open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рупия бэлиэтэ

right|100px
**Рупия бэлиэтэ** — элбэх валюта графическай бэлиэтэ, рупия дэнэр:
* Индия национальнай валютата, 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр олохтоммута;  **<big>र</big>** (*ра*, *ra*, *ṛa* или *rha*) буква үөһээ кэрчиктээх деванагари,  элбэх төрүт олохтоох омук туттар индийскэй сурук биир көрүҥэ; бэлиэ Unicode 6.0 версиятыгар  U+20B9 (₹) позицияҕа баар;
* Пакистан, Непал, Маврикий, Индонезия, Шри-Ланка, Сейшель арыыларын национальнай валютата 2010 сылга от ыйын 15 к.; бэлиэ икки бичиктэн турар **₨** (U+20A8), шрифт туһаныытыттан тутулуктаах — **Rs**.

## Аныгы рупия бэлиэтэ
8px
Индия Холбоһуктаах кабинета 2010 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр бастыҥ дизайнҥа күрэхтэһии түмүгүнэн олохтообут графемата. Деванагари ураты бэлиэтэ үөһэ сытыары сурааһын сыһыарыллыбыт намылыйан түспүт буукубаҕа. Латыын иупурпу сурааһына суох **R** бичигэр маарынныыр. Бэлиэ ааптара Удая Кумар (Udaya Kumar), Мумбаайдааҕы Индийскай политехническай институт студена, наҕараадата 250 тыс. рупия ( $5,5 тыс.).

## Бэлиэ Rs (Rp)
2010 сыл от ыйын 15 диэри индийскэй рупия бэлиэтинэн кылгатыллыбыт **Rs** туттуллара.

Бэлиэ түһэрэ шрифт көрүҥүттэн тутулуктаах — **Rs** эбэтэр **Rp**. Бастакыта *индийскэй рупия* бэлиэтэ этэ, билигин *маврикийскай*, *непальскай* уонна да атын *рупиялар* бэлиэлэрэ, иккиһэ — *пакистанская рупия*. Arial Unicode MS, Lucida Sans шрифтарга **Rs** суруллар.

Холобур, **₨** бэлиэ араас шрифтарынан:

Өссө биир уратыта **Rs** — кылгатыы элбэх ахсааҥҥа ( *rupees*): **Rs.2** (икки рупия), **Rs.5** (биэс рупия) уо. д. а.

## Индийскай рупия атын көрүҥҥэрэ

## Валюта бэлиэлэрэ Rs уонна Rp

Үөһээ суруллубутун курдук,  **Rs** (**Rp**) элбэх валюта бэлиэтэ.

## Быһаарыылар
Юстус фон Либих

**Юстус фон Либих** (; ыам ыйын 12 1803, Дармштадт — муус устар 18 1873, Мюнхен) — ниэмэс химигэ, академик. Агрохимияны төрүттэспитэ. 1840 сыллаахха үүнээйини минеральнай аһатыы теориятын киллэрбитэ. Үүнээйигэ уон элемент: C, H, O, N, Ca, K, P, S, Mg уонна Fe наадатын элбэхтик анализтаан быһаарбыта. Балартан N, К, Р саамай улахан суолталаахтарын ыйбыта. 

## Олоҕун олуктара
Дармштаадка гимназияҕа үөрэммит. Бонн уонна Эрланген куораттарга университекка үөрэммит (1819—1822). 

1822 сыллаахха Парижка көспүт, онно Александр Гумбольдт көмөтүнэн Гей-Люссактыын билсибит. 1824 сыллаахха Гессеҥҥа экстраординарнай,  1826 сыллаахха ординарнай химия профессора.

Сотору кэминэн уһулуччу талааннаах буолан научнай оскуола баһылыга буолбут. Бырабыыталыстыба көмөтүнэн Германияҕа бастакы образцовай лабораторияны арыйар, онтугар үйэ чиэппэриттэн ордук аан дойду биллиилээх учуонайдара кэлэ сатыыллара. Ол курдук кини үөрэнээччилэринэн элбэх нуучча химиктара буолбуттара.

## Быһаарыылар
Сантим

thumb|right|10 сантим, Франция, 1963 с.

**Санти́м** — бытархай харчы. Аата латыын *centum* («сүүс») тылыттан үөскээбит

Кылгатыллыбыт бэлиэтэ дойду-эмитент суруйуутуттан тутулуктаах: ***c*** (француз тылынан саҥарар бары дойдуларга — ) эбэтэр ***s*** (холобур, Латвияҕа — ).

## Туттуллуута

#### Билигин баар бытарытар харчылар

#### Ахсааҥҥа туттуллар харчы кээмэйэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
Ливр

**Ливр** (, →  — римскай фунт) — Франция харчыта, эргииргэ 781—1795 сылларга баара.

## История
Ливр су уонна денье манньыаттарга үллэһиллиитэ:
* 1 ливр = 20 су
* 1 су = 12 денье
ол аата 1 ливр = 240 денье.

Аан бастаан ливр сыанатынан уонна ыйааһынынан фунтка тэҥнэһэрэ. Хойут, манньыат хаачыстыбата түһэн, сыаната түспүтэ эрээри, ливр син биир манньыатын туругуттан тутулуга суох 20 суттан турара. 

*Турскай ливр* уонна *парижскай ливр* биллэллэр.

*Турскай ливр* (турнуа, tournois) Филипп IV (1282—1314) ыраахтааҕылыаҕыттан ыла Францияҕа баһылыыр сүрүн харчы этэ. Бу ливр бэлиэтэ —  (U+20B6).

*Парижскай ливр*, турскай ливртан ыйааһыннаах, Филипп II Август (1180—1223) кэмиттэн Франция хоту өттүгэр биир сүрүн харчынан буолбута. Ол эрэн хойут, турскай ливрга баһыйтаран, эргииртэн сүппүт.

Манньыат быһыытынан ливр биирдэ эрэ, 1656 сыллаахха, тахса сылдьыбыт, ыйааһына 8,024 г (7,69 г үрүҥ көмүстээх).

## Галерея

Ойуу:France-500Livres-1790-uni.jpg|Биир эрэ өттүлээх королевскай ассигнат, 500 ливр, 1790 сыл
Ойуу:France-5Livres-1793-uni.jpg|Биир эрэ өттүлээх Конвент 5 ливра, 1793 сыл
Ойуу:Livre tournois sign.svg|Турция ливратын бэлиэтэ


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* 
* Ливр — монета, которой не было
Крейцер (харчы)

thumb|300px|Крейцер, 1690 сыл
thumb|300px|Берн кантон крейцера, 1776 сыл

**Кре́йцер** (, кройцер)  — грош («**гроссо**») сыаналаах үрүҥ көмүс манньыат. Аан маҥнай 1271 сыллаахха соҕуруу Тирольга быһыллыбыта. Бастаан крейцер 20 веронскай денарийга тэҥнэһэрэ, ол иһин «цвайнцигер» диэн ааттанара, онтон Италияҕа — «тирольска гроссо», «тиролино» диэн.

Үчүгэй хаачыстыбалаах буолан, манньыат соҕуруу Германияҕа түргэнник тарҕаммыт. Ити сирдэргэ, аверсыгар кириэс ойуулааҕын иһин, «крейцер» () диэн ааттаммыт. XV үйэ саҕаланыытыгар бу аат Тирольга ылыныллыбыт.

1458 сылтан Австрияҕа крейцеры оҥорууну саҕалаабыттар. 1482 сыллаахха бастакы 6 уонна 12 сыаналаах крейцер манньыаттара быһыллыбыттар.

Кэминэн көннөрү крейцердар пробалара кыччаан, XV үйэ иккис аҥарыгар ыйааһыннара 1,06 г эрэ буолбут (үрүҥ көмүһэ 0,53 г).

1551 сыллаахха Имперскай манньыат устааба крейцеры харчы-ахсаан кээмэйигэр таһаарбыт.
[thumb|268px|30 крейцер, Австрия, Франц II, 1807 сыл. [Алтан (химия элэмиэнэ)|Алтан.]]

1 крейцер = 4 пфенниг= 8 геллер.

4 крейцер = 1 батцен.

XVII саҕаланыытыгар харчы эргиирин быстарыытын түмүгэр Германияҕа уларытар харчы, ол иһигэр крейцер,  хаачыстыбата тосту түспүтэ. 1619 сыллаахха талерга 108 крейцеры биэрэллэрэ, 1620 — 180 крейцеры, 1622 сыл күһүнүгэр — 1000 крейцеры.

XVII үйэ бүтүүтүгэр манньыат эйгэтигэр саҥа кризис үөскээбитэ. Түмүгэр манньыаттар номиналлара үрдээбитэ (холобур, 15 крейцер сыаната 17 крейцергэ тиийэ үрдээбит, 6 крейцер сэттэ крейцергэ тэҥнэспит).

XVIII үйэҕэ крейцер алтантан оҥоһуллубут.

Австрияҕа  1/100 флориҥҥа тэҥнэһэр саҥа крейцердары таһаарбыттара.

1/2 уонна 1 алтан крейцердары Австрия 1891 сылга дылы быспыта, биллон манньыаттары (10 уонна 20 крейцердар) 1872 сылга дылы.

Германияҕа крейцеры 1873 сыллаахтан, германскай манньыат системата олохтоммутун кэннэ, тохтоппуттар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* Нумизмат тылдьыта
* Фотографии крейцеров
Минерал уоҕурдуулар

Үүнээйигэ 70-ҥа чугаһыыр элемент баар. Олортон сорохторо - макроэлеменнар - үүнээйигэ наада буолуулара ахсаанынан улахан, атыннара - микроэлеменнар - наада буолуулара аҕыйах.
# **[[Макроэлеменнар]]*** [[углерод]], [[кислород]], [[водород]], [[азот]], [[фосфор]], [[сиэрэ]], [[магний]], [[калий]], [[кальций]].
# *'Микроэлеменнэр**' тимир, марганец, бор, алтан, цинк, молибден, кобальт о.д.а.

Үүнээйи ордук үс элемеҥҥэ - азокка (N), фосфорга (Р), калийга (К) наадыйар. Ол иһин промышленность итинник элеменнээх уоҕурдуулары элбэхтик оҥорон таһаарар.

*Азот* үрүҥэстэргэ баар. Азот тиийбэт буоллаҕына, үүнээйи күөх маассатын улаатыыта бытаарар, куһаҕаннык үүнэр, сэбирдэхтэрэ сырдык күөх эбэтэр саһархай өҥнөнөр. Азоттаах уоҕурдуу үүнээйигэ ордук саас наада буолар.

*Фосфор* үүнээйигэ барар аһыйыы-чөллөнүү процеһыгар кыттар нуклеин аһыыбаларын састаабыгар баар. Фосфор ордук үүнээйи репродуктивнай органнара (сибэкки, сиэмэ) ситэригэр уонна сайдарыгар туһалаах. 

*Калий* фотосинтеһи түргэтэтэр уонна углевод мунньуллуутугар (сахардаах сүбүөкүлэҕэ - саахар, хортуоппуйга - крахмал) туһалаах. Туорахтаах культура умнаһын бөҕөргөтөн, бурдук отун охтубат оҥорор.

*Тимир, марганец, бор* о.д.а. микроэлеменнар үүнээйигэ бэйэлэрэ туспа суолталаахтар. Холобур, бор баар буоллаҕына, үүнээйи азоту, фосфоры уонна калийы туһаныыта тупсар. Алтан, марганец уонна цинк, аһыйыы-чөллөнүү процеһын түргэтэтэн, үүнээйи улаатарын күүһүрдэллэр. Тимир хлорофилл үөскээһинигэр кыттар.

Минерал уоҕурдуу үксэ (KCI, NaNo3, NH4NO3) биир эрэ сүрүн аһылык элеменнээх буолар. Итинник уоҕурдуу судургу уоҕурдуу диэн ааттанар. Икки эбэтэр үс аһылык элеменнээх (N, Р, К) минерал уоҕурдуу ордук туһалаах буолар. Итинник уоҕурдууну кэлимсэ уоҕурдуу дииллэр. Минерал уоҕурдууну сатаан туһаныы үүнээйиттэн үрдүк үүнүүнү ыларга көмөлөһөр. 

## Быһаарыылар
Афанасьев Алексей Петрович

**Афанасьев Алексей Петрович** — Дьокуускай уокуругун Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин баайа.

Алексей Петрович С.В. Ястремскайы кытта бииргэ алтыспыт, "Саха тылын грамматикатын" оҥорсууга быһаччы кыттыспыт киһинэн билиниллэр.

Кини туһунан С.В. Ястремскай маннык суруйбуттаах: "Интеллигентный родович, пользующийся среди сородичей громадным авторитетом и уважением", - диэн. 

Ястремскай хаатырҕаҕа 5 сыл сылдьан баран Саха сиригэр сыылкаҕа ыытыллар, онно Дүпсүн улууһугар А.П Афанасьевка олохсуйбут эбит. 1886 сылтан 1896 сылга дылы кини дьиэтигэр олорбут курдук. Афанасьев нууччалыы бэркэ билэр эбит. Олоҥхолуура үһү. Инньэ гынан Ястремскай саха тылын сэргииригэр олук буолбут ("сформировал его интерес к изучению языка и фольклора якутов") диэн суруйаллар. 

## Быһаарыылар

‎
Корнилова Александра Тихоновна

**Корнилова Александра Тихоновна** — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР Үтүөлээх экэнэмииһэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

## Олоҕун олуктара
* Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр ыам ыйын 3 күнүгэр 1914 сыллаахха төрөөбүтэ.
* 1937-1960 сылларга "Холбос" респотребсоюз ситимигэр үлэлээбитэ. 
* 1960 сылтан Мииринэй куоракка "Якуталмаз" трест УРС-гар продснаб начальнигынан үлэлээбитэ.
* 1967-1972 сылларга Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин Председателин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
* 1972-1984 сылларга Саха АССР Статистическай управлениетын салайбыта.
* 1958-1959, 1967-1972 сылларга Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтигэр дьокутаатынан талыллыбыта. 
* Кулун тутар 9 күнүгэр 1985 сыллаахха олохтон туораабыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* http://sakhagov.ykt.ru/main.asp?c=5731
* Энциклопедия Якутии. том 1. М., 2000
Сибиряков Иннокентий Михайлович

**Сибиряков Иннокентий Михайлович**  (1861—1901) — үөрэхтээһиҥҥэ үгүс үтүөлээх меценат, Сибиряковскай экспедицияны Саха сиригэр тэрийэн ыытааччы (1894—1896 сс.)

Алтынньы ый 30 күнүгэр 1860 сыллаахха Иркутскай куоракка I гильдиялаах атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Михаил Александрович — көмүс эргиэмсигэ,  Бодойбону төрүттээбит биллэр-көстөр киһи, ийэтэ Варвара Константиновна — Трапезниковтар диэн биллэр-көстөр атыыһыттартан удьуордаах.

Иркутскайга реальнай училищены бүтэрэн баран Петербург университетыгар үөрэнэ барар. Аҕатыттан ылан хаалбыт баайын-дуолун Сибииргэ научнай, сырдатар-үөрэтэр үлэни тэрийэн ыытарга туһаайбыта. Кини көмөтүнэн хас эмэ уонунан ааҕыллар стипендиаттар үрдүк үөрэҕи баһылаабыттара. Таҥара дьиэлэригэр, манастыырдарга ботуччу көмөнү оҥороро.

Кини үбүлээһининэн тахсыбыт кинигэлэр:
* Межов В. И. Сибирская библиография: в 3 т. (1891—1892)
* Межов В. И. Русская историческая библиография за 1800—1854 гг.: в 3 т. (1892—1893).
* Ядринцев Н. М. Сибирь как колония (СПб., 1882)
* Ядринцев Н. М. Сибирские инородцы, их быт и современное положение (1891)
* Семевский В. И. Рабочие на сибирских золотых промыслах (1898)
* Головачев Д. М. Библиографический указатель по вопросу о золотопромышленности Сибири (СПб., 1890)
* Худяков И. А. Верхоянский сборник. Якутские сказки, песни, загадки (Иркутск, 1890)
* Пекарский Э. К. Словарь якутского языка (Якутск, 1899)
* Фёдоров-Омулевский И. В. Сибирские мотивы (СПб., 1886)

## Сигэлэр
* http://www.pravmir.ru/innokentij-sibiryakov-zhizn-i/
Оросин Егор Николаевич

**Оросин Егор Николаевич** (1839-1909) — Боотуруускай улуус баайа, атыыһыта. Игидэй нэhилиэгин сиhэ.

1909 сыллаахха өлбүт. Сүөһүтүн ахсаана 600-тэн тахса сылдьыбыт. Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар түүлээҕи, сүөһүнү, эти, арыыны эргинэр эбит. Улуус кулубатынан талыллан үлэлээбит. Анастасия диэн ааттаах кыыһын Өксөкүлээх Өлөксөй кэргэн ылбыт. Өлүөн иннинэ туох баар көмүһүн, харчытын  сиргэ кистээбит. Ол кылаат ханна кистэнэ сытара биллибэт. 
Кэргэнэ Фёкла Захаровна Оросина 
О5олоро:
Иван Егорович Оросин,
Анна Егоровна Давыдова-(1876-1905),
Анастасия Егоровна Кулаковская-(1881-1906)
Сергей Егорович Оросин 
Василий Егорович Оросин 
Илларион Егорович Оросин 
Мария Егоровна Оросина 

Оросин Егор Николаевич Платон Ойуунускай суруйбут "Кыһыл ойуун" драматыгар Оруос Баай прототиба буолбут. 

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Андросов Е.Д.«Оруоhуттар» (2000).
Эверстов Николай Дмитриевич

**Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ** (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара

Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.

1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ. 

Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ. 

Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута. 

Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.

Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах. 

## Быһаарыылар
Тимири уһаарыы

**Тимири уһаарыы** () — металы промышленноска ылыы ньымаларын туһунан наука. Аан дойду үрдүнэн билиҥҥи кэмҥэ металлары хара уонна өҥнөөх металлар диэн араараллар.

## Хара металлар
Тимир уонна кини уһаарбаларын киллэрэллэр. Тимир сүрүн уһаарбалара чугуун уонна ыстаал.

**Чугуун** — 1,7% углеродтаах, кремнийи, марганеһы таһынан дуона суох сиэрэлээх уонна фосфордаах тимир уһаарбата.

**Ыстаал** — 0,1-2% углеродтаах, дуона суох кремний, марганец, фосфор уонна сиэрэ булкаастаах тимир уһаарбата. 

## Өҥнөөх металлар
Тимир уонна кини уһаарбаларыттан ураты металлар уонна ол металлар уһаарбалара киирэллэр. Өҥнөөх металлартан оҥоһуллуутунан, туттуллуутунан бастакы миэстэҕэ алюминий уонна кини уһаарбалара, иккискэ алтан турар. Алтан электричествоны аһарымтыата үрдүгүнэн, коррозияҕа бэриммэтинэн, үчүгэйдик уулларан кутуу ньымата туттулларынан электропровод, электротехника уонна химия араас аппаратуратын оҥорорго туһаныллар. Өҥнөөх металлар: алтан, свинец, цинк, хорҕолдьун, никель, алюминий, титан, магний.

## Металлолом
Металлолом (тимир лом) - араас тимир бөҕү түмэр уопсай аата (тимир оҥоһук туһатыгар кэлбит) иккис металлургическай циклгэ утилизацияламмакка турар. Үксүн металл көмүһэ аналлаах сиригэр оҥоһуллубут тимир бөҕү утилизациялыыр эбэтэр утилизациялыыр анал концентрацияланар.

Металлому переработкалааһын олус экономическай уонна экологическай суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, аан дойду индустриальнай сайдыыта уонна металл промышленность эйгэтигэр тардыллыбыт металл кээмэйин учуоттаатахха, металл кээмэйэ сыыһа- халты элбээбитэ ырылыччы көстөр. Бу балаһыанньаттан сиэттэрэн үгүс дойдуларга металы переработкалыыр кыамталар бааллар.

Металлолому барытын туһаҕа таһаарыы сүрүн стимула уонна барыһа:

* металларга нагрузкалары аҕыйатыы (билиҥҥи кэмҥэ күүскэ бараммыт);
* экологическай быһыы- майгы тупсуута;
* уматык кээмэйин аҕыйатыы;
* глобальнай кээмэйгэ металл аралдьыйыыта уонна тарҕаныыта аҕыйааһына.

## Быһаарыылар
Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэрэ

Саха сирин комсомолун рескомун (обкомун) Бастакы сэкэрэтээрдэринэн үлэлээбит дьон.
* Кугаевский Александр Евгеньевич
* Цугель Рая Израилевна
* Находкин Семен Евтропьевич
* Гуляев Петр Николаевич
* Емельянов Герасим Николаевич
* Якутцев Петр Еремеевич
* Чебурахин Михаил Федорович
* Коркин Василий Иннокентьевич
* Чудинов Григорий Михайлович
* Готовцев Иван Петрович
* Корнилов Василий Еремеевич
* Ефремов Спиридон Ефремович
* Пономарев Иннокентий Терентьевич
* Матвеев Михаил Петрович
* Тарасов Евлампий Алексеевич
* Атласов Николай Владимирович
* Кычкин Егор Дмитриевич
* Игнатьев Алексей Николаевич
* Михеев Андрей Иванович
* Соломов Николай Иванович
* Томтосов Алексей Александрович
* Алексеев Артур Николаевич
* Акимов Александр Константинович
* Никифоров Валентин Иванович
* Федотов Андрей Сандаминович
* Федоров Евгений Николаевич
Денарий бэлиэтэ

**Денарий бэлиэтэ** (𐆖, X) — Былыргы Рим харчытын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. Unicode — U+10196 стандартыгар киирбит туспа бэлиэннэн.

## Былыргы кэм
Денарий () — былыргы Рим манньыата, бастаан 268 сыллаахха б. э. и. оҥоһуллубут. Өр сылларга саамай тарҕаммыт үруҥ көмүс манньыата Былыргы Римҥа, Арҕаа Европа дойдуларыгар орто үйэлэргэ. Бастакы сыаната 10 асс. Мантан маньыат аата тахсар «уонтан турар», бэлиэтэ — римскай сыыппара **X**.

## Орто уйэлэр, Саҥа уонна Билиҥҥи кэмнэр

Аврелиан  (Рим императора, 270—275 сс.) харчытын реформатын кэннэ манныатаны быһан оҥоруу Римна тохтообута.  Диоклетиан (Рим императора,  284—305 сс.)  кэмигэр денарий тутаах харчы единицата буолар — уопсай денарий (). 

## Тумуллубут бэлиэ таабыла

## Примечания

## Сигэлэр
* 
* 
* 
* 
*  См. статьи из следующих источников:
:* Нумизматический словарь. — 4-е изд. — /Зварич В. В./ — Львов, 1980
:* Словарь нумизмата: Пер. с нем. — /Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В./ — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993
:* Современный экономический словарь. — 4-е изд., перераб. и доп.— М.: Инфра-М, 2005.
http://www.unicode.org/charts/PDF/U10190.pdf Ancient Symbols (range: 10190—101CF)

## Өссө маны көр
* Валюта бэлиэтэ
* Квинарий
Жондоров Валерий Алексеевич

**Жондоров Валерий Алексеевич** (1961 с.) — 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үп-харчы миниистирэ.

## Оло5ун кэрчиктэрэ
* Кулун тутар 31 кунугэр 1961 сыллаахха  Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1984 с. -  «Автоматика и электроника» идэлээх Московский институт электронной техники бүтэрбитэ.
* 1995 с.  - Академия труда и социальных отношений «Организация предпринимательской деятельности» профессиональнай переподготовканы ааһар;
* 2003 с.  - Российскай академия государственнай службатын «Финансово-кредитная и налоговая политика государства» программатыгар үөрэнэр.
Үлэтэ:
* 07.1984 - 12.1992 старшай лаборант, младшай научнай үлэһит космаһы чинчийэр уонна аэрономия институт;
* 12.1992 - 04.1993 «СахаИнвест» ведущай специалиһа; 
* 05.1993 - 01.1994  ИТК «Сахаинвест-Сервис» главнай специалиһа;
* 01.1994 - 01.1996 отдел начальника, АК «Сахабилиибанк» вице-президанта;
* 01.1996 - 08.1998 уп-харчы министиэристибэтин миниистирин солбуйааччыта,  Саха Республикатын уп-харчы  министиэристибэтин  начальнига управления ценных бумаг и финансового рынка;
* 08.1998  -  05.1999 «РАУФОР Якутии» президена ;
* 06.1999  -  02.2000 Саха сирин «ИК «Восток-Капитал»  генеральнай директор-представитель солбуйааччыта;
* 05.2000  -  12.2005 Кылаабынай казначей - Саха Респ. уп-харчы министиэристибэтин миниистирин солбуйааччыта
* 01.2006  -  02.2006 ОАО «Инвестиционно-финансовая компания «РФА-Инвест» консультант;
*  02.2006 – 30.01.2012г.  ОАО «Инвестиционно-финансовая компания «РФА-Инвест» генеральнай директора.
* 22 Олунньу 2012 сылтан -  Жондоров В.А.  Саха Республикатын уп-харчы  министиэристибэтин  миниистирэ.
* 
## Сигэлэр
* http://sakha.gov.ru/node/2745
The New York Times

мини|Хаһыат логотиибэ
**«Нью-Йорк таймс»** (, *Зи Нью Йорк Таймс*, "Нью-Йорк кэмэ" диэн тылбаастанар)  — күн аайы тахсар, аан дойдуга улахан сабыдыаллаах АХШ хаhыата. 1851 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр төрүттэммит. АХШ-ка тирааһынан *[[The Wall Street Journal]]* кэнниттэн иккис. Хаһыат ситим-сирин күҥҥэ 30 мөлүйүөн киһи көрөр.

Ситим-сирэ: www.nytimes.com
The Wall Street Journal

**The Wall Street Journal** (*Зи Уолл Стрит Дьорнал*) — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдутун биир бастыҥ хаһыата буолар. Международнай статустаах хаһыат: Уашингтон (АХШ) баар салалтата — Икки Америка континеннарын бас билэр, Токио (Дьоппуон) баар офис Азия уонна Океания бас билэр, Париж (Франция) баар офис Европейскай рынокка тахсар. Бу журнал үксүн бизнескэ уонна харчыга сыһыаннаах сонуннары кэпсиир. Хаһыат аата Нью Йорк куоратка баар финансовай уулусса аатынан ааттаммыт.
USA Today

thumb|''«USA Today»'' эрэдээксийэтин дьиэтэ.
**USA Today** (*«Ю-эс-э́й-түдэй»* диэн ааҕыллар, )  — бүтүн дойдуга тарҕанар күн аайы тахсар  АХШ хаһыаттарыттан бастакылара, күн аайы 2 мөлүйүөнтэн тахса тирааһынан тахсар. 

Эл Ньюхарт диэн урбаанньыт Вашингтоҥҥа олохтообута. Бастакы нүөмэрэ 1982 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.  
*«USA Today»* тахсыан иннинэ АХШ-ка хас биирдии бөдөҥ куоракка бэйэтин хаһыата сабардыыр этэ. Ньюхарт бэйэтин хаһыатыгар нация бииргэ буолуутун өрө туппута. Эрэдээксийэ колонкатын тэҥэ утары санааны этэр дьон колонкалара баара. 

*«[[The Wall Street Journal]]»* уонна *«[[The New York Times]]»* курдук дьыалабыай хаһыаттар истииллэриттэн атыннык өҥнөөх ойуулаах, бөдөҥ диаграммалардаах тахсар буолбута, биллэр дьон, спортсменнар олохторун киэҥник сырдатар этэ. Социология ыйытыктарыгар болҕомтотун уурбута.

## Сигэлэр
* Хаһыат ситим-сирэ
Сухомясов Иван Гаврильевич

**Сухомясов Иван Гаврильевич** (1940 с.) — Саха Өрөспуубулукэтин нолуок хомуйар сулууспатын начальнига (1990-???? сс). 

## Оло5ун кэрчиктэрэ
* 1940 сыл от ыйын 7к. Орто Халыма оройуонугар Саха АССР-га Эбэх с. тереебут.
* В 1972 с. Иркутскай куорат тыа хаьаайыстыбатын институтун бутэрбит
* в 1982 с. – Хабаровскай ВПШ. 
* 1965 с. –РСФСР Баай-дуол Министерствотын Хонтуруол уонна ревизия управленитын СР салаатыгар контролер-ревизор
* 1969 с. – Орто Халыма оройуонун баай-дуол салаатыгар сэбиэдиссэй 
* 1971 с. по 1980 г. –Орто Халыма райисполкомугар исполком председателин солбуйааччы. 
* 1982 с. – Муома оройуонун народнай депутаттарын Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ. 
* 1990 с кулун тутар ыйыттан – СР Государственнай нолуок хомуйар сулууспатын начальнига.

## На5араадалара
* «За доблестный труд» 
* «В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина» 
* «Шахтерская слава» III степ. бэлиэтинэн на5араадаламмыта 
* Заслуженный работник народного хозяйства РС (Я)
* Лауреат фонда «Бар5арыы»
* Отличник охраны природы РС(Я)
* награжден Почетными грамотами Государственного Собрания (Ил Тумэн) РС(Я)
* Почетный гражданин Среднеколымского и Намского улусов РС (Я).
* Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)

## Сигэлэр
* http://iltumen.ru/node/738
Обол

**Обо́л** () — манньыат аата уонна ыйааһын кээмэйэ.

* манньыата ыйааһынын кээмэйэ 0,65 грамм, үрун көмүс эбэтэр алтан, боруонса манньыата.
*боруонса манньыата Византияҕа IX—X үйэлэргэ тэҥнэһэр 1/2 фоллиска.
*алтан манньыат Францияҕа IX уйэҕэ тэҥнэһэр 1/2 дениеҕа (былыргы бытархай манныат) эбэтэр 1/240 лирга XIX уйэҕэ дылы баар этэ. Үрүн көмүс манньыата 4 денье Филиппе IV  (1285—1314) уонна 7 1/2 дение Карле IV (1322—1328).
* Өссө обол Орто үйэлэргэ Голландияҕа, Италияҕа, Испанияҕа уонна Португалияҕа баара.
* Спартаҕа обол уһун тимир боробулуоха курдуга (аата *[[пеланоры]]*), уорарга ыарахан этэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Обол // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Дэви Гемфри

**Дэви Гемфри** (; 1778—1929) — Англия учуонайа, химик, физик. 1808 сыллаахха туустары, солохтору электролизтаан, калийы, натрийы, барийы, кальцийы, стронций, магний амальгаматын ылбыта. 

## Олоҕун олуктара
* 1778 сыллаахха ахсыньы ый 17 күнүгэр Пензанс куоракка Англияҕа төрөөбүтэ.
* 1801 с. Королевскай институт ассистена,  1802 сылтан профессор. 
* 1815 с. сир анныгар хаһыыларга туттарга куттала суох сырдатар лаампаны айан баронет солотун туппута.
* 1826 с. охсор ыарыы буолан суорҕаннаах тэллэххэ сыппыта. 
* 1827 с. Лондонтан  Европаҕа барар. 
* 1829 с. ыарыыта иккистээн охсон Женева куоракка өлөр. 
Лондон Королевскай обществота кини аатын үйэтитэн учуонайдарга Дэви аатынан мэтээли олохтообута.
Гроут

**Гроут** () — Англия онтон Британия манньыатата, 4 пенсаҕа тэҥнэһэр 

## Гроут [[Орто үйэлэргэ]]
Гроут бастаан оҥоһуллубута 1279 сыллаахха Эдуарде  олорор бириэмэтигэр, Франция манньыататын «гроһу» («гро турнуа», «турнузу») үтүгүннэрэн. Франция «гро турнуа» Нидерландаҕа «гроот» (улахан, эмис) дэнэрэ. 

Бастакы гроут ыйааһына 89 гран (5,8 г) үрүн көмүс 925-с проба (пенни ыйааһына 24 гран,  4 пенсалаах манньыата 96 гран буолахтаах этэ, дьиҥнээҕэ 22,25 гран эбитэ).

Карле II (1660-85) бириэмэтингэр 4 пенсалаах манньыатаны саҥалыы оҥоһуллубута, «гроот» диэн аата уларыйбыта.

## Гроут XIX уйэ5э
1836 сыллаахха английскай хоруол Вильгельм IV үрүн көмүс гроуту 1,9 гр. ыйааһыннааҕы хат саҕалаабыта.

Гроут манныаты 1855 сылга дылы оҥоһуллубута .

## Гроут атын дойдуларга

Үрүн көмүс гроут уонна гроут анарын Шотландияҕа 1357 с. оҥорбуттара. Шотланскай гроут 4 Английскай пенсаҕа тэҥнэһэрэ, онтон хойутуу 8 пенсаҕа тэҥнэспитэ. Шотландия гроут манньыата аата сир иэнин аатын иҥэрбиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Англия и Колонии. Сайт по Английским монетам с хорошей галереей.
* Монеты Англии и Великобритании  (на англ. языке)
* Английская Монета Гроут  (статья на рус. языке)
* Гроут — Британская серебряная монета в 4 пенса с портретом Короля Георга III, 1820 года.
Гинея

thumb|350px|Гинея Яков II, 1686.
thumb|350px|Карл II
thumb|350px| Уильям ejyyf Мэри

**Гинея** () — Англия кыьыл кемүс, онтон Британия манньыаттара, 1663 сылтан 1813 сылга дылы туттуллубуттар.

Аан бастаан 1663 сыллаахха Гвинеяттан кэлбит кыьыл кемустэн уулларан онорбуттар, ол иьин аата итинтэн тахсыбыт.

Карл II хоруол прокламацията (1660—1685 сс салайан олорбут) 1663 сыл кулун тутар 27 кунугэр гинея5а королевство саамай сурун монетатын аатын инэрбитэ. Гинея 21 шиллинг буолбута (биир фунт стерлинна эбэбит ессе биир шиллингы).

Ити Англия маннайгы массыынанан оноьуллубут монетата этэ. Кини ыйааьына 8,3—8,5 г курдук этэ (кыьыл кемуьэ 90 % тэннэьэр этэ), диаметра — 25—27 мм. Уонна 1,5 уйэ тухары(1663—1813 сс) монета хаачыстыбата итинтэн уларыйбата5а.

Эргииргэ кыьыл кемус Ѕ гинея, 1 гинея, 2 гинея уонна 5 гинея монеталара баар этэ (5 гинеяны аан бастаан КарлII онотторбута 1668 с). Онтон кэлин ессе бытаххай монеталар, ј гинея баар буолуталаабыттара (аан маннай Георг I 1718 сс, онтон Георг III 1762 сыллаахха) уонна 1/3 гинея (Георг III 1797—1813 сылларга).

Кыьыл кемус урун кемускэ сыьыанауларыйарынан гинея шиллинна сыьыанга эмиэ уларыйбыта. Ол аата 1680 сыллаахха гинея 22 шиллинг буолбута, ол кэннэ 23 шиллинна тиийбитэ; онтон кэлин королевскай прокламациянан ахсынньы ыйга [1717 с] гинея 21 шиллинна тэннэспитэ.

1799 сыллаа5ы [Франция утары буолбут сэрии кэнниттэн 1 гинея монетатын онорон буппуттэрэ; Ѕ уона1/3 гинея монеталарын эрэ салгаабыттара. Ол оннугар кыьыл кемус гинеялары кумаа5ы [банкнот]тарынан](https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D1%82%5D%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD)уларыппыттара.
Кыракый тохтобул кэннэ, 1813 сыллаахха бутэьигин 80000 гинея тирьа бутэьиктээ5ин тахсыбыта. Ити харчы Пиренея Веллингтон герцогын английскай армиятыгар ананыллыбыта, ол иьин монета "байыаннай гинея " диэн ааты ылбыта.

Ол кэмнэ кемус монеталар дефицит буолтара, онон гинея 27 шиллинг банкнокка теннэспитэ.

1817 сыллаахха гинея кыьыл кемус сурун монетата буоларынан кыьыл кемус соверенынан улуратыллыбыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Монеты Англии и Великобритании
Дьячковскай Николай Демьянович

**Дьячковскай Николай Демьянович** (1929-1998) — тыл үөрэҕин доктора, профессор, РФ үөрэҕириитин туйгуна, Саха Республикатын наукатын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 с. муус устар ый 12 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Алаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1947 с. Чурапчы педучилищетын үөрэнэн бүтэрэн баран Саха государственнай пединститутугар үөрэнэ киирбитэ.
* 1948-1951 сылларга Алаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 
* 1952 с. Саха государственнай пединститут литературнай факультетын бүтэрэн баран ассистенынан үлэлии хаалар.
* 1957-1959 сылларга Ленинградтааҕы государственнай университекка аспирантураҕа үөрэнэр. Аспирантура кэнниттэн саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподавателинэн үлэлиир.
* Бэлиэлээх тиһик бэлиэтэ
* 1966 сылтан саха тылын уонна литературатын кафедратын сэбиэдиссэйинэн ананар.
* 1966 сыллаахха кандидатскай үлэтин көмүскүүр ("Вокализм якутского языка").
* 1984 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр ("Консонантизм якутского языка")
* 1998 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр олохтон туораабыта.

## Научнай үлэлэрэ
# О фонетическом освоении заимствованных слов в якутском языке. - Якутск, 1962
# Звуковой строй якутского языка. Ч. 1. Вокализм. - Якутск, 1971
# Звуковой строй якутского языка. Ч. 2. Консонантизм. - Якутск, 1977
# Саха тылыгар дорҕооннор уларыйыылара. - Дьокуускай, 1989
# Саха билиҥҥи тыла: Фонетика. - Дьокуускай, 2000
# Грамматика современного якутского литературного языка: Фонетика. Морфология // Фонетика. - М., 1982
# Поговорим по-якутски: Самоучитель якутского языка. - Якутск, 1976
# Орто оскуола программалара. Саха тыла. 4-8 кылаастар. - Дьокуускай, 1977
# Программы по якутскому языку. - Якутск, 1991
# Вокализм якутского языка. Л., 1966
# Консонантизм якутского языка. Якутск, 1982

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха тыла сайдарын туһугар. Дьокуускай, 2002
* Энциклопедия Якутии. 

## Сигэлэр
* http://russiasib.ru/dyachkovskij-nikolaj-demyanovich/
Итибубан

**Итибубан** () — Япония Токугава сёгунат эпохатын харчыта. 

## История
Итибубаны кыһыл эбэтэр үрүн көмүстэн оҥороллоро, сыаната кобан чиэппэрэ буолара.

Итибубана 1714 сыллаахха ыйааһына () 4,5 грамм этэ, кыһыл көмүс 85,6 % уонна  14,2 % үрүн көмүс. Үрүн көмүс итибубан 1837—1854 сыллаахха (*итибугин* Тэмпо эпохата, , эбэтэр нууччалыы «старый итибубан») 8,66 грамм этэ, кыһыл көмүс 0,21 %  уонна 98,86 % үрүн көмүс.

2 итибубан манньыата (эбэтэр 1/2 кобан)  *нибубан* дэнэрэ ().

## [[Манньыат]] көрүҥнэрэ

File:Tokugawa coinage Ichibugin.jpg|Үрүҥ көмүс итибубан.
File:Keicho-1buban.jpg|Итибубан, Кэйтё эпохата
File:Shotokukoki-1buban.jpg|Итибубан, Кёхо эпохата
File:Bunzi-1buban.jpg|Итибубан, Гэмбун эпохата
File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Бунсэй эпохата
File:Hozi-1buban.jpg|Итибубан, Тэмпо эпохата

## Өссө маны көр
* Кобан

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* *Мэттингли Г.* Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005.

## Сигэлэр
* Денежная система времен Траяна
Квинарий

**Квинарий** ( — «биэс», биэс асс) — Былыргы Римнэ бытархай үрүҥ көмүс манньыат.

## Манньыат үөскээһинэ

Биһиги эрабыт иннинэ 269 сылтан, III үйэ иннинэ оҥоһуллубута. 

Биһиги эрабыт иннинэ 217 сылтан сыаната 5 асс (бу мантан кини аата уонна бэлиэтэ үөскээбитэ — римскай сыыппара **V** эбэтэр **
V
**), онтон — 8 асс. Үрүн көмүс квинарий кыһыл көмүс квинарийтан уратыта буолар — кыьыл кемус квинарий манньыата 200 асс сыаналаах.

Квинарий ыйааһына 1,5 грамм уонна мээрэйэ 15 мм. Манньыатаҕа сирэй еттутугэр (аверс) император ойоҕоһуттан көстүүтэ ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Виктория таҥара ойуута баара. Легионердар хамнастарын квинарийынан ылаллара. Саллааттар укта сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн кыра мээрэйдээх эбит. Боростуой дьонно квинарий улаханнык суога, дэнник кестере.

## Өссө маны көр
* Денарий бэлиэтэ

## Ылыллыбыт сирэ
* *Мэттингли Г.* Монеты Рима. — М.: Collector’s Book, 2005.
* «Квинарий». БСЭ, 3-е издание.

## Сигэлэр
* Денежная система времен Траяна
Кобан

**Кобан** () — японскай ньолбоҕор кыһыл көмүс манньыат Эдо эпохатын саҕанааҕы, обан диэн манньыат уон гыммыт бииригэр тэҥнэһэр.

Аан бастаан Кэйтё эра кыһыл көмүс кобана биир рё кыһыл көмүстээх этэ, ол иһин кобан номинала 1 рё. 

## Тас дойдулары кытта эргиэн
Япония экономиката XIX уйэ ортотугар дылы ристэн тутулуктаа5а. Рис стандартнай кээмэйэ коку этэ, коку биир киьи сылы быьа сиир кээмэйигэр тэннэьэрэ. Нолуогу рииьинэн телууллэрэ. 1550-с сыллардаахха Япония5а кэлбит португалецтор рис оннугар кыьыл кемуьунэн телеьеллерун ордороллоро, онон ол кэмнэ 3 кокуга  тэннэьэр кобан Япония тас атыыларын сүрүн харчытынан буолбута.

Сорох даймёлар тус бэйэлэрин кобаннарын онорбуттара, кыьыл кемускэ атын металлары эбэр буоланнар сыаната кыра эбит. 

Мэйдзи реставрациятын кэннэ 1868 сыллаахха Япония5а сана харчы реформата киирбитэ, урукку харчылар обан, кобан, итибубан уонна да атыттар оборуоттан тахсыбыттара..

## Культураҕа
Дьоппуон ес хоьоонугар  («нэко ни кобан», нууччалыы «червонец для кошки») библияттан «метать жемчуг (бисер) перед свиньями». Бу ес хоһооно покемоннар биир геройа Мяут имиджыгар кестер.

## Кобан ыйааһынын уларыйыыта

## Быһаарыылар
Константинова Мария Никифоровна

**Константинова Мария Никифоровна** — «ССРС потребкооперациятын туйгуна» (1985 с.), эргиэн ветерана.

Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникум планово-экономическай  отделениетын 1965 с. бүтэрэн баран Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһугар ананан үлэлии кэлбитэ. Хоро нэһилиэгэр сельпоҕа экономиһынан анаабыттара. 30 сыл устата биир тэрилтэҕэ эҥкилэ суох үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Соверен

**Соверен** () — английскай, онтон британскай кыһыл көмус манньыаттар.

## Англия соверена
Аан бастаан 1489 сыллаахха хоруол  Генрих VII (1485—1509) кэмигэр тахсыбыта. Манньыаттар 1 фунт стерлинг (20 шиллинг) этилэр. 
Хоруол тронна хартыынатынан ааттаммыт («суверена»).

Монета ыйааһына — 240 гран (15,55 г), кыһыл көмуһэ — 15,47 г (23 карат, эбэтэр 96 %), диаметра — 39,5 мм.

Генрих VIII кэмигэр (1509-47сс.) манньыат кыһыл көмүһэ 22 каракка (92 %) тиийэ түһэ сылдьыбыта.

Кыһыл көмүс соверен 1553 сылларга диэри оҥоһуллубута.
Кэлин, Елизавета харалыаба кэмнэригэр (1558—1603)  20 шиллиннаах манньыата «Фунт»  (*pound*) диэн ааттаммыта, онтон «соверен» диэн ааты өссө улахан кыһыл көмүс 30 шиллинна тэн манньыатаҕа биэрбиттэрэ (*fine sovereign*).

1603 сыллаахха Англия хоруола Яков I (1603-25) соверен манньыаттарын оҥорорун салҕаабыта. Ол эрэн [1604 сыл]тан] 1 фунтаах(20шиллинг) кыһыл көмүс манньыата '''юнайт'' диэн ааттаммыта,  1619 сылтан — '''лорель'''буолбута.

1663 сыллаахтан Англия сурун кыһыл көмүс манньыататынан [гинея буолбута.1816 сыллаахха Великобританияҕа кыһыл көмүс стандарт туруоруллубута, онно соверен саамай туттуллар фунт стерлинга тэннэниллибит манньыата буолбута.

## Билиҥҥи соверен

Саамай маҥнайгы соверен 1817 сыллаахха оҥоьуллубута. Кини ыйааһына 113 гран этэ (7,98 г,ол онтон 7,32 г. ыраас кыһыл кемус буолар).

Манньыата сирэй оттутугэр (аверс) манаах тебете ойууламмыт, кэлин еттугэр (реверс) — Сибэтиэй Георгий драконы кытта (итальянскай медальер улэтэ). Георг IV, Вильгельм IV, Виктория харалыаба уонна Елизавета II ыраахтааҕылаан олорор кэмнэригэр сюжета уларыйа сылдьыбыта.

1871 сыллаахха соверен уонна ½ соверен Сиднейга онорон са5алаабыттара, кэлин атын да куораттарга онороллоро Британскай Содружество.

Аан маннайгы соверен оҥоһуллар 1817 сыллартан уонна билиннэ диэри монета 917 пробалаах кыьыл кемустэн оноьуллар (22 карат эбэтэр кроновай кыһыл көмүс): 11/12 кыһыл кемус уонна 1/12 алтан.

Арай 1887 сыллаахха маннайгы бириэмэ5э Австралия5а оноьуллубут араҕас өҥнөөх эбит, алтана элбэх буолан.

1917 сылааха соверен оҥоһуллан бүппүт.

Билигин соверен коллецияҕионердарга баар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Англия и Колонии. Сайт по Английским монетам с хорошей галереей.
* Монеты Англии и Великобритании
Российскай-Американскай компания

**Российскай-Американскай компания** диэн бастаан чааһынай атыы-эргиэн тэрилтэтин быһыытынан 1799 сыллаахха Иркутскай атыыһыта Шелихов Григорий Иванович көҕүлээһининэн тэриллибитэ. 

Кини өлбүтүн кэннэ, 1801 сылтан, Санкт-Петербургтан быһаччы дьаһаллар буолбута. Россия очолорго баһылаабыт Тиихэй акыйаан хоту өттүн, Америка хотугулуу-илиҥҥи территориятын Алясканы, Курильскай, Берингов, Алеутскай, Ситха арыыларыгар атыыны-эргиэни эрэ буолбакка, аан дойду устун экспедициялары тэрийээһин, саҥа сирдэргэ дьону олохсутааһын этэ. Хампаанньа бэйэтэ хараабыллардаах, сир-сир аайы факториялардаах, элбэх ахсааннаах үлэһиттэрдээх этэ.  Олохтоох нэһилиэнньэттэн уонна атын да дьону үлэҕэ наймылаһара. Хампаанньа акционердарын иһигэр былаас чиновниктара, дворянскай элита, ыраахтааҕы бэйэтэ кытта акциялаах этэ.

1802 сыллаахха хампаанньа баһылыгынан Каргополь куорат аатырбыт атыыһыта Александр Андреевич Баранов анаммыта. Баранов көҕүлээһининэн 1812 сыллаахха Америка саамай соҕуруу уһугар Форт-Росс кириэппэс тутуллубута.1840-с сыллар ортолоруттан РАК государственнай аҥардаах тэрилтэҕэ кубулуйбута. 1867 сыллаахха Россия Алясканы Америкаҕа атыылаабытыттан сылтаан, хампаанньа 1868 сыллаахха сабыллыбыта.
Дирхам

thumb|250px|Омейад Халифатын дирхема. Балх аль-Байд манньыат оҥорор дворугар хиджра 111 сылыгар быһыллыбыт
thumb|250px|Омейад Халифатын бастакы манньыаттарыттан биирдэстэрэ

**Дирха́м** эбэтэр **дирхе́м** () — араб тыллаах сорох дойдулар билиҥҥи валюталара:
* Марокко  дирхама
* ХАЭ дирхама
* 1/1000 Ливия динара
* 1/100 Катар риала
* 1/10 Иордания динара

## Араб дирхема
**Араб дирхема** — араб үрүҥ көмүс манньыата, эргииргэ VII үйэ бүтүүтүгэр (~ 692—696 сс.)  киирбитэ, аан бастааҥҥы ыйааһына 3,9 г уонна сыаната  1/10 динар. Аатын төрүтэ арабтаҥытыллыбыт грек «драхма» диэн тыла. Орто үйэлэргэ манньыаттар «Улуу Солко суолун» бөдөҥ куораттарыгар быһыллыбыттара, холобур, Алматуга (билиҥҥи Алма-Ата).  Мусульманнар религияларыгар олоҕуран, манньыаттарга ойуу суоҕа. Бастаан манньыаттарга баар бичиктэр: Коран этиилэрэ, сыл (мусульманнар ааҕыыларынан) уонна манньыат быһыллыбыт сирэ ыйыллара, хойут — баһылыктар ааттарын быһар буолбуттара. 

Дирхем бүтүн Араб халифатыгар (Бактрияттан Испанияҕа дылы) түргэнник тарҕаммыта. Тэнийбит сирэ киэҥ, быһыллыбыт кэмэ өр буолан, бу манньыат элбэх (бэйэ бэйэлэриттэн халыыптарынан, ойууларынан, ыйааһыннарынан уонна металл пробатынан уратылаах)  көрүҥнээх этэ. X үйэҕэ дирхем үксэ орто ыйааһына барыллаан 3 г этэ. Бөдөҥ дирхемнар, холобур «тохаристан» ыйааһына 11 г элбэх этэ, 38—45 мм диаметрдааҕа. 

800—1012 сылларга дирхем киэҥник тарҕаммыта. Бу кэмҥэ дирхем атыы-эргиэн манньыатын быһыытынан Илин уонна Хоту Европаҕа, Англияҕа тиийэ киирбитэ.

XI үйэ саҕаланыытыгар араб дойдуларыгар үрүҥ көмүс аҕыйаан, дирхем хаачыстыбата мөлтөөбүтэ. Ол түмүгэр билоннай уонна алтан дирхемнар үөдүйбүттэрэ, холобур алтан *карахани*д уонна *хорезм* манньыаттар (итилэртэн бөдөҥнөрө 43 мм диаметрдаах этэ).

XIII үйэттэн Азияҕа үрүҥ көмүс дирхемнары (холобур, Хулагуиды дирхемнарын) быһыы саҕаламмыта, манньыаттар бастаан 2,5 г ыйааһыннаах этилэр, онтон 1,4 г кэриҥэ ыйааһыннаммытара. XIV үйэ саҕаланыытыгар саҥа үрүҥ көмүс манньыат «тенка» үөдүйэр, ону кытта «дирхем» диэн аат сүтэн барар. 

## Татар уонна крым дирхемнара
thumb|180px|Кыһыл көмүс Орда дирхемнар, 1251-1259 сс.
**Татар дирхема** — Кыһыл көмүс Орда үрүҥ көмүс манньыата, аҕыйах ахсаанынан илиҥҥи славян сирдэригэр биллибит, холобур, Украинаҕа, XIII үйэ бүтүүлэриттэн XV үйэ бастакы уоннарыгар дылы. Ыйааһына 1,4—1,5 г этэ. 

**Крым дирхема** *(гиреевскай дирхем)* — XV үйэҕэ Хоту Хара муора таһынааҕы сирдэргэ харчы эргииригэр быһаарар оруоллааҕа.

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
*
Скрябин Василий Васильевич

**Скрябин Василий Васильевич** — Саха Республикатын бөдөҥ государственнай уонна общественнай деятелэ, талааннаах салайааччы, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.

## Олоҕун олуктара
* 1944 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* 1963 с. Майа орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1963-1968 сс. М. Горькай аатынан совхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ.
* 1965-1968 сс. Советскай армияҕа сулууспалаабыта.
* 1968-1973 сс. СГУ ИФФ ИО студена, СГУ комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ.
* 1973-1976 сс. ЫБСЛКС Мэҥэ-Хаҥаластааҕы райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1976-1980 сс. М. Горькай аатынан совхоз парткомун сэкэрэтээрэ.
* 1980-1983 сс. Ленин аатынан совхоз директора.
* 1983 с. ССКП обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар отделын инструктора.
* 1983-1988 сс. ССКП Орджоникидзевскайдааҕы райкомун сэкэрэтээрэ, народнай депутаттар оройуоннааҕы советтарын председателэ.
* 1988-1990 сс. ССКП Верхоянскайдааҕы райкомун бастакы сэкэрэтээрэ.
* 1990-1992 сс. ССКП обкомун сэкэрэтээрэ.
* 1992-1995 сс. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дьаһалтатын баһылыга.
* 1995-1998 сс. Санкт-Петербург куоракка Саха Республикатын бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* 1998 с. тохсунньу 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.
* 1998 сыллаахтан Чүүйэ орто оскуолата Скрябин Василий Васильевич аатын сүгэр. 

## Ылыллыбыт сирэ
* Үөрэх-билии аартыгынан: В.В. Скрябин аатынан Чүүйэ орто оскуолатын 60 сылыгар. - Дьокуускай, 2008
Обулахов Николай Семенович

**Обулахов Николай Семенович** — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, "Үлэ Кыһыл Знамята" орден кавалера, "Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннэх үлэтин иһин" мэтээл кавалера.

1929 сыллаахха Үөһээ Бүлуу оройуонугар Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тыымпыга начальнай оскуоланы бүтэрэн баран, сэрии сылларыгар тулаайах буолан үөрэммэтэҕэ, колхозка үлэлииргэ күһэллибитэ. 1949-1950 сс. Намҥа МТС-ка үөрэнэн тракторист идэтин ылбыта. 

## Үлэтэ-хамнаһа
* 1950 с. дойдутугар ХТЗ тракторы аҕалар. Онтон ыла 1982 с. диэри Максим Горькай аатынан колхозка, "Үөһээ Бүлүү" совхозка ХТЗ, НАТИТ, ДТ, МТЗ, Т-16 трактордартан илиитин араарбакка бааһына сирин оҥорууга, хортуоппуйу үүннэриигэ үлэлиир.
* 1960 сылга оройуоҥҥа ыҥырыы таһааран 30 гектардаах сиргэ аан бастаан техниканан хортуоппуй олордуутун, көрүүтүн-харайыытын, хостооһунун саҕалаабыта.
* 1960-1970 сылларга хортуоппуй сирин оҥорон 30-75 гааҕа тиэрдэр. 1970-1980 сылларга 75-100 гааҕа тиэрдэр.
* 1982-1992 сылларга үрдүк үүнүү биригэдьииринэн үлэлиир. Хортуоппуй үүнүүтүн 1 гааттан 120-130 центнергэ тиэрдэ сылдьыбыта.
* 1994 сыллаахха "Алаас" бааһынай хаһаайыстыбатын тэринэр.

## Общественнай үлэтэ
* Үөһээ Бүлүү оройуонун Хоро сельскэй Советыгар 8 төгүл депутатынан талыллан үлэлиир, Үөһээ Бүлүү оройуонунааҕы Советыгар хас да ыҥырыкка Хороттон депутат.
* Саха АССР VII ыҥырыылаах Верховнай Советыгар 1967 с. Үөдүгэйдээҕи быыбардыыр уокуруктан депутат.
* Партия уобаластааҕы Комитетын чилиэнэ. 
* 1999 сыллаахха республикаҕа аан бастаан ыытыллыбыт "Ытык Аҕа" конкурска кыттан СР Президенин иһинэн Дьиэ кэргэн уонна оҕо-аймах дьыалаларыгар комитетыттан Махтал сурук туппута.
* 2002 сыллаахха Республикаҕа аан бастаан ыытыллыбыт "Сыл бастыҥ дьиэ кэргэнэ" конкурска кэргэнэ Тимофеева Варвара Дмитриевналыын кыттан 5 бастыҥ дьиэ кэргэн ахсааныгар киирэн Республикатааҕы "Бастыҥ дьиэ кэргэн" Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибиттэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* Олоҕун суола үтүө аата. Дьокуускай, 2005
Миннеаполис

**Миннеаполис** () — АХШ хоту өттүгэр баар куорат, Миннесота штатын киин куората буолар. Дьон уонна олохтоох ахсаана - 390 000 киhи (2013), олортон 35% мусульмаан буолар (үксэ сомалилар). Сахалар эмиэ бааллар. Куорат Forbes дьорнал рейтиныгар АХШ саамай үчүгэй уонна олорорго комфортнай куораттарга киллэрэр.
Лепта

thumb|200пкс|Лепта, 1869
thumb|200пкс|Лепта, 1869

**Ле́пта** (, ) — Былыргы Греция харчыта, билиҥҥи кэм харчыта. Аат  төрүттээх, «кыра», «чараас».

* Былыргы Грецияҕа лепта — алтантан (чаҥ)тан быһыллыбыт грек манньыата, 1/7 халкунт, кодрант аҥара эбэтэр обол 1/56 тэҥнэһэрэ. Бу манньыат, атын да чаҥтан оҥоһуллубут манньыаттар курдук, Улуу Александр (Александр Македонскай) кэнниттэн, римскэй уонна этрусскай сабыдыаллар көмөлөрүнэн киирбитэ.

* XIX үйэттэн лепта — грек фениксын  (1827—1832), ол кэннэ драхма (1832—2000).

2002 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Греция официальнай валютатынан драхманы солбуйбут евро буолбута, онтон лепта евроцентынан солбуллубута..

Лепта бэлиэтэ грек бичигэ «лямбда» — Λ.

Нуучча тылыгар баар «внести свою лепту» диэн этии евангелиеттан төрүттээх; тылыттан тылыгар түһэрдэххэ нууччалыы «внести свои пять копеек» диэн.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта

## Сигэлэр
Yota

**Yota** () — Арасыыйа биир улахан интернет сибээhин кытта холбуур провайдер буолар. Бастакы LTE сеть ситимин туттар.

## Бас билээччилэрэ
Билигин хампаанньаны 100% МегаФон хампаанньа бас билэр..

## Флагманнар
* YotaPhone

## Быһаарыылар
Тарасов Иван Игнатьевич

**Тарасов Иван Игнатьевич** — «Бочуот Знага» орден кавалера, республика чөмпүйүөн суоппара, үлэ бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

1944 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр I Боотулуу нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар төрөөбүтэ. 1963 сыллаахха Далыр орто оскуолатын бүтэрэн баран Ленин аатынан колхозка үлэлии барбыта. 1964 сыллаахха суоппардар куурустарыгар үөрэнэн баран 2001 сыллаахха пенсияҕа тахсыар диэри суоппардаабыта. 

## Үлэҕэ ситиһиилэрэ
*  IX пятилетка түмүгүнэн бастыҥ көрдөрүүтүн иһин "Бочуот Знага" орденынан наҕараадаламмыта (Указ Президиума Верховного Совета СССР  от 14 февраля 1975 года, № ордена 1032249).
*  IX, X пятилеткалар ударниктара.
* 1973, 1974, 1975, 1978, 1979, 1980 сылларга Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа.
* 1979 сыллаахха тыа сирин механизатордарын ортолоругар республика Чемпиона.
* 1980 сыллаахха Тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар "Бочуот Дуоскатыгар" тахсыбыта.
* Оройуон 9 төгүллээх Чөмпүйүөн суоппара.

## Ылыллыбыт сирэ
* Автобиография (???)
T2

**t2** — Арассыыйа сибээс хампаанньата, 2003 сыллаахха Швеция Tele2 AB хампаанньата Россияҕа атыыласпыт хампаанньаларын холбообута. Чэпчэки сотовай сибээс өҥөтүн оҥорор хампаанньа буолар. Билигин Россия 69 субьектарыгар сибээс өҥөтүн биэрэр. 

Штаб квартирата Москва куоракка баар. 

2013 сыл кулун тутар 27 күнүгэр шведскай Tele2 AB хампаанньа ВТБ группатыгар 100% акциятын атыыланара биллэриммитэ. 2014 сыл олунньу ыйыгар, Tele2 уонна Ростелеком активтарын холбоһоллорун биллэрбиттэрэ, онон Tele2 саҥа федеральнай (МТС, Мегафон  Билайн кэнниттэн) суотабай сибээс хампаанньата буолан турар.

## Быһаарыылар
Леоне

**Леоне** () —  Сьерра Леоне национальнай валютата,  100 цент 1 леоҥҥа тэҥнээх. Туттууга олунньу 4 күнүттэн 1964 сыллааха киирбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ 1000, 2000, 5000, 10 000 номиналлаах леоннар, 10, 50, 100, 500 номиналлаах бытархай харчы туттуллар. Сьерра-Леоне Арҕаа Африкаҕа Атлантическай акыйаан кытыытыгар сытар дойду. 

## Сигэлэр
* http://finsovet.org/leon-nacionalnaya-valyuta-gosudarstva-serra-leone.html
Алтын

**Үс харчы** — нуучча харчытын номинала, бастаан **алты́н** эбэтэр **алты́нник** ( — «шесть») диэн ааттанара.

## Алтын
[thumb|180 px|Солкуобай, алтын бэлиэлэрэ уонна харчы [Алтан|алтанынан манньыат оҥорор аакка (XVIII үйэ бастакы чиэппэрэ)]]

XV үйэҕэ алтын 6 московскай эбэтэр 6 новгородскай харчыга тэҥнэһэрэ. «Алтынник» диэн суруктаах бастакы алтан манньыат 1954 сыллаахха  тахсыбыта, 1704 сылтан (1726 сылга дылы) — үрүҥ көмүс алтын. 1841 сылтан 1916 сылга дылы алтан уонна үрүҥ көмүс алтыннар быһыллыбыттара.

Манньыат аата, И. Г. Спасскай уо. д. а. нуучча манньыатын эргиирин чинчийээччилэрэ суруйууларынан, түүр *алты* тылыттан төрүттээх. Кыһыл көмүс Орда харчытын систематыгар алтын «6 сыаналаах харчы» диэн суолталаах — татаар тылынан «алты тиен».

## Алтын быһыллыытын историята
Дьиҥнээх харчы быһыытынан алтын аан бастаан 1654 сыллаахха Алексей Михайлович кэмигэр алтантан быһыллыбыта.

1704 сыллаахха Пётр I кэмигэр алтынниктары үрүҥ көмүстэн быһыы саҕаламмыта, 1718 сылга дылы быһыллыбыттара.

1839 сыллаахха Николай I ыраахтааҕы кэмигэр 3 номиналлаах алтынник манньыат саҥалыы алтантан быһыллыбыта. Бу манньыат Роммия империятыгар, кэлин ССРС-ка киэҥник тарҕаммыт алтан манньыат буолбута.

1924 сыллаахха ССРС-ка алтантан бытархай харчылары (ол иһигэр 3 харчыны) быһыы  саҕаламмыта. 1926 сылтан 1991 сылга дылы бу номинал кытаанах араҕас өҥнөөх алтан алюминийы кытта холбоһугуттан оҥоһуллара.

1991 сыл кэнниттэн Россияҕа 3 сыаналаах манньыаттары быспатахтара.

## Галерея
>
Ойуу:3 kopeiki 1913.jpg|3 харчы, 1913 сыл
Ойуу:3Kopek1924.PNG|3 харчы, 1924 сыл
Ойуу:Soviet Union-1981-Coin-0.03.jpg|3 харчы, 1981 сыл


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Солкуобай
* Харчы

## Сигэлэр
* 
* 
* Уздеников В. Монеты России (1700—1917): Издание третье. — М.: Collector’s Books; IP Media Inc., 2004.
* 3 Копейки на аукционе Нумика 
* Алтын 1911 года