open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Перитонит

**Перитонит** (*Ис сытыйыыта*, *Ис органнар сытыйыылара*), ыарахан туруктаах ыарыы, сытыйыы процеһа барыыта, 80% перитониттаабыт дьон киһи буолбат, ол эбэтэр өлөллөр.

## Төрүтэ
* Аппендицит (Мунурдаах сытыйан баран тэстэр түгэнигэр) - 80%
* Быар ыальдан быар цирроһа буолуутугар, организм үлэтэ кэһиллиитигэр - 15%
* Травма, быһаҕынан анньыллыы, уонна да атын биричиинэлэр - 5%

## Симптомнара
* Уот курдук уматар ис органнаргын
* Хаанынан саахтааһын
* Температура үрдээһинэ, сылайыы, хотуо

## Эмтээһин
* Хирургическай эрэ, 80% дьон эпэрээссийэ да кэнниттэн өлөллөр.
ГДР

**ГДР**, официальнай аата **Германия Демократическай Республиката** —Европа дойдута.Илин Польшалыын, соҕуруу Чехословакиялыын,арҕаа Арҕаа Германиялыын кэккэлэhэр. Хоту Балтика муората баар.
Самсонов Георгий Никитич

**Самсонов Георгий Никитич** - Ньурба Куочайыгар (Александровкаҕа) олорбут биолог-учуутал.

Хортуоска араас суортарын олордуунан үлүһүйэр эбит. 30-с сылларга Киин Арассыыйаттан бушков хотуурдарын аҕалбыта биллэр. 20-с сылларга оҥоһуллубут бэлэсипиэттээх этэ диэн үөрэнээччилэрэ кэпсииллэр. 

Кэлин Ньурба 1№ оскуолатыгар учууталлаабыта. Биэнсийэҕэ тахсан Ньурбаҕа олорон эрэ ардах кэнниттэн тахсан уулуссаларга хоруу хаһан уу ыытар идэлээх эбит. 

Кыыһа Розалия Георгиевна эмиэ учуутал идэтин талбыта, уола ХИФУ профессора Николай Георгиевич.

## Быһаарыылар
Плов

thumb|260px|Плов

**Плов** —  — polov,  [pulāu | palāu],  [pulāka] — диэн суолтата "буспут ириис". 

Нуучча тылыгар түүр тылларыттан киирбит. Холобур, азерб.  plov, aş;  болг.  пилаф;  каз. палау;  кирг. палоо, аш; тадж. ош, палов;  тат. pılav, пылав; тур. pilav; туркм. palow; узб. палов, ош; уйг. полу/ﭘﻮﻟﯘ) — сүрүннээн ириистэн (ол гынан баран атын курууппалартан буолуон сөп) уонна үксүн эттэн, балыктан уонна араас тума булкаһыктаах оҥоһуллар ас.

## Этимология
Ас- үөл аата санскр- тан тахсар. Үгэскэ үктэнии үгэскэ кубулуйда («уруһуй шарик»), салгыы виндикка түбэстэ, ол эрээри дорооболоруҥ диэн этэллэр. Женя pololon (»бэлэмнэммит рис") тур. pillov (»бэлэмнэммит рис"), нуучча. плов.

## История
Урууйдар биистэрин орто үйэтээҕи араб уонна Персия литературатын пааматынньыктарыгар, ону тэҥэ эмтиир средство курдук, үлэ тиэмэтигэр уруучуттарын былааннара (980-1037).

XVII үйэҕэ Францияҕа Стамбултан кэлбит французскай дипломнар кэпсииллэригэр үөрүү- көтүү, көрүү- истии туһунан санааларын үллэстибиттэрэ. Дьиҥнээх былаан Францияҕа 1870- с сыллардаахха эрэ бэлэмнэнэн барбыттара, Османскай империяҕа олорор Суцкай канал тутааччыларын кытта хас да сыл бииргэ олорбут Суцкай канал тутааччыларын кытта кэлбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Санников Иннокентий Андрианович

**Санников Иннокентий Андрианович** (1903—1931) — Бүлүү ревкомун бэрэссэдээтэлэ, Ньурбаҕа бастакы комсомол ячейкатын тэрийээччи.

1903 сыллаахха Бүлүү уокуругун Алексадровка (Куочай) дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата бааһынай Санников Андриан Филиппович сыылынай Яков Аркадьевич Попов табаарыһа эбит.  Саха губерниятыгар өрөбөлүүссүйэ сүпсүлгэнэ саҕаламмытыгар эдэр киһи онно кыттар. Аатырбыт Бүлүү оборонатын, Ньурба оборонатын кыттыылааҕа.  

Гражданскай сэрии бүтүүтэ 20-с сыллар бүтүүлэригэр Москубаҕа үөрэххэ ыыталлар — Илин үлэһиттэрин коммунистыы университетын (Коммунистический университет трудящихся Востока, КУТВ) устудьуона буолар. Бүтэрэн баран, аспирантураҕа хаалар. Баартыйа Москубатааҕы Краснопресненскай райкомун чилиэнэ буолар. 

Бу кэмҥэ Санников баартыйа сорудаҕынан Арассыыйа элбэх сирдэригэр сылдьар, хотуттан саҕалаан соҕуруу Кавказка тиийэ. 

Онтон ыараханнык ыалдьан, дойдутугар төннөр, «для усиления партийного аппарата» диэн Киин кэмитиэттэн направлениелаах Саха Срин баартыйа обкомугар Пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн ананар. 

1931 сыллаахха 28 саастааҕар Ньурбаҕа өлбүт.

## Быһаарыылар
Уруу

Хаан сибээстээх дьон барылара. Дьиэ кэргэн социальнай институт нөҥүө улаатыан сөп.

Түүр норуоттарыгар эр киһинэн улаатар, дьахтар кэргэн таҕыстаҕына урууттан барар диэн ааҕыллар.
Күтүөт

**Күтүөт** - ханнык эмит ыалга (эбэтэр киһиэхэ) кыыстарын (кыыһын) кэргэнэ. Атын тылынан, кыыс аймаҕар кэргэнэ: кыыс төрөппүттэригэр, убайдарыгар уонна эдьиийдэригэр. 

Сорох сиргэ күтүө, *күтүөмэ* дииллэр эбит.

## Быһаарыылар
Паттайа

**Паттайа** (Pattaya), Таиланд биир улахан куората, аан дойду 5 бастыҥ курортнай куората. Дьонун ахсаана 700 тыһ киһи. Элбэх кэлиилэр концентрацияланар сирдэрэ. Олохтоох таайдар баара суоҕа 18% эрэ ылаллар, 82% барыта кэлиилэр: Американнар, сахалар, нууччалар, европа дойдуларыттан. Улахан бизнес уонна шоппинг киинэ буолар.
K-pop

**К-pop** (/keɪ pɔp/ ааҥллыы: korean pop - кэриэй поп музыката) -  Соҕуруу Кэриэйэҕа үөскээбит музыка жанра. Электропоп, хип-хоп уонна аныгы ритм-н-блюз холбоспут, америка поп-музыкатын сорох көстүүтүүн иҥэриммит.

K-pop — музыканан эрэ үлүһүйүү буолбатах, аан дойдуга аныгы Соҕуруу Кэриэйэ муодатын уонна истиилин сэргиир ыччаты түмэр саҥа субкультура.  K-pop бары өттүнэн дьон болҕомтотун тардар: талааннаах ырыаһыттарынан, үчүгэй, сонун үҥкүүлэринэн, ураты уобурастарынан.

Ордук интэрниэт ситимин көмөтүнэн K-pop аан дойдуга киэҥник тарҕанар.

## Ордук биллэр K-pop ырыаһыттарын испииһэгэ
* DBSK
* EXO
* BigBang
* 2NE1
* BoA
* Super Junior
* Girls' Generation
* SHINee
* f(x)
* JYJ
* PSY
* Rain
* MBLAQ
* Miss A
* Beast/B2ST
* Red Velvet
* Wonder Girls
* KARA
* 2PM
* 2AM
* Brown Eyed Girls
* IU
* Se7en
* 4minute
* U-KISS
* SS501
* F.T. Island
* INFINITE
* CNBLUE

## Атын топиктар
* J-pop
Очукуо

**Очукуо** () - хаарты оонньуута, 36 хаартылаах холуоданан оонньуурга анаммыт блэк-джек. 

Блэк-джеги 52 эбэтэр 54 хаартылаах холуоданан оонньууллар, онон онно иккиттэн биэскэ дылы харахтаах хаартылар бааллар. Бу итэҕэһи туоратаары очукуоҕа кулут, хотун уонна тойон суолталара 10 буолбакка, 2, 3 уонна 4 гыммыттар.
Сльуудянка

thumb|Сльуудянка станцията
**Сльуудянка** () — куорат, Иркутскай уобалас Сльуудянскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1936 сыллаахха иҥэриллибитэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 18,6 тыһ. киһи (2010 сыл).

Куорат Байгаал өрүскэ Сльуудянка өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 126  км. Сльуудянка-I диэн тимир суол станцията.

left|165px|thumb|Сулууда

Сльуудянскай куоратын кулубата — Шульц Алексей Гербертович.
Леди Гага

thumb|Lady Gaga (2011)
**Леди Гага** (; 1986 сыл  кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата **Стефани Джоанне Анджелина Джерманотта** (). - Америка ырыаһыта, үҥкүүһүтэ, диджейа уонна композитора.

Грэмми 5 бириэмиэтин уонна MTV 30 бириэмиэтин хаһаайката. Кини 4 сааhыттан пионина5а оонньуур. Гага тороппуттэрэ итальянскай предпринимательэр Джерманотта уонна Синтия Биссет. 4 сааhыттан бэйэтэ пионина5а оонньуурга уорэммит. 11 сааhыттан католическай оскуола5а киирбит "Монастырь святого Христа". Бу оскуола5а биллэр бииргэ торообут эдьийдэр Хилтоннар уорэммиттэр. 17 сааhыгар эрдэ Клив Дэвис программатын туттарбыт Нью-Йорк искуство оскуолатыгар музыкальнай театырын программатын. Стефани бэйэтин сценическай аатын Леди Гага "Again, Again" диэн ырыатын ыллыы сырытта5ына айбыт. Бу псевдоним Queen "Radio Ga-Ga" диэн ырыаттан ылбыт. 
Гага 2008 сылга "The Fame" диэн альбом таьаарбыта. 2008 сыл буттуутэ Гага Гремми диэн музыкальнай премия5а на5араадаламмыта категорията "Лучшая танцевальная запись". Тохсунньу 12 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Ball" (нучч. "Бал Славы") диэн тууру биллэрбитэ.
Сэтинньи 23 кунугэр 2009 сылга Гага "The Fame Monster" диэн альбомун таьаарбыта. Леди Гага "The Monster Ball" (нучч."Бал Монстров") диэн иккис туурун са5алаабыта. 
"Born This Way" диэн иккис студийнай альбомун таьаарбыта 2011 сылга. "Born This Way" диэн уьус туурун са5алаабыта.
"ArtPop" уьус студийнай Леди Гага альбома.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Соҕуруу Буг

**Соҕуруу Буг** (; ) —  Украина соҕуруулуу илинигэр баар 806 км усталаах өрүс. Бассейна 63&nbsp;700 км². Украина иһигэр бүттүүн киирэр соҕотох бөдөҥ өрүс.

## Аата
В. В. Лобода суруйарынан былыргы гириэктэр бу өрүһү *[[Гипанис]]*, *Ипанис* дииллэр эбит, оттон былыргы нуучча летопистарыгар — *Богъ*, *Бъоугъ* диэн ааттанар. Чопчу суолтата биллибэт. Польша тыл үөрэхтээҕэ Тадеуш Лер-Сплавинский балтика-славян *Bog* («сүүрүк») эбэтэр *bougb* («туора барыы, эриллии-буруллуу») диэн тылларыттан буолуон сөп диир. Франция гидрограба Элизе Реклю  *бог* (таҥара) диэн тылынан быһаарар. Ян Розвадовский уонна Макс Фасмер былыргы ниэмэс *Bach* («үрэх») диэн тылыттан таһаараллар.

## Гидрографията уонна бассейна

thumb|Николаев куйаартан көстүүтэ. Уҥа — Ингул Соҕуруу Бугка түһүүтэ

Соҕуруу Буг Подольеттан саҕаланар, онтон илин диэки Винница нөҥүө ааһар, онтон чугас соҕуруулуу-илин эргийэр Буг лиманыгар түһэр, онтон Днепрдыын Днепр-Буг лимана буолан былыргы Ольвия куорат таһынан ааһар уонна Хара муораҕа түһэр. Үөһээ тардыытыгар бадарааннаах сиринэн устар, намыһах кытыллардаах; орто сүүрүгэр — дириҥ хочонон устар; харгыстардаах. Онтон Хара муоратааҕы хапталынан устар. 

Уута баһыйар сорҕото хаар уута.

## Быһаарыылар
Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ

**Дьадаҥыларга көмө аан дойдутааҕы күнэ** - ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Полуектов Иван Иванович

**Полуектов Иван Иванович** — дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1725 сыл бэс ыйыттан 1725 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Трифонов Степан олорбут. Полуектов кэнниттэн бойобуоданан камергер Жадовскай Фадей Иванович анаммыт.

## Өссө маны көр
* Бойобуода

## Быһаарыылар
Заборовскай Алексей Еремеевич

**Заборовскай Алексей Еремеевич** - лейб-гвардия капитаана, 1734 сыл ахсынньытыттан 1740 сыл от ыйын 20 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Серединин Борис олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан майор Павлуцкай Дмитрий Иванович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Серединин Борис

**Серединин Борис** - хаһаах полковнига, 1733 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1733 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Тоболькайга ыытыллыбыта.

Кини иннинэ бойобуоданан Жадовскай Фадей Иванович олорбут. Серединин кэнниттэн бойобуоданан лейб-гвардия капитаана Заборовскай Алексей Еремеевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Павлуцкай Дмитрий Иванович

**Павлуцкай Дмитрий Иванович** — майор, 1740 сыл бэс ыйын 20 күнүттэн 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Анаадырга чукчалары хам баттыы ыытыллыбыт, онно ыам ыйын 14 күнүгэр чукчалар өлөрбүттэр.

Кини иннинэ бойобуоданан Заборовскай Алексей Еремеевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан капитаан Остяков Иван Яковлевич анаммыт.

## Өссө маны көр
* Бойобуода

## Быһаарыылар
Остяков Иван Яковлевич

**Остяков Иван Яковлевич** - майор, 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Дмитрий Иванович олорбут. Остяков кэнниттэн бойобуоданан статскай советник Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Аммосов Федот

**Аммосов Федот** - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн 1747 сыл ыам ыйын 26 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. 1749 сыллаахха Дьокуускайга өлбүт.

Кини иннинэ бойобуоданан Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович) олорбут. Аммосов кэнниттэн бойобуоданан полковник Жеребятников Иван Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)

**Генрих Конрад (Кених Кондрат Иванович)** — статскай советник, 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүттэн 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.

Кини иннинэ бойобуоданан Остяков Иван Яковлевич олорбут. Генрих кэнниттэн бойобуоданан "якутский сын боярский" Аммосов Федот анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Жадовскай Фадей Иванович

**Жадовскай Фадей Иванович** - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1730 сыл бэс ыйыттан 1733 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дуоһунаһыттан баайын-дуолун былдьаан туран босхоломмута.

Кини иннинэ бойобуоданан Полуектов Иван Иванович олорбут. Жадовскай кэнниттэн бойобуоданан хаһаах полковнига Серединин Борис анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Жеребятников Иван Петрович

**Жеребятников Иван Петрович** - "якутский сын боярский", 1745 сыл ыам ыйын 26 күнүттэн 1752 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.

Кини иннинэ бойобуоданан Аммосов Федот олорбут. Жеребятников кэнниттэн бойобуоданан Дьокуускай полкатын порутчига Замощиков Иван Иванович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Лесли Иван Васильевич

**Лесли Иван Васильевич** - коллежскай асессор, 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Еропкин Уар Иванович олорбут. Лесли кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Павлуцкай Андрей Степанович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Павлуцкай Андрей Степанович

**Павлуцкай Андрей Степанович** - коллежскай асессор,  1759 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Лесли Иван Васильевич олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лебедев Михаил Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Лебедев Михаил Михайлович

**Лебедев Михаил Михайлович** - коллежскай асессор,  1759 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн 1761 сыл сэтинньи 30 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайтан барбыта биллэр.

Кини иннинэ бойобуоданан Павлуцкай Андрей Степанович олорбут. Павлуцкай кэнниттэн бойобуоданан титулярнай советник Чередов Федор Васильевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Чередов Федор Васильевич

**Чередов Федор Васильевич** - титулярнай советник,  1761 сыл сэтинньи 30 күнүттэн  1764 сыл тохсунньу 29 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьаам сүүрдээччини өлөрбүтүн иһин ууратыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Лебедев Михаил Михайлович олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан прапорщик Дуреев Козьма анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Дуреев Козьма

**Дуреев Козьма** - прапорщик,  1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн  1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Тобольскайга кистэлэҥ хамыыһыйаҕа ыытыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Чередов Федор Васильевич олорбут. Чередов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Черкашенинов Мирон Мартынович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Черкашенинов Мирон Мартынович

**Черкашенинов Мирон Мартынович** - коллежскай советник,  1764 сыл бэс ыйын 1 күнүттэн  1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит.

Кини 1765 сыллаахтан салайбыт кэлин "Бастакы Саха дьаһааҕын хамыыһыйата" (Первая Якутская ясачная комиссия) диэн ааттаммыт хамыыһыйата дьаһаах хомуйуутун сааһылаабыта. 1767 сыл от ыйыгар диэри Саха сирин сирдэрин уонна дьонун ревизиялээн уонна биэрэпистээн бүтэрбит. Бу хамыыһыйа үлэтин уонна хадаатайыстыбаларын түмүгүнэн хас да докуомуон тахсыбыта. Оннук Сенат ыйааҕынан 1769 сыл муус устарыттан дьаһааҕы бойобуода сборщиктара буолбакка, саха кулубалара (князцы) бэйэлэрэ хомуйар буолбуттара. Ону таһынан сахаларга дьаһааҕы киис тириитинэн эрэ буолбакка, атын түүлээҕинэн эбэтэр харчынан төлүүр быраап бэриллибитэ. 1769 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр (аныгы ааҕыынан от ыйын 4) Сибиир күбүрүнээтэрэ Денис Чичерин аманаат институтун Саха сиригэр суох гынар туһунан ыйаах таһаарбыта. Нуучча атыыһыттара, промышленниктара, чунуобунньуктара анал көҥүлэ суох улуустары кэрийэллэрэ бобуллубута (тоҕо диэтэххэ хамыыһыйа быһаарбытынан куораттан сылдьар "тойоттор" дьаһаах төлөөччүлэри дьадаталлар, дьаһааҕы төлүүр кыахтарыттан таһаараллар эбит). Сири туһаныыны бэрээдэктиир дьаһаллар тахсыбыттара. Ону таһынан дьаһаах төлөөччүлэр иэстэрин кулубалар уонна чаччыыналар буолбакка, атын, кинилэргэ сыһыана суох дьон ирдииллэрин туруорсубута (третьи лица). Бу дьаһал көннөрү дьону аһары күүстээх батталтан көмүскүөхтээҕэ. Маны таһынан хамыыһыйа араҥастаан көмүүнү бопсубута, тоҕо диэтэххэ бу ыарыылар тарҕаналларыгар усулуобуйа оҥороро (ыарыы дьаһаах төлүүр дьон ахсаанын аҕыйатар диэн санааттан).

Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан"," туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.

Кини иннинэ бойобуоданан Дуреев Козьма олорбут. Черкашенинов кэнниттэн бойобуоданан коллежскай советник Дебринин Алексей Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Еропкин Уар Иванович

**Еропкин Уар Иванович** - коллежскай асессор, 1752 сыл атырдьах ыйын 29 күнүттэн 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга барбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Замощиков Иван Иванович олорбут. Замощиков кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Лесли Иван Васильевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Дебринин Алексей Петрович

**Дебринин Алексей Петрович** - коллежскай асессор,   1766 сыл ыам ыйын 3 күнүттэн 1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Черкашенинов Мирон Мартынович олорбут. Дебринин кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Афросимов Дмитрий Тимофеевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Афросимов Дмитрий Тимофеевич

**Афросимов Дмитрий Тимофеевич** - коллежскай асессор,  1769 сыл балаҕан ыйын 28 күнүттэн  1772 сыл ахсынньы 1 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Иркутскайга ыытыллыбыт.

Кини иннинэ бойобуоданан Дебринин Алексей Петрович олорбут. Афросимов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Малтефельцей Петр Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Малтефельцей Петр Михайлович

**Малтефельцей Петр Михайлович** - секунд-майор,  1771 сыл кулун тутар 11 күнүттэн  1773 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Афросимов Дмитрий Тимофеевич олорбут. Малтефельцей кэнниттэн бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Воинов Михаил Васильевич

**Воинов Михаил Васильевич** - секунд-майор,   1773 сыл кулун тутар 13 күнүттэн 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Малтефельцей Петр Михайлович олорбут. Воинов кэнниттэн бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Черемисинов Ларион Михайлович

**Черемисинов Ларион Михайлович** - Илим бойобуодата,  1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн 1774 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Воинов Михаил Васильевич олорбут. Черемисинов кэнниттэн бойобуоданан секунд-майор Шатилов Степан Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Шатилов Степан Михайлович

**Шатилов Степан Михайлович** - секунд-майор,  1774 сыл ахсынньы 14 күнүттэн 1778 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи.

Кини иннинэ бойобуоданан Черемисинов Ларион Михайлович олорбут. Шатилов кэнниттэн бойобуоданан  Озеров Данил Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Озеров Данил Петрович

**Озеров Данил Петрович** - коллежскай асессор,  1778 сыллаахтан 1783 сыллаахха дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. Дьокуускайга өлбүт.

Кини иннинэ бойобуоданан Шатилов Степан Михайлович олорбут. Озеров кэнниттэн бойобуоданан  Горохов Михаил Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Верещагин Алексей Степанович

**Верещагин Алексей Степанович** - надворнай советник,  1784 сыллаахтан Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. 

Кини иннинэ бойобуоданан Горохов Михаил Михайлович олорбут. Верещагин Саха сирин тиһэх бойобуодата. 1784 сыллаахха Саха уобалаһа үөскээбитэ, онон бойобуодалар суох буолбуттара, кинилэр оннуларыгар комендант дуоһунаһа баар буолбута.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Холецистит

**Холецистит** ( — үөс уонна  — хабах) — үөс хабаҕын элбэхтик көстөр ыарыыта. Үксүн үөс кыайан тахсыбакка хабахха хонуутуттан (таас үөскээн эбэтэр атын төрүөттэн сылтаан) саҕаланар.
Михаил Прохоров

**Михаил Дмитриевич Прохоров** (Москваҕа 1965 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. бизнесмен, миллиардер, ОНЭКСИМ бөлөх президена, Россия биатлонистарын союһун президена, 2011 сыллахтан политикаҕа кыттар. 2011 сыл от ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри "Правое дело" партия бирисидээтэлэ. 2012 сыл президент быыбарыгар кандидат.
Навальнай Алексей

**Алексей Анатольевич Нава́льнай** (1976 сыл от ыйын 4 күнэ, Бутынь, Москва уобалаһа, ССРС - 2024 сыл олунньу 16 күнэ, Харп, Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга, Арассыыйа) — юрист, инвест-активист, политика уонна уобсастыба диэйэтэлэ. "Живой журналга" саамай рейтиннээх блогтар ааптардарыттан биидэстэрэ. Россияҕа коррупцияны кытта охсуһарынан биллэр.  "Роспил" антикоррупционнай проект оҥороччута уонна салайаччыта.

2020 сыллаахха Тохсунньу ыйга Путин харчы уорбутун дакаастаан уонна Единай Арассыыйа тойотторо харчы уорбуттарын дакаастаан YouTube көрүлтэлэри укпута. Ол сыл Путин ыйааҕынан ФСБлар "новичок" диэн веществонан өлөрө сатаабыттара. 2021 сылтан ыла Путин ыйааҕынан хаайыллар сытар. 

Владимир Путин ыйааҕынан ФСБлар олунньу 16 күнүгэр 2024 сыллаахха хабарҕалаан өлөрбүттэр.
Уитни Хьюстон

**Whitney Elizabeth Houston** ( 1963 Атырдьах ыйын 9 күнэ - 2012 Олунньу12, ) Америка поп уонна R&B стилларга ырыаһыта. Кыраһыабай уонна күүстээх куолаһынан биллэр. Саамай биллэр ырыалара - 'I Will Always Love You' уонна  'I Wanna Dance with Somebody (Who Loves Me)'. Америка өрөгөй ырыатын The Star Spangled Banner', Super Bowl XXVҕа ыллаабыта уонна туспа диска таһаарбытын хит-парадтарга бастаабыта. Онон, Америка историятыгар Америка өрөгөй ырыатын ситиһиилээхтик атыылаабыт соҕотох артыыс буолар.  Саамай ситиһиилээх дьахталлар быыстарыгар баар. Саамай биллэр уонна ситиһиилээх альбома - The Bodyguard' (Телохранитель) уонна "Whitney" альбомнара буолаллар.  Ону тэҥэ "Священник кэргэнэ" (Жена Священника) киинэҕэ кыттыбыта. Өлүөн иннинэ наркотигы уонна арыгыны кытта  үөрүйэх буолбут.

## Дискографията
**[[Whitney Houston (albom)|Whitney Houston]]* (1985)
**[[Whitney (albom)|Whitney]]* (1987)
**[[I'm Your Baby Tonight]]* (1990)
**[[My Love Is Your Love]]* (1998)
**[[Just Whitney]]* (2002)
**[[One Wish: The Holiday Album]]* (2003)
**[[I Look to You]]* (2009)

## Быһаарыылар
Сирия гражданскай сэриитэ

400px|мини
Сирия гражданскай сэриитэ — 2011 сыллаахха саҕаламмыт уонна буола турар атын дойдулар кыттыылаах хас даҕаны өттүлээх гражданскай сэрии.

Сэрии кыттыылаахтара - билиҥҥи Сирия президена Башар Асады өйөөччүлэр (Сирия арааб армията), орто соҕус оппозиция чаастара (Босхо Сирия армията) уонна араас ислам террорит группалара(ИГИЛ, Фронт ан-Нусра уонна да атыттар).

Арааб сааһын кэнниттэн саҕаламмыт правительство утары туруулар уонна миитиннар Сирия араас куораттарыгар өрө турууну саҕалаабыттара. Онтон сайын номнуо толору сэрии саҕаламмыт. Оппозиция ирдэбилинэн Башар Асад отставкаҕа тахсыыта, 1962 сыллаахтан үлэлиир ЧП режимын уһалыы уонна демократия диэки эргийии буолар. 

Бастаан правительство армията уонна Сирия босхолооһун армията эрэ кытталлара. Онтон кэлин оппозиция хайдыбыта - бастаан курд тэрилтэлэрэ тахсыбыттара, уонна 2013 сыллаахха ордук радикальнай группалар ИГИЛ олохтообуттара.

Хайдыы түмүгэр оппозиция мөлтөөбүт, ол иһин радикальнай ислам группалара бастакы миэстэҕэ тахсыбыттар, ол курдук«Фронт ан-Нусра» (Аль-Каида салаата) и «Исламское государство» (ИГИЛ).

ИГИЛ ордуу түргэнник тарҕаммытын кэнниттэн АХШ кыттыыны ыларын саҕалаабыта уонна 2014 сыл балаҕан ыйыттан исламистар базаларын уонна атын сыалларын буомбалыырын саҕалаабыта.  (Сирия былаастарын ыйыппака эрэ). 2015 сыл балаҕан ыйыттан Россия эмиэ кыттыны ылбыта, ол гынан баран Сирия президена көрдөһүүтүнэн уонна Сирия правительствотын армиятын кытта бииргэ үлэлиир.

Сэрии араас өттүлэрэ атын дойдулартан көмөнү ылаллар - ол курдук правительство өттүн Россия уонна Иран өйүүр, онтон оппозиция өттүн арҕаа дойдулар уонна Персия хомотун дойдулара көмөлөһөллөр. 

ХНТ этэринэн, бу сэриигэ 220 тыһ киһи өлбүт, дойду экономикатыгар уонна инфраструктуратыгар баараҕай улахан хоромньу оҥоһуллубут. Исламистар баар сирдэригэр кулуту бас билии тарҕаммыт, атын итэҕэллээх дьоннору сойуолааһын баар буолбут, уонна араас культурнай наследние объектарын алдьаппыттар.
Башар Асад

мини|200px|Башар уонна Асма аль-Асад, 2003 с.
**Башар Хафез аль-Асад** (, төр. 1965 балаҕан ыйын 11 күнэ) диэн Сирия 18-с бэрэсидьиэнэ (2000 от ыйын 17 күнүттэн — 2024 ахсынньы 8 күнүгэр диэри). 

### Дьиэ кэргэнэ
Башар Асад Хафез Асад уонна Анис үһүс оҕолоро. Киниттэн ураты өссө үс уол: убайа Басиль, бырааттара Махер уонна Маджид, уонна эдьиийэ Бушра бааллар.

2001  сыл тохсунньу 1 күнүгэр  Башар Асад  Асма аль-Ахрас диэн биллэр суннит уустарыттан төрүттээх кыыһы ойох ылбыта. Кэлин Асма аль-Асад кэпсээбит: *«Кыра эрдэхпититтэн билсэбит. Оҕо сылдьан доҕордоһуубут тапталга кубулуйбута.»*. 2001 сыллаахха Хафез диэн уолу, 2003 сыллаахха — Зейн диэн кыыһы, 2004 Карим диэн өссө биир уолу төрөппүттэрэ.

## Быһаарыылар
Чжуанлар

**Чжуанлар**, Чжуаннар (Чжуан Bouчcueŋь/Bouxcuengh,  кытайдыы 壯族, судургу кытайдыы 壮族, пиньинь  Zhuàngzú) диэн  Кытай хоту өттүгэр олорор Бэиүуэ. Кытай  Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона төрүт олохтоохторо,  дойду олохтоохторун 34%.  2010 сыллаахха 1854 тыһ- Кытай (18 000 000), Вьетнаҕа (50 000), Лаосҕа (30 000), Камбодьаҕа  (25 000), Тайлаҥҥа  (20 000), Холбоhуктаах Штаттарга  (20 000), Дьоппуоҥҥа  (15 000), Арассыыйаҕа  (13 000), Канадаҕа  (10 000). 

## Дойдулар
* Кытай
* Гуангси-Чжуан Аутоном Оройуона
* Вьетнам
* Камбодьа
* Гуйчжоу
* Цзянсу
thumb|200px|left|
Ый кыыһа

**Варя Ларионова** — "Ый кыыһа" диэн псевдонимнаах Чурапчы улууhун Хатылытыттан төрүттээх Саха Республикатын биир бастын ырыаһыта. Киэҥник 2004 сыллахха биллибитэ.

2012 сылга дылы үс альбомнары таһаарбыта: "Ый ымыыта" (2007), "Кыыс дууhата" (2008), "Олох эргиирэ" (2008).
Байбал Сэмэнэп

**Байбал Сэмэнэп  (Павел Степанович Семенов)** — Саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта. СӨ үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1974 сыл от ыйын 2 күнүгэр Бүлүү улууһугар Тыымпыга төрөөбүт.  Аныгы саха эстрадатын биир биллэр-көстөр ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ. 
*1996 сыллаахха культура уонна искусство колледжын бүтэрбитэ.
*2009 сыллаахха "Саха Сирин үтүөлээх артыыһа" ааты ылбыта.

## Айар олоҕо
«Бабочкалаах уолаттар» (салайааччылара С. уонна Е. Неустроевтар) ансаамбылга ыллыы сылдьыбыт.
#### Ситиһиилэрэ
* «Саҥа ааттар-94» конкурс, гран-при.
* «Мин ырыам бүтэһик матыыба» (Бүлүү, 1995) конкурс, гран-при.
* «Сааскы кылыһахтар» конкурс, лауреат.
* «Чуона-94».
* «Дьокуускай-97» конкурс, лауреат.
* «Этигэн хомус» конкурс (2000, 2002, 2003, 2005, 2007 сс.), «Сыл хита», «Сыл бастыҥ ырыаһыта», «Бастыҥ бөлөх» («Дапсы» бөлөҕү кытта) номинацияларга кыайбыт.
#### Ырыаларын хомууурунньуктара
* «Бар дьоммор» (1998), альбом
* «Байбал» (2005), компакт-диск
* "Таайбыт курдук" (2007), альбом
* "Ырыа хайтах үөскүүрүй?", альбом
#### Концертара
* «Бар дьоммор» (1998)
* «Миэхэ эн мэлдьитин» (2002)
* «Таайбыт курдук» (2007)
* «Мин эйгэм» (2008)
* "Сүрэхпэр тыын туолар, Ырыабар тыл туолар" (2011)
* "Оһуордаах олохпун ырыабар тиһэбин" (2011)
* "Таптал ырыа, Ырыа таптал" (2013)
* "Барасыай билгэтэ" (2013)
* "Хайыаҥ этэй?.." (2016)
* "Күһүнү таптыыбын. 20 сыл сыанаҕа" (2016)

## Ырыалара
Барыта 50 тахса ырыалаах. Үксүн бэйэтэ суруйар, матыыптыыр.
Хит буолбут ырыалар:
*Абылаама
*Ийэбэр
*Ахтылҕан
*Оһуордаах ыйдаҥа
*Үөрүү
*Миэхэ эн мэлдьитин
*Эн эрэ
*Таммах
*Туман буолбут
*Үс хатыҥ
*Үөрүүлэр

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Норуоттар ыккардыларынааҕы «Урал-Моно» конкурс (Уфа, Башкортостан, 2004), лауреат
* "Этигэн Хомус" 5 төгүллээх кыайыылааҕа

## Кини туһунан
* Натали. «Байбал» — Дьокуускай:«Бичик», 2005.

## Сигэлэр
* Якутский государственный Театр "страды:Павел Семенов, заслуженный артист РС(Я)
Анастэйша

**Анастэйша** (Anastacia)  (Чикаго куоракка, 1968 сыл Балаҕан ыйын 17 төр.)  Америка ырыаһыта, ырыаны суруйаччы уонна стилист.

## Альбомнара
* 1999 - *[[Not That Kind]]* 
* 2001 - *[[Freak of Nature]]*
* 2004 - *[[Anastacia (album)|Anastacia]]* 
* 2005 - *[[Pieces of a Dream (album Anastacia)|Pieces of a Dream]]* 
* 2008 - *[[Heavy Rotation]]*

Ырыалара

* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You
Арҕаа Бүлүү улууһа

**Арҕаа Бүлүү улууһа** эбэтэр **Үөдүгэй улууһа** - 1911-12 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Үөһээ Бүлүү улууһуттан арахсан туспа улуус буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.

Маннык турук арааһа Арассыыйа импиэрийэтэ сууллуор дылы буолбут кэриҥнээх.

## Быһаарыылар
Үүттүүр Уола (Алексеев Николай Иванович)

**Алексеев Николай Иванович – Үүттүүр Уола** (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кэмигэр үрүҥ бастаанньыттар хамсааһыннарын кыттыылааҕа.

Үүттүүр Уола I Амма улууһун II Чакыр нэһилиэгиттэн төрүттээҕэ биллэр. Кини үрүҥ повстанчество иннинэ тугунан дьарыгырбыта биллибэт. 1921–22 сс. үрүҥ повстанчество уонна 1922–23 сс. пепеляевщина активнай кыттыылааҕа. Кини бу событиеларга олус киэҥ сырыылары сылдьыбыт. Илин эҥэринэн, үрүҥнэр Соҕурууҥҥу Бөлөхтөрүн сэриилэһиилэринэн сылдьыбыт. 1922 с. от-атырдьах ыйдарыгар Өлүөхүмэҕэ командировкаҕа сылдьыбыт. Онно кини этэрээт тэринэн Өлүөхүмэ куоратын, Өлүөхүмэ дэриэбинэлэрин ылыахтааҕын кыайан толорбокко кэлбит.

1922–23 сылларга пепеляевщинаҕа Үүттүүр Уола Маралах туһаайыытынан, бэйэтэ кэпсииринэн, 200 саллааттаах С.М. Михайлов экспедиционнай этэрээтин утары уонна Амма Солобуодатын көмүскээһиҥҥэ сылдьыбыт. Сорох сэһэнинэн Үүттүүр Уола 1924–25 сс. «Тоҥустар восстаниеларын» кэмигэр Верхоянскай куораты штурмалааһыҥҥа кыттан баран хотторуу түмүгүнэн Табалаах нэһилиэгэр Тумуһах диэн сиргэ 40-ча буолан сайылаабыт, онтон илин диэки барбыт эбиттэр.

Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.
Сорох сэһэнинэн хотугу улуустартан биирдэстэригэр саһан олорон кырдьан өлбүтэ үһү диэн эмиэ баар эбит..

## Быһаарыылар
Азаров Михаил Дмитриевич

**Азаров Михаил Дмитриевич** (1877- биллибэт) - ВЯОНУ чилиэнэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал.

М.Д. Азаров 1877 с. Нам улууһун 2 Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куорат икки кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1901 сылтан учуутал стажтааҕа.

М.Д. Азаров 1904 с. Мэҥэ улууһун «Соло» диэн сиргэ Ф.Г. Сивцев – Сүөдэр Аҕабыты уонна кини кэргэнин А.И. Сивцеваны кытта бииргэ учууталлаабыттарын туһунан «Школьный листок за 1904 год» диэн отчуот-докумуоҥҥа үчүгэйдик ахтыллар.

М.Д. Азаров Мэҥэ улууһун 1907 с. тэриллибит Төҥүлү оскуолатын саамай маҥнайгы учуутала. Кини элбэх сыл араас оскуолаларга учууталлаабыт. Элбэх бэлиэ, үчүгэй дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыт үтүөлээх-өҥөлөөх. М.Д. Азаров 1921-22 сылларга повстанчествоҕа салайар үлэҕэ активнай кыттыыны ылбыта. ВЯОНУ чилиэнинэн буолбута. Ол аата повстанчество правительствотыгар – саамай үрдүкү салалтаҕа үлэлээбитэ. Кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

## Быһаарыылар
Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич (Суон Кинээс Сиэнэ)

**Афанасьев Георгий (Егор) Васильевич – Суон Кинээс Сиэнэ** (1899-1928) — Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.

Г.В. Афанасьев Арҕаа Хаҥалас дуу, Илин Хаҥалас дуу киһитэ. Баай ыалтан төрүттээҕэ аатыттан да биллэр. Кини туһунан билигин Покровскай музейын архивыгар баар Н. Гордеев ахтыыта бэрт кылгастык бэлиэтээн аһарар.

Г.В. Афанасьев үрүҥ повстанчествоҕа холбоспут төрүөтүнэн 1922 с. кулун тутар саҥатыгар Покровскайтан П.М. Крылов диэн хамандыыр II Дьөппөн нэһилиэгэр баран 20-чэ туох да буруйа суох дьону кыргыбыта буолбута. «Образцовай карательнай рейдэ» кэмигэр Крылов этэрээтин дьоно мас эрбии турар дьону, ойбоҥҥо сүөһү уулата турар оҕонньору, оскуола учууталын, таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыты, офицер уолун кытары уо.д.а. барыта 20-чэ буруйа суох дьону кыргыбыттара. Нөҥүө күнүгэр бу ынырык дьулаан быһыы улууһу биир гына тарҕаммыт, иһиллибит. Бэрт түргэнник олохтоох нэһилиэнньэттэн үрүҥ этэрээттэрэ тэриллэн киирэн бараллар. Ол курдук, үрүҥ этэрээттэрин хамандыырдарынан Н.ф. Дмитриев – Кэлэҕэй Дмитриев, С.И. Михайлов – Кырсаан Уола, Е.Е. Старостин – Урдус кулуба Уола, И.Г. Кириллов (16 саастааҕар), С.А. Широких, Г.В. Афанасьев – Суон Кинээс Сиэнэ. Бу туһунан Н. Гордеев ахтыытыгар суруллубут.

Г.В. Афанасьев этэрээтэ үрүҥнэр Соҕурууҥҥу бөлөхтөрүгэр сылдьыбыт. Н.Ф. Дмитриевы – Кэлэҕэй Дмитриевы бэйэтин саллааттара өлөрбүттэрин кэнниттэн кини этэрээтин Г.В. Афанасьев салайбыт. Устунан тупсууга киирэн амнистияламмыттар. Г.В. Афанасьев олоҕо, охсуһуута билигин чуолкай биллибэт, чинчиллэр кэриҥнээх. 

П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол кэнниттэн суорума суолламмыт.

1999 сыллаахха реабилитацияланан үтүө аата тиллэн норуотугар төннүбүтэ.

## Быһаарыылар
Белолюбскай Иннокентий Лонгинович

**Белолюбскай Иннокентий Лонгинович** (1898-1928) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ бастаанньыт.

Арҕаа Хаҥалас улууһун III Маалтааны нэһилиэгэр 1898 сыллаахха төрөөбүтэ.
1921-22 сылларга повстанчествоҕа сылдьыбыт. 

1927-28 сс. П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт. Ол иһин 1928 с. кулун тутар 27 күнүгэр ытыллыбыт.

Кини Ксенофонтов хамсааһынын иннинэ биир үчүгэйэ суох быһыыны оҥорбут: 1927 с. балаҕан ыйыгар Главсуут бэрэссэдээтэлэ Кузьмиҥҥа: «сэрэн, эйиэхэ дьон саба түһээри сылдьаллар – дьиэҕэр олор, ханна да барыма», - диэн. Ол кимнээх Кузьмиҥҥа саба түһээри сылдьалларын С.М. Михайлов – Чемаикинскай, Е.Е. Старостин – Урдус Кулуба Уола, К.А. Стручков – Илиитэ Суох Көстүүн уо.д.а. повстанчествоҕа урут сылдьыбыт дьоннору ааттаталаабыт.

Кузьмин барытын ОГПУ-га этэн биэрдэҕэ дии. Сорохторун хаайан кэбиспиттэр. Сорохторо куотан биэрбиттэр. Сыыйа П.В. Ксенофонтов хамсааһынын активнай кыттыылаахтарынан буолбуттар. И.Л. Белолюбскай эмиэ хамсааһын кыттыылааҕа буолбут. Баҕа өттүнэн барбыта да, сорудаҕынан барбыта да биллибэт.
Кэлин тутан баран ыйыппыттарыгар: «Хантан Кузьмиҥҥа ити дьон саба түһэн өлөрөөрү гыммыттарын билбиккиний?» - диэҥҥэ И.Л. Белолюбскай: «арыгылыы сылдьан истибитим»,- диэбит. Бүттэҕэ ол. (М.С. Иванов – Багдарыын Сүлбэ. Олох долгуна. Бичик. Дьокууускай, 1992).
Белолюбскай ол Кузьмины олус ытыктыыр, аһыйар киһитэ буолан харыстаан тыллаабыт буолуон сөп. Ол эрээри кини ити тыллааһына олус ыарахан содулланан тахсыбытт.

## Быһаарыылар
Галибаров Юсуп Гайнуллинович

**Галибаров Юсуп Гайнуллинович** (олоҕун сыллара биллибэт) — Саха сиригэр Гражданскай сэрии саҕана үрүҥ бастаанньыттары тэрийсибит атыыһыт.

Галибаров Ю. Г. кимтэн-хантан төрүттээҕэ, хаһан төрөөбүтэ биллибэт. В. И. Пестерев «Амга в вихре гражданской» кинигэтигэр суруллубутунан кини 1904 сыллаахха ыраахтааҕы аармыйатыгар сулууспалаан баран эргиэнинэн-атыынан дьарыгырбыт. Алдан-Маайа улууһугар эргиммит, онно олорор нэһилиэнньэҕэ олус улахан сабыдыалламмыт. Байбыт-кыаҕырбыт.

1921 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайтан күрээбит военспец-офицердар кинини бэйэлэрин диэки тардыбыттар. Инньэ гынан Ю. Г. Галибаров үрүҥ повстанчествоны Саха сиригэр тэрийбит дьонтон биирдэстэринэн буолан тахсыбыта. Повстанчество кэнниттэн пепеляевщина да кинини тумнубатаҕа сэрэйиллэр.

Ю. Г. Галибаров омугунан татаар этэ. Сахатыйбыт татаар эбит буолуохтаах. Ааспыт ХХ үйэҕэ, 1982 сыллаахха Амматтан сылдьар биир 60-ча саастаах киһи сэһэнинэн Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии иннинэ Галибаровы биир Бэс Татаар диэн киһи арыгылаан баран кыыһырсан быһаҕынан анньан өлөрбүт. Ол Бэс Татаар уруккута кыһыл партизан эбит. Ол иһин буруйу-сэмэни ылбатах. Бу сэһэн кырдьык буоллаҕына, оччолорго урут сэбиэскэйи утарса сылдьыбыт дьоҥҥо сыһыан олус хаҕыс уонна кырыктаах эбит дииргэ сөптөөх.

Ю. Г. Галибаров олоҕун туһунан сиһилии сэһэн суох. Ол эрээри кини бэйэтин кэмигэр киэҥник биллэ-көстө сылдьыбыт киһи эбит.

## Быһаарыылар
Геллерт Болеслав

**Геллерт Болеслав Степанович** (хаһан, ханна төрөөбүтэ биллибэт – 1919 сыл ахсынньыта, Дьокуускай) — бэлиитикэ ыстатыйатынан Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт, Саха сиригэр 1917-19 сылларга буолбут сабыытыйаларга көхтөөхтүк кыттыбыт киһи: сиэмистибэ бэйэни салайыныытын кэмигэр Дьокуускай байыаннай гарнизонун хамандыыра, өрө турууну тэрийээччи, онтон кылгас кэмҥэ (өлөрүөхтэригэр диэри) Саха сирин кыһыл аармыйатын командующайа.

Ханна төрөөбүтэ биллибэт. Омугунан поляк диэн суруйаллара. Эсердэр партияларыгар сылдьыбыт. 1918-19 сыллардаахха Саха сирин Уобаластааҕы сэбиэтин сэриилэригэр дружинаны, этэрээти хамаандалаабыт. 1918 сыл сайыныгар Дьокуускайга быстах кэмҥэ былааһы былдьыы сылдьыбыт дьону (Совдеп диэн ааттанара, ол иһигэр бассабыыктары М. Аммосовы, П. Ойуунускайы) былаастан туоратыллыбыттарын кэннэ "Тайга" борохуотунан Саха сирин тас өттүгэр таһааралларыгар конвой хамандыыра . Ол кэмҥэ Центросибирь бассабыыктара Иркутскайтан Дьокуускайга күрээн иһэн Өлүөхүмэҕэ тутуллубуттарыгар, ол дьону харабыллаан испит Иван Стродтааҕы ытыллыыттан быыһабыт. Дьокуускайга байыаннай гарнизон тойоно. Колчак былааһа Омскайга эстибитин кэннэ кыһылларга көспүт, Дьокуускайга 1919 сыллаахха ахсынньы 14-15 түүнүгэр сиэмистибэ суулларыгар сүрүн оруолу ылбыт, бары хаайыылаахтары ол иһигэр бассабыыктары (Степан Аржаковтааҕы) хайыыттан босхолообут. Кыһыл аармыйа өрөбөлүүссүйэлии штаба тэриллэн холуобунай ыстатыйанан хаайыыга олорбут Х.А. Гладунов штаб начальнигынан талыллар, Геллерты Саха сирин Кыһыл аармыйатын командующайынан аныыллар. Ол эрээри, аҕыйах хонон баран Геллерти кыһыллар бэйэлэрэ кистээн өлөрбүттэрэ. Өлөрүүгэ Ф.Я.Лебедев - коммунистар-большевиктар партияларын бастакы баһылыга, Л.Л.Даниш - ревштаб чилиэнэ, Н.А.Романченко - кэлин байыаннай гарнизон хамандыыра быһаччы кыттыбыттар. 

Г.В. Никифоров – Манньыаттаах Уолун атаһа эбит. Аверинскай атыыһыт дьиэтэ умайбыт кэмигэр Манньыаттаах Уолугар ыалдьыттыы олорбут. Элбэх дьон мустан, аалыҥнаһан иһэллэрин Манньыаттаах Уола муодарҕаабытыгар Геллерт: «Гаврил Васильевич! Ити эйигин тутаары, өлөрөөрү иһэллэр! Куот!» - диэбит. Дьэ, онуоха Манньыаттаах Уола куоппут (С.П. Колосов оччолордооҕу событиелары көрбүт дьон кэпсээнин ахтыытыттан).

Ол туһунан бэркэ аһыйан: «Хаарыаннаах кыһыл командиры өлөрбүттэр!»- диэн хаһыакка суруйбуттара эбитэ үһү. Оччолордооҕу ынырык быһыыны истибит, онтон бэркиһээбит-кэлэйбит Колосов С.П. маннык сэһэргиирэ: «Геллерт олус күүстээх киһи эбитэ үһү. Кыайыахпыт суоҕа диэн албыннаан соҕотох кэлбитин хаһыа да буолан өлөрөн баран икки хараҕын оннугар ынах муостарын батары анньан баран Эт Баһаарын иннигэр илин диэки хайыһыннаран олордон кэбиспиттэрэ олус ынырыга дииллэрэ. Ама да Геллерт буолбутун иһин!» - диэн. Б. Геллерт туһунан сэбиэскэй кэмҥэ үчүгэйи тугу да суруйбатахтара. Арыгы, самогон оҥорооччу, бандьыыт аҥардаах киһи этэ диэн.

## Быһаарыылар
IP аадырыс

**IP аадырыс** (*айпи-аадырыс*,  диэн кылгатыллыбыта) — IP боротокуолугар көмпүүтэр ситимин түмүгүн аадырыһа.
Холо, тэрил

**Холо** — кэрдиистэрдээх харыс курдук уһун-синньигэс мас. Ох сааннан ытарга туттуллар, ытар сыалыҥ ырааҕыттан көрөн холоон туһаайарга.

Айа туруорарга эмиэ туттуллар. Онно ханнык кыылга иитэргиттэн холоон айа туһаайыытын туруораҕын.
Айа

**Айа** - булка туттуллар тэрил. ох саа курдук оноҕос тэбэр. Тиит киилиттэн оҥоһуллар уонна биир мастан турар, ох сааттан уратыта: модьу систээх, уустуга суох. Куобахтан тайахха тиийэ бултууллар эбит айаннан. Оноҕоһо сытыы тимир ырбалаах буолар.

* Айа кирсэ - айа чаачарын тардар быата (үкүсгэр эриллибит бөҕө тирии)
* Айа көхсө, чаачара - айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа.
* Айа кылыыта - таарыйдахха айаны эһэр, үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа.
* Айа кэнитигэ - айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо).
* Айа холото - айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан биэрэр аналлаах, үүттээх, кэрдиистээх, үөһээ өттө ачаахтаах мас

## Быһаарыылар
Варгасов Михаил Иванович

**Варгасов Михаил Иванович** (1895 – биллибэт) - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Урүҥ аармыйа подполковнига.

1895 сыллаахха Акмолинскай уобалас (Казахстан) Петропавловскай куоратыгар төрөөбүт. Кэргэннээх эбит. Рабочайдартан төрүттээх. Ыраахтааҕы армиятыгар подпоручик, Үрүҥ Армияҕа – подполковник.

Подполковник М.И. Варгасов 1922-23 сылларга Пепеляев генерал дружинатыгар холбоһон Саха сиригэр кэлбитэ. Амма Солобуодатын ылан баран Пепеляев Варгасовы Амма уонна Чурапчы икки ардыларынан ыыппыта. Варгасов сахалар кыра партизанскай этэрээттэрин хомуйан 110 саллааттаах батальон тэрийбитэ. Кини этэрээтин соруга диэн Чурапчытааҕы Курашов этэрээтэ Ракитин уонна Пепеляев  этэрээттэригэр кэтэхтэриттэн саба түспэтин хааччыйыы этэ. Варгасов этэрээтэ төһө да сотору кэминэн ыһыллан хааллар бу сорудаҕы маҥнай утаа үчүгэйдик толорбута.

Пепеляев Айааҥҥа чугуйбутун кэннэ Варгасов эмиэ чугуйбута. Вострецов этэрээтэ Пепеляевы бэриннэрэригэр Варгасов посредник буолбута. Ол аата Варгасов Вострецовка көмөлөспүтэ. Ол үтүөтэ аахсыллыбыт буолуон сөп. М.И. Варгасов 1924 сыллаахха Читааҕа 5-с Армия трибуналыгар сууттанарыгар 29 саастааҕа. 

Варгасов кэлиҥҥи дьылҕата биллибэт.

## Быһаарыылар
Мандарин

Мандарин диэн фрукта арааһа. Апельсиҥҥа сыһаннах гынан баран бытархай уонна ыраастыыга чэпчэки.
Клавиатура

[thumb|[QWERTY көмпүүтэр клавиатурата.]]

**Көмпүүтэр клавиатурата** (кылабатыырата) — бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары, сурук бэлиэлэрин эҥин) көмпүүтэргэ киллэрэргэ туттуллар.

Клавиатура көрүҥнэрэ элбэх. QWERTY клавиатура олус тарҕатыллыбыт. Оннук печатнай машинка клавиатуратыгар наар туттуллар буукубалары баттыырга бэйэ бэйэлэригэр мэһэйдээбэт курдук айыллыбыт. Билигин хайдах даҕаны бэйэ бэйэтигэр мэһэйдээбэтин даҕаны номнуо традиция курдук хаалбыта. QWERTY диэн бастакы 6 буукуба (үөһээҥҥи строкаҕа) аатынан ааттанар. Өссө араас клавиатура раскладкалара бааллар — Дворак уонна да атын.
Толль Эдуард Васильевич

thumb|right|Толль Эдуард Васильевич
Барон **Эдуа́рд Васи́льевич Толль** (; 1858, Ревель, — 1902, сураҕа суох сүппүт) — нуучча геолога, Арктика чинчийээччитэ.

## Олоҕун олуктара
Остзей ниэмэстэриттэн төрүттээх, барон титуллаах этэ. Ревель (билигин Таллинн) куоракка төрөөбүтэ. Онно оскуоланы бүтэрбитэ. Дьиэ кэргэн аҕалара өлбүтүн кэннэ 1872 сыллаахха Дерпт (билигин Тарту куоракка) көспүтэ, Эдуард онно Дерпт университетын естественно-историческай факультетыгар киирбитэ.  Минералогияны, геологияны, ботаниканы, зоологияны, медицинэни үөрэппитэ.

Бастакы эспэдииссийэтигэр Хотугу Африка кытылын таһыгар сылдьыбыта. Алжиир уонна Балеар арыыларын фаунатын, флоратын, геологиятын үөрэппитэ. Төннөн баран Дерптка зоологияҕа кандидат диссертациятын көмүскээбитэ, университекка хаалларыллыбыта.

Толль үлэтин аатырбыт полярник А. А. Бунге сэргээбитэ. Саҥа Сибиир арыыларыгар эспэдииссийэҕэ ыҥырбыта. 1885 сыл кулун тутарыгар уонна муус устарыгар Дьааҥы өрүс устун 400 километры устан Толль Верхоянскайга кэлбитэ. Матырыйаал хомуйан баран Хаһаачыйаҕа төннүбүтэ онтон Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийбитэ.
Күндүлүн

**Күндүлүн, Попов Николай Иннокентьевич** - кыраайы үөрэтээччи, суруналыыс, Усуйаана улууһун устуоруйатын үөрэтээччи.

Күндүлүн 3 дөкүмүөҥҥэ олоҕурбут публицистика кинигэтин ааптара. Ону таһынан уонтан тахса кинигэ тахсарыгар кыттыспыта, икки сүүс кэриҥэ ыстатыйаны өрөспүүбүлүкэ хаһыттарыгар таһаартарбыта.

## Быһаарыылар
Бырыһыан

**Бырыһыан** ( - сүүскэ) — сүүс гыммыт биир өлүүскэтэ.  бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ өлүүскэтин көрдөрөргө туттуллар. Холобур, 500 киилэттэн 17 % диэн 5 киилэлээх  17 өлүүскэтэ, ол аата 85 кг. Маннык эмиэ туттуохха сөп: 500 киилэ 200 бырыһыана 1000 кг тэҥнэһэр. 

* 0 % = 0;
* 0,07 % = 0,0007;
* 45,1 % = 0,451;
* 100 % = 1;
* 200 % = 2.

## Өссө маны көр
* Промилле
Промилле

**Проми́лле** ( — тыһыынчаҕа) — тыһыынча гыммыт биирэ, бырыһыан 1/10.  бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ тыһыынча гыммыт өлүүскэлэрин ааҕарга туттуллар. Бэлиэтэ судургу дробунан суруйууттан тахсыбыт: 27/1000&nbsp;→&nbsp;27‰; нуулун ахсаана (3 нуул) 1000 чыыһылаҕа баар нууллар ахсааннарыгар сөп түбэһэр. Windows систиэмэтигэр бэлиэни маннык суруйуохха сөп Alt-0137: NumLock холбонон турдаҕына хаҥас Alt тимэҕи баттаан туран клавиатуура аттарыытын сыыппара блогар 0137 сыыппаралары суруйуллар.

* 1 ‰ = 1⁄1000 = 0,001 = 0,1 %
* 10 ‰ = 1 %
* 0 ‰ = 0
* 0,07 ‰ = 0,00007
* 30 ‰ = 0,03
* 45,1 ‰ = 0,0451
* 1000 ‰ = 1
* 2000 ‰ = 2
* 10 ‰ = 0,01

Киилэнэн ааҕыллыбыт маасса промилета граамынан ааҕыллыбыкка тэҥнэһэр. Оттон тоннанан ааҕыллыбыт маасса — киилэнэн буолар.

## Туттуллуута
Үгэс курдук промилленан бэлиэтэнэр кээмэйдэр бааллар.

Холобур, уу тууһа (11 ‰ туустаах диэн буоллаҕына, уу маассатыттан 0,011 туус буолар, ол эбэтэр 1 кг ууга 11 г туус).

Киһи хааныгар алкоголь концентрацията (итирбитин кээмэйэ) эмиэ үксүн промилленан суруллар.

## Быһаарыылар
Абунданция

[thumb|Абунданция, [Луи Птито скульптуурата, 1848, Карусел муоста, Париж|200px]]
**Абунданция** ( — уйгу, быйаҥ, өлгөм), өссө **Абундия**, **Габона**, **Фулла** диэн ааттарынан биллэр —- былыргы риимляннарга уйгу-быйаҥ таҥарата, ас-үөл, көмүс тохто турар муоһун тутан турар курдук ойууланар этэ. Церера аргыһа.

## Литератуура

* *Лосева И.Н., Капустин Н. С., Кирсанова О.Т., Тахтамышев В.Г.* — Мифологический словарь. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997 г. — 576  с. 

## Источниктар
*
Брокгауз уонна Ефрон энциклопедия-тылдьыттара

thumb|228px|Титульные листы томов Ia и XXV.
**Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта (ЭСБЕ)** — Арассыыйа Импиэрийэтигэр нууччалыы тахса сылдьыбыт универсаал энциклопедия.

1890—1907 сылларга Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон (Петербург) аакциялаах кинигэ кыһатын уопсастыбата таһаарбыт. Икки барылынан тахса сылдьыбыт — 41 сүрүн уонна 2 эбии туомнаах  (тирааһын аҕыйах өттө) уонна 82 сүрүн уонна 4 эбии туом аҥаардаах.

Бастакы 8 кинигэ (туом аҥара) И. Е. Андреевскэй эрэдээксийэтинэн, аттытар — К. К. Арсеньев уонна Ф. Ф. Петрушевскай эрэдээксийэлэринэн тахсыбыта. Энциклопедияҕа 121 240 ыстатыйалаах, 7800 ойуулаах уонна 235 каарталаах.

1899—1902 сылларга **«Брокгауз уонна Ефрон Дьоҕус энциклопедия-тылдьыттара» (МЭСБЕ)** (3 туомнаах); 1907—1909 сылларга кини иккис 4 туомнаах таһаарыыта тахсыбыта.

1911—1916 сылларга **«Саҥа энциклопедия-тылдьыт» (НЭС)** тахсыбыта (былааннаммыт 48 туомтан 29-һа тахсыбыта, тиһэх тыл — «Отто»).
Стрижев Пётр Иннокентьевич

**Стрижев Пётр Иннокентьевич** (1874-биллибэт) - Усуйаанаттан төрүттээх айанньыт, Хотугу муустаах байҕал чинчийээччитэ, Э.Толль  уонна Александр Колчак эспэдииссийэлэрин кыттыылааҕа.