open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дмитриев Иннокентий Аксентьевич

200px|thumb|right|Дмитриев Иннокентий Аксентьевич
**Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)** (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Ньурба улууһун ытык олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
* 1931 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Ньурба оройуонугар Хордоҕойго (билигин Ньурбачаан) төрөөбүтэ. Оҕо сааһа сэрии ыар сылларыгар ааспыта, сэрии тулаайаҕа, аҕата Аҕа дойду көмүскэлин иһин олоҕун толук уурбут.
* 1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститут иһинэн педрабфагы бүтэрэн баран Уус Маайа улууһугар Нуотара, Майда оскуолаларыгар учууталлаабыт.
* 1953—1957 сс. — Ньурбаҕа Араҥастаахтааҕы оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, Куочай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбит. Саха тылыгар уонна литэрэтиирэтигэр, физкультуураҕа, биологиҕа үөрэппитэ.
* 1962 с. — Саха государственнай университет саха салаатын бүтэрбит.
* 1962 с. — Саха драматическай театрын литератураҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
* Ол кэннэ 7 сыл культура министерствотыгар искусство инспекторынан үлэлээбит.
* 1969 сылтан өлүөр диэри — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын литератураҕа салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 2001 с. — Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 2013 сыл ыам ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
#### Тылбаасчыт
30-н тахса араас омук драматын тылбаастаабыта.  Ол иһигэр, пьесалар «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомунов, «Нэркэс» И. Юмагулов, «Белое платье матери» Ш. Хусаинов, «Черт в сундуке» Ц. Шагжин, «Проделки Долумы» Ч. Ойдов, «В ночь лунного затмения» М. Карим, «Хаарыан хампа күөх кытылым (Желанный голубой берег мой)» Ч. Айтматов пьесалара о. д. а.

#### Пьесалара
Пьесалара Саха театр, Ньурба норуодунай театрын о. д. а. театрдар сценаларыгар туруоруллаллар. 80 сааһын туоларыгар Манчаары Ньурбаҕа олорбутун туһунан дырааманы суруйбута «Манчаары тиһэх дьоло» диэн ааттанан көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта.

##### Пьесаларын хомуурунньуктара
* «Хара сурук (Черное письмо)» (1999)
* «Земная суть моя» (2000)
* «Изба с привидениями» (2001)

#### Кэпсээннэрин хомуурунньуктара
* «Кэҕэ кулгааҕа (Подснежник)» (2002)
* «Хордоҕой» (2003)
* «В сторону дневного стояния солнца» (2004)
* «Девять рассказов» (2004)
* «Богиня Мичийэ» (2006)

#### «Ньургуһуннар» ырыа
Саха норуотун уоһуттан түспэккэ ылланар өлбөт үйэлээх «Ньургуһуннар» ырыа ааптара. Бу ырыа хоһоонун устудьуоннуу сылдьан суруйбута. .

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ (1994)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Ньурба улууһун Ытык Киһитэ

## Аатын үйэтитии
И. А. Дмитриев — Сиэн Чолбодук кэриэһигэр Дьөгүөр Бөтүрүөп анаабыт «Сүтүк» хоһооно.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А.Ойунского:Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Аксентьевич Дмитриев — Сиэн Чолбодук
Парников Василий Семенович

**Парников Василий Семенович** (**Сэксэй**) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график, Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Нам оройуонун Көбөкөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1955 сыллаахха Рига художественнай-ремесленнай училищетын бүтэрбитэ.
* 1967 сыллаахха Москватааҕы полиграфическай институту бүтэрбитэ.
* 1970 с. — Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
1970 сылтан араас художественнай быыстапкаларга кыттыбыта. ВДНХ мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэр.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* «Бочуот Знага» уордьан кавалера

## Кини туһунан
* Багдарыын, Сүлбэ. Сэксэйи ааҕа олорон : [Сэксэй диэн аат туохтан үөскээбитэй? Сахалыы ааттар]  / Багадарыын Сјлбэ // «Саха Сирэ». — 1995. — От ыйын 20 к.
* Голокова, Марина.  Ушел из жизни Сэксэй Парников : [о якут. художнике С. Парникове] / Марина Голокова // «Наше время». — 2000. — 20 октября. — С.19.
* Дмитриева Наталья. Открылась выставка Сэксэя…: [выст. памяти засл. деятеля искусств РС(Я) Сэксэя  — Сэмэна Парникова] / Наталья Дмитриева // «Якутия». — 2001. — 16 октября. — С. 5.
* Дунаев, А. Сэксэйбит: [хоһоон] / А. Дунаев // «Эҥсиэли». — 2004. — Атырдьах ыйын 19 к.
* Карпов Е. Выставка художника Сэксэй Сэмэна / Е. Карпов // «Эхо столицы». — 2001. — 11 октября. — С. 4.
* Кирюхова Елена. Вечер памяти Сэксея Парникова / Елена Кирюхова // «Наше время». — 2001. — 12 октября. — С. 19.
* Павлов, Б. Сэксэй Парников : [Матыйыкыттан хааннаахтар. Худуоһунньук] / Б. Павлов // «Республика бүттүүнэ». — 2000. — Олунньу 11 к. — С. 6.
* Памяти художника : [вечер памяти засл. деятеля искусств РС(Я), художника-графика Сэксэя Сэмэна Парникова] // «Якутия». — 2001. — 20 октября. — С. 18.
* Парников Василий Семенович — Сэксэй.  Сэксэй и его сын Бэргэн: [Интервью с В. С. Парниковым художником-графиком и его сыном Б. В. Парниковым художником-сценографом / Беседу вела Л. Павлова] // «Полярная звезда». — 1996. — N 4. — C. 42—44.
* Потапов И. Совершенство простых линий / И. Потапов // «Республика Саха». — 1995. — 13 мая.
* Тимофеева В. Традиции и новаторство в искусстве Сэксэя / В. Тимофеева // «Полярная звезда», 2002. — № 2. — С. 35—38.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 1(24) — 2001:Мифологические и фольклорные мотивы в творчестве Василия Парникова и Николая Курилова 
* Намская межпоселенческая централизованная  библиотечная система:Парников Василий С. — Сэксэй, художник, заслуженный деятель искусств РС(Я), кавалер ордена "Знак Почета"
Игнатьев Владимир Никифорович

**Игнатьев Владимир Никифорович** — саха худуоһунньук-дизайнера, график.

## Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр төрөөбүтэ.

## Айар үлэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтин ааптардарыттан биирдэстэрэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сергучев Лазарь Лазаревич

**Сергучев Лазарь Лазаревич** (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Сыымахха төрөөбүтэ.
* 1948 с. — хайыһарга республика чемпиона.
* 1952 с. — Москва студеннарын универсиадаларыгар кыттан, үрдүк үөрэх студеннарын истэригэр чемпионнаабыт. Ол кэннэ ССРС сүүмэрдэммит командатыгар киллэрбиттэр.
* 1953 с. — ССРС командатыгар киирэн, Хельсинки (Финляндия) куоракка норуоттар ыккардыларынааҕы  күрэхтэһиигэ кыттан, үһүс миэстэни ылбыта. Хайыһарга спорт маастарын нуорматын толорбута.

## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Уола — Сергучев Карл Лазаревич (18.09.1959)

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа 
* «За доблестный труд» мэтээл

## Аатын үйэтитии
Л. Л. Сергучев аата Сыымах  спортивнай комплекска иҥэриллибит (2005)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
ЯСИА 19.04.2013:В селе Сымах Мегино-Кангаласского улуса прошли мероприятия, посвященные памяти Лазаря Сергучева
Сергучев Карл Лазаревич

**Сергучев Карл Лазаревич** — Суорун Омоллоон аатынан Саха опера уонна балет театрын уус-уран салайааччыта.

## Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Расторгуев Сергей Васильевич

**Расторгуев Сергей Васильевич** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.

1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааөы эстрада искусствотын творческай мастерскойун, Россия норуодунай артыыһын Л. С. Маслюков салалтатынан, бүтэрбит. 

2000 сыллаахха ГИТИС «режиссура» салаатын бүтэрбит.

1994 сылтан Сахацирк директора.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Колесова-Расторгуева Марфа Петровна, ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2001)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Амма улууһун ытык киһитэ
* «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэ (2003)
* «За работу в экстремальных условиях» афананистан мэтээлэ (1990)
* Петр Великай I ст. уордьана (2007)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Колесова-Расторгуева Марфа Петровна

**Колесова-Расторгуева Марфа Петровна** — ырыаһыт, Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Наахара Хочо сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1972 сыллаахха Бүтүн Россиятааҕы эстрада искусствотын творческай мастерскойун бүтэрбитэ.
1994 сылтан Сахациркаҕа оҕо студиятын директорынан үлэлиир.     

Кини оҕо сааһа Куоһаҕас диэн сайылыкка ааспыта.  А5ата Петр Гермогенович Колесов А5а дойду сэриитин кыттыылаа5а, «Слава» орден кавалера, «Хорсунун иhин» мэтээллээх, сэрии инбэлиитэ. Ийэтэ Фекла Андреевна Платонова герой ийэ, уон о5олоох. 

1957 с. Марфа Петровна нулевой кылааска үөрэнэ киирэр. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сылдьан уус-уран көрүү көхтөөх кыттааччыта, спортсменка, пионерскай уонна комсомольскай активист.

1968 с.- Орто оскуоланы бүтэрэн библиотекарынан үлэлиир.

1969 сыл- музыкальнай театрга солист ырыаһытынан үлэлиир.

1970 с. Москваҕа эстраднай, цирковой искусстваҕа ВТМЭИ-гэ үөрэнэ киирэр. Марфаны сахалыы уонна нууччалыы ырыаны толорорго уһуйбут киһинэн буолар Ирма Петровна Яунзем, кини Марфа куолаһын туруорбута уонна нууччалыы народнай ырыаны ыллыырга үөрэппитэ.

1972 с. «Якутская эстрада 72»- диэн бөлөх тэринэллэр.

1974 сыллаахха Марфа олоҕун аргыһын  – Кыыс Амма уолун Сергей Расторгуевтыын улуу Москваҕа эстрада айар мастарыскыайыгар үөрэнэ сылдьан көрсөллөр. Сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, харахтарынан хайҕаһан, эдэр саас тапталыгар уйдаран 1974 сыллаахха ыал буолбуттара. Онтон ыла 36 сыл ааста.

1981 с. Свердловскайга үөрэнэ баран баран цирковой жанрдарга дьоҕурдаах 

эбиппин диэн соһуччу соҕус дүҥүрүнэн, тааһынан жонглируйдуурга      

үөрэнэр.

Айар үлэтэ эстраднай ырыаһытынан, норуот ырыатын, сахалыы тойугу толороочунан саҕаламмыта. Марфа Колесова аан бастакынан сахалартан сахалыы тойугу аан дойдуга таhаарбыта, Парижка 1972 сыллаахха маастардар кэнсиэрдэригэр саха тойугунан кыттыыны ылбыта. Кини кэргэнинээн Сергей Расторгуевтыын Франция, Швеция, Швейцария, США, Индия, Китай, Канада курдук улахан дойдуларга Саха сирин тойугун, фольклорун дьон –сэргэ истиитигэр таhаарбыттара. Марфа Колесова «РФ», «РС» утуелээх артыыската, Саха сирин комсомолун лауреата, Узбекистан, Молдавия республикаларын бочуотунай грамоталарынан на5араадаламмыта. 

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (2001)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Үлэ бэтэрээнэ, мэтээл (1990)
* «За работу в экстремальных условиях» Афаганистан мэтээлэ (1990)
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1976)
* «370 лет Якутия с Россией» ураты Бэлиэ (2002)
* «Гражданская доблесть» (2003)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Расторгуев Николай Алексеевич

**Расторгуев Николай Алексеевич** — Саха Сиригэр атыы-эргиэн олохтооччута, аатырбыт 2-с гильдиялаах атыыһыт, Саха уобалаһыгар норуот үөрэҕириитин тэ.

## Олоҕун олуктара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Бүлүү куоратын Ытын олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
Николай Якутскай «Хараҥаттан» сэһэнигэр атыыһыт Разбогатеев прототибынан Николай Расторгуев буолар эбит.
 
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Исторический, культурологический журнал «Илин», 1993—1994:Купечество
Степанова Евдокия Александровна

**Степанова Евдокия Александровна** — балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр Бүлүүгэ төрөөбүтэ.
* 1947 сыллаахха А. Я. Ваганова аатынан Ленинградтааҕы хореографическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. 
* 1958 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, педагогун мэктиэтинэн икки сыл А. Навои аатынан Ташкент балетын уонна оператын театрыгар үҥкүүлээбитэ.
* 1960 с. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха музыкальнай драматын театра, балерина.
* 1971 сылтан — Саха музыкальнай театрыгар үлэлиир.

## Айар үлэтэ
Евдокия Степанова Ж. Батуев «Чурумчуку» балетыгар Ньургуйаана партиятын бастакынан үҥкүүлээбитэ. Бу үлэтин иһин, балет туруоруллубут сылыгар, 1964 сыллаахха, Саха АССР норуодунай артыыһын аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1970)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1964)
* «За заслуги перед Якутском» Бэлиэ (2007)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Информационный портал Республики Саха (Якутия):Первая профессиональная балерина
Иванов Иван Герасимович

**Иванов Иван Герасимович** (**Уйбаан Нуолур**) (06.03.1929, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 19.01.1999) — поэт, суруйааччы, учуутал.

## Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Сунтаар улууһугар Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт.
Сунтаар орто оскуолатыгар, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа, Саха государственнай университетыгар үөрэммитэ. Идэтинэн саха тылын уонна литературатын учуутала.

##### Үлэлээбит сирдэрэ
: Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата;
: Оскуолаларга үлэлээбитэ: учуутал, завуч, директор;
: Кэбээйи улууһун үөрэҕириитин салаата, инспектор;
: Сунтаар улууһун үөрэҕириитин салаата, инспектор;
1981 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

Саха суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
1972 сыллаахха хоһооннорун бастакы кинигэтэ «Алаастан кэллим» күн сирин көрбүтэ.

## Айымньылара
* Алаастан кэллим: Хоһооннор. — : Кинигэ кыһата, 1972. — 30 с.
* Алаастан тахсар аартык: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1975. — 8 с.
* Саллаат оҕото Чооруона: Кыра саастаах оҕолорго кэпсээн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1977. — 24 с.
* Сайылык кыыһа: Сэһэн, кэпсээн: Орто уонна улахан саастаах оскуола оҕолоругар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1984. — 93 с.
* Оҕо хараҕынан: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 92 с.
* Алааска тыкпыт күн: Сэһэн, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 190 с.
* Суорҕан иһиттэн булуллубут: Новеллалар. — Дь.: «Бичик», 1995. — 23 с.
* Киэһээҥҥи алаас: Сэһэн, кэпсээннэр, хоһооннор. — Дь.: «Бичик», 1999. — 185 с.

## Кини туһунан
* Илларионов В. В. Дьоһун ыалтан төрүттээх // Чолбон. — 1999. — № 6. — С.73—76.
* Тумат С. Олоҕу таптыыра, олоҕу өйдүүрэ: У. Нуолуру көмүүгэ этиллибит тыл. — «Чолбон». — 1999. — № 2. — С. 96.
* Харитонов И. Быйаҥнаах алаас ырыаһыта. — «Хотугу сулус». — 1989. — № 4. — С. 71—74,

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
2004 сыл олунньу 24 күнүгэр Элгээйи олохтоох библиотекатыгар И. Г. Иванов — Уйбаан Нуолур аата иҥэриллибит.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Иванов Иван Герасимович — Нуолур
Нельбисова Галина Васильевна

thumb|200px|right|Нельбисова Галина Васильевна
**Нельбисова Галина Васильевна** (1961 төр.) — суруналыыс, суруйааччы. РФ суруналыыстарын уонна суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.

## Олоҕун олуктара
* 1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана с. төрөөбүт. Элгээйи орто оскуолатыгар үөрэммит. Саха государственнай университетыттан үһүс куурустан Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетыгар көһөн үөрэнэн бүтэрбит.
* 2008 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
«Саха Сирэ» хаһыат салаатын редактора.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьахталларын тэрилтэлэрин түмсүүтүн президиумун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот педагогикатыгар ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Ураллааҕы государственнай университет журналистикаҕа факультетын бүтэрэн баран, 1984 с. идэтинэн үлэтин «Эдэр коммунист» хаһыаттан саҕалаабыт. Республика бэчээтин эйгэтигэр 20-н тахса сыл үлэлээбит.
Журналист Галина Нельбисова дьиэ кэргэн, ийэ, дьахтар проблемаларыгар идэтийэн суруйар, нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин, үлэ боппуруостарыгар утумнаахтык суруйар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Республикатын суруналыыстарын Сойууһун «Көмүс бөрүө» бириэмийэтин «Көдьүүстээх суруйуу иһин» номинациятын лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна бэчээтин туйгуна

## Айымньылара
* Санаам хаппахчытын сэгэтэн…/ Г. В. Нельбисова; Е. П. Романов уруһуйдара. — : СР үөрэҕин м-вотын кыра уонна орто анал үөррэхтээһин Департаменын изд-та, 2000. — 80 с.
* Мин таайылла илик таабырыммын… / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2003. — 80 с.
* Кытылга кыыс ытыыра… : кэпсээннэр / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2005. — 96 с. 
* Күннэй кистэлэҥэ / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2006. — 112 с. 
* Түүл буолан сүтүмэ : сэһэн / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2008. — 208 с. 
* Син биир күүтэр эбиппин… : сэһэн / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2011. — 176 с.
* Эн уонна мин. Эн кэргэниҥ… : сэһэн / Галина Нельбисова. — Дь.: Бичик, 2012. — 189 с.
* Сунтаар кыргыттара — ырыа түһүлгэтигэр / Г. В. Нельбисова. — Дь.: Сайдам : 2013. — 64 с.

## Сигэлэр
Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей
Кондратьев Аким Андреевич

**Кондратьев Аким Андреевич** (19.03.1931, Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 2001) — учуутал, поэт, суруналыыс.

## Олоҕун олуктара
1931 сыллаахха кулун тутар 19 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бастакы Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.

1956 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн, Өлөөн улууһугар ананан, Сухана, Харыйалаах, Кирбэй начальнай оскуолаларыгар учууталлаабыт.

1960 сыллаахха Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар оройуонугар саҥа аһыллыбыт Элгээйи аҕыс кылаастаах оскуола-интернатка завуһунан ананан үлэлээбит.

30-ча сыл иитээччинэн уонна саха тылын учууталынан үлэлээбит.

## Айар үлэтэ
Оҕолорго анаан суруйбут. Бастакы хоһоонноро, очеркалара уонна литературнай ыстатыйалара өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэммиттэр. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС үөрэҕириитин туйгуна
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

## Айымньылара
* «Кэкэ-бука»
* «Кылыһахтар»
* «Таабырыннар»
* «Олег Горожанин»
* «Атах тэпсэр ньургуһуннар»
* «Лоокуут тойуга»
* «Чыычаах доҕоро»
* «Саһарҕалыын кэпсэтии»
#### Ырыа буолан ылламмыт хоһоонноро
Аким Кондратьев элбэх хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.
:«Киэһээҥҥи Бүлүү» (Алексей Васильев мелодията)
:«Ийэ мичээрэ» (Ангелина Файрушина мелодията) (2006)

## Сигэлэр
* Кондратьев Аким Андреевич 
*
Иванов Василий Иннокентьевич

**Иванов Василий Иннокентьевич** — суруйааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1942 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Куокуй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Оскуоланы бүтэрээт, Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
1973 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Хаҥалас улууһугар Покровскай балыыһатыгар ананан үлэлээбитэ.
1987 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Кэбээйи улууһугар олорор.

## Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээннэрин оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр суруйбут. «Күннээх сарсыарда» диэн кэпсээнэ оскуола истиэнэтин хаһыатыгар бэчээттэмит.
Василий Иванов айымньыларын кытта ааҕааччылар 1964 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыакка ааҕан билсиспиттэр.
1971 сыллаахха эдэр суруйааччылар айымньыларын хомуурунньугар В. Иванов сэттэ кэпсээнэ киирбит. бастакы кинигэтэ «Күн уотун туттум» күн сирин 1975 сыллаахха көрбүтэ.

## Айымньылара
* Күн уотун туттум: Новеллалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1975 — 71 с.
* Луҥха ырыалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1978 — 40 с.
* Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр: Сэhэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982 — 88 с.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Иванов Василий Иннокентьевич
Шестаков Егор Петрович

200px|thumb|right|Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн
**Шестаков Егор Петрович — Эрчимэн** (31.05.1927—07.03.1996) — бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы.

## Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ.
1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Ол кэннэ учууталынан, холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Кэккэ сылларга Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа преподавателинэн үлэлээбитэ.
1965 с. — А. М. Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбитэ.
1966 сылтан — Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподаватель.
«Чолбон» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1996 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1950 сылтан бэчээттэммиттэр. Кэпсээннэрин бастакы кинигэтэ «Аргыс тыал» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Иккис кинигэтэ — хоһооннорун хомуурунньуга «Этиллибэтэх таптал».

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Кинигэлэрэ, ыстатыйалара
* Аргыс тыал: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 112 с.
* Этиллибэтэх таптал: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1963 — 55 с.
* Оттойо ойууһут: Кыра оҕолорго хоһооннор.— Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1969. — 13 с.
* Этиҥээх түүн: Былыргы олохтон сэһэн. Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1975. — 27 с.
* Сырдык сыллар: Хоһооннор, балладалар, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1988. — 189 с.
* Хара таас: поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1992. — 40 с.
* Аһаҕас санаалар: Ыстатыйалар, рецензиялар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1968. — 155 с.
* Арай мин умайбат буолуум. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1973. — 224 с.
* Өрүөл кэриэһэ: Ыстатыйалар. — Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1977. — 142 с.
* Аһаҕас санаалар. — Дьокуускай: Бичик, 1999. — 256 с.

## Кини туһунан
* Лугинов Н. Эрчимэн: 60 сааһын туолуутугар // «Хотугу сулус». — 1988. —  № 5. — с.96.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Шестаков Егор Петрович – Эрчимэн
Соколов Эдуард Дмитриевич

**Соколов Эдуард Дмитриевич (Тулусхан)** (03.07.1944, Маар-Күөл, Сунтаар улууһа — 05.08.1996) — суруйааччы, суруналыыс, учуутал, түмэлдьит, Бүлүү өрүс чөл туругун турууласпыт түмэт дьайыксыт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Сунтаар улууһун ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.

1962 с. — Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбит.

1982 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатынсалаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.

Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.

##### Үлэлээбит сирдэрэ:
: Тырахтарыыс, болуотунньук, столяр;
: Оскуола, учуутал;
: Оройуон спорткомитета, бэрэссэдээтэл;
: С. А. Зверев аатынан түмэл, директор;
: Сунтаар улууһун культуратын салаатын сэбиэдиссэйэ;
: «Саха Сирэ» хаһыат, собкорр.
1991 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр өлбүт.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1975 сылтан «Хотугу сулус» сурунаалтан саҕалаан бэчээттэнэллэр.
Бастакы кинигэтэ «Арахсыспат аргыстарым» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

## Айымньылара
* Арахсыспат аргыстарым: Сэһэн. — : Кинигэ кыһата, 1980. — 191 с.
* Дьол: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1985. — 174 с.
* Кэпсиэхпин баҕарабын: Сэһэннэр.— Дь.: Кинигэ кыһата, 1987. — 95 с.
* Хампа: Роман. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 1998. 1-гы кинигэ. — 216 с.; 2-с кинигэ — 196 с.
* Буруйдаах: Сэһэннэр. — Дь.: Бичик, 1994. — 176 с.

## Кини туһунан
* Зверев И. Кудуччу, суһаллык суруйар // «Хотугу сулус». — 1988. — № 8. — с. 98—99.
* Левин И. Уйуо дуо «Далаһа» // «Чолбон». — 1990. — № 8. — с. 92—95
* Тобуруокап Н. Огдолуйбут олохтоох көлүөнэ // Тулусхан. Буруйдаах. — Дь., 1994. — с. 5—11.
* Урсун. Эрэл доҕор Эдуард // «Чолбон». — 1999. — № 7. — с. 68—69.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Соколов Эдуард Дмитриевич — Тулусхан
* Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей
Винокуров Николай Егорович (Урсун)

**Винокуров Николай Егорович (Урсун)** (1945 төр.) — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт. «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.

## Олоҕун олуктара
1945 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Таатта улууһугар II Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүт.

1972 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит.

Тыл, литература уонна история Институтун аспирантуратыгар үөрэммит.

Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистика салаатын бүтэрбит.

##### Үлэлээбит сирдэрэ:
: «Хотугу сулус» сурунаал, салаа сэбиэдисэйэ
: Уус-уран литератураны тарҕатыы Бюрота, директор
: «Кыым» хаһыат, корреспондент
: «Бичик» кинигэ кыһата, редактор, старшай редактор, главнай редактор
: «Чолбон» сурунаал, проза салаатын сэбиэдиссэйэ, эппиэттиир секретарь
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун Салалтатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.

2005 сылтан — «Чолбон» сурунаал сүрүн редактора.

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһооно «Күөрэгэй» «Бэлэм буол» хаһыакка 1961 сыллаахха бэчээттэммит.
1980 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аларга» күн сирин көрбүт.

## Кинигэлэрэ
* «Чэгиэн-Чаҕаан» (1986)
* «Этэҥҥэ» (1991)
* «Yрүҥ ыаҕайа» (1995)
* «Саха былыта» (1999)
* «Өбүгэ түhүлгэтэ» (2003)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай бириэмийэтин лауреата
* Таатта улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
* Алдан нэһилиэгин (Таатта улууһа) ытык киһитэ

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 60 лет со дня рождения Н. Е. Винокурова — Урсун 
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): Урсун
Борисова Степанида Ильинична

200px|thumb|right|Борисова Степанида Ильинична
**Борисова Степанида Ильинична** — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1950 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуон Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү театральнай училищены бүтэрбитэ.
П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Кэргэнэ — Борисов Андрей Саввич, П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр режиссера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)
* Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа (2005)
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ
* Борисов Андрей Саввич

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А.Ойунского:Степанида Борисова
Яковлев Василий Васильевич

**Яковлев Василий Васильевич** (22.08.1934—26.01.1994) — бэйиэт, суруйааччы, тылбаасчыт. Кини «Кытта кырдьыбыт тэҥкэ тиит» кэпсээнинэн аан дойдуга аатырбыт «Тойон кыыл» киинэ уһуллубута.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ.
* 1958 с. — С. М. Киров аатынан Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун «инженер-гидротехник» идэтин бүтэрбитэ.
* 1970 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1973 с. — М. Горькай аатынан литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.
* 1994 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1956 сылтан бэчээттэнэллэр. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Навстречу алеет заря» 1963 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. 1967 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга «Өрүстэр кирбиилэригэр» романа бэчээттэммитэ.
Саха тылыгар Борис Лунин «Смерть ойуна» кинигэтин тылбаастаабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

## Библиография
* Өрүстэр кирбиилэригэр. Роман. — Якутскай, 1969;
* Тыа салгына. Кэпсээннэр. — Якутскай, 1984;
* Кэрэхтээххэ. Роман. — Якутскай, 1994.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Василий Яковлев
Айталын (Герасимов Николай Афанасьевич)

**Герасимов Николай Афанасьевич** (**Айталын**) — поэт, суруйааччы.

## Олоҕун олуктара
* 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулуу нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* Саха государственнай университетын үөрэммит.
* Үөһээ Бүлүү комсомолун райкомун бастакы секретарынан үлэлээбитэ.
* Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммит.
* 1972—1983 сс. — «Эдэр коммунист» хаһыат редактора.
* 1984—1987 сс. — Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын главнай редактора.
* 1989—1991 сс. — «Кыым» хаһыат редакторын солбуйааччыта.
* «Чуораанчык» («Колокольчик») сурунаал главнай редакторынан үлэлээбитэ.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1957 сыллаахтан бэчээттэнэллэр. 1979 сыллаахха хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Доҕорбор сурук» күн сирин көрбүтэ.

## Библиография
* Доҕорбор сурук. Хоhооннор. — Якутскай, 1979.
* Сүрэх этэринэн. Очеркалар. — Якутскай, 1982.
* Родословная. Стихи. — Якутск. 1983.
* Ийэ кутум. Хоhооннор. — Якутскай, 1984.
* Көрсүөххэ диэри. Сэhэн. — Якутскай, 1985.
* Дабааннар. Xohooнунан сэhэн. — Якутскай, 1993.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Айталын
Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич

**Тарбахов Иннокентий Иннокентьевич** — биллиилээх асчыт, «Тыгын Дархан» ресторан шеф-повара.

## Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Биэс сааһыгар тулаайах хаалбыт. Оҕо эрдэҕиттэн асчыт буолар баҕа санаалаах эбит.

18 саастааҕыттан үлэлээбит, Нам остолобуойугар. Торгово-кулинарнай училищены туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит.

«Тыгын Дархан» рестораҥҥа аһыллыаҕыттан үлэлиир.

"Саха Ас" региональнай общественнай хамсааьын председателэ.

## Айар үлэтэ
Ас-үөл эйгэтигэр айымньылаах суолун Нам остолобуойуттан асчыт үөрэнээччититтэн саҕалаабыта. Эдэр дьоҕурдаах үлэһит сотору кэминэн бригадир, технолог, онтон остолобуой сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүммүтэ.

50-ча сыл саха аһа аан дойдуга киэҥник биллэригэр элбэх үлэни ыыппыт, сахалыы тыыннаах Тыгын Дархан ресторан төрүттээччитэ.

Иннокентий Тарбаахап саха аһын туһунан хас да кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. Бастакы кинигэтэ «Эн остуолуҥ сахалыы астара». Уонтан тахса сыл Саха Сирин телевидениетыгар «Тарбаахаптыын астыахха» биэриини ыытта.  

## Кинигэлэрэ
* «Эн остуолуҥ сахалыы астара». — : Кинигэ кыһата, 1986.
* «Өбүгэ алгыстаах аһа». — Дь.: Көмүөл, 2009. — 220 с.
* «Сандалы народов Якутии». — Дь.: Бичик, 2010. — 72 с. 
* "Тарбаахаптыын астыахха" 
* "Готовим с Тарбаховым" 
* "Золотые рецепты якутской кухни" 2016 с.  

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация маастар-асчыта
* Российскай Федерация эргиэнин үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация потребкооперациятын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
* Таатта улууһун ытык киһитэ
* А. Е. Кулаковскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин лауреата (2014)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ресторан «Тыгын Дархан» 
* Международная энциклопедия «Лучшие люди»
Попов Семен Андреевич

200px|thumb|слева|Попов Семен Андреевич (Сэмэн Тумат)
**Попов Семен Андреевич (Тумат)** — поэт, суруйааччы, литератураны ырытааччы. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014).

## Олоҕун олуктара
1944 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр Булуҥ улууһугар Тумат нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

1973 с. — Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит.

##### Үлэлээбит сирдэрэ
:П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлэ, научнай үлэһит.
:«Эдэр коммунист» хаһыат, корреспондент.
:Саҥа олох оройуон хаһыата, корреспондент.
:«Маарыкчаан» Чурапчы улууһун телерадиостудията, сүрүн редактор.
:«Чолбон» сурунаал, салаа сэбиэдиссэйэ.

1993 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. «Чолбон» сурунаал редакциятыгар очерк уонна публицистика салаатын редактора.

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1965 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ. Очеркаларын бастакы хомуурунньуга  «Сылгы кистиир сыһыытыгар» 1981 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт. 1994 сыллаахха Г. И. Макаров — Дьуон Дьаҥылы айар олоҕун туһунан чинчийиилэрэ бэчээтэммиттэр.

## Библиография
* Сылгы кистиир сыһыытыгар: Очерк / С. Тумат, В. Дарбасов. — : Кинигэ кыһата, 1981. — 32 с.
* Муора арыытыгар олох: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1986. — 112 с.
* Туундара оһоҕо: Кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1989. — 88 с.
* Улуу кыыл тыына: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. —176 с.
* Дьуон Дьаҥылы. — Дь.: Бичик, 1994. — 160 с.
* Иэс төлөнүүтэ: Кэпсээннэр, дьүһүйүүлэр, бэлиэтээһиннэр. — Дь.: Бичик, 1994. — 128 с.
* Батыһыннарыылаах биэ: Оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1998. — 75 с.
* А. С. Пушкин уонна Саха Сирэ. — Дь.: Бичик, 1999. — 158 с.
* Чуумпуга төрөөбүт хоһооннор. — Дь.: Агроинформа, 2000. — 98 с.
* Остров в белом океане: Повесть. — Дь.: Бичик, 1995. — 48 с.

## Кини туһунан
* Левин И. Сэмэн Тумат кэпсээннэрин туһунан// «Хотугу сулус». — 1988. — № 12. — С. 100—103. 
* Ойуку.  Көлүөнэ дьулурҕа үлэһитэ// «Чолбон». — 1999. — № 8. — С. 73—74.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта (2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Попов Семен Андреевич — Тумат
Солуур

**Солуур** (аакайдыыр сахалар *салыыр* дииллэр этэ) — тимир (алтан) иһит.
Кээмэйинэн син ыаҕас саҕа, убаҕас аһы тутарга аналлаах.

## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар
* Ойуурга солуур оргуйар үһү (*Кымырдаҕас уйата*) 
* Ампаарга алтан солуур кытара сытар үһү (*Күн*)

#### Тыл номохторо
* Солуттаҕына солуур да кэһиэҕирбэт
Тордуйа (иһит)

**Тордуйа** — убаҕас аһы кутар судургу оҥоһуулаах туос иһит.
Кытах (иһит)

**Кытах** — нэлэгэр мас иһит.

## Тыл үөскээбит төрдө
Ст. Калужинскай кытаҕы былыргы тюрк тылыттан төрүттээх дьиҥ саха тыла, *кытар*-, *кытын*- диэн туохтуурдартан үөскээбит тыл диэбит[Калужинский Ст. Этимологические исследования по якутскому языку. Двухсложные основы. — Т. 6. — С. 49].  Бу быһаарыы Э. К. Пекарскай кытахтан дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр, кыттан, кыттыһан аһыыр иһитэ (кытах) диэбитэ сөп курдук.

## Тыл суолтата
Таас саҕа улахан мас кытыйа..
Э. К. Пекарскай «Саамай улахан мас иһит  дьиэ кэргэн бүтүннүүтэ аһыыр» диэбит.
Аллайыаха сахалара *кытах* диэн балыгы астыырга аналлаахньолбуһах быһыылаах мас иһити ааттыыллар.

## Оҥоһуута, туһаныыта
Бэрт өрдөөҥү уонна киэҥник туттулла сылдьыбыт иһит. Мастан хаһан оҥоһуллар нэлэгэр иһит. 
Сүөһү ииттэр сахалар кытахтара төгүрүк уонна аһыыр иһит.  

## Көрүҥнэрэ
Кыра кытах кытыйа диэн ааттанар.

## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар
* Муора ортотугар көмүс кытах уста сылдьар үһү (*Күн*)
* Кыһыл көмүс кытах түннүгүнэн төкүнүйэр үһү (*Күн сардаҥата*)
* Толоон ортотугар көмһс кытах баар үһү (*Күн*) 
* Икки хайа икки ардыгар көмүс кытах эргийэр үһү (*Күн*)
* Сулустары быыһынан көмүс кытах уста сылдьар үһү (*Ый*)

#### Өс хоһоонноро
* Ыт баһа көмүс *кытахтан* төкүнүйбүтүгэр дылы

## Кытах сирдэр ааттарыгар
Сирдэр ааттарыгар киэҥник туттуллар тыл эбит.
Суорун Омоллоон Кууһумата «Күөх Көппөҕө»: «Эн курдук буолуом дуо, мин Орто Кытахпын охсон бүтэрэн иһэбин», — диир.
Кытах — дьоҕус сир, онон биирдиилээн дьон бас билиитэ буолан, сол онон ааттанан хаалбыта үтүмэн. Холобур, Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйүгэр бааллар: Акамыын Кытаҕа, Акайа Кытаҕа, Баҕа Кытаҕа, Буока кытаҕа, Кынаачай Кытаҕа, Лэпсэй Сэмэнин Бэрбээкэйдээх Кытаҕа, Мэхэлээс Кытаҕа, Охоноон Кытаҕа, Сүөдэрэпээн кытаҕа, Утуунньук Кытаҕа, Хатыы Кытаҕа.

## Быһаарыылар
Хамыйах (иһит)

**Хамыйах** — ньуоску, мас ньуоску, кыра хомуос.

## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар
* Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй *хамыйах* сытар үһү (*Ый*) 

#### Тыл номохторо
* Кэччэгэйтэн кэлтэгэй *хамыйахтаах* баһар. 
* Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар *хамыйахтаммыт*.
Көҕүөр (иһит)

**Көҕүөр** (көҕүөр айах, көйүөр айах) — сири иһиттэн арыый аҕай кыра, сылгы тириититтэн тигиллибит кымыһы кутар иһит.
Маарчах

**Маарчах** — кымыһы уонна арыыны туттарга аналлаах маһы хаһан оҥоһуллубут иһит.
Бэһиэйэх

**Бэһиэйэх** (**биһиэйэх, бэлиэр, билиир**) — көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар тэрил баар буолар этэ, ытык оннугар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-03

thumb|70px
*Аатырбыт саха суруйааччыта эдэр сылдьан тырахтарыыстаабыта (хаартыскаҕа).
*Эбэҥки суруйааччыта суол тутааччыларын утары турбут булчут туһунан айымньыта бүтүн Арассыыйаҕа биллибитэ.
*Өксөкүлээх Өлөксөй Бүлүү куоратыгар төрөөбүт уоллаах этэ.
*Саха биллиилээх ырыаһыта СПТУ-13 бүтэрэн «баянист-хормейстер» идэтин ылбыта.
*Ирландияттан сылдьар рок бөлөх 170 мөл. тахса муусука альбомун атыылаабыт.
Хайах (үрүҥ ас)

**Хайах** — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас, "саха үрүҥ арыыта". 

Былыр маннык оҥороллор: Бастаан туос иһиккэ (ыаҕайаҕа) харалла сытар убаҕас сүөгэйи сылаас сиргэ туруоран сылыталлар (сүүрбэ кыраадыстан үөһэ буолуор диэри). Онтон хараллан турбут туос иһитигэр симии оһох иннигэр олорон эрэн уот суоһугар ытыгынан охсоллор. 15-20 мүнүүтэ курдук охсубуттарын кэннэ хайах бэлэм буолар (салгыы оҕустахха араҕас арыы буолуон сөп).

Сороҕор хайаҕы төттөрү арыыттан оҥороллор. Сиикэй ынах арыытыгар аа-дьуо үүтү, арыы уутун эбэтэр тары кутан булкуйан, ытыйан оҥоһуллар.

Хайаҕы тоҥорон баран хаһааналлар. Уунан оҥоһуллубут хайах муус кристаллардаах буолар. Үүккэ суурайан оҥоһуллубут хайах ордук минньигэс буолар уонна тоҥоруллубута көбүөр (көмүөр) диэн ааттанар. Көбүөрү тойон (айахха батар гына кубиктарга үллэрэн) сииллэр.

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
* Саламааттаан баран *хайаҕын* харыстаабыт диэбиккэ дылы.

## Быһаарыылар
Мүһэ

**Мүһэ** — эт ас.

Сахаҕа мүһэ биир күндүтүк сыаналанар эт ас. Мүһэҕэ тас уонна ис силиилээх уҥуохтары ылыллар. Тас сото уҥуоҕун сүһүөҕүн эттээх гына араарыллар. Онтон ис силии уҥуоҕун тула өртүгэр этин эмиэ тэҥҥэ быһыллар. Мүһэни тымныы ууга сууйан баран оргуйа турар туустаах ууга буһарыллар. Сөпкө буспут мүһэ быһах төбөтүнэн астахха сырдык сүмэһин тахсыахтаах. Мүһэ күндүтэ этигэр буолбакка силиитигэр сытар. 

## Сигэлэр
* И. И. Тарбахов. Эн остуолуҥ сахалыы астара. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1986. — 96 с.
Кытыйа

**Кытыйа**

## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар
* Көҥүлүнэн устар көмүс *кытыйа* баар үһү (*Күн*) 
* Муора ортотугар көмүс *кытыйа* уста сылдьар үһү (*Ый*)
Оргуһуох

**Оргуһуох** — төбөтүгэр көхөлөөх эбэтэр кэрдиистээх, токур быһыылаах уу сүгэр мас.

## Быһаарыылар
Көхө

**Көхө**

# Эркиҥҥэ эбэтэр баҕанаҕа үүттээн саайыллар тас таҥаһы эбэтэр ону-маны ыйыырга аналлаах мас.
# Кутааҕа оргутарга уулаах солууру иилэр, көлөҕө ыйаныллар тордуоктаах мас.

## Быһаарыылар
Иэт

**Иэт** — маһы оҥо хаһарга аналлаах иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Адалҕа
Быһах

**Быһах**

**Быһах** диэн металтан ооһуллубут сэп, араас материаллары уонна маллары быһарга сытыы тимир лезвиялаах.
Балта (уһанар сэп-сэбиргэл)

**Балта**

Тимири эллииргэ, таптайарга туттуллар улахан өтүйэ.

## Быһаарыылар
Чаппараах

**Чаппараах** — ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар уурар ойуулаах-оһуордаах киэргэл таҥас..

Сылгы өҥүгэр-дьүһүнүгэр *чаппараахтаах элэмэс* диэн баар — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы..

## Быһаарыылар
Иҥэһэ

**Иҥэһэ**

## Тыл суолтата
Аты миинэргэ үктэнэн тахсарга аналлаах дугалыы быһыылаах быалаах тэрил.

## Быһаарыылар
Кычым

**Кычым**

## Тыл суолтата
Ыҥыыр икки өттүнэн ат ойоҕоһун саба түһэр тириилэр.

## Быһаарыылар
Бэрэмэдэй

**Бэрэмэдэй**

## Тыл суолтата
Акка ындар курдук холбуу битиликтээх икки тирии хааһах.

## Быһаарыылар
Көнтөс

**Көнтөс**

## Тыл суолтата
Сиэлинэн хатыллыбыт хас да утаҕы холбуу тигэн оҥоһуллубут сылгыны быалыыр хаптаҕай быа.

## Быһаарыылар
Ыҥырыа

**Ыҥырыа** — сибэкки сүмэтин хомуйан мүөт мунньар тигээйитээҕэр улахан кынаттаах көйүүр.

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
*Ыҥырыа* уйатын тоҕо таппыт курдук буолла (тугунан эмэ мээнэ айдааны, күүгээни тарт, ким эмэ айдааран турарыгар сылтахта биэр, сылтах буол).
Тигээйи

200px|thumb|right|Тигээйи

**Тигээйи** — 

## Тыл туттуллуута

## Тигээйигэ тиктэрдэххэ
# Тигээйи тикпит сиригэр ортотунан быһыллыбыт хортуосканы уонна биэс тымырдаах от улахан  сэбирдэҕин хам тутуллар. 5—7 мүн. буолан баран, хортуоскабытын уларытабыт. Маны таһынан луугу ортотунан быһан баран тутар эмиэ үчүгэй.
# Биир улахан хортуосканы уонна чесногу ыраастаан баран, аалан илдьиритиллэр. Иккиэннэрин булкуйан, тигээйи тикпит бааһыгар тутуллар. Ол кэннэ тымныы уунан сууйан кэбиһиллэр.
Амбросьев Алексей Алексеевич

**Амбросьев Алексей Алексеевич — Сиэн Мунду**, суруналыыс.

## Айар үлэтэ
«ЭПЛ Даймонд» хампаанньа уонна кини салайааччытын туһунан кинигэ ааптара. 

## Библиография
* ЭПЛ. Секреты бренда: документальное повествование / Сиэн Мунду. — Якутск: Бичик, 2012. — 160 с.

## Сигэлэр
Эртюков Иннокентий Илларионович

**Эртюков Иннокентий Илларионович** (24.11.1916, Тыараһа нэһилиэгэ, Таатта улууһа, Саха уобалаһа — 06.06.1991) — бэйиэт, тылбаасчыт, суруналыыс.

## Олоҕун олуктара
* 1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Таатта улууһугар Тыараһа нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1940 с. — Дьокуускайдааҕы учуутал институтун бүтэрбит. Аармыйаҕа барыан иннинэ Токко оройуонун Уолбут оскуолатыгар учууталынан, дириэктэринэн үлэлээбит.
* 1942 с. Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Гвардия младшай сержана, радиотелеграфист. Румынияны, Болгарияны, Венгрияны уонна Австрияны босхолооһун кыргыһыыларыгар кыттыбыт. Кыайыы күнүн Берлиҥҥэ көрсүбүт.

##### Сэрииттэн кэлэн баран үлэлээбит сирдэрэ
:Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, эрэдээктэр
:«Эдэр коммунист» хаһыат, эрэдээктэр солбуйааччыта
:Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун Салалтата, эппиэттээх сэкирэтээр
:«Бэлэм буол» хаһыат редакцията, эппиэттээх сэкирэтээр 
:«Хотугу сулус» сурунаал редакцията, литературнай сотрудник
* 1945 сылтан — ССКП чилиэнэ.
* 1950 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Айымньылара 1937 сылтан бэчээттэммиттэр. Саха тылыгар Валентин Катаев «Сын полка» сэһэнин, Самуил Маршак хоһооннорун, Сергей Аксаков «Аленький цветочек» остуоруйатын тылбаастаабыт.

## Библиография
* Талыллыбыт хоооннор. — , 1967
* Сир оҕолорго. Хоhооннор. — Дь., 1980
* Кыыллар. Хоhооннор. — Дь., 1986
* Кыыллар. Хоhооннор. — Дь., 1990
* Таймаз Сэмэнин сэhэнэ. Хоhооннор. — Дь., 1994

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Кыһыл Сулус уордьана (13.10.1945)
* Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мэтээллэр: «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» (21.12.1944)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): Иннокентий Эртюков 

Дьон алпаабытынан
Бырдах

**Бырдах** (, ) — икки кынаттаахтар кэргэннэригэр киирэр киһи-сүөһү хаанын уулуур дыыгынас саҥалаах кынаттаах үөн, кумаар.

Сайын ортото элбиир. Тайҕа зонатыгар 5 мүнүүтэлээх ааҕыыга 1560 экземплярга тиийэ ааҕыллар, туундара зонатыгар - 5000 тиийэ ааҕыллар..

## Тыл туттуллуута

#### Өс хоһоонноро
* Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты *бырдах* сиир.

## Быһаарыылар
Кымырдаҕас

мини

**Кымырдаҕас** диэн түмэтинэн олорор үөн.  Сир үрдүгэр 22 000 кымырдаҕас арааһа баар. Онтон 12 500тэн тахса көрүҥнэрэ  биологияҕа быһаарыылаахтар. 

## Тыл туттуллуута

## Быһаарыылар
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ

Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит сүтэр кутталлаах, кэбирэх туруктаах уонна сэдэх ахсааннаах балыктар алта көрүҥнэрин тиһигэ.

## Өссө маны көр
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тымырдаах үүнээйилэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит муохтар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит лабыкталар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тэллэйдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үөннэр-көйүүрдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Министерство охраны природы Республики Саха (Якутия):Красная книга Республики Саха (Якутия). Том 2. Животные:Костные рыбы
Павлов Анатолий Николаевич

**Павлов Анатолий Николаевич** (**Дабыл**) — биллиилээх суруналыыс, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна, тыл үөрэҕин билимин кандидата. Айыы Үөрэҕин түһэ.

## Олоҕун олуктара
1954 с. сэтинньи 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү лесхоһугар оробуочайынан үлэлээбитэ. СГУ Историко-филологичиескай факультетын 1988 с. бүтэрбитэ. Бүлүү Дьокууйскай оскуолаларыгар учууталлаабыта. 

1991 сыллаахтан "Кэскил" хаһыат кыраайы үөрэтиигэ салаатын эрэдээктэрэ. «Кэскил» («Юность Севера») хаһыаттар редакцияларыгар салаа сэбиэдиссэйэ.

"Кут-Сүр" уопсастыба салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

### Кинигэлэрэ уонна ыстатыйалара
* Попов Г. В., Павлов А.Н. Суолталаах докумуон : Революция иннинээҕи либеральнай реформа итэҕэлгэ сыһыана // Саха сирэ. - 1998. - Атырдьах ыйын 27 к. - С. 8.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Неустроев Борис Федорович

**Неустроев Борис Федорович** (**Мандар Уус**) — Саха Сирин аатырбыт тимир ууһа, Духуобунас академиятын академига.

## Олоҕун олуктара
* 1945 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Алексеевскай оройуон (билигин Таатта улууһа) Баайаҕа нэһилиэгэр  төрөөбүтэ.
* Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1969 сылтан кочегар, физкультура учууталынан үлэлээбитэ.
* 2005 сылтан Байаҕантай орто оскуолатын директорын солбуйааччыта. Мандар студия салайааччыта.
Мандар Уус — саха омук ойуутун-дьарҕаатын үйэтиппит этнограф-худуоһунньук, сөҕүрүйбэт күөртээх уус, уһуйааччы, өркөн өйдөөх бөлүһүөк, айыы тыллаах сээркээн сэһэнньит, норуот маастара.

## Айар үлэтэ
А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ», А. И. Кривошапкин — Айына «Евразийский Союз», Сайыына «Мин куйаар оҕото сорҕото буолабын», В. Власов «Мин сахабын», Унаар Уйбаан «Алгыс баһа сыаланнын», Д. Афанасьев «Алаас ахтылҕана», Баайаҕыын «Тааттам дьонугар» уо. д. а. кинигэлэри ойуулаабыта-бичиктээбитэ.
##### Кинигэлэрэ:
* «Саха орнаменнара» (1990)
* «Саха ойуута-мандара» (1994)
* «Көмүс уустарыгар көмө» (1994)
* «Тепло и свет якутской бересты» (1997)
* «Саха туоһа» (1997)
* «Көмүс күлүмэ» (1999)
* «Үһүс үтүмэҥҥэ дьэбдьийэн, чэбдигирэн, ыраастанан» (2000)
* «Иис-күүс ойуута-дьарҕаата» (2002)
* «Ойуу тыла. Айыы тыла» (2004)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академиятын академига
* «За достижение в культуре» Россия культуратын министерствотын Бэлиэтэ
* «Дети Саха Азия» фонд стипендиата
* Таатта улууһун Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Баайаҕаҕа «Мандар уус» айылгы уонна айымньы киинэ аһылынна 
* Неустроев Борис Федорович — Мандар Уус