Содулу үөскэтимиэххэ

Оҕо улаатан иһэн аан бастаан куһаҕан диэн тугун арааран билэргэ үөрэнэрэ улахан туһалааҕын быһааран сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанар. Киһи аҕыйах ахсааннаах куһа-ҕан диэни арааран биллэҕинэ эрэ үчүгэй диэн баарын билэр кыах-танар. Куһаҕан утары, иккис өрүтэ үчүгэй диэн буолара быһаарыллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ бу ааттанар аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылартан араас содуллар үөскээн тахсыахтарын сөбүттэн тутулуктанар. Бу содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары оҕо билэн оҥорбот буоллаҕына, киһи буолууну ситиһэн киһилии быһыылаах буолара кыаллар. (1,59).

Оҕо өйө-санаата сайдан, эбиллэн иһэринэн куһаҕан быһыылары билэн оҥорбот буоллаҕына үчүгэйи туспа арааран оҥороро табыллар.

Куһаҕан быһыыны оҥорууттан үөскээн тахсар содул дьайыытыттан өссө улахан куһаҕан үөскүөн сөбүттэн киһи эрдэттэн сэрэннэҕинэ эрэ табыллар. Оҕо субу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсарын билбэт да буоллаҕына, ол быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатан хаалара өссө улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Содул диэн куһаҕан эрэ өйдөбүллээх тыл. Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан үөскээн тахсар араас содуллар дьайыылара атыттар үтүктэллэрин үөскэтэн кэбиһэрэ куһаҕан салгыы сайдан, тарҕанан иһиитин улаатыннарыан, элбэтиэн сөп.

Содуллаах диэн куһаҕан быһыы оҥорор сабыдыала киэҥник тарҕаныыта ааттанар. Табаах тардыытыттан үөскүүр содулу дьон ситэ билбэттэриттэн табаах тардыыта киэҥник тарҕанан сылдьар. Табаах тардыытын содула тутатына биллибэтиттэн уонна киһи өйүн-санаатын уоскутар дьайыыта туһалыыр курдуга баһыйарыттан, дьон табааҕы тарда сылдьаллар. Улахан дьон, төрөппүттэрэ табааҕы тардаллара оҕоҕо кинилэр курдук буола сатыыр баҕа санаатын үөскэтэн, улаатыннаран табаахха ылларара түргэтиэн сөп. Оҕо улаатан истэҕинэ түргэнник улахан киһи курдук буола охсор санаата улаха-ныттан табаахтыы, арыгыны иһэ сылдьарга үөрэнэн хаалыан сөп. 

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта содул диэни маннык быһаарар. Содул диэн туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. (2,406). 

Содул диэн киһи үчүгэй диэн быстах санаатыттан оҥоро охсор быһыыларыттан ханнык эрэ куһаҕан үөскээн тахсарын эмиэ быһаарар. Арыгыны иһии киһи санаатын көтөҕөн үчүгэй курдук буолара элбэх, онтон элбэхтик иһии содула, арыгыһыт буолуу эрэйэ биллэр, дьон сэрэнэ, харыстана сатыыллар да өссө да кыайа иликтэр. 

Киһи тулуура улааттаҕына туттунар күүһэ үөскээн арыгыны аһара испэт буолар кыахтанарын туһана сылдьыы эрэйиллэр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно оҕо тулуурун, дьулуурун кыра эрдэҕиттэн улаатыннаран, майгынын араас куһаҕаннарын тут-тунарын үөскэтэрэ олоҕор улахан туһаны оҥорорун таһынан, ыарахан да үлэни кыайарын үөскэтэрин туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Билигин ордук улахан содуллаах наркотик эдэрдэргэ тарҕанан кэлэн иһэрэ дьон онно утарылаһар санааларын үөскэтиэ этэ. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна үөрэх министерствота оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһаҕа, аһара барыыга, быстах быһыыны оҥорууга үөрэтэ сылдьалларыттан ол-бу, саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун, уратыны оҥорор санаалара улаатан хааларыттан наркотигы боруобалыы сатыыллара эбиллэн иһэр.

“Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этиилэр оҕо дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран онно-манна барытыгар сыыһа-халты туттунарын үксэтэн кэбиһэллэр. 

Эдэр киһи айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан наркотигы боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыта содулга түбэһии диэн ааттанар. "Айыы үөрэҕэ" оҕолору сыыһа үөрэтиититтэн саҥаны айыыны, уратыны оҥоро сатыыллара элбээһи-ниттэн наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ үксээтэ. Өй-санаа бу уратытын төрөппүттэр билэн оҕолорун харыстыыр санаалара улаатан “айыы үөрэҕин” тохтотоллоро ирдэнэр көрдөбүл буолла. 

Бэйэлэрэ төһө да баҕара санаабыттарын иһин наркотикка ылларбыттар быраҕаллара уонна эмтэнэн көнөллөрө олус ыараханнык сити-һиллэр. Өй көтүүтүн элбэхтэ боруобалааһынтан үгэс үөскээн өй-санаа көтө сылдьарга үөрэнэн хааллаҕына, бу “үчүгэйин” тохтоторо кыаллы-бат кэмэ кэлиэн сөп. Эдэр наркоманнар “айыы үөрэҕин” көмөтүнэн элбээн иһэллэриттэн наркотиктар тарҕаналлара кэҥээн иһэр. 

Дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатааһын араас содулу үөскэтэрин тэҥэ, сыыһа-халты туттунууну элбэтэн кэбиһэрэ биллэр. Көрсүө, сэмэй, үлэһит сахалар оҕону үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэри туһанан аһара барыыны оҥорорун тохтотоллор. Бу сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэтэр үөрэҕи оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһана сылдьыы эрэйиллэр. (3,28). 

Содул дьайыыта атыттарга улаханын “Куһаҕанынан аатырыы” диэн баара биллэрэр. Улахан куһаҕаны оҥоруу содула дьайыытыттан аат-суол киэҥник тарҕанарыгар тириэрдэрэ ити этиини үөскэппит.  

Быстах санааҕа оҕустаран быстах быһыыны оҥорон кэбиһии, бу быһыыттан ханнык эрэ содул үөскээн тахсарыгар тириэрдиэн сөп. Киһи быстах быһыыга киирэн биэрбэтигэр аналлаах көмүскэллээх буолара хайаан да эрэйиллэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн үчүгэй иитиилээх киһи оҥороро быстах быһыыга киирэн биэрбэтин үөскэтэр. Киһи ийэ кута үйэтин тухары ханнык баҕарар оҥорор быһыытын салайан биэрэ сылдьарыттан кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын хас биирдии төрөппүт туһана сылдьыа этэ.

Оҕо өйө-санаата туруктаах буолуута, быстах быһыыга киирэн биэрбэтэ уонна сыыһа-халты туттубата төрөппүттэр оҕолорун ийэ кутун хайдах ииппиттэриттэн быһаччы тутулуктанар:

А. Атаах оҕо. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно аһара атаах оҕо бэйэмсэҕэ улаатарыттан уонна тулуура, туттунар күү-һэ суох буоларыттан сыыһа-халты туттуна охсон кэбиһэн быстах быһыыга түбэһэрэ элбэҕин бэлиэтиир. Биирдэ арыгыны элбэҕи испит эдэр киһи улахан сыыһа туттунууну оҥоро охсон кэбиһэн хаайыыга киирэн хаалара салгыы олоҕор улахан охсууну оҥорор.

Б. Көйгө оҕо. Кыра эрдэҕиттэн араас кыайар үлэлэрин үлэлии үөрэммит, үлэ ыараханын билэн тулуура, туттунар күүһэ улааппыт көйгө оҕо сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр уонна үлэни кыайа-хото үлэлээн аймахтарын, омугу сайыннарара биллэр. Үлэни үлэлээһин, үлэ ыараханын билии киһи аһынар, харыһыйар санаатын улаатыннаран аһара барар санаатын намыратарын таһынан атыттарга элбэх көмөнү оҥороруттан киһи киһитэ диэн ааты биэриэхтэрин сөп.

Оҕо улаатан иһэн дьон ханнык куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэллэрин билэ үөрэннэҕинэ бэйэтэ олору оҥорбот кыаҕа улаатан үчүгэйи оҥороро элбиирин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. (4,75).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. –  80 с.

2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с. 

3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

4. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.