open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пиньинь

**Пиньи́нь** (, pīnyīn; өссө официальнайдык, 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn, Ханьюй пиньинь, ол аата 'Кытай суругун дорҕооннорун суруйуу') — латыын алпабыытын көмөтүнэн кытай тылын романизациялыыр ньыма. Кытайга (КНР) пиньинь официальнай стаатустаах. 
2009 с. пиньинь Тайбааҥҥа официальнай статустаныахтаах этэ. 2009 с. от ыйыгар арыы президена Ма Индзю Экономика, атыы-эргиэн уонна култуура Фуорумугар (Чанша к., Хунань провинция) өссө судургу иероглифтарга көһөргө этии киллэрбит. 

Пиньинь 1958&nbsp;с. ылынныллыбыт, 1979 сылтан аан дойдуга Кытай ааттарын транскрипциялыырга туттуллар. Кини ол иннинэ баар буола сылдьыбыт транскрипциялары солбуйбут (Уэйд — Джайлз уонна Джуин).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* All about Chinese Pinyin 

## Өссө маны көр
* Бопомофо (:ru:Чжуинь фухао)
Сникерс

мини|Сникерс батончига
**Snickers** (, ) — сакалааттан оҥоһуллубут батончиктар, Mars, Incorporated корпорация оҥорон таһаарар.

"Сникерс" сакалаат батончигар нуга, карамель, уонна ыһаарыламмыт арахис эриэхэтиттэн оҥоһуллар, ону тэҥэ үүт сакылаата баар.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
Mars

**Mars, Incorporated** (*Маарс* диэн ааҕыыллар) — АХШ-тааҕы аһы оҥоро хампаанньа. Штаб-квартирата — Виргиния штатын Маклин куоратыгар баар.

## Историята
1911 с. Франклин Клеренс Марсынан (1884—1934) төрүттэммитэ, ол сылга кэргэнин кытары бастаан чөчөгөйдөөх карамелы атыылырын саҕалаабыт. 1920 сыллаахха бу хампаанньа бастакы биллэр сакалаатын — «Милки Уэй» cакалааты толкуйдаабыта, 1923 сыллаахха «Марс» сакалааты.

## Тугу оҥороро
Үс сүрүн подразделениялаах:
* аһыыр ас (рис уонна соус Uncle Ben’s, «Гурмания» миин уо.д.а.)
* минньигэс ас M&M’s, Snickers, Mars, Dove, Milky Way, Skittles, Twix, Bounty уо.д.а..
* Дьиэ харамайдарын аһа (ыт уонна куоска аһа): Pedigree, Whiskas, Kitekat, Chappi уо.д.а..

Ону тэҥэ группа манныгы таһаарар:
* атыылыыр автоматтары (Mars Electronics International)
* утахтары (Four Square).

## Mars Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа үлэтин 1991 сыллаахха саҕалаабыта. 1993 сыл бүтүүтэ бастакы регионнааҕы представительствотын Владивосток куоракка арыйбыта, 1994 сыллаахха филиалларын ситимин хаҥаппыта.

Бастакы производственнай площадкатын Ступино куоракка 1995 сыллаахха арыйбыта, в 1996 сыллаахха төбө офиһын Москва куораттан Ступино куоракка көһөрбүтэ. Ол кэнниттэн Москва таһыгар баар куораттарга Лужники, Луховицы, ону тэҥэ Новосибирск куоракка производстваны арыйбыта.

2007 сыл балаҕан ыйыгар Mars Ульяновскай уобаласка икки саҥа фабриканы арыйарын туһунан биллэрбитэ. Бастакы уочаратын сыаната  2008 сыл олунньутугар инвестиция сумматын 4,6 млрд солк дылы икки төгүл улаатыыннарарын туһунан билиннэрбитэ.

Россияҕа 2006 сыллаахха оборуота 24,63 млрд солк., ыраас барыһа — 3,68 млрд солк. Россияҕа 1993 сыллаахтан инвестициятын сууммата — $ 1 млрд кэриэтэ.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Хампаанньа официальнай сайта
Түмэт-ситим

**Түмэт-ситим** эбэтэр **Интэриниэт социал ситимэ** () — Интэриниэт эйгэтигэр баар дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнэһэр, бэйэлэрин туһунан, санааларын суруйар тиһиктэрэ. Үксүн ханнык эрэ биир сэргиир тиэмэлээх дьон холбоһоллор. Алтыһыы иһинээҕи почта эбэтэр түргэнник кэпсэтэр сиэрбистэр көмөлөрүнэн буолар.

;Нууччалыы
* В Контакте
* Мой Круг
* Мой Мир@mail.ru
* Одноклассники.ru

;Ааҥыл тылынан
* 
* Facebook (нууччалыы интэрфейстаах)
* Last.fm (нууччалыы интэрфейстаах)
* LinkedIn
* MySpace (нууччалыы интэрфейстаах)
* 
* 

билэ:Socialnetworks.JPG
Ыҥыыр

**Ыҥыыр** — аты мииннэн олорорго аналлаах тэрил. Бу тэрил уонна иҥэһэ үөскээһиннэрэ киһи-аймах устуоруйатыгар улахан хамсааһыны оҥорбуттара. Аттаах, ыҥыырдаах-иҥэһэлээх омуктар атын омуктары баһыйар кыахтаммыттара.

## Ыҥыыр тэрилэ
Кычым — аты харыстаан бэрэмэдэйи уурарга анаан ууруллар халыҥ имитиллибит тирии, сукунаннан, оҕуруонан уонна тимиринэн (көмүһүнэн, алтанынан) киэргэтиллиэн сөп;
Иҥэһэ — киһи атаҕынан үктэнэр тимирэ, акка ыттарга, айан кэмигэр атах сылайбатыгар уонна түргэнник айаннаатахха эбэтэр айаннан иһин тугу эрэ гынарга (холобур саанан ытарга, батаһынан туттарга) тирэнэргэ аналлаах;
Бото — ыҥыыр анныгар угуллар халыҥ таҥас, мөһөөччүк курдук тигэн баран иһигэр сиэл (билигин сороҕор баата) уган биэрэллэр — саха ыҥыыра кылгас, онон аты бааһырдыбатын диэн ботото халыҥ буолуон наада.
Хоҥсуоччу — ыҥыыр сирэйигэр олорор тордуок — ат көнтөһүн, тэһиинин баайар алтан тимир. Ат төбөтүн майгыннатан оҥороллор.
Сирэй — ыҥыыр иннэ, хатыҥ мастан эбэтэр удьурҕайтан оҥороллор, алтан, тимир, көмүс ылтаһынынан бөҕөргөтүллэр, киэргэтиллэр.
Ыҥыыр бэйэтэ
Лэпсэ — ыҥыырга ууруллар сыттык таҥас эбэтэр тирии;
Төргүү — ыҥыыр кэннигэр ону-маны (булду, утуйар таҥаһы иҥин) баайар быалар, ыҥыыр икки өттүгэр иккилии буолаллар;
Чаппараах — ат самыытыгар ууруллар аты кумаартан көмүскүүр таҥас, киэргэл;
Холун — ыҥыыры туттарар кур, холун тыла — кур тыла. Ыҥыыр үс сиринэн курданар.
Дьирим — ыҥыырга холуну ыга тардар хаптаҕай кур курдук оҥоһуулаах тирии быа.


Билэ:Ыныыр-тэрилэ.jpg|904px
rect 247 28 278 59 Ыҥыыр
rect 310 256 332 280 Иҥэһэ
rect 306 333 335 365 Бото
rect 222 114 253 144 Лэпсэ
rect 119 195 146 226 Чаппараах
rect 218 366 247 396 Бэрэмэдэй
rect 520 86 551 117 Үүн
rect 441 212 471 244 Бойбуур
rect 632 98 663 128 Көнтөс
rect 626 379 658 411 Дэйбиир
rect 392 339 421 370 ???
rect 320 59 335 75 Ыҥыыр илин сирэйэ
rect 559 238 575 256 Ыҥыыр илин сирэйэ
rect 356 86 375 108 Ыҥыыр хоҥсуоччута
rect 187 63 202 81 Ыҥыыр кэлин сирэйэ
rect 192 259 206 279 Төргүү
rect 235 297 251 315 Холун
rect 244 265 257 283 Холун тыла


### Өссө аты миинэргэ маннык тэриллэр туттуллаллар:

* Бэрэмэдэй (сыма) — акка ындыыланар хааһах, тирииттэн тигиллэр;
* Үүн — аты салайарга аналлаах ат төбөтүгэр кэтэрдиллэр тимирдээх курдар;
* Бойбуур —
* Үүн тимирэ — ат айаҕар сылдьар тимир;
* Тэһиин — үүҥҥэ баайыллар киһи тутуһар уонна аты салайар быата;
* Бас быата (сулар) — аты тутар быа, бөҕө буолуохтаах;
* Оҕуруо — сулары ат устан кэбиспэтин хааччыйар тирии эбэтэр таҥас быа;
* Сулар хоҥуруута — ат муннун үөһээ өттүнэн сылдьар кур быа;
* Көнтөс — аты сэргэҕэ, маска баайар быа;
* Дэйбиир — кумаары-бырдаҕы бэйэттэн уонна аттан үүрэргэ аналлаах кутурук кылыттан оҥоһуллубут тэрил.
* Бүргэ - ыҥыыр сирэйин уонна кэлин өттүн маһа
* Хаҥха - таһаҕас ындыылырга аналлаах мас ыҥыыр
Чурапчы улууhун гимназията

**[[Макаров Степан Кузьмич]] аатынан Чурапчы гимназията** — Чурапчыга баар улуус бүттүүнүттэн дьоҕурдаах оҕону сүүмэрдээн үэрэтэр оскуола. Гимназия директора — Слепцов Юрий Михайлович.

1995 сыллаахха аhыллыбыта.

## История
1995 сылга Чурапчы улууһун олохтоохторо гимназическай үөрэҕи ылаары туһугар, "№ 01-06/419 Министерства образования Республики Саха (Якутия) «Об открытии Чурапчинской улусной гимназии»".

1997 сылга саҥа зданияҕа көспүттэрэ.

1997 сылга СПШ диэн М.Е.Николаев тэрийбит тэрилтэтигэр киирбиттэрэ.

1998 сылтан "Инникигэ Хардыы" диэн конференция Чурапчы гимназиятыгар ыытыллар.

2010 сылтан С.К. Макаров аатын сүгэр.

2016 сылтан МАН РС(Я) отделенията

2016 сылга саҥа зданияҕа көспүттэрэ.

### Директордара
Гимназия директордарынан үлэлээбиттэрэ: 
**1995 - 2002 с.с.** Иустинова Альбина Степановна - Саха Республикатын үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэhитэ, Российскай Федерация үөрэҕэриитин туйгуна, Чурапчы улууhун бочуоттаах гражданина.
**2002 - 2004 с.с.** Тобохов Семен Владимирович - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна.
**2004 - 2008 с.с.** Гуляев Василий Васильевич - Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна.
**2008 - 2012 с.с.** Манасытова Марианна Алексеевна - педагогическай билим хандьыдаата, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Дети Саха - Азия международнай фонда стипендията.
**2012 - 2019 с.с.** Посельскай Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.

**2019 с.** Слепцов Юрий Павлович - СР үөрэҕэриитин туйгуна.

## Үөрэҕин профиллара
Билигин гимназия математико-техническай, гуманитарнай уонна естественно-научнай направлениялах.

Билигин гимназияҕа 320 оҕо үөрэнэр.

Күн бүгүн гимназияҕа дойду биир бастыҥ учууталлара үлэлииллэр, ол курдук:
* Хоютанова Мария Иустиновна - Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Россия чулуу учуутала, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата;
* Болдовская Фекла Николаевна - Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Россия чулуу учуутала, С. А. Новгородов аатынан государственнай бириэмийэ лауреата;
* Сергеев Антон Антонович - Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, Россия чулуу учуутала, Российскай Федерация Бочуоттааx донора; уо.д.а.

## Чинчийии үлэтэ

Оскуолаҕа хас сыл аайы бары "Билии — күүс" уонна "Инникигэ хардыы" диэн үөрэнэччилэр конференциялара тэриллэр. Гимназия үөрэнэччилэрэ араас научно-практическай конференцияларга ситиһиилээхтик кытталлар.

## Бастыҥ выпускниктар
* Саргыдаев Степан Анатольевич - Чурапчы улууһун баһылыга.
* Посельскай Юрий Павлович - 5-с гимназия директора.

## Тас сигэлэр

* Гимназия официальнай уэбсайта
Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията

**Дьокуускайдааҕы дьахтар гимназията** — Саха сиригэр бастакы дьахталларга аналлаах орто үөрэх кыһата. 1882 с. аһыллыбыт.

Уопсайынан Арассыыйаҕа дьахталлары дьиэ-кэргэҥҥэ буолбакка, хамнастаах үлэҕэ бэлэмниир орто үөрэх кыһалара XIX үйэ иккис аҥаарыттан эрэ баар буолбуттара. Бу дьахталлары эр дьону кытта биир бырааптаах оҥоруу туһугар охсуһуу түмүгэ этэ. Элбэх утарсыы баара.

Манна Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» диэн чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыт Василий Жаров үлэлээбит. Ону таһынан Хапсыын атыыһыт кийиитэ, уолун Петр Апексимович кэргэнэ Татьяна Кушнарева, Сорбонна университетын бүтэрбит дьахтар, боронсуус тылын үөрэппитэ биллэр.

## Өссө маны көр
* Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета

## Сигэлэр
Аграфена МАКАРОВА, «Они учились в Якутской женской гимназии», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Палладий транскрипцията

**Паллаадий транскрипцията** — кытай тылын нуучча тылыгар транскрипциялааһын ньымата.

Биллиилээх кытайы үөрэтээччи Н. Я. Бичурин 1839 сыллаахха айбыт. Палладий (П. И. Кафаров) уонна П. С. Попов таһааттарбыт «Толору кытай-нуучча тылдьытттарыгар» (Пекин, 1888) туһаныллан олоххо киирбитэ, онон билигин биллэр аатын ылбыта. Бу транскрипция «сохранила свои позиции и с незначительными изменениями используется и поныне».

## [[пиньинь|Пиньинь]] Палладий систиэмэтигэр тылбааһа

Если при транскрипции двух соседних слогов одного слова последний заканчивается на -н, а следующий начинается на гласную, то на стыке ставится разделительный *ъ*, например: 长安 Чанъань, 朋友 *пэнъю*.

Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -ng, в транскрипции Палладия заканчиваются на -н (Shanghai — Шанхай). Слоги, заканчивающиеся в пиньине на -n, в транскрипции Палладия заканчиваются на -нь (Shaolin — Шаолинь).

Слог *hui* произносится как [xuəi], что отражено в написании кириллицей как *хуэй* (напр. Хуэйцзу) и заодно позволяет избежать «неблагозвучия» в русском языке. В некоторых топонимах используется также вариант *хой* (Аньхой). Некоторые авторы ошибочно используют буквальную транслитерацию пиньиня, что создает варианты транслитерации: 安徽 Аньхой — Аньхуй, 回族 Хуэйцзу — Хуйцзу.

Слогом *хуэй* (hui) могут быть записаны китайские фамилии и имена (напр. 辉 Huī) или их часть. Это также название народа (回 Huí) (тж. Хуэйцзу, см. Дунгане) и одного из китайских языков/диалектов хой (徽 Huī).

В научной и художественной литературе, изданной на русском языке, при транскрипции имен собственных и в терминологии часто встречается двоякое написание слогов *мэн — мын, мэнь — мынь, фэн — фын, фэнь — фынь, пэн — пын.* Но начиная с 50-х годов XX в. предпочтение стало отдаваться написаниям с буквой **э**.

В целях сохранения преемственности написаний географических названий и из-за большого объема накопленных картографических и справочных материалов, изданных различными ведомствами или имеющихся в их распоряжении (лоции, различные карты, справочники, картотеки и т. д.), в этой области собственных названий предлагается пока оставить традиционное написание четырех слогов через ы — мын, Мынь, фын, фынь, но приводить их в скобках после написаний с э, например Кайфэн (Кайфын), Сяомэнь (Сяомынь) и др.

Устоявшиеся исключения — топонимы: Пекин, Нанкин, Харбин.

## Уэйд — Джайлз транскрипцията
Уэйд — Джайлз (эбэтэр көннөрү Уэйд, сороҕор Вейд — Жиль; *Wade-Giles*) — путунхуаны романизациалыырга сороҕор билигин да туттуллар пиньиньтэн кырдьаҕас систиэмэ.

## Өссө көр
* Бикипиэдьийэ:Ыстатыйаны ааттааһын/Кытань
* Бопомофо
* Система Поливанова
* Система Концевича
* Вьетнамский язык (практическая транскрипция)

## Сигэлэр
* Таблица соответствия транскрипций PINYIN и Палладия
* О русской орфографии
* Корректировочная таблица чтений китайских имен собственных, названий и терминов, приводимых в трудах о. Иакинфа (Н. Я. Бичурина) 
* Автоматическая транслитерация пиньиня в систему Палладия

## Быһаарыылар
Якутуголь

**«Якутуголь»** диэн Арассыыйа чох компанията. Толору аата — *Открытое акционерное общество «Холдинговая компания „Якутуголь“»*. Штаб-квартирата Нүөрүҥгүрүгэ (Саха Сирэ) баар.

## Бас билээччилэрэ уонна салалтата
Компания акцияларын 100% тутааччы Мечел (2007 c. ыла).

Генеральнай директор — Игорь Хафизов.

## Дьарыга
Компания үс чох хостуур сирдээх — Нүөрүҥгүрүтээҕи, Хаҥаластааҕы уонна Дьабарыкы-Хайатааҕы.

Мантан ураты, Эльгинскай чох сиригэр хостуур лицензиялаах.

Хостоммут чохтон улахан аҥара Дьоппуонҥа уонна Соҕуруу Кэриэйэҕэ экспортанар. Арассыыйа ис баhаарыгар компания чоҕун сүрүн туттааччылара — Ыраах Илин федерал уокуругун энергосистемалара, Урал уонна Сибиир металлургия тэрилтэлэрэ.

2005 с. хостооhуна — 8,97 млн т, күүтүллэр ыраас барыhа — $125 млн кэриэтэ. 2007 c. хостооhуна — 10,279 млн т, онтон 3,33 млн — энергия чоҕо.

## Быhаарыылар

## Тас сигэлэр
* Компания официал сайта
Coca-Cola

thumb|200px|Кока-Кола логотиба.

[thumb|Кока-Кола, 1941, [Монреал, Канаада.]]

**Кока-кола** — арыгыта суох гаастаах утах, Coca-Cola компаниянан оҥоһуллар; 2006 сыллаахха саамай сыаналаах брэнд. .

## Историята
«Кока-кола» утах АХШ Атланта куоракка (Джорджия штатыгар) 1886 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр айыллыбыт. Айбыт киһитэ — фармацевт Джон Стит Пембертон, уруккута офицер. Утах аатын бухгалтер Пембертона Фрэнк Робинсон кыраһыабай буочарынан суруйбут, билиҥҥэҥигэ дылы утах логотипынан буолар.
[|thumb|[1915 сыллаахха айыллыбыт 6,5-унциялаах бытыылка.]]

Кока-Кола сүрүн ингрединена маннык эбитэ үһү: кока сэбирдэхтэрин үс чааһа, Кола диэн тропическай эриэхэ биир чааһа.
Онтон ылыллыбыт утах "араас ниэрбэ ыарыытыттан" ыраастыыр диэн патеннанан Атланта улахан аптекатыгар торговай автоматка атыыланарын саҕалаабыт.

Ол бириэмэҕэ кокаин көҥүллэнэр вещество эбит, куһаҕан дьайыытын билбэт эбиттэр. Ол иһин кокаин атыыланар эбит, арыгы оннутугар туттуллар эбит.

Бастакы сыл атыытын оборота 50 доллар эрэ буолбут. Кока-коланы оҥорууга 70 доллар бараабыттар, ол иһин бастакы сыл барыһа суох буолан тахсыбыт. Кыра-кыралаан кока-кола атыыта улааппыт, барыһа эмиэ улааппыт эбит. 1886 сыллаахха утах бастакы рекламата хаһыакка тахсыбыт. 1888 сыллахха Пембертон утах таһаарар прваны атыылаабыт. Онтон 1892 сыллаахха праваны атыыласпыт Аса Григгс Кэндлер "The Coca-Cola Company" диэн хампаанньаны төрүттээбит, ол компания билигин даҕаны кока-коланы оҥоруутунан дьарыктанар.

1902 сыллахха 120 тыһ доллар обороттаах кока-кола АХШга ордук биллэр утах буолбут.

1890ыс сыллар бүтүүтүгэр дьон кокаин утары барбыттарын  кэнниттэн кока сибиэһэй сэбирдэхтэрин буолбакка, ыраастааммыт кока сэбирдэхтэрин экстрагын эбэр буолбут

Ол кэнниттэн утах популярнай буолбут. Биэс уон сылынан кока-кола АХШ дьонноругар национальнай символ курдук буолбут.

## Кока-Кола Россияҕа
«Кока-Кола» компания утахтара бастаан ССРСка 1979 сыллаахха Москваҕ Олимпийскай оонньууларга бэлэмнэнии бириэмэтигэр атыыга тахсыбыт. Ол кэнниттэн 1988 сыллаахха перестройка кэнниттэн тахсыбыт уонна Россия экономикатыгар активнай харчыны угааччы буолбут.

Кока-кола таһынан компания атын да утахтары батарар:  Fanta, Sprite, Schweppes, Фруктайм, Powerade, Burn, BonAqua, Valser, Nestea, «Кружка и Бочка» квас, Добрый, Nico, Biotime, Rich, Ясли-Сад уонна Rich Fruit Mix соктары таһаарар..

## Обургу конкуреннара
* «Пепси-кола»

## Примечания

## Ссылки

* Россияҕа Coca-Cola официальнай уэбсайта 
* Кока-Кола официальнай уэбсайта
Этэрбэс

**Этэрбэс** — былыргы сымнаҕас уллуҥнаах атах таҥаһа. Сарыыттан оҥоһуллар.

*Ынах этэрбэс* — аата этэрин курдук ынах тириититтэн тигиллэр. *[[Саары этэрбэс]]* — хараардыллыбыт тириититтэн тигиллэр. *[[Түнэ этэрбэс]]* — тайах тириититтэн, *[[тыс этэрбэс]]* — тайах эбэтэр таба тыһыттан. *[[Тирэҥсэ]]* — чараас этэрбэс («Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр оһуор үктээн киирдилэр», — *«Саха үҥкүүтэ»*).

## Өссө маны көр
*Унтуу
Иванов Петр Михайлович

200px|thumb|right|Иванов Петр Михайлович
**Иванов Петр Михайлович** — медицина билимнэрин доктора, профессор. 

## Олоҕун олуктара
:1938 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
:1957—1960 сс. — Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
:1960—1966 сс. — Саха государственнай университетыгар медицина факультетыгар үөрэммит.
:1965 с. — Дьокуускайдааҕы республиканскай онкодиспансер, лаборант.
:1966—1971 сс. — С. Орджоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническэй балыыһата, хирург.
:1971—1974 сс. — Томскайдааҕы мединститут аспирантуратыгар үөрэммит.
:1975 с. — медицина билимнэрин кандидатыгар «Острый холецистит при холедохолитиазе - хирургическая тактика и лечение» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
:1977 сылтан — Саха государственнай университетыгар онкология курсун сэбиэдиссэйэ.
:1983 с. — доцент.
:1997 с. — медицина билимнэрин докторыгар «Рак пищевода и желудка, как краевая патология на Крайнем Севере» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
:1999 с. — профессор.

368 научнай үлэ суруйбут, ол иһигэр 8 монография. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх бырааһа (1990)
* П. А. Петров аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин (доруобуйа харыстабылын уонна медицина уобалаһыгар) лауреата

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммсосова:Иванов Петр Михайлович
Калуга уобалаһа

**Калууга уобалаһа** — Российскай Федерация субъега. Киин куората — Калууга.

## География

Калууга уобалаһа Илин Европа дэхси сирин ортотугар сытар, Москваттан 94 километырга, соҕуруу-архаа диэкки.
Кэтитэ: хотуттан соҕурууҥҥуга — 220 км, илинтэн архааҕа — эмиэ 220 км.

### Сир баайа

Сыаналаах суох, уопсайынан араас глина буордар, таас чох (буурай) түннүк тааһын сырьёта, известняк, фосфориттар, кумах, уонна да оннуктар.

### Климат

Уобалас клиимата — сииктээх сылаас сайын уонна тымныы соҕус, элбэх хаардаах кыһын.

## Демография

2002-ис сыллах биэрэпиһинэн уобаласка 1040,9 тыһ. киһи олорор эбит, олортон куораттарга 74,9 %.
2007 сыл ахсаанынан — 1005,6 тыһ. киһи, куоратарга — 76,1 %.

Сүрүн нэһилиэнньэ — нууччалар.

## Экономика

## Култуура

## Сигэлэр

* Калууга уобалаһын салалтатын саайта (нуучч).
* Уобалас гиэрбэтэ уонна былааҕа (нуучч).
Альенде Сальвадор

**Сальвадор Альенде** (Allende Salvador) (1908—1973), эбэтэр *Сальвадор Альенде Госсенс* (Allende Gossens) — Чили президена.

Вальпараисо диэн сиргэ 1908 сыл от ыйын 26 төрөөбүт. 1932 с Чили университетын медицина салаатын бүтэрбит.
Иннокентий (Вениаминов)

200px|thumb|right|Иннокентий аҕабыыт
**Митрополит Иннокентий аҕабыыт** (*Иван Евсеевич Попов-Вениаминов*) (1797—1879) — православнай сыаркап «Сибэтиэй» диэн ааты иҥэрбит киһитэ, Москуба митрополита, миссионер, Бииблия сорох тиэкистэрин саха уонна атын хоту норуоттар тылларыгар тылбаастааһыны тэрийбит уонна бэйэтэ тылбаастаабыт киһи.

Анга диэн Өлүөнэ өрүс тардыытыгар, Байкаалтан чугас соҕус Иркутскай губернияҕа баар дэриэбинэҕэ Евсевий Попов пономарь дьиэ кэргэнигэр 1797 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүгэр төрөөбүт. Сүрэхтэниитигэр Иоанн диэн ааттаабыттар. 

Иркутскайга духуобунай семинарияны бүтэрбит. Онно үөрэнэ сылдьан иккис Вениаминов диэн араспаанньатын биэрбиттэр (ол кэмҥэ өлбүт Иркутскайдааҕы епископ Вениамин кэриэһигэр), тоҕо диэтэххэ сэминээрийэҕэ Иван Поповтар хастар да эбит. 1817 с. ойохтонон баран диакон буолбут уонна Иркутскай куорат Благовещенскай сыаркабар үлэлээбит, онтон 1821 с. иерей аатын ылбыт. 

Иркутскай уонна Нерчинскэй епискобын Михаил (Бурдуков) сорудаҕынан 1824 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр миссионерынан Америкаҕа анаммыт (ыам ыйын 7 күнүгэр арахпыт, от ыйын 29 күнүгэр тиийбит). Сотору кэминэн Нуучча Америкатын сиригэр Уналашка арыыга тиийбит. Онно дьиэ кэргэнин кытта 15 сыл олорбут. Камчатка, Алеут арыыларын, Хотугу Америка олохтоохторун сүрэхтиир эбит, сыаркаптары туттарбыт, сыаркапка оҕолору үөрэтэр оскуолалары арйтарбыт. Уоспаны утары быһыы туруорууну тэрийбит, онон эпидемиялары тохтоппут.

1826 сыллаахха алеут тылын алпаабытын оҥорбут.

1834 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Ситха арыыга Новоархангельскайга көһөрүллүбүт.

1838 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Санкт-Петербурга Хамчаакка епрахиятын тэрийиини көрдөһө уонна итэҕэл кинигэлэрин олохтоох омуктар тылларыгар тылбаастыыры көҥүллэтэ аттаммыт. 

1839 сыл ахсынньы 25 күнүгэр Петербурга протоиерей саанын ылбыт.

1840 сыллаахха кэргэнэ өлбүтүн кэннэ Москуба митрополит Филарет (Дроздов) кинини манаахха "кырыйбыт", Иннокенитий Иркутскай чиэһигэр Иннокентий диэн саҥа ааты иҥэрбит; ол сыл сэтинньи 30 күнүгэр архимандрит саана иҥэриллибит.

1840 сыл ахсынньытыгар Хамчаакка, Курил уонна Алеут епискобынан анаммыт. Эмиэ бу сыл «Записки об островах Уналашкинского отдела» диэн Аляскаҕа 16 сыллааҕы кэтээн көрүүлэрин кинигэ гынан бэчээттэппит.

1843, 1840 уонна 1850 сыллардаахха епархиятын кэрийбит: Саха сирин (ол иһигэр Охуоскайы), Хамчаакканы, Чукотканы, Алясканы, уонна Курил, Командор, Алеут арыыларын.

1879 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр өлбүт. Троице-Сергиева лавра кылабыыһатыгар көмүллүбүт. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр

*Кылгас биографията
*Православнай библиотека - Алеут тыла (Сибэтиэй Иннокентий Вениаминов)
Туула уобалаһа

**Туула уобалаһа** —  Российскай Федерация субъега. Киин куората Туула.

## География
Уобалас Илин Европатааҕы дэхси ортотугар турар. Кэтитэ, хотуттан соҕурууга диэри - 200 км, архаатан илиҥҥэ - 190 км.

Клиимата сымнаһыар континтаальнай, тымныы соҕус кыһынанан уонна сылаас сайынан уратылаах. Тохсунньу орто температуурата -10, от ыйын киэнэ +20.

## Демография
2009 сылга, уобаласка 1553,1 тыһ. киһи олорбут. Олортон куораттарга - 80%. 1970-ус сыллартан саҕалаан, уобалас дьонун ахсаана аччаан иһэр.

Уобалас сүрүн нэһилиэнньэтэ нууччалар.

## Экономика
Күүстээх промышленностаах, ордук Туула куоракка — онно былыр былыргаттан тимиртэн сэрии сэптэрин оҥороллор. Өссө Арассыыйаҕа Туула салабаара аатырар. Бирээнньиктэрэ эмиэ биллэллэр.

## Культуура

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Уобалас администрацияатын саайта (нуучч.) 
* Дууматын саайта (нуучч.)
Хэйхэ

**Хэйхэ**(кыт.: 黑河, пиньинь: Hēihé, манчжур тылынан: Сахалыан ула; *Хара үрэх*) - Кытайга баар кыракый куорат, ол да буоллар инфраструктуратынан ыбылы сайдыылаах куорат. Нэһилиэнньэтэ 120 тыһ киһи, агломерациялыын 890 тыһ киһи буолар. Манна 2004 сылтан ыла Арассыыйа дьонноро пааспара уонна визата суох сылдьаллар. Билигин куоратка син мээнэ элбэх нуучча олорор, ону таһынан сахалар эмиэ бааллар. Улахан сайдыылаах куорат буолуохтаах, ол туһугар Кытай правительствота 87 миллиард евроны бырахпыта. Куорат билигин аныгы үрдүк (кыччаабыта 70 этээстээх) дьиэлэри тутан эрэр.
Аита Шапошникова

200px|thumb|right|Шапошникова Аита Ефимовна
**Шапошникова Аита Ефимовна** — суруналыыс, тылбаасчыт, литератураны ырытааччы.

1974 сыллаахха, Саха сирин биллиилээх суруйааччытын Семен Данилов модьуйуутунан, А.М. Горький аатынан Литературнай үнүстүүккэ үөрэнэ киирбитэ. Үнүстүүккэ Саха сириттэн үөрэххэ талыллыбыт оҕолору кытта бөлөҕүнэнсахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырга  үөрэммиттэрэ. Ол кэмҥэ тылтан тылга тылбаас уһулуччу суолталааҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ наадалааҕа. Хомойуох иһин, Аита Шапошникова үөрэҕин бүтэрэригэр, суруйааччылар Союзтарын иһинэн тылбаасчыттар бөлөхтөрүн тэрийиэхтээх үлэлээһинин былааннаабыт, Семен Данилов  олохтон туораабыта. Ол иһин үлэ буларыгар ыарахаттары көрсүбүтэ. Бииргэ үөрэммит тылбаасчыттартан үлэ булуутугар Аита  ордук табыллыбыта. "Хотугу Сулус" эрэдээксийэтигэр үлэлии киирбитэ. 20 сыл тухары эрэдээксийэҕэ үлэлээн Далан, Николай Габышев, Софрон Данилов, Николай Заболоцкай-Чысхаан, Иван Федосеев уо. д. а. айымньыларын тылбаастаабыта. Барыларыттан ордук бөдөҥ үлэтэ - Далан "Тыгын Дархан" айымньыта буолбута. Бу айымньыыны тылбаастырга Аита элбэх ыарахаттары көрсүбүт эбит.  Саха дьоно ис иһиттэн эрэ өйдүүр сомоҕо домохтору уонна да атын таба этиилэри сахалыыттан нууччалыыга тылбаастыырыгар өйдөбүлүн быһааран уонна Далан уус-уран истиилин, тылын-өһүн баайын сүтэрбэккэ тылбаастыахтаах этэ. "Тыгын Дархан" историческай арамааныттан ураты хайысхалаах Библияны саха тылыгар тылбастааһына буолар.

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр худуоһунньук ыалыгар төрөөбүтэ. 
* 1979 с. — А. М. Горькай аатынан Литературнай институту бүтэрбит.
* «Хотугу сулус», «Чуораанчык» («Колокольчик»), «Полярная звезда» сурунааллар редакцияларыгар үлэлээбитэ.
* 1994 сылтан — «Далбар Хотун» дьахталларга аналлаах сурунаал редакциятыгар эппиэттээх секретарь.
* 1995 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* Билиҥҥи кэмҥэ — «Далбар хотун» главнай редактора. 

#### Айар үлэтэ
Бастакы саха тылыттан тылбаастара «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммитэр. Бастакы тылбааһын кинигэтэ «Спасение лебедя» (И. Егоров) 1981 сыллаахха күн сирин көрбүт.
А. Шапошникова хомоҕой тыллаах тылбаасчытынан биллэр. Тылбаастара республика араас хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар, холбоһук хомуурунньуктара, «Литературная Россия» нэдиэлэ аайы тахсар хаһыакка о. д. а. киин таһаарыыларга бэчээттэммиттэрэ.
Саха билиҥҥи прозатын уонна поэзиятын ырытааччы, саха суруйааччыларын литературнай мжтириэттэрин суруйбута.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Ийэтэ — Ольга Васильевна. нуучча тылын уонна литературатын учуутала
* Аҕата — Шапошников Ефим Михайлович, худуоһунньук

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За заслуги перед Отечеством» 2 ст. уордьан мэтээлэ (2000)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2005)
* Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2007) (Сибэтиэй суруйуу кинигэлэрин (книги Священного Писания) тылбааһын иһин) 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биографический интернет-справочник якутской литературы:Писатели Якутии:Аита Шапошникова
* SakhaNews:Аита Шапошникова, наша «Далбар хотун»… 
* SakhaNews:Аита Шапошникова — человек, который перевел Библию на якутский язык
Кострома уобалаһа

**Кострома уобалаһа**, (Нууччалыы: Костромкая область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Кострома.

## География

Кострома уобалаһа, Европатааҕы Россия ортотугар сытар. Кэтитэ хотуттан сөҕурууга - 260 км, архаатан илиҥҥэ - 420 км.

### Климат

Климата умеренно континенатаальнай. Орто температуура: тохсунньуга -12°С, от ыйыгар +18°С. Халлан уута түһэрэ, сылга - 600 мм.

### Сиртэн хостонор баай

## Демография

Уобаласка барыта 692,3 тыһ. киһи олорор (2009-үс сылга). Олортон куораттарга 67,7% (2005).

* Төрөөһун: 7,867 (11,3 - 1000-тан)
* Өлүү: 12,576 (18,1 - 1000-тан)

## Экономика

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Уобалас администрациятын саайта (нуучч.) 
* Куорат уонна уобалас туһунан саайт (нуучч.)
Кытай сахалара

**Кытай сахалара** диэн Кытайга олорор сахалар. Бүтүн ахсааннара 1 тыһ. курдук (кэлии туристары уонна студеннары аахпакка аата). Кытай сахалара дойду араас куораттарыгар барытыгар олороллор.

Холобур:

* Пекин - 276
* Харбин - 387
* Шанхай - 642
* Цицикар - 128
* Гуанчжоу - 213
* Урумчи - 318
* Хэйхэ - 41
* Хоҥ Коҥ - 11

* Кытай атын сирдэригэр уонна провинциаларыгар - 921
Хабаровскай кыраай сахалара

**Хабаровскай кыраай сахалара** диэн Арассыыйа Хабаровскай кыраайын сиригэр олорор сахалар. Хабаровскай кыраайга 3-6 тыһ. саха олорор. Саха омугун олохсуйбут төрүт сирэ.

* Хабаровск - 1983 саха олорор
* Комсомольск-на-Амуре - 899 саха олорор
Хабаровскай

**Хаба́ровскай** — 1880 сылтан куорат статустаах, Хабаровскай кыраай уонна Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центра. 

Нэһилиэнньэтэ 579,1 тыһ. киһи. (2009 сыл тохсунньу 1). Куорат иэнэ — 386,4 км² .

Амур өрүс уҥа оттүгэр тура, Кытайтан 20 км ыраах турар. Москваҕа дылы 6100 км. Тимир суолунан 8533 км. 

1922 сыллаахха Дальневосточнай республика иһинэн РСФСРга киирбитэ.

1926 сылтан Дальневосточнай кыраай администртивнай сыантыра буолбут, 1938 сылтан — Хабаровскай кыраай сыантыра. 2002 сыллахха Дальневосточной федеральнай уокурук административнай центрый аатын сүкпүт.

## Административнай арахсыыта
Куорат 4 уокурукка арахсар, онно 5 куорат района баар:
* Центральнай уокурук — Центральнай район (83,8 тыһ. киһи олорор)
* Хоту уокурук — Краснофлотскай район (86,9 тыһ. киһи олорор); Кировскай район (54,1 тыһ. киһи олорор)
* Железнодорожнай уокурук — Железнодорожнай район (151,3 тыһ. киһи олорор)
* Соҕуруу уокурук — Индустриальнай район (206,7 тыһ. киһи олорор)

## Доҕордуу куораттар
Билигин куоракка 5 доҕордуу куораттардаах :
*  Пучон, Соҕуруу Кэриэйэ(2002 сылтан).
*  Портлэнд, Орегон (АХШ)(1988 сылтан).
*  Харбин, Кытай(1993 сылтан).
*  Ниигата, Дьоппуон(1965 сылтан).
*  Виктория(Британская Колумбия), Канада(1990 сылтан).

## Быhаарыылар

## Тас сигэлэр

* Хабаровскай куорат администрацията 
* Хабаровскай DMOZ-ка
Чертов Юрий Алексеевич

200px|thumb|right|Чертов Юрий Алексеевич
**Юрий Алексеевич Чертов** — Саха сиригэр айбыт-туппут нуучча суруйааччыта, СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр Сталинград куоракка төрөөбүтэ.
* Саха сиригэр 1958 сылтан олорбута.
* Саха Ил университетын уонна ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.
* Саха сиригэр кэлээт "Индигирзолото" комбинаатка оробуочайдаабыта.
* Өймөкөөн оройуон хаһыатын литература сотруднига.
* Саха АССР Радио уонна телевидение комитетын корреспондена.
* "Полярная звезда" сурунаал сүрүн редактора.
* 1998 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* «Что человек может», проза хомуурунньуга, 1974 сыл.
* «Четвертый директор», роман
* «… И никто иной», пьеса
* «Золото», пьеса
* «Длинная ночь», пьеса
Оскар (бириэмийэ)

**Академия Биhирэбилэ** (*Academy Awards*) эбэтэр **Оскар** (*Oscars*) диэн АХШ Киинэ дьоҕурдарын уонна үөрэхтэрин академиятын (*Academy of Motion Picture Arts and Sciences*) биhирэбилэ. Киинэ индустриятын үлэhиттэрин үрдүк ситиhиилэрин бэлиэтиир. Сыл аайы тэриллэр. Бастакы церемонията 1929 ыам ыйын 16 буолбута.

## Номинация
2004 ыла, Академия Биhирэбилин номинациятын түмүктэрэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тохсунньу бүтүүтүгэр биллэриллэллэр.

### Талааччылар
2007 туругунан, Академияҕа 5,835 талааччы баара. Олортон 1,311 актёрдар.

### Сиэрдэрэ
Академия Биhирэбилин 2 уонна 3 сиэрдэринэн номинацияланар киинэ Лос Андьелес эргинигэр ааспыт халандаар сылыгар (тохсунньу 1 — ахсынньы 31) көрдөрүллүбүт буолуохтаах. 2 сиэринэн киинэ уhуна аччаабыта 40 мүнүүтэ буолуохтаах. Киинэ уhуллуутун формата 35 эбэтэр 70 мм эбэтэр 1280x720 аччыгыйа суох көҥүллээх сөкүүндэҕэ 24/48 кадрдаах прогрессив сканнаах буолуохтаах.

## Үтүө иhин Академия Биhирэбиллэрэ / Academy Awards of Merit

* Бастыҥ актёр: 1927 ыла
* Бастыҥ иккис суолталаах актёр: 1936 ыла
* Бастыҥ актриса: 1927 ыла
* Бастыҥ иккис суолталаах актриса: 1936 ыла
* Бастыҥ анимация киинэ: 2001 ыла
* Бастыҥ кылгас анимация киинэ: 1931 ыла
* Бастыҥ арт дирекция: 1927 ыла
* Бастыҥ оператор: 1927 ыла
* Бастыҥ көстүүм дизайна: 1948 ыла
* Бастыҥ режиссер: 1927 ыла
* Бастыҥ документал киинэ: 1943 ыла
* Бастыҥ кылгас документал киинэ: 1941 ыла

* Бастыҥ монтаж: 1935 ыла
* Бастыҥ омук тыллаах киинэ: 1947 ыла
* Бастыҥ кылгас киинэ: 1931 ыла
* Бастыҥ грим: 1981 ыла
* Бастыҥ музыка: 1934 ыла
* Бастыҥ ырыа: 1934 ыла
* Бастыҥ киинэ: 1927 ыла
* Бастыҥ дорҕоон монтажа: 1963 ыла
* Бастыҥ дорҕоон: 1930 ыла
* Бастыҥ визуал эффектар: 1939 ыла
* Бастыҥ анаан оҥоруллубут сценарий: 1927 ыла
* Бастыҥ тус бэйэ сценарий: 1940 ыла

## Анал Академия Биhирэбиллэрэ
* Ытыктабыл Оскара: 1929 ыла
* Үөрэх уонна техника Оскара: 1931 ыла
* Гордон И. Сойер Биhирэбилэ 1981 ыла
* Дьин Хершолт Биhирэбилэ
* Ирвиҥ Талберг Биhирэбилэ: 1938 ыла

## Тас сигэлэр
* Oscars.org (официал Академия сайта)
* Oscar.com (официал церемония сайта)
Смоленскай

**Смоленскай** — Россияҕа баар куорат, Смоленскай уобалас административнай, промышленнай уонна культура центра. "Дьоруой-куорат" ааты 1985 сыл ыам ыйын 6 күнүттэн сүкпүтэ. Аҕа дойду сэриитин бастакы степеннах орденынан уонна Ленин орденынан наҕараадаламмыта.

Смоленск куорат Москваттан 378 км ыраах Днепр өрүс үрдүтүгэр турар. Москваттан Белоруссияҕа, Прибалтикаҕа, Европа куораттарын суолларын икки ардытыгар табыгастык турар.

Куорат иэнэ 166,35 км2.

Куорат мэра — Качановскай Эдуард Алексеевич (2009 Кулун тутарыттан).

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Историческая информация о городе Смоленск
Симо Хэүхэ

thumb| Симо Хэүхэ Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1940).
**Симо Хэүхэ** (Финныы: *Simo Häyhä*) (Ахсынньы 17, 1905 – Муус устар 1, 2002) диэн финн саллаата. Хос аата "Үрүҥ Өлүү" (Нууччалыы: *Белая смерть*; Финныы: *Valkoinen kuolema*). Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр сэриилэспит. Аан дойду историятын бастыҥ бэргэн ытааччыта буолар.

## Эрдэтээҥҥи олоҕо, Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыыта
Хэүхэ Раутйэрви муниципалитетыгар, билиҥҥи Финляндия уонна Арассыыйа кыраньыыссатын чугаhыгар төрөөбүт. Сэрииhит сулууспатын 1925 саҕалаабыт. Армияҕа барыан иннинэ, Хэүхэ фермер уонна булчут эбит. Финляндия уонна ССРС икки ардыларынааҕы Кыhыҥҥы сэрии кэмигэр (1939–1940) кини бэргэн ытааччы солото уонна Кыhыл Армиялыын охсуhуута саҕаламмыт. 

−20 икки −40 С температураҕа, бүтүннүү үрүҥ камуфляжтаах, Хэүхэ туоhуламмытынан 505 сэбиэскэй саллааты өлөрбүт, уонна туоhуламматаҕынан 542 өлөрбүт. Коллаа кыргыhыытыгар бигэргэтиллибэтэх сурахтарынан Хэүхэ бэргэн ытааччы быhыытынан 800 тахса өлөрүүлээх табыылаах үһү. Бэргэн ытааччы быhыытынан өлөрүүлэриттэн ураты, Хэүхэ өссө икки сүүстэн тахса өстөөҕү Suomi KP/-31 массыына-пистэлиэт саанан табан кэрдибит, ол курдук бүтүн бигэргэтиллибит өлөрүүлэрин ахсаана 705 буолар. Бу ахсаан бүтүннүүтэ 100 хонук иhинэн толоруллубут. 

Хэүхэ туттар чуор саата сэбиэскэй Мосин-Наган M/28 диэн финныы вариана.

Сэбиэскэйдэр кинини хаста да өлөрө сатаабыттар, кини утары атын бэргэн ытааччылары уонна артиллерия саба охсууларын туттубуттар. 1940 кулун тутар 6 Хэүхэ кыргыhыы кэмигэр сыҥаахха буулдьанан таптаран улаханнык эчэйбит уонна сэрииттэн туораабыт. Сэрии бүппүтүн кэнниттэн сотору кэминэн, маршал Карл Густаф Эмил Маннерхейм уурааҕынан Хэүхэ капралтан иккис лейтенант буолбут.

## Кэлин олоҕо
Хас да сыл устата Хэүхэ эмтэммит. Буулдьа сыҥааҕын уҥуоҕун алдьаппыт уонна иэдэhин эчэппит. Ол да буоллар, кини букатынныы үтүөрбүт уонна Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн тайах бултааччыта уонна ыт иитээччитэ буолбут.

Симо Хэүхэ олоҕун тиhэх сылларыгар Финляндия соҕуруулуу илинигэр баар Руоколахти диэн ааттаах кыра дэриэбинэҕэ олорбут.

## Быhаарыылар

## Литература
* P. Sarjanen, **' ISBN 952-5170-05-5
* Tapio A. M. Saarelainen, **' ISBN 952-5026-52-3  http://www.apali.fi 
* Tapio A. M. Saarelainen, ** ISBN 978-952-5026-74-0 http://www.apali.fi 

## Өссө маны көр
* Кульбертинов Иван Николаевич
* Федор Охлопков

## Тас сигэлэр
* Brief background on Simo Häyhä
* Mosin-Nagant Dot Net's Sniper Section Presents "Meeting A Legend: Simo Häyhä" 
* Sniper Central list of snipers
Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата

**Быстах кэм бырабыыталыстыбата** () — XX үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин тэрийбит уонна салайбыт бырабыыталыстыба.

Арассыыйа импиэрийэтэ сууллубутун кэннэ судаарыстыба өрөспүүбүлүкэ стаатуһун ылбыта. Бу бырабыыталыстыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр ыһыллыбыта.
Чөмчүүк

300px|thumb|right|Чөмчүүк көрүҥнэрэ
**Чөмчүүк**, **чөмчүүк таас** (кытайдыы: 珍珠 *zhēn zhū*, *чөнчүү*) — уу моллюскаларын мантиятын иһигэр кумах дуу, атын сыыс дуу киирэн хааллаҕына ол үрдүнэн кальций карбонаатыттан турар арагонит пластииналара үүнэн киирэн бараллар — оччоҕо күндү таас үөскүүр. Таас горуох саҕа буоларыгар 12 сыл ааһыан наада. Пластиинлар бэйэ-бэйэлэрин кытта конхиолин диэн органика эттигинэн силимнэнэллэр. Ити конхиолин кэлин эргэрэн свойствотын сүтэрдэҕинэ чөмчүүк кылбачыйбат буолан хаалар, «кырдьыбыт» диэн ааттыыллар.

Чөмчүүк туһунан Олоҥхоҕо эмиэ этиллэр, холобур, *Күн Чөмчүүк* — айыы кыыһын аата

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО «СЗКЭО», 2009. — 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
Лев Троцкай

200px|thumb|right|Тройкай Лев Давидович
**Лев Давидович Троцкай** (идиш тылынан: **לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי**) (дьиҥнээх араспаанньата **Бронштейн**) - аан дойду коммунистическай революционнай хамсааһынан диэйэтэлэ, марксист, марксизм биир салаатын саҕалааччыта (троцкизм). 
1879 сыл сэтинньи 7 күнүгэр төрөөбүтэ.
Өктөөп өрөболүүссүйэтин тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Коминтерн олохтооччулартан уонна кини идеологтарыттан биирдэстэрэ. Бастакы сэбиэскэй бырабыыталыстыба тас дьыалаҕа наркома, 1918—1925 — байыннай уонна муора дьыалаларын наркома, РСФСР онтон ССРС реввоенсоветын бэрэстээтэлэ. 1923 сг. — партия иһинээҕи хаҥас оппозиция салайааччыта. 1919—1926 сс. ВКП(б) политбюротун чилиэнэ. 1927 с. туох баар постарыттан уһуллан көскө ыытыллыбыт. 1929 с. ССРС таһыгар таһаарыллыбыт. 1938 с. Төрдүс интернационалы тэрийбит. Арассыыйаҕа өрөбөлүүссүйэ буолбутун туһунан үлэлэр ааптардара, «Моя жизнь» диэн кинигэ ааптара (Берлин, 1930). Мексикаҕа олордоҕуна НКВД агена Рамон Меркадер 1940 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр өлөрбүт.

## Сигэлэр
### Троцкай үлэлэрэ
* Максим Мошков бибилитиэкэтэ
* Троцкай сүрүн айымньылара 
* Trotsky.net — ааҥыл тылынан архыып
* Попытка собрать все сочинения Троцкого на одном ресурсе
* Л. Троцкай үлэлэрэ 
* The Lubitz TrotskyanaNet dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english)

### Троцкай туһунан
* Фельштинский, Юрий Григорьевич на lib.ru (большое количество документов, связанных с Троцким и/или троцкизмом)
* Биография на hrono.ru
* А. Резник Троцкий и вопросы культурного строительства. 
* Илья Смирнов «Пророчество Троцкого»
* А. А. Гусейнов Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285. 
* Вишняк М.В. ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО
* Троцкий-1 
* Генеалогия семьи Троцкого
Каракозов Дмитрий Владимирович

200px|thumb|right|Каракозов Дмитрий Владимирович
**Каракозов Дмитрий Владимирович** (1842—1866) — революционер, Александр II ыраахтааҕыны ытан өлөрө сатаабыт (1866 с. муус устар 4 (16)).

Дворянин. Саратов гимназиятыгар үөрэммит, 1861 с. Казааннааҕы университекка киирбит. 1865 с. Н. А. Ишутин кистэлэҥ уопсастыбатыгар киирбит, сэниэлээхтик хамсанары модьуйар эбит. 1866 сыл сааһыгар Петербурга барбыт. Манна кистэлэҥ революционнай уопсастыба тэрийиитигэр кыттыбыт. Уопсастыба салайааччыта — кини тастыҥ убайа Н. А. Ишутин.

1866 сыл муус устар ыйыгар ыраахтааҕыны ыппыт ол гынан баран таппатах. Үрдүкү холуобунай суут ыйаан өлөрөргө уураахтаабыт. Онтуката 1866 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр (саҥа истиилинэн 15) толоруллубут.

Уопсастыба атын кыттыылаахтарын тутан ылан Сибииргэ ыыталаабыттара, олор истэригэр фольклорист учуонай Иван Худяков баара, Верхоянскайга олорбута.

## Сигэлэр

* Д. Каракозов силиэстийэҕэ көрдөрүүтүттэн быһа тардыылар

### Литература

* Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997 г.
Ил Түмэн

мини|Ил Түмэн Саха
**Ил Түмэн** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин парлаамена. Биир палааталаах.

## Устуоруйата
Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы Арассыыйа империятыгар баар буола сылдьыбыт Степной Дууматыттан тардар. Онтон 

Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр (Учредительнай) Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр дылы буолбута.

1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.

1992 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.

1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.

2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).

2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.
 
## Омугунан
Ылыллыбыт сирэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

Официальнай саайта: http://il-tumen.sakha.ru/ 

## Өссө маны көр
* Ил Түмэн (хаһыат)
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ
* Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара
* Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Арафур байҕала

**Арафу́р байҕала** () — Индия океанын соҕуруу-илин Аустралия уонна Саҥа Гуинея икки ардыларынан кытыы байҕала.

Иэнэ — 1017 тыһ. км² (1290 х 560 км), дьириҥэ үксүнэн 50-80 м, арҕаа өттүгэр 3680 м. тиийэр.

*Карпентария* диэн улахан хомолоох. 

Арафур байҕала чычаас уонна тропикка сытар буолан, манна тропик тайфуннар үөскүүр сирдэрэ буолар.

Балыктааһын сайдыбыт.
## Быһаарыылар
Алексеев Иван Гаврильевич (Уһуктаах Уйбаан)

200px|thumb|right|Алексеев Иван Гаврильевич
**Алексеев Иван Гаврильевич** (Уһуктаах Уйбаан) — бэйиэт, драматург, суруналыыс, тылбаасчыт. Арассыыйа Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1933 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар бастакы оҕонон төрөөбүтэ.
Аҕата *Егоров Гаврил Алексеевич* 1942 сыллаахха Москва куораты көмүскээбитэ уонна суорума суолламмыта. Уол интэринээккэ олорон оскуолаҕа үөрэммитэ.

1951 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрбитэ.
1956 сыллаахха Саха Ил Университетыгар киирэн баран 1961 сыллаахха бүтэрбитэ. Идэтэ нуучча тыла уонна литературата.
Телевидение уонна радио комитетыгар 32 сыл редакторынан үлэлээбитэ.
1995 сыл муус устар 14 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
Аймахтара туоһулуулларынан оскуолаҕа үөрэнэр эрдэҕиттэн суруйан холонор буолбут. 1960-с сс. саҕаланыыларыгар айымньыта бүтүн Сойууска тахсар "Огонек" сурунаалга бэчээттэммитэ.
* Бэс туорааҕа. Оҕолорго хоһооннор. — Дь.:Кинигэ кыһата, 1959. — 36 с.
* Дорообо, кэлэр кэм. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1964. — 72 с.
* Эйиэхэ. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1969. — 48 с.
* Суоһалдьыйа Толбонноох. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1978. — 72 с.
* Күн ортото. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1981. — 50 с.
* Көмүс чүмэчи. Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1988. — 80 с.
* Ытык буор. Хоһооннор. — Сунтаар, 1992. — 74 с.

## Аатын ахтыы
Хороҕо олорбут дьиэлэригэр билигин Алексеевтар түмэллэрэ буолан турар. Наассыйа бибилитиэкэтэ 2023 сыл алтынньы 3 күнүгэр суруйааччыга аналлаах быыстапканы үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыта.

## Ылыллыбыт сирэ
*Писатели Якутии
* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. — Дь.: Бичик, 2000 — ISBN 5—7696—1001—8
Стафилококктар

300px|thumb|right|Стафилококктар
**Стафилококктар** () — бактериялар биистэрин ууһа. Бу биис ууһугар билигин 27 көрүҥ баара биллэр. Онтон 14 көрүҥэ эрэ киһиэхэ булуллубут. Ол 14 көрүҥтэн үһэ киһини ыарытыннарар кыахтаах.

Аата *kokkos* ол аата «туораах» уонна *staphylos* ол аата «гроздь» диэн былыргы гириэк тылларыттан тахсар. Микробиологияҕа *Staphylococcus* диэн тиэрмин 1881 сыллаахха киллэриллибит. Микроскобунан көрдөххө стрептококтар кырдьык үүнэн турар виноград курдук мустубут буолаллар.

Стафилококктар ыарыыны көбүтэр кыаҕа, ханнык баҕарар бактерия гиэнин курдук «патоген фактордартан» тутулуктаах. Ол аата микроб бэйэтэ буолбакка, кини иһигэр киирэр эбэтэр кини оҥорон таһаарар веществолара куһаҕаны онороллор.

Стафилокок микрокапсулата (тас бүрүөтэ) фагоцииттар атаакаларыттан көмүскүүр уонна бактерия организм иһигэр киирэрин хааччыйар. Саанык истиэнкэтэ воспаление уонна аллергия реакцияларын үөскэтэр, иммуноглобулиннар дьайыыларын тохтотор, фагоциттары хамсаабат оҥорор. Элбэх ферменнара саанык структуураларын алдьаталлар, антибиотиктары «үлэлээбэт» оҥороллор.
     
Гемолизин диэн эттик хаан сааныктарын (эритроцииттары, лейкоцииттары уонна да атын сааныктары) алдьатар. Гемолизин 4 көрүҥнээх. Эбии стаафилокок иһигэр токсииннар — дьааттар — баар буолаллар. Балар уонтан тахса көрүҥнээхтэр.

Бу араас патоген фактордардаах буолан стафилококктар хас да көрүҥнээх ыарыылары дьоҥҥо уонна кыылларга аҕалаыахтарын сөп — холобур, тирии ириҥэрэн бааһырыыта, менингит, тыҥа ыарыыта, сиэпсис, ис ыарыыта.

Үс патогеннай стафилококк көрүҥнэрэ

Көмүстүҥү стафилококк (; эбэтэр кылгатан *S. aureus*), эпидермис стафилокуога (*S. epidermidis*) уонна сапрофит стафилококк (*S. saprophyticus*).

Сапрофит стафилококк — саамай «мөлтөхтөрө», биирдэ эмэ оҕолору ыарытыннарар, уонна дьахталлар хабахтарын (арыт бүөрдэрин) воспалениетын төрүөтэ буолар. Олохсуйар сирэ - ахта тириитэ уонна иик тахсар ханаалын слизистайа. 

Эпидермис стафилокуага ханна баҕарар олохсуйуон сөп — ханнык баҕарар слизистай бүрүөлэргэ, тирии хайа баҕарар учаастагар. *S. epidermidis* ыарыыны саҕар кыаҕа кыра — ханнык баҕарар чэгиэн киһи (оннооҕор саҥа төрөөбүт оҕо) организма кинини чэпчикитик уодьуганныыр. Тириигэ олорор эрээри хаһан да тирии бааһын төрүөтэ буолбат. Мөлтөөбүт эрэ дьону буулуур: эпэрээсийэ кэнниттэн, реанимацияҕа сытар дьону иҥин. Иһирдьэ киирдэҕинэ (катетер, баас нөҥүө) сиэпсис эбэтэр эндокардит буолуон сөп. Оҥоһуу протезтарга (сүрэх клаапаннарыгар, тымырдарга, сүһүөхтэргэ) бу стафилокок үксүн көстөр. 

Саамай биллэр уонна күүстээх стафилококк — көмүстүҥү. Бу эрэ стафилококк толору патоген фактордардаах. Сүүсчэкэ киһи ыарыытын төрүөтэ буолар. 
150 °С итиини 10 мүнүүтэ тулуйар. Тыыннаах испииргэ өлбөт. Водород перекиһиттэн өлбөт — каталаза диэн фермент таһаарар, онтуката переиһи алдьатар. 

Натрий хлоридын суурадаһыныгар өлбөт. Ол аата киһи көлөһүннүттэн куттаммат. 
Липааза диэн фермена сыаны алдьатар, онон баттах мөһөөччүгүн сыа бүрүөтүн нөҥүө ккирэн кэлтэһэ, кутургуйа төрүөттэрэ буолар. 

Ол гынан баран сорох красителлэргэ хамаҕатык бэринэр, холобур зеленкаҕа.
Кац Валерий Геннадьевич

200px|thumb|right|Кац В. Г. бэйэтин концертыгар фортепианоҕа олорор
**Кац Валерий Геннадьевич**, композитор.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыл алтынньы 27 күнүгэр Москуба куоракка төрөөбүтэ. 
* 1964 сыллаахха Москваҕа консерваториятын А. Н. Александров композиция уонна Н. П. Емельянова фортепиано кылаастарын бүтэрэр. 
* 1964—1967 сылларга уонна 1974 сылтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар учууталлыыр.
Ону таһынан 1965—1967 сылларга Саха муусука театрын концетрмейстера уонна композитор.
* 1967—1974 Москва куоракка Кэтэх педагогика институтун муусука уонна педагогика факультетын муусука уонна фортепьяно учуутала.

## Айымньылара
* Золотая стрела, опера (1978);
* Күн Куо, балет (Дьокуускай, 1969); 
**солисттарга, хорга уонна симфония оркестрыгар**:
* Лонжюмо, оратория (А. Вознесенскай тыллара, 1970);
* Солнечная Лена, оратория (И. Алексеев тыллара, 1971);
* Ленин жив, кантата (М. Лисянскай уонна В. Луговской тыллара, 1960); 
* Аал-Луук мас ырыата, кантата (И. Гоголев тыллара, 1977); 
**симфония оркестрыгар**
* Сюита (1962);
* Якутская сюита (1964); 
**фортепьяноҕа уонна симфония оркестрыгар**
* концертар: I (1964), II (1975); 
**струннай оркестрыгар**
* Симфониетта (1963); 
**скрипкаҕа, виолончельга уонна фортепианоҕа**
* Мелодия уонна саха үҥкүүтэ (1965); 
**скрипкаҕа уонна фортепианоҕа**
* Соната (1960); 
**виолончельга уонна фортепианоҕа**
* Соната (1961); 
**кларнетка уонна фортепианоҕа**
* Тема с вариациями (1962);
**фортепианоҕа**
* Сонатина (1959); 
* 3 прелюдии (1962);
* Якутская сюита (1965);
* цикл пьес (1974); 
**куоласка уонна фортепианоҕа**
* циклы на сл. A. Граши (1960);
* Люди моей страны (сэбиэскэй поэттарын тылларыгар, 1962);
* Дьоппуон поэттарын тылларыгар (1963),
* Н. Босиков тылларыгар (1965);
* О мужестве (сэбиэскэй поэттар тылларыгар, 1967);
* В путь (сэбиэскэй поэттар тылларыгар, 1968);
* нуучча уонна сах поэттарын тылларыгар романстар уонна ырыалар;
**драма спектаклларга музыка** 
* "Каменный олень" (И. Гоголев) (1976);
* "Люди в белых халатах" (1976); 
* саха норуот мелодияларын тупсарыы

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

## Ылыллыбыт сирэ
* Большая биографическая энциклопедия
* Потапова Л. К. Кац Валерий Геннадиевич // Союз композиторов Якутии: биобиблиогр. справ. — Якутск, 1984. — С. 10—12.