Харах бааллыыта

Киһи саамай тутаах көрөр, билэр, салайынар уорганынан харахтара буолаллар. Харах көрүүтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэн икки аҥы арахсар: 

1. Илэ көрүү. Тугу барытын дьиҥнээхтик көрүү ааттанар.

2. Көстүбэт эйгэни көрүү. Манна түүлү көрүү уонна араас көстүбэттэри көрөн ылыы киирсэллэр.

Киһи хараҕынан көрөрө икки өрүттээх буолуута өйө-санаата, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллэн туруктаахтык сайдарын туһаныыны эрэйэр. Хараҕы улаханнык харыстыы сырыттахха эрэ олох табылларын сахалар быһааран “Харах харатын курдук харыстаа” диэн аналлаах этиини үөскэтэн туһаналлар. 

Харах бааллан ылыыта диэн суоҕу баар курдук көрдөрөн биэриитэ эбэтэр ханнык эрэ баҕа санаатыгар үөскээбит үгэһин көрө түһүүтэ ааттанар. Киһи түүлүгэр көстөр көстүүлэр киһи санаата, үөскээн сылдьар үгэстэрэ буолалларын түүллэри үөрэтии быһаарар.

Харах сыыһа көрүүтэ, бааллан ылыыта киһини сыыһа-халты тут-тунууга быһаччы тириэрдиэн сөп. Ону-маны сыыһа көрүүттэн киһи аан холуодатыгар да кэтиллиэн, кирилиэстэн да сыыһа үктэнэн охтон түһэн дэҥнэниэн сөбө куруук кэтэһэ сылдьар.

Өй-санаа харахха иччи буолан көстөр. “Хараҕа иччилээх” диэн эттэхтэринэ киһиэхэ өй-санаа баара бэлиэтэнэр. Харах иччитэ сан-дааран, сырдаан, дириҥээн көстөрүнэн биллэр.

Мэндээриччи, иччитэ суоҕунан көрбүт харах чычаас, болоорхой, өй-санаа суоҕун эбэтэр букатын көппүтүн биллэрэр. 

Сахалар харах көрүүтүттэн өй-санаа туругун маннык быһаараллар:

- Кытаанахтык көрөр харах. Сүрэ элбэх киһи хараҕа кытаанах, хамсаабат, тимир курдугунан уһуннук чыпчылыйбакка көрүөн сөп.

- Олохтоох харахтаах. Сүүрэлээбэт, элбэхтэ чыпчылыйбат, биир сири батары көрөр, кытаанах, сырдык харах буолар. Көрсүө, сэмэй, өһөс майгылаах киһи олохтоох харахтаах диэн ааттанар.

- Чаҕылыйбыт харах. Үөрүүттэн, дьолломмутуттан, санаата тупсан көммүтүттэн сырдыгынан сыдьаайбыт, кылапачыйбыт харах буолар.

- Сүүрэлиир харах. Боччума, оттомо суох харахтаах киһи, биир сири таба көрбөт сымыйыаччы, албынньыт буолуон сөп.

- Тиэрэ-маара көрбүт харах. Олоҕо суох, хамсыы сылдьар харах. Өй-санаа туруга суоҕун; омуннааҕын, киһиргэһин биллэрэр.

- Мэндээриччи көрүү. Иччитэ суох харах мэндээриччи көрөр. Ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх киһи хараҕа чычаас, мэндээриччи көрөр, болоорхой дьүһүннээх. Ийэ кут иитиллиитин туһунан “Кут-сүр үөрэҕэ” диэн биһиги үлэбититтэн билсиһиэххэ сөп. (1,83).

Киһини кытта билсиһии аан маҥнай харах көрүүтүттэн саҕаланар. Чинчийэн көрүүттэн кыбыстымыахха. Төһө да үөрбүт курдук көрсөр киһи хараҕа атыны этэрэ буолуо. (2,63). 

“Таптыыртан харах арахпат” диэн этии чахчы таба, тапталлаахтар аан маҥнай харахтарынан көрсөн сөбүлээбиттэрин билсэллэрэ “Көрө түһээт сөбүлээбитим” диэн этиини үөскэппит. Киһи хараҕынан көрөн билиини аһара түргэнник ылынар. Көрө түһээт өйдөөн хаалбытым диэн этиини элбэхтик истэбит. Биирдэ көрбүттэрин умнубат дьон элбэхтэр. “Истибиттээҕэр көрбүт ордук” диэн этии итини бигэргэтэр.

Харах бааллан ылыыта диэн аһара түргэнник киирэн ааһар дьиҥнээҕиттэн атын көстүүнү көрөн ылыы ааттанар. Соһуччу тугу эмэ сыыһа эбэтэр атыны холбуу көрөн кэбиһииттэн алҕас туттунууну оҥоро охсон баран киһи соһуйара биллэр.

Төбө ыарыыта мэйии үлэтин буккуйан, тэҥҥэ үлэлииллэрэ кэһил-лэн икки харах тус-туспа, икки аҥы көрө сылдьалларыгар тириэрдиэн эбэтэр киһи билбэтинэн ыарыы мунньустан баран биир эмэ түгэҥҥэ, аһара сылайдахха, аанньа утуйбатахха соһуччу киирэн кэлэн харах көрүүтүн уларытан сыыһа туттунууну үөскэтиэн сөп. 

Арыгыны элбэхтик испит киһи хараҕа дьиримниирин, таба көрбөтүн тэҥэ, икки буолан көстөрө тиийэн кэлиэн сөп. “Икки буолан көһүннэҕинэ ортотун тутуһаар” диэн итирбит киһини күлүү гынан этии чугаһы, бытааны көрүүнү эрэ быһаарыыга таба. Түргэнник иһэр массыынаҕа суол икки аҥы арахсан хаалыыта хайата эрэ туораттан кэлэрин курдук соһуччу көстүүнү оҥорор. Ол соһуччу утары иһэр массыына туора барара көстүүтүттэн куота охсон биэрээри дьиҥнээх утары иһэр массыынаҕа киирэн биэриэххэ сөп.

Мэйии икки өрүттээҕиттэн улаханнык сылайбыт киһи харахтара соһуччу икки аҥы көрөн ылыыларыттан суоппар сыыһа туттунан утары иһэр массыынаҕа киирэн биэриитэ буолан хаалыан сөп.

Наркотик сабыдыалыттан киһи хараҕын харата улаатар. Харах ону-маны таба көрөр кыаҕын сүтэрэр. Наркотигы туһаммыт суоппардар ордук элбэхтик суол абаарыйаларыгар түбэһэллэр.

Өй-санаа туруктааҕа, тулуурдааҕа эрэ соһуччу сыыһа көрүүттэн сыыһа-халты туттунары аҕыйатар кыахтаах. Көрсүө, сэмэй майгылаах, тугу оҥороругар “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этиини куруук туһанар киһи сыыһаны оҥороро аҕыйыырын сахалар билэллэр, олохторугар туһаналлар уонна оҕолорун иитэллэр, үөрэтэллэр. 

Харах бааллан ылыыта киһи араас абааһылары, иччилэри көрөрүн үөскэтиэн сөп. Араас абааһылары дьон бадыа-бүдүккэ, кыра дьиримниир уот сырдыгар, утуйан иһэн, эҥин көрөллөрө биллэр. Сырдык уонна хараҥа былдьаһар кэмнэригэр киһи сыыһа-халты көрөрө улаатарыттан ити көстүүлэри көрүөн, соһуйан куттаныан сөп.

Саамай улахан алдьатыылаах, киһи өлүүтүгэр тириэрдиэн сөптөөх абаарыйанан утарыта иһэр массыыналар харсыһыылара буолар. Уһуннук айаннаабыт суоппар утары иһэр массыынаҕа киирэн биэриитэ аанньа утуйбатахтан, сылайыыттан харах бааллан ылыытыттан тутулуга ордук улахан. Соһуччу киһи икки харахтарын көрүүлэрэ арахсан икки аҥы бардахтарына, массыына суола эмиэ икки аҥы арахсан көстөн кэлэллэр. Утары иһэр массыына туораттан кэлэн иһэр курдук соһуччу көстөрүттэн, онтон куотан биэрээри сыыһа баран харсыһыыны оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Ыраах айанныыр массыына суоппардара үлэ графигын уонна режими, сынньанар кэми кытаанахтык тутуһан сылдьаллара эрэйиллэр.

Харах бааллан ылыыта хаһан баҕарар кэлиэн сөп. Ыгыллыы, омуннуруу аанньа утуйбатаҕы, сылайыыны кытта кыттыстахтарына аан маҥнай киһи хараҕар дьайыылара улаатар, араас дьиримнээһиннэр көстөн кэлиэхтэрин сөп. Биирдэ эмэтэ да буоллар киһи сүрэҕин үлэтэ мөлтөөтөҕүнэ, хаанын баттааһына эмискэ түстэҕинэ хараҕа хараҥаран, туох барыта харааран көстөрө тиийэн кэллэҕинэ мөлтөөн ылар кэмэ кэлэн сэрэҕэ улаатара табылларын биллэрэр. 

Улаханнык соһуйбут, куттаммыт дьон араас абааһылары көрүүлэрэ барылара кэриэтэ харах бааллан ылыытыттан улахан тутулуктаахтар. Харах бааллан ыллаҕына олох кыра даҕаны аһара улаатан, дарбайан көстүөн, киһини соһутуон, куттуон сөп. Харах бааллыыта киһи сыыһа-халты көрөрүн эмискэ киллэрэн өйө баайылларын үөскэтиэн сөбүттэн ыарыы киириитин эрдэттэн үөрэтэн, билэн сэрэнии туһалыыр.

Киһи бэйэтин этин-сиинин, өйүн-санаатын туругун куруук хонтуруоллана, кэтэнэ сылдьара, хараҕын харыстыыра ирдэнэр. Сахалар киһи саамай улаханнык харыстаныахтаах чааһа харах буоларын быһааран “Харах харатын курдук харыстаа” диэн үөрэтэллэр.

Харах бааллан ылыыта диэн соһуччу киирэн кэлиэн сөптөөх куттал киһиэхэ хаһан баҕарар суоһууруттан сэрэнии, харыстаныы эрэ быыһыырын киһи быһыылаах дьон билэллэр. (3,20).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

3. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.