Майдель Гергард Людвигович

**Майдель Герхард Людвигович** (Герхард Густав Людвиг фон Майдель, нем. Gerhard Gustav Ludwig Baron von Maydell; 1835 сыл ыам ыйын 1 күнэ, Дерпт (Лифляндия күбүөрүнэтэ) – 1894 сыл атырдьах ыйын 17 күнэ, Кобленц, Рейн провинцията (Пруссия) — Арассыыйа айанньыта, Хотугулуу-Илин Сибиири чинчийээччи, барон. Кини Саха сирин уонна Чукотка сирдэрин каартаҕа киллэриигэ уонна этнографиятын үөрэтиигэ улахан өҥөлөөх.

## Олоҕун олуктара
Герхард фон Майдель Арассыыйа импиэрийэтин Остзей кыраайыгар олохсуйбут былыргы Пруссия бароннарыттан төрүттээх. 1835 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр (ыам ыйын 1 ) Дерпт куоракка төрөөбүтэ.
Ревель куоракка собуор оскуолатын бастыҥ үөрэнээччилэр ахсааннарыгар бүтэрбитэ уонна 1854 сыллаахха Дерпт университетын история уонна филология факультетыгар киирбитэ. Манна үөрэнэр сылларыгар Герхард фон Майдель сири чинчийэр билимнэринэн үлүһүйэр буолбута, баҕар, эмиэ Дерпт университетын бүтэрбит, оччолорго биллэр уонна ситиһиилээх учуонай А.Ф. Миддендорф холобура сабыдыаллаабыта буолуо дииллэр.

1859 сыллаахха Герхард фон Майдель «түмүк тургутууну ааспыта, ... уонна нуучча тылын үчүгэйдик билэрин көрдөрбүтэ». Ол сыл үнүбэрсиэт профессора уонна Императорскай билим академиятын академига Г.П. Гельмерсен рекомендациятынан, Императорскай Арассыыйа географическай уопсастыбатын (ИРГО) Сибиирдээҕи экспедициятын иһинэн үлэлиир Шварц экспедициятыгар астроном көмөлөһөөччүтүнэн киирбитэ. Экспедицияны эмиэ Дерпт университетын бүтэрбит Ф.Б.Шмидт салайбыта. Ол гынан баран, аара суолга Г. Майдель ыараханнык ыалдьан, экспедицияҕа кыттыытын кылгатан, Иркутскайга хааларга күһэллибитэ.

1860 сыллаахха Иркутскай күбүрүнээтэригэр аналлаах сорудахтары толорор чунуобунньугунан ылыллыбыта, онтон Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ Ю. И. Штубендорфка көспүтэ. Штубендорф эмиэ Дерпт университетын бүтэрбит, Миддендорфтуун бииргэ үөрэммит киһи этэ, онон Майдели бэйэтигэр чугаһаппыта.

1862—1863 сс. Г. Майдель Өлүөхүмэ уонна Бүлүү уокуруктарыгар командировкаҕа сылдьыбыта, онно бааһынайдары олохсутуу, бурдук ыһыы кэскилин чинчийбитэ. 

1865 с. Бүлүү салаата Чуона өрүһү Бүлүү уокуругун исправнигын Павловскайы кытта чинчийбитэ. Манна өрүс геологиятын таһынан, олохтоох эмтээх үүнээйилэр тустарынан сибидиэнньэлэри хомуйбута, онно улахан көмөнү уокурук биэлсэрэ Николай Антонович оҥорбута. 30-тан тахса үүнээйи гербарийа хомуллан, сахалыы уонна датыынныы ааттара суруллан ойууламмыта. Бу гербарий Москуба университетыгар бэриллибитэ. Чуонаҕа тимир рудаата уонна таас чох саппаастара баар ойууламмыта. Бүлүү орто тардыытын кунуһа бурдук олордорго уһулуччу сөп түбэһэрин, олохтоохтор сиэр-майгы өттүнэн үтүөлэрин Павловскай бэйэтин үлэтигэр туспа ыйбыта. Бу айан түмүктэрин Павловскай «Заметки о Вилюйском крае» диэн икки чаастаах кинигэҕэ уонна «Несколько слов о демонологии якутов» ыстатыйатыгар бэчээттээбитэ. Майдель бэйэтэ 1866 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Саха уобалаһын статистикаҕа кэмитиэтин мунньаҕар оҥорбут «Очерки Вилюйского округа в топографическом, геологическом и хозяйственном отношениях» диэн дакылаатыгар түмпүтэ.

1866 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма уокуруктарынан сылдьан олохтоохтор олохторун-дьаһахтарын чинчийбитэ. Таарыйа чукчалары Арассыыйа ыраахтааҕытын илиитигэр киллэрэр соруктаах чинчийиилэри ыыппыта. Бу сырыытыгар Иван Худяков диэн сыылынайга Верхоянскайга температураны кээмэйдиирин сорудахтаабыта. Киһитэ өр сылларга куоһарыллыбатах +30,1 кыраадыһы атырдьах ыйыгар, уонна ахсынньыга -62,2 кыраадыһы бэлиэтээбитэ, онон сылыктаан Г.И. Вильд акадьыамык ый орто температуураларын аахпыта уонна Саха сирэ үрдүк таһымнаах континентальнай килиимэттээҕин туһунан түмүк оҥорбута. Онтон 1867 с. Өлүөхүмэҕэ көмүс хостооһунун туругун көрбүтэ-истибитэ. 

Бу уһун командировкаларын тухары Г. Майдель үлэтин таһынан, сиһилии күннүктэри сурунара, маршрутун каарталарын оҥороро, сылдьыбыт сирдэрин гегорафиятын ойуулуура. Илин Сибиири чинчийиигэ кылаатын билинэн 1868 сыл муус устарыгар Г. Майдели СО ИРГО дьиҥнээх чилиэнинэн талбыттара.

1868 сыл саҥатыгар Г.Майдель дойдуга суолталаах уонна бэйэтин дьылҕатыгар улахан сабыдыалы оҥорбут сорудаҕы толорорго анаммыта — Чукоткаҕа эспэдииссийэҕэ барар буолбута. Бу эспэдииссийэ соруктарыгар чукчалар уонна Арассыыйа дьаһалтатын ыккардыгар сыһыаннары үөрэтии, Арассыыйа уонна Америка икки ардыларыгар телеграф суола ханан барыан сөбүн быһаарыы, астрономия кээмэйдэрин, метеорология кэтээн көрүүлэрин оҥоруу, айылҕаҕа уонна устуоруйаҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуу, Хотугулуу-Илин уонна Чукча тумул арыытын географиятын чуолкайдааһын киирэллэрэ..

Бу эспэдииссийэ Майдели таһымнаах испэсэлиис буоларын көрдөрбүтэ, уонна биллиилээх учуонайдары, үрдүк сололоох тойоттору кытта сибээһи олохтуур кыаҕы биэрбитэ. Онон бу кэнниттэн карьерата тупсан, бастаан Иркутскай борокуруорунан анаммыта, онтон Читааҕа Забайкальскай уобалас оскуолаларын кылаабынай иниспиэктэрэ буолбута.

1883 с. Г. Майдель аҕыс оҕолоох дьиэ кэргэнин кытта Эстляндиҕа көспүтэ.

## Эспэдииссийэлэрэ уонна сүрүн ситиһиилэрэ
* **Чукотка эспэдииссийэтэ (1868–1870)**: Майдель саамай биллэр үлэтэ. Экспедиция Дьокуускайтан саҕаламмыта уонна Индигир, Халыма, Анадырь өрүстэр бассейннарын хаппыта.
* **Географияны чинчийии**: Майдель элбэх өрүстэр уонна сис хайалар ханна баалларын чуолкайдаабыта. Кини кэлин Черскэй сис хайаларыгар киирбит хайа массивын бастакынан ойуулаан каартаҕа киллэрбитэ.
* **Этнография**: Чинчийээччи чукчалар, дьүкээгирдэр уонна эбээннэр олохторун-дьаһахтарын, култуураларын уонна олохсуйбут сирдэрин туһунан сыаналаах дааннайдары хомуйбута.

## Научнай үлэтэ
Кини элбэх сыллаах үлэтин түмүгүнэн икки туомнаах монография буолбута:
* **«1868–1870 сыллардаахха Дьокуускай уобалаһын хотугулуу-илин өттүнэн айан»** (нууч. *«Путешествие по северо-восточной части Якутской области в 1868–1870 гг.»*). Бу үлэҕэ сыһыарыллыбыт атлас өр кэм устата эрэллээх каартанан буолан турбута.

### Бэчээттэммит үлэлэрэ
*Путешествие по северо-восточной части Якутской области в 1868–1870 годах барона Гергарда Майделя. СПб., 1894–1896. Т. 1–2
**Aus Transhbaikalien.* - Baltische Monatsschrift, 4-5, 1884.
**Reisen und Forschungen in Jakutskischen Gebiet Ostsibiriens in den Jahren 1861-1871.* I-II St. Petersburg, 1893-1896.
**Ответы Чукотской Экспедиции на вопросы академика Бэра.* - Известия Сибирского отделения Русского географического общества. 1-2 1871.

## Суолтата
Майдель олус ыарахан усулуобуйаҕа (тыал-куус, уу ылыыта, тымныы) үлэлээбитэ. Кини чинчийиилэрэ Арассыыйа импиэрийэтин каартатыгар баар «үрүҥ чуоҕурдары» (биллибэт сирдэри) суох гыммыттара уонна кэлин Иван Черскэй курдук учуонайдар үлэлииллэригэр тирэх буолбуттара.

## Аатын үйэтитии
Владивосток чугаһыгар баар байҕал буухтата Герхард Майдель аатынан ааттаммыта.

## Эбии маны көр
* Черскэй И.Д.
* Саха сирин чинчийээччилэрэ