Өй-санаа туспалара

Санаа түргэнэ бэрдиттэн уларыйара эмиэ түргэн. Билигин баар буола түһээт да сонно суох буолан хаалыан сөп. Өй-санаа хайдах уларыйарыттан, ким салайарыттан тутулуктанан икки өрүккэ арахсар:

1. Тыыннаах киһи өйө-санаата.

2. Өлбүт киһи өйө-санаата.

Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ким салайарыттан уонна хайдах уларыйалларыттан көрөн биллэр уратылаахтар:

1. Тыыннаах киһи өйө-санаата куруук уларыйа, хамсыы, эбиллэ, көҕүрүү турар. Тыыннаах киһи бэйэтин санаатын уларытар, тупсарар, салайар уонна умнан кэбиһэн суох оҥорор, атыны саныыр кыаҕа хаһан баҕарар баар. Санаатын күүһүнэн араас санааларын салайар, туохха эмэ туһаайар уонна баҕа санаатыгар кубулутан, ситиһэ сатыыр сыал оҥостуон сөп. Араас санааларын сааһылаан, үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа арааран дьаарыстыан сөп. Санаа дьаарыстаннаҕына, сааһыланнаҕына куһаҕаннарын үчүгэйдэриттэн туспа арааран умнан, суох оҥорон кэбиһии кыаллар кыахтанар.

Тыыннаах киһи санаатын бэйэтэ салайарыттан үчүгэй санааларын сааһылаан, баҕа санаатыгар кубулутан туох эмэ туһалааҕы оҥорууга салайыан, ханнык эрэ дьайыыны оҥоруон сөп.

2. Өлбүт киһи өйө-санаата мэйииттэн күүс ылынара уурайан уонна үгэстэринэн тус-туспа үрэллэн уларыйбат турукка киирэн хаалар. Бу уларыйбат турукка киириитин бэлиэтээн айыы буолуу диэн ураты өйдөбүлү үөскэппиттэр. Хас киһи өйө-санаата тус-туспаларынан, уратыларынан арахсан айыы буолан хаалаллар уонна уларыйбат турукка киирэн өр кэмҥэ сылдьар кыахтаналлар. 

Айыылар диэн өлбүт дьон ураты, атыттарга маарыннаабат өйдөрө-санаалара аны уларыйбат турукка киирэн сылдьаллара ааттанар. Өлбүт былыргы дьон элбэх куһаҕан айыылары оҥорбуттарынан кинилэр үөрэхтэрин ылан аныгы, улаханнык сайдыбыт, тупсубут олоххо туһаныыга үчүгэйин, үрүҥ айыытын эрэ талан ыллахха табыллар. Былыргылар билиилэрин туһанар итэҕэл аҥар өрүтэ үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанара ситиһэ сатыыр сыалыгар сөп түбэһэр.

Өй-санаа бу уратытын сахалар арааран билэннэр, итэҕэл үөрэҕэ икки өрүттээх тутулуктааҕын быһаараннар таҥара уонна айыы диэн икки аҥы арааран ааттыыллар:

А. Таҥара үөрэҕэ. Оҕо сайдан, тупсан иһэр өйө-санаата саҥаны билэн иһэриттэн аһара барарын сиэри тутуһуннаран, хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини таҥара үөрэҕэ оҥорор. Өй-санаа сайдыытын уустуктарын, үгэстэри уонна үөрүйэхтэри үөскэтэрин табан туһаныыны сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо тириэрдэр. 

Б. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Былыргыта өлбүт дьон оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан куһаҕанын, харатын хаалларан үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан аныгы олоххо туһаныы Үрүҥ айыы итэҕэлин үөскэтэр.

Итэҕэл үөрэҕин бу икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктарын арааран кэбиспэккэ тэҥҥэ сайдан истэхтэринэ омук өйө-санаата туруктанарыттан сайдыыны ситиһэрэ кыаллар. (1,24).

Кыыллар уонна көтөрдөр икки; буор уонна ийэ куттаахтар. Кыыллар, көтөрдөр ийэ куттарынан, ол аата үгэстэринэн салаллан сылдьаллар, сайдыыны, уларыйыыны ылыналлара олус бытаан, уһун кэми ыларыттан оҥорор быһыылара уһун үйэлэргэ уларыйбаттар.

Киһи үс куттаах; буор, ийэ уонна салгын куттар диэн ааттаналлар. Киһи өссө үгэс буола илик быстах санааларынан, билиилэринэн, ол аата салгын кутунан салаллан сылдьарынан, ситэ үчүгэйдэрэ, куһа-ҕаннара таба быһаарылла илик быстах быһыылары оҥорон кэбиһэр кыахтанан хаалара субу оҥорор быһыыларыгар олус улахан сэрэхтээх буоларын ирдиир. Хааччахтары туһанан өйү-санааны аһара ыыппат сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо биллэр туһаны оҥорор.

Дьон-аймах үйэлэрэ кылгыыра өйдөрө-санаалара, салгын куттара сайдыытыттан улахан тутулуктаах. Өй-санаа туруктанарын үөскэтэр сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһа сырыттахха табыллар.

Өй-санаа икки өрүттээҕэ аатыгар киирэн этиллэн сылдьар:

а. Ай диэн санаа ааттанар уонна салгын куту; үөрэҕи, саҥаны билиилэри үөскэтэн умнуллубат буолууга кубулутар.

б. Өй диэн тыл ийэ кут өйүн-санаатын, ол аата үгэстэри быһаарар. Санаа сайыннаҕына, олус элбэхтик хатыланнаҕына үгэстэри үөскэт-тэҕинэ ийэ кут өйүгэр-санаатыгар уларыйар.

Тыыннаах киһи өйө-санаата уларыйа сылдьар. Бу уларыйыыны киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсан тахсан иһэллэрэ өссө чуолкайдаан быһаарар. Сахалар ону билэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно оҥорон олохторугар туһаналлар. Бүгүн “үчүгэй” диэн ааттаммыт сарсын куһаҕан буолан быраҕыллан хаалыан сөбүн быһаарар. Куһаҕан диэн ааттана сылдьыбыт көнөн, тупсан үчүгэйгэ кубулуйарын, туһалаах буолан тахсарын, бу өс хоһооно эмиэ биллэрэрэ ордук улахан суолталаах. Куһаҕан диэн ааттаммыт сотору үчүгэйгэ кубулуйарыттан үчүгэй быһыылар эбиллэллэрэ үөскүүр. Өй-санаа уларыйан биэрэр уратытын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэрин курдук куһаҕаны “аньыы” диэн ааттаатахха, дьаралык иҥэрдэххэ аны уларыйан, үчүгэй буолан тупсан кэлэрин суох оҥорон кэбиһии буолара улахан куһаҕаны “застойу” оҥорор. "Аньыы” диэн тылы туһаныы омук сайдан иһэр олохтон хаалыытын уонна куһаҕаны уларыйбат, көммөт турукка киллэрэн диктатура үөскүүрүгэр тириэрдиэн сөп.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыларын оҥорууну биллэрэр. Саҥаны айыыны маҥнай оҥорорго үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллан биллибэтинэн олус улахан сэрэхтээх быһыы буолар.

Итэҕэли, өй-санаа үөрэҕин үөрэтээччилэр тыыннаах уонна өлбүт киһи өйдөрө-санаалара уратыларын чуолкайдык арааран билиэ этилэр. Өй-санаа үөрэҕин билбэт эрээри, тыл үөрэхтээхтэрэ итэҕэл үөрэҕэр кыттыһаннар улахан буккууру, халыйыыны киллэрэн сылдьаллар. Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын уратыларын билбэттэриттэн айыы диэн тылы аҥардастыы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатыыллара өй-санаа икки өрүттээҕэр, кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, солбуйсан биэрэр уратытыгар сөп түбэспэт быһыы буолар.

Айыылар диэн ааттанар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара тыыннаах дьону сэрэтэллэрин, үчүгэйи этэн биэрэллэрин таһынан куһаҕаҥҥа, айыы буолууга ыҥыран ылан олохторун кылгатан кэбиһэллэригэр тириэрдэллэрэ быдан элбэхтик бэлиэтэнэр. Ити быһаарыылар айыылары кытта сыһыан улахан сэрэхтээх буоларын биллэрэллэр.

Тыыннаах киһи өйө-санаата айыы буолбат. Тыыннаах киһи санаатын салайа, уларыта, эбэн, көҕүрэтэн биэрэ сылдьара хаһан да тохтообот. Онтон этэ-сиинэ өлбүт киһи эньиэргийэ ылара суох буолан санаата уларыйбат турукка киирэр уонна бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаабатынан айыы буоларга тиийэн хаалар.

Тыыннаах киһи түөһэйдэҕинэ, салгын кута көттөҕүнэ айыы киһитэ буолууга бэйэтэ тиийэр, өйө-санаата ийэ кутугар, оҕотугар төннөн түһэр. Кыра оҕо курдук быһыыланыан сөп. Тыыннаах киһини айыы буол диэн этии олус улахан сыыһа буолар, “Өйүҥ көттүн” диэн кыраабыкка тэҥнэһэр, куһаҕаны баҕарар этии буолар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ солумсахтара улаатан айыы диэн тылы онно-манна сыбаан “үчүгэй” курдук көрдөрө сатыыллара дьону быһаччы албыннааһын буолар. Айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүллээҕин, киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин былыргы сахалар быһааран “ыы” диэн ытааһын дорҕооннообуттарын тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕэр сыһыаннара суох буолан билэ иликтэр.

Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолар. Айыы буолар баҕа санаата дьэ туолар. Тыыннаах киһи айыы буола сатааһына диэн бэйэтин баҕатынан өлүүгэ барыыта буолар. Киһи баҕарбатар даҕаны куһаҕан санаалаах өлөн хааллаҕына өйө-санаата үөр буолан хаалар, онтон куһаҕан санааларыттан ыраастанан баран өллөҕүнэ үрүҥ айыы буолан дьоҥҥо көмөлөһүөн сөп.

Өй-санаа уларыйа сылдьар уратыларын киһи өйө-санаата сайдыбытынан сатаан, табан туһана сылдьара эрэйиллэр.  

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.