Омук саҥалыы үөскээһинэ

Икки тус-туспа омуктар биир сиргэ уһуннук, хас да үйэ устата уонна эйэлээхтик бииргэ үлэлээн олордохторуна хардары-таары ыал буолаллара элбээн иһэриттэн бааһынайдар диэн тупсубут хааннаах саҥа дьон үөскээн, ахсааннара элбээн барар. Хайа кырдьаҕас омук саҥарар тылын уларытан, тупсаран элбэх бааһынайдары бэйэтигэр ылынан холбоон иһэр даҕаны этэ-сиинэ бөҕөргөөн сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатан биэрэр. Сайдан иһэр омук дьоно диктатураны тутуспакка демократия үөрэҕин уонна “Хааны тупсарыы” диэн сахалар үйэлээх үгэстэрин тутуһа сырыттахтарына табыллар. (1,20).

Бэйэлэрин улаханнык, улуутумсуйа сананаллара улааппыт, диктатураны тутуһан тылларын уларыппат омук дьоно атыттары кытта ыал буолан хааннарын тупсаран биэрэллэрэ аҕыйаан хаалыытыттан мөлтөөн-ахсаан барыыга уонна ахсааннара аҕыйыырыгар тиийэллэр.

Демократия үөрэҕин тутуһар омук дьоно бэйэлэрин атыттартан улаханнык санамматтарыттан холбоһон ыал буолуулара элбиириттэн төрүүр оҕолоро доруобай буолара үксүүр уонна саҥарар тылларын уларытан биэрэннэр ахсааннара эбиллэр. Сайдыыны ситиһэр санаалара улаатар уонна үлэни кыайа-хото үлэлиир кыахтаналлар.

Омук саҥалыы үөскүүр кэмигэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун кытаанахтык тутустаҕына, хайа эрэ аҥар өттүн диэки халыйан хаалбатаҕына табыллар:

1. Омук элбэх сайдыыны ситистэр даҕаны урукку бэйэтин аата уларыйан хаалбакка оннунан хаалыан сөп. Омук аата уонна саҥарар төрөөбүт тыла үйэлэргэ үөскэтиммит өйө-санаата, үгэстэрэ улаханнык уларыйбакка эрэ сайдыыны ситиһэрэ кыаллар. Бу улахан уларыйыы киириитэ омук саҥалыы үөскээһинэ диэн ааттанар. Саҥалыы үөскээбит омук этэ-сиинэ тупсарыттан, бөҕөргүүрүттэн уонна өйө-санаата атын, сайдыылаах омук тылынан эбиллэринэн сайдыыны ситиһэр кыаҕа атыттартан улаатан биэрэр.

2. Омук сайдыыны ситиһэ сатыыра аһара бардаҕына саҥаны киллэрэн иһэрэ олус элбиириттэн саҥарар тыла уларыйан, бэйэтэ атын омук буолан хаалыыта, урукку аатын уларытан атыннык ааттаныыта үөскээн тахсыан сөп. Омукка маннык улахан уларыйыы киириитэ саҥа омук үөскээһинэ диэн ааттанар уонна саҥарар тыла төрдүттэн уларыйан сайдыыны саҥалыы саҕалыыр кэмэ кэлэринэн уратыланар.

Бу сайдыыны ситиһии икки өрүттэриттэн сайдан иһэр саха омуга бастакы өрүтүн тутуһарыгар мин баҕарабын. Сайдыыны төһө да ситистэр саха омук бэйэтинэн уларыйбакка эрэ, аата-суола хаалыа этэ. Уһун үйэлэр тухары сахалар элбэх уларыйыылары да аасталлар бэйэлэрэ атын омук буолан хаалбаттарын былыргыттан иҥэриммит ааттара билигин даҕаны бэйэтинэн сылдьара дакаастыыр.

Сайдыыны ситиһии омукка уларыйыылары, тупсуулары киллэрэр. Бу саҥа билиилэр киирэллэриттэн омук уларыйбакка бэйэтинэн хаалыыта диэн өйө-санаата, үгэстэрэ уонна саҥарар тыла аһара уларыйан хаалбакка бэйэлэринэн туттулла сылдьаллара ааттанар.

“Хаан тупсарыыта” диэн сахалар ыал буолууга туһанар үгэстэрэ атын омук киһитин кытта ыал буоллахха төрүүр оҕо этэ-сиинэ бөҕө уонна икки омук тылын билэн улаатарынан өйө-санаата сайдыылаах буолар. Бааһынайдар элбээн истэхтэринэ хайа эрэ кырдьаҕас омук бэйэтигэр ылыммакка туоратар, саҥарар тылларын сирэр буоллаҕына туспа бөлөҕү, саҥа омугу үөскэтэн кырдьаҕастары уруккуттан олорор сирдэриттэн үтүрүйэн, сыҕарытан бараллара саҕаланара сайдыы киириитин улахан хамсааһынын үөскэтэрэ сэриигэ тириэрдиэн сөп.

Олус былыргы кэмнэргэ саҥа омугу улахан импиэрийэлэр атын омуктары сэриилээн кыайан, баһылаан баран үрэллэр, ыһыллар кэмнэригэр үөскэтэр этилэр. Билигин дьон өйө-санаата сайдан, тупсан АХШ-ка уонна Европаҕа дьон баҕа өттүлэринэн эйэлээхтик холбоһон саҥалыы сайдыыны ситиһэн иһэллэрэ кыаллар буолла. 

Тус-туспа тыллаах, итэҕэллээх омуктар уһун үйэлэргэ бииргэ олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар үөскээн эбиллэн иһэллэриттэн, икки тылы холбоон буккуйан саҥарар, бурут саҥалаах дьон элбээһиннэриттэн саҥа омук үөскээн барыыта саҕаланар. Бааһынайдар икки омук тылынан саҥаран тылларын буккуйууларыттан уонна саҥа тыллары үөскэтэн туһаналлара элбиириттэн кырдьаҕас омуктар итэҕэллэрэ, олохторун үйэлээх үгэстэрэ кытаанахтык тутуһуллубат кэмнэрэ кэлэриттэн сыыйа-баайа омук уларыйыыта саҕаланар.

Билигин Саха сиригэр кэлии нууччалардыын холбоһон саҥалыы үөскээбит саха омук сайдан, ахсаана эбиллэн, күүһүрэн иһэр кэмэ буолар. Бу быһаарыы биллэр дакаастабылынан саха эр дьоно мустан республика тэриллибит күнүгэр киин болуоссакка оһуохайы үҥкүүлээһиннэрин уонна “Триумф” спорт киинигэр ыксаллаах кэмҥэ үөскээбит тэрээһиннээх миитиҥҥэ түргэнник мустууларын ааҕыахха сөп.

Саха сиригэр сахалартан арыыйда аҕыйах нууччалар олороллор. Кинилэр биир омук тылын эрэ үөрэтэллэриттэн, билэллэриттэн өйдөрө-санаалара сайдыыта икки тылы билэн туһанар дьонтон бытааран хааларыттан аныгы түргэнник киирэн иһэр сайдыыны ситиһэллэрэ мөлтөөн биэрэриттэн уонна бэйэлэрин үрдүктүк, улуутук сананаллара улааппыта уларыйбатыттан атын, кыра омуктардыын аанньа ахтан холбоспотторуттан, хааннарын тупсаран биэриилэрэ суох буолан аймахтаһыыга оҕустаран эттэрэ-сииннэрэ биллэрдик мөлтүүрүгэр тиийэннэр ахсааннара эбиллибэт туруга кэлбитэ ыраатта. 

Омук маннык мөлтөөһүнүн дойду күүһүн туһанан өрө тарда, көмөлөһө сатааһыны, ырыынак кэмигэр аҕыйаабытын да иһин, син-биир оҥоро сылдьаллар. Араас хайысхаларынан; аҕыйах ахсааннаахтары туората сатааһынынан, араас диктаннары суруйуунан дьон болҕомтотун ыла сатыыллара син-биир хаалан хаалбат.

Кырдьыбыт, мөлтөөбүт омугу күүһүрдэ, “улуу” оҥоро сатааһын аһара бардаҕына атыттары, куһаҕаннары туоратыыны үөскэтэрэ 20-с үйэҕэ дакаастаммыта. Саҥа үйэҕэ ол ынырык сыыһаны, халыйыыны оҥорууну хатылаабат туһугар дьон кыһаналлар эрээри, саҥаны айыыны оҥоруу уратылара уонна улуутумсуйуу өйө-санаата дьайа сылдьалларыттан таба быһаарыыны ылыныы син-биир уустугурар.  

Омук төрүт тылларын букатын уларыппат буоллаҕына сайдыыны ситиһииттэн уларыйан хаалбат, атын омукка кубулуйбат кыахтанар эрээри, атын омук дьонун кытта холбоһон хаанын тупсарарын, этин-сиинин бөҕөргөтөрүн оҥоро сылдьыыта, бааһынайдары холбонуута аҕыйыыр. Сайдыыны ситиһэр туһугар саҥарар тылга уларыйыылары киллэрии омук дьонуттан эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Омук төрүт тыллара диэн айылҕаҕа, олоххо уонна киһиэхэ сыһыаннаах тыллара ааттаналлар. Бу тыллары букатын уларыппакка эрэ туһана сылдьыы уонна харыстааһын омугу уһун үйэлиир кыаҕы биэрэрин бу кэмҥэ сахалар туһанар кыахтаахтар. (2,97).

Сайдыыны ситиһииттэн үлэ уонна үөрэх тыллара уларыйыыларын сөбүлээн көрөн хааччахтыыр кыах туспа омукка баар буолар. Былыргы кэмнэртэн дьарыктаммыт үлэлии үөрэммит үлэлэри салгыы сайыннарыы омук тыла тосту уларыйан хааларыгар тириэрдибэт.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун тутуһа сылдьар уонна атын омуктары кытта эйэлээхтик олорор сахалар саҥалыы  үөскээһини салҕаан, сайдыыны ситиһэн иһэллэр. (3,17).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: 2022. –   120 с.

2. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с. 

3. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.