open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коста Рика

**Коста Рика** (), официаллык **Коста Рика Өрөспүүбүлүкэтэ** (), диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Никарагуа хоту, Панама илин уонна соҕуруу, Чуумпу далай арҕаа уонна соҕуруу, Кариб байҕала илин.

## Коста-Рика бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү Соҕуруу Америка элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* От ыйын 25 — Гуанакасте күнэ ()
* Атырдьах ыйын 2 — Аанньал Кыыс күнэ
* Балаҕан ыйын 9 — Оҕо күнэ ()
* Алтынньы 12 — Култууралар көрсүһүүлэрин күнэ (Día de las Culturas)
* Сэтинньи 22 — Учуутал күнэ

* Ахсынньы 1 — Байыаннай сулууспа суох буолбут күнэ. Гражданскай сэрии бүппүтүн кэннэ 1948 сыллаахха бу күн бэрэсидьиэн Хосе Фигерес Феррер дойдуга аармыйаны суох гыммыт, дойду байыаннай тыына суох буолуохтаах диэн буолбут. Билигин бу дойдуга куттал суох буолуутун полиция эрэ хааччыйар
Эл Салвадор

**Эль Салвадор** () диэн Орто Америка иэнинэн уонна олохтоохторун чиҥинэн ордук кыра дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Чуумпу океан, Гватемала уонна Хондурас. Олохтоохторун ахсаана 6,8 мөл. кэриҥэ. Киин куората Сан Салвадор.

## Эл Салвадор бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 22 — Учуутал күнэ 
* Балаҕан ыйын 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
* Сэтинньи 1-2  — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
Гватемала

**Гватемала** () диэн Орто Америка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Миэксикэ хоту уонна арҕаа, Чуумпу океан соҕуруулуу арҕаа, Белиз хотугулуу илин, Хондурас уонна Эль Салвадор соҕуруулуу илин.

Киин куората Гватемала.

## Гватемала бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 10 — Ийэ күнэ
* Бэс ыйын 25 — Учуутал күнэ
* Бэс ыйын 30 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ;
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
* Алтынньы 20 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ. 1944 сыллаахха саҕаламмыт 10 сыллаах демокрааттыы кэми ахталлар.
* Сэтинньи 1-2  — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)

## Быһаарыылар
Хондурас

**Хондурас** (*Honduras*) диэн Орто Америка дойдута. Ил тутулунан демократ республика. Кинилиин кирбиилэhэллэр Гуатемала арҕаа, Эль Салвадор соҕуруулуу арҕаа, Никарагуа соҕуруулуу илин, Чуумпу океан соҕуруу уонна Кариб байҕалыгар киирсэр Хондурас хомото хоту. Иэнэ 110,000&nbsp;км², олохтоохторун ахсаана 7,500,000. Киин куората Тегусигалпа. Дойду дьонун 80% элбэҕэ дьадаҥы.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 16 — Инженер күнэ
* Балаҕан ыйын 10 — Оҕо күнэ ()
* Балаҕан ыйын 17 — Учуутал күнэ

* Алтынньы 3 — Морасан күнэ. Франциско Морасан (1792-1842) диэн 1830 - 1839 сс. Киин Америка Федерациятын бэрэсидьиэнэ, бу өрөспүүбүлүкэ 5 туспа судаарыстыбаҕа арахсыбыта
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
* Алтынньы 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 1-2  — Өлбүттэр күннэрэ (Эль-Диа-де-лос-Муэртос). Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
Жан-Жак Руссо

**Жан-Жак Руссо́** (; Бэс ыйын 28 1712, Женева — От ыйын 2 1778, Эрменонвиль, Париж таһа) диэн француз суруйааччыта, өйдөөх, композитор. Дьон или быһа салайыытын туһунан дириҥ үлэлээх: (быһа демократия), ол тутул билигин да туттуллар, холобур Швейцарияҕа.
Бурдук үүнээйилэр

**Бурдук үүнээйилэр** диэн астаах туорахтарын ыларга анаан культивацияланар туорахтаах оттор бүтүн ааттара. Бурдук үүнээйилэр атын аhылык үүнээйилэрин кытта тэҥнээтэххэ ордук элбэх ас баайын биэрэллэр. Витаминнар, минераллар, карбохидраттар, сыалар, арыылар уонна протеин төрүттэрэ. Сорох сайдар дойдуларга рис, сэлиэhинэй эбэтэр маис туорахтара күннээҕи аhылык улахан өттө буолаллар.
Кугас кус

thumb|300px|Кугас кус

**Кугас кус** (, ) — улахан кус. Атыыра саас кугастыҥы кытархай өҥнөөх. Төбөтө, моонньо уонна көхсө арыый сырдыктар. Моонньун аллараа өттугэр хара моойторуктаах. Кутугуругун анна уонна кутуруга от күөхтүҥү кылбачыйар хара өҥнөөх. Кынатын иннэ үрүҥ, кэннэ — хара, от күөхтүҥү сирдээх. Тумса уонна атахтара харатыҥылар. Улааппыт тыһы атыырга майгынныыр, ол гынан баран төбөтүн уонна моонньун өҥнөрө арыый сырдыктар, моойторуга суох.

Саха сиригэр кугас кус сэдэхтик көстөр. Өлүөхүмэҕэ, Дьокуускай таһыгар уонна Бүлүү өрүскэ бултана сылдьыбыта биллэр. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирдэрэ Байкаалга баар. Европа уонна Азия истиэптэригэр уонна кумах куйаардарыгар Средиземнай муораттан Амырга тиийэ син тарҕаммыт көтөр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Эриэн кус

thumb|300px|Эриэн кус

мини|''Tadorna tadorna''
 
**Эриэн кус** (, ) — бөдөҥ кус. 

Сиринэн түргэнник сүүрэр. Атыыра да тыһыта да биир эриэн өҥнөөхтөр. Сүрүн өҥө үрүҥ, төбөтө от күөхтүҥү, халлаан куөхтүҥү килбэчийэр хара өҥнөөх. Тумса чаҕылхай кыһыл. Атыырын тумсугар үөһээ өттүнэн тирии кыһыл бөлтөҕөрдөөх. Түөһүн үөһээ өттүнэн, ойоҕосторунан, кынаттарын аннынан көхсүн инники өттүгэр силбэһэр кэтит соҕус хоҥор (каштан өҥө) курдаах. Кынатын илин өттө үрүҥ, кэлин өттө — хара, от куөх сирдээх. Кутуруга үрүҥ, кутуругун төбөтө хара. Атаҕа маҥанныҥы кыһыл (оруосабай).

Саха сиригэр сэдэхтик киин улуустарга көстөр. Биирдии эбэтэр аҕыйах 2-4 кустаах бөлөхтөр Өлүөнэ орто тардыытыгар, Дьокуускай таһыгар, Тамма уонна Мэндэ үрэхтэр аллараа тардыыларыгар көстөллөр, Өлүөнэ Амма ыккардыларын соҕуруу өттүгэр баар буолаллар. Саха сириттэн саамай чугас уйаланар сирэ — Селенга өрүс тардыыта, Даурия уонна Монголия.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Көҕөн

**Көҕөн** () — бөдөҥ кус. Атыыра 1 киилэттэн тахса ыйааһыннаах буолар. Саас атыырын төбөтө уонна моонньо хараҥа от күөх өҥнөөхтөр. Моонньугар үрүҥ моойторуктаах. Хабарҕата уонна түөһүн илин өттө хараҥа хоҥор. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, кыра туора барар сурааһыннардаах. Көхсүн илин өттө, лаппаахыта уонна моонньун кэлин өттө (буровато-серый). Көхсүн кэлин өттө хараҥа (черно-бурая). Эмэһэтэ хара. Кыната чэриниилэ өҥнөөх, үрүҥ сурааһыннарынан төгүрүтүллүбүт сирдээх (зеркальце). Тумса от күөхтүҥү саһархай (зеленовато-оливковый), сааһырдаҕын аайы саһарбыта күүһүрэр. Атаҕа кып-кыһыл.

## Көҕөн Саха сиригэр

Саха сиригэр ойуур зонатын соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Саха сирин арҕаа өттүгэр ареаалын хотугу кыраныыссата Хотугу эргимтэҕэ тиийэр, илин өттүгэр — Верхоянскай кэтирээһинигэр тиийэр. Өрөспүүбулүкэ таһыгар киэҥник тарҕаммыт көтөр. Ареаала Европа, азия уонна Хотугу Америка хоту өттүлэрин хабар. Хотугу уонна киин Индияҕа, Кытай муора таһынааҕы сирдэригэр, Япония арыыларыгар кыстыыр.

Саха сирин киин өттүгэр атын кустардааҕар эрдэ кэлэр (үксүн муус устар бүтэһигэр - ыам ыйын саҕатыгар).

Тыһыта ыам ыйын бастакы күннэриттэн сымыыттаан барар. Ол гынан баран маннык түбэлтэлэр саас эрдэ кэллэҕинэ эрэ буоллаллар. Үксүн ыам ыйын ортотуттан эбэтэр бүтэһигэр сымыыттыыр. Сороҕор өссө хойут да сымыыттыан сөп. Уйата сиргэ баар буолар, талахха, кыра мастарга, окко саһыарар. Хоптолор сымыыттыыр сирдэригэр таптаан сымыыттыыр. Уйата хаппыт отунан, сэбирдэҕинэн, муоҕунан тэлгэтиллибит буолар, түү валигынан төгүрүтүллэр. Ортотунан 7-12 от күөхтүҥү өҥнөөх сымыыттаах. Бэс ыйын бүтүүтэ оҕолоро күөлгэ киирэллэр. Кынаттарыгар от ыйын иккис аҥаарыттан, атырдьах ыйын саҥатыгар дылы тураллар. Күһүҥҥү көтүүтэ атырдьах ыйын ортотуттан саҕаланар, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр түмүктэнэр. Дьокуускай таһыгар сорох көтөрдөр алтынньы ортотугар дылы баар буолаллар.

## Аһылыга

Аһылыгар үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр тэҥ оруоллаахтар. Үүнээйи аһылыгы ордук саас эрдэ уонна уонна күһүн хойут элбэхтик сиир. Үүнээйилэртэн сугуну, тиит туорааҕын сиир, уу үүнээйилэрин сиэмэтин, силистэрин, сымнаҕас үнүгэстэрин кэбийэр. Үөнтэн-көйүүртэн чиэрбэлэри, моллюскалары, уу хомурдуостарын уонна уу үөннэрин ыамалырын элбэхтик сиир.

## Өссө маны көр
* Хара көҕөн
* Чааппара

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Хара көҕөн

300px|thumb|right|Хара көҕөн

**Хара көҕөн** (, ) — бөдөҥ кус. Атыыра көннөрү көҕөн тыһытын майгынныыр, сааскы өҥө суох. Төбөтө кыһыллыҥы-хоҥор, үөһээ өттө арыый хараҥа. Көхсө хараҥа хоҥор, түөһэ өрөҕөтүгэр харааран түһэр, өрөҕөтө хараҥа хоҥор, эмэһэтэ хара-хоҥор. Тумса хара, тумсун төбөтө араҕас. Атаҕа саһархай кыһыл (оранжевай). Тыһыта атыырын курдук өҥнөөх.

Саха сиригэр соҕуруу өттүгэр көстөр. Өлүөхүмэ Кыыллааҕын олохтоохторо былыргаттан билэр көтөрдөрө, кинилэр «быры көҕөнө» диэн ааттыыллар эбит.
Саха сириттэн чугас уйаланар сирдэрэ — Приморскай кыраай соҕууруута, Сахалин арыы соҕуруу өттө, Даурия.

## Өссө маны көр
* Көҕөн

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Чөркөй

300px|thumb|right|Чөркөй

**Чөркөй** эбэтэр **чөркөөкү** (Anas crecca L., чирок-свистунок) — кыра кус. Улахан атыыр ыйааһына 250—450 г тиийэр. Атыыра саас төбөтө уонна моонньун үөһээ өттө кытархайдыҥы хоҥор. Төбөтүн икки өттүнэн араҕас хаймылаах кэтит от күөҕэ балаһалар бааллар.

## Өссө маны көр
Таас чөркөйө

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Баҕаччах

**Баҕаччах**, Саха Сиригэр улахан киэҥ алаас баар, Мэнэ-Ханалас территориятыгар. Бэйэтигэр 45 алаас систематын холбуур. Кырасыабай айыха баар. Улахан ыһыах буолар сирэ. Кэнники кэмҥэ элбэх баһаар буолла, онон сибээстээн элбэх заповедниктар алдьаннылар!
Мукулук

**Мукулук** — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар алаас, биир улахан тыалаах сир.
Мороду

300px|thumb|right|Мороду
**Мороду** (Anas formosa Georgi., клоктун) - кыра кус. Атыыра саас чаҕылхай өҥнөөх буолар. 

XX үйэ 60-с сылларыгар дылы Саха сиригэр тарҕаммыт кус этэ. Соҕурууттан Саҥа Сибиир арыыларыгар тиийэ көстөр. 60-с сыллар ортотуттан ахсаана лаппа кыччаабыт. Өскө 1962 сааһыгар орто Өлүөнэҕэ ааһар кус 53% ылар буоллаҕына, 1966 сыллаахха 14,5% эрэ ылар буолбут. 70-с сыллар ортолоругар өрөспүүбүлүкэ кустарын 2-6% тахсыбат буолбут. Саха сирин таһыгар Енисей өрүс тардыытын илин өттүгэр, Таймыыр соҕуруу-илин өттүгэр, Анадырь өрүс тардыытыгар, Охотскай аннынан уонна Байкаал хоту кытылыгар уйаланар. Кыстыыр сирэ Орто Кытай уонна Япония.

Саха сирин киин улуустарыгар саас ыам ыйын ортотугар кэлэр. Ый бүтэһигэр бэc ыйын саҥатыгар уйатын туттар. Уйата ууттан чугас сиргэ буолар. 6-10 от күөхтүҥү сиэрэй сымыыттаах. Оҕолоро күөлгэ бэс ыйын бүтүүтүгэр киирэллэр. Атырдьах ыйын иккис аҥаарыгар балаҕан ыйыгар көтөллөр.

## Аһылыга
Мороду аһылыгар үөн-көйүүр элбэх. Саас кумаар личинкатын сиир. Сайын уонна күһүн кыра моллюскалары, ракообразнайдары, чиэрбэлэри уонна личинкалары сөбүлээн сиир. Үүнээйиттэн уу отторун сиэмэтин сиир.

Саха сирин кыһыл кинигэтигэр киирбит сэдэх, харабылланар көрүҥ. Саха сиригэр барытыгар мородуну бултуур бобуллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Протодьяконов Василий Никитич

200px|thumb|right|Протодьяконов Василий Никитич
**Протодьяконов Василий Никитич** — саха литэрэтиирэтин устуоруйатын чинчийбит литературовед учуонай, литэрэтиирэ кириитигэ, педагог, мэтэдиис, Таатта улууһун Ытык киһитэ, тыыл бэтэрээнэ. "Саха ырыата" (Алампа тылларыгар),"Ньургуһуннар" (Сиэн Чолбодук тылларыгар) диэн норуокка киэҥник биллибит ырыа ааптара.

1934 с. от ыйын 1 күнүгэр Тааттаҕа Чөркөөххө  төрөөбүтэ. 1954 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрэн начаалынай кылаас уонна пионер баһаатай идэтин ылбыта. Үс сыл аармыйаҕа сулууспалаан баран, 1957 с. СГУ усуторуйа-филилогия факультетын саха тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1962 с. саха тылын уонна литературатын кафедратыгар ассистенынан үлэлии хаалбыта. 1965-1968 сс. университет аспирантуратыгар ситиһиилээхтик үөрэммитэ. 1968 с. кафедраҕа бастаан старшай преподавателинэн, онтон доценынан үлэлээбитэ. 1992 с. саҥа тэриллибит саха литэрэтиирэтин кафедратын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара.

Университекка "Саха литературатын историята", "Саха литературнай критикатын историята", "Саха литературатын оскуолаҕа үөрэтии методиката" куурустары ааҕар, элбэх үөрэх кинигэтин, научнай ыстатыйалары бэчээттэттэ. Үлэтин сүрүн ис хоһооно - саха тылын күүһүн тилиннэрии, омук кырдьыгын, уратытын туруулаһыы.

## Наҕараадалара, ытык ааттара
* РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
* Таатта улууһун Ытык киһитэ
* Б. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата
* Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университет бочуоттаах бэтэрээнэ.

## Туһаныллыбыт сирэ
* 70 лет со дня рождения В.Н. Протодьяконова 

## Быһаарыылар
Егоров Егор Григорьевич

200px|thumb|right|Егоров Егор Григорьевич
**Егоров Егор Григорьевич** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын чилиэнэ, экономика билимнэрин доктара, профессор.

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгэр 1936 сыл от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Илин бириэмийэтин наукаҕа уонна техникаҕа лауреата

## Сигэлэр
* Региональнай экономика институутун саайта 
* СӨ былааһын сиэрбэрэ
Сэлиэhинэй

**Сэлиэhинэй** (*Triticum*) диэн аан дойдуга тарҕаныытынан бастыҥ туорахтаах үүнээйи. Үөскээбит сирэ Чугас Илин региона. Сэлиэhинэй туорахтара бурдук оҥоруутугар, пиибэ уонна водка көөнньүүтүгэр уонна биооттук оҥоруутугар туттуллаллар. Онтон ураты дьиэ кыылыгар аhылык буолар.
Нэчимиэн

**Нэчимиэн** (*Hordeum vulgare*) диэн бурдук үүнээйи. Агрикултуураҕа дьиэ кыылын уонна көтөрүн аhылыгар анаан үүннэриллэр, онтон таhынан солодтааhыҥҥа (пиибэ астааhына) туттуллар. 2007 с. нэчимиэн аан дойдутааҕы оҥоруутун таhыма 136 мөлүйүөн тонна уонна үүннэриллэр сирин бүтүн иэнэ 566,000 км² буолбут.

thumb|left|200بك|Нэчимиэн

## Хос быhаарыылар
Эбиэс

**Эбиэс** (*Avena sativa*) диэн бурдук үүнээйилэргэ киирсэр үүнээйилэр көрүҥнэрин бөлөхтөрүн бүтүн аата. Дьиэ кыылын (сылгы уонна сүөһү) аhылыгар сүрүннээн туттуллар.
Рис

**Рис** (*Oryza sativa*) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын биир өлүүлээх от үүнээйитэ. Рис туораҕа аан дойдутааҕы киһи аймах биир сүрүн аhа. Бастатан туран тропик Латин Америка, Кариб, Илин, Соҕуруу уонна Соҕуруулуу-илин Азия олохтоохторугар.

Рис биир сыллаах үүнээйи курдук үүннэриллэр, ол гынан баран тропик сирдэргэ элбэх сыллаах буолуон сөп уонна 20 сыл устата үүнүү биэриэр кыахтаах. Рис ото 1-1.8 м үрдүктээх, ол кырыhын арааhыттан уонна иҥэмтэтиттэн тутулуктаах. Сэбирдэхтэрэ 50-100 см уhуннаахтар уонна 2-2.5 см халыҥнаахтар. Туораҕа 5-12 мм уhуннаах уонна 2-3 мм халыҥнаах.

Рис культивацията үлэ күүһэ намыhах сыаналаах уонна өлгөм сөҥүүлээх дойдуларга уонна регионнарга барсар, тоҕо диэтэр рис үүннэрии олус сыралаах уонна элбэх ууну эрэйэр. Рис ханна баҕар үүнүөн сөп, оннооҕор туруору томторго эбэтэр хайаҕа.

thumb|left|320px|Рис үүннэрии
thumb||center|250px|Сиикэй, чочуйуллубут, үрүҥ рис туорахтара
Оруос

**Оруос** (*Secale cereale*) диэн туорахтаах үүнээйилэр ыалларын, Triticeae бииhин от үүнээйитэ, нэчимиэнҥэ уонна сэлиэhинэйгэ уруулуу. Оруос туораҕа бурдук, килиэп, пиибэ, виски, водка оҥоруутугар уонна кыыл аhылыгар туттуллар.
Сорго

**Сорго** (*Sorghum*) диэн биир уонна элбэх сыллаах туорахтаах үүнээйилэр уустара. 30 кэриҥэ көрүҥ баар.

Сорго үөскээбит сирэ хотугулуу-илин Африка (Этиопия уонна Судан). Б.э.и. IV—III тыh. сс. ыла культивацияланар.

Сорго сааскы култуура. Сылааска үүнэр. Курааҥҥа уонна туустаныыга тулуйумтуо. Араас кырыстарга үчүгэйдик олохсуйар.

## Культивацията уонна туттуллуута

Сорго сорох көрүҥнэрэ ас, фураж, алкохоллаах утахтар оҥорууларыгар уонна биооттук курдук туттуллаллар.
Билибин Юрий Александрович

200px|thumb|right|Билибин Юрий Александрович
**Билибин Юрий Александрович** (1901-52), геолог, ССРС Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспондена (1946). Металлогенияҕа уонна көмүс үөскээһинигэр үлэлэрдээх. ССРС хотугулуу-илин өттүгэр (Халыма тардыытыгар) көмүстээх сирдэри булуу кыттыылааҕа. ССРС Илин бириэмийэтин 1946 ылбыта.

1927-1928 сс. кыһыныгар Билибин Халымаҕа экспедиция ыытар туһунан элбэх үлэни ыытар. 1928 с. сайыныгар балтараа сыллаах экспедицияны "Союззолото" үбүлээһининэн уонна геология кэмитиэтин сүрүннээһиниэн саҕалыыр. Владивосток куораттан "Дайбоши-мару" диэн эргэ дьоппуон парохуодунан айаннаан билиҥҥи Магадантан 35 км сиргэ Ола диэн балыксыттар бөһүөлэктэригэр бэс ыйын 4 күнүгэр түһэллэр. 

Санкт-Петербурга Васильевскай Арыы Большой проспегар, 56 нүөмэрдээх дьиэҕэ 1984 с. өйдөбүнньүк гранит дуоска ыйаабыттара. Онно суруллубут: «Бу дьиэҕэ 1925 сылтан 1949 сыллаахха дылы уһулуччалаах сэбиэскэй геолог, Ил бириэмийэтин лауреаата, ССРС Академияларын чилиэн-корреспондена Юрий Александрович Билибин олорбута»

## Билибин туһунан
* Первая Колымская экспедиция под руководством Ю.А.Билибина (1928)

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Санкт-Петербург энциклопедията
Сиэн Кынат

200px|thumb|right|Сиэн Кынат
**Сиэн Кынат (Старостин Анатолий Гаврилович)** — саха бэйиэтэ, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1984).

## Олоҕун олуктара
Түүлээх нэһилиэгин Кылаайы сэлиэнньэтигэр Уус-Алдан улууһугар от ыйын 3 күнүгэр 1946 с. төрөөбүтэ.
1968 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены живописно-педагогическай салаатын бүтэрбитэ.
1973 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литературнай үнүстүүтү  бүтэрбитэ.
Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.

##### Үлэлээбит сирдэрэ:
:Уус-Алдан улууһун хаһыата, худуоһунньук-оформитель, эппиэттиир секретарь
:П. Ойуунускай аатынан Литература түмэлэ, научнай үлэһит, директор
:«Саха Сирэ» хаһыат редакцията, эппиэттиир секретарь солбуйааччыта

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһоонноро 1961 сыллаахха бэчээттэммиттэрэ. Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Аал уоппар итэҕэлим» 1973 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
А. Старостин айымньылара республика уонна киин сурунаалларга нууччалыы, о. д. а. омук тылларынан бэчээттэммиттэрэ. Кини хоһоонноругар олоҕуран биллэр сэбиэскэй композитор В. Веселов «Река моя Лена» диэн биэс пастораллаах вокальнай цикл оҥорор. А. Старостин Полтаваҕа буолбут Х-с Бүтүн Холбоһук эдэр хоһоонньуттарын фестивалыгар кыттар.

## Кинигэлэрэ
* Аал уоппар итэҕэлим: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1973. — 96 с.
* Алгыстаах айаным: Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1991. — 61 с.
* Охсуллубут от: Сомоҕо хоһооннор. — Дьокуускай: «Бичик», 1996. — 176 с.
* Благословление: Стихи. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1982. — 31 с.
* Северная мозаика: Стихи. — М.: «Современник», 1985. — 158 с.
* Ытык аналым. Хоhооннор. — Дьокуускай, 1979.
* Река моя Лена. Пять пасторалей. — Л.: «Музыка», 1983.
* Таптал умсулҕана: санаайыктар, суруктар, хоһооннор. - Дьокуускай: Бичик, 2015. - 224 с.

## Сигэлэр
* Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. Дьокуускай: «Бичик», 2000. — ISBN 5-7696-1001-8
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Старостин Анатолий Гаврилович — Сиэн Кынат
* Cтаростин Анатолий Гаврилович
Абрамов Алексей Федорович

200px|thumb|right|Абрамов Алексей Федорович
**Абрамов Алексей Федорович** — биолог учуонай, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука уонна техника эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреаата (2002), биология дуоктара, профессор.

1929 с. от ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ  Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр Арыылаах диэн алааска төрөөбүт. 

1943 сыллаахха Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 14 саастааҕар "Арбаҥда" холкуоска хонуу биригэдьииринэн анаммыта. Биригээдэтэ 1944-45 сс. бурдук, оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн ылан холкуоһугар биллэ-көстө сылдьыбат. 1946 с. бастакы хомсомуол тэрилтэтэ тэриллэригэр сэкиритээринэн талыллыбыта. Орто оскуоланы 1951 с. бүтэрбитэ. Ол сыл Омскайдааҕы бэтэринээр үнүстүүтүгэр киирбитэ, 1957 сыллаахха бүтэрбитэ. 1961-64 сс. Бүтүн сойуустааҕы эспэримиэнниир бэтэринэриийэ үнүстүүтүн аспираана. 1971 сыллаахтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай чинчийэр институутугар (ЯНИИСХ) биохимия лабораториятын сэбиэдиссэйэ.

Чинчийэр үлэтин хайысхалара: агроэкология, саха сылгытын ууһааһына, аһа-үөлэ, Саха сирин усулуобуйатыгар аһы-үөлү харайыы, кыһыҥҥы тымныыны хаһаайыстыбаҕа туһаныы. 15 айар патент ааптара .

## Ыстатыйалара
* ВОСПРОИЗВОДИТЕЛЬНАЯ СПОСОБНОСТЬ НОРОК В УСЛОВИЯХ ЯКУТИИ, Сибирский вестник сельскохозяйственной науки, Абрамов А.Ф., Колесова М.И., № 10-2008, УДК 636.9(0775.8)

## Быһаарыылар
Материализм

**Материализм** диэн философия өйдөөһүнэ, материя бастааҥҥы ис дьиҥ буолар диир. Идеализмҥа утары. Барыта араас эттиктэртэн турар. Эттиктэн оҥоһуллубатах буоллаҕына (холобура, толкуй) эттик дьайыытын түмүгэ буолар. Атыннык эттэххэ, эттик барытыгар бастакы буолар. Атыннык сороҕор *физиализм* диэччилэр.

Ол курдук, материалист таҥараларга уонна атын майгынныыр идеяларга (ол курдук, абааһыларга) итэҕэйбэт. Материалист толкуйугар санаа сыаната суох, эбэтэр билим дакаастабылын көрдүүр. Ол иһин бары материалистар атеист буоллар, ол гынан баран атеисттар бары материалист буолбатахтар. 

Билиҥҥи материализм тутааччылара атын өйдөбүллэри, холобур күүһү, энергияны уонна атын билим дакаастаабыт маллары материализмҥа киллэрэллэр. Эттик уонна энергия өйдөбүллэрэ бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар, уонна онтон тахсааччы, холобура, гравитация - эттиктэн тахсар. Ол гынан баран эттик тутулуга чопчу буолбатах.

Философис атын тииптэрэ материализм сорох санааларын билинэллэр, ол курдук редукционизм, логическай позитивизм уонна эмпиризм.
Конфуцианизм

**Конфуцианизм** () диэн Кытай этика уонна философия системата, Конфуций үөрэтиилэриттэн үөскээбитэ. Тутаах өйдөбүллэринэн буолаллар үтүө эр, киһиэхэ амарах санаа уонна дуом сиэрдэрэ. Конфуцианизм Илин Азия дойдуларын култуураларыгар улахан дьайыылаах.
Индуизм

**Индуизм** диэн Индия субконтиненыгар үөскээбит итэҕэл. Санскрит тылынан былыргы аата **Санатана Дхарма** (सनातन धर्म), "мэҥэ сиэр" диэн тылбаастанар.

Индуизм аан дойду ордук былыргы итэҕэлэ буолар, веда кэмиттэн төрүттээх. Индуизм историятыгар, атын аан дойду итэҕэллэриттэн уратыта диэн, хайа эрэ биир төрүттээччи суох. Индуизмҥа биир дьүһүннэммит итэҕэйиилэр системалара уонна бүтүн доктрина суох. Индуизм монотеизмҥа, политеизмҥа, панентеизмҥа, пантеизмҥа, монизмҥа уонна атеизмҥа олоҕурар араас итэҕэл үгэстэриттэн, философия системаларыттан уонна итэҕэйиилэриттэн турар. Бу итэҕэл тутаах илгэлэрэ дхарма, карма, самсара, мокша уонна йога.

Индуизм ытык суруйуулара икки бөлөххө арахсаллар — шрути уонна смрити. Суруйуулартан бастыҥ суолталаахтарынан уонна былыргыларынан буолаллар Ведалар уонна Упанишадтар. Атын суолталаах суруйуулар Пураналар, уонна Маhабхарата уонна Рамайана эпостар.

Индуизм итэҕэйээччилэрин ахсаанынан аан дойду үһүс итэҕэлэ, христианизм уонна ислам кэннилэриттэн. Индуизмы 1 млрд тахса киhи тутуhар, олортон 950 млн кэриҥэ Индияҕа уонна Непалга олороллор. Бу дойдуларга индуистар ахсааннара балай эмэ: Баҥладеш, Сри Ланка, Пакистан, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Мауритиус, Фидьи, Суринам, Гайана, Тринидад уонна Тобаго, Холбоhуктаах Хоруоллук, Канада уонна АХШ.

XX үйэ иккис аҥарыгар индуизм Индия таhыгар тарҕаммыта уонна аан дойду үрдүнэн элбэх тутуһааччыламмыта. Карма, йога уонна вегетарианизм курдук санаалара киэҥник тарҕаммыттара уонна үөрүйэх буолбуттара.
1113

**1113** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 4 — Владимир Мономах Киев улуу кинээһэ буолбут (1113—1125 сс.).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1107

**1107** сыл.
## Туох буолбута
* Волга булгаардара Суздаль куораты ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1109

**1109** сыл.
## Туох буолбута
* Поляктар уонна гермааннар сэриилэспиттэр (Генрих V).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1122

**1122** сыл.

## Туох буолбута
* Византия императора Иоанн II Комнин печенегтары кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада

**Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада** — 1932 сыллаахха от ыйын 8-12 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллыбыт күрэхтэһии. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт.

9 оройуонтан 214 киһи кыттыыны ылбыт.
Олортон 68 холкуостаахтар, 73 оробуочайдар эбит. 25 дьахтар, 63 саха кыттыбыта бэлиэтэммит. Алдан, Томмот, Өлүөхүмэ, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Арҕаа Хаҥалас оруйуоннарын, Саҥыйахтаах уонна Дьокуускай сүүмэрдэммит хамаандалара күрэхтэспиттэр. туспа хамаанданалары ону таһынан "Динамо" уонна ЯНВШ туруорбуттар. 

Спартакиада программатыгар атын күрэхтэһиилэри кытта ол саҕана саҥа киирбит ГТО көрүҥнэрэ киирбиттэр: сүүрүү, ыстаҥа, граанта быраҕааһын, противогазтаах хаамыы, харбааһын, тимрэн эрэр киһини быыһааһын, вышкаттан ууга ыстаныы, ат сүүрдүүтэ, спорт национальнай көрүҥнэрэ, футбол, баскетбол, хараҥкы, бинтиэпкэннэн ытыы уонна бэлэсипиэтинэн куоталаһыы.

Бастаан ккыттааччылар Дьокуускай киин уулуссаларынан параадтаан ааспыттар, ЯНВШ аттыгар мустан стройдаабыттар, онтон Октябрьскай (билигин Ленин проспега) Киров уулуссаларынан хааман стадиоҥҥа тиийбиттэр. Күн аайы стадион толору эбит, уоннуу тыһыынча ыалдьааччы кэлэн көрбүт.

Уопсай хамаанданнан түмүк таһаарыллыбатах эрээри, сорохтор суруйалларынан, күрэххэ спартакиада кыайыылааҕынан Алдан куорат хамаандата буолбут.

Чөмпүйүөннэр:
* Кылыы — П. Сидоров (Дьокуускай)
* Ыстаҥа — Жирков (Дьокуускай)
* Куобах — Ксенофонтов (Мэҥэ Хаҥалас)
* Хапсаҕай — Слепцов (Мэҥэ Хаҥалас)

Бу кэмтэн национальнай спорт көрүҥнэрэ ыһыахха оонньонор буолбуттара.

## Туһаныллыбыт сир
* Якутия : хроника, факты и события / А. А. Калашников. – Дьокуускай, 2004. – Ч. 2. 1917-1953. - С. 134.
Сэдэх көрүҥнэр

Хамсыыр харамайдар сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
: **0** *(Ex)* — арааһа букатын сүппүт;
: **I** *(E)* — сүтэр кутталлаах көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына хаалаллара саарбах;
: **II** *(Y)* — кэбирэх көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар;
: **III** *(R)* — сэдэх көрүҥнэр, аҕыйах популяциялаах, билигин сүтэр кутталлара суох гынан баран кэбирэх көрүҥнэр, тоҕо диэтэххэ ареааллара кыра эбэтэр экологияларын диапазона кыараҕас уонна ареаалларыгар ахсааннара аҕыйах;
: **IV** *(I)* — чуолкайдамматах көрүҥнэр (үс инники хаттыгастарга киирэллэр, ол гынан баран кинилэр тустарынан үчүгэйдик биллибэт).

Саха сиригэр нуул хаттыгаска үс көрүҥ уонна популяция киирэр:
* Азиятааҕы өрүс буобурата;
* хара баттахтаах Бунге дьабарааскытын Кондаков популяцията;
* чубуку юкагирдааҕы популяцията.

Бастакы, сүтэр кутталлаах хаттыгаска 5 көтөр көрүҥэ киирэр:
* Харылыыр
* Хара туруйа
* Хараакы
* Кыталык
* Үрүҥ хаас

Иккис, кэбирэх көрүҥнэргэ үрүҥ эһэ, моржа (лаптевтааҕы подвид), хара баттахтаах Доппельмайер дьабарааскыта (Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяция), өрүс выдрата уонна Аллен чубукутун Саха сирин соҕуруу өттүнээҕи популяцията. Көтөрдөртөн манна боруллуо, хара тойон, мохсоҕол, умсан, кырбый, хара эһир, хардырҕас уонна мороду киирэллэр.

Сэдэх көрүҥнэргэ 10 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи уонна 33 көрүҥ көтөр киирэр.

Бутэһик «чуолкайдамматах көрүҥнэргэ» белуха, дыллык (кыра лыглыйа), розовай хопто, моевка уонна көннөрү скворец киллэриллибиттэр.

## Туһаныллыбыт сирэ
* Красная книга Якутской АССР. Новосибирскай: «Наука», 1987
Буор атах анды

300px|thumb|right|Буор атах анды

**Буор атах анды** эбэтэр **Лаамы андыта** (, ) — орто кус.

## Өссө маны көр
* Америка буор атах андыта
* Анды

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Турукаан

300px|thumb|right|Турукаан

**Турукаан** (очковая гага, Somateria fischeri Brandt.) - кылгас моойдоох, улахан төбөлөөх орто кус. Атыырыгар харахтарын тула үрүҥ "ачыкылаах". Төбөтүн түүтэ сырдык. Сүүһүгэр, оройугар, кэтэҕэр уонна иэдэстэригэр күөхтүҥү түүлэрдээх. Хабарҕата, моонньо, саннылара уонна кохсүн улахан аҥаара маҥаннар. Көхсүн кэлин өттө уонна өрөҕөтө, кутуругун анна - харалар. Тумса оранжевай, атахтара буровато-оливковай.

Саха сиригэр турукаан байҕал таһынааҕы туундараҕа олохсуйар, Дьааҥы илин өттүнэн Саха сирин кыраныыссатыгар дылы. Саҥа Сибиир арыыларыгар  уонна Өлүөнэ дельтатыгар сороҕор көстөр. Саха сирин таһыгар Чукоткаҕа, Аляска хотугулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Беринг байҕалыгар муус соҕуруу кырыытыгар, Прибылов уонна Алеут арыылара.

Уйаланар сирдэригэр ыам ыйын бүтэһигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэллэр. Кыра күөллэр кытыыларыгар пааранан уйаланар. 5-6 сырдык өҥнөөх сымыыттаах буолар. Күһүн балаҕан ыйыгар кыстыгар көтөр.

Аһылыга харамайдар уонна үүнээйилэр. Тууһа суох ууга үөннэри уонна кинилэр ыамалрын сиир, уу отун сэбирдэҕин, аһын, сибэккилэрин сиир. Байҕалга моллюскаларынан уонна ракообразнайдарынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
* Кыра турукаан
* Сыа муруннаах турукаан
* Улахан турукаан

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Билгинэх

300px|thumb|right|Билгинэх

**Билгинэх** эбэтэр **биргинэх**, **булчут**, **судьу** (, ) — кыра үөл кус. Улуннар уустарыгар киирэр. 

Атыыра саас үрүҥ. Саха сиригэр ойуурдаах зонаҕа барытыгар кэриэтэ үөскүүр. Ойуур күөллэригэр уонна үрэхтэргэ уйаланарын ордорор. Уйатын үксүн мас көҥдөйүгэр туттар. Уу үөннэринэн уонна кыра балыгынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
* Улун
* Үрүҥ улун

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
## Быһаарыылар
Улахан турукаан

300px|thumb|right|Улахан турукаан
**Улахан турукаан** (обыкновенная гага, Somateria mollissima L.) — Европа, Илин Сибиир уонна Хотугу Америка хотугу кытылларыгар үөскүүр бөдөҥ кус. Кытылга, арыыларга элбэх буолан уйаланар. Уйаланар сирин соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Ууһуур кэмиттэн ураты кэмҥэ үөрдүүр. Байҕал харамайдарынан аһыыр.

## Галерея

File:Common_eider_750pix.jpg|Adult male in eclipse plumage
File:Common eider juv arp 750pix.jpg|Male first winter plumage. Note how similar this is to the adult eclipse plumage.
File:erfugl_1764.jpg|Тыһыта
File:Female_Common_Eider_(Somateria_mollissima).png|Тыһыта
File:Flickr - Rainbirder - Eider drake (Somateria mollissima) in flight.jpg|
File:Eider-duck fur pelerine.jpg|Eider duck skin coat
File:Eider nestingboxes.JPG|Traditional nestingboxes
File:Eider nest.jpg|Eider nest on tundra in Canadian arctic
File:Common Eider from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|ID composite
File:EiderCreche.jpg|Small eider creche: three adult females over six ducklings at Biddeford Pool, ME.
Somateria mollissima MHNT.ZOO.2010.11.26.1.jpg |Museum specimen 


## Өссө маны көр
* Сыа муруннаах турукаан
* Турукаан
* Кыра турукаан

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Орулуос

300px|thumb|right|Орулуос (♀)

**Орулуос** (, ) — куһугурас сытыы тыастаах кынаттаах үрүҥ ала дьүһүннээх орто үөл кус.

## Өссө маны көр

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Ээбиллэ

300px|thumb|right|Ээбиллэ

**Ээбиллэ** эбэтэр **ээмиллэ** (, ) - атыыра уһун хоройо сылдьар кутурук куорсуннаах орто кус. Атыырын да, тыһытын да өҥө кыһын, сайын, сүүлэр кэмин бүтүүтэ уонна улаата илигинэ тус-туспа буолар.

Хоту саамай тарҕаммыт кустартан биирдэстэрэ. Холобура Хотугу Европа уонна Таймыыр арҕаа өттүнэн сыл аайы 3,8—4,3 мөл. көтөр уйаланар дииллэр. Үөрдүүр. Олоҕун улахан аҥаарын байҕалга атаарар. Туундараҕа көлүйэлэргэ, куталарга, үрэхтэргэ, байҕал кытылыгар уонна арыыларга уйаланар. Байҕалга кыстыыр, кытылга улахан тыал түстэҕинэ эрэ тахсар. Үчүгэйдик умсар, аһын уу түгэҕиттэн булар. уу харамайдарынан аһылыктанар, ардыгар балыгы сиир. Бултанар.

## Өссө маны көр
* Орулуос

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Уораныкы

300px|thumb|right|Уораныкы

**Уораныкы** (, ) — оччо улахана суох Саха сирин илин уонна соҕуруу хайалаах сирдэригэр үөскүүр сэдэх кус. Нууччалыы аата тааска чөкөллөн олоруттан тахсыбыт.
Хайа үрэхтэринэн, ардыгар таас түгэхтээх күөллэргэ олохсуйар. Ыам ыйын эргэтигэр, бэс ыйын саҥатыгар кэлэр. Көһөрүгэр иккилии, аҕыйахтыы буолан үөрдүүр.

## Эбии маны көр

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Ханай

300px|thumb|right|Ханай

 
**Ханай**, умсаах (чернеть хохлатая, Aythya fuligula L.) — толору эттээх орто кус.

## Өссө маны көр
* Күлтэн
* Муора ханайа

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Чардырҕас чөркөй

300px|thumb|right|Чардырҕас чөркөй

**Чардырҕас чөркөй** эбэтэр **таас чөркөйө** (чирок-трескунок, Anas querquedula L.) — кыра кус.

## Өссө маны көр
* Моонньоҕон
* Халба
* Чөркөй
* Дьаҕыл уйус
* Тыйаах
* Уйус
* Мороду
* Көҕөн
* Хара көҕөн

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Справочник-определитель уток РС(Я)*, А. Г. Ларионов, Г. П. Ларионов, Дьокуускай, ЯФ из-ва СО РАН, 2001
Католик Таҥара дьиэтэ

**Католик Таҥара дьиэтэ** (атын аата **Ром Католик Таҥара дьиэтэ**) диэн аан дойду ордук улахан христиан таҥара дьиэтэ. Биир миллиард кыттааччылардаах, ол эбэтэр бары христианнар аҥардарын кэриҥэ.

Таҥара дьиэтин сирдээҕи үрдүкү салайааччыта Папа (билигин Папа Бенедикт XVI).
Шива

[thumb|250px|Шива статуята [Бангалорга]]

**Шива** (Санскрит: शिव) диэн индуизм биир сүрүн таҥарата уонна Тримурти биир дьүһүнэ. Индуизм шайвизм үгэhигэр үрдүкү Таҥара буолар.
Дьайнизм

**Дьайнизм** (санскрит जैन) диэн Индияҕа б.э.и. VI үйэҕэ үөскээбит итэҕэл уонна философия үөрэтиитэ. Төрүттээччитэ Маhавира. 6 млн кэриҥэ итэҕэйээччилэрдээх, олортон 3,5 млн Индияҕа.
Иудаизм

thumb|250px|Иудаизм атрибуттара

**Иудаизм** (дьэбэриэйдии יַהֲדוּת) диэн Палестинаҕа б.э.инн. I үйэҕэ үөскээбит дьэбэриэйдэр итэҕэллэрэ уонна сиэрдэрэ. Дьэбэриэй библиятыгар (Танах), Талмудка (эргэ битиктэри ырытыы) уо.д.а. атын ытык суруйууларга олохтонор. Абыраам итэҕэллэриттэн ордук былыргылара буолар. Христианизмҥа уонна исламҥа сүдү дьайыыны оҥорбута.

Итэҕэйээччилэр үксүлэрэ Израильга, АХШ-ка, Европа дойдуларыгар уонна Арассыыйаҕа олороллор. Аныгы иудаизм биир үрдүкү салайааччы тэрилтэтэ эбэтэр сирэйэ суох.

Сиэр, аньыы, үөдэн уонна ырай өйдөбүллэрин Былыргы Егиипэт итэҕэлиттэн ылбыта.


ойуу:Star_of_David.svg|Давид сулуhа
ойуу:Menora.svg|Менора
Сикхизм

[thumb|right|[Кханда — сикхизм биир суолталаах бэлиэтэ]]

**Сикхизм** диэн Пендьабка, Индия субконтиненын хотугулуу арҕаатыгар, үөскээбит итэҕэл. Төрүттээччитэ гуру Нанак (1469—1539).

1990 с. туругунан, сикх итэҕэйээччилэрин ахсааннара 16 млн киhи эбит, олортон 14 млн Индия Пендьаб уонна Харьяна штаттарыгар олороллоро.
Никола Тесла

**Никола Тесла** () (1856 — 1943) диэн электротехника уонна радиотехника эйгэлэригэр үлэлээбит уһулуччулаах айааччы.

Никола Тесла, омугунан серб, 1856 с. от ыйын 10 күнүгэр Смилян диэн сиргэ (урут Австро-Венгрия, билигин Хорватия) төрдүс оҕоннон төрөөбүт. Аҕата аҕабыыт.

1878 с. Грац куоракка үрдүкү техника училищетын бүтэрбит.

1875—1880 сылларга Прага университетыгар үөрэммит. Будапешка телефон тэрилтэтигэр 1882 с. дылы инженердаабыт. Онтон Парижка Эдисон хампаанньатыгар үлэлээбит.

1884 с. Америкаҕа эмиграциялаабыт. Эдисоҥҥа уонна Вестингаузка үлэлээбит. Нью Йорка, Никола Тесла Ист-Хьюстон уулусса 48-гар олорон лаборатория тэрийбит уонна сотору кэминэн икки фаазалаах уларыйар сүүрээн генераторын айбыт. Онтон хас да фазалаах генератордар, электромотордар уонна трансформатордар оҥоһууларын оҥорбут, уонна элбэх фазалаах сүүрээннэри аһарар уонна тарҕатар систиэмэлэри айбыт. Икки фазалаах систиэмэтин туһанан АХШ-ка хас да индустрия энерготэриллэр оҥоһуллубуттар, ол иһигэр Ниагаратааҕы ГЭС (1895) — ол сылларга аан дойдуга ордук улахан. 1888 сыллаахха Тесла (Г. Ферраристан туспа уонна эрдэ) эргийэр магнит хонуутун арыйар уонна онтун сиһилии ойуулуур. Ол билиитин туһанан үрдүк уонна нааһаа үрдүк түргэннээх электрогенератордары тутар. Ол сылга айыыга сүрүн патеннарын ылар.

1889 с. Тесла үрдүк түргэннээх уонна күүрүүлээх сүүрээннэри үөрэтиитин саҕалыыр. Үрдүк түргэннээх электромеханик генератордары оҥорор (ол иһигэр индуктордаах). 1891 с. резонанснай трансформаторы айар (Тесла трансформатора диэн биллэр), бу тэрил күүрүүтэ 106 В хамсааһыннарын оҥорор кыахтаах эбит. Сигналлары уонна энергияны салгынынан ыраахха биэриини үөрэтэр, 1899 с. бороуобата суох үрдүк түргэҥҥэ үлэлиир лаампалары уонна мотордары элбэх киһиэхэ көрдөрөр.

Тесла буруобата суох сигналлары биэриигэ 1896—1904 сс. үлэлэрэ радиотехника сайдыытыгар улахан оруоллаахтар. Бу сылларга Тесла бэйэтэ телеавтомат диэн ааттаабыт хас да ыраахтан салайыллар механизмнары айар (ол иһигэр хараабыл моделын, 1898). 1900 с. кэнниттэн техника араас эйгэлэригэр элбэх патеннары ылар (электрик ааҕааччы, түргэни кээмэйдээччи, радиоаппаратураны, паар турбиналарын тупсарыылар уо.д.а.). 1917 с. Никола Тесла сумбариналары радио көмөтүнэн булар тэрил оноһуутун көрдөрөр.

Лоҥ Айленд диэн сиргэ радиоантенна тутар. Тесла аатынан магнит сүүрүк чиҥин кээмэйэ ааттанар (магнит индукция). Учуонай наҕараадалара — Э.Крессиан, Дь. Скотт, Т.Эдисон мэтээллэрэ.

Тесла таайыллыбатах дьиктилэрин туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар.

Нью Йорка тохсунньу 7, 1943 с. өлбүтэ.

## Туһаныллыбыт сир

* Всё о Николе Тесла (нуучч.)
* NikolaTesla.fr  - More than 1,000 documents on Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh

## Өссө маны көр
* Tesla Motors
Амыдаев Николай Данилович

200px|thumb|right|Амыдаев Николай Данилович
**Амыдаев Николай Данилович** — худуоһунньук, муосчут.

Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 1932 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. 1965 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училище прикладной салаатын бүтэрбит, «Муоһу уус ураннык кыһыы» диэн идэни ылбыт. 1977 с. ССРС худуоһунньуктарын сойууһугар ылыллыбыт.

300px|thumb|left|Амыдаев Н. Д. выставкатын афишата
1960-с сылларга «Кто кого?» (1965), «Дети Севера» (1966), «Якутский танец» (1963) диэн оҥоһуктары айбыт. Кэлин хоту дьонун олоҕун көрдөрөр «Оленеводы» (1974), «Сээдьэ» (1975), «Установка тордоха» (1978), «Строится ураса» (1980) уо.д.а. айбыт.

Декортивнай композициялары оҥорорунан биллэр: «Пекарский в гостях у якутов» (1982), «Ыһыах» (1985). Маһынан остуол оонньууларын оҥорбута саха омугун оонньууларын холобура буолаллар — «Дуобат» (1974), «Сонор» (1999).

300px|thumb|right|Амыдаев Н. Д. үлэлэриттэн биирдэстэрэ
1962 сылтан өрөспүүбулүкэ, зона, бөдөҥ бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Сойуустааҕы уус-уран быыстапкаларга кыттыбыта. Кини айымньылара элбэх атын дойдуларга көрдөрүллүбүттэрэ (Канада, Румыния, Монголия, Франция, Германия). Тус быыстапкалара Дьокуускайга 1983, 1993, 2003 сс. буолутаалаабыттара.

СӨ үөрэҕириитин туйгуна, талааннаах уһуйааччы, 1967—1987 сс. Уус-уран училищеҕа преподавателлээбитэ. «За трудовую доблесть» мэтээлинэн наҕараадаламмыта (1986).

Кини айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музейыгар, Саха сирин уонна Арассыыйа музейдарыгар харалла сыталлар. Сорох үлэлэрин Арассыыйа култууратын министиэристибэтэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа уонна биирдиилээн араас омук сириттэн дьон атыыласпыттара.

## Өссө маны көр
* Русский музей

## Туһаныллыбыт сирдэр
* СӨ былааһын ситим сирэ
Лебедев Виктор Николаевич

300px|thumb|right|Лебедев Виктор

**Виктор Николаевич Лебедев** — тустуук, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, 2009 с. көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ, 2010 с. Москва к. буолбут Аан дойду көҥүл тустуу кыайыылааҕа (чөмпүйүөн). Кэргэннээх, икки оҕолоох.

1988 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Томпо улууһугар Тополинай бөһүөлэккэ төрөөбүт. Эбээн. Бастакы тренерэ Иван Дмитриев. Оскуола үөрэнээччилэрин спартакиадатын кыайыылааҕа, Арассыыйа первенствотын кыайыылааҕа (Дьокуускай, 2006 с.), аан дойду первенствотын кыайыылааҕа (Гватемала, 2006 с.). Норуоттар ыккардыларынааҕы «Иван Ярыгин» гран-при үрүҥ көмүс призера (2009 с.). Арассыыйа чөмпүйүөнэ (Казань, 2009). Аан дойду боруонса призера (Дания).

Красноярскай куоракка ССРС үтүөлээх тренера Дмитрий Миндиашвилига дьарыктаммыт, билиҥҥи тренера Модосян Владимир Гегамович.

## Кыайыылара
*2010 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Москваҕа 55 кг диэри ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона буолбута.
*2011 сыл от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга 55 кг диэри ыйааһыҥҥа Россия чемпиона буолбута.
*2013 сыл

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Якутянин стал чемпионом России по вольной борьбе 
*Виктор Лебедев – чемпион мира по вольной борьбе в весовой категории до 55 кг!  
*Схватка Виктора Лебедева и Джамала Отарсултанова – мнения Андрея Силецкого и Анатолия Маргиева
Өҥнөөх таастар

**Өҥнөөх таастар** (нуучч. *самоцветы*) — дьэҥкир өҥнөөх киэргэлгэ, араас хомуһуннаах дьайыыларга уонна ону-маны туһалааҕы оҥорорго туттуллар күндү таастар (минерааллар).

Саха сиригэр элбэх өҥнөөх таастар көстөллөр. Ол иһигэр киирэллэр хромдиопсид, хризолит, гранаат, аметист, хайа курустаала, жаад, чароит, нефрит, агаат, сердолик, мрамор, доломит, серпентинит уоннна да элбэх атын өҥнөөх таастар.

Өҥнөөх таастары туһаларынан көрөн икки улахан бөлөххө араараллар: ювелирнай уонна ювелирно-поделочнай.
Хайдах үөскээбиттэриттэн уонна туохтан туралларыттан көрөн таастар өссө элбэх бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр истэригэр араас ааттаах, тус туспа аналлаах таастар баар буолаллар. Холобур, кварцтар бөлөхтөрүгэр киирэр таастар манныктар: курустаал — өҥө суох, дьэҥкир кварц, аметист — чэриниилэ өҥнөөх дьэҥкир таас, араҕас буоллаҕына цитрин диэн ааттанар, оттон хара кварц — морион, раухтопаз - хоҥор дымчатай өҥнөөх. Бериллар тоҕус араас көрүҥҥэ арахсаллар: берилл бэйэтэ, изумруд, аквамарин, гелиодор, воробьевит, ростерит... Гранааттар сүүрбэттэн тахсалар. Арай топаазтар өҥнөрүттэн тутулуга суох бары топааз диэн ааттаналлар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* В. К. Маршинцев, А. С. Таланцев, В. Г. Гадиятов. *Магия якутских самоцветов.* — Дьокуускай, 1996. — 142 с.
Олбутцева Елена Дмитриевна

200px|thumb|left|Олбутцева Елена Дмитриевна
**Олбутцева Елена Дмитриевна** (13.07.1940—2005) — мелодист. 

## Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр Горнай улууһун Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
2005 сыллаахха күн сириттэн барбыта.

## Айар үлэтэ
1970 сыллаахха «Биһик ырыата» диэн Вера Нанова тылларыгар бастакы ырыатын айбыта.
Олбутцева Е. Д. барыта 70-н тахса ырыалаах. 

## Ырыалара
* Айан ырыата
* Биһик ырыата
* Бүлүү вальса
* Былыттар
* Этимэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Республикатын орто анал үөрэхтээһинин туйгуна
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
* Бүлүү куоратын Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Бүлүү куорат саайта 
* «Ырыа кырдала» саайка Елена Дмитриевна Олбутцева тус сирэйэ
Садын оройуона

**Садын оройуона.** 

200px|thumb|right|Садын оройун киинэ Туой Хайа оннугар турар пааматынньык
1931 - 1947 сыллардааха үөскүү сылдьыбыт оройуон. Саха сирин арҕаа уһугар баара. Киинэ Туой Хайа. 

Иэнэ 181 тыһыынча км², нэһилиэнньэтин ахсаана 1167 киһи. Үс нэһилиэктээх этэ. 

Оройуон 250 хаһаайыстыбаларыгар барыта 829 төбө сүөһү, 450 сылгы, 984 таба. Ону таһынан 196 га бааһына уонна 4822 мэччирэҥ сирдээх этэ.

1947 сыллаахха ликвидацияламмытын кэннэ Садын уонна Чуона нэһилиэктэр Сунтаар оройуонугар тиксибиттэрэ, онтон Ботуобуйа нэһилиэгэ Ленскэй оройуонугар.

Билигин бу нэһилиэктэр Мирнэй улууһугар киирэллэр.

Оройуон киинэ Туой Хайа сэлиэнньэ билигин Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир түгэҕэр турар.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Якутия, хроника, факты, события*, Якутск, "Бичик", 2004 г.
Таоизм

thumb|right|Тао

right|thumb|200px|Йин уонна яҥ

**Таоизм** эбэтэр **Даоизм** (кытайдыы 道教) диэн Кытай философия уонна итэҕэл төрүт үөрэҕэ. "Тао" (道) диэн тыл "суол" диэн тылбаастанар.

Тао үс күндүтэ: аhыныы, сэмэй быhыы уонна көрсүө.

## Категоризацията
Ливия Кон таоизмы түөрт категорияҕа араарар:
# "Философия таоизма" (*Даоцзя* 道家) - *Дао Де Дьиҥ* (道德經) уонна *Жуаҥзи* (莊子) текстарга олохтонор философия оскуолата;
# "Итэҕэл таоизма" (*Даоцзяо* 道敎);
# "Дьон таоизма" - Кытай дьон итэҕэлэ.
# "Саҥа үйэ таоизма" - Ариэл Мерлин итэҕэлэ. Аан дойдуга 1970-80-с сс. тарҕаммыта. New Age хамсааhыҥҥа дьайбыта.

## Быhаарыы
Зороастризм

thumb|300px|Фараваhар — зороастризм биир сүрүн бэлиэтэ
[300px|thumb|Аташ Бехрам уот храма, [Язд]]

**Зороастризм** диэн Заратустра көрбүөччү үөрэтиитигэр олохтонор уонна кини аатынан ааттаммыт итэҕэл уонна философия. Заратустар үөрэҕириилэригэр көҥүл майгыны-үтүө санааны, үтүө тыллары уонна үтүө дьайыылары талыы. Былыргы уонна орто үйэлэргэ зороастризм ордук Иран территориятыгар тарҕаммыта.

Дуалистическай монотеизм характера баарын үрдүнэн, номнуо бастакы уон сылга пророк өлбүтүн кэннэ многоборга төннүү саҕаламмыта. Единобождение сохранилось В веке до Б. э. только в закрочной мидий касте магов. Ордук хойутаан зороастризм типовой политика религията буолар.

Билиҥҥи кэмҥэ зороастризм сүрүннээн Ираҥҥа уонна Индияҕа баар кыра общиналар, арҕаа дойдуларга уонна постсет сирин дойдуларыгар (ордук Таджикистаҥҥа) утумнааччылар бааллар.

## Аата

Зороастризм является догматической религией с развитой теологией, сложившейся во время последней кодификации Авесты в сасанидский период и отчасти в период исламского завоевания. При этом в зороастризме не сложилось строгой догматической системы. Это объясняется особенностями учения, в основу которого положен рациональный подход, и историей институционального развития, прерванного мусульманским завоеванием Персии. Современные зороастрийцы обычно структурируют своё вероучение в виде 9 основ:

# Вера в Ахура-Мазду — «Мудрого бога», как благого творца.
# Вера в Заратуштру, как в единственного пророка Ахура-Мазды, указавшего человечеству путь к праведности и чистоте.
# Вера в существование духовного мира (мину) и в два духа (Святого и Злого), от выбора между которыми зависит судьба человека в духовном мире.
# Вера в *Ашу (Арту)* — изначальный вселенский Закон праведности и гармонии, установленный Ахура-Маздой, на поддержание которого должны быть направлены усилия человека, избравшего добро.
# Вера в человеческую сущность, в основе которой *даэна* (вера, совесть) и *храту* (разум), позволяющие каждому человеку отличать добро от зла.
# Вера в семь Амешаспентов, как семь ступеней развития и раскрытия человеческой личности.
# Вера в *Дадодахеш* и *Ашудад* — то есть взаимопомощь, помощь нуждающимся, взаимную поддержку людей.
# Вера в святость природных стихий и живой природы, как творений Ахура-Мазды (огня, воды, ветра, земли, растений и скота) и необходимость заботы о них.
# Вера во Фрашо-керети (Фрашкард) — эсхатологическое чудесное преображение бытия, окончательную победу Ахура-Мазды и изгнание зла, что свершится благодаря совместным усилиям всех праведных людей во главе с Саошьянтом — Спасителем мира.

## Быһаарыылар

## Weblinks
* Почему РПЦ считает чувашское язычество сепаратизмом?
Таас

Бу тыл хас да суолталаах
* Таас — сиртэн хостонор кытаанах эттик уопсай аата, минерал;
* Таас — өстүөкүлэ; холобур, түннүк тааһа, бытыылка тааһа;
* Таас — хайа, ханнык эмит таас хайаны олохтоохтор аатынан буолбакка «таас» диэн ааттыахтарын сөп.

Т.к.: тас (казах., хакас); таш (түүр., был. түүр.); тош (тадж.); даш (туркм., азерб., турок.; тыыв.) — таас.

## Өссө маны көр
* Өҥнөөх таастар
* Таас Кыстаабыт
* Таас Үрэх
* Таастаах
* Таас үйэ
Суфизм

**Суфизм** (арабтыы تصوّف‎-) диэн Ислам дьиктигэ итэҕэйиилээх сүүрээнэ. Үөрэх эбэтэр үгэс диэн быhаарыллар. Суфизмы тутуhааччы **суфи** эбэтэр **дервиш** дэнэр.