open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Германия футбол чемпионата

**Германия футбол чемпионата**, ол эбэтэр **Футбол федерал лигата** (), Германия бастыҥ футбол куоталаһыыта, үрдүкү футбол дивизиона буолар. **Бундеслига** (Bundesliga) диэн кылгас аатынан ордук биллэр. 1963 сылга тэриллибитэ. Бавария Мүнхен билигин Германия чемпионатын бастыҥ 34 төгүллээх чемпиона буолар.

Бундеслига 18 кыттааччы кулууптаах. Футбол сезона атырдьах ыйыттан кэлэр сыл ыам ыйыгар дылы буолар. Сезон устата хас биирдии хамаанда 34 матчы оонньуур. Чемпионат түмүгүнэн икки мөлтөх хамаанда Иккис Бундеслигаҕа түһэр. Иккис Бундеслига икки бастыҥ хамаандата кинилэри аныгыскы сезоҥҥа солбуйар. Бундеслига 16-с буолбут хамаандата Иккис Бундеслига үһүс хамаандатын кытта орун былдьаһаллар. Бундеслига бары хамаандалара Германия куубагар кытталлар. Бундеслига чемпиона уонна Кубок кыайыылааҕа Германия суперкуубагын былдьаһаллар. Өскөтүн чемпион куубагы ылбыт буоллаҕына кини Бундеслига иккис хамаандатын кытта Суперкуубагы былдьаһар. Бундеслига чемпиона, иккис, үһүс хамаандалара Чемпион лигатыгар быһа тахсаллар. Төрдүс хамаанда Чемпион лигатын квалификациятыгар оонньуур. Бэһис алтыс хамаандалар, маны тэҥэ Германия куубагын кыайыылааҕа, Дьобуруопа лигатыгар тахсаллар. Германия УЕФА рейтингар сезоннааҕы коэффициеныттан көрөн бу бэрээдэк уларыйыан сөп.

Германия чемпионата аан дойду биир күүстээх футбол дивизиона буолар. 2024 сыллааҕы УЕФА рейтингынан Бундеслига төрдүс оруннаах. Кинитээҕэр үөһээ Англия, Испания, Италия чемпионаттара эрэ бааллар.

## Чемпионнар

## Сигэлэр
* Bundesliga
Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ (1923)

**Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ** — 1923 сыллаахха ахсынньы 10 — 15 күннэригэр Дьокуускайга буолбут мунньах.

Ахсынньы 15 күнүгэр сийиэскэ Саха АССР-ы оройуоннарга тыырыы боппуруостара көрүллүбүттэр.
Стадион

**Стадион** диэн спортунан дьарыктанарга аналлаах тутуу. Стадиоҥҥа ыытыллар спорт көрүҥнэрэ: футбол, чэпчэки атлетика, бейсбол, крикет, регби. Стадион ортотугар хонуулаах, кини тула сүүрэр суоллардаах, кытыыларыгар көрөөччүлэр олорор-турар сирдэрэ бааллар. Футбол стадиона сүүрэр суоллара суох буолар. Стадиоҥҥа спортан ураты кэнсиэрдииллэр.
Футбол кулууба

**Футбол кулууба** () диэн футболунан дьарыктанар спорт тэрилтэтэ. Футбол кулуубугар футболистартан таһынан тренер, тренер көмөлөһөөччүлэрэ, менеджердар, эмчиттэр уонна да атын үлэһиттэр (кулууп персонала) бааллар. Футбол кулуубугар араас дивизионнарга оонньуур хамаандалар, ыччат хамаандата, спорт оскуолата, стадион, эрчиллэр база баар буолуохтарын сөп.
Кулууп

**Кулууп** (англ. "clob" эбэтэр "club", немецтии "club") диэн уопсай интэриэстээх дьон (бизнес, үөрэх, сайдыы, сынньалаҥ, күрэхтэһии уонна да атын) көрсөр сирдэрэ, үксүгэр официальнайдык уопсастыбаҕа, тэрилтэҕэ эбэтэр түмсүүгэ түмсэллэр.

Үксүгэр туспа миэстэни ылар уонна чилиэннэрин ортолоругар үгэс буолбут көрсүһүүлэр уонна кэпсэтиилэр ыытыллар сирдэрэ буолар. Кулууп виртуальнай буолуон сөп.  Ким баҕарар кулууп чилиэнэ буолуон сөп (аһаҕас киирии), эбэтэр ким эрэ хааччахтаах эргимтэҕэ киирэр киһи (сабыылаах кулууп, киирии сүбэнэн эрэ бэриллэр). Сорох кулууптарга киирии билиэт ирдэнэр, оттон сорохторго босхо (судаарыстыба эбэтэр чааһынай дьон үбүлээһиннэрэ).
Lazada

**Lazada Group** (кытайдыы: 來贊達; t/a Lazada) диэн аан дойдутааҕы электроннай коммерция хампаанньата уонна Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа биир саамай улахан электроннай коммерция оператора, 2014 сыл тохсунньутугар 10 000-тан тахса үһүс өттүттэн атыылааччылаах, уонна 2014 сыл сэтинньитигэр 50 мөлүйүөн сыллааҕы актыыбынай атыылаһааччылаахю

Rocket Internet өйөбүлүнэн, Максимилиан Биттнер 2012 сыллаахха Lazada хампаанньаны бэйэтин ампаардарыттан атыылаһааччыларга атыылыыр ырыынак платформатын быһыытынан тэрийбитэ. Lazada modified its business model the following year to allow third-party retailers to sell their products on its platform too. Lazada аныгыскы сылга бэйэтин бизнес-моделын уларыппыта, үһүс өттүттэн атыылааччылар эмиэ бэйэтин платформатыгар бородууксуйаларын атыылыылларыгар көҥүл биэрбитэ.2014 сыллаахха хампаанньа атыытын 65% ырыынак ылбыта.

Lazada Мьянма, Лаос, Камбоджа, Бруней уонна Илиҥҥи Тимортан ураты Соҕуруу-Илиҥҥи Азия дойдуларыгар үлэлиир. Хампаанньа Tesco, Temasek, Summit Partners, JPMorgan Chase уонна Kinnevik AB курдук инвестордартан 685 мөлүйүөнтэн тахса доллары хомуйбута, 2016 сыллаахха балаҕан ыйыгар Alibaba Group аан дойдутааҕы кэҥэтии былааннарын өйүүргэ хонтуруоллуур акцияны ылыан иннинэ.

Үксүгэр, Lazada-ны Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа баар Shopee, Tokopedia уонна Bukalapak курдук электроннай коммерция платформалаах хампаанньалары кытта тэҥнииллэр.

## Быһаарыылар
Мирослав Клозе

**Мирослав Йозеф Клозе** (Miroslav Josef Klose) диэн Германия футбол оонньооччута уонна тренера. Оонньуур позицията бастааччы. Хомбург, Кайзерслаутерн, Вердер, Бавария, Лацио кулууптарыгар оонньообута. 2001-2014 сылларга Германия сүүмэрдэммит хамаандатын футболиһа этэ. 2014 сыллааҕы аан дойду чемпиона. 16 голлаах аан дойду чемпионаттарын бастыҥ бомбардира. Аан дойду чемпионаттарын түөрт мэтээллээх соҕотох футболист. 71 голлаах Германия хамаандатын бастыҥ бомбардира. Клозе билигин Нүрнберг ФК тренера.

## Карьерата
### Футболист
Ыччат кулууптара:
* Блаубах-Диделькопф: 1987—1998

Профессионал кулууптара:
* Хомбург: 1998—1999
* Кайзерслаутерн: 1999—2004
* Вердер Бремен: 2004—2007
* Бавария Мүнхен: 2007—2011
* Лацио: 2011—2016

Дойду сүүмэрдэммит хамаандата:
* Германия: 2001—2014

### Тренер
* Райндорф Альтах: 2022—2023
* Нүрнберг: 2024—билигин

## Ситиһиилэрэ
### Хамаанда
**«Вердер»**
* Германия футбол лигатын куубагын кыайыылааҕа: 2005/06

**«Бавария»**
* Германия чемпиона (**2**): 2007/08, 2009/10
* Германия куубагын кыайыылааҕа (**2**): 2007/08, 2009/10
* Германия футбол лигатын куубагын кыайыылааҕа: 2006/07
* Германия суперкуубагын кыайыылааҕа: 2010
* УЕФА чемпион лигатын финалиһа: 2009/10

**«Лацио»**
* Италия куубагын кыайыылааҕа: 2012/13

**Германия**
* Аан дойду чемпиона: 2014
* Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс мэтээлэ: 2002
* Аан дойду чемпионатын бронза мэтээлэ (**2**): 2006, 2010
* Дьобуруопа чемпионатын үрүҥ көмүс мэтээлэ: 2008
* Дьобуруопа чемпионатын бронза мэтээлэ: 2012

### Тус
* Германия дьыл футболиһа: 2006
* Аан дойду чемпионатын алтан буутсата: 2006
* Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс буутсата: 2002
* Дьобуруопа чемпионатын бронза буутсата: 2008
* Бундеслига сезон оонньооччута: 2005/06
* Германия чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2005/06 (25 гол)
* Германия чемпионатын бастыҥ ассистена (**2**): 2005/06, 2006/07
* FIFA версиятынан аан дойду чемпионатын симболлаах хамаандатыгар киирэр (**2**): 2002, 2006
* Аан дойду чемпионаттарын бастыҥ бомбардира: 16 гол
* Германия хамаандатын бастыҥ бомбардира: 71 гол
Варламова Парасковья Дмитриевна

**Варламова Парасковья (Прасковья****) Дмитриевна — Умсуура** (төр. тохсунньу 25 1990, Матта, Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) — саха ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбынай эстрада тыйаатарын артыыһа, СӨ култууратын отличнига.

2009 сыллаахтан муусуканан дьарыктанар уонна ырыаһытынан үлэлиир. 2021 сыллаахха маҥнайгы альбомун «Күһүнү» таһаарбыта.

Turkvision-2020 ырыа күрэһин кыттыылааҕа, 204 бааллаах иккис миэстэ. Онно кини «Мосхоҕоллор» диэн рок-ырыаны кытта барбыта, бу ырыаны Умсуура убаайа — Семен Ченяев суруйбута. Умсуура бу күрэскэ Саха сирин саамай үчүгэй түмүгүн ситиспитэ.

## Олоҕо
Парасковья Маттаҕа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Марфа Петровна уонна Дмитрий Павлович Ченяевтар дьиэ-кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Киниэхэ бииргэ төрөөбүттэригэр 3 уол уонна кини, соҕотох кыыс.

Е. Д. Кычкин аатынан Матта орто оскуолатын бүтэрбитэ, түөрт уонна биэс сыаналарга үөрэнэн баран.

2009 сыллааха музыканан дьарыктанан саҕалаабыта. Бастаан Семён Ченянов диэн кини быраата киниэхэ музыка оҥоһуутугар көмөлөспүтэ.

2017 сыллаахха кини икки сахалыы премияҕа кыттыбыта: «Саҥа ырыа» уонна «Этигэн хомус». Ол кэнниттэн кинини Эллэй Васильев көрбүтэ, кини музыкальнай продюсера буолбута.

2020 сыллаахха Turkvision-2020 ырыа күрэҕигэр кыттыыны ылбыта. Онно 204 бааллаах иккис миэстэни ситиспитэ уонна 24 тыһ. түрк лиратын (2580 евро) кыайбыта.

2021 сыллаахха бастакы студийнай альбомун таһаарбыта, «Күһүн» диэн ааттаабыта.

2023 сыллаахха, «Сэргэлээх уоттара» диэн култуура дьиэтигэр, маҥнайгы сольнай концертын ыыппыта.

## Дискография

### Альбомнар

### Ырыалар

## Быһаарыылар
Футбол хонуута

**Футбол хонуута** диэн футболлуур сир. Футбол хонуута көнө муннук формалаах. ФИФА сүбэлиир кээмэйэ: уһуна 105 метр, кэтитэ 68 метр.
Герд Мүллер

**Герд Мүллер** (Gerd Müller) диэн Германия футболиһа. Хос аата **Бомбардир** (). Германия уонна Бавария хамаандаларын бастааччыта. Аан дойду чемпионатын, УЕФА чемпион лигатын, Алтан мээчик кыайыылааҕа. Германия хамаандатын туһугар 62 матчы оонньоон 68 голлаабыта. Бавария кулуубун туһугар Бундеслига 427 матчыгар 365 голлаабыта. Бу голун ахсаанынан Мүллер күн бүгүн Бундеслига бастыҥ бомбардира буолар. Дьобуруопа турнирдарын 74 матчыгар 65 голлаабыта.

## Карьерата
### Футболист
Ыччат кулууптара:
* ТСВ 1861: 1958–1963

Профессионал кулууптара:
* ТСВ 1861: 1963–1964
* Бавария Мүнхен: 1964–1979
* Форт Лодердейл Страйкерс: 1979–1981

Дойду сүүмэрдэммит хамаандата:
* Германия U23: 1966
* Германия: 1966–1974

### Салайааччы
* Бавария II: 1992–2014

## Ситиһиилэрэ
### Германия
* Аан дойду чемпиона: 1974
* Аан дойду чемпионатын бронзата: 1970
* Дьобуруопа чемпиона: 1972

### Бавария
* Континеннардааҕы куубак: 1976
* Дьобуруопа чемпионнарын куубага: 1974, 1975, 1976
* Куубактаахтар куубага: 1967
* Германия чемпиона: 1969, 1972, 1973, 1974
* Германия куубага: 1966, 1967, 1969, 1971

### Тус
* «Алтан мээчик»: 1970
* «Алтан буутса» : 1970, 1972
* Аан дойду чемпионатын бастыҥ бомбардира: 1970
* Дьобуруопа чемпионатын бастыҥ бомбардира: 1972
* Германия бастыҥ футболиһа: 1967, 1969
* Германия чемпионатын бастыҥ бомбардира: 1967, 1969, 1970, 1972, 1973, 1974, 1978
Германия футбол сүүмэрдэммит хамаандата

**Германия футбол сүүмэрдэммит хамаандата** () диэн Германия футбол омуктар ыккардыларынааҕы куоталаһыыларыгар кыттар хамаандата. Салайар тэрилтэтэ Германия футбол холбоһуга. ФИФА (1908 сылтан) уонна УЕФА (1954 сылтан) кыттааччыта. Хамаанда билиҥҥи тренера Юлиан Нагельсман.

Германия сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду биир ситиһиилээх ил хамаандата буолар. Түөрт Аан дойду чемпионатыгар уонна үс Дьобуруопа чемпионатыгар маҥнайгы буолбута. Германия хамаандатын ордук элбэх матчтаах оонньооччута Лотар Маттеус (150 матч), бастыҥ бомбардира Мирослав Клозе (71 гол).

## Ситиһиилэрэ
*Аан дойду чемпиона: 1954, 1974, 1990, 2014
*Аан дойду үрүҥ көмүс чемпиона: 1966, 1982, 1986, 2002
*Аан дойду бронза чемпиона: 1934, 1970, 2006, 2010
*Дьобуруопа чемпиона: 1972, 1980, 1996
*Дьобуруопа үрүҥ көмүс чемпиона: 1976, 1992, 2008
*Дьобуруопа бронза чемпиона: 1988, 2012, 2016
*Конфедерациялар куубагын кыайыылааҕа: 2017
*Конфедерациялар куубагын бронза кыайыылааҕа: 2005

## Спонсордара
Германия хамаандатын тутаах спонсордара: 
* Mercedes-Benz (2018 ахсынньытыгар дылы)
* Volkswagen
* bwin
* The Coca-Cola Company
* Commerzbank
* Lufthansa
* Deutsche Telekom
* Samsung
* Adidas

## Формата
### Дьиэтээҕи

### Ыалдьыттааҕы

### Ураты



## Сигэлэр
* Германия футбол холбоһуга
Кулин Гувер

**Кулин Гувер** (Colleen Hoover) - АХШ билиҥҥи биллэр суруйааччыта , кини кинигэлэрэ Амазоҥҥа атыыга бастакы миэстэҕэ турар. Элбэх кинигэтэ экранизациа барбыта.
Аан дойду футбол чемпионата

**Аан дойду футбол чемпионата**, ол эбэтэр **ФИФА аан дойдутаа5ы куубага** (), футбол сүрүн омуктар ыккардыларынааҕы куоталаһыыта. 1930 сылтан ыла ыытыллар. Куоталаһыыны ФИФА диэн футбол аан дойдутааҕы салайар тэрилтэтэ ыытар. Түөрт сылга биирдэ буолар. Чемпионат финал турнирыгар тахсарга ФИФА хас биирдии регионнааҕы федерацията сүүмэрдиир турниры ыытар. ФИФА регионнааҕы федерациялара: УЕФА (Дьобуруопа), КОНМЕБОЛ (Соҕуруу Америка), КОНКАКАФ (Хоту Америка), КАФ (Африка), АФК (Азия), ОФК (Океания). Бу сүүмэрдиир турнирдар бастыҥ хамаандалара финал турнирыгар тахсаллар. Сүүмэрдиир турнир маҥнайгы 1930 сыллааҕы чемпионакка эрэ ыытыллыбатаҕа. Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа Аан дойду куубагын ылар. Бразилия хамаандата биэс төгүл кыайыылаах. Аргентина хамаандата үс төгүл кыайыылаах уонна билиҥҥи чемпион. Куоталаһыы бастыҥ бомбардира 16 голлаах Мирослав Клозе.

## Финал турнирдара
* Аан дойду футбол чемпионата 1930
* Аан дойду футбол чемпионата 1934
* Аан дойду футбол чемпионата 1938
* Аан дойду футбол чемпионата 1950
* Аан дойду футбол чемпионата 1954
* Аан дойду футбол чемпионата 1958
* Аан дойду футбол чемпионата 1962
* Аан дойду футбол чемпионата 1966
* Аан дойду футбол чемпионата 1970
* Аан дойду футбол чемпионата 1974
* Аан дойду футбол чемпионата 1978
* Аан дойду футбол чемпионата 1982
* Аан дойду футбол чемпионата 1986
* Аан дойду футбол чемпионата 1990
* Аан дойду футбол чемпионата 1994
* Аан дойду футбол чемпионата 1998
* Аан дойду футбол чемпионата 2002
* Аан дойду футбол чемпионата 2006
* Аан дойду футбол чемпионата 2010
* Аан дойду футбол чемпионата 2014
* Аан дойду футбол чемпионата 2018
* Аан дойду футбол чемпионата 2022
* Аан дойду футбол чемпионата 2026
* Аан дойду футбол чемпионата 2030
* Аан дойду футбол чемпионата 2034

## Сигэлэр
* fifa.com
* rsssf.org
Маттиас Заммер

**Маттиас Заммер** (Matthias Sammer) диэн Германия футболиһа, оонньообут позициялара тирэх ортоһут уонна харҕысчыт. ГДР уонна Германия сүүмэрдэммит хамаандаларын оонньооччута. Бу хамаандаларга холбоон 74 матчы оонньообута. 1996 сылга Дьобуруопа чемпиона буолбута уонна Алтан буутса биһирэбилин ылбыта. Боруссия Дортмунд кулуубун оонньооччута быһыытынан Германия икки төгүллээх чемпиона, Германия суперкуубагын үс төгүллээх кыайыылааҕа, УЕФА чемпион лигатын уонна Континеннардааҕы куубак кыайыылааҕа. Футболлаан бүтэн баран тренер уонна салайааччы буолбута.

## Карьерата
### Футболист
Ыччат кулууптара:
* Динамо Дрезден: 1976–1985

Профессионал кулууптар:
* Динамо Дрезден: 1985–1990
* Штутгарт: 1990–1992
* Интер Милан: 1992–1993
* Боруссия Дортмунд: 1993–1998

Дойду хамаандата:
* ГДР: 1986–1990
* Германия: 1990–1997

### Тренер
* Боруссия Дортмунд: 2000–2004
* Штутгарт: 2004–2005

### Салайааччы
* Бавария Мүнхен (спорт директор): 2012–2016

## Ситиһиилэрэ
### Футболист
**«Динамо» (Дрезден)**
* ГДР чемпиона (**2**): 1989, 1990
* ГДР куубагын кыайыылааҕа: 1990

**«Штутгарт»**
* Германия чемпиона: 1992

**«Боруссия» Дортмунд**
* Германия чемпиона (**2**): 1995, 1996
* УЕФА чемпион лигатын кыайыылааҕа: 1997
* Континеннардааҕы куубак кыайыылааҕа: 1997
* Германия суперкуубагын кыайыылааҕа (**3**): 1995, 1996, 1997

**Германия хамаандата**
* 18 саастарын туолбатах уолаттарга Дьобуруопа чемпиона: 1986
* Дьобуруопа вице-чемпиона: 1992
* Дьобуруопа чемпиона: 1996

### Тренер
**«Боруссия» Дортмунд**
* Германия чемпиона: 2002
* УЕФА куубагын финалиһа: 2002
* Германия футбол лигатын куубагын кыайыылааҕа: 2003

### Тус
* Алтан мээчик кыайыылааҕа: 1996
* Германия дьыл футболиһа: 1995, 1996
* 1996 сыллааҕы Дьобуруопа чемпионатын бастыҥ оонньооччута
Түөрт Азия баабыра

**Түөрт Азия баабыра** () диэн 1960-1990-с сылларга күүстээх сайдыыны барбыт Хоҥ Коҥ, Сингапур, Соҕуруу Кэриэйэ, Тайбаан экономикаларын ойуулуур аат. Бу дойдулар бу уон сылларга түргэн индустриализацияны ааһаннар сыллааҕы үүнүүлэрэ 7% тахса этэ.
Торҕо (солко)

**Торҕо** диэн айылҕаҕа харамайтан үөскүүр утаһын. Туут торҕоһутун ыамата куокан буоларыгар торҕону өрөн таһаарар. Торҕо оҥоруута былыр Кытайга үөскээн баран торҕо суолунан аан дойдуга тарҕаммыта. Торҕоттон араас таҥас тигэллэр.
Утаһын

**Утаһын** диэн саптыҥы көрүҥнээх сэк. Кини устата кэтитинээҕэр улахан буолар. Утаһын биллэр холобурдара. Үүнээйи утаһына күбэн. Харамай утаһына торҕо уонна түү. 20 үйэҕэ нейлон уонна полиэфир оҥоһуу утаһыннарын айбыттара.
Туут торҕоһута

**Туут торҕоһута** () диэн торҕо лыахтарын кэргэннэригэр киирэр лыах. Торҕо өрөрүнэн биллэр. Туут торҕоһутун Кытайга 5000 сыллааҕыта ииппиттэрэ.
Торҕо суола

**Торҕо суола** диэн былыр Кытай уонна Сир ортотунааҕы байҕал дойдуларын ыккардыларыгар барар харабаан суолларын ситимэ. Киэҥник ылан эттэххэ Антик кэмнэртэн Орто үйэлэр бүтүөхтэригэр диэри Илин-Арҕаа дойдуларын холбуур эргиэн хайысхалара. Торҕо суолунан атыыланар табаардар: торҕо, сатин, күндү таастар (көмүс, алмаас, рубин), чөмчүүк, фарфор, кумааҕы, дар, сэлии муоһа, сылгы, тэбиэн, чэй, тумалар, астаах үүнээйилэр. Табаартан ураты торҕо суолунан дьон санаалара, технологиялара, итэҕэллэрэ тарҕаналлара. Харабааннары кытта араас дьаҥнар эмиэ тарҕаналлара. Олортон ордук аатырбыт чумаа хамсыктара.
Харабаан

**Харабаан** диэн бииргэ түмсэн айанныыр дьон бөлөҕө. Суол ыарахаттарын кутталларын бииргэ түмсэн харабааннаан ааһар ордук. Харабаанньыттар үксүгэр эргиэмсик буолаллар. Харабаан таһаҕастарын ындыы харамайдарга тиэйэллэр: тэбиэн, сылгы, эһэх, хачыр. Харабаан сынньанар сирэ харабаан сарай. Торҕо суола аатырбыт былыргы харабаан суола буолар.
Сүүтүк

**Сүүтүк** диэн тарбахха кэтэр хаппах, кини тарбаҕы инньэнэн тэһэртэн харыстыыр. Сүүтүк 2000 сыллааҕыта Кытайга уонна Египекка үөскээбитэ.
Сап

**Сап** диэн иистэнэргэ туттуллар уһун эриллибит хатыылык оҥоһуу. Сап мотуокка, гильзаҕа, бобинаҕа эриллэр. Сабы оҥорор матырыйааллар: күбэн, түү, лүөн, торҕо, нейлон, полиэстер уо.д.а.
Текстиль

**Текстиль** диэн тигии, хатыы, өрүү, баайыы үлэтинэн оҥоһуллубут таҥас матырыйаалын бүтүн аата. Текстиль оҥоруутугар хатыылык уонна сап туттуллар.
Хатыылык

**Хатыылык** диэн утаһынтан хатыылаан ылыллыбыт уһун сап. Хатыылык утаһыннара айылҕа (түү, күбэн, лүөн, торҕо) уонна синтетика (полиэстер, полиамид, акрил) төрүөттээх буолаллар.
Инньэ

**Инньэ** (иннэ) диэн уһун синньигэс сытыы тумустаах сэп. Инньэни кытаанах материалтан оҥороллор (тимир, уҥуох). Тигэр инньэ биир өттүттэн сап киирэр үүттээх буолар. Инньэ хаппара инньэлик дэнэр.
Инньэ үүтэ

**Инньэ үүтэ** диэн тигэр инньэ сыппах тумсугар баар сап киирэр хайаҕаһа.
Кыптыый

**Кыптыый** диэн кырыйар сэп. Таҥас, кумааҕы, баттах, тыҥырах, хирургия кыптыыйдара бааллар.
Иистэнэр массыына

**Иистэнэр массыына** диэн таҥас тигэр, абырахтыыр, кырбастары холбуур тэрил. Илиинэн да уотунан да үлэлиир массыыналар бааллар.

Иистэнэр массыына күнэ бэс ыйын 13 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Камп Ноу

**Камп Ноу** (Camp Nou) диэн Барселона ФК дьиэтээҕи стадиона. 1954-1957 сылларга тутуллубута. Испания уонна Дьобуруопа батымтыатынан ордук улахан стадиона буолар. 99,354 көрөөччүлээх. 2022-2026 сылларга улахан реконструкция баран көрөөччү ахсаана 105,000 киһи буолуохтаах.

Камп Ноу стадионугар 1964 сыллааҕы Дьобуруопа уонна 1982 сыллааҕы аан дойду футбол чемпионаттара ыытыллыбыттара. 1992 сыллаахха сайыҥҥы Олимпия оонньууларын футбол турнира ыытыллыбыта.
Түгэххэ түһүү (сериал)

**Түгэххэ түһүү** (Breaking Bad) - АХШ биир биллибит сериалга, 2008-2013 сыллардаахха көстүбүтэ. Аан Дойдуга биир биллибит сериал. 195 омук тылынан тылбаастаммыт , ол иһигэр сахалыы Grok көмөтүнэн 2026 сыллаахха. 

## Сүжета
Химиа учуутала сыыйа кыра хамнастан уонна ыарахан дьаҥҥа ылларан ниэрбинэйдээн криминалга барар .
Ultimate Fighting Championship

**Ultimate Fighting Championship** (сахалыы — муҥутуур охсуһуу чемпионата), кылгас аата **UFC**, булкаас киирсиилэри ыытар спорт тэрилтэтэ. 1993 сыл сэтинньи 12 күнүгэр тэриллибитэ. Салалтата Лас Вегас, АХШ. Бас билээччитэ TKO Group Holdings, президенэ Дэйна Уайт.

UFC булкаас киирсиилэр күрэстэрин ыытар аан дойду ордук улахан тэрилтэтэ буолар. UFC күрэстэригэр аан дойду үрдүкү рейтиннаах киирсээччилэрэ кытталлар. UFC турнирдарын 130 дойдуга 20 араас тылынан көрдөрөллөр.

## Саха
Саха киирсээччитэ Григорий Попов 2019 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр UFC 238 турнирга Эдди Вайнлендыын (АХШ) киирсэн нокауттанан хотторбута.

## Сигэлэр
* UFC.com
Дэйна Уайт

**Дэйна Уайт** (Dana White) диэн АХШ урбаанньыта, промоутер, Ultimate Fighting Championship президенэ, Power Slap диэн ытыһынан саайсыы күрэстэрин ыытар тэрилтэ тойоно. 2025 сылга $600 млн баайдаах диэн Forbes сурунаал биллэрэр. Ойоҕун аата Энн, 1996 сылга холбоспуттара, икки уоллаахтар, биир кыыстаахтар.
Егоров Прокопий Иванович (суруналыыс)

**Егоров Прокопий Иванович** (20.02.1923-7.11.1978) — суруналыыс уонна суруйааччы, "Эдэр коммунист" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, "Молодежь Якутии" хаһыат бастакы эрэдээктэрэ, "Кыым" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1923 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Мэҥэ улууһугар төрөөбүтэ.

1978 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр өлбүтэ.
Grand Theft Auto VI

**Grand Theft Auto VI** (ол эбэтэр GTA 6) - Grand Theft Auto оонньуу саҥа бүтэһик чааһа, PS5 тахсыахтаах 2026 сыллаахха.
Seedance 2.0

**Seedance 2.0** - саҥа оҥоһуу өй, ByteDance айбыт нейросеть буолар. Видеолары киинэ курдук оҥорор диэн буолар.
Булкаас киирсиилэр

**Булкаас киирсиилэр** (**MMA**, ) диэн араас саайсар тустар техникалары холбоон туттар киирсии көрүҥэ. Ол курдук киирсээччилэр туран (клинч) да сытан (партер) да охсуһаллар. ММА былыргы Греция панкратион диэн киирсиититтэн төрүттээх. ММА 1990-с сыллартан саҕалаан аан дойду таһымыгар күргүөмнээхтик сайда турар спорт көрүҥэ буолар.

## Киирсии көрүҥнэрэ
Булкаас киирсээччилэр бу киирсии көрүҥнэригэр дьарыктаах буолаллар эбэтэр техникаларын албастарын билэллэр туһаналлар:

* бокс
* кикбоксинг
* муай тай
* каратэ
* тэквондо
* капоэйра
* саньда
* дзюдо
* тустуу
* самбо
* бразил дьиу-дьитсута

## Тэрилтэлэр
Булкаас киирсии куоталаһыыларын ыытар бастыҥ тэрилтэлэр:

### Билиҥҥилэр
* Ultimate Fighting Championship (АХШ)
* Professional Fighters League (АХШ)
* Absolute Championship Akhmat (Арассыыйа)
* Konfrontacja Sztuk Walki (Польша)
* ONE Championship (Сингапур)
* Oktagon MMA (Чехия уонна Словакия)
* Legacy Fighting Alliance (АХШ)

### Эстибиттэр
* Pride FC (Дьоппуон)
* Bellator MMA (АХШ)
* Strikeforce (АХШ)
* Dream (Дьоппуон)

## Эрчиллэр кииннэр
Бастыҥ булкаас киирсээччилэрин бэлэмниир аатырбыт эрчиллэр кииннэр:

* Jackson Wink MMA Academy (Альбукерке, Нью Мексико)
* American Kickboxing Academy (Сан Хосе, Калифорния)
* Serra-Longo Fight Team (Лонг Айленд, Нью Йорк)
* Bangtao Muay Thai & MMA (Пхукет, Тайлаан)
* Nova União (Рио де Жанейро, Бразилия)
* Team Alpha Male (Сакраменто, Калифорния)
* American Top Team (Коконат Крик, Флорида)
* Kings MMA (Хантингтон Бич, Калифорния)
* Kill Cliff FC (Дирфилд Бич, Флорида)
* Black House (Рио де Жанейро, Бразилия)
OpenClaw

**OpenClaw** (*ОпэнКлау*) - Кытай уонна АХШ программистара көмөлөөн күүстэрин холбоон айбыт оҥоһуу өйө, агент буолар, ол эбэтэр бэйэтэ толкуйдуур уонна көмпүүтэри салайар. Туттарга босхо буолар, тоҕо диэтэххэ open source буолар.

## Туттуу
OpenClaw көмпүүтэри киһи курдук бэйэтэ туттар, киһитэ суох. Ол эрэн сэрэхтээх, аһары киниэхэ көҥүл биэрэр.
Ханиа Йанагиһара

**Ханиа Йанагиһара** (эбэтэр **Һаниа Йанагиһара**) - АХШ аныгы биллэр суруйааччыта, дьоппуон төрүттээх Америка биллэр суруйааччы, новеллист. Аатырбыт кинигэтэ - Мин кыра олоҕум 2015 сыллаахха сир шаарын тоҕо тэптэрбитэ уонна билиҥҥээҥҥи дылы бестселлер атыыга. Ити кинигэтинэн Һаниа долларовай миллиардер буолбута.
Михайлов Дмитрий Дмитриевич (артыыс)

**Михайлов Дмитрий Дмитриевич** — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
Дмитрий Дмитриевич Михайлов 1958 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1985 сыллаахха М.С. Щепкин аатынан үрдүкү театральнай училищены бүтэрэн театр уонна киинэ артыыһын идэтин ылбыта. Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Былатыан Ойуунскай аатынан Саха академическай театрыгар драма артыыһынан үлэлээбитэ.

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Зинаида Иннокентьевна, оҕолоро Дмитрий, Айсен.  

2026 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр уһун ыарахан ыарыыттан өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
### Тыйаатырга сүрүн оруоллара
Тони – «Көҥүл итии күнэ» Суорун Омоллоон, Дьэкиим – “Олох оонньуура” А.Софронов, Баачыка – «Наара Суох» И. Гоголев, Кочкарев - «Кэргэннэнии» Н.Гоголь, герцог Корнуэльский – «Илиир Хоруол» В.Шекспир, Маурисио – «Мастар охтубакка кэхтэллэр» А.Касон, Аркадий – «Эргиллиэм хайаан да...» Баһылай Харысхал, Сүөдэр – «Сааскы кэм» Амма Аччыгыйа, Никита – «Хара дьай күүһэ» Л. Толстой, Капулетти – «Биирдэ куоракка...» («Ромео уонна Джульетта...») В. Шекспир, Макар – «Макар түүлэ» В. Короленко,  Луохтуур - "Кэт Марсден - Айыы санаа аанньала" Баһылай Харысхал, Куйах - «Көмүөл» Б.Харысхал, Румер - "Учуутал" Б.Харысхал, Ньукуу атыыһыт - "Хара кыталык" И.Гоголев, Уобалас тойоно "Манчаары" В.Никифоров- Күлүмнүүр, Сургууһут Соппуруон - "Кыһыл көмүс хоруоп" Дмитрий Таас, Байаҕантан кырдьаҕаһа - "Кээрэкээн" Былатыан Ойуунускай, Коменавт - "Алитет хайаҕа күрүүр" Т. Семушкин, Майкл Дуглас -"Сир иччитэ" П.Ламутскай, Мохсохо - "Тулаайах оҕо" Далан.

Николай Неустроев "Тиэтэйбит" кэмиэдийэтин туруорбута.
 
### Оонньообут киинэлэрэ уонна сериаллара
* «Мааппа» режиссер А.Романов, 
* «Тайбаан арыы» режиссер Н.Аржаков, 
* «Бриллиантовый теленок» режиссер К.Барашков, 
* «Ыаллыылар» режиссер Л.Васильева, 
* «Сүлүһүннээх таптал»,  режиссер Е.Эверстова, 
* «Сүлүһүннээх таптал. Эргиллии»,  режиссер Е.Эверстова, 
* «Олох диэн олох», режиссер Е.Эверстова,  
* «Хатаныы» режиссер Р.Афанасьева, 
* «Омоон суоллар» режиссер Р.Томскай, 
* «Айкуо» режиссер Я. Касьянов.
Далбар Хотун (сурунаал)

**Далбар Хотун** — Саха сиригэр тарҕанар дьахталларга аналлаах сахалыы культурулогическай, общественнай-политическай сурунаал.

Тэрийээччи СӨ бырабыыталыстыбата, таһаарааччы "Сахабэчээт" АТ (ген. дир. Нь.Стручкова). 

Бас эрэдээктэр Айталина Никифорова-Шадрина.
Таһаарар эрэдээктэр Ю. Пестрякова.

2025 сыллаахха тахсар ахсаана 1500 экз. этэ.

## Устуоруйата
1994 сыл кулун тутар ыйыттан тахсар.

## Бас эрэдээктэрдэр
Горемыкин Александр Дмитриевич

**Горемыкин Александр Дмитриевич** (1832-1904) — 1889-1900 сылларга Иркутскай күбүөрүнэ генерал-күбүрүнээтэрэ уонна Иркутскай байыаннай уокурук командующайа, инфантерия генерала, дворянин. 

Бу дуоһунаска олорон Саха уобалаһа сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин 1903 сыллаахха Дьокуускай Ытык киһитин (Почетный гражданин) аата иҥэриллибитэ. Кини күбүрүнээтэрдээн олордоҕуна Өлүөнэҕэ пароходство сырыыта атаҕар турбута, суут реформата буолбута, Дьокуускайга диэри телеграф тардыллыбыта, уобалас Норуот үөрэҕириитин училищеларын уларыта туппуттара уо.д.а.

Санкт-Петербурга 1832 сыллаахха тохсунньу 16 (28) күнүгэр жандармерия подполковнигын (кэлин генеарл-майор) Дмитрий Иванович Горемыкин (1804—1868) уонна кини кэргэнэ Варвара Николаевна (төрүүрүгэр Судовщикова) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата Новгород күбүөрүнэтин дворяннарыттан төрүттээҕэ.

Сулууспатын иһин Арассыыйа Импиэрийэтин үрдүкү уордьаннарынан наҕараадаламмыта, бриллианнардаах Сиб. Александр Невскэй уордьаныгар тиийэ. 

1904 сыллаахха бэс ыйын  8 (21) күнүгэр 72 сааһыгар өлбүтэ. Митрофаниевскай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.
Лу Делёз

**Лу Делёз** (; төр. кулун тутар 23 2014, Иль-де-Франс, Быраансыйа) — боронсуус ырыаһыта, актера, «Junior Eurovision-2025» ырыа күрэһин кыайыылааҕа.

## Олоҕо
Лу 2014 сыллаахха, кулун тутар 23 күнүгэр, Иль-де-Франска төрөөбүтэ. Кини аҕата скрипканы оҥорор уонна абырахтыыр маастара.

Кини сэттэ сааһыгар, «Le Parfum vert» киинэттэн, актердаан саҕалаабыта.

Кини 2024 сыллаахха «Junior Eurovision-2024» ырыа күрэҕигэр кыттыыны ыларга прослушиванияларга кыттыбыта, ол эрээри ааспатаҕа. Оттон ол сыллаахха «La France a un incroyable talent» диэн күрэс 19-с сезонугар кыттыбыта.

2025 сыллаахха, балаҕан ыйын 29 күнүгэр, Лу Делёз «Junior Eurovision-2025» ырыа күрэскэ Бырансыыйа представителенан талыллыбыта. Онно кини «Ce Monde» диэн ырыалыын кыттыбыта, ол ырыаны John Claes, Jonathan Thyssens уонна Linh-ынан  суруллубута.

Ахсынньы 13 күнүгэр кини ол күрэһи кыайбыта.

## Дискография
### Ырыалар

## Быһаарыылар
Майя Аргунова күннүгэ

**Майя Аргунова күннүгэ** — 1942 сыл атырдьах ыйын 29 күнүттэн 1943 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр дылы суруллубут, Чурапчыттан көһөрүллүбүт уон саастаах кыыс суруктара. Онно Майя дьиэ кэргэнэ барыта өлөр, оттон кыыс бүтэһик хаалахтаабыта, Сталиҥҥа сурук суруйан баран, эмиэ өлбүтэ. 

Күннүгү 1943 сыллаахха булбуттара, тоҕо диэтэххэ, Майялаах балаҕаннарыгар балыксыттар киирбиттэригэр, кини өссө тыыннаах этэ. Күннүк 1992 сыллаахха уопсай көрдөрүүгэ таһаарбыттара. Билигин Хатылы көһөрүллүү музейыгар уурулла сытар.

## Предыстория
[мини|[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээҥҥэ турар Чурапчы көһөрүллүүтүн туһунан өйдөбүнньүк]]

Аргуновтар дьиэ кэргэнигэр 10 киһи олорор этэ: эһэ, эбэ, ийэ, аҕа (күннүккэ ааттара этиллибэтэхтэрэ) уонна оҕолор: Ньургун, Егор, Алексей, Михаил, Николай, Майя. Бииргэ төрөөбүт 6 этилэр.

1939—1942 сыллар Саха сиригэр кураан эбиттэр. 1941 сыллаахха бурдук 12% өлбүтэ, оттон 1942 сыллаахха — 32%.

1942 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр «О мероприятиях по колхозам Чурапчинского района» диэн уураах таһаарыллыбыта. Ол уурааҕынан 41 холкуос, 1655 хаһаайыстыба, 4988 киһи хоту улуустарга көһөрүллүөхтээх. Аргуновтар дьиэ кэргэннэрэ «Коммунизм» холкуоһу кытта көһөрүллүбүттэрэ.

## Хронология
Көһөрүллүү иннигэр Аргуновтар аҕалара Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыта.

1942 сылын атырдьыах ыйын 29 күнүгэр Аргуновтар олорбут нэһилиэктэригэр ол уурааҕы аахпыттара. Онно Кэбээйи улууһугар көһөрүллүү туһунан биллэрбиттэрэ. Бэлэмнэнииҕэ икки эрэ күн бэриллибитэ, 16 кг эрэ малы уонна аһы ылыахха сөп этэ.

Балаҕан ыйын 1 күнүгэр Бэстээххэ айаннаабыттара. Холкуос сүөһүлэрэ барыта эмиэ көһөрүлүүгэ барбыта. 5 күнүнэн Бэстээххэ тиийбиттэрэ. Айаҥҥа кинилэр саамай кыра оҕолоро, Ньургун, ыалдьыбыта.

Балаҕан ыйын 12 күнүгэр өссө даҕаны Өлүөнэ кытылыгар олорор этилэр. Ньургун өлөхтөөбүтэ, Егор диэн оҕо ыалдьыбыта. Ол күннэргэ тымныйан саҕалаабыта.

Балаҕан ыйын 13 күнүгэр пароход кэлбитэ. Пароход аата «Пропагандист» этэ. Аргуновтар аҕата өлбүт туһунан сурук кэлбитэ, ол эрээри син биир баржаҕа олорбуттара. Балаҕан ыйын 16 күнүгэр, Өлүөнэнэн уста турдахтарына эһэлэрэ эчэйбитэ. Сүөһүнү аһатар от бүппүтүн ыраатта.

Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Кэбээйигэ тиийбиттэрэ. Ким даҕаны көрсүбэтэҕэ, дьиэ-уот суоҕа. Өлбүттэри көмөн баран, временнай отуулары туппуттара.

1943 сылын тохсунньу 3 күнүгэр Егор өлбүтэ. Тохсунньу 15 күнүгэр эһэлэрэ өлбүтэ. Кулун тутар 20 күнүгэр Николай сэриигэ ыҥырыллыбыта. Ол кытылга 3 эрэ эр киһи хаалбыта. Ыам ыйга Николай өлбүтэ, оттон 16 чыыһылаҕа ийэ эмиэ өлбүтэ, холкуос бэрэсэдээтэлэ уонна бригадир куоппуттара. Ыам ыйын 18 күнүгэр кини бүтэһик суругун суруйбута.

Балыксыттар кинини булбуттара, аһаппыттара иҥин. Майя күүстэрэ бүппүттэрэ, ол эрээри кини Сталиҥҥа сурук суруйбута, тыыннах хаалбыт көһөрүллүбүттэри төттөрү Чурапчыҕа төннөрөргө көрдөспүтэ, ол эрээри эппиэти истибэтэҕэ, өлбүтэ.

## Үйэтитии

* Майя Аргунова күннүгэ Хатылы көһөрүллүү музейыгар уурулла сытар.
* Балаҕан ыйын 19 күнэ Насильственнай көһөрүллүбүттэр кутурҕаннарыгар күнүнэн ылыллыбыта.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Дневник Майи Аргуновой
Кытай коммунист партията

**Кытай коммунист партията** () диэн Кытай сүрүн салайар политика партията. 1921 сыллаахха тэриллибитэ. Кытай коммунистара 1927-1949 сыллардааҕы Кытай ис сэриитигэр Гоминьдан партиятын утары сэриилэспиттэрэ. Гоминьданы хотон баран 1949 сыл алтынньы 1 күнүгэр Кытай коммунист партиятын тойоно Мао Цзэдун Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин олохтообута. 

2024 сыл туругунан Кытай коммунист партията 100 мөлүйүөнтэн тахса кыттааччылаах. Салалтата Пекин Чжуннаньхай диэн сиригэр баар, билиҥҥи бас сэкэрэтээрэ Си Цзиньпин.
Йохан Кройф

**Хендрик Йоханнес Кройф** (Hendrik Johannes Cruijff), **Йохан Кройф** (Johan Cruyff) диэн ордук биллэр, Нидерланд футбол оонньооччута уонна тренера. Алтан мээчик бирииһин үс төгүллээх кыайыылааҕа. Аякс уонна Барселона кулууптарыгар оонньоон аатырбыта. Нидерланд хамаандатын кытта 1974 сыллааҕы аан дойду чемпионатын финалиһа. Йохан Кройф тотал футбол диэн нидерланд тактика систематын аан дойду таһымыгар таһаарбыта. Футболистаан бүтэн баран Аякс уонна Барселона кулууптарыгар тренердаабыта. Йохан Кройф аан дойду биир чулуу футбол оонньооччута уонна тренера буолар.

## Карьерата
### Футболист
Ыччат кулууптара

* Аякс: 1957—1964

Профессионал кулууптар

* Аякс: 1964—1973
* Барселона: 1973—1978
* Лос Андьелес Астекс: 1979
* Уашингтон Дипломатс: 1980—1981
* Леванте: 1981 (аренда)
* Аякс: 1981—1983
* Фейеноорд: 1983—1984

Ил хамаанда

* Нидерланд U18: 1965
* Нидерланд: 1966—1977

### Тренер
* Аякс: 1985—1988
* Барселона: 1988—1996
* Каталония: 2009—2013

## Ситиһиилэрэ
### Футболист
**«Аякс»**

* Нидерланд чемпиона (8): 1965/66, 1966/67, 1967/68, 1969/70, 1971/72, 1972/73, 1981/82, 1982/83
* Нидерланд куубагын кыайыылааҕа (5): 1966/67, 1969/70, 1970/71, 1971/72, 1982/83
* Дьобуруопа чемпионнарын куубагын кыайыылааҕа (3): 1970/71, 1971/72, 1972/73
* Дьобуруопа суперкуубагын кыайыылааҕа: 1972
* Континеннардааҕы куубак кыайыылааҕа: 1972

**«Барселона»**

* Испания чемпиона: 1973/74
* Испания куубагын кыайыылааҕа: 1977/78

**«Фейеноорд»**

* Нидерланд чемпиона: 1983/84
* Нидерланд куубагын кыайыылааҕа: 1983/84

**Нидерланд ил хамаандата**

* Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүһэ: 1974
* Дьобуруопа чемпионатын бронзата: 1976

### Тренер
**«Аякс»**

* Нидерланд куубагын кыайыылааҕа (2): 1985/86, 1986/87
* УЕФА куубактаахтарын куубагын кыайыылааҕа: 1986/87

**«Барселона»**

* Испания чемпиона (4): 1990/91, 1991/92, 1992/93, 1993/94
* Испания куубагын кыайыылааҕа: 1989/90
* Испания суперкуубагын кыайыылааҕа (3): 1991, 1992, 1994
* Дьобуруопа чемпионнарын куубагын кыайыылааҕа: 1991/92
* УЕФА куубактаахтарын куубагын кыайыылааҕа: 1988/89
* Дьобуруопа суперкуубагын кыайыылааҕа: 1992

### Тус
Футболист биһирэбиллэрэ

* Алтан мээчик кыайыылааҕа (3): 1971, 1973, 1974
* Испания сыл бастыҥ омук футболиһа (2): 1976/77, 1977/78
* Нидерланд чемпионатын бастыҥ бомбардира (2): 1966/67 (33 гол), 1971/72 (25 гол)
* Дьобуруопа чемпионнарын куубагын бастыҥ бомбардира: 1971/72 (5 гол)
* 1974 сыллааҕы аан дойду чемпионатын бастыҥ футболиһа
* Нидерланд сыл футболиһа (3): 1968, 1972, 1984
* Нидерланд сыл спортсмена (2): 1973, 1974

Тренер биһирэбиллэрэ

* World Soccer версиятынан сыл бастыҥ тренера: 1987
* Don Balón версиятынан сезон бастыҥ тренера (2): 1990/91, 1991/92
* Onze Mondial версиятынан сыл бастыҥ тренера (2): 1992, 1994
* FourFourTwo версиятынан футбол устуоруйатыгар үһүс бастыҥ тренер
* France Football версиятынан футбол устуоруйатыгар төрдүс бастыҥ тренер
Тотал футбол

**Тотал футбол** () диэн футбол тактика схемата. Бу схеманан футболист ханнык баҕар позицияҕа көһөн оонньуур кыахтаах. Футболистар матч тухары бэйэ бэйэлэрин солбуйсан оруолларын уларыта сылдьыахтарын сөп. Хахпаһыт позицията эрэ уларыйбат. Футболистар бу схемаҕа сөп түбэһэр өйдөөх дьоҕурдаах буолуохтаахтар. Тотал футбол төрүттээччитэ Ринус Михелс диэн Нидерланд тренера. Кини 1970-с сылларга тотал футбол схематын Аякс кулуубун уонна Нидерланд хамаандатын оонньууларыгар киллэрбитэ.
УЕФА чемпионнар лигата

**УЕФА чемпионнар лигата** () диэн УЕФА ыытар Дьобуруопа бастыҥ футбол кулууптарын турнира. 1955 сылга **Дьобуруопа чемпион кулууптарын куубага** () диэн ааттаах үөскээбитэ. 1992 сылга билиҥҥи аатын уонна форматын ылбыта. Реал Мадрид турнир бастыҥ 15 төгүллээх кыайыылааҕа буолар. Реал Мадрид үс сезон (2015/16, 2016/17, 2017/18) тухары кыайбыт биир соҕотох хамаанда буолар.

## Кыайыылаахтар

## Рекордаахтар
### Элбэх матчтаахтар
# Криштиану Роналду – 183
# Икер Касильяс – 177
# Лионель Месси – 163
# Томас Мүллер – 163
# Мануэль Нойер – 156
# Карим Бензема – 152
# Хави – 151
# Тони Кроос – 151
# Серхио Рамос – 142
# Рауль – 142
# Лука Модрич – 142

### Бомбардирдар
# Криштиану Роналду – 140
# Лионель Месси – 129
# Роберт Левандовски – 105
# Карим Бензема – 90
# Рауль – 71
# Килиан Мбаппе – 66
# Томас Мүллер – 57
# Рууд ван Нистелрой – 56
# Эрлинг Холанн – 55
# Тьерри Анри – 50
# Альфредо ди Стефано – 49
# Мохаммед Салах – 48
# Андрей Шевченко – 48
# Златан Ибрагимович – 48

## Спонсордара
Турнир сүрүн спонсордара:

*FedEx
*PlayStation
*Lay's
*Just Eat Takeaway.com
*MasterCard
*Turkish Airlines
*Heineken
*OPPO
*Adidas
*Macron
*Hublot

## Сигэлэр
* uefachampionsleague
Испания футбол чемпионата

**Испания футбол чемпионата** (), кылгас аата **Ла Лига** (La Liga), Испания бастыҥ футбол куоталаһыыта уонна үрдүкү футбол дивизиона. 1929 сыллаахха олохтоммута. УЕФА федерациятыгар киирэр. Ла Лигаҕа сүүрбэ футбол кулууба куоталаһар. Сезон түмүгүнэн чемпионат үс бүтэһик хамаандата Сегунда диэн иккис дивизиоҥҥа түһэр. Сегунда үс бастыҥ хамаандата төттөрүтүн Ла Лигаҕа тахсар.

Ла Лига аан дойду иккис күүстээх футбол лигата буолар, Англия премьер-лигатын кэнниттэн. Испания бастыҥ титуллаах хамаандата Реал Мадрид 36 төгүллээх чемпион буолар. Барселона 28 төгүллээх чемпион.

Испания чемпионатын бастыҥ бомбардира 474 голлаах Лионель Месси. Андони Субисаррета уонна Хоакин Санчес ордук элбэх матчы оонньообуттара (иккиэн 622).

## Чемпионнар

## Кулууптар ситиһиилэрэ

## Сигэлэр
* laliga.com
* rfef.es
Көрүнэр

**Көрүнэр** диэн дэхси ньуурдаах сырдыгы тэйитэн ойууну көрдөрөр тэрил. Көрүнэр матырыйаала үксүгэр өстүөкүлэ таас буолар.
Джо Роган

**Джозеф Джеймс Роган** (Joseph James Rogan) диэн АХШ подкастера, комик, актёр, ТВ ыытааччы. 1997 сылтан UFC комментатора. YouTube уонна Spotify платформаларыгар The Joe Rogan Experience диэн подкастаах. Аан дойду биир популярнай подкаста буолар.

## Сигэлэр
* joerogan.com
Подкаст

**Подкаст** () диэн интернет биэрии устун тарҕанар аудио-видео форматтаах билэлэр. Подкасты интернет биэриинэн (стримынан) эбэтэр саайтан устан ылан истиэххэ-көрүөххэ сөп. Подкаст биир билэтэ эпизод дэнэр. Аан дойду популярнай подкаст платформалара: SoundCloud, Apple Music, Spotify, YouTube.
Балабкина Ольга Валерьевна

**Балабкина Ольга Валерьевна** (төр. от ыйын 4 1969, Аллараа Кураанах, Алдан улууһа) — саха бэлиитигэ, судаарыстыбынай дьыайатала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыытылыстыбатын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта. Былыр Ил Түмэн IV ыҥырыытын дьокутаата этэ (2013—2018) уонна Ил Түмэн V ыҥырыытын Бэрэсээдэтэлин солбуйааччыта.

Сорохтор, Ил Түмэн хаһыатата даҕаны, Ольга Балабкинаны «саамай сырдык саха бэлиитикэ дьахтарынан» ааттыыр.

## Олоҕо
Ольга Балабкина 1969 сыл от ыйын 4 күнүгэр Аллараа Кураанахха, Алдан улууһугар төрөөбүтэ.

1993 сыллаахха Саха Судаарыстыбынай университеты (аныгы ХИФУну) «юриспруденция» өрүтүнэн үөрэнэн бүтэрбитэ.

## Наҕараадалар

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриста.
* «Аҕа дойду иннинэн үтүөлэр» II стиэпэннээх мэдээл уордьана.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Балабкина Ольга Валерьевна
Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)

**Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)** (1865–1942) – Сунтаар улууһун аатырбыт үҥкүүһүтэ, оһуокайдьыта, тойуксута. Ыһыаҕы тэрийээччи.

Дария Петрова 1865 сыллаахха Сунтаар улууһугар Бутукай (билигин Сиэйэ) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэригэр үрдүк соҕус көнө уҥуохтаах, сырдык кыһыл хааннаах, үтүө сэбэрэлээх толуу дьахтар эбитэ үһү. Ыһыахха маанытык, бэлиэтик таҥнарын сөбүлүүр эбит. Эдэр сааһыгар ыаллыы Түбэй Дьаархан (уруккута Бастак Дьаархан) нэһилиэгин киһитигэр С.С. Петровка - Киччэйгэ эргэ тахсыбыта. Ыал ходуүалаах Эбэ хоту баһыгар сайылыктанан олорбуттар. Адаах Бүөтүр диэн ииппит уоллаахтара.

1936 сыллаахха учуутал Михаил Спиридонович Григорьев "Кыыс ырыата" диэн үҥкүү тылын ырыаһыт түһүлгэҕэ этэ сырыттаҕына суруйбут. 1938 сыллаахха саас фольклорист А. Саввин анаан-минээн тиийэн, Киччэй Эмээхсинин хоһооннорун суруйталаабыт, ол эрээри, маны аахпыт дьон, чинчийээччи этээччини дьиэҕэ олордон суруйбут буолан ырыалара фрагментарнайдарын бэлиэтииллэр. 

## Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ
Ыстаарыһа хонуутугар ыһыах ыһар эбит. Ол Бөтүрүөп күнүн иннинэ аҕай буолар ыһыахха анаан ый инниттэн бэрэмэдэйдээх, арыы угар иһиттээх атынан сылдьан, чугас да, ыраах да ыаллартан арыы, мэлии бурдук эҥин хомуйар эбит.
Чугастааҕы ыаллары кытта кыттыһан сүүрбэччэлии биэни тутан, ыһыах инниттэн кымыс бэлэмниир эбит. Кымыс уурар улахан балбааннааҕа (булуустааҕа) үһү. Кымыһын онно мас уһааттарга мунньар эбит. Кымыһы түһүлгэҕэ киэһэттэн саҕалаан таһан киирэн бараллар эбит. Ону таһар чугастааҕы эдэр дьон түүнү быһа кымыс иһэ-иһэ үҥкүүлүүллэр эбит. Онон ыһыах түүннээх күн устата барар буолара. Ыраах нэһилиэктэн кэлбит ыалдьыттар билэр ыалларыгар хоноллор эбит. Түһүлгэҕэ уһун остуоллары тардаллар, ыскамыйалыыллар эбит. Дьон аһыыр сирин күөх титириктэри анньан күлүктэтэллэр эбит. Кэлбит дьону сарсыарда аан бастаан тото-хана аһаталлар эбит.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттартан кырдьаҕастарын уонна түс-бас дьонун Киччэй Оҕонньор күөх от тэлгэммит улахан остуоллаах ампаарыгар ыҥыран ыалдьыттатар, сэһэргэһэр эбит.

Киччэй Эмээхсинэ Ыһыах сүрүн тэрээһинэ, саамай киэргэлэ-кэрэтэ кини үҥкүүтэ (оһуокайа) буоларын кытаанахтык тутуһар эбит. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлээтэххэ, соччнон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-солргу тосхойор диэн өйдөбүллээҕэ. Бэйэтэ сотору-сотору түһүлгэ төрүттээн, үҥкүү тыла этэр үгэстээх эбит, оттон атын ыһыахтарга тиийдэҕинэ отой да тохтообокко өр этэринэн аатырар эбит. Ол ухханыгар "улам илбиһирэн, этэ дьиэһийэн, арыт көстүбэт күүстэрдиин көрсүһэн, биллибэт биистэрдиин бииргэлэһэн, мэнэрийэн барар" үһү.

## Эбии маны көр
* Чааркааннаах Даарыйа
* Хаһалаах кыыһа
* Александра Васильева
* Анна Мыреева
* Мария Софронова
* Дария Федорова
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институута

**Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институута** (, ЯНИИСХ) — Дьокуускайга баар билим-чинчийэр тэрилтэтэ.

## Устуоруйата
Институт 1956 сыл кулун тутар 30 күнүгэр Саха АССР Совминын уурааҕынан тэриллибитэ. Ол эрээри, Саха сиригэр бу эйгэҕэ билим чинчийиилэрин тэрийэр, ыытар хас да тэрилтэ баара. 
Бастакы оннук тэрилтэнэн 1926 сыллаахха Саха АССР совнаркома быһаарытынан тэриллибит тыа хаһаайыстыбаын тэрилтэлэрин ситимин (сеть  сельскохозяйственных организаций) ааттыахха сөп. Дьокуускайдааҕы Бактериология лабораториятын базатыгар бу сыл Бэтэринээр-бактериология института (Ветеринарно-бактериологический институт) тэриллибитэ.

Эһиилигэр 1927 с. Дьокуускайга Киин тыа хаһаайыстыбатын опытнай станцията (Центральная сельскохозяйственная опытная станция) тэриллибитэ, ону КЯР кыттыылааҕа, РСФСР Наркомземын иһинэн үлэлиир Прикладной ботаника уонна саҥа култууралар институттарын (билигин Всероссийский институт растениеводства, ВИР) үлэһитэ Георгий Андреевич Балабаев салайбыта уонна тэрийбитэ.

1933 сыллаахха РСФСР Наркомземын кэллиэгийэтин уурааҕынан биэс тэрилтэ тэриллибитэ:  Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын зональнай станцията, Алданнааҕы зональнай станция, Булуҥнааҕы уонна Алын Халыматааҕы таба иитиитин тирэх (опорнай) пууннара, Орто Халыматааҕы тыа хаһаайыстыбатын тирэх пууна.

## Быһаарыылар
Эдонга

**Эдонга үҥкүүтэ** (**Эдонга**) — Уганда төньяк-илин өттүгэр олорор Караможон норуотун традиционнай үҥкүү көрүҥэ. Бу норуот Нилот норуоттарын этническай бөлөҕүнэн ааҕыллар уонна сүрүннээн Котидо уонна Морото оройуоннаругар олороллор.

Бу үҥкүү эр дьонно уонна дьахталларынан үҥкүүллэр, ол кэмнэ төрүт караможон тылынан ырыалар ылланыллар. Эдонга үҥкүүтэ Караможон норуотугар улахан культуралыы суолталаах буолан, норуот культурнай уонна тарихи миэстэтин билиһиннэрэр.

## История
Эдонга үҥкүүтүн төрүтэ туһунан суруллубут информация элбэх буолбатах. Ол гынан баран бу үҥкүү Караможон норуотугар уһун кэмнэн үҥкүүллэр. Кини норуот культурата уонна национальнай билиитэ улахан буоларын көрдөрөргө аналлаах диэн санааныллар. Үҥкүүтэ кыттыыһыылара бэйэлэрин бары салгытын туһунан үрдүккэ төннөрөн үҥкүүллэр.

## Үҥкүү көрдөрүүтэ
Эдонга үҥкүүтүгэр үҥкүүһүлэр төгүрүк форманан турбуттары ырыа ылланан үҥкүүллэр. Бу үҥкүү сүрүн уратыта — атынан дьүккүү уонна илиинэн таһыы тыллара ритм таһаарар буолбуттара. Үҥкүүһүлэр традиционнай караможон таҥаһын кэтэллэр: мурунчук муостаах мончоҕо, билэктээх түмсүүлэр уонна тобуктаах таҥастар. Бу барыта норуот культуратыгар уонна сиригэр тапталы көрдөрөр.

## Суолтата
Эдонга үҥкүүтэ Караможон норуотугар улахан культуралыы суолталаах. Ол той, өлүү-сылдьыы, уонна атын сүрүн үөрэх-бырааһынньыктар кэмнэригэр үҥкүүллэр. Бу үҥкүү норуотка ситиһии уонна баайыы аҕалар диэн итэҕэллэр, уонна культура, билии уонна норуот билиитин кэлэр көлүөнэҕэ биэрэр.

## References
Саха национальнай байыаннай оскуолата

**Саха национальнай байыаннай оскуолата** эбэтэр **Саха байыаннай оскуолата** (, кылгатан ЯНВШ) — Саха сиригэр аармыйаҕа анаан алын сүһүөх хамандыырдарын 1927 сылтан 1941 сыллаахха диэри бэлэмнээн таһаарбыт үөрэх кыһата.

1923 сыллаахха дойдуну салайан олорор бассабыыктар баартыйаларын XII сийиэһэ омугунан буойун формированиеларын (национальные воинские формирования) тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыта. Бу кэмҥэ биир өттүнэн, дойдуга саҥа байыаннай каадырдар ирдэнэр этилэр, олору национальнай окраиналга эмиэ бэлэмниэххэ сөбүн туһунан өйүк киирбит. Иккиһинэн, ол саҕана саҥа былаас омуктарга өйөбүлү ылаары коренизация бэлиитикэтин ыытар кэмэ этэ, ол аата национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ олохтоох омуктартан лояльнай салайар каадырдары иитэн, бэлэмнээн таһаарар соруктааҕа.

Былатыан Ойуунускай бэрэссэдээтэллээх ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн мунньаҕа 1925 сыллаахха алтынньы 12 күнүгэр Дьокуускайга Байыаннай оскуола тэрийэр туһунан уураах таһаарбыта. Ол уураахха "национальнай стрелковай рота итэҕэс дьонун толорорго уонна саҥа тэриллэр балыс хамандыырдар оскуолаларыгар үөрэтэргэ 1900-1907 сыллааҕы төрүөх сахалартан уонна сахалыы билэр атын омуктартан баҕалаахтары (доброволецтары) ылар" туһунан этиллэрэ.

Үс ый буолан баран, 1926 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр (уураахха этиллибит болдьохтон биир ыйынан хойутаан) оскуола үөрэтэр үлэтин саҕалаабыт.

Оскуола Красноармейскай уулусса 62 нүөмэригэр баара (билиҥҥи Орджоникидзе уулуссата, Өрөспүүбүлүкэ байанкамаата уонна НВК "Саха" турар сирдэрэ).

Бастаан үөрэнии болдьоҕо 9 ый этэ, кэлин 11 ый буолбута. Барыта 16 выпуск буолбут, 800-чэ балыс хамандыыр бэлэмнэнэн тахсыбыта.

1932 сыллаахха от ыйын 28 Бүтүн Саха сирин I спартакиадатыгар оскуола хамаандата үһүс миэстэни ылбыта.

1933 с. олунньу 15 күнүттэн кулун тутар 13 күнүгэр диэри политрук Г.В. Наумов көҕүлээһининэн оскуола 6 курсааннара Дьокуускайтан Хабаровскайга хайыһарынан айаннаабыттара.

1933 с. балаҕан ыйын 23 күнүгэр диэри байыаннай өттүнэн Илин Сибиирдээҕи байыанай уокурукка киирэрэ. Онтон Уһук Илин аармыйатыгар (Особая Краснознаменная Дальневосточная армия) бас бэринэр буолбута. Ону тэҥэ Саха АССР байыаннай комиссариатыгар эмиэ бас бэринэрэ.

1935 сыл ахсынньы 1 күнүгэр Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин уурааҕынан оскуолаҕа гражданскай сэрии  дьоруойа Кеша Алексеев аата иҥэриллибитэ.

1935 сылтан Забайкальскай байыаннай уокурук подразделениета буолбута.

## Быһаарыылар
Дэвид Гоггинс

**Дэвид Гоггинс** (1975 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт) диэн Америка көҕүлүүр тыл этээччитэ, спортсмена, суруйааччыта уонна биэнсийэҕэ тахсыбыт АХШ флотун морпех киһитэ. Ультрамарафон сүүрээччитэ, ультрадистанционнай велосипед тэбээччитэ уонна триатлон күрэхтэһээччитэ, кини 2019 сыллаахха спортка ситиһиилэрин уонна АХШ сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалаабытын иһин Аан дойдутааҕы спортивнай албан аат саалатыгар киирбитэ.   Кини ахтыыта *«Миигин ыарытыннарбаккын: өйгүн-санааҕын баһылаа уонна ыарахаттары тулуй» диэн кинигэтэ* ''Нью-Йорк Таймс'' бестселлерынан буолбута.

## Библиография

* 
* 

## Быһаарыылар
Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтэ

**Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтэ** — Саха сиригэр XIX үйэҕэ уонна XX үйэ саҕаланыытыгар киэҥ үлэни ыыппыт тэрилтэ.

1853 сыллаахха алтынньы 5 (урукку ааҕыынан балаҕан ыйын 23) күнүгэр Дьокуускайга аһыллыбыт: «для собрания и приведения в надлежащий вид и ясность статистических сведений о губернии». Кэмитиэт салайааччытынан уобалас бастакы күбүрүнээтэрэ Константин Григорьев буолбута, ол эрээри үлэни дьиҥнээхтик кэмитиэт сэкиритээрэ Андрей Попов тэрийэр этэ, бу киһи уобалаһы билим таһымынан чинчийиигэ сүдү кылааты киллэрбитэ. 

Бэйэтин быһаччы үлэтин таһынан Саха сирин чинчийиилэрин өйүүрэ. Холобур 1866 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр кини мунньаҕар кини үлэһитэ биллиилээх Сибиири чинчийээчч Гергард Майдель 1855 сайыныгар Чуона өрүһү чинчийбитин туһунан отчуоттаабыт. Бастаан бу эспэдииссийэ Бүлүү өрүс тардыытын, өрүс кытылларын чинчийиини салгыыр былааннаҕа, ол эрээри, түмүктэрэ киэҥ буолбута. Орнитологияҕа кэтээн көрүүлэри оҥорбуттара, олохтоох эмтээх үүнээйилэр чинчийбиттэрэ (30-тан тахса үүнээйиттэн турар гербарий Москуба университетын түмэлигэр бэриллибитэ). Ону таһынан этнографияҕа кэтээн көрүүлэри (этнографические зарисовки) оҥорбуттара, кытыл боруодаларын каартаҕа киллэрбиттэрэ, тимир рудаата уонна таас чох баарын бэлиэтээбиттэрэ. Ону таһынан кунус буора өлгөмүн, бурдук ыһарга уонна оҕоуруот аһын олордорго табыгастааҕын бэлиэтээбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Claude

**Claude** (*Клауде*) - Anthropic айбыт улахан оҥоһуу өйө, 2023 сыллаахха айыллыбыта. 2026 сыллаахха биир бастыҥ буолбута уонна вайб кодинг туттуллар.