open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үрэх Күөрэ (Чурапчы улууһа)

**Үрэх Күөрэ** — Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр баар нэһилиэнньэлээх пуун.

## Географията

Билэ:Чурапчы2.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
rect 16 20 138 44 Уус-Алдан улууһа
rect 273 110 375 137 Таатта улууһа
rect 6 149 31 300 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 99 379 211 413 Амма улууһа
rect 349 396 483 426 Уус-Маайа улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята
Нууччалар бастаан кэлэн баран Үрэх Күөлэ диэни сыыһа истэннэр Үрэх Күөрэ диэн кэбиспиттэр. Онтон ыла инньэ диэн ааттаммыт.

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Чурапчы улууһа
* Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Чурапчинский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Чурапчы улууһа 
* gosspravka.ru:Чурапчинский улус
ССРС республикаларын тиһигэ

**[[ССРС]] сойуустаах республикаларын тиһигэ.**

## Конституционнай бэрээдэгинэн
1977 сыллааҕы ССРС Конституциятыгар (гл. 8, ыст. 71) олоҕуран, Сэбиэскэй Сойуус республикаларын бэрээдэгэ:
* РСФСР
* Украинскай ССР
* Белорусскай ССР
* Узбекскай ССР
* Казахскай ССР
* Грузинскай ССР
* Азербайджанскай ССР
* Литовскай ССР
* Молдавскай ССР
* Латвийскай ССР
* Киргизскай ССР
* Таджикскай ССР
* Армянскай ССР
* Туркменскай ССР
* Эстонскай ССР

## Сирин иэнинэн (1956 сыл туругунан)

## Нэһилиэнньэтин ахсаанынан
1989 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, тыһ. киһи.

## Алпабыыт бэрээдэгинэн
thumb|300px|ССРС картата
*Бэрээдэгэ алпабыытынан, картаҕа нүөмэрдэммитигэр сөп түбэһэр*:

# Азербайджанскай ССР
# Армянскай ССР
# Белорусскай ССР
# Грузинскай ССР
# Казахскай ССР
# Киргизскай ССР
# Латвийскай ССР
# Литовскай ССР
# Молдавскай ССР
# РСФСР
# Таджикскай ССР
# Туркменскай ССР
# Узбекскай ССР
# Украинскай ССР
# Эстонскай ССР

## Почта маркаларыгар


Билэ:Stamp of USSR 1120.jpg|Азербайджанскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1126.jpg|Армянскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1116.jpg|Белорусскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1119.jpg|Грузинскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1118.jpg|Казахскай ССР
Stamp of USSR. Karelo-Finnish SSR 1947.jpg|Карело-Финскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1124.jpg|Киргизскай ССР
Билэ:Latvia 1947 30kop USSR.jpg|Латвийскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1121.jpg|Литовскай ССР
Билэ:StampUSSR1947CPA1122.jpg|Молдавскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1114.jpg|РСФСР
Билэ:Stamp of USSR 1125.jpg|Таджикскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1127.jpg|Туркменскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1117.jpg|Узбекскай ССР
Билэ:Stamp of USSR 1115.jpg|Украинскай ССР
Билэ:StampUSSR1947CPA1128.jpg|Эстонскай ССР



## Өссө маны көр
* ССРС

## Сигэлэр
Губарев Виктор Николаевич

300px|thumb|right|Губарев Виктор Николаевич
**Губарев Виктор Николаевич** бэлиитик уонна баартыйа диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1949 сыл сэтинньи 6 күнүгэр Ростов уобалас Цимлянск оройуонун *Соленовская* станицаҕа төрөөбүтэ.
* 1974 сыллаахха Хабаровскойдааҕы Баартыйа Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1989 сыллаахха Гражданскай Авиация Академиятын бүтэрбитэ.
* 1966 - 1996 сыллардаахха Таганрог куоракка "Красный Гидропресс" собуокка туокар, силиэсэр; авиаотряд хомсомуолун кэмитиэтин сэкирэтээрэ
* ЫБСЛКС Аллараа Халыма оройкумун бастакы сэкирэтээрэ
* ЯОСПС Аллараа Халыма улуустааҕы боломуочунайа.
* Черскэйгэ авиаотряд парткомын сэкирэтээрэ.
* ССКП Аллараа Халыматааҕы оройкуомун инструктора.
* "Северная Трасса" хаһыат кэрэспэдьиэнэ.
* 1995 - 1996 сыллардаахха РФ КП сэкирэтээрэ. 
* 1995 - 2002 сыллардаахха Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ,
* 2004 сыллаахха Илюхин В.И. Госдума дьокутаатын көмөлөһөөччүтэ. 
* 2005 сылтан РФ КП рескомын бастакы сэкирэтээрэ.
* 2008 сыл кулун тутар 20 күнүттэн Ил Түмэн бастайаннай кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ.
* 2013 сылтан Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 2014 сыллаахха СӨ Ил Дарханын дуоhунаhыгар хандьыдаат (3-үс миэстэ).

## Ылыллыбыт сирэ
* http://www.sakhanews.ru/78624.html
Нөөрүктээйи

Бу аат хас да суолталаах:

* Нөөрүктээйи
* Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
* Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)
* Бастакы Нөөрүктээйи
* Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ
Көрдүгэн (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

**Көрдүгэн** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Мегино-Кангаласс19.PNG|350px|thumb|right|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|
rect 79 184 94 205 Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 138 250 149 264 Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 189 141 200 155 Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 94 229 105 243 Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 158 125 172 Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 130 281 141 295 Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 202 268 213 282 Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 188 231 199 245 Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 69 253 80 267 Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 217 86 234 100 Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 275 303 292 317  Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 184 319 201 333 Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 248 137 265 151 Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 307 125 321 Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 150 119 167 133 Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 174 385 191 399 Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 178 176 195 190 Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 162 276 179 290 Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 159 59 176 73 Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 41 298 58 312 Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 287 252 304 266 Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 257 179 274 193 Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 158 193 175 207 Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 243 263 260 277 Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 99 116 116 130 Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 175 472 192 486 Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 157 234 174 248 Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 163 98 180 112 Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 241 331 258 345 Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 74 339 91 353 Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 123 78 140 92 Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 135 8 249 24 Уус-Алдан улууһа
rect 328 114 344 216 Чурапчы улууһа
rect 4 129 77 160 Дьокуускай
rect 227 429 311 443 Амма улууһа
rect 19 417 118 433 Хаҥалас улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
* Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Мегино-Кангаласский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Мэҥэ-Хаҥалас улууһа 
* gosspravka.ru:Мегино-Кангаласский улус
АйТал (ыччат уопсастыбаннай түмсүүтэ)

**АйТал (ыччат уопсатыбаннай түмсүүтэ)** — Москубаҕа олорор саха эдэр ыччатын уопсастыбаннай түмсүүтэ. Аата икки тылтан турар: *ай* уонна *тал*.

## Соруктара уонна тутула
Бастакы соруга — Москубаҕа олорор саха ыччатын түмүү. Билигин бу куоракка 2000 кэриҥэ устудьуон үөрэнэр. 
Иккис соруга — өрөспүүбүлүкэҕэ туһалаах дьону иитэргэ көмө буолуу.
Үһүс соруга — устудьуоннар үлэҕэ уопутуралларыгар көмөлөһүү.
Департаменнарга арахсар. Департаменнар хайысхаларынан үлэлииллэр. Холобур, үөрэх департамена, аат аэтэрин курдук үөрэххэ сыһыаннаах үлэни ыытар.

## Тэриллибит устуоруйата
Москуба куорат үс уопсастыбаннай тэрилтэтин бииргэ түмэр туһунан санаа Постпредство саҥа салалтатыгар (Акимов хамаандата) киирбит курдук. Түмсүү атаҕар турарыгар улахан өҥөнү араас сылларга Москуба вузтарыгар үөрэммит Виктория Шилова, Ольга Иванова, Николай Сстручков, Мария Стручкова, Анна Копырина, Ньургун Колесов уонна да атыттар киллэрбиттэрэ. Түмсүү бастакы бэрэстээтэлэ Томская Лена Иннокентьевна этэ. 2012 сыллаахха бэрэстээтэлинэн Москубатааҕы үп-бырамыысыланнас университетын 5 куурсун устудьуона Валентин Романов буолбута, кини хамсааһыҥҥа саҥа тыыны киллэрбитэ.

## Билиҥҥи туруга

## АйТал туһунан суруйаллар
* ИА SakhaLife Знакомьтесь, "АйТал"!

## Социал-ситимнэргэ
*Фэйсбук
*Твиттер
Өлөөн (Өлөөн улууһа)

**Өлөөн** — Өлөөн улууһун киинэ.

## Географията

## Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Оленёкский эвенкийский национальный район 
* gosspravka.ru:Оленекский эвенкийский национальный (улус)
Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)

**Өймөкөөн** — Өймөкөөн улууһун Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэгин киинэ.

## Географията

## Килиимэтэ
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2001 сыл).

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Өймөкөөн улууһа

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Оймяконский улус 
* gosspravka.ru: Оймяконский (улус)
999 (ахсаан)

**999** (**тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус**) — дьиҥ ахсаан, 998 уонна 1000 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* Бу ахсаан сыыппараларын эбии: 9 + 9 + 9 = 27.
* 9992 = 998 001.
* 9993 = 997 002 999.
* 999 — үс сыыппараттан турар ахсааннартан муҥур улаханнара.
* 999 — палиндром-ахсаан.

## Атын эйгэлэргэ
* 1999 сыл
* 999 кв. миль — Люксембург сирин иэнэ.

## Саха фольклоругар
999 сүөһү туһунан. Кэпсээн да, суруйуу да элбэх. «Чоочо Солобочукуоп уонна Тэппээк ойуун» диэн үһүйээнтэн.
«Чоочо Солобочукуоп диэн Илин Хаҥалас кулубата, Манчаары абаҕата олорбута эбитэ үһү. Кини сэттэ уоллааҕа эбитэ үһү. Тоҕус сүүс тоҕус уон тоҕус сүөһүнү ииппитэ эбитэ үһү. Тыһыынчатын биир сүөһү кыайбатах. Кини бэрт улахан санааҕа ылларбыта эбитэ үһү: «Тоҕо бу мин сүөһүм тыһыынчаҕа туолара биир сүөһү тиийбэтий», — диэн. Кини, биир сүөһүнү туора дьонтон булан аҕаллаҕына, бэйэтин сүөһүтүттэн отут-сүүрбэ сүөһү өлөр, итэҕэстэнэн хаалара үһү».
9 ойох, 99 эһэ, 999 сүөһү. Үөһээҥҥилэр итинник маанылаабыттарыгар сөп буолбакка, өссө өрө барарыҥ — аньыы. Ол хайаан да иэстэбиллээх буолар.

## Быһаарыылар
99 (ахсаан)

**99** (**тоҕус уон тоҕус**) — дьиҥ ахсаан, 98 уонна 100 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## Билимҥэ
#### Математикаҕа
* 992 = 9 801
* 993 = 970 299
##### Ахсаан тоҕус уон тоҕуска түҥэтиллэр сибикитэ
:Ахсааны иккилии сыыппараларынан бөлөхтөргө араар (уҥа бөлөх биир сыыппаралаах буолуон сөп).
:Бөлөхтөр (иккилии бэлиэлээх ахсааннар) сууммаларын бул. 
:Өскөтүн булбут сууммаҥ 99-ка түҥэтиллэр буоллаҕына, ол аата Ахсаан эмиэ 99-ка түҥэтиллэр.
:Холобур, 1 793 187 ахсаан 99-ка түҥэтиллэр. 1 + 79 + 31 + 87 = 198.

: A = \sum_{i=0}^n 100^i a_i, \quad 0 \leqslant a_i 
: F(A) = \begin{cases} \sum_{i=0}^n a_i , & A \geqslant 100, \\ 0, & A = 99. \end{cases}

#### Химияҕа
* Эйнштейний атомнай нүөмэрэ

## Атын эйгэлэргэ
99 — Уэ́йн Ду́глас Гре́тцки (1961 с. тохсунньу 26 к. төрөөбүт), Канада хоккеиһа, оонньуур нүөмэрэ.
Харыйалаах (суолталара)

**Харыйалаах** хас да суолталаах тыл.
* Харыйалаах (Нам улууһа) — Нам улууһугар Көбөкөн нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах (Өлөөн улууһа) — Өлөөн улууһугар Кирбэй нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах (Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһугар Күндэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Харыйалаах (Үөһээ Бүлүү улууһа) — Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэк киинэ.
* Харыйалаах — Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Мас тардыһыытын аан дойдутааҕы федерацията

**[[Мас тардыһыыта|Мас тардыһыытын]] аан дойдутааҕы федерацията** — судаарыстыбаттан тутулуга суох тэрилтэ.

Сыала-соруга:

1. Мас тардыһыытын аан дойдуга тарҕатыы уонна сайыннарыы;

2. Атын дойду федерацияларын кытта ситим олохтооһун;

3. Мас тардыһыы быраабылатын аан дойдуга тарҕатыы;
Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)

**Бэс Сиэйэ** — Сунтаар улууһун Сиэйэ нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Сунтаар7.PNG|400px|thumb|right|Сунтаар улууһа|
rect 287 440 300 454 Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 279 358 292 372 Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 220 436 233 450 Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 127 399 140 413 Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 234 463 247 477 Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 337 355 350 369 Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 341 313 354 327 Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 227 404 240 418 Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 342 413 355 427 Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 97 303 114 317 Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 294 273 311 287 Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 133 431 150 445 Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 218 354 235 368 Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 274 398 291 412 Маар Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 261 427 278 441 Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 376 508 393 522 Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 267 525 284 539 Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 331 452 348 466 Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 353 335 370 349 Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 400 388 417 402 Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 282 311 299 325 Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 271 456 288 470 Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 311 489 328 503 Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 312 366 329 380 Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 178 471 195 485 Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 168 354 185 368 Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 9 304 25 399 Мирнэй улууһа
rect 20 40 37 134 Мирнэй улууһа
rect 39 544 133 562 Ленскэй улуус
rect 291 192 383 210 Ньурба улууһа
rect 354 648 463 665 Өлүөхүмэ улууһа
rect 531 307 548 433 Үөһээ Бүлүү улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Сунтаар улууһа
* Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа 
* gosspravka.ru:Сунтарский улус
Толоон (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах.

* Толоон — үрдүк, сыыра суох дэхси хонуу. 
#### Сир-дойду ааттара
* Толоон — Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин киинэ.
* Толоон — Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин киинэ.
* Толоон — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.
* Толоон — Сунтаар улууһугар Толоон нэһилиэк киинэ.
* Толоон — Ленскэй улуус нэһилиэгэ.
* Толоон — Ленскэй улууһугар Толоон нэһилиэк киинэ.
Бүлүү өрөгөйүн ырыата

**Бүлүү өрөгөйүн ырыата**.

## Ырыа ис хоһооно

## Ырыа тыла



## Ырыа ааптардара
Ырыа тылын Н. И. Иванов суруйбут, мелодиятын — А. И. Васильев.
Васильев Алексей Иннокентьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, М. Н. Жирков аатынан Бүлүүтээҕи искусство оскуолатын преподавателэ. «Кэрэчээнэ» ырыа ансаамбылын салайааччыта. 
А. Васильев айбыт ырыалара — «Киэһээҥҥи Бүлүү» уонна «Сахам Сирин таптыыбын» —  XX үйэ сүүс бастыҥ умнуллубат сахалыы ырыаларын ахсааныгар киирбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо

200px|thumb|right|«Чаппаҥда нэһилиэгин <br />Ытык олохтооҕо» Бэлиэ
Ньурба улууһун Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохторо.

## Ытык аат иҥэриллиитин Балаһыанньата
Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин сайдыытыгар, туругуруутугар улахан өҥө иһин иҥэриллэр. Ытык аат туһунан Балаһыанньа «Чаппаҥда нэһилиэгэ» олохтоох тэриллии 2010 сыл сэтинньи ХХ күнүнээҕи быһаарыытынан бигэргэтиллибит. Ытык аат Чаппаҥда нэһилиэгин олохтооҕор эбэтэр Чаппаҥда нэһилиэгиттэн төрүттээх киһиэхэ иҥэриллэр.

Ытык ааттаммыт киһиэхэ нэһилиэк баһылыга өрөгөйдөөх түгэҥҥэ  «Ытык Киһи» Бэлиэ туттарар. Бэлиэни сэргэ «Өйдөбүнньүк лента», туоһу докумуон туттарыллар. 
Үрдүк аакка тиксибиттэр ааттара «Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтоохтоҕо» Кинигэҕэ суруллар.

## Ытык олохтоохтор бырааптара
* Нэһилиэк дьаһалтата тэрийэр араас государственнай бырааһынньыктарыгар, нэһилиэккэ буолар суолталаах тэрээһиннэргэ ыҥырыллаллар.
* Нэһилиэк депутаттарын Сүбэтин үлэтигэр кыттыыны  ылыахтарын сөп (сүбэ куоластаах быраабынан).

## Ытык олохтоохтор тиһиктэрэ
# Васильев Илья Андреевич 
# Егоров Карл Кириллович
# Прокопьев Юрий Николаевич
# Нюргусов Егор Алексеевич
# Прокопьев Гаврил Алексеевич
# Степанов Николай Тарасович
# Овчинникова Александра Яковлевна

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Чаппангдинский наслег:Почетные и уважаемые граждане наслега
Шарль Бодлер

мини|Шарль Бодлер
**Шарль Бодлер** ( ; муус устар 9, 1821 — атырдьах ыйын 31, 1867, Париж) — поэт уонна критик, Франция уонна аан дойду литэрэтиирэтин клаассига.

## Айымньылара интэриниэккэ

### Нууччалыы
* Творчество Бодлера в русском переводе на Lib.ru
* «Опиоман» и др. 
* Собрание переводов на Русский 
* Сайт посвященный творчеству Бодлера

### Боронсуустуу
* Original works by Baudelaire at the French Wikisource
* full online texts in french 
* Peintres et aquafortistes 
* Les Fleurs du Mal: full online downloadable text 
* Podcast: Поэ́зия «L’Albatros» по-французски 

### Ааҥыллыы
* «The Painter of Modern Life» Complete Annotated Text at Lines of Advance 
* Selected works at Poetry Archive 
* Another selection
* Les Fleurs du Mal full text online with Translations
Сулустааҕы сэриилэр

**Сулустааҕы сэриилэр** () — АХШ киинэлэрэ, улахан култ киинэлэр (). Барыта 8 бөлүмнээх. Маҥнай 1977 сылга тахсыбыта, кэлин 1996 сылтан билиҥҥэ диэри толору сайда турар. Бу киинэлэр Аан Дойдуга улахан күргүөмнээх култуураны таһаарбыта, онтон ыла мууччуктар, көрүлгэн оонньуулар, кинигэлэр, комикстар тахса тураллар.
Охсуһааччылар клубтара

**Охсуһааччылар клубтара** (*Fight Club*, *Саайсааччылар клубтара*, *Бойцовский клуб*), АХШ киинэтэ. Культ фильм () буолар.
Иванова Александра Дмитриевна

**Иванова Александра Дмитриевна** (1927–2004) — саха норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт.
1944 сылтан Саха театрыгар үлэлээбит.

## Айар үлэтэ
Театр сценатыгар 110-н тахса оруолу оонньообут.
##### Сүрүн оруоллара
* Толганай («Материнское поле», Чингиз Айтматов, Федот Потапов туруоруута)
* Танкабике («Ночь лунного затмения», Мустай Карим, Федот Потапов туруоруута)
* Үрүн Чөмчүүк («Кыталыктар кырдаллара», Иван Гоголев, Федот Потапов туруоруута)
* Фекла Ивановна («Женитьба»,  Н. В. Гоголь, Андрей Борисов туруоруута)

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич (10.08.1927—23.04.1997), балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Кыыһа — М. Л. Мекюрдянова (Габышева), балет артыыһа, Дьокуускайдааҕы хореография оскуолатын преподавателэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Мекюрдянов Лаврентий Иннокентьевич

## Сигэлэр
Саха Академический театр имени П. А. Ойунского:История
Розинская Полина Константиновна

200px|thumb|right|Розинская Полина Константиновна
**Розинская Полина Константиновна** (28.08.1912—2010) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыкальнай культуратын биллиилээх концертмейстерэ, тас дойдулар, нуучча, сэбиэскэй уонна саха музыкальнай классикаларын тарҕатааччы, педагог, Саха АССР норуодунай артыыһа (1972).

## Олоҕун олуктара
* 1912 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Украина Херсон уобалаһын Большая Лепотиха сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1926—1930 сс. — Херсон музыкально-профсоюзнай оскуолатыгар үөрэммит.
* 1931 с. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерватория рабфагар В. И. Брюханов кылааһыгар үөрэнэ киирбит.
* 1934 с. — Консерваторияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит.
* 1934—1940 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерватория фортепиано факультетыгар В. А. Шацкес кылааһыгар үөрэммит.
* Үөрэҕин бүтэрэн, Саха национальнай драма тыйаатырыгар концертмейстерынан анаммыт. Бу кэмтэн ыла культура араас тэрилтэлэригэр үлэлээбит — тыйаатырдар, телерадиокомитет, музыка училищета, өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо музыкальнай оскуолата.
* 1964 сылтан — бэтэрээннэр хуордарын уонна уус-уран коллективтар концертмейстерэ.

2008 сыллаахха оҕолоругар Израильга көспүтэ.

2010 сыллаахха өлбүтэ.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1962)
* Бочуот Знага уордьан (1965) 
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1972)

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. К. Розинской, заслуженной артистки РСФСР и ЯАССР, народной артистки ЯАССР 
* Федеральный информационный портал «SakhaNews» 06.09.2010:Не стало Полины Розинской 
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):100-летие Полины Розинской
Нефтебаза (Ньурба улууһа)

**Нефтебаза** — Ньурба улууһун Өктөөбүр нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Ньурба2.PNG|400px|thumb|right|Ньурба улууһа|
poly 327 534 338 542 338 534 327 542 Ньурба нэһилиэгэ
poly 319 551 360 541 375 598 356 613 Өктөөбүр нэһилиэгэ
poly 98 156 303 156 80 300 286 275 Бордоҥ нэһилиэгэ
poly 353 444 398 444 398 481 353 471 Таркаайы нэһилиэгэ
poly 391 532 410 523 421 546 404 555 Түмүк нэһилиэгэ
poly 380 530 357 530 316 494 339 494 Чаппаҥда нэһилиэгэ
poly 254 559 308 554 295 611 331 611 Күндээдэ нэһилиэгэ
poly 369 145 450 145 437 364 325 364 Хорула нэһилиэгэ
poly 200 519 276 492 294 532 225 556 Ньурбачаан нэһилиэгэ
poly 267 365 309 352 341 430 286 444 Чуукаар нэһилиэгэ
poly 416 517 449 522 440 503 427 536 Хаҥалас нэһилиэгэ
poly 88 330 130 330 191 368 191 459 118 470 Мэҥэдьэк нэһилиэгэ
poly 455 406 466 453 412 421 412 488 Акана нэһилиэгэ
poly 326 450 346 450 343 469 328 469 Марха нэһилиэгэ
poly 222 410 261 370 277 454 248 478 Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 284 497 307 497 296 516 314 516 Сүлэ нэһилиэгэ
poly 344 492 364 479 382 504 372 508 Дьаархан нэһилиэгэ
poly 318 514 336 514 349 530 328 530 Дьиикимдэ нэһилиэгэ
poly 432 490 455 482 463 508 448 508 Үөдэй нэһилиэгэ
rect 83 595 213 635 Сунтаар улууһа
rect 3 167 17 269 Мирнэй улууһа
rect 61 37 326 87 Өлөөн улууһа
rect 459 266 479 397 Үөһээ Бүлүү улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Ньурба улууһа
* Өктөөбүр нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Нюрбинский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Ньурба нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Нюрбинский улус
Бордоҥ (суолталара)

**Бордоҥ** хас да суолталаах тыл.
* Бордоҥ — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Бордоҥ — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.

## Өссө маны көр
* Үһүс Бордоҥ — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Бордоҥ нэһилиэгин кинээстэрэ
Марха (суолталара)

**Марха** хас да суолталаах тыл.

* Марха — Дьокуускай уокурук бөһүөлэгэ. 
* Марха — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Марха — Бүлүү өрүс хаҥас салаата.

## Өссө маны көр
* Марха улууһа — 1824 с. тэриллибит Саха Сирин улууһа.
Маар (суолталара)

**Маар** хас да суолталаах тыл.
* Маар — үкэр, кылыс, муох үүнээйилээх, дулҕалаах, ыарҕалаах, онон-манан буомурбут, эриллэ хаппыт мастардаах тайҕа ортотунааҕы бадарааннаах сир
* Маар — Ньурба улууһугар Түмүк нэһилиэгин киинэ.

## Өссө маны көр
* Маар-Күөл — Сунтаар улууһун нэһилиэгэ.
* Маар-Күөл — Сунтаар улууһугар Маар-Күөл нэһилиэгин киинэ.
* Маар тэмиэрийэ (лат. Boletinus paluster (Peck.) Peck., нуучч.: Болетинус болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
* Маар хатыҥаайыта (лат., нуучч.: Берёзовик болотный) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.
Сайылык (суолталара)

*Сайылык*' хас да суолталаах тыл.

* Сайылык: 
:сайын олорор сир
:сайыҥҥы дьиэ, сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта
:сайыҥҥы мэччирэҥ
* Сайылык — Кэбээйи улууһугар Мукучу нэһилиэк киинэ
* Сайылык — Ньурба улууһугар Хорула нэһилиэк киинэ
* Сайылык — Үөһээ Бүлүү улууһугар Мэйик нэһилиэк киинэ

## Өссө маны көр
* Сайылык (эркээйи сир) — Абый улууһугар баар эркээйи сир
Хаҥалас (суолталара)

**Хаҥалас** хас да суолталаах тыл.
* Хаҥалас — Дьокуускай уокуругун микрорайона.
* Хаҥалас — Саха Сирин улууһа.
* Хаҥалас — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.

## Өссө маны көр
* Мэҥэ-Хаҥалас — Саха Сирин улууһа.
* Иккис Хаҥалас — Орто Халыма улууһун нэһилиэгэ.
Жиркова Дора Самуиловна

**Жиркова Дора Самуиловна** (22.12.1902—1988) — революционерка, Саха Сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1902 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Ньурба улууһугар Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүт.

## Сигэлэр
* Данилова А. П. Женщины Якутии — ветераны ленинской партии. — Якутск, 1991. — С. 5—10.
Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо

200px|thumb|right|«Ньурба куоратын Ытык олохтооҕо» Бэлиэ
Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо.

## Ытык аат иҥэриллиитин Балаһыанньата

## Ытык олохтоохтор бырааптара

## Ытык олохтоохтор тиһиктэрэ
# Иванова Полина Николаевна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха Сирин бастакы кэмпозитор дьахтара.
# Борисов Борис Иванович — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
# Николаева Анастасия Григорьевна — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолатын үтүөлээх учуутала.
# Свиридов Олег Федорович — Амакинскай экспедиция геолога, 80-с сылларга профком бэрэссэдээтэлэ.
# Иванов Василий Афанасьевич — Ньурба улууһун Сүбэтин депутата.
# Андреева Люция Петровна — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
# Иванов Николай Евсеевич — Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
# Кардашевская Татьяна Георгиевна — Ньупба куоратын депутаттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Российскай Федерация бочуоттаах дорожнига.
# Тихонова Розалия Михайловна — Ньурба улууһун дьахталларын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.
# Очурова Пальмира Филипповна — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
# Андреев Михаил Максимович — милиция майора, тыыл бэтэрээнэ.
# Семенов Геннадий Георгиевич
# Балакшин Георгий Русланович — Ил Түмэн депутата, боксаҕа Европа уонна Россия хас да төгүллээх чемпиона.
# Данилов Павел Максимович 
# Федорова Надежда Лукинична
# Лосотов Владимир Семенович
# Федотов Руслан Дмитриевич

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Нюрбинский улус:Почетные граждане города Нюрба
Эллэй (аат)

**Эллэй** — сахалыы аат. 
Суолтата — или төрүттээччи.

## Дьоннор
* Эллэй Боотур — номоххо киирбит саха төрдө.
* Эллэй — Кулачиков Серафим Романович, саха норуодунай поэта.
* Сивцев Эллэй Семенович — саха норуодунай худуоһунньуга.

## Сигэлэр
Сивцев Эллэй Семенович

**Сивцев Эллэй Семенович** (31.12.1928—15.06.1994) — саха норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр төрөөбүт. 
:Аҕата — Семен Тимофеевич (1905—1942), Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, учуутал, Нам «Кыһыл дэриэбинэ» колхуоһун бастакы бэрэссэдээтэлэ. 1937 сыллаахха репрессияҕа түбэспит. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар баҕа санаатынан сэриигэ барбыт, сэрииттэн төннүбэтэх.
:Ийэтэ — Анастасия Егоровна Сивцева (1910—2001), норуот уран, сахалыы иис маастара.
* 1945 с. — Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэнэ киирбит. Училищены бүтэрэн, үөрэҕин В. И. Суриков аатынан Москватааҕы Государственнай уус-уран институтка графика салаатыгар салҕаабыт.
* 1950—1956 сс. — профессор Е. А. Кибрик мастерскойугар үөрэммит.
* 1994 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Айымньылара
* «За власть Советов в Якутии» (1966)
* «Сказители» (триптих) (1966)
* «Якутские национальные игры» (1969)
* «Якутские мотивы» (1968)
* «Якутские женщины» (1968)
* «Труженики Севера» 1976
* «Сельская молодежь» (1978)
* «Гость» (1978)
* «Зима» (1980)
* «В родном краю» (1984)
* «Шаманы» (1990)
* Колхозник Павлов Тит Платонович (1966, акварель)
* Заслуженный механизатор ЯАССР Е. Е. Гоголев (1975, пастель)
* Заслуженный учитель ЯАССР П. А. Марков (1975, пастель)
* Участник Отечественной войны В. С. Винокуров (1975, пастель)
* Алексей Кулаковский (1986)
Худуоһунньуктар В. С. Карамзины, И. Д. Корякины кытта Сивцев «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону ойуулаабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата
* «Бочуот Знага» уордьан 
* 
## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктара

## Сивцев Э. С. туһунан
* Босиков Н. Россия үтүөлээх художнига / / «Хотугу сулус» — 1976. — № 7. — С. 98—101.
* Босиков Н. Эллэй Сивцев үс үөрүүтэ / / «Эдэр коммунист» — 1971. — От ыйын 14 к.
* Габышев Л. График Эллэй Сивцев / / «Кыым» — 1971. — Муус устар 25 к.
* Семенов В. Художник дьоло / / «Эдэр коммунист» — 1979. — Олунньу 25 к.

## Сигэлэр
* ЦНИТ ЯГУ:Эллэй Сивцев 
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):75 лет со дня рождения Э. С. Сивцева, заслуженного художника РСФСР, народного художника ЯАССР, лауреата премии Ленинского комсомола Якутии, графика
Ньургун (аат)

**Ньургун** — сахалыы аат. 
Суолтата — бастыҥ, чулуу.

## Дьоннор
Тимофеев Ньургун Семенович — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ.

## Сигэлэр
Сардаана (аат)

**Сардаана** — сахалыы аат. 
Суолтата — сардаана сибэкки курдук кэрэ.

## Дьоннор

## Сигэлэр

## Өссө маны көр
Сардаана
Кэскил (аат)

**Кэскил** — сахалыы аат. 
Суолтата — сайдар, үүнэр кыахтаах.

## Дьон

## Атын эйгэҕэ
* Кэскил-1, Кэскил-2 — саха киинэлэрэ.
* Кэскил — сурунаал.

## Өссө маны көр
* Кэскил Томпо улууһун Саһыл нэһилиэгин киинэ.
* Кэскил  — сурунаал.
Туйаара (аат)

**Туйаара** — сахалыы аат. 
Суолтата — күөрэгэй курдук кэрэ.

## Дьоннор

## Сигэлэр

## Атын эйгэҕэ

## Өссө маны көр
Посельская Наталья Семёновна

**Посельская Наталья Семёновна** (1946 с., муус устар 12 к., Москва — 2011 с. от ыйын 8 к., Дьокуускай) — балерина, балет педагога, хореограф, педагогика билимин хандьыдаата. 

## Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт. 
Дьокуускайдааҕы хореография училищетын төрүттээбит. Училище Наталья Посельская ийэтэ, А. В. Посельская аатын, сүгэр. Училище директора уонна уус-уран салайааччыта.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Ийэтэ — Посельская Аксения Васильевна, саха бастакы балерината.
* Аҕата — Сюльский (Алексеев) Семен Семенович (1908—1952) — Саха Сирин биллиилээх политига.
* Кэргэнэ - Тимофей Сметанин

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Кыадаҥда (Бүлүү улууһа)

**Кыадаҥда** — Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Вилюйск55.PNG|400px|thumb|right|Бүлүү улууһа|
poly 135 574 168 574 149 589 Бүлүү
poly 232 530 255 530 232 558 255 558 Кыһыл Сыыр
poly 246 588 265 588 238 617 270 617 Арыылаах нэһилиэгэ
poly 170 643 188 643 165 671 188 671 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 183 687 227 687 207 779 160 779 Чернышевскай нэһилиэгэ
poly 121 582 121 610 164 610 164 639 Чочу нэһилиэгэ
poly 154 496 227 537 222 560 146 560 Халбаакы нэһилиэгэ
poly 98 408 145 408 157 444 143 476 Бастакы Күүлэт нэһилиэгэ
poly 78 460 99 427 131 480 98 492 Тылгыны нэһилиэгэ
poly 316 772 359 701 424 733 418 772 Баппаҕаайы нэһилиэгэ
poly 256 420 256 506 311 506 358 444 Кыргыдай нэһилиэгэ
poly 172 449 234 465 245 505 219 520 168 480 Тоҕус нэһилиэгэ
poly 87 191 140 269 74 336 43 248 Үгүлээт нэһилиэгэ
poly 215 591 215 613 241 576 241 594 Тааһаҕар нэһилиэгэ
poly 263 570 289 570 289 607 275 607 Бастакы Тоҕус нэһилиэгэ
poly 210 603 193 603 210 640 193 640 Бөкчөҥөө нэһилиэгэ
poly 263 521 330 508 389 450 420 483 299 570 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 222 626 292 634 280 678 213 671 Дьөккөн нэһилиэгэ
poly 108 330 153 304 146 395 118 388 Иккис Күүлэт нэһилиэгэ
poly 163 337 248 390 231 445 158 422 Хаҕын нэһилиэгэ
poly 256 691 341 691 299 765 221 761 Лөкөчөөн нэһилиэгэ
poly 187 567 205 567 205 582 187 588 197 588 Өкүндү нэһилиэгэ
rect 15 21 73 63 Өлөөн улууһа
rect 164 28 365 322 Эдьигээн улууһа
rect 317 558 453 674 Кэбээйи улууһа
rect 10 626 137 818 Үөһээ Бүлүү улууһа
rect 174 798 321 833 Горнай улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно
* Чиряев Гавриил Иосифович

## Өссө маны көр
* Бүлүү улууһа
* Чочу нэһилиэгэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Вилюйский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Бүлүү нэһилиэктэрэ
* Официальный сайт МО «Город Вилюйск» 
* gosspravka.ru:Вилюйский улус
Посельская Аксения Васильевна

200px|thumb|right|Посельская Аксения Васильевна
**Посельская Аксения Васильевна** (24.12.1924—1983)  — саха бастакы балерината.

## Олоҕун олуктара
1924 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Саха АССР Чурапчы оройуонугар Мэлдьэхси с. төрөөбүт.
1940 сыллаахха Саха драматическай театрын иһинэн тэриллибит үҥкүү салаатыгар үөрэнэ киирбит.

## Айар үлэтэ
Үҥкүүгэ бастакы хардыыларын «Ньургун Боотур» уонна «Сайсары» музыкальнай драмаларга оҥорбут. 

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Сюльскай Семен Семенович, саха биллиилээх политига.
* Кыыһа — Посельская Наталья Семёновна (12.04.1946—08.07.2011), балерина, балет педагога, хореограф.

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайдааҕы хореография училищетыгар А. В. Посельская аата иҥэриллибит (2004)
* Сыл аайы Дьокуускайдааҕы хореография училищетын бастыҥ студеннарыгар А. В. Посельская аатынан стипендия төлөнөр
* «Аксения Посельская» ахтыы кинигэтэ, М. З. Сивцева хомуйан оҥорбут (1995)
* «Нам не дано предугадать…» И. Феоктистова кинигэтэ
* «Аксения Посельская — балерина» Н. Посельская кинигэтэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Якутский хореографический колледжи имени Аксении и Натальи Посельских:Посельская Аксения Васильевна (1924—1983)
Федотов Симон Петрович

**Федотов Симон Петрович** (01.04.1939—14.05.2004) — Саха тыйаатырын артыыһа, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой с.  Орто сир диэн түбэҕэ төрөөбүт. 1945 сыллаахха Оҥхой начальнай оскуолатыгар 6 саастааҕар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит. 1958 сыллаахха Исидор Барахов аатынан орто оскуоланы бүтэрэн баран, комсомол путевкатынан М. Горькай аатынан колхуоска босхоломмут комсомол секретарынан, онтон баҕа өттүнэн тылланан, ньирэй көрөөччүнэн үлэлии барбыт.
1960 сыллаахха Дьокуускайдааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэнэ сылдьан, Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа актерскай факультекка, саха студиятыгар үөрэнэ барбыта. 1966 сыллаахха бүтэрэн баран Ньурбатааҕы драмтеатрга бүтүн студиянан үлэлии барбыттара. Ньурба театрыгар 1977 с. дылы үлэлээбитэ.  
П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.

## Айар үлэтэ
Айар үлэтин М. Шолохов «Тиэриллибит кырыһыгар» дед Щукарь оруолуттан саҕалаабыта. 

### Тыйаатырга оонньообут оруоллара
* Полоний («Гамлет», У. Шекспир)
* Бэрт Хара («Утро Лены», И. Гоголев, Ф. Потапов туруоруута)
* Орган («Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов)
* Куриль («Ханидуо уонна Халерхаа», Семен Курилов)
* Поэт («Мной оставленные песни», А. Борисов, В. Протодьяконов)
* Глостер («Король Лир»)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата (1983)

## Аатын үйэтитии
С. П. Федотов аата Оҥхой оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический театр имени П. А. Ойунского:Выпускники актерской студии 1966 года
* Оҥхой нэһилиэгэ. — Дьокуускай, 2007
Алексеев Степан Прокопьевич

**Алексеев Степан Прокопьевич** — **Боһуут** (10,06.1865—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт.

## Олоҕун олуктара
1865 сыллаахха Бэс ыйын 10 кунугэр Марха улууһун (билиҥҥи Ньурба улууһа) Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт.
15-н тахса сыл Марха улууһун кулубатынан үлэлээбит.
1894 с. — улуус управатын выборнайынан талыллан, олоҕун бүтэһик күннэригэр дылы бу дуоһунаска үлэлээбит.

## Аатын үйэтитии
С. П. Алексеев — Боһуут аата Ньурба улууһун Чаппаҥда орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* История Якутска:Справочный раздел 
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 2(25) — 2001:Степан Алексеев — Боhуут: купец, меценат, человек
Эбэ (суолталара)

**Эбэ** хас да суолталаах тыл.

* Эбэ (харыс аат) — уулаах сир (өрүс, үрэх, күөл).
* Эбэ — аҕа, ийэ өттүнэн уруу.
* Эбэ — Бүлүү улууһугар Дьөккөн нэһилиэк киинэ.

## Өссө маны көр
* Хос эбэ — оҕо аҕатын, ийэтин эбэтэ.
* Хаар эбэ (нуучч.: белая сова́, полярная сова, лат. *Nyctea scandiaca*, *Bubo scandiacus*) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. 
* Тиит Эбэ — Хаҥалас улууһугар Бастакы Дьөппөн нэһилиэк киинэ.
Сардаана (суолталара)

*Сардаана*' хас да суолталаах тыл.

* Сардаана — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. лилия даурская).
* Сардаана — дьахтар аата.

## Биллэр дьон аата
* Ойунская Сардана Платоновна (06.09.1934—13.07.2007) — литературовед, Саха Өреспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Сардаана Осипова — ырыаһыт.

## Өссө маны көр
Сахалыы ааттар
Гурьев Дмитрий Афанасьевич

thumb|px300|right|Гурьев Дмитрий Афанасьевич
**Гурьев Дмитрий Афанасьевич** (04.09.1906—1982) —Саха сиригэр фтизиохирургияны төрүттээбит киһи,  хирург, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа.

## Олоҕун олуктара
:1906 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр Сунтаар оройуонугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
:1931 с. — Дьокуускайдааҕы медтехникуму бүтэрбит. 
:1937 с. — Иркутскайдааҕы медицина институтун бүтэрбит. Ол кэннэ Алдан, Бүлүү уонна Ньурба оройуоннар балыыһаларыгар хирург бырааһынан үлэлээбит. 
:1951 с. — Дьокуускайдааҕы сэллиги эмтиир диспансер легочно-хирургическай салаатын сэбиэдиссэйэ. Кини көҕүлээһининэн 1952 сыллаахха 60 куойкалаах тыҥа уонна уҥуох-сүһүөх хирургияларын отделениета тэриллибит. Торакопластика саҥа ньыматын олоххо киллэрбит.
:Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин икки ыҥырыытын дьокутаата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
thumb|200px|left|Дьокуускайга Гурьев Д.А. олорбут дьэтигэр өйдөбүнньүк бэлиэ
* РСФСР үтүөлээх бырааһа
* Саха АССР үтүөлээх бырааһа
* Ленин уордьана
* Ленин уордьана
* Октябрьская Революция уордьана
* «Бочуот Знага» уордьан
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1972)
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
Д. А. Гурьев аата Сунтаар улууһун Кутана участковай балыыһатыгар иҥэриллибит (2006)

## Өссө маны көр
Дьокуускай ытык олохтоохторо‎

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Гурьев Дмитрий Афанасьевич. 1906—2006 годы: [к 100-летию со дня рождения выдающегося врача-хирурга и обществ, деятеля] / [гл.ред. д.м.н. А. Ф. Кравченко; науч. ред. и сост. д.м.н. проф. М. А. Тырылгин]. — Якутск: «Бичик», 2006. — 120 с.
* SakhaNews 05.10.2006:В 50-60 годах здравоохранение Якутии держалось на сельских фельдшерах
Олом-Күөл (Амма улууһа)

**Олом-Күөл** — Амма улууһун Эмис нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Амма11.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа|
poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 Амма нэһилиэгэ
poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 Болугур нэһилиэгэ
poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 465 189 465 234 494 212 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 301 46 356 52 318 100 286 66 Алтан нэһилиэгэ
poly 433 252 433 282 460 252 460 282 Чапчылҕан нэһилиэгэ
poly 477 105 489 193 459 170 451 143 Соморсун нэһилиэгэ
poly 426 60 474 87 437 104 372 78 Соморсун нэһилиэгэ
poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 Чакыр нэһилиэгэ
poly 461 22 476 47 455 61 445 38 Сулҕаччы нэһилиэгэ
poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 Маай нэһилиэгэ
poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 Эмис нэһилиэгэ
poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 Амма-Наахара нэһилиэгэ
poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 Сатаҕай нэһилиэгэ
poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 Мээндиги нэһилиэгэ
rect 340 3 452 20 Чурапчы улууһа
rect 142 8 287 54  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 7 124 149 178 Хаҥалас улууһа
rect 10 449 138 466 Алдан улууһа
rect 390 326 508 459 Уус-Маайа улууһа


## Историята
1999 сыл кулун тутар ыйыгар Амма улууһун Олом нэһилиэнньэлээх пууна, аата уларытыллан, Олом-Күөл диэн буолбут. 

## Өссө маны көр
* Амма улууһа
* Эмис нэһилиэгэ

## Быһаарыылар
Караканов Прокопий Иосифович

**Караканов Прокопий Иосифович — Бурдук Буокай** (1936—2003)— суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин журналистика уобалаһыгар лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Ем. Ярославскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата
* Амма улууһун Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
* П. И. Караканов аата Амма улууһун Мээндиги 2 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Прокопий Иосифович Караканов: (кэнэҕэс эн суолуҥ көстүөхтун килбиэннээх, кэскиллээх улэҕэр)/[Хомуйан онордо У. Е. Караканова]. — Дьокуускай: «Бичик», 2004. — 128 с.
Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна

thumb|px300|right|Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна
**Иванова-Сидоркевич Ольга Петровна** (23.11.1932–2003) — саха биллиилээх ырыаһыта, ырыа айааччыта, уопсастыбаннай диэйэтэл.

## Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр төрөөбүт.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Сидоркевич Гелярий Владимирович.
* Кыыһа — Вера Шилова.
* Кыыһа — Сидоркевич Ольга Гелярьевна, Москваҕа олорор, Театр на Серпуховке режиссера.

## Айар үлэтэ
#### Биллэр ырыалара
* «Манчаары» (Т. Сметанин тыллара)
* «Ыра санаа»
* «О, таптал»
* «Таптаа миигин»
* «Ньургуһуну харыстаа»
* «Таптыаҕыҥ ийэни» (Эллэй тыллара)
* «Аҕабар»
* «Иһит ыллыыр ырыабын» (Ольга Иванова тыллара)
* «Доҕоруом, эн кэлиий»
* «Күтүөттээмэ эн миэхэ»
* «Ньирэй көрөөччү кыыс ырыата» (Ольга Иванова тыллара)
* «Баҕардым күөрэгэй буолуохпун».

## Уопсатыбаннай үлэтэ
Амма өрүс уутун Чурапчыга хачайдыыр бырайыагы утаран Киин Телевидение эпииригэр тахсан бүтүн сойуус үрдүнэн ыҥырыы таһаарбыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстааһын туйгуна
* «Саха-Азия оҕолоро» Фонд стипендиата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Бочкарева Галина Алексеевна

**Бочкарева Галина Алексеевна** — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Тиэлиги с. төрөөбүт.
* 1976 с. — Томпо оройуонун Кириэс Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1981 с. — Саха государственнай университетын «нуучча тылын уонна литературатын учуутала, филолог» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит.
* 1981—1983 сс. — Уус-Алдан оройуонун «Ленинскэй тэрийээччи» хаһыатыгар үлэлээбит.
* 1983—1986 сс. — Уус-Алдан ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитетын комсомол тэрилтэлэригэр салаатын сэбиэдисэйэ.
* 1986 сылтын — «Эдэр коммунист» хаһыат корреспондена.
* 1986—1987 сс. —  иһинэн Үрдүкү комсомольскай оскуолаҕа журналистика салаатыгар үөрэммит.
* 1987—1988 сс. — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун инструктора.
* 1988—1991 сс. — Уус-Алдан оройуоннааҕы хаһыатын («Ленинскэй тэрийээччи») редакторын солбуйааччыта.
* 1991—1995 сс. — Уус-Алдан оройуоннааҕы хаһыатын («Ленинскэй тэрийээччи») редактора.
* 1995—1999 сс. — Мэҥэ-Хаҥалас оройуоннааҕы хаүыатын(«Эркээйи») редактора.
* 1999—2002 сс. — «Редакция газеты «Республика бүттүүнэ — Вся республика» ГТ генеральнай директора.
* 2003—2008 сс. — «Якутия» хаһыат сүрүн редакторын солбуйааччыта.
* 2008 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, 2013 с. ыам ыйыгар хаттаан талыллыбыт.
* 2008 сылтан — «Сахапечать» АТ генеральнай директора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Өрөспүүбүлүкэ бэчээтин туйгуна 
* «Кыһыл көмүс куорсун» өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бириэмийэтин лауреата 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2009)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
:Новый регион 2 29.05.2013:Якутский СЖ возглавила Галина Бочкарева 
:Газета «Якутия» 18.09.2009:Галина Бочкарева: «Возраст — всего лишь повод для радости»
:Газета «Наше время» 12.03.2013:«За кресло не держусь – дело в принципе» — интервью председателя СЖ Якутии Галины Бочкаревой
Васильев Александр Васильевич — Көрдүгэн

**Васильев Александр Васильевич** (**Көрдүгэн**) — суруналыыс, «Кэскил» хаһыат солбуйааччы редактора.

## Олоҕун олуктара
ССРС, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Вячеслав Степанов аатынан бириэмийэ лауреата (2000)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын «Көмүс бөрүө» бириэмийэтин лауреата
* «Сахаада-спорт» ассоциация лауреата (1999)
* Сыл бастыҥ спортивнай комментатора (2005)
* Сунтаар улууһун Күндэйэ нэһилиэгин ытык киһитэ

## Сигэлэр
Күндэйэ нэһилиэгин биллиилээх дьоно
Ефимов Никодим Николаевич

thumb|right|px300|Ефимов Никодим Николаевич
**Ефимов Никодим Николаевич**  (15.11.1928—1992) — физико-математическай билим доктора, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр Саха АССР Абый оройуонугар төрөөбүт.
* 1945—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физмат факультетын студена.
* 1949—1952 сс. — Абый оройуонун Дружина орто оскуолатыгар физика уонна математика учуутала, завуч.
* 1952—1956 сс. — ССРС НА Саха Сиринээҕи филиалын физика проблематын лабораториятын лаборана (1962 сылтан — космофизическэй чинчийиилэр уонна аэрономия Института). 
* 1962—1992 сс. — Институтка бастакы учуонай секретарь, комплексная экспедиция начальнига, лаборатория сэбиэдиссэйэ, Институт директорын солбуйааччыта. 
* 1967 с.  — физико-математическай билимнэр кандидаттарыгар «Временные вариации широких атмосферных ливней космических лучей» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1985 с. — физико-математическай билимнэр доктордарыгар «Широкие атмосферные ливни от космических лучей» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1988 с. — «Физика атомного ядра и космических лучей» идэҕэ профессор аата иҥэриллибит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин бириэмийэтин лауреата (1982)
* ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ (1982)
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* «Бочуот Знага» уордьан
* Абый улууһун Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
* ШАЛ билим полигонун коллектива күүстээх атмосфернай ардахха «Никодим Ефимов» аатын биэрбит (1992)  
* Н. Н. Ефимов аата Абый улууһун Үрүҥ Хайа гимназиятыгар иҥэриллибит (2003)
* Дьокуускай куоратын норуот дьокутааттарын мунньаҕын 2017 сыл ахсынньы 18 күнүнээҕи быһаарыытынан Новопортовской түөлбэ куоллаҕаһыгар Никодим Ефимов аата иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Институт космофизических исследований и аэрономии имени Ю. Г. Шафера:Ефимов Никодим Николаевич
* МОУ «Белогорская гимназия имени Н. Н. Ефимова»:Никодим Николаевич Ефимов