open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Притузов Андрей Иванович

**Притузов Андрей Иванович** — гвардия генерал-майора, үс сэрии кыттыылааҕа, Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ.

1895 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Саха уобалаһын Покровскай сэлиэнньэтигэр дьаам сүүрдээччи кэргэнигэр төрөөбүтэ. Припузовтар Уулаах Аантан Үөһээ Бэстээххэ диэри дьаам сүүрдэллэрэ. Андрей Иванович эмиэ 4 сыл дьаам сүүрдүбүтэ. Төрөппүттэрэ сахалыы үчүгэйдик билэллэрэ, онон саха тыла киниэхэ иккис төрөөбүт тыла этэ.

Дьокуускайга педагогика кууруһун бүтэрэн баран 1913-15 сылларга Төҥүлүгэ икки кылаастаах норуодунай учуулуссатыгар учууталлаабыта. Икки сыллаах үрдүкү кылааһы ыыппыта. Кылааска 2 оҕолоох этэ. Бу сылларга гитараннан оонньуур эбит. 1915 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Бастаан урут аҕата сулууспалаабыт Дьокуускайдааҕы байыаннай хамаандаҕа сулууспалаабыта. Аан дойду бастакы сэриитигэр кыттыбыта. 1918 сыл саҕаланыытыгар Кыһыл аармыйаҕа бэйэтин баҕатынан киирбитэ, сулууспалаабыт чаасһа Деникины уонна поляктары утары сэриилэспитэ. Штаб сулууспатын Үрдүкү оскуолатыгар үөрэнэн баран Кавказ 3-с дивизиятын штаабыгар оперативнай чаас начаалынньыгын көмөлөһөөччүтүнэн анаммыта. Онтон Кавказ 9-с стрелковай полкатын (Кавказ 3-с дивизиятыгар киирэрэ) штаабын начаалынньыгынан анаммыта. 

1931 сыллаахха Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа киирбитэ. 1934 сыллаахха бүтэрбитэ. 1935 сыллааххамайор буолбута. 1938 с. балаҕан ыйыгар үөрэммит академиятыгар преподавателинэн ылбыттара. Онно 1942 с. диэри сулууспалаан баран, от ыйыгар фроҥҥа ыытыллыбыта. 14-с стрелковай корпус штабыгар оперативнай отдел начальнигынан анаммыта. Сталинград кыргыһыытыгар кыттыбыта. Салайбыт 61-с дивизията Соҕуруу Украинаны, Молдавияны ааспыта, Румынияҕа, Болгарияҕа, Югославияҕа, Венгрияҕа, Австрияҕа сэриилэспитэ. 1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Фельдбах куорат анныгар өстөөх оборуонатын көҥү көппүтэ. Ол кэнниттэн Грац куораты ылбыта.

1945 с. ыам ыйын ортотугар 104 стрелковай дивизия хамандыырынан анаммыта. Саха сириттэн бастакыннан генерал-майор сыбаанньатын ылбыта. 

Сэрии кэнниттэн Болгария Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай советниктаабыта, Фрунзе аат. Байыаннай академияҕа куурус начаалынньыгынан сулууспалаабыта.

1977 сыллаахха өлбүтэ. Кэриэһин толорон Покровскайга көмүллүбүтэ.

## Аатын үйэтитии
Притузов А.И. аатынан Уулаах Аан оскуолата, Покровскай куорат уулуссата ааттаммыттара.

## Наҕараадалара
* Ленин уордьана
* Үс Кыһыл Знамя уордьана
* Богдан Хмельницкай уордьанын 2-с истиэпэнэ
* Аҕа дойду сэриитин уордьаннарын I уонна II истиэпэннэрэ
* Кыһыл Сулус уордьана

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба** () — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суолталаах докумуоннарын харайар судаарыстыба тэрилтэтэ.

Саха уобаластааҕы архыып управлениетын уонна Саха сирин уокуруктарын архыыптарын докумуоннарыгар олоҕуран 1920 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр Саха Күбүөрүнэтин архыыбын быһыытынан тэриллибитэ.

1923 сыллаахха Саха АССР үөскээбитин кэннэ Киин судаарыстыбаннай архыып (ЦГА ЯАССР) диэн ааттаммыта. 1939 с. САССР НКВД-тыгар бас бэринэр буолбута. 1962 с. САССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр бэриллибитэ. 1991 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр РСФСР бэрэсидьиэнин уурааҕынан Хомуньуус баартыйа үлэтэ тохтотуллубута, онон ситимнээн Саха ССР миниистирдэрин сэбиэтэ баартыйа архыыбын Киин архыыпка сыһыарбыта.

1993 с. өрөспүүбүлүкэ архыыба Национальнай диэн статустаммыта. 1995 с. балаҕан ыйын 12 күнүнээҕи Архыып дьыалатын судаарыстыба өйөөһүнүн туһунан" СӨ бырабыыталыстыбатын уурааҕынан Национальнай архыып өрөспүүбүлүкэ норуоттарын култууратын ураты сыаналаах эбийиэктэрин ахсааннарыгар киллэриллибитэ. 

2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан Национальнай архыыпка 3 тыһ. 668 архыып пуондата харалла сытар, араас носительга харалла сытар дьыала ахсаана 1377484. Докумуоннар 16 араас омук тылынан суруллубуттар. Архыып 167 тэрилтэттэн дьыала хомуйар. 36 федеральнай тэрилтэни кытта сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Хаартыска пуондатыгар 13799 фотодокумуон харалла сытар.

## Быһаарыылар
Robinhood

**Robinhood** (Робин Гуд), брокер, Америка биир саҥа стартап тэрилтэтэ, комиссията суох инвестиционнай платформа буолар. Ол эбэтэр IB брокертан ураты комиссия суох акцияларынан, облигацияларынан уонна ETF инструменнарынан оонньотор. Саҥа эдэр ыччаты IPO кытыннарар.
Стоунволл өрө туруута

**Стоунволл өрө туруута** () диэн Нью Йорк куоратка 60 сыллардаахха гейдэр уонна лесбиянкалар бэйэлэрин бырааптарын көмүскээннэр полицияны утары охсуһуулара ааттанар. Полициялар наар гейдэри уонна лесбиянкалары тута сатыыллар эбит, Нью Йорк куораты ыраастыахха диэн лозуҥнарынан. Биир күн Нью Йорк куорат мэра гейдэр уонна лесбиянкалар арыгы иһиэ суохтаахтар диэбит, арыгыны нормальнай натурал эрэ дьоннор иһиэхтээхтэр диэбит. Ол кэнниттэн гейдэр уонна лесбиянкалар полициялары саанан быһаҕынан өлөрсөн туран айдаан таһаараллар, полициялар иэстэһэн гей бардары ыһан кэбиһэллэр.

Охсуһуу түмүгүнэн боростуой дьон ЛГБТ эйгэни өйүүр. Ити айдаан кэнниттэн Америка гейдэргэ уонна лесбиларга толерантнай буолар күнэ саҕаланар.
Гей бар

**Гей бар** (), гейдэр уонна  лесбиянкалар сылдьар баардара буолар. Гей Бар бэйэтэ көрүҥүнэн атын уопсай дьон сылдьар баардарыттан атын буолар, сүрүннээн тематическай буолар. 

Бастакы гей баардар 1850 сыллардаахха Францияҕа уонна Улуу Британия аһыллыбыттара. Онтон билиҥҥи үйэҕэ Аан Дойдуга барытыгар тарҕаммыт буолаллар,оннооҕор Арассыыйаҕа сүрүннээн 300 тахса тематическай клубтар үлэлииллэр. Ол эрэн саамай элбэх гей бардар Амстердам куоратка бааллар, аатырбыт секс куоратынан биллибит сир.

Дьокуускайга биллэринэн 2 гей бар баар дииллэр, улаханнык афишируйдаммат.
Скотти Дьо Уивер

**Скотти Дьо Уивер** (), 18 саастаах оҕо, кулун тутар 22, 1986 төрүөх - 22 От ыйа, 2004 сыллаахха өлбүт, Бэй Минетт, Алабама, АХШ.

Гей буоларын билэннэр ыаллыы олорор дьон оҕолоро ыттыы өлөрбүттэрэ. Өлөрбүт ньымалара: хабарҕатын быһыы, 18 быһаҕынан анньыы, үрдүгэр бензин ыһан баран уоттааһын.

Өлөрбүттэр: 2 уол олохторун тухары хаайыыга, 1 кыыс 20 сыл хаайыыга (өлөрүөххэ диэн 2 уолга сүбэ биэрбит, ол эрэн өлөрөргө кыттыспатах).

Бу сидьиҥ быһыы буолбутунан сибээстээн Гей бар кыра куоратка диэн документальнай киинэ уһуллубута.
Гей бар кыра куоратка

**Гей Бар кыра куоратка** (), документальнай киинэ. Сүрүннээн Скотти Дьо Уивер өлөрүүтүгэр олоҕурбут.
Борисов Александр Ильич

**Борисов Александр Ильич** (1960-2019) — СӨ судаарыстыба уонна түмэт дьайыксыта, П.И. Дудкин аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ.

Орджоникидзе оройуонун Төхтүр сэлиэнньэтигэр 1960 с. атырдьах ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата "Өктөм" сопхуос оробуочайа, ийэтэ - Төхтүрдээҕи ФАП биэксэлэ.

1977 сыллаахха Покровскай орто оскуолатын бүтэрэн баран СГУ физфагар үөрэххэ киирбитэ уонна 1982 с. бүтэрбитэ. 1983-1990 сс. САССР производственнай-иехническэй сибээс управлениятыгар (ПТУС) инженеринэн үлэлээбитэ. 1990 с. Өрөспүүбүлүкэтээҕи радиотелевизионнай передающай киин (РТПЦ) кылаабынай инженерынан анаммыта. Онтон 1992 с. начальник бастакы солбуйааччытынан анаммыта. Кини салалтатынан өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтин биэриилэрэ спутник нөҥүө тарҕатыллар буолбуттара, бу Арассыыйа регионнарын тэлбиидэнньэлэриттэн бастакыннан олоххо киирбитэ.

1995 с. саҥа тэриллибит "Сахателеком" Дьокуускайдааҕы радиотелевизионнай киинин (ртц) дириэктэринэн анаммыта. Биир сылынан СӨ "ТЦТР" ГУП генеральнай дириэктэринэн анаммыта. Бу сылларга саҥа дьиэ тутттаран, саҥа аппаратура туруортаран 2003 с. өрөспүүбүлүкэ тэлбиидэнньэтэ бүтүннүү цифровой стандарка көспүтэ. 2004 с. эбии 255 ыстаансыйа олоххо киирэн өрөспүүбүлүкэ тэлэбиидэнньэтэ нэһилиэнньэни хабыыта 99,5% диэри улааппыта.

2010 сыл бэс ыйыгар СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, сибээс, информация ньыматыгын сайдыытын уонна электрон бырабыыталыстыбаны олоххо киллэрии боппуруостарын быһаарыыны салайара. 2014 с. алтынньытыгар сибээс уонна информация ньыматыгын министирининэн анаммыта.

"Охота и рыбалка в Якутии" диэн тэлэбиидэнньэ биэриитин ааптара. Бу биэрии аан дойду кэккэ дойдуларыгар көстөр этэ (СНГ, Балтия, Грузия, Ближнэй Восток, Киин уонна Илин Европа).

## Быһаарыылар
Корякин Семен Алексеевич

**Корякин Семен Алексеевич** (Афанасьев ахтыыларыгар аҕатын аата **Андреевич**) — Саха сирин XX үйэ саҕаланыытынааҕы түмэт диэйэтэлэ, "Якутский край" хаһыат эрэдээктэрэ, Бүлүү сахатыйбыт хаһаактарыттан төрүттээх. 

Корякин Бүлүүгэ атыыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт, хаһаак. Духовнай сэминээрийэни бүтэрбит. Бүлүүгэ аҕатыгар атыы-эргиэн дьыалатыгар икки-үс сыл көмөлөспүт. Бүлүү куоратыгар 1905-1906 сс. хас да төгүл өрөбүллээҕи “норуот ааҕыыларын” тэрийэн ыыппыт. 1906 с. олунньуга Бүлүү хаһаактара бэлииссийэ эбээһинэһин толорортон батынаннар, улахан айдаан буолбут. С.А.Корякин бу хамсааһын көҕүлээччитин быһыытынан буруйга тардыллыбыт уонна Дьокуускай куоракка утаарыллыбыт. 

"Якутский край" хаһыат үһүс нүөмэриттэн (1907 с. от ыйын 8 к.) саҕалаан, эрэдээктэринэн суруллар. Кини хаһыакка эппиэттиир эрэдээктэр эбээһинэһин таһынан, хонтуора сэбиэдиссэйин, завхоз, кэриэктэр, бэчээттээччи,хаһыаты таҥааччы үлэлэрин толорбут. Эрэдээктэрдиир кэмигэр хас да төгүл хаайылла, ыстарааптана сылдьыбыт. Бүлүү куоратыгар 1917 с. Уопсастыбаҕа Куттал Суох Буолуутун Кэмитиэтин,КОБ (Комитет общественной безопасности) бэрэстээтэлилинэн талыллыбыт. 1919 с. Колчак былааһа сууллубутун кэннэ, эргэ былааска милиисийэҕэ начаалынньыктаабытын иһин тутуллубут. 1920 с. күбүөрүнэтээҕи ревтрибунал уурааҕынан «Бүлүүтээҕи сааҕыбар» кыттыылааҕын быһыытынан таас чох хостуур шаахтаҕа болдьоҕо суох кыһалаҥ үлэҕэ ууруллубут.
Франсуа Олланд

**Франсуа Олланд** () — 2012 елның 15 маеннан 2017 елның 14 маена кадәр Франция Республикасы президенты.
Никонов Владимир Николаевич

## Никонов Владимир Николаевич
Российскай Федерация борокуратууратын бочуоттаах үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 3 кылаастаах юстиция судаарыстыбыннай сүбэһитэ.

## Олоҕун олуктара
* Никонов В.Н. Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1961 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр төрөөбүт. 
* 1988 с. Свердловскайдааҕы юридическай үнүстүүтү бүтэрбит, баһылаабыт идэтэ правоведение.
* 1988-1992 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Өймөкөөн оройуонун уонна Дьокуускай куорат борокуратууратын силиэстийэлээччитэ;
* 1992-1994 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Өлөөн оройуонун борокуруора;
* 1994-1996 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнигэр юридическай салаа сүрүн специалиһа;
* 1996-1997 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Нерюнгри оройуонун борокуруорун солбуйааччыта; 
* 1997-2010 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин борокуруорун көмөлөһөөччүтэ, аҕа көмөлөһөөччүтэ, солбуйааччыта, бастакы солбуйааччыта; 
* 2010-2012 сс. - Архангельскай уобаласка Ненецкэй автономнай уокурук борокуруора; 
* 2012 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституционнай суутун судьуйатынан талыллыбыт; 
* 2014 сыл от ыйын 11 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судьуйаларын квалификационнай кэллиэгийэлэрин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт; 
* 2015 с. Российскай Федерация Генеральнай борокуруора Коми Өрөспүүбүлүкэтин борокуруорун солбуйааччытынан, юстиция 3 кылаастаах сүбэһитинэн анаабыт. 
* Кэргэннээх, үс оҕолоох.

## Наҕараадалара
Российскай Федерация борокуратууратын бочуоттаах үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. «За безупречную службу» диэн түөскэ анньыллар бэлиэлээх.

## Библиография
Русско-якутский юридический словарь, Дьокуускай, Бичик-2000 с. Алексеев Борис Николаевиһы кытта соавтор.

## Сайт
* https://ks.sakha.gov.ru/sudi-v-otstavke#:~:text=Никонов%20Владимир%20Николаевич%20был%20назначен,В%201988%20г .
Сесар Чавес күнэ

**Сесар Чавес күнэ** () — АХШ-ка сыл ахсын кулун тутар 31 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. Ордук киэҥник аҕыс штаакка бэлиэтииллэр: Аризона, Колорадо, Калифорния, Техас уо.д.а..

Бу күн тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин уонна миграаннар бырааптарын турууласпыт Сесар Чавеһы ахталлар. Кини 1927 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Юма (Аризона) куорат аттыгар омугунан мексиканец ыалга төрөөбүт. Төрүттэрэ бу сирдэр АХШ-ка холобонуохтарын инниттэн олорбуттар. АХШ-ка бу киһи национальнай дьоруой буолбута. 

АХШ сэттэ штаатыгар бу күн өрүүллэр. Калифорнияҕа бу күнү бэлиэтиир уонна өрөбүл оҥорор туһунан 2000 сыллаахха сокуон ылыллыбыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* César Chávez (англ).
* Сесар Чавес күнэ «Календарь праздников» саайка.
747

**747** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 9 — Аббасидтар өрө туруулара: Хорасан күбүрээтэрэ Абу Муслим Омейядтар утары аһаҕастык өрө турбут. Бу өрө туруу түмүгэр Дамааскайга кииннээх Омейядтар династиялара сууллубута, былааска Аббасидтар кэлбиттэрэ, импиэрийэ киин куоратынан Багдаад буолбута. Бу өрө туруу төрүөтүнэн арааб төрүттээх Омейядтар атын төрүттээх мусульмааннары бэйэлэригэр тэҥнээбэттэрэ, кинилэри кытта булкуһары бобуулара буолбута. Импиэрийэ атын итэҕэллээхтэрэ эмиэ өрө турууну өйөөбүттэрэ.

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 2 — Улуу Карл (814 өлб.), франктар хоруоллара (768 сылтан), Бавария герцога (788 сылтан), Арҕаа дойдулар импэрээтэрдэрэ (800 сылтан билиҥҥи Франция, Германия уонна Хотугу Италия сирдэрин баһылаабыта).

## Өлбүттэр
Калкин Алексей Григорьевич

## Олоҕун олуктара
1925 с. муус устар 3 к. Ойратскай автономнай уобаласка (билигин Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ) Улаганскай оройуоҥҥа Паспарта сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

Оҕо эрдэҕиттэн хараҕыттан инбэлиит этэ. Үөрэҕэ суох да буоллар, эһэтэ уонна аҕата Горнай Алтаай биллиилээх кайчылара буолан, кыра эрдэҕиттэн бэйэ норуотун баатырдыы эпос эйгэтигэр үөрэммитэ, олорбута. 

1978 сыллаахха ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ буолбута. Онтон 1995 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан наҕараадаламмыта.

Алексей Григорьевич алтайскай норуоднай айымньылары, чуолаан, "Маадай-Кара" баатырдыы эпоһын дэҥҥэ көстөр толорооччу быһыытынан «Народный сказитель-кайчы Республики Алтай» аатынан наҕараадаламмыта.

1998 с. атырдьах ый 18 к. Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр Ябоган с. олохтон туораабыта.

## Айар үлэтэ
Алексей Григорьевич оҕо эрдэҕиттэн биллиилээх кайчылары истэр кыахтаах этэ (О. Чолтукова, Д. Тобокова, Т. Токтогулова). Калкин бастакы учуутала кини аҕата буолар. 22 сааһыгар Алтаай бастыҥ кайчита буолбута, оттон 23 сааһыгар Москуба к. билиниллибитэ. Ол онно, "Маадай-Кара" алтаай баатырдыы эпоһа бастакыннан суруллуммута. «Маадай-Кара» аан-дойду пааматынньыктарын айымньытынан билиммитэ. Эпос нуучча, саха, тыва, монгуол, киргиз тылларыгар тылбаастаммыта.

Калкин репертуарыгар 30-тан тахса баатырдыы айымньылар бааллар (остуоруйалар, сэһэннэр, номохтор, кэпсээннэр, ырыалар). Хас биирдии айымньы кээмэйэ 1000-10000 устуруокалаах. 1997 с. «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» кинигэ 15 томугар «Очи-Бала» эпос бүтэһик версията бэчээттэммитэ. Бу эпос 1987 с. Новосибирскайга суруллубута .

Калкин былыргы эпос толороччутунан эрэ буолбакка, норуот бэйиэтинэн эмиэ биллэр.

## Наҕараадалара
* Орден Дружбы (1995)
* Народный сказитель-кайчи Республики Алтай

## Библиография
* 
* 
*  (в пер.)
* 

## Ссылки
* Официальный интернет-портал «Республика Алтай»: Известные люди
* «Наука в Сибири» № 37—38 (2173—2174) 9 октября 1998 г.: Памяти кайчи 
* Журнальный зал: Литературный календарь
Люблин

**Лүблин** эбэтэр **Люблин** (*[[Поляк тыла|пол.]]* *Lublin*, идиш *לובלין*) — Польшаҕа куоратым, Люблинскай водопроводство сүрүн куората. Польша биир саамай кырдьаҕас куората, Илиҥҥи Эуропаҕа культурнай-научнай киин.
Румянцев Василий Гаврильевич

**Румянцев Василий Гаврильевич** — саха аатырбыт тустууга, көҥүл тустууга тренерэ.

1931 с. II Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Гаврил Кононович Румянцев, булчут. Ийэтэ Дарья Яковлевна - Күүстээх Даарыйа ыһыахтарга тустара.

1951 с. Ленинградка география учууталын идэтигэр үөрэнэ киирбит. Манна саҥа тэнийэн эрэр самбонан дьарыктанар. 1953 с. Ленинград чөмпүйүөнэ буолар. 1955 с. үөрэҕин бүтэрэн кэлээт биир дойдулааҕа Н.Н. Тарскай сүбэтинэн пединститутка көҥүл тустуу бастакы сиэксийэтин тэрийэр. Манна эрчийбит уолаттарыттан Дмитрий Данилов сахалартан бастакы спорт маастара буолбута, Николай Гоголев РСФСР бастакы чөмпүйүөнэ буолбута.

1956 с. ыарахан аҥаардаах ыйааһыҥҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйүөнэ буолар. Салгыы Уһук Илин уонна Сибиир зонатыгар сахалартан аан бастааан бастыыр, РСФСР финаалыгар тустар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин 17 төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута.

## Быһаарыылар
Сыгааннар аан дойдутааҕы күннэрэ

**Сыгааннар аан дойдутааҕы күннэрэ** — сыл ахсын муус устар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.

1971 сыллаахха бу күн Лондон аттыгар *Сыгааннар аан дойдутааҕы бастакы кэнгириэстэрэ* буолбут. Онно дойдуттан тутулуга суох биир наассыйа быһыытынан бэйэлэрин билиммиттэр, уонна сыгаан өрөгөйүн ырыатын уонна былааҕын бигэргэппиттэр. Ол сыл Лондоҥҥа *Сыгааннар аан дойдутааҕы сойуустара* тэриллибит.

мини|Сыгааннар былаахтара

Сыгааннар — аан дойдуга тарҕанан олорор биир төрүттээх 80-ча этнос холбуу ааттара.
Пискунов Владимир Венедиктович

**Пискунов Владимир Венедиктович** — ССКП Мииринэйдээҕи горкомун бастакы сэкиритээрэ, Саха АССР-тан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Омуктарын сэбиэтин дьокутаата (1984-1989). 

1941 с. муус устар 8 күнүгэр Иркутскай уобалас Черемхово куоратыгар төрөөбүт.
Куприянов Юрий Степанович

**Куприянов Юрий Степанович** — СӨ култууратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ. 

1962 с. муус устар 9 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бүтэйдээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
Уол оҕо күнэ

**Уол оҕо күнэ** — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сылын ахсын муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр күн.

2017 с. олунньу 6 күнүгэр СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан олохтоммута. Соруга — дьиэ кэргэни, дьиэ кэргэн сыаннастарын бөҕөргөтүү. 

Бу күнү бэлиэтиири «Арассыыйа ийэлэрэ» бүтүн Арассыыйатааҕы хамсааһын Саха сиринээҕи салаата көүлээбитэ (бэрэстээтэл Борисова П.П.).
ARK Invest

**ARK Invest** (*АРК Инвест*), Аан Дойдуга биир улахан инвестиционнай тэрилтэ, кини оҥорон таһаарар ETF пакеттара сүрүннээн сыл иһигэр 75% барыһы көрдөрбүттэрэ, уопсар "Фортуна 500" индексын 3 төгүл баһыйан. 

Бу инвестиционнай тэрилтэни аатырбыт бизнес леди дьаһайар Кэти Вуд.

ARK Invest бэйэтин активтарыгар 300 тахса перспективнай тэрилтэлэр акцияларын тутар, олор ахсааннарыгар Toyota, Bank of America уонна Apple.

2020 уонна 2021 сыллаахха ARK Invest ынырык улахан компоненнарын улаатыннарбыта пакеттапыгар, ол курдук аатырбыт ARK Innovation пакетыгар ынырык элбэх Tesla, NVIDIA уонна саҥа тахсыбыт Coinbase холбоммуттара.

Аатырбыт Virgin Galactic эмиэ ARK Invest элбэх пакеттарыгар киирэр.
Coinbase

**Coinbase** — Аан Дойдуга саамай улахан криптобиржа буолар. 2021 сыллаахха бастакытын IPO оҥорбута.

ARK Invest IPO кэмигэр 800 тыһ Coinbase акциаларын атыыласпыта.
Bellingcat

**Bellingcat** (*БеллиҥКэт*), улахан көҥүл интернет түмсүү, сүрүннээн араас кистэлэҥ дьыалалары арыйар уонна дьоҥҥо көрдөрөр тэрилтэ. Бэйэтэ туспа спецслужба курдук агеннардаах. Элиот Хиггинс () төрүттээбит тэрилтэтэ.
Шадринова Ангелина Николаевна

**Шадринова Ангелина Николаевна — Суоһааны** — араадьыйа суруналыыһа, саха устуоруйатын чинчийээччи, бэйиэт.

1963 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Толоонугар төрөөбүтэ. Бүлүү педагогическай училищетын бүтэрбитэ. СГУ үөрэнэн 1996 сыллаахха педагог-психолог идэтин ылбыта. Толоон бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар уонна Сунтаар улуустааҕы бибилэтиэктигэр үлэлээбитэ, 1999 сылтан 2005 сылга диэри улуус киин бибилэтиэкэтин кыраайы үөрэтэр "Ситим" сиэктэрин сэбиэдиссэйэ. 

Билигин "Саха" НКИХ араадьыйа эрэдээксийэтигэр үлэлиир. Субуота аайы тахсар "Санаа сэргэтэ" диэн устуоруйаҕа аналлаах биэриини оҥорон таһаарар, ыытар.

## Айар уонна чинчийэр үлэтэ
Хоһоону 1996 сыллаахтан суруйар. «Сунтаар сонуннара» хаһыакка ол сылтан бэчээттэнэр буолбута. 2001 сыллаахха хоһооннорун «Саха сирэ» хаһыат бэчээттээбитэ. 2002 с. "Ситтэрбэт мин бэйэм..." диэн аудиокассета таһаарбыта, онно бэйэтин хоһооннорун аахпыта, кини хоһоонноругар суруллубут ырыалары киллэрбитэ. Бибилэтиэкэҕэ үлэлиир кэмигэр НКИХ "Саха" Сунтаардааҕы салаатын иһинэн олохтоох тэлэбиидэнньэҕэ "Ситим" диэн суруйааччылар тустарынан биэрии таһаарар этэ. «Мин биллибэт мунчаарыым» хомуурнньуга 2004 сыллаахха тахсыбыта.

2005 сыллаахха "Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат" кинигэ иккис туомугар Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сунтаарга буолбут хоргуйуу туһунан матырыйааллары хомуйар уонна суруйар бөлөх салайааччыта этэ. Алексеева Н.Н. кытта кыттыһан 2006 сыллаахха норуодунай бэйиэт Леонид Попов туһунан уонна 2008 сыллаахха бэйиэт Альберт Бүлүүйүскэй туһунан кинигэлэри таһаарбыта. 

Хоһооннорун хомуурунньуктара «Санаа хараҕа» 2007 с., “Дорҕоон кута” 2011 с., «Сэттис аан» 2014 сыллаахха тахсыбыттара.

2013 сыллаахха “Айыы санаа оһуора” диэн ааттаах оҕолорго аналлаах остуоруйалары таһаарбыта.
Ушницкай Иван Петрович

**Ушницкай Иван Петрович** (1961–2026) — биллиилээх суруналыыс, публицист, түмэт дьайыксыт, «Киин куорат», "Эдэр саас", «Орто дойду», «Киин куорат» хаһыаттар тэрийээччилэрэ уонна эрэдээктэрдэрэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РФ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха сирин хомсомуолун бириэмийэтин, СӨ суруналыыстыка эйгэтигэр В.В. Никифоров-Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
1961 сыллаахха Уус Алдан оройуонун Дүпсүн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн хараҕынан мөлтөхтүк көрөрө.

СГУ устуоруйа-филология факультетын бүтэрбитэ. Онтон Москубаҕа Аан дойдутааҕы Ыччат инстутитутун (Международный институт молодёжи) суруналыыс куурустарыгар үөрэммитэ. Онон 1980 сыллаахтан суруналыыстыкаҕа үлэлэлээбитэ.

1980 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр — Сэбиэскэй бэчээт күнүгэр, бэйэтин төрөөбүт күнүгэр “Эдэр коммунист” хаһыакка кэрэспэдьиэнинэн ылыллыллыбыт.

1993 сылтан “Саха сирэ” хаһыат ыччакка аналлаах “Эдэр саас” сыһыарыытын бастакы эрэдээктэрин быһыытынан үлэлээбитэ. Бу саҕанааҕы үлэтин маннык ойуулууллар: "Саҥа көрүүлээх, идиэйэлэрдээх бэчээти тэрийээччи, салайааччы, олоҕу инники хамсатарга ыччаты түмээччи, көҕүлээччи, кыахтаах шоумен буоларын чаҕылхайдык көрдөрбүтэ. “Эдэр саас” хаһыат сыһыарыытыгар баппат, ыччат хаһыата буолар ыстаатыстаммыта, билиниллибитэ".

Бу кэмнэргэ Иван Ушницкай бэлиитикэ эрэпириэссийэтигэр түбэспит Саха сирин дьонун туһунан суруйар буолар. Иван Николаевтыын "Центральное дело" диэн кинигэни суруйаннар, бэчээккэ таһаараллар. Бу кинигэ кэмигэр дьон-сэргэ санаата уларыйарыгар улахан суолталаах буолбутун устуоруктар, биографтар бэлиэтииллэр. Онон Иван Ушницкай суруналыыстан уопсастыбаннай диэйэтэл буола үүнэн тахсар. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин XII ыҥырыытын дьокутаатынан талыллар.

“Эдэр коммунист”, “Сахаада” ыччат хаһыаттарыгар 11 сыл үлэлээн баран, “Илин” сурунаалга “Саха санаата” диэн сыһыарыыны салайар. Онтон 1993 сыллаахха “Саха сирэ” хаһыат иһинэн “Эдэр саас” диэн сыһыарыыны бэйэтэ сүүрэн-көтөн тэрийэр.

1996 сыллаахха Уйбаан хаһыаты эдэрдэргэ баҕа өттүнэн туран биэрэн баран, “Саха сирэ” хаһыат аналлаах кэрэспэдьиэнинэн барар. 2001 сыллаахха бэйэтэ толкуйдаан “Орто дойду” хаһыаты тэрийбитэ.

Олоҕун кэнники сылларыгар «Сахапечать» медиа хампаанньаҕа «Саха саргыта» альманааҕы салайбыта.

2025 сыллахха тохсунньу 10 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Гильом де Рубрук

**Гильом де Рубрук**, ону таһынан маннык ааттарынан литэрэтиирэҕэ биллэр: *Виллем (Вильгельм) Рубрук* (*Guillaume de Rubrouck*, туруору тылб. «Рубруктан сылдьар Гильом»; 1220 с. эргин — 1293 сыл эргин) — Фламандия францисканец манааҕа, айанньыт.

## Быһаарыылар
The Insider

**The Insider** (*Бу Инсайдер*), көҥүл журналистар араас ирдээһин ыытар тэриллэрэ буолар, интернет журнал курдук көстөр.
Джерси (арыы)

thumb|Джерси арыы Гернси арыыттан соҕуруулуу-илин сытар
**Дже́рси** ( ,  , ) — Ла-Манш силбэһиигэ баар арыы, Нормандия арыыларыгар киирэр. Нормандия арыыларын саамай улаханнара, иэнэ — 116 км².

Олохтоохторо — 105 500 киһи (2017 сыллааҕы сыанабылынан). Джерси бейливик — Британия монархиятын хоруонатын сирдэрин ахсааныгар киирэр эрээри, Улуу Британия сорҕото буолбатах. Джерси арыыны Британия сэбилэниилээх күүстэрэ көмүскүүр эбээһинэстээхтэр.  Джерси туспа түмэннээх — Джерси штааттара. Джерсигэ хас да бытархай арыылар киирэллэр. 

## Джерси бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 9 — Босхолонуу күнэ

## Быһаарыылар
Марина Бех-Романчук

**Марина Бех-Романчук** (, от ыйын 18, 1995, Морозив, Украина) - чэпчэки атлетикаҕа спортсмена.
Халхин-Гол

**Халхи́н-Гол** ( — «Халха өрүс», ) — Монголияҕа уоннаи Кытайга устар өрүс.

Уһуна 233 км кэриҥэ, тардыытын иэнэ — 17 тыһ. км² кэриҥэ. Уутун сыллааҕы орто ороскуота — 25 м³/с. Кэтитэ — 70 м диэри, ортотунан — 25—30 м, дириҥэ 0,5 — 3,5 м, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Уута сүнньүнэн ардахтан (сорҕото хаартан), халаана сайын буолар. Алтынньыттан-сэтинньиттэн муус устар ортотугар эбэтэр бүтүүтүгэр диэри мууһурар. 
слева|мини|Амыр тардыыта
Халхин-Гол Улахан Хинган арҕаа эниэлэриттэн саҕаланар, онно синньигэс хочолоох, онтон дэхсир сиринэн устар. Эриллэҕэс-буруллаҕас, салаалардаах. Кытыллара эмпэрэ курдуктар, үрдүгэ 1—3 м, төрдүн диэки намыһахтар, тростник уонна талах үүммүт. Икки салааҕа арахсар: хаҥаһа Буйр-Нуур күөлгэ түһэр, уҥата — Орчун-Гол өрүскэ (Буйр-Нур уонна Далайнор күөллэри холбуур өрүс).

1939 сыллаахха буолбут сэрииттэн сылтаан биллэр.
Punk rock

*причина*
'''Панк-рóк''' ('''панк'''; ) — 1970-с сыллар ортолоругар АХШ, Улуу Британия уонна Австралия5а үөскээбит Рок-музыка жанра. Бу жанр 1960-с сыллардах гаражнай роктан уонна билигин протопанк диэн биллэр хайысхалардан тахсар. Аан маҥнайгыттан дьон маанымсыйарын, сымыйанан кыаҕырар-киэбирэр майгытын утарар жанр курдук үөскээбитэ. Бу жанр ырыаһыттара соруйан мөлтөх, наһаа түргэн, кылгас хатан саҥалаах уонна музыкалаах ырыа суруйаллара. Ырыаларын ис хоһонноро үксэ социальнай уонна политическай олох мэһэйдэрин сырдатар.
Аан дойдутааҕы Джаз күнэ

**Джаз күнэ** — Аан дойдуга бастаан 2012 сыллаахха ЮНЕСКО көҕүлээһининэн бэлиэтэммит. Онтон ыла сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр ылыллар.

Джазка импровизация улахан суолталаах буолан көҥүл тыын уонна айар кут иҥпит муусукатынан биллэр. АХШ-ка Африкаттан төрүттээх дьон үөскэппиттэрэ, джаз дойдутунан АХШ Саҥа Орлеан куората ааҕыллар. "Африка үгэстэригэр олоҕуран, Европа муусукатын айымньыларыгар тирэнэн үөскээбит, джаз кэлин атын култууралары кытта алтыһан эгэлгэ көрүҥнэммитэ, кыраныыссалры нөҥүөлээн дьону түмпүтэ" диэн ЮНЕСКО салайааччыта Ирина Бокова эппиттээх. 

## Быһаарыылар
1157

**1157** сыл.
## Туох буолбута
* Ыам ыйын 15 — Юрий Долгорукай, Суздаль кинээһэ, Киев улуу кинээһэ, Москуба төрүттээччитэ. Пиир кэмигэр сүһүрдэн өлөрбүттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 15 — Юрий Долгорукай, Суздаль кинээһэ, Киев улуу кинээһэ, Москуба төрүттээччитэ. Пиир кэмигэр сүһүрдэн өлөрбүттэрэ.
Түмэл аан дойдутааҕы күнэ

Түмэл аан дойдутааҕы күнэ — сылын ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр. 
Бэлиэтээһини Түмэл аан дойдутааҕы сүбэтэ (, ICOM) көҕүлүүр.
Бу бэлиэ күн түмэл үлэһиттэрэ уопсастыбаннаһы кытта көрсөн түмэллэр кыһалҕаларын кэпсииллэр уонна уопсастыба сайдыытыгар түмэл суолтатын өссө төгүл быһааран биэрэллэр.Ону таһынан түмэлгэ идэтийэо дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсөллөр, уопут атастаһаллар. 

## Тиэмэлэрэ
Сылын ахсын бу күн ханнык эрэ тиэмэҕэ ананар. 
* 2024 сыл тиэмэтэ: **Түмэл үөрэххэ уонна чинчийиигэ** ()
* 2023 сыл: **Түмэллэр, бигэ сайдыы уонна туруктаах буолуу** ()
* 2022 сыл: **Түмэл кыаҕа** ()
* 2021 сыл: «**Түмэл кэскилэ: барҕарыы уонна саҥа көрүү**» (), түмэллэри үлэҕэ саҥа уопуту атастаһалларыгар, аныгы кыһалҕалары быһаарарга көҕүйэр.
* 2020 сыл: "**Түмэллэр тэҥнээх буолууга: эгэлгэ уонна дьүөрэлэһии**"  ().

## Быһаарыылар
Сибэтиэй сир

thumb|250px|Сибэтиэй сир каартата, 1759 сыл.
**Сибэтиэй сир** (, *Эрец ха-Кодеш*; ; ; ; , *’аль-’Ард̣ ’аль-Мук̣аддаса*) —  Средиземнэй байҕал уонна Иордан өрүс илин кытылын ыккардыларыгар сытар сир. Библияҕа ахтыллар Израиль сирин уонна Палестинаны кытта синонимнар. Аныгы дойдулары ылар буоллахха бу сиргэ Израиль, Палестина судаарыстыбатын сирдэрэ, Иордания арҕаа өттө уонна Ливан соҕуруу өттө уонна Сирия соҕуруулуу-арҕаа сирдэрэ киирэллэр. Иудейдар, христианнар уонна мусульмааннар бу сири сибэтиэй диэн ааҕаллар.
1048

**1048 сыл**

## Туох буолбута
*
* Балаҕан ыйын 18 — Византия уонна Грузия холбоспут аармыйалара сельджуктар аармыйаларын кытта Капетрон аттынааҕы кыргыһыылара буолбут.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 18 — Омар Хайям (1131 өлб.), перс уонна таджик бэйиэтэ, математик, бөлүһүөк.

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 9 — Абу Райхан Аль-Бируни (973 төр.), Орто Азия дэгиттэр учуонайа.
Ubuntu Studio

**Ubuntu Studio** (Убунту Студио), операционнай система, ноутбуктарга уонна көмпүүтэргэ аналлаах, сүрүннээн профессионал айымньылаах дьоҥҥо ананар, холобур ырыаһыттарга, блогердарга, киинэ устааччыларга уонна программистарга. Ubuntu Studio сүрүннээн Ubuntu силиһигэр олоҕурар уонна аймаҕа буолар.
Марониттар

**Марониттар** (, ) диэн христианнар бөлөхтөрө, арамей норуотун сорҕото. Маронит итэҕэллээхтэр үксүлэрэ Ливан хайатын эҥэр олорбуттара. Марониттар итэҕэллэрэ католическай итэҕэл салаата буолар, папаны кытта толору алтыһа, бэйэни салайынар бырааптаах.

Марониттар ааттара сирийскэй христианскай сибэтиэй Маронтан төрүттээх. Марон сүгүрүйээччилэрэ Ливан хайатыгар Антиохияттан, бэйэлэрин урукку олохторуттан көһөн кэлбиттэрэ, маронит итэҕэлин олохтообуттара. Ливан апостолунан ааттанар сибэтиэй Авраам сибэтиэй Марон сорудаҕынан кэлэн олохтоохтору христианство итэҕэлигэр киллэрбит. Олохтоохтор кини аатынан Адонис диэн өрүстэрин Авраам диэҥҥэ уларыппыттар.

Америкаҕа көһүү, сут дьыллар, Ливан 1975–1990 сыллардааҕы гражданскай сэриитэ уонна төрүөх аччааһына Левантаҕа марониттар ахсааннарын аҕыйаппыта. Билигин кинилэр Ливан Өрөспүүбүлүкэтин олохтооҕун түөрт гыммыт биирин ылаллар. Үгэс быһыытынан Ливан бэрэсидиэннэрэ бары марониттар этилэр. Национальнай пакт чэрчитинэн премьер-министр мэлдьи суннит-мусульманин, оттон Национальнай мунньах спикерэ шиит-мусульманин буолар.

Ону таһынан марониттар ыаллыы Сирияҕа, Израильга, Кипрга уонна Палестинаҕа олороллор. Ливан диаспората Америкаҕа, Европаҕа, Аустралиаҕа уонна Африкаҕа сүрүннээн кинилэртэн турар.
Дюктайская культура

**Дюктэй култуурата** — верхнепалеолитическай Сибиир култуурата, 35-10,5 тыһыынча сыл анараа өттүгэр баар этэ.

Ю. А. Мочановтыын 1960 сылларга булбуттара уонна Алдан өрүс Дюктэй үрэҕин аата ааттаммыт. Онон икки этап араарар:

# Эрдэтээҕи (35-25 тыһ. сыл анараа өттүгэр) – стаянкалар Эжан, Усть-Миль, Ихине I, II.
# Хойут (23-10,5 тыһ. сыл анараа өттүгэр) – стаянкалар Дюктэй хайа хаспаҕын, Тумуллуур уонна атыттар Алдаҥҥа бааллар. Стаянкалар Дирин-Юрях, хайа хаспаҕын Хайыргас, Дирин-Юрях уонна Лена өрүстэригэр бааллар. Саҥа Летен—I, II, Малая Джикимдэ Олекмэ, Бүлүү уонна Индигир бассейнарга бааллар.

Култуура бэрэстэбиитэллэрэ хайа хаспахтарыгар олорбуттара. Таас уһуктаах куоппуй көмөтүнэн мамонтка бултаабыттара. Тириини таҥастыырга таас чоҕунан туһаналлара. Таҥаһы уҥуоҕунан, боробуоктарын уонна иннэлэрин тигэллэрэ.

Хоту Янскай стаянкаҕа матырыйаалларыгар Дюктай култууратын кытта туох да уопсай тыла суох.

Сибииргэ Дюктэй култуурага сменатыгар мезолитическай сумнагинскай култуура кэллэ, эбиитин култуура уларыйыытын миграциялары кытта буолбакка, климат уларыйыытын кытта сибээстээх.

## Быһаарыылар
Тутулуга суох буолуу күнэ

«**День незави́симости**» — один из распространённых национальных праздников, который отмечают многие государства мира, по случаю основания государства, отделения от других стран, государств, регионов, прекращения оккупации и так далее.

В Российской Федерации «Днём независимости» часто ошибочно называют главный государственный праздник — 12 июня, отмечаемый с 1992 года в годовщину принятия Декларации о государственном суверенитете РСФСР. В действительности этот праздник носил название не «День независимости», а «День принятия Декларации о государственном суверенитете Российской Федерации». Позднее он был переименован в «День России».

## Государства, отмечающие праздник (в хронологическом порядке)

## Примечания

## Ссылки

* «Дни независимости» в журнале «Коммерсантъ Власть» (№ 20 (174), 28 мая 2007)
Гурааннар

**Гурааннар** — Байкаалтан илин диэки олохтоох  нууччалар, бүрээттэр, эбэҥкилэр, моҥгуоллар, даурдар, маньчжурдар булкуһууларын түмүгэр үөскээбит дьон бөлөҕө.

## Ааттарын үөскээһинэ
Гуран диэн бүрээт тылыгар атыыр туртаһы ааттыыллар. 

Тоҥус-маньчжур тылларыгар гуран диэн "киһи" диэн суолталааҕа биллэр. Холобур нанаай тылыгар киһини "гурун" дииллэр.

## Омуктар булкуһуулара хайдах буолбута
Нууччалар бүрээттэри уонна эбэҥкилэри кытта биир сиргэ олорон буккуһан, антрополология, олох-дьаһах, култуура өттүгэр хардарыта сабыдыаллаһаллара. Ол эрэн тылларын уонна омук быһыытынан өйдөрүн-санааларын тутан хаалаллара. Олохтоох омуктар нууччалартан үөрэнэн сир оҥоруутугар сысталлара. Ол түмүгэр Байкаалтан илин диэки  үс омук булкуһан, нууччалыыта баһыйар "гураан" диэн ааттаах туспа дьон бөлөҕө үөскээбит.

## Быһаарыылар
Kugelpanzer

мини|248x248пкс|Кубинкаҕа баар бронетанковай музейга турар "Kugelpanzer"
Көрөр киһи (наблюдатель) массыыната «**Kugelpanzer**» (, ) — 1930-с сс. (1940-с.?) Үһүс Рейхэҕэ оҥоһуллубут чэпчэки бронеавтомобиль. Кубинкаҕа баар бронетанковай музей үлэһиттэрин этэллэринэн, массыына артиллерия уотун көннөрөргө аналлаах, ону кэтээн көрөр киһигэ хамсыыр бронированнай пууҥ быһыытынан оҥоһуллубута.

Билигиҥҥигэ бу массыына олох сөп анала биллибэт.

## Остуоруйата уонна ойуулаһына
Сэрии бүтүүтүгэр РККК араас трофейнай коллекцията биир саамай уһулуччулаах бронемассыыната эбиллибитэ. Кыһыл Аармыйа байыастара "Maus" тааҥкаттан уонна да атын интэриэһинэй тиэхиникэни кытта Куммерсдорфскэй полигоҥҥа булуллубута. Ону "Kugelpanzer" диэн ааттаах эбит (нууччаллы "шаротанк" диэн бөрөбүөттэнэр). Бу массыынанан туох да докумуон суох эбит. Баҕар даҕына, көҕүлээһин бэрээдэгинэн тутуллубута буолуо диэн санаа этиллибитэ. Тас омуктарга саамай көстүүлээх разработчик быһыытынан "Krupp" фирма ыйыллар.

Бронемассыына 5 мм халыҥнаах, ойоҕоһунан кыра буорта наклоннаах икки бытархай буортулаах сфера аҥаралара бааллар, массыынаны хамсаматарга аналлаах сири хабар зацептар бааллар. Иһигэр суоппарга уонна прибордарга миэстэ баар. Корпус инники өттүн хараҕынан көрүү-истии эрэ таһымынан оҥоһуллубута. Кэлин өттүгэр 25 л.с. кыамталаах мотоцикллаах двигатель баар.  Тас ньууругар кыра диаметрдаах тимир кутуруктаах кронштейн монтажтаммыт, үрдүнэн олордуу люк баар. Бу Kugelpanzer сэбилээһин уонна кэтээн көрөр оборудование суох эрээри, ардыгар биир пехотнай бүлэмиэти MG 34 эбэтэр MG 42 тиэйиэхтэрин сөп диэниллибитэ. Массыына маассата 1800 кг буолла, саамай түргэнэ — 8 км диэри.

Үөһэ этиллибит суруктартан сиэттэрэн, Kugelpanzer полигоннарга бронированнай кэтээн көрөр пуун быһыытынан эрэ туһаныллыан сөп диэн түмүк тахсар. Маннык массыынаны фроҥҥа ыытарга улаханнык табыллыбат этэ — мөлтөх бронялааһын оннооҕор бинтиэпкэлээх калибрдаах буулдьалар ыталлар. Баҕар, тааҥкалары эбэтэр бронемассыыналары кинилэр огневой боруобаланалларыгар батыспыта буолуо.

Аны сэрии бүтүүтүгэр Японияҕа ыытыллыбыт диэччилэр, уонна  онно Манчжурияҕа сэбиэскэй саллааттарынан саллаттарынан былдьаммыта. Итинник экспериментальнай массыына туттуута ис хоһооно суох буоларын даҕына. Билигин хайа баҕарар түбэлтэҕэ бу массыына Москватааҕы Кубинкаҕа БТСТ (броневой уонна тааҥкавай сэбиилээһин уонна тиэхиникэ) музейын экспозициятыгар туруоруллан турар.

## Источниктар
* *А.Ардашев* «Броня крепка и танки наши круглы» — Популярная механика, 2008, №10 — 149 с.
Ойуун кырыыта Ритуал - кэйээрин

Киһи өһөс, өһөс киһи майгытын көннөрөргө былыр сахалар ойуунускайы ыҥыраллара. «Майгыта диэн биир эбэтэр икки элеменнээх «кут»: «ийэ кут» уонна «буор кут», физиологическай чаастара, ол иһин ойуун кыырыыта, оттон «салгын кут» диэн психическай бэрээдэги олохтуур, киһи бэйэтин күлүктэриттэн маппат туһугар үс элеменнэри кытта сибээстээх, онтон кычыгылыыр объект үлэҕэ киирэрэ. Бу дьон үлэлэрэ «хара ойуун», аан дойдуга «абааһылар», эбэтэр «сэттис ойууннар»ыытыллыбыттара.

Буруйдаммыт субъектан «кут» элеменнэрин ураты кистэлэҥинэн кистээн таһаарара. «Кут-сүр» диэн ааттаммыт элеменнэр ханнык да киһи тус көрүүтүгэр киллэриллэллэр, ол курдук хатан, буукубаттан, бөдөҥ кээмэйдээх. Онтон дьүлэй тыаҕа олохсуйар, улахан мас умнаһын икки ардыларыгар олохсуйар – «тобулах араҥ».

Тобулгах, араас кээмэйдээх, 20-30 см 2 миэтэрэттэн, Саха сирин киин оройуоннарыгар 1920 с. диэри Дьүлэй ойуурдарга, Таежнай үрэхтэр икки ардыларыгар эбэтэр ойуурга баар былыргы кылабыыһаларга чугас көрсүөххэ сөп этэ.
Тобулгах – киһи мас чулуута

Михаил Носов Саха таҥаһыгар ордук суостаах: «саамай тыйыс формата карательный мероприятия – «кэлэҕин», - диэн кэпсиир. XIX үйэ бүтүүтэ Саха сирин биллэр- көстөр олоҥхоһуттара уонна аҕа баһылыктара хардарыта көмөлөсүһүүлэриттэн биирдэстэрэ буоларын, о.Д. А. Маннык түгэннэргэ ойуун нэһилиэнньэлээх сириттэн тэйиччи сиргэ мистерияны оҥорор. Сирэй- харах анньан, сирэйдээн- харахтаан, сирэйдээн- харахтаан баран, бэрт элбэх маһы ойутан ылан «кэрэх» ох саанан ытан өлөрбүт. Сонно тута " абааһылар «диэн сиэртибэлэммит сүөһү (харамай), сүрэх уонна быар куустан түспүтэ.

Кэйээрин - дууһа өлөр ритуала.
Раман Пратасевич

**Раман Дмитриевич Пратасевич** (), ыам ыйын 5 күнүгэр 1995 сыллаахха төрөөбүт, Беларусь дойдутун биир биллэр киһитэ, Александр Лукашенко өстөөҕө, былааһы кириитикэлээччи, оппозиционер, активист, NEXTA уонна NEXTA Life диэн оппозиционнай төрүттээх Telegram каналлары төрүттээччи.

2010 сылтан ыла Александр Лукашенко былааһын кириитикэлиир, ол иһин былаас уурааҕынан 2014 сылтан ыла кинини баттыыллар, үөрэҕиттэн уонна үлэтиттэн үүрэллэр. 2018 кинини утары уголовнай дьыала тэрийэллэр. 2019 сыллаахха Польшаҕа куотар, 2020 сыллаахха онно Польшаттан көмө ылар уонна көмүскэл - политическай куотуу төрдө.

2021 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр, Александр Лукашенко уурааҕынан (сураҕа Владимир Путин сүбэтинэн) Атина - Вильнүс рейсынан көтөрүн билэннэр, Ryanair көтөр аалы Минскай куоратка түһэрэллэр. Көтөр аалга буомба баар диэн. Пассажирдары бэрэбиэркэ кэнниттэн ыыталлар, ол эрэн Раман Пратасевичы туталлар. Киниэхэ дьыала тэрийэллэр, былааһы утары барбытын иһин террорист дииллэр уонна полиция үлэһиттэрин утары дьон абааһы көрдүннэр диэн үлэлиир диэн этэллэр. Киниэхэ өлөр ыйаах туттуллуон сөп эбэтэр элбэх сылга хаайыыга барыан сөп.



File:Протасевич- Как только я это сказал, сразу оказался в Минске. -- Допрос. Оперативная съёмка.webm|2021
File:Протасевич- Ещё немного, и я готов был сам вернуться в Беларусь, потому что устал бежать от чего-то!.webm|2021
File:Протасевич обратился к родителям- «Мам, пап, не переживайте». -- Пресс-конференция, полная версия.webm|2021
Ryanair

**Ryanair** — Ирландия бүджетнай авиакомпанията, сүрүннээн Дублин куоратка базаланар. 

Раман Пратасевичы 2021 сыллаахха туппуттарынан сибээстээх.
Ефимова Людмила Степановна

Ефимова Людмила Степановна — филология билимин доктора, профессор. 1956 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Маар-күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1971 с. Маар-күөллээҕи аҕыс кылаастаах оскуоланы уонна 1973 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1976 сыллаахха Москва куоракка ЦК ВЛКСМ Хомсомуол үрдүкү оскуолатыгар туттарсан киирбитэ уонна 1980 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. История учуутала уонна ыччаты иитиигэ методист квалификациятын ылынан ол сыл дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. 

* 1980-1981 сс. ВЛКСМ Обкуомун инструкторынан үлэлии сылдьан Абый оройуонун ВЛКСМ оройуоннааҕы комитетын бастакы сэкэрэтээринэн талыллыбыта.
* 1982-1996 сс. Дьиэ-кэргэн, оҕо-уруу тэринэн, төрөөбүт нэһилиэгэр - Маар-күөлгэ история учууталынан уонна завуһунан үлэлээбитэ.	
* 1994-1996 сс. СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар Культуролог идэтигэр үөрэммитэ. Иккис үрдүк үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн, 1996 сыллаахтан күн бүгүҥҥэ диэри М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи Федеральнай Университет Арассыыйа Федерациятын Хотугулуу-илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын үнүстүүтүгэр Культурология хаапыдыратыгар национальнай култуура уһуйааччытынан үлэлии сылдьар.
* 2004 сыллаахха «Лексико-стилистические особенности языка хороводных песен якутов» диэн диссертациятын көмүскээн, филология билимин хандьыдаата буолбута.
* 2007-2011 сс. ХИФУ устудьуоннарын фольклорнай экспедицияларын салайбыта. Ол сырыыларыгар түүр-монгол норуоттарын эпическэй айымньыларын уонна фольклордарын үөрэппиттэрэ. Сылдьыбыт сирдэрэ: Алтай, Тыва, Хакасия, Бурятия, Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Калмыкия Өрөспүүбүлүкэлэрэ.
* 2013 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр «Якутский алгыс: специфика жанра, поэтика» диэн тимэннэн диссертациятын көмүскээн, филология билимин дуоктара истиэпэни ылары ситиспитэ. 2014 сыл муус устар 1 күнүгэр Фольклористика исписээлинэһигэр филология билимин дуоктара истиэпэн бигэргэммитэ.
Александр Владимирович Сусоев

**Александр Владимирович Сусоев** — политик, уопсастыбаннай диэйэтэл, уһуйааччы.

1984 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

2006-2008 сс. СГУ устудьуоннарын тутуу этэрээттэрин ыстаабын салайааччыта, М.К.Аммосов аатынан Саха Государственнай Университетын үөрэх таһынан үлэ салайыытын тутаах исписэлииһэ.

2008-2019 сс. М.К.Аммосов аатынан СГУ/ХИФУ устудьуоннарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ

2019 сыл балаҕан ыйын 20 күнүттэн СӨ Ил Дарханын 751 нүөмэрдээх ыйааҕынан СӨ ыччакка уонна социальнай бодоруһууга Миниистирин бастакы солбуйааччыта.

Наҕараадалара:

- СӨ ыччат бэлиитикэтин туйгуна

- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин махтал суруга

- Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк мэтээлэ

- "Дьокуускай куорат ыччакка бэлиитикэтигэр кылаатын иһин" туйгун бэлиэ

- "Звезда ССО" Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрин туйгун бэлиэтэ
Hal Holbrook

**Harold Rowe Holbrook** (1925–2021) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Kendall Jenner

thumb|Kendall Jenner (2017)
**Kendall Nicole Jenner** (1995–) — АХШ биир саамай үрдүк сыаналаах актера, режиссер, продюсер, сценарий суруйааччы.
Guillermo Lasso

**Guillermo Lasso** (b. 1955) диэн Экуадор 47-c бэрэсидьиэнэ. 2008 сэтинньи 5 күнүгэр АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 2021 бэрэсидьиэҥҥэ инаугурацияламмыта.

## Сигэлэр
* Президент кампаниятын сайта
Клакинова Августина Федоровна

Клакинова Августина Федоровна 1977 с. Саха Өрөспуубулукэтин култууратын утуөлээх улэһитэ, 1993 с. Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтоо5о,   1999 с. култуура бэтэрээнэ.
    Таатта оруйуонугар Аллараа Амма нэһилиэгэр 1942 сыллаахха бала5ан ыйын 9 кунугэр Федор, Екатерина Клакиновтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы о5оннон төрөөбутэ. 
    Августина Федоровна дьокускайдаа5ы култуурнай-просветителскэй училищены 1969 с. бутэрбитэ. Кулууп улэһитэ- самодеятельнай уҥкуу коллективын салайааччыта. Сунтаар улууһугар Элгээйи нэһилиэгэр кэлэн улэлээбитин иккис сылыгар 1982 сыллаахха ансаамбылга "Алгыс" диэн ааты иҥэрбитэ. Улуу Зверев "Тэлээрис" уҥкуутун о5олорго туруоран уҥкуулэтэн са5алаабыта. Уҥкуу учууталынан улэлиир сылларын устатыгар  Сунтаар улууһун уонна  Саха сирин урдунэн биллэр "Кыталык", "Оһуор" уҥкуулэри туруоран уҥкуулэппитэ. Таатта улууһугар  оскуола о5олоругар  "Дружба" диэн ансаамбылы теруттээбитэ. 
     На5араадалара:
- О5о уонна о5о спордун сылын стипендиата (2000 с.)
- СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирин солбуйааччыта Н.М.Зайковаттан бочуотунай грамота, 2004 с.
- СӨ Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистириттэн А.С.Борисовтан бочуотунай грамота, 2004 с.
- "Бар5арыы - 2004" фонда стипендиата
- СӨ вице-президенэ А.К.Акимовтан махтал сурук, 2006 с.
- Сунтаар улууһун култууратын управлениетыттан бочуотунай грамоталар, 2008 с.
- Анал кемус чаһыылаах СӨ президенэ В.А.Штыровтан грамота, 2008 с.
- Кельце махтал суруга, Польша, 2011 с.
- Пекин махтал суруга, Кытай, 2014 с.
- ЮНЕСКО дойду ыккардыларыгар уҥкуу Субэтин махтал суруга, 2015 с.
- "Алгыстаах уҥкуу хотуна" номинация хаһаайката, "Саха НКиК" уонна ДТРК "Хотугу сулус - 2016", Сунтаар
- "Сунтаар улууһа МТ" "Утуе суобастаах, өр сыллаах улэтин иһин" уруҥ кемус туескэ иилиллэр бэлиэлээх бочуотунай грамотата, 2017 с.
- "Гордость Якутии" буттуун норуот бириэмийэтин "Култуура деятелэ" номинация кыайыылаа5а, 2018 с.
- Култуура уонна духуобунай сайдыы миниистирэ В.И.Тихоновтан "СӨ култууратын уонна искусствотын сайдыытыгар суҥкэн кылаатын иһин" Махтал сурук, 2018 с.
- РФ култууратын миниистирэ В.Р.Мединскайтан "Култуура сайдыытыгар улахан кылаатын, өр сыллаах таһаарыылаах улэтин иһин" Махтал сурук, 2018 с.
Заровняев Евдоким Александрович

Заровняев Евдоким Александрович 1920 с. Горнай улууһун, Маалтааны нэьилиэгэр төрөөбүтэ.

1942 с. ыҥырыллан Уралга 19-с туспа хайыһар биригээдэтин састаабыгар байыаннай бэлэмнэниинэ барбыта. 6 ый устата 1 украинскай фронт 234 сп рядовойа. 1943 с. атырдьах ыйыттан 337-с Лубненскай Кыһыл Знамялаах, Суворов, Богдан Хмельницкай уордьаннардаах дивизия контрразведкатын "СМЕРШ" отедлыгар отделение командирынан сулууспалаабыт. Гвардия старшай сержант званиелаах. Бойобуой сорудаҕы  туйгуннук толорон "Хорсунун иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Наҕараадалыыр лиискэ маннык этиилэр бааллар: "...1944 с.бала5ан ыйын 25 күнүгэр Ораде-Маре к. аттыгар т.Заровняев 337 сд контрразведкатын "Смерш" отделын опературан, өстөөх күүстээх ытыалаһыытын уонна авияциятын буомбалааһынын ортотугар суоһаабыт кутталтан чаҕыйбакка, харабыллыыр объегын хаалларбатах. Онон эр санаалааҕын, хорсунун көрдөрдө".

1946 с. демобилизацияланан кэлэн баран оройуоҥҥа кулууп директорынан, райкомолга, уһуннук үлэлээбитэ.

1970 сыллаахха ыалдьан өлбүтэ.
Егоров Прокопий Петрович

**Егоров Прокопий Петрович** 1913 сыллаахха төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Кэбээйигэ үлэлии сылдьан, дьонун кытта да быраһаайдаспакка эрэ сэриигэ ыӊырыллан барбыт. Кини Урал аттыгар Троицкай куоракка үөрэнэн баран, 1943 сылтан Смоленскай уобаластан саҕалаан, Москва, Курскай дуга уонна Украина сирдэригэр тиийэ сылдьыбыт байыас. 

Ол курдук, түүҥҥү хапсыһыыга, ыстыыгынан  кэйгэлэһиигэ хаста да кыттыбыт. Биир сырыытыгар кыргыһыы хонуутугар бааһыран, өйүн сүтэрэн сыттаҕына, эдэркээн нуучча кыыһа шинелигэр соһон таһааран тыыннаах ордубутун туһунан кэпсиирэ үһү. “Хайдах тыыннаахпын билэн, өлө сытар дьон быыһыттан хостоон таһаарбыта буолуой?!” – диэн саллара. Сэрии ыар тыынын туһунан Прокопий Петрович маннык кэпсиирэ үһү: “Биир да былыта суох ыраас халлааҥҥа күнү көрдөрбөт гына үлтү буомбалааһын, артиллериянан ытыалааһын, буруо-тараа ынырыга... Биир үлтү тэптэрии буора сиргэ түһэ илигинэ, иккис үлтү тэбии буолар. Ол курдук барыта силлиһэн, холоруктанан олороро. Сир ийэ үрдүгэр сыттахха, айаас аты миинэ сылдьар курдук өрүтэ быраҕаттыыр, дьигиһийэр буолара...”

Бу алдьархайдаах сэриини этинэн-хаанынан даҕайсан билэн, 1944 сыллаахха хаҥас атаҕын тобугунан бааһыран, араас госпиталларга эмтэнэн баран,  Борокуоппай дойдутугар эргиллэр. Кэргэнинээн Прасковьялыын 5 оҕону төрөтөн, иитэн улаатыннарбыттара. Маҕаһыыҥҥа атыылааччынан, Жданов аатынан колхозка сүөһү үлэтигэр, совхоз буолбутун кэннэ кэргэнинээн “Быраҥаатталаах” кыылы иитэр ферматыгар өр кэм устата үлэлээн үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрэ. Бу эбэ кырылас кумахтаах кытылларын, бэс чагдаларын ис сүрэхтэриттэн таптаан уһуннук олорбуттара. Борокуоппай дьиэтэ, итии үүттээх чэйэ, дэлэгэй аһылыга, сылаас оһоҕо бииргэ төрөөбүттэригэр уонна сылдьар ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо күндү буолара. Көрдөөх-нардаах кэпсээннэрэ киһини эрэ барытын курдары тардара, умсугутара. Маны таһынан, хас даҕаны бэйэтэ суруйбут тэтэрээт тухары кэпсээннэрдээҕэ. Үөрэхтээҕэ буоллар суруйааччы буолар талааннааҕа. Сэриигэ сылдьыбыт бэлиэтэ – Албан аат III степэннээх орденнааҕа, элбэх мэтээллээҕэ. “В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кини эҥкилэ суох үлэтин туоһулуура, оройуон уонна республика элбэх ахсааннаах бочуотунай грамоталардааҕа. 

Борокуопай дьонугар-сэргэтигэр аламаҕай майгыта, дьулуурдаах үлэтэ оҕолоругар, сиэннэригэр  уонна аймахтарыгар үтүө холобур буолар.