open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рэгги

**Рэгги** () - Дьамайкаҕа 1960с сс. бүтүүлэригэр үөскээбит музыка жанра.

Регги тэҥинэн үҥкүү да, релаксация да, бырачыас да буолуон сөп, Африка култууратын үгэһин тутуһуохха, үҥкүү уонна музыка атын көстүүлэри, событиелары кытта сэргэстэһиэн сөп. Электрогитара, бас- гитара, ударнай, электрорган, ардыгар духуобунай инструменнар бөлөхтөрө. Регг сүрүн уратытынан композицияны ритмическай да, мелодическай да (атын инструменнар партиялара баартыйа тула тутуллаллар) буолар. Ону тэҥэ региоҥҥа бэлиэтэнэр: намыһах тэтим, кээмэйэ-4/4,2- с уонна 4- с долларга аккомпанемеҥҥа аккомпанемеҥҥа акценнар. Регги билиммит ырыаһыт уонна Бобул ырыатын автора. Бу итэҕэл философскай сүүрээннэригэр тутуллубут регионнар ырыалара улахан биһирэбили ылбыттара, ол эрээри таптал, олох- дьаһах проблемаларын, бэлиитикэ, бырачыас ырыаларын толорооччулар ортолоругар киэҥник биллэллэрэ.

2018 с. ЮНЕСКО культурнай нэһилиэстибэтин испииһэгэр киллэриллибитэ.

## Аата
Тиэрмин үөскээһинэ «регги» диэн араастык быһаараллар. По одним из версии его связывают с английском словосчестве «рэггид- ритм» (англ. raged rageдьэк-тырым, истрепенный ритм), иккиһэ-жаргон уулуссатын женщината (Ямайка киин куората) - «стреггей» (stregge). Уруу — бырамыысыланнас биир тылынан саҥарыллар «регг» - негритээн биис ууһа. «Реггей» музыкальнай доҕуһуолугар аан бастаан 1968 с. «Mayta» бөлөх, дискэтэ эмиэ «Do the Rgge»диэн баар буолбута.

## Быһаарыылар
Дьаз

**Дьаз** () диэн Америка музыка дьоҕурун көрүҥэ. XX ү. саҥатыгар Америка соҕуруу штаттарыгар афроамериканнар түмсүүлэригэр, Африка уонна Эуропа музыка традицияларын буккаастарыттан үөскээбитэ.
Пабло Пикассо

**Пабло Руис Пикассо** (исп. *Pablo Ruiz Picasso*, алтынньы 25, 1881 – муус устар 8, 1973), толору аата **Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо** (исп. *Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Clito Ruíz y Picasso*) диэн Испания ойуулааччыта, уруhуйдьута уонна скульптора. Андалусияттан төрүттээх. XX үйэ искусствотын билиниллибит дьонуттан уонна кубизм хамсааhын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Бэйэтин үлэлэригэр араас истииллэри туттара. Пикассо саамай аатырбыт үлэлэрэ: *Les Demoiselles d'Avignon* (1907) уонна *Guernica* (1937).
Чуумпу далай

**Чуумпу далай** () диэн Сир саамай улахан далайа. Португалия чинчийээччитэ уонна айанньыта Фердинанд Магеллан *Mare Pacificum* (лат. эйэлээх байҕал) диэн бастаан ааттаабыта. Хоту Арктикаттан соҕуруу Антарктикаҕа дылы сытар, арҕаа Азиялыын уонна Аустралиялыын кэккэлэhэр, илин өттүнэн Америкалардыын. Иэнэ 162,9 млн. км² (Сир уутун ньуурун 46% уонна Сир бүтүн ньуурун 32%). Экуатор Чуумпу далайы икки аҥар араарар (**Хотугу Чуумпу далай** уонна **Соҕуруу Чуумпу далай**). Далай хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Мариана хаспаҕа аан дойду саамай дириҥ сирэ (10,911 м).

right|300px|Pacific Ocean

## Чуумпу океан байҕаллара

* Бали
* Банда
* Беринг
* Дьоппуон Иһинээҕи
* Илин Кытай
* Висая
* Араҕас
* Камотес
* Коралл
* Коро
* Минданао 
* Молукка
* Саҥа Гуинея
* Лаамы
* Саву
* Самар
* Серам 
* Сибуян 
* Соломон
* Сулавеси 
* Сулу 
* Тасман 
* Фиджи 
* Филиппиннар
* Флорес
* Хальмахера
* Соҕуруу Кытай
* Ява
* Дьоппуон

## Быһаарыылар
Атлантика

**Атлант далайа** эбэтэр **Атлантика** () диэн Сир улаханынан иккис далайа. Иэнэ 106.4 млн. км² (Сир ньуурун 1/5). Далайы Атлас диэн былыргы гректар номохторун дьоруойун аатыттан ааттаабыттара. Америкалар уонна Эуразиялаах Африка икки ардыларыгар баар. Хоту Хотугу далайдыын кэккэлэhэр, соҕуруулуу-арҕаа Чуумпу далайдыын, соҕуруу Соҕуруу далайдыын уонна соҕуруулуу-илин Ииндийэ далайыныын. Экуатор Атлантик далайы икки аҥар араарар: Хотугу уонна Соҕуруу өттүлэргэ.

thumb|right|300px|Атлантик далай хотугу уонна соҕуруу өттүлэрэ.
thumb|right|300px

## Атлантик далай байҕаллара

### [[Эуразия]] иһинээҕи байҕаллара
* Азов
* Мармара
* Хара

### [[Сир ортотунааҕы байҕал]]
* Адриатика 
* Альбор
* Балеар
* Иония
* Крит
* Лигурия
* Тиррен
* Эгей

### Хоту [[Эуропа]] байҕаллара
* Балтик
* Ватт
* Ирландия
* Кельт
* Хоту

### [[Америка]] байҕаллара
* Кариб
* Лабрадор
* Саргасса
* Скош

## Быһаарыылар
The Beatles

**The Beatles** диэн 1960 c. Ливерпуль к. (Ааҥл Сирэ) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Дьон Лэннон (ритм гитара, ырыаhыт), Пол Маккартни (бас гитара, ырыаhыт), Дьордь Харрисон (соло гитара, ырыаhыт) уонна Ринго Старр (дарбыйа, ырыаhыт). Бөлөх 1970 с. ыhыллыбытын кэннэ хас биирдии "битл" бэйэтэ туспа карьера оҥоро сатаабыта.

## Дискографията
### Студия альбомнара
* *Please Please Me* (Parlophone, 1963)
* *With The Beatles* (Parlophone, 1963)
* *A Hard Day's Night* (Parlophone, 1964)
* *Beatles for Sale* (Parlophone, 1964)
* *Help!* (Parlophone, 1965)
* *Rubber Soul* (Parlophone, 1965)
* *Revolver* (Parlophone, 1966)
* *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (Parlophone, 1967)
* *Magical Mystery Tour* (U.S. only. Released as a Double EP in the UK) (Capitol, 1967)
* *The Beatles* ("The White Album") (Apple, 1968)
* *Yellow Submarine* (Apple, 1969)
* *Abbey Road* (Apple, 1969)
* *Let It Be* (Apple, 1970)
R&B

**Ритм энд блюз** (ааҥллыы:*rhythm and blues* — Ритм уонна блюз; кылгастык *R&B*, *R'n'B* эбэтэр *RnB*) — дьазз, госпел уонна блюз дьайыыларыттан үөскээбит биллиилээх музыка жанра.

Бу хайысха бэрэстэбиитэлинэн, холобура Грэмми бириэмийэ хаһаайына АХШ ырыаһыта Akon буолар.

## Аныгы R&B
1980-с сылларга Джеймс Браун уонна The Sly & the Family Stone музыкаларыгар психоделическай рок уонна да атын стиллэри тутталларын саҕалаабыттара. Фанк диско- музыка улахан өттө буолбута. 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар фанк уонна соул, Принс уонна да атыттар үлэтин-хамнаһын түмүгэр ордук тарҕанар буолбуттара. Аныгы  R&B диэн Америка популярнай музыкатын сүрүн чааһа буолбута.

R&Б бүгүн африканскай музыка стилин быһаарар. Кини соул-музыка, фанк, поп-музыка уонна (1986 сыл кэнниттэн) хип-хопа билигин аныгы  R&B диэн ааттаналларын ситистэ.

Кинини сороҕор "куорат аныгылыы муусуката" эбэтэр "куорат попсата" диэн ааттыыллар.

### R&B 2000-с сылларга
2000--с сылларга хип-хоп пластинкаттан R&B пластинкаттан уратыта онно рэп эбэтэр ыллыырыгар сытар. R&B бөлөх толорооччулардааҕар улаханнык соло ырыаһыт фокуһа буолла. 2005 с. саамай биллэр R&B артыыстарынан Ашер, Бейонсе (уруккута Destинy Child), Ашанти уонна Мэрайя Кэри буоллулар.

Алисия Киз, Р.Кэлли, Дьон Ледженд уонна Тони Брэкстон курдук артыыстары кытта өрүү биһирэмнээхтик сылдьспыта. Сорох ырыаһыттар Кариб музыкатын чаастарын үлэтигэр туһаналлар.
Зигмунд Фрейд

**Зигмунд Фрейд** (*Фройд*) (, толору аата: *Сигизмунд Шломо Фрейд*; 1856 сыл, ыам ыйын 6 күнэ, Фрайберг (билиҥҥитэ Пршибор), Чехия — 1939 сыл, балаҕан ыйын 23 күнэ, Лондон) — Аустрия неуролога, психоанализ туһунан үөрэҕи олохтообут киһи. Психологияҕа терапия ньымаларын сайыннарбыта. Фрейд этэринэн, киһи ньиэрбэтин ыарыылара барыта кини өйүгэр-санаатыгар буола турар уустук хардарыта дьайсыылартан тахсаллар.
Портвейн

**Портвейн** (ниэм. *Port wein*, порт. *Vinho do Porto*, ааҥ. *Port wine* — Порту винота) диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уоҕурдуллубут арыгы (вино). Үксүн минньигэс амтаннаах буолар, онтон сороҕор куруҥах эбэтэр хос куруҥах буолар. Десерты кытта иhиллэр. Португалияттан ураты портвейн технологиятынан арыгылары Аустралияҕа, Соҕуруу Африкаҕа, Индияҕа, Канадаҕа, Аргентинаҕа уонна Холбоhуктаах Штаттарга оҥороллор.
Counter-Strike

**Counter-Strike** (кылгастык **CS** диэн; *Counter-Strike* сахалыы — хардары охсуу) диэн тактикалаах бастакы сирэйтэн ытыы жанрдаах видео оонньуу. 1999 c. тахсыбыт Half-Life оонньуу модификацията буолар. Мод автордара: Минь "Gooseman" Лэ уонна Дьэсс "Cliffe" Клифф. Оонньуу салҕыы серияларга кубулуйбута, олор ахсааннарыгар киирэллэр: Counter-Strike: Condition Zero, Counter-Strike: Source, Counter-Strike: Anthology уонна Counter-Strike Xbox версията. Counter-Strike ис хоhоонунан буолар террористары утарар бөлөх (counter-terrorists) уонна террористар (terrorists) хамаандаларын утарылаhыылара. Хас раунд аайы миссия сорудахтарын толорбут эбэтэр бары өстөөҕү өлөрбүт хамаанда кыайыыны ылар. Оонньуу саамай тиhэх таhаарыыта, Counter-Strike: Source, Half-Life 2 Source диэн оонньуу моторунан барар.
Окладников Алексей Павлович

200px|thumb|right|Окладников Алексей Павлович
**Окладников Алексей Павлович** − Социалистыы Үлэ Дьоруойа, археолог, академик, РСФСР, Бүрээт уонна Саха АССР-дарын науукаларынн үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай Бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата, Азия былыргы култуураларын үөрэппит чинчийээччи. 

1938-1961 сылларга ССРС НА Ленинградтааҕы отделениятыгар үлэлээбит. 1966 сылтан НА Сибиирдээҕи салаатын История, филология уонна философия институутун дириэктэрэ (Новосибиирскэй). 1962 сылтан Новосибирскэйдээҕи госуниверситет историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.

1908 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүт, 1981 сыллаахха өлбүт. 

## Сигэлэр
* Вечерний Новосибирск: Связавший эпохи
* К 90-летнему юбилею академика Алексея Павловича Окладникова
* Окладников А.П. Археология Северной, Центральной и Восточной Азии. — Новосибирск: Наука, 2003. — 664 с.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

thumb|right|Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн 1992 с. ахсынньы 26 ылыммыта. Дьаралык айааччылара: А. Н. Осипов, В. С. Парников, В. Н. Игнатьев уонна И. А. Потапов.

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
* 
## Сигэлэр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил дьаралыга 
* Официальные символы Республики Саха (Якутия) / [сост.: А. К. Акимов, К. И. Андреева, А. М. Матвеев ; авт. текстов: М. Ю. Медведев и др.; подгот. Геральд. советом при Президенте Респ. Саха (Якутия)]. — Якутск: Бичик, 2006. — 219 с.
Ефимов Моисей Дмитриевич

200px|thumb|right|Ефимов Моисей Дмитриевич
**Ефимов Моисей Дмитриевич** (04.08.1927—14.11.2010) — саха норуодунай бэйиэтэ.  

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыллаахха атырдьах ыйын 4 күнүгэр Үөһээ Дьааҥыга Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* Дьокуускайдааҕы пединституту 1953 сыллаахха бүтэрэн баран, «Эдэр коммунист» хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, «Кыымҥа» уонна «Хотугу сулус» сурунаалга үлэлиир, орто оскуолаҕа учууталлыыр. 
* 1957 с. —  ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 
* 1963—1983 сс. — Саха Сирин суруйааччыларын Сойуустарын бырабылыанньатын эппиэттиир сэкиритээринэн, бэрэссэдээтэл солбуйааччытынан буола сылдьыбыт. 
* 1991 с. — Саха республикатын суруйааччыларын Сойуустарын исполкомун бэрэссэдээтэлэ. 
* 2010 сыл сэтинньи 14 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
Моисей Ефимов 40-н тахса сахалыы, нууччалыы тахсыбыт хоһооннор кинигэлэрин ааптара. Хас да хомуурунньуга атын омуктар тылларынан тахсыбыта. 

Суруйааччы бастакы хомуурунньуга «Киирбэт күннээх дойдуга» 1954 сыллаахха тахсыбыта.

М. Ефимов тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр. Сахалыы тылынан А. Малышко «Прометей» поэматын (Сэмэн Даниловтыын), С. Щипачев «Павлик Морозов», М. Горькай сорох остуоруйаларын уонна кэпсээннэрин, Н. Некрасов, С. Маршак, Казахстан, Киргизия поэттарын хоһооннорун саҥардыбыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха норуодунай поэта
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата
* Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһигэ

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Писатели Якутии
Тумат (Усуйаана)

400px|thumb|right|Тумат нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар
**Тумат национальнай нэһилиэк**. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумат.

Улуус кииниттэн 250 км. хоту диэкки Чондоон үрэххэ сытар.Орто оскуола, оҕо саада, култуура дьиэтэ, ДЭС үлэлии тураллар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана  534 киһи (2007 сыл). Омугунан тумат(монгуол) төрүттээх сахалар уонна сахатыйбыт эбээннэр.

Олохтоохторун сүрүн дьарыга таба иитиитэ, балыктааһын уонна булт.
Биллиилээх дьонноро:Сэмэн Дьяконов-опернай ырыаһыт, Оксана Абрамова-балерина,Ким Никитич Филиппов-табаһыт, СР Республикатын гос.премиятын лауреата уо.д.а.  
Баһылык Ребров Николай Иванович.

## Биллэр көстөр дьонноро
* Томскай Егор Николаевич 
* Слепцов Николай Егорович 
* Слепцов Сэмэн Ньукулаайабыс 
* Дьяконов Сэмэн 
* Махаров Егор Михайлович 
* Филиппов Ким Никитич 
* Абрамова Өрүүнэ Баһылайабына 
* Абрамова Оксана Ивановна 
* Дьэргэли 
* Слепцов Алексей Петрович 
* Легусин Николай Васильевич
* 1912 сыллаахха төрөбүтэ Колесов Николай Саввич (1912—31.12.1977) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* 1959 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Махаров Александр Егорович геодезист уонна сири олохтооччу

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Махаров Егор Михайлович

**Махаров Егор Михайлович** — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.

## Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүт. 1957с. үлэтин Усуйаана оройуонугар Тумат оскуолатын учууталынан саҕалаабыт.
Өссө биир кыһын Дьүкээгир нэһилиэгэр булчуттар оҕолорун үөрэппитэ.
1966 сыллаахха СГУну, 1973 — МГУ аспирантуратын, 1991 — Россиятааҕы салайыы Академиятын докторантуратын бүтэрбит. Саха наукатын Академиятын чилиэнэ.

## Сүрүн үлэлэлэрэ
*Проблема человека в истории философии. — (М., 1984)
*Методология комплексного исследования человека. — (М., 1991)
*Философия человека. — (Дьокуускай, 1994)
*Духовная ситуация времени и толерантность. — (Дьокуускай, 1995)
*Философия человеческого общества. — (М., 1999)

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 

## Туһаныллыбыт сирдэр
*Наука Академията 
*Биография.ру
Дьордь Уокер Буш

**Дьордь Уокер Буш** () диэн АХШ 43-с президенэ (2001-2009). Тохсунньу 20 к. 2001 с. президент буолуон иннинэ кини Техас штат түөрт уон алтыс губернатора этэ (1995 сылтан).

## Быһаарыылар
Тайҕа

thumb|300px|Тайҕа зоната
**Тайҕа** диэн Евразия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэригэр баар мутукчалаах тыалартан турар биом. Атыннык бореал ойуурдар дииллэр. Саха Сиригэр — мутукчалаах, үксэ тиит түҥ ойуур; Илин Сибииргэ тайҕа — ханнык баҕарар киһитэ суох түҥ ойуур, Тываҕа — ойуурунан саба үүммүт хайа, Соҕурууҥу Сибииргэ — хаардаах, онон-манан ойуурдаах үрдүк хайа. Тайг (монг.) — хайалаах сир түҥ ойуура.

Тайҕа мастарын күлүгэр үүнээйи атын ойуурдарга холоотоххо мөлтөхтүк үүнэр. 

## Тайҕа көтөрдөрө
Хотугу эҥэлэй (полушарие) бореал ойуурдарыгар элбэх көтөр олохтоох да, көһөөйү да көтөрдөр уйаланаллар. Харыйа, пиихта, бэс, тиит туораахтара көтөрдөрү иҥэмтэлээх аһынан хааччыйаллар. Сайын ойуурга 40 гектаарга 150-300 араас көрүҥ көтөрдөрүн атыырдарын көрсүөххэ сөп. Кыһын үксүлэрэ соҕуруу барар буолан көтөр биллэ аҕыйыыр, 50 кыайбат көтөр хаалар. Ол гынан баран чыычаахтар ахсааннара үөн-көйүүр элбэҕиттэн эмиэ тутулуктаах, сороҕор ойуурга буортулаах үөн-көйүүр тоҕо ааҥнаан киирдэҕинэ, көтөр биллэ элбиир.

Элбэх көтөр хойуу ойуурдаах тайҕаҕа үчүгэйдик сөп түбэһэ үөрэммит. Кылгас, мүлүркэй кынаттара кэбэҕэстик салгыҥҥа салайары хааччыйаллар, кэрэ ырыалара партнердарын буларга көмөлөһөллөр, тыҥырахтара мастар туруору умнастарыгар хатаастарга аналлаахтар. Тумустара буоллаҕына туораахтары хостуурга сөп түбэһэллэр. Сорох ымыылар хардарыта барбыт тумустара туорааҕы эрэ алдьатарга аналлаах буолан, атын аһынан кыайан аһаабаттар

## Быһаарыылар
Харчы

**Харчы** диэн мал уонна араас өҥө (сервис) иһин төлүүр тэрил. Аан дойдуга араас харчы арааһа баар, ол курдук хас дойду кэриҥэ бэйэтин харчылаах, ол курдук АХШ доллара, эбэтэр Британия фунт стерлингов

## Харчы историята
Харчы диэн араас маллары атыылаһар тэрил буолар. Эргиэн идеята олус эргэ, ол бириэмэҕэ дьон бастаан атастаһар этэ, тугу наадыйалларын атастаһаллара. Бэйэтигэр баарыттан сороҕун атастаһан олороро. Ону билигин бартер диэн билэбит. Атын маллар, ол курдук бытархай буолар гына баар маллар туттуллубуттара, ол курдук ювелирнай оҥоһуктар уонна специялар.

Харчыны кытта уларыттахына буорту буолбат, уонна ханна баҕар илдьэ сылдьыахха сөп эбит. Бастакы харчыны бэчээттээбит дойдунан Лидия буолар, биһиги эрабыт 650 сыл иннинэ,  билиҥҥи Турция сиригэр тура сылдьыбыта. Араас улахан сыаналаах күндү металлартан оҥоһуллубут уонна хахай уруһуйдаах эбит. Онтон Грецияҕа уонна Средиземнай муора аттытыгар сытар дойдуларга тарҕаммыт. Манньыаталары биир ыйааһыннах уонна кээмэйдээх оҥоруллар эбит.

Харчы туттууга ордуга олус түргэнник биллибит, ол курдук бытарытарга чэпчэки буолбут, холобура биир киһи ынах аҥара сыаналаах бурдугу атыылаһыан баҕардаҕына ынаҕы өлөрүөн баҕарбата биллэр. Ол курдук ынаҕы атыылаатаҕына уонна бурдугу ынах аҥаара сыаналаах атыылаһар кыахтаммыт.
(хаччы диэн тыл хантан уескээбитий?)
## Харчы араастара
Араас бириэмэҕэ араас мал харчы быһыытынан туттулла сылдьбыт:
* Ракушкалар
* Күндү металлар
* Металарга кубулуйар кумааҕы
* Кубулуйбат харчы
* Банк депозиттара
* Электроннай харчы

*Металларга кубулуйар харчы* араас сыалларга туттулуон сөп уонна бэйэтэ сыаналаах буолуон сөп. Ол харчы көмүскэ уларытыллыан сөп. 

Уларыйбат харчы диэн көмүс буолбат харчы. Уларыйылларын-уларыйбатын былаас биллэрэр.
Сезар, бириэмийэ

**Сезар** () — Франция киинэтин национальнай бириэмийэтэ, "Оскар" европатааҕы анаалага. Аан бастаан Жан Габен бэрэссэдээтэллээх церемонияҕа 1976 сыллаахха муус устар 3 күнүгэр туттарыллыбыт.

Диплому кытта лауреааттар көмүс дуйдаах статуэткалары ылаллар. Статуэтка ааптара аатырбыт постмодернист Сезар Бадальчини.

## Ылыллыбыт сирэ
"Вокруг света" сурунаал №3 (2811), 2008
Николаев Михаил Ефимович

**Николаев Михаил Ефимович**  Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Бэрэсидьиэнэ (1991 сыл ахсынньы 20 күнүттэн 2002 сыл тохсунньу 21 күнүгэр диэри).

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ (1989—1990). Саха АССР / Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1990—1991). Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ (1991—2002). СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ (1992—1993). Арассыыйа Федерациятын Федерация мунньаҕын сэбиэтин чилиэнэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтин толоруулаах былааһыттан бэрэстэбиитэл,  Арассыыйа Федерациятын Федерация мунньаҕын сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы (2002—2010).  Арассыыйа Федерациятын Федерация мунньаҕын Госдууматын VI ыҥырыытын дьокутаата (2011—2016).

## Олоҕун олуктара
**Михаил Ефимович Николаев** (1937, сэтинньи 13, Өктөм, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) —  Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ (1992—2002). 2002 сылтан Арассыыйа Федерациятын Бэдэрээлинэй мунньаҕын Бэдэрээссийэ сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта (2002—2010), АБ Судаарыстыбаннай Дууматын VI ыҥырыытын дьокутаата (2011-2016), СӨ Судаарыстыбаннай Сүбэһитэ (2016 сылтан).

1937 сыллаахха сэтинньи 13 күнүгэр Орджоникидзе оройуонун (билигин Хаҥалас улууһа) Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* "Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин" Арассыыйа уордьанын II, III, IV истиэпэннэрин кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык олохтооҕо
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1997)
* «Хотугу сулус» уордьан (2007)
* Чурапчы улууhун ытык олохтооҕо
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Биография Михаила Николаева . 24news.ru
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** диэн Microsoft корпорация оҥорбут операциялыыр системалар уонна туттааччы графика интерфейстарын сериялара. *Windows* диэн ааты Microsoft аан бастаан 1985 с. сэтинньигэ, туттааччы графика интерфейстарынан (GUI's) кэрэхсийии улаатан барбытын кэннэ, MS-DOS диэн систематыгар туттубута. Microsoft Windows аан дойду тус көмпүүтэр маркетын баhылаан ылбыта уонна кини иннинэ тахсыбыт Mac OS диэн системаны ситэн ааспыта. 2004 с. буолбут IDC салалтатын конференциятыгар, Windows операциялыыр система маркетын 90% ылар диэн этиллибитэ. Windows тиhэх клиент версията Windows Vista; тиhэх сервер версията Windows Server 2008.

## Версияларын таhаарыыларын кэмнэрэ

!  | Алтынньы 2013
| Windows 8.1 2013
| NT 6.3
| Өйөммөт
| [Internet Explorer] 11
!  | От Ыйа 2015
| [Windows 10] 2015
| 10.0
| Өйөммөт
| 6

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Official Microsoft Windows Website
* Microsoft Windows History Timeline
* Microsoft Developer Network for Microsoft Windows programming
Ох саа

left|200px|Кэрээктэр охчуттара**Ох саа** - оноҕоһунан, оҕунан ытарга аналлаах саа. Сэриигэ уонна булка туттуллар. Билигин күрэххэ эмиэ тутталлар.

Сахалар Орто азия омуктарыттан атын ох саалаахтар эбит. Оҕу оҥороллоругар хатыҥ уонна тиит маһын тутталлар эбит. Ол мастарын хатыыс кутунан силим оҥорон силимниилэр эбит. Бүтүннү оҥоһуллан бэлэм буолбутун кэннэ тас өттүн бүтүннүү туоһунан бүрүйэллэр, сиик тардыбатын диэн.

Ох саа ортото, тутар сирэ тутаах дэнэр, иэҕиллэн токуруйар сирэ чаачар дэнэр, төттөрү токуруйар сирдэрэ кураах диэн дэниллэр, уонна ону нөҥүө муос дэнэр. Ох саа быата кирис диэн дэнэр.

Ох саа киһи төһө күүстээх соччоннон кытаанах гыналлар эбит. Онон күүстээх киһи оҕо ордук күүскэ тэбэр эбит. Күүстээх охтон ытар киһини "Күүстээх эрбэхтээх" дииллэр эбит. Холобура, үүнэн турар тиит маһы дьөлө ытар дьон бааллар эбит.

Бэгэччэхтэрин кирис охсоруттан харыстаан оҕу тутар илии улахан тарбаҕар дапсы диэн муостан оҥоһуллубут тэрили кэтэллэр эбит.

Ох сааннан ытарга икки ньыма баара биллэр, биирэ ыйар тарбаҕынан уонна эрбэҕинэн оҕу кыбытан ыталлар, биирэ ыйар уонна ортоку тарбаҕынан кириһи тиэрэ тутан (спортивнай ытааччылар туталларын курдук гынан баран тиэрэ) ыталлар эбит. Иккис ньыманан ытарга оноҕоско, оххо кирис киирэр олугун биир өттө уһун буолар, ытаргар тарбаххынан туора эһэн кэбиспэт гына.

Ону таһынан ох сааннан кыҥаан ытарга холо диэн тэрили тутталлар эбит. холо бэлэнчигэ туттарыллар кэрдиистээх чараас мас. Бултуур булдуҥ ырааҕыттан көрөн холо кэрдииһинэн ыйдаран ох сааҥ туһаайыытын туруораҕын. Холобура бинтиэпкэҕэ миэтирэтин туруорар курдук.
 
Ох сааны куонньалыкка илдьэ сылдьаллар эбит. Куонньалык икки аҥаардаах, аллараа өттүгэр ох саа угуллар, үөһээ өттүн ардахха эбэтэр ууралларыгар кэтэрдэллэр.

Ох сааны оҥороллоругар ох саа кыһыаҕа диэн тэрили тутталлар эбит. Ох сааны оҥорор туһунан уустар бааллар эбит, холобур үчүгэй ох сааҕа сылгы үөрүн биэрэллэр эбит.

Атын чугастааҕы омуктарга быһаҕы, батаһы кытта тэҥҥэ саха ох саата эмиэ атыылана сылдьыбыт буолуохтаах.
Microsoft

**Microsoft Corporation** диэн Америка транснациональнай көмпүүтэр технологияларынан дьарыгырар корпорацията, 1980-с сс. ортолоругар MS-DOS диэн дьиэ көмпүүтэригэр аналлаах операциялыыр системаны оҥорон биллиини ылбыта, салҕыы Microsoft Windows линияны таhааран дьиэ көмпүүтэрин операциялыыр системаларын маркеттарын булгуччу баhыйбыта.

Корпорация көмпүүтэр тэриллэригэр аналлаах программа хааччыйыыларын айар, оҥорор, лицензиялыыр уонна өйүүр. Microsoft ордук атыыланар оҥоһууларынан буолаллар Microsoft Windows диэн операциялыыр система уонна киниэхэ сыhыаннаах Microsoft Office диэн программалар хомуурунньуктара.

## Сигэлэр
* Microsoft — *Официаллык уэбсайта*

## Өссө маны көр
* Билл Гейтс
Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ

**Аан дойдутааҕы сайдыы туһунан билии күнэ** (на официальных языках ООН: , , ) — ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сессиятын быһаарыытынан (A/RES/3038 № резолюция) 1973 сылтан сыл аайы алтынньы 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Резолюцияҕа этиллибитэн Холбоһуктаах наациялар тэрилтэлэрин күнүн кытта сөп түбэһиэхтээх диэн сурулла сылдьар. Бу күн 1945 сыллаахха ХНТ Устааба үлэҕэ киирбит.

Бу күн биллэриллибит сыала-соруга уопсастыбаннаһы сайдыы кыһалҕаларыгар чугаһатыы буолар. Сайдыы туһунан информацияны тарҕатыы сайдыы проблематын өйдөөһүҥҥэ улахан суолтатын санатыы буолар, дойдулар ыккардыларынааҕы бииргэ үлэлээһиҥҥэ ыҥырар диэн.

## Сигэлэр
*  Резолюция A/RES/3038 (XXVII)
Чурапчы

350px|thumb|right|Чурапчы нэһилиэк Чурапчы улууһун каартатыгар 
[350px|thumb|right|Чурапчы. [Лазарев Дмитрий Петровичка өйдөбүнньүк]]

**Чурапчы** — Чурапчы улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 8 769 киhи (2010 сыл). Чурапчы күөл аттыгар, Куохара үрэх кытыытыгар уонна тоҕус томторго турар. 1725 с. тэриллибитэ.

## Историята
1725 сылга Охотскай тракка үөскээбитэ.

2013 с. XIX Манчаары оонньуулара буолан ааспыттара.
Ону ыытаары саҥа Боотур уус диэн ыстадьыйуону, многофункциональнай спорт комплексаны, паарканы туппуттара уонна 4.5 км суолу асфальтаабыттара.

## Үөрэҕирии
Чурапчыга биэс орто оскуола, Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата, Чурапчы улууhун гимназията,Чурапчы орто маҥнайгы уонна иккис оскуолалара бааллар,

Үрдүк үөрэх кыһаларыттан Чурапчы физическай культура уонна спорт института уонна Чурапчы политехническай колледжа баар.

## Экономика
Улуус экономикатын сүрүн дьарыга - тыа хаһаайыстыбата.

## Олохтоох дьоно

## Чурапчыттан төрүттээхтэр
* 1938 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Попов Борис Николаевич, философия доктора, профессор.
* 1954 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүтэ Его́р Афана́сьевич Бори́сов — биллэр саха политига уонна общество үлэһитэ, 2003—2010 сс. Саха Сирин правительствотын баһылыга, 2010 сыл от ыйын 17 күнүттэн Саха Республикатын президенэ.
* 1958 сыл кулун тутар 23 күнүгэр төрөөбүтэ Ермолаев Терентий Степанович — история билимнэрин кандидата.
* 2002 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Жирков Василий Васильевич — Амурскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын устудьуона.

## Нэһилиэккэ сыһыаннаах дьоннор

* 1888—1890 сыллардаахха Ястремскай Сергей Васильевич (1857—1931) — Саха Сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи олоро сылдьыбыт.

## Сигэлэр
* Чурапчы үөрэҕириитин управлениетын сайта 
* Чурапчы физическай культура уонна спорт институтун сайта
* Чурапчы республикатааҕы спорт интернат оскуолата 
* Чурапчинский улус на сайте Центра социально-экономического и политического мониторинга РС (Я) 
* Чурапчы хаартыскалара 
## Быһаарыылар
2. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar
Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

300px|thumb|right|Аллараа Бэстээх бөһүөлэк Мэҥэ-Хаҥалас улууһун каартатыгар

**Аллараа Бэстээх** диэн Саха Сиригэр баар бөһүөлэк, Мэҥэ Хаҥалас улууhун административнай киинэ. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Дьокуускай куорат утары турар.

Дьонун ахсаана - 3513 (2010)

Аллараа Бэстээх икки федеральнай суолталаах суоллар ыпсыылара: М56 "Өлүөнэ" уонна "Халыма". Онтон таhынан республикатааҕы суолталаах "Амма". 2010 сылга тимир суол кэлэрэ күүтүллэр, ону таһынан икки этээстээх тимир уонна массыына суоллаах Өлүөнэ эбэни туоруур далаһа тутуллуохтаах. 
400px|thumb|left|Аллараа Бэстээх куйаартан көстүүтэ
Жатай

**Жатай** (сахалыы саҥарарга олохтоохтор *Сатай*, *Һатай* дииллэр) диэн Саха Сирин киинигэр Туймаада хочотугар баар бөһүөлэк. 

 

Дьонун ахсаана 9 263 киhи (2010). Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар, Дьокуускай куораттан 15 км аллара турар. Муус устар 28 күнүгэр 1948 с. тэриллибитэ.

## Устуоруйата
Хаһан олохтоммута чуолкай биллибэт. Бастаан сурукка 1920-c сылларга киирбит.

Оробуочай бөһүөлэк быһыытынан 1948 сыл муус устар 28 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан буолбута.

2004 сыл сэтинньи 30 күнүттэн куорат уокуруга «Жатай» диэн ааттаах. 

## Промышленность
Икки сүрүн тэрилтэтэ: Сатайдааҕы судоремонтнай-судостроительнай собуот уонна Дьокуускайдааҕы нефтебаза.

## Айылҕата уонна климата
Жатай ирбэт тоҥҥо турар. Килиимэтэ резко континентальнай. Температурата −64,4 °C кыраадыстан +38,3 °C кыраадыска дылы халбаҥныыр.

## Олохтоохторо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим-сирэ
* БСЭ
Нүөрүҥгүрү улууһа

**Нүөрүҥгүрү** диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар улуус. Өрөспүүбүлүкэ саамай сайдыылаах индустриальнай улууhа. Административнай киинэ — Нүөрүҥгүрү куорат.

## Демография

[500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
 ''Хос быһаарыылар'':
''¹1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпискэ [Төмтөөн улууһа|Төмтөөн улууһун нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт*.
*²1970 сыллаҕы биэрэпискэ  Алдан улууһуттан билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун территориятын нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт''480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]
 

 
.

## Администрацияларынан араарыы

## Үөрэҕирии
Бикипиэдьийэ

**** () диэн көҥүл, элбэх тыллаах эниссикилэппиэдийэ. Бикиппиэдийэ үлэтин Wikimedia Foundation диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин ҕэ 285 тылынан 40 мөл. тахса ыстатыйа баар. Бу ыстатыйалары тус бэйэлэрин баҕаларынан бүтүн аан дойдуттан кыттааччылар киирэн суруйаллар уонна тупсараллар. ни 2001 с. Дьимми Уэйлс уонна Ларри Сэҥер 2001 сыллаахха тохсунньуга саҕалаабыттара., Бикиппиэдийэ аан бастаан тохсунньу 10 күнүгэр үөскээбитэ, ол эрээри туспа домеҥҥа биэс хонон баран көһөрүллүбүтэ, онон үөскээбит күнүнэн тохсунньу 15 күнэ ааҕыллар.

Бикиппиэдийэ билигин саамай улахан уонна ордук элбэхтик көрүллэр ыйынньык (справочник) буолар. 

Улаханынан уонна хабар тиэмэтин киэҥинэн Бикиппиэдийэ киһи аймах устуоруйатын тухары айыллыбыт эниссикилэппиэдийэлэртэн саамай толорулара.

## Аатын устуоруйата
Бикипиэдьийэ бастаан Нупедия диэн онлайн-энциклопедия быһыытынан үөскээбитэ, кини атын энциклопедиялартан улахан уратыта суоҕа. Кэлин бырайыак вики-технологияҕа (биики ньыматыкка) көспүтэ, уонна Бикипиэдьийэ (Wikipedia) диэн ааттаммыта. Биики ньыматык уратыта дьоҥҥо бэйэлэригэр саайты уларытар, эбэр-сабар, тупсарар кыах биэрии. Биики ньыматыгы туһанар ситим-сиргэ бэйэтин иһигэр уларытар кыах "угулла" сылдьар. Бикипиэдьийэ диэн аат икки тылтан турар. «Пиэдьийэ» (pedia) диэнэ энциклопедия диэн тыл сорҕото сылдьар. Оттон «биики» (wiki) диэнэ биики ньыматыгы туһанарын көрдөрөр.

«Биики» диэн тылы көмпүүтэргэ сыһыаннаах тиэрмин быһыытынан аан бастаан Уорд Каннингем диэн киһи 1995 сыллаахха туттубута, кини WikiWikiWeb диэн ааттаах бастакы биики-тиһиги оҥорбута, онтун «Портленд холобурдары харайар ыскылаата» диэн ситим-сиргэ 1995 сыл кулун тутар 25 күнүгэр аан бастаан туһаммыта. Оннук ааттыырыгар Каннингем Гонолулу аэропордун үлэһитин өйдөөн кэлбит, ол киһи киниэхэ аэропорт биир дьиэтиттэн атын дьиэтигэр барарга «биики-биики-шаттлынан» туһанарыгар сүбэлээбит, «биики» диэн гаваай омук тылыгар «түргэн» диэн суолталаах (wiki-wiki — түргэн түргэнник). Каннингем буоллаҕына саайты төһө кыалларынан түргэнник уларытар, ыстатыйалары түргэнник айарга туһуламмыт хамсатыгы (движогу) оҥорорго санана сылдьыбыт эбит.

## Быһаарыылар
Аллараа Халыма улууһа

**Аллараа Халыма** диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар улуус. Киинэ — Черскэй бөһүөлэк. Улуус үс нэhилиэккэ арахсар: Өлөрөн, Походскай уонна Халарчын. Хаhаайыстыба бас салаалара: таба уонна күндү түүлээх иитээhин, булт, балыктааhын.

## Демография

500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана
500px|thumb|left|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Аллараа Халыма улууһун хаартата

## Үөрэҕирии

## Биллэр-көстөр дьонноро
* Улуро Адо — дьүкээгир омугун поэта.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуоҕата** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. Ил Түмэн алтынньы 14 күнүгэр 1992 сыллаахха ылыммыта. Арассыыйа геральдическай регистрыгар 183 нүөмэринэн бэлиэтэммитэ.

## Ойууланара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуоҕата көнө муннуктаах иэн буолар, түөрт тэҥэ суох сытыары дьураа ойуулаах: сырдык халлаан күөҕэ, маҥан, кыһыл уонна от күөҕэ. 

Халлаан күөх дьураата дуоҕа кэтитин (үрдүгүн) 3/4 ылар, маҥан - 1/16, кыһыла 1/16,  от күөҕэ 1/8. Халлаан күөх дьураа ойуутун ортотугар маҥан төгүрүмтэ баар. Төгүрүмтэ кээмэйэ былаах кэтититтэн 2/5 буолар. Былаах кэтитэ (үрдүгэ) уһунугар сыһыана 1:2.

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

## Сигэлэр
Саха Республикатын ил былааҕа
Венеция

**Венеция** (, вен. Venezsia) — хотугу Италияҕа баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 271,3 тыһ. киһи. (2004).

## Быһаарыылар
Нүөрүҥгүрү

thumb|200px|Нүөрүҥгүрү гиэрбэтэ
**Нүөрүҥгүрү** () диэн Саха Сирин соҕуруу өттүгэр баар куорат, Нүөрүҥгүрү улууhун административнай киинэ. Дьонун ахсаана 63228 киһи (2009 сыл). 1975 с. чох бассейнын аттыгар тутуллубута.

## Аатын этимологията
Улуус Ньируунгра үрэх аатынан ааттаммыт. Бу аат судургутук быһаарыллар. Эбэҥки тыла. **Ньируу** - дьарҕаа балык (хариус). Онно хайалар,өрустэр, күөллэр ааттарын үөскэтэр *-ҥда *сыыарыы вариана *-ҥра *сыстыбыт. Ол аата **Ньируу** + *- ҥра* - "Дьарҕаалаах урэх"/.../
Куорат аата дьарҕаа балык эбэҥкилии аатыттан тахсыбыт.

## Население

## Этническай состааба
Нууччалар — 92 %, сахалар — 5 %, атын омуктар— 3 %.

## Быһаарыылар

Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара", Бичик, 2001 с. 93 стр.
Иванов Василий Ксенофонтович

**Иванов-Кустуктуурап Василий Ксенофонтович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин иннинэ биллэн испит саха суруналыыһа уонна суруйааччыта.

## Олоҕун олуктара
1909 с. Үөһээ Бүлүү оройуонун Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха. Оскуоланы бүтэрэн баран Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическэй техникумҥа киирбит. 

Бүлүү оройуонуттан Саха Сирин суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэлэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыт. 1933 с. Бүлүү оройуонун «Колхоз суола» хаһыатын эрэдээктэрэ, онтон 1937 с. — Өлүөхүмэ «Колхозтаах» хаһыатын эрэдээктэрэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Политсоставы үрдэтэр куурустарыгар үөрэммит. 1942 сыл от ыйын 1 күнүттэн 1943 сыл муус устарыгар дылы Брянскай фронт политсоставын резерватыгар баар эбит. Младшай политрук. 1943 сыл муус устарыгар сураҕа суох сүппүт. Элиста куорат таһыгар өлбүт буолуон сөп.

ГУК 11.04.1946 0887 №-дээх Бирикээһигэр, младшай политрук Иванов Василий Ксенофонтович 1942 сыл от ыйыгар сураҕа суох сүппүт диэн ыйыллыбыт.

## Аатын үйэтитии
Василий Иванов — Кустуктуурап аатынан Үөһээ Бүлүү уулуссата ааттаммыт.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
**Офицеры-якутяне — участники Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.* / Биографические справки / И. Ф. Иванов. Рук. доп. и подг. К. Н. Гурьевым. — НИПК «Сахаполиграфиздат», 1995. — 208 с.
Ил тыл

**Ил тыл** (атыннык **официаллык тыл** дэнэр) диэн дойду, ил эбэтэр хайа эмэ туспа территория анал суолталаах тыла. Омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэригэр хас да официаллык тыллар бааллар. Унитарнай иллэргэ биир ил тыл баар, сорох иллэргэ икки тэҥ суолталаах тыл (Бельгия, Канада), онтон федеративнай иллэргэ хас да ил тыла баар буолар. Арассыыйаҕа нуучча тыла бүтүн дойду үрдүнэн ил тыл суолталаах, онтон республикаларга олохтоох төрүт омуктар тыллара нуучча тылын кытта ил тыл суолталаахтар (холобур, саха тыла Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, татар тыла Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр уо.д.а.).
Кыргыыс тыла

**Кыргыыс тыла** (*Kыргыз тили*, *Кыргызча*; *Qırğız tili*, *Qırğızça*; قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, олортон казах тылыгар ордук чугас. Кыргызстан ил тыла.

Кыргызтыы 4 млн. киhи саҥарар Кыргызстаҥҥа, Кытайга, Афганистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, Түркийэҕэ, Узбекистаҥҥа, Пакистаҥҥа уонна Россияҕа. Кыргыз бичигэ уларытыллыбыт Кирилл алпабыытынан (Кыргызстаҥҥа) уонна Араб алпабыытынан (Кытайга).

## Суруга
1941 сыллаахтан ыла Кыргыыс тыла кириллицанан суруллар. Кытай Синдьээң кыргыыстара билиҥҥэ дылы синдьээн атын түүр омуктарын (уйгуурдар, казаахтар, татаардар уо.д.а.) курдук араб алпабыытынан туһаналлар. 

Кыргыыс алпабыытыгар Ҥ диэн буукуба суох.
* "**Ж**" буукуба сахалыы "дь" бүтэй дорҕоон курдук ааҕыллар. Төрүт уонна киирии тылларга иккиэннэригэр "ж" суруллар.
* "**Г**" буукуба иннигэр эбэтэр кэннигэр а, о, у, ы баар буоллаҕына, "ҕ" курдук ааҕыллар (холобур, кыргыз - чагылган - чаҕылҕан)
* "**К**" буукуба иннигэр эбэтэр кэннигэр а, о, у, ы баар буоллаҕына, "Қ" (кх) курдук ааҕыллар.

## Сирэй солбуйар ааттар

## Түһүк
Кыргыыс тыла 6 түһүктээх:

***Төрүт түһүк (атооч жөндөмө)** — сүрүн түһүк. Ыйытыыта: Ким? «Ким?»; Эмне? «Туох?» Бул эмне? «Бу тугуй?»: Бул китеп «Бу кинигэ»; Досум эртең келет «Доҕорум сарсын кэлэр».

***Араарыы түһүк, посессив (илик жөндөмө)** (-нын, -нин, -нун, -нүн, -дын, -дин, -дун, -дүн, -тын, -тин, -тун, -түн). Ыйытыыта: Кимдин? Эмненин? «Кимиэнэ?»: үйдүн эшиги «дьиэ аана», Алтынбектин досу «Алтынбиэк доҕоро».

***Сыһыарыы (барыш жөндөмө)**  (-га, -ге, -го, -гө, -ка, -ке, -ко, -кө, -а,-е, -о, -ө, -на, -не) Ыйытыыта: Кимге? «Кимиэхэ?»; Кайда? «Ханна?»: Шаарга барабыз «Куоракка барабыт»; Ал инисине жазып жатат «Кини инитигэр суруйа олорор».

***Туохтуу (табыш жөндөмө)**  (-ны, -ни, -ну, -нү, -ды, -ди, -ду, -дү, -ты, -ти, -ту, -тү) Ыйытыыта: Кимди? «Кими?»; Эмнени? «Тугу?» Бул китепти сатып алдым «Бу кинигэни атыылаһан ыллым»; Жигит терезени ачты «Уол түннүгү аста».

***Локатив (жатыш жөндөмө)** Ыйытыыта: Кайда? «Ханна?», Кимде? «Кимиэхэ?» (-да, -де, -до, -дө, -та, -те, -то, -тө:) Кыргызстанда «Кыргызстааҥҥа»; мектебибизде «оскуолабытыгар»; жигитте «уолга»

***Таһаарыы (чыгыш жөндөмө)** - ыйытыыта: Кайдан? «Хантан?»; Кимден? «Кимтэн?» (-дан, -ден, -дон, -дөн, -тан, -тен, -тон, -төн:) токойдон «тыаттан», Бишкектен «Бишкектэн».

## Этиилэр холобурдара
Туурак тыла

**Туурак тыла** сороҕор **Түрк тыла** дииллэр (*Türkçe*) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.

Түрк тыла Орто Азияттан төрүттээх. Бастакы бичиктэрэ 1200 сыллааҕыта суруллубуттара.

**Туурак алпабыыт**:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz.
Тыл (саҥарар)

**Тыл** диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр. 

Тыл араас категориялара:
киһи тыла (предмет изучения лингвистики):
дьон кэпсэтэр тыла,
дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто),
жестынан истибэт дьон тыла,
формальнай тыл
көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL),
кыыл-сүөл тыла
тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание). 

Тыллар:
* Ааҥл тыла
* Араб тыла
* Гириэк тыла
* Дьэбэриэй тыла
* Испан тыла
* Кытай тыла
* Кэриэй тыла
* Латыын тыла
* Ниэмэс тыла
* Нуучча тыла
* Португаал тыла
* Суаhили
* Эбээн тыла
* Эбэҥки тыла

## Быһаарыылар
Татарстаан

**Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Арассыыйа Федерациятын субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. 1920 с. ыам ыйын 27 к. Татаар Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ тэриллибитэ.  

Киин куората — Каһаан. Татарстаан Киров, Ульянов, Самара, Оренбург уобаластарын кытта, ону таһынан Башкортостааны, Марий Эли, Удмуурт Сирин уонна Чуваш Сирин кытта сыста сытар.

Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятынан "Татарстаан" уонна "Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтэ" диэн ааттар тэҥнэр.

## Устуоруйата

Былыр бу сиргэ киэҥник биллэр, Илиҥҥи Дьобуруопа биир күүстээх дойдута - Волгатааҕы Булҕаар баар этэ. Былыргы булҕардар бу сиргэ Орто Азияттан көһөн кэлбиттэрэ биллэр. Сабаҕалааһын быһыытынан булҕаардар былыргы гуннарга уруулуу омуктар. Чопчу түүр омук буолаллара биллэр.

Кэлин, Хазар Каганата үөскээбитигэр уонна күүһүрбүтүгэр, болгардар хазардарга баһыйтараллар. X. үйэҕэ Булгарияҕа Багдад султанын илдьитэ Ибн Фадлан кэлэр. Ибн Фадлан Булгарияҕа исламы тарҕатар. Формально Булгария хаана аны Багдад султаныттан тутулуктаах буолар.

1224 с., нуучча-кыпчак сомоҕолоспут сэриитин кыайан баран, Дьэбэ-нойон уонна Сүбэдэй-багадур икки түмэннээх Булгарияҕа тиийэллэр (Киин Азияҕа төннөн иһэн). Манна тиийэн баран моҕол-түрктэр булгардартан хоттороллор. Кэлин өссө хас да сэриилээһин буолбута, ол эрээри булгардар кыайыылаах хаалан иһэллэрэ.

1235 с. моҕол-түрктэр Улуу Курултаай тэрийэллэр. Бу Курултаай ыйааҕынан Улуу Арҕааҥҥы Сэрии саҕаланар. 1236 с. үс түмэн күүһүнэн Волга Булгарията моҕол-түрктэргэ бас бэринэр.

Араас кэмҥэ Волга Булгарията араас киин куораттаах этэ. Ордук биллэллэр Болгар уонна Билэр куораттар.

Моҕол-түрк сэриилээһинин кэнниттэн Булгария Дьүүчи Улууһугар (Алтан Ордуу) киирэр. 

XV. ү. саҕаланыытыгар (Дьучи Улууһа ыһыллар кэмэ) Улуу-Мухаммад Казан ханлыгын тэрийэр. 1445 с. Улуу-Мухаммад Москубаны бас бэриннэрэр. Каһаан ханлыга күүһүрэр. 

XVI. ү. саҕалаан, нууччалар сирдэрэ холбоспутун кэннэ, Москуба Каһааны кытта сэриини саҕалыыр, ол түмүгэр, 1552 с. IV. Уйбаан Каһаан куораты сэриилээн ылар. Мантан ыла нуучча сирдэрэ (Русь) Арассыыйа буолаллар.

Арассыыйа иһигэр Каһаан сирдэрэ *Каһаан ыраахтааҕылыга*, онтон *Каһаан губернията* диэн ааттана сылдьыбыттара. 1920 с. Татаар Социалистическай Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр.   

## Эбии маны көр
* Татарстаан бэлиэ күннэрэ
Аргентина

thumb|left|250px|Салта
**Аргентина**, официаллык **Аргентина Республиката** () диэн Соҕуруу Америка дойдута. 23 провинцияттан уонна аутоном куораттан турар федерация. Сирин иэнинэн (2,766,890 км²) Соҕуруу Америкаҕа иккис, аан дойдуга ахсыс дойду.

## Аргентина бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 1 — Конституция күнэ
* Ыам ыйын 17 — Байыаннай флот күнэ
* Ыам ыйын 25 — Ыам ыйынааҕы өрөбөлүүссүйэ күнэ (1810).
* Бэс ыйын 6 — Инженер күнэ 
* Бэс ыйын 7 — Суруналыыс күнэ
* Бэс ыйын 20 — Былаах күнэ

* От ыйын 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ, Соҕуруу Америка холбоһуктаах провинциялара Tucumán сийиэһин 1816 сыллаахха ыыппыттар

* Атырдьах ыйын 10 — Сэбилэниилээх флот күнэ
* Атырдьах ыйын 17 — Генерал Хосе де Сан-Мартин күнэ. Бу киһи Аргентинаны, Чиилини уонна Перуну Испания баһылыырыттан босхолообута

* Атырдьах ыйын 26 — Биир санааланыы күнэ (Ийэ Тереза төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр)
* Атырдьах ыйын 26 — Аргентина артыыстарын күнэ

* Балаҕан ыйын 4 — Иммигрант күнэ.
* Балаҕан ыйын 11 — Учуутал күнэ
* Балаҕан ыйын 29 — Айааччылар күннэрэ

* Алтынньы 12 — Култууралар уратыларыгар ытыктабыл күнэ (Día del Respeto a la Diversidad Cultural)
* Алтынньы 17 — Бэриниилээх буолуу күнэ (). 1945 сыллаахха 300 тыһыынча киһи Пласа-де-Майо болуоссакка тахсан Хуан Доминго Перон диэн хаайыыга сытар урукку вице-бэрэсидьиэни босхолуурга модьуйбут

* Сэтинньи 10 — Үгэс күнэ (Día de la Tradición), Хосе Эрнандес диэн гаучо култууратын өрө туппут аатырбыт суруйааччы төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр
* Сэтинньи 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ

* Ахсынньы 11 — Үҥкүү күнэ
Мексика

**Мексика Холбоhуктаах Штаттара** (исп. *Estados Unidos Mexicanos*), кылгастык **Мексика** (*México*) диэн Хотугу Америка дойдута. Мексикаттан хоту Америка Холбоhуктаах Штаттара, соҕуруу уонна арҕаа Чуумпу океан, соҕуруулуу-илин Гуатемала, Белиз уонна Кариб байҕала уонна илин Мексика хомото бааллар. Мексика 31 штаттан уонна биир федеральнай уокуруктан турар федеральнай конституционнай республика. Киинэ Мехико (аан дойду саамай дьонноох куората).

Сэтинньи 20 күнүгэр дойдуга Өрөбөлүүссүйэ күнүн бэлиэтииллэр. 

## Миэксикэ бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Оҕо күнэ
* Ыам ыйын 5 — Пуэбла кыргыһыытын күнэ (Синко де Майо)
* Ыам ыйын 8 — Идальго күнэ, Миэксикэ дьоруойун Мигель Идальго төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр
* Ыам ыйын 10 — Ийэ күнэ
* Ыам ыйын 15 — Учуутал күнэ
* Ыам ыйын 23 — Устудьуон күнэ
* Бэс ыйын 1 — Байҕалынан устуу күнэ. 1917 сыллаахха Миэксикэ эргиэн флота баар буолбут. Аан бастаан 1942 сыллаахха ньиэмэс подлодкалара тимирдибит икки хараабыл экипажтарын кэриэстээн бэлиэтэммит
* От ыйын 1 — Инженер күнэ
* Атырдьах ыйын 28 — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 12 — Сибэтиэй Патрик батальонун ыйаныллыбыт саллааттарын ахтар күн
* Балаҕан ыйын 13 — Ниньос Героэс күнэ (дьоруой уолаттар күннэрэ, Мехиконы 1847 сыллаахха көмүскээһин кэмигэр өлбүт алта 13-19 саастаах уолу кэриэстээн бэлиэтэнэр)
* Балаҕан ыйын 16 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1810 сыллаахха Мигель Идальго диэн аҕабыыт Долорес куоракка утары турарга ыҥырбыт, бу кэнниттэн Миэксикэ Испанияттан тутулуга суох буолуу иһин уон сыллаах охсуһуута саҕаламмыт
* Балаҕан ыйын 30 — Морелос төрөөбүт күнэ. 1765 сыллаахха Хосе Мария Морелос-и-Павон диэн Миэксикэ дойдутун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ төрөөбүт
* Алтынньы 12 — Американы арыйыы күнэ
* Алтынньы 31 — Өлбүттэр күннэрин бастакы күнэ
* Сэтинньи 1-2  — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
* Сэтинньи 20 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Ахсынньы 23 (Оахака) — Редис түүнэ

## Быһаарыылар
Канаада

**Канаада** диэн Хоту Америка хоту өттүгэр баар дойду. Илин Атлантик океантан арҕаа Чуумпу океаҥҥа уонна хоту Хоту океаҥҥа дылы сытар. Сирин иэнин улаханынан аан дойду иккис дойдута. Соҕуруу уонна хотугулуу-арҕаа АХШ'ыныын кирбиилэhэр. Киин куората - Оттава. Улахан куораттара — Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари.

## Экономиката
Канаада — Аан Дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдута буолар. Дьон орто хамнаһа олох үрдүк. Экономиката сайдарыгар араас өйдөөх иммиграннар олохсуйа кэлэллэриттэн үксэ сайда турар. Бэйэтэ оҥорон таһаарар табаара эмиэ үрдүк хаачыстыбалаах (Дьоппуон, АХШ, Германия курдук). Аан Дойду экономичэскэй көрдөрүүтүгэр - 9% ылар, ол аата олох үрдүк көрдөрүүгэ киирсэр.Ол аата Арассыыйа сыллааҕы доходуттан Канаада 8,866,567 төгүл элбэх харчыны ылар. Элбэх экпердэр этэллэринэн, Канаада өссө 400 сыл устата стабильно сайда туруо дииллэр (саамай үрдүк көрдөрүү).

## Устуоруйата

## Нэһилиэнньэтэ
Канаада араас омуктартан турар дойду буолар. Канаадаҕа олорор дьоннор бары, омугуттан тутулуга суох бары чопчу үчүгэйдик Канадиан инглиш тылынан саҥараллар. Национализм суох дойдута буолар, онон араас омуктар бары бэйэ бэйэлэрин кытта ыал буолаллар, симэлийии (ассимиляция) күүскэ барар дойдута.

* Канаадаҕа иммиграциа - олохсуйа барыан баҕалаахтарга ыстатыйа

## Эбии маны көр
* Канаада бэлиэ күннэрэ
Төхтүр (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

**Төхтүр** диэн Мэҥэ-Хаҥалас улууhугар баар дэриэбинэ. Олохтоох ахсаана 2 тыһ. киһи.

Улуус кииниттэн 25 км хоту сытар - Аллараа Бэстээхтэн, Томтортон 5 км, 4 км Мукулук алааһыттан.

Бөдьөлөк уонна Долоон сирдэрэ Төхтүр бас билиитигэр киирэр. 

Төхтүр атын тарҕаммыт аата Дьанхаады сирэ. 
## Дьоно сэргэтэ
2022 сыллаахха 2108 киһи олорор.

Нэһилиэнньэ 38 %- на пенсионердар.

* 48% - эр дьон
* 52% - дьахтар

* сахалар - 1998 киһи
* бааһынайдар - 82 киһи
* нууччалар, украиннар, эбэҥкилэр, эбээннэр, узбектар - 88 киһи

2016 сылтан кырдьаҕастар ахсааннара элбиир.

## Сибээс
1993 сылтан Сахателеком уонна Горизонт РТ үлэлиир.

2002 сылтан үлэлиир Ростелеком.

2012 сылтан Beeline 2G режимигэр үлэлиир, онтон 2020 сылтан 4G режимигэр үлэлиир. 

2019 сылтан эмиэ үлэлиир МТС 4G ситимҥэ үлэлиир.

Ону тэҥэ олохтоох провайдеры үлэлэтэр Ситим Экспресс уонна ВОЛС режимигэр 2020 сылтан.

Мегафон уонна Yota сибээс ситимэ хаппат.

## Инфраструктура
Паарка Дылбаахы муниципальнай суолтата, ону сэргэ республика айылҕатын харыстыыр сирэ Сууллар Мыраан.
125 миэстэлээх оскуола, 69 миэстэлээх оҕо саада.
2021 сылтан тыа кулууба суох. 
Газ суох, ититиллэр дьиэлэр эмиэ бааллар. 
 
## Экэниэмикэ уонна ВВП
2014 сылтан киһи дохуота түһэр уонна орто дохуоттара ортотунан 22000 солк. эбэтэр 390$ буолар. 

Олунньу 24 күнүттэн 2022 сылга дьиэ кэргэн дохуота мөлтөөһүнэ түргэтээтэ.

Ойуу:Төхтүргэ ыһыах.jpg

Ойуу:Кыайыы күнэ.jpg
Дойдулар телефон кодтара

ITU-T таhаарбыт E.164 диэн сүбэтин туттар **дойдулар төлөпүөн кодтарын тиhиктэрэ**.

## At a glance
Country calling codes form a prefix code, hence they can be organized as a tree:
Булгунньах

**Гидролакколит** (булгунньах, пинго) - ортотугар муустаах томтордор. Булгунньахтар тымныы климакка уонна халыҥ ирбэт тоҥноох сирдэргэ эрэ үөскүүллэр. Хас да сыл иһигэр сир аннынааҕы уу ситэ тоҥмокко буору үлүннэрэн таһаарар. Томтор 70 миэтэрэ үрдүккэ тиийиэн сөп, диаметра икки километрга диэри. Булгунньахтар Саха сирин киин өттүгэр, алаастаах дойдуга үөскүүллэр. Атын сиргэ Канаадаҕа бааллар. 


Сир буорун састаабыттан тутулуктаах, ол иһин томтордор араас формалаах буолуохтарын сөп.
Ойуу:Pingos near Tuk.jpg|Гидролакколиттар Туктуяктукка, Канаада
Ойуу:Bulgunnyah_01.jpg|Халарчы туундаратыгар баар булгунньах,
Ойуу:185-1.jpg|Саха сирин киин улуустарыгар баар булгунньах.
Ииннээх

**Ииннээх**, Өлүөхүмэ улууһун Дэльгэй нэһилиэгэр баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 141 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 200 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ уонна хортуоппуй үүннэрии. 

Кузьминнар дойдулара.

## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр
* 1918 сыл сэтинньи 7 күнүгэр төрөөбүтэ Кузьмин Валерий Ильич (07.11.1918—1983) — Социалистическай Үлэ Геройа, летчик.
* 1922 сыл ахсынньы 26 күнүгэр төрөөбүтэ Кузьмин Ариан Ильич — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, билим салайааччыта, СГУ ректора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* 1958 сыл тохсунньу 18 күнүгэр төрөөбүтэ Махарова (Кузьмина) Наталья Владимировна, медицина билимин доктора.
Сауд Арабията

**Сауд Арабиятын Хоруоллуга** (арабтыы مملكة العربية السعودية‎) диэн Араб тумул арыытыгар баар дойду. Хотугулуу илин Иорданиялыын, хоту уонна хотугулуу илин Ирактыын, илин Кувейтыын, Катардыын, Баhрейнныын уонна Холбоhуктаах Араб Эмираттарыныын, соҕуруулуу илин Оманныын уонна соҕуруу Йиэмэнниин кирбиилэhэр. Хотугулуу илин Перс хомото уонна арҕаа Кыhыл байҕал бааллар. 27,6 млн. олохтоохтордоох, 2,150,000 км² кэриҥэ иэннээх.

Хоруоллукка Ислам икки ордук ытык сирэ баар, Мекка уонна Медина, ол иhин кинини "икки ытык мэчиэт сирэ" диэн ааттыыллар.

Сауд Арабията аан дойду бастыҥ ниэп экспорттааччыта. Ниэп дойду бүтүн экспортыгар 90% тахса уонна дьаhалта харчы кэлиитин 75% кэриҥэ буолар.

## Эбии маны көр
* Сауд Арабиятын бэлиэ күннэрэ