open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1748

**1748** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 11 — Дания "Хотугу Кириэс" диэн былааҕы ылыммыт. Кэлин манна майгынныыр былаахтары Скандинавия атын дойдулара бары бэйэлэригэр ылыммыттара.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 30 — Жак-Луи Давид — Франция живописеһа уонна уһуйааччыта, живописька Франция неоклассицизмын бөдөҥ бэрэстэбиитэлэ.

## Өлбүттэр
1749

**1749** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 17 — Эдуард Дженнер (1823 өлб.), Англия бырааһа, хирург, уоспаны утары быһыыны айбыт киһи.

* Атырдьах ыйын 28 — Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте — Германия суруйааччыта.

## Өлбүттэр
1750

**1750** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 28 — Йоhанн Себастиан Бах — Германия композитора уонна органиhа.

## Быһаарыылар
1752

**1752** сыл

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 25 — Саха сирин бойобуодатынан 7 сыл олорбут Дьокуускай полкатын порутчига Иван Замощиков дуоһунаһыттан босхоломмут. 1754 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайга силиэстийэ кэмигэр өлбүт.

* Бэс ыйын 15 — Америка учуонайа уонна дойдуну төрүттээчилэртэн биирдэстэрэ Бенджамин Франклин чаҕылҕан электричество буоларын дакаастаабыт.

* Атырдьах ыйын 29 — Коллежскай асессор Уар Еропкин Саха сирин бойобуодатынан анаммыт, кини бу солоҕо 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

* Балаҕан ыйын 2 — Британия Григориан халандаарыгар көспүт.

* Балаҕан ыйын 14 — Британия импиэрийэтэ Григориан халандаарын ылыммыт, 11 хонугу көтүппүт, балаҕан ыйын 2 күнүн кэнниттэн балаҕан ыйын 14 күнэ буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 4 — Габриэль Крамер — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.
1753

**1753** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 17 — Швецияҕа олунньу 17 күнүн кэнниттэн кулун тутар 1 күнэ буолбут — дойду Юлиан халандаарыттан Григориан халандаарыгар көспүт.
* Ыам ыйын 1 — Карл Линней «Species Plantarum» («Үүнээйилэр көрүҥнэрэ») үлэтин бэчээттэппит. Бу күнү ботаникаҕа номенклатура киллэриитин күнүнэн ааҕаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1754

**1754** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 28 — Коллежскай асессор Иван Лесли Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

## Төрөөбүттэр

* Бэс ыйын 16 — Салават Юлаев (1800 өлб.), башкиир бэйиэтэ уонна дьоруойа, Емельян Пугачёв атаһа.

## Өлбүттэр
1755

**1755** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 23 — Ыраахтааҕы Елизавета Петровна Москубаҕа Арассыыйа бастакы университетын олохтуур туһунан ыйаахха илиитин баттаабыт. Университет Михаил Ломоносов уонна граф Иван Шувалов бырайыактарынан тэриллибитэ. Бу университет билигин — М. В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет.
* Тохсунньу 25 — Москубаҕа Сибэтиэй Татьяна күнүгэр университет олохтоммут.

* Муус устар 15 — Лондоҥҥа Сэмюэль Джонсон «Ааҥыл тылын тылдьытын» таһаарбыт.

* Сэтинньи 1 — Португалия киин куоратыгар Лиссабоҥҥа сүүнэ кыахтаах сир хамсааһына буолбут. 5 миэтирэҕэ тиийэ кэтиттээх сир хайа барыылара куорат киин өттүн тулалыыр сиртэн ойуннарбыттар. Сир хамсааһынын кэнниттэн 20 миэтирэҕэ тиийэ үрдүктээх цунами куораты урусхаллаабыт. Түмүгэр куорат 275 тыһыынча олохтооҕуттан 90 тыһыынчаҕа тиийэ киһи өлбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 8 — Крашенинников Степан Петрович (1711 - 1755), нуучча Камчаатканы чинчийээччитэ.
* Ыам ыйын 20 — Иоганн Георг Гмелин (1709 төр.), ньиэмэс айанньыта, айылҕаны чинчийээччи, Петербуурдааҕы Наукалар академияларын академига.
1756

**1756** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 7 — Гуарани сэриитэ: Испания уонна Португалия холбоһуктаах сэриилэрэ Сепе Тиараху өрө турааччылар баһылыктарын өлөрбүттэр.
* Атырдьах ыйын 29 — Пруссия хоруола Улуу Фридрих ыаллыы Саксонияҕа саба түспүт. Бүтүн Европаны уонна колониялары хаппыт Сэттэ сыллаах сэрии саҕаламмыт.

* Атырдьах ыйын 30 — Елизавета Петровна ыраахтааҕы тыйаатырга нууччалыы трагедиялары уонна кэмиэдьийэлэри көрдөрөр туһунан ыйаах таһаарбыт. Онон Петербуурга Арассыыйа саамай кырдьаҕас тыйаатыра — Александринскай аһыллыбыт.

* Балаҕан ыйын 10 — Ыраахтааҕы Елизавета Петровна уурааҕынан Арассыыйаҕа бастакы тыйаатыр олохтоммут — Александринскай тыйаатыр.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 27 — Вольфганг Амадей Моцарт — Австрия улуу композитора, скрипач, пианист, дирижёр, композитордар Венатааҕы классическай оскуолаларын биир биллэр киһитэ.

## Өлбүттэр
1757

**1757** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — Британия Калькутта куораты (Ииндийэ) сэриилээн ылбыт.

* Бэс ыйын 23 — Плесси кыргыһыыта: 3000 киһилээх Британия Ост-Индиятааҕы хампаанньатын сэриитэ 50000 киһилээх Бенгалия сэриитин кыайбыт. Мантан ыла Улуу Британия Индияны баһылааһына саҕаламмыт.

* Атырдьах ыйын 30 — Илин Пруссияҕа Гросс-Егерсдорф диэн сэлиэнньэ аттыгар нуучча аармыйата Пруссия аармыйатын үлтүрүппүт. Бу Сэттэ сыллаах сэриигэ нуучча аармыйата кыттыылаах бастакы бөдөҥ кыргыһыы этэ (Пруссия өттүттэн 28 тыһ., Арассыыйа өттүттэн 55 тыһ. киһи кыттыбыта). Ол эрээри, аармыйа баһылыга генерал-фельдмаршал Апраксин Степан Федорович чугуйан биэрэн, кыайыы улахан түмүгү аҕалбатаҕа. Сэлиэнньэ билигин суох, буолбут сирэ аныгы Калининград уобалаһын Черняховскай оройуонугар баар.

* Ахсынньы 31 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета I (Петровна) Кёнигсберг куораты Арассыыйа састаабыгар киллэрэр туһунан ыйаах таһаарбыт. 1758 сылтан 1762 сыллаахха диэри куораты 5 генерал-күбүрүнээтэр салайбыта; 1762 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Арассыыйа импиэрийэтин уонна Пруссия ыккардыларыгар сөбүлэҥ түһэрсиллэн, нуучча аармыйата куораттан 1763 сыллаахха тахсыбыта, куорат Пруссияҕа төннөрүллүбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1758

**1758** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 24 — Сэттэ сыллаах сэрии кэмигэр Кенигсберг олохтоохторо Арассыыйа ыраахтааҕытыгар Елизавета Петровнаҕа бирисээгэ биэрбиттэр (олор истэригэр аатырбыт ньиэмэс бөлөһүөгэ Иммануил Кант баар этэ). Онон Пруссия 1763 сыллаахха диэри Арассыыйа импиэрийэтигэр киирэ сылдьыбыта.

* Ахсынньы 13 — Акадияттан Францияҕа күүһүнэн көһөрүллэн иһэр дьону тиэйбит "Герцог Уильям" диэн Британия хараабыла Хотугу Атлантикаҕа тимирбит. 360-тан тахса киһи өлбүт.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 6 — Робеспьер төрөөбүт.

## Өлбүттэр
1759

**1759** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 1 — Саха сирин бойобуодатынан кэллиэгийэ асессора Андрей Павлуцкай анаммыт. Кини бу солоҕо 1759 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Тохсунньу 15 — Лондоҥҥа аатырбыт баай кэллиэксийэлээх Британия түмэлэ аһыллыбыт.

* Балаҕан ыйын 1 — Коллежскай асессор Михаил Лебедев Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1761 сыл сэтинньи 30 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Балаҕан ыйын 9 — тохсунньуттан Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт коллежскай асессор Андрей Павлуцкай тоҕус ый буолан баран уурайбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан коллежскай асессор Михаил Лебедев анаммыт.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 25 — Роберт Бернс, Шотландия бэйиэтэ уонна ырыа суруйааччыта (1796 өлб.).

## Өлбүттэр
Бадьаариха

**Бадьаариха өрүс**. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 545 км, тардыытын иэнэ 12200 км². Муома сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. 

Тардыытыгар 460 км² уопсай иэннээх 2000 тахса күөл баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара уҥаттан *Камчатка* (239 км.), *Огоруоха* (167 км.) уонна *Орто Тирэхтээх* (120 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фанерозой

**Фанерозой эона**. Фанерозой (гириэктии phaneros — дьиҥнээх, гириэктии zoe — олох) — геология эона. ~ 538,8 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна билигин даҕаны салҕана турар, ол аата "дьиҥнээх" көстөр олох кэмэ. 

Саҕаланыытынан кембрий периода ааҕыллар, Бу периодка биология көрүҥнэрэ эмискэ элбииллэр. 

**Фанерозой** иннинээҕи кэм Криптозой диэн ааттаах, ол аата "көстүбэт" олох кэмэ. 

**Фанерозой** үс геология эраҕа арахсар
* Палеозой
* Мезозой
* Кайнозой

**Фанерозойга** протерозойга сыһыаннаах венд периода киирэр.

Сүрүн түгэнинэн ааҕыллар:
«Кембрий дьэлби тэбтэриитэ»

## Быһаарыылар
1761

**1761** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 25 — Елизавета Петровна, Арассыыйа ыраахтааҕыта.
1762

**1762** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 4 — Британия Испанияҕа сэриини биллэрбит, онон Испания Сэттэ сыллаах сэриигэ киирбит.
* Тохсунньу 5 — Дьиҥнээх Романовтар династиялара быстан Арассыыйа бүрүстүөлүгэр ньиэмэс принцэ Пётр III олорбут.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 10 — Тулуза куоракка Жан Калас диэн протестант итэҕэллээх киһини суутунан көлүөһэлээн өлөрбүттэр, мантан сылтаан Вольтер итэҕэли тулуйуу хампаанньатын саҕалаабыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 5 — Петербуурдааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт. Сэттэ сыллаах диэн кэлин ааттаммыт Европа дойдуларын уонна Американы хаппыт бөдөҥ  сэрииттэн Арассыыйа ыраахтааҕыта Петр III тахсыбыт — союзниктарын кытта сүбэлэспэккэ да Германияҕа Пруссияны төннөрбүт.

### От ыйа
* От ыйын 9 — Сыл аҥаара Арассыыйаны салайбыт ыраахтааҕы Петр III (Петр I кыыһын уола, аҕата ньиэмэс) саагыбар оҥорон былаастан туораппыттар, кини оннугар ойоҕо Екатерина II (кэргэн тахсыан иннинэ Пруссия куоратын принцессата этэ) бүрүстүөлгэ олорбут. Биир уоллаахтар этэ (кэлин ийэтэ өлбүтүн кэннэ Павел I диэн ыраахтааҕы буолбута). Петр III биир нэдиэлэ буолан баран өлөн хаалбыта, хайдах өлбүтэ чопчу биллибэт, дьоҥҥо геморройтан сылтаан сүрэҕэ тохтообут диэн быһаарбыттара.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 15 — Екатерина II ыраахтааҕы омуктар Арассыыйаҕа көҥүл кэлэн олохсуйалларын көҥүллээбит (дьэбириэйдэртэн ураты), ону таһынан кыраныысса таһыгар күрээбит нууччалары амнистиялаабыт. Арассыыйа саҥа салалтата бу докумуонунан дойду нэһилиэнньэтин элбэтэр бэлиитикэни ыытарын биллэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1760

**1760** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 31 — Хокусай, Дьоппуон уруhуйдьута

## Өлбүттэр
1763

**1763** сыл.

## Туох буолбута
* Элгээн сэлиэнньэтигэр (билиҥҥи Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэ) бастакы чосуобуна (часовня) тутуллубута.

* Кулун тутар 28 — Екатерина II бирикээһинэн Ростов уонна Ярославль митрополита Арсений дуоһунаһыттан үүрүллүбүт уонна көскө ыытыллыбыт.

* Балаҕан ыйын 7 — Англия хоруола Георг III Канааданы иччилииргэ ыҥырыы таһаарбыт.

* Сэтинньи 23 — Екатерина II Арассыыйа импиэрийэтигэр Мэдиссиинэ кэллиэгийэтин тэрийбит. Бу кэллиэгийэ дойдуга эмтээһини, эми оҥорууну уонна тарҕатыыны, эмчиттэри үөрэтиини тэрийэрэ. Нөҥүө сылыгар мэдиссиинэ дуоктарын сыбаанньатын аныыр бырааптаммыта. Бастакы бэрэсидьиэнинэн барон Александр Черкасов буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1764

**1764** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 29 — Саха сирин бойобуодатынан прапорщик Козьма Дуреев анаммыт. Кини бу солоҕо 1764 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* Кулун тутар 5 — Екатерина II ыраахтааҕы сыаркап сирдэрин ыраахтааҕы бас билиитигэр ыларын туһунан биллэрбит.

* Ыам ыйын 27 — Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт прапорщик Козьма Дуреев уурайан Тобольскайга барбыт. 1764 сыл тохсунньу 29 күнүттэн Саха сирин салайбыта.

* Бэс ыйын 1 — коллежскай советник Мирон Черкашенинов Саха сирин бойобуодатынан ананаммыт, бу дуоһунаска 1766 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр дылы сулууспалаабыта. Уурайан баран дьаһаах хамыыһыйатын начаалынньыгынан үлэлээбит. Сахаҕа кини аатынан өс номоҕо үөскээбит: "Мөрүөн хамыыһыйа саҕаттан", "туос биэдэмэскэ суруллубутунан". Сири сыһыарыы биэдэмэстэрин, кумааҕы суох буолан, Мөрүөн хамыыһыйата туоска суруйбута биллэр.

* Балаҕан ыйын 22 — Арассыыйа импиэрийэтигэр биэрэстэлээх баҕаналары туруорар буолбуттар.

* Алтынньы 19 — Сибиир күбүөрүнэтиттэн Иркутскай күбүөрүнэтэ туспа араарыллыбыт. Саха сирэ уезд быһыытынан саҥа тэриллибит күбүөрүнэ састаабыгар киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1742

**1742** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 8 — Уруккута Арассыыйа ис дьыалаҕа вице-канцлера уонна *Манньыат кутар тэлгэһэ* салайааччыта граф Михаил Головкин ойоҕунаан Орто Халымаҕа көскө кэлбиттэр. Арассыыйа ыраахтааҕыларынан Анна Иоанновна уонна Иван VI олордохторуна Михаил Головкин Арассыыйа биир саамай кыахтаах киһитэ эбит, онтон судаарыстыбаннай переворот кэннитэн Елизавета Петровна былааска кэлбитигэр көскө ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1765

**1765** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 12 — Улуу Моҕуоллар импиэрийэлэрин ыраахтааҕыта Шах Алам II Ост-Ииндийэ хампаанньатын кытта Аллахабадтааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Бу күнтэн ыла Британия Ииндийэни баһылыыра саҕаламмытынан ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1766

**1766** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 3 — Саха сирин бойобуодата коллегия советнига Мирон Черкашенинов икки сыл кыайбат бойобуодалаан баран уурайбыт. Кэлин дьаһаах хамыыһыйатын салайбыт. Кини кэнниттэн Алексей Дебринин диэн коллегия асессора бойобуода буолбут. 1769 сыллаахха уурайан Иркутскайга барбыт.

* Сэтинньи 23 — Бастакы дьаһаах хамыыһыйата диэн ааттаммыт хамыыһыйа оттонор ходуһалар сахаларга хаалыахтаахтарын туһунан ыйааҕа тахсыбыт.
* Ахсынньы 2 — Швеция түмэнэ Бэчээт көҥүлүн туһунан сокуону ылбыт, бу сокуон аан дойдуга тыл көҥүлүн туһунан бастакы сокуон буолбута.
* Ахсынньы 5 — Лондоҥҥа искусство оҥоһуктарын атыылыыр аатырбыт "Кристис" аукцион аһыллыбыт. Аукционист Джеймс Кристи бастакы атыытын ыыппыт.
* Ахсынньы 14 (саҥа ааҕыынан ахсынньы 25) — императрица Екатерина II саҥа Уложение (сокуоннар хомуурунньуктара) суруйар хамыыһыйаны тэрийэр туһунан манифест таһаарбыт. Ону таһынан ол Хамыыһыйаҕа киирэр дьокутааттары талыы хаамыытын быһаарар ыйаахтарга илии баттаабыт. Бу Арассыыйа импиэрийэтин бары өрүттэрин уларытар улахан реформа саҕаланыыта этэ. Бу быһаарыыга олоҕуран биир сыл ааспытын кэннэ 1768 сыл тохсунньутугар сахалартан дьокутаатынан Соппуруон Сыраанап талыллыбыта. Ыраахтааҕы Екатерина II анал манифеһынан сокуоннары бэрээдэктииргэ уонна реформалары оҥорорго көмөлөһүөхтээх “Уложеннай хамыыһыйа” диэни тэрийбит. Бу хамыыһыйаҕа империя бары муннугуттан 600-тэн тахса дьокутаат киирбит. Кинилэри кытары Хара Бытык Маһары удьуора Софрон Сыранов дьокутаатынан талыллыбыта.

* Бэс ыйын 1 — Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн араарыллан Иккис Мэлдьэхси нэһилиэгэ үөскээбит.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 13 — Томас Роберт Малтус, Британия экономиhа
* Ахсынньы 12 — Николай Карамзин — нуучча суруйааччыта уонна устуоруга, ону кытары нуучча тылын реформатора. Нуучча тылыгар француз тылын грамматикатын уонна синтаксиһин хото киллэрэн *литературнай нуучча тылын* сайдыытыгар сүҥкэн кылааттаах.

## Өлбүттэр
1767

**1767** сыл.

## Туох буолбута
* Арассыыйа Даанияны кытта дуогабардаспыт. 
*  Екатерина II Уложеннай Хамыыһыйаны ыҥыттарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1768

**1768** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 9 (Григориан халандаарынан тохсунньу 20) — Хаҥалас, Мэҥэ, Боотур уус, Нам уонна Бороҕон бэбиэринэйдэрэ (поверенные) Соппуруон Сыраанабы Саха сирин аатыттан Арассыыйа импиэриэйтин саҥа Уложениетын (сокуоннарын хомуурунньугун) суруйар дьокутаатынан талбыттар.

* От ыйын 4 — Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсөр соруктаах баран иһэр сахалар дьокутааттарын Соппуруон Сыраанабы Бүтүн Сибиир Сенатын дьаһалтата (Тобольскай куорат) дьиэтигэр төннөрүгэр уураахтаабыт. Бу иннинэ Иркутскай күбүөрүнэтин дьаһалтата быыбары биллиммэтэх, ыраахтааҕыга барарын утарбыт. Ол да буоллар саха кинээстэрэ Сыранов Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийиэхтээх диэн туруорсубуттар, Сыраанап Сибиир тойотторун бобуутун-хаайыытын ылымматах, син биир ыраахтааҕыны баран көрсүбүт, саха кыһалҕатын туруорсубут. 

* Ахсынньы 10 — *[[Британия]] энциклопедиятын* маҥнайгы таһаарыыта бэчээттэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1769

**1769** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 2 — нуучча сэриитэ туурактартан Таганрог куораты төннөрбүт.

* От ыйын 4 — Бастакы Саха дьаһааҕын хамыыһыйатын хадаатайыстыбатын ылынан, 1769 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр (аныгы ааҕыынан от ыйын 4) Сибиир күбүрүнээтэрэ Денис Чичерин аманаат институтун Саха сиригэр суох гынар туһунан ыйаах таһаарбыт. Аманааттааһын диэн дьону толук ылар бэрээдэк этэ, үксүн аҕа уустарын баһылыктарын уолаттарын аналлаах хаайыы дьиэҕэ олордоллоро. Маннык быраактыканы суох гыныы дьон туһуттан буолбакка, аманааттааһын хааһынаҕа хоромньу аҕаларынан оҥоһуллубута.

* Балаҕан ыйын 28 — Коллежскай асессор Дмитрий Афросимов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1772 сыл ахсынньы 1 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.

* Алтынньы 6 — Англия байҕалынан устааччыта Джеймс Кук Саҥа Зеландияҕа тиийбит.

## Төрөөбүттэр

* Олунньу 13 — Иван Крылов — нуучча суруйааччыта, публициһа.

## Өлбүттэр
1770

**1770** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 20 — Грузия ыраахтааҕыта Ираклий II төһө да союзнига нуучча генерала граф Тотлебен туораан биэрбитин үрдүнэн, Аспиндзе аттыгар туурак сабырыйар сэбилэниилээх күүстэригэр саба түспүт, уонна кыайыыны ситиспит.
* Муус устар 29 — Англия хапытаана Джеймс Кук аан бастаан Австралияҕа тиксибит.

* От ыйын 1 — Лексель кометата Сиргэ чугаһаан, Ыйдааҕар 6 эрэ төгүл ыраахха кэлбит (2,180,000 км). Комета *комата* (иитэ, саҕата) халлааҥҥа Ыйдааҕар 4 төгүл улахан буолан көстүбүт.
* От ыйын 5 — Чэшмиэ кыргыһыыта: Эгиэй байҕалын Чэшмиэ хомотугар (аныгы Туурсуйа уһук арҕаа өттө, Хара Бурун тумул эргин) Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар байҕал кыргыһыыта саҕаламмыт.
* Атырдьах ыйын 1 — Кагул кыргыһыытыгар П. А. Румянцев салалталаах нуучча аармыйата Халиль-паша баһылыктаах туурактар аармыйаларын кыайбыт.

* Атырдьах ыйын 21 — Айанньыт Джеймс Кук Австралия илин өттүн Улуу Британия сиринэн биллэрбит. Кэлин 1828 сыллаахха Улуу Британия бу континены барытын бэйэтин бас билиитигэр ылбыта.

* Атырдьах ыйын 26 — «Труды Вольного экономического общества» сурунаалга Арассыыйаҕа бастакы хортуоппуй туһунан билим ыстатыйата тахсыбыт. «Картофель» диэн тылы нуучча тылыгар маҥнайгынан агроном учуонай Андрей Болотов киллэрбитэ. Кини Арассыыйаҕа бастакынан хортуоппуйу клумбаҕа буолбакка оҕуруокка үүннэрэр буолбут, инньэ гынан «иккис килиэп» тарҕаныытыгар олук охсубута.

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 16 — Людвиг ван Бетховен — улуу ньиэмэс композитора, дирижер, пианист.

## Өлбүттэр
Тимир

**Тимир** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Fe** уонна атом нүөмэрэ 26. Бөлөҕө 8 уонна периода 4.
Уйаандьы

400px|thumb|right|Уйаандьы өҕүллэҕэс үөһэ Хатыҥнаах салаатын төрдүгэр
**Уйаандьы өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 586 км, тардыытын иэнэ 177000 км². 

Полоуснай томтороот хотугу эниэтигэр бастаах *Бакыы* үрэх уонна Иргичээн сискэ бастаах *Иргичээн* үрэх холбоһор сиртэн саҕаланар. Өрүс Абый намталынан устар, олус өҕүллэҕэс үөстээх. 

Тардыытыгар 770 км² уопсай иэннээх 7000 тахса күөл баар, ону таһынан 8000 үрэх баар. Алтыынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара хаҥастан *Буор Үрэх* (213 км.), уҥаттан *Хатыҥнаах* (606 км.) уонна *Хачимныын* (290 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Абый намтала

**Абый намтала**. Индигир өрүс тардыытыгар баар киэҥ намтал. Иэнэ 30000 км². Кэтитэ арҕааттан илин диэкки 200 км. 

Хотуттан Полоуснай томтороот уонна Улахан Сис өйүүллэр. Арҕааттан Томмот массива, соҕурууттан Муома сиһэ, илинтэн Алаһыай хаптал хайалаах сир чэрчилииллэр.

Хотугулуу-илин Халыма намталын кытары холбоһор. Муора таһымыттан 100 м үрдүк сир. Ландшафт - туундара уонна ойуур буккаастаах туундара. Олус бадарааннаах сир.

Индигир өрүс уонна салаалара быһа охсоллор.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Сис

**Улахан Сис**. Индигир өрүс уҥа өртүгэр Полоуснай томторооту салҕыыр уонна Кондаков хаптал хайалаах сири соҕуруу өртүттэн чэрчилиир.

Уһуна 180 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 754 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кондаков хаптал хайалаах сирэ

400px|thumb|right|Кондаков хаптал хайалаах сирэ
**Кондаков хаптал хайалаах сирэ**. Индигир өрүс алын тардыытын уҥа ортүгэр сытар үрдэл.

Соҕурууттан Улахан Сис өйүүр. Уһуна 200 км, кэтитэ 150 км. Муора таһымыттан 490 м. тиийэр.

Геология өртүнэн юра сланецтара уонна кумахтара. Үрэхтэр дьириҥ хочолорунан быһыта охсуллубут. Туундара үүнээйитэ. Соҕуруу диэкки тиит ойуур буккаастаах туундара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томмот массива

**Томмот массива**. Черскэй хайаларын систематыгар баар массив. 

Силээннээх өрүс хаҥас өртүгэр сытар. Силээннээх сискэ сыстар. Иэнэ 10000 км². Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 2002 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алтан (химия элэмиэнэ)

**Алтан** диэн химия элемиэнэ. Бэлиэтэ **Cu** (). Атом нүөмэрэ 29.  Судургу бэссэстибэтэ **алтан**  — пластичнай кыһыл көмүстүҥү өҥнөөх тимир (оксид субата суох буоллаҕына роза өҥнөөх). Былыр былыргыттан киһи-аймах туттар эттигэ.

Хорҕолдьуну кытта булкуйан чаҥ диэн булкааһы ылаллар. Чаҥ киһи-аймах сайдыытыгар улахан суолталаах этэ.

## Устуоруйата
Алтан-рудаттан уонна кыра температураттан ылыыга сөптөөхтүк баһыламмыт киһи бастакы металлартан биирдэстэрэ. Бу метал айылҕаҕа үксүгэр көмүс, үрүҥ көмүс, тимир курдук көстөр. Алтан түҥ былыргы оҥоһуктартан биирдэстэрэ, шлак — Турция сиригэр-уотугар, Чатал-Гүюк нэһилиэгин хаһыытыгар булуллубуттара. Алтан үйэтэ алтан үйэни ылан аан дойду устуоруйатыгар киириэхтээх. Экспериментальнай чинчийиилэр С. А. Семенова үлэһиттэри кытта, төһө да сымнаҕас эттээх-сииннээх, алтан орудиелар таас орудиелары кытта тэҥнээтэххэ, рубка, кытаанах, тэҥнэбил уонна мас эрбииригэр, оттон уҥуоҕар таас орудиеларга курдук кэм-кэрдии ылбытын ыйда.

Былыр алтан сэп-сэбиргэл оҥорорго эмиэ боруонса — боруонса мэтээллэри уонна т. п., боруонса үйэ алтан солбуһа буолан туттуллара. Алтан ууһун холбоһуга (боруонса) б. э. чугастааҕы Илиҥҥэ диэри 3000 сыл устата аан бастаан тигистэ. Боруонса дьону үлэ-хамнас, булт, иһити-хомуоһу, киэргэли оҥорорго туһалаах буолла. Бу биридимиэттэр археологическай хаһыыларга булаллар. Үлэ орудиетыгар сыһыаннаан боруонса үйэ солбуйуутугар тимир үйэ кэллэ.

Бастаан алтан хостонор малахит рудатыттан буолбакка, сульфиднэйтэн буолбакка, Алдан уотунан-күөһүнэн уматыгы эрэйбэт буолан, хостууллар. Онуоха руданы уонна чоҕу булкуйан туой иһиккэ куталлар, кыра дьааманы туруораллар, күлүмнүүллэр. 

Кипргэ хайыы-үйэ 3 тыһыынча сыл устата алтан рудниктара кэлэн алтан устуу оҥоһуллубута.

Чонос (Швадор) култуура индейецтэрэ өссө XV-XVI үйэлэргэ алтан 99,5% ылан топорик быһыытынан 2 см халыҥнаах, 0,5 мм халыҥнаах. Соҕуруу Америка арҕаа кытылын, ол иһигэр Инк судаарыстыбаларыгар эмиэ хаама сылдьар.

Россия территориятыгар уонна орто дойду алтан рудниктара б. э. Э. тобох икки тыһыынча сыл иһигэр Уралга (ордук биллэр алтан рудниктар — Каргаллар), Закавказьеҕа, Сибииргэ, Алтайга, Украина территориятыгар бааллар.

XIII-XIV үйэлэргэ алтан бырамыысыланнай көмөнү баһылаабыппыт. Москубаҕа ХV үйэлэргэ пушка дыбарыаһа тэриллибитэ, араас калибрдаах орудиелар боруонса мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Алтан куолакалы оҥоруу элбэхтик барар. Боруонса мэтээлтэн ыраахтааҕы-пушка (1586 с.), ыраахтааҕы-куолакал (1735 с.), Алтан аттаах (1782 с.), Дьоппуонга улахан Будда храма (Тойбохой-дзи храма) (752 с.) курдук литературнай искусство айымньылара уратыламмыттара.

Электричество аһыллыаҕыттан XVII- XIX үйэлэргэ медиа-бөлөх проводтары уонна да атын ситимнэри оҥорууга улахан кээмэйдээх үлэ барда. ХХ ү. проводка сотору- сотору сокуонунан күөмчүлэнэн, алтан электротехникаҕа суолтатын сүтэрэ илик[6].

## Быһаарыылар
Литиум

мини|Литиум
**Литиум** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Li** уонна атом нүөмэрэ 3. Бу көмүстүҥү үрүҥ өҥнөөх алкали метал.
Муома

**Муома өрүс**. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 460 км., тардыытын иэнэ 30200 км². Баһа Черскэй хайаларын систематыгар баар Улахан Чиистай сискэ баар. 

Муома уонна Улахан Чиистай сис икки ардыларынан устар. Элбэх таас харгылаах. тардыытыгар 1300 күөл баар. балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

428 км² уопсай иэннээх тарыҥнар бааллар. 

Сүрүн салаалара хаҥастан *Тирэхтээх* (160 км.), *Буордаах* (119 км.), *Эрикит* (184 км.), уҥаттан *Тарыҥ Үрэх* (88 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силээннээх сиһэ

**Силээннээх сиһэ**. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Силээннээх уонна Уйаандьы өрүстэр билирдэрэ буолар.

Хотуттан соҕуруу диэкки  устата 200 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. Уйаандьы салаалара быһа охсоллор. 

Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силээннээх (өрүс)

**Силээннээх өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 796 км., тардыытын иэнэ 30800 км². 

Черскэй хайаларыгар бастаах, Муома - Силээннээх  уонна Абый намталларынан устар. 

Тардыытыгар 537 км² уопсай иэннэх 3500 күөл, 109 км² уопсай иэннээх 48 тарыҥ баар.

Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 180 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Хаҥас салаалара: *Томмот* (98 км.), *Чубукулаах* (89 км.), *Тирэхтээх* (87 км.). Уҥа салаалара: *Чамет* (99 км.), *Бөрөлөөх* (154 км.), *Буор Үрэх* (116 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Voxtel

**VOXTEL** — Кытай телефоннай корпорацията, Азияҕа бөдөҥүнэн иккис миэстэҕэ турар.
Анаапа

**Анаапа** — Краснодарскай кыраайга баар Арассыыйа биир улахан куруорда.

## Өссө маны көр
* Горгиппия
Солох метал

**Алкали металлар** диэн периодик табыл 1 бөлөҕүн химия элеменнара: литиум (**Li**), натриум (**Na**), калиум (**K**), рубидиум (**Rb**), сезиум (**Cs**) уонна франсиум (**Fr**).
Калиум

**Калиум** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **K** уонна атом нүөмэрэ 19.
Ньара

**Ньара өрүс**. Индигир өрүс уҥа салаата. Уһуна 331 км., тардыытын иэнэ 24500 км². Баһа уонна сүүрээнэ Ньара хаптал хайалаах сиргэ бааллар. 

70 км² уопсай иэннээх 57 тарыҥ уонна 1000 күөл баар. Төрдүттэн 65 км. сиргэ уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 119 м³.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара хаҥастан *Худьах* (108 км.), уҥаттан *Андыгычаан* (113 км.), *Аартык* (141 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньара хаптал хайалаах сирэ

**Ньара хаптал хайалаах сирэ**. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр 

Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан.  

Ортотунан Ньара өрүс устар. Иэнэ 200000 км². Муора таһымыттан чыпчааллара 2000 м тиийэллэр. Хотугу өртө урукку каарталарга *Улахан Чиистай хаптал хайалаах сирэ* диэн ааттаах этэ. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таас Кыстаабыт сис

**Таас Кыстаабыт сис**. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.

Индигир уонна кини салаатын Ньара билир буолар, үөһээ өртө Халыма өрүс тардыытын арааарар. Муора таһымыттан чыпчаала 2200 м. тиийэр.

Гранитынан быһа охсуллубут триас сланецтара буолаллар. Соҕуруу өртө тиит мас буккаастаах туундара, хочолорго тэтиҥ уонна иирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Яку3тск, 1980 г.
Мадагаскар

**Мадагаскар** (*Madagascar*) диэн Африка соҕуруулуу илин кытылын аттыгар, Индия океаныгар баар арыы дойду.

## Мадагаскар бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Викентий де Поль күнэ. Бу 1581 сыллаахха төрөөбүт католик аҕабыыта Мадагаскаарга быһаччы туох сыһыаннааҕа биллибэт, үһүйээн быһыытынан, Африкаҕа Туниска кулуттуу сылдьыбыт кэмнээх, кэлин Францияҕа төннөн баран дьадаҥыларга уонна ыарыһахтарга көмөтүнэн биллибитэ.
* Ахсынньы 30 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.
Мауритиус

**Мауритиус** () диэн Индия океаныгар баар арыы дойду. Мадагаскартан 900 км илин. Республикаҕа Мауритиус арыыттан ураты киирэллэр Каргадос Карахос, Родригес уонна Агалега диэн арыылар. Мауритиус арыы додо диэн көппөт көтөрдөр олорор сирдэрэ этэ.

## Бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 13 — Инженер күнэ
* Сэтинньи 2 — Ииндийэттэн кэлии күнэ. Сорох дойдуларга (Кариб байҕалын тула, Фиджи, Соҕуруу Африка) Ииндийэ субконтиненыттан дьон олохсуйа кэлбитин судаарыстыба бэлиэтиир. Маврикийга бу күн 1879 сыллаахха бастакы хараабыл үлэҕэ хантараак түһэрсибит дьону аҕалбыт
Мозамбик

**Мозамбик** (*Moçambique*) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Индия океана илин, Танзания хоту, Малауи уонна Замбия хотугулуу арҕаа, Зимбабуэ арҕаа, Эсватини уонна Соҕуруу Африка соҕуруулуу арҕаа. Бу сири 1498 с. Васко да Гама арыйбыта уонна 1505 c. Португалия колониялаабыта. 1510 c. Португалия Илин Африка кытылыгар баар араб султанаттарын барыларын баhылаабыта. 1975 с. Мозамбик тутулуга суох буолбута.

## Мозамбик бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 25 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан, 1975)
* Балаҕан ыйын 7 — Кыайыы күнэ
* Балаҕан ыйын 25 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 4 — Эйэ уонна иллээх буолуу күнэ
* Ахсынньы 25 — Дьиэ кэргэн күнэ
Махаров Александр Егорович (Усуйаана)

**Махаров Александр Егорович** — РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.

Саха АССР Усуйаана оройуонун Тумат нэһилиэгэр 1959 с-ха учууталлар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Российскай судаарыстыбаннай сулууспа академиятын «национальнай куттал суох буолуутун» идэтин бүтэрбитэ.
1981—1992 сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ.1992 с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута.
РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.
Сейшеллар

**Сейшеллар** (*Seychelles*) диэн Индия океаныгар баар 115 арыыттан турар архипелаг дойду, Африка илин кытылыттан 1,500 км баар. Африка ордук аҕыйах олохтоохтордоох дойдута.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 5 — Босхолонуу күнэ
* Бэс ыйын 18 — Конституция күнэ
* Бэс ыйын 29 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1976 сыллаахха)
Сомалия

**Сомалия** (сомали Soomaaliya, араб. الصومال) диэн Африка муоhугар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Дьибути хотугулуу арҕаа, Кения соҕуруулуу арҕаа, Аден хомото хоту, Индия океана илин уонна Этиопия арҕаа.

Италия Сомалията от ыйын 1 1960 c. Италияттан тутулуга суох буолбута. Субу күн бэс ыйын 26 1960 c. тутулуга суох буолбут Британия Сомалиятыныын холбоспуттар уонна Сомали Республиката тэриллибит. Сомалия илэ билигин de jure эрэ баар. Официаллык дойду дьаhалтанынан буолар Көhүү Федерал Дьаhалтата. Ол гынан баран үгүс регионнар киин дьаhалтаҕа бэриммэттэр уонна бэйэлэрэ туспа дьаhалталаахтар. Оннук регионнарынан буолаллар Пунтлэнд, Нортлэнд, Маахир, Галмудуг уонна Сомалилэнд.

## Сомали бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ
Махаров Александр Егорович

300px|thumb|right|Махаров Александр Егорович
**Махаров Александр Егорович** — СӨ Сир кадаастрын палаататын тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ (2000-2020), РФ бочуоттаах геодезиһа, СӨ үтүөлээх сир үллэрээччитэ.

Саха АССР Усуйаана оройуонун (Усуйаана улууһа) Тумат нэһилиэгэр 1959 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1981 с. Москватааҕы геодезия, картография, аэрофотосъемка институтын бүтэрбитэ. 1997 с. РФ президенин иһинэн Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспа академиятын "национальнай куттал суох буолуутун" идэтин бүтэрбитэ. 

1981-1992сс. Дьокуускайдааҕы АГП-ҕа үлэлээбитэ. 1992с. СР сир кэмитиэтигэр бас-көс үлэһит. СР элбэх сир туһунан сокуоннары оҥорсубута. 2000 сыллаахха СӨ «Сир кадастрын палаататын» дириэктэринэн анаммыта.

РФ бочуоттаах геодезиһа, СР үтүөлээх сир үллэрээччитэ. РФ 2-с кылаастаах советнига.

2020 сыллаахха алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Малауи

**Малауи Республиката** (ааҥл. *Republic of Malawi*) диэн соҕуруулуу илин Африка дойдута, урук **Ньясалэнд** диэн ааттаах этэ. Кинилиин кирбиилэhэллэр Замбия хотугулуу арҕаа, Танзания хотугулуу илин уонна Мозамбик илин, соҕуруу уонна арҕаа.

## Малави бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 14 — Камузу күнэ
* От ыйын 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1964);
* Ахсынньы иккис бэнидиэнньигэ (Ахсынньы 8—Ахсынньы 14) — Мас олордуутун күнэ

## Быһаарыылар
Танзания

**Танзания Холбоhуктаах Өрөспүүбүлүкэтэ** (суаhили: *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*) диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения уонна Уганда хоту, Руанда, Бурунди уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ арҕаа, Замбия, Малауи уонна Мозамбик соҕуруу. Илин Индия океана баар.

Танзания Холбоhуктаах Республиката 26 мкоаттан (улуустан) турар унитар республика. 1996 с. ыла дойду киин куората Додома, ордук улахан куората уонна эргиэн киинэ Дар эс Салаам.

## Этимология
«Танзания» топонима бу дойду састаабыгар киирбит икки холуонньа аата тэрилиннэ: -Танганьтан уонна Занзибартан, оттон бүтэр-үгэс быһыытынан дойдулар ааттарыттан. Танцияҕа икки киин куорат: административнай киинэ дар- эс историческай киин куората, оттон сокуону таһаарар-Додома, бырабыыталыстыба 1970- с сылларга сүрүн органнары көһөрбүтэ.

## География
Дойду улахан өттө киэҥ нэлэмэн площадкалар ылаллар. Индия Океан кытылын кыйа биэрэк кытыыта тайаан сытар.

Дойду территорията Африка бөдөҥ күөллэрин сорҕото баар: Хоманьика күөлэ (ол аата Байкал арҕаа уонна Ньээс соҕуруу өттүгэр.

Танзанияҕа Африка саамай үрдүк хайата — стратовулк Килиманджаро (5895 м) турар.

Тардыытын уһуна 3402 км., онтон Моҕотой — 451 км, тардыытын кытта-769 км, Малави — 475 км, Мозамбиктаах — 756 км, рудалаах — 217 км, Угда — 396 км уонна Замбиялаах — 338 км.

## Климат
Турзани климата субкваториальный. Хоту икки сезон (кулун тутар — ыам уонна балаҕан ыйа-сэтинньи), соҕуруу — биир (сэтинньи — муус устар).

Занзибар архипелаг арыыларыгар, күн ортото +28- тан 30- гар диэри, байҕал бириистэрэ күн- дьыл олус үчүгэй. Индия океаныгар уу температурата 24-26 км. Дойду киин өттүгэр (муора таһымыттан 1200-1700 м) орто температура 22-25 м. буолар, түүн сөрүүн буолуон сөп.

## Танзания бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 26 — Холбоһуу күнэ
* От ыйын 7 — Саба-Саба (суахили тылыгар "сэттэ-сэттэ" — сэттис ый сэттис күнэ), 1954 сыллаахха Танзанияны сомоҕолообут бэлиитикэ баартыйата үөскэбит күнэ (TANU, Танганьикатааҕы Африка дойдуларын сойууһа)
* Атырдьах ыйын 8 — Нане Нане күнэ — фермердэр күннэрэ (суахили тылыгар "аҕыс-аҕыс")
* Алтынньы 14 — Ньерере күнэ. Юлиус Ньерере — холуонньаны кытта охсуһааччы, социалист, 1961-62 сс. Танганьика премьер-миниистирэ, 1963-64 сс. — бэрэсидьиэнэ, онтон Танганьика Танзания буолбутун кэннэ 1985 с. диэри дойдуну салайбыта
* Ахсынньы 9 — Танганьика Британияттан 1961 сыллаахха тутулуга суох буолуутун бэлиэтиир күн

## Быһаарыылар
Төрдүс

**Төрдүс период**, эбэтэр **Антропоген** — геология периода, Сир остуоруйатын билиҥҥи этааба, кайнозойу түмүктүүр. 1,8–1,6 мөллүйүөн сыл ынараа өттүгэр саҕаламмыта.

Бу билигин араарыллар геология периодтарыттан ордук кылгас период, ол гынан баран бу кэмҥэ сир билиҥҥи туруга халыыптаммыта уонна киһи-аймах сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах түгэннэр буолбуттара: мууһуруу периода уонна киһи үөскээһинэ. 

Кэмин устата наһаа кылгас буолан палеонтологияҕа туттулар сааһы холоонноон быһаарар ньыма туттуллубат, онон саҥа ньымалар туттуллар буолбуттара: абсолютнай сааһы быһаарар радиокарбон уонна калий-аргон изотоптарын анаалыстыыр ньымалар. Геологияҕа туспа хайысха үөскээбитэ Төрдүс период геологията.

Төрдүс период плейстоцеҥҥа уонна голоцеҥҥа арахсар.
Гермогенов Николай Петрович

**Гермогенов Николай Петрович (Бырыкынай)** — социальнай харыстабыл бэтэрээнэ, Хаҥалас уонна Усуйаана улуустарын общественнай диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1946 с. Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1965 Покровскай бөһүөлэгэр орто оскуоланы бүтэрбитэ. Ол сыл Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барбыта. 
* 1968 с. диэмбэллэммитэ, онтон комсомол путёвкатынан Норильскайга Бүтүн сойуустааҕы тутууга 1 сыл сылдьыбыта. 
* 1993 с. диэри Покровскай ОПХ-ҕа араас салайар хаһаайыстыбаннай үлэҕэ үлэлээбитэ.
* 1993—1997 сс. Хаҥалас улууһун социальнай харыстабылын управлениетын салайааччыта этэ. 
* 1997—1998 сс. судаарыстыбаннай уонна муниципальнай баай-дуол, орто уонна аччыгый биисинэс Хаҥалас улуустааҕы управлениетын дьаһайан олорбута.
* 1999-2000 сс. Хаҥалас улууһун дьаһалтатын хаһаайыстыбаннай чааһын салайааччыта. 
* 2000—2002 сс. Хаҥалас улууһун кырдьаҕастар уонна бэтэрээннэр социальнай кииннэрин дириэктэрэ. 
* 2002—2007 сс. Усуйаана улууһун кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэтин дириэктэрэ.
Билигин Депутатскай бөһүөлэгэр биэнсийэҕэ олорор. Элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктаммыта: нэһилиэк депутата, ДНД тойоно, боксаҕа тренер, уус-уран самодеятельноһын кыттылааҕа, политорганизатор, нэһилиэк маҥнайгы радиодиктора о. д. а.
Эльгэ (өрүс)

**Эльгэ өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 394 км., тардыытын иэнэ 68200 км². 

Черскэй хайаларын систематыгар баар Эльгэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 120 м³. Тардыытыгар 3700 күөл баар. 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн *Улахан Сэлэрикээн* (140 км.) уонна *Айааба* (125 км.), хаҥас өртүттэн *Тобычаан* (108 км.) уонна *Утачаан* (150 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эльгэ хаптал хайалаах сир

**Эльгэ хаптал хайалаах сир**. Черскэй хайаларын уонна Верхоянскай сис икки ардыларынан сытар хайа массива. 

Соҕуруу, арҕаа уонна хоту өртүлэриттэн Алдан өрүс  уҥа салаатын Томпо салаалара бастаахтар, илин өртүгэр Индигир өрүс хаҥас салаалара бастаахтар. 

Иэнэ 30000 км² кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1590 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ.

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күөнтэ

**Күөнтэ өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 43800 км². 

Сунтаар Хайата сискэ бастаах уонна Өймөкөөн үрдэлинэн устар. Тардыытыгар 104 км² уопсай иэннээх 3400 күөл баар.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн *[[Агайакаан|*Агайакаан*]]* (160 км.), хаҥас өртүттэн Сунтаар (184 км.) уонна *[[Бүрүнгээдэ]]* (207 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьаам

**Дьаам** (, ) — Арассыыйаҕа XII – XVIII үйэлэргэ почта станцията. Бу станцияларга аттары уларытарга анаан тутар этилэр, ыал олороро. Дьаамнар сынньанар сирдээх уонна көньүүһүнэлээх буолаллара.

## Остуоруйаттан

Бастакы дьаамнар Көмүс Ордааҕа тэриллибиттэрэ. Ыраах сытар уһук сирдэри сибээстээри. 

Көмүс Орда ыһыллыбытын кэнниттэн дьаам Арассыйаҕа сайдыбыта эмиэ ыраах сытар куораттары уонна сирдэри сибээстээри.

Дьаам станциялара бэйэ бэйэлэриттэн 40–50 биэрэстэ ол аата 43–53 км сытар этилэр. 

Москваны кытта дьаамынан холбообуттара Архангельскай, Новгород, Псков, Смоленскай, Нижний Новгород уонна хоту куораттар, арыый хойут  Украина куораттара.

Саха сиригэр XVIII үйэттэн XX үйэ саҥатыгар диэри Өлүөнэ устун Дьокуускайы Иркутскайы кытта сибээстиир дьаам тракта баар этэ. 

Ону таһынан Дьокуускайы Лаамы байҕалга баар Охотскай уонна Айаан куораттары кытта холбуур этилэр.

Дьаам бэбииннэһэ олохтоох нэһилиэнньэҕэ тарҕанар этэ. Олохтоохтор эбээһинэстэринэн буолар этэ атынан уонна сирдиттэринэн хааччыйыы. 

Сокуон өртүнэн дьаам дьыалата 1516 сыллааҕы *Дьаам пирикээһэ* диэн уурааҕынан хааччыллар этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Токко (өрүс)

**Токко өрүс**. Чаара өрүс уҥа салаата. Уһуна 446 км., тардыытын иэнэ 23100 км². Удокан сис хотугу эниэтигэр систээх.

Өлүөхүмэ - Чаара хаптал хайалаах сиринэн устар. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 220 м³. Тардыытыгар 1700 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах *Чоруода* (145 км.) уонна *Тээнэ* (177 км.)

Аал сырыыта *Тээнэ* үрэх төрдүгэр диэри.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэдэдэмэ

**Сэдэдэмэ өрүс**. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 567 км., тардыытын иэнэ 18500 км². Алаһыай хаптал хайалаах сиргэ бастаах уонна Халыма намталынан устар. 

Тардыытыгар 700 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара: уҥаттан *Сыкынах*, хаҥастан *Кыыллаах*, дьэски уонна *Улахан Үрэх*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Халыма намтала

**Халыма намтала**. Саха сирин хотугулуу-илин сытар намыһах сир. Халыма өрүс устун 750 км. усталаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалтан Черскэй хайаларыгар диэри Алаһыай уонна Дьүкээгир хаптал хайалаах сирдэр икки ардыларынан сытар.

Муора таһымыттан 100 м. тиийэр. Геология өртүнэн өрүс хапталҕана. Климата субарктика. Ирбэт тоҥ сабыдыаллаах буор халыыптара. Олус элбэх бадараан уонна күөл баар. 

Соҕуруу өртүгэр тиит мастаах ойуурдар. Уоннааҕыта туундара. Быйаҥнаах таба мэччирэҥэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьаһаак (өрүс)

**Дьаһаак өрүһэ**. Халыма өрүс хаҥас салаата. Уһуна 490 км., тардыытын иэнэ 35900 км². Магадан уобалас сиригэр Черскэй хайаларыгар бастаах.

Хайалартан тахсан баран Халыма намталынан устар. Үөһэ олус өҕүллэҕэс. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан *Рассоха*, *Олгуйа*, *Омулевка*, *Гонюха*; уҥаттан *Чалбыга* уонна *Үрүди*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1771

**1771** сыл.

## Туох буолбута
* Бу сыл Сунтаар улууһун Элгээйи  нэһилиэгэ төрүттэммитинэн ааҕыллар. Ити сылга Элгээн (билиҥҥитэ Элгээйи) чосуобунатыгар маҥнайгынан кэриэстэммит Иван Кривошапкин (Ноговицын) - Дьүүл Уйбааҥҥа "алтан" бэчээт (печать родовых управлений) бэриллибитэ, ити кэмтэн ыла Элгээн сэлиэнньэтэ дьыалаҕа Бордоҥ буолаһын быһыытынан киирбитэ, оттон Дьүүл Уйбаан кини кинээһинэн анаммыта.

### Олунньу
* Олунньу 2 — Үөһээ Бүлүү 24 саха буоластарын уонна тоҥус кинээстэрэ алтан бэчээт ылбыттар.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 11 — секунд-майор Петр Малтефельцей Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. 1773 сыл кулун тутар 13 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.

### Муус устар
* Муус устар 8 — Екатерина II Москубаны суһаллык чумааттан быыһыыр туһунан дьаһайбыт.

* Муус устар 27 — М. Беневскай баһылыктаах Камчатка сыылынайдара өрө турбуттар. Дьаһаах уонна ас ыскылааттарын, «Святой Петр» диэн галиоту былдьаабыттар. Табаардары баһылыктара Беневскэй араспыыскатынан атыылаһаллар эбит. Ол араспыыскаларга Морис Беневскэй бэйэтин «пресветлейшей республики Польской резидент и Ея Императорского Величества Римского камергер, военный советник и регементарь» диэн ааттанар эбит. Кэлин бу дьон икки далайынан устан Францияҕа тиийбиттэрэ. Тиһэҕэр Беневскай Франция икки хоруолугар сулууспалаабыта, Людовик XV сорудаҕынан Мадагаскаар арыыны сэриилээбитэ, олохтоохтор хоруолунан билиммиттэрэ.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 17 — Англия учуонайа Джозеф Пристли фотосинтез көстүүтүн арыйбыт. Умайыы эбэтэр тыыныы түмүгэр буомурбут салгын күөх үүнээйи дьайыытынан төттөрү тыынарга табыгастаах буоларын бэлиэтии көрбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 6 — Джованни Баттиста Морганьи — Италия бырааһа, патология анатомиятын төрүттээччи.
1772

**1772** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 22 — Англияҕа кулуттааһыны боппуттар.

* От ыйын 13 — Англия айанньыта Джеймс Кук устуоруйаҕа аан бастакы сири арҕааттан илин эргийэр айанын саҕалаабыт.

* Атырдьах ыйын 5 — Арассыыйа, Пруссия уонна Австрия Речь Посполита сирдэрин аан бастаан түҥэттибиттэр.

* Сэтинньи 6 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин флоттара Патрас аттынааҕы кыргыһыылара саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 19 — Давид Рикардо, Британия экономиhа
* Ыам ыйын 4 — Фридрих Арнольд Брокгауз (1823 өлб.), ньиэмэс урбаанньыта, энциклопедия таһаарар кинигэ кыһатын тэрийбит киһи.

## Өлбүттэр
Өймөкөөн үрдэлэ

**Өймөкөөн үрдэлэ**. Сунтаар Хайата сис уонна Таас Кыстаабыт сис икки ардыларынан сытар үрдэл. Иэнэ 30000 км². 

Индигир салаалара быһаллар хас да туспа турар үрдэлгэ. Муора таһымыттан 1500 м. тиийэр. 1200 м диэри тиит мастаах, онтон үрдүк туундара.

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куйдуһун

**Куйдуһун өрүс**. Индигир өрүс хаҥас салаата. Уһуна 247 км., тардыытын иэнэ 20400 км². 

Сунтаар Хайата сис хотугулуу-илин эниэтигэр бастаах. Тардыытыгар 81 км² уопсай иэннээх 20000 күөл баар.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн *Маннык Үрэх* (94 км.), хаҥас өртүттэн *Буор Үрэх* (68 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1774

**1774** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 17 — Саха сирин бойобуодатынан Ларион Черемисинов анаммыт. Кини бу солоҕо бэс ыйын 15 күнүгэр диэри сыл аҥаара сулууспалаабыт. 

* Муус устар 2 — 1773—1775 сс. Бааһынай сэриитин кэмигэр Татищева кириэппэс аттынааҕы кыргыһыыга Емельян Пугачёв сэриилэрэ аан бастаан бөдөҥнүк хотторбуттар.
* Муус устар 12 — Сакмарскай аттыгар буолбут кыргыһыыга генерал Петр Голицын сэриитэ Емельян Пугачёв сэриитин үлтүрүппүт.

* Бэс ыйын 15 — аҕыйах ый (1774 сыл тохсунньу 17 күнүттэн) Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи Ларион Черемисинов дуоһунаһыттан уурайбыт. 
* От ыйын 21 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэтэ Күчүк-Кайнардьатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан 1768—1774 сс. Нуучча-туурак сэриитин түмүктээбиттэр. Кырыым тутулуга суох дойду быһыытынан билиниллибит.
* От ыйын 26 — Емельян Пугачёв сэриилэрэ Казань аттыгар үс хонуктаах кыргыһыыга Иван Михельсон хамаандалаах сэриититтэн бүтэһиктээхтик хоттороллор.
* Атырдьах ыйын 1 — Англия учуонайа Джозеф Пристли кислороду арыйбыт.
* Атырдьах ыйын 11 — Емельян Пугачев крепостной бааһынайдары босхолуур туһунан манифеһа Пензаҕа ааҕыллыбыт. 

* Ахсынньы 14 — Cекунд-майор Степан Шатилов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1778 сыллаахха дылы сулууспалаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 18 — Григорий Лангсдорф (Георг Генрих фон Лангсдорф, 1774–1852), айылҕаны чинчийээччи, этнограф, Бөтөрбүүрдээҕи НА акадьыамыга.  1807 с. Охуоскайтан Дьокуускайга аттаммыт уонна аара Өлүөхүмэҕэ, Битиимҥэ, Киренскэйгэ, Верхоленскайга уо.д.а. чинчийиилэри ыыппыт.

## Өлбүттэр
1775

**1775** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 21 — Москубаҕа Болотнай болуоссакка Емельян Пугачёв өлөрүллүбүт.
* Тохсунньу 31 — «О новом разделении Иркутской губернии на провинции, воеводства и комиссарства» диэн саҥа сокуонунан Иркутскай күбүөрүнэ састаабыгар Саха провинцията тэриллибит. 1783 сылга диэри Саха провинциятыгар саҥа тэриллибит Киренскай бойобуодустуба уонна Илим комиссарствота киирсэр этилэр.

### Олунньу
* Олунньу 11 (урукку истиилинэн тохсунньу 31) — Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Битиимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка туспа көрөөччү (смотритель) ананар буолбут.

### Муус устар
* Муус устар 19 — Америка колонистара Британия сэриилэрин кытта бастакы кыргыһыылара буолбут. Тутулуга суох буолуу иһин сэрии саҕаламмыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын  7 — Холбоһуктаах Холуонньалар (United Colonies) ааттара Холбоһуктаах Штааттар (United States) диэҥҥэ уларыйбыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 14 — Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан Запорожскай Сечь суох гыныллыбыт. Польша мөлтөөн, суоһаабат буолбута, Кырыым Арассыыйаҕа холбоммута, Туурсуйаны кытта Күчүк Кайнардьатыыаҕы сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ (1774), онон ити эргин улахан байыаннай тэриллии баара ирдэммэт буолбута. Ону таһынан казаактар Арассыыйа бэлиитикэтин утарар дьайыылары оҥоруохтарын сөбө, оҥоролоро да, холобур, сирдэри былдьаһан субу-субу Таврияҕа көһөрүллүбүт сербтэргэ саба түһэллэрэ. Аны Пугачев өрө туруутун хам баттааһын кэнниттэн ыһыллыбыт дьон Запорожьеҕа барар былааннаахтара биллибитэ.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 18 — Арассыыйа импиэрийэтэ 50 күбүөрүнэҕэ саҥаттан араарыллыбыт, ол туһунан манифест тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 16 — Джейн Остин — аатырбыт Англия суруйааччыта.

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 21 — Емельян Пугачев — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сылларга Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.
1776

**1776** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 9 — Шотландия экэнэмииһэ уонна бөлүһүөгэ Адам Смит «Норуоттар баайдара» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* Кулун тутар 28 — Москубаҕа Большой тыйаатыр олохтоммут.

* От ыйын 2 — Филадельфияҕа буолбут Континент иккис кэнгириэһэ Америка Британияттан арахсарын туһунан быһаарыныы ылыммыт. Ол эрээри билигин Тутулуга суох буолуу күнэ от ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, ол күн *Тутулуга суох буолуу Декларацията* ылыныллыбыта.
* От ыйын 4 — Континент иккис Кэнгириэһэ АХШ Тутулуга суох буолуутун туһунан Декларацияны ылыммыт.

* Балаҕан ыйын 7 — Подводнай лодка бастакы атааката: американецтар «Чараппаахы» диэн ааттаах подлодкалара Нью-Йорк аттыгар дьаакырга турар Британия «Хотой» диэн флагман хараабылыгар чаһыылаах миинэ туруора сатаабыт.
* Балаҕан ыйын 9 — Америка Холбоһуктаах Колониялара саҥа ааттаммыт — Америка Холбоһуктаах Штааттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1777

**1777** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 14 — АХШ сулустардаах уонна дьураалардаах былааҕы ылыммыт. Бу былаахха маҥнай штат ахсаанынан 13 сулус уонна 13 дьураа баара. Онтон саҥа штаттар эбиллэн истэхтэрин аайы сулустар элбээн испиттэрэ, билигин 50 сулус баар. Дьураа ахсаана 13-нэн хаалбыт.

* Ахсынньы 17 — Америка өрөбөлүүссүйэтэ: Франция Холбоһуктаах Штааттары билиммит.
* Ахсынньы 24 — Джеймс Кук Киритимати арыыны арыйбыт, Ороһооспо арыыта диэн ааттаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр