Туох барыта үһүстээх

Айылҕа төрүт тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиинэн бэриллэр. Бу этии айылҕаҕа икки өрүт тэҥҥэ үөскээн тахсалларын быһаарара ордук суолталааҕа “Үчүгэй уонна куһаҕан куустуспутунан сылдьаллар диэн өс хоһоонунан этиллэр. Үчүгэй баар буоллаҕына, ханна эрэ куһаҕана үөскээн тахсара быһаарыллар.

Киһи өйө-санаата сайдан иһэринэн туһанан бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар үһүс өрүтү булан тэҥнэһиини, сөп түбэһиини туохха барытыгар үөскэтэн биэрдэҕинэ эрэ олоххо аҥар өттүгэр халыйыы үөскээн тахсыбатын ситиһэр кыахтанар.

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэллэр. Бу быһаарыы киһи уратыны, саҥаны айыыны оҥорбутун кэнниттэн хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсалларын атыттар, бу быһыыны үөрэтэн билэн баран сыана биэрэллэрэ таба буоларын туһаныыны биллэрэр. 

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэт, оҥорбот быһыыларын  оҥоруу буолар, ол иһин икки аҥы өрүккэ арахсан тахсаллар:

1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы аҕалары оҥоруу.

2. Куһаҕаны, буортулааҕы оҥорон кэбиһии.

Икки өрүттэр диэн кэмэ кэллэҕинэ хардары-таары солбуйсан биэ-рэр буоллахтарына этэллэр. “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туттулла сылдьара айылҕа кэмэ кэллэҕинэ үчүгэйэ, сымнаҕаһа уонна куһаҕана, кытаанаҕа уларыйан биэрэн иһэрин быһаарыыттан, олоххо туһаныыттан үөскээбит. 

Саҥаны айыыны оҥоруу маннык икки өрүттэнэн тахсан иһэллэрин арыыйда дириҥник ырытан быһаарыахпыт:

1. Дьон бэйэлэригэр үчүгэйи оҥорор, олохторун тупсаран иһэр санаалара хаһан баҕарар элбээн хаалар. Ол элбэх буолуута киһи бэйэтигэр үчүгэйи оҥостор санаата улаханыттан тутулуктанар. Туох эмэ киһиэхэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор буоллаҕына, үчүгэй диэн үрдүктүк сыаналанар уонна элбиирэ ситиһиллэр. Күн сырдыгар киһи хараҕа көрөрө тупсара уонна ырааҕы көрөр кыахтанара үчүгэй диэн өйдөбүлэ үрүҥ дьүһүн буоларыгар тириэрдибит.

Олох тупсан иһэр диэн бары үөрэбит. Дьон үчүгэй диэки өттүн тутуһан сайдан иһэллэриттэн олоххо тупсууну ситиһэллэр уонна үйэлэрэ уһаатаҕына үчүгэй диэки аһара баран халыйан хаалыылара үөскээн кэллэҕинэ икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ кэлэр.

Дьон үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууну элбэхтик хатылаан оҥороннор киһи быһыыта диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буола үөрэннэҕинэ, киһи буолууну ситистэҕинэ киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.

2. Киһи тугу сирбитин, табыллыбатаҕын, сөбүлээбэтэҕин куһаҕан диэн ааттаан кэбиһэр. Куһаҕан диэн суох буолан, симэлийэн хаалбат. Ону тэҥэ, анаан-минээн куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорооччулар суох буолан хаалаллара өссө да ыраах.

Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хааллаҕына куһаҕан буолан тахсан быраҕыллар аналланар. Киһи үгүстүк оҥорор быһыыта табыллыбакка хаалан эбэтэр сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорор. Саҥаны айыыны, уратыны, атыттар оҥорботторун булан оҥоро сатааһын киһи ыксыыр, тиэтэйэр санаатын аһара улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын элбэтэн кэбиһэр.

Куһаҕаны, буортуну оҥорор киһини киһи быһыылаах буолбатах диэн харыстаан ааттыыллар. Ол барыта киһи өйө-санаата сайдан, тупсан оҥорор быһыылара киһи быһыылаах буолалларын ситиһэр кыахтааҕын бэлиэтиир. Үчүгэй быһыылары оҥорон үчүгэй быһыылаах диэн буолара тугу оҥороруттан эрэ тутулуктанар. Киһи тугу оҥоро-руттан көрөн хайдах быһыылаах буоларын атыттар быһаараллар.

Киһи үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа тириэрдэр икки өрүттэнэн тахсар быһыыларын икки ардыларынан, ортолорунан сөп түбэһиини, тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт баар буолан тахсарын сахалар үлэни оҥоруу уратыларыттан быһаараннар киһи быһыыта диэн ааттаан, оннук үөрэҕи арыйан таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр.

“Туох даҕаны ортотунан тоҕоостоох” диэн өс хоһооно киһи оҥорор быһыыларын ырытан быһаарыыттан, икки өрүттэр икки ардыларынан, ортолорунан сөп түбэһии үһүс өрүтэ баарын булан олоххо туһаныыттан үөскээбит. Дьон тугу оҥорбуттара үчүгэй кыайан буолбакка хааллаҕына уонна куһаҕантан арыычча ордон таҕыстаҕына син аҕай, сөп түбэһэр диэн быһаарыыга киирэн хаалар. Олоххо олус элбэхтик оҥоруллар табыллыбыт быһыылар туох барыта ортотунан буолара табыллар диэн этиини бигэргэтэллэр.

“Туох барыта үһүстээх” диэн этии киһи оҥорор үчүгэй уонна куһаҕан быһыыларын икки ардыларынан, ортолорунан түбэһэр быһаарыыны ылынарыгар ыйан, көрдөрөн биэрэр аналлаах. Үһүс өрүт, бу икки тус-туспа хайысхалаах өрүттэр икки ардыларынан түбэһэриттэн таба буолар кыахтанар уонна киһи быһыытын үөскэтэр.

“Туох барыта үһүстээх” диэн этии дакаастабылын атыыһыт уонна атыылаһааччы бэйэлэрин икки ардыларыгар ылынар туһалаах сөбүлэ-һиилэриттэн булан ылыы ордук табыллар. Атыылааччы табаарын хаһан баҕарар үрдүктүк сыаналыыр, ону тэҥэ, кини кыра да буоллар барыһы ылыан баҕата өссө сыанатын үрдэтэн биэрэригэр тириэрдэр. Атыыһыт табаарын сыаната оҥоруллар сыанатыттан хайаан да үрдүк буолара биллэн тахсар. Табаары атыылаһааччы чэпчэки сыанаҕа ыллаҕына барыстанар кыахтанар. Атыылаһааччы сыананы түһэрсэрэ ортотун, сөптөөҕүн була сатааһыҥҥа киирсэр уонна ырыынак тутулугун үөскэтэр. Бу икки утарыта сыаллаах дьон биир тылы булуннахтарына эрэ табаар атыыга баран ханнык эрэ сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэн, туһаны аҕалар кыахтанар. Бу ырыынак биллэр уратытын үлэһит сахалар былыргы үйэҕэ арыйаннар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн туһана сылдьаллар.

Өй-санаа үөрэҕэ – сахалыы таҥара үөрэҕэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсыыны билинэн үөрэҕэр туһанар. Кэмэ кэллэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ үөскээн дьон өйө-санаата сайдыыны аҕалар хамсааһыны ылынан уларыйыыны киллэрэн, тупсууну ситиһэрэ кыалларын сахалар тутуһаллар. 

Таҥара үөрэҕэ уонна үрүҥ айыы итэҕэлэ өй-санаа сайдыытын икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Бу икки өрүттэртэн хайалара эрэ аһара барыыта омук олоҕор биллэр уларыйыылары киллэрэр. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскүүр үһүс өрүтү булан олоххо туһана сылдьыы омук олоҕо уһууругар уонна уларыйыылар олоххо киириилэригэр тириэрдэрин таҥара үөрэҕэ туһанар. 

Үлэни табан, сатаан үлэлээһин “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппитин сахаларга “Нэми билэн туттунуу” диэн үөрэх баара биллэрэр. Бу үөрэх үлэни оҥорууга киһи күүһүн уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕын сатаан туһанарын үөскэтэн үлэ табылларыгар, сатанарыгар тириэрдэр туһалаах суолталаах. (1,33). Тыл үөрэхтээхтэрэ нэм диэн тылы дэм диэҥҥэ уларытаннар дьон дэбдэйэр, киһиргэс буолан хаалыыларын үөскэтэн үлэни табан оҥороллорун суох оҥорон эрэллэр.

Омук саҥарар тыла туспа омук буоларын быһаарар улахан суолталаах. Бары омуктар саҥарар тылларын харыстыыр санаалара күүһүрэн, кыаҕыран истэхтэринэ улаатан биэрэр. Олох салҕанан истэҕинэ сайдыы киирэриттэн кырдьаҕас омук тыла саҥа тылларынан байан, уларыйан биэрдэҕинэ эрэ түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалан хаалбат кыахтанарын туһаныы, урукку кэмнээҕи, хаалбыт өйү-санааны уларытан биэрии эрэйиллэр.

Омугу бааһынайдар сайыннараллар. Кинилэр икки омук тылынан холбуу саҥаран саҥа тыллары үөскэтэн киллэрэн иһэллэр. Бааһынайдартан омук дьонун эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргүүр уонна икки омук тылын холбуу туһаналларыттан өйдөрө-санаалара атыттартан түргэтээн сайдарыттан, кинилэри баһыйан, үтүрүйэн бараллар.

Олоххо сайдыы киириитэ кыра, сайдыыттан хаалбыт омуктар улаханнарга холбоһон, симэлийэн иһэллэригэр тириэрдэр. Билигин Аан дойду үрдүнэн английскай тыл сайдыыта кэҥээн, атын омуктар бары үөрэтэр, билэр тылларыгар кубулуйан сылдьар.

Олоххо үһүс өрүт үөскээн тахсыыта хамсааһыны үөскэтэн сайдыы, уларыйыы киирэригэр тириэрдэр аналлаах. Оҕо төрөөһүнэ үһүс киһи баар буолуутун үөскэтэн ыалга, аймахтарга уларыйыылары, сайдыыны киллэрэр, ахсааннара эбиллиитин аҕалар. Бу үһүс киһи улаатан, өйө-санаата сайдарын туһугар икки өрүттэр, ийэлээх аҕата иккиэн тэҥҥэ кыттыстахтарына эрэ иитиитэ, өйө-санаата сайдыыта табыллар.

Айылҕаҕа үөскээн тахсар икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар үөскээн тахсар үһүс, сөп түбэһиини үөскэтэр өрүтү дьон өйдөрө-санаалара сайдарыттан булан ылан туһаннахтарына олоххо уларыйыылары киллэрэн сайдыыны ситиһэн иһэллэрэ кыаллар.

Айылҕа икки өрүтү үөскэтэн иһэринэн дьон олоҕор үһүс өрүт куруук үөскээн тахсарын булан ылан таба туһанарга өйдөрө-санаалара сайдыбыттар, үөрэҕи баһылаабыттар кыһаныахтара этэ. (2,8).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2023. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.