open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Харайданова Аграфена Николаевна

**Харайданова Аграфена Николаевна** - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Ленин уордьанын кавалера, "Кыһыл Знамя"  уордьан кавалера, Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1925 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Томпо улууһун III Байаҕантайга Үөттээх диэн сиргэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх. 1939 с. колхуоска үлэлиир, 1941 с III Байаҕантай Киров аатынан колхуос чилиэнэ буолар. 1942 с. сайыныгар оскуола оҕолорун от үлэтигэр салайар. 1944 с. производствоҕа биригэдьиирдир. 1941 с. ЫБСЛКС чилиэнэ буолар, 1948-1950 сс. Киров аатынан колхуос комсомольскай тэриллиитин сэкирэтээринэн үлэлиир. 1956 с. ССКП чилиэнэ буолар. 1941 с-1952 сс. Киров аатынан колхуоска ыанньыксыттыыр, үүт-табаар ферматын сэбиэдэссэйинэн ананар. 1953-1957 сс. Маленков аатынан колхуоска үүт-табаар ферматгар сэбиэдиссэйдиир. 1957-1960 сс. В.И.Ленин аатынан колхуоска кладовщицанан үлэлиир. 1962 с. ыанньыксыттыыр. Биэс төгүл Таатта улууһун (1950 с.), Томпо улууһун (1953 с., 1963 с., 1967 с., 1969 с.) дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.  

## Наҕараадалара
Ленин уордьана (1966 с.)

Бочуот бэлиэтэ (1971 с.)

Үлэ Кыһыл знамятын бэлиэтэ (1973 с.)

"Аҕа Дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (1970 с.)

"Килбиэннээх үлэ иһин. В.И. Ленин төрөөрбүтэ 100 сылыгар анаан" (1970 с.)

"Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыайыы 30, 40 сыла"  мэтээл уо.д.а анал грамоларынан, бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта

Томпо улууһун бочуоттаах олохтоох (2001 с.)

## Сигэлэр
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А., Знатные женщины Томпонского района. Якутск, 2018.
Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Арассыыйа Архангельскай куоратыгар баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1931 с. НКС уурааҕынан Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит (АСМИ). 
1994 с. АСМИ Архангельскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2000 с. АСМА - Хотугу судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статустаммыт (ХСМУ).
Ректор - Горбатова Л. Н.

## Факультеттара

ХСМУга үөрэхтээһин орто үөрэххэ-5, үрдүк үөрэххэ-18, аспирантураҕа-35, интернатураҕа-28, ординатураҕа-66 испэссээлинэскэ ыытыллар

11 факультет, 61 кафедра баар

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Международнай факультет
6.Медико-профилактика уонна медбиохимия факультета
7. Клиническай психология, социальнай үлэ уонна адаптивнай физкультура факультета
8. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета
9. Ментальнай доруобуйа факультета
10. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультета
11. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета

Дуоктар уонна хандьыдаат диссертациятын көмүскүүргэ икки Сэбиэт баар.
Научнай үлэ хайысхалара:
-киһи экологията
-ментальнай экология
-ментальнай мэдиссиинэ
-арктическай уонна муоратааҕы мэдиссиинэ
-уопсастыба доруобуйатын ситимнээх мониторинга
-кутталлаах ситуацияларга сэрэхтээх(бэлэмнээх) буолуу.
ХСМУ баһыйар үгүс научнай-чинчийэр үлэлэрэ, эрэгийиэннээҕи научнай-тиэхиниичэскэй программа "Здоровье населения Европейского Севера" сүрүн чэрчитинэн ыытыллар. Программа 23
ордук суолталаах хайысханы тутуһар.
Сыл аайы, университет базатыгар 30-тан тахса научнай-практическай уонна методическай конференциялар уонна семинардар, ол иһигэр, 20-тэн тахса норуоттар ыккардыларынааҕылар,эмиэ, буолаллар.

## Рейтиннэрэ

"Национальное признание"-2019 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ.
Арассыыйа университеттэрин Уопсай Национальнай 2020с. ыам ыйын 19 күнүгэр тахсыбыт рейтинигэр ХСМУ бастакы лигаҕа киирбит.
Уопсай Национальнай рейтинг Арассыыйа университеттарын аҕыс рейтинэ холбоспута.

## Ссылкалара

http://www.nsmu.ru/news/index.php?ID=50919 
http://www.nsmu.ru/ 
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ 
https://studyinrussiaportal.com/severnyj-gosudarstvennyj-meditsinskij-universitet
Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

400px

Саратов куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "В. И. Разумовскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" .
1909 с. Импэрээтэр Николай ll биир факультеттаах Импэрээтэрискэй Николаевскай университеты төрүттээбит.
Мэдиссиинэ факультетын бастакы кууруһугар 92 устудьуон, 14 көҥүл истээччи ылыллыбыт.
1930 с.мэдиссиинэ факультета үс факультеттаах туспа мэдиссиинэ института буолбут. 1935 с.1600 устудьуоннаах эбит.
1976 с. Институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт. 1988 с.стоматологическай факультет арыллыбыт.
1993 с. институт, Саратовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ статустаммыт.
ССМУга 7000-тан тахса, ол иһигэр, 500 тас дойдуттан киирбит устудьуон үөрэнэр.

## Структурата

-факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Клиническай психология факультета
3. Педиатрическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Медико-профилактическай факультет
7. Омук устудьуоннарын деканата
-сиэстэрэ үөрэҕин института
-квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмниир факультет
-фундаментальнай уонна клиническай урология НЧИ
-кардиология НЧИ
-мэдиссиинэ научнай-үөрэтэр инновационнай киинэ
-элбэх профиллаах аккредитационнай-симуляционнай киин
-"Медицинский Предуниверсарий" үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-мэдиссиинэ кэллиэһэ

## Рейтиннэрэ

2014 с. "Эксперт РА" агенство ССМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киллэрэн "Е" кылааһы биэрбит.
Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: ССМУ 2020 с. 100 бастыҥнар кэккэлэригэр киирбит. Барыта 100 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 14 мэдиссиинэ университета киирбит.
TOP UNIVERSITIES IN RUSSIA by 2020 University Web Ranking: Арассыыйа 37 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ.
Наассыйалыы рейтин Интерфакс 2020: 337 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэриттэн 131-с миэстэ.
Аан дойду университеттарын рейтинин ситимигэр Webometrics(биитэр Ranking Web)2020: ССМУ 188-с миэстэ.
"Социальный навигатор" "Рейтинг востребованности вузов в РФ-2019": 50 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 27-с миэстэ.
Аан дойдутааҕы рейтин агенствота "Академический стандарт"Academic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2019: АБ 198 университетыттан 77-с миэстэ.
Forves сурунаал биэрсийэтинэн, 2018 сылтан саҕалаан, ССМУ сыл аайы, 100 АБ бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирэр.
2018 с. - 78, 2019 с. - 50-с миэчтэлээх.

## Ссылкалара

http://pfo.gov.ru/pobeda75/sar/sarprom/ 
http://www.sgmu.ru/info/struct.html 
https://ru.m.wikinews.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%9D%D0%93#%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%92%D0%A3%D0%97%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%A1%D0%9D%D0%93
Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

ТверьСМУ - (Толору аата: Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета") - Арассыыйаҕа Тверь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1954 с. Калинин куоракка көһөрүллүбүт Ленинградтааҕы стоматологическай институкка олоҕуран Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит.
2015 с.кулун тутарга акадьыамыйа Твердээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

## Структурата

Ректор - Л. В. Чичановская

Университет 7 факультеттаах, 54 кафедралаах.

### Факультеттара

1. Лечебнай 
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
6. Диплом кэнниттэн үөрэнии
7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии
8. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии

Университекка 479 преподаватель баар, ол иһигэр 55 бэрэпиэссэр, 149 дассыан.

Преподавателлэр: лечебное дело, педиатрия, стоматология, фармация, сестринское дело диэн испэссээлинэстэргэ бэлэмнииллэр.

Ону таһынан, университет  элбэх тас дойдулар үөрэхтэрин уонна наукаларын, тэрилтэлэрин кытта хардарыта үтүө сыһыаннаах.
Ол курдук:
-эндоскопическай хирургияҕа германиялыын кыттыгас үөрэтэр-научнай-практическай киини тэрийии
-офтальмологияҕа аныгы инновационнай технологияларга Германиялыын киини арыйыы
-немец коллегалары кытта молекулярнай генетика лабораториятын тэрийии
-оҕо кардиологиятыгар Германиялыын кыттыгас программаны айыы
-Саарскай университекка ТСМУ бэрэстэбиитэлистибэтин тэрийии
-дентальнай имплантологияҕа "Байкон"(США) мэдиссиинэ киинин кытары салаа төрүттээһинэ 
хайысхаларга үлэлиир.
ТверьСМУ 1962 с.саҕалаан 56 тас дойдуттан устудьуоннары, ординатордары, аспирааннары уонна клиника испэссээлиистэрин бэлэмниир.

## Рейтиннэрэ

ТСМУ Тверь үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 113-с миэстэ.
Forves сурунаал рейтинигэр 2019с. 46-с миэстэ.
"Социальный навигатор" уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенство "Россия сегодня"  үрдүк үөрэх тэрилтэтин востребованноһа рейтинигэр Арассыыйа 48 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 5-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://tvgmu.ru/eng/ 
https://tver-med.ru/
https://tvgmu.ru/kaf/ 
https://tvtver.ru/news/vuz-iz-tveri-voshel-v-rejting-sta-luchshih-vuzov-rossii/
Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Хотугулуу Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата(ХОСМА) - Арассыыйаҕа Владикавказ куоракка баар, Хотугу Осетия уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин атын эрэгийиэннэригэр быраастары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1939 с. от ыйын 10 күнүгэр мэдиссиинэ институтун быһыытынан төрүттэммит. 1942 с.  Хотугулуу Осетияҕа байыаннай балаһыанньа тыҥаабытынан Ереваҥҥа  эвакуируйдаммыт. 
Үгүс устудьуоннар уонна преподавателлэр Аҕа дойду сэриитигэр кыттыыны ылбыттар.
1975 с.үөрэх саҥа куорпуһа тутуллан үлэҕэ киирбит.
1981 с. Киин научнай-чинчийэр лаборатория арыллыбыт.
1984 с.тас дойдуттан киирэн үөрэнэр устудьуоннар салаалара арыллыбыт.

1995 с.институт, Хотугулуу-Осетиятааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.

Билиҥҥи кэмҥэ, акадьыамыйаҕа:
 
-6 факультет уонна 39 кафедра
-научнай-чинчийэр киин лаборатория
-научнай-чинчийэр сектор
-практическай бэлэмнэнии сектора
-ааҕар-суоттуур киин
-аккредитация киинэ
-клиническай балыыа
-стоматологическай поликлиника 
-элэктириэннэй ааҕар саалалаах аныгылыы бибилэтиэкэ
-21 көмпүүтэр кылааһа
-психологическай-педагогическай сулууспа
-практическай бэлэмнэнии уонна тиэстээһин киинэ бааллар.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Стоматологическай факультет
3. Педиатрическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Медико-профилактическай факультет.

Сыл аайы акадьыамыйаҕа 3000- тан тахса устудьуон, аспиран, интерн, ординатор уонна быраас Хотугулуу Осетияттан, Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн, ону кытта Азербайджантан, Грузияттан, Таджикистантан, Индияттан, Сирияттан, Палестинаттан, Египеттан уо.д.а. дойдулартан үөрэнэллэр.
Устудьуоннар араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ уонна Бүттүүн Арассыыйатааҕы, ону кытта норуоттар ыккардыларынааҕы олимпиадаларга кытталлар.

## Рейтиннэрэ

2020 с. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 228-с миэстэ.
Владикавказ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://sogma.ru/sveden/common/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A1%D0%9E%D0%93%D0%9C%D0%90
https://eduscan.net/colleges/sogma
Ыйааһын мээрэйдэрэ

Саха ыала былыр төһө да алаас-алаас аайы, үрүйэ-харыйа быыстарыгар тус-туспа бүгэн олордор, бэйэ-бэйэлэрин кытта ылсар-бэрсэр, уларсар, кыра да буоллар, иэс-күүс киирсэр идэлээхтэрэ. Онно өйдөһөр мээрэйдээх этилэр.
Чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос, хоппо, тымтай, бэрэмэдэй, хааһах, о. д. а. иһит-хомуос бары мээрэй буоллара. **Холлоҕос** диэн 10-20 ыаҕас киирэр истээх туос иһит. Онно үксүн тары куталлара. **Сири иһит** тирииттэн тигиллэрэ, кымыска аналлаах, быһа холуйдахха, 6-7 буут истээх буолара. Улахан ыһыахтарга кымыһы хас да сири иһиккэ буолара. Муҥхаҕа балыгы **хоппо** мээрэйинэн холууллара. Эбэбит 5-6 хоппону сиэттэ диэн буолара.
Ытыс, уоп, кырбас, үтэһэ диэн мээрэй баара. Ытыс буор, ытыс бурдук дииллэрэ. Ытыһынан мээрэй бурдугу суорунаҕа тардар кэмҥэ үгүстүк туттуллара. **Биир уоп** - ол аата киьи сеп соҕутсук биирдэ айахха угар куһуога. **Кырбас** - төһө да чуолкай киилэ, грамм этиллибэтэҕин иһин, саха киһитэ толору өйдөбүлү ылар. Холобур, икки үчүгэй кырбас эти буһардылар. Үтэһэ мунду, үтэһэ эт. Ыһыахха биирдии үтэһэ эти сиэттилэр. Билигин да ыһахха эти утэһэлиир үгэс уурайа илик. 
Саамй кыра мээрэйдэргэ кымаах уонна сыҥсыыр киириэхтэрин сеп. Кутуу чэй, хамса табах: икки-ус кутуу чэй хаалла. Итини тэҥэ кыыннаах быһах саҕа, тыҥырах харатын, чыычаах тумсун саҕа уо. д. а. өйдөбүллэр бааллара.
Чуолакай ыйааһыннаах мээрэйдэр кэлин нууччаттан киирбиттэрэ:
* Буут - 16 киилэ кэриҥэ.
* Боппууда - 8 киилэ кэриҥэ.
* Мэһэмээн - биир киилэ кэриҥэ.
* Мээрэй - биир киилэ кэриҥэ киирэр иьитэ.
* Муунта - 400 грамм кэриҥэ.
Ирина Никифорова

**Ирина Афанасьевна Никифорова** — Саха сирин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.

## <big><sub>Олоҕун олуктара</sub></big>
Ирина Никифорова төрөөбүт көмүс биһигэ Амма улууһун кытыы алааһа Эмис диэн, сахаҕа үтүө үһүйээн буолбут ырыаһыт Катя Захарованы,

норуодунай бэйиэт Күннүк Уурастыырабы биэрбит ытык сир. 

* 1996 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура уонна ускуустуба кэллиэһин бүтэрбитэ (маастардара - Е.Н. Степанов, С.П. Федотов), 
* 2007 сыллаахха Илиҥҥи Сибиирдээҕи култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай акадьыамыйатын  бүтэрбитэ.
* 1996 сыллаахтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэлиир.

## Айар үлэтэ
Саха тыйаатырыгар айар үлэтин Шекспир "Илиир Хоруолугар" Кэридиэлийэни, Мустай Карим "Ый өлүүтүн түүнүгэр" Забуржат курдук уустук оруоллары оонньоон саҕалаабытыттан, бу күннэргэ дылы таһымын тутан сылдьар. Магдалена Ф. Гарсиа Лорка "Иччитэх дьиэтигэр", Ача Хотун Николай Лугинов "Чыҥыс Хаанын ыйааҕар", Алиман Чингиз Айтматов "Ийэ сиригэр", Анжелика Карл Гоцци "Таба хоруолугар", Антигуона Софокл "Антигуонатыгар". Ордук табыллан саха драматургиятыгар Алампа "Олох дьэбэритигэр" Маайаны, Тимофей Сметанин "Лоокуут уонна Ньургуһун" драматыгар Ньургуһуну, Ойуунускай "Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куотугар" Туйаарыманы, Иван Гоголев - Кындыл "Дыгын Дарханыгар" Аан Далбары уонна "Наара Суоҕар" Күндү Күлүүгү уо.д. атын оруоллары оонньуур.
Роман Степанович Атласов - Балталыырап

**Роман Степанович Атласов (1913-1958) - суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа**

Роман Степанович 1913 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) III Мэлдьэхси (билиҥҥитэ Томтор) нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Томтор оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйара. Роман Балталыырап диэн хос ааттааҕа. Кини киэҥник биллибит бэйиэт Иван Арбитаны кытта үөрэммитэ. Арбита салайар литэрэтиирнэй куруһуогар дьарыктаммыта. 1934 сыллаахха педтехникуму бүтэрэн, учуутал идэтин ылбыта.

Учуутал үөрэҕин бүтэрэн баран, 1937-1938 сс. Төҥүлү сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыы тахсар. 1938 сыллаахха айымньылаахтык үлэлиир учуутал 5 кылааска аналлаах "Саха тылын грамматикатын" оҥорсор. Төҥүлүгэ үлэлии сылдьан, "Виктор Коммунаров" диэн дыраама суруйар. Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Попов Алексей Леонтьевич - Р.С. Алтасов бастакы үөрэнээччитэ - ахтарынан, бу дырааманы Төҥүлү үөрэнээччилэрэ сыанаҕа онньообуттар. Дыраама кырасдааныскай сэрии тиэмэтигэр анаммыт. Төҥүлүгэ үлэлии сырыттаҕына, Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланар.

1942 сыллаахха от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, стрелковай дибиисийэҕэ сулууспалаабыта, стрелок этэ. 1943 сыл олунньутугар биир улахан хаан тохтуулаах кыргыһыыга, Харьков куораты босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Ыараханнык бааһыран, аҥаар атаҕын сүтэрэн, сэрии I группалаах инбэлиитэ буолан дойдутугар 1944 с. эргиллибитэ.

Роман Атласов хорсуннук сэриилэспитин иһин "Кыһыл сулус" уордьанынан, "Германияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.

"Хайа хаһан кэлэҕин?", "Эйэ холууба" о.д.а. саха киһитин дууһатын туппут, умнуллубат ырыа буолбут хоһооннору айбыта. 1958 с. тохсунньу ыйыгар "Таптыыбын Сахам сирин" диэн ааттаах өрөспүүбүлүкэтээҕи литэрэтиирнэй куонкуруска кыттан, бириистээх III миэстэни ылары ситиспитэ, бэчээттэнэргэ мэктиэлэммитэ. Ол гынан баран, ааптар эрдэ өлөн, кини хомуурунньугуттан бэрт аҕыйах бэчээттэммитэ.

16 сыл устата Томтор оскуолатыгар учууталлаабыта, ситиһиилээх үлэтин иһин Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотынан наҕараадаламмыта, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
Бурнашев Андрей Васильевич

**Андрей Васильевич Бурнашев** — суруйааччы, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Андрей Васильевич 1912 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Тараҕай кэһилиэгэр төрөөбүтэ. 14 сааһын туолан баран Бүтэйдээх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы 1933 сылга бүтэрбит, ити сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. Тараҕай нэһилиэгин бастакы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ. Сырдыкка тардыһар, үөрэҕи ылынымтыа эдэр киһини 1933 с. Баатара оскуолатыгар учууталлата ыыталлар. Онно 1936 с. дылы үлэлиир, онтон 1936 с. 1941 с. дылы Табаҕа 7 кылаастаах оскуолатыгар үлэлиир. 1941-1942 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр сэлиэнньэ сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлиир. 1943 сыллаахха ССКП чилиэнигэр хандьыдаатынан киирэр.
1943 сыллаахха бэс ыйыттан 1945 сыллаахха ахсынньыга дылы Забайкальскай уокурук 36 аармыйатын 177 мм полкатыгар рядовой саллаатынан сулууспалаабыта. Кини чааһа Японияны кытта сэриигэ кыттыбыта, Маньчжуриянан Кореяҕа тиийбитэ, Пхеньян куораттан төннүбүтэ. "Германияны кыайыы иһин", "Японияны кыайыы иһин", "1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэһитин иһин" мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Бурнашев Андрей Васильевич 35 сыл устата начаалынай кылаастар учууталларынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

Кинигэ куттаах учуутал төрөппүт оҕолоругар, кэнэҕэски ыччаттарыгар кэриэһин кинигэ суруйан хаалларбыта. Бу "Кыымтан төлөн күөдьүйэр" диэн кинигэни Андрей Васильевич уола АБ үтүөлээх экономиһа, СР НХ үтүөлээх үлэһитэ, АБ Бэдэрээлинэй Мунньаҕын Бэдэрээсийэтин Сэбиэтин чилиэнэ, Ил Түмэн дьокутаата Бурнашев Р.А. 2002 с. бэчээттэтэн таһаарбыта. Кинигэҕэ Саха сирин тыатыгар 20-с үйэ 20-с сылларыгар бастакы пионердар уонна комсомолецтар саҥа олоххо, үөрэххэ тардыһыыларын, сырдык ыраларын, көхтөөх уопсастыбаннайүлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Роберт Андреевич аан тылыгар ыччат дьонугар туһаайан маннык суруйар: "Бу кинигэ биһиги аҕа уус тиһигэ быстыбат сибээһэ буоллун уонна үйэлэргэ үтүө үгэс буолан салҕанан бара турдун".
Адамов Евсей Гаврильевич

**Адамов Евсей Гаврильевич** — Үөһээ Бүлүү Сургуулук нэһилиэгэр үлэлээбит биэлсэр 

Сургуулукка ФАП сэбиэдиссэйинэн 1980 с. 25 сааһыгар кэлбитэ. Бу иннигэр Yөһээ Бүлүүгэ суһал көмө фельдшеринэн үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ балыыһа үс уопсай, биир родильнай койкалаах эргэ дьиэҕэ үлэлиирэ. Ол саҕана тыаҕа фельдшер үлэтэ билиҥҥи курдук буолбатаҕа. Кэлэргэ-барарга транспорт суоҕа, сибээс быстар мөлтөҕө. Нэһилиэнньэ киэҥ сиринэн тайаан сытара. Киэҥ Күөл, Көтөрдөөх учаастактарын хабан үлэлииллэрэ. Итилэр балтараалыы, иккилии көстөөх сирдэр. Сайынын хас да сиргэ сайылык фермалара. Олорго хайаан да 1-2 бииригэр дылы саастаах оҕо баар буолара. Патронажка элбэх бириэмэ барара. 

Балыыһаҕа кыһынын-сайынын ыарыһах толору буолара. Эбиитин төрүүр дьахталлар үгүстэрэ Сургуулукка оҕолоноллоро. Онон тыаҕа саҥа үлэлээн эрэр киһи салла быһыытыйбытын кэннэ урукку фельдшер үлэтигэр киирэн эһээм дьэ үөһэ тыыммыта. Уопуттаах, кырдьаҕас эмчит Прокопьева Варвара Сергеевна субэтэ-амата үлэни лаппа чэпчэтэрэ. 

Хроническай ыарыылаах элбэх кырдьаҕас дьон баара. Нэдиэлҕээ биирдэ-иккитэ хайаан да ыҥыран доруобуйаларын бэрэбиэркэлэтэллэрэ, сүбэ-ама эрэйэллэрэ. Дьэ ол кэннэ хайаан да чэйдэтэн, сэһргэтэн атаараллара. Сылаҥҥа олорор Моеков Данил (Моой Тайыла) хааннааһыҥҥа, түөн уурарга үөрэппитэ. Онто кэлин элбэхтэ туһалаабыта. Сэбиэскэй саҕана итинник эмтээһини кытаанахтык боболлоро. 

Бу үлэлиир кэмнэригэр Тарасова Даша-Маша диэн дьикти ааттаах, Боотулуу кыыһа үлэлээн сылдьыбыта. Санитаркаларынан Угарова Мария, Ксенофонтова Настаа үлэлээбиттэрэ. 

Маҥнай кэлэригэр Евсей Гаврильевич кэргэнэ Соргоева Мария Кирилловна медсестралыыр этэ. 1983 с. атын үлэҕэ кеспутэ. Билигин кэргэнин кытта Сургуулук нэһилиэгигэр эйэ дэмнээхтик 40 сылын олорор, 4 оҕолоохтор уонна 8 сиэннээхтэр. Көтөх хаһаайыстыбалаахтар. Сайыннарын оттоон, кыһыннарын куускэ үлэлээн олороллор.
Аргунова Любовь Семеновна

**Аргунова Любовь Семеновна**

## Олоҕун олуктара

Муус устар 1 күнүгэр Төҥүлүгэ  төрөөбүтэ. 1949 с. Дьааҥы оройуонун Табалааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1960 с. Төҥүлү орто оскуолатын бүтэрээт, педагогическай үлэтин саҕалаабыта. 1967 с. Саха Судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн филологическай бакылтыатын үөрэнэн бүтэрээт, Хаптаҕайга нуучча тылын учууталынан ананар. 1970 с. Төҥүлүгэ кылаас таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлиир. 1980-83 сс. райно инспиэктэрэ. 1983-93 сс. Дьокуускайдааҕы  тыллара ситэри сайдыбатах оҕолор оскуолаларыгар дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччыта. 1993 с. дьиэ кэргэн педагогикатынан дьарыктанар.
        
## Айар үлэтэ
«Мин ыалга ананар суруйууларбын үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр биэнсийэҕэ тахсан баран, “Олох ситимнэрэ” диэн ийэбэр анаммыт ыстатыйаттан саҕалаабытым» (Л.С.Аргунова) Кини “Ыал култууратын киинин тэрийээччи” бырайыак ааптара.  2003 с. “В. С. Яковлев – Далан “Тыгын Дархан” романа оҕо иитиитигэр”, 2004 с. “Айылҕа – дьоһун педагог”, 2005 с. “Эдэр ыалга сүбэлэр”,  2007, 2015 сс. “Искусство быть родителем”,  “Ыал дьонун араҥаччылаан”, 2018 с. “Киһи, ыал, удьуор утума”, “Оҕо сааһы  одуулуубун” уо.д.а. кинигэлэри суруйбута.
        
## Наҕараадалара
ССРС, Норуот, СӨ үөрэҕириилэрин уонна Саха сиринээҕи  уопсастыбаннай инициативатын туйгуна.  Учууталлар учууталлара, Саха сиринээҕи норуот педагогикатын  ассоциациятын чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха сирин  суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогичекай үлэ бочуоттаах бэтэрээнэ,  Дьиэ кэргэн педагога, социальнай эколог, дьиэ кэргэҥҥэ оҕону иитиигэ 10-тан тахса кинигэ ааптара. Төҥүлү, Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Саха сирин үөрэҕириитин ситимин бочуоттаах Попечителя, “Гражданскай килбиэн”, “Мэҥэ ааттар” бэлиэлэрин хаһаайына.
Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Тюмень куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Университет 1963 с. Тюменнааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит.
1974 с.институкка быраас уонна фармацевт идэтигэр 900-тэн тахса устудьуон үөрэммит.
1995 с. Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.

2012 с.алтынньы ыйыттан Евросойуустан үбүлэнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Tempus бырайыакка кыттыһан үлэлиир. Бырайыак тиэмэтэ "Киһи харыстабыла: тулалыыр айылҕатын туруга, аһын-үөлүн хаачыстыбата, радиоактивнай эттиктэринэн киртийбит сирдэргэ уопсастыба доруобуйата"

2015 с.кулун тутар 11 күнүгэр акадьыамыйа Тюменнааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

## Структурата

-6 факультеттаах, 59 кафедралаах
1. Лечебнай
2. Фармацевтическай
3. Стоматологическай
4. Педиатрическай
5. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ
6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин
-элбэх профиллаах клиника
-научнай бибилэтиэкэ
-үлэ үөрүйэхтэригэр, сатабылга уһуйар киин
-симуляционнай үөрэх киинэ
-информац.технологиялар кииннэрэ
-тохтоло суох проф.сайдыы института
-үөрэх хаачыстыбатын уонна мониторингын киинэ
-анатомия түмэлэ
-устуоруйа түмэлэ
-бэчээттээн таһаарар киин

Университекка күнүскү уонна кэтэхтэн үөрэнии салааларыгар үрдүк үөрэх программатынан барыта 3500 устудьуон үөрэнэр. Эбии үөрэхтээһин программатынан квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии циклларыгар сылга 6000 киһи 56 мэдиссиинэ испэссээлинэһигэр үөрэнэллэр. Интернатура - 29, ординатура - 35 испэссээлинэстэринэн ыытыллар. 
Преподавателлэр истэригэр 130 наука дуоктара, 300 наука хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга бааллар.

## Рейтиннэрэ

1. Арассыыйа бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX-100: 2019 с.
ТСМУ 100 бастыҥнар испииһэктэригэр киирбит. 2. "Рейтинг востребованности вузов РФ" Топ-10 киирбит.
3. "По цитируемости публикаций научных работ" рейтиҥҥэ 3 бастыҥнарга киирбит.
4. "Индекс Хирша"  Scuence index рейтинигэр Арассыыйа 46 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 22-с миэстэлээх.

## Ссылкалара

https://www.tyumsmu.ru/ 
https://www.tyumsmu.ru/about/rating_position/ 
https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/mediapasport/obrazovanie-i-nauka/tyumenskiy-gosudarstvennyy-meditsinskiy-universitet/
https://xn--80aacozicjl1agbl4lraw.xn--p1ai/publikatsii/obrazovanie/tyumenskiy-gmu-kuznitsa-meditsinskikh-kadrov/
Киһи быраабын күнэ

**Киһи быраабын күнэ** ()&nbsp;— празднуется по предложению Генеральной Ассамблеи ООН (Резолюция № 423 (V)) ежегодно, 10 декабря, начиная с 1950 года. В этот день в 1948 году Генеральная Ассамблея ООН приняла Всеобщую декларацию прав человека.

В резолюции Генеральной Ассамблеи предложено всем государствам ежегодно предоставлять доклады о праздновании Дня прав человека. В координации празднования Дня прав человека важную роль играет Верховный комиссар по правам человека.

В СССР, начиная с 1977 года, правозащитники в День прав человека проводили на Пушкинской площади в Москве так называемый «Митинг молчания».

В России в этот день проводятся различные официальные и неофициальные мероприятия. В 2001 году была учреждена Премия имени Андрея Сахарова «За журналистику как поступок». Премия присуждается российским журналистам и вручается 10 декабря в День прав человека.

10 декабря 2009 года представители демократических движений снова провели на Пушкинской площади «Митинг молчания». Таким образом они решили возродить традицию советских диссидентов, считая, что  права человека в России снова грубо и повсеместно нарушаются.

В ЮАР День прав человека отмечается как национальный праздник 21 марта — в Международный день борьбы за ликвидацию расовой дискриминации, в память о расстреле в Шарпевиле, произошедшем в этот день в 1960 году.

В Кирибати День прав человека объявлен нерабочим днём.

10 декабря 2013 года Международная федерация за права человека (FIDH) и правозащитный центр «Весна» представили подробный отчет на 80-ти страницах «Повсеместные нарушения трудовых прав и принудительный труд в Беларуси».

## Күн тиэмэлэрэ
Ежегодно ООН определяет основную тему Дня прав человека:

* 2004 год — «Образование в области прав человека»
* 2005 год — «О пытках и глобальных усилиях по борьбе с ними»
* 2006 год — «Борьба с нищетой обязанность, а не милосердие»
* 2007 год — «Человеческое достоинство и справедливость для всех нас»
* 2008 год — «60-я годовщина принятия Всеобщей декларации прав человека»
* 2009 год — «Отстоять многообразие — покончить с дискриминацией»
* 2010 год — «Не молчи… скажи дискриминации нет!»
* 2011 год — «Поддержите наш общий праздник — День прав человека!»
* 2012 год — «Сделайте так, чтобы Ваш голос услышали!»
* 2013 год — «20 лет борьбы за ваши права!»
* 2014 год — «Права человека 365 дней в году»
* 2015 год — «Наши права, наши свободы, всегда»
* 2016 год — «Борись за чьи-то права сегодня!»
* 2017 год и 2018 год — «Выступим в защиту равенства, справедливости и человеческого достоинства»

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* [Резолюция Генеральной Ассамблеи № 423 (V)](http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/423(V))
* Темы Дня прав человека на сайте ООН
*  Сведения о Дне прав человека в СССР 
* Международный День прав человека-2005 в России
* Положение о премии «За журналистику как поступок» за 2006 год
* Молчаливый митинг на Пушкинской (видео)  10.12.2009 г.
* День прав человека в ЮАР
* Kiribati (англ.)
* Vice Chancellor Sangam University Bhilwara Speaks on Human Rights Day at JMA Pilani Rajasthan
Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(УСМУ) - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар, Свердловскай уобаласка соҕотох, быраастары уонна провизордары бэлэмниир  үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

250px

## Устуоруйата

1930 с.от ыйын 10 күнүгэр РСФСР НКС таһаарбыт анал уурааҕар олоҕуран 1931с. кулун тутар 1 күнүгэр 1 лечебнай-профилактическай факультеттаах Свердловскайдааҕы мэдиссиинэ института арыллыбыт.

1979 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.

1995 с. Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2013 с.акадьыамыйа Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета статуһу ылбыт.
Ректор - Ковтун Ольга Петровна.

## Структурата

-7 факультеттаах
1. Лечебнай-профилактическай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-профилактическай факультет
5. Фармацевтическай факультет
6. Психолого-социальнай үлэ факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета
-Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии киинэ
-каадырдары бэлэмнээһин салалтата
-инновационнай-информационнай технологиялар салалтата
-АХР салалтата
-экэниэмикэ, бух.учуот уонна отчуот салалтата
-быраабы хааччыйыы салалтата
-научнай-чинчийии салалтата
-иитии уонна үөрэх кэнниттэн үлэ салалтата
-методическай үөрэх салалтата
научнай-чинчийэр киин лаборатория
-научнай бибилэтиэкэ
-түмэл

## Рейтиннэрэ

2019 сылга.
1. RAEX 100 Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 85-с миэстэ.
2. Екатеринбург үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2-с миэстэ.
3."Три миссии университета" 2020 норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥа:
1401-1500-с миэстэ.
4. "Рейтинг влиятельности вузов России"2020:
69-с миэстэ.
5. "Рейтинг лучших вузов России RAEX 100"2020:
89-с миэстэ
6. "Три миссии университета" 2020 Арассыыйа университеттарыгар:
87-101-с миэстэ.
7. Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ RAEX2019 "медицина и здравоохранение" предметка 29-с миэстэ.
8. 2019 с. Уопсай рейтиҥҥэ
"Выше среднего по стране" бөлөххө киирбит уонна 230-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://vuzopedia.ru/vuz/1862
http://www.uralucheba.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=640&Itemid=56
https://usma.ru/news/uralskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-vpervye-voshel-v-rejting-rossijskix-vuzov-nacionalnoe-priznanie-2019/
https://www.provuz.ru/vuz/usma/rating/
Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата

Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата - Арассыыйаҕа Чита куорат аҕыс үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн биирдэстэрэ.

## Устуоруйата

Читаҕа көһөрүллүбүт Пермнээҕи стоматологическай институкка олоҕуран 1953 с.от ыйын 3 күнүгэр Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института арыллыбыт.
ЧСМА сайдыытыгар улахан кылааты акадьыамыйа ректора акадьыамык АМНА чилиэнэ В. Н. Иванов киллэрбит. 
1999 с. үөрэх сүрүн куорпуһун дьиэтигэр киниэхэ мемориальнай доска арыллыбыт.

## Структурата

Акадьыамыйаҕа

-5 факультет баар

1. Лечебнай

2. Стоматологическай

3. Педиатрическай

4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕэ

5. Квалификацияны үрдэтии

-үрдүк үөрэх иннинэ бэлэмнэнии киинэ

-экология НЧИ

-стоматологическай поликлиника.

Акадьыамыйаҕа 25 испэссэлинэскэ үөрэтэллэр. Выпусниктар 95% үөрэммит испэссэлинэстэринэн үлэлииллэр. Ол Уһук Илиҥҥэ уонна Забайкальскай кыраайга быраас идэтэ наадалааҕын көрдөрөр.
Ону кытта, акадьыамыйа, бэйэтин бас билиитигэр стоматологическай клиникалаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин ахсааныгар киирэр.

Устудьуоннар түөрт испэссээлинэскэ үөрэнэллэр (лечебнай дьыала, стоматология, педиатрия, үрдүк үөрэхтээх сиэстэрэ). 
Акадьыамыйа арыллыаҕыттан уопсайа 20000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт. Ол, урукку Читинскэй уобалас быраастарын 90%, оттон Бурятия быраастарын 75%. 
2002 с.саҥа стоматологическай клиника баар буолбут.
Научнай-педагогическай квадырдары бэлэмнээһин 14 испэссээлинэскэ аспирантураҕа, 2 испэссээлинэскэ доктарантураҕа ыытыллар.

Преподавателинэн 331 киһи үлэлиир. Ол иһигэр, 41 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 177 мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 26 бэрэпиэссэр, 73 дассыан, ону кытта, 10 Арассыыйа уонна тас дойдулар наукаларын акадьыамыйатын дьиҥ чилиэнэ уонна чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 14 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна Бурятия үтөлээх бырааһа, Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ, Арассыыйа Үрдүкү Оскуолтын уонна просвещениетын бастыҥ үлэһиттэрэ, доруобуйа харысталын бастыҥнара.
Кинилэр ортолоругар АЕНА акадьыамыга, сосудистай-тромбоцитарнай гемостаһы үөрэппит аан дойду биллиилээх физиолог-учуонайа Б. И. Кузник.

## Рейтиннэрэ

Читатааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата, Чита куора үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 463-с миэстэ.
Забайкальскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 292-с миэстэ.
Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 23-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://chita.ucheba.ru/uz/16636
https://chitgma.ru/
http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=5442
https://moeobrazovanie.ru/chgma/?ratings
Cyberpunk 2077

**Cyberpunk 2077** (Киберпанк 2077), Польша оҥорон таһаарбыт саҥа оонньуута, күн сирин Ахсынньы 10 чыыһылатыгар, 2020 сыллаахха көрбүт. Оонньуу сүрүннээн Xbox One, PS4, PS5, Windows, Linux системаларга оонньонор. 

## Сүжета
Оонньуу Найт Сити куоратка барар, Калифорния штатыгар.

## Көрүҥэ
Мультиплатформеннай, Steam нөҥүө атыылаһаллар. Ол эрэн тахсар күнүгэр хакердар алдьатан Torrent нөҥүө тарҕаталлар.
PS5

**PlayStation 5** (*Бэһис Плэйстэйшн*), SONY оҥорон таһаарар консольлара.
Колесова Сахасталина Гаврильевна

**Колесова Сахасталина Гаврильевна** - АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Байаҕантай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1934 с. сэтинньи 25 күнүгэр Томпо улууһугар III Байаҕантайга төрөөбүтэ. 

1953 с. Дьокуускай к. 2 №-дээх оскуолатын 8 кылааһын бүтэрбитэ.

1964 с. Кириэс-Халдьаайытааҕы үлэһит ыччат орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1971-1973 сс. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа кэтэхэтэн үөрэммитэ.

1954-1955 сс. Томпо райпотугар машинистаабыта.

1955-1956 сс. Маленков аатынан колхуоска ыанньыксыттаабыта

1960-1963 сс. оҕо уһуйааныгар баспытааталынан үлэлээбитэ.

1966-1972 сс. химия уонна физика хоһугар лабораннаабыта.

1972-1991 сс. Кириэс-Халдьаайытааҕы орто оскуолатын интернатыгар баспытааталынан үлэлээбитэ.

1991-2014 сс. интернат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара
"Томпо улууһун бастыҥ баспытаатала" бэлиэ (1998 с.)

"СӨ үөрэҕэриитин туйгуна" (1998 с.)

"Династия педагогов РС(Я)" бэлиэ (2004 с.)

"АБ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ" (2004 с.)

СӨ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ (2015 с.)

"СӨ үөрэҕин систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ" (2015 с.)

## Сигэлэр
Николаев С.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А. Знатные женщины Томпонского района. Якутск, 2018.
Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэх тэрилтэтэ Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин "Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" - Арассыыйаҕа  Смоленскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

РСФСР доруобуйа харысталын Наркомата 1920 с.муус устар 4 күнүгэр Смоленскай судаарыстыбаннай университетыгар мэдиссиинэ факультетын арыйарга быһаарбыт.
1924 с.ахсынньы ыйыгар Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут.
1994 с.бэс ыйын 15 күнүгэр АБ Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ 586 нүөмэрдээх бирикээһинэн Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.

АБ доруобуйа харысталын миниистирин бирикээһинэн 2015 с.олунньу 16 күнүгэр Смоленскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета буолбут.

## Структурата

-Факультеттара:

1. Лечебнай
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Психолого-социальнай
6. Медико-биологическай уонна гуманитарнай үөрэх
7. Иностраннай устудьуоннар
8. Квалификацияны үрдэтии, атын испэссээлинэскэ бэлэмнэнии

67 кафедраҕа, 450-тан тахса бэрэдэбээтэл үлэлиир, ол иһигэр 86 дуоктар, 281 наука хандьыдаата.

СмолСМУ таһаарар сурунааллара, хаһыата:
"Вестник Смоленского государственного медицинского университета";
"Медицинские вести регионов";
"Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия"
"За медицинские кадры"

## Рейтиннэрэ

СмолСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2168-тан 312-с миэстэ.
"Национальное признание-2019" рейтиҥҥэ 34-с миэстэ.
СмолСМУ "Юрайт. Статистики" рейтинигэр Арассыыйа цифровой үөрэххэ актыыбынай мэдиссиинэ  үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2020 с. Топ-5 киирбит.
Ону кытта, атын үөрэх тэрилтэлэрэ ааҕар куурустардаах мэдиссиинэ научнай оскуолаларын рейтинигэр СмолСМУ Топ-10 киирэн, 3-с миэстэлээх.

## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20140713081611/http://sgma.info/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1
https://moeobrazovanie.ru/sgma/?ratings
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ 
https://www.mk-smolensk.ru/social/2020/04/24/smolenskiy-vuz-voshel-v-top5-nacionalnogo-reytinga.html
Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

250px

Соҕурууҥҥу-Ураллааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Челябинскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1944 с.бэс ыйын 28 күнүгэр ССРС доруобуйа харысталын наркомун 403 нүөмэрдээх бирикээһинэн, көһөрүллүбүт Киевтааҕы мэдиссиинэ институтун базатыгар олоҕуран Челябинскайдааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммитэ. 
1995 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин судаарыстыбаннай Кэмитиэтин бэс ыйын 26 күнүнээҕи 953 нүөмэрдээх уонна Арассыыйа доруобуйа харысталын министиэристибэтин от ыйын 20 күнүнээҕи 209 нүөмэрдээх бирикээстринэн Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.

250px

Рособрнадзор 2012 с.алтынньы 9 күнүнээҕи бирикээһинэн  акадьыамыйа Челябинскайдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт.

## Структурата

Ректор - И. А. Волчегорскай
-Факультеттара:
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Клиническай психология уонна социальнай үлэ факультета
4. Медико-профилактическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Фармацевтическай факультет
-Эбии проф.үөрэх института
-научнай-чинчийэр лаборатория Киинэ
-иммунология НЧИ
-научнай бибилэтиэкэ
-анатомия түмэлэ
-бэчээттээн таһаарар Киин
-мэдисиинэ үлэтин үөрүйэҕин, сатабылын баһылыыр Киин
-аккредитациялыыр Киин
-симуляционнай Киин
-55 кафедра

Университекка 687 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр, 155 наука дуоктара,  362 наука хандьыдаата, 2 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 7 АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 20 АБ үтүөлээх бырааһа баар.

## Рейтиннэрэ

СУСМУ Челябинскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ.
Челябинскай уобалас рдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.
Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 433-с миэстэ.
Мэдиссиинэ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 69-тан 35-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.chelsma.ru/
https://vuzopedia.ru/vuz/2120
https://moeobrazovanie.ru/chelsma/
Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Ярославль куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(ЯСМУ).

## Устуоруйата

ССРС НКС 1943 с.ыам ыйын 22 күнүнээҕи уурааҕынан Ярославль куоракка Белоруссияттан эвакуацияламмыт Минскэйдээҕи уонна Витебскайдааҕы мэдиссиинэ институттаргар олоҕуран тэриллибит мэдиссиинэ института үлэтин саҕалаабыт. 
1944 с.сайын институт реэвакуацияламмытын кэннэ, атырдьах ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт НКС уурааҕынан көспүт институт базатыгар Ярославль мэдиссиинэ института тэриллибит.
1994 с. институт Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.
2014 с.сэтинньигэ Ярославль судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.

## Структуралара

-факультеттара:
1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Фармацевтическай факультет
4. Стоматологическай факультет
5. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии проф.бэлэмнэнии факультета
6. Преподавателлэр квалификацияларын үрдэтии факультета
7. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
8. Тас дойдуттан киирбит устудьуоннары кытта үлэ факультета
- 60 кафедра
-симуляционнай үөрэх Киинэ
-научнай бибилэтиэкэ
-университет устуоруйатын түмэлэ
-салайар салаалар

Университекка 3800 устудьуон, интерн, ординатор, аспиран ол иһигэр 25 тас дойдуттан киирбит 110 устудьуон үөрэнэллэр. 
59 кафедраҕа 600 преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр 100 мэдиссиинэ наукатын дуоктара, 330-тан тахса мэдиссиинэ наукатын хандьыдаата, 1 АНА акадьыамыга, 1 АНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, АБ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, АБ үтүөлээх быраастара, АБ доруобуйа харысталын үтүөлээх үлэһиттэрэ бааллар.

## Рейтиннэрэ

ЯСМА Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 275-с миэстэ.
Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 69 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 22-с миэстэ.
Ярославскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 26 үөрэх тэрилтэтэ кыттыбытыттан 2-с миэстэ.
Ярославскай уобалас мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 1 миэстэ.

## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20110912001105/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.763/index.php
http://ymanet.ru/ 
https://vuzopedia.ru/vuz/3294
https://moeobrazovanie.ru/yma/?ratings
Муравьев-Апостол Матвей Иванович

**Муравьев-Апостол Матвей Иванович** — декабрист, "Союз спасения" төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, "Союз Благоденствия" олохтоох быраабатын уонна соҕурууҥҥу декабристар түмсүүлэрин чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара

* Матвей Иванович Муравьёв-Апостол муус устар 25 күнүгэр (ыам ыйын 6 күнүгэр) 1793 сыллаахха Санкт-Петербурга суруйааччы Иван Матвеевич Муравьев-Аппостол (1768-1851) дворянскай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 

* 1802 сыллаахха диэри кыраныысса таһыгар Парижка олорбута. Санкт-Петербурга төннөн кэлэн 1809 сыллаахха инженердар Корпустарыгар суол үөрэҕэр үөрэммитэ.

* 1811 сыллаахха М. И. Муравьёв-Апостол Лейб-гвардия Семеновскай полкаҕа подпрапорщигынан сулууспалыы киирбитэ. Аҕа дойду 1812 сыллаах улуу сэриитигэр уонна полк састаабыгар кыргыһыыларга кыттыбыта: Витебскэйга, Бородиноҕа уонна Малоярославецка. 1812 сыл ахсынньытыгар прапорщик званиетын ылбыта. 1813-1814 сс. нуучча аармыйатын кытта кыраныысса таһынааҕы походтарга сылдьан сэриилэспитэ: Люцеҥа, Бауцеҥа, Кульмҥа.  

* 1816 сыллаахха М. И. Муравьёв-Апостол подпоручик званиятыгар таһаарыллыбыта, 1817 с. поручик буолбута, Полтаваҕа малороссийскай кинээскэ Н. Г. Репнин-Волконскайга адъютаанынан сулууспалаабыта. 1819 сылтан штабс-капитан буолан Егерскэй полкаҕа көһөрүллүбүтэ. 1822 сыллаахха майор чыыныгар Полтавскай пехотнай полкаҕа көһөрүллүбүтэ, 1823 сыллаахха подполковник званиятынан отставкаҕа тахсыбыта. 

* 1825 сыл ахсынньытыгар М. И. Муравьёв-Апостол хаайыллыбыта уонна 1826 сыл тохсунньутугар Санкт-Петербурга илдьибиттэрэ. Петропавловскай кириэппэс хаайыытыгар олорбута.

* 1826 сыл от ыйыгар бастакы разрядынан буруйдаммыта уонна 20 сылга хаайыллыбыта, ол сыл атырдьах ыйыгар болдьоҕо 15 сылга диэри сарбыллыбыта, саамай үрдүк ыйааҕынан Сибииргэ ыытыллыбыта. Иркутскайга, Дьокуускайга, Бүлүүгэ, Омскайга, Бухтарминскай кириэппэскэ, Ялуторовкаҕа олохсуйбута.

* 1856 сыллаахха амнистияҕа түбэһэн М. И. Муравьёв-Апостол быраабын төнүннэрбитэ. Сибииртэн төннөн кэлээт, 1857 сыл тохсунньутугар Московскай уездыгар Зыков дэриэбинэтигэр олохсуйбута, ол сыл муус устар ыйыгар Тверь куоракка көспүтэ.

* 1858 сыл атырдьах ыйыттан М. И. Муравьёв-Апостол Москваҕа, 1863 сыл муус устар ыйтан Санкт-Петербурга олороро көҥүллэммитэ. 1883 сыллаахха Лейб-гвардия Семеновскай полката 200 сылын туолуутугар М. И. Муравьёв-Апостолга байыаннай орден уратыытын бэлиэтэ төннөрүллүбүтэ.

## Наҕараадалара
# Байыаннай орден уратыытын бэлиэтэ;
# Сибэтиэй Анна 3-с степеннээх орден;
# Прусскай Кульмскай Кириэс.
## Дьиэ кэргэн
# Ийэтэ - Анна Семеновна Муравьева-Апостол, нуучча суруйааччыта;
# Аҕата - Иван Матвеевич Муравьев-Апостол, суруйааччыта уонна дипломаата;
# Кэргэнэ (1832 сыллаахха кэргэннэммит) - Мария Константиновна Константинова (1810 — 1883), аҕабыт кыыһа;
# Итиэх кыргыттара - Августа Павловна Созонович уонна Анна Бородинская;
# Бырааттара - Сергей Муравьев-Апостол уонна Ипполит Муравьев-Апостол.
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет

Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет

АлтСПУ - Арассыыйаҕа Барнаул куоракка баар бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1915 с.ыам ыйын 20 күнүгэр начаалынай училищелаах учуутал сэминээрийэтин олохтуурга быһаарыы ылыныллыбыт.
1933 с.балаҕан ыйын1 күнүгэр Барнауллааҕы учуутал института төрүттэммит уонна 1941 с. Барнауллааҕы педагогическай институт буолбут.
1935 с. Бастакы выпусниктары - 17 историгы, 30 физик-математигы, 22 тыл үөрэхтээҕи таһаарбыттар.
1947 с. күнүскү салаа 720 , кэтэх салаа 409, онуоха эбии киэһээҥҥи салаа 39 үрдүк үөрэхтээх учууталы үөрэтэн таһаарбыттар.
1983 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1993 с.ахсынньы 15 күнүгэр институт университет статуһун ылбыт. Ол эрээри, 2008 с.аккредитацияны ааһан баран акадьыамыйа буолбут.
2014 с. ахсынньы 8 күнүгэр Үөрэх уонна наука министиэристибэтин 1550 нүөмэрдээх бирикээһинэн
Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай акадьыамыйа аата уларыйан, Алтайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.

## Структурата

Институттара, факультеттара

-эбии үөрэхтээһин института
-психология уонна педагогика института
-физико-математическай институт
-физическай культура уонна успуорт института
-лингвистическай институт
-историческай факультет
-үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
-филологическай факультет
-култуурнай-маасабай үлэ Киинэ
-33 кафедра

## Рейтиннэрэ

АлтайСПУ

Арассыыйа университеттарын рейтинигэр(Интерфакс)

2018 сылга.

1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Алтаайыскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.
3. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 261-262-с миэстэ.

2019 сылга

1. Барнаул куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэ.
2. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 272-273-с миэстэ.

Педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 с.

1. Алтаайыскай кыраайга 2-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 170 үөрэх тэрилтэтиттэн 54-с миэстэ.

Үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр.

1.Алтаайыскай кыраайга  27 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 7-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа 2168 үрдүк үөрэх тэрилтэтиттэн 345-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://www.altspu.ru/sveden/struct/ 
https://www.altspu.ru/ 
http://enc.uni-altai.ru/
https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html