open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Павлов Афанасий Афанасьевич

200px|thumb|right|Павлов Афанасий Афанасьевич
**Павлов Афанасий Афанасьевич** — история билимин кандидата, республикатааҕы «Билии» общество тутаах лектора (2004).

## Олоҕун олуктара
* 1943 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1963—1966 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын историяҕа салаатын уһулуччулаахтык үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1969 с. — үрдүк үөрэҕи бүтэрээт, Ойуһардаах аҕыс кылаастаах оскуолатын директорынан ананан үлэлээбитэ.
* 1976 с. — ССКП Алексеевскайдааҕы (билигин — Таатта) райкомун аппаратыгар үлэлээбитэ.
* 1981 с. — ССКП Бүлүүтээҕи райкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа салаатын сэбиэдисэйэ.
* 1983 с. — Бүлүү оройуонун ис органнарын салаатыгар иитии үлэтигэр начальник солбуйааччыта.
* 1992—1995 сс. — Н. Степанов аатынан Бүлүү 3 №-дээх оскуолатыгар история учуутала.
* 1995 с. — гуманитарнай чинчийии Институтун научнай үлэһитэ.
* 2003 с.  — история билимин кандидатыгар «Губернатор И.И. Крафт: опыт управления Якутской областью» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
А.А. Павлов — Саха Сирин революция иннинээҕи уонна билиҥҥи кэмнэрин чинчийэр, 50-н тахса научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбута.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Губернатор [[Крафт Иван Иванович|И.И. Крафт]]*» (Якутск, 2004) - монография.
* «*Участие якутян в Великой Отечественной войне. 1941—1945*» - брошюра.
Ыстатыйалара
* «*Проблемы становления и развитие предпринимательства РС(Я)*» (Сб.: Этно-социальное развитие РС(Я).— Якутск, 2000).
* «*Предпринимательство в Якутии: опыт и современная ситуация*» (Республика Саха (Якутия).— Якутск, 2000).
* «*О кооперативном движении в Якутии*» (Наука и образование.—1998.—№ 3).
* «*Губернатор И.И. Крафт*» (Наука и техника. —2002.— № 2—3).
* «*[[Кэтт Марсден|Кэт Марсден]] и ее экспедиция*» (Якутский архив.— 2002.— № 4).
* «*Губернатор И.И. Крафт: прорыв в области народного образования*» (Народное образование.— 2004. — № 4).
* «*Губернатор И.И. Крафт и провокатор*» (Полярная звезда.— 2001. — № 5).

## Павлов А.А. туһунан
* Кокорин Д.И. *Айымньылаах улэһит* //Среднеколымский улус: История. Культура. Фольклор.— Якутск, 2000.— С.138.   
* Петров Ю.Д. *Наш исторический*.— Якутск, 2004. — С.130—134.    
* Назаров Н.Н. *О Крафте в подробностях*. — Рец. на кн.: Павлов А.А. Губернатор И.И. Крафт.— Якутск, 2004 // Якутия.— 2005.— 24 марта.  

## Сигэлэр
*  Биобиблиографический справочник
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
Подойницына Ирина Ивановна

200px|thumb|right|Подойницына Ирина Ивановна
**Подойницына Ирина Ивановна** — социология билимин доктора, профессор, политика билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.

## Олоҕун олуктара
* 1956 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 
* 1979 с. — А.А. Жданов аатынан Ленинград государственнай университетын журналистика факультетын бүтэрбитэ. 
* 1979—1988 сс. — «Индустрия Севера», «Молодежь Якутии», «Молот» (Ростов-на-Дону к.) хаһыаттар корреспонденнара, «Северовостокхиммонтаж» трест инженера. 
* 1988—1990 сс. — тыл, литература уонна история Институтун младшай научнай үлэһитэ. 
* 1990—1993 сс. — Санкт-Петербург государственнай университетын аспирана. 
* 1993 с. — социология билимин кандидатыгар «Этнокультурные стереотипы производственного поведения в трудовых коллективах (на примере трудовых коллективов Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 
* 1993—1994 сс. — тыл, литература уонна история Институтун научнай үлэһитэ. 
* 1994—1998 сс. — гуманитарнай чинчиййи Институтун социологияҕа уонна быраапка салаатын сэбиэдиссэйэ. 
* 1998—2000 сс. — Санкт-Петербург государственнай университетын докторана. 
* 2001 с. — социология билимин докторыгар «Анализ региональной социальной стратификации (на материале РС(Я)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 
* 2001—2003 сс. — гуманитарнай чинчийии Институт региональнай социологияҕа Киинин салайааччыта. 
* 2003 сылтан — Саха государственнай университетыгар финансово-экономическай Институтка социология кафедратыгар преподаватель. 
* 2004 с. — профессор аата иҥэриллибитэ. 
Подойницына И.И. — 41 научнай үлэ ааптардара.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Этнокультурные стереотипы трудового поведения в сфере производства*» (Новосибирск, 1995) - монография.
* «*Общество открытых классов. Очерки о моделях социальной структуры*» (Новосибирск, 1999) - монография.
* «*Современное состояние общественных движений в некоторых административных центрах Канады и Республики Саха (Якутия)*» - брошюра.
Ыстатыйалара
* «*Особенности адаптации переселенцев из Крымской области в селах Якутии*» (Сб.: «Межнациональные отношения в регионе»; в соавт. с Е.Е. Алексеевым. — Якутск, 1990).
* «*Этнические особенности трудового поведения в условиях Севера*» (Сб.: «Человек и Север. Исторический опыт, современное состояние, перспективы развития».— Ч. 2.— Якутск, 1993).
* «*Этнокультурные особенности трудового поведения в сфере производства*» (Сб.: «Национальная политика в регионе». — Якутск, 1993).
* «*Модели социальной стратификации в меняющемся мире*» (Сб: «Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы».— Новосибирск, 2000).
* «*Модели социальной стратификации: история и современность*» (Сб.: «Проблемы теоретической социологии».— СПб., 2000).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Попов Борис Николаевич

200px|thumb|right|Попов Борис Николаевич
**Попов Борис Николаевич (Барылҕан)** — философия билимнэрин доктора, профессор (1992), Россия социальнай билимнэрин академиятын академига (1994), билим уонна искусство Петровскай Академияларын академига, омуктар ыккардыларынааҕы педагогическай Академия академига, Үрдүкү оскуола омуктар ыккардыларынааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена,  Саха Республикатын билимин үтүөлээх үлэһитэ (1994), РФ суруйааччыларын Түмсүүлэрин уонна суруналыыстарын Түмсүүлэрин чилиэнэ, Саха Республикатын билимҥэ уонна техникаҕа государственнай бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
* 1938 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Чурапчы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1959 с. — Дьокуускайдааҕы педагогика училищетын бүтэрбит.
* 1959—1961 сс. — Нам улууһугар учууталлаабыт.
* 1965 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1965—1968 сс. — Саха государственнай университетыгар үлэлээбитэ: ассистент, старшай преподаватель, философия кафедратын доценын эбээһинэһин толорооччу.
* 1968—1971 сс. — Урал государственнай университетын философияҕа факультетын аспирана.
* 1971 с. — философия билимин кандидатыгар «Соотношение и взаимосвязь категорий смысла жизни и счастья» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1972—1974 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар социологияҕа чинчийиилэргэ бөлөх салайааччыта.
* 1974—1976 сс. — ССРС билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар Президиум главнай учуонай секретара.
* 1976—1990 сс. — тыл, литература уонна история Институтугар социальнай чинчийиилэргэ салаа старшай научнай үлэһитэ.
* 1983 с. — «доцент» учуонай аата иҥэриллэр.
* 1989 с. — философия докторыгар «Общее и особенное в семейно-брачных отношениях у народов, не прошедших капиталистический путь развития (на примере народов Северо-Востока СССР)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1990—1991 сс. —  тыл, литература уонна история Институтугар ведущай научнай үлэһит, социология уонна быраап салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1991—1993 сс. — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт социальнай кыһалҕалары үөрэтэр салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1993—1996 сс. — Саха государственнай университетыгар философия кафедратын профессора, культура уонна искусство кафедратын профессора.
* 1996 сылтан — Саха государственнай университетыгар культурология кафедратын сэбиэдиссэйэ.
Б. Н. Попов — философия, социология, этика, эстетика, культурология уонна духовнай культура уобаластарын үөрэтэр биллиилээх чинчийээччи, 34 монография, үөрэх кинигэлэрин, 300-н тахса ыстатыйалар ааптардара.

Күн сириттэн 2011 сыллаахха олунньу ый 27-с күнүгэр барбыта.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Взаимосвязь категорий счастья и смысла жизни*» (М., 1986).
* «*Семейная культура народов Северо-Востока России: традиции и инновации*» (Новосибирск, 1993).
* «*Нравственная и психическая жизнь человека*». (Якутск, 1996).
* «*Философия воспитания*» (М., 2000).
* «*Первый ректор. Жизнь, судьба, личность и творчество А. Е. Мординова*» (Якутск, 2001).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Попов Пантелеймон Васильевич

200px|thumb|right|Попов Пантелеймон Васильевич
**Попов Пантелеймон Васильевич** (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).

## Олоҕун олуктара
* 1886 сыллаахха Саха уобалаһыгар билиҥҥи Чурапчы улууһу сиригэр, билигин суох буолбут Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1915 с. — Император духовнай академиятын (Казань к.) бүтэрбит. «Характеристика образования и воспитания в допетровской Руси: по рукописям Соловецкой библиотеки» тиэмэҕэ бүтэрэр үлэтин түмүгүнэн «таҥара үөрэҕин кандидата» аат иҥэриллибитэ.
* 1915—1920 сс. — Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияҕа нуучча тылыгар преподаватель.
* 1920—1927 сс. — Дьокуускай куорат оскуолаларыгар учууталлаабыт. 
* 1927—1931 сс. — Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар нуучча тылын уонна литературатын үөрэппит.
* 1932 с. — үөрэх үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр Киин институту бүтэрбит.
* 1932—1933 сс. — Саха АССР Наркомпроһугар кадр инспектора.
* 1933—1937 сс. — Дьокуускайдааҕы пушной техникумҥа преподаватель.
* 1937—1938 сс. — искусство дьыалатын Салалтатыгар инспекторынан үлэлээбит.
* 1938—1940 сс. — Дьокуускайдааҕы рыбнай техникумҥа преподаватель.
* 1940 с. — Саха АССР художниктарын Түмсүүтүн Оргбюротын бэрэссэдээтэлэ.
* 1940—1945 сс. — ЫБСЛКС уобаластааҕы комитетыгар саха тылыгар преподаватель, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа уруһуй уонна үлэ учуутала.
* 1945—1947 сс. — НИИЯЛИ научнай үлэһитэ.
* 1947—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа преподаватель.
* 1949—1950 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин культурнай-сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар Салалтатын инспектора.
* 1972 сыллаахха өлбүт.
Попов П. В. өр кэмҥэ Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы республика музейыгар үлэлии сылдьыбыта. Краевед уонна этнограф быһыытынан Саха Сирин политссыльнайдарын туһунан архив уонна литература матырыйаалларын хомуйбут.

Художник быһыытынан «Якутск в XVII в. (Крепость Головина)», «Якутск в XVIII в. Монастырь», «Взятие г. Якутска красными в 1918 г.», «Романовка», «Проводы на фронт. 1941 год. Якутск» хартыыналары суруйбут.
1937 сыллаахха саха литературатыгар 4-с кылааска аналлаах үөрэх кинигэтин таһааттарбыта. Өр сылларга Дьокуускайга тахсар кинигэлэр, сурунааллар уонна хаһыаттар тас көрүҥнэрин таҥыынан дьарыктаммыт.

## П. В. Попов туһунан
* Потапов С. *Якутская картинная галерея*. — М., 1932. — С. 3, 7.  
* Потапов И. А. *Первые художники Советской Якутии*. — Якутск, 1979. — С. 10, 17, 37.
* Жил-был художник один…
* История Якутска. Справочник 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Юнона

thumb|200px|Юнона Соспита, Ватикан

**Юно́на** () — Былыргы Риимҥэ таҥара, Юпитер ойоҕо, кэргэннии буолуу, төрөөһүн, ийэ буолуу, дьахталлар таҥаралара. 

Юнона гириэктэр Гера таҥараларын кытта тэҥнэнэр. Ойууларга Юнона куруук таҥастаах, сирэйэ, моонньун сорҕото уонна илиилэрэ эрэ көстөллөр. Үрдүк уҥуохтаах, түспэтийбит хамсаныылаах, уһун хойуу баттахтаах хотун-хаан дьахтар курдук ойууланар. Миифтэргэ куруук мындыр буолуу уонна ускуустуба таҥаратын Минерваны кытта сүбэлэһэр. Иккис сүбэһитэ «хараҥа» таҥара Церера. 

Таҥара сүрүн бэлиэлэрэ — суорҕан, диадема, павлин уонна кэҕэ. Сииги кытта дьүөрэлииллэр. Ирида, кустук таҥарата кини чаҕара. 

Кулун тутар 1 күнүгэр киниэхэ аналлаах матроналия диэн малааһын тэрийэллэрэ. 

Юнона аатынан бэс ыйын (июнь) ааттаабыттар. 

## Сигэлэр
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-12

thumb
* Сэрии кэмигэр саха омугун хоргуйан быстыыттан быыһаабыт сүдү өҥөлөөх, сэллиги уонна трахоманы кыайарга олук уурбут киһи эдэр сылдьан хаартыһыт этэ (ойууга).
* XX үйэ 50-с сылларыгар Саҥа Сир диэн Хотугу муустаах муора бөдөҥ арыытыттан ненецтэри күүс өттүнэн көһөрөн баран онно ядернай полигон оҥорбуттара.
* Саха киһитэ Финляндия дьоруойугар тэҥнээх Көҥүл мэтээлин кавалера этэ, бу дойду көҥүлүн иһин сэриигэ тыына быстыбыта.
* Тибиэккэ сүөһү быһыытынан туттуллар кыыл арҕаһынан 2 миэтэрэҕэ тиийэ үрдүктээх буолар.
* Сахаттан бастакы бөлөһүөк учуонай 1936 сылтан философия кафедратын салайбыта.
* Эдьиий Марыына Урааллааҕы консерваторияны бүтэрбитэ. Билигин бу үөрэх кыһата Дьокуускайга филиааллаах.
Үрдүкү үүнээйилэр

**Үрдүкү үүнээйилэр**, эбэтэр **Сир үүнээйилэрэ**, эбэтэр **Эмбриофиты** () — күөх үүнээйилэр көрүҥнэрэ, кинилэр анныкы үүнээйилэртэн (уу салахайдарыттан) уратылара килиэккэлэрэ араас аналлаах ткааннарга арахсар (дифференциация). Үрдүкү үүнээйилэргэ муохтар уонна тымырдаах үүнээйилэр (папоротниктыҥылар, псилоттуҥулар, боруутуҥулар, плауннуҥулар, сыгынньах сиэмэлээхтэр, уонна сабыылаах сиэмэлээхтэр) киирэллэр. 

Үрдүкү үүнээйилэр эволюциялара кураанах сиргэ тахсыыны кытта ситимнээх.

Килиэккэлэрэ туспа аналлаах бөлөхтөргө (ткааннарга) арахсыылара сиргэ тахсыыга улахан суолталаах этэ. Салгыҥҥа хатан хаалбат туһугар эпидермис сайыннарбыттара. Иҥэмтэлээх эттиктэри тарҕатар туһугар аһарар ткааннары (тымырдары) сайыннарбыттара. Салгыҥҥа тахсыы түмүгэр үүнээйилэр силис, умнас уонна сэбирдэх курдук тус-туспа оҥоһууламмыттара.
Сэппэрээк

**Сэппэрээк** () — үүнээйилэр таһааларын көрүҥэ, мастыҥы элбэх сыллаах 0,8–6 миэтэрэлээх үүнээйилэр. Мастан уратыта биир сүрүн умнаһа суох, ол оннугар хас да эбэтэр элбэх бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар умнастаах.

Үксүгэр ойуур саҕатыгар, ойуурдаах туундараҕа үүнэр. Сорохторо, холобур, долохуна, биэ эмиийэ киһиэхэ хаһаайыстыбаннай суолталаахтар.
Храамнар хочолоро (Сицилия)

**Храамнар хочолоро** — Сицилия Агридже́нто провинциятыгар (итал. Provincia di Agrigento) баар хочо, манна былыр Акрагас диэн куорат турбут, онно бу сири аатырдыбыт элбэх храамнар уонна собуордар бааллар эбит.
Сициилийэ

**Сици́лия** (**Сициилийэ**) ( ) — Италия эрэгийиэнэ, иэнэ 25 708 км², олохтоохторун ахсаана 5 мөлүйүөн киһи. Маннык ааттаах арыыттан уонна киниэхэ чугас арыылартан турар: Липар арыылара, Эгад арыылара, Пантеллерия, Устика уонна Пелаг арыылара.

Сир Ортотунаҕы байҕалга (Средиземнэй муораҕа) баар буолан былыр-былыргыттан атыы-эргиэн суолларыгар сытара. Былыргы Греция сорҕото этэ. Цицерон манна баар Сиракузы куораты Былыргы Греция саамай бөдөҥ уонна кэрэ куоратын курдук ойуулаабыта. Биһиги ээрабыт I тыһыынча сылыгар олохтоохторун ахсаана 2 мөлүйүөнтэн тахса этэ, онон планета саамай хойуу киһилээх сиринэн биллэрэ. 

## Дьаһалталарынан тыырыллыыта
right|thumb|370px|
Эрэгийиэн 9 провинцияҕа арахсар:
Pootle

**Pootle** диэн көмпүүтэр бырагырааммаларын тас көстүүтүн араас тылларга тылбаастыыр интэриниэт-тэрил. Python тылынан суруллубут көҥүл-босхо туттуллар бырагыраамма, аан бастаан Translate.org.za 2004 сыллаахха таһаарбыта. Ону таһынан бырагыраамманы тупсарыыга WordForge уонна Тылбаас Африкатааҕы ситимэ кыттыбыттара. Билигин Translate.org.za оҥоһуллар.

Pootle көҥүл тылбаасчыттарга аналлаах, ол эрэн атын да соруктаах туттуллуон сөп. Холобур, бу технологияны туһанан Mozilla Firefox уонна LibreOffice интерфейстара тылбаастанар. Тылбаас он-лайн ыытыллар буолан тылбаасчыттар тугу тылбаастаабыттара тута көстөн иһэр, онон биир үлэни алҕас хос-хос оҥорор сатаммат. Тылбаас хас да барыла баар буоллаҕына, ханнык баҕарар тылбаасчыт бэйэтин барылын этии быһыытынан киллэриэн сөп.

## Устуоруйата

Pootle бырагыраамманы аан бастаан Дэвид Фрейзер Translate.org.za тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан оҥорбута. Бастакы релииһэ 2004 сыл ахсынньытыгар тахсыбыта. 

Pootle диэн тыл «PO технологияҕа олоҕурар онлайн тылбаас уонна олохсутуу движога» диэнтэн кылгатыы (PO-based Online Translation / Localization Engine), ону тэҥэ BBC оҕолорго аналлаах Flumps бырагыраамматын бэлиэтэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*  Pootle  Ohloh бырайыакка
* Pootle SourceForge.net бырайыакка
Индигиир (суолталара)

Бу тыл хас да суольталаах:
*Индигиир — өрүс
* Индигиир — Муома улууһугар нэһилиэк
*Индигиир уоттара — хаһыат
Green day

**Green Day** диэн 1987 сыллахха тэриллибит Америка рок группата, Группа чилиэттэрэ Billie Joe Armstrong (ырыаһыт, гитара), Mike Dirnt (басс гитара, иккис ырыаһыт),  уонна Tré Cool (барабан, перкуссия), Jason White (гитара/ырыаһыт) уонна Jason Freese (клавишнай инструмент).
Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ

**Олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ**.


Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1996 сыл олунньу 9 күнүнээҕи 1294 №-дээх «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн биллэрии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, С.А. Новгородов төрөөбүт күнэ — олунньу 13 күнэ — Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллибитэ. 

Бу Күн олохтонуута Саха Сирин төрүт олохтоохторун төрөөбүт тылларын сайыннарыыга, бастакы саха суругун-бичигин олохтообут саха лингвист-учуонайа, бастакы саха үөрэҕин кинигэлэрин таһаарааччы Семен Андреевич Новгородов сырдык кэриэһин үйэтитэр, аатын ытыктатар соруктаах.


Бу Күн араас үөрэх кыһаларыгар, культура кииннэригэр төрөөбүт тылга аналлаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Оскуолаларга Саха суруйаачыларын, поэттарын кытта көрсуhуулэр ыытыллаллар, араас күрэхтэр, көрүүлэр тэриллэллэр.  Республика үрдунэн саха тылыгар анаммыт араас тэрээһиннэр, көрсүhүүлэр киэҥ хабааннаахтык ыытыллаллар. 
Олунньу 13 күнүгэр, үгэс быһыытынан, Санкт-Петербург куоракка Саха Сирин делегацията Смоленскай кладбищеҕа биллиилээх учуонай С.А. Новгородов, кини кыыһа Е.С. Новгородова уонна саха тылдьытын оҥорооччута Э.К. Пекарскай көмүс уҥуохтарыгар сүгүрүйүөхтэрэ, сибэкки веноктарын ууруохтара. 

## Өссө маны көр
* http://sah.wikisource.org/wiki/Төрөөбүт_тыл_(Күндэ)
* «Об объявлении Дня родного языка и письменности». Указ Президента РС (Я) от 9 февр. 1996 г. N 1294 // Респ. Саха. - 1996. - 10 февр.
* 13 февраля - День родного языка и письменности Якутии
* http://www.sakha.spb.ru/news/1454.html
Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ

**Сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ**. 

Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 2001 сыл атырдьах ыйын 20 күнүнээҕи 1466 №-дээх «М.В. Ломоносов 300 сааһыгар бэлэмнэнии туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, М.В. Ломоносов төрөөбүт күнэ — сэтинньи 19 күнэ — Саха Сиригэр нуучча тылын күнүнэн биллэриллибитэ.

## Сигэлэр
* История Дня русского языка в РС (Я)
* УКАЗ Президента Республики Саха (Якутия) от 20 августа 2001 года № 1466 "О подготовке к 300-летию со дня рождения М.В. Ломоносова"
Аҕалар күннэрэ

**[[Муус устар]] ый бастакы өрөбүлэ — [[Аҕа]]лар [[Күн (кэм)|күн]]нэрэ.**

Саха Сирин бастакы Президена М.Е. Николаев 1999 сыл олунньу 15 күнүнээҕи 685 №-дээх «Аҕалар күннэрин олохтооһун туһунан» Ыйааҕыгар олоҕуран, муус устар бастакы өрөбүлэ Аҕалар күннэринэн биллэриллибитэ.

Бу бырааһынньык олохтонуута дьиэ кэргэн уонна уопсастыба иннигэр аҕа суолтатын үрдэтии, кини дьиэ кэргэн олоҕор, тускутугар уонна үүнэр кэнчээри ыччакка дьоһунун, сүдү оруоллааҕын туоһута буолар.

Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Республикатын Вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, дьиэ кэргэн тутулун бөҕөргөтүүтүн уонна аҕа оруолун уопсастыбаҕа үрдэтиитин иһин наҕараадаланаллар.

Бу Күн бүтүн республика үрдүнэн араас спортивнай күрэхтэһиилэр, аҕаларга анаммыт тэрээһиннэр ыытыллаллар.

## Сигэлэр
* Указ Президента Республики Саха (Якутия) "Об установлении Дня отца"
"Ытык аҕа" Бэлиэ

Аҕалар күннэрин кэрэһилээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын 2002 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи 30—ВП №-дээх Дьаһалынан «Ытык аҕа» Бэлиэ олохтоммута. 

Бу ытык Бэлиэ олохтонуута кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ аҕа оруолун үрдэтэр соруктаах. «Ытык аҕа» Бэлиэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕалара ситиһиилэрин туоһулуур уопсастыба махтала буолар.

Бу Бэлиэнэн хас сыл аайы, муус устарга, үс элбэх оҕолоох аҕалар кэнчээри ыччаты иитиигэ-үөрэтиигэ ситиһиилэрин, республика олоҕор сүҥкэн, көхтөөх кыттыыларын, тус бэйэлэрин чөл олохтоох холобурдарын иһин наҕараадаланаллар.
Наҕараадаламмыттарга тустаах диплом уонна «Ытык аҕа» Бэлиэ туттарыллар.

## «Ытык аҕа» Бэлиэнэн наҕараадаламмыттар
#### 2008 сыл
* Иванов Николай — Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанын кавалера, Өлүөхүмэ улууһун ытык киһитэ, 10 оҕо аҕата, Улахан-Муҥку олохтооҕо.
* Крылыков Михаил — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Мирнэй улууһун Сүлдьүкээр оскуолатын директора, 4 оҕо аҕата.
* Тарабукин Петр — суоппар, 13 оҕолоох дьиэ кэргэнинэн олорор оҕо дьиэтин аҕа баһылыга (Дьокуускай).
#### 2013 сыл
* Аргунов Николай Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, олохтоох салалта сулууспатын бэтэрээнэ, элбэх оҕолоох аҕа (Кэбээйи улууһа);
* Назаров Николай Семенович — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, тыа хаһайыстыбатыгар оҥорон таһаарыы бэтэрээнэ, элбэх оҕолоох аҕа (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа);
* Туприн Григорий Константинович — үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, элбэх оҕолоох аҕа (Анаабыр улууһа).
#### 2014 сыл
* Белолюбскай Прокопий Прокопьевич — спорт бэтэрээнэ (Уус-Алдан улууһа);
* Корякин Тимофей Иванович — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ (Булуҥ улууһа);
* Олесов Владимир Яковлевич — тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ (Хаҥалас улууһа).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Знак «Ытык аҕа» («Почетный отец»)
Starbucks

**Starbucks** (Старбакс) диэн кофе атыылыыр маҕаһыыннар ситимнэрэ.

Бастаан АХШ Сиэтл куоракка 1970 сылларага арыллыбыта. Билигин аан дойду үрдүнэн 9000 кофейняттан элбэх арыллыбыт. Улахан аҥара АХШга баар. Старбакс кофейнялара түргэнник арылларынан биллэр, сороҕор кофейнялара бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугастык турар буолааччы. Ону тэҥэ, араас чэйи уонна мороженайы атыылыыллар.

Менюта
*Кофе туораҕыттан оҥоһуллубут кофе
*Чэй
*Араас утахтар
*Араас хлебобулочнай изделялар
*Куруускалар, чаасылар
*Фраппучино
*Смузи

## Быһаарыылар
Метро

**Метро** — куораттарга сир аннынан тутуллар түргэн тимир суол көрүҥэ. Үксүгэр бөдөҥ куораттарга баар буолар. Метро пуойастара сотору-сотору сылдьаллар, уонна элбэх дьону таһаллар. 

## Историята
Бастакы метро тутуутун 1860 сыллаахха Лондоҥҥа саҕалаабыттара. Бу метро 1863 сыллаахха арыллыбыта. Бастакы пуойастар паар күүһүнэн хамсыыллар этэ.
Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013

**Урал үрдүнэн метеорит түһүүтэ 2013** — метеорит түһүүтэ. Казахстан уонна Арассыыйа дьоно көрөллөр. Челябинскай куоратка 15 олунньу 2013 сыллаахха кэлэн түһэр, айдаан бөҕө тахсар.
Парламент системата

**Парламент системата**, **Түмэн тиһигэ** (Түмэннээх ил) диэн дойду салайыытын көрүҥүттэн биирэ. Исполнительнай былаас парламентан көнө эбэтэр атын сабыдыалланыахтаах.
Арчылан (суруйааччы)

**Гуринов Афанасий Гаврильевич - Арчылан** — бэйиэт, прозаик, саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэлээҕэ, суруналыыс.

1962 сыллахха от ыйын 9 күнүгэр Сунтаар улууһугар элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ, орто оскуоланы Тойбохойго бүтэрбитэ, "Сунтаар" сопхуоска оробуочайдаабыта. 1980-82 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1987 с. СПТУ-23 үөрэнэ киирбитэ, сварщик-сантехник уонна суоппар-слесарь идэлэрин баһылаабыта. 

Саха тылын уонна литератууратын идэтин СГУ-га 1994 с. ылбыта. СГУ-га Түүр тылларыгар аспиратуураҕа үөрэммитэ, саха тылын хаапыдыратыгар ассистеннаабыта. 2006 сыллаахтан «Күрүлгэн» уус-уран сурунаал уонна «Кыым» хаһыат «Кулуһун» уус-уран сыһыарыытын эрэдээктэрэ.

Бастакы хоһоонноро 1980-с сыллар бүтүүлэригэр Сунтаар хаһыатыгар, онтон «Кыым», «Эдэр коммунист» («Сахаада»), «Якутский университет» хаһыаттарга тахсыбыттара. 1990 с. «Сахаада» иһинэн тахсыбыт «Алыптаах түгэн» кинигэҕэ аан бастаан *Арчылан* диэн ааттаммыта.

Суруйааччылар сойуустарын норуоттар ыккардыларынааҕы түмсүүтүн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын уонна РФ Суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, Саха народнай поэта И.М. Гоголев-Кындыл аатынан бириэмийэ 2005 сыллааҕы лауреата.

### Кинигэлэрэ
* Кыһыл Ойуун таабырына: литературнай-философскай эссе. — Дьокуускай: Новый день, 2003.
* Ол түгэн уораана: сэһэн, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Бичик, 2010.
* Хоһооннорум — айыыларым. — Дьокуускай: Ситим-Медиа, 2012.
ССКП XX сийиэһэ

**ССКП сүүрбэһис сийиэһэ** Москубаҕа 1956 сыл олунньу 14-25 күннэригэр буолбута. И.Сталин таҥараҕа кубулуйуутун (культ личности) саралаабыт сийиэс быһыытынан биллэр.

Барыта 1349 куоластыыр бырааптаах дэлэгээт уонна 81 мунньахха кыттар бырааптаах дэлэгээт кыттыбыта, кинилэр 6 795 896 баартыйа чилиэннэрин уонна 419 609 баартыйаҕа хандьыдааттары аатыттан мустубуттара.

Сийиэскэ атын дойдулартан 55 хомуньуус уонна оробуочай баартыйаларын бэрэстэбиитэллэрэ бааллара.

Көрбүт боппуруостара:

* ССКП КК отчуоттуур дакылаата (Н. С. Хрущёв).
*  Киин ревизиялыыр хамыыһыйа отчуоттуур дакылаата (П. Г. Москатов).
* ССРС норуотун хаһаайыстыбатын 6-с пятилеткаҕа 1956—1960 сс. сайдар былааннарыгыр директивалар (Н. А. Булганин).
* Баартыйа киин салайар уорганнарыгар быыбар (Н. С. Хрущёв).

## Сталин куультун утарыы
Сийиэһи ураты оҥорбут дьайыы сийиэс тиһэх күнүгэр, олунньу 25, сарсыардааҥы сабыылаах мунньахха буолбута. Бу күн Н. С. Хрущёв И.В. Сталин бэлиитикэтин саралыыр «О культе личности и его последствиях» диэн сабыылаах дакылаатын аахпыта.

Бу дакылаакка баартыйа салалтатын ааспыт устуоруйаҕа саҥа көрүүтэ аһыллыбыта,  1930-с — 1950-с сылларга оҥоһуллубут ыар сокуону кэһиилэр ааҕыллыбыттара, буруй Сталиҥҥа сүктэриллибитэ. Сталин саҕана репрессияҕа түбэспит баартыйа уонна аармыйа диэйэтэллэрин буруйдарын хат көрүү туһунан этиллибитэ.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-01

thumb
*Саха сиригэр хостонор таас чох үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ – мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар.
*Мэҥэ Хаҥалас Доллу нэһилиэгиттэн (ойууга) төрүттээх киһи үлэтин Георгий Башарин саха тыйаатырын үөрэтэр бастакы үлэ быһыытан сыаналаабыта.
*Чурапчы Сылаҥыттан төрүттээх бибилитиэкэр Ленин үлэлэрэ Саха Сиригэр тарҕаныыларын чинчийэн устуоруйа билимин хандьыдаата буолбута.
*Ньурбаттан сылдьар археолог Анаабыр уонна Өлөөн өрүстэр тардыыларыгар аан бастаан хаһыылары оҥорбута.
*Математик учуонай Саха Сиригэр төрүччүнэн үлүһүйэринэн биллэр. Лүүчүннэр төрүттэрин туһунан кинигэ ааптара.
*Былыргы Риимҥэ дьахтар таҥаратын аатынан бэс ыйын ааттаабыттар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ

мини|справа|Представительство дьиэтэ
**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Арассыыйа бэрэсидьиэнигэр бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтэ** (Россия президеныгар Саха Республикатын бастайааннай представительствота) - Москубаҕа баар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлистибэтэ, Саха Сирин бырабыыталыстыбатын систематыгар киирэр,  Саха Сирин президенын хонтуруолунан үлэлиир.

Аан бастаан 1922 сыл кулун тутар 16 күнүгэр арыллыбыта.

Билигин Москва куоракка  Мясницкий проезд 3/26 аадырыска баар. "Красные Ворота" станциятыттан 20 миэтирэҕэ турар.

## Сыала-соруга

## Официальнай страницата
http://sakha.msk.ru
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-02

thumb|Москубаҕа метро станцията
*Олоҥхо салаатыгар үлэлээбит Бүлүү Үгүлээтиттэн төрүттээх киһи 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыттан саха биир биллиилээх чинчийээччитин үгүс сыралаах үлэтин түмүгүн - "Эллэйаданы" - булбута. 
*Үөһээ Бүлүү Хомустааҕыттан төрүттээх суруйааччы бастакы бөдөҥ айымньыларын хоту дойду олоҕуттан суруйбута.
*Сахаттан бастакы Саха сирин салайбыт киһи эдэр сылдьан Сэмэн Новгородовка уонна Өксөкүлээххэ үөрэммитэ, кэлин саха тылын дьылҕатын, сайдыытын турууласпыта. 
*Бастакы сир аннынан сылдьар пуойас 1863 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта (ойууга).
Попова Лена Леонидовна

**Попова Лена Леонидовна** — пианистка, Саха сиринээҕи М.Н. Жирков аатынан муусука колледжын преподавателэ.

Аҕата — Саха поэта Леонид Попов.

2013 сыл олунньу 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Быһаарыылар
Иван Фёдоров

**Ива́н Фёдоров** (1520 саҕана — , Львов) — бастакы нуучча кинигэ бэчээттээччилэриттэн биирдэстэрэ, үгэс быһыытынан «бастакы нуучча кинигэ бэчээттэччитинэн биллэр», Нуучча судаарыстыбатын сиригэр хаһан тахсыбыта чопчу биллэр бастакы кинигэни таһаарбыта («Апостол»).
мини|Москубаҕа бэчээттэммит "Апостол"

## Аата
XVI үйэҕэ илин славяннарга араспаанньа диэн үөдүйэ илик буолан Иван Федоров араас аатынан илии баттыыр эбит. Сороҕор аҕатын аатын -*ов (сын)* диэн сыһыарыылаах. Холобур Апостолга . Оттон Острожская Библия кинигэ  бэчээттээбит диэн суруктаах (). Сороҕор аҕатын аатын -*ович* диир эбит уонна олорор сирин ыйар эбит , холобур итинник 1570 сыллааҕы Саалтыырга сурулла сылдьар. Латыыннныы дөкүмүөннэргэ *Ioannes Fedorowicz Moschus, typographus Græcus et Sclavonicus* «Иван Фёдорович Московит, гириэк уонна славян печатнигэ», эбэтэр *Johannes Theodori Moscus* «Иван Фёдоров (сын) Московит».
Өссө маннык барыллар бааллар этэ:  (1578 сыллааҕы Азбукаҕа),  (1580 сыллааҕы Саҥа Кэс тыл),  (Апостол 1574 сыллааҕы Львовка тахсыбыт таһаарыыта). Уҥуоҕар  диэн суруллубут.

## Быһаарыылар
Эбир Таас

**Эбир Таас**, хайа. Индигир өрүс хаҥас кытылыгар сытар хайа массивын чыпчаала. 

Хоту өртүттэн *Сүүрүктээх* үрэх чэрчилиир, соҕуруу уонна илин өртүлэртэн Муома - Силээннээх намтал чэрчилиир. 

Муора таһымыттан 1118 м үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник. Якутск, 1980.
Дмитрий Лаптев силбэһиитэ

300px|right|thumb|Дмитрий Лаптев силбэһиитэ
**Дмитрий Лаптев силбэһиитэ**, Илин Сибиирдээҕи уонна Лаптевтар байҕалларын холбуур силбэһии.

Материк уонна Ляхов арыытын ыккардыгар сытар. Кэтитэ 60 км. 

XVII үйэ 40-с сылларыгар нууччалар арыйбыттара. Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа Лаптев Д.Я. аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Прончищев томтороот

**Прончищев томтороот** - Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар үрдэл. 

Устата 180 км, муора таһымыттан 315 м үрдүккэ тиийэр. Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамахтан Өлөөн өрүс төрдүгэр диэри сытар.

Сүрүнүнэн юра уонна мел кумахтара. Чыпчааллара таастах туундара буолаллар. XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар Улуу Хотугу экспедиция кыттыылааҕа В. Прончищев аатыныан ааттаммыта. Соҕуруу эниэтигэр Үөлэ үрэх тардыыта, хоту эниэтигэ байҕалга түһэр үрэхтэр бастара.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Агайакаан

300px|right|thumb|Агайакаан үрэҕи мас күргэнэн туораан иһэн
**Агайакаан**, Индигир салаата Күөнтэ өрүс салаата.

Устата 160 км, тардыытын иэнэ 7630 кв. км.Сунтаар Хайатын хотугу эниэтигэр бастаах, Өймөкөөн үрдэлинэн устар.

Тардыытыгар 1500 күөл баар. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр тоҥор, бэс ыйын саҥатыгар мууһа эстэр. 

Сүрүн салаалара хаҥастан *Нэймэчээк* (95 км), *Хоҥор* (85 км), уҥаттан *От Хайа* (80 км).

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Бүрүнгээдэ

**Бүрүнгээдэ**, Күөнтэ өрүс (Индигир тардыыта) хаҥас салаата.

Уһуна 207 км., тардыытын иэнэ 5540 кв.км. Бүрүнгээдэ сискэ бастаах, сүрүннээн Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 500 күөл баар.

Алтынньы саҥатыгар тоҥор, ыам ыйын бүтэһигэр мууһа эстэр. Сүрүн салаата хаҥастан — *Сэйкинмнээн* (104 км.)

Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр 2008 сыллаахха күргэ тутуллубута.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Бүрүнгээдэ сис

**Бүрүнгээдэ сис**, Сунтаар Хайатын систематыгар баар кылгас сис.

Томпо (Алдан тардыыта) уонна Бүрүнгээдэ (Индигир тардыыта) өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Устата 80 км.

Үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2041 м үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ
**Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Быҥа Тааһа

**Быҥа Тааһа**, Индигир өрүс хаҥас кытылыгар туспа турар хайа.

Үрүҥ Хайа бөһүөлэктэн 55 км. хоту диэкки турар.

Чыпчаала муора таһымыттан 382 м үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ
**Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980
1944 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**1944 Сайыҥҥы Олимпия онньуулара**, ол эбэтэр **XIII Олимпиада Оонньуулаара**, Аан дойду иккис сэриитин иһин көтүрэн ууратыллан ыытылыбатахтара. Англия Лондонугар ыытылыахтаах этилэр. 1939 сыллаах МОК мунньаҕар Рим, Детройт, Лозанна, Афины, Будапешт, Хельсинки уонна Монреаль куораттары голосованияҕа хоппута.

## Быһаарыылар
Сунтаар (өрүс)

px300|thumb|right|Сунтаар өрүһү туоруур мас күргэ
**Сунтаар**, Күөнтэ өрүс (Индигиир тардыыта) салаата.

Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Сунтаар Хайатыгар бастаах. Устата 185 км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы муустаах.

Урукку Халыма суол быһа охсон ааһар сиригэр Дальстрой кэмигэр мас күргэ тутуллубута. Күргэни билигин да туһаналлар.

## Ылыллыбыт сирэ
**Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Федоров Владимир Юрьевич

**Федоров Владимир Юрьевич**,Саха сирин политига.

## Олоҕун олуктара
* 1968 сыл алтынньы 29 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 
* 1994 сыллаахха Иркутскайдааҕы Норуот хайаайыстыбатын институутун бүтэрэр. Идэтинэн экономист.
* 1994 сыллаахха үлэтин "Якутскгеология" холбоһукка саҕалыыр.
* 1992 сылтан Иркутскайдааҕы маһы таҥастыыр комбинат Дьокуускайга бэрэстэбиитэл.
* 1996 сылтан "Виктория" мебель салонун дириэктэрэ
* 2001 сылтан Дьокуускай куорат дууматын дьокутаата.
* 2005 сылтан Ил Түмэн III уонна IV ыҥырыы дьокутаата.

## Ылыллыбыт сирэ
HDI

**HDI**, **КСИ**, — *Киhи сайдыытын индексэ* () — ХНТ сыллааҕы глобальнай отчуота. Манна дойду төһө сайдыбытын көрдөрөллөр, демократия уонна экономика төһө баланса хамсаабытын учуоттуур.
Ушу

Усуу диэн көрдөрүүлээх даҕаны, охсуулаах, тэбиилээх уонна тустуулаах даҕаны успуорт көрүҥэ. Кытай төрүт боотурун үөрэҕиттэн үөскээбит. 1949 сылга Кытайга төрүттэммитэ, Кытай төрүт боотурун үөрэҕэр олоҕуран, биир халыыпка сөп түбэhиннэриллибитэ. Ол иннинэ 1928 сылга Нан-дьиҥҥэ Дойду Урамньытын Киин Yнүстүүтэ айыллыбытыгар, онон-манан тарҕаммыт боотур үөрэҕин үгэстэрин сааhылаан көрбүттэрэ. Усуу диэн тиэримини кытайдар "сэриилэрин урамньыларыгар" тутталлар (武 "Wu" = сэрии, 术 "Shu" = урамньы, ускуустуба). Аныгы кэмҥэ, Аан Дойду Усуутун Бэдэрээссийэтин (АаДУБ) көмөтүнэн усуу аан дойду успуордун көрүҥэ буолбута. Хас икки сыл аайы АаДУБ Аан Дойду Усуутун Чөмпүйэнээтин тэрийэр; Аан Дойду маҥнайгы Чөмпүйэнээтэ 1991 сылга Бэйдьиҥҥэ буолбута, онно Yөн Бэнчиҥ кыайбыта.
Терехов Семен Иннокентьевич

300px|thumb|right|Терехов Семен Иннокентьевич
**Терехов Семен Иннокентьевич**, Саха сирин политига.

## Олоҕун олуктара
* 1958 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1975 — 1978 сылларга Омскайдааҕы Гражданскай авиация училищетыгар үөрэнэр.
* 1978 — 1981 сылларга Эдьигээннээҕи Холбоһуктаах Этэрээт Өлөөнөөҕү аэропордыгар радиотехнигынан үлэлиир.
* 1981 сыллаахха Маҕаннааҕы Холбоһуктаах Этэрээт Саҥардааҕы эскадрилья авиатехнига.
* 1981 — 1987 сылларга Ригатааҕы Гражданскай авиация инженердарын институтугар үөрэнэр.
* 1987 — 1993 сылларга "Якутавиа" Суоттуур Киинигэр инженер, отдел начальнига.
* 1993 сыллаахха "Сахаавиа" генеральнай дириэктэрин солбуйааччы.
* 1993 — 1998 сылларга "Сахаавиа" Тас экономикатын отделын начальнига.
* 1994 — 1997 сылларга Саха синин бастакы бэрисидьиэнэ Николаев М.Е. кыраныысса таһыгар көтүүтүн салайааччыта.
* 1999 — 2001 сылларга Саха сирин Бырабыытылстыбатын иһинээҕи Салгын транспорын салалтатын начальнигын солбуйааччыта.
* 2001 — 2007 сылларга "Полярные авиалинии" авиакомпания генеральнай дириэктэрэ.
* 2007 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин уонна Бырабыытылстыбатын Администрациятын референа.
* 2008 сыл кулун тутарыгар Кэбээйи улууһун кулубатынан талыллар.
* 2013 сыл кулун тутарыгар улуус кулубатын дуоһунастан уурайар.

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/74813.html
Горева Людмила Тимофеевна

300px|right
**Горева Людмила Тимофеевна** — 1999-2017 сс. СӨ Үрдүкү Суутун бэрэстээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1947 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* Дьокуускай куорат 8-с №-дээх оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1970 сыллаахха Свердловскайдааҕы юридическай институту бүтэрбитэ.
* 1970 — 1977 сылларга следователь.
* 1977 — 1990 сылларга Дьокуускай куорат Суутугар судьуйа.
* 1990 — 1992 сылларга Дьокуускай куорат Суутун бэрэссэдээтэлэ.
* 1992 — 1999 сылларга Саха сирин Юстиция миниистирэ.
* 1999 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Суутун бэрэссэдээтэлэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/74842.html
Сосин Спиридон Спиридонович

300px|thumb|Сосин Спиридон Спиридонович
**Сосин Спиридон Спиридонович** — Саха Сирин общественнай деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустарын сэбиэтин 1988-2004 сс. салайбыта.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун К. Байкалов аатынан колхуоска рабочайынан саҕалаабыта.
* Москубатааҕы тыа хаһаайыстыба механизациытын уонна электрификациятын институтугар үөрэммитэ.
* Саха Ил Университетыгар үөрэммитэ.
* 1970 сылга дылы тутуу тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ.
* 1970 сылтан партийнай үлэҕэ: Дьокуускайдааҕы ССКП горкомугар инструктор, тутуу салаатын салайааччыта, Саха обкомугар тутуу салаатын салайааччытын солбуйааччыта.
* 1977 Москубаҕа ССКП КК иһинээҕи Үрдүкү Партийнай оскуоланы бүтэрэр.
* ССКП Томпо райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* Өлүөхүмэ райсоветын бэрэссэдээтэлэ.
* ССКП Дьокуускай горкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1988 сылтан 2004 сылга диэри Профсоюзтар Саха уобаластааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* ССКП XVII съеһын делегата.
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин үс ыҥырыылаах депутат.
* Дьокуускай куорат, Томпо уонна Өлүөхүмэ райсоветтарын депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1996)

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/44513.html
Ким-Кимэн Александр Николаевич

**Ким-Кимэн Александр Николаевич** — Саха Сирин общественнай деятелэ.

## Олоҕун олуктара
* 1958 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1975 сыллаахха Покровскайга хаһаайыстыбаннай маҕаһыыҥҥа оробуочай.
* 1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педучилищены бүтэрбит.
* 1990 сыллаахха Саха Ил универститетын юриспруденсия факультетын бүтэрбит.
* 1996 сыллаахха Москубаҕа кандидат диссертациятын көмүскээбит.
* 2001 сыллаахха дуоктор диссертациятын көмүскээбит.
* 1982—1988 сылларга комсомольскай үлэҕэ.
* ЫБСЛКС Орджоникидзе райкомун сэкэрэтээрэ.
* ЫБСЛКС Саха обкомугар инструктор, салаа сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1989 сылларга ССКП Мэҥэ-Хаҥалас райкомун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990—1992 сылларга Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Николаев М. Е. көмөлөһөөччүтэ.
* 1992—1993 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Дьаһалтатын салайааччыта.
* 1993 с. — «Айар Үр Интернешнл» юриспруденция фирма президенэ.
* 2005 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин профсоюзтарын федерациятын бэрэссэдээтэлэ.
* Ил Түмэн II, III уонна IV ыҥырыыларын депутата.
* 1995 сыллаахха Дьокуускай куорат Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сыллаахха Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2000 сыллаахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах юриһа» аат иҥэриллибит.

## Критика

2008 сыллаахха Ил Түмэн быыбарыгар "Биир Ньыгыл Арассыыйа" партия тиһигинэн депутат буолара чопчутун билэн туран, Хаҥалас улууһугар уокурукка турар уонна 10% куолаһы ылан баран хотторор. Ол түмүгэр Хаҥалас улууһуттан Алиш Мамедов депутат буолар.

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/49650.html
Мамедов Алиш

300px|thumb|right|Мамедов Алиш Забид оглы
**Мамедов Алиш Забид оглы** — Саха Сирин политига.

## Олоҕун олуктара
* 1958 сыл олунньу 10 күнүгэр Азербайджаҥҥа Шеки вилайетка *Орабан* сэлиэнньҕэ төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Бакуга Азербайджан тутуу инженерын үөрэҕин бүтэрбитэ.
* 1979—1980 сылларга Мохсоҕоллооххо цемент заводка мастер.
* 1980—1981 сылларга армияҕа сулууспалыыр.
* 1981—1982 сылларга прораб.
* 1982 сылтан Мохсоголлоохтооҕу Цемент заводка тутууга дириэктэр солбуйааччыта, генеральнай дириэктэр.

* 2008 сыллаахха Покровскайтан Ил Түмэн депутата буолар.

## Наҕараадалара уонна ааттара
## Хаҥалас улууһун Ытык гражданина (1995)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2001)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.1sn.ru/person512.html
Компакт-диискэ

**Компакт-диискэ** (ол эбэтэр **Си-Ди**) ( ол эбэтэр ) диэн Philips уонна Sony хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара.  

Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.

Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 миллиметр буолар. Ортотугар 1,5 сантиметрдаах үүттээх.

## Атын сигэлэр

* CD-R
* CD-RW
* Video CD or VCD
* DVD
*Blue Ray
Каяндер Аймо

300px|thumb|right|Аймо Каяндер
 
**Аймо Каарло Каяндер** (;  1879 сыл муус устар 4, Ништадт, — 1943 сыл  
тохсунньу 21, Хельсинки, Финляндия) — ботаник уонна политик.
 
## Олоҕун олуктара
* Үөрэҕинэн ботаник, Финляндия ойууурун чинчийэрэ 
* 1911 — 1934 сылларга Ойуур чинчийэр профессор, Саха сиригэр кэлэ сылдьан тиит маһы чинчийбитэ ол иһинэн Тиит Арыыга. 
* 1934 — 1943 сылларга — Финляндия Лесопарковай сулууспа дириэктэрэ.
* политикаҕа 1922 сыллаахха кэлбитэ, президент К. Ю. Стольберг премьер-министрынын аныыр.
* 1927 сыллаахха Национальнай прогрессивнай партияҕа киирэр
* 1933 — 1943 сылларга партия бэрэссэдээтэлэ
* 1928 сыллаахха Кяндер оборона миниистиринэн ананар
* 1929 сыллаахха Парламеҥҥа талыллар
* 1937 сыллаахха Каяндер коалициялаах правительство тэрийэр.
* Сэбиэтскэй — финскай сэрии саҕаламмытын кэнниттэн отставкаҕа ыытыллыбыта

## Өйдөбүл

* Каяндер аатынын тиит мас биир көрүҥэ ааттаммыт.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Якутия*, рекорды, Якутск, 1984.
Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Туругур, төрөөбүт Бүлүүбүт!»** — Бүлүү улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
2003 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Мунньаҕын 37 №-дээх «Об утверждении Положения о Гимне муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ Республики Саха (Якутия)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла


## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Бүлүү улууһун олохтооҕо Родион Еремеев суруйбут.

## Быһаарыылар
Бүлүү улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Гербэ Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2005 сыл олунньу 16 күнүнээҕи 184 №-дээх Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 
РФ Геральдическай регистрыгар 1834 нүөмэринэн киирбит.

## Дьүһүнэ
Герб төгүрүк быһыылаах щит. Щит олдьу сэбирдэхтии икки өҥүнэн араарыллыбыт: хаҥас өттө —көмүс, уҥа өттө — халлаан күөҕэ. Уҥа, халлаан күөҕэ өҥнөөх лабаата, төлөнүнэн түмүктэммит; хаҥаһа — бэс лабаатынан. Герб баһыгар (үөһээ өттүнэн) сэттэ күөхтүҥү өҥнөөх саха аламай таастара (муннуктарыгар туруоруллубут түөрт тэҥ өрүттээх эттиктэр, хас биирдии эттик алта өлүүгэ араарыллыбыт: кириэстии уонна икки бэйэ-бэйэлэригэр тиксэр туһааннар) кустуктуу иэҕиллэн ууруллубуттар.

## Ытык бэлиэ олоҕо
Герб иэнэ өҥүнэн икки аҥы  арахсар — халлаан күөх уонна көмүс. 
* Халлаан күөх өҥ Саха Сирин арҕаа эҥэрин аһатан-сиэтэн олорор, аламай таас, нефть уонна айылҕа гааһынан баай Бүлүү өрүс сүрэ буолар. Бүлүү улууһа Саха Сирин Бүлүү эҥэр уонна киин улуустарын айылҕа гааһынан уонна уотунан хааччыйан олорор соҕотох улуус буолар. Итиини уонна сырдыгы тэҥинэн үллэрэр. Халлаан күөҕэ өҥнөөх төлөн ону туоһулуур.
* Герб көмүс өҥнөөх өттө уонна бэс лабаата Бүлүү сирэ айылҕатын уратытынан "ыллыыр" кумахтааҕын уонна бэс мас хойуутук үүнэрин көрдөрөр. Бэс лабаата уонна күөх төлөн үстүү салаалаахтара сахалыы "Үс үөстээх Бүлүү" диэни кытары ситимнээх. Саха дьонун өйдөбүлүгэр «үс» — ытык ахсаан.
Сэттэ аламай таастар Саха Сирин гербэтигэр баар аламай таастарга дьүөрэлии ууруллубуттара, Бүлүү улууһун сирэ-уота Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киирэрин көрдөрөр.

## Герб ааптара
* Матвеев Артур Матвеевич


Билэ:Coat_of_Arms_of_Viluysk_(Yakutia).png|Бүлүү


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
  Герб Вилюйского улуса (района)
Бүлүү улууһун былааҕа

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Бүлүү улууһа" олохтоох тэриллии былааҕа — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Былаах Бүлүү улууһун Мунньаҕын 2003 сыл сэтинньи 18 күнүнээҕи 36 №-дээх «Об утверждении Положения „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 
Кэлин Бүлүү улууһун Мунньаҕа 2007 сыл муус устар 24 күнүнээҕи 413 №-дээх «О внесении изменений в Положение „О Флаге муниципального образования „Вилюйский улус (район)“ РС(Я)“» Быһаарыытынан Балаһыанньа бастакы баһын 1.3 пуунугар, былаах дьүһүннээһинигэр, уларытыы киллэрбит.

## Дьүһүнэ
Былаах — көнө муннуктардаах иэн буолар;  усталыы үс өҥнөөх, тэҥ кэтиттэрдээх балаһалардаах: халлаан күөҕэ, ара5ас уонна от күөҕэ. Устатын уонна кэтитин сыһыаннаһыыта 3:2.

## Ытык бэлиэ олоҕо
* Халлаан күөҕэ өҥ — саха омуга түүрдэртэн төрүттээхтэрин туоһулуур; ыраас, үрдүк, күөх мэҥэ халлааны, улуукан Аан дойдуну, ытык-мааны Хотун Бүлүүнү, Бүлүү дьоно, кини оҕолоро буолалларын кэрэһэлиир. 
* Араҕас өҥ — номоххо киирбит, ханна да суох ыллыыр Бүлүү кумаҕын бэлиэтин таһынан аламай Күн сүрэ буоларын көрдөрөр. 
* От күөҕэ өҥ — сүҥкэн баайдаах уонна муҥура суох киэҥ айылҕа, айылҕаҕа сүгүрүйүү бэлиэтэ буолар, эрэл уонна сайдыы өҥө.

## Былаах ааптардара


Flag_of_Viluysk_(Yakutia).png|Бүлүү
Flag of Arylakhsky (Vilyuysky ulus).png|Флаг МО «Арылахский наслег»
Flag of Bappagaynsky (Yakutia).png|Флаг МО «Баппагайинский наслег»
Flag of Bekcheginsky (Yakutia).png|Флаг МО «Бёкчёгинский наслег»
Flag of Borogonsky (Yakutia).png|Флаг МО «Борогонский наслег»
Flag of Ekyundyunsky (Yakutia).png|Флаг МО «Ёкюндюнский наслег»
Flag of Kyrgydaysky (Yakutia).png|Флаг МО «Кыргыдайский наслег»
Flag of Kyuletsky-2 (Yakutia).png|Флаг МО «Кюлетский 2-й наслег»
Flag of Lyokyochyonsky (Yakutia).png|Флаг МО «Лёкёчёнский наслег»
Flag of Tasagarsky (Yakutia).png|Флаг МО «Тасагарский наслег»
Flag of Khagynsky (Yakutia).png|ФлагМО «Хагынский наслег»
Flag of Chernyshevsky nasleg (Yakutia).png|Флаг МО «Чернышевский наслег»


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Туругур, мин дойдум, Куорунай»** — Горнай улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.
2003 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Горнай улууһун Мунньаҕын 123 №-дээх «Об утверждении текста и музыки Гимна Муниципального образования „Горный улус (район)“ PC(Я)» Быһаарыытынан бигэргэтиллибит.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла


## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын В. И. Николаев суруйбут, музыкатын — Н. И. Осипов.

## Быһаарыылар
Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Уйгу сирэ Уус-Алдан»** — Уус-Алдан улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла

## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Иннокентий Сыроватскай, Василий Парников суруйбуттар, музыкатын — Василий Парников.

## Ырыа толорооччулара
* «Кэнчээри» народнай ансамбль

## Быһаарыылар
Амма улууһун өрөгөйүн ырыата

**«Амма улууһун гимнэ»** — Амма улууһун өрөгөйүн ырыата, улуус ытык бэлиэтэ.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла

## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын И. Стручков — Боотур Уус суруйбут, музыкатын — Е. Неустроев — Тулуйхан.

## Быһаарыылар
NBC

**NBC** ( кылгатыллыбыта), АХШ телевизор көрдөрор-иһитиннэрэр хампаанньата. Бастаан 1926  сыллаахха араадьыйа станцияттан үлэтин саҕалаабыта. (Онтон телевизорга 1944 сыллаахха үлэтин саҕалаабыт). Бас билээччиитэ — Universal Pictures  киинэ оҥорор хампаанньата.

## История
Алтынньы 1 күнүгэр 1921 сыллаахха НЬЮ- Йорка орто долгунугар радиостанция туруорбута (бу иннинэ Эспэриментальнай биэрии эмиэ итини таһынан, бастакы лицензиялаах радиостанцияны толорбута). Кулун тутар 2 күнүгэр 1922 сыллаахха Америка холбоһуктаах провайдера ат&amp;AMP; quot; Medisest радиостанция (Wingstonsus ат&amp;AMP; quot; PROSTENSTISTING ат & AMP; quot). 1926 сыллаахха тэриллибит, Тулагыга саҥа регионнааҕы радиостанция (Синяйская) уонна общественнай- политическай) уонна военкомат иһинэн үлэлиир бүтүн Сойуус (информационнай уонна общественнай- политическай) уонна региональнай радиостанциялар тэриллибиттэрэ. Муус устар 5 күнүгэр 1927 сыллаахха АХШ арҕаа өттүнээҕи гублейнай (оранжевай ситим) радиостанция уонна газ ситимнэрэ үлэлииллэрэ. 1930- с сс. эмиэ кылгас долгуннарга Аллараа Өлүөнэтээҕи радиостанция үлэҕэ киирбитэ, ол эрээри хойутаан сабыллан, кини функциялара common Voice) государственнай радиостанциятын көспүттэрэ. От ыйын 1 күнүгэр 1941 сыллаахха Нью- Йорка Ньукулай (Ньукулай) телеканалы ыыппыта.

1943 с. бу сылга диэри чох комплексын комплексын үлэҕэ киллэрбиппит, Чохпк ситимин уларытан үлэҕэ киллэрбиппит. 1986 сыллаахха Генератураны $ 6,4 млрд атыыласпыта. Урут Генератураны 1930 сылга диэри баһылаабыт уонна антимонопольнай буруйу оҥорууга күһэллибит. Билигин ситим "ситим" медиа- бөлөх чилиэннэрэ, Генераторскай подразделениелара ахсынньы 1 күнүгэр 2009 сыл ахсынньы 20 % акциятын булбуттар, Н. 3 декабря 2009 года компания МТС 51% акциятын атыылаһарын эттэ.

## Быһаарыылар
GAZ Motors

**GAZ** эбэтэр **GAZ Motors**, Арассыыйа иккис бөдөҥ массыына оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, СНГ пространствотыгар атыыта киэнник барар, олор ахсааннарынар Саха Сиригэр. Штаб-квартирата — Аллараа Новгород.
Sollers Company

**Sollers** () урукку аата OAO "Северсталь-Авто" диэн "УАЗ" уонна ЗАЗ собуоттар хонтуруоллуур блоктаах акциялардаах хампаанньа.