open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амма улууһун Ытык олохтоохторо

**Амма улууһун Ытык гражданнара**
## Тиһилик

Александрова Зоя Семеновна
Артемьев Николай Афанасьевич
Давыдов Алексей Хрисанфович
Емельянов Семен Иванович
Захаров Ким Никитич
Захаров Ким Петрович
Калашников Константин Ильич
Кириллин Петр Ильич
Кириллин Роман Евстафьевич
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич
Кузнецова Полина Львовна
Куприянов Василий Васильевич
Макаров Иван Аммосович
Наумов Дмитрий Федосеевич
Неустроев Егор Ильич
Никитин Михаил Семенович
Никитина Екатерина Семеновна
Никитина Мария Михайловна
Николаева Светлана Ефимовна
Осипов Петр Петрович
Пахомов Василий Алексеевич
Петров Александр Александрович
Расторгуев Сергей Васильевич
Сидоров Константин Егорович
Скрябин Михаил Степанович
Софронова Мария Васильевна
Стручков Филипп Алексеевич
Уваров Михаил Прокопьевич
Устинов Самсон Федорович
Федоров Василий Васильевич
Харитонова Елизавета Ильинична
Чигирёва Нина Николаевна
Широких Мария Алексеевна
Ядрихинскай Христофор Васильевич
Яковлев Илья Алексеевич
Ярцев Евгений Арсентьевич

Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Амма улууһун Ытык олохтоохторо

## Быһаарыылар
Амма улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһик
Иванов Николай Егорович
Александров Вячеслав Лаврентьевич
Александров Елисей Тихонович
Александров Лаврентий Игнатьевич
Александрова Акулина Семеновна
Алексеев Иннокентий Дмитриевич
Алексеев Михаил Васильевич
Антипина Зинаида Прокопьевна
Анучин Яков Дмитриевич
Артемьев Афанасий Васильевич
Баишев Анатолий Анатольевич
Беляев Семен Гаврильевич
Бессонова Вера Семеновна
Борисов Афанасий Иннокентьевич
Брызгаев Никон Иванович
Бунтовскай Александр Анатольевич
Бурнашева Татьяна Павловна
Васильев Петр Петрович
Гамуев Никифор Николаевич
Гольдерова Фаина Платоновна
Григорьев Павел Васильевич
Григорьева Валентина Семеновна
Давыдов Алексей Хрисанфович
Давыдов Николай Михайлович
Дьячковская Марина Андреевна
Ефимов Корнил Васильевич
Ефремова Елена Денисовна
Ефремова Елена Денисовна
Ефремова Мария Тимофеевна
Ефремова Надежда Ефимовна
Жирков Прокопий Егорович
Заварзина Любовь Васильевна
Захаров Александр Никитич
Захаров Николай Гаврильевич
Захаров Семен Алексеевич
Захарова Дария Иннокентьевна
Захарова Екатерина Афанасьевна
Иванов Илья Иванович
Иванов Николай Егорович
Илларионов Алексей Алексеевич
Константинов Афанасий Павлович
Корякин Владимир Гаврильевич
Корякина Татьяна Иннокентьевна
Любавина Лариса Васильевна
Макаров Иннокентий Никонович
Максимов Христофор Трофимович
Мартынов Константин Егорович
Михайлов Владимир Васильевич
Михайлова Харитина Романовна
Неустроев Дмитрий Семенович
Неустроева Клара Петровна
Неустроева Прасковья Семеновна
Никитин Андрей Михайлович
Никитина Зоя Васильевна
Николаев Егор Михайлович
Новикова Розалия Константиновна
Ноговицина Мария Дмитриевна
Носов Михаил Григорьевич
Нохсоров Устин Гаврильевич
Онуфриева Марфа Васильевна
Пелепейкина Галина Альбертовна
Петров Илья Саввич
Петров Николай Павлович
Петрова Лидия Васильевна
Петрова Марина Михайловна
Потапов Михаил Александрович
Расторгуев Михаил Александрович
Романов Август Егорович
Семенова Анна Ивановна
Сивцева Варвара Ивановна
Сидоркевич Гелярий Владимирович
Сизых Сергей Никонович
Слободчиков Алексей Саввич
Смирникова Матрена Никитична
Смитина Маргарита Егоровна
Софронов Алексей Данилович
Сутаков Николай Николаевич
Сутакова Аграфена Егоровна
Тылбыков Коммунар Дмитриевич
Федоров Егор Яковлевич
Федоров Иннокентий Николаевич
Цыпандина Александра Николаевна
Чемезов Егор Васильевич
Черемных Анатолий Александрович
Шишигин Петр Романович
Шишигина Василиса Романовна
Яковлев Василий Иванович
Яковлев Семен Петрович
Яковлева Евдокия Николаевна


Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
[Амма улууһун үтүөлээх үлэhиттэрэ]
Артемьев Александр Еремеевич

## Быһаарыылар
Абый улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик
Акуленко Петр Степанович
Атласов Степан Гаврильевич
Дохунаев Василий Николаевич
Дохунаева Екатерина Николаевна
Дохунаева Мария Алексеевна
Ефимова Яна Петровна
Ефимова Розалия Петровна
Жирков Феликс Михайлович
Ильяхова Екатерина Николаевна
Малякин Анатолий Иванович
Мотарыгина Зоя Ивановна
Николаев Афанасий Николаевич
Романовский Иван Ануфриевич
Садовников Прокопий Михайлович
Садовникова Александра Константиновна
Садовникова Галина Петровна
Слепцов Василий Константинович
Слепцов Михаил Михайлович
Слепцова Акулина Дмитриевна
Слепцова Анна Дмитриевна
Сорокоумов Иван Иннокентьевич
Стручков Владимир Гаврилович
Стручков Мннокентий Николаевич
Стручков Яков Викторович
Томская Анна Афанасьевна
Тюменев Николай Викторович
Ушницкая Маргарита Ильинична
Черемкин Николай Николевич
Чичиватов Владимир Арсентьевич
Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан.), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Абый улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
«Хотугу Сулус» уордьан кавалердара

## [[Хотугу Сулус (уордьан)|«Хотугу Сулус» уордьан]] кавалердара

## Наҕараадаламмыттар сылынан ахсааннара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Орден Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» 
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Кавалеры Ордена Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» — список награжденных 
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Аҕабыыт

**Аҕабыт, аҕабыыт **– (нуучч. киирбитинэн – Баачыка, Тээтэ) – православнай таҥара дьиэтин үлэһитэ: таҥараны итэҕэҕэтэргэ дьону үөрэтэр, саҥа ыал буолбуттары бэргэһэлиир, төрөөбүт оҕону сүрэхтиир, мэлиибэн ыллыыр о.д.а. оҥорор.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт” Дьокуускай, Бичик, 2004 c.
Арбаҕас

**Арбаҕас** - түүтэ элэйбит, холто буолан эрэр эргэ саҕынньах. Уһун саҕынньах. Былыр арбаҕаһы кытта ойууттары ситимнииллэрэ, онтон сылтаан "арбаҕастаах да абыраабат" диэн өс номоҕо баар буолбут.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
Амынньыар

**Амынньыар** — хаппыт ньиирээйи мас лабаата. Оттукка, уоту күөдьүтэргэ туттуллар. Бүлүү сүнньүгэр өссө *киһиргэс* диэн ааттыыллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов "Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт", Дьокуусrай, "Бичик",2004 c.
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара

## Тиһилик

Алексеева Лидия Егоровна
Васильев Григорий Николаевич

Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Эбии маны көр
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьонноро

## Быһаарыылар
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик


Андреев Петр Петрович
Андросов Иван Васильевич
Кылтасов Егор Гаврильевич
Туприн Алексей Иванович
Туприн Дмитрий Саввич
Туприн Степан Федорович


Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Анаабыр национальнай (долгаан-эбэҥки) улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
Булуҥ улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик

Алехин Виктор Семенович
Антонов Спиридон Иванович
Бунькова Анна Васильевна
Бурцев Петр Николаевич
Винокуров Алексей Львович
Горохова Полина Васильевна
Евсеев Семен Александрович
Ефимов Алексей Семенович
Захаров Петр Егорович
Иванов Василий Гаврильевич
Козин Иван Александрович
Макарова-Фролова Анна Петровна
Оконешникова Татьяна Ивановна
Осипов Валерий Иванович
Панфилова Татьяна Демьяновна
Печенскай Виктор Иванович
Стручков Владимир Егорович
Стручков Иннокентий Алексеевич
Труфанов Вениамин Федорович
Хворощ Бронислав Иванович


Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Булуҥ улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
Булуҥ улууһун Ытык гражданнара

## Тиһилик

Аникеева Людмила Александровна
Горохов Дмитрий Николаевич
Жараев Николай Николаевич
Корякин Илья Егорович
Мистюкевич Иван Владимирович
Наумов Иван Иванович
Павлова Елена Прокопьева
Попова Маргарита Михайловна
Слепцов Константин Константинович
Стручков Георгий Иванович
Стручков Рев Яковлевич
Стручкова Зинаида Егоровна
Сыроватскай Владимир Прокопьевич
Федорова Елизавета Григорьевна
Чемезова Людмила Гаврильевна
Шамаев Семен Семенович

Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Булуҥ улууһун үтүөлээх дьонноро

## Быһаарыылар
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара

Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара:
* Никифорова Нина Алексеевна
* Егоров Егор Терентьевич
* Аммосова Татьяна Спиридоновна
* Васильев Петр Петрович
* Данилов Семен Давидович
* Егоров Андрей Андреевич
* Иванов Тарас Иванович
* Иванова Христина Никитична
* Ойунский Владимир Елисеевич
* Павлов Николай Григорьевич
* Прокопьев Валерий Павлович
* Руфов Василий Евсеевич
* Сергеева Варвара Ивановна
* Тумусов Платон Терентьевич

Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро

## Быһаарыылар
Үөһээ Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно

Бу испииһэккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһик

Адамова Аксинья Кирилловна
Аксаков Анатолий Софронович
Алексеев Василий Семенович
Алексеева Евдокия Лазаревна
Алексеева Мария Давыдовна
Амыдаев Николай Данилович
Анисимова Галина Михайловна
Афанасьев Василий Севостьянович
Афанасьев Егор Афанасьевич
Баскаров Николай Николаевич
Боескоров Гаврил Ксенофонтович
Бубякин Николай Петрович
Васильев Аркадий Пудович
Васильев Николай Егорович
Васильев Севостьян Васильевич
Васильева Людмила Никифоровна
Васильева Мария Тимофеевна
Васильева Олимпиада Романовна
Васильева Раиса Тимофеевна
Васильева Федора Алексеевна
Ведров Петр Алексеевич
Винокуров Николай Петрович
Воронкин Михаил Спиридонович
Габышев Николай Алексеевич
Габышева Феодосия Васильевна
Герасимов Николай Афанасьевич
Докторов Михаил Михайлович
Докторов Софрон Иванович
Долгунов Василий Сергеевич
Донской Андрей Иванович
Егоров Егор Терентьевич
Егоров Яков Петрович
Егоров Январий Лукич
Егорова Варвара Михайловна
Егорова Евдокия Афанасьевна
Емельянова Татьяна Семеновна
Еремисов Николай Семенович
Жиркова Ксенья Илларионовна
Золотарев Николай Гаврилович
Золотарева Ирина Николаевна


Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
Кэрбэҥ

Кэрбэҥ – бэлиэ мас. Мантан антах туораама диэн тоһоҕо мас анньаллар, бэлиэтээн. Сыһыыны кэчигирэччи кэрбэҥнииллэр. От үүммүт сыһыытын кэрбэҥнииллэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын Сүлбэ «Үһүйээннэр, номохтор 2-с чааһа» 85 стр.  Дьокуускай к. Бичик, 2006 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр. 

## Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыстара
* Сивцев-Доллу Степан Николаевич
* Хатылаев Герман Васильевич
* Хатылаева Клавдия Филипповна
Конников Гаврил Иннокентьевич

**Конников Гаврил Иннокентьевич** - Аҕа дойду улуу сэриитин кытыылааҕа, Тиихэй акыйааннааҕы флокка сулууспалаабыт, Үтүөлээх железнодоржник.

Аҕата Алдан сахата, 9 ыйдааҕар ийэтэ өлөн эдьиийдэригэр иитиллибит. Скрябиннар диэн бэрт сэниэ ыаллартан төрүттээҕин билэр эбит. Уолу кыра эрдэҕинэ Охуоскайга илдьибиттэр. Сэриигэ 1942 сыллаахха, уон аҕыстааҕар ыҥырыллыбыт. Кэргэнин Нина Борисовналыын үс сыл Биробиджааҥҥа олорбуттар, онтон Литовко диэн ыстаансыйаҕа олохсуйбуттар.

## Быһаарыылар
Ti Ti Ti

**Ti Ti Ti** диэн Бразилияҕа (Rede Globo) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2010 сыл от ыйын 19 күнүттэн тахсар.
Бу сериал 1985 сыллаахха тахсыбыт сериал римейка. Маннык артыыстар кытталлар: Мерило Беникайо, Александр Борг, Cláudia Raia, Malu Mader, Кристиан Торлони, Фернанда Суза, Dira Paes уонна Джулия Гам.
Попов Гаврил Петрович

**Попов Гаврил Петрович** - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрииттэн ыстаарсай лейтенант сыбаанньалаах эргиллибит, разведчиктар взводтарын хамандыыра.

Нам I Хомустаах нэһилиэгин киинэ Кыһыл Сыыртан 4 килэмиэтирдээх Арыы Тииккэ олохтоох Күрбэлэр диэн ааттаах ыал улахан уоллара. Сэрии иннинэ "Үүнэр салаа" колхуос суотчутунан үлэлээбит. Бырааттара Роман сылгыһыт, оттон Никита тутууга үлэлиир эбит. Гаврил сэриигэ бастакы хомуурга барбыт. Бырааттара 1942 с. күһүнүгэр борохуотунан Граф Биэрэгиттэн фроҥҥа барар 400-кэ аты арыаллаан айаннаабыттар. Ол иннинэ сэриигэ барыахтаах аттары бэлэмнээһиҥҥэ сылдьыбыттар.

Гаврил 1943 сыллаахха Днепр таһынааҕы госпитальга аатырбыт Дьоруой Поповтуун көрсөн хаартыскаҕа түспүттэрэ баар эбит.

Роман 1943 с., оттон Никита 1942 с. өлбүттэрин туһунан биллэрии кэлбит. 1945 сыл сайыныгар Гаврил төннөн кэлэригэр төрөппүттэрэ суох буолбуттар. Гаврил Дьокуускайга милиисийэлээбит, биллэр Гаврил Десяткинныын бииргэ үлэлээбит.

## Быһаарыылар
Баҕарах (иһит)

**Баҕарах** (иһит) — киэҥ айахтаах намыһах күөс. Үксүгэр үүт үрүмэлииргэ туттуллар.

## Өссө маны көр
Баҕарчах

## Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Баҕарчах

**Баҕарчах** эбэтэр **баҕалчах, баҕаччах** — чычаас, нэлэгэр туой иһит, күөс, сороҕор атахтаах буолар.

## Өссө маны көр
Баҕарах

## Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. «Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт». — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Баҕах

**Баҕах** – Былыргы сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара. Үксүгэр үс саһаан кэриҥэ үрдүктээх, хас да сиринэн моонньоммут буолар. Холобур, ыһыахтарга кымыс иһитин, кэрэх тириитин ыйыырга, ытык сүөһүнү баайарга анаан. Сороҕор туһунан туомнарга анаан хаһы да биир сиргэ туруораллар.

## Эбии көр
*Сэргэ

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Байтаһын

**Байтаһын **– быйыл төрөөбөтөх, уойбут ынах, биэ уонна кыыл (тайах) тыһыта.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Балтарык

**Балтарык ** — Сыарҕаҕа эбэтэр массыынаҕа тиэллибит оту баттатан кэлгийэр (өтүүлүүр) мас.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бит, биттэнии

**Бит, биттэнии** диэн былыргы саха итэҕэлинэн кэлин буолуохтааҕы эрдэттэн билии.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Болууска

[thumb|268px|[Уордаах Уйбаан болууска, Улуу Новгородов, үрүҥ көмүс.]]
**Болууска ** — Харчы чиэппэрэ ().

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Болгуо

**Болгуо** – Урут саха ууһа уруудаттан уһааран ылар тимирин сомоҕото. *(Кэпс. тут. – Халыҥ, көһүүн, көнтөрүк)*

## Тылы уус-ураннык туһаныы
Былыргы таабырын: Сир анныгар итии болгуо сытар үһү (таайыыта: арҕахтаах эһэ)

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Боотулу (тыл суолтата)

**Боотулу** (тыл суолтата) – Хардарыта анньыллыбыт мас тоһоҕоҕо ууруллубут сүһүөхтэрдээх бүтэй.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Боруоска

**Боруоска** () диэн мэлиллибит, муннунан сыҥсыйан тардыллар табах.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Бөһүүкэ

**Бөһүүкэ** — бөлөнүйбүт сүөгэйгэ үүтү эбэн, ытыйан баран, кыратык тоҥорон оҥорор ас. Тымныыга бөһүтээт, тута сиэнэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дь.: Бичик, 2004.
Биһик

**Биһик **– кыра оҕону утутар уйа, орон: хамнаттахха биэтэҥниир гына оҥоһуулаах.  Көспүт суолтаҕа туох эмэ үөскээбит-ууһаабыт сирин этэллэр. 

[мини|[Нанаай тыла|Нанаай омук биһигэ. Сикачи Алянь түмэлэ.]]

Өһүөҕэ ыйанар быалаах эбэтэр муостаҕа турар атахтаах буолар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Булуҥ (тыл суолтата)

**Булуҥ ** (тыл суолтата) – Алаас эбэтэр күөл тыа иһигэр үтэн тахсан турар өттө.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И. К. Попов. Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт. — Дьокуускай: «Бичик», 2004.
Биһээл

**Биһээл** — Мындыр, сэрэх, уолҕамдьыта суох, хаһан да санаабычча оҥорбот киһи.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Буодьу

**Буодьу** – Бүүрүк, кытыы,(*Төгүрүччү кэккэлии үүммүт ыарҕа буодьулаах ырааһыйа түөлбэлээн сытар. НЯ.С.423*), таҥас түүлээҕинэн бүүрүгэ, кырыыта түүлээҕинэн тигиллибитэ (этэрбэс буодьута, үтүлүк буодьута.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.

## Быһаарыылар
Буоһах

**Буоһах** – Куолай куртахха түһэр сирэ. Куртахтан ас төттөрү куолайга тахсыбатын хааччыйар. Аппайан хааллаҕына киһи кыркаҕа кыынньар - куолайа аһыйар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Буочу

**Буочу** – Идэһэ сүөһү иһэ (сүрэҕэ, быара, бүөрэ, быысаһа уо.д.а.)

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.К. Попов “Саха тылыгар кылгас көмө тылдьыт”, Дьокуускай, “Бичик”, 2004 c.
Сахалин

thumb|250px|Сахалинтан Саха

**Сахалин** (), арыы, Арассыыйа саамай улахан арыыта буолар. Сахалин уобалаһа буолар, федерациа биир сүрүн субьега.

## Өссө маны көр
* Сахалин сахалара
* Сахалин кэриэйдэрэ
* Сахалин дьоно сэргэтэ
* Сахалин уобалаһа
* Илиҥҥи Саха Сирэ
Воронкин Михаил Спиридонович

**Воронкин Михаил Спиридонович** — СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС БА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, тыыл бэтэрээнэ.

1923 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр. 1941—1958 сс. оскуолаҕа педучилищаҕа учууталлаабыта, РОНО иниспиэктэринэн үлэлээбитэ. 1961 сыллаахтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар билим үлэһитэ. 1988 с. дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. 40-тан тахса билим үлэлээх.

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ** - Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр билим үлэһиттэригэр уһулуччу өҥөлөрүн иһин иҥэриллэр ытык сыбаанньа.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр.
Ымыйах

**Ымыйах** (Быта уга) (, ) - роза сибэккилээхтэр кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Сибэккитэ хараҥа кыһыл өҥнөөх. Силиһэ уһун, сир ньуурун кыйа үүнэр. Умнаһа 1 миэтэрэҕэ дылы.

Ходуһаҕа талах иһигэр,  ойуур саҕатыгар,  саҥа оҥоһуллубут бурдук сиригэр үүнэр.  Силиргэҕин үүккэ холбуу ытыйан былыр аска тутталлара.

Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр.

## Быһаарыылар
Сарда

**Сарда** (, ) — бобтуҥулар кэргэннэригэр киирэр элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 40-50 см үрдүктээх. Бэс ыйыгар сибэккилэнэр, онто өр кэмҥэ 3-4 нэдиэлэ тухары турар. Биир үүнээйигэ отукка тиийэр цветонос баар буолар, хас биирдии цветоноска 40 тиийэр сибэккилээх. 

Саха сиригэр хотугулуу илинтэн ураты бары улуустарга үүнэр.

## Быһаарыылар
Мокша тыла

**Мокша тыла** диэн Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр тыл, бу тылынан мокша омуктар саҥараллар.

Мокша тылыгар чугас өлүктүйбүт мещера тыла уонна эрзя уонна мари тыллара буолаллар. Ол гынан баран бу тыллар дорҕооннорун тутула, лексикалара уонна грамматикалара улахан уратылаах буолан бэйэ бэйэлэрин өйдөспөттөр. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокша тыла официальнай стаатустаах (нуучча уонна эрзя тылларын кытары), ол эрээри делопроизводствоҕа туттуллуутун бигэргэтэр юридическэй нуормалар ылыныллыбатахтар, онон судаарыстыба таһымыгар улаханнык туттуллубат. 

## Мокша алпабыыта
rigth|thumb|250px|Мокша алпабыыта 1924-1927
right|thumb|250px| Мокша латин алпабыыта 1932 
### Кирилл алпабыыта

## Сигэлэр
* Зубу аймак
* Мокшень фольклор
Сир симэҕэ

**Сир симэҕэ**, эбэтэр **Хаас хараҕа** (, ) - бурачниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох от үүнээйи. Умнаһа 15-20 см, көнөтүк турар, сэбирдэхтэрэ кыралар, ланцеттыҥылар. Элбэх сырдык халлаан күөҕэ 6-9 мм диаметрдаах сибэккилээх. Сибэккитэ ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. 

Саха сиригэр бары улуустарга үүнэр. Сырдык ойуурдарга, хонууларга, хайалаах сиргэ, туундараҕа көстөр.

## Быһаарыылар
Мокшалар

350px|right|thumb|Ива Дубасов. Зубу мокшалар

**Мокшалар** () диэн Мордовияҕа (Мокша аймак) олохтоох фиин-угор тыллаах омук.
1989 сыллааҕы микроперепись көрдөрүүтүнэн Мордовия өрөспүүбүлүкэҕэ 180 тыһ. мокшалар олороллор эбит, атыттара Поволжье уонна Сибиир атын өрөспүүбулүкэлэригэр уонна уобаластарыгар тарҕанан олороллор. Мокшалар бөдөҥ диаспоралара Эстонияҕа, Австралияҕа, Америка Холбоһуктаах Штааттарыгар бааллара биллэр. Ураал кэргэнин фиин-угор тыллар бөлөхтөрүгэр киирэр мокша тылынан кэпсэтэллэр. Мокшалар үксүлэрэ православнайдар, өссө лютерааннар уонна былыргы үгэс итэҕэли (мокшень кой) тутуһар дьон бааллар. Баҕар мокшаларга Татарстаан Камскай-Устьинскай оройуонугар олорор каратаайдар киирэллэрэ буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Кинилэр мокша тыллара булкаастаах татаар түөлбэ тылынан саҥараллар.
#### Сигэлэр
* Мокшень айнемат
* Вайгяль радива 

## Быһаарыылар
Хаскара

thumb|240px

**Хаскара** (, ) - вересковайдар кэргэннэригэр киирэр күүскэ сайдыбыт элбэх лабаалардаах сэппэрээк. Умнаһа 2 м дылы үрдүктээх буолар. Саҥа тахсыбыт үнүгэстэрэ дьэбинниҥи өҥнөөх буолар. Сэбирдэхтэрэ уһун синньигэстэр, хараҥа от күөҕэ өҥнөөхтөр. Күһүн сэбирдэхтэрэ саһараллар уонна туруупка курдук эриллэн хаалаллар. Сибэккитэ роза өҥнөөх, биирдии тахсар, ардыгар 2-3 буолар, сыттаах, 4 см дылы диаметрдаах. 

Саха сиригэр соҕуруу уонна киин улуустарга үүнэр. Кумахтаах, таастаах буорга бэс уонна тиит ойуурдарга, ардыгар маардарга көстөр.

## Быһаарыылар
Өҥөр

**Өҥөр** (, ) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Биир сыыллан үүнэр силистэн тахсар 1-3 умнаһа 30-50 см буолар. Бөдөҥ 3-3,5 см диаметрдаах сибэккилээх. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр, атырдьах ыйын бастакы аҥарыгар тахсар. Иккис сибэккилэниитин атырдьах ыйын ортотугар, арыый мөлтөхтүк сибэккилэнэр. 

Саха сиригэр үөһээ уонна орто Өлүөнэҕэ, Өлөөн, Дьааҥы уонна Индигиир тардыыларыгар үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга үүнэр.

## Өссө маны көр
Өҥнөөх өҥөр

## Быһаарыылар
Өҥнөөх өҥөр

**Өҥнөөх өҥөр** (, ) - өҥөрдүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи. Умнаһа 15-22 см буолар. Сибэккилэрин эминньэҕэ 5-8 мм усталаах. Эминньэхтэрэ тиистэрдээх. Сибэккитэ бэс ыйын бүтэһигэр тахсар, ыйы быһа сибккилэнэр. 

Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ Халыма улуустарыттан ураты үүнэр. Хочо хонууларыгар, кураанах инньэлээх уонна хатыҥ ойуурдарга, хайа эниэлэригэр, өрүстэр кытылларыгар үүнэр.

## Өссө маны көр
Өҥөр

## Быһаарыылар
Куобахтар уустара

**Куобахтар уустара** (, ) - куобахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - куобах - үөскүүр.
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ

**Куобахтыҥылар кэргэннэрэ** (, ) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Куобахтар уустара киирэр.
Куобахтыҥылар аймахтара

**Куобахтыҥылар аймахтара** (, ) - бу таксономия бөлөҕөр Саха сиригэр икки кэргэн - Чыс кутуйахтыҥылар уонна Куобахтыҥылар - киирэллэр.
Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ

**Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ** (, ) - бу Куобахтыҥылар аймахтарыгар киирэр бөлөххө Саха сиригэр биир уус Чыс кутуйахтар уустара киирэр.

## Өссө маны көр
Куобахтыҥылар кэргэннэрэ
Гранд-Каньон

thumb|300px|Гранд-Каньон
**Гранд-Каньон** (АХШ) (; *Улахан каньон*, *Улуу каньон*) — аан дойдуга саамай дириҥ каньоннартан биирдэстэрэ. Колорадо платоҕа, Аризона штаакка, АХШ-ка баар. Колорадо өрүс известняктары, сланецтары уонна песчаниктары хайа сүүрэн оҥорбут. Каньон уһуна — 446 км. Кэтитэ (плато таһымынан) 6-тан 29 килэмиэтэрэҕэ дылы, түгэҕэр — килэмиэтиртэн синньигэс. Дириҥэ — 1600 м дылы.
1979 сылтан Гранд-Каньон ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киирэр.
Фрактал

[250px|thumb|[Мандельброт множествота — фрактал классическай холобура]]
**Фрактал** ( — ньыһыллыбыт, алдьаммыт, тостубут) — бэйэтигэр майгынныыр чаастартан турар уустук геометрия фигурата. 
[thumb|250px|[Өҥнөөх хаппыыста көрүҥүн фрактааллыҥы формата (*Brassica cauliflora*)]]
Чыс кутуйахтар уустара

**Чыс кутуйахтар уустара** (, ) - Чыс кутуйахтыҥылар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө. Саха сиригэр биир эрэ көрүҥ - Чыс кутуйах - үөскүүр.
Чыс кутуйах

**Чыс кутуйах** (, ) - Чыс кутуйахтыҥылар уустарыгар киирэр кэрбээччилэргэ майгынныыр улахана суох кыыл. 

Этэ сиинэ лис курдук, төбөтө уонна харахтара улаханнар. Кулгаахтара төгүрүктүҥүлэр, кутуруга кылгас, тас өттүттэн көстүбэт. Кэлин атахтара илин атахтарынааҕар арыый уһуннар. Илин атахтара 5, кэлин атахтара 4 тарбахтаахтар. Тыҥырыахтара сытыылар, кыратык өҕүллүүлээхтэр.

Саха сиригэр тайҕалаах сирин барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. Саха сирин соҕуруу уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр ордук элбэх, өрөспүүбүлүкэ киин өттүгэр сэдэх, 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ. 

## Быһаарыылар
Улар отоно

**Улар отоно** (, ) — элбэх сыллаах от үүнээйи. Үрдүгэ 20—40 см, сэбирдэхтэрэ бөдөҥнөр. Уга кыра түүлэрдээх. Сибэккитэ үрүҥ, кыра, киистэҕэ хомуллубуттар. Аһа — кыһыл, сүмэһиннээх отон.

Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан хочолоругар сииктээх тиит, харыйа, сэбирдэхтээх ойуурдарга, көҥүстэргэ үүнэр.

## Быһаарыылар
Хараҥаччы ото

thumb|250px

## ''Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото.''
**Хараҥаччы ото, улахан хараҥаччы ото.** (нууч. Чистотел большой), (лат. Chelidonium majus L.). Мактыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө**.**

## ''Кылгас морфологията.''
Хараҥаччы ото кылгас силиргэхтээх, салаалаах сүрүн силистээх элбэх сыллаах от үүнээйи. Бары органнарыгар кытарымтыйар саһархай өҥнөөх үүтүҥү симэһиннээх. Умнаһа салаалаах, 30-60 см үрдүктээх, абына-табына түүдээх. Сэбирдэхтэрэ уочаратынан олороллор, бөдөҥнөр, эриллэҕэс салбахха маарынныырдыы хайытыллыбыттар. Сибэккитэ зонтиктыҥы. Хоруоната 8-16 мм уһуннаах чаҕылхай араҕас өҥнөөх түөрт эминьэхтээх. Аһа сручоктуҥу хоруопкачаан. Ыам ыйа бүтүүтүттэн күһүҥҥэ диэри сибэккилиир.

## ''Быһаарыылар''
Ыаҕас

**Ыаҕас** — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах сиэдэрэй тигиилээх, ойуулаах-бичиктээх ытык туос иһит. 

## Ыаҕас көрүҥнэрэ
* саар ыаҕас
* сылгы ыаҕаһа
* кыллаах ыаҕас
* талахтаах ыаҕас

## Ыаҕас Э. К. Пекарскай тылдьытыгар

Билэ:UagasP.jpg|700px
rect 309 163 336 179 Саар ыаҕас
rect 85 183 128 197 Саар ыаҕас
rect 232 239 335 254 Кыллаах ыаҕас
rect 600 33 649 47 Талахтаах ыаҕас
rect 366 54 450 67 Талахтаах ыаҕас

Э. К. Пекарскай ыаҕаһы *ыа-* туохтуурга *-ҕас* сыһыарыы сыстан, үөскээбит быһыылаах диэн, саарбахтаатар да, быһаарбыт. 
М. С. Иванов — Багдарыын Сүлбэ быһаарыыта:
Ыаҕас, кырдьык, итинник *ыа-* туохтууртан үөскээбит буоллаҕына, кини хара маҥнайгыттан үрүҥ аһы тутарга аналлаах эбит диэхпитин сөп. Ыаҕаһы саха дьоно хотунан-соҕуруунан, ханна тиийбит сирдэригэр барытыгар диэххэ сөп, туппутунан сылдьыбыттара.  1989 сыллаахха Амурскай уобаласка Ньугдьа Төрдө диэн сиргэ сылдьыбытым. Онно оскуолаларыгар кыраайы үөрэтэр муннугу тэриммиттэр этэ. Туос тууйас турара, ону быһааран: «Эхас — бидон для молока и масла» диэн суруйбуттар этэ. Хаан уруу норуоппунан киэн туттубутум уонна онтубун «Чолбон» сурунаалга (1990, № 12) маннык тылларынан биллэрбитим: «Ити аата манна саха тыллаах, дьиҥ саха дьоно сүөһү тутан, үрүҥ аһы астанан олорбуттара итэҕэтиилээхтик көстөр».

## Ыаҕас сирдэр ааттарыгар
Ыаҕас сир аатыгар элбэхтэ ааттаммыт. Ол иһигэр *Ыаҕас Ыйаабыт* диэн топонимнар бааллар.
##### Саар Ыаҕастаах
Таатта улууһунааҕы Маҥнайгы Дьохсоҕон кыстыга. Бу сиргэ 1926 сыллаахха, биэрэпис көрдөрөрүнэн, икки ыал кыстаабыт.
##### Алта Ыаҕас
Амма Өнньүөһүгэр баар салаа үрэх. 
##### Ыаҕас Үрэҕэ
Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр Кэлэ үрэх салаата.

## Таабырыннар
* Көмүс *ыаҕас* көхөҕө ыйаммат үһү (*сымыыт*).
* Түгэҕэ суох көмүс *ыаҕас* баар үһү (*күн*).
* Айыы кыыһа алтан *ыаҕастаах*, Күн кыыһа көмүс *ыаҕастаах* (*күн уонна ый*).

## Өс хоһоонноро, өс номохторо
* Ыырга баппат *ыаҕас* атах, суолга баппат суон атах, маска баппат баҕана атах.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
* Туос тымтай
* Күҥкүр
* Туос ымыйа
* Чабычах
Саар ыаҕас

**Саар ыаҕас** эбэтэр **томторҕолоох ыаҕас** — улахан, киэҥ истээх, элбэх үүтү-сүөгэйи, кымыһы хаһаанарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. 35—42 см тиийэ үрдүктээх, 30—45 см тиийэ кэтиттээх түгэхтээх буолар. Мүлтүгүр төбөлөөх бүргэһинэн сурааһыннаан ойуулууллар. Арыт хас да сиринэн өҥнөөх бөдөҥ оҕуруоннан эбэтэр таҥас кырадаһынынан үөһээ иитин салбыҕастыыллар. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сылгы ыаҕаһа, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Талахтаах ыаҕас
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
Связной

240px|thumb|right

**Связной** — Арассыыйа тэрилтэтэ, сотовай телефоннары атыылыыр.  Евросеть кэнниттэн иккис миэстэни ылар. Связной официальнай дистрибьютор GSM телефоннарга. Связной тэрилтэ аһары сытыйа байан банковскай сфераҕа эмиэ үлэлээн эрэр — Связной Банк.

## Һисторү

## Эргиэнэ
Сылгы ыаҕаһа

**Сылгы ыаҕаһа** — саар ыаҕас курдук улахан, элбэх биэ үүтүн мунньарга аналлаах олус сиэдэрэй тигиилээх ыаҕас көрүҥэ. Быата олус сиэдэрэй буолар: кэтит гына көнтөс курдук хатыы эбэтэр халыҥ гына өрүү. Эркинэ көнө, арыт түгэҕэ дэлбиһэх буолар. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саар ыаҕас, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Талахтаах ыаҕас
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
Талахтаах ыаҕас

**Талахтаах ыаҕас**  — киэҥ истээх, бөҕө-таҕа буоллун диэн хас да сиринэн талах иилээх (үксүгэр икки-үс) үрүҥ аһы тутарга, ардыгар балыгы кутарга аналлаах ыаҕас көрүҥэ. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сылгы ыаҕаһа, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Саар ыаҕас
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара

## Тиһилик

Афанасьев Михаил Иванович
Афанасьева Елена Дмитриевна
Бубякин Константин Петрович
Дорофеев Владимир Федотович
Егоров Борис Иванович
Егоров Петр Николаевич
Кондаков Владимир Алексеевич
Кондакова Ульяна Федоровна
Михайлов Юрий Антонович
Попов Егор Леонтьевич
Рудых Анатолий Северьянович
Унарова Ольга Васильевна

Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьонноро

## Быһаарыылар
Бүлүү улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик

Абрамова Мария Ивановна
Алексеев Афанасий Егорович
Алексеев Егор Сидорович
Алексеев Михаил Титович
Алексеев Николай Иванович
Алексеев Прокопий Никитич
Алексеева Маргарита Михайловна
Алексеева Роза Алексеевна
Аммосов Александр Прокопьевич
Андреев Василий Илларионович
Афанасьев Владимир Григорьевич
Бандерова Раиса Михайловна
Баранов Сергей Тимофеевич
Березкин Виктор Викторович
Боронов Иннокентий Афанасьевич
Бубякин Федор Митрофанович
Васильев Владимир Афанасьевич
Васильев Владимир Васильевич
Васильев Георгий Никитич (Мандар)
Васильев Иван Афанасьевич


Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Бүлүү улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
Ыаҕайа

**Ыаҕайа** — орто кээмэйдээх, толору үүтү, ууну куттахха оҕо, дьахтар кыайа тутар истээх күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар туос иһит. Аналыттан көрөн тигиитэ үксүгэр ойуута-бичигэ суох судургу буолар. Кээмэйинэн эрэ арахсар уу баһар, ынах ыыр, оҕо уу баһар, сир астыыр, балык кутар, о.д.а. ыаҕайалар баар буолаллар. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Курдаах ыаҕайа
* Сылгы ыаҕаһа, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Талахтаах ыаҕас
* Саар ыаҕас
* Оҥоойук
* Чабычах
Курдаах ыаҕайа

**Курдаах ыаҕайа**  — орто туос иһит, икки-үс сиринэн бөҕөргөтөр аналлаах туос курдаах, хараҥа кугас эбэтэр хара өҥнөөх буолар. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сылгы ыаҕаһа, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Талахтаах ыаҕас
* Ыаҕайа
* Хобо ыаҕайа
* Оҥоойук
Оҥоойук

**Оҥоойук** — отоннуурга, сир астыырга аналлаах кыра ыаҕайа. Сороҕор олус сиэдэрэй тигиилээх буолар. Арыт мэһэмээни, аччыгый чабычаҕы оҥостоллоро. Сир астыырга (сугуннуурга) куйаабыл (куйабыыл) диэни тиктэллэрэ. Өссө бадьыыр диэн иһити тутталлар — кыра, отонунан толоро-толоро улахан иһиккэ кутарга аналлаах.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сылгы ыаҕаһа, 
* Кыллаах ыаҕас, 
* Талахтаах ыаҕас
* Ыаҕайа
* Хобо ыаҕайа
* Курдаах ыаҕайа
* Тууйас
Хобо ыаҕайа

**Хобо ыаҕайа**  — сэлэ симииргэ, салама ыйыырга аналлаах, оҕо оонньуура буолар хобо саҕа эбэтэр онтон эрэ улахан иһит. Сиэлинэн, өҥнөөх кырадаһыннарынан симииллэр. Саҥа тигэргэ үөрэнэр кыргыттар үлэлэрэ буолар үһү. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
* Курдаах ыаҕайа
Сахателеком

**Сахателеком**, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Кини хас да сфера5а улэлиир, олортон улаханнара — интэриниэт, сотовай сибээс, сибээс, интэриниэт технологията, ТВ уонна Радио. Салалтата Дьокуускайга баар.

## Историята
* 1884 сыллахха Саха сиригэр бастакы Жигалово станциятыгар телеграфнай сибээс станцията арыллар.
* 1911 сыллахха Дьокуускай куорат 50 нүэмэрдээх телефоннай станция  үлэтин саҕалыыр.
* 1937 сыллахха Москваны кытта холбуур телефоннай сибээс үлэтин саҕалыыр.
* 1967 сыллахха  "Орбита" станция үлэтин саҕалыыр - Москваны кытта спутник нөҥүө элбэх киһи кэпсэтэр станцията арыллар.
* 1983 сыллахха ирбэт тоҥугар бастакы 241 миэтирэ улахан телевизионнай вышка үлэтин саҕалыыр.
* 1994 сыллахха Россия куораттарыттан бастакылартан биирдэстэринэн - GSM 900 стандарттаах  1000 нүөмэрдээх сотовай сибээс үлэтин саҕалыыр.
* 1997 сыллахха Интернетка холбуур ханаал арыллар.
* 2006 сыллахха "Дальсвязь"  "Сахателеком" хампаанньаны 51% атыылаһар, 2009 сыллахха ону 100% тиэрдэр.
* 2011 сыллахха Ростелеком хампаанньа  Дальний Восток филиала буолар.

## Быһаарыылар
Чабычах

**Чабычах** — туос иһит биир сүрүн көрүҥэ. Киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах иһит. Үүтү туруорарга, арыы таптайарга, бурдук көтүтэргэ, кутарга, балык астыырга, ыраастыырга аналлаах. Кэрэ тигиилээх мааныга, ыһыахха туттуллар улахан иһит эмиэ оҥороллор. Эргэрдэҕинэ бөх тоҕор иһит буолар. 

15—25 см үрдүктээх, айаҕынан 40 см тиийэ кэтиттээх дэгиттэр аналлаах иһит.

Көрүҥнэрэ: Далбар чабычах, сабарай чабычах, таҥалайдаах чабычах, сылгы чабычаҕа (саар чабычах).

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ыаҕайа
* Оҥоойук
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
* Туос тымтай
* Күҥкүр
* Туос ымыйа
* Ыаҕас
Далбар чабычах

**Далбар чабычах** — сиэдэрэй оҥоһуулаах, тигиилээх, мааныга, малааһыҥҥа туттуллар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит. Биир солуур кымыс киирэр. 

## Өссө маны көр
* Сабарай чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* сылгы чабычаҕа (саар чабычах)
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Таҥалайдаах чабычах

**Таҥалайдаах чабычах** — таҥалайдыы анньыы иилээх сабарай чабычах көрүҥэ. Олус улахан кээмэйдээх элбэх ыанньыктаах баай ыал үүт туруорар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһитэ. 

65 см тиийэр айахтаах, 30 см тиийэр үрдүктээх. 

## Өссө маны көр
* Далбар чабычах
* Сабарай чабычах
* Сылгы чабычаҕа (саар чабычах)
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Сылгы чабычаҕа

**Сылгы чабычаҕа** эбэтэр **саар чабычах** — олус кэрэ тигииллээх, ойуулаах улахан кээмэйдээх ыһыахтарга, малааһыҥҥа, урууга түһүлгэ ортотугар турар киэҥ айахтаах, түгэҕин диэки суптугур быһыылаах намыһах туос иһит. 

## Өссө маны көр
* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Туос ымыйа

**Туос ымыйа** — сүрдээх улахан истээх, кэтит, туруору эркиннээх, сиэдэрэй тигиилээх, арыт сиэл баайыылаах, арыт алтан кылырҕастаах (ытарҕалаах), арыт оҕуруо салбырҕастаах кымыс кутар туос иһит (сылгы чабычаҕын биир көрүҥэ). 

Кэрэтик ойууланан-бичиктэнэн, ойуулаах туос хаппахтанан баай сүктэр кыыс солкотун, күндү таҥаһын угар иһитэ буолбут. Түү таҥас, солко манна харалла сытан буорту буолбат, үөн-көйүүр үөскээбэт. Маллаах иһит улахан көрүҥэ. 

## Өссө маны көр
* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Туос маллаах иһит

**Туос маллаах иһит** — төгүрүк хаппахтаах (арыт ньолбоҕор), туруору эркиннээх, талаҕынан, оҕуруонан, сүлүүдэнэн ойуулаах иһит, маллаах иһит көрүҥэ. Иис тэрилин, бытархай маллары, таҥас кырадаһынын хаалыыр мааны иһит. 18—-26 см кэтиттээх, 18—20 см үрдүктээх буолар. 

## Өссө маны көр
* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Мэһэмээн мээрэй

**Мэһэмээн мээрэй** эбэтэр **мээрэй** — кыра туос иһит, кыра чабычах.

## Тыл үөскээбит төрдө
Нуучча тылыттан (*безмен*) киирбит тыл буолуон сөп.

## Оҥоһуута, туһаныыта
Хаппахтаах кыра туос иһит, кыра чабычах. Хороҕор, түгэҕин диэки суптугур эркиннээх. Айаҕынан 18 см тиийэ кэтиттээх, 17—18 см тиийэр үрдүктээх.
Дьиэ иһигэр кыра аһы астыырга, сир аһын хомуйарга оҥоойук быһыытынан туттуллар. Сүнньүнэн аһы мээрэйдииргэ аналлаах туос иһит. Холобур, мээрэй арыы, мээрэй бурдук диэн буолара үһү. . 

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
* Абааьы кыыһа мэһэмээнтэн куттаммытыгар дылы.

## Мэһэмээн сир ааттарыгар
* Мэһэмээн Көрдүгэнэ — Чурапчы улууһун Кылааннааҕар быыкаайык үрүйэ.
* Мэмэһээн — Горнай Атамайын ходуһата (сорох сирдэргэ *мэһэмээни* *мэмэһээн* дииллэр).

## Өссө маны көр
* Далбар чабычах
* Таҥалайдаах чабычах
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
* Тууйас

## Быһаарыылар
Мастаах тымтай

**Мастаах тымтай** — ону-маны холобур кыра балыгы сүгэ сылдьарга, арыы-ас хаһаанарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх, туруору эркиннээх, кэтит халыҥ тымтыгынан таһыттан хос тутуллар, икки-үс сиринэн талах иинэн бөҕөргөтүүлээх тымтай. Үксүгэр туос хаппахтаах буолар. Биэс буукка тиийэр балык кутуллар сөҕүмэр улахан иһит. 

## Өссө маны көр
* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Сүлүүдэлээх тымтай

**Сүлүүдэлээх тымтай** — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах арыы хаһаанарга, кэлин мал хаалыырга аналлаах туос иһит, тымтай. 

## Өссө маны көр
* Мастаах тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Тууйас

**Тууйас** — туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.

## Тыл суолтата
Мас түгэхтээх, иһинэн киирэр мас хаппахтаах, туоһунан оҥоһуллубут кыра иһит.
Атын суолтата. Саккырыыр дьоно кыра мас уһааты *тууйас* дииллэр эбит.

## Көрүҥнэрэ
* Хороох тууйас
* тууйака —- кыра тууйас

## Оҥоһуута, туһаныыта
Аҕыйах хонукка сиир арыыны сиргэ-уокка илдьэ сылдьарга аналлаах мас түгэхтээх, хаптаһын хаппахтаах, ньолбоҕор (арыт төгүрүк) айахтаах, көнө эркиннээх, 1,5—2 киилэ арыы киирэр истээх туос иһит. Тууйастаах арыы өҥүрүк куйааска ууллубат, аҕырбат. 

## Тыл туттуллуута

#### Ырыаҕа
Биллиилээх ырыаһыт, мелодист Анастасия Варламова «Туос тууйастар» диэн ырыалаах:

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа
Хороох тууйас

**Хороох тууйас** — суорат, үөрэ кутан окко илдьэ киирэргэ аналлаах хороҕор тууйас. 40 см тиийэр үрдүктээх. 

## Өссө маны көр
* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Санскрит

**Санскрит** диэн Индия былыргы тыла. Индуизм уонна Буддизм айыы тыллара. Билигин Индияҕа 14 000 киһи кэриҥэ күн аайы туттар, Индия официал 22 тылларыттан биирдэстэрэ, уонна Уттараханд штат официальнай тыла. 

Санскрит - индо арий ттылларын биир кэриминэн суруллубут диалект буолар. Төрүтүнэн Протоиндоевропа тыла буолар. Девангари бичигэ туттуллар. 

## Быһаарыылар
Оноҕос

**Оноҕос.**
Оноһос булка туттуллар. Кус, хаас, түүлээх, куобах бултанарыгар туттуллар. Оноҕос төбөтө суон буолар, онтугата мас эбэтэр муос буолуон сөп. Былыр түүлээххэ киирэн бултуур ыйдарын оноҕос ыйа дииллэр үһү. Үс куорсуннаах, куорсуна уһун, маһын аҥаарыгар диэри тиийэр. Маһын уһуна 70 см. буолар.
Оно5осторун кээһэххэ уктан илдьэ слдьаллар.

Малтаар (маалтаар, малтаны) оноҕос - кэтит төбөлөөх мас оноҕос.

## Быһаарыылар
Серкина Александра Васильевна

**Александра Васильевна Серкина** (ыам ыйын 31, 1918, Саха АССР Витим бөһүөлэгэ — алтынньы 28 2007, Иркутскай) — ангиохирург, мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор,  Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет уопсай хирургиятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, Иркутскай куорат Ытык гражданина.

## Биографията
1936 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медициина техникуумун бүтэрэн баран Орто Халыма оройуонугар ыытыллыбыт. Онно корь ыарыы ыарахан эпидемиятын тохтотууга күүскэ үлэлээбит. Ол үлэтин иһин Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ түөскэ кэтиллэр  «Саха АССР 15 сыла» диэн бэлиэнэн наҕараадалаабыт.

1944 сыллаахха Иркутскайдааҕы мединституту бүтэрбит. Иркутскай куорат № 1 клиническэй балыыһатыгар хирургия отделенитыгар ординатордаабыт.
Илин Сибиир

thumb|right|300px|Илин Сибиир

**Илин Сибиир** —  Азия чааһа, Сибиир илин өттө, бүтүннүү Арассыыйа кыраныыссатын иһинэн сытар. Арҕааҥы кирбиитэ Енисей өрүһүнэн ааҕыллар, илиҥҥи кирбиитэ Чуумпу байҕалы кыйа барар сис хайаларынан сытар.  

Саха Сирин сороҕор Илин Сибииргэ киллэрэллэр (географтар), сороҕор Уһук Илиҥҥэ () киллэрэллэр (холобур, Уһук Илиннээҕи федераал уокуругар киирэр).
Ан-24

200px|thumb|right|Ан-24 көтөр аал
**Ан-24** (НАТО классификациятынан: **Coke** — *«Кока»*) — пассажирдары таһар турбиналаах көтөр аал. Орто уонна кыра линияларга туттуллар. 

3&nbsp;000 км көтөр, түргэнэ чааска 490 км, ыйааһына 21 т. Икки АИ-24 турбиналаах мотордаах. 1959 — 1979 сылларга оҥоһуллубба. 

Барыта 1200 тахса аал оҥоһуллубута. Билиҥҥи туругунан өссө даҕаны 300 аал үлэҕэ баар, сүрүннээн СПГ уонна Африка дойдуларыгар.

## Устуоруйата
300px|thumb|left|Ан-24 көтөр аал ис көстүүтэ
1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр бастаан көппүтэ. 1962 сыл саҥатыгар Киев куоракка серияҕа тахсыбыта. 1962 балаҕан ыйыгар Киев — Херсон тарссаҕа пассажирдары таһар буолбута.

1979 сылга диэри оҥоһуллар этэ. Барыта 1200 тахсыбыта, Ону таһынан Кытайга **Y-7** диэн ааттаах тахсар этэ.

## Билиҥҥи туруга
2006 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Арассыыйаҕа 207 көтөр аал туһаныллар этэ.

## Кээмэйдэрэ
 
*Экипаж 3 - 6 киһи
*пассажир кээмэйэ 48 киһи
*таһаҕас кээмэйэ 4&nbsp;200 кг
*уһуна 23,53 м
*кынаттыра  29,20 м
*үрдүгэ 8,32 м
*иэнэ 74,98 м²
*биинтэтин диаметра 3,90 м
*түргэнэ чааска 540 км
*көтөр ырааҕа 990 км
*сүүрэрэ 500 м
 
## Сааххаллар

Барыта 2010 сыл атырдьах ыйын 2 күнүнээҕи туругунан барыта 144 аал сааххаллаабыта.

## Өссө маны көр
* Беляев В. В., Ильин В. Е. Российская современная авиация. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 212—215.
* История конструкций самолётов в СССР 1951—1965. — М.: «Машиностроение», 2002. — С. 77-87.
* Коряка В. Ан-24 и его «братья». // Крылья Родины. — 1980. — № 11. — С. 25-27.
* Сафонов С. Негражданские варианты пассажирского лайнера: О самолёте Ан-24. // Крылья Родины. — 1999. — № 10. — С. 1-3.
* Якубович Н. В. Все самолёты О. К. Антонова. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 110—117.

## Быһаарыылар
РСФСР

**РСФСР** — **Россия сэбиэскэй федеративнай сойуустаах республикалара**. Билигин баар Арассыыйа Федерацията (РФ) икки судаарыстыбаннай тэриллии правопреемнига буолар: ССРС уонна РСФСР.
Тиһик

**Тиһик** () - биир халыыптаах тыллар, өйдөбүллэр, ааттар тиһиллибиттэрэ.
Туос көҥкөлөй

**Туос көҥкөлөй** — киин улуустарга сэдэхтик туттулла сылдьыбыт. Мас көҥкөлөй курдук быһыылаах. Симиир айаҕар олордор кымыһы хамсатарга аналлаах. 

## Өссө маны көр
* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Холлоҕос
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Холлоҕос (иһит)

**Холлоҕос** — улахан, 10—20 биэдэрэ истээх, тар хаһаанар туос иһит (уһаат);  ууну өтүппэт биэ тириититтэн оҥоһуллубут кымыска аналлаах улахан төгүрүк иһит.

## Иһит дьүһүнэ, туһаныы
Киһини өттүгүн баһынан, ол аата 80—90 см кэриҥэ, холобурдаах. Таһынан синньигэс талаҕынан эрийиллэр. Арыт уһун талаҕы аҥаардаан салгыы-салгыы алларааттан үөһээҥҥэ диэри эрийэн бөҕөргөтөллөр. Сайылыкка тар хаһаанар иһиттэрэ. 

Көрүҥэ — хороох тууйас.

## Литератураҕа ахтыллыыта
Маһарах ойоҕунаан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан биэс-алта улахан холлоҕос кымыһы хаһааннылар. (Эрилик Эристиин айымньытыттан).

## Туос иһит

* үөһээ-аллараа уонна ортоку иилэргэ(урут, алын курдууларга) кэтэрдэ сиэл ситиинэн үүйүллүбүт эркиннээх(кэтит тымтык) лаппа бөҕө туос  иhити холлоҕос дииллэрэ.

## Тыл атын суолтата
Былыр балаҕан туруохтаах сиригэр түөрт муннуктарга суон баҕаналары туруораллара. Ол баҕаналар үрдүлэригэр түөрт суон өhүө мастары уураллара. Кинилэргэ сытыары соҕус гына титириктэри өйөннөрө туруортууллара. Ол эркиннэри холлоҕос диэн ааттыыллара. Билиҥҥи олоххо — тутуллар мас дьиэ, тутуу ойоҕосторо, түөрт эркинэ.

## Өссө маны көр
* Сүлүүдэлээх тымтай
* Тымтака
* Сабарай чабычах
* Ыаҕас
* Ыаҕайа
* Туос ымыйа

## Быһаарыылар
Туос

мини|Tyoc
**Туос** - хатыҥ хатырыга. Былыргы сахалар киэҥник тутталлар этэ.

Туттуу холобурдара: иһит-хомуос оҥорорго, түннүк, оҕо биһигэ, оҕо оонньуура, ыас, туос ураһа туталлар. 

### Булт тэрилигэр туттуу
Быһах кыынын оҥостоллоро. Мончуук үрүҥ ойууларыгар арыт туоһу сыһыараллара. Былыр ох саа сиһин куута (хатыыс хабаҕа силим) хоҥнубатын диэн чараас араҥа туоһунан бүтүннүүтүн эрийэллэрэ. Туос тыы: тыыны бэйэтин да оҥороллор, мас тыыны туоһунан ыаһыыллар да. Илим, муҥха хотоҕоһо (туостугана).

### Туос эми-тому, итэҕэли кытта ситимэ
Кыра бааска, хайа тардыыга кир-хах киирбэтин диэн чап-чараас араҥа туоһу сыһыараллар эбит. Маны таһынан түөн туталлара үһү. 

Туос эмэгэти былыр отоһуттар, ойууннар киэҥник тутта сылдьыбыттар.

### Туоһу хастааһын
Туос хастанар кэмэ сүнньүнэн бэс ыйа, от ыйа.

## Быһаарыылар
Тирии этэрбэс

**Тирии этэрбэс** - сайын, күһүн-саас кэтиллэр халтаҥ (түүтэ суох), ханнык баҕарар тирииттэн тигиллэр этэрбэс.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-07

120px|thumb|right|Үрүҥ эһэ
* Үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. световод) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
* Саха чулуу буойуна Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар Миронов Алексей Афанасьевич Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллибит дөкүмүөннэрэ сүтэн баран олох хойут көстүбүттэрэ. Онон үрдүк аат кини өлбүтүн 35 сыл ааспытын кэннэ иҥэриллибитэ.
* Аатырбыт Федор Охлопков бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлбүтүн кэнниттэн 1942 сыллаахха Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар.
* Сэрии кэмигэр саллааттарга Албан аат уордьаны 3 истиэпэнин үһүөннэрин ылбыт киһи Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойуттан ордук сыаналанара. Биир оннук толору кавалер — Таатта киһитэ Дмитрий Петров.
Ан-140

[300px|thumb|right|[Якутия (авиакомпания)|Якутия авиакомпания Ан-140 көтөр аала]]
**Ан-140** — Украинаҕа оҥоһуллубут региону хааччыйар таһаҕас уонна дьону тиэйэр көтөр аал. Эргэрбит Ан-24 уонна Ан-26 ааллары солбуйарга анаммыт.

Аалы Украинаҕа Харьков куракка, Арассыыйыҕа Самара куоракка уонна Ираҥҥа оҥороллор.

## Уопсай сибидиэнньэлэр
Икки мотордаах. Үс намыһах салгын баттааһыннаах шассилаах.

## Кээмэйдэрэ
300px|thumb|left|Ан-140 көтөр аал ис көстүүтэ
* Муҥутуур ыйааһына 21 500 кг
* Таһаҕас тиэйэр ыйааһына 6 000 кг 
* Пассажир ахсаана 52 киһи 
* Уматык ыйааһына (r=775 кг/м³)||
* Түргэнэ 460 − 540 км/ч
* Көтөр үрдүгэ 7&nbsp;200 м 
* Сир устун сүүрүүтэ 880&nbsp;м 
* Чааска уматык ороскуота 560 кг/ч
* Толору тиэллэн көтөр ырааҕа 2 320 км
* Экипаж 2 киһи 

### Мотуордара
Икки **ТВ3-117ВМА-СБМ1** турбиналаах мотуор турар, Запорожье куоракка оҥоһуллубут. ICAO ирдээһинигэр эппиэттиир.

Бары өттүнэн аан дойдутааҕы нуормаҕа эппиэттиир.

## Сааххаллар
2009 сыл олунньу 16 күнүнээҕи туругунан 3 аал сааххалламмыт.

## Быһаарыылар

 
## Өссө маны көр
* Ан-140 на официальном сайте ГП АНТОНОВ
* Харьковское государственное авиационное производственное предприятие 
* Реестр выпущенных Ан-140
* Спрос на Ан-140 превышает предложение (Интервью от 29.01.2008)
* Авиационный портал «Сервис и технологии»
Ынах этэрбэс

**Ынах этэрбэс** - түүтэ иһирдьэ, тымныы кэмҥэ чугас үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр этэрбэс.

## Өссө маны көр
Тирии этэрбэс

## Быһаарыылар
Олооччу

**Олооччу** - хотоҥҥо, мара үлэҕэ кэтиллэр ынах этэрбэс, түүтэ иһирдьэ. Тирии олооччу эмиэ баар буолар.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Тулламай

**Тулламай** - олус намыһах остоох, дьиэҕэ кэтиллэр сайыҥҥы чэпчэки этэрбэс. Тириини кэмчилээн тигэллэр.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Төттүк этэрбэс

**Төттүк этэрбэс** - оҕо этэрбэһэ.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай

## Быһаарыылар
Түнэ этэрбэс

**Түнэ этэрбэс** - күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр этэрбэс.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс

## Быһаарыылар