open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сальмонеллёз

**Сальмонеллёз** () диэн ыарахан сыстыганнаах ис ыарыытын аата. *Salmonella typhimurium* диэн бактерия үөскэтэр. *Salmonella typhimurium* киһи уонна кыыллар оһоҕосторугар үөскүүр.

## Ыарыы биллиитэ
Киһи температурата үрдүүр, туруга мөлтүүр, төбөтө ыалдьар, сүрэҕэ өлөхсүйэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар, сыптарыныыр. Ыарыы ыарахан туругар көстөр: киһи этэ-хаана куурааһына (обезвоживание), быар уонна таал улаатааһына. 

## Ыарыы сыстыыта
Сальмонеллёһынан сүһүрбүт сүөһү, көтөр бородууксуйатыттан ыалдьахха сөп. Ону тэҥэ оргутуллубатах ууну истэххэ.

## Ыарыыны эмтээһин
Сальмонеллёһы антибактериальнай препарааттарынан уонна антибиотиктарынан эмтэниллэр. Антибиотиктары ыары чэпчэки түгэннэригэр туттуллуо суохтаах. Уонна сальмонеллёзнай бактериофагтары туттуохха сөп.

## Диагностика
Сальмонеллёз диагноһа лабораторияҕа бактерологическай уонна серокопическай чинчийиигэ биллэр.

## Сальмонеллёзтан харыстанар ньымалар
Сальмонеллёһынан ыалдьыбат туһугар ньымалар:
* Буспатах эти, сымыыты сиэмиэххэ наада.
* Бэйэ гигиенатын тутуһуу.
* Сиикэй ууну, үүтү иһиллиэ суохтаах.

## Туттуллубут источниктар
* Сальмонеллёзы / В. И. Покровский, Н. Д. Ющук // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%91%D0%B7%D1%8B&stable=1
Вильгельм Конрад Рентген

**Вильге́льм Ко́нрад Рентге́н** — ньиэмэс физигэ, физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата (1901 сыл). 
альт=ввв|мини|294x294пкс|Вильгельм

## Олоҕо
Вильгельм Конрад Рентген кулун тутар 27 күнүгэр 1845 cыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр соҕотох уол оҕо этэ.Аҕата, Фридрих Рентген, атыыһыт этэ уонна таҥас тигэрэ. Ийэтэ, Шарлотта Констанца, Амстердамтан төрүттээх этэ. Кулун тутар ыйыгыр 1848 сыллаахха Апелдорн диэн куорака көһөллөр. Бастакы үөрэхтээһинин чааһынай Мартинус фон Дорна оскуолаттан ылар. Онтон 1865 сыллаахха экзамен туттаран Федеральный политехнический институт Цюрихе киирэр. Устудьуон үрдүк аатын сүгэн доктор философии аатынан бүтэрэр. Вюрцбургскай университетка улэлии сылдьыбыт. 1875 сылтан ыла кини Хоэнхайме диэн куоракка профессордаабыт, онтон 1876 сылтан ыла -  физика профессора Старсбург диэн куоракка. 1900 сыллаахха Рентген физика кафедратын салайааччыта буолар. Олоҕун тиһэх күнэригэр диэри үлэлээбитэ.

Өлбүт сыла олунньу ыйын 10 күнэ 1923 сыллаахха рак ыарыыннан өлбүтэ. Гиссен куоракка көмпүттэрэ.

## Ситиспит үлэтэ
Рентген пьезоэлектрическай уонна пироэлектрическай кристалл свойстваларын чинчийбит, электрическай уонна оптическай хардарыта ситимнэрин туруорбут. Өссө магнитезмы чинчийбит, ол чинчийбит ньымата көмө буолбут биир электроннай теория учуонайыгар Хандрик Лоренцка.

## Сардаҥа арыйыыта

мини|аор
Вильгельм Рентген олус үлэһит киһи этэ, ол иһин инники Вюрцбургскай универитетка өргө дылы олорон үлэлиир дьаллыктаах этэ.

Ордук сүрүн үлэтэ олоҕор - икс-излучение буолар. 50 сааһыгар биирдэ ситиспит. 


## Дьиэ кэргэнэ
1872 сыллаахха Анна Людвигы кэргэн ылбыта. Бэйэлэрин оҕолоро суох буолан , оҕо ииттэ ыларга соруммуттара. 1881 сыллаахха 6 саастаах Жозефина Людвигы ииттэ ылбыттара. Кэргэнэ хомойуох иһин 1919 сыллаахха кун сириттэн барбыта, ол саҕана Рентген 74 саастааҕа. Кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла соҕотохсуйбута.


## Өйдөбунньук
Бастакы өйдөбүлү 29 тохсунньу  ыйын  1920 сыллаахха Петроград куоракка туппуттара. 1923 сыллаахха, кини өлбүтүн кэннэ Рентген аатынан уулусса анаммыта. Аан дойдутааҕы астрономическай союз 1964 сыллаахха Вильгельм Рентген аатын сүгүрүйүммүтэ.

## Туһаныллыбыт литература
* *Аксёнова М. Д.* Мир современной техники // Энциклопедия для детей. Техника. — М.: Аванта+, 1999. — Т. 14. — С. 688. — .
* Вильгельм Рентген // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия / Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992.
* *Зеленин К. Н.* Рентген Вильгельм Конрад // Кругосвет.
* Рентген, Вильгельм Конрад // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. т. XXVIa, с. 589—590
* *Храмов Ю. А.* Рентген Вильгельм Конрад (Röntgen Wilhelm Conrad) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 232. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
Дизентерияҕа

**Дизентерия** — острая бактериальная кишечная инфекция, характеризующаяся преимущественным повреждением слизистой оболочки толстого кишечника.
Энтероколикка

Энтероколит-острые и хронические заболевания пищеварительного тракта, характеризующиеся воспалением слизистой оболочки тонкого и толстого кишечника.
Паратифознай

Паратифы — это группа острых инфекционных патологий, вызываемых паратифозными сальмонеллами и протекающих с развитием интоксикационной симптоматики, сыпи.
Танальбины

Танальбин-вяжущее средство растительногопроисхождения.Является продуктом взаимодействия дубильных веществ из листьев кустарниковых растений.
Дубильнай

Дубильные вещества-группа разнообразных и сложных по составу растворимых в воде органических веществ аррматического ряда.
Пирогаловай

Пирогаллол-трехатомный фенол,представляющий с собой бесцветные блестящие игольчатые кристаллы.Оегко окисляется.
Экстракт

Экстракт-концентрированное извлечение из лекарственного растительного сырья или сырья из животного происхождения,представляющие собой подвижные,вязкие жидкости или сухие массы.
Трихомонаднай

**Трихомонада** () — паразитическое простейшее, который является возбудителем венерического заболевания трихомониоз.
Пифагор теоремата

**Пифагор теоремата** — геометрияҕа көнө муннуктаах үс муннук усталарын хабааннаһыытын көрдөрөр төрүт суолталлаах теоремата буолар.

## Историята
Былыргы китайскай "Чжоу би суань цзин" диэн кинигэҕэ 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннук туһунан суруллубут. Мориц Кантор (, 1829 – 1920) диэн немецкай математик этиитинэн 3, 4 уонна 5 өттүлээх үс муннугу былыргы египетяниннар биһиги үйэбит 2300 сыл иннинэ тутталлар этэ. Ван-дер-Варден көрүүтүнэн, бу ньыманы былыргы Вавилонҥа  биһиги үйэбит XVIII үйэ иннинэ билэллэр этэ.

Бу теореманы былыгы греция филособа Пифагор аан маҥнайгыннан дакаастабыта диэн "Начала" үлэтигэр Евклид суруйбута.

## Формулировката
Көнө муннуктаах үс муннука, гипотенуза устатын квадраата катеттар усталарын квадраатарын сумматыгар тэҥнэhэр.

## Дакаастабыла
Пифагор теорематын дакаастааһына

***АВС***  - көнө муннуктаах үс муннук, ***С***  - көнө муннук.

***АВС***  үс муннка ***С***  оройуттан ***АВ***  гипотенузаҕа ***СН***  үрдүк түһэрэбит.

***АСН***  уонна ***АВС***  атыылыы үс муннуктар.

***СВН***  уонна ***АВС***  эмиэ атыылыы үс муннуктар буолаллар.

***BC = a, AC = b, AB = c***  диэн бэлиэлэри киллэрэбит.

Атыылыы үс муннуктар быраабылатыттан

***a / c = HB / a***

***b / c = AH / b***

Ол аата

***a <sup><small>2</small></sup> = c * HB***

***b <sup><small>2</small></sup> = c * AH***

Тахсбыт тэҥнэбиллэри холбуубут

***a <sup><small>2</small></sup>+ b <sup><small>2</small></sup> = c * HB + c * AH***

***a <sup><small>2</small></sup>+ b <sup><small>2</small></sup> = c * (HB + AH)***

***a <sup><small>2</small></sup>+ b <sup><small>2</small></sup> = c * A***

***bР*** ***<sup><small>2</small></sup> = c * c***

***a <sup><small>2</small></sup>+ b <sup><small>2</small></sup> = с <sup><small>2</small></sup>***

Пифагор теоремата дакаастанна.
Рибофлавин В2

**Рибофлавин В<sub>2</sub>** — түргэнник иҥэримтиэ.

Көмөтө:
* липиднэй уонна углеводнай атастаһыыга
* ньиэрбэ, былчыҥ, сүрэх систиэмэтигэр
* харах сытыытык көрөрүгэр
* тирии, тыҥырах, баттах доруобуйатыгар
* антителалары оҥорон таһаарарга.

## Өссө маны көр
* битэмин
Пиридоксин В6

Ѳҥө суох, элбэх кырыы формалаах кытаанах эттик. Ууга учугэйдик суураллар. Обмен веществ күүһүрдэр стимулятор. Киһиэхэ пиридоксин тиийбэт бэлиэлэрэ: депрессия туруга, баттах түһүүтэ, лабаалар утуйуулара.
Холин

Клетка мембранатын алдьаныыттан харыстыыр. Хааҥҥа холестерины кыччатар. Саамай холинынан баай ас - сымыыт уоһаҕа.
Тиамин В1

**Тиамин В1** — сэниэни уонна доруобай метаболизмы организмҥа тутар. Оруолу оонньуур: энергэтическэй атыстаһыыга, ньиэрбинэй импульс аҕалыытыгар, хаан оҥоруутугар.
Магний

**Магний** () — дэгиттэр минерал. Иммунитиэттэн сүрэх ыарыытыгар тиийэ туһалаах минералынан хааччыйар.
Гален

**Гале́н** (; 129 эбэтэр 131 сыл — 200 эбэтэр 217 сыл, баҕар 215 сыл буолуо) — гириэк төрүттээх Былыргы Риим учуонайа, бырааһа, уонна бөлөһүөгэ.

Кыра Азияҕа (билигин Туурсуйа сиригэр баар) Пергам куоракка баай архитектор дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бэйэтин кэмигэр уһулуччу үчүгэй үөрэхтэммит, элбэхтик айаннаан, элбэх эмтиир ньымалары баһылаабыт. Риим куоракка олохсуйбут, патрицийдары эмтииринэн дьарыктаммыт уонна кэлин Риим хас да императорын бырааһа буолбут.

## Быһаарыылар
Холестерин

**Холестерин** — органическэй сибээс. Ууга суураллыбат, арыыга уонна органическэй растворитэллэргэ учугэйдик суураллар. Холестерин 80%-на киһи организмыгар оҥоһуллар, холобура: быарга, оһоҕоско, бүөргэ.
Ожог

мини

## Ожог- эт тирии уоттан, итии температураттан эчэйиитэ ол эбэтэр уокка сиэтии, итиигэ буһуу.
## Ыарыы истиэпэннэрэ
* 	Бастакы истиэпэн – тирии үрдүкү араҥата сиэниллэр, кытарар, дьоƽус хаан турар. Икки түөрт күнүнэн оһор, суол хаалбат
* 	Иккис истиэпэн – тирии иһинээƽи араҥата сиэниллэр , хабыллан тахсар, иһигэр ууланар. Биир икки нэдиэлэнэн оһор
* 	Үһүс истиэпэн – тирии бары араҥата сиэниллэр, тирии аннынааƽы сыа клетчатката  бүтүннүү алдьаныыта , сыстыганнаах ыарыынан уустугурбатаƽыны бэйэтэ оһуон сөп
* 	Төрдүс истиэпэн – тирии бары араҥатын, уҥуохха, былчыҥҥа тиийэ өлөөһүнэ, хорооруута

## Туохтан ожог буолуон собүй?
* 	Үрдүк эбэтэр намыһах тепература, сылаас уу, уу паара
* 	Радиация, күн сардаҥата  уонна да атын ультрафиолетовай сардаҥалар, рентген уонна гамма- сардаҥалар
* 	Хабархай химикаттар 
* 	Үрдүк күрүүлээх ток киһи этин-сиинин курдары ааһыыта- кини сылытар көдьүүстээх уонна хаан бөлүөхсүйүүтүн ыҥырар

## Электрическэй шокка уонна ожокка суһал көмө:
* 	Уталытыыта суох электричестибэни араар
* 	Эмсэƽэлээбит киьи олоƽор туох да куттал суох буоллаƽына тыынарын уонна сүрэƽин тэбиитин бэрибиэркэлээ
* 	Наада буоллаƽына искусственнай тыын киллэриитин уонна сүрэх массааһын оҥор
* 	Өйүн сүтэрбит буоллаƽына ойоƽостуу сытыар
* 	Электрическэй ток киирбит уонна тахсыбыт сирдэригэр ожог миэстэтин сууй
* 	Стерильнай эбэтэр ыраас салфетканы саба уур уонна биинтэлээ

## Чэпчэки истиэпэннээх сиэтиигэ суһал көмө:
* 	Уот сиэбит миэстэтэ хабыллан тахсыбытын тыытыма, тэьимэ
* 	Эчэйбит учаастаагы тымныы уу сүүрээнигэр тут
* 	Ыраас, стерильнай салфетканан эбэтэр биинтэнэн бэрэбээскэлээ

## Күн уотугар сиэтиигэ суһал көмө:
* 	Күлүккэ киир
* 	Эккин сииҥҥин тымныы душка сөрүүкэт
* 	Сиэтии улахан буоллаƽына хабыллыыны тыытыма, тэһимэ
* 	Ыарыыны намтатар ньымалары туһан
* 	Улахан, күүстээх сиэтиигэ бырааска көрдөр

 
## Суоһарыы иэнэ
Сиэтии төһө ыараханын быһаарарга дириҥэ эрэ буолбакка иэнэ эмиэ улахан оруолу оонньуур. Иэни быһаарарга хас да ньыма баар:
* 	Төбө уонна моой иэнэ – 9%
* 	Туос – 9%
* 	Ис – 9%
* 	Эт кэлин өттүнээƽи эттигэ – 18%һ
* 	Илии – хас биирдиитэ 9%
* 	Өттүк – хас биирдиитэ 9%
* 	Сото уонна уллуҥах – 9туу%
* 	УуҺатар органнар, ахта – 1%

Инструентальнай ньымалар – анал кээмэйдээх прибордарынан эмиэ билиэххэ сөп

## Эмтэнии
* Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ
Эмтэнии аныырга суоһарыы иэнин, истиэпэнин, төһө ыараханын, дириҥин бастаан билиэххэ наада. Ыарыыны намтатар эмтэр (противовоспалительнай, анальгетик, наркотическай). Ол кэннэ бааһы обработкалыыллар, асептическай кэлгиэ ууруллар. Сиэтии улахан, ыарахан буоллаƽына хирургическай эмтэнии көрүллэр:
* 	Некротомия (  циркулярнай дириҥ сиэтиигэ киһи көҥдөй көхсүгэр, илиитигэр, атаƽар улахан иһэн тахсыытыгар)
* 	Некрэктомия ол эбэтэр ампутация ( баас хаƽын, киһи лабаатын сорƽотун быһан кэбиһии)
* 	Дермопластика ( тирии  пластиката)
Макинтош

## Остуоруйата
Билиҥҥи олоххо күнтэн күн аайы биһиги олохпутугар компьютер киирэн иһэрэ элбээн иһэр. Компьютеры биһиги ханна баҕар туттабыт дьиэҕэ, үлэбитигэр, дьаарбайа да сылдьан туттабыт. Макинтош программа 1970 сыллаахха оҥоһуллан тахсыбыта '''''Джеф Раскин''''' салайыытынан. Программаны оҥорорго программирование тыла уонна оҥорор программист киһи оҥоруохтаах. 

## [https://ru.wikipedia.org/wiki/Mac_OS Макинтош Программата]
Макинтош судургу программирование тылынан буолар, оттон саҥа макинтош 2.0 тахсыбытын кэннэ өссө чэпчээтэ улэлииргэ. Саҥа макинтошка уонна эргэ - макинтош 1.0 уратылара чахчы биллэр. Билиҥҥи кэмҥэ макинтош 2.0 программа оҥорорго быдан ордук макинтош 1.0 программатын кытта тэҥнээтэххэ. Ол курдук макинтош программатыгар киэҥ тупсуулаах муодуллар баар буоллулар Робот ,Саундс, ВСЛ ,АВС объектар уонна да атыттар.Холобур Саундс тыастары таһаарар кыах биэрэр ити макинтош crt муодултан быдан ордук. Саундс муодул тыастары уонна ырыалары тас файлартан киллэрэр кыахтаах уонна судургу операциялары онорор кыахтаах. 

## Грап Сет Браш Стайл
Макинтош уратыта диэн графическай туннук оҥоһуга буолар холобур хаачыстыбатын тупсарарга  туһалаах заголовоктарын толорон биэрэргэ графическай түннүгү туруоран биэрэргэ кыах биэрэр. Макинтош сана кыахтарынан туһанан өссө кэҥэттэ урукку билиитин туһанан. Холобур өҥнөрүн ахсаана элбээн таҕыста Грап муодулга уруккуну кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан сорох өттүгэр сана Макинтош урукку макинтоштан - баһыйтарар курдук. Холобур Грап Сет Браш Стайл муодулга кыаҕа тиийбэт курдук Макинтош 2.0 кытта тэҥнээтэххэ.Ол гынан баран Макинтош трехмернай уруһуйунан быдан -чорбойон - тахсар, макинтош 2.0 ол кыаллыбат этэ.

## Түмүк
Түмүккэ этиэххэ наада Макинтош билиҥҥи кэмҥэ олох судургу өйдөнөр күүстээх программа буолуо дии саныыбын.

## Литературата
https://ru.wikipedia.org/wiki/Macintosh

## Өссө маны көр
* MacOS
Эбии

**Эбии** — арифметическай дьайыы. Чыыьыланы чыыьыла5а эптэххэ тахсар суума.
Төгүл

Төгүл тогуллээьин тэн эбиллээччилэр суумаларын булар арифметика дьайыыта.
Республиканскай онкологическай диспансер

Коечный фонд «Якутского республиканского онкологического диспансера» составляет 120 круглосуточных коек, в т.ч. 85 онкологических и 35 радиологических, 17 коек дневного пребывания пациентов. В структуре диспансера 4 стационарных отделения, поликлиническое отделение на 144 посещений в смену, отделение лучевой диагностики, клинико-диагностическая лаборатория, цитологическая лаборатория, эндоскопический кабинет, организационно-методический отдел.



## История


### 2017: Апробация метода радиочастотной абляции в лечении онкобольных
В Якутском республиканском онкологическом диспансере 18 октября 2017 года был опробован метод радиочастотной абляции в хирургическом лечении онкобольных. Апробация метода прошла с помощью аппарата Cool tip-E.

Врачи онкологического диспансера протестировали аппарат для радиочастотного лечения онкобольных

**Мастер-класс**

Мастер-класс для якутских хирургов-онкологов по применению метода радиочастотной абляции провел кандидат медицинских наук, старший специалист по клинической поддержке компании MedtronicВадим Вишневский (Москва). Во время хирургического вмешательства у больного раком толстой кишки были удалены метастазы в печени. На операционном столе пациенту с помощью радиочастотной абляции воздействовали на опухоль в печени.

Как рассказал Вадим Вишневский, радиочастотная абляция — довольно популярный метод лечения, применяемый в онкологии. Абляция с латинского переводится как удаление, но при использовании данного аппарата, который привезен на ознакомительный мастер-класс в Якутск, опухоль не удаляется, пояснил врач. С помощью специфических игольчатых инструментов ток вводится в очаг опухоли. При этом пораженные болезнью ткани нагреваются и выжигаются. Полученная мертвая ткань (коагулят) после организуется в рубец. Вмешательство производится через операционные раны, лапароскопически или через кожу. 

**Радиочастотная абляция**

Радиочастотная абляция — метод лечения, относящийся к разряду интерстициальной термотерапии. От других методов отличается хорошей переносимостью, малым количеством осложнений, хорошей выживаемостью больных, которым не показано радикальное хирургическое лечение. Используется при опухолях печени, легких, почек, молочных желез, костей, надпочечников, щитовидной железы и др. Обеспечивает быстрое лечение опухолей до 5-7 см в диаметре.

**Аппарат**

Аппарат радиочастотной абляции — нестационарный, для его установки не нужно больших пространств, он несложен в установке и управлении. Что тоже немаловажно, не требует специального обучения хирургов.

Cool tip-E — аппарат для радиочастотного лечения онкобольных

По словам врачей, вполне возможно, что к 2019 году в Республиканском онкодиспансере появится свой РЧ-аппарат, и уже можно будет проводить высокотехнологичные радиочастотные операции.
Деменция

**Деме́нция** ( — өйө суох) — киһиэхэ кэлин баар буолбут мэйии үлэтин кэһиллиитэ, урут билбитин-көрбүтүн төһөтө эрэ сүтэн, билэр-көрөр уонна ону-маны гынар кыаҕа сүтүүтэ, саҥаны отой да эбэтэр ыараханнык ылынар буолуута. Олигофренияттан уратыта деменцияҕа сиппит-хоппут мэйии үрдүкү функциялара ханнык эмит ыарыыттан эбэтэр мэйии трамватыттан сылтаан алдьаналлар. Ордук элбэхтик деменция кырдьар сааска көстөр (***сенильнай деменция***,  — кырдьыыны кытта ситимнээх). Дьон бу ыарыыны *[[Сааһырыы склероһа|*'түөһэйии*']]* дииллэр. ВОЗ дааннайынан, 2015 сыллаахха 46 мөлүйүөн киһи деменциялаах этэ. 2017 сыллаахха бу сыыппара 50 мөл. диэри үрдээбит. Сылын ахсын 7,7 мөл деменция саҥа ыарыыта бэлиэтэнэр, хас биирдиитэ ыалларга да доруобуйа харыстабылыгар да ыар сүгэһэр буолар. 2050 сылга бу сыыппара  131,5 мөл. буолуо диэн сабаҕалыыллар. 

## Чинчийэр чахчылар
2013 сыллаахха Индияҕа медицинскэй наука институтун испэсэлиистэрэ ыыппыт чинчийиилэриттэн биирдэстэрэ, икки тылы туһаныы деменция сайдыытын харгыстыан сөп диэн быһаарбыта. Медицинскэй суруйуулары ырытыы 648 түбэлтэни икки тылынан кэпсэтэр дьоҥҥо, деменция ортотунан 4,5 сылга сайдар, биир тылынан эрэ кэпсэтэр киһиттэн ордугун көрдөрдө.

Кэнники кэмҥэ сайдыылаах дойдуларга убаһаны эрэйдиир дьон бырыһыанын аччатар туһунан чинчийиилэр баар буоллулар. Ол курдук, 2000 сыллаахха АХШ деменцията 11,6 бырыһыан эбит буоллаҕына, 2012 сылга ити курдук аҕыйаабыт: 8,8 бырыһыан.

Фосфатидерина деменция симпозиумун кэһии эбэтэр когнитивнай функциялары кэһии содулларын көрдөрөр 16 научнай чинчийии баар. 2003 сыл ыам ыйыгар АХШ эмп- томп хаачыстыбатын санитарнай надзорга управлениета (FDA) «доруобуйа туһатын туһунан сайабылыанньа» («Malifid healt clam») ФОСФАТИДЕРИНА этикеткаларга сыһыаннаан, фосфатидилсерина деменция сайдарыгар уонна улахан дьон когнитнай кэһиилэрин намтатыан сөбүн «диэн ааттаабыта. Ол эрээри, бу сайабылыанньа «олус хааччахтаммыт, эрдэттэн хааччахтаммыт, эрдэттэн научнай чинчийиилэр фосфатидилсерин фосфатидилсерин бу темаҕа билигин да биир санааҕа суох буолан, чинчийиилэр үксүлэрэ ынах мэйиититтэн буолбакка, фосфатидилсерина туһаныллыбытын көрдөрөллөр.

## Быһаарыылар
Киьи аскаридата

Паразит текунук чиэрбэлэргэ киирсэр, аскаридоз диэн ыарыыны кебутэр. Космополит киьи оьогоьугар олорор. Иилистэр уоргана суох, аска утары хамныыр паразит буолар.Хаьаайынын уларыппакка сайдар паразит. Сымыыттара киьи организымыттан тахсан баран буорга ситэллэр. Аскарида личинкалара носоглотканнан, Мэйии дьелегес пластиналарынан сылдьыахтарын сэп. Мэйии инники ямкатыгар киирэн баран Мэйии инники доляларыгар тиийиэхтэрин сеп Мэйиигэ аскаридалар слуховой труба бэлэс дьелегестерунэн эмиэ тиийиэхтэрин сэп Бастаан ол дьелегестерунэн орто кулгаахха тиийэллэр, онтон во внутреннее ухо, ол внутренняй ухоттан мэйиигэ чэчэгэй унуохтарын пирамидаларынан тиийэллэр.

Аскарида класс Нематоды эмиэ атын коруннэрин курдук атыыра,тыьыта тус туспалар. Атыыра, тыьыта ураты бэлиээлэрдээхтэр. Атыыр аскарида укьатар органа сиэмэ таьаарар канааллаах трубка. Ол канал клоакаҕа аьыллар. Тыьы аскарида ууьатар системата ордук уустук. Онно киирэллэр: яичник, яйцевод,семяприемник, матка, семяизвергатель уонна влагалище.

Буоьааьын тыьытын семяприемнигар буолар. Иссиьэр кэмигэр атыыра тыьытыгаре от этин кэннигэр баар специальнай чорбохойдор комолорунэн сыстар
Аскарида бэйэтин сайдыытыгар куруук буолар эрэ суолунан барбат. Эбэьээт оьоҕос фазата миграционной (коьо сылдьар) фазаннан солбуллуохтаах диэн буолбат. Сорох личинкалар быарга хаалан хаалыахтарын соп уонна онно олуохтэрин соп комускуур клеткалар дьайыыларынан. Куустээх сотолго тахсар бронха силин кытта паразиттар улахан ахсааннара таьыгар тахсар. Ол иьин бастаан ярко биллибит суьуруу костуутэ кэлин намтыыр. Ол паразиттар ахсааннара аҕыйаабытыттан буолар

## Сигэлэр
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Человеческая_аскарида
Куртах

= **Куртах(желудок,латн. gaster)** =

Куолай уонна синньигэс оһоҕос икки ардыгар баар,аһы буһарар көндөй,былчыҥ орган буолар.

куртах кураанах сабардама 0,5 лиитирэ буолар.Онтон  ууннаҕына -3-4 лиитирэҕэ дылы тиийиэн сөп.Уһуна-18-20см,ууннаҕына-  24-26 см дылы.

## '''Куртах тутулуга:'''

# инники стенката
# кэнники стенката
# кыра эргиир,
# лахан эргиир

### '''Куртах түөрт отделлаах''':

# кардиальнай
# куртах түгэҕэ
# куртах этэ-сиинэ
# пилорическай

### '''''Куртах стенката 4 араас  бүрүөһүттэн тура''р''':

# Ис бүрүөһүн
# Ис аннытааҕы бүрүөһүн
# Быччыҥ бүрүөһүн
# Тас бүрүөһүн

### '''Куртах [[Былчархай|былчархайдара]]''': Киһи куртаҕар 15 мөлүйүөн кэринэ былчархай баар,биэс сүрүн көрүн баар:

# Боростуой
# урба курдук
# Салаалаах
# Салаата суох
# Пилорическай
 Бу былчархайдар куртах согун оҥороллор. Күҥҥэ ортотунан 1-2,5 лиитирэҕэ дылы оҥоһуллар.

## '''Куртах аһы буһарар сүрүн оруола''':.

# Аһы биир сиргэ мунньан илдьиритэр уонна салгыы атаарыы.
# . Аһы куртах согун көмөтүнэн буһарыы.  Күҥҥэ 1-2,5 л. сок оҥоһуллар(аһы буһарар сүмэһин-песин,химозин,липаза уонна солянай кислота)
#Кыһыл хаан эттигин  аҕыйатарга утарар сүмэһин таһаарааһына.(фактор Касла диэн)В12 битэмиини иҥэрии.
# Ууну,тууһу уонна саахары оборуу.
# Экскретознай.
# Аһы буһарар сүмэһин таһаарыы.(Ол эбэтэр гормоннары таһаарыы-Гастрин,мотилин,соматостин,гистамин,серотин уо.д.а)
# Сүһүрүүттэн харыстааһын.Үгүс бактерияны солянай кислотанан өлөрүү.

  Куолайтан киирбит аһылык куртах согун кытта буккуһан,куртах быччыннарынан буккуллан убуур.Куртах иһигэр ханнык уонна төһө элбэх ас киирбитинэн 20 мүнүүтэттэн ө чааска дылы тохтуур уонна чаас аайы синньигэс оһоҕоско ааһар.Куртах иһигэр аһылыктан сорох уута,тууһа,саахара иҥэһиллэр,белок тыырыллар. Куртах иэнэ-кураанаҕар 0,5 л., ас киирдэҕинэ 1-1,5 л. ,ууннаҕына ҥ л. дылы кэҥиэн сөп.Куртах аһылыгы буһарарга,иҥэмтилээх эттиктэри аһылыктан иҥэрэргэ суолтата улахан.

## '''Куртах сүрүн ыарыылара:'''

#Куртах ис бүрүөһүн тымныйыыта.
# Куртах тас бааһа.
#Куртах дириҥ бааһа.

## '''Куртах ыалдьыбатын гына:'''

# Аһы үчүгэйдик ыстыахтааххын
# Аһары арыыта суох,ыарахан буолбатах аһы сиэхтээххин
# Наһаа элбэх аһы сиэбэххин
# Бириэмэтигэр сылаас ас сиэхтээххин.

## '''Сигэлэр''':
Слепцов Ю.Д - Мэнэ-Ханалас районнаа5ы балыыhaтын эндоскопист бырааhа.

## Өссө маны көр
* Хотуо
Параллелограмм

thumb|291x291px|Параллелограмм
**Параллелограмм** ( - сэргэ барар уонна γραμμή - сурааhын) - бу түөрт муннук, утары сытар өттүлэрэ бэйэ-бэйэлэригэр пааранан сэргэлэһэллэр, ол аата сэргэ көнө сурааһыннарга сыталлар. Чааһынай түбэлтэннэн параллелограм киэнэ буолар - көнө муннук, квадрат уонна ромб.

## Свойствота
мини|229x229пкс|Параллелограмм утары таары сытар муннуктара тэннэр,  онтон быысаһа сытар муннуктар суумата 180

* Параллелограмм утары-таары сытар өттүлэрэ тэҥнэр.
* Параллелограмм утары-таары сытар муннуктара тэҥнэр.
* Биир өттугэтэ сытар муннуктар суумалара 180° тэҥ.
* Параллелограмм диагоналлара быһыта охсуһаллар, уонна быһа охсуһар чоптор икки гына араар.
* Диагоналлар быһа охсуһар чоптор параллелограмм симметрия киинэ буолар.
* Параллелограмм диагоналынан икки тэн үс муннукка арахсар.
* Параллелограмм орто сурааһыннара диагоналлар быһа охсуһар чоптор быһа охсуһаллар. Ити чопко параллелограмм икки диагонала уонна икки орто сурааһына тэҥ.
* чаастарга арахсаллар.
* Параллелограмм тождествота: параллелограмм диагоналларын квадраттарын суумата тэҥнэһэр быысаһа сытар өттулэрин икки гыммыт квадраттарын суумаларыгар:
* Холобур а - AB өттү уһуна, b - BC өттү уһуна.

## Параллелограмм бэлиэлэрэ
Параллелограмм түөрт муннук ABCD буолар, мантан биир эмит тутаах туолар буоллаҕына: ∠A = ∠C, ∠B = ∠D.

# Түөрт муннука бэйэ бэйэтигэр быһа охсуһат икки утары-таары сытар өттулэрэ тэн уонна сэргэ барар буоллаҕына.
# Утары-таары сытар муннуктара пааранан тэннэр:
# Түөрт муннука бэйэ бэйэтигэр быһа охсуһат икки утары-таары сытар өттүлэрэ пааранан тэҥ: AB = CD, BC = DA.
# Икки утары-таары сытар өттулэрэ пааранан сэргэлэһэллэр: AB || CD, BC || DA.
# Диагоналлар тэн чааска арахсаллар быһа охсуһар чопко: AO = OC, BO = OD.
# Чугас сытар муннуктар суумалара 180°.
# Лоппоҕор түөрт муннук утары таары сытар өттулэрин ортолорун ырааҕын суумата кини полупериметрыгар тэн.
# Диагоналлар квадраттарын суумата тэннэһэр лоппоҕор түөрт муннук өттүлэрин квадраттарын сууматыгар.

## Параллелограмм иэнэ
Бу формулалар параллелограммна эрэ тутталлар.

Параллелограм иэнэ тэннэһэр уһуну олоҕко төгуллээбиккэ.

S = ah, ханна a - өттү уонна h - a өттүгэ уһуну тардылыбыкка.

Параллелограм иэнэ тэннэһэр икки быысаһа сытар өттулэрин муннук синусугар төгүллээбиккэ.

S = a \cdot b \cdot sin(C), ханна a  b - параллелограмм өттүлэрэ, С - ити икки өттү икки ардыгар сытар муннук.

S=2\sqrt{p(p-a)(p-b)(p-d)}, ханна p=(a+b+d)/2.

## Туттулубут литературата
* нууччалыы бикипиэдьийэттэн матырыйаала

## Эбии корун
* Параллелепипед
Быһа түһүү

мини
**Бүлгүрүтүү (ушиб)** диэн таһыттан көстөр тас сиртэн сүһүөҕү өлөрүү.

## Дьон хайдах ыалдьарый?
Киһи ханна баҕар сылдьан эрэ оҕуннаҕына этин-хаанын, сүһүөҕүн быһа түһүөн сөп. Эбэтэр сыппах малынан охсуллубут, үөһээттэн түспүт буоллахха ыалдьыахха сөп.

## Сибикитэ
Тарҕаммыт сибикиннэн киһи быһа түспүт сиригэр тирии анныгар баар капиллярдара быһыта бараннар көҕөрөн уонна иһэн тахсаллара буолар. Ыалдьыбыт сир чопчу хаан киирэрэ кыччыыр, тоҕо диэтэххэ киһи этэ-хаана хаан барыытын тохтото сатыыр. Күүскэ быһа түспүт буоллахха сүһүөх хамсыыра кыччыр эбэтэр олох сүтэр, ол тула гематома үөскүүр. Улахан гематомалар сүтүмүөхтэрин сөп, ол оннугар хас да араҥа буолан хаалыахтарын сөп.

## Араастара
Бастакы стадията- кыра тириини өлөрүү, уратыла кыра хайа тардыы буолар. Үс-түөрт күнүнэн ааһар.
Иккис стадията- уратыла былчыҥ быһа барыыта, иһэн тахсыы уонна гематома үөскүүтэ буолаллар.
Үһүс стадията- бу сырыыга тас тирии уоона былчыҥ эрэ буортуламмат, иҥиир эмиэ быһа барыан сөп. Оннук буоллаха сүһүөх миэстэтиттэн тахсыан сөп.
Төрдүс стадията- биһиги күүстээх иһэн тахсыыны көрүөхпүтүн сөп, ис органнар үлэлииллэрэ кэһиллэр.

## Быһа түһүү кэмигэр суһал көмө
Бастакы бириэмэҕэ өлөрбүт сири тыытымыахха, хамсатымыахха уонна тымныынны уонбиэс мүнүүтэ тухары тутуохха наада. Бастакы суукка иһигэр тымныыны эрэ тутуохха сөп. ыалдьыбыт киһи сытыахтаах. Өлөрбут сирин өрө көтөҕөн баран. Иккис күнүгэр сылааһы тутуохха сөп, ыарыыны намыратар маастары, быһа түһүү утарыта эмнэри туттуохха сөп. Ол гынан баран ыарыы уон хонук иһигэр ааспатаҕына бырааска барарга көрүллэр.

## Тас сигэлэр
* https://www.wmj.ru/stil-zhizni/zdorove/pervaya-pomosch-pri-ushibah-aptechnye-preparaty-i-lechenie-ushibov-narodnymi-sredstva.htm
* http://www.aif.ru/health/leksprav/1096366
* http://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%A3%D0%A8%D0%98%D0%91
Информатика

**Информатика** (, ) — дьайаан ньыматын хомуйуутун, харайыы, чочуйуу, биэрии, анализ уонна информацияны сыаналааһын билимэ, көмпүүтэр технологиятын туттуу.

## Өссө маны көр
* Информатика сайдыытын тенденцията
Теорема Кронекера-Капелли

**Теоре́ма Кро́некера–Капе́лли** диэн линейнай алгебраическай система сөп түбэһиитин критерийэ.
Лаборатория Белла

**Bell Laboratories** (оннук курдук биллэр **Bell Labs**) — урукута американскай, билиҥҥитэ финскэй американскай корпорация, улахан чинчийэр телекоммункация, электроннай уонна компьютернай система киинин уобалаһа.
Ньыыкан

**Никон Алексеевич Васильев** (1881 - 1984) — Ньыыкан кырдьаҕас, Ньыыкан эмчит, Ньыыкан ойуун диэн саха аймаҕар киэҥник биллибит XX үйэҕэ олорон ааспыт айылҕаттан бэриллиилээх сүдү кыахтаах киһи.

## Олоҕун олуктара
Билиҥҥи Дүллүкү диэн Үөһээ Бүлүү улууһун тыатыгар кини төрүүрүгэр III Үөдүгэй диэн ааттанар эбит, онно кыанар соҕус саха ыалын кыыһыгар төрөөбүт. Кини үөскээһинин туһунан сурах хоту номох буолбут кэпсээн баар. Ол маннык. Арай биирдэ кыыс от мунньа сылдьан сынньана сыттаҕына саннытыгар чыычаах кэлэн олоро биэрбит. Ол кэннэ кыыс иһигэр туох эрэ баара биллэн барбыт. Дьоно ойууну ыҥыран ойууннатан көрөллөр ону ойуун этэр, биир тоҥус ойууна өлөн баран саҥа төрөөрү гынар эбит, ону быһайын кыыскыт от мунньа сырыттаҕына чыычаах буолан кэлэн саннытыгар олорбут. Көрөөрүҥ эрэ, сотору моонньутугар чэр бэлиэлээх уол оҕо төрүө. Оннук буолбут, кэмэ кэлэн дьахтар оннук мэҥнээх уол оҕону төрөппүт, ол оҕо саха омугар Ньыыкан ойуун буолан улаатар.

Ньыыкан улахан гипнозтаах эбит, эмтиир дьоҕурун олоҕун тухары сылдьан сайыннарбыт. Сэбиэскэй былаас саҕана ойуннааһыны бобуу кэмигэр хаста даҕаны тутуллан хайыыга олоро сылдьыбыт. Ол даҕаны буоллар эмтиир ньыматын тохтоппотох. Эрэйгэ кыһалҕаҕа оһолго түбэспит дьон көрдөһөрө бэрт буолан сылдьарын тухары эмтии, өрүһүйэ сылдьыбыт. Ойууннуура эмиэ туспа бэйэтэ суоллаах эбит, тоҥустуу саҥаран кыырара биллэр.

Эдэр сааһыттан дойдутун уонна ол таһынан тас сахаларга үт, Хабаровскай кыраай сахаларыгар сатыылаан тиийэ хаампыт киһи эбит. Элбэҕи хомуйбут, көрбүт, билбит, үөрэппит. Этнографияҕа даҕаны сыһыаннаах эбит. Араас билсибит дьонун ситэн аахпаккын. Эдэр сылдьан норуот ырыаһытын кытары Кыыл олунаан Сергей Зверептиин хотуннан сылдьыбыттара биллэр, онно араас күүстээх дьоҕурдаах дьону кытары күөн көрсөн, бэрт даҕаны былдьаһан уоттаах ойууннар диэн аатыра сылдьыбыттар.

Кини эмтиир ньымата эмтээх оту туһаныы. Сайын кэлиитэ үөртээһин, хааннааһын эбит. Дойдутун эмтээх отторун үөрэтэн этэр эбит, дьиҥинэ хас биирдии ыарыыга сөптөөх оту булан эмтэннэххэ ыарыыны кыайаҕын.

Ньыыкан кырдьаҕас туһунан номох эрэ элбэх, кини билбит эмтээбит киһитэ баһаам. Ону таһынан бүгүн Үөһээ-Бүлүү Ороһутун педагогическэй музейыгар эмчиккэ анаан тус анал хос тэрийбитэ академик Чиряев К.С. илэ бэйэтинэн. Музейга кини туттубут маллара, бултуур сэбэ сэбиргэлэ, кыырарыгар кэппит таҥаһа, дьүҥүрэ мунньуллан сыталлар.

Киһини куруук өрүһүйэр быыһыыр буолан икки атахтаахха киһи кылааннааҕа, кэрэмэс киһи, сахаҕа үтүө холобур буолар диэн ахтыллар сүдү кырдьаҕас Ньыыкан эмчит.

Уһун араас түһүүлээх тахсыылаах эриллиилээх олоҕу олорон ааспыт, олоҕун тухары уонна ойохтоммут, элбэх оҕолоох. Бүгүн кини кэнэҕискилэрэ биһиги ыккардыбытыгар бааллар. Ньыыкан ойуун сүүс сааһын лаппа ааһан баран өлбүт. Көмүллэ сытар сирэ Үөһээ-Бүлүү Боотулуутугар.

## Хайдах эмтиирэ

# Хааннааһын.
# Түөн.
# Сэбирдэххэ тартарыы.
# Имэрийии.
# Хааны тохтотуу.
# Иирээкини сахалыы эрэ буоллаҕына эмтиир эбит – ол аата мэнэрийиилээҕи.
#Эмтээх оту оргутуу.

## Сигэлэр
*Н.Е.Васильев.* Норуот эмчитэ Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2011

*С.Т.Боескоров.* Ньыыкан. - Дь.: Бичик, 2008

*С.Т.Боескоров.* Ньыыкан норуот эмчитин туһунан ахтыылар. - Дь.: Бичик, 2001
Сопряженный оператор

## Линейнай [[алгебра]]
\varphi^* кубулуйуу \varphi линейнэй кубулуйуутугар **сопряженнай** диэн ааттанар, өскөтүн векторга барытыгар x уонна y маннык тэҥнэбил \left( \varphi \left( x \right), y \right) = \left( x, \varphi^* \left( y \right) \right) сөп буолар.

## Өссө маны көр
* Эрмитова форма
Скалярное произведение

**Скаля́рное произведе́ние** диэн икки матрица дьайыылара, эппиэтигэр чыыһыла тахсар, координата систематыттан уонна вектор-сомножитель тутулугуттан дьайбат.
Эрмитова форма

**Эрмитова форма** — билинейнай форма уонна комплекснай векторнай пространство тустаах өйдөбүлэ.

## Өссө маны көр
* Сопряженный оператор
* Шарль Эрмит ()
Джон Мокли

**Джон Уильям Моучли**(англ. *John William Mauchly*, нуучча тылыгар араспаанньата өссө тылбаастанар "Моучли")(Атырдьах ыйын 30 күнүгэр 1907 сыллаахха, Цинциннати, Огайо күн сирин көрбүтэ - Тохсунньу 8 күнүгэр 1980 сыллаахха, Эмблер, Пенсильвания). Американскай физик уонна инженер, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
Учууталынан улэллэбитэ Пенсильванскай университетыгар (Институт Мура) Филадельфия куоратка (США). Джон Преспер Экертыын 1943 сыллаахтан 1945 сыллаахха дылы маҥнайгы ЭНИАК көмпүүтэри оҥорорго үлэлэспиттэрэ, өссө быдаҥ сайдыылаах EDVAC көмпүүтэр оҥоруутугар үлэлэспитэ.

ЭНИАК көмпүүтэр оҥоро сылдьан Мокли уонна Экерт быдаҥ сайдыылаах көмпүүтэр туһунан толкуйдаабыттара. Киннэр толкуйдарын фон Нейман сайыннаран биэрбитэ, Балаҕан ыйын 1944 сыллаахха ЭНИАК бырайыакка холбоспута, онтон 1945 сыл кулун тутар ыйыттан бэс ыйыгар диэри киннэр толкуйдарын олоххо таһаарбыта. Фон Нейман улуу учуонай курдук биллибитэ, кини биллэригэр Мокли уонна Экерт кылааттара баар.

1946 сыл Олунньу ыйыгар бырайыак туттаран баран Инситут Мураттан барбыта уонна Экертыын 1946 сыллаахха Electronic Control Company компанияны оҥорбуттара, кэнники аата Eckert-Mаuchly Computer Corporation диэҥҥэ уларыйбыта. 1949 сыллаахха компания BINAC бастакы суоттуур массыынаны айбыттара, ити массыына иһитиннэриини киллэрэригэр перфокартаны, буолбакка маҥнайгы магнитнай лентаны туттубута. 1950 сыллаахха киннэр компаниялара финансовай ыарахаттары көрсөн, атыыланмыта. Remington Rand компания атыыласпыта уонна уларыйбыта "UNIVAC" диэнҥэ.

1951 сыллаахха, кинилэр оччолорго Remington Rand үлэлиир этилэр, Мокли уонна Экерт бэйэлэрин бастакы коммерческай маассабай UNIVAC I көмпүүтэрдэрин бүтэрбиттэрэ, ол көмпүүтэрдэрэ бүтүн көмпүүтэр сиэрийэлэрин саҕалаабыта, 80 сылларга дылы тахсыбыттара.

Кэнники Мокли сыалай бырайыактар уонна компаниялар салайааччытынан үлэлээбитэ: 

* 1959—1965 — Mauchly Associates, Inc. баһылыга
* 1965—1969 — Mauchly Associates, Inc. бырабалыанньа председательа
* 1968—1980 — Dynatrend Inc. баһылыга
* 1970—1980 — Marketrend Inc. баһылыга

## Наҕараадалара
Көмпүүтэр салаатынан элбэх ситиһииллэммитэ ол быыһыгар
* Медаль Говарда Поттса (1949),
* Медаль Джона Скотта (1961),
* Мемориальная премия Гарри Гуда (1966),
* Премия Гарольда Пендера (1973),
* Премия Эмануэля Пиора (1978).

## Дьиэ кэргэнэ
* маҥнайгы кэргэнэ (1930 сыллаахтан) - Мэри Мокли (Mary Mauchly) - балаҕан ыйын 8 күнүгэр 1946 сыллаахха түүн кэргэнин кытта сөтүөлүү сылдьан тимирбитэ
** оҕолоро: кыыс уонна уол
* иккис кэргэнэ - Кэтлин Макналти (Kathleen McNulty) - бэйэтин бириэмэтигэр ENIAC программиһынан үлэлээбитэ.

## Туттулубут литература
* 

## Ссылкалар
* Виртуальная выставка Пенсильванского университета, посвященная Мокли и разработке компьютера ЭНИАК
Язы программирование с++ (книга)

**"Язык программирования С++"** () — С++ тылын ырытар Бёрн Страуструп суруйбут кинигэтэ. 1986 сыллаахха бастакы таһаарыыта бэчээттэммитэ уонна история интириэстэрин көрдөрөр. Иккис таһаарыыта 1991 сыллаахха, үсүһэ — 1997 сыллаахха.
Fellow Awards

**Fellow Awards** — Көмпүүтэр устуоруйатын түмэлин (CHM) бириэмийэтэ. 1987 сыллаахха Гвен Белл диэн Бостоннааҕы көмпүүтэр түмэлин (TCM) соучредителэ олохтообута. Билигин тыыннаах, информационнай технология сайдыытыгар кыттыгастаах дьоҥҥо бэриллэр.

## Наҕараадаламмыттар испииһэктэрэ

Түмэл ытык чилиэттэрэ диэн ааттаналлар.

* 1987: Хоппер, Грейс
* 1995: Форрестер, Джей
* 1996: Mitch Kapor, Олсен, Кен
* 1997: Ритчи, Деннис, Томпсон, Кен, Бэкус, Джон, Возняк, Стив
* 1998: Амдал, Джин, Кнут, Дональд Эрвин, Мур, Гордон
* 1999: Кэй, Алан Кёртис, Маккарти, Джон, Цузе, Конрад
* 2000: Аллен, Фрэнсис Элизабет, Серф, Винтон, Tom Kilburn
* 2001: Брукс, Фредерик, Jean E. Sammet, Уилкс, Морис Винсент
* 2002: Charles Geschke, John Warnock, Кок, Джон, Carver Mead
* 2003: Тим Бернерс-Ли, David Wheeler, Гордон Белл
* 2004: Эрих Блох, Бриклин, Даниэль, Bob O. Evans, Фрэнкстон, Боб, Вирт, Никлаус
* 2005: Бэран, Пол, Энгельбарт, Дуглас, Шугарт, Алан, Сазерленд, Айвен
* 2006: Хоар, Чарльз Энтони Ричард, Кан, Роберт Эллиот, Лэмпсон, Батлер В., Минский, Марвин Ли
* 2007: Хеннесси, Джон Лерой, Паттерсон, Дэвид, Morris Chang, Текер, Чарльз
* 2008: Jean Bartik, Меткалф, Роберт, Торвальдс, Линус
* 2009: Фаджин, Федерико, Хофф, Тед, Stanley Mazor, Масатоси Сима, Donald D. Chamberlin, Robert Everett
* 2011: Диффи, Уитфилд, Хеллман, Мартин, Меркл, Ральф, Джой, Билл
* 2012: Корбато, Фернандо Хосе, Фейгенбаум, Эдвард Альберт, Steve Furber, Sophie Wilson
* 2013: Катмулл, Эд, Гарри Хаски, Robert Taylor
* 2014: Конвей, Линн, John Crawford, Irwin M. Jacobs
* 2015: Страуструп, Бьёрн, Бахман, Чарльз Уильям, Березин Эвелин
* 2016: Дэйв Катлер, Lee Felsenstein, Phil Moorby
* 2017: Алан Купер, Маргарет Гамильтон, Ларри Робертс, Клив Молер
* 2018: Дов Фроман-Бенчковски, Дама Стефани Ширли, Гвидо ван Россум
* 2019: Джеймс Гослинг, Кэтрин Джонсон, Лесли Лэмпорт, Луи Пузен
* 2020: анамматах
* 2021: Раймонд Оззи, Радж Редди, Андрис ван Дам, Лилиан Ф. Шварц
Уильям Проктер бириэмийэтэ

**Уильям Проктер бириэмийэтэ** () — научнай бириэмийэ. Үөрэх ууруутугар бэриллэр бириэмийэ. 1950 сылтан сагалаан туттарыллар. Лауреат 5 тыһынча доллар уонна чаҥ статуэтка бэриллэр.
Дрейпер бириэмийэтэ

**Дрейпер бириэмийэтэ** () — США Национальнай инженернэй академиятын бириэмийэтиттэн биирдэстэрэ. Обургу инженернэй ситиһиилэргэ бэриллэр бириэмийэ.
Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ

**Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ** () — эдэр (35 састарыгар дылы) идэлээх, ааҕан таһаарар техникаҕа улахан ууруу оҥорбут киьиэхэ бэриллэр. Лауреат 35000 доллар ылар. Финансовай өйөөһүнү Microsoft компания биэрэр.

Сорох наҕараадалар Грейс Хоппер аатын кини 1992 сыллаахха өлбүтүн кэннэ ааттарыгар эппиттэрэ да буоллар, сыл ахсын туттарыллар «Грейс Мюррей Хоппер аатынан бириэмийэ» 1971 сыллаахха олохтоммута. Ассоциация вычислительной техники төрүттээбитэ.

## Бириэмийэ лауреаттара

## Эбии маны көр
* Список премий в информатике

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Награды имени Грейс Мюррей Хоппер на сайте ACM
*
Dr. Dobb’s Journal

**Dr. Dobb’s Journal** (кылгатан — DDJ, «Доктор Добб сурунаала») — көмпүүтэр эйгэтигэр сыһыаннааҕы суруйар ый ахсын ааҥыллыы тахсар сурунаал. АХШ CMP Technology хампаанньата (билигин United Business Media сорҕото) таһаарар. 

ISSN 1044-789X, тирааһа 120 тыһ. тиийэр, бастакы нүөмэрэ 1976 сыл тохсунньутугар тахсыбыта.

## Сигэлэр
* Сурунаал ситим-сирэ
* CMP Technology ситим-сирэ — билигин United Business Media бас билэр
Fortune (сурунаал)

**Fortune magazine** — киэҥник биллэр АХШ деловой сурунаала. Time Inc. компанияны кытта таьаарыллар. Генри Льюс 1930 сыллаахха олохтообута. Time, Life, Fortune уонна Sports Illustrated сурунааллар урут Time Warner диэн биир конгломераакка киирэллэрэ. 

2014 сыл бэс ыйыгар *Fortune* сурунаалы таһаарар Time Inc. хампаанньа Time Warner конгломерааттан арахсан туспа тэрилтэ буолбута, аахсыйалара Нью-Йорк фонда биржатыгар котировкаланар буолбута.

*Fortune* сурунаал сылын ахсын АХШ уонна аан дойду хампаанньаларын рейтинин (үбү киллэриилэринэн) таһаарарынан биллэр (Fortune 1000 уо.д.а.).

2000 сыллаахха самай биллиилээх сурунаал буолбута.

## Быһаарыылар
Дизайн и эволюция С++

**"Дизайн и эволюция С++"** (, ) — Бёрн Страуструп кинигэтэ. C++ айыытын туьунан суруллубут кинигэ. 6 тылга тылбаастаммыт.
Олэшкы

**Олэшкы** () диэн Украина Херсон уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 5 000 (2023).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
ЭНИАК

**ЭНИАК** (1945, ) — Бастакы уотунан барар суот суоттуур көмпүүтэр.

## Өссө маны көр
* BINAC (1949)
* UNIVAC (1951)
EDVAC

thumb|EDVAC, Баллистиканы чинчийэр лаборатория 328 дьиэтигэр турар
**EDVAC** (**''E**lectronic **D**iscrete **V**ariable **A**utomatic **C**omputer'') — бастакы ааҕар-суоттуур электрон массыыналартан биирдэстэрэ. Кини иннинэ  тахсыбыт ЭНИАК-тан уратыта диэн ааҕыы десятичнай тиһигэр буолбакка ааҕыы двоичнай тиһигэр олоҕурара. Эмиэ ЭНИАК курдук, EDVAC Пенсильвания университетын Мур Институтугар  АХШ аармыйатын Баллистиканы чинчийэр лабораториятыгар (Ballistic Research Laboratory) анаан оҥоһуллубута.  Оҥорооччулары Эккерт Джон Преспер уонна Мокли, Джон Уильям салайбыттара, математиктар фон Нейман, Герман Голдстайн уонна Гарри Хаски көхтөөх кыттыыны ылбыттара.
Фон Нейман

Квантовай физикаҕа, квантовай логикаҕа, функциальнай анализка, множество теориятыгар, информатика, экономика сүрүн оруоллары укпут учуонай
BINAC

**BINAC** (1949, , «диэни кылгатыы — двоичнай автомат көмпүүтэр») — бастакы көлүөнэ электроннай көмпүүтэрэ, Eckert–Mauchly Computer Corporation диэн АХШ хампаанньата 1949сыллаахха таһаарбыта. 

BINAC судаарыстыбаҕа сыһыана суох тэрилтэ атын хампаанньаҕа анаан оҥорбут бастакы көмпүүтэринэн ааҕыллар — генеральнай подрядчик уонна посредник быһыытынан чааһынай тэрилтэ буолбута эрээри, дьиҥэр, АХШ сэбилэниилээх салгын күүстэрин сакааһа этэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* ENIAC / ЭНИАК (1945)
* UNIVAC (1951)
UNIVAC

**UNIVAC** (1951, ) — Америка омугар баар буола сылдьыбыт компания.

## Өссө маны көр
* ENIAC / ЭНИАК (1945)
* BINAC (1949)
Марк I

**Марк I** — Америка бастакы программанан улэлиир компьютера. 1941 с. Говард Эйкен () салайааччынан оноhуллубута.
Магнитнай сердечник

**Магнитнай сердечник** — сурэх курдук керуннэ ейдуур устройство (память).
Маннык ейдуур устройство 1950 сылтан саналаан 1970 сылы (20 сыл) быhа оноhуллубута.
Механик

**Механик** — механиканан, ону - маны оноруунан дьарыктанар киьи.
Философ

**Философ** — философиянан интэриэьиргиир, дьарыктанар киьи.
Математическай анализ

**Математическай анализ** — математика биир корунэ, дифференциальнай уонна интергральнай суоттааьынна олоҕурар.
Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог

**Арман Жан дю Плесси, Ришельё герцог**(; 1585, Париж — 1642, Париж), кардина́л Ришельё эбэтэр Кыһыл кардинал диэн аатынан биллэр) — Римнээҕи католиктар сыаркаптарын кардинала, аристократ уонна Франция судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
Пор-Рояль

**Пор-Рояль-де-Шан** () — французский женский цистерцианский монастырь в долине Шеврёза (современная коммуна Маньи-лез-Амо), который на протяжении XVII века служил главной цитаделью янсенизма во Франции. В 1709 году был закрыт и разрушен.
Вектор

**Вектор** ( — везущий, несущий).

## Математикаҕа

Сүрүн ыстатыйа: Вектор (математика)

Вектор (геометрия)

Нулевой вектор

Радиус-вектор

Вектор линейнай алгебраҕа — элемент векторного пространства.

Биирдиилэн вектор

Бэйэ вектор

Аксиальнай вектор

Изотропнай вектор

Случайный вектор в теории вероятностей — случайная величина в любом измеримом пространстве.

4-вектор — вектор пространства Минковского, представляемый 4 действительными координатами

## Информатика5а

Вектор в программировании — одномерный массив.
Vector (C++) — диэн халыып стандартнай библиотека C++, динамическай массиватары реализуйдуур (контейнер std::vector в C++).

Вектор прерывания — ячейка памяти, содержащая адрес обработчика прерывания.

Вектор-06Ц — советский персональный компьютер.

## Атын уобластарга

ГНЦ ВБ «Вектор» — государственный научный центр вирусологии и биотехнологии в наукограде Кольцово.

Вектор (вездеход)
Вектор (завод)

Вектор СР-1 — пистолет.

Вектор — калибровочный (юстировочный) КА 11Ф633 («Тайфун-1»).

Вектор — станция радиотехнической разведки РПС-6 (1РЛ234).

Вектор — комплекс средств автоматизации зенитно-ракетной бригады Войск ПВО.

Вектор — анализатор сигналов радионавигационых станций Р-389.

Вектор — корабельный ракетный комплекс с ПКР КСС (проект).

Вектор — морской измерительно-управляюший комплекс.

Вектор — стабилизатор танкового вооружения (на об. 478).

TDI Vector — пистолет-пулемёт калибра .45 ACP.

Крокодил Вектор — персонаж игр серии Sonic the Hedgehog.

Вектор (ТМ) — торговая марка, производитель автосервисного оборудования.

Вектор — персонаж из мультфильма «Гадкий я».

Вектор — невидимая конечность у диклониусов из аниме «Эльфийская песнь».

Embraer/FMA CBA 123 Vector — аргентино-бразильский региональный пассажирский самолёт.

Vector Aeromotive Corp.(ааҥл.) — компания-производитель суперкаров из США.

Vector Informatik — немецкая компания.

## Өссө маны көр
* Векторение
* Векторное исчисление
* Векторная графика
* Вектор (геометрия)
Антуан Арно

**Антуан Арно́** (; олунньу 16, 1612, Париж — атырдьах ыйын 8, 1694, Брюссель) — Франция теолога, бөлүһүөгэ, логик уонна математик. Бастаан юриспруденцияны үөрэппитэ, кэлин Сен-Сиран уонна Янсений сабыдыалынан теологияннан дьарыктаммыта.

Аҕата Антуан Арно́ (; 1560 — ахсынньы 29, 1619) — Франция публициһа, байыаннай уонна судаарыстыбаннай өҥөлөрдөөх былыргы Оверн дьиэ кэргэниттэн төрүттээх.

Генрих IV хоруолу көмүскэспит уонна Париж университетын иезуиттартан 1594 сыллаахха көмүскээбит киһи буолан уордьан өстөөҕө этэ. Иезуиттар кинини өлүөр диэри сойуоласпыттара.
Паскаль (единица измерения)

Паска́ль (русское обозначение: Па, международное: Pa) — единица измерения давления (механического напряжения) в Международной системе единиц (СИ)[1].

## Өссө маны көр
* Блез Паскаль ()
Вектор (геометрия)

бу ыстатыйа — вектор геометрига понятията. Об общем понятии вектора в математике см. Вектор (математика).
 
Вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB}
В геометрии вектор — направленный отрезок прямой, то есть отрезок, для которого указано, какая из его граничных точек является началом, а какая — концом[1].

Вектор с началом в точке {\displaystyle A} A и концом в точке {\displaystyle B} B принято обозначать как {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB}. Векторы также могут обозначаться малыми латинскими буквами со стрелкой (иногда — чёрточкой) над ними, например {\displaystyle {\vec {a}}} {\vec  {a}}. Другой распространённый способ записи: выделение символа вектора жирным шрифтом: {\displaystyle \mathbf {a} } {\mathbf  {a}}.

Вектор в геометрии естественно сопоставляется переносу (параллельному переносу), что, очевидно, проясняет происхождение его названия (лат. vector, несущий). Итак, каждый направленный отрезок однозначно определяет собой какой-то параллельный перенос плоскости или пространства: скажем, вектор {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} естественно определяет перенос, при котором точка {\displaystyle A} A перейдет в точку {\displaystyle B} B, также и обратно, параллельный перенос, при котором {\displaystyle A} A переходит в {\displaystyle B} B, определяет собой единственный направленный отрезок {\displaystyle {\overrightarrow {AB}}} \overrightarrow {AB} (единственный — если считать равными все направленные отрезки одинакового направления и длины — то есть рассматривать их как свободные векторы; действительно, при параллельном переносе все точки смещаются в одинаковом направлении на одинаковое расстояние, так что в таком понимании {\displaystyle {\overrightarrow {A_{1}B_{1}}}={\overrightarrow {A_{2}B_{2}}}={\overrightarrow {A_{3}B_{3}}}=\dots } \overrightarrow {A_{1}B_{1}}=\overrightarrow {A_{2}B_{2}}=\overrightarrow {A_{3}B_{3}}=\dots ).

Интерпретация вектора как переноса позволяет естественным и интуитивно очевидным способом ввести операцию сложения векторов — как композиции (последовательного применения) двух (или нескольких) переносов; то же касается и операции умножения вектора на число.

## Өссө маны көр
* Векторнай төгүллээһин
Циклоида

**Циклоида** () — плоская трансцендентная кривая.

Циклоида определяется кинематически как траектория фиксированной точки производящей окружности (радиуса {\displaystyle r} r), катящейся без скольжения по прямой.
Шиккард Вильгельм

**Вильгельм Шиккард** (; Муус устар 22, 1592, Херренберг () — Алтынньы 23, 1635, Түбинген) — немецкай учуонай, астраном, математи и восотоковед, бастакы антикитерскай механизм кэннэ арифмометры. Тюбенгенна илин энэр тылыгар профессора.
Готфрид Лейбниц

**Го́тфрид Ви́льгельм Ле́йбниц** (, МФА: ) (1646–1716) — ньиэмэс философтэ, логик, математик, механик, физик, юрист, историк, дипломат, айааччы уонна тылы чинчийээччи. Берлиннээҕи Наука академиятын төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ, Француз Наукатын академиятын тас дойдуттан чилиэнэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ньютон Исаак
Шарль-Ксавье

**Шарль Ксавье Томас де Кольмар** (, 1785, Кольмар, Эльзас — 1870, Париж) — французский предприниматель, создатель первого коммерческого арифмометра.
МГУ

thumb|МГУ
Москубатааҕы государственнай университет (МГУ):= немецкофашистских жидовских америкосовских подстилок недобитков сходняк на жидовских холмиках. Здания взорвать, опрыскать тиофосом двуногих выблядков. Вохрушек, полицаев повесить с семьями.. + ракетно бомбовые удары по территориям и артеллирийско танковым добиванием хохлочичевской мразоты. Abschießen. Los..

 
Михаил Васильевич Ломоносов аатын сугэр, Россия биир былыргы, улахан, классическай университеттарыттан биирдэстэрэ, Москубаҕа бэйэ дойдутун наукатын уонна култууратын киинэ буолар.

Университекка 15 научнай чинчийэр институт, 43 факультет, 300-тэн тахса кафедра уонна 6 филиал баар.

1992 сылтан университет салайааччытынан академик Виктор Антонович Садовничай буолар.