Сахалар сиэри тутуһаллар

Сахалар айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун үөрэтэн, үрүҥ, сырдык, үчүгэй уонна хара, хараҥа, куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриилэрин арааран билэн, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи олохтоон таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. 

Киһи санаата, бу икки өрүккэ сөп түбэһэн үчүгэй уонна куһаҕан санаалар диэн икки аҥы арахсаллар. Ханнык да санаалар киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйа иликтэринэ үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара кыайан араарыллан биллэр кыахтара суоҕа олоххо уустуктары үөскэ-тэллэр. Санааны оҥорор быһыыга кубулуйбутун кэнниттэн үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһааран тус-туспа араарыы кыаллар.

Санаа элбэхтэ хатыланан умнуллубат турукка тиийэн үгэстэри үөскэттэҕинэ киһини бэйэтин, оҥорор быһыытын кытта салайар кыах-танара кэлэрэ киһи саныыр санаатын эмиэ тупсарарын, ханнык эрэ хааччах иһигэр киллэрэрин дьону кытта бииргэ олоруута эрэйэр.

Тус-туспа хайысхалаах бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үһүс өрүт; сөп түбэһии, тэҥнэһии, киһи быһыылаах буолуу өрүтэ үөскээн тахсарын арыйан сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи олохтооннор уонна сиэри үөскэтэн туһана сылдьаллар:

1. Киһи үчүгэй санаалары саныыра.

2. Куһаҕан санаалары санаталаан ылыыта.

3. Сиэр диэн бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскүүр санааны хайа да өттүгэр аһара ыыппат аналлаах, сөбүлэһиини, тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүтү тутуһа сылдьыы ааттанар.

Хара, куһаҕан санаалары умнан, хаалларан иһии киһиттэн ирдэнэр өй-санаа тутаах көрдөбүлэ уонна сайдыыны, тупсууну ситиһиигэ тириэрдэр быһыы буолар. Үчүгэй, олоххо туһаны оҥорууга аналланар санаалары элбэхтэ хатылаан үгэс оҥостунуу сиэри үчүгэй өттүн диэки сыҕарытар уонна үчүгэйи оҥорууну элбэтэр.

Үрүҥ уонна хара дьүһүн холбоһууларыттан үөскүүр сиэр диэн дьүһүн аатынан, бу сөп түбэһиини, тэҥнэһиини үөскэтэр өрүтү сахалар ааттаабыттар. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа салгыы сайдан киһи оҥорор быһыытыгар тиийэн киһи быһыыта диэн үөрэҕи үөскэппит. Сиэр өй-санаа аһара барарын тохтотор буоллаҕына, киһи быһыыта диэн хааччах киһи оҥорор быһыылара аһара баралларын хааччахтаан туһаны оҥороллорун элбэтэр, тупсарар уонна сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйатар аналлаах.

Өй-санаа сайдан, тупсан иһиитин биллэрэр сиэр уонна киһи быһыыта диэн аналлаах хааччахтар бэйэ-бэйэлэрин толорсон, ситэрсэн биэрэллэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥороро элбиирэ сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэриттэн биллэр.

Быһаарыылаах кылгас тылдьыт сиэри маннык быһаарар:

- Сиэр диэн дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ ааттанар. Аныгы олох сиэринэн, уруу-тарыы тардыһан, сыбаайба оҥордулар. (1,404).

Киһи оҥорор ураты быһыылара, саҥаны айыылара айыы диэн тылынан этиллэллэр уонна икки; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэхтэн тутулуктанар. 

Киһи оҥорор быһыылара икки өрүттэнэн тахсыылара, ортолорунан түбэһэр үһүс өрүт, сөптөөх быһыыны оҥорууну үөскэтэрин арааран билии уонна ол быһыылары үгэс оҥостуу сиэри уонна онтон салгыы киһи быһыытын үөскэппитин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. Икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр, тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт үөскээн тахсарын сахалар арыйан олохторугар туһаналлар, ол иһин бэйэлэрэ олорор сирдэрин Орто дойду диэн ааттыыллар. 

Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн билэн сиэр диэн аналлаах хааччаҕы үөскэтэн туһаланаллар. Өй-санаа аһара барар уратылааҕыттан уонна аһара барыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэллэриттэн харыстанан, сиэр диэн аналлаах хааччаҕы оҥорон олохторугар туһанан, өйдөрө-санаалара аһара баран хааларын тулуурдарын күүһүн улаатыннаран тохтото сылдьаллар.

Уһун үйэлэргэ үөскээн олохсуйбут олоххо туһаны аҕалар үгэс-тэртэн сиэр хомуллан мунньуллар. Сиэри тутуһуу диэн былыргы кэм-нэргэ үөскээбит олоххо туһалаах үгэстэри тутуһа сылдьыы ааттанар.

Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа, аһара барыллыбат кыйыата буолар. Өй-санаа үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр аһара барыан сөбө хаһан баҕарар баар. Киһи өйө-санаата үчүгэй өттүгэр олус аһара бардаҕына этин-сиинин быраҕан баран, көтөн хаалыыга тиийиэн сөп. Ону өй көтүүтэ киһиэхэ хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөптөөҕө уонна Ырай диэн ааттанар христианскай таҥара үөрэҕэр булан туһана сылдьар дьадаҥылары албынныыр дойдулара баара биллэрэллэр. 

Өй-санаа куһаҕан өттүгэр аһара бардаҕына дьон-аймаҕы эстиигэ тириэрдиэн сөп. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр кэрээннэриттэн тахсыбыт немец фашистара атын омуктары эһэргэ, элбэхтэри өлөр-түүргэ анаан оҥорбут араас куһаҕан саҥаны айыылара үтүө санаалаах дьону ыар санааҕа түһэрбиттэрэ, бу алдьархайдаах сэрии содула өр кэмҥэ умнуллан хаалан сүппэтин үөскэтэн сылдьар. 

Өй-санаа аһара барыыта киһи араас ыараханнары, содулу үөскэтэр саҥаны айыылары оҥороругар тириэрдиэн сөп. Билигин өй-санаа аһара барбытын, сайдыытын муҥура кэлбитин бэлиэтинэн дьон сир аайы сэриилэһэллэрэ элбээбитин уонна улахан күүстээх, Аан дойдуну эһэр кыахтаах атомнай буомбалары оҥостон бараннар, аны онтубут эстэн хаалыа диэн куттанар санаалара киирэн, ханна эрэ саһар сирдэри була сатыылларын үөскэппитэ биллэрэр.

Өй-санаа аһара барбатын туһугар аналлаах хааччаҕын, сиэри үөскэтэн сахалар туһаналлар. Киһи аһара барар өйө-санаата аһара барар быһыылары оҥороругар тириэрдэрин сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ быһаарар. Сиэри тутуһуу киһи өйө-санаата бу хааччах иһигэр сайдарын, таһынан барбатын тулуурун күүһүнэн хааччахтыы сылдьарыгар тириэрдэрэ оҥорор быһыыларын тупсарар.

Сиэр диэн сахалар олохторугар туһана сылдьар аналлаах хааччахтара, хаһан да аһара барбат, аһара туттубат кыйыалара туһалааҕын бары билэбит, олохпутугар тутуһабыт. Сиэри аһара барыы, кэлин куһаҕаҥҥа тириэрдиэ, сэт, иэстэбил үөскүө диэни билэрбититтэн, ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатыырбытыттан туттуна сылдьабыт. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа, киһи бэйэтэ өйүн-санаатын; тулуурун, туттунар күүһүн көмөтүнэн тутуһа сылдьар кыйыата буолар. Сиэри таһынан барыы куһаҕана хойутаан да соҕус буоллар, син-биир кэлэн дьайыыта биллэр кыахтанар.

Оҕону кыра эрдэҕинэ аһара көрөн-истэн, маанылаан атаахтатан кэбистэххэ өйүн-санаатын кыайан салайбат, сиэри тутуспат буола улаатан хаалыан сөп. Атаахтык иитиллибит оҕо бэйэмсэҕэ аһара барыытын куһаҕана улааппытын кэнниттэн биллэн төрөппүттэрин хомотор, кыра эрдэҕинэ сыыһа үөрэтэн кэбиһии куһаҕана, иэстэбилэ тиийэн кэлбитин илэ биллэрэр.

Өй-санаа аһара барар уратылааҕын сахалар олус былыргы кэмнэргэ арыйбыттар. Киһи санаатын үөрэтэннэр баҕа санаа уонна ыра санаа уратыларын арааран олоххо туһаныыны үөскэппиттэр. Аһара барар өй-санаа элбэх ыра санаалары үөскэтэриттэн киһи туһалааҕы оҥорорун аҕыйатан кэбиһэр. Ол-бу араас ыра санааларын киһи кыаҕа, күүһэ тиийбэтиттэн, кыайан оҥорон олоххо киллэрбэтиттэн санаата түһэриттэн, ыра санаалар киһини албыннааһыны үөскэтэннэр туһалааҕы оҥорор кыаҕын аҕыйаталлара арыллар. 

Ыра санааҕа киһи ыллара сылдьара олоҕор туһалааҕы оҥорорун аҕыйатар, буолары-буолбаты оҥоро сатыырын элбэтэн кэбиһэр. Ыра санаа киһи солумсах буоларын улаатыннаран уустук, эрэйдээх үлэни быраҕарын үөскэтэр. Тыа сирин үлэһиттэрэ олорор сирдэрин быраҕан барыылара дьон солумсахтара улааппытыттан улахан тутулуктаах. 

Эстибит сэбиэскэй былаас ордубут тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар саха дьоно солумсах буолууларын  солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан суох буолбутун курдук оҥорон аһара ыытан, улаатыннаран кэбистилэр. 

Ыра санаа киһи бэйэтин кыаҕыттан чугас буолара, хаһан эрэ, табылыннаҕына туолан хааларыгар тириэрдиэн сөп. Киһи араас са-наалара элбэхтэриттэн биир эмэ ыра санаата туолан хаалара, ыра санаа биирдэ эмэ туолан туһаны оҥорорун биллэрбитин да иһин, сахалар элбэхтэр өйдөрүн-санааларын олохторугар тутуһалларыттан ыра санаа туһата кыратын, онтон аралдьытара элбэҕин билэллэр. 

Сиэр диэн аһара барар өйү-санааны хааччахтааһын сахаларга “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэх үөскээбитин кэнниттэн сайдан тахсыбыт. Киһи оҥорор быһыытын үрүҥ уонна хара диэн араарыы, үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллары үөскэтэн туһана иликтэринэ туттулла сылдьыбыт өйдөбүллэр буолаллар. Ол иһин билигин ити-лэргэ хос быһаарыы курдук туттулларга тиийэн сылдьаллар.

Күн таҥара үөрэҕиттэн үрүҥү, үчүгэйи уонна хараны, куһаҕаны таба арааран олоххо туһаныы үөскээбитин кэнниттэн, аһара барар өйү-санааны хааччахтыырга аналлаах сиэр диэн үөрэх үөскээбит. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулуга өй-санаа сайдыыта икки өрүккэ арахсарын быһаарар:

1. Үрүҥ. Сырдык буолуута, күн тахсыыта киһиэхэ хараҕын көрүүтүн тупсаран үчүгэйи, ырааҕы чуолкайдык көрөрүн аҕалар.

2. Хара. Хараҥаҕа киһи куһаҕаннык көрөрүнэн хара дьүһүн бары куһаҕаннары бэлиэтииргэ туттуллар буолбут.

Кэмиттэн кэмигэр айылҕаҕа уларыйыы киириитэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппит. Киһи оҥорор быһыылара икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын сахалар быһааран олохторугар туһаналлар. Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын, саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр тыл икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллар. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны анаан-минээн оҥорорун таһынан, хайдах оҥороруттан улаханнык тутулуктанан үчүгэйгэ уонна куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар уратылаах.

Киһи ханнык эрэ саҥаны айыыта оҥорбутун кэнниттэн биирдэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллан тахсар. Оҥоруллубут айыы үчүгэй кыайан буолбатаҕына, куһаҕан буолан хаалара хаһан да уларыйбат. Тыл үөрэхтээхтэрэ “аньыы” диэн куһаҕаны туспа араара сатыыллара сахалары барыларын албыннааһын буолар. 

Сиэр диэн киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын икки ардыларыгар үһүс өрүтү үөскэтэн таһаарарын бэлиэтээн “Туох барыта үһүстээх” диэн этии үөскээбит. Сахалар бу этиини олоххо киллэрэн туһанан “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн быһаарыыны тутуһаллар уонна үс өрүттэр тус-туспа дойдуларга сылдьалларын арыйан үс дойдуну үөскэппиттэр:

- Үөһээ дойду диэн киһи үчүгэй санаалара үөһээ диэки бааллар диэн санааттан олор мунньустар дойдуларын итинник ааттаабыттар.

- Аллараа дойду диэн дьон куһаҕан санаалара аллараа диэки түһэллэр диэн быһаарыыны тутуһаннар бу ааты үөскэппиттэр уонна ол дойдуга бары куһаҕаннары мунньа сатыыллар.

- Орто дойду диэн бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар сөп түбэһии үһүс өрүтэ баарын быһаарыыттан үөскээбит. Туох барыта ортотунан буолуохтаах диэн этиини тутуһар сахалар бэйэлэрэ олорор, сылдьар сирдэрин Орто дойду диэн ааттаабыттар.

Үөрэх, билии көмөтүнэн дьон өйө-санаата сайдан иһэринэн бэйэлэрэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэннэр, атын ким эрэ этэн, ыйан биэрэригэр кыһаммат, тугу эппиттэригэр киирэн биэрбэккэ сылдьаллара элбээн иһэр. Үөһээ уонна Аллараа дойдуларга туох да суох буолан кураанахтанан, салайааччылар албыннара сыыйа арыллан эрэллэр. Аллараа дойду диэн суоҕун, сымыйатын таҥара дьиэтин улахан үлэһиттэрэ билинэн эрэллэр.

Өй-санаа үөрэҕэ сахалар былыргы дириҥ билиилэрин туһанарынан сылдьар сирдэрин икки дойдуларга араарыы; Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттаналлара ордук сөп түбэһэрин, табылларын мин ырытан быһааран олоххо киллэрдим.

Киһи санаата аһара бардаҕына бары оҥорор быһыыларыгар аһара барыылар үөскүүллэр диэн өйдөбүл баар, туттулла сылдьар. Аһара барыы диэн сиэри таһынан барыыны, ол аата куһаҕан өттүгэр халыйыыны арааран ааттыырбытын таба өйдөөн туһаныахпыт этэ. Саҥаны айыыны оҥоруу сиэри таһынан барарын билэн ол-бу, араас айыыны оҥорортон туттунуу, сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” үөрэхтэрин оҕону үөрэтиигэ туһаныы эрэйиллэр.

Сиэр диэн ат дьүһүнэ эмиэ этиллэр. Үрүҥ уонна хара дьүһүннэр икки ардыларынан, холбуу буккуллубут дьүһүн сиэр диэн ааттанар. Сиэр диэн сахалар өй-санаа хааччаҕын үөрэтэн билэн олохтооһуннара, олус былыргы, ат көлөнү үлэҕэ туһаныы, баһылааһын кэмигэр үөскээбитэ ити аатыттан быһаарыллан тахсар.

“Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн этии таба быһаарыы үрүҥ уонна хара диэн икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии өрүтэ баарын арыйыы кэнниттэн үөскээбит. Бу үһүс өрүт үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар икки ардыларыгар баарын булан туһаныы сиэри үөскэппит. Сиэр үөскээһинэ өй-санаа сайдан иһиитэ киһи быһыытын тутуһа сылдьары олоххо киллэрбитин биллэрэр. 

Өй-санаа аһара барар уратытын сахалар үөрэтэн, арааран билэн олус былыргы кэмнэргэ сиэр диэн өй-санаа хааччаҕын олохтообуттар. Киһи оҥорор быһыылара сиэри аһара бардахтарына, куһаҕаны оҥоруу элбээн тахсарын арааран быһаарбыттар. Киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн, тулуурунан туһанан бу, сиэр диэн хааччаҕы тутуһа сылдьарын үөскэтэн олоххо киллэрэн туһаналлар.

Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларыттан икки өрүтү үөскэтэллэр уонна олор икки ардыларыгар үөскээн тахсар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэр үһүс өрүт сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа үөскээһинигэр тириэрдибит. (2,9).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.