open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Распутин Валентин Григорьевич

**Валенти́н Григо́рьевич Распу́тин** (1937, Кулун тутар 15, Усть-Уда сэлиэнньэ, Восточно-Сибирская область — 2015, Кулун тутар 14, Москуба) — нуучча суруйааччыта, публицииһэ, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ  прозатын» бэрэстэбиитэлэ.

Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1987). Икки ССРС Судаарыстыбатын бириэмийэтин (1977, 1987), Арассыыйа судаарыстыбатын бириэмийэтин (2012) уонна Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бириэмийэтин лауреаттара (2010). 1967 сыллаахтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Библиография
* Собрание сочинений в 3-х томах. - М.: Молодая гвардия - Вече-АСТ, 1994., 50 000 экз.
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Современник, Братск: ОАО "Братсккомплексхолдинг"., 1997
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Художественная литература, 1990, 100 000 экз.
* Избранные произведения в 2-х томах. - М.: Молодая гвардия, 1984, 150 000 экз.

## Бириэмийэлэрэ
thumb|280x280px|<center>2011 сыллааҕы Арассыыйа литэрэтиирэтин Улахан бириэмийэтин туттарыы.<br>
2011 сыл ахсынньы 1 күнэ</center>
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Судаарыстабын бириэмийэтэ - 2012 сыллаахха киһилии сыһыаҥҥа уһулуччу ситиһиилэрин иһин (2013)
* Литэрэтиирэ уонна ускуустуба эйгэтигэр РФ Бэрэсидьиэнин бириэмийэтэ (2003),
* Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бириэмийэтэ - култуура эйгэтигэр уһулуччу ситиһиилэрин иһин (2010),
* ССРС Государственнай бириэмийэтэ (1977, 1987),
* Иосиф Уткин аатынан Иркутскай хомсомуолун бириэмийэтэ им.  (1968),
* Л. Н. Толстой аатынан бириэмийэ (1992),
* Иркутскай уобалаһын култуураҕа кэмитиэтин иһинээҕи Култуура уонна ускуустуба сайдыытын Пуондатын бириэмийэтэ (1994),
* Иркутскайдааҕы Святитель Иннокентий бириэмийэтэ (1995),
* «Сибирь» сурунаал А. В. Зверев аатынан бириэмийэтэ,
* Александр Солженицын бириэмийэтэ (2000),
* Ф. М. Достоевскай аатынан Литэрэтиирэ бириэмийэтэ (2001),
* Александр Невскэй аатынан «России верные сыны» бириэмийэ (2004),
* «Сыл бастыҥ кыраныысса таһынааҕы романа. XXI үйэ» бириэмийэ (Кытай, 2005),
* Сергей Аксаков аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы литэрэтиирэ бириэмийэтэ (2005),
* Православнай норуоттар бииргэ буолууларын пуондатын бириэмийэтэ (2011),
* «Ясная поляна» бириэмийэ (2012),
Иркутскай ытык олохтооҕо (1986), Иркутскай уобалас ытык олохтооҕо (1998).

## Өйдөбүнньүк
* 2015 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Валентин Распутин аата  Урюпинскайдааҕы № 5 орто оскуолаҕа иҥэриллибитэ (Волгоград уобалаһа).
* ИГУ билим бибилитиэктигэр аата иҥэриллибитэ .
* «Сибиир» сурунаал № 357/2 (2015) бүтүннүү Валентин Распутиҥҥа анаммыт.
* Усть-Уда орто оскуолатыгар аата иҥэриллиэ (Иркутская область).
* Братскай оскуолатыгар аата иҥэриллиэ.
* 2015 сыллаахха Валентин Распутин аата Байкааллааҕы научнай популярнай уонна документальнай киинэлэр аан дойдутааҕы «Киһи уонна айылҕа» бэстибээлигэр иҥэриллибитэ.
* 2017 сыллаахха Иркутскайга Валентин Распутин түмэлэ арыллыахтаах. В январе 2016 года личные вещи Валентина Распутина были переданы в Краеведческий музей, в марте 2016 года открылась выставка.

## Быһаарыылар
Хомус историята

Хомус 5000 сыл аннараа өттүгэр, бастаан Азия соҕурулуу-илин өттүгэр үөскээбит, онтон Индияҕа, ол кэнниттэн Европа дойдуларыгар тарҕаммыт буолуон сөп диэн варгановедтар этэллэр. Азия норуоттарыгар барыларыгар "хомус" диэн ааттанар: шанкобыз, комуз, гопуз, комуз, кобыз о.да а. Ханнык матырыйаалтан оҥоһуллубутун ыйан туран эмиэ ааттанар:

* тимиртэн-төмөр хуур (монг.), темир комуз (кирг.), чанг гопуз (узбек);
* оттон-кулузун комуз (тувин.), хулсан хуур (монг.);
* мастан-ыяш комуз (тувин.), мас хомус (саха)

Төрүт түүрдүү тыллаах норуоттарга хомус диэн тыл былыры төрдө хомуһун диэн тылтан терүттэнэн тахсыбыт диэн саха тылын чинчийбит учуонай Гаврил Васильевич Попов этэр. Хомусчут араҥаччылыыр күүстэргэ туһаайан кердеһөрүн "хомус.кобыз" түүр терминин этимотологията даҕаны туоһулуур. Сорох чинчийээччилэр ап, хомуһун диэн тылтан үөскээбит эбэтэр хомус оту уоска эбэтэр тарбахха кыбытан үрэртэн силис тардар диэн этэллэр.

Сахаҕа хаһааҥҥыттан хомус музыкальнай инструмент быһыытнан баар буолбутун чинчийээччилэр билигин даҕаны чуолкай этэр кыахтара суох. Эрдэтээҥҥи хаһыылартан хомус тоҕо көстүбэтин П.П. Семенов бэрт оруннаахтык быһаарар: "Киһини кытта тимир көмүллүө суохтаах. Тимир киһи кутун баттыыр, ыарык буолар диэн былыргы сахалар өйдүүллэрэ". Онон Маак уонна Мидденфорд сахаҕа хомус нууччалартан киирбитэ диэн этиилэрэ оруна суох буолар.

Түмуктээн эттэххэ, хаппарга, хурга, хомуска норуот үгэстэрэ, итэҕэлэ итинниэ Аан дойдуну анааран көрөр суолтата мэҥэ бэлиэ буолан ойууланан киһини харыстыыр аналлаахтар.
Турнин Лука Николаевич

**Турнин Лука Николаевич**  (13.02.1917-1989) — аатырбыт хомусчут, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ кыһыл знамя уордьанын кавалера, мелодист, артыыс, үҥкүүһүт, саха төрүт култууратын пропагандиһа.

1948 сыллаахха Москубаҕа тиийэн аан маҥнайгынан хомустаабыта. Кини 27 киһилээх ансаамбыл тэрийбитэ. Тыаһатар хомустарын бэйэтэ оҥорор этэ. 1957 сыллаахха ансамбылынан тиийэн Москубаҕа Чайковскай аатынан саалаҕа хомустаабыттара. Ол Саха Сирэ Российскай государство састаабыгар киирбитэ 325 бэлиэтиир бырааһынньыга этэ.
Готовцев Роман Ильич

**Готовцев Роман Ильич** — норуот маастара, международай кылаастаах хомус ууһа.

Готовцев Роман Ильич балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1960 сыллаахха Уус-Алдан оройуонун Тандатыгар сулууспалаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.

Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр Г. Н. Бурцевка дьарыктаммыта. Дьокуускайдааҕы худуоһунньуктар училищеларыгар үөрэммитэ. 1991 с. варганнай музыка Аан дойдутааҕы II Конгреһын быыстапкатыгар «Лучший варган мира» конкурска II миэстэни ылбыта уонна хомус оҥоруутугар международнай кылаастаах маастар степэнинылбыта. Хотгу норуоттар фестивалларын кыттыылааҕа. Аляскаҕа (АХШ) 1993 с. Францияҕа 1994 с. Уопут атастаһа уустарга сылдьар: Гоголев С.И-Амынньыкы Уус (Мэҥэ Хаҥалас), И. Ф. Захаровка — Кылыадьы Уус (Бүлүү), Б. Ф. Неустроев, Чярин Ф (Баайаҕа), Р. А. Даниловка (Куокуну, Сунтаар), Аммосов Е.Е (Уус-Күөлэ, Уус Алдан).
Кэнчээри хомусчуттар ансаамбыллара

## ДҮПСҮН КЭСИЛЭ - ХОМУСЧУТ УОЛАТТАР
Иван Жирков аатынан Дүпсүн орто оскуолатыга Михайловна тэрийэн үлэлэтэр. р "Кэнчээри" хомусчут уолаттар ансаамбылларын Соловьева Мария Михайловна тэрийэн үлэлэтэр.

Ситиһиилэрэ:
* Альбина Дегтярева анал бирииһэ
* Петр Оготоев аатынан конкурс лауреаттара
* "Хотугу сулус" конкурс I, II степэннээх лауреат 
* "Варган музыкатын бастыҥ коллектива" анал аат хаһаайыттара.
* Париж куоракка буолбут "Салют талантов" конкурс I степэннээх лауреаттара
Хомус күнэ

**Хомус күнэ** — Саха Өрүспүүбүлүкэтин бэлиэ күнэ. 

Ил Дархан Егор Борисов 2011 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан Саха Өрүспүүбүлүкэтигэр Хомус күнэ сэтинньи ый 30 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Эбии маны көр
* Хомус түмэлэ
Ыарыһах оҕо

**Ыарыһах оҕо** диэн эмтэммэт ыарыылаах эбэтэр элбэхтик ыалдьан иһэр оҕо ааттанар.

Сахаларга “ы” дорҕоон – ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ыарыы, ыарыһах, ыарахан диэн тыллар үөскүүллэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына өссө куһаҕаҥҥа тириэрдэр кыахтанар. Ас диэн үтүө тылбыт аһыы буолан быраҕыллар, ай диэн саҥаны айа сатыырбыт айыы диэҥҥэ уларыйан куһаҕана элбэх өйдөбүллэнэр. (1,17).

Доруобай оҕону төрөтүү төрөппүттэртэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Ким да ыарыһах оҕолоох буолуон баҕарбат. Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыыппыта эдэр эрдэхтэринэ уһуннук үөрэнэллэриттэн элбэх араас дьону кытта сиэксинэн аһара дьарыктананнар доруобай оҕолору төрөппөт буоллулар. Биир эмэ оҕону төрөппүттэрэ ыарыһах буолара элбээтэ. Ыалларга ыарыһах оҕо төрүүрэ таҥара накааһынан ааҕыллар. Таҥара накааһа хантан да атын сиртэн кэлбэт, киһи оҥорбут быһыыларыгар эппиэтэ буолан кэлэр. 

Куһаҕан айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. (2,13). Дьахталлар эдэр эрдэхтэринэ эргэ тахсыбакка элбэхтик күүлэйдии, аһыы-сии сылдьыбыттарын иэстэбилэ ыарыһах оҕо төрөөһүнэ буолар. 

Киһи оҥорор быһыыларыгар эппиэтэ хайаан да кэлэр. Үчүгэйи элбэхтик оҥордоххо үчүгэйинэн эппиэттиир. Онтон куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр. Туох куһаҕан оҥоруллубутуттан тутулуктанан тус-туһунан көрүҥнээх буолуохтарын сөп. Биллэр сокуоннары кэспит киһи араас суол эппитинэскэ түбэһэр. Улахан буруй буоллаҕына хаайыллар. (3,105).

Өй-санаа көрдөбүллэрин тутуспат буолуу иэстэбилэ хойутаан, көлүөнэлэр солбуйсууларын кэнниттэн кэлэринэн быстах санаалаах, айыыны оҥоро сатыыр биирдиилээн дьон билимиэхтэрин сөп. “Айыыны үчүгэй” диэн этии эдэр кыыс айыыны оҥорор санаатыттан кыыһын харыстаабакка көрсө түспүт киһитигэр биэрэн кэбиһэрин үөскэтэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэринэн кыыс оҕо кыыһынан сылдьан эргэ тахсара хайаан да ирдэнэр. Ол барыта доруобай, эр киһи буор кутун ылыммыт оҕону төрөтүүгэ аналланар. (4,16).

Кыыс оҕолору сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрии доруобай оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа бу көрдөбүлүн олохторугар туһаналлар этэ.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013, 108 с.

2. “Илин” сурунаал. 1997. №1,2.

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.

4. “Туймаада уоттара” хаһыат. №88. 16.02.2012.
Дьыбардаахха саҥарыма

**Дьыбардаахха саҥарыма** диэн сахалар куһаҕан өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥарыма диэн үөрэхтэрэ буолар.

Былыргы өбүгэлэрбит олохторун үөрэҕин өс хоһооно оҥорбуттарын билигин быһалыы ылан туһанабыт. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. (1,31).

Улахан тымныы түспүт сарсыардатыгар ханнык баҕарар тыас олус улаатан ыраахтан доргуйан иһиллэр. “Дьыбардаахха саҥарыма” диэн өс хоһооно куһаҕан суолталаах, өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥара сылдьыы, оннук үгэс киһиэхэ бэйэтигэр, оҕолоругар үөскээн хааларынан куһаҕан майгылаахха кубулутуон сөбүттэн сэрэтии, киһини харыстааһын буолар. (2,53).

Саха дьонугар саамай куһаҕан дорҕоонунан “ы” дорҕоон буолар. Бу дорҕоонтон ыы, ыар, ырыы, ыарыы, ынчык, ыарахан диэн куһаҕан өйдөбүллээх тыллар үөскүүллэр. Бу дорҕоон “ыы” диэн хатыланнаҕына куһаҕана өссө улаатар, ытааһын бэйэтинэн үөскээн тахсар. Куһаҕан дорҕооннордоох тыллары улаханнык саҥарбаттар, элбэхтик туттубаттар. 

Кыра оҕо “ыы” диэн саҥаран, ытаабыта буола оонньоотоҕуна эбэ Лөкүө тохтото охсор этэ уонна “Бу оҕо сотору ытыыр буолбут” диэн быһаарара. Эбиэттэн киэһэ оҕо хаппырыыстаан, ытаан барара кырдьык этэ. 

Айыы диэн сэрэхтээх, куһаҕан суолтата элбэх, «ыы» диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх тылы үгүстүк туттуу, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыы содула олус улахан, кэлэр көлүөнэлэри, эдэрдэри сыыһа-халты тутуннарарын тэҥэ, айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэригэр тириэрдиэн сөп. Айыы диэн тыл сэрэхтээхтик биирдэ эмэтэ туттуллар, улаханнык саҥарыллыбат тыл.

Сахалар оҕолорун өйүн-санаатын харыстыылларыттан сыыһа-халты туттунарын суох оҥороору кыра эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн иитэллэр, үөрэтэллэр. (3,24).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Оҕолорум иитиэхтэрэ

**[[Оҕо]]лорум иитиэхтэрэ** диэн саха дьонун олохторун үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар.

Урукку кэмнэргэ сахалар дьахталлар олоххо аналларын билэн таба суолу туһаналлар этэ. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыс оҕо сааһа ситтэр эрэ эргэ тахсан ыал буолан оҕо төрөтүүтүнэн уонна иитиитинэн аан бастаан дьарыктанара. Ол кэмҥэ сахалар ахсааннара эбиллэн, үлэ-хамнас сайдан иһэрэ.

Оҕолоро ыал буолуутугар төрөппүттэр икки өттүттэн төрүччү үөрэҕин кытаанахтык тутуһан доруобуйаларын, майгыларын-сигилилэрин, үлэлэрин-хамнастарын дириҥник үөрэтэн баран быһаарыыны ылыналлара, кыыстарын ырааһынан кэргэнигэр туттараллара. Саҥа ыаллар оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ доруобай, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайар, эр киһини утумнуур буола төрүүр кыахтаналлара. (1,16).

Ортотунан ыллахха түөрт оҕоломмут дьахтар 20 сылынан түөрт туруу үлэһит дьону улаатыннардаҕына, бу түөрт үлэһит киһи уонна улааппыт элбэх сиэннэрэ эбэлэрин, эһэлэрин кырыйдахтарына көрөр-истэр кыахтаналлара, үлэни-хамнаһы сайыннараллара. Бу олох үөрэҕэ “Оҕолорум иитиэхтэрэ” диэн этиинэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр.

Ыал олоҕун сайдыыта саха дьоно урукку кэмнэртэн ыла туһаммыт суолларынан бардаҕына оҕо төрүүрэ элбээн уонна киһи буолууга иитиллэрэ тупсан аймахтар ахсааннара эбиллэн иһиитэ үөскүүр. Эдэр дьахталлар төрүүр кыахтара улаханыттан уонна элбэҕиттэн сааһырдахпытына оҕолорбут иитиэхтэрэ диэн санаанан салайтардахтарына оҕону көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ тупсан үлэһит дьон элбиэхтэрэ.

Дьахталлары эдэр эрдэхтэринэ эргэ биэрии, үлэлэппэт, уһуннук үөрэппэт буолуу бу оҕолонуу дьыалатыгар тупсарыыны түргэнник киллэриэ этэ. Дьахтар элбэхтик оҕолонноҕуна эрэ, оҕолоро улаатан кинини иитэр кыахтаннахтарына киһилии олоҕу олорорун, олоҕо тупсарын биллэҕинэ ити дьыаланы кыайар кыахтанар. «Оҕолорум иитиэхтэрэ» диэн этии элбэх оҕону төрөтүүнү таһынан киһилии быһыыга, көрсүө, сэмэй буолууга, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ иитэр суолтата улаханын урукку кэмҥэ табан туһаналлара. (2,15).

Үлэһит дьахтар бэйэтин үйэтигэр үлэлээн дуомнаан син хамнаһы өлөрөр курдук сананар, туһалааҕы оҥорор курдук буоллаҕына, оҕото суох хаалыыта кэлэр көлүөнэҕэ үлэһит илии суох буолуутугар тириэрдэр. Билигин Россия государствота маннык ыарахан балаһыанньаҕа киирэн, олохтоох үлэһиттэр ахсааннара быста аҕыйаан, кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэр.

"Элбэх оҕолоох буолуу дьол" диэн сахалар үөрэхтэрэ омук сайдыытыгар, ахсаана эбиллиитигэр уонна үлэни-хамнаһы кыайарыгар тириэрдэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. “Туймаада” хаһыат. №135. 17.01.2013.

2. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
Васильев Николай Иванович

**Васильев Николай Иванович** — саха тюрколог-учуонайа.

## Олоҕун олуктара
мини
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх. Кини бииргэ төрөөбүт улахан убайа лингвист Дьаргыстай. "Хатан" оҕо аймах сурунаалыгар хаста да түүр омуктарыгар сыһыаннаах матырыйааллара бэчээттэммиттэрэ. 

## Үлэтэ
«Хатан» сурунаал төрүттэнэригэр быһаччы сыһыаннаах. «Аттила» диэн нууччалыы тылынан тахсыбыт оҕолорго аналлаах сурунаал ааптара.
Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института

**Ускуустуба уонна култуура арктикатааҕы судаарыстыбаннай института** () - Дьокуускай куоракка баар ускуустуба уонна култуура хайысхаларынан үөрэтэр, уус-уран чинчийэр уонна айар оскуолалаах үрдүк үөрэх кыһата.

Түөрт факультеттаах: 
* Толорор ускуустуба факультета (идэлэрэ: вокал ускуустубата, үнүстүрүмүөнүнэн толоруу, музыковедение, хорегорафия ускуустубата)
* Ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба факультета (идэлэрэ: эйгэ дизайна, көстүүм дизайна, графика, живопись)
* Арктика омуктарын болкулуордарын уонна этнокултуураларын факультета (идэлэрэ: хореография, норуот уус-уран култууратын түөрүйэтэ уонна устуоруйата)
* Информация, бибилитиэкэ технологияларын уонна култуураны салайыы факультета (идэлэрэ: бибилитиэкэҕэ информацияны таҥастааһын, тэрилтэни салайыы, прикладной информатика, уопсастыбаҕа-култуураҕа үлэ)

## Устуоруйата
2000 сыллаахха СӨ таһымыгар хас да атын үөрэх кыһаларын Дьокуускайдааҕы филиаалларыттан таҥыллан төрүттэммитэ: МХАТ оскуола-устуудьуйата, Урааллааҕы судаарыстыбаннай консерватория, Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт уонна Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай култуура уонна ускуустуба акадьыамыйата.

Тэрийээччи ректор култуура уонна кут-сүр сайдыытын миниистирэ, СӨ норуотун артыыһа А.С. Борисов буолбута.

2007 сыллаахха институт бэдэрээссийэ көрүүтүгэр Арассыыйа култууратын министиэристибэтигэр бэриллибитэ. Ол сыл толору тургутууну ааспыта. 2008 сыллаахха институкка С.С. Игнатьева ректорынан анаммыта.

2011 сыллааҕы туругунан институука 832 устудьуон үөрэнэр этэ. 14 билим дуоктара, 42 билим хандьыдаата үлэлииллэрэ. 19 уһуйааччы судаарыстыба ытык сыбаанньатын сүгэллэрэ.

## Быһаарыылар
Айыы санаа

**[[Айыы]] [[санаа]]** диэн биирдэ-эмэтэ киирэн ааһар дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорор санаа диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэр. Киһи санаата барыта үчүгэй буолбатыттан, үчүгэйгэ тириэрдибэтиттэн санааны айыы диэн этии сыыһата дакаастанар.

Саха дьоно элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэннэр айыы санаа, айыы киһитэ диэн сыыһа, өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт этиилэри туһана сатыыллар. Санаа киһиэхэ куруук баар буоллаҕына биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр саҥаны оҥорор санаа ай, айар диэн тылларынан этиллэрэ таба буолар. Санаа сылдьар дойдута атын, Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар, онтон айыы диэн киһи оҥорор быһыыта, ол иһин Бу эбэтэр Орто дойдуга кэлэр быһыы буолар.

Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу киһи олоҕор биирдэ эмэтэ эрэ кыаллар, туһаны оҥорор быһыы буолар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут аҕыйах дьон биир эмэ патент, сертификат ылаллар, учуонай буолаллар. Атыттар бары оҥоро сатыыр саҥаны айыылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара элбээһинэ "айыы үөрэҕин" сыыһаларыттан быһаччы тутулуктаах.

Суруйааччы эбэтэр кумааҕы үлэһитэ тугу эмэ булан суруйбута саҥаны айыы буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар, айар диэн тылынан этиллэрэ табыллар. Ким эрэ бу суруллубут курдук быһыыны үтүктэн куһаҕаҥҥа тириэрдэр саҥаны айыыны оҥордоҕуна ону-маны суруйааччы кигэн биэрээччигэ кубулуйан бииргэ сууттаныан сөп. 

Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн мунньуллар, сайдар. Саҥаны айыыны оҥоруон баҕалаахтар дьоҥҥо хаһан баҕарар элбэхтэр. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу биирдэ эмэтэ эрэ табыллан туһалаах буолар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.

Бука бары дьон оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа туоларын туһугар оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн бобуутун туһаннахха эрэ табыллар. (1,28).

Оҕолорун харыстыыр санаалаах төрөппүттэр элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” албыннарыгар киирэн биэрбэттэр. Бу сыыһа “үөрэх” оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро охсор санаатыгар оҕустаран элбэх сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр. Сахалар “Айыы диэмэ”, "Айыыны оҥорума" диэн үөрэхтэрин төрөппүттэр туһаналлар. Оҕо улаатан иһэн ону-маны, буолары-буолбаты, айыыны оҥоро үөрэммитэ үгэс буолан иҥнэҕинэ куһаҕан майгыланан, киһилии быһыыта суох буолан хаалыан сөп.

Киһиэхэ ханнык санаа киирэрэ кыайан бобуллар кыаҕа суох. Айыы санаа диэн биирдэ эмэтэ киирэн кэлэр табыллара табыллыбата, үчүгэйэ куһаҕана биллибэт санаа ааттанар. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан арааран, улаханнык этэн айдаарбакка эрэ бу санааларын хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр.

Санааны этэргэ айыы диэн тылы туттубат ордук, үчүгэй дии санаан элбэхтик ону-маны оҥоро сатааһын биирэ эмэ табыллыан сөп, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Алдьатыы

**Алдьатыы** диэн олус улахан, сиэри таһынан барар куһаҕан быһыыны оҥоруу ааттанар.

Киһи оҥорор быһыыларыгар олус сэрэниэхтээҕин, баҕарбатар даҕаны оҥорор быһыыта элбэхтик сыыһа-халты буолан тахсарыттан алдьатыы үөскүүрэ быһаарар. Киһи сэрэхтээх буоларын өйдөтөн сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Алдьатыма” диэн үөрэтэр. (1,87).

Алдьатыы хас да араастардаах:

1. Сыыһа-халты туттунан алдьатыыны оҥоруу. Оҕо сыыһа тутан чаасканы үлтү түһэрэрэ баар суол. Суоппар сыыһа туттуута абаарыйаҕа, улахан алдьатыыга тириэрдиэн сөп.

2. Үчүгэйи оҥоробун диэн санааттан алдьатыыны оҥорон кэбиһии. Буор хаһыытыгар тиэтэйэн аһара улаханнык баһан күрдьэх угун тоһутан кэбистэххэ үлэ атахтаныыта үөскүүр. Тиэхиникэ кыра гайкатын аһара ыга, күүскэ эрийэн резьбатын быһа тардан кэбистэххэ улахан алдьатыы үөскээн тахсар.

3. Айыыны, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны биир эмэ киһи оҥорор. Олоххо туһалаах айыыны оҥорбут патеннаах, сертификаттаах, учуонай диэн ааты ылбыт дьон отой аҕыйахтар. Дьон сорохторо, эрчимнээх, аһара барар өттүлэрэ айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыннара элбэх эрээри, үксүгэр табыллыбакка, сатаммакка алдьатыыга кубулуйара элбэх. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэ табыллан туһалаах үрүҥ айыыга кубулуйар буоллаҕына, атыттара бары куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ бу быһаарыыттан тирэх ылан оҕону үөрэтиигэ туттуллар, эдэрдэр сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэллэрин аҕыйатарга аналланар.

4. Өйдөөн-санаан үгүстүк ырытан көрөн баран алдьатыыны оҥоруу. Сэрии диэн алдьатыы. Саҥаны айыыны оҥорон саҥа сэрии сэбин оҥостуу сэриигэ бэлэмнэниини үөскэтэн улахан алдьатыыны оҥорууга бэлэмнэнии буолар.

Киһи хаһан баҕарар саҥаны айыыны оҥоро сатыыр. Ол оҥорор айыыларыттан биир эмэ туһалаах буолан тахсар, онтон атыттара бары сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны, алдьатыыны элбэтэллэр. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар өс хоһооно оҥорбуттар. “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно киһи оҥоро сатыыр саҥаны айыытыттан туох быһыы үөскээн тахсарын быһаарар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ элбэх үлэһит дьоҥҥо ананар, ол иһин оҕону “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

## Өссө маны көр
* Алдьатыы өттүгэр халыйымыахха
* Куһаҕан быһыы уонна айыы
Огдуо Аксенова

**Огдуо Аксенова (Аксенова Евдокия Егоровна)** (1936, олунньу 8, Боганида — 1995, олунньу 14, Дудинка) - дулгаан бэйээтэ, дулгаан литэрэтиирэтин төрүттээччи.

## Олоҕун олуктара
Хоһооннору оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн суруйар этэ. «Павел Чуприн» диэн 1956 сыллаахха «Советский Тай­мыр» хаһыакка бэчээттэммит кэпсээнин иһин бириэмийэ ылбыта. 

Попигаайга Огдо култуура үлэһитэ буолбута. 1967 сыллаахха Огдуо «Бочуот Знаага» уордьанынан наҕараадаламмыта.

1969 сыллаахха «Заполярная правда» диэн Норильскай хаһыата  Валерия Кравец тылбааһыгар Аксёнова бастакы хоһоонноро тахсыбыттара. Ол кэнниттэн хоһооннорун ол саҕана наһаа элбэх тираажтаах «Работ­ница» сурунаалга бэчээттээбиттэрэ.

Кэлин Аксёнова хоһооннорун уонна дулгаан остуоруйаларын дулгаанныы таһаартарар санааламмыта. Оннук Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар 1973 сыллаахха «Бараксан» диэн кинигэтэ тахсыбыта.

Иккис кинигэтин бүүс-бүтүннүү ырыаҕа анаабыта. «Песни долган» диэн кинигэтигэр дулгаан ырыаларын Красноярскай композитора Леонид Масленников нуоталаан таһаарбыта. 

1977 сыллаахха Аксёнова Москубаҕа Литэрэтиирэ үрдүкү кууруһугар киирбитэ.
Флексия

**Флексия** () — тыл үөрэҕэр тылга сыһыарыллан тыл атын тылларга (этиигэ) сыһыанын көрдөрөр морфема (өлүүскэ). 

Суффиксы кытта постфикстар бөлөхтөрүгэр киирэр, ол аата тыл олоҕун кэнниттэн кэлэр морфемаларга.
Кролевец

**Кролевец** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората, Украина. Дьонун ахсаана 20 132 (2024).

Кролевецкэй оройуон киинэ.

## Устуоруйата
left|200px|thumb|Преображенскай сыаркап
А. Шафонскай этиитинэн 1601 сыллаахха олохтоммут.

«Черниговские епархиальные известия» 1868 уонна «Черниговские губернские ведомости» 1895 суруйалларынан — куорат 1608 сыллаахха олохтоммут. Атын да сыллар ахтыллаллар.

## Айылҕата

## Географията
Кролевец куорат Реть өрүс хаҥас кытылыгар, Свидня үрэх түһэр сиригэр турар. Куорат нөҥүө М-02 (E 101), Т-2503, Т-1907массыына суоллара уонна тимир суол ааһаллар (Кролевец станция). Куорат сиринэн хас да уолан хаалар үрүйэлэр ааһаллар. 

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Баай дьадаҥыны уруурҕаабат

**Баай дьадаҥыны уруурҕаабат** диэн өс хоһооно баай уонна үлэһит, дьадаҥы хаһан да өйдөспөттөрүн биллэрэр.

Ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киириилэриттэн олох төрдүттэн уларыйбытын, ол иһин өй-санаа эмиэ тосту уларыйарын билигин олоххо киллэрии эрэйиллэр. Олус уһун үйэлээх сахалар олохторун үөрэҕэр “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно баарын билигин ырыынак олоҕор туһаныы ирдэнэр. (1,72).

Баайдартан бэлэми ылан буолбакка бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, туруорсан тугу эмэ ситиһэллэрин элбэх ахсааннаах үлэһиттэр туһаналлар. Билигин улахан баайдар ахсааннара элбээн, салайар былааһы барытын ылбыттарын кэннэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн этии суолтата улаатта.

Урукку кэмнэргэ баайдар дьадаҥылары кытта оҕолорун холбоон ыал буолан уруурҕаспаттар этэ. Ол барыта баайдар уонна үлэһиттэр өйдөрүн-санааларын уратылаһар өрүттэрэ элбэхтэринэн, сөп түбэспэттэринэн быһаарыллар. Баай уонна дьадаҥы дьон ыал буолан холбоһуулара сахалар “Тэҥнээҕин булунар” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, оҕону иитиилэригэр иккиэн тус-туспатык этэн үөрэтэллэриттэн халыйыыны оҥоруохтарын сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэллэр. Төрөппүттэр оҕолоругар иккиэн тус-туспатык этэн үөрэттэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буолара, хайаларын да этэрин ылыммат буола улаатара, сыыһа-халты туттунара элбиир. 

Байбыттар дьадаҥы аймахтарын хамнаһа суох үлэһит илии оҥостоллорун былыргыны суруйааччылар элбэхтик суруйбуттар. Дьылы туораары тиийиммэт киһи тугу эмэ иэс диэн ааттаан ылбытын туохха да тэҥнэммэт үлэни үлэлээн төлүү сатыыра хаһан да бүппэт иэскэ, хабалаҕа киллэрэрэ. Баайдар дьадаҥылары, үлэһиттэри төһө үлэни оҥороллорунан эрэ көрөн сыаналыыллар. Билигин ырыынак, былыргы олоххо төннүү кэмигэр баайдар, аһара байбыт салайааччылар өйдөрө-санаалара урукку киэбигэр түһэн, үлэһиттэри аанньа ахтыбаттара улаатан иһэр. (2,57).

Аһара баайдар элбэх ахсааннаах үлэһиттэр баалларын быыбардар кэллэхтэринэ бэйэлэрин тустарыгар куоластатаары эрэ билэллэр. Билигин ырыынак кэмигэр улаханнык байбыт салайааччылар минньигэс этиилэрин, ону-маны эрэннэрэн албынныылларын лаппа сиидэлээн, ырытан, үлэһиттэр бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылан туһаналлара табыллар. Салайар былааһы уларытар быыбардарга кыттан үлэһиттэр бэйэлэрин көрдөбүллэрин салайар былааска тириэрдэллэр.

Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бэйэлэрин диэки санаалаах, ол туһугар үлэлиир депутаттары талан республиканы салайыыга кыттыһаллар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Үлэ - олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Рик уонна Морти

«**Рик уонна Морти**» () - Улахан дьоҥҥо аналлаах, научнай фантастическай мультик. Джастин Ройланд уонна  Дэн Хармон бу мультигы иккиэн кыттыһан айбыттара.  АХШка премьерата тохсунньу 2 күнүгэр  2013 сылга буолбута. Сүрүн ис хоһооно.  

## Ыйынньыктар
* «Рик и Морти» на 2х2.tv
* «Рик и Морти» на IMDb.com
Ноев Валерий Власьевич

**Валерий Власьевич Ноев** — саха аатырбыт айылҕаттан айдарыылаах хампаһыытара, анал үөрэҕэ суох.

## Олоҕун олуктара
Кини 1939 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Бүтэйдээх нээһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ.1961 c.    Улан-Үдэ куоракка Илиҥҥи Сибиир Государственнай култуура институтугар киирбитэ. Майа орто оскуолатыгар муусука учууталынан уонна тыа кулуубугар байанист быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. Бэдьимэ нэhилиэгэр олорбута. 1975 сыллаахха өлбүтэ.

## Айар үлэтэ

Бастакы ырыатын Бүөтүр Тобуруокап «Көрүмэ, доҕоруом, көрүмэ» хоһоонугар 1961 сыллаахха суруйбут. Үс баянынан доҕуһуоллаах театрализованнай кэнсиэри туруорбута, 4 сюитаны, баяҥҥа аналлаах 12 айымньыны суруйбута. 

«Мелодия» фирмаҕа 4 пластинката тахсыбыта.
Валерий Ноев билигин 50 тахса ырыата биллэр. Дьон-норуот уоһуттан түспэт хоһоонноро-матыыптара Саха омук баарын тухары ылланыа турдаҕа. Холобур: «Кыракый кыысчаным», «Кыракый уолчааным» (И. Сысолятин), «Күөрэгэй» (М.Куличкина), «Мин дууһам ыллыыр», «Току-току, ньээ-ньээм», «Кыыс Амма» (В.Ноев), «Хатыҥчааным барахсан» (В. Ноев), «Сардааналыын корсуhуу» (И.Гоголев) уо.д.а.

## Аатын үйэтитии
Бэдьимэ нэһилиэгин сынньанар киинэ В. В. Ноев аатын 1999 сыллаахтан сүгэр.

## Быһаарыылар
Үрүҥ моойдоох хаас

**Үрүҥ моойдоох хаас** (, ) — кылгас модьу-таҕа моойдоох орто көтөр.

Улахана 2,5 киилэҕэ тиийэр. Атыыра тыһыта тас көстүүтүнэн уратылара суох. Көхсүн уонна кынатын түүтэ күөхтүҥү-сиэрэй, туора хара сурааһыннардаах. Төбөтө уонна моонньун кэлин өттө үрүҥ.  

## Тарҕаныыта
Ареала кыра. Беринг байҕалын арҕаа уонна илин кытылларыгар, Азия хотугуу-илин уһук өттүгэр уйаланар.  Арассыыйаҕа Анаадыртан Беринг силбэһиитигэр диэри, арҕаа Халымаҕа көстөр. Маны таһынан Хотугу Америкаҕа Аляска кытылыгар уйаланар. Аҕыйах көтөр Командор уонна Куриил арыыларыгар кыстыыр. Саарыыр кэмигэр Сибэтиэй Лаврентий арыытын соҕуруу өттүгэр элбэх буолар.
Хара тумустаах хаас

**Хара тумустаах хаас** (, ) — бөдөҥ хаас. Тас көстүүтүнэн хоҥор хааһы майгынныыр. 

Ыйааһына  2,8 киилэттэн 4,5 киилэҕэ диэри. Тумса атын хаастардааҕар уһун. Төбөтүн үөһээ өттө, моонньун кэннэ хараҥа хоҥор. көхсө уонна ойоҕоһо хоҥор, дьураалардаах. Иэдэһэ уонна моонньун илин өттө сырдык. Атаҕа кытархай, тумса хара, төрдүнэн үрүҥ иилээх.

## Тарҕаныыта
Илин Сибиир соҕуруу өтт;гэр, хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олохсуйар. Арассыыйаҕа Амыр орто уонна алын тардыытынан, Забайкальеҕа уонна  Сахалин хоту өттүгэр, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар уйаланар.
Кытай илин өттүгэр кыстыыр, биир эмэ көтөрү Кэриэйэҕэ уонна Японияҕа көрөллөр. Хара тумустаах хаас ахсаана аҕыйаан иһэр, билигин 10 000 кэриҥэ.
Күн Кураан хаан

**Күн Кураан хаан**  (каз. Күнқыран хан) Кунг-Киран, Кункиран, Хункиран, Куйкуран  (1251—1280) — монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1251 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга этиллэринэн хаан буолбут кэмэ), Монгуол сэрииһитэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Орда-Эджен төрдүс уола, Джучи сиэнэ.

Салалтаҕа аҕата анаабыт. Күн Кураан хаан саҕана (1253—1280) улахан суолталаах туох да буолбатаҕа, «чуумпу» кэм этэ. Уола суох буолан, кини өлбүтүн кэнниттэн бөрөстүөлгэ инитэ Сартактаай уола Коничи олорбута. Күн Кураан ийэтэ Худжийаан хотун Кунгират аҕа ууһуттан төрүттээх.

Күн Кураан хаан кэмигэр Монгуол империята мөлтөөн барыытын кытта сөп түбэһэр; бу киирсии 1260-с сылларга диэри барбыта.

Күн Кураан хаан 1280 сыллаахха өлбүтэ. Устуоруктар кини ойохторун уонна оҕолорун туһунан тугу да билбэттэр.

## Быһаарыылар
Хорвааттар

справа|безрамки
**Хорвааттар** () — Киин Европа, Соҕуруулуу-Илин Европа уонна Средиземноморье ыккардыларыгар олохсуйбут соҕуруу славян омуга. Сүнньүнэн Хорватияҕа уонна Босния уонна Герцеговина диэн дойдуга олороллор. Маны таһынан хорвааттары Австрияҕа, Чехияҕэ, Венгрияҕа, Италияҕа, Черногорияҕа, Румынияҕа, Сербияҕа уонна Словакияҕа олохтоох аҕыйах ахсааннаах омук быһыытынан билинэллэр. Батталтан сылтаан элбэх хорваат Европаны биир гына тарҕаммыта (үгүстэрэ Германияҕа, Австрияҕа, Швейцарияҕа, Францияҕа уонна Италияҕа), элбэх хорваат Соҕуруу Америкаҕа (АХШ, Канаада, Аргентина уонна Чили) олохсуйбут.

Хорвааттар үгүстэр католиктар. Хорваат тыла Хорватияҕа, ону тэҥэ Босния уонна Герцеговина дойдутугар судаарыстыбаннай тыл. Европа Сойууһун тылларыттан биирдэстэрэ. Черногорияҕа, Австрияҕа (Бургенланд), Италияҕа (Молизе), Румынияҕа (Caraşova, Lupac) уонна Сербияҕа (Воеводина) олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан билиниллэр.

## Омук устуоруйата
Хараҥа диэн ааттанар үйэлэргэ бу омук баар буола сылдьыбытын туһунан сибидиэнньэ өйдөнөр төрүөтүнэн хаалбатаҕын кэриэтэ. Археология дааннайдар этэллэринэн кытылга сытар Далмацияҕа уонна Истрияҕа дьон куруук олороллор этэ. Оттон дойду ис оройуоннарыгар быста-быста олохсуйаллар эбит. Бу сирдэргэ славяннар аан бастаан олохсуйууларын кэмэ билигин да мөккүөрдээх. Б.э. VII—VIII үйэлэригэр кэлбиттэр, манна баар авар ханствотын үтүрүйбүттэр диэн буолар. Хаһан кэлбиттэрэ чопчу биллибэт эрээри кинилэр мантан чугас сытар Дунай уонна Карпаат сирдэриттэн кэлбиттэрэ чопчу биллэр диэххэ сөп.

«Хорваат» диэн этноним аан бастаан IX үйэҕэ Trpimir кинээс устаабыгар ахтыллар. Бу кэнниттэн Киин уонна Илин Европа IX—X үйэтээҕи лдокумуоннарыгар элбэхтик ахтыллар буолар.

Хорваат (Hrvat) диэн аат ираанныы тылтан төрүттээх буоларын туһунан сабаҕалааһын баар. Ол аата бастакы хорвааттар Понтан кэлбит сармаат биистэрэ (Адриатика славяннара) буолуохтарын сөп. Бу сабаҕалааһын сүрүн төрүөтэ  Hrvat диэн тыл уонна II-III үйэлэргэ суруллубут Танаис суругар-бичигэр ахтыллар Хороатос (*Khoro(u)athos*) аат майгыннаһыылара буолар.

Орто үйэлэргэ билиҥҥи Хорватия сирдэрэ аттыгар баар күүстээх импиэрийэлэр сабыдыалларыгар киирбиттэрэ: Византия, аваардар уонна кэлин мадьярдар, франкалар уонна булгаардар. Балартан хас биирдиилэрэ Хотугулуу-Арҕаа Балкаан сирдэрин бэйэтигэр бас билиннэрэ сатаабыта. Ол эрээри IX үйэҕэ икки тутулуга суох славян дойдута үөскээбитэ: Хорваат княжествота уонна Алын Паннония княжествота (Савия).

## Быһаарыылар
Америка чырыта

мини|''Phalaropus tricolor''
**Америка чырыта** (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Чырыттартан саамай бөдөҥнөрө, онон нууччалыы биир аата *бөдөҥ чырыт*.

Атыыра чоҕулҕан чырыкка маарынныыр гынан баран сырдык. Хараҕынан уонна моонньунан хараҥа сурааһын ааһар. Тарбаҕар кыра сарыылардаах. Тыһытын кэхсө арыый хараҥа, хараҕын үрдүнээҕи үрүҥ дьураата ордук көстөр.

Кынатын уһуна — 130—150 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 60-90 г.

Канаада арҕаа өттүгэр уйаланар. Саха сиригэр Халыма-Алаһыай туундаратыгар 1957 сыллаахха көрбүттэрэ биллэр.

## Эбии маны көр
* Чоҕулҕан чырыт
* Уу чырыта
Чоруут

**Чоруут** (, ) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Чорууттар уустарыгар киирэр сэдэхтик көстөр кыра көтөр. Саҥа Сибиир арыыларыгар, онон-манан туундараҕа, ойуурдаах туундараҕа уонна тайҕаҕа уйаланар. Саха сирин киин өттүгэр биирдэ эмит баар буолар.

## Быһаарыылар
Кыра үгүрүө

**Кыра үгүрүө** (, ) — көнө хара тумустаах, кылгас саһархайдыҥы хоҥор атахтаах үгүрүөтүҥү дьоҕус чөкчөҥөө.

## Эбии маны көр
* Үгүрүө
* Сурулаа үгүрүө
* Обот үгүрүө
Уу ойууна

мини
**Уу ойууна** (, ) -  бекасовай (Scolopacidae) кэргэниттэн чыычаах.
Киһитийии

**Киһитийии** диэн киһи этин-сиинин тупсуута, киһилии көрүҥнээх буолуута ааттанар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэр. Этэ-сиинэ бастакы өрүтэ буоллаҕына, иккис өрүтэ өйө-санаата буолар. Уһун үйэлэргэ үлэ көмөтүнэн араас кыыллар киһилии көрүҥнээх буола уларыйыыларыттан киһитийии үөскээбитэ. Бу кэмҥэ киһи өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситиһэр кыахтаммыта. Киһилии майгы диэн уонунан тыһыынчанан сылларга кыыллыы майгыттан сайдан, тупсан үөскээбит үчүгэй, эйэни үөскэтэр, үлэни-хамнаһы сайыннарар өй-санаа, майгы буолар. 

Кыыллыы көрүҥ уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан  иһиитэ аан маҥнай киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну үөскэтэр, онтон салгыы сайыннаҕына, этэ-сиинэ өссө тубустаҕына уонна өйө-санаата тупсан эйэлээх буолууну билиннэҕинэ, оҥорор быһыылара тубустаҕына киһилии быһыылаах киһи үөскээн сайдар. Билигин киһи өйө-санаата сайдыыта киһитийии таһымын быдан ааһан турар. Дьон эттэрэ-сииннэрэ сайдыыта, тас көрүҥнэрэ тупсуута сайдыылаах дойдуларга үчүгэйи аһара баран кэрэ диэн быһаарыыга тиийэн эрэр. Онтон өйө-санаата сайдыыта үчүгэй киһи таҥаралар көмөлөрүнэн үчүгэй киһи буолуу таһымын ситиһэн сылдьаллар.

Киһи буолуу, киһилии быһыыланыы эйэни үөскэтэр майгы буолар. Эйэҕэ сэрэхтээх, кыһамньылаах, харыстабыллаах сыһыан наада буоларын киһилии майгы үөскэтэр. Эйэҕэ сыһыан уратыларын сахалыы эйэ-нэм диэн этии биллэрэр. (1,39).

Сахалар киһи буолуу үөрэҕин оҕону үөрэтиигэ туһаналлар. Киһи буолуу диэн эттэххэ киһилии көрүҥнээх буолан баран киһилии майгылаах, быһыылаах диэн өйдөбүллэнэр. Оҕо улаатан иһэр өйө-санаата киһи буолууну ситиһэрэ өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарыгар, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥороругар сөп түбэһэр. Киһи буолуу сүрүн сыалынан куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, хаалларыы буоларын куруук туһана сылдьыахпыт этэ. (2,56).

Киһи сирдээҕи, Орто дойдутааҕы олоҕо киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаахтык олоҕу олоруунан бүтэр. Киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга ыһылыннаҕына биирдэ айыы буолар. Айыы диэн тыл тыыннаах дьоҥҥо анаан этиигэ туттуллубат. (3,71). Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар айыы диэн тылы элбэхтик этэллэрэ, алгыска туһана сатыыллара сахалыы өй-санаа үөрэҕин букатын билбэттэрин биллэрэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Тыл – санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003.- 76.

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

3. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
Валенсия

**Вале́нсия** (вал. *València* ,  ) —  Испания куората,  Валенсия аптаныамыйалаах сообщество уонна провинция киинэ. Мадрид уонна Барселона кэннилэриттэн олохтоохторун ахсаанынан үһүс куорат. Турия өрүс Сир ортотунааҕы байҕал түһэр сиригэр турар.

## Устуоруйата
Б.э. инн. 138 сыллаахха римляннар олохтообуттара диэн ааҕыллар. Ол эрээри ол да инниттэн гириэктэр уонна карфагеннар түөлбэлээн олорбут сирдэрэ. Б.э. инн. I үйэҕэ куораты лузитааннар ылбыттара, урусхаллаабыттара. Сотору кэминэн Рим консула Децим Юний Брут Каллаик куораты саҥаттан туппута уонна *Валентия* () диэн ааттаабыта, *ол аата Кириэппэс*, диэн суолтаттан ураты Үтүө билгэ диэн суолталааҕа.  Август император ыраахтааҕылыыр кэмигэр култуурата уонна экэниэмикэтэ муҥутуурдук сайдыбыта — онно Via Sucronense диэн атыы-эргиэн суола ааһара олук буолбута. 

413 сыллаахха Валенсияны вестготттар былдьаабыттара, манан Рим провинцията буолан бүппүтэ. 

714 сыллаахха куораты маврдар, ылбыттара, Кордовия халифатын сорҕото гыммыттара. Вестготтар саҕана буомурбут куорат салгыы чэлгийэ сайдыбыта.  718 сылга олохтоохторун ахсаана 15 тыһыынча киһи буолбута. XI үйэ саҕаланыытыгар Мавритания Валенсията муҥутуур сайдыытын ситиспитэ, халифат ыһыллыбытын кэннэ үөскээбит Мавритаан хоруоллугун киинэ буолбута. образовавшегося после развала халифата. 5 үйэ кэриҥэ маврдар куораттара буолан турбут кэмигэр нүөлсүтэр ханааллар, тутуллубуттара, куорат эркиннэрэ хос тутуллубуттара (1021—1061 сыллар), сөҕүмэр уопсастыбаннай тутуулар баар буолбуттара (аныаха диэри арааб баанньыктара бааллар), куорат эргиэн киинэ буолбута.

## Олохтоохторо


Куорат испаанныы саҥарар, ол эрээри бырабыыталыстыба валенсия тылын тарҕата сатыыр. Олохтоохторун ахсаана иммиграция суотугар элбиир.

## Кэрэ-бэлиэ сирдэрэ
Куорат кэрэ бэлиэ сирдэринэн баай — «Мигелете» диэн аатынан биллэр холокуолуналаах сүдү готическай собуордаах (онно харалла сытар былыргы иһити Папа Римскэй Ытык Грааль быһыытынан билиммитэ), былыргы ис-тас барааннара баай киэргэллээх сыаркаптар, куораты көмүскүүр тутуулар сорҕолоро, ол иһигэр хас да сүдү боруота, орто үйэлэлэргэ тутуллубут Ла Лонха дэнэр солко биржатын дьиэтэ, былыргы куорат дьиэлэрэ, 19 үйэҕэ — сүүрбэһис үйэ саҕалыныытыгар тутуллубут модерн истиилинэн тутуллубут дьиэлэр (сабыылаах баһаардар, вокзал, почтамт), түмэллэр, аныгы зоопарка уонна океанариум. Валенсия Аан дойду Утумун испииһэгэр 1996 сыллаахтан киирэр.

### Түмэллэр
* Музей изящных искусств Валенсии ().
* Гонсалес Марти аатынан Керамика түмэлэ.
* Байыаннай түмэл (Валенсия).
* Валенсия устуоруйатын түмэлэ ().
* Лонха-де-ла-Седа — солко бииржатын дьиэтэ.
* IVAM аныгы ускуустуба галереята.
* Музей науки имени Принца Филиппе (кат. Museo de les Cièncias Príncipe Felipe, ().
* Музей Патриарха (старинная живопись).
* Museo Fallero
* Музей Риса ().
* Дом-музей Бласко Ибаньеса ().

## Ини-бии куораттар
*  Майнц, Германия (1978)
*  сигэ=|22x22пкс Болонья, Италия (1980)
* сигэ=|22x22пкс Валенсия, Венесуэла (1982)
* сигэ=|22x22пкс Одесса, Украина (1982)
* сигэ=|22x22пкс Веракрус, Мексика (1984)
*  Сакраменто, АХШ (1990)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Мэрия Валенсии
Уу чырыта

**Уу чырыта** (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. 

Тыһыта атыырынааҕар биллэ бөдөҥ уонна дьэрэкээн. Тыһытын көхсө кытархайдыҥы-хара. Көхсө дьэбинниҥи кытархай. Иэдэһэ үрүҥ. Баттаҕа уонна моонньо хара.
Кынатын уһуна — 123-132 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 42-57 г. Тыһыта кынатын уһуна — 127-134 мм, ыйааһына — 51-64 г.

Туундараҕа үөскүүр. Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыгар барар.


File:Phalaropus fulicarius.jpg|
File:Phalaropus fulicarius 2.jpg|
File:Phalaropus fulicarius distribution.png|
File:Phalaropus fulicarius distribution 2.png|
Phalaropus fulicarius MHNT.ZOO.2010.11.119.14.jpg |Museum specimen 


## Эбии маны көр
* Чоҕулҕан чырыт
* Америка чырыта
Паронимия

**Паронимия** —(греч. παρά — таһыгар уонна ὄνυμα — аат) — тыллар семантическай уратыларынан туспалар эрээри, этиллиилэринэн сөп түбэһиилэрэ буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Лингвистикэҕэ иһиллиилэринэн уонна морфематын састаабынан тэҥ эрээри суолталарынан ураты тыллар. Атын суолталаах тыл оннугар туспа суолталаах тылы туттуу тахсар түгэнэ паронимияны туттуу буолар. Сүрүн суолтаны уурулар артикуляционнай базаларынан сүп түбэспэт паронимнарга, холобур: *кыл – кыыл*, *бил – биил*, *ыт- ыыт* уо.д.а. бу тыллар аһаҕас дорҕоонноро уһунунан, кылгаһынан эрэ уратылаһаллар – оппозиция. Паронимия тыл ханнык араҥаҕа сөптөөхтүк туттулларын билбэккэ биир эбэтэр хас да тыл суолтатын тирэҕэ суохтук билии буолар. Сорох паронимнар тылга киэҥник тарҕанан баран, тылдьыкка майгыннаһаллара көстөр.Ону таһынан паронимы паонимазия диэни кытта бутуйаллар. *Паронимазия* – паронимы билэн туттууну ааттыыллар.

### Пароним кылаастара
# **Олоҕунан** (корневые паронимы): олох паронимнара араас тыл олохтоох буолаллар, балар тас сөп түбэсиһиилэрэ дэҥҥэ тахсыбыт алхас. Холобур нууччаҕа*: экскаватор — эскалатор*. Кинилэр уопсай семантическай сибээһинэн түмүллүбүт паронимнар буолбатах.
# **Сыһыарыытынан** (аффиксальные паронимы): бу паронимнар уопсай семантическай сибээһинэн түмүллүбүт паронимнар. Кинилэр уопсай олохтоохтор, ол эрэн тус-туспа, ардыгар тэҥ деривационнай сыһыарыылаахтар. Холобур нууччаҕа: *абонемент - абонент*. Суффиксальнай паронимия киэҥник медицинскэй уонна химическэй терминологияҕа тарҕаммыт, онно тыл олоҕо эрэ буолбакка, суффикстар эмиэ терминологическэй суолталаахтар. Холобур, *-ид* суффикс химическэй терминологияҕа *туус* диэн бэлиэтэнэр, ол аата молекулаларга кислорор атомнара суохтар (*хлорид, сульфид о.д.а*.), оттон *-ит, -ат* – кислород атома баар туустар (*сульфит, хлорат, карбонат о.д.а*.).
# **Үөскээһининэн** (этимологические паронимы): уларсык тыл хаста да атын суолтанан туһаныллыыта. Холобур нууччаҕа: *проект* (латинскайтан киирии) — *прожект* (французскай тылтан киирии); маннык бэйэ бэйэлэрин кытта чугас тыллар (саха – эбээн – эбэнки – монгол) этимологическэй паронимияны үөскэтиэхтэрин сөп.
### Литература
1. Антонов Н. К. Саха тылын лексиката./ Дьокуускай. 1984

2. Бельчиков Ю. А., Панюшева М. С. Словарь паронимов современного русского языка. — М.; Рус.яз., 1994.-455 с.

3. Фомина М. И. Современный русский язык. Лексикология — Москва 1978г.

4. Шанский Н. М. Лексикология современного русского языка. -М.: 1960г.
Ономасиология

**Ономасиология** - **[[Семантика]]** биир ураты хайысхата, барамай уонна көстүү (явление) суолтатын үөрэтэр үөрэх.

### '''Семантика хайысхалара:'''
Семасиология

Ономасиология
Хоһуласпыт тыл

**Хоһуласпыт тыл** - (хатылааһын) **[[тыл]]** төрдө хатыланар.Саха тылын эриэккэс кэрэ этигэн ньымата тыл бутуннуутэ эбэтэр тыл хайа эмэ суьуо5э хоьулаьара буолар. Саха тылыгар тылы хоьулаан туттуу баарын аан маннай О.Н Бетлинг бэлиэтээбитэ. Оттон тыл оло5о хатыланыытын Е.И Убрятова чинчийбитэ хоьуласпыт тыл  суолтатын уонна этиигэ хайдах туттулларын ырыппыта.  

Хоьуласпыт тыл дэгэт суолтата олус киэн предмет бэлиэтэ улаханын-кыратын толорутун-быhа5аhын кордорор бэлиэни кууhурдэр-сымнатар хайааьын араас тэтимин биэрэр иэйии эгэлгэ дэгэтин арыйар кыахтаах. Тылы хоһулаан туттуу кэпсэтии тылыгар уонна уус-уран истиилгэ туттуллар лингвистическэй бэлиэ буолар.

Хоһуласпыт тылы араас формаҕа туттан тыл этигэн кэрэтин оҥорор. Уус-уран айымньыга тылы хоһулаан туттуу эпическэй айымньы тылын байытар, экспрессиятын күүһүрдэр. Тус-туспа аат тыл паараласта5ына ордук киэн суолтаны биэрэр. Бу саха тылын биир бэлиэ уратыта олус этигэн ньымата буолар. Икки толору суолаталаах эбэтэр  биирэ толору суолталаах, биирэ туспа туттуллубат аат тыл пааралаһыан сөп.Ити  курдук паараласпыт тыллар суолталара аҥардыыларын суолталарыттан үксүгэр киэҥ буолар. Ол паара аҥара туспа суолтата да суох буоллаҕына, уларыйбат.Пааралаһар тыллар дорҕоонноро силлиспэттэр, ол иһин сурукка дефиһинэн холбоноллор. Лексикологияҕа паараласпыт тыллары куруук биир тыл курдук көрүллүөхтээх, тус-туһунан компоненнарга араартаан көрөр табыллыбат. 

### Хоһуласпыт тыл көрүҥнэрэ
1 Тыл уларыйыыта суох хоһуллар

2 Хоһуласпыт тыл иккис компонена уларыйар

3 Туохтуур буолар-буолбат формата хоһулаһар: Көстөр-көстүбэт

4 Хоһуласпыт тыл икки компонена иккиэннэрэ уларыйаллар: икки атахтаах уоhax мэйиитигэр санаабатах санаатын санаатын санаата өйдуобэтэх өйун ойдуотэдьиибэни тэриннэ дьиктини сананна тааьы тааьынан охсуолаан эрэр курдук чабыр5атан барбыт

5 Хоһуласпыт тылга күүһүрэр эбиискэ эбиллэр

6 Хоһуласпыт тылга аат сыһыат суолтатыгар: куустээх өйдөөх модун санаалах биир-биир туран оло5у уларытыы  улуу мөккүөрү мөккуһэн  сорох өлбүт сорох кыайбыт

7 Хоһуласпыт тыл хайааьын бэлиэни биэрэр: Дөрун-дөрун буола-буол    Устуруока үрдүнээҕи бичик
Бөдөҥ бичик

**Туһаныллыбыт литэрэтиирэ** 

1 Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976

2 П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла Лексикология
Чоҕулҕан чырыт

**Чоҕулҕан чырыт** (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус бадараан көтөрдөрүн көрүҥэ. Саха сирин туундаратыгар барытыгар уйаланар.

Тыһыта атыырынааҕар бөдөҥ. Тыһытын көхсө харатыҥы, кытархай дьураалардаах. Төбөтө хараҥа бороҥ, моонньугар дьэбинниҥи кытархай чуоҕурдаах. Хабарҕата уонна өрөҕөтө үрүҥ.
Кынатын уһуна — 107-117 мм, Этин-сиинин ыйааһына — 28-35 г. Тыһыта кынатын уһуна — 105-119 мм, ыйааһына — 30-40 г.

Саха сирин киин өттүгэр ардыгар ааһан иһэн көстөр. Туундараҕа көлүйэлэр кытылларыгар олохсуйар. Уйаланар сиригэр ыам ыйын эргэтигэр кэлэр. Атырдьах ыйын эргэтигэр кыстыгар барар.


File:Phalaropus lobatus 4.jpg|
File:Redneckedphalaropechick.jpg|
Phalaropus lobatus MHNT.ZOO.2010.11.119.9.jpg |Museum specimen 


## Эбии маны көр
* Уу чырыта
* Америка чырыта
Табунанов Георгий Тимофеевич

**Табунанов Георгий Тимофеевич** — Саха сиригэр Осавиахим хамсааһынын тэрийээччи, пулеметнай рота хамандыыра, Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа.
Содул

**Содул** диэн туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. (1,406). Содул диэн киһи үчүгэй диэн санаатыттан оҥорор быһыыларыттан элбэх куһаҕан үөскээн тахсарын этиллэр. Арыгыны элбэхтик иһии содула, арыгыһыт буолуу биллэр, дьон сэрэнэ, харыстана сатыыллар да кыаттарбат. Киһи тулуура улааттаҕына арыгыны аһара испэт буолар кыахтанар.

Билигин ордук улахан содуллаах наркотик эдэрдэргэ тарҕанан кэлэн иһэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна үөрэх министерствота оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһа үөрэтэ сылдьаллар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этиилэр оҕо дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын үксэтэр.

Эдэр киһи айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан наркотигы боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыта содулга түбэһии диэн ааттанар. "Айыы үөрэҕэ" оҕолору сыыһа үөрэтиититтэн наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Ол иһин эдэр наркоманнар элбээн иһэллэриттэн наркотиктар тарҕаналлар.

Дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатааһын араас содулу үөскэтэрэ элбэх. Сахалар ол иһин оҕону үөрэтиигэ “Айыыны оҥорума” диэн этиини туһаналлар. Бу сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэтэр үөрэҕи оҕону иитиигэ туһаналлар. (2,28).

## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.