open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саина

Екатерина Саввинова–Саина  — Саха сирин үтүөлээх артыыһа. "Здравствуй, Якутск" (1997) ырыатынан киэҥ биһирэбили ылбыта.

## Олоҕун олуктара
1971 с. от ыйын 17 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ ансаамбыл  дирижера, аҕата саксафоҥҥа, кларнетка оонньуур муусука учуутала.
## Айар үлэтэ
Саха эстрадатыгар 15 сыл тухары 4 альбом, 2 видеоклип уонна документальнай киинэ таһаарбыта. 
Репертуарыгар 20 араас омук тылынан 200-чэкэ ырыалардаах (сахалыы, нууччалыы, эбээннии, эбэҥкилии, долганныы, чукоткалыы, юкагирдыы, дьоппуоннуу, бүрээттии, монгуоллуу, казахтыы, кэриэйдии, украинскайдыы, английскайдыы, францзускайдыы, хиндилыы, болгарскайдыы, итальянскайдыы, испанскайдыы, грузинскайдыы).
Фортепианаҕа, хомуска уонна да атын саха инструменнарыгар оонньуур.

Канаадаҕа олохсуйан олорор, 2024 сыллаахха гражданство ылбыта.
Эклиптика

**Экли́птика** (от ,  — Күн өлүүтэ), халлааҥҥа Күн  сыллааҕы эргийиитин суола. Аныгы быһаарыы  — халлааны быһа охсор Сир—Ый барицентрын хаптала.

Эклиптика зодиак сулустарын бөлөҕүнэн уонна Змееносец сулус бөлөҕүнэн ааһар.
Улахан (арыы)

**Улахан** (бур. *Ольхон*, нучч. *Ольхон*, эбэҥ. *Олхуун*, эбээн.*Олхуон*), Бүрээтийэҕэ киирэр, Байкаалга баар бөдөҥ арыы, урукку аата "Өлүү хонуута" буолуон сөп. Кэнники кэмҥэ туризм сайдан эрэр сирэ. 8 дэриэбинэлээх. 

## Айылҕа
Ольхоҥҥа элбэх ландшафт баар: манна куурда-куурда дириҥник үүммүт, сайын үүммүт кумахтаах пляжтар; «дүмнэри, булгунньахтары уонна Тиит боруодаларын кытылларынан үүммүт хойуу Тиит эбирдээх хойуу Тиит эбирдээх (олох да суоҕун кэриэтэ), рейтовай харыйа; кытаанах мрамор таастара; бадараан, араас уулаах үүнээйилэрдээх.

## Туризм уонна транспорт
Арыылаах сайын Россия араас регионнарыттан уонна тас дойдулартан турист сылдьар. Живописнай бухаактарга балаакканан туруохха сөп, уу атырдьах ыйыгар ордук сылыйар (+18 °C). Арҕаа кытылга, Хужир бөһүөлэгиттэн 10 километр тэйиччи сытар, айанньыттарга Хаандыга күөлүн аттыгар, биир ааттаах туристическай база турар. Арыыга кутталлаах кыыл- сүөл, энцефалит чыскылара суох. Ольхон территорията заповедность уонна манна олоро сылдьан арыы тыатыгар көҥүл ылыахха наада.

Арыыга киирии сахюрт сэлиэнньэтиттэн «МРС- остров Ольхон» паром сырыыта олохтонор. Билигин үс паром үлэлиир — дьоҕус «суолдьут» (5-6 массыына) уонна улахан — «Ольхон аана» уонна 17- ча массыына сылдьар «Семен Батагаев». Сайылыкка чааһы быһа интервалы кытта үлэлиир. Өрүһү туорааһыҥҥа үгүс чаастаах автомассыыналар мунньулуннулар. Уочараты ааһан орто бириэмэ 3 чаас кэриҥэ, ол гынан баран, күүтүллүбэтэх быһыыга- майгыга (биир парому алдьатыы) сууккаҕа диэри тардыллыан сөп. Кыһын паром сырыытын оннугар мууһу кэбирэтэр.

Дьону туоратыы кэмигэр «Хивус»салгынынан катерынан оҥоһуллар. Аны сайылыкка Арыыга Иркутскай — Северо- Загли «теплоход (»Комет «теплоход, Иркутскай — Уус- Баргузин (»Баргузин " теплоход, тохтобул арыыга — югу- ка пляжка) тиийиэххэ сөп.

2018 сылтан Ольхону Иркутскай-Хужир маршрутунан дьоҕус авиация рейстэрин сөргүтэн, ол эбэтэр Ан- 28 уонна Л- 410 самолеттарынан авиакомпания күүһүн толорор. Бу авиахампаанньа эмиэ арыыга олорор площадка тиксэр.

## Демографиата
* Нууччалар — 55%
* Бүрээттэр — 35%
* Эбээннэр уонна эбэҥкилэр — 5%
* Сахалар — 3%
* Эрмээннэр — 1%
* Узбектар — 1%

## Быһаарыылар
Саһархай байҕал

**Саһархай байҕал** (биир тарҕаммыт аата *Араҕас байҕал*), улахан байҕал Кытай уонна Кэриэйэ тумул арыыта икки ардыгар баар, кыратык Тайвань уонна Дьоппуон (Рүкү, Сикоку) арыыларын таарыйар. Улахан элбэх нэһилиэнньэлээх регион байҕала, онон сибээстээн экологийатын туруга мөлтөх. Улахан курорт: Вэйхай, Циндао (Кытай), Сеул (Инчхон), Кванджу, Пусан (Соҕуруу Кэриэйэ). Саһархай байҕал ордук улахан арыыта - Чеджудо. Туризм сайдыбыт сирэ.
Каннын

**Каннын** (*Ханнын*), Соҕуруу Кэриэйэҕэ баар куорат, улахан порт уонна курорт куорат, Дьоппуон муората баар сирэ. Улахан 90 км ыраас кумах пляжтардаах, онон сөтүөлүүргэ 10 бастыҥ курортарга киирэр. Дьонун ахсаана 300 тыһ курдук. Элбэх сахалар диаспоралара баар.
Мааччыйа

**Мааччыйа** (нучч. *Маччия*), улахан сэттэ күөлтэн турар система, тектоническай төрүттээх. Аллараа Бэстээхтэн 3 км тэйиччи хоту диэки сытар. Курорт сир. Элбэх тыа һаппааһа баар. Ол эбэтэр Мэнэ-Ханалас 40% маһа баар.
Кэм кута

**Кэм кута** (*Zeitgeist*, *Дух Времени* ол эбэтэр *Кэм кута*), Аан дойду үрдүнэн ынырыктаахай шок аҕалбыт киинэ, 163 судаарыстыбаларга көрүллэргэ бобуллубут киинэ (олор ахсааннарыгар АХШка, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа) уонна 132 дойдуларга экстремисткэй курдук көрүллэр.  350 тылларга тылбаастаммыт киинэ (олор ахсааннарыгар нууччалыы уонна сахалыы).  Киинэ ааптара - Петер Дьозеф (Питер Джозеф). 

## Сүжета
Кэм кута киинэ этэринэн аан дойду дьоно барыта албынна олорор, дьиннээҕинэн аан дойду президеннэрэ, тойотторо бары биир киһиэхэ бас билинэллэр. Ол барыларын бас билэр киһи сэриини, терагы, бааны, расовай национал хамсааһыны, финансовай кризиһы, итэҕэли кини айбыт, ону акаары дьон итэҕэйэр. Дьиннээҕинэн Икки Аан Дойду сэриитэ харчы инниттэн барбыт. Барыта дьон олоҕо сымыйа диэн. Теракт норуоту түмэр биир способ буолар диэн...

## Аан Дойду дьонун хамсааһына
* http://www.thezeitgeistmovement.com
Pussy Riot

thumb|Pussy Riot|250px

**Pussy Riot** (Пуусси Раайот,  «Куоска утарылаһыыта» диэн тылбаастыахха сөп, *патриот* диэн тылы кытта дьүөрэлиир дьон эмиэ бааллар), феминизмы өрө тутар Арассыыйа панк-рок-бөлөҕө, дьон тоҕуоруһар сирдэригэр болҕомтону тардар араас ааксыйалары ыыталларынан биллэллэр.

Pussy Riot Москуба метротун станцияларыгар, троллейбус үрдүгэр, полиция силиэстийэлиир изоляторыгар, Кыһыл болуоссакка уонна Киристиэс храамыгар ааксыйалары оҥорбуттара.

Бөлөх састааба чуолкайа суох. Сорох ааксыйаларыгар 8 киһи кыттар. Ону таһынан ааксыйаҕа быһа кыттыбат кыттааччылар бааллар дииллэр. 2012 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Киристиэс храамыгар оҥорбут ааксыйаларын иһин күлүгээннээһиҥҥэ уонна таҥараны итэҕэйээччилэри өһүргэтиигэ күтүрээн  үс эдэр дьахтары (Надежда Толоконникова, Мария Алёхина, Екатерина Самуцевич) тутан хаайбыттара. Билигин суут бара турар. Бастаан бөлөххө уонна ааксыйаҕа кыттыбыттарын мэлдьэһэллэр этэ, онтон суут кэмигэр уонна тиһэх тылларыгар кыттыбыттарын бигэргэттилэр.

Бөлөх кыттааччылара ааксыйа кэмигэр харахтара уонна айахтара эрэ көстөр балаклава диэн баайыы бэргэһэ кэтэллэр.

Дьахтар бырааба кэһиллиитин, уопсастыбаҕа олохсуйбут дьахтары баттыыр үгэстэри утары охсуһабыт дииллэр. Дьахтары атаҕастааһыны авторитарнай былаас өйүүр диэн санаанан салайтаран Арассыыйа билиҥҥи былааһын уонна чуолаан бэрэсидьиэн Путины утарар тыллаах ырыалары ыллыыллар.

## Быһаарыылар

## Бас тиэкиһэ
http://www.youtube.com/watch?v=GCasuaAczKY
http://www.youtube.com/watch?v=FoJqzGG7u_k
http://www.youtube.com/watch?v=3SAIsrYJwfg
Манньыаттаах Баһылай

**Никифоров Василий Сергеевич - Манньыаттаах Баһылай** (1848-1915) - аатырбыт саха баайа, меценаат. 

Туокай Сэргэй диэн Мэҥэ баайын үс уолаттарыттан биирдэстэрэ. Бу уолаттар XIX үйэ 70 — 80 сылларыгар бастаан сүөһү иититинэн, онтон сыыйа түүлээҕинэн эргинэн барбыттара. 2-с гильдиялаах атыыһытттар буолбуттара: Атыыһыт Байбал, Харчы Бүөтүр. 20-30-ча сыл тухары эргиэн-урбаан (бизнес) эйгэтиттэн тэйбэтэхтэр.

Хаччы Бүөтүр өлөрүгэр баайын, малын уонна банк билиэттэрин кэргэнигэр уонна ини-биилэригэр барыларыгар тэҥник үллэрбитэ үһү.
        
Манньыаттаах Баһылай нэһилиэгэр кинээстээбит, нэһилиэк дьаһааҕын (нолуогун) бэйэтэ төлүү олорбут, кэлин уола I гильдиялаах атыыһыт Г.В.Никифоров-Манньыаттаах уола төлүүр эбит. Онон Тыыллымалар дьаһаах кыһарҕанын билбэккэ нус-хас олорбуттар. Оҕонньор сүөһү иитэрэ, II-с гильдия быраабынан эргинэрэ. "Н.А.Авренскай уонна К" дьиэтигэр 30 тыыһынча солкуобай уган ол барыыһыттан туһанара.
       
Баһылай—Манньыаттаах бэйэтэ 1915 с. тумуулаан өлбүтэ. Уолугар, сиэннэринэр 70 тыыһынча солкуобай харчы, малы хаалларбыт. Мэҥэ Хаҥаласка билигин Аһыкай алааһа диэн сиргэ Манньыаттаах уҥуоҕа баар диэн буолар. Бу алаас Манньыаттаах сайылыга үһү. 

В.С. Никифоров-Манньыаттаах 1858 с. балаҕан ыйыгар толоруллубут "Ревизкэй сказка" суруллубутунан 10 саастаах, аҕата Сергей Никифоров-Түөкэй Сэргэй 56 саастаах, убайдара Николай - 32, Петр - 28, Павел - 22, Николай -12 саастаахтар, ону таһынан 2 кыыс, онон Түөкэй Сэргэй 7 оҕолоох эбит. 1872с. кини 5 тыыһынча солкуобайы уобалас казнатыгар уган, нэһилиэк нолуогун төлөөбүт, 1913 Г.В. Никифоров 2 тыыһынча солкуобайы эбэн биэрбит.

Кини уола Гавриил 1-кы гильдиялаах атыыһыт буолбута, Коммерция Ытык туора урдуһун (инородец) аатын ылбыта, Император дворун сүбэһитэ ааттааҕа,  эмиэ аҕатын курдук меценаат, саха чаҕылхай интеллигеннэриттэн биирдэстэрэ этэ.
Галаактика

[right|thumb|280px|'''[NGC 4414**, Вероника баттаҕа диэн ааттаах бөлөх-сулус спираллыҥы галаактиката, диаметра 17&nbsp;000 [[парсек]] кэриҥэ, [[Сир|Сиртэн]] 20 мегапарсек кэриҥэ ыраах сытар.]]

**Галаактика'''  ( — «Үүт суол» (Халлаан сиигин былыргы гириэктэр уонна нууччалар инньэ дииллэр этэ) диэнтэн тахсар) — сулустар, гаас, сулус быылын уонна көстүбэт маасса сүүнэ улахан түмүллүүтэ. 

Халлаан Сииктээҕэр Андромеда галактика диэн саамай чугас улахан галаактика.
Call of Duty: Black Ops II

250px|thumb

**Call of Duty: Black Ops II** —  () — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута, Call of Duty: Black Ops сиквела. Treyarch студия оҥорор. Оонньуу анонса 2012 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2012 сыл  ахсынньы 13 күнүгэр тахсыахтаах

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Брюс Пэрри

**Брюс Пэрри (Bruce Parry)**, Англия BBC канаалын репортёра, уруккута байыаннай. Саха Сирин устан биллэрбит киhи.
Молотков Егор Михайлович

**Молотков Егор Михайлович** (1855 - 1926) саха бөлүһүөгэ.
1855 сыллаахха Ньүүйэ улууһун Татакаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1907 - 1913 сыллардаахха Хочо улууһун кулубата этэ.

## Ылыллыбыт сирэ
*[[Макаров Дмитрий Степанович|Макаров Д.С.]] "О якутском философе Молоткове Егоре Михайловиче".* Дьокуускай "Сайдам" 2009.
Сокорутова Наталия Даниловна

**Сокорутова Наталия Даниловна** (1880—1973) — биллиилээх саха отоһута.

Өлүөхүмэ улууһун Токко сэлиэнньэтигэр олорбута. Киэҥник биллибит отоһут, илбииһит. Дьону илиитинэн илбийэн эмтиирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

** [[Макаров Дмитрий Степанович|Макаров Д. С.]] Народная мудрость. Знания и представления*. — Дьокуускай: Сайдам, 2009.
Саха сирин омуктарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ

**Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлэ** — Саха сиригэр олохтоох омуктар музыкальнай култуураларын көрдөрөр, чинчийэр түмэл. Дьокуускай куоракка баар.

## Төрүттэниитэ, сайдыыта
1991 сыл олунньу 21 күнүгэр Саха сиригэр биллэр музыковед Аиза Петровна Решетниква көҕүлээһининэн төрүттэммитэ. Бастаан Эргэ Куоракка ол саҕана хуор дьиэтигэр баара. Билигин Еиров уулссатыгар Хомус түмэлин кытта биир дьиэҕэ баар. Дириэктэринэн Аиза Решетникова үлэлиир.

## Ылыллыбыт сирэ

* К 20-летию Музея музыки и фольклора народов Якутии. Дьокуускай, 2011.
Оҕустар харсыһыылара (оонньуу)

**Оҕустар харсыһыылара** — саха оонньуута.

Сиргэ сурааһын тардаллар, икки оҕо ол сурааһын нөҥүө-маҥаа аттаан утарыта төбөлөрүнэн даҕайсан тураллар уонна бэйэ бэйэлэрин оройдорунан, сүүстэринэн, саннылларынан үтүһэн сурааһынтан тэйитэ сатыыллар. Хайалара эрэ утарылаһааччытын лаппа тэйиччи үтэн илтэҕинэ (1,5 м кэриҥэ) кыайбытынан ааҕыллар. Харсыһааччылар эмискэ төбөҕө түһүө суохтаахтар 

## Быһаарыылар
Тоҕус былас суһуоҕу өрүү (оонньуу)

**Тоҕус былас суһуоҕу өрүү** - саха оонньуута.

Бөлөҕүнэн оонньууллар. 27 сүүмэх сиэли эбэтэр быаны уһуктарыттан биир үрдүктээх сиргэ ыйаан кэбиһэллэр. Бөлөх кыттыылаахтара тэйиччи тураллар, уонна чэ дииллэрин кытта биирдии-биирдии сүүрэн тиийэн ол сүүмэхтэри өрөллөр. Ханнык бөлөх түргэнник уонна үчүгэйдик, кытаанахтык өрбүтэ кыайыылаах тахсар 

## Быһаарыылар
Кыаһыыланыы (оонньуу)

**Кыаһыыланыы** — саха оонньуута.

Оонньооччулар икки бөлөххө арахсаллар. Хас биирдии оонньооччу бэрбээкэйдэрин кыаһыыланар (кыра арыттаах гына быанан баанар). Бөлөхтөр тус-туспа субуруччу тураллар, биирдиилээн бэлиэтэммит сири эргийэн кэлэллэр. Бастаан бүппүт бөлөх кыайыылаах хаалар 

## Быһаарыылар
Атах тэпсии (оонньуу)

**Атах тэпсии** - саха оонньуута.

Бастаан оонньооччулар уол-кыыс буолан ханыыларын булаллар. Ол маннык оҥоһуллар: кыыстаах уол көхсүлэринэн сыста тураллар, онтон ыытааччы "Күн таҕыста!" диирин кытта тэҥҥэ хайыһыахтаахтар, бииргэ хайыстахтарына ханыыларын булбут аатыраллар, тус-туспа хайыстахтарына салгыы ханыы көрдүүллэр.

5-7 ханыыласпыт уоллаах кыыс утарыта туран илиилэрин ханыыларын санныларыгар ууран тураллар. Онтон ыытааччы "чэ" диэтэҕинэ уҥа атахтарыттан саҕалаан бэйэ-бэйэлэрин атахтарын ис өттүн сыһыары тыастаахтык сыбырҕаччы тэпсэн киирэн бараллар. Атахтарын бокутуохтаахтар уонна сиринэн сыбырҕаччы ыытыахтаахтар. Ким ону сатаабатах, ол туоруур. Уһуннук тэпсибиттэр кыайыылаах тахсаллар.

Кыайыылаахтары күн диэки хайыһыннараллар уонна тула туран сарын-сарынтан ылан эргийэ сылдьаллар, битийбэхтииллэр, биир киһи "Күн таҕыста!" диир, бары ону үстэ хатылыыллар 

## Быһаарыылар
Ат сүүрдүүтэ (оонньуу)

**[[Ат]] сүүрдүүтэ** - саха оҕолоро сайын оонньуур оонньуулара.

Хас биирдии оонньооччу икки 60-ча см уһуннаах бөкүнүк мастаах буолар. Биир маһын 5 м кэриҥэ ыраахха туора ууран баран иккис маһын төбөтүттэн таҥнары тутан туран биэтэҥнэтэр уонна сытар маһыгар быраҕар. Таптаҕына, сытар мас тэйэн иннин диэки сыҕарыйар. Оҕолор итинник хардарыта быраҕаллар, ким маһа биэтэккэ эрдэ тиийбит ол кыайар 

## Быһаарыылар
Макаров Дмитрий Степанович

**Макаров Дмитрий Степанович** (1917—1994), философия билимнэрин кандидата.

## Олоҕун олуктара
1917 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр  төрөөбүтэ.



## Д. С. Макаров биографиятыттан
Философ 1917 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр юиэс оҕолоох, үөрэҕэ суох Степан Васильевич Макаровтаах диэн ыалга төрөөбүтэ. Кыаммат-түгэммэт ыаллар уоллара аҕатын көҥүллээһининэн 10 саастааҕар оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Кылаастан кылааһы тулуппакка дабаййан, Чурапчытааҕы педучилищены туйгуннук бүтэрэн, велосипедынан наҕараадаламмыта.

Оройуон үэрэҕин салаатын инспектора буолбут киһи велосипедынан нэһилиэк оскуолаларын кэрийтэлээн улэ бөҕотүн ыытарын кырдьаҕастар соторутааҕыта диэри иһирэхтик кэпсээн оҥостор этилэр.

Дьокуускайдааҕы пединститукка студенныы сылдьан Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Ураллааҕы байыаннай уокурук байыаннай-политическай уонна Сорочинскай куоракка баар зенитнэй-пулеметнай училищеларыгар аналлаах курстары “туйгуннук” бүтэртээн, дьиҥнээх байыаннай специалист, офицер буолбута. Стрелковай рота командирын солбуйаааччытынан, зенитнэй-пулеметнай взвод командирынан уоттаах сэрии Польшаҕа бүтүөр диэри кыргыспыта.

1946 с. сэрииттэн төннөөт, пединституту эмиэ туйгуннук үэрэнэн бүтэрбитэ. Фҕыс сыл кэриҥэ партия уобаластааҕы комитетыгар лектордаан Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта. Онтон Үрдүкү партийнай оскуола аспирантуратыгар (оччотооҕуга 4 сыллаах этэ) кандидатскай дессертациятын көмүскээбитэ. Ону бүгүҥҥү хараҕынан көрөн аахтаххына даҕаны таһымнаахтык суруллубут үлэ эбит диэн астынаҕын. Ити кэмтэн 30-ча сыл тохтоло суох университекка элбэх көлүөнэ студеннары үөрэппитэ. Философия тус-туспа салааларыгар, диалектическай уонна историческай материализмҥа, философия историятыгар уонна атеизмҥа. Лекциялара хайаатар да уратыллах буолаллар этэ: дириҥнэринэн, киһи болҕомтотун тардалларынан. Үөрэтэригэр мэлдьи чэбэрдик, чочуонайдык туттан-хаптан кэлээччи, уҥуохтаах, ыаммат сэбэрэтэ кинини муостан чочуллубут курдук оҥороро, оттон ойоҕуһуттан улуу французскай философ Д. Дидрону санатара…

## Сигэлэр
* Макаров Д. С. Избранные труды. — Дьокуускай: «Сайдам», 2009.
*Философ Дмитрий Степанович МАКАРОВ (Воспоминания). - с. Чурапча: "Сахаполиграфиздат", 1994. - 48 с.
Решетников Петр Михайлович

**Решетников Петр Михайлович** (24.06.1915—09.09.1960) — Саха тыйаатырын артыыһа, киинэ артыыһа. 

## Олоҕун олуктара
* 1915 сыл бэс ыйын 11 (саҥа ааҕыынан 24) күнүгэр Мэҥэ улууһун Бахсы нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһа) дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1923 сыллаахха түөрт кылаастаах оскуолаҕа үөрэнэ киирэр.
* 1930 сыллаахха Дьокуускайга сибээс курсугар киирэр. Үөрэнэ сылдьан тыйаатырга сылдьар буолбута.
* 1932 сыллаахха икки сыллаах тыйаатыр студиятыгар киирэн үөрэммитэ. 
* 1934 сыллаахтан Саха тыйаатырын артыыһа. 
* 1960 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Кыыһа — Решетникова Аиза Петровна (10.02.1945), пианист, Россия үтүөлээх артыыһа. 

## Айар үлэтэ
Маҥнайгы оруола Алешка М. Горькай «Олох түгэҕэр» драматыгар.
Петр Михайлович 28 сыл устата барытын ааҕан көрдөххө, 103 песаҕа, 130 араас оруолу оонньообута. 

Ол иһинэн: сахалыы —  оригинальнай 41 пьесаҕа 63 оруолу:
* Хамначчыт уол «Манчаары»
* Семенов бандьыыт «Ини-бии» (С. П. Ефремов)
* Акыым уус «Күкүр уус» (Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон)
* Хаадьаҥ Хабырыыс «Партизан Василий» (В. Севастьянов)
* Григорий «Селькор Семен» (Н. Слепцов — Туобулаахап)
* Айыы Сиэн «Айаал» (Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон)
* Сорук Боллуур «Ньургун Боотур»
* Куонаан «Куһаҕан Тыын» (Н. Д. Неустроев)
* Тайаарап «148-с үрдэл» (Л. Попов)
* Амыр Бааската «Маарыкчаан ыччаттара» (Н. Якутскай либреттота)
* Мөлчөс «Лоокуут уонна Ньургуһун» (Т. Сметанин)

Классическай (нуучча уонна да атын омуктар) — 17 пьесаҕа 21 оруолу:
* Ять-телеграфист «Сыбаайба» (А. П. Чехов)
* Алешка саппыкыһыт «Олох түгэҕэр» (М. Горькай)
* Робинзон «Энньэтэ суох» (А. Н. Островскай)
* Вральман «Төннүбүт төрүөх» (Д. Фонвизин)
* Кантаньяк «Кини ойоҕо» (А. Дюма)
* Бобчинский «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* Хлестаков «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* Скапен «Скапен албастара» (Ж. Мольер)
* Петрович «Биир да харчы суоҕар, эмискэ биэс харчы» (А. Н. Островскай)
* Нарков «Талааннар уонна сүгүрүйээччилэр» (А. Н. Островскай)
* Гофмаршал фон Кальб «Таптал уонна уодаһын» (Ф. Шиллер)
* Павлин аҕабыт «Егор Булычев уонна атыттар» (М. Горькай)

Советскай — 45 пьесаҕа 46  оруолу.

Ону таһынан сүүрбэччэ араас пьесалары режиссердаан сценаҕа туруорбута радионан биэрбитэ.

1955 сыллаахха «Ленфильмҥа» сахалартан биир бастакынан Саха Сирин туһунан, Н. Брянцев сэһэнинэн, «Следы на снегу» уус-уран киинэҕэ уһуллубута. Быкадыров диэн саха булчутун оруолун оонньообут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1941)
* «За трудовое отличие» мэтээл (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1955)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1957)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1958)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Ылыллыбыт сирэ
* *П. Решетников — легенда якутского театра* хомуурунньук. — Дьокуускай: «Бичик», 2005.

## Сигэлэр
* Кинолетопись Якутии:Первые якутские артисты кино
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. М. Решетникова, народного артиста РСФСР, ЯАССР, заслуженного артиста РСФСР и ЯАССР
Тобук тардыһыыта (оонньуу)

**Тобук тардыһыыта** — саха оонньуута.

Икки оонньооччу олоппоско утары олороллор. Биирэ иккиһин тобугун кыпчыйар, иккиһэ тобуктарын араара сатыыр. Тобуктарын ыккарда сутурук саҕа буоллбут буоллаҕына бастакы киһи кыайтарбытынан ааҕыллар, отнон оннуларын атастаһаллар. Бу сырыыга хотторбут киһи кыайдаҕына хайалара кыайыар диэри салгыы оонньууллар 

## Быһаарыылар
Атаралаан сүүрүү (оонньуу)

**Атаралаан сүүрүү** - саха оонньуута.

Сырсыакалаһыы көрүҥэ. Сүүрээчилэр хаҥас атахтарын иннилэрин диэки, уҥа атахтарын кэннилэрин диэки ууран баран тэбис-тэҥҥэ тирэнэн ойуоккалаан сүүрүөхтээхтэр 

## Быһаарыылар
Сыалыһардаһыы (оонньуу)

**Сыалыһардаһыы** — саха оонньуута.

Икки оонньооччу сиргэ тиэрэ түһэн атахтаһа сыталлар. Уҥа илиилэринэн тоҥолохтоһоллор, уҥа атахтарын өрө тэбэн хатыйсаллар. Төбөлөрүн уонна хаҥас атахтарын өндөппөккө эрэ уҥа атахтарын баттаһа сатыыллар.

## Быһаарыылар
Дулҕа (оонньуу)

**Дулҕа** — саха дьиэ иһигэр оонньуур оонньуута.

Балаҕан иһигэр лэкэчэктэри туруортууллар уонна утуу-субуу дьону харахтарын баайан баран ол сиргэ ыыталлар. Ким таарыйбакка эбэтэр аҕыйах лэкэчэги суулларан ол сири ааспыт ол кыайар.

## Быһаарыылар
Муҥха (оонньуу)

**Муҥха** — саха оонньуута.

Элбэх оҕо оонньуур оонньуута. Үс эбэтэр биэс оҕо сиэттиһэн баран күөлгэ (төгүрүтүллүбүт сир) сылдьар оҕолору ("балыктары") туталлар уоннан чардаакка (күөл таһыгар оҥоһуллубут сир) илдьэллэр. Балыктар куоталлар, чардаакка киирэ иликтэринэ мөхсөн мүлчү көтө сатыыллар. Муҥхаһыттар балыгы үстэ куоттардахтарына бэйэлэрэ балык буолаллар 

## Быһаарыылар
Андромеда галактика

thumb|right|Андромеда галактика
**Андромеда галактика**, галактика, биһи галактикабытыгар Уһун айанҥа саамай чугас галактика буолар. (M31, NGC 224) диэн бэлиэтэнэр. Куйаарга киһи хараҕар көстөр. Хоту диэкки баар, 15 кыраадыска сытар - Андромеда тумана диэн. Андромедаҕа 480 миллиард планета баар, элбэх улахан хара дьөлөҕөстөр бааллар. Улахан маассалаах (ыйааhыннаах) квазардар бааллар. Бу галактикаҕа юридически Саха Сирэ бас билэ сатыыр.
Саха долгуна

**Саха долгуна** (*Якутская волна*), термин, широко используемый в обществе, главным образом внутри Якутии. Якутская волна ассоциируется массовыми экспансиями якутской музыки, кино, культуру за пределами Якутии, а также за пределами России. Якутская 
музыка, особенно якутский рок с использованием хомуса стала завоевать солидную нишу в Американском, Корейском, Китайском, Немецком рынке в начале 2000х. Сейчас активно проникает и в культуре России, увеличивая географическую экспансию. 
Якутская культура активно развивается в Германии, Великобритании, США и России. А в Монголии, Киргизии якутская музыка стала доминирующим элементов в молодёжной среде. 

Сейчас наблюдается процесс взаимопроникновение якутской культуры с культурами США и России.
Войаджер программа

**Войаджер программа** (*Voyager program*), АХШ оҥорон ыытпыт сателлайтара, куйаары үөрэтэргэ улахан ууруу оҥорбут программа.
Шеннон Лето

Шеннон Лето 1970 сыллаахха Кулун тутар 9 кунугэр Луизианаҕа, Босьер Сити диэн куоратка төрөөбут. Джаред Лето бииргэ төрөөбүт улахан убайа. Кыра быраатыныын иккиэн 1998 сыллаахха "30 Seconds to Mars" диэн рок-бөлөҕү айбыттара.
Адель

**Адель Лори Блу Адкинс** (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.

Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта. Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут.  2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.

Бастакы альбому аата *Hometown Glory* диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын  *Chasing Pavements* таһаарбыт.\

Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга  *Later With Jools Holland* шоуга *Daydreamer* ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр *Friday Night with Jonathan Ross*  шоуга *Chasing Pavements* ырыаны толорбута.  

Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута. 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта. 

## Discography

### Ырыалара
* **Hometown Glory** - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта
* **[[:tl:Chasing Pavements'|Chasing Pavements]]'" - 2008 сыл тохсунньу 21
* **Cold Shoulder** - 2008, муус устар 28
* **Make You Feel My Love** - 2008 сыл алтынньы 27
* **Rolling in the Deep** - 2010 сыл сэтинньи 29  (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута)
* **Someone Like You** - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа)

=== Альбомнара ===



* **19 ** 2008сыл тохсунньу 28 күнэ

# "Daydreamer"
# "Best For Last"
# "Chasing Pavements"
# "Cold Shoulder"
# "Crazy For You"
# "Melt My Heart To Stone"
# "First Love"
# "Right As Rain"
# "Make You Feel My Love"
# "My Same"
# "Tired"
# "Hometown Glory"


***21''' 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ

# "Rolling in the Deep"
# "Rumour Has It"
# "Turning Tables"
# "Don't You Remember"
# "Set Fire to the Rain"
# "He Won't Go"
# "Take It All"
# "I'll Be Waiting"
# "One and Only"
# "Lovesong"
# "Someone Like You"

## Сыылкалар

## Атын уэбсайттар
*Adele's website
*Adele at XL Recordings
Мүлүүн

**Мүлүүн** эбэтэр **мулуккэй** диэн уу эбэтэр күн орто сылааһын температурата, холобур *мүлүүн уу*, *күүлэйдииргэ мүлүүн күн*.
Сплин

**«Сплин»** (от ) — Россия Санкт-Петербургтан сылдьар рок-группата. Уларыйбат лидера — Александр Васильев. Бөлөх 1994 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр үөскээбитэ.

## Альбомнара
## Дискография
### Нүөмэрдээх альбомнар
* 1994 — Пыльная быль
* 1996 — Коллекционер оружия
* 1997 — Фонарь под глазом
* 1998 — Гранатовый альбом
* 1999 — Альтависта
* 2001 — 25-й кадр
* 2003 — Новые люди
* 2004 — Реверсивная хроника событий
* 2007 — Раздвоение личности
* 2009 — Сигнал из космоса

### Кэнсиэртэн оҥоруллубут альбомнар
* 2000 — Альтависта live (2CD)
* 2001 — Fellini Tour (совместный альбом с БИ-2 и группой Томас)
* 2002 — Акустика (2CD)

### Компилциялар
* 2000 — Зн@менатель
* 2007 — 13 лет в Рок-н-Ролле (сборник лучших песен)

### Сингллар
* 2002 — Гандбол
* 2004 — Романс

## Бөлөх састааба


ImageSize = width:1000 height:350
PlotArea = left:120 bottom:60 top:20 right:150
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:1994 till:2011
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =

  id:Vocals  value:blue   legend:Вокал,&nbsp;ритм-гитара
  id:Guitars value:green  legend:Соло-гитара
  id:Bass    value:red    legend:Бас-гитара
  id:Keys    value:orange legend:Клавишнайдар
  id:Flute   value:purple legend:Флейта,&nbsp;перкуссия
  id:Drums   value:yellow legend:Ударнайдар
  id:Lines   value:black  legend:Альбомнар

Legend = orientation:ver position:right

ScaleMajor = increment:1 start:1994

LineData =
  at:27/05/1994 color:black layer:back
  at:27/04/1996 color:black layer:back
  at:05/04/1997 color:black layer:back
  at:05/04/1998 color:black layer:back
  at:01/10/1999 color:black layer:back
  at:21/03/2001 color:black layer:back
  at:10/02/2003 color:black layer:back
  at:17/11/2004 color:black layer:back
  at:07/02/2007 color:black layer:back
  at:22/09/2009 color:black layer:back

BarData =

  bar:Vas text:"Александр Васильев"
  bar:Mor text:"Александр Морозов"
  bar:Ros text:"Николай Ростовский"
  bar:Ber text:"Стас Березовский"
  bar:Lys text:"Николай Лысов"
  bar:Nik text:"Ян Николенко"
  bar:Nav text:"Сергей Наветный"
  bar:Ser text:"Вадим Сергеев"
  bar:Mes text:"Алексей Мещеряков"
  bar:Kun text:"Дмитрий Кунин"
  bar:Vor text:"Николай Воронов"
  

PlotData=

  width:10 textcolor:black align:center anchor:from shift:(10,-4)
  bar:Vas from:01/01/1994 till:end        color:Vocals
  bar:Mor from:01/01/1994 till:01/01/2000 color:Bass
  bar:Ros from:01/01/1994 till:01/05/1998 color:Keys
  bar:Ber from:27/05/1994 till:10/04/2006 color:Guitars
  bar:Lys from:01/01/1995 till:20/08/1998 color:Drums
  bar:Nik from:20/09/1998 till:27/04/2006 color:Flute
  bar:Nav from:20/09/1998 till:01/12/2004 color:Drums
  bar:Vor from:01/01/2000 till:01/01/2002 color:Bass
  bar:Ros from:01/01/2001 till:end        color:Keys
  bar:Ser from:01/01/2001 till:01/01/2002 color:Guitars
  bar:Ser from:01/01/2002 till:05/01/2007 color:Bass
  bar:Mes from:01/01/2005 till:end        color:Drums
  bar:Ser from:05/01/2007 till:end        color:Guitars
  bar:Kun from:05/01/2007 till:end        color:Bass




## Быһаарыылар
Соло (суолталара)

**Соло** - Бу тыл хас да суолталаах.
* Соло - титул, дуоһунас, холобур: "үрдүк сололоох тойон"
* Соло - иллэҥ кэм, холобур: "кини отой солото суох сылдьан тугу да гымматах"
* Соло (музыка) - соҕотох киһи ырыаны эбэтэр музыканы толоруута
Хобусаров Роман Иннокентьевич

**Хобусаров Роман Иннокентьевич** — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.

1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Быракааныгар төрөөбүтэ. Үөһээ Бүлүү сопхуос Оҥхойдооҕу отделениетын арыы сыаҕар маастардаабыта. 1981 сыллаахха Бочуот Знаага уордьанынан наҕараадаламмыта. 

Кини кыра эрдэҕиттэн улэни уонна үөрэҕи тэҥҥэ дьүөрэлээн улааппыта. 8 кылаас кэнниттэн Дьокуускай куоракка үүт сыаҕын маастарын идэтигэр үөрэнэн баран, 1963 сыллаахха Оҥой үүт-арыы сыаҕар үлэтин саҕалаабыта. Роман Иннокентьевич олоххо активнай позициялаах коммунист буолан уобаластааҕы ХХХIII партийнай конференцияҕа кыттар чиэскэ тиксибитэ. Роман Иннокентьевич олорон турбат хоһуун үлэһит этэ. Кини салайбыт, үлэлээбит арыытын Оҥхойдоо5у, Намнааҕы сыахтара түөрт уонча сыл устата улууска эрэ буолбакка, бүтүн республикаҕа биир бастыҥ үлэлээхтэринэн биллибиттэрэ. Элбэх сылларга социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа этэ. Арыы сыаҕын көбүөрэ, арыыта республикаһа хас да төгүл дипломнарынан бэлиэтэммиттэрэ. Улуус маҕаьыыннарыгар атыыга таҕыстаҕына улахан былдьаһыгынан бүтэрэ.Роман Иннокентьевич ситиһиилээх үлэтин иһин 1974 сыллаахха улууска бастакынан «БОЧУОТ ЗНАГА» орденынан наҕараадаламмыта. Олох уларыйан 30 сыл үлэлээбит Оҥхойдооҕу арыы сыаҕа сабыллыбыта. Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри көһөн кэлэн олохсуйбут  Намнааҕы «Чолбон» колхоз аныгы техниканан үлэлиир арыы собуотугар эдэр үлэһиттэри үлэ үтүө ньымаларыгар уһуйар,үрүҥ ас арааһын оҥорон, арыыта, көбүөрэ Россияҕа аатырбыта.  2004 сыллаахха оробуочай дьонтон биир бастакынан улуус бочуоттаах гражданинын аатын сүгэр чиэскэ тиксибитэ. 2006 сыллаахха ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.
Югославия

thumb|right|200px|Югославия турбут сирэ. Границата араас бириэмэҕэ уларыйа сылдьбыта. 
thumb|right|200px|ЮСФР былааҕа
**Югославия** соҕуруу славян норуоттарын холбуу сылдьыбыт судаарыстыбалар ааттаналлар Югославия диэн. Аан бастаан, Сербтар, Хорваттар уонна словеннар королестволара диэн ааттаах этэ. Германия армията саба түспүтүн кэнниттэн, СХСК тус-туспа, Гитлерга баттанан олорор судаарыстыбалар тэриллибиттэрэ. Далмация (Адриатика муоратын кытыытыгар сытар кыра кэтиттээх сир) Италия састаабыгар киирбитэ, онтон Словения хотугу өттүн Германия ылбыта. Югославияны Кыһыл Армия кэлэн быыһаабыта.Онтон ыла Югославия саҥа аата Югославия Социалистическай Федеративнай Республиката диэн буолбута. Марксизм-ленинизм идеологиятын тутуһаллара. Югославияҕа уһун кэмҥэ президенныы сылдьыбыт киһинэн Иосиф Броз Тито буолар. 1984 сыллаахха Сараево куоракка Кыһыҥҥы Олимпиада буолбута.

Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Югославия Социалистическай Федеральнай республиката диэн ааттаах тэриллибитэ, алта республикалаах: Босния Герцеговина, Хорватия, Черногория, Сербия, Словения, уонна 2 автономнай провинциялаах: Воеводина уонна Косово (Иккиэн Сербия Социалистическай Республикатын иһигэр киирэллэр).

1990-ус сылларга Югославияҕа гражданскай сэрии буола сылдьыбыта. Сэрии кэнниттэн Югославия састаабыгар Сербия уонна Черногория эрэ хаалаллар. Югославия аатын Югославия Союзнай Республиката диэҥҥэ уларыппыта. ЮСР президенын Слободан Милошевиһы 2000 сыллаахха революция буолан былаастан туораабыта. 2006 сыллаахха референдумҥа Черногория олохтоохторо Сербияттан туспа олоруон баҕаралларын эппиттэрэ. 2006 сыллаахха Югославия диэн судаарыстыба суох буолбута.

### Бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 29 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
Уефа евро 2012

**UEFA Euro 2012** диэн футболга күрэх. Толору аата **2012 UEFA European Football Championship**. Бэс ыйын 8 күнүттэн от ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллар. Европа футбол ассоциациятыгар баар футбол хамаандалара кыттыахтарын сөп. Сүнньүнэн аан дойду чемпионатыттан быдан интириэһинэй буолаччы. Урукку УЕФА чемпиона - Испания чиэһин көмүскүүр. Бу күрэх Польшаҕа уонна Украинаҕа ыытыллар. Финалга 16 хамаанда кыттар чиэһи ылбыта.

## Ыытыллар сирдэрэ

8 хаһаайын куораттарга 8 стадиоҥҥа күрэх ыытыллар. Буолар куораттара: Варшава, Гданьск, Вроцлав, Познань, Киев, Львов, Донецк уонна Харьков. 6 куоракка саҥа стадионнар тутуллубуттара, ол эбэтэр капитальнай ремон ыытыллыбыта. Алларраа таблицаҕа ханнык куораттарга ыытыллара баар:

## Быһаарыылар
Дима Билан

**Дима Билан** дьиҥ аата *Виктор Белан* 1981 сыл ахсынньы 24 күнүгэр төрөөбут нучча ырыаһыта. Евровидение конкурсугар иккитэ кыттыбыта. 2006 сыллахха «Never Let You Go» диэн ырыаны ыллаан иккис миэстэ буолбут. 2008 сыллаахха «Believe» диэн ырыалаах кыайбыта.

## Альбомнара
* 2003 — *Я ночной хулиган*
* 2004 — *На берегу неба*
* 2006 — *Время-река*
* 2008 — *Против правил*
Чернобыль саахала

**Чернобыль катастрофата** 1986 сыл муус устар 26 күнүгэр Украинаҕа баар Чернобыль куорат аттыгар баар атомнай электростанцияҕа буолбут атомнай авария. Ол бириэмэҕэ Украина ССРС састаабыгар баар этэ.

Ядернай энергия историятыгар саамай улаханнык дьайбыт авариянан биллэр.Радиацияны тутар тутуу суоҕуттан радиация Советскай Союз, Европа илин өттүгэр, Скандинавияҕа уонна Англияҕа дылы ардах быһыытынан тиийбит. Украина, Белоруссия уонна Россия улахан киэҥнээх сирдэрэр сутуллубуттара. Радиационнай ардах улахан аҥара - 60% - Беларусь сиригэр түспүт. 350 тыһыынча киһини сутуллубут сирдэртэн эвакуациялаабыттар.

Бу авария советскай ядернай промышленноһа куттала суоҕун туһунан боппуруоһу таһаарбыт. 


File:Swimming Pool Building 3 (out)-Pripyat.jpg|
File:Palace of Culture Front.jpg|
File:Pripyat - Bumper cars.jpg|


## Other pages
*Фукушима катастрофата
*Ядернай авариялар

## References


## Other websites
* IAEA Website about the Chernobyl Accident
В

**В, в** диэн саха тылын алпаабытын үһүс буукубата, өссө бары славян тылларыгар уонна элбэх Кирилл алпаабытын туттар тылларын үһүс буукубата.
Б

мини|«Б» буукуба саҥарыыта.
**Б, б** диэн саха тылын алпаабытын иккис буукубата, өссө бары Кирилл алпаабыты туттар тылларга иккис буукуба. Буукуба графическэй уобараһын гириэк тылтан ылбыттара — β (бэта).
Е

**Е** — Саха алпабыытын буукубата. Киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Ж

**Ж** - Саха алпабыытын буукубата. Саха тылыгар киирии тыллар олохторугар эрэ туттуллар.
Л

**Л** - Саха алпабыытын 15-с буукубата. (**[[дь]]** уонна **[[ч]]**) дорҕооннор кэннилэриттэн сымнаан иһиллэр уратылаах.
Ҥ

**Ҥ** - Саха алпабыытын 18-с буукубата.

Саха тылын уратыттан мари уонна алтаай тылларыгар туттуллар. [] курдук ааҕыллар. 

Икки кириллица буукубатын: Н уонна Г холбоһуута буолар. 

Кириллицаҕа көһүөн иннэринэ саха уонна чукча тылларыгар латынныы **[[Ŋ (латиница)|Ŋ]]**, ааспытын кэннэ — Ӈ туттуллар этэ.
Атын алпабыыттаарга (башкиир уонна казаах) бу дорҕоону **[[Ң|Ң]]** буукубанан суруйаллар'.

## Компьютер системаларыгар кодировката

Атын кодировкаларга бу буукуба суох.
Ҕ

***', ***' — Саха алпабыытын 5-с буукубата. Саха тылын атыттан абхаас тылыгар туттуллар.

Суруллуута бастаан 1844 сыллаахха арыллыбыт, кириллица уонна осетиин тылын холбоору..

## Компьютер системаларыгар кодировката

Атын кодировкаларга бу буукуба туттуллубат.

## Атын сиргэ

## Быһаарыылар
Ө

**Ө** - Саха алпабыытын 21-с буукубата.

## Ө буукуба атын тылларга
Саха тылыттан ураты атын россия кириллическай алпабыыттарга , ол курдук, татаар, башкиир, казаах, калмыык, бурят, монгоол, тува, тофалар, долгаан уонна кыргыыс тылларыгар туттуллар. Бу бары тылларга   курдук ааҕыллар. "О" уонна "е" буукуба холбоһуута курдук буолар.

Майгыннырын да буоллар грек алпабыытыгар баар Θ (тета)ҕа уонна кириллица Ѳ (фита) буукубатыгар туох да сыһыана суох.

## Бу алпабыыттарга туттуллар

## Компьютер системаларыгар кодировката
Г

**Г, г** диэн Кирилл алпаабытын буукубата. Саха тылын алпаабытын төрдүс буукуба, өссө бары славян тылларыгар уонна элбэх Кирилл алпаабыты туттар тылларга төрдүс буукуба. Буукуба графическэй уобараһын гириэк тылтан ылбыттара — Γ (гамма).
Һ

**Һ** - Саха алпаабытын 25-с буукубата.

h сабыылаах дорҕоон буолар. Латыннысса H буукубатыгар  майгынныыр.

## Бу алпабыыттарга туттуллар
Ү

**Ү** буукуба Саха алпабыытын 28-с буукубата. 

Аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир. Латыыннысса Y буукубатыырыгар майгынныыр да буоллар, булкуллуо суохтаах. 

## Бу алпабыыттарга туттуллар

## Компьютер системаларыгар кодировката
Солуна Самай

**Солуна Самай** () (Гватемала куоракка, 1990 сыл Атырдьах ыйын 27 төр.) Дания ырыаһыта уонна ырыаны суруйаччы.

## Альбомнара
* Sing Out Loud (2011)
Шрёдингер Эрвин

**Шрёдингер Эрвин Рудольф Йосеф Александер** (, ; ; атырдьах ыйын 12, 1887 Венаҕа&nbsp;– тохсунньу 4, 1961) — Австрия физига, Квантовай механика төрүттээччитэ. 1933 сыл физикаҕа Нобель бирииһин ылбыта.

## Олоҕо
Академическай гимназияҕа 1898 сылтан 1906 сылга дылы үөрэммитэ.
Ол кэнниттэн Венаҕа математиканы уонна физиканы үөрэппит 1910 сыллахха хабилитациятын суруйбут.

I Аан Дойду сэриитигэр саллаат быһыытынан кыттыбыт. Ол кэнниттэн Цюрих, Йена, Бреслау уонна Штутгарт куораттарга профессор буолбут. 1920 сыллахха кэргэн ылбыт.

Нацистар Германияҕа былааска кэлбиттэрин кэннэ Германияттан баран Оксфорд куоракка профессор буолбут. 1933 сыллахха Нобель бирииһин ылбыт. Үс сыл буолан баран Австрия куоратыгар профессор буолбут. 1938 сыллахха нацистар былааска кэлбиттэрин кэннэ Австрияттан куоппут. Дублин куоракка Теория Физика оскуолатыгар директор буолбут.

1956 сыллаахха Австрияҕа төннүбүт уонна физика теориятыгар профессор аатын ылбыт.

1961 сыллаахха сэлликтэн өлбүт.

## Суолталаах үлэлэрэ
Шрёдингер үлэлэрэ волновой механикаҕа саамай суолталаах буолбут, квантовай механиканы чопчулаабыт. Биофизика уонна молекулярнай биология араас өттүттэн быһаарбыт.

## Атын сирэйдэр
* Шрёдингер куоската

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Biography in the Österreichische Zentralbibliothek für Physik (Austrian Central Library of Physics) 
* Original sound from the Austrian Mediathek: Erwin Schrödinger, Was ist Materie?
* Are there quantum jumps? (Schrödingers opinion on quantum physics 1950)
Аан дойду бастакы сэриитэ

**Аан дойду бастакы сэриитэ** (от ыйын 28, 1914 — сэтинньи 11, 1918) — киһи-аймах устуоруйатыгар уһулуччу бөдөҥ сэбилэниилээх утары турсуулартан биирдэстэрэ.

Бу аат историографияҕа Иккис аан дойду сэриитэ 1939 сыллаахха саҕаламмытын кэннэ туттуллар буолбута. Ол иннинэ «**Улуу сэрии**» (, ) диэн ааттанара.

Сэрии сылтаҕынан Австрия эрцгерцогун  Франц Фердинанды Сараево куоракка 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр өлөрүү буолбута. Өлөрүөхсүт Боснияттан сылдьар уон тоҕус саастаах устудьуон Гаврило Принцип буолбута, кини «Млада Босна» диэн соҕуруу славяннары биир дойдуга түмэ сатыыр соруктаах террордуур тэрилтэ чилиэнэ этэ.

Сэрии түмүгэр түөрт импиэрийэ суох буолбута: Арассыыйа, Австро-Венгрия, Осмаан уонна Германия импиэрийэлэрэ (Веймар өрөспүүбүлүкэтэ *Германия импиэрийэтэ* диэн ааты сүгэ сылдьыбыта да буоллар). Сэриигэ кыттыбыт дойдулар 12 мөл киһини сүтэрбиттэрэ (саллааттартан ураты олохтоохтору ааҕан туран),  55 мөл киһи бааһырбыта.

## Быһаарыылар
Кузьмина Анна Ивановна

200px|thumb|right|Кузьмина Анна Ивановна
**Кузьмина Анна Ивановна** (03.03.1933 - 25.11.2017) —  Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, РСФСР, САССР үтүөлээх артыыһа, Россия театральнай искусствотын сайдыытыгар уһулуччулаах кылаатын иһин «Кыһыл көмүс мааска» Национальнай театральнай бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо, САССР VIII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.

## Олоҕун олуктара
* 1933 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһугар (билиҥҥи Хаҥалас улууһа) Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускай куорат 2 №-дээх оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1950—1955 сс. Москуба куоракка М. С. Щепкин аатынан Тыйаатыр училищетыгар туйгуннук үөрэммит.
* 1955 сылтан, үөрэҕин бүтэриэҕиттэн, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын депутатынан талыллан үлэлии сылдьыбыт.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ытык сүбэтин» чилиэнэ.
2017 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр өлбүтэ. 

## Айар үлэтэ
55 сылтан тахса кэм устата 120-н тахса араас хараактырдаах оруоллары толордо. Саха телевидениетыгар «Умуллубат сулустар» биэрии ааптара. 
Саха бастакы артыыстарын туһунан «Умуллубат сулустар. Ахтыылар» кинигэтэ 2009 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.

#### Үһуллубут киинэлэрэ
* «Мотуо» (режиссер В. Семенов)
* «Остров Тайвань» (режиссер Н. Аржаков)

#### Театрга оонньообут сүрүн оруоллара
* Весна («Снегурочка» А. Островский)
* Клея («Лиса и виноград» (Эзоп) Г. Фигейредо)
* Мать земля («Материнское поле» Ч. Айтматов)
* Леди Макбет («Макбет»)
* Гертруда («Гамлет» В. Шекспир)
* Фекла Ивановна («Женитьба» Н. Гоголь)
* Катерина («Любовь»)
* Агафья («Бүдүрүйбүт көммөт» А. Софронов)
* Бабушка Эухения («Деревья умирают стоя» А. Касон)
* Ивановна («Выходили бабки замуж» Ф. Буляков)
* Ирина («Сааскы кэм» Амма Аччыгыйа)
* Анна («Остров Тайвань» С. Ермолаев — Сиэн Өкөр)
* Понсия («Дом Бернарды Альба» Г. Лорка)
* Бабушка Дуглас («Көмүөл» В. Васильев — Харысхал, режиссер А. Борисов)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1982)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2003)
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата (2013)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского: Артисты: Анна Кузьмина:
Туралысов Георгий Михайлович

200px|thumb|right|Туралысов Георгий Михайлович
**Туралысов Георгий Михайлович** (22.04.1903—24.11.1970) — саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга. Саха норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
1903 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Кыыллаах Арыыга төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ уоллара биэс саастааҕар Маачаҕа көһөн олохсуйбуттара. Ол саҕана Маачанан бүлүү эҥэр дьонноро сүөһү үүрэн ааһаллара. Кинилэргэ хоноллор-сынньаналлар эбит. Тоҕус саастааҕар биир олоҥхоһут хоно сытан түүнү быһа олоҥхолуурун сөҕө-махтайа истэн, бухатыырдар охсуһа сылдьалларын оскуола тэтэрээтигэр уруһуйдаабыт. Ону учуутала, көскө сылдьар Куренев диэн киһи, таба көрөн хайҕаабыт, акварель кырааска уонна уруһуйдуур кумааҕы бэлэхтээбит, оту-маһы уруһуйдууругар сүбэлээбит.

1970 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 100 лет со дня рождения Г. М. Туралысова, заслуженного деятеля искусств РСФСР, народного художника ЯАССР, основоположника якутского театрально-декорационного искусства
Стивен Хокинг

**Стивен Уильям Хокинг** (), CH, CBE, FRS (1942 сыл тохсунньу 8 күнүгэр төрөөбүт - 2018 сыл кулун тутар 14 күнүгэр өлбүт) Англия физига уонна математига. Аан дойду биир басхан теория чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.

Кэмбридж университетыгар математика профессора этэ. 2009 сыл алтынньы 1 күнүгэр пенсияҕа тахсыбыта.

Хамсатар нейроннар ыарыыларынан (латеральнай амиотрофиялыыр склероз, Шарко ыарыыта, Лю Гериг ыарыыта) 1960-с сыллартан ыалдьар, ол иһин хамсыыр уонна саҥарар кыаҕа улам мөлтөөн испит. 1985 сыллаахха эппэрээһийэ кэнниттэн отой саҥарбат буолбут. Онтон ыла саҥа таһаарар синтезаторынан туттар. Ыарыыта кэнники күүһүрэн босхоҥ буолбут. Хамсыырыгар колясканан туттар.

Бэйэтэ этэринэн, математика профессора буоларын үрдүнэн, орто оскуоланы бүтэриэҕиттэн математикаҕа ханна да анаан үөрэммэтэх эбит. Университекка учууталлыыр бастакы сылыгар математика учебнигын тиэмэни үөрэтиэн икки нэдиэлэ иннинэ ааҕар эбит.

## Быһаарыылар
Булуҥ

Бу аат хас да суолталаах
* Булуҥ (Таатта улууһа)
* Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)
* Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)
* Булуҥ улууһа
Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)

**Булуҥ** () — Булуҥ улууһугар баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ. 1957 сыллаахха суох оҥоһуллубута.

Билигин баар Күһүүр утары Булуҥ үрэх Өлүөнэҕэ түһүүтүгэр турар этэ (Өлүөнэ хаҥас кытыла). Тиксииттэн 120 км соҕуруулуу-илин турар. 

1891 сыллаахха Дьокуускай уокуругар киирэр Булуҥҥа 35 киһи олорор эбит диэн сурукка киирэ сылдьар, кэлин — 15 ыал дьиэтэ (двор), 65 олохтоох баар, Михаил Архангелга анаммыт сыаркап, тыа училищета, тас урдустар быраабалара (инородческай управа) уонна хаһаас килиэп маҕаһыына баар диэн суруллубут.

Кылабыыһатыгар билигин да атыыһыт Я. Ф. Санников уҥуоҕа баар.

## Эбии көр
Булуҥ нэһилиэгэ

## Быһаарыылар
Тьюринг Алан Матисон

**Тьюринг Алан Матисон** (, Лондонҥа, 1912 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт  – Вильмслоу, Чешир, 1954 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр өлбүт) Англия математига уонна компьютер учуонайа. 

Кини компьютерга үлэлиир бастакы дьон быһыыгар баар этэ. Бастакынан компьютеры дьон ыарырҕатар садаачаларга туттуохха сөп эбит диэн идиэйэҕэ кэлбит. Тьюринг Машинатын 1936 сыллахха айбыт, ол массыната олоҕор оҥоһуллубатах этэ, ол гынан баран компьютернай программированиены туттуллар идеялаах этэ.

Искусственнай интелегы интириэһиргиир этэ.  Компьютер хаһан толкуйдаах буолары быһаарар "Тьюринг тестын" киллэрэгэ ыйытыыны турурбут. Компьютер этэрин дьиҥ киһи сатаан киһиттэн араарбат буоллаҕына биирдэ толкуйдуур буолар диэн идеялаах этэ. 

Аан дойду II сэриитигэр ниэмэс секретыыр массынатын расшифровкатыгар үлэлэээн, "Энигма" массыынатын хайдах үлэлиирин быһаарбыта. Ол кэнниттэн фашистар сигналларын барытын билэ олорбуттар.

1945 сылтан 1947 сылга дылы Национальнай физика лабораториятыгар  ACE  ол эбэтэр Аптамаатынан суоттуур массыынаҕа үлэлээбитэ.1946 сыл олуннньу 19 күнүгэр  бастакы  дизайнын көрдөрбүтэ. . 

## Быһаарыылар

## Атын сирэйдэр
*Jack Copeland 2012. Alan Turing: The codebreaker who saved 'millions of lives'. BBC News / Technology http://www.bbc.co.uk/news/technology-18419691
Гоголев Степан Филиппович

**Гоголев Степан Филиппович** (21.12.1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы. 

## Олоҕун олуктара

1896 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Дьөккөнүгэр төрөөбүтэ.

Орто Бүлүү начаалынай училищетын, онтон Бүлүүтээҕи үрдүкү училищены бүтэрбитэ. Дьокуускайга учуутал сэминээрийэтин бүтэрбитэ. 1917 сыллаахха Бүлүү уеһын ун толорор бюротун чилиэнэ буолбута. 1918 сыл от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы уезд дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 1918 сыл атырдьах ыйыттан 1919 сыл кулун тутарыгар дылы хаайыыга сыппыта. Онтон 1919 сыл атырдьах ыйыттан нөҥүө сыл ыам ыйыгар дылы төрөөбүт дойдутугар Дьөккөҥҥө земскэй оскуола учууталынан үлэлээбитэ. 

1920 сыллаахха буоластааҕы өрөбөлүүссүйэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллар, 1920—1921 сылларга норуот үөрэҕириитин участковай инструкторынан үлэлиир. Онтон 1922 сыллаахха дылы норуот үөрэҕириитин Губерниятааҕы салаатын сэбиэдиссэйэ буолар. Бу кэмҥэ ону тэҥэ политпросвет сэбиэдиссэйинэн уонна Биирдэһиллибит үлэ (Единэй трудовой) оскуолатыгар инструкторынан үлэлиир.

1922—1923 сылларга Саха АССР Ис дьыалатын ун солбуйааччыта. Онтон МГУ-га үөрэнэ киирэр, юридическэй факультет суут салаатын 3 куурсун бүтэрэр. Устудьуоннуу сылдьан ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын саха сиэксийэтигэр редколлегия чилиэнэ эбит. 1926 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр Саха Сирин юстициятын комиссара уонна борокуруора буолар. 

1927 сыл сааһыгар суруйааччы Алампа кэргэнэ Евдокия Яковлева бастакы эриттэн арахсан Гоголевка ойох буолар.

1929 сыл күһүнүгэр Москубаҕа Саха бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлинэн үлэлии сылдьыбыта биллэр

1930 сыл атырдьах ыйын 2 күнүттэн 1931 сыл алтынньы 1 күнүгэр дылы үөрэҕирии уонна доруобуйа унан ананан үлэлиир. Бу кэмҥэ саха тылын транскрипциятын уонна тиэрминнэрин хамыыһыйатын, Саха АССР Конституциятын хамыыһыйатын чилиэнэ эбит. 1931 сыллаахха  бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан буолар. Бу кэмҥэ Саха Сиригэр үрдүк үөрэхтээһин баар буоларыгар үлэлэһэр. 

Үлэлээбит хайысхаларыгар, ордук үөрэҕирии эйгэтигэр, умнуллубат элбэх үтүөнү оҥорбута. 

Кини 1933 сыллаахха 37 сааһыгар сылдьан сүрэҕинэн Москуба куоракка өлбүтэ. Огдооботун Евдокияны 1938 сыллаахха хаайа сылдьыбыттара, буруйдааһыннарыттан биирдэстэрэ өлбүт эрэ Гоголев "уҥа контреволюционнай омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ буоларынан" диэн этэ. Дьахтары, хата, "буруйа дакаастамматыҕынан" сотору кэминэн хаайыыттан таһаарбыттар.

## Быһаарыылар
Gmail

**Google Mail**, атын аата **Gmail**, Google хампааньа босхо электроннай почта сервиһа. Интернет, POP3, ол эбэтэр IMAP нөҥүө туттуохха сөп. Атын конкурент сервистар Yahoo! Mail, Hotmail/Windows Live Mail. Почтаҕа бэриллэр размер хас сөкүүндэ аайы улаатар, ол курдук 2012 сыл от ыйыгар 10 гигабайтан тахсар.

## Google Apps
Google Apps диэн Google 2006 сыллахха оҥорбут сервиһа. Араас хампаанньа системнай администратордарыгар үлэһиттэригэр домен иһигэр почта оҥорор.

## Торговай знак туһунан мөккүөр
Англияҕа "Gmail" диэн аат Google хампааньа олохтонун иннинэ баар этэ, ол иһин Англияҕа  "Gmail" "googlemail.com"  оннугар туттар буолбут.

2009 сыллаахха быһаарсыы кэнниттэн Англия учуотунай саапыстарга төттөрү Gmail диэн туттарга төннүбүт 

## Быһаарыылар