Көрдөбүл уонна ирдэбил

Олус былыргы кэмнэргэ тайҕа тыа быыһыгар киһи бэйэтэ талбытынан сылдьара, тугу эмэ бултаатаҕына сиэн кэбиһэрэ, экология эҥин диэҥҥэ наадыйбата, көҥүлүнэн, баҕарбытынан сылдьар курдук сананара, тугу санаабытын барытын оҥороро. Арай баҕа санаата аҕыйаҕа, тугу эмэ сиэбитинэн, быстах наадатын толуммутунан уонна ханнык эрэ хахханы, саһар сири буолан утуйан турдаҕына сөп буолан бүтэрэ.

Олох сайдан, өй-санаа тупсан, уларыйан, дьон-аймах үксээн иһиитэ киһиэхэ араас көрдөбүллэр элбээн, кэҥээн иһиилэригэр тириэрдэр. Киһи тыа быыһыгар биир эмэ буолан сылдьар эрдэхтэринэ, ханнык да эбии көрдөбүллэр суох этилэр. Билигин киһиэхэ, дьону кытта бииргэ олорууга, үлэҕэ-хамнаска, үөрэххэ аналлаах, хайаан да тутуһуллуохтаах көрдөбүллэр, быраабылалар элбээн иһэллэр. Бу көрдөбүллэри халбаҥнаабакка толорор оҕо киһи буолууну ситиһэр уонна киһи быһыылаахтык биирдэ бэриллэр олоҕун олорор кыахтанар.

Көр диэн хараххынан көр, үөрэҕи, билиини көрөн иҥэрин диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. Бу тыл кими, тугу эмэ харай, дьаһай диэн эмиэ өйдөбүллэрдээҕин тэҥэ, көрү-нары көрүүнү эмиэ биллэрэр.

Көрдөө диэн тугу эмэ булуу-талыы, ыйыталаһыы аата. Оҕо улаатан иһэн ону-маны барытын көрдүүрэ эбиллэн барар. Тугу көрдөөбүтүн барытын төрөппүтэ тук курдук толорон истэҕинэ, оҕото онно үөрэнэн хаалыытыгар, көрдөөһүнэ ордук эбиллэригэр тириэрдэрэ, бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыытын үөскэтиэн сөп. Төрөппүт оҕо көрдөөтөҕүн аайы тутатына толорон испэккэ, кэтэһиннэрэн, бэйэтигэр баҕа санаатын үөскэтэн баран биэрдэҕинэ, соннук үгэс үөскээһиниттэн, кэлин бэйэтэ ону оҥороругар олук ууран биэрэн туһалыа этэ.

Көрсүө диэн тыл көр уонна сүө диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Сүө диэн тыл Сомоҕотто суруйарынан киһиэхэ маарынныыр кыыллары бэлиэтиир эбит. Бу тыл киһи майгынын уратытын быһаарар уонна үөрэҕи көрөн ылынар диэн өйдөбүлэ киһиэхэ сөп түбэһэр.

“Көрдөөбүт көмүһү булар” диэн өс хоһооно булууга-талыыга баҕа санаа баара эрэ көрдөөһүн туоларын быһаарар. Аан маҥнай баҕа санааны үөскэтинии киһиттэн ирдэнэрин биллэрэр. Үтүөнү, үчүгэйи оҥорор баҕа санаалара үгэс буолбут киһи таҥаралаах киһи диэн буолар. Көрдөөһүн кыһаныыны, хамсааһыны, ханнык эрэ үлэни оҥорууну биллэрэринэн туһалаах үлэни буларга көмөлөһөр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн көрдөөһүн аһара барыыта “Көрдөөбүккүн ылыаҥ” диэҥҥэ тиийэн хааллаҕына, кэһэйии, онно-манна түбэһии кэлиэн сөп. Этиһэ-охсуһа сатыыр күү-һүмсүйэр киһи “Күүстээххэ күүстээх көрсүөҕэ” диэн өс хоһоонугар сөп түбэһэн хаһан эрэ бэйэтэ оннукка тиийэрэ бигэргэнэр.

Тугу эмэ булууга-талыыга көмөҕө наадыйар баҕа санааны атыттарга биллэрии көрдөһүү диэн ааттанар. Көрдөһүү ким, хайдах көрдөһөрүттэн быһаччы тутулуктанар уонна баҕа санаа эрэ буолан күүһэ кыратынан туолбакка хаалыан эмиэ сөп. Тылынан этиллэр көрдөһүү хайдах этиллэриттэн, дорҕооннорун дьайыытыттан ордук улахан тутулуктааҕын көрдөһө үөрэммиттэр билэн таба туһаналлар.

Көрдөбүл диэн көр диэн төрүттэн үөскээбит тыл. Бу тыл өй-санаа сайдыытын, көрүүттэн үөрэҕи ылыныытын уонна олору бэйэтин санаатынан толоруутун быһаарар. Көрөн, истэн үөрэнии диэн өй-санаа ситиһэр үөрэҕэ. Бу быһаарыылары киһи бэйэтэ ылынан толоруута, күүһүнэн дьайыыта көрдөбүл туолуутун үөскэтэрэ өй-санаа киһини баһылаан салайарын уонна күүс онно көмөлөһөрүн биллэрэр.

Суолга туруоруллубут знактар суоппардарга аналлаах көрдөбүллэри биллэрэллэр. Олору суоппар хайаан да толороро эрэйиллэр. Көрдөбүл өйгө-санааҕа олоҕурарыттан күүһэ кыра, ол иһин суол быраабылаларын толорбот суоппардарга ирдэбил үөскээн кэлэр. Быраабылалары кэһии төһө улаханыттан көрөн сэрэтии, ыстараап эбэтэр массыына ыытарга бырааптарын былдьааһын туттуллар.

Киһи оҥорор быһыылара барылара туһата суохтарынан уонна туһалаахтарынан көрөн икки аҥы арахсаллар, ону тэҥэ, субу кэмҥэ оҥорбокко хаалларыахха сөбүттэн эбэтэр хайаан да оҥордоххо табылларынан көрөн эмиэ икки аҥы арахсаллара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэрин биллэрэр этиигэ сөп түбэһэр.

Киһи хайаан да оҥоруохтаах быһыыларыттан көрдөбүл үөскээн тахсар. Киһи буолуу бэйэтэ араас элбэх көрдөбүллэрдээх; сиэри тутуһууну, киһи быһыытын аһара барбаты, бэйэни туттунууну, араас баҕа санаалары кыанан сылдьары эрэйэр. Оҕо улаатан иһэн олору барыларын тутуһарга, толорорго үөрэннэҕинэ эрэ киһи буо-лууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.

Өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастар, толорумуохха эмиэ сөп курдуктар. Бу көрдөбүллэр киһиэхэ элбэхтик, хос-хос хатыланан биэрэн үгэс буола кубулуйдахтарына эрэ, киһи олору бэйэтэ, таһыттан ыгыыта, этэн биэриитэ суох толоро, олоҕор тутуһа үөрэнэринэн аан маҥнай оҥоро үөрэниигэ сымнаҕас курдуктар. Өй-санаа көрдөбүллэрин сымнаҕастарын иһин толорбот буолуу элбэх холобурдарын массыынанан айаннааһынтан булуу киһи оҥорор быһыытын таба сыаналыырга кыах биэрэр.

Суол быраабылаларын көрдөбүллэрэ массыынанан айаннаан иһэр киһиэхэ суол знактарын, ойууларын көрүүттэн үөскээн, олор көрдө-бүллэрин толорорун ирдииллэр. Россия суоппардара суол знактарын, ойууларын көрөн тутуһан айаннаабаттарын, өй-санаа көрдөбүллэрэ субу кэмҥэ сымнаҕастарын иһин толорботторун киһи өлүүлээх абаарыйалар элбээн иһэллэрэ биллэрэллэр.

“Сытар полицейскай” диэн массыына сылдьар суолугар анаан-минээн оҥоруллар сэттэ сантиметр үрдүктээх мэһэй, массыынанан түргэнник кэллэххэ, көлүөһэттэн охсон массыынаны хамсатан айаннаан иһэр түргэни кыччатары модьуйар. “Сытар полицейскай” диэн күүс дьайыыта буолан, ордук туһалаахтык дьайара бигэргэтиллэн, биһиги куораппыт суолларыгар эмиэ элбээн эрэллэр. Күүс оҥорор дьайыылара элбээн иһиилэрэ, дьон төһө да үрдүк үөрэхтэммиттэрин иһин, өй-санаа оҥорор көрдөбүллэрин толорботторо дьайыыта мөлтөҕүттэн тутулуктааҕын, күүскэ хаһан баҕарар кыаттарарын биллэрэр. Билигин суоппардарга суол быраабылаларын тутуспат иһин ыстараап улаатыыта, өй-санаа көрдөбүллэрин толорботу аҕыйатар сыаллаах. Ирдэбил, ыстараап ыараабытын кэнниттэн бэрээдэги кэһээччилэр, суол быраабылатын тутуспаттар биллэрдик аҕыйаатылар диэн этэллэр. Бу этии өй-санаа күүскэ чахчы кыаттарарын биллэрэрин тэҥэ, өйү-санааны туһалаах, сайдыыны, тупсууну аҕалар өттүгэр күүс эрэ илдьэрин, ол диэки хамсатарын быһаарар. Ол аата, төһө да өй-санаа баарын иһин күүс көмөлөспөтөҕүнэ сайдыы, тупсуу, уларыйыы кыайан кэлбэт. 

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэр көрдөбүл кэнниттэн ирдэбил кэлиитэ өй-санаа бастаан иһэрин биллэрэрин да иһин, күүс дьайыыта эмиэ туһалааҕын, көрдөбүлү толорууга, олоххо киллэриигэ тириэрдэрин биллэрэр. Күүс хамсааһыны үөскэтэринэн олоххо сайдыыны, тупсууну киллэриини ситиһиигэ хайаан да туттулларын билиниэххэ сөп. Бу этии быһаарыытынан “На бога надейся, но сам не площай” диэн өс хоһоонун ылыахха сөп. Бу өс хоһооно санааҕа ылларан хаалан бэйэҥ туран хаалбакка, тугу эмэ оҥордоххуна эрэ, баҕа санаа туолуон сөбүн биллэрэрэ өй уонна күүс уратыларын быһаарарга туһалыыр. 

Көрдөһүү диэн киһи туохха эмэ наадыйар баҕа санаатын этиитэ, биллэриитэ буолар. Бу көрдөһүү кыайан туолбатаҕына даҕаны улаханнык тугу да уларыппакка хаалан хаалыан эмиэ сөп. “Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр” диэн этии киһи тугу көрдөһөрүн хайаан да атыттарга, сыһыаннаах дьоҥҥо биллэрдэҕинэ эрэ табылларын, оччоҕуна эрэ, бу көрдөһүү туолуон, туһалаах буолуон сөбүн биллэрэр.

Кыһан да көрдөө. Кыһаныы көрдөөһүнү, көрдөһүүнү үөскэтэр. Туох эмэ баҕа санаа баара кыһаныыны, санаа биир сыалга туһаа-йыллыытын үөскэтиэн сөп. Киһи тугу эмэ оҥороругар инникилээн иһэр баҕа санаата хайаан да баара эрэ туһалыыр. 

“Кыра аайы кыһаныма” диэн этии кыһаныы уратыларын, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин, аһара кыһаныы сорох кэмҥэ туһата суоҕун биллэрэр. Олоххо араас элбэх абылаҥнар, эдэр киһи өйүн-санаатын сүүйээччилэр элбэхтэриттэн, субу кэмҥэ туһалааҕы булан ылыы, ону ситиһиигэ кыһаныы киһи буолуу үөрэҕин ситистэххэ эрэ кыаллара киһилии быһыыланыыга тириэрдэр.

Олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа көрдөбүллэрэ үгэстэргэ кубулуйан, өс хоһооннорунан, этиилэринэн бэриллэн сылдьалларын билигин да толоро сылдьабыт, олохпутугар туһанабыт. Өй-санаа элбэх араас сымнаҕас, үгэс буолбут көрдөбүллэрин толорбокко, тутуспакка эрэ сылдьыахха, олоруохха сөп курдук, биир киһиэхэ анаан-минээн куһаҕаны оҥороллоро биллибэт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ өй-санаа көрдөбүлүн, үгэстэри тутуспатахха хас эмэ төгүл улаатара көлүөнэлэр өйдөспөттөрүгэр, эдэрдэр аһара бараллара элбээһинигэр тириэрдэр кыаҕа улаатар. Өй-санаа көрдөбүллэрин, олохсуйбут үгэстэри тутуспатахха, оҕо көҥүлүнэн барыыга иитиллэн, атаахтык улаатарыттан төрөппүттэрин букатын да истибэтин тэҥэ, арахсан барыан, быраҕыан сөп. Көлүөнэлэр өйдөспөттөрө аһара барыыта араас революциялар, өрө туруулар, “перестройка” хамсааһыннара үөскээн тахсыыларыгар тириэрдиэхтэрин сөп.

Өй-санаа сымнаҕас курдук эрээри, үгэс буолбут көрдөбүллэрин дьон бэйэлэрин үтүө баҕа санааларынан толорботторо ирдэбили, күүс дьайыытын үөскэтэн таһаарар уонна субу сибилигин туолбатаҕына, кэлэр көлүөнэлэргэ тиийэн туолар кыахтанар. 

Өрүс мууһа ситэ тоҥо, халыҥыы илигинэ эбэтэр саас ириэһинтэн чарааһаан истэҕинэ кыра да массыынанан өрүһү туорааһын уустуктары үөскэтэр. Чараас мууска киирии хаһан баҕарар кутталлааҕын киһи барыта билэр суола. Аан маҥнай мууска киирэр суоппар, бу быһыытыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн син билэр эрээри, ыксаллаах балаһыанньаҕа киирэн хааларыттан туоруу сатыырын кабинатын аанын аһан баран айанныыра биллэрэр. 

Массыынаны уйбакка муус алдьаннаҕына туох содул үөскээн тахсарын өй-санаа билэр эрээри, “Баҕар уйуоҕа” диэн санаа баһыйарыттан маннык, сэрэҕэ суох быһыыны киһи оҥоруон сөп. Өй-санаа көрдөбүлэ суолтата кыра, толорумуохха да сөбө итинэн быһаарыллар. Ыстараап улахана дьону оҥорор быһыыларын таба сыаналыылларыгар күһэйэр кыаҕа улаатан биэрэр. Өй-санаа көрдөбүллэрин толорботоххо күүс дьайыытыгар, ирдэбилгэ, ыстараапка кубулуйара көрдөбүллэри толорууга үтүрүйэр, ыган биэрэр суолталаах.

Киһи быһыытын аһара барбат сыыһа-халты туттунуулар, кыра албыннааһыннар көрдөбүлү тутуспат быһыыга киирсэллэр уонна аныгы сокуоннарынан административнай буруйдар диэн ааттаналлар, оҥоруллубукка сөптөөх эппиэт кэлэрин үөскэтэллэр.

Саха дьоно былыр-былыргыттан өй-санаа уонна күүс туох ураты-лаахтарын, дьайыылаахтарын билэн, тус-туспа арааран тылларыгар киллэрбиттэр. Өй-санаа көрдөбүллэрин толорботоххо элбэх киһи бииргэ олорууларыгар сөп түбэспэт майгы үөскээн тахсан сайдыыны ситиһиини уонна ону олоххо киллэриини мэһэйдиир. Өй-санаа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин толорботоххо күүс дьайыыта, ирдэбил үөскээтэҕинэ эрэ табыллар. Сымнаҕас курдук көрдөбүл туолбатаҕына күүс дьайыытыгар тиийэн, ирдэбилгэ уларыйар кэмэ билигин кэлбэ-тэҕинэ даҕаны өссө күүһүрэн кэлэр көлүөнэлэргэ ситэн кэлиэн сөбө өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутун үөскэтэр. Тылларбыт бу уларыйыылара, өйгө-санааҕа күүс көмөлөһөр кэмэ кэлэрин сахалар олус былыргы кэмнэргэ арааран билбиттэрин биллэрэр.

“Знал бы где упасть, соломку бы постелил” диэн нууччалыы өс хоһооно киһи субу оҥорор быһыыларыттан туох содул үөскээн тахсарын чахчы билбэтин уонна ол оҥорор быһыыларыттан элбэхтик кэһэйэрин биллэрэр. Киһи ханна охторун биллэҕинэ, онно соломо чөмөҕүн эрдэттэн ууран, бэлэмнээн кэбиһэн сымнаҕастык охтон, кэһэйиигэ тиийэн хаалыа суоҕа этэ. Ханна, хаһан охторбутун, кэһэйэрбитин билбэппититтэн оҥорор быһыыларбытыттан, саҥаны айыыны оҥоруохпут инниттэн сэрэнэрбит эрэ быыһыырын билигин, өйбүтүн-санаабытын сэбиэскэй былаас “айыы үчүгэй” диэн этэн халыппыта уонна ол былаас тобохторо элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны  айаннар, аны албынныы сылдьаллар.

Өй-санаа уонна күүс кэмэ кэллэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэр. Өй-санаа мөлтөх, бэйэтэ күүһэ суоҕуттан, кыайбатыттан күүһү көмөлөһүннэрдэҕинэ эрэ табыллар, күүс көмөтүнэн хамсааһыны үөскэтэн сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэрэ туһаны оҥорор.

Өй-санаа сымнаҕас курдук көрдөбүллэрин толорбокко эрэ сымыйалааһын, албыннааһын син-биир ирдэбили үөскэтэн таһаарар. Дьоҥҥо куһаҕаннык сыһыаннаһар, үөхсэр, охсуһар киһини туоратан, ыстарааптаан баран хаайыахтарын сөп. Өссө улахан куһаҕаны оҥоруу ирдэбил кытаатан, хаайыы уһаан биэриитигэр тириэрдэн иһэр. Киһини өлөрүү саамай кытаанах ирдэбилгэ түбэһэрэ “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн өбүгэ үгэһинэн этиллэр.

Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салаллан олох тутаах көрдөбүл-лэрин, дьон бииргэ, эйэлээхтик олорууларын үгэстэрин толорботоҕуна, общество, дьон бөлөҕүн аатыттан ирдэбил үөскээн тахсар. Билигин аныгы сайдыылаах олоххо ирдэбил көрдөбүллэрэ бары уголовнай сокуоннарга киирэн суруллан сылдьаллар. Олоххо туһалаах көрдөбүлү толорбот киһи сокуон этиитинэн онно сөптөөх ирдэбилгэ түбэһэрэ сурукка киллэриллэн бэлиэтэммит.

Киһи быһыытын аһара барар, сиэри тутуспат быһыылар ирдэбили үөскэтэллэрэ аныгы кэмҥэ уголовнай сокуоннар диэн ааттаналлар.  

Дойду диэн күүһүнэн тутуллан олорор общество – дьон улахан бөлөхтөрө ааттанар. Дойду сокуоннары, көрдөбүллэри олохтуур. Көрдөбүлү толорботоххо, тутуспатахха ирдэбил үөскүүр. Ирдэбил - күүс дьайыыта. Көрдөбүл уонна ирдэбил бэйэ-бэйэлэрин кытта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр тутулуктаахтарынан хайа да өттүгэр аһара бараллара хайдах да сатаммат, аһара барбыт өттүлэрин диэки халыйыыны үөскэтэллэр. Аһара барар улахан көр-дөбүлү дьон толорботторо үөскүөн, онтон ирдэбил аһара барыыта дьон бөлөҕүттэн сөбүлээбэттэр элбээн иһиилэригэр тириэрдиэн сөп.

Көрдөбүл диэн былыргы кэмнэргэ үөскэтиллибит өйдөбүл аныгы сокуоннарынан киһиэхэ административнай эппиэтинэһи олохтуур, онтон ирдэбил холуобунай, уголовнай эппиэтинэскэ тириэрдэр.

Ирдээ диэн кими, тугу эмэ суолунан батыһан көрдөө, эккирэт, кимтэн эмэ тугу эмэни иэстээ эбэтэр төлөбүрдэ көрдөө диэн өйдөбүллээх. Бу тыл ир диэн тылтан саҕаланыыта ирдээһин куһаҕан быһыы оҥорулларын кытта сонно тута, суола өссө сойо илигинэ, ириэнэх эрдэҕинэ ордук табылларын быһааран биэрэр.

Ирдэбил диэн ким, туох эмэ туһалааҕы толорорун, тутуһарын модьуйуу, буруйу оҥорон баран күрээбит, куоппут, саспыт киһини көрдөөһүн, булуу уонна эппиэккэ тардыы ааттанар.

Ирдэбиллээх диэн салайааччыны, тойону эттэхтэринэ эппитин, со-руйбутун толотторор кыахтаах киһини этэллэр. Ирдэбиллээх сала-йааччы тэрилтэни сайыннарыан, үлэни-хамнаһы тупсарыан сөп, онтон ирдэбиллээх төрөппүттэр оҕолоро ийэ куттара үчүгэй быһыыларынан иитиллэн, бэрээдэктээх үлэһит буола улаатар кыахтаналлар.

Олус былыргы кэмнэртэн ыла көрдөбүлү уонна ирдэбили тус-туспа арааран туһаныы сахалар дьон бииргэ олорууларын уратыларын, өй-санаа, күүс сайдыыларын, икки өрүтү үөскэтэллэрин былыргыттан билэллэрин уонна олохторугар туһана сылдьалларын биллэрэр. (1,20).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.