Сиэри таһынан барыы иэстэбилэ

Сир үрдүгэр дьоҥҥо эрэ үһүс, салгын куттара үөскээн сайдарын сахалар эрэ арааран билэн Кут-сүр үөрэҕин олохтоон туһаналлар. Салгын кут сайдыыта киһи өйө-санаата түргэнник сайдан, саҥаны айыылары оҥорон олоҕун сайыннарарын, тупсарарын үөскэтэр.

Ай диэн тыл өй-санаа, салгын кут сайдыытын, саҥаны айан иһэрин биллэрэр тыл буолар. Бу тыл өйдөбүлэ киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айа сатыыра хаһан баҕарар икки өрүттэниини үөскэтэн таһаарарыттан тутулуктанар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит тыл буолан биир эрэ сүһүөхтээх, икки эрэ дорҕоонноох. “А” диэн дорҕоон өй-санаа баарын, онтон “й” дорҕоон өй-санаа эбиллэрин, көҕүрүүрүн, хамсыырын, уларыйарын биллэрэр тутаах суолталаахтар. 

Нууччалыы “создай”, “твори” диэн тыллар ай диэн тылга сөп түбэспиттэрин да иһин, иккилии сүһүөхтээхтэринэн, элбэх дорҕоонноохторунан букатын кэлин үөскээбит тылларга киирсэллэр. Бу тыллар киһи үчүгэйи, туһалааҕы эрэ оҥорорун курдук сыыһа өйдөбүлү үөскэтэллэриттэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэспэттэрин куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэр дьон билигин да суох буола иликтэрэ биллэрэр.

Киһи тугу саныыра кыайан биллибэт, санаа тугунан да кыайан тутуллубат, ол иһин бобуллубат, хаайыллыбат. Куһаҕан да санаалардаах киһи онтуларын атыттарга биллэрбэккэ эрэ, үөрбүтэ буола сылдьар кыахтаах. Сахалар киһи бу өйүн-санаатын уратытын былыр үйэҕэ быһааран “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн өс хоһооно оҥорбуттара билигин туһанылла сылдьар. Санаа кыайан бобуллубатынан, тутуллубатынан куһаҕан санаа хаһан да суох буолар кыаҕа суох. Киһи тугу сөбүлээбэтэҕин, сирбитин барытын куһаҕанынан ааттаан кэбиһэрэ суох буолан хаалбата икки өрүттэр сүппэттэрин быһаарар. 

Куһаҕан санаалара үгэс буолбут киһи куһаҕан айыыны анаан-минээн оҥороро эмиэ биллэр. “Уоруом” диэн санаа - куһаҕан санаа, онтон уорууну оҥордоххо куһаҕан быһыыны оҥоруу буолан тахсар. Дьон үчүгэй санааланыыларын үөскэтэн уонна сиэри тутуһуннаран сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй быһыылары оҥороллорун элбэтэргэ көмөлөһөрүн олоххо туһаныы эрэйиллэр. 

Дьон бары саҥаны айа сатыыр санаалара олус элбэх. Үөрэх, билии эбиллэн иһэрэ бары тугу эмэни, уратыны оҥорор санаалара элбээн иһэрин үөскэтэриттэн ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатааһыннар үксээтилэр. Бу элбэх саҥаны айыылартан биир эмэ табыллан, сатанан олоххо туһаны оҥорор, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. Киһи ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн уонна сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн табыллыан да сөптөөх саҥаны айыытын эбэтэр оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутар уратылааҕа хаһан да уларыйбат.

Айыы диэн киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыта ааттанар. Оннук быһыыны аан маҥнай оҥордоххо саҥаны айыы буолан тахсар. Бу саҥа оҥоруллар айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана сонно кыайан быһаарыллыбат уратылааҕыттан олус улахан сэрэхтээх быһыыга киирсэр. Үчүгэй буолуо диэн быстах санааттан оҥоро охсуллубут быһыы эбэтэр саҥаны айыыны оҥоро сатааһын куһаҕан буолан хаалара уонна куһаҕаны элбэтэрэ биллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэллэрэ, дьону барыларын айыыны оҥорорго ыҥыраллара, сахалары барыларын албыннааһын буолар. Айыыны оҥоруу диэн дьон билбэт, ол иһин оҥорбот быһыылара буолан сиэри таһынан барарыттан, биир эмэ саҥаны айыы табыллан дьоҥҥо туһалыыр. Биир эмэ киһи оҥорбут айыыта табыллан туһалаах буолар, онтон атыттар оҥорбуттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр эбэтэр таах, быраҕыллан хааланнар ночооту аҕалаллар.

Билигин үөрэх, экономика сайдан иһиилэрэ саҥаны айыылар элбээн иһэллэрин кырдьык үөскэтэллэр. Дьон саҥаны айа сатыыллара ордук элбээтэ. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн саҥаны айыылар икки өрүттэнэн тахсаллар:

1. Үрүҥ, үчүгэй, олоххо туһалаах саҥаны айыылар.

2. Хара, куһаҕан, дьоҥҥо буортуну оҥорор саҥаны айыылар.

Киһи оҥорор үчүгэй эбэтэр куһаҕан айыыларын сахалар биир айыы диэн тылынан этэллэр. Ол барыта биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн быһаччы тутуллар. Киһи оҥорор быһыыта барыта санаата хайдах уларыйарыттан эрэ тутулуктанар, онтон санаа диэн олус түргэниттэн үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа уларыйа охсорун сахалар быһааран олохторугар туһаммыттара ырааппыт.

Айыыны оҥоруу сиэри таһынан барар. Айар диэн киһи билбэт, санаатыгар эрэ оҥорон көрөр, өссө ким да илэтигэр оҥорон көрө илик ураты быһыытын оҥорууга бэлэмнэнии буолар, ол иһин айыыны оҥордоххо киһи билбэт, оҥорбот быһыыта үөскээн тахсар уратылаах. Айыыны оҥорортон туох содул үөскээн тахсара биллибэтиттэн куһаҕана хойутаан арыллан тахсар. Улахан химическэй заводу тутуу Саха сиригэр оҥорулла илик айыыны, саҥаны оҥоро сатааһын буолар. Химическэй заводтарга араас абаарыйалар син-биир тахса тураллара биллэр. Абаарыйа, сутуллуу тахсыыта, бу заводка үөскүүр содул буоларыттан, эрдэттэн, завод өссө тутулла илигиттэн харыстана сатааһын хайаан да ирдэнэр.

Дьон бары оҥоро сатыыр саҥаны айыыларыттан биир эмэ эрэ табыллан, сатанан туһаны оҥорор, онтон атыттара бары сатаммаккалар, табыллыбаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр. Сахалар айыы диэн тылы олус сэрэхтээх, улаханнык саҥарыллыбат тылынан ааҕаллар, “Айыы буолуо” диэн эрдэттэн сэрэнэллэр.

Айыыттан барытыттан буолбакка, бу айыыттан үөскээн тахсар содултан сэрэннэххэ табыллар. Бэйэлэрэ биир эмэ айыыны оҥорон көрөн эрэйдэммэтэх дьон айыы ити, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр уратытын билбэттэриттэн айыыны “үчүгэй” эрэ курдук саныыллара улахан сыыһа, быстах санааҕа киирэн биэрии буолар.

Сиэр диэн сахалар өй-санаа аһара барарын тохтотор хааччахтара, хаһан да аһара барбат, аһара туттубат кыйыалара ааттанарын бары билэбит уонна олохпутугар тутуһа сылдьабыт. Сиэри аһара барбаппыт, кэлин куһаҕан буолуо, содул үөскээн тахсыа диэни билэрбититтэн, иэстэбил тиийэн кэлэриттэн туттуна сылдьабыт. 

Таҥара накааһа диэн иэстэбил сиэри аһара барыыттан үөскээн тахсар. Бу иэстэбил үөскээбитин бэлиэтинэн элбэх ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ буолар. Ыарыһах оҕо төрөөһүнэ диэн төрөппүт эдэр эрдэҕинэ олох туһалаах үгэстэрин, сиэри тутуспатаҕын бэлиэтиир. Билигин дьахталлар эдэрдэриттэн көҥүллэринэн бара сылдьаллара элбээн хаалан ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ биллэрдик үксээтэ.

Сиэри тутуһуу диэн киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, билиитинэн, олоҕун уопутунан туһанан уонна тулуурунан, туттунар күүһүнэн аһара бара сатыыр өйүн-санаатын тохтотуна сылдьара ааттанар. 

Сиэри аһара барыы куһаҕана, содула хойутаан да соҕус буоллар, син-биир кэлэн дьайыыта биллэр кыахтанар. Сиэри аһара бардахха иэстэбил үөскээн тахсарын сахалар билэллэр. Арыгыны аһара иһэн кэбиһии, итирии киһи быһыытын, сиэри таһынан барар быһыыга киирсэр. Элбэхтик итирэн хаалыахха диэри иһэ сылдьыы арыгыһыт буолууга тириэрдэр. Арыгыны элбэхтик, аһара иһии иэстэбилэ арыгыга ылларыы хойутаатар да тиийэн кэлэр.

Солумсах буолуу диэни сахалар сөбүлээбэттэр. Сиэри таһынан барыыны солумсах буолуу улаатыннарар, элбэтэр. Бииртэн-бииргэ, атынтан-атыҥҥа, саҥаттан-саҥаҕа түһэн иһии солумсах буолуу улаатарыттан элбиир куһаҕан быһыы буолар. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн былыргыттан баар, солумсах диэни үөскэтэр, ол иһин аҕыйатар, тохтотор аналлаах тылбытын сэбиэскэй былаас кэмигэр суох оҥоро сатаан, саҥа “сонун” диэн тылы булан уларытаннар, солумсах буолуу үөскүүр төрүтүн кистээннэр, дьон онно-манна солумсаҕыран иһиилэрин элбэттилэр.

Үөрэх солумсах буолууну улаатыннарар. Дьон тыа сирин үлэлэрин быраҕан куоракка киириилэрэ, үөрэҕи “үчүгэй” диэн ааттаан эккирэтэ сатааһыннара уонна “айыы үөрэҕэ” солумсах буолууну улаатыннаран кэбиһэр сыыһатыттан билигин аһара баран сылдьар.

Киһи бары оҥорор быһыыларыгар аһара барыы диэн өйдөбүл баара туттулла сылдьар. Аһара барыы диэн сиэри таһынан барыыны, оҥорор быһыыны куһаҕан өттүгэр кубулутууну арааран ааттыырбытын таба өйдөөн туһаныахпыт этэ. Айыыны оҥоруу сиэри  таһынан барарын, тосту уларытыыны киллэрэрин билэн айыыны оҥорортон туттунуу, сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн таҥараларын үөрэҕэ этэрин тутуһа сылдьыы эрэйиллэр.

Элбэх сыыһалардаах, онтон-мантан хомуйа, була сатаан, эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” айааччылар, өй-санаа бу тутаах тутулугун, сахалар уһун үйэлэргэ үөскэппит аһара барыыны тохтотор үгэстэрин, сиэри тутуһууну суох оҥорон сылдьаллар, киһи буолуу, киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин тутаах көрдөбүллэрин билинэ иликтэр. Эдэрдэри үөрэтиигэ “айыыны үчүгэй” диэһин, айыыны оҥотторо сатааһын өйдөрүн-санааларын сиэри таһынан ыытарын, ол иһин алдьатыыны элбэтиигэ тириэрдэрин тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар билбэттэр уонна ол билбэттэринэн үлэһит сахалары барыларын албынныы сатыыллар.

Сиэри таһынан барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх быһыы буолар. Сахалар “Сиэри таһынан барыма” диэн аналлаах үөрэҕи былыргы кэмнэргэ оҥорон куруук туһана сылдьаллар. 

Киһи оҥорбут быһыытын үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн арааран сыаналааһыны, аналлаах мээрэйи быһыыны атыттар, элбэхтэр оҥороллор, бэйэлэрин олохсуйбут өйдөбүллэригэр тэҥнээн көрөн, бу үчүгэй диэн ылыныахтарын, үтүктүөхтэрин эбэтэр бу куһаҕан диэн туоратан, умуннаран кэбиһиэхтэрин сөп. 

Саҥа киирбит уларытыыны тутуһан дьон үгүс өттүлэрэ, бу үчүгэй диэн быһаарыыны ылыннахтарына, уруккуттан олохсуйбут сиэр ула-рыйан үчүгэй диэн ааттаммыт өттүгэр хамсыыра кэлэр. Үчүгэйи оҥоруу үйэлэргэ үөскээбит сиэри уларытар, тупсарар. Сиэр үчүгэйи оҥорууттан кэмиттэн кэмигэр уларыйан иһэриттэн сахалар сайдыыны ситиһэн иһэллэрэ уһун үйэлэргэ тохтообот.

Үчүгэйи оҥоруу тупсан, элбээн истэҕинэ куһаҕаны оҥоруу эмиэ хаалсыбат, тэҥҥэ сайдан, күүһүрэн иһэр. Дьон атомнай эньиэргийэни баһылааннар олохторугар тупсууну, сайдыыны киллэрбиттэрин тэҥэ, атомнай буомбалары элбэҕи оҥостоннор, сир саарын барытын тоҕо тэптэрэр кыахтанан хаалбыттарыттан, билигин кэлэн куттана сылдьаллар, хойутаан да буоллар харыстана, көмүскэнэ сатыыллар. Бу харыстана сатааһын “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн сахалар туһанар өс хоһооннорун быһаарыытыгар тиийэн хаалбатыгар киһилии быһыылаах дьон баҕараллар эрээри, сыыһа-халты туттунуу диэн дьоҥҥо баара уонна суох буолбата кутталы син-биир улаатыннарар.

Үчүгэй кэнниттэн үчүгэйтэн үчүгэй тиийэн кэлэр, дьон оҥорор быһыылара өссө тупсарын ситиһэллэр. Сорохтор үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэрэ буолуу кэлиэҕэ диэн санааҕа киирбиттэрэ кэрэгэй, сыыһа өйдөбүл буолар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарыттан, дьон көрө сылдьар кэрэхтэригэр кубулуйарыттан өй-санаа эргийэн, солбуйсан биэриитэ тиийэн кэлэр. Бу быһаарыыны туоһулуур чахчынан кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрэтэ диэн кыайан туораммат кыйыа уонна кэрээнтэн тахсыы диэн өй-санаа уларыйыытын быһаарыы тиийэн кэлэллэрэ буолар. (1,114).

Сайдан иһэр өй-санаа аҥар, үчүгэй диэки өттүгэр халыйыыта, аһара барыыта кэрэ буолууну кытта тэҥҥэ кэлэр. Кэрэ киһи үлэлээ-бэтиттэн үлэ-хамнас кыаттарбата үөскүүрүттэн уонна кэлии үлэһиттэр элбээһиннэриттэн олохсуйбут өй-санаа эргийэн биэриитэ кэлэн салайар былаас уларыйыан сөбүн тэҥэ, омук атыттарга баһыттарыыта, үлэлиир миэстэтин былдьатыыта, ол аата симэлийиитэ кэлиэн сөп.

Сиэри таһынан барыы икки өрүттэн хайалара эрэ төннүү, эргийэн биэрии хамсааһынын саҕалыырыгар тириэрдэринэн дьон олоҕор уустуктары үөскэтэр уонна уларыйыылары киллэрэр. (2,19).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Сиэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.