Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ

[thumb|upright|[Рентген, Вильгельм Конрад|Вильгельм Рентген(1845—1923), Физикаҕа Нобель бириэмийэтин бастакы лауреата.]]
**Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ** () Швед хоруоллугун билимҥэ акадьыамыйата сылга биирдэ аныыр бириэмийэтэ. Бу Альфред Нобель 1895 сыллаахха бэйэтэ олохтообут биэс Нобель бириэмийэлэриттэн биирдэстэрэ, 1901 сыллаахтан туттарыллар. Атын бириэмийэлэр: Химияҕа Нобель бириэмийэтэ, Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтэ, Нобель Эйэҕэ бириэмийэтэ уонна Мэдиссиинэҕэ уонна физиологияҕа Нобель бириэмийэтэ. Бастакы физикаҕа Нобель бириэмийэтэ ньиэмэс физигэр Вильгельм Конрад Рентгеҥҥэ «в знак признания необычайно важных заслуг перед наукой, выразившихся в открытии замечательных лучей, названных впоследствии в его честь» туттарыллыбыта. Бу наҕарааданы Нобель Пуондата дьаһайар уонна физик үлэтин чыпчаал үрдүк билиниитин быһыытынан ааҕыллар. Бу бириэмийэни Стокгольмҥа сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан ахсынньы 10 күнүгэр туттараллар (Нобель өлбүт күнэ).

## Анааһын уонна талыы
Үс лауреаттан ордугу талар сатаммат. Атын Нобель бириэмийэлэртэн уратыта диэн, физикаҕа бириэмийэҕэ талыы ордук өр уонна кытаанах буолар. Ол иһин сылтан сыл бу бириэмийэ аптарытыата үрдээн испитэ, уонна түмүгэр аан дойдуга физиктар саамай суолталаах бириэмийэ быһыытынан ылыммыттара.
[thumb|Үс лауреат. Бастакы эрээккэ хаҥастан уҥа: [Майкельсон, Альберт Абрахам|Альберт А. Майкельсон, Альберт Эйнштейн и Роберт Милликен.]]

Лауреаттары биэс киһиттэн турар Нобель физикаҕа кэмитиэтэ талар, бу дьону Швед  хоруоллугуна билимҥэ акадьыамыйата аныыр. Бастакы түһүмэххэ хас да тыһыынча киһи хандьытааттары туруорар. Бу дьону эспиэртэр түмүк тахсыар диэри чинчийэллэр уонна ырыталлар.

Үс тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ бэйэлэрин кадидатураларын туруорар туһунан этиилээх форма ыытыллар. Номинацияҕа туруорбут дьон аата 50 сыл тухары аһаҕастык биллэриллибэт, номинааннарга эмиэ этиллибэт.

Сайаапкалары хамыыһыйа тургутар, онтон 200 кэриҥэ киһилээх баллыр испииһэк хайысхаларынан эспиэрдэргэ ыытыллар. Эспиэрдэр хас биирдии испииһэккэ 15-тии кэриҥэ ааты хааллараллар. Кэмитиэт сүбэлиир дакылаат бэлэмниир. Өлбүт дьону номинацияҕа киллэрбэттэр, ол эрээри номинант бириэмийэ кэмитиэтэ быһаарбытын кэннэ өлбүт буоллаҕына (үксүн алтынньыга) бириэмийэ ананар. 1974 сыллаахха диэри номинант бириэмийэ анаммытын кэннэ өлбүт эрэ буоллаҕына аймахтарыгар туттарыллара.

Физикаҕа Нобель бириэмийэтин быраабылата арыйыыны "кэм тургутуохтааҕын" ирдиир. Ол аата арыйыы оҥоһуллубутун кэнниттэн сүүрбэччэ сыл ааһыахтаах, сороҕор онтон быдан уһун кэм ааһар.

## Наҕараадалааһын
Физикаҕа Нобель бириэмийэтин  лауреата көмүс мэтээли, туох иһин  ылбытын туһунан суруктаах туоһу суругу уонна харчынан бириэмийэни тутар. Денежная сумма зависит от доходов Нобелевского фонда в текущем году. Бириэмийэ хас да киһиэхэ туттарыллар түгэнигэр харчы тэҥҥэ үллэриллэр; үс лауреат буоллаҕына сороҕор биир киһиэхэ харчы аҥаарын, иккитигэр чиэппэрдэрин биэриэхтэрин сөп.

### Мэтээл
Нобель бириэмийэтин мэтээллэрин  Швецияҕа уонна 1902 сыллаахтан Норвегия Манньыатын тиэргэнигэр чеканкалыыллар. Хас биирдии мэтээл сирэйигэр Альфред Нобель хаҥас өттүттэн көстүүтэ ойууланар. Физикаҕа, химияҕа, мэдиссиинэҕэ эбэтэр физиологияҕа уонна литэрэтиирэҕэ туттарыллар бириэмийэ мэтээллэрин сирэйэ биир: Альфред Нобель ойуута уонна олорбут сыллара (1833—1896). Нобель Эйэҕэ уонна Экэниэмикэҕэ бириэмийэтин мэтээллэрин сирэйигэр эмиэ Нобель мэтириэтэ ойууланар, ол эрээри дизайна арыый атын. Мэтээл кэлин өттө ханнык тэрилтэ аныырыттан тутулуктаах. Химияҕа уонна физикаҕа тутарыллар мэтээллэр биир дизайннаахтар.

[thumb|right|400px|[Склодовская-Кюри, Мария|Мария уонна Пьер Кюриларга 1903 с. бэриллибит Физикаҕа бириэмийэ туоһу суруга, Франция наассыйатын бибилэтиэкэтин илиинэн суруллуу пуондатыгар харалла сытар]]

### Туоһу сурук
Нобель лауреаттарыгар туоһу суругу Швеция хоруола туттартыыр. Хас биирдии туоһу сурук туһунан дизайннаах буолар. Туоһу сурукка лауреат аата уонна туох иһин бириэмийэ анаммыта суруллар.

### Харчынан бириэмийэ
Лауреаттарга харчынан бириэмийэ туттарыллар, ол туһунан докумуону туоһу суругу уонна мэтээли кытта туттараллар; 2009 сыллаахха харчынан бириэмийэ 10 мөлүйүөн швед кронатыгар тэҥнэһэрэ (1,4 мөл. АХШ дуоллара). Харчы сууммата сылтан сыл уларыйыан сөп, ол Нобель пуондата ол сыл төһө харчыны туттарар кыахтааҕыттан тутулуктаах. Биир категорияҕа икки лауреат ананар түгэнигэр харчы икки тэҥ чааска араарыллан туттарыллар. Үс лауреат анаммыт түгэнигэр наҕараадалыыр кэмитиэт үс тэҥ чааска араарар эбэтэр суумма аҥаарын биир киһиэхэ, оттон биирдии чиэппэрин атын икки киһиэхэ түҥэтэр бырааптаах.

## Туттарыы
Кэмитиэт уонна талар хамыыһыйа оруолун толорор тэрилтэлэр лауреаттар ааттарын үксүн сэтинньигэ биллэрэллэр. Бириэмийэни сылын ахсын анал сиэри-туому тутуһан Стокгольм дьаһалтатыгар ахсынньы 10 күнүгэр, Нобель өлбүт күнүгэр туттараллар. Nobel Prize Foundation Website

## Лауреаттар

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* Friedman, Robert Marc (2001). *The Politics of Excellence: Behind the Nobel Prize in Science*. New York & Stuttgart: VHPS (Times Books). ISBN 0-7167-3103-7, ISBN 978-0-7167-3103-0.
* Gill, Mohammad (March 10, 2005). «Prize and Prejudice». *[[Chowk (magazine)|Chowk]]* magazine.
* Hillebrand, Claus D. (June 2002). «Nobel century: a biographical analysis of physics laureates». *[[Interdisciplinary Science Reviews]]* 27.2: 87-93.
* Schmidhuber, Jürgen (2010). Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century at arXiv:1009.2634v1 with graphics: National Physics Nobel Prize shares 1901—2009 by citizenship at the time of the award and by country of birth.
* Lemmel, Birgitta. «The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics». *nobelprize.org*. Copyright © The Nobel Foundation 2006. (An article on the history of the design of the medals.)
* «What the Nobel Laureates Receive». *nobelprize.org*. Copyright © Nobel Web AB 2007.

## Сигэлэр

* «All Nobel Laureates in Physics»
* «The Nobel Prize Award Ceremonies»
* «The Nobel Prize in Physics»
* «The Nobel Prize Medal for Physics and Chemistry»