Улахан киһи буолуу

Кыра оҕо биир баҕа санаалаах, ол баҕа санаата түргэнник улаата охсуу диэн ааттанар. Кыра эрдэҕинэ аччыктаатар эрэ ытаан тоҕо баран аһыыр кэмэ кэлбитин биллэрэн иһэр. Аһаатаҕына, тоттоҕуна утуйан буккураан хаалар уонна утуйа сытан улаатар. Сытан эрэ эргийэри сатыырын бэлиэ кэминэн ааҕан кэтээн көрөллөр. 

Атаҕар туран хаамар буолууну биир сааһын диэки ситиһэн киһи курдук көрүҥнээх буолууну баһылыыр уонна киһи буолуу баҕа санаата үөскээн олохсуйар. Бу кэмтэн ыла оҕоҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга үөрэтии уонна ол быһыылары үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн иһэрин үөскэтии кэмэ кэлэр.  

Киһи киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну былыргы дьыллар быдан мындааларын иннинэ ситиспит. Оччотооҕу кэмнэргэ киһи уонна кыыл икки ардыларынан көрүҥнээхтэр баар буола сылдьыбыттарын хайа хаспахтарыттан көстөр уруһуйдар, араас кыһан оҥоруулар уонна кутуруктаах оҕолор төрүүллэрэ дакаастыыл-лар. Оҕо төрүүрүгэр киһи курдук көрүҥнээх буолара ситиһиллибитэ букатын  ырааппыт.

Улахан киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини оҕо этэ-сиинэ аан бастаан ситиһэр. Оҕо икки атаҕар туран хаамыыта төрөппүтүн, улахан киһи курдук көрүҥнэммитин бэлиэтиир, өйүгэр-санаатыгар биллэр уларыйыыны киллэрэр ситиһиитэ буолар. Оҕолор үксүлэрэ биир саастарыгар атахтарыгар туран хаамаллар. 

Эт-сиин киһи курдук көрүҥнээх буолууну олус былыргы кэмнэртэн ситиспит уонна оҕо өйө-санаата ситэ үөскүү илигиттэн саҕаланан сайдан барар. Бу быһаарыы киһи курдук көрүҥнээх буолан баран киһилии өйө-санаата суохтар баалларын биллэрэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутаах тутулугар сөп түбэһэн оҕо өйө-санаата сайдыыта ийэ кута иитиллэр кэмигэр икки өрүттэнэн хаалара маннык араарыллар:

1. Атаах оҕо.

2. Көйгө оҕо.

Оҕо ийэ кута диэн төрүт өйө-санаата буолар. Бу кут хайдах иитиллэрин уонна икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Атаахтык иитиллибит оҕо өйүн-санаатын уратыларын сахалар быһааран билэн “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорбуттара оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сайдыытыгар икки өрүттэнэн хааларын табатык быһаарар.

Төрөппүт улахан баҕа санаатынан оҕото улаата охсоро буолар. Аһы булан аһатан истэҕинэ оҕото улаатан киһи курдук көрүҥнээх буолууну кэмигэр ситиһиэн сөп. Өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатан иһиититтэн хойутаан хаалбакка, тэҥҥэ сайдан истэҕинэ киһи буолууну кэмигэр баһылыыра ситиһиллэр. 

Оҕо тугу аан бастаан көрбүтэ, билбитэ саҥаны айыыны билиитэ буолар уонна үгэһи сонно үөскэтэн иһэр. Бу үөскээбит үгэстэригэр кэнники оҥорор быһыыларын тэҥнээн көрөн баран тугу оҥорорун быһаарара ийэ кутун улахан туһалаах суолтатын арыйар. Ийэ кутугар үчүгэй үгэстэр кыра эрдэҕинэ иҥэриллибит оҕолоро улаатан баран саҥа оҥорор быһыыларын ол үгэстэригэр тэҥнээн көрөн оҥороруттан үчүгэй буолан тахсаллара ситиһиллэр.

Оҕо улаатара уонна өйө-санаата сайдара маннык икки өрүттээҕин аныгы төрөппүттэр таба өйдөөн туһаныа этилэр. Атаах буола улаатыы диэн оҕо өйө-санаата бэлэми туһаныы, бэлэмҥэ олоруу, бэйэмсэх буолуу диэки халыйбытын биллэрэр. 

2. Сахалыы өй-санаа үөрэҕинэн оҕо үлэҕэ үөрэниитэ көйгө диэн тылынан этиллэр. Ол барыта үлэҕэ үөрэнии эрэйдээҕиттэн, ыараханыттан, элбэх тулууру, дьулууру эрэйэриттэн тутулуктанар. Көйгө соҕустук иитиллэн улааппыт оҕолор тулуурдара улаханыттан сыыһа-халты туттубаттарыттан олохторугар оҥорор ситиһиилэрэ сааһыран истэхтэринэ улаатан иһэрин төрөппүттэр таба сыаналыа этилэр.

Оҕо өйө-санаата сайдыыта, бу икки өрүтү таба туһаннахха эрэ табыллар. Оҕо кыратык атаахтаан ыла-ыла, элбэхтик үлэлээн, көйгө буолан, үлэни-хамнаһы баһылыырын сахалар таҥара-ларын үөрэҕэ ирдиир. Үлэлии үөрэнии эрэйдээх, ону-маны була сатаан оҥоруу элбэхтик сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтиэн сө-бүттэн сэрэниини үөскэтэр. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн өс хоһоонун сахалар туһаналлар.

Төрөппүт оҕото улаатарын олуһун кэтэһэр санаатыгар хаһан да улаатыа суох курдуга уларыйбат. Бу уратыны сахалар арааран билэн “Ыал оҕото улаатара дөбөҥ” диэн этиини оҥорбуттар. Төрөппүт оҕотугар улаатан иһэригэр баҕа санаатын куруук тириэрдэрэ, оннук өйү-санааны иҥэрэрэ ирдэнэр. Сахалар оҕо тугу эмэ бэристэҕинэ бэйэтинээҕэр үрдүгү көрдөрөн, “Бачча буол” диэн улаатарга баҕа санааны үөскэтэллэрэ олус туһалаах быһыы буолар.

Аныгы бэйэлэрин билиммит төрөппүттэр оҕолорун улаатарга өйүн-санаатын хам баттаан “Оҕом куруук кыра” диэн этэллэрэ олус куһаҕан, оҕо улаатар, бэйэтэ ону-маны оҥорор санаатын хам баттыан, суох оҥоруон сөп. Оҕо улаатарга баҕа санаата суох, бэлэмҥэ сыл-дьарын ордорор буола улаатан хааларыгар куруук кыра диэн аат-тааһын тириэрдэр. “Оҕо кыра” диэн ааттанара атаҕар туран хаамарыттан ыла хаалара, ахтыллыбата өйө-санаата сайдыытыгар, инники, улаатыы диэки тардыһыылаах буоларыгар табыллар. 

Былыргы, олох ыарахан кэмигэр төрөппүттэр улаатан иһэр оҕо-лорун көмө оҥостоорулар улаата охсоругар ордук баҕараллара. Улаатан иһэр оҕо төрөппүттэригэр көмөтө улаханын “Оҕо атаҕа – ыт атаҕа” диэн этии баара биллэрэр.

Оҕо улаатарга улахан баҕата уонна төрөппүт оҕото улаатарыгар баҕара саныыра, кэтэһэрэ холбоһоннор, күүһүрэннэр улахан киһи таҥараны үөскэппиттэрэ билигин Будда таҥара буолан сылдьар. 

Оҕону кыра эрдэҕиттэн “Улахан киһи буол”, “Хаһан бу улахан киһи курдук буолаҕын” диэн этэн үөрэтиилэр олоххо киирбиттэр. Бу этиилэр оҕоҕо улаатарга баҕа санааны үөскэтэллэриттэн туһалара олус улахан. Бу үөрэҕи төрөппүттэр билигин киэҥник туһана сылдьаллар эрээри, сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан таҥара үөрэҕэ буоларын уонна туһаны оҥорорун билинэ иликтэр.

Оҕоҕо улаатарыгар баҕа санааны үөскэтинэригэр сахалар көмөлөһөллөр. Кинилэр оҕо тугу эмэни бэристэҕинэ үөрэллэр уонна өссө улахан көрүҥү көрдөрөн баран “Оҕом бачча буол. Улаат” диэн баҕа санааларын тириэрдэллэрэ оҕоҕо улаатарга баҕа санааны үөскэтэн биэрэриттэн ордук туһалаах.

Оҕо улаатарга баҕа санаалаах буолуута киһи буолуу үөрэҕин эрдэлээн ситиһэригэр кыах биэрэриттэн туһата өссө улаатар. Олох ыарахан кэмигэр оҕолор эрдэ улаата охсон дьонноругар көмөлөспүтүнэн бараллара былыргыттан биллэр. “Оҕом улаатан көмө киһитэ буолла” диэн этиини туһаныы төрөппүт оҕотугар биэрэр үлэһит буолууну ситиспитин бэлиэтиир сыанабыла буолар. Бу баҕа санааны тириэрдии оҕо көмөлөһөр санаата улаатарын үөскэтэр.

Дьоҥҥо улахан киһи буоларга баҕа санаа 2,5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээн улахан таҥараҕа кубулуйан сылдьар. Бу ситиһии оҥоруллуута улахан киһи, Будда таҥара үөскээһинигэр тириэрдэн остуоруйа үөрэҕэр суруллан сылдьар.

Хас биирдии төрөппүт оҕо өйө-санаата сайдыытын суолун билиэ, олоҕор, оҕотун иитиитигэр туһаныа этэ. Билигин оҕо иитиитэ аныгы, бэйэлэрин улаханнык санана үөрэммит төрөппүттэр баҕа санааларын  диэки халыйан сылдьар. Кинилэр оҕолорун куруук кыра курдук саныылларын таһынан, “Өссө кыраҕын”, “Оҕом кыра” диэн этиини туһананнар улаатарга, оҥорор быһыылара тупсарыгар кыһанар баҕа санааларын суох оҥороллор, араас үлэлэри оҥорууга кыһанарын букатын үөскэппэккэ аһаран, хаалларан кэбиһэллэр.

Оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэх халыйыытыттан билигин Россияҕа төрөппүттэр бэлэмнэригэр олорор эдэрдэр аһара элбээтилэр. Оҕо бэлэмҥэ үөрэнэр баҕа санаата кыраҕын диэн этииттэн улаатан иһэриттэн үлэлии үөрэнэрэ букатын да хааларыгар тиийэр.

Улахан киһи буолуу үөрэҕэ билигин да сахаларга туттулла сылдьар уонна оҕону иитиигэ олус туһалаах үөрэх буолар.  (1,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.