open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мамаев Иван Федорович

**Мамаев Иван Федорович** (13.06.1893—1954) — муосчут, чеканщик, ювелир, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1893 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр II Одунуга (билигин Горнай улууһун сирэ) төрөөбүт.

## Айар үлэтэ
Булуҥҥа сылдьан сэлии муоһун таҥастыырга үөрэммит. 1919 с. муосчут буолбут. 1924 с. «Муосчут» артыалга киирбит. Бу сылларга муостан кып-кыра Ленин бюһун оҥорбут уонна Саха АССР ситиһиилэрин туһунан альбому сэлии муоһунан киэргэппит. 1928 с. муоска үлэтин быраҕан тырахтарыыс буолар, тыраахтар биригээдэтин салайар, МТС-ка механиктыыр, оскуолаҕа учууталлыыр. 1946 с. худуоһунньуктар сойуустара муоһунан дьарыктанарыгар угуйар, сотору кэминэн биллэр маастар буолар. Саха Сирин муосчуттарыттан бастакыннан муостан чороон оҥорор («Якутия», 1948), араас матырыйааллары уонна техниканы дьүөрэлээһиҥҥэ эксперименныыр. 

1951 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай художественнай училищаҕа преподавателлиир. Кини үөрэнээччилэрин истэригэр — аатырбыт скульптордар Е. Винокурова, С. Егоров, П. Захаров, К. Пшенников уонна муосчут С. Заболоцкай.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһуньуга

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Кыһыл көмүс миллиард

**Кыһыл көмүс миллиард** (**Golden billion**), аһары байбыт дойдулар дьонун сэргэтин уопсай аата, ити "Кыһыл көмүс миллиард" дьонноругар планета 71% ыраас преснай уута, 81,7% аан-дойду бензина, ниэбэ тиксэр уонна 97% аан-дойду харчыта тиксэр. Киннэргэ сир шаарын 89% комфорта тиксэр, киннэргэ аан-дойду 80-95% аһылыга тиксэр, киннэргэ 75% аан-дойду аутомобилэ баар. Киннэргэ 99% интернет сибээс, Киннэргэ аан-дойду 47-57% гааһа тиксэр. Уопсай процентнай холонуунан киннэр "Кыһыл көмүс миллиард" дьоно сир шаарын 97% комфортун ылаллар уонна 86% аан-дойду продовольственнай табаара тиксэр.

## Кыһыл көмүс миллиард дойдулара

Кыһыл көмүс миллиард уосыстыбата маннык дойдулары ылар, ити барыта баай тоттук олорор дойдулар, киннэри "дьоллоох дойдулага" киллэрэллэр:

* АХШ - 47% аан-дойу харчытын, 37% комфорта тиксэр
* Дьоппуон - 19% аан-дойду харчыта, 17% комфорта
* Канаада
* Голландия
* Германия
* Аустралия
* Швеция
* Норвегия
* Финляндия
* Дания
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Бельгия
* Аустрия
* Испания
* Холбоһуктаах Хоруолук
* Люксембург
* Эстония - Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар соҕотох
* Португалия
* Андорра
* Монако
* Франция
* Италия
* Швейцария
* Исландия
* Лихтенштейн
* Саҥа Зеландия
* Науру
* Сингапур
* Ирландия
* Хоҥ Коҥ

Ити дойдулар барыта холбоон сир шаарын 91% комфортун уонна баайын тутан олороллор, олортон аҥардас АХШ - 41-45% ылар. Онон АХШ өссө 200 сыл устата бэйэтин хааччынар кыахтаах, ол иһин киниэхэ аан-дойду дьоно бары олохсуйа бара сатыыллар.

## Өссө маны көр
* Капитализм
* Социализм
* Кыһыл көмүс миллиард теорията
* Баай дойдулар
* Сайдыбыт дойдулар
* Дьадаҥы дойдулар
* Орто сайдыылаах дойдулар
* Арҕааҥҥы цивилизация
Дьэбириэйдэр

**Дьэбириэйдэр** (дьэб. יהודים *(Yehudim)*) - 12-14 мөл. ахсааннаах, Чугастааҕы илинтэн тахсыбыт, сир араас өттүгэр олорор омук. 1948 сылтан ыла Исраил диэн дьэбириэй государствота баар буолбута. Дьэбириэйдэр 40 % Америкаҕа, уонна 35 % Исраилга олороллор. Дьэбириэйдэр итэҕэллэринэн иудаизм буолар. Былыргыттан ыла "дьэбириэй" уонна "иудей" диэн өйдөбүллэр үгүс тылларга уратылара суохтар. Дьэбэриэйдэр үгүс өттүлэрэ олорор сирдэрин тылларынан саҥараллар. Исраилга государственнай тылынан XIX-c үйэҕэ иккистээн төрүттэммит иврит буолар. 

## Дьэбириэйдэр Саха сиригэр
ТИГР

**ТИГР** (**Товарищество Инициативных Граждан России**), диэн былааһы утарыы улахан акция протеста. Кини идиэйэтэ 1) Арассыыйа дойдутун сайыннарыы 2) Демократияны дьиннээхтик киллэрии 3) "Отставка самого Путина" 4) "Отставка Медведя" 5) "Гражданская общество" 6) Эйэ олохтооһун. Итинник пуннарынан үлэлиир. 

Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн киэнник биллэн эрэр уонна улахан политическай характердаах буолан эрэр. Итинтэн Кремльга улаханнык куттаналлар уонна саллаллар. Сорохтор этэллэринэр Арассыыйа Дальнай Востога олохчу Арассыыйаттан арахсан туспа судаарыстыба буолаары гынар. 

## ТИГР куораттара
* Артём 
* Благовещенск 
* Владивосток 
* Владимир 
* Екатеринбург 
* Иркутск 
* Калининград 
* Комсомольск-на-Амуре 
* Москва 
* Находка
* Новосибирск
* Санкт-Петербург 
* Уссурийск 
* Хабаровск 
* Южно-Сахалинск 

Былааҥҥа Дьокуускай куорат эмиэ баар.
Сайдыбыт дойдулар

**Сайдыбыт дойдулар** (**ра́звитые стра́ны**), (ааҥыл.:developed countries) — аан дойду экономикатыгар тутаах дойду группатын ааттыыллар. Бу дойдуларга 15-16% аан дойду ахсааныттан олорор, ол гынан баран аан дойду уопсай бородууктатыттан 3/4 оҥороллор уонна аан дойду экономикатын сүрүнүн уонна наука-техника потенциалын арыйаллар.. Сайдыбыт дойдулар өссө *индустриальнай дойдулар* эбэтэр *индустриально сайдыбыт дойдулар* диэн ааттааччылар..

## ХНТ классификацията
ХНТ систиэмэтигэр сайдыбыт уонна сайда турар дойдулары араарыы сөбүлэһии суох.

ХНТ-га үгэс буолбутунан Азияҕа Дьоппуон, Хоту Америкаҕа Канаада уонна АХШ, Океанияҕа Австралия уонна Саҥа Зеландияны уонна Европаны сайдыбыт дойдуларынан ааҕаллар. Аан дойду эргиэн статистикаыынан Соҕуруу Африка таможеннай сойууһа эмиэ киирэр, уонна Израиль сайдыбыт дойдуларга киирэр Урукку Югославия дойдулара сайда турар дойдулар ахсааннарыгар киирэр.

## Аан дойдутааҕы харчы пуондатын классификацията
thumb|right|350px|{{легенда|#0000FF|Аан дойдутааҕы харчы пуондатын 2008 сылга сайдыбыт дойдулара
Аан дойдутааҕы харчы пуондата экономикатынан сайдыбыт дойдулар ахсааннарыгар G7 бары дойдуларын,еврозона уонна аҕыйах дойдулары киллэрэр.

### Европа уонна Ар5аа Азия

* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
*,
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Австралия, Океания уонна Уһук Илин дойдулар
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* .

### Хоту Америка
* 
* 

## Өссө маны көр
* Сайдан эрэр дойдулар
* Кыһыл көмүс миллиард 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* IMF (advanced economies)
* The Economist (quality of life survey)
* The World Factbook  (developed countries)
* United Nations Statistics Division  (definition)
* United Nations Statistics Division  (developed regions)
* World Bank  (high-income economies)
Арҕааҥҥы цивилизация

**Арҕааҥҥы цивилизация** (**Western world**) - культураларынан, политиканан уонна итэҕэллэринэн сибээстээх дойдулар цивилизациялара. Билиҥҥи кэмҥэ онно киирэр дойдуларынан буолаллар - АХШ, Канаада, Арҕаа Эуропа дойдулара уонна Арҕааҕа киириллибэт дойдулар бааллар, кынан баран киннэр эмиэ Арҕааҥҥы цивилизация чаастара буолаллар - онно киирэллэр баай тот Азия уонна Океания дойдулара Дьоппуон, Аустралия, Тайвань, Саҥа Зеландия, Сингапур уонна Соҕуруу Кэриэйэ. Сотору Малайзия киириэн сөп дииллэр. Сороҕор кыратык Израиль дойдутун киллэрэллэр. Арассыыйа манна киирбэт.

## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Арассыыйа

Арҕааҥҥы цивилизация дойдулара - баайдар, сайдыылаахтар уонна элбэх сир ресурсатын сииллэр, киннэргэ сир шаарын 91% ресурсата тиксэр, хотя киннэр бары холбоон 1 миллиард эрэ буолаллар (өссө 5,8 миллиард таах ордон хаалар - Дьадаҥы дойдулар). Ол иһин киннэр бары холбоон кыһыл көмүс миллиард дьонноругар тиксэллэр.

## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Саха Сирэ

Саха Сирэ Арҕааҥҥы цивилизация биир кыракый чааһа буолуон сөп, Саха Сирэ туспа дойду эбитэ буоллар, кини аа дьуо Арҕааҥҥы цивилизация чааһа буолуо этэ. Тоҕо диэтэххэ Сахалар өйбүт санаабыт сиэрдээх, толору Арҕааҥҥы цивилизация5а эппиэттиир. Саха дьоно үлэһиттэр.

## Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация

Арҕааҥҥы цивилизация уонна Илиҥҥи цивилизация алдьархай утарсаллар. Сэриинэн сороҕор 
түмүктэнэр. Сиһилии маны көрүҥ - Илиҥҥи цивилизация
Өлүөхүмэ (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Өлүөхүмэ (куорат)
* Өлүөхүмэ (өрүс)
* Өлүөхүмэ улууһа
BASIC

[right|thumb|300px|[Atari BASIC диэн эрдэтээҥҥи BASIC тыл скриншота]]
[right|thumb|300px|Үс аныгы Basic араастара: [Mono (софтуэр)|Mono Basic, Open Office Basic уонна Gambas]]

**BASIC** (**B**eginner's **A**ll-purpose **S**ymbolic **I**nstruction **C**ode) диэн үрдүк таhымнаах программалааhын тылларын ыала. 1964 с., Дартмут колледжыгар (Нью Хэмпшир, АХШ) Дьон Дьордь Кемень уонна Томас Юдьин Куртц айбыттара, студеннары көмпүүтэргэ үлэлииргэ үөрэтэр соруктаах. BASIC уонна кини араастара 1970-с сс. бүтүүлэригэр - 1980 сс. микрокөмпүүтэрдэргэ киэҥник туттуллар буолбуттара. Тыл күн бүгүҥҥээҥҥи дылы киэҥ туттуулаах, киниттэн араас диалектар уонна саҥа тыллар сайдан тахсыбыттара (олор ахсааннарыгар Microsoft Visual Basic). 2006 туругунан, .NET платформа айааччыларын 59% Visual Basic тылы тутталлар эбит.

BASIC аҕыс принциптара:
# Саҕалааччылар тутталларыгар судургу буолуу.
# Бүтүн аналлаах программалааhын тыла буолуу.
# Экспердарга сайдыылаах кыахтары биэрии.
# Интерактив буолуу.
# Сыыhалар тустарынан дьэҥкэ уонна өйдөнөр биллэриилэри биэрии.
# Кыра программаларга түргэн үлэ.
# Көмпүүтэр хардуэрын өйдүүрү ирдэбиллээбэт буолуу.
# Туттааччыны операциялыыр систематтан көмүскээhин.

## Холобур


```qbasic
10 PRINT "Hello, World!"
```


## Стандарттар
* ANSI X3.60-1978 «FOR MINIMAL BASIC»
* ISO/IEC 6373:1984 «DATA PROCESSING — PROGRAMMING LANGUAGES — MINIMAL BASIC»
* ANSI X3.113-1987 «PROGRAMMING LANGUAGES FULL BASIC»
* ISO/IEC 10279:1991 «INFORMATION TECHNOLOGY — PROGRAMMING LANGUAGES — FULL BASIC»
* ANSI X3.113 INTERPRETATIONS-1992 «BASIC TECHNICAL INFORMATION BULLETIN # 1 INTERPRETATIONS OF ANSI 03.113-1987»
* ISO/IEC 10279:1991/ Amd 1:1994 «MODULES AND SINGLE CHARACTER INPUT ENHANCEMENT»
C (программалааhын тыла)

**C** диэн 1972 с. Bell Telephone Laboratories үлэhитэ Дэннис Ритчи Unix операциялыыр системаҕа анаан айбыт бүтүн туттуулаах көмпүүтэр программалааhын тыла.

C ордук биллиилээх программалааhын тылларыттан биирдэстэрэ буолар. Араас софтуэр платформаларыгар киэҥник туттуллар. C атын биллэр программалааhын тылларыгар улахан дьайыылаах, бастатан туран C++.

## "Hello, world" холобура

```text
#include <stdio.h>

int main(void)
{
    printf("hello, world\n");
    return 0;
}
```
C Sharp

**C#** (*Cи шарп* диэн этиллэр) — функционал, императив, бүттүүн, объекка ыйдарыылаах уонна компонеҥҥа ыйдарыылаах программалааhын дисциплиналарын холбуур программалааhын тыла. Microsoft корпорация .NET платформаларын эбииликтэрин айааhынын сүрүн тылын быhыытынан айбыта (салайааччы Андерс Хейлсберг). Синтаксиhа C++ уонна Java гиэннэригэр ордук чугас.

## «Hello, world» холобура


```csharp
using System;
class ExampleClass
{
    static void Main()
    {
        System.Console.WriteLine("Hello, world!");
    }
}
```
Java

**Java** диэн Дьэймс Гослиҥ (Sun Microsystems) 1995 с. айбыт программалааhын тыла.

## Холобур Hello World


```java
/*
 * Outputs "Hello, world!" and then exits
 */

public class HelloWorld {
   public static void main(String[] args) {
       System.out.println("Hello, world!");
   }
}
```
JavaScript

**JavaScript** диэн сүрүннээн уэб браузердар оҥорууларыгар уонна үлэлэригэр туттуллар скрипт тыла. ECMAScript тыл диалега буолар.

JavaScript'ынан үлэлиир уэб сирэй (HTML 4.01 синтакиhын туттар) холобура:

```html4strict
<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01//EN"
"http://www.w3.org/TR/html4/strict.dtd">
<html>
  <head><title>simple page</title></head>
  <body>
    <script type="application/javascript">
      document.write('Hello World!');
    </script>
    <noscript>
      <p>Your browser either does not support JavaScript, or you have JavaScript turned off.</p>
    </noscript>
  </body>
</html>
```


## Версиялара
Fortran

**Fortran** (урут **FORTRAN**) диэн процедуралаах императив программалааhын тыла. Бастакы реализацияламмыт үрдүк таhымнаах программалааhын тыла. 1954-1957 сс. IBM корпорация программалааччыларын бөлөхтөрүнэн (салайааччылара Дьон Бэкус) айыллыбыта, үөрэх уонна инженерия эйгэлэригэр туттууга анаан.

Fortran аат The IBM Mathematical **For**mula **Tran**slating System (формула тылбаастыыр система) диэнтэн кылгатыы буолар.

## Историята
1953 с. бүтүүтүгэр, Дьон Бэкус IBM 704 мейнфрейм көмпүүтэргэ аналлаах тылы айар санаатын IBM салайааччыларыгар эппит, ол кэмҥэ IBM 704 туттуллар ассемблер тыллааҕар ордук туhалаах буоларын гына. Бэкус FORTRAN'ы айар хамаандатыгар киирбит программалааччылар: Ричард Голдберг, Шелдон Бэст, Харлан Херрик, Питер Шеридан, Рой Натт, Роберт Нельсон, Ирвиҥ Циллер, Луис Хэбт уонна Дэвид Сэйр.

The IBM Mathematical Formula Translating System айааhына 1954 с. ортотугар түмүктэммит. FORTRAN бастакы салалтата 1956 алтынньытыгар баар буолбут, бастакы кэмпилээтэрэ 1957 муус устарыгар тахсыбыт.

1960 дылы, FORTRAN IBM 709, 650, 1620 уонна 7090 көмпүүтэрдэргэ аналлаах версиялара тахсыбыттар. Тыл биллиитэ улаатыытын кытары, көмпүүтэр оҥорооччулара массыыналарыгар FORTRAN кэмпилээтэрдэрин туруорар буолбуттар. Ол курдук FORTRAN элбэх көмпүүтэр архитектураларыгар өйөбүллээх уонна киэҥник туттуллар аан бастакы программалааhын тыла буолар.

Тыл сайдыыта:
* FORTRAN
* FORTRAN II
* FORTRAN III
* FORTRAN IV
* FORTRAN 66
* FORTRAN 77
* Fortran 90
* Fortran 95
* Fortran 2003
* Fortran 2008

## Программа холобура

Hello World программа

Хатыылаах формат:


```fortran
^^^^^^PROGRAM hello
^^^^^^PRINT*, 'Hello, World!'
^^^^^^END
```


Көҥүл формат:


```fortran
program hello
print *, "Hello, World!"
end
```
Perl

**Perl** диэн үрдүк таhымнаах, бүтүн соруктаах, интерпретер, динамик программалааhын тыла. Perl'ы 1987 с. NASA система администратора Ларри Уолл Unix бүтүн соруктаах скрипт тылын быhыытынан айбыта. Онтон ыла, кини элбэхтэ уларытыллыбыта уонна көннөрүллүбүтэ, уонна программалааччылар ортолоругар киэҥник тарҕаммыта. Тыл кэлэр версията Perl 6.

Perl атын программалааhын тылларын уратыларын иҥэрбитэ, олор ахсааннарыгар С, AWK уонна sed.

Perl-га судургу Hello world программа маннык суруллар:


```perl
print "Hello, world!\n"
```
Hello world

[thumb|right|[Perlга суруллубут графика туттааччы интерфейсыгар "Hello World" программа]]

**"Hello World" программа** диэн дисплейга "Hello, world!" этиини таhаарар көмпүүтэр программата. Программалааhын тылын үөрэтиигэ киирии холобур курдук туттуллар. Ол курдук үгүс программалааччыларга "Hello world" бастакы үөрэппит программалара буолар.

## Холобурдар
### [[BASIC]]


```qbasic
PRINT "Hello, world!"
```


### [[C (программалааhын тыла)|C]]


```c
#include <stdio.h>

int main (void)
{
    printf("Hello, world!\n");
    return 0;
}
```


### [[C++]]


```cpp
#include <iostream>
using namespace std;

int main()
{
 cout << "Hello, World!" <<endl;
 return 0;
}
```


### [[C Sharp|C#]]

```csharp
public class ExampleClass
{
   public static void Main()
   {
       System.Console.WriteLine("Hello, world!");
   }
}
```


### [[Python]]

```python
print("Hello, world!")
```


### [[Pascal]]

```pascal
program HelloWorld;
begin
  WriteLn('Hello, world!');
end.
```


### [[Perl]]

```perl
print 'Hello, world!';
```


### [[Ruby]]

```ruby
puts "Hello, world!"
```


### [[Scheme]]


```scheme
(begin
   (display "Hello, world!")
   (newline))
```


### [[PHP]]

```php
<?php echo 'Hello, world!';?>
```


### [[Java]]

```java
public class HelloWorld {
  public static void main(String[] args) {
    System.out.println("Hello, world!");
  }
}
```


### [[Ассемблер]]
MS-DOS x86 архитектуратыгар TASM диалекка холобур:

```asm
.MODEL TINY
CODE SEGMENT
ASSUME CS:CODE, DS:CODE
ORG 100h
START:
        mov ah,9
        mov dx,OFFSET Msg
        int 21h
        int 20h
        Msg DB 'Hello World',13,10,'$'
CODE ENDS
END START
```


### [[JavaScript]] уонна [[JScript]]

```javascript
document.write('Hello, world!');
```


### [[Brainfuck]]
 **++++++++++[>+++++++>++++++++++>+++>+<<<<-]>++**
 **.>+.+++++++..+++.>++.<<+++++++++++++++.>.+++.**
 **------.--------.>+.>.**
Оҥоhуу тыл

**Оҥоһуу тыл** диэн фонологиятын, грамматикатын уонна/эбэтэр өһүн хаhааhын биир киhи эбэтэр анаан мустубут дьон бөлөҕө айбыт тыла. Оҥоhуу тыллары араас соруктаах айаллар: атын тыллаах дьон бэйэ бэйэлэриниин билсиилэрин чэпчэтэр гына, уус-уран айымньыга толкуйдаммыт сымыйа тыл, тыл үөрэҕин эксперимена, көмпүүтэргэ программалааhын тыла эбэтэр тыл оонньуута.

Биллэр оҥоһуу тыллар: эсперанто, волапюк, интерлингва, идо, славян тыла (словянски).
C++

**C++** диэн бүтүн соруктаах программалааhын тыла. Тылы 1979 Bell Labs үлэhитэ Бёрн Страуструп айбыта, "*C with Classes*" диэн ааттаах C программалааhын тылыгар кэҥэтии курдук. 1983 *C++* диэн ааттаммыта.

C++ софтуэр индустриятыгар олус киэҥник туттуллар тыл буолар.

## Философията
Бьярне Страуструп "*The Design and Evolution of C++*" (1994) диэн кинигэтигэр C++ айааhынын сорох сиэрдэрин суруйбут:
* C++ C курдук туhалаах уонна дьаhамырдаах, статик типтаах, бүтүн соруктаах тыл буолуохтаах
* C++ баhаам элбэх программалааhын истииллэрин (процедуралаах программалааhын, биэрии абстракцията, объекка ыйдарыылаах программалааhын уонна бүттүүн программалааhын) быhаччы уонна бары өттүнэн өйүөхтээх
* C++ программалааччыга талар кыаҕы биэриэхтээх, сыыhа талыыны оҥорбутун да иhин
* C++ C'лыын төһө кыалларынан улахан дьүөрэлэһиилээх буолуохтаах, оннук гынан C'ттан көһүүнү чэпчэтиэхтээх
* C++ платформаттан тутулуктаах эбэтэр бүтүн соруктаах буолбатах уратылара суох буолуохтаах
* C++ хайа да туттуллубат уратытыттан сылтаан оҥорумтуота намтыа суохтаах
* C++ уустук программалааhын тулалыыр эйгэтэ суох үлэлиэхтээх

## Холобур


```cpp
# include <iostream>

int main()
{
   std::cout << "Hello, world!\n";
}
```


## Өссө маны көр
* Язы программирование с++ (книга)
Эсперанто

**Эсперанто** (*Esperanto*) диэн аан дойдуга ордук киэҥник тарҕаммыт оҥоhуу тыл. Людвик Лазар Заменхоф 1887 c. айбыта. 

Эсперантоны билээччилэр ахсааннара 100,000 - 2 млн кэриэтэ, биир тыhыынча кэриэтэ киhиэхэ эсперанто төрөөбүт тыллара.

## Тыл чинчилэрэ
### Классификацията
Оҥоhуу тыл буоларын быhыытынан, эсперанто хайа да омук тылыныын урууласпат. Фонологията, грамматиката, тылдьыта уонна семантиката арҕаа индо-эуропа тылларыгар олохтонор. Фонематын тутула уонна семантикатын улахан өттө славян гиэнэ, тылдьыта сүрүннээн роман тылларыттан уонна кыратык герман тылларыттан ылыллыбыт. Прагматикатыгар уонна тыл атын аспектарыгар нуучча, поляк, ниэмэс уонна француз тылларын дьайыылара баар.

Типологиятынан, эсперанто сылтахтаахтардаах уонна көҥүл прагматик өс быhыылаах, ол эбэтэр *субъект-туохтуур-объект* курдук быhыылаах. Даҕааһын ааттар көҥүл аат тыл иннинэ эбэтэр кэнниттэн туруохтарын сөп. Саҥа өстөр аффиксынан уонна суффиксынан үөскүүллэр.

### Суруга
Эсперанто уларытыллыбыт латин алпабыытынан суруктанар. Алпабыыт 28 буукубалаах:
**a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z**

### Фонологията
Эсперантоҕа 22 бүтэй дорҕоон, 5 аhаҕас дорҕоон уонна 6 дифтоҥ баар.

### Грамматиката

### Күннээҕи этиилэр

## Хос быhаарыылар

## Тас сигэлэр

* UEA.org Эсперанто аан дойдутааҕы ассоциацията
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-05

thumb|180px|Мэҥэ Хаҥаласка омуктар өлүүлэрэ
*Хаҥалас улууһугар олохтоохторун ахсааннарыттан нууччалар 33%, атын омуктар 7% ылаллар. 
*Уус-Маайа улууһугар 1939 сыллаахха 20 552 киһи олорор эбит буоллаҕына былырыын 2007 сылга 10 638 эрэ киһи олорор буолбут. Манна сахалар олохтоохтор ахсааннарыттан 10 эрэ бырыһыанын ылаллар. Эбэҥкилэр өлүүлэрэ манна 16% тиийэр эбит.
*Үөһээ Бүлүү уонна Сунтаар улуустарыгар сахалар 97-98% ылаллар, Ньурбаҕа - 92%, Бүлүүгэ - 83%.
*Нам улууһугар 1939 сыллаахха 11 тыһыынчаттан эрэ тахса олохтоох баар эбит буоллаҕына, 2007 сылга бу сыыппара икки төгүл үрдээбит.
*Анаабыр улууһугар долгааннар олохтоох нэһилиэнньэ түөрт гыммыт биирин ылаллар.
.ps

**.ps** диэн Палестина территорияларын үрдүк таhымнаах ил домена.
.ru

**.ru** диэн Арассыыйа үрдүк таhымнаах ил домена.

Домен 1994 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр баар буолбута. Онон бу күн Рунет үөскээбит күнэ бэлиэтэнэр.
Haanja

**Haanja**  (Хаанья эбэтэр Ханья), Эстония дойдутугар баар кыра дэриэбинэ, Эстония соҕуруулуу-илин өттүгэр баар. Чугас турар улахан куората - Вору, 16 километр ыраах. Район административнай центра. Дэриэбинэҕэ 191 киһи олорор (2004)  Аттыгар хаптал баар, уһуна 318 миэтэрэ. Бу сир улахан туристическай тыатынан биллэр, сылга сэттэ миллион турист кэлэн барар. 

Суур Мунамьяги - Эстония уонна Балтия олус үрдүк сирэ, муора уровеныттан 318 миэтирэ үрдүк сытар, Хааньяҕа баар.

## References

## External links
*Haanja Parish
Ванино

**ВАНИНО** (**УАНИНО**), Хабаровскай кыраайга баар улахан бөһүөлэк, дьонун ахсаана 11 тыс. киһи. Олортон 871 киһитэ сахалар.
Хаапсалу

мини|Хаапсалунун дрондук видеосу 2022
**Хаапсалу** (), Эстония дойдутугар баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 12 тыс. киһи олорор. 10 км тэйиччи улахан түүрк омуктар олохтообут пуортара баар — Рохукюла.
Облучье

**ОБЛУЧЬЕ**, Арассыыйа дойдутугар баар кыракый куорат, Дьэбэриэй аутоном оройуонугар баар куорат, 1938 сыллаахтан куоратынан ааҕыллар. Манна 141 Саха олорор.
Николаевск на амуре

**НИКОЛАЕВСК НА АМУРЕ** (Сороҕор маннык суруллар **Николаевск-на-амуре**), Хабаровскай кыраай сиригэр баар кыракый куорат. Дьонун ахсаана 28 тыһ.
Нижнекамск

**НИЖНЕКАМСК**, Арассыыйа дойдутугар баар куорат, Татарстан сиригэр баар. Дьонун ахсаана 220 тыс (2001). Улахан нефтехимическай центр.
Заинск

**ЗАИНСК**, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 41 тыс (2002)
Набережные Челны

**НАБЕРЕЖНЫЕ ЧЕЛНЫ**, Татарстан дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 600 тыс. Улахан промышленнай куорат. Элбэх металлургическай заводтар. Нефтехимическай концерыннар бааллар.
Rozalla

**Rozalla** (**Rozalla Miller**), аан дойдуга биллэр Замбия дойдутун ырыаһыта. 

Билигин АХШ дойдутугар олорор уонна дьарыгын барытын онно ыытар. 1964 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Ндола куоракка төрөөбүт. 1980 сыллаахха дойдутуттан Зимбабве дойдутугар олохсуйа барар уонна онно бастакы кэнсиэрэ буолар.
Danity Kane

**Danity Kane**, АХШ улахан биллэр группата. R&B стиилинэн ыллыыллар уонна үнкүлүүллэр. Бастакы аныгы чүөчэлэр аныгытык ыллаабыт группата буолар. Киннэр араас омуктан тураллар.

## Сигэлэр
* Official Danity Kane website
* Chart History at Billboard.com
Ultrabeat

**Ultrabeat**, Хоруолук дойдутун биир улахан ырыаһыт группата буолар. Электроннай музыка биир осуобай туора туспа суолун арыйбыт группа буолар. Билигин аатыран эрэр.

## Өссө бу сирэйдэргэ киир
* All Around The World
* Ultrabeat Artist Page at AATW.com 
* Ultrabeat Myspace
* Chris Henry Myspace
* Mike Di Scala Myspace
MTV

**MTV** эбэтэр (**Music Television**) диэн буолар. АХШ музыкальнай канаала, 125 араас омук тылынан 98 араас омук дойдутугар улэлиир.

## Сигэлэр
* MTV.com
* Directory of MTV sites
Viacom

**Viacom** АХШ медия конгломерата буолар, аан-дойду биир улахан тэрилтэтэ буолар. 287 тыс. киһини үлэнэн хаарчыйар. Кабельнай уонна спутниковай ТВ вещаниятын онорор, ону таһынан киинэлэри уонна мультиктары онорон таһаарар Paramount Pictures уонна Dreamworks.
Маннык улахан филиаллардаах — BET уонна MTV Networks.

Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр.
Dreamworks

**Dreamworks** — Америка биир улахан киинэ уонна мультик онорон таһаарар тэрилтэтэ буолар. 1994 сыллаахха Стивен Спилберг, Джеффри Каценберг уонна Дэвид Геффен  буолан саҥа студияны  арыйбыттара.  2005 сыллаахха Виаком хампанньаҕа атыылабыттара. Онтон 2008 сыллахха ол партнерстволарын тохтотон индияттан сыльар Релайанс Ада Груп диэн хампаанньаҕа атыыламмыта.  Ол группа Стивен Спилбергка 325 мөл доллары Дримворкс студиятын независимай хампаанньа курдук сайдатырыгар биэрбитэ. 

## Сигэлэр
* Официальнай сайта
* dreamworks-skg.com 
* 
* 
* DreamWorks fan site

## Быһаарыылар
Prolife

**Prolife**, Арассыыйа уонна Кытай холбоспут тэрилтэтэ буолар. Сотовай телефонна элбэх араас аныгы гарнитура иҥин онорор. Салалтата — Пекин уонна Москуба.
Nickelodeon

**Nickelodeon** — АХШ улахан чааһынай канаала, государственнай статустаах. 6-15 саастарыгар дылы аналлаах о5олор канааллара. Билигин Nickelodeon тэрилтэтэ 150 араас омук дойдуларыгар ТВ вещания ыытар уонна 250 араас омук тылынан үлэлиир. Nickelodeon тэрилтэтэ хас да улахан филиаллаах, олортон MTV Networks, Viacom, Nickelodeon Australia уонна Nick UK. Элбэх мультиктары көрдөрөр, олор ахсааннарыгар Спанч боб.

Вещаниятын маннык цифровой форматынан ыытар - 480i, SDTV, 1080i уонна кэнники аныгы тугунан HDTV форматынан.

## Сигэлэр

* Nickelodeon America
* Nickelodeon Arabia 
* Nickelodeon Asia
* Nickelodeon Australia 
* Nickelodeon Austria
* Nickelodeon Central 
* Nickelodeon China 
* Nickelodeon Denmark
* Nickelodeon France
* Nickelodeon Germany
* Nickelodeon Hong Kong
* Nickelodeon India
* Nickelodeon Italy
* Nickelodeon Israel 
* Nickelodeon Japan
* Nickelodeon Korea
* Nickelodeon in Latin America
* Nickelodeon Norway
* Nickelodeon Netherlands
* Nickelodeon New Zealand 
* Nickelodeon Pakistan 
* Nickelodeon Poland
* Nickelodeon Portugal
* Nickelodeon Sweden
* Nickelodeon Spain
* Nickelodeon in Russia and CIS
* Nickelodeon Taiwan
* Nickelodeon Turkey 
* Nickelodeon UK
* Nicktropolis 
* Nick Jr.
* Nicktoons Network 
* Official cruise line website
Nickelodeon Australia

**Nickelodeon Australia** диэн Nickelodeon тэрилтэтин саамай улахан филиала буолар уонна атын омук сиригэр бастакы филиала буолар. Аустралия дойдутугар вещания уонна трансляция ыытар. 

Официальнай сирэйэ

## Сигэлэр

* Official Nickelodeon Australia website 
* '''Sarvo'' mini-website 
* Official Nick Jr. Australia website
* Official American website

## Ылыллыбыт сирэ
Kate Ryan

**Kate Ryan** (улахан аата **Katrien Verbeeck**), 1980 сыллаахха бэс ыйын 22 төрөөбүт. 
Бельгия уонна АХШ норуоднай ырыаһыта. Бельгия дойдутугар аан-дойдутааҕы музыка лауреата. Кини 2001 сыллаахтан ыла ыллаабыта. Евровидение күрэҕэр 12 миэстэни ылбыта.
DJ Sammy

**DJ Sammy** (алтынньы 19, 1969) - биллэр ди-джей уонна продюсер. 5 альбому таһаарбыта, 2002 с. Великобританияҕа биэстэ чыпчаалга тахса сылдьыбыта. Карьерата аан бастаан Мария-Хосе диэн ааттаах үҥкүүһүт кэргэнигэр ырыа суруйууттан саҕаламмыта. Майоркаҕа звукооператор идэтин ылбыта. 

Омугунан испанец, 2005 сыллаахтан АХШ-ка олорор, 7 сыл устата Германия-ҕа олорбута. Араас омук тылынан ыллыыр, кэнники английскайдыы ыллыырын ордорор. 

Бастакы синглын "Life Is Just A Game" 1995 сыл сэтинньитигэр таһаарбыта.

2007 с.  Энрике Иглесиастыын үлэлээбитэ.

## Ырыалара

* "Life Is Just a Game" 1995
* "You're My Angel" 1996
* "Prince of Love" 1997
* "Golden Child" 1997
* "Magic Moment" 1998
* "In 2 Eternity" 1999
* "Heaven" 2001 (#1 UK, #4 AUS, #5 FRN, #8 U.S. - cover of Bryan Adams' "Heaven")
* "The Boys of Summer" 2002 (#2 UK, #10 AUS - cover of Don Henley's "The Boys of Summer")
* "Sunlight" 2002 (#8 UK, #40 AUS)
* "Rise Again" 2004 (#7 CAN, #1 SPN)
* "Why" 2005 (#7 UK, #29 AUS - cover of Annie Lennox's "Why")
* "L'bby Haba" 2005
* "Everybody Hurts" 2007 (cover of R.E.M.'s "Everybody Hurts")
* "Feel the Love" 2009

## Сигэлэр

* Official Site 
* Official US Billboard Charts
* DJ Sammy Biography on Central Station Records 
* DJ Sammy Biography on Sing365
Нансен пааспара

**Нансен пааспара** — XX үйэ бастакы аҥаарыгар баар буола сылдьыбыт киһини туоһулуур дойдулар ыккардыларынааҕы дөкүмүөн. Бэйэлэрин дойдуларыттан ханнык эмит бэлиитикэ эбэтэр экономика төрүөттээх көһөргө күһэллибит дьоннорго бэриллэр этэ. Аан бастаан бу дөкүмүөнү Нациялар Лиигалара граждааныстыбата суох дьоҥҥо биэрэр буолбута.
thumb

1922 сыллаахха Наациялар Лиигаларын комиссара Норвегияттан төрүттээх Фритьоф Нансен этиитинэн олохтоммута. Аан бастаан Арассыыйаттан күрээбит дьоҥҥо бэриллибитэ, онтон пааспар ылар кыаҕа суох атын дьоҥҥо эмиэ бэриллэр буолбута. 1942 сыллаахха бу пааспары 52 судаарыстыба билиммитэ.

Барыта 450 000 кэриҥэ Нансен пааспара бэриллибитэ. Бу дөкүмүөн туттуллуутун уопутун туһанан 1951 сыллаахха ХНТ бигэргэппит *Проездной документ беженца* диэн дөкүмүөн оҥоһуллубута.

Нансен норуоттар ыккардыларынааҕы тэрилтэтэ бу дөкүмүөнү тарҕаппыт, дьоҥно көмөлөспүт өҥөтүн иһин 1938 сыллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.

## Сигэлэр
* Нансен пааспарын образеһа

## Быһаарыылар
Куотуу дьоннор

[thumb|250 px| [1942]]
**Куотуу дьоннор** диэн сэрии буолбут дойдулартан куотан атын дойдуларга олохсуйа куоталлар. Билигин сир шаарын үрдүнэн 110 миллион куота сылдьар дьон баар. Куотуу дьоннор - дьаданылар, дьиэтэ уота суох дьоннор. Киннэр үксүлэрэ баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа бараллар, холобура АХШ эбэтэр Дьоппуон.
Мыраан

**Мыраан** эбэтэр **быраан**, сороҕор **мураан** — намыһах хайа, сис.

1) өрүс, үрэх хочотун кэрискэлиир үрдүк буор сыкаһа; 2) үрдүк дэхси сири эбэтэр үрдэли эҥэрдиир буор хайа. Ордук биллэр мыраанынан уус-уран айымньыларга киирбит Чочур Мыраан буолар.

## Өссө маны көр
* Өҥкөөт
* Чочур Мыраан

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. −300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сууллар Мыраан

**Сууллар Мыраан** (), Саха Сиригэр баар мыраан, кыракый хайа буолар. Хотуттан соҕуруу диэки 81 км, Илинтэн Арҕаа 10 км. 99% барыта тыа. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа бас билэр, Төхтүр бөһүөлэгиттэн 400 миэтэрэ тэйиччи уонна Томтор диэн дэриэбинэттэн 4 км тэйиччи сытар. Сууллар Мыраан анныгар Мэҥэ-Хаҥалас улуу үрэҕэ сытар - Суола. 

## Экономиката

Улахан мас элбэтэр сир, туризм. Элбэх фермалар. Баай куорат дьоно коттедж уонна вилла ылар сирдэрэ. Улахан ытыктабыллаах сир. былыр былыргаттан элбэх улуу дьанхаады ойууттара көмүллэ сыталлар. Элбэх күндү түүлээх баар. Бултуур бобуллар. 2004-2007 сыллардаахха улахан тыа баһаара Сууллар Мыраан тыатын территориятын 40% суох оҥорбута.
.st

**.st** диэн Сан Томе уонна Принсипе үрдүк таhымнаах ил домена.
Сэбиэскэй Сойуус Коммунист Партията

**Сэбиэскэй Сойуус коммунист партията** (**ССКП**) — Арассыыйа империятыгар, кэлин Арассыыйа республикатыгар, РСФСР-га, ССРС-ка уонна СНГ-га баар буола сылдьыбыт политическай партия. Туһунан партия быһыытынан 1917 тэриллибитэ эрээри, дьиҥнээхтик 1912 сыллаахха  Арассыыйа социал-демокраат оробуочай партиятытын большевиктарын фракцияларыттан тэриллибитэ. 

Атырдьах ыйынааҕы путч сатамматаҕын кэннэ 1991 атырдьах ыйыгар Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин Ельцин ыйаахтарынан партия үлэтэ РСФСР сиригэр быстах кэмҥэ тохтотуллубута, баайа-дуола конфискаацияламмыта. Хойутуу ССКП үлэтэ букатыннаахтык тохтотуллубута, оттон салайар тэрилтэлэрэ ыһыллыбыттара . Бу кэнниттэн партия үрэллибитэ.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Новейшие исторические статьи - сайт "Дело Сталина"
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Введение, состав руководящих органов РКП(б)-ВКП(б)-КПСС, статистика и биографические справки по их членам. «Известия ЦК КПСС» № 7/1990

* Исторические уроки гибели КПСС и СССР. 
* СКП-КПСС (председатель — Г. А. Зюганов)
* КПСС (первый секретарь ЦК С. Б. Скворцов)
* КПСС (генеральный секретарь ЦК — В. С. Корякин)  (новости на сайте ни обновляются с 2003 года)
* РКП—КПСС  (первый секретарь ЦК — А. А. Пригарин)
* kpss.su
* Правители России и Советского Союза, биографическо-хронологический справочник 
* Научный коммунизм: Словарь (1983) / Коммунистическая партия Советского Союза
Орто Америка

**Орто Америка**

200px|Map of Central America





**Орто Америка** (испанныы *Centroamérica* эбэтэр *América Central*) диэн Америка региона. Хоту уонна Соҕуруу Америка икки ардыларыгар баар.

Орто Америка дойдулара:
*
*
*
*
*
*
*
Анна Ахматова

**Анна Андреевна Ахматова** (төрөөбүтүнэн Горенко) — нуучча аатырбыт поэтессата.

Ахматова айымньыларын тэҥэ ыарахан дьылҕатынан биллэр. Бэйэтэ репрессияламматаҕа эрээри үс чугас дьоно репрессияҕа түбэспиттэрэ (бастакы кэргэнэ Н.&nbsp;С.&nbsp;Гумилёв 1921 с. ытыллыбыта, 1930-с сыллардааҕы табаарыһа Н.&nbsp;Н.&nbsp;Пунин үстэ хаайылла сылдьыбыта 1953 с. лааҕырга өлбүтэ), оттон соҕотох уола Л.&nbsp;Н.&nbsp;Гумилёв (хаайыыга (1930—40-с уонна 1940—50-с сс. 10 тахса сыл) олорбута. "Норуот өстөөхтөрүн" ойоҕун уонна ийэтин ыар дьылҕата Ахматова биир саамай биллибит айымньыларыттан биирдэстэригэр — «Реквием» поэмаҕа көстөр.

Дойду поэзиятын классигынан өссө 1920-с сылларга билиниллибит Ахматова кэлин ахтыллыбата, айымньылара цензураланаллара, бэйэтэ атаҕастанара (холобур ССКП КК 1946 с. уурааҕа). Элбэх айымньылара өлүөн иннинэ эрэ буолбакка, өлбүтүн кэннэ сүүрбэ сылтан тахса бэчээккэ тахсыбатахтара. Ол да буоллар кини аатыгар өлүөр дылы поэзия сөбүлээччилэрэ Сэбиэскэй да Сойууска, кыраныысса таһыгар да сүгүрүйэллэрэ.

## Олоҕо

Ахматова 1889 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт.

## Айымньылара

* Анна Ахматова. «Вечер» 1912 г.
* Анна Ахматова. «Четки» 1914 г.
* Анна Ахматова «Белая стая» 1917 г.
* Анна Ахматова «Подорожник» 1921 г.
* «Anno Domini MCMXXI» изд. «Петрополис», П., 1922 г.
* Анна Ахматова. Из шести книг. Л. 1940.
* Анна Ахматова. Избранное. Стихи. Ташкент. 1943.
* Анна Ахматова. Стихотворения. М. 1958.
* Анна Ахматова. Стихотворения. 1909—1960. М. 1961.
* Анна Ахматова. Бег времени. М.-Л. 1965.
* Анна Ахматова. Избранное. М. 1974.
* Анна Ахматова. Стихотворения и поэмы. Л. 1976.(Библиотека поэта. 2-е издание.)
* Анна Ахматова. Стихи и проза. Л. 1977.
Попов Дмитриан

**Попов Дмитриан (Димитриан)** - Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал, дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.

Бэс ыйын 24 күнүгэр (эргэ ааҕыыннан бэс ыйын 12 күнүгэр) 1827 сыллаахха аҕабыыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Аҕата Покровскай сыаркабын диакона эбит. Аҕата уол тоҕустааҕар өлбүтүн кэннэ Дьокуускайдааҕы духуобунай училищеҕа үөрэммит. Дьонуттан илиинэн суруллубут «Саха тылын тылдьыта» хаалбыт, суруйа үөрэнэн баран Димитриан ол тылдьыкка саҥа тыллары эбэн киирэн барбыт. 1846 сыллаахха Иркутскайдааҕы духуобунай сэминээрийэни бүтэрбит, учуутал идэтин баһылаабыт. 1849 сыллаахха училищелар иниспиэктэрдэринэн анаммыт. Ол эрэн сахалыы үчүгэйдик билэрин учуоттаан Ытык-Күөлгэ аҕабыытынан анаммыт. Сибэтийэ Преображение сыаркабыгар Ытык-Күөлгэ 45 сыл 6 ый сулууспалаабыт. Улууска бастакы чааһынай оскуоланы арыйбыт, онно бэйэтэ суруйбут сахалыы учуобунньуктарынан саха тылын үөрэтэр эбит. Кэлин ол оскуола сыаркап приходун оскуолата буолбут. 

Иннокентий Вениаминов тэрийбит итэҕэл кинигэлэрин тылбаастыыр хамыыһыйатын чилиэнэ. Эдуард Пекарскайы чинчийэр үлэнэн дьарыктанарга угуйбут буолуон сөп. Биэс уонча сыллаах үлэтин - быһаарыылаах тылдьытын - Пекарскайга туттарбыта уонна 13 сыл тухары тылдьыт оҥорууга көмөлөспүтэ биллэр.

Димитриан аҕабыыт 1896 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр өлбүт. 

## Ылыллыбыт сирэ
175 лет со дня рождения Д.Д. Попова, одного из первых составителей учебного пособия на якутском языке (букваря) и переводчика
Мигалкин Иван Васильевич

200px|thumb|right|Мигалкин Иван Васильевич

**Мигалкин Иван Васильевич** — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Сирин суруйааччыларын Түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014). 

## Олоҕун олуктара
* 1954 сыллаахха бэс ыйын 23 Уус-Алдан улууһун Хоро нэһилиэгэр учуутал дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.  
* 1973 с. — Бүлүү педучилищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Бүтэрээт, Горькай аатынан Литературнай институтка киирбитэ. Егор Исаев, Сергей Смирнов, Николай Старшинов семинардарыгар үөрэммитэ. Поэзия салаатын бүтэрбит. 
* 1977—1980 сс.  — Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 
##### Үлэлээбит сирдэрэ
:Мүрү орто оскуолата, саха тылын уонна литературатын учуутала
:«Эдэр коммунист» хаһыат, корреспондент
:«Кыым» хаһыат,  корреспондент
:«Ленинскэй тэрийээччи» хаһыат, корреспондент
:Муома улууһун Соболоох интерната, сэбиэдиссэй
:Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһата, редактор
:«Борогон-ТВ» телестудия, главнай редактор, директор
:«Якутоптторг» ААО, генеральнай директор көмөлөһөөччүтэ
* 2011 сыл ахсынньы 17 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Түмсүүлэрин бэрэссэдээтэлэ.

1993 сыллаахха кэргэнин З. В. Мигалкинаны кытта В. А. Протодьяконов-Кулантай аатынан Уран түмэли тэрийбит.

2024 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр ыарахан ыарыыттан өлбүт.

## Айар үлэтэ
Бастакы кинигэтэ «Ньургуһуннаах сурук» 1976 сыллаахха тахсыбыта. Кэргэнэ Зоя Васильевнаны кытта суруйааччы В. А. Протодьяконов — Кулантай аатынан Литература түмэлин тэрийэн үлэлэтэллэр.
Тылбаасчыт. Нуучча уонна омук литературатын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта.
30-н тахса кинигэни суруйан бэчээттэппитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай поэта (2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын оҕо литературатын уобалаһыгар бириэмийэтин лауреата 
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ
* Есенин кыһыл көмүс мэтээлэ (Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун наҕараадата)
* Н. Гумилев Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ.

## Библиография
* Ньургуһуннаах сурук. Хоhооннор. — , 1976.
* Стремление. Стихи. — , 1984.
* Сардааналаах кыысчаан. Кэпсээннэр. — Дь., 1985.
* Сүрэҕим кистэлэ. Хоhооннор. — Дь., 1992.
* Кустуктар куустуннар алааспын. Хоhооннор. — Дь., 1994.
* Куобах түүтэ — ньургуһуннар. Кэпсээннэр. — Дь., 1995.
* Ытаабыта ийэ сүрэҕэ… — Дь.: Сайдам. 2011. — 112 с.
* Үөрүүбүн тэҥинэн үллэстэбин. Хоһооннор. — Дь.: «Бичик», 2012 —190 [1] с. — ISBN 978-5-7696-3841-1

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* 50 лет со дня рождения 
* 

## Сигэлэр
*
Батыйа

**Батыйа** — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.

Биитин тимирэ 30-40 см уһуннаах, туурата 20-25 см, мас тутааҕын уһуна 1 м кыайбат.

Батыйаны сүгэ курдук маһы мастыырга, мууһу алларарга, оннооҕор оту охсорго кытта туһаныахха сөп эбит. Онон бу сэп бобуллубакка хойуккааҥҥа (XX үйэ саҥатыгар) диэри туттуллубут. Ол эбэтэр, аҥаардас сэриигэ эрэ буолбакка, хаһаайыстыбаҕа эмиэ туттуллар буолан бобуллубатах. Онон археологтар батыйаны Саха сиригэр ХVI-XVIII үйэтээҕи хас биирдии былыргы киһи көмүүтүн аайы булаллар. Ол аата батыйа -	күннээҕи олоххо туттуллар тэрил. Сэрии сэбэ анал сиэр-туом быһыытынан харайыллар уонна нуучча казактара саха бииһин уустарын кэрийэ сылдьан барытын хомуйан ылбыт буоланнар, батас уонна кылыс бэрт сэдэхтик көстөллөр.

Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) -умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.

Саабылаан батыйа - икки өттүнэн биилээх уһун батыйа

## Өссө маны көр
* Батас
* Котокоон
* Болот
* Кылыс

## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев	«Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Со-юзником парфян в одно вре-мя было государство Саха-стан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ*, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
Котокоон

**Котокоон** — охсор, анньар биилээх сэрии уонна булт сэбэ.

Биитин тимирэ 25-30 см уһуннаах, мас тутааҕа 40-50 см. Көстөрүн курдук батыйаттан кыра эрээри оҥоһуутун быһыыта батыйаны кытары үүт-үкчү. Котокоон кыынын хаҥас харыларыгар баайан баран укта сылдьаллара үһү.

Эбээннэр котокоону «кото» диэн ааттыыллар. Дьоппуоннар киһи икки илиитинэн тутар мас уктаах «катаналара» эбэтэр «котолара» биһиги котокооммутун кытары биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Манна даҕатан эттэххэ, «котокоон» да, «катана» да «хатан» (кытаанах хатарыылаах, хотутуулаах) диэн тылы кытары дьүөрэлэһэр курдуктар.

## Өссө маны көр
* Батас
* Батыйа
* Болот
* Кылыс

## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев	«Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Со-юзником парфян в одно вре-мя было государство Саха-стан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ*, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
Болот

**Болот** — сэрии сэбэ, биир сүрүн өйдөбүлэ суох. Чинчийээччилэр арааһы бары этэллэр. Сорохтор быһааралларынан котокоон курдук эрээри уга кылгас, сорохтор икки өттүнэн биилээх быһах, сорохтор шпага курдук дииллэр. Болот бэйэтинэн ханна да көстө илик, норуот тылынан уус-уран айымньыларыгар эрэ ахтыллар. Арааһа, болот перстэр «булаат» (ыстаал) диэн тыллара сылдьар.

Хаһан эмэ Саха сиригэр булаат тимирдээх батас дуу, кылыс дуу көстөн соһутара буолуо…
Саха сиригэр, оннооҕор, б.э.и. VIII—VI үйэлэрдээҕи кытайдар боруонса мечтэрэ көстүтэлээбиттэрэ. Бу биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан Кытайы кытары эргинсэ, сибээстэһэ олорбуттарын туоһулуур. Холобур, 2003 с. Хаҥалас Кытыл Дьураатыгар букатын даҕаны былыргы римляннар боруонса мечтэрин булбуттара. Ол сэп хайдах биһиги дойдубутун булан хаалбыта биллибэт. Ким эрэ атыыласпыт дуу, скифтэр аҕалбыттар дуу…

Түмүктээн эттэххэ, саха кыргыска туттар сэриитин сэптэрин ымпыктаан-чымпыктаан наукаҕа олоҕуран үөрэтии, Ф. Ф. Васильев 1995 сыллаахха «Военное дело якутов» үлэтин суруйан хаалларбытын кэннэ, суоҕун кэриэтэ. Онон бу тиэмэ ситэри арыллыбакка, норуот билиитигэр толору тахсыбакка турар.
 
Болот диэн тыл эр киһи аатын быһыытынан эмиэ киэҥник туттуллар. Холобур, биллиилээх суруйааччыбыт Болот Боотур.

## Өссө маны көр
* Батас
* Батыйа
* Котокоон
* Кылыс

## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Союзником парфян в одно время было государство Сахастан» ыстатыйа — «Илин» су-рунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ*, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
Майкл Джексон

thumb|Майкл Джексон (1984)
**Майкл Джозеф Джексон** (; 1958–2009) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа. Аан дойду поп музыкатыгар элбэх саҥа хайысхалары киллэрбит киһиннэн биллэр. *[[Thriller]]* диэн альбома 13 төгүлүн лауреат аатын ылбыт уонна Гиннес рекортарын кинигэтигэр киирэр.

## Кылгас биографията
Атырдьах ыйын 29 1958 сыллаахха төрөөбүт (АХШ, Индиана, Гэри), өлбүт күнэ бэс ыйын 25 күнэ 2009 сылга (Лос-Анджелес, АХШ). Сэттис оҕонон төрөөбүт.
Аан бастаан ырыаһыт быһыытынан 11 сааһыгар биллибит.

## 80 сыллар

## 90 сыллар

## Эмискэ [[өлүү]]тэ
2009 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Лос-Анджелес куораттан (АХШ) Майкл Джексон өлбүт диэн сонун кэлэр. Ити сонун аан дойдуга баара суоҕа 2 чаас иһинэн тарҕанар. Сүрэҕэ тохтообут диэн биллэрэллэр. Барбитураттартан өлбүтэ.

## Дискографията
* *Got to Be There* (1972)
* *Ben* (1972)
* *Music & Me* (1973)
* *Forever, Michael* (1975)
* *Off the Wall* (1979)
* *Thriller* (1982)
* *Bad* (1987)
* *Dangerous* (1991)
* *HIStory* (1995)
* *Invincible* (2001)

## Быһаарыылар
Ыччат күнэ

**Ыччат күнэ** диэн Арассыыйаҕа бэлиэ күн, бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Устуоруйата
Сэбиэскэй ыччат күнэ 1958 сыллааххха олунньу 7 күнүгэр ССРС Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан бэс ыйын тиһэх баскыһынньатыгар бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн сүрүн тэрээһиннэри хомсомуол ыытара. Параадтар, кэнсиэртэр, викториналар, күрэхтэһиилэр буолаллара. Ону таһынан судаарыстыба ыччат сыл устун тугу гыммытынан түмүк таһаарара, ситиһиилээх ыччаты бэлиэтиирэ. 

ССРС ыһыллыбытын кэннэ урукку өрөспүүбүлүкэлэр бу күн аатын уларыппыттара уонна үксүгэр атын күҥҥэ көһөрбүттэрэ. Бэс ыйын тиһэх баскыһыанньатыгар ыччат күнүн билигин Беларуська эрэ бэлиэтииллэр.

Арассыыйаҕа бу күн 1993 сыллаахтан бэрэсидьиэн Б. Н. Ельцин уурааҕынан сылын аайы бэс ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута.

1985 сыллаахха ХНТ «Аан дойдутааҕы ыччат сылын» ыыта сылдьыбыта. Арассыыйаҕа 2009 сыл — ыччат сылынан биллэриллибитэ.

## Ыччат күнэ атын дойдуларга
Азербайдьан — олунньу 2 күнэ
Вьетнам — кулун тутар 26 күнэ
Тайвань — кулун тутар 29 күнэ
Кытай — ыам ыйын 4 күнэ
Түркийэ — ыам ыйын 19 күнэ
Соҕуруу Африка — бэс ыйын 16 күнэ
Украина — бэс ыйын 24 күнэ
Кирибати — атырдьах ыйын 7 күнэ

## Ылыллыбыт сирэ
*Бэс ыйын 27 күнэ — Ыччат күнэ*, А. Налимова, «Кыым», 2009, 24№
Батас

[thumb|Батастаах [эбэҥки]]
**Батас** — охсор, анньар биилээх сэрии сэбэ.

Биитин тимирэ 50-70 см уһуннаах, тууратын (мас тутаахха угуллар тимирэ) уһуна 25-30 см, мас тутааҕын уһуна 1.5 м.

Батас батыйаттан сүрүн уратылара:
1.	Өскөтүн батыйа биитэ быһах курдук биир кэм мүлүрүччү, төгүрүччү барар эбит буоллаҕына, батас биитэ ортотуттан саҕалаан эмискэ синньээн кэлэр.
2.	Батас үөһэ өнчөҕүн таһынан, бэрт үөһэнэн, уһун синньи-гэстик хаһыллыбыт буолар. Оттон батыйа үөһэ быһах үөһүн курдук тимирин орто-тугар сылдьар;
3.	батас кээмэйэ батыйаттан лаппа улахан;
4.	батас биитэ батыйаттан синньигэс буолар.

Дьиктитэ диэн баар: батас, батыйа, котокоон курдук уһун мас уктаах сэрии сэптэрэ түүр-монгуол омуктарга хайаларыгар да суох эбит. Ол оннугар, эбээннэргэ, дьоппуоннарга, хотугу кытайдарга уонна маньчжурдарга манна маарынныыр сэрии сэптэрэ бааллар. Дьоппуоннарга баар «нагината» диэн сатыы сэрииһит сэбэ үкчү биһиги батаспыт курдук оҥоһуулаах, уһунун кээмэйэ кытары биир.

Батас, батыйа үөскээбит тылын олохторо биир буолуон сөп: «бат» (былыргы түүр тыла) - умус, дириҥээ. Бу тыл олоҕуттан өссө маннык өйдөбүллээх тыллар тахсаллар: «батары оҕус», «батары киир», «батыс», «батары ас». «Батыйа» диэн тылы «батас» кыччатыллыбыт өйдөбүлүн быһыытынан сыаналыахха сөп. Холобур: күөс — көһүйэ, кытах — кытыйа, сабыы — саппыйа, о.д.а.

Батас да, батыйа да үөһэттэн курбуулуу оҕустахха булду (өстөөҕү) төһө кыалларынан улаханнык эмсэҕэлиир, дириҥник
киирэр оҥоһуулаахтар. Холобур, саха быһаҕын үөһэ суох өттө токур буолар эбит буоллаҕына, сэрии сэбин ити иэдэһэ көнө буолар. Маны таһынан, үөстэрэ чэгиэн эккэ салгыны, кири киллэрэн сүһүрдэр аналлаахтар.

Батас, батыйа мас уктарын төбөтүгэр киһи илиитэ	халтарыйан мүччү туппатын курдук саллаҕардаах буолар. Мас угу үрдүнэн туоһунан эбэтэр тириинэн бобо баайаллар. Тимирдэрин туурата мас укка кыбыта анньыллан баран тэлии быанан хам бааллар.

## Өссө маны көр
* Батыйа
* Котокоон
* Болот
* Кылыс

## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф.Ф.Васильев	"Военное дело якутов" - Якутск, 1995. - 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, "Союзником парфян в одно время было государство Сахастан" ыстатыйа - "Илин" су-рунаал, 6№ 2006;
* В.В. Попов "Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?" ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ*, П. Иванов, "Хатан" сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
Никарагуа

**Никарагуа** (испанныы *Nicaragua*), официаллык **Никарагуа Өрөспүүбүлүкэтэ** (испанныы *República de Nicaragua*}, диэн Орто Америка ордук улахан дойдута. Иэнэ 130 тыh. км2. Ил тутулунан демократ өрөспүүбүлүкэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хондурас хоту уонна Коста Рика соҕуруу. Чуумпу океан дойдуттан арҕаа сытар, Кариб байҕала илин. Киин куората Манагуа, онно Никарагуа дьонун биир гыммыт биэстэрин кэриэтэ олороллор.

## Никарагуа бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 27 — Дойду сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
* Ыам ыйын 30 — Ийэ күнэ
* Бэс ыйын 27 — Утарылаһыы, эйэ, сомоҕолоһуу уонна бэйэ-бэйэни кытта эйэлэһии күнэ.
* От ыйын 19 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Босхолонуу күнэ). Бу күн Сомоса диктатуратын суулларан 1979 м. былааска сандинистар кэлбиттэрэ.
* Балаҕан ыйын 14 — Сан-Хасинто күнэ. 1856 сыллаахха Сан-Хасинто диэн сиргэ Никарагуа көмүскэнэр күүстэрэ (160 саллаат уонна 60 олохтоох матагальпа индеецтэр) Уильям Уокер диэн быраас үөрэхтээх хотуттан АХШ-ка сирдэри холбуур соруктаах кэлбит киһи сэриитин (300 флибустьеры) кыайбыттар. Бу кэнниттэн флибустьердар Никарагуаҕа суоһаабат буолбуттара, онон кыргыһыы күнэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга бэлиэтэнэр
* Сэтинньи 1-2  — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)

## Быһаарыылар
Белиз

**Белиз** (*Belize*) диэн Орто Америка дойдута. Британияттан 1981 тутулуга суох буолбута. Белиз элбэх култууралардаах уонна тыллардаах дьонноох-сэргэлээх. Орто Америка дойдуларыттан ааҥл тыла ил суолталаах соҕотох дойдута. Иэнэ 22,960&nbsp;км², олохтоохторун ахсаана 320,000 (2008 туругунан).

## Белиз бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 24 — Наассыйалар Холбоһуктарын күнэ ()
* Балаҕан ыйын 21 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1981, Британияттан)
* Алтынньы 12 — Америка күнэ (Día de las Américas) 
* Сэтинньи 19 — Гарифун күнэ