитин курдук толорбут.

Онтон ыла үҺүйээн кэпсээн баар буолбут. Дьааҥынан, Лииндэнэн, Баахынайынан маҥан табалаах, таба тирии таҥастаах айаннаан,тыаҺаан ааҺарын көрөллөр уҺү. Хоҥорой хоҺуун сылдьар диэн кэпсииллэр. 

Андреев Семен Николаевич-Хатарча Сэмэн ахтыыта
"Эдьигэээн улууҺа.Лииндэ нэҺилиэгэ." 2009 сыл Софронова М.Д.
Константин Николаевич Дьячковскай

Суруйааччы Константин Николаевич Дьячковскай 1915 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Чурапчы
улууһугар Хоптоҕоҕо Феофановтар диэн дьадьаҥы ыалга төрөөбүт. Аҕата Лазарь, ийэтэ
Устинья элбэх оҕолоохторо уһу ол иһин 3 эрэ ыйдааҕар Амма5а баар аймахтарыгар
иитиэххэ биэрбиттэр. 5 сааһыгар диэри бэрт маанытык улаатан истэҕинэ, ийэтэ эмискэ
өлөн хаалар. Дьэ бу курдук ииппит ийэтэ, аҕата хардарыта өлөн, 3 ийэҕэ, 3 аҕаҕа
иитиллэн сүһүөҕэр турар.
Олоҕун үгүс өттүн Мэҥэ улууһун 1 Мэлдьэхси нэһилиэгэр Хорообукка олорбута. Ол
иһин бу сири төрөөбүт дойдутунан ааҕара.
Оҕолорго аналлаах бастакы хоһоонноро 1936 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка
бэчээттэммиттэрэ уонна тута биһирэбили ылбыттар. «Бэлэм буолга» бэчээттэммит
хоһооннорбор бэйэм ньирэйбин суруйбутум истиҥник тахсыбыт эбит буолла5а… Кыра
сылдьаммын саҥа төрөөбүт ньирэйи кытта харса оонньуурум…хоһооннорум бары да
бэйэм олохпун хоһуйбут хоһооннорум этилэр. Ол гынан баран, оҕо хараҕынан,
сүрэҕинэн суруллубут буоланнар, табыллыбыт, биһирэммит буолуохтаахтар»,- диэн
поэт бэйэтин бастакы хоһооннорун туһунан Г.Куриловы кытта кэпсэтиитигэр ахтар.
Поэт 40 сыл устата наар кырачааннарга эрэ анаан эҥин эгэлгэ хоһооннору
остуоруйалары, угэлэри, таабырыннары, чабырҕахтары, поэмалары , олоҥхо –
остуоруйаны суруйбута. Кини бэйэтин кэминээҕи суруйааччылартан саамай уһуннук,
элбэҕи оҕоҕо анаан суруйбутунан уратылаах.
Кини бастакы кинигэтэ «Мутукча» диэн ааттанан 1953 сыллаахха күн сирин
көрбүтэ. Мантан утуу-субуу оҕолорго аналлаах 16 кинигэ тахсар. Кинигэлэрэ поэт
дууһатыныы чап – чараастар. Оҕолору уйан дууһалаах поэт буоларын кини кинигэрлэрин
да ааттара туоһулууллар: «Чээн», «Тыллаах чыычаах», «Чэччи», «Току – току ньээм –
ньээм», «Ийэм күөрчэҕэ», «Оҥоойук» уо.д.а.
Манны таһынан Туйаарыскай талааннаах тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Кини
нуучча биллиилээх суруйааччыларын С.Маршагы, К.Чуковскайы, А.Бартону,
С.Михалкову сахалыы саҥардан кырачаан ааҕааччыларга үчүгэй бэлэҕи оҥорбута.
Нууччалыы ааҕар оҕолорго анаан 60-с сылларга «Неумеха», «Походная деревня» диэн
кинигэрлэрэ тахсыбыттара.
Константин Туйаарыскай хотугу ноуоттар суруйааччыларын П.Ламутскайы,
Г.Куриловы, В.Лебедевы уо.д.а. саха ааҕааччыларыгар билиһиннэрбит улахан өҥөлөөх.
Тылбааһа манан эрэ бүппэт, өссө монгол, бурят, Тува, Горнай Алтай, башкир, киргиз,
казах, калмык поэттарын айымньыларыттан сахалыы тылбаастары булуохха сөп.
Манны таһынан К.Туйаарыскай 20-чэ ырыа тылын автора. Кини аатын ааттатар
аймахтардаах, төрөппүт Виссарион диэн уоллаах, Туйаара, Минадора, Виса, Костя диэн
сиэннэрдээх. Онон Туйаарыскай сыдьаана быстыбакка салҕана туруоҕа. Көстөкүүн
дьонугар – сэргэтигэр хара өлүөр диэри үтүө санаалаах, сырдык ыралаах сылдьан,
1976 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүтэ. Майа кылабыыһатыгар көмүс уҥуоҕа
тутуллубута.
Өлөөнө

Хос эбэм **Өлөөнө** эмээхсин туһунан суруйааччы Иннокентий Михайлович Сосин «Өлөөнө эмээхсин барахсан» хоһоонун суруйбута, Николай Афанасьев бу хоһоонно ырыа матыыбын айбыта.


«Yчүгэй Суолабыт үрдүгэр
Yүт бүтэй олбуорун түөһүгэр,
Yс уолун сүрэҕэр сыһыаран
Yөрүүгэ төлкөлөөн үөскэппит
Өлөөнө эмээхсин барахсан
Өрүүтүн дьол түһүн саныыра…»


Иннокентий Михайлович Сосин эбэм Өлөөнө эмээхсин биир дойдулааҕа, Моорукнэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Кини мин ийэбинэн төрүттэрбин биэс көлүөнэ дьоммун көрбүт, алтыспыт дьоллоох киһи.