open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иллинойс

thumb|200px

**Иллинойс** (Illinois) — АХШ биир экономически күүскэ сайдыбыт штата буолар, киин куората — Спрингфиелд. Онтон штат сиригэр дойду үһүс улахан гигант-куората Чикаго баар.

## Штаат бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 4 — Барак Обама күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр.
Спрингфиелд

thumb|250px

**Спрингфиелд** (Springfield), куорат, Иллинойс штатын киин куората. Куорат аттыгар улахан АЭС баар. АХШ биир улахан култууратын киинэ.
Индиана

thumb|200px

**Индиана** (), АХШ биир улахан тыа хаһаайыстыбатын штата буолар, киин куората — Индианаполис. Онтон арыый улахан куораттара — Форт Уэйн (), Эвансвилл (), Гэри (), Соутһ Бэнд (), Һаммонд ().

## Индиана бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 11 — Индиана күнэ
Коннектикут

thumb|200px

**Коннектикут** (Connecticut), АХШ биир штата, Саҥа Англиа биир штата, киин куората - Һартфорд. Улахан куораттара - Бридгепорт, Нью Һайвен, Waterbury, Stamford.


Билэ:First Congregational Church, Woodstock CT.jpg
Билэ:Yale Law School dining hall 1.JPG
Билэ:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg
Индианаполис

thumb|250px

**Индианаполис** (), АХШ дойдутугар баар куорат, Индиана штатын киин куората.
Ардах

thumb|250px

**Ардах** — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон таммах буолан сиргэ түһүүтэ. Былыттан түһэр.

Дабды самыыр — бөдөҥ таммахтардаах ардах.

## Өссө маны көр
* Хаар
* Тобурах

## Быһаарыылар
Тобурах

**Тобурах** — салгынтан тымныыга уу паара тоҥон муус буолан сиргэ түһүүтэ. 

Муус көһөҥөлөрө биир миллиметртан хас да сантымыатрга дылы улаханнаах буолаллар. 130 см, биир киилэҕэ дылы ыйааһыннаах көстөллөр. 

Үксүн сыл сылаас кэмигэр курулас эбэтэр этиҥнээх ардах кэмигэр түһэр.

Сороҕор тобурах сиргэ халыҥа хас да сантымыатр буолар. Түһүүтүн уһуна аҕыйах мүнүүтэттэн чаас аҥарыгар дылы, олох сэдэхтик биир чаас түһэр. 

## Өссө маны көр
* Ардах
* Хаар
Дзержинскэй Феликс Эдмундович

мини|Дзержинскай Феликс Эдмундович
Дзержинскэй Феликс Эдмундович — (пол. Feliks Dzierżyński; хос ааттара Желе́зный Фе́ликс, ФД, партийнай псевдонимнара: Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский; атырдьах ыйын 30 (балаҕан ыйын 11) 1877, Дзержиново, Ошмянскай уезд, Виленскай губерния — от ыйын 20 1926, Москва) — революционер, Польшаттана төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Сигэлэр
* Все необходимые Вам факты истории жизни и деятельности великого политика СССР, Феликса Эдмундовича Дзержинского
* Сайт посвященный Ф. Э. Дзержинскому
* Дзержинский, Ф. Э. Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова 
* 
* 
* Арассыыйа ФСБ-та. Биография Дзержинского
* Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) 
* Строитель новой экономики России
* Неразгаданные тайны первочекиста. Георгий Николаев
* И. Врачев Два слова о Дзержинском
Апатиит

thumb|200px

**Апатиит** — кальций фосфаата, үксүн биир кэлимсэ туораахтыҥы маасса быһыытынан көстөр. Сороҕор боруода иһигэр кыбыллыбыт призма формалаах кристааллар көстөллөр. Дьэҥкирэ суох кристааллар наһаа бөдөҥ буолуохтарын сөп, холобур, Канаадаҕа апатиит 200 киилэттэн тахса ыйааһыннаах, 2 миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах призмалара көстүбүттэрэ. Олох сэдэхтик дьэҥкир кристааллар көстөллөр, олортон ювелиирдар араас оҥоһуктары оҥороллор.

Дьэҥкир кристааллар өҥнөрө араҕастан хараҥа халлан күөххэ, фиолет өҥүгэр тиийэ буолаллар. Өҥө суох кристааллары Италияҕа уонна Германияҕа булаллар; «куоска харах» эффектаах таастары Шри-Лаанка уонна Бирма сириттэн булаллар. От күөҕэ апатииттары Алдан тардыытыгар булаллар.
Аймах (биология)

**Аймах** (сорох источниктарга **Этэрээт**, , элб.ахс. ) — таксономияҕа туттуллар хаттыгастартан биир сүрүннэрэ. 

Бу хаттыгас бэйэтэ кылааска киирэр, иһигэр кэргэн киирэр. Холобур Саха сиригэр баар *үүтүнэн иитиллээччилэр* (үүттэнээччилэр) маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, ыыраахтаах туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
Паар

**Паар** — убаҕас эттик гаас буолан көтүүтэ. Убаҕас туругун кытта тэҥ усулуобуйаҕа баар буолар, ол гынан баран үксүн кылгас кэмҥэ. Олоххо бу аатынан үксүн уу паарын ааттыыллар.
Өҥнөөх өрөбөлүүссүйэлэр

**[[Өҥ]]нөөх өрөбөлүүссүйэлэр** — XXI үйэҕэ үөдүйбүт хаан тохтуута суох былааһы уларытар норуот хамсааһыннара.

Украинаҕа — Араҕас, атын дойдуларга Тюльпаан, Роза.

## Өссө маны көр
* Казахстаҥҥа протестар (2022)
Куна

**Куна** — Панаамаҕа уонна Колумбияҕа олорор индеец омуктар. Куна тылынан саҥараллар. 50 тыһ. тахса киһилээх омук, олортон 700-чэтэ Колумбияҕа олорор. Сүрүн дьарыктара кукурууза, батаат, кокос үүннэрии, балыктааһын. Католиктар уонна протестааннар христианствоҕа киллэрбиттэрэ.

* Alí, Maurizio. 2010: “En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto ”. Universidad de Los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN 978-958-695-531-7.
Кукурууза

thumb|200px

**Кукурууза**, **маис**  (*Zea mays* L. ssp. *mays*) — туораахтаах култуура, бурдук үүнээйи. Америка индеецтэрэ  (Месоамерикаҕа) дьиэтиппит, тупсарбыт үүнээйилэрэ. Билигин да онно олорор төрүт омуктар, холобур Панаамаҕа олохтоох куналар кукуруузаны үүннэрии сүрүн дьарыктарыттан биирдэстэрэ. Америка дойдуларыгар маис бастыҥ үүннэриллэр култуура буолар.
XV үйэ бүтүүтүгэр - XVI үйэ саҥатыгар Эуропа дойдулара Американы колонизациялаабыттарын кэнниттэн, аан дойдуга тарҕаммыта.

Билигин кукурууза аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт тыа хаһаайытыбатын сүрүн үүнээйилэриттэн биирдэстэрэ.
Балыктааһын

**Балыктааһын** — айаҕы иитинэр эбэтэр эргинэр соруктаах күөл, өрүс, байҕал балыгын араас ньыманан тутар дьарык. Былыр сирэ суох сахаларга тыыннаах хаалар сүрүн ньымалара этэ. Сахалар сүнньүнэн собону уонна мундуну,күөнэҕи бултаан аһыыллара.
Ленин Владимир Ильич

мини
**Ленин Владимир Ильич** (1870, муус устар 22 күнэ — 1924, тохсунньу 21 күнэ) — Арассыыйа салайааччыта, Арассыыйаҕа былааһы өрөбөлүүссүйэ тэрийэн ылбыт киһи, аан дойдуга бастакы социализм дойдутун туппута — урукку Арассыыйа Илэ (Империята) ССРС буолбута. 1922 сыллаахха кини быһаччы кыттыытынан Саха сирэ Автономиялаах Өрөспүүбүлүкэ буолбута (Саха Автономнай Сэбиэскэй социалистическэй республиката — Саха АССР).

## Аатын үйэтитии
1962 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Дьокуускай горсоветын уонна ССКП Дьокуускайдааҕы кэмитиэтин мунньахтарын быһаарыытынан Саха АССР 40 сылыгар уруккута Октябрьскай уулуссаны В.И. Ленин аатынан проспект диэн ааттаабыттара.

## Быһаарыылар
Өрөбөлүүссүйэ

**Өрөбөлүүссүйэ** — дойдуга былааһы норуоту өрө туруоран күүс өттүнэн ылыы. Норуот сороҕор сэбилэниилээх сэрии нөҥүө, сороҕор уулуссаҕа тахсан эйэлээх дьайыы түмүгэр былааһы уларытар.

Өрөбөлүүссүйэ түмүгэр ким былааһы ыларынан, эбэтэр сүрүн хамсатар күүһүнэн көрөн буржуазнай, социалистическэй иҥин диэннэргэ арахсаллар. 2000 сыл кэнниттэн Өҥнөөх диэн ааттанар өрөбөлүүссүйэлэр үөдүйбүттэрэ.

## Өссө маны көр
Франция өрөбөлүүссүйэтэ уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ.
Эргиэн

[thumb|Эргиэн [баһаара]]

**Эргиэн** диэн дьон (тэрилтэлэр) бэйэ бэйэлэригэр мал-өҥө бэрсиитэ. Малы-өҥөнү ыларга харчы төлүүллэр. Малы атын малга атастаһыы бартер дэнэр. Эргиэн кыттааччылара - атыылааччы уонна атыылаһааччы. Эргиэн эйгэтэ ырыынак дэнэр.

Эргиэн көрүҥнэрэ:

* Куустаах атыы
* Бытархай атыы
* Иллэрдээҕи эргиэн - импорт уонна экспорт
Шеломов Михаил Степанович

**Шеломов Михаил Степанович** — Солуомап кулуба (1864 (эбэтэр 1876), Боотуруускай улууһа, Алаҕар нэһилиэгэ—1930, Соловки лааҕыра, Архангельскай уобалас).

1864 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин ыстаарыстата (кинээһэ) Степан Иванович Шеломов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 

Бастаан аҕатыгар суруксутунан, онтон 1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгин кинээһинэн талыллыбыта. Улууһугар тоҕус сыл кулубалаабыта. 1912 сыллааха Саха уобалаһын туора урдустарын (инородецтарын) сийиэһигэр кыттыыны ылбыта, "Романовтар династияларын 300 сыла" юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 

Оччотооҕу саха тойотторуттан төрүт туспа санаалах киһи этэ. Наар нууччаҕа сыһыаннааҕы сөбүлүүрэ уонна өрө тутара. Нуучча ыраахтааҕытыгар бэриниилээҕин көрдөрө сатыыр үгэстээх эбит. 1905 сыллааҕы быһылааннар кэннилэриттэн "Союз истинно русских якутов" диэн тэрилтэни тэрийэ сылдьыбыта. 1906 сыллаахха тэриллибит "Сахалар Сойуустарын" утарбыта. Оскуолаҕа сахалыы үөрэтиини бопсо сатаабыта.

1921 сыллаахха бассабыыктары утарда диэн хаайа сылдьыбыттара. 1928 сыллаахха иккистээн тутуллан 3 сылга лааҕырга ууруллубута, уонна Соловки анал лааҕырыгар ыытыллыбыта. Онтон эргиллибэтэх.
Истра

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа
left|thumb|Новоиерусалимскай манастыырар Воскресенскай собуор

**Истра** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Истра оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 56 км сиргэ, Истра өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 165 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 32056 киһи этэ, иэнэ — 7 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4359,43  киһи.

Олохтоммут сыла — 1589. Урут маннык ааттаах этэ: 1781 — *Воскресенское* сэлиэнньэ. 1930 сыллаахха диэри — *Воскресенскай* куорат.

Куорат баһылыга  — Юрий Савельев (2007 сылтан).

Почтатын индэксэ — 143500, төлөппүөнүн куода — +7 49631, ОКАТО куода — 46 433.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Архангельскай уобалас

* **Архангельскай уобалас** — Арассыыйа илин өттүгэр уһук хоту сытар сирэ. Уобалас иһигэр Ненец автономиялаах уокуруга киирэр.
* *Төрүттэниитэ* балаҕан ыйын 23 1937 сыллаахха РСФСР Хотугу уобалаһын араарыыга.
* Хотугулуу-Арҕаа федеральнай уокуруккка киирэр.
* *Иэнэ* 587,4 тыһ. км².
* *Олохтоохторо* 1262 тыһ. киһи (2009). Нэһилиэнньэ плотноһа: 2,1 киһ./км² (2009), куорат олохтоохторун өлүүскэтэ: 73,4 % (2008).
* *Киинэ* — Архангельскай к.
* *Губернатор* — Игорь Орлов.
Арассыыйа субъектарын иэннэрэ

Иэнинэн наардаммыт Арассыыйа субъектарын тиһигэ. Иэнэ км² ыйыллар.

## Примечания

## Ссылки
* Данные Федеральной службы геодезии и картографии России по состоянию на 01.01.1986 г.
Арассыыйа субъектарын олохтоохторо

Арассыыйа олохтоохторун ахсаанынан тиһигэ. 2013 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан. 

																					
																			
## Источники
																
																

## Кылгатыылар
* КФУо — Киин федеральнай уокурук
* СФУо — Соҕуруу федеральнай уокурук
* ХАФУо — Хотугулуу-Арҕаа федеральнай уокурук
* УИФУо — Уһук Илин федеральнай уокурук
* СибФУо — Сибиирдээҕи федеральнай уокурук
* УФУо — Ураллааҕы федеральнай уокурук
* ВФУо — Волгатааҕы федеральнай уокурук
* ХКФУо — Хотугу Кавказтааҕы федеральнай уокурук
Арассыыйа субъектарын кодтара

## Арассыыйа субъектарын кодтара
thumb|850px|center|Арассыыйа субъектара

Тиһиккэ субъектар Арассыыйа Төрүт сокуонун 65-с ыстатыйатыгар ыйыллыбытынан бэриллэллэр: өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, уобаластар, федерация таһымнаах куораттар, автономиялаах уобаластар, автономиялаах уокуруктар, эбии. Субъектар истэригэр алпабыытынан наардаммыттар. Код бэрээдэгэ урукку РСФСР 1978 сыллааҕы Төрүт сокуонугар олоҕурар (1992 сыл ахсынньы 10 күнүнээҕи туругунан).

## Регионнар силбэһиилэрэ
2003 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Пермь уобалаһын уонна Коми-Пермяцкай автономнай уокуругу холбоон Пермскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2005 сыл ахсынньы 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2005 сыл муус устар 17 күнүгэр Таймырскай (Долгано-Ненецкэй) автономнай уонна Эвенкийскай автономнай уокуруктары холбоон Красноярскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2005 сыл алтынньы 23 күнүгэр Камчатскай уобалаһы уонна Корякскай автономнай уокуругу холбоон Камчатскай кыраайы тэрийии туһунан референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2007 сыл от ыйын 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2006 сыл муус устар 16 күнүгэр Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу Иркутскай уобалаһыгар холбуурга референдум ыытыллыбыта. Холбооһун туһунан этии үгүс дьон куолаһынан бигэргэнэн, 2008 сыл тохсунньу 1 күнүгэр холбоһуу сокуоннай буолбута.
2008 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Читинскай уобалас уонна Агинскай Бурятскай автономнай уокурук холбоһон Забайкальскай кыраай тэриллибитэ.

## Өссө көр

* ГОСТ 7.67 «Коды названий стран» (также содержит и коды субъектов Российской Федерации)
Арассыыйа субъектарын кииннэрэ

Арассыыйа субъектарын кииннэринэн үксүн бөдөҥ куораттара буолаллар. Хас да субъекка (холобур,  Вологодскай уонна Кемеровскай уобаластарга, Ингушетияҕа, Ханты-Манси уонна Ямал-Ненец автономиялаах уокуруктарыгар) кииннэрэ регион саамай бөдөҥ куораттарыттан атыннар.

## Сигэлэр
* Города — центры единиц административно-территориального деления России
Арассыыйа субъектарын баһылыктара

## Арассыыйа субъектарын баһылыктара
2014 сыл бэс ыйын 6 күнүнээҕи туругунан.

## Чахчылар
85 регион баһылыктарыттан:
* 72 «Единай Россия» чилиэнэ;
* 1 — ЛДПР:
:: Алексей Островский (Смоленскай уобалас);
* 1 — КПРФ:
:: Вадим Потомский (Орловскай уобалас);
* 11 партията суохтар:
:: Сергей Аксёнов (Крым Республиката)
:: Виктор Басаргин (Пермскай кыраай)
:: Никита Белых (Кировскай уобалас)
:: Андрей Бочаров (Волгоградскай уобалас)
:: Сергей Ерощенко (Иркутскай уобалас)
:: Константин Ильковский (Забайкальскай кыраай)
:: Юрий Коков (Кабардино-Балкарскай Республика)
:: Сергей Меняйло (Севастополь)
:: Георгий Полтавченко (Санкт-Петербург)
:: Сергей Ситников (Костромскай уобалас)
:: Сергей Ястребов (Ярославскай уобалас)
Россия регионнарын баһылыктарыттан аҕа саастаахтара — Кемеровскай уобалас губернатора Аман Тулеев (1944 с. ыам ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт), сааһынан эдэрдэрэ — Чечня Республикатын баһылыга Рамзан Кадыров (1976 с. алтынньы 5 күнүгэр төрөөбүт).
Белгородскай уобалас губернатора Евгений Савченко барыларыттан уһун кэмҥэ регион баһылыгынан үлэлээбит (1993 сыл алтынньы 11 күнүттэн).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Все о губернаторах России 
* Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации
* Назначение глав регионов в 2005—2006 гг.
Суннаҕын-Силигир (эркээйи сир)

*Суннаҕын-Силигир*', эркээйи сир.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 39 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл олунньу 3 күнүгэр тэриллибитэ.

Алдан улууһугар баар, Алдан өрүс салаалара Улахан Силигир, Улахан Суннагын уонна Үнгүөлэ өрүстэринэн сытар, уопсай иэнэ 482 865 га.

## Үс зоналаах
* абсолют бокуой сирэ, дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар;
* кэминэн булт көҥүллэнэр сирэ;
* төрүт айылҕа туһаныы.

## Сыала-соруга
* Кыыллар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин арыаллааһын.
* Бултанар кыыллар эйгэлэрин тупсарыы.
* Айылҕа комплекстары араҥаччылааһын.
* Наука чинчийии үлэни уонна экология өттүнэн мониторинг ыытыы.
* Экология туризмын сайыннарыы.
* Айылҕа харыстабылын пропагандалааһын.

## Кыыллар
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, чубуку, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

## Көтөрдөр
мэкчиргэ, туруйа, кыталык,

## Ылыллыбыт сирэ
* [ООПТ саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Ozero_Oyogino.htm)
Үөһээ Амма (эркээйи сир)

**Үөһээ Амма**, эркээйи сир.

Ил заказник Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан 1995 сыл алтынньы 10 күнүгэр тэриллибитэ, онтон 1997 сыл сэтинньи 27 күнүнээҕи 515 №-дээх уурааҕынан эркээйи сиргэ кубулутуллубута.

Алдан улууһугар баар, уопсай иэнэ 588 000 га.

## Үс зоналаах
* абсолют бокуой сирэ (23 600 га), дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар.
* кэминэн булт көҥүллэнэр сирэ (183 500 га).
* төрүт айылҕа туһаныы (168 500 га).

## Сыала-соруга
* Кыыллар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин арыаллааһын.
* Бултанар кыыллар эйгэлэрин тупсарыы.
* Айылҕа комплекстары араҥаччылааһын.
* Наука чинчийии үлэни уонна экология өттүнэн мониторинг ыытыы.
* Экология туризмын сайыннарыы.
* Айылҕа харыстабылын пропагандалааһын.

## Кыыллар
тайах, таба, кулааһай, мэнэх, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, нэтээгэ, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

## Көтөрдөр
мэкчиргэ, туруйа, 

## Ылыллыбыт сирэ
* [ООПТ саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Ozero_Oyogino.htm)
Кыталык (эркээйи сир)

**Кыталык**, эркээйи сир.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 337 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр кыталык уонна да атын сайылыыр көтөрдөр  сайылыыр сирин харыстыыр сыаллаах тэриллибитэ. Рамсар конвенциятын объега.

Аллайыаха улууһугар Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр кирбиилэригэр баар. Иэнэ 2 598 595 га.

## Кыыллар
хотугу таба сайыҥҥы мэччирэҥэ, овцебык, бөрө, саһыл, кырынаас, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах.

## Көтөрдөр
харылыыр, боруллуо, мороду уонна дыллык.

## Ылыллыбыт сирэ
* [ООПТ саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Ozero_Oyogino.htm)
Амма (эркээйи сир)

**Амма** — эркээйи сир ().

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 371 №-дээх уурааҕынан 2000 сыл от ыйын 11 күнүгэр тэриллибитэ.

Амма улууһугар баар. Иэнэ 735 430 га.

## Икки зоналаах:
* Бобуулаах зона.
* Олохтоохтор айылҕа туһаныы зоната.

## Үүнээйилэр
304 көрүҥ баар, олор истэринэн 40 эмптээх, 20 Кыһыл кинигэҕэ киирбиттэр. Башмачник, амма гореһа, дриадра үүнэр.

## Кыыллар
Кыыл 36 көрүҥэ, олор истэригэр таба, бэдэр, кулааһай, эһэ, туртас, саһыл, бөрө, кырынаас, киис, сиэгэн, нэтээгэ, куобах.

## Көтөрдөр
Көтөр 64 көрүҥэ, олор истэригэр, туруйа, мэкчиргэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/)
Рамсар конвенцията

right
**Рамсар конвенцията** () толору аара: Аан дойдутааҕы таһымнаах уу көтөрө үөскүүр уулаах уонна бадарааннаах сирдэр туһунан конвенция, 1971 сыл олунньутугар Иран Рамсар куоратыгар ылыллыбыта, кэнники 1987 сыллаахха Канада Реджайна куоратыгар толоруллубута.

Экосистемалар биир көрүҥэр эбэтэр хабитатка анаан ылыллыбыт конвенция (хабитат — англ. habitat, биир эбэтэр хас да кыыл, көтөр үөскүүр эбэтэр олорор эйгэтэ). Холобура ойуур, ньулун уулаах күөллэр, бадарааннаах сирдэр хабитат буолухтарын сөп.

2010 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи туругунан конвенция чилиэннэринэн буолаллар 159 дойду, бу дойдулар территорияларыгар 1888 аан дойдутааҕы таһымнаах уу-бадараан сирдэрдээх, уопсай иэннэрэ 185 272 001 га. Ол иһигэр Саха сиригэр Аллайыаха улууһугар Кыталык эркээйи сирэ киирэр.

Кулун тутар 2 күнэ Аан дойдутааҕы уулаах-бадарааннаах сирдэр күннэрэ бэлиэтэнэр.

## Сигэлэр
* Конвенция тиэксэ уонна боротокуоллара 
* Рамсарской конвенциятын официал саайта
Зверева Анна Николаевна

**Зверева Анна Николаевна** — норуот маастара, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1952 сыллаахха Саха АССР Нам оройуонун Аппааны с. төрөөбүт.
* Анна Зверева *Абылаҥ: очеркалар, интервьюлар, ыстатыйалар* диэн кинигэтин 2006 сыллаахха таһаартарбыта. Манна тус бэйэтэ алтыһан ааспыт ураты талааннаах, дьоҕурдаах дьонун туһунан суруйбут очеркалара, кинилэртэн ылбыт интервьюлара киирдилэр.
* Россия худуоһунньуктарын чилиэнэ (1993).
* Россия суруналыыстарын чилиэнэ (1993).
* 1988 сылтан — республика, регион, тас дойдулар араас быыстапкаларыгар кыттар.
* Айымньыларын тус быыстапкалара 1989 сылтан Дьокуускай, Нижний Новгород, Алтай Республикатыгар, Нам, Сунтаар, Чурапчы улуустарыгар, Мирнэй, Москва, Санкт-Петрбург, Неаполь (Италия) о. д. а. сирдэргэ туруоруллубуттар.
* А. Н. Зверева айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран түмэлигэр, Ем. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историяларын уонна культураларын түмэлигэр, Саха музыкатын уонна фольклорун түмэлигэр, Россия этнографическэй түмэлигэр (Санкт-Петербург) о. д. а. сирдэргэ хараллан, көрдөрүүгэ тураллар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Кубок мэра Москвы» (2008)
* Россия «Лоскутная мозаика» конкурсун лауреата (2009)
* Нам улууһун ытык киһитэ

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:культура и искусство
Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа

**Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа** — Арассыыйа худуоһунньуктарын интэриэстэрин көмүскүүр, кинилэри түмэр, чилиэннэрдээх тэрилтэ.
Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)

**Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)**,  Анаабыр улууһун хоту өттүгэр Тэрпэй Тумуска сытар. Уопсай иэнэ 1 112 000 га.

1997 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 191 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ.

## Түөрт зоналаах
* абсолют бокуой зоната.
* Лицензиялаах булт зоната.
* Традиция быһыытынан айылҕаны туһаныы зоната.
* Кэмнээх булт зоната.

## Сыала-соруга
* туундара экосистематын уонна Лаптевтар байҕалларын кытылын ландшафтары арыаллааһын уонна элбэтии; 
* муора кыылларын уонна үрүҥ эһэни харыстааһын;
* овцебыктары уонна хотугу табаны харыстааһын уонна наука чинчийии; 
* хотугу норуоттар сиэр-туом быһыытынан айылҕаны туһаныылара.

## Кыыллар
таба, үрүҥ эһэ, бөрө, саһыл, кырынаас, сиэгэн, нэтээгэ, куобах, муора кыыллара.

## Көтөрдөр
хоҥор хаас, лыглыйа (эриэн түөс), кыра турукаан уонна сыа муруннаах турукаан

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын Министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Sutoruoha.htm)
Тороху

thumb|250px

**Тороху** эбэтэр **хабаан** (, ) — чооскулар кэргэннэрин торохулар уустарыгар киирэр кыыл. Дьиэ чооскутун өбүгэтэ. Былыр сахалар кинини арааһа *хахай* дииллэр эбит диэн баар. Улахан хабаан атыыра баабыры, эһэни, бөрөнү кытта туруулаһарын туһунан булчуттар суруйбуттара баар буолааччы.
Дьиэ чооскута

thumb|

**Дьиэ чооскута** () диэн торохуттан (хабаантан) төрүттээх кыыл. 7 мыҥ кэриҥэ сыллааҕыта дьиэтитиллибитэ, сорох чинчийээччилэр маннааҕар быдан эрдэ дииллэр.

## Суолтата
Этин, сыатын сииллэр. Сыатын үксүн тууһууллар. Анал чооску иитэр пиэрмэлэргэ уонна биирдиилээн хаһаайыстыбаларга иитэллэр. Иудаизм уонна ислам итэҕэллэригэр чооску этин сиир бобуулаах.
Өбүгэ

**Өбүгэ** — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай былыргы аймаҕа, эбэтэр ууһу саҕалааччы, ыал төрдө.
Ключевскай Василий Осипович

**Ключе́вскай Василий Осипович** (, село Воскресеновка Пенза губернията — , Москуба) — нуучча историга, академик (1900), Петербургтааҕы наукалар Академияларын бочуоттаах академига (1908).

Үлэтигэр объективнай буола сатаабыт киһи. Масоннар Арассыыйаҕа туһаны аҕалбыттарын өйдөөн, кэлин масон буолбут киһи. Александр III саҕана улуу кинээс Георгий Александровичка история куурсун аахпыта. Ол саҕана Арассыыйаҕа буола турар бэлиитиичэскэй процестар туохха тиэрдиэхтэрин сөбүн чуолкай көрөрө.
Эйафьадлайокудль

300px|thumb|right|Эйафьадлайокудль вулкан
**Эйяфьядлайёкюдль** (исланнар тылларынан *Eyjafjallajökull*) — Исландияҕа алтыс улахан тарыҥ. Рейкьявиктан 200 км арҕаа диэкки баар. Бу тарыҥҥа муус аннынан аата суох вулкан баар. Тарыҥ аатынан ааттыыллар — Эйяфьядлайёкюдль.

Үрдүгэ муора таһымыттан 1666 м, тарыҥ иэнэ 100 км² кэриҥэ. Кратера 3 - 4 км диаметрдаах. 2010 сылга диэри мууһнан бүрүнэн турара.. 

Ордук чугар бөһүөлэк (Скоугар) тарыҥ соҕурууҥҥу оһугар сытар. Тарыҥҥа Скоуга диэн үрэх баһа баар, бу үрэххэ Скоугафосс диэн күрүлгэн баар..
 
thumb|left|2010 сыл кулун тутар 27 күнэ

Вулкан эстиитэ 2010 сыл кулун тутар 20 күнүгэр саҕаламмыта. Муус устар 14 күнүгэр эстии күүһүрбүтэ. 
 
## Аата
Eyjafjallajökull — Арыы хайаларын тарыҥа:
* Eyja [ɛɪja] — арыы,
* Fjall [fjatll] — хайа,
* Jökull [jœːkʏtl] — тарыҥ.
 
## Быһаарыылар
Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ

**Үлэ харыстабылын аан дойдутааҕы күнэ** — Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ (Международная организация труда, МОТ) муус устар 28 күнүгэр бэлиэтииргэ биллэрбит күнэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.

МОТ дааннайынан, үлэ кэмигэр аан дойдуга биир күҥҥэ 5-6 тыһ. киһи өлөр, сыл аайы ити сыыппара 10% кэриҥэннэн үрдүү турар%. Сороҕор дьон өлүүтэ үлэлэтээччи харчытын кэмчилиириттэн тахсар.

## Быһаарыылар
Археология

thumb|250px

**Археология** — былыргы артефактары хаһан ылан, ону анаалыстаан сир эбэтэр история былыргы чахчыларын реконструкциялыыр наука.
Берингия

thumb|250px

**Берингия** — урут сиринэн холбоһо сыппыттара диэн ааҕыллар Сибиир хотугулуу-илин өттүн, Чукотканы уонна Алясканы бу тиэрмининэн ааттыыллар. Беринг силбэһиитин аатынан ааттаммыт.

Бу сир нөҥүө Американы индеецтар өбүгэлэрэ иччилээбиттэр.
Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ

**Үлэ аан дойдутааҕы тэрилтэтэ** (, кылгатан МОТ, ) — үлэһит дьон интэриэстэрин көмүскүүргэ ананан тэриллибит тэрилтэ.

## Дьайыылара

Бу тэрилтэ муус устар 28 күнүн Аан дойдутааҕы үлэ харыстабылын күнүнэн биллэрбитэ. Бу күн дьон санаатын үлэҕэ өлүү уонна эчэйии проблематыгар тардыахтаах. Аан бастаан 2003 сыллаахха бэлиэтэммит.
Эчэйии

**Эчэйии** — хамсыыр харамай этэ-сиинэ тас дьайыы түмүгэр алдьаныыта, эмсэҕэлээһинэ.

Үлэҕэ эчэйии (производственный травматизм).

Саахалланар фактор көрүҥнэриттэн көрөн араас механическай (ушибалар, тосту уларыйыылар уонна т. п.), термическай (ожогалар, обможения), химическэй эчэйиилэр, барравмалар (действия резких атмосфералаах баттааһын дьайыытынан), электротравмалар уонна да атын, комбинированнай эчэйиилэр бааллар. Тэрилтэ олоҕор бытовой, спортивнай, производственнай, бойобуой эчэйиилэри уонна ол курдук тус- туһунан быһыыны- майгыны ылаллар.клиническэй медицинаҕа анал раздел - травматология, кинилэр биричиинэлэрин, көрүҥнэрин, сүүрүүлэри, эмтээһин ньымалара бааллар. Суут- медицинскэй экспертиза эчэйии төрүөтүн уонна алдьаныы кээмэйин чопчу олохтооһуну кытта сибээстээх атын соруктары быһаарар.

Итиэннэ араас эчэйиини, холобур, электрическэй токи уонна механическай күүс дьайыыларын араарар. Онно сөп түбэһиннэрэн биир эчэйиилээх фактор араас уобаластарга, холобур, уҥуоҕун уонна ис уорганнарын алдьатыылара тахсаллар. Маннык түгэннэргэ организмҥа эмсэҕэлээһинтэн үксүн эмсэҕэлээччи өлүүтүнэн түмүктэнэр.

Психологическай эчэйии, психическай эчэйии — бу буортулааһын, киһи доруобуйатыгар буортулааһын содулугар куһаҕан сабыдыаллааһын түмүгэр буортулааһын. Кэккэ түгэннэргэ ол-куттал суох буолуутун уйгутун аймаабыт эбэтэр киһи психикатыгар өр кэмҥэ сабыдыаллаабыт сытыы, ыарахан түгэннэр. Психологическай эчэйии физическэй эчэйиини, чөл олоҕу кытта элбэхтик сибээстэнэр, эбэтэр эмоциональнай хамсааһыннары арыаллыыр.

Ыарыы-куһаҕан эбэтэр эрэйдээх иэйии,эт- хаан, эт- хаан ыарыыта. Дьиҥнээх эбэтэр эрдэттэн сэрэйиллэр этиини «медицина өттүттэн ыарыы» эбэтэр «сүрэх ыарыыта» разделга барар; ону тэҥэ ыарыы «Нейропатическай ыарыы» салаа үлэтигэр кэһиилэр тахсыахтарын сөп. Кэккэ ыарыылар симпоттарыттан биирдэстэрэ буолар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Оһол
Канаада эбэҥкилэрэ

**Канаада эбэҥкилэрэ** диэн эбэҥкилэр аҥаардара, эбэҥкилии саҥарар норуот, үксэ АХШ дойдутугар баран иһэн хаалбыттар тобохторо. Кэнники кэмҥэ Швецияттан эмиэ кэлэллэр. Онтон билигин үксэ Саха Сирэ диэн сиртэн кэлэллэр, үксүлэрэ үчүгэй олоҕу була. Канаадаҕа уопсайа 1890 эбэҥки олорор. Олортон Эбэҥки тылын билээтчиҥлэрэ 2 киһи, Саха Тылын билээтчилэр 789 киһи. Английскай тылы билээтчилэр бары. 

## Өссө маны көр
* Канаада
* Аустралиа эбэҥкилэрэ
* Тас сахалар
* Скандинавиа эбэҥкилэрэ
* эбэҥкилэр
Курилов Семен Николаевич

300px|thumb|right|Курилов Семен Николаевич
**Курилов Семен Николаевич** — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» диэн романы суруйбут.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыл балаҕан ыйын 9 кунүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 7 кылааһы бүтэрэн баран колхуоска оробуочайдаабыта. Нэһилиэгэр, улууһугар култуураны сырдатар тэрилтэлэргэ үлэлээбит.
* 1961 сылтан бэчээттэммит.
* 1980 сыл муус устар 6 күнүгэр өлбүт.

## Айымньылара
* Ханидо и Халерха. Роман. —  /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1969. — (Роман—газ. N22); М, 1969; Новосибирск, 1970;
* Ханидо уонна Халерха. Роман. —  /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1971; М., 1972; 1979; 1983; 1984; 1988;
* Саҥа дьон. Роман. /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1977;
* Новые люди. Роман. /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1975.

## Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Семен бырааттара Гаврил Курилов (Улуро Адо) уонна Николай Курилов.
Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара.
Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.

## Быһаарыылар

## Литература
* Антомин К. Ф. О фольклорных истоках дилогии С. Курилова "Ханидо и Халерха" и "Новые люди". — Красноярск, 1991;
* Окорокова В. Б. Юкагирский роман. — Якутск: Ситим, 1994;
* С. Н. Курилов. Д. И. Саввинов. Биобиблиогр. указ. — Якутск, 1979.
Курилов, Николай Николаевич

200px|thumb|right|Курилов Николай Николаевич
**Курилов Николай Николаевич** — дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

## Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Николай убайдара Семен Курилов уонна Гаврил Курилов (Улуро Адо).

Семен Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит суруйааччы, аан дойдуга биллибит «Ханидоо уоннна Халерхаа» роман ааптара.

Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара.
.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Тэки Одулок аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2011)
* «Мин дойдум» диэн хоһооно (Михаил Яснов тылбааһыгар, 1987) «Брат 2» диэн Алексей Балабанов киинэтигэр иһитиннэриллэр. Киинэҕэ хоһоон тылбаастан кыра атыннаах эбит.

## Быһаарыылар
Дьаҕыл тойон

**Дьаҕыл тойон (Бар дьаҕыл, Хара дьаҕыл)** (, ) — хотой арааһа. Дьүһүннэ күрэҥниҥи хара, сааһырдаҕына, дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайаллар, ала тойоннооҕор өссө улахан.
Дьиэ чөкчөҥөтө

**Дьиэ чөкчөҥөтө** эбэтэр **Кулакы ойууна** () — дьиэҕэ үөскүүр көнө кынаттаах үөн-көйүүр арааһа. Тас дьүһүнэ, улахана даҕаны кугас таракааҥҥа майгынныыр, түүҥҥү сырыылаах. Атыыра кынатын төрдүгэр тыаһыыр органнаах, онтунан киэһэ уонна түүн таһыргыыр. Кэлин атаҕа аһыҥа атаҕар майгынныыр.
Сиикээн

**Сиикээн** - ойуур иһигэр баар хотоол сир.

## Тэҥнээ

*Сиики
*Хоноот

## Быһаарыылар
Сиики

**Сиики** — тыа иһигэр барбах сииктээх кыракый от үрэх.

## Тэҥнээ

* Сиикээн

## Быһаарыылар
Тиргэ

**Тиргэ** — талах ии иһигэр туһахтаах куска иитиллэр тэптиргэ, кус туһаҕа.
                                                                 
## Тэҥнээ

* Хандаа

## Быһаарыылар
Хандаа

**Хандаа** икки суолталаах:
# Уһун хаптаһыны ортотунан маска биллэҕэ уран баран, икки баһыгар олорон эрэн, хардары-таары биэтэҥнэтэ оонньооһун.
# Куобах уонна мас көтөрүн туһаҕын тэптиргэтэ.

## Быһаарыылар
Аҕа дойду Улуу сэриитэ

мини|Кыайыы знамята Рейхстаг үрдүгэр
**Аҕа дойду улуу сэриитэ** — ССРС фашистыы Германияны кытта 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүттэн 1945 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр кыайыар дылы ыыппыт сэриитэ. Иккис Аан дойду сэриитин сүрүн, быһаарыылаах сорҕото.

Германияны кытта Сэбиэскэй Сойууһу утары кини союзниктара Болгария, Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия сэриилэспиттэрэ.
Машаду де Ассиз

мини|справа|Машаду де Ассиз, около 1896 c.
мини|справа|Машаду де Ассиз, 1890 c.
**Машаду де Ассиз** () (1839–1908) — Бразилия уһулуччулаах суруйааччыта, романист, кэпсээнньит.

Африкаттан кулут быһыытынан аҕалыллан баран көҥүлү ылбыт дьон сиэннэрэ.

Суруйааччы айар үлэтин икки кэмҥэ араараллар: романтика периода уонна реалистическэй период. Бастакы периодка «Воскресенье» (1872), «Илии уонна бэрчээккэ» (1874), «Элена» (1876) уонна «Иайа Гарсия» (1878) ромааннар суруллубуттара. Бу айымньылары билигин ааҕааччы оччо сэҥээрбэт диэн ааттыыллар. Иккис период айымньыларыгар суруйааччы киһи уйулҕатын, кутун-сүрүн туһунан толкуйдуур, киһи мөлтөх өрүттэрин (хаҕыс буолуу, үтүөнү өйдөөбөт буолуу, таҥнарыы, бэйэни үрдүктүк туттуу, чычаас санаа, бэрик ылыы, таҕылга бэринии) ырытар. Бу кэмҥэ суруйааччы Артур Шопенгауэр (1788—1860) айымньыларынан үлүһүйэр.

Бу кэмҥэ де Ассиз «Брас Кубас өлөрүгэр суруйбут суруктара» ромаана тахсар (1881), аатырбыт кэпсээннэрин хомуурунньуктара бэчээттэнэллэр: «Быстах кумааҕылар» (1882), «Хаһан суруллубуттара биллибэт кэпсээннэр» (1884), «Арааһынай кэпсээннэр» (1896) уонна «Тус-туһунан лиистэр» (1899).

## Сигэлэр
* Бразилия үөрэҕин министиэристибэтин саайтыгар баар айымньыларын бүтүн хомуурунньуга 

## Быһаарыылар
Колумб Христофор

**Христофор Колумб** (, , ; 1451 сыл күһүнэ Генуя (барыллартан бииринэн) — , Вальядолид, ) — испаан муора устааччыта уонна саҥа сирдэри арыйааччыта. Американы арыйбытынан ордук биллэр (1492).

Колумб биллэр айанньыттартан бастакынан Атлантиканы хотугу эҥэлэй (полушарие) субтропик уонна тропик балаһатынан быһа охсубута уонна европалартан бастакыннан Карииб муоратыгар сылдьыбыта. Соҕуруу Американы арыйыыны саҕалаабыта, Киин Америка перешеектарын арыйбыта. Улахан Антил арыыларын барытын арыйбыта&nbsp;— Багаам арыыларын киин өттүн, Кыра Антил арыыларын (Доминикаттан Виргиин арыыларыгар дылы), уонна Кариб муоратын хас да кыра арыыларын, Соҕуруу Америка таһыгар Тринидад арыыны арыйбыта.

## Сигэлэр
* Судно Колумба «Санта Мария» в порту Камара де Лобос на острове Мадейра 
* Christopher Columbus (1949) на IMDB
* Christopher Columbus (1985) на IMDB
* 1492: Conquest of Paradise (1992) на IMDB
* Christopher Columbus: The Discovery (1992) на IMDB
* Columbus: The Lost Voyage (2007)(TV) на IMDB
* Columbus Voyages — History Channel (2007) (USA) (TV)
*
Иоанн Павел II

thumb|200px

**Иоанн Павел II** (, , ; Интронизация иннинэ — **Ка́роль Ю́зеф Войты́ла**,  ; , Вадовице, Краковское воеводство,  — , ) — Риимнээҕи католиктар таҥараларын дьиэтин баһылыга (паапа) буола сылдьыбыт поляк төрүттээх киһи. Кини салайар кэмигэр таҥара дьиэтигэр элбэх уларыйыылар тахсыбыттара, атын конфессиялары кытта чугасаһыы буолбута.
Славянофиллар

**Славянофиллар** — XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа үөскээбит уопсастыбаннай сүүрээн. Тас, дьоҥҥо көстөр өрүтэ: Петр I уларытыыларын утары охсуһуу, Арҕаа Европа сабыдыалыттан босхолонуу. Нуучча омуга ураты омук, Европа омуктарыттан атын суоллаах-иистээх буолуохтаах диэн санааннан салайтарбыт дьон. Кинилэргэ — личность атын личноһы кытта дьол иһин охсуһар буоллаҕына, биһиэхэ — община, кинилэргэ — бэлитиичэскэй көҥүллэр, биһиэхэ — ол наадата суох диэн, уо.д.а. көрүүлээх дьон. Сорохторо ону аһара баран нуучча омуга ураты эрэ буолбакка, кини — уһулуччу омук, диэн санааны күөн туталлара. "Биһиги былыргыбыт Арҕаа Европа дьайыытынан киртитиллибэтэх эҥкилэ суох ыраас, оттон билиҥҥибит наһаа элбэх аньыылардаах (грехи)" — дииллэр этэ.

Биллибит славянофиллар: Аксаков Иван Сергеевич, Киреевскай, Хомяков

## Быһаарыылар
Аксаков Иван Сергеевич

мини|200px
**Аксаков Иван Сергеевич** — XIX үйэтээҕи нуучча уопсастыбаннай диэйэтэлэ, поэт, славянофил.

Уфа губерниятын Белебей уеһын Надеждин диэн сэлиэнньэтигэр балаҕан ыйын 26 күнүгэр 1823 сыллаахха Сергей Тимофеевич Аксаков дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт убайа — Константин Сергеевич Аксаков. Петербуурдааҕы правоведение институутун 1842 сыллаахха бүтэрбит.
Туҥуй

**[[Туҥуй ыһыах|Туҥуй]]** — урут төрүү илик быйыл саҥа төрөөбүт тыһы сүөһү. Өссө көһөрүллүбүт суолтаҕа олоҕу ситэ билик кэнэн, эдэр киһини ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Тутум

**Тутум** — эр киһи сутуругун кэтитэ (10 см кэриҥэ). Туох эмэ уһунун эбэтэр халыҥын кээмэйэ.

## Быһаарыылар
Түҥүр

**Түҥүр** - эргэ барбыт кыытсаах дьоҥҥо күтүөттэрин эр дьон аймахтара.

## Өссө маны көр
Ходоҕой

## Быһаарыылар
Муҥур сүөм

**Муҥур сүөм** — эргэрбит уста кээмэйэ: эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэтин ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран атыччы тутуллар (13 см кэриҥэ).

## Өссө маны көр
* Сүөм

## Быһаарыылар
Сөмүйэ

**Сөмүйэ** — киһи илиитин иккис тарбаҕа (улахан тарбахтан саҕалаан аахтахха). Улахан уонна орто тарбахтар ыккардыларынан баар. Сөмүйэ атын тарбахтартан холкутук хамсыыр, онон киһи бу тарбаҕынан элбэхтик туһанар.

## Сөмүйэ көмөтүнэн хамсаныылар
* Киһи түөһүн ыйар: Мин
* Сэһэргэһээччини эбэтэр атын киһини ыйар: Эн/Кини
* Үөһэ ыйар: Болҕой!
* Үөһэ ыйар уонна уҥа-хаҥас иэҕэҥниир: Суох!/Бобуулаах!
* Иннин диэки ыйар уонна үөһэ-аллара салыбырыыр: Үөрэтии эбэтэр суоһурҕаныы
* Чэчэгэй аттыгар эргийэр: Эн/кини өйүттэн тахсыбыт
* Илиини уунан туран сөмүйэни чиркэтии: Мин тугу эрэ этиэм
* Уостарга туруору тутан даҕайыы: Чуумпурууну ирдээһин
* Ахсааны ыйар: биир ахсааны эбэтэр бастакы кэрискэни (№ 1)
* Илии тарбахтара бобо тутуллаллар, сөмүйэ киһи диэки туһаайан иэҕэҥниир: Чугаһыырга ыҥырыы (тыаһаабакка эбэтэр кистэлэҥ түбэлтэлэргэ)
* Илии тарбахтарын бобо тутан, сөмүйэни чочоҥнотуу: тарбаҕынан куттааһын, сатаммат, бобуулаах

## Сомоҕо домохтор
* Сөмүйэлиин сөбүлүүбүн — хайгыыбын, сөбүлүүбүн, биһириибин.
* Сөмүйэтин уга сытар сирэ — чугас, туһана турар сирэ.

## Фотогалерея

File:Wijsvinger.jpg|Сөмүйэ
Билэ:Hand index finger ru.svg|Илии тарбахтара
Билэ:La Discrétion 1820s.jpg|*La Discrétion*, Клод-Мари Дюбюф, 1820-с.


## Быһаарыылар
Эрбэх

**Эрбэх** — киһи илиитин бастакы тарбаҕа. Атын тарбахтарга утары турар.

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
*Эрбэх* үрдүгэр сэттэтэ эргийбит баҕадьы.
Тумарык

**Тумарык** — ыраах көстөр күүдэн буруо, туманныран көстүү.

## Быһаарыылар
Тума

**Тума** — аска булкуйан амтанын тупсарар ас, аһы тупсарыы.
Ылгын чыҥыйа

**Ылгын чыҥыйа**  — киһи илиитин бэһис тарбаҕа. Саамай кыра тарбах.
Үтүрүм

**Үтүрүм** — кытараабакка, икки эбэтэр хас да сыл субуруччу төрөөбүт сүөһү.

## Быһаарыылар
Чохоо

**Чохоо** чэй үүтүн тутарга аналлаах кыра дириҥ иһит.

## Өссө маны көр
Чохоол

## Быһаарыылар
Чохоол

**Чохоол** эбэтэр **чокоол** — чааскы, чэй иһэр иһит, хончоҕор.

## Өссө маны көр
Чохоо

## Быһаарыылар
Саһыл кэрэ

**Саһыл кэрэ** — саһархайдыҥы маҥан, үүт кэрэтээҕэр саһархай (сылгы).

## Быһаарыылар
Үүт кэрэ

**Үүт кэрэ** — барбах саһарымтыйан көстөр маҥан (сылгы) .

## Өссө маны көр
* Саһыл кэрэ

## Быһаарыылар
Хаан тураҕас

**[[Хаан]] [[тураҕас]]** — хара сиэлээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх сылгы.

## Быһаарыылар
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара

Тиһик Пестряков Е. П. 2005 таһаарбыт кинигэтиттэн ылылынна.Манна Саха сириттэн төрүттээх, эбэтэр Саха сириттэн аармыйаҕа ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарын тиһигэ, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин кэлин Дьоруой буолбут дьон уонна Дьоруойга түһэриллибит дьон тиһиктэрэ бэриллэр.

## Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара

# Асямов Сергей Александрович
# Достовалов Семен Васильевич
# Жадейкин Максим Степанович
# Колбунов Владимир Акимович
# Кондаков Николай Алексеевич
# Космачев Михаил Михайлович
# Краснояров Клавдий Карпович
# Кузнецов Григорий Дмитриевич
# Лонгинов Владимир Денисович
# Лорин Михаил Васильевич
# Миронов Алексей Афанасьевич
# Охлопков Федор Матвеевич
# Павлов Валентин Васильевич
# Папышев Иван Петрович
# Парахин Ефим Данилович
# Попов Федор Кузьмич
# Сапожников Владимир Васильевич
# Симаков Иван Николаевич
# Степанов Николай Саввич
# Стрельцов Виктор Николаевич
# Тепляков Мартын Пантелеймонович
# Чусовской Николай Николаевич
# Шавкунов Георгий Иванович
# Шаманов Иван Гаврилович

## Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин Арассыыйа Федерациятын Дьоруойдара буолбут дьон

# Стрекаловскай Михаил Михайлович

## Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хорсун быһыыларын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибит дьон

# Гуляев Дмитрий Алексеевич
# Захаров Виктор Николаевич
# Кульбертинов Иван Николаевич
# Протодьяконов Гаврил Дмитриевич

## Өссө маны көр
Албан Аат уордьан үс истиэпэннээх кавалердара

## Быһаарыылар
Албан аат уордьанын толору кавалердара

## Албан аат уордьанын толору кавалердара (Саха Сирэ)
# Ерохин Георгий Алексеевич
# Калашников Юрий Васильевич
# Лухнев Павел Степанович
# Околович Иван Ильич
# Петров Дмитрий Ананьевич

## Өссө маны көр
Саха сириттэн сылдьар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара
Иккис аан дойду сэриитин кэминээҕи ленд-лиз сөбүлэҥэ

## Сөбүлэҥ төрүттэрэ
Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германия 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ССРС-ка саба түспүтүн кэннэ икки хонон баран АХШ бэрэсидьиэнэ Ф. Рузвельт Сэбиэскэй Сойууһу өйүүрүн туһунан тыл эппитэ.

Аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар сирдэрин былдьаппыт Сэбиэскэй Сойуус сэриилэһэр техникаҕа, сэрии сэбигэр, аска уонна стратегическэй матырыйаалларга наадыйара. Онон 1941 с. күһүнүгэр АХШ уонна Великобритания ССРС-ка алтынньыттан көмө оҥорор туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттара улахан суолталаах буолбута.

1942 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр ССРС уонна АХШ Ленд-лииһинэн бэйэ-бэйэни хааччыйыы сөбүлэҥэр илии баттаабыттара. Сэрии сылларыгар маннык сөбүлэҥнэри АХШ 42 дойдуну кытта түһэрсибитэ.

## Сөбүлэҥи түһэрсии сүрүн усулуобуйалара
# Уларсыллыбыт матырыйааллар сэрии кэмигэр сүппүт эбэтэр туһаныллыбыт буоллахтарына сэрии кэнниттэн ханнык да төлөбүр көрүллүбэт.
# Сэрии кэнниттэн эйэлээх олоххо туһаныллыан сөптөөх матырыйаал хаалбыт буоллаҕына ол матырыйаал сыаната бүүс-бүтүннүү эбэтэр сорҕото төлөнүөхтээх (тута эбэтэр уһун болдьохтоох кирэдьиит көмөтүнэн).
# Байыаннай матырыйааллары АХШ төттөрү көрдөөн ылар бырааптаах.

## Ленд-лиз суоллара

ССРС-ка ленд-лиз иһинэн хааччыйыы хас да суолунан барбыта. Биирэ Америка илин кытылларыттан Мурманскайга уонна Архангельскайга дылы муораннан этэ. Бу суол элбэх сүтүктэрдээх буолан биир кэмник туһаныллыбатаҕа. Чуумпу байҕал нөҥүө Уһук Илин портарыгар барар суол наһаа уһун буолан биэрбитэ. Онон сүрүн суолунан Индия байҕалынан Персия хомотугар баар Ираак Басра пордунан, онтон Ираанынан сэбиэскэй кыраныыссаҕа барар суол буолбута.

Бу суолларга ордук сөмүлүөттэр эмсэҕэлииллэрэ. Онон өссө 1941 сыл алтынньыгар ССРС Оборуонаҕа госкомитета сөмүлүөттэри салгынынан аҕалар туһунан быһаарыныы ылыммыта. «Аляска-Сибиир» тыраасса
«Аляска-Сибиир» тыраасса

**«Аляска-Сибиир» тыраасса** — Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр лендлиз бырагырааматынан сөмүлүөттэри АХШ территориятыттан ССРС-ка сэрии буола турар сирдэригэр аҕалар салгын тыраассата.

Бу тыраасса баарын тухары — 1942 сыл алтынньытыттан 1945 сыл алтынньытыгар диэри — 128 371 пассажир, онтон 17 322 төлөбүрдээх, 18 753 тонна куруус, ол иһигэр 9125 т төлөбүрдээх уонна 319 тонна почта таһыллыбыта.

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ
Кондаков Николай Алексеевич

**Кондаков Николай Алексеевич** (12.07.1920, Дьөккөн нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа — 11.07.1979) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).

## Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Бүлүүтээҕи педучилищаны бүтэрбит. Сэрии иннинэ учууталлаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар ыҥырыллыбыта. Артиллерийскай училищаны бүтэрэн баран 1943 сыл ахсынньытыгар фроҥҥа ыытыллыбыт.

Лейтенант Н. А. Кондаков 2-с Украина фронун 1073-с армейскай истребительно-противотанковай артиллерийскай полка огневой взводун хамандыыра буолбута. Аан бастаан Кировоград куоракка сэриилэспитэ. Онтон салгыы Молдавиянан, Румыниянан Яссы куоракка дылы сэриилэһэ-сэриилэһэ барбыта. Онтон 1-кы Украина фронун састаабыгар 5-с гвардейскай аармыйаны кытта Сандомир плацдармыгар сэриигэ кыттыбыта, Одер өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыыны көрдөрбүтэ. Н. А. Кондаков манна бэйэтин хамаандалыыр взводун кытта Одер арҕаа кытылыгар плацдарм былдьаан ылбыта уонна ону кэҥэппитэ. Бу хорсун быһыытын иһин Дьоруой аатыгар түһэриллибитэ.

Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата өлбүтүн кэннэ, 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибитэ. 

Сэрии кэнниттэн Кондаков суруналыыстаабыта, тылбаасчыттаабыта, Саха Сирин араадьыйатын кэмитиэтин тутаах эрэдээктэринэн үлэлээбит.

1979 сыл от ыйын 11 күнүгэр өлбүт.

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ биллиилээх суруналыыс Нина Протопопова. 1945 сыллаахха аармыйаттан уоппускаҕа кэлэ сырыттаҕына аан бастаан көрбүтүм диэн ахтыбыта баар, кэргэнэ. Нина Иннокентьевна 7 сыл балыс. 1948 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр ыал буолбуттар. Үс оҕолоохтор. Улаханнара кыыс, Елизавета Николаевна - быраас. Уоллаах кыыс оҕолордоох. Иккиэн суруналыыстар.
Иккис оҕо уол, Николай Николаевич. Үһүс оҕо уол. Петр Николаевич. Тутааччы. Ыал.

## Кинигэлэрэ, айымньылара
* Дорообо, кыракый... Муся! (М.Г. Потапова-Габышева эдэр сааһын туһунан документальнай очеркалар) / Н. Кондаков. - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. - 143 с. 
* Аҕа сулуһа : новеллалар. очеркалар / Н. А. Кондаков. - Якутскай : Кинигэ издательствота. 1973. - 128 с.
* Партия уонна норуот үлэһитэ : С.Ф. Гоголев олоҕун уонна үлэтин туһунан / И.Н. Семенов, Н.А. Кондаков. - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ издательствота, 1963. - 51 с. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл  (05.09.1990)
* Ленин уордьана (05.09.1990)
* Кыһыл Знамя уордьана (02.04.1945; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана (03.09.1944)
* Мэтээллэр
* Ем. Ярославскай аатынан Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Үйэлээх аата
* Н. А. Кондаков аата Дьөккөн оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Дьокуускай куорат дьокутааттарын 2005 с. ыам ыйын 5 к. быһаарыытынан Стерх түөлбэҕэ үөскээбит саҥа уулусса дьоруой аатынан ааттаммыт.
* Дьоруой аатынан Бүлүү куорат уулуссата ааттаммыт.
* Дьоруой бүүстэрэ Бүлүү педучилищетын уонна Дьөккөн оскуолатын тастарыгар тураллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Чоҕой

**Чоҕой** — сыстан баран арахсан биэрбэт хойуу маасса. Холобур хамса чоҕойо. Көспүт суолтаҕа хадаар, өһөс, иллэһимтиэтэ суох киһини ааттыыллар.
Сабарай

**Сабарай** диэн түптүр биир көрүҥэ. Сабарай быһыытынан сфера үөһээ аҥарыгар маарынныыр. Сабарай түҥ былыргыттан баар архитектура ууһуга. Сабарайдары үксүн итэҕэл дьиэлэрин, түмэн дьиэлэрин, стадионнар үрдүлэригэр туталлар.


File:Cúpula de l'església de l'Assumpció de Carcaixent (Ribera Alta-País Valencià).jpg|Сыаркап сабарайа. Каркахенте, Испания
File:Benfoto-Roma2013-286.jpg|Ньолбуһах сабарай
File:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|Айыы Суоппуйа, Истанбул
File:Dome of the Rock Temple Mount.jpg|Таас сабарайа, Иерусалим
File:Onion domes of Cathedral of the Annunciation.JPG|Биллэрээһин катедрала, Москва
File:Santa Maria del Fiore.jpg|Флоренция катедрала
File:Taj Mahal 2012.jpg|Тадж Махал, Агра
File:St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Square Crop.jpg|Ытык Паулус катедрала, Лондон
Халадаай

**Халадаай** — түөһүттэн ыла туспа быһыллан оҥоһуллубут кэҥээн түһэр гына тигиллибит ырбаахы.
Сабарай (илии)

**Сабарай** — киһи илиитин (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөлөрүгэр диэри) салбаҕа эбэтэр көтөр атаҕын тарбахтара.

## Быһаарыылар
Апрелевка

thumb|85px|Куорат дьаралыга
thumb|85px|Куорат былааҕа

**Апрелевка** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Наро-Фоминскай оройуоҥҥа киирэр.

Уобалас кииниттэн (Москва) 25 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Наро-Фоминскай) 28 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 190 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 18 497 киһи этэ, иэнэ — 67,5 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 274,02 киһи.

Олохтоммут сыла — 1899, 1961 сыллаахха диэри — куорат тииптээх бөһүөлэк.

Куорат баһылыга — Владимир Кутуков.

Почтатын индэксэ — 143360, төлөппүөнүн куода — +7 496 345, ОКАТО куода — 46 238 502.

Сэбиэскэй Сойуус саҕана бу куоракка улахан грампластиинка оҥорор собуот баар этэ.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта
Балашиха

thumb|85px|Куорат былааҕа
thumb|85px|Куорат дьаралыга

**Балаашиха** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Балашиха оройуон киинэ

Уобалас кииниттэн (Москва) 21 км сиргэ. Пехорка өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 150 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 192 837 киһи этэ, иэнэ — 38,72 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 4775 киһи.

Олохтоммут сыла — 1830, 1939 сыллаахтан — куорат.

Куорат баһылыга — Владимир Самоделов.

Почтатын индэксэ — 143900, төлөппүөнүн куода — 495, ОКАТО куода — 46 404.

## Тас сигэлэр

* Куорат официал саайта