open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ

**Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ** — Дьокуускайга култуура үлэһиттэрин бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.

Саха АССР обкуомун быһаарыытынан 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр САССР Наркомпрос 25 нүөмэрдээх «8 ыйдаах Уобаластааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуоланы 2 сыллаах Культпросвет оскуолаҕа кубулутуу» диэн бирикээһэ тахсар, үөрэх кыһата бу күнтэн тэриллибитинэн ааҕыллар.

## Устуоруйата

* 1937 — Икки сыллаах култуура үлэһиттэрин бэлэмниир оскуола аһыллар.
* 1938 — Өрөспүүбүлүкэтээҕи политпросветшкола диэн ааттанар;
* 1941 — Сэрии саҕаламмытынан сабыллар;
* 1945 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культпросвет оскуолата диэн аатынан хат аһыллар;
* 1950 — кэтэхтэн үөрэтэр бибилитиэкэ салаата аһыллар.
* 1957 — тыйаатыр эрэжиссиэрдэрин бэлэмниир салаа аһыллар, педагог — РСФСР уонна САССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ А. М. Ходжаева;
* 1959 — дирижер уонна хуор салаата, педагог — И. П. Литвинцев;
* 1966 — хореография салаата, педагог — бастакы саха балерината А. В. Посельская.
* 1966 — оскуола Саха Өрөспүүбүлүкэтин кульпросвет училищата диэн ааттанар.
* 1976 — кулууп эрэжиссиэрин салаата аһыллар, педагогтар — А. Б. Тё, И. И. Бурцев;
* 1979 — норуот үстүрүмүөннэрин салаата аһыллар, педагогтар Л. А. Марушкевич, А. П. Оглоблин;
* 1989 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуура училищата диэн ааттанар;
* 1990 утум култуура салаата аһыллар, педагогтар — Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа А. С. Федоров, Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх үлэһитэ А. И. Васильев.
* 1992 — Култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ диэн ааттанар. Маннык салаалар аһыллаллар:
*  эстрада ускуустубата, педагогтар — Арассыыйа үтүөлээх артыыһа Ю. Е. Платонов, Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа В. И. Заболоцкай.
* сыырка ускуустубатын салаата, педагог — Өрөспүүбүлүкэ үтүөлээх артыыһа С. В. Расторгуев.
* актер ускуустубата, педагогтар — Арассыыйа үтүөлээх артыыстара Е. Н. Степанов, С. П. Федотов.

#### Сигэлэр

* Истоки становления колледжа культуры и искусств. Сост. Ф.Т. Гоголева. Якутск :  Бичик, 2014. – 216 с.

## Быһаарыылар
Джима Юлия Валентиновна

**Юлия Валентиновна Джима** (, 19 Балаҕан ыйын 1990, Киев) диэн Украина биатлоҥҥа Олимпия оонньууларын чөмпүйүөнэ. 

## Өссө маны көр
*IBU профиль
*ФБУ профиль
Кырыкивка

**Кырыкивка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 891 (2016).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Дипсоманийа

**Дипсомания** (нучч. *Запо́й*, , англ. *Dipsomania*) — уһун кэмҥэ (сууккаттан ордук) тохтоло суох арыгы иһии, күүстээх сүһүрүүлээх буолар. Арыгыны куруук иһэр дьоҥҥо көстөр, арыгыһыт испэккэ сылдьар кэмин кытта өр өтөр буола-буола хатыланар.
Саргыдаев Степан Анатольевич

**Саргыдаев Степан Анатольевич** (1980) — 2012 сылтан Чурапчы нэhилиэгин баһылыга, «Биир Ньыгыл» Арассыыйа политическай партия генеральнай сүбэтин чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
2002 с. СГУ-ну бутэрбитэ.

2002—2005 сс. Чурапчы улуустааҕы гимназиятын информатикаҕа учуутала.

2005—2010 сс. Чурапчы нэhилиэгин баhылыгын солбуйааччыта.

2010—2012 сс. Чурапчы улууhун баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччыта.

2012 сыл балаҕан ыйыттан Чурапчы нэhилиэгэ МТ баhылыга, 2017 с. 70тан тахса % куолаһы ылан иккис болдьоҕор талыллыбыта.

Биир ньыгыл Арассыыйа Чурапчытаа5ы салаатын сэкиритээрэ.
Рутуллар

**Рутуллар** — *Myhabyr*. Бэйэлэрин — мыхабыр дэнэллэр. Ахсааннара 90 000, олортон 35 240 Россияҕа олорор.

## Быһаарыылар
Спиридонов Ефим Никонович

**Спиридонов Ефим Никонович — Сэттэ Мэтээл** (1922—2003) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
"Кустук" кэпэрэтиип (Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэ)

**«Кустук» потребительскэй кэпэрэтиип** — Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр 2009 сыллаахтан үлэлиир тэрилтэ.

2009 с. кулун тутар ыйга тэриллибит.

### Салайааччылар
* 2009—2010 с.с. Егоров Николай Кузьмич (1951 с.т.)
* 2010—2014 с.с. Торохов Трофим Васильевич (1976 с.т.)
* 2014 с. Саввинова Анна Даниловна (1955 с.) үлэлии сылдьар.
Пайщиктааҕын ахсаана 77 киһи.

Үүтү тутуу былаана уонна туолуута (тоннанан).
   

2015 с. 70 миэстэлээх эргэ хотону өрөмүөннээн үлэҕэ киллэрбиттэрэ.

2017 с. тохсунньу 1 к. сылгы собуотун 38, кэтэхтэр 15 ынах сүөһүлэрин кыстатан тураллар.
2016 с. нэһилиэк гранын ылан «Айда» сайылыкка ньирэй мэччийэр бүтэйин туппуттар.
Матвеева Людмила Ильинична

**Матвеева Людмила Ильинична** (1942—2007) — Саха АССР үтүөлээх бырааһа, 1980—2007 сс. СӨ оҕо сэллик санаторийын кылаабынай бырааһа.

Л. И. Матвеева 1942 тохсунньу 26 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата чулуу үлэһит стахановец-ударник, ийэтэ — ыанньыксыт, ССКП чилиэнэ, Модут нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, 1956 сыллаахха ВДНХ кыттыылааҕа.

## Быһаарыылар
Романов Николай Петрович (1956)

**Романов Николай Петрович** (24.05.1956 с.т.) - тырахтарыыс, биригэдьиир, СӨ тытатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Дьаҥхаады нэһилиэгин Ытык киһитэ.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун Суола Мэлдьэхситигэр төрөөбүтэ. 1973с. Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1973 сыллаахтан «Герой Попов» совхозка Төхтүр отделениетыгар хортуоппуй звенотугар трактористыыр. Эталоннай гектар былааннарын аһарар, уматыгы кэмчилиир. 

1978-1987 сс. хортуоппуй звенотун бригадира. Гектартан муҥутаан 105ц. ылбыттара. 
1987-1997 сс. бурдук звенотын салайбыта, трактористаабыта.
700 га иэннээх бурдук бааһыналарыгар эбиэс, нэчимиэн, сэлиэһинэй ыһаллара. 20-30 ц. үүнүүнү хомуйаллар. 

Н.П.Романов салалтатынан бурдук үүннэриигэ «Төхтүрдээҕи народнай предприятие» тэриллэр. Наставник-агрономунан опыттаах Е.В.Яковлев кэлбитэ. Кини Ийэ сиргэ чахчы ийэлии сыһыаннаһара. А.Н.Попов – агроном. В.П.Романов, И.Н.Максимов – тракторист комбайнердар. 1993с. XX-с үйэ историятыгар киирбит Н.П.Романов чыпчаал көрдөрүүтэ ситиһиллибитэ. Онно этиллибитэ: «Төхтүрдээҕи народнай предприятие бурдук үүннэрэр звенотун салайааччыта Николай Петрович Романов 1993 сыллаахха 65 гаттан хас биирдиититтэн 36-лыы центнер үүнүүнү ылбыта». Кини аата XX-с үйэ историятыгар бигэтик киирбитэ.

Н.П.Романов тракторист идэтин таһынан сварщик. Соломо кэбиһэр агрегаты айан оҥорбута. Техникатын бэйэтэ ремоннуур, дьаһайар.

1979с. – ССКП членэ.
2000 сылтан Төхтүр баһаарынай чааһыгар караул начальнига. 
2004-2008 сс. - И.М.Романов аатынан Төхтүр орто оскуолатыгар массыынаны ыытыы инструктора.
2008 сылтан И.М.Романов аатынан Төхтүр орто уопсай үөрэх оскуолатын директорын административнай-хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлиир.
Бастыҥ общественник, спортсмен. 1995с. дуобакка маастарга кандидат.  

## Наградалара:
-Знак «Победитель соцсоревнований». 1976с., 1977сс.
-Ударник коммунистического труда. 1979с.
-Знак «За вклад в развитие сельского хозяйства». 2008с.
-Ветеран сельского хозяйства РС(Я). 2010с.
-Почетный гражданин Жанхадинского наслега. 2011с.
-СР Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ. 2012с.
-Знак «Рекордсмен XX-го столетия». 12.06.2015с.
-Знак «Год физической культуры и спорта – 2016г.». 2016с.

## Литература:
# 	«Саха сирэ» хаһыат. «Чыпчаал ситиһиилээх үлэһит». Автор П.Нилов. 
# 	«Ленинскэй знамя» хаһыат. «Анал звено тэрийдэллэр». Автор Н.Романов. 05.02.1981с.
# 	Плакат «XX-с үйэ чулуу көрдөрүүлэрэ».
Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата

**Маалыкайдааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолата** (толору аата ) — Ньурба улууһун Маалыкай сэлиэнньэтигэр баар эбии үөрэхтээһин кыһата.

2014 олунньу сылтан биһиги нэҺилиэкпитигэр 20 үлэһиттээх үлэтин саҕалаан барбыта.

Дириэктэрдэр:
* Саввинов Афанасий Михайлович — 02.2014 с. — 09.2016 с.
* Степанов Прокопий Юрьевич — 10.2016 г.
Статистика көрдөрүүтүнэн 2014—2016 с.с. оҕо дьарыктаныыта:
* 2014—256 оҕо, 60 оҕо юношескай разряд толордо
* 2015 −259 оҕо, 84 оҕо юношескай разряд толордо
* 2016 — 264 оҕо, 32 оҕо юношескай разряд толордо
Сэттэ көрүҥҥэ уҺуйааччылар үлэлэрин ситиҺиилээхтик саҕалаан барбыттара.

### Уһуйааччылар уонна оҕолор ситиһиилэрэ
Бокса көрүҥэр уһуйааччылар:
* Тыасытов Василий Афанасьевич — 2014 сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар. «СӨ үтүөлээх тириэньэрэ»
* Павлов Николай Васильевич — 2014—2015
* Слепцов Мичил Геннадьевич — 2015—2016
* Яковлев Яков Владимирович — 2016 сылтан үлэтин саҕалаата
2014—2016 с.с.ситиһиилэр
Россия — 1 оҕо — 3 миэстэ,1оҕо — 5 миэстэ
ДВФО — 2 оҕо бастакы, 4 оҕо призер
РосСовет — 1оҕо бастакы
РС(Я) −6 оҕо бастакы, 9 оҕо призер.

Көҥүл тустууга уhуйааччылар:
* Григорьев Иннокентий Николаевич — 2014—2016 с.с
* Иванов Мичил Васильевич — 2014 с. сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар
2014—2016 с.с. ситиһиилэр
РС (Я) — 1 о5о чемпион, 5 о5о кыттааччы

Саахымат көрүҥүн уҺуйааччыта
* Иванова Акулина Иннокентьевна — 2014 сылтан билиңңи диэри улэлии сылдьар
РС (Я) — 8оҕо призер, 10 оҕо кыттааччы

ХайыҺар көрүҥэр уҺуйааччылар:
* Павлова Екатерина Юрьевна — 2014—2015 с.с.
* Алексеева Олеся Степановна — 2015—2016 с.с.
* Степанов Семен Юрьевич — 2016 сылтан үлэтин саҕалаата
2014—2016 с.с. ситиһиилэр
ДВФО — 1 оҕо участник
РС (Я) — 1 оҕо 3 миэстэ, 8 оҕо кыттааччы

Остуол тенниһин көрүҥэр уҺуйааччылар
* Андреев Валерий Кузьмич — 2014—2016 с.с.
* Ушканов Григорий Витальевич — 2015 с. сылтан билиҥҥи диэри улэлии сылдьар.

2014—2016 сс. ситиһиилэр
Бүлүү бөлөх оройуоннарын икки ардынаа5ы күрэхтэҺиилэргэ — 4 оҕо призер, 9 оҕо кыттааччы
Николаевка (Сумы уобалаһа)

**Николаевка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 234 (2016).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Жан Поль

**Жан Поль** () (хос аата; дьиҥнээх аата уонна араспаанньата Йоһанн Фридрих Рихтер, Richter) (1763–1825), ньиэмэс суруйааччыта, педагог. Бэйэтин кэмин биллэр-көстөр романистарыттан биирдэһэ. Жан Поль үгүс айымньытыгар иитии кыһалҕата ордук көтөҕүллэр. Кини айымньыларын сүрүн пафоһа - киһи ис көҥүлэ, онтун сайыннарыы.
Арго

**Арго** (, фр. уонна ) — тыл үөрэҕэр идэлээх бөлөхтөргө туттуллар тиэрмин. Араас социальнай бөлөх бэйэтэ тус-туспа арго тылы туттар.
Михаил Михайлович Сперанскай

**Сперанскай Михаил Михайлович ** (тохсунньу 1 (12) 1772 сыл - олунньу 11 (23) 1839 сыл) — нуучча уопсастыбыннай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэлэ, уларытааччы, сокуоннары айааччы.
Горгиппия

**Горгиппия** () — Хара байҕалҕа кытылыгар турар былыргы куорат. Кини б.э.инн. VI үйэттэн — б. э. III үйэтигэр дылы Боспуор саарыстыбатын састаабыгар баар буола сылдьыбыта.

## Өссө маны көр
* Анаапа
Ойогостурова Зоя Ивановна

Ойоҕостурова Зоя Ивановна - бастакы дьокутаат дьахтар. Саха дьахталларыттан аан бастаан ССРС Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин уонна Национальнастар сэбиэттэрин чилиэнинэн тэҥҥэ талыллан үлэлилии сылдьыбыт сэбиэскэй-партийнай үлэһит,саха норуотугар үөрэхтээһинигэр, культурнай-сырдатар үлэтигэр бэйэтин сэмэй кылаатын киллэрсибит.
Федотов Николай Алексеевич

**Федотов Николай Алексеевич — Торбаза** (1927—2008) — Саха АССР спордун маастара, Иккис Наахара нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, «Хохочой — Дьокуускай — Майа» хаһыйарынан десант кыттыылааҕа.

Н. А. Федотов 1927 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Тиэлигигэ Тамма үрэх тардыытыгар, дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Тулаайах хаалан, оҕо сааһыттан колхоз хара үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн буспута-хаппыта. 1947 сыллаахха Наахара оскуолатын сэттис кылааһын бүтэрбитэ. 

1950 сыллаахха саас Мэҥэ-Хаҥалас военкомата трахома ыарыылаах призывниктары Майаҕа ыҥыртаан киллэрэн эмтэппитэ. Онно Николай Алексеевич эмиэ баара. Военкомат призывниктары кытта үлэлэһэр офицера тренер Сивцев Егор Павловичка хайыһарга ГТО нуорматын тутарыгар дьаһайбыта. Онно Николай Федотов хайа да оҕоттон таһыччы үчүгэйдик сүүрэрин көрөн, Егор Павлович военкомат администрациятын хаһаайыстыбаннай отделын начальнигар, Петров Гаврил Гаврильевичка эппит. Кини дьаһалынан оройуоннааҕы күрэхтэһиигэ кыттар хамаанда тэриллибит. Онно Николай Федотовы чилиэнинэн ылбыттар.

Оччолорго Лазарь Сергучев, 1949 сыллаах республика хайыһарга күрэхтэһиитигэр 50 км сиргэ чемпион буолан, аатыра сылдьар кэмэ этэ. 1950 сыллаахха оройуон күрэхтэһиитэ икки күн буолбута. Маҥнайгы күн 10 км сиргэ Николай Федотов бу өрөспүүбүлүкэ чемпионун куотан кэлиитэ көрөөччүлэри соһуппута. Николай быанан бааллар, мас торуоскалаах мас хайыһардааҕа, ынах этэрбэстээҕэ. Оттон Сергучев буоллаҕына, тимир креплениелаах тупсаҕай хайыһардааҕа. Сарсыныгар 18 км сиргэ Федотов син биир бастаабыта.

Ити сыл 1950 сыллаахха республиканскай күрэхтэһиигэ кыттан 30 км сиргэ 2 миэстэ, 50 км сиргэ 1 миэстэ буолбута. Хайыһардьыт нууччалар даҕаны, көрөөччүлэр даҕаны сөҕүүлэрин-махтайыыларын биллэрэн: «Ай-да, торбаза!» — дэспиттэрэ. Онтон ыла Николай Федотовка ити Торбаза диэн аат иҥэн хаалбыта. Мэҥэ-Хаҥалас спордун историятыгар Николай Алексеевич Федотов — Торбаза курдук үрдүк ситиһиилээх хайыһардьыт суох. Кини Саха сирин чемпионатыгар көрдөрүүлэрэ:
* 1950 с. 30 км — 2 м. 50 км — 1 м.
* 1951 с. 30 км — 2 м. 50 км — 1 м.
* 1952 с. 30 км — 1 м. 50 км — 1 м.
* 1953 с. 30 км — 1 м. 50 км — 2 м.
Ити курдук, республика хайыһарга финальнай күрэхтэһиилэригэр тыа, үрэх баһын булчут уола Николай Федотов түөрт сыл устата иннин кимиэхэ даҕаны биэрбэтэҕэ, оччотооҕуга республикаҕа аатыра сылдьар хайыһардьыттары тулуталаабатаҕа.
Н. А. Федотов 40-н тахса сыл ойуур хаһаайыстыбатыгар леснигынан үлэлээбитэ.

Эдэр эрдэҕиттэн отоһутунан, норуот эмчитинэн биллибитэ. Эмтээх оттору хомуйан, араас дьарҕа ыарыылары эмтээн, дьонун-сэргэтин махталын ылара. Ону таһынан айылҕа уларыйыыларын олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кэтээн көрбүтэ.

2008 сыллаахха өлбүтэ.
Нанаай тыла

**Нанаай тыла** (бэйэ аат: *на̄ни хэсэни*, *хэдзэ хэсэни*) — омук тыла Амур кытылыгар олорор омук тыла. Хабаровскай уонна Приморскай кыраайга тарҕаммыт тыл. Саҥарар дьон ахсааана 5,9 тыh.

## Алпаабыт

Билигиҥҥи нанай алпаабытын үлэлии сылдьар версията 1993 сыллаахха бигэргэммитэ. Аныгы нанай алфавит маннык көрүҥнээх:

Үөрэх литературатыгар өр аһаҕас дорҕооннору көрдөрөр диакритическай бэлиэлэр-макро буукубаларынан туһаныллаллар.

## Быһаарыылар
Никифоров Василий Давыдович

**Никифоров Василий Давыдович** (1931—2007) — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, саппаас майора, кыраайы үөрэтээччи, Иккис Наахара, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

Василий Давыдович Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1962 с. СГУ историческай факультетын бүтэрэн баран учуутал үлэтин Наахара 8 кылаастаах оскуолатыгар саҕалаабыта. 1964—1982 сылга диэри Наахара орто оскуолатыгар учууталынан, военругунан, саабыһынан, дириэктэринэн 19 сыл үлэлээбитэ.

1978—1982 сылларга НВП военругунан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуолаҕа байыаннай патриотическай иитиигэ пед.коллектив уонна төрөппүттэр элбэх үлэни ыыппыттара. Оччотооҕу көрдөбүлгэ эппиэттиир сөптөөх оборудованиелаах кабинет, строевой площадка, ытар тир, караульнай помещение сороҕо, мэһэйдээх площадкалар, оружейка оҥоһуллубуттара. Оскуолаҕа «Бойобуой уолаттар» кулууптара, стрелковай кружок үлэлииллэрэ. Юнармеецтар «Орленок», «Зарница» байыаннай- патриотическай оонньуларга көхтөөхтүк кытталлара уонна оройуоҥҥа 3 сыл субуруччу бастаан көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны «За отличную военную подготовку молодежи» үйэ-саас тухары илдьэ хаалбыттара. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барааччылары атаарыы уонна сулууспаттан кэллэхтэринэ көрсүһүүлэр ыытыллаллара. Албан аат уруоктара, памятниктары шефтэһии, юнармеецтары, ордук призывниктар ГТО нуормаларын ситиһиилээхтик туттаралларын ситиһэллэрэ. Сулууспалыы сылдьар отпускниктар байыаннай чаастарын кытта суруйсуу тэриллэрэ. Үгүс выпускниктар үчүгэйдик сулууспалыылларын туһунан махтал суруктар кэлэллэрэ, олору оскуола үөрэнээччилэригэр линейка кэмигэр иһитиннэрэллэрэ. 1979 сыллаахха оскуола ити үлэтин үрдүктүк сыаналаан учууталлар атырдьах ыйдааҕы сүбэ мунньахтарыгар Наахара оскуолата Советскай сэбилэниилээх күүстэр уонна ЫБСЛКС 60 сыллара туолуутун көрсө Байыаннай — патриотическай үлэни тэрийиигэ активнайдык кыттыбытын уонна ситиһиитин иһин ССРС үөрэҕин Министерствотын, ЫБСЛКС КК, ССРС ДОСААФ КК дипломнарынан наҕараадаламмыта.

Василий Давыдович көҕүлээһининэн «Наахара» с/з, нэһилиэк историятын сырдатар «Үлэ уонна бойобуой албан аат» музейа аһыллыбыта. Кини кэнчээри ыччат төрөөбүт нэһилиэгин историятын, культуратын, омук быһыытынан уратытык билэригэр туһуламмыт өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин ис хоһоонун байытан, сайыннаран салгыы нэһилиэк музейын үлэтин сөргүтэр билиҥҥи кэм ирдэбилэ.

Василий Давыдович үгүс сыратын биэрэн чинчийбит үлэлэрэ «Наахара нэһилиэгин историята (1631—1996)», «2 Наахара нэһилиэгин Хочо бөһүөлэгин олохтоохторун төрүттэрэ-уустара», «Наахара орто оскуолатын историята (1900—1996 сс.)».
Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан үгүс материал хомуллубута. Наахара буойуннарын ааттарын, көмүллүбүт сирдэрин чуолкайдыырга эдэр пионердар уонна комсомолецтар киэн өрүттээх чинчийэр үлэни ыыппыытара.
Василий Давыдович төрүттээбит музейыгар 1990—2001 сс. 11 сыл үлэлээбитэ.

2007 сыллаахха өлбүтэ.
Егорова Александра Петровна

**Егорова Александра Петровна-Тупсууна** — 1 категориялаах народнай медицина магистра, Айыы арчыһыта, түһүлгэ эмчитэ, 7-с кылаан.

Егорова Александра Петровна-Тупсууна 1948 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Иккис Наахара нэһилиэгэр колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ 6-с оҕонон төрөөбүтэ. 1965 сыллаахха Наахара аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр.1967 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэ киирэр. 1969 сыллаахха бухгалтер идэтин баһылаан Чурапчы улууһун Субуруускай аатынан сопхуоска ананан 1982 сылга диэри үлэлиир.1982 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр кэлэн участковай балыыһаҕа завхоһунан үлэлиир. Бу үлэлиир кэмнэригэр нэһилиэккэ ыытыллар культурнай тэрээһиннэргэ сөбүлээн туран актыыбынайдык кыттар. 1984 сыллаахха кулуупка «Дьэ-буо» тойуксуттар ансаамбылларын салайааччытынан үлэлиир. Былатыан Ойуунускай суруйуутугар «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхону туруоран фольклорнай фестивальга бастаан, Дьокуускай куоракка республиканскай күрэххэ кытталлар. Бу кэмтэн ыла аһыллан Александра Петровна 1990 сыллаахха бэс ыйыттан норуот эмчитэ буолар. 1992 сыллаахтан сахалыы эмчиттэр үрдүкү оскуолаларыгар 7 сыл үөрэнэн, үрдүк үөрэхтээх норуот эмчитэ дипломун ылан, бу күҥҥэ дылы идэтинэн үлэлиир.

## Наҕараадалара:
−1994 с. тохсунньу 19 күнүгэр «Симэх эмчит»
−1995 с. алтынньы 30 күнүгэр «1 категориялаах эмчит»
−1995 с. от ыйын 6 күнүгэр «Далбар эмчит»
-Народнай медицина магистра
-Гипнотизер экстрасенс
-«Международнай категориялаах эмчит»
-«Лучший меценат 2003 г. Мегино-Кангаласского улуса, Нахаринской средней школы за активную гражданскую позицию и вклад в развитии образования»
-Мегино-Кангаласский улус, женская общественная организация свидетельство номинация «Лучший спонсор работы женсовета» 2002 г.
-Диплом «Женщина лидер» 2003 с.
-Почетный меценат образования РС(Я) түөскэ кэтиллэр бэлиэ
-Золотая книга меценатов и попечителей Республики Саха (Я)
Платонов Иван Иванович

**Платонов Иван Иванович** (1893—1946) — Иккис Наахара нэһилиэгин маҥнайгы учуутала.
   
Платонов Иван Иванович 1893 сыллаахха тохсунньу 30 кунугэр Иккис Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Саха АССР-га төрөөбүтэ.
Аҕата — Платонов Иван Еремеевич, ийэтэ Платонова Акулина Николаевна.

Иван Иванович сэниэ ыал оҕото буолан сыаркап приходун оскуолатыгар 1900 сыллаахха үөрэнэ киирбит. Иккис сылыгар үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбит. Кинини куоракка уерэнэригэр субэлээбиттэр. Онон Дьокуускай куоракка 4 кылаастаах училище5а уерэнэ киирэр. Училищены наар «4» уонна «5» сыананан бутэрэр.

Үөрэҕин бүтэрээт  Лөгөй нэһилиэгэр учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Онно биир сыл үлэлээт 1911 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр үлэлии кэлбитэ. 18 саастаах Иван Иванович кэлээт да төрөөбүт нэһилиэгин оҕолорун үөрэтиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, нэһилиэнньэни өй-санаа өттүнэн иитиигэ актыыбынайдык кыттан барбыта. 1916 сыллаахха диэри үлэлээн баран, Тыыллыма оскуолатыгар ананан барбыта. 1921 сыллаахха дойдутугар эргиллэн кэлэн эмиэ учууталлаан барбыта.

1921 сылтан 1927 сылга диэри 2-с Наахара оскуолатыгар үлэлиир. Кини үлэлиир кэмнэригэр оскуола түөрт кылаастаах буолар уонна оҕолор олорор пансионаттара аһыллар. Онно оҕолор бэлэм аһылыкка олорон үөрэнэллэр. Кыахтаах эрэ дьон оҕолоро буолбакка, ким ба5алаах үөрэнэр кыахтаммыта. Иван Иванович 4 кылааһы (I—IV) соҕотоҕун үөрэтэрэ уонна элбэх кылааһы соҕото5ун уерэтии ньыматын билбит, үчүгэй бэлэмнээх учуутал этэ диэн, үөрэммит оҕолоро ахталлара.
   
Иван Иванович биһиги оскуолабытыгар 11 сыл үлэлээбит. Ити үлэлиир сылларыгар оскуола эрэ үлэтигэр буолбакка, нэһилиэк олоҕор көхтөөхтүк кыттан, дьону өй-санаа өттүнэн иитиигэ, улахан дьону үөрэхтээһиҥҥэ, саҥа былаас уонна олох туһунан өйдөтүү улэҕэ сыралаахтык улэлэспитэ. Кинини нэһилиэнньэ өйүүрэ уонна убаастыыра.
   
Тапталлаах кэргэнинээн, Иульяна Дмитриевна Борисова-Платонова, Манньыаттаах сиэнинээн, уонтан тахса сыл дьоллоохтук олорон, үс кыыс оҕоломмуттара: Калисфена — историк, Кыыдаана — филолог, Сата — историк.
   
Калисфена Ивановна — историк, оҕо суруйааччыта, Кыдаана Ивановна — филологическай наука доктора, профессор, Сата Ивановна — филологическай наука доктора, профессор. Күтүөтэ Башарин Георгий Прокопьевич — историческай наука доктора, профессор, сиэнэ Башарин Карл Георгиевич — медицинскэй наука доктора, профессор
   
Иван Иванович Платонов 1946 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ.
Уломжинскэй Василий Романович

**Уломжинскэй Василий Романович** (1911—1997) — Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэhитэ.
        
1911 сыллаахха алтынньы маҥнайгы күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Иккис Наахара нэhилиэгэр тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педтехникуму, 1938—1940 сс. пединституту үѳрэнэн бүтэрэн история учуутала идэни ылбыта.
        
Уломжинскай В. Р. педагогическай үлэтин Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Дьаҥхаады ситэтэ суох орто оскуолатыттан саҕалаабыта. Иккис Наахара, Мэлдьэхси, Төҥүлү оскуолаларыгар өр сылларга учууталлаабыта, саабыстаабыта, дириэктэрдээбитэ.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар үѳрэтэрин таhынан байыаннай дьыалаҕа чугастыы сытар үс нэhилиэк дьонун үѳрэппитэ. Кини салалтатынан Бастакы, Иккис Наахаралар, Бастакы Холгума, Ходоро нэhилиэгин 81 киhитэ байыаннай үѳрэ5и барбыта.
           
Үѳрэтии методикатын толору баhылаабыт учуутал этэ. Үѳрэнээччилэрин былыр буолан ааспыт кэмҥэ сатаан тиэрдэр уус-уран тыл маастарын уруоктара умнуллубаттар. Кини үѳрэппит о5олоро киэҥ билиилэринэн, картанан сатаан үлэлиилэринэн сѳхтѳрѳллѳрѳ.
           
Василий Романович үѳрэнээччилэрин кытта сайын да арахсыбакка бииргэ сылдьара. Сүүрбэhис үйэ 60-ус сылларыгар улууска биир бастакынан сайыҥҥы үлэ-сынньалаҥ лаа5ырын тэрийбитэ уонна уонтан тахса сыл салайбыта. Лааҕырга оҕолор оттууллара, кирпииччэ үктүүллэрэ, оҕуруот аhын үүннэрэллэрэ. Улууска куруук бастыҥ кѳрдѳрүүлэнэллэрэ. 70-ус сылларга улууска бастакынан эдэр лектордар группаларын тэрийбитэ. Нэhилиэк агитзоналарынан араас бэсиэдэлэри, лиэксийэлэри ааҕаллара.
           
Уломжинскай В. Р. общественнай олоххо актыыбынайдык кыттара. Лектор, общественнай корреспондент этэ. Нэhилиэк устуоруйатын сирийэн үѳрэппитэ. Ол матырыйааллара билигин даҕаны туhаныллаллар. Эдэригэр уhулуччулаах спортсмен этэ, кылыыга тэҥнээҕэ суоҕа.
           
## Наҕараадалара
«А5а дойдуну кѳмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, Үѳрэх Министиэристибэтин Бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта. Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Ытык киһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүѳлээх үлэhитэ.
Нэһилиэк Биикигэ Табылыысса

## Болҕой: Бу табылыысса уларытылла, көннөрүллэ турар. Түмүк кэлин тахсыаҕа.
**Баалы ааҕыы мэтиэдикэтэ:**

Саҥа ыстатыйа - 3 баал, 

баар ыстатыйаны тупсарыы - 1 баал, 

ис хоһоонугар эбии баал - 1 баал

ыстатыйа элбэх итэҕэһигэр (сахалыы буукубаны солбуйан суруллуутугар, категорията суоҕар, ис уонна тас сигэлэрэ суоҕар уо.д.а. биир ыстатыйаҕа көстөр түгэнигэр) - биир ыстарааптыыр баал (-1)
Адамов Гавриил Николаевич

**Адамов Гавриил Николаевич** — БАМ тутааччыта, «Саха хомсомуола» () этэрээт хамыһаара, Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын кавалера.

1975 сыллаахха Дьокуускайга СМУ-1 тэрилтэҕэ Социалистыы үлэ дьоруойа Михаил Сергеев биригээдэтигэр мас уһуунан (столяр-плотник) үлэлии сырыттаҕына тимир суолу турарга Бүтүн Сойуустааҕы ударнай тутуу биллэрбиттэр. Дьокуускайтан эмиэ хомсомуол этэрээтин хомуйбуттар, онно хапсан 16 киһи ахсааныгар киирэн СМУ-ттан 5 эдэр киһи барбыт. Обкомҥа ыҥыран хомсомуол путевката туттарбыттар, ыам ыйын 15 күнүгэр Политпрос дьиэтигэр үөрүүлээх быһыыга-майгыга атаарыы буолбут, ыам ыйын 21 күнүгэр Амыр уобалаһыгар аттамыттар.

Бастаан Беленькая диэн ыстаансыйа аттыгар балааккаҕа сытан үлэлээбиттэр: тутуу массыыната сылдьарыгар аналлаах суолга үрэхтэри туоруур күргэлэри туппуттар.
Наһаа доҕордуу, көхтөөх этибит. Элбэх ыалдьыт кэлэрэ — суруналыыстар, суруйааччылар, тэлэбиидэнньэ. Мунчаарар соло суоҕа.

Күһүн алтынныьга Тыындаҕа — «Москуба хомсомуола» этэрээт кэлэригэр бэлэмнэниигэ ыыппытар. 300 киһи олорор сирдэрин, вагончиктарын бэлэмнээбиттэр. Онтон сэтинньигэ кураанах сиргэ Могот диэн бөһүөлэк тутуутугар ыыппыттар. Щиттэн оҥоһуллубут дьиэлэр фундаменнарын туппуттар, уулусса буолуохтаах сирдэри маһын кэрдибиттэр, түүнүн тутуу матырыйаалын массыынаттан сүөкүүллэр эбит. Онтон олунньуга Нагорнай бөһүөлэги тутууга ыыппыттар. Бу кэннэ тимир суол просекатын кэрдиигэ сылдьыбыт. Онтон Тыындаҕа суол таҥааччы (, тимир суолу таҥар оробуочай) үөрэҕэр ыыппыттар. Онон 1976 сыл атырдьах ыйыттан быһаччы тимир суол тутуутугар сылдьыбыт.

## Быһаарыылар
Понохова Зинаида Дмитриевна

**Понохова Зинаида Дмитриевна** сэтинньи ыйга 1951 сыллаахха Сунтаарга төрөөбүтэ. Норуот маастара, СӨ үөрэҕирии уонна культура отличнига, *Сардаана* муода театрын салайааччыта.
Габышев Айхал Иванович

**[[Габышев Айхал Иванович|Габышев]] Айхал Иванович** — 1977 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр  Уус-Алдан оройуонугар Бороҕоҥҥо төрөөбүтэ. 

«Саха сирин тутааччыларын түмсүүтэ» (Ассоциация СРО "Союз строителей Якутии") диэн бэйэни салайынар тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ. "Саха сирин аҕаларын түмсүүтэ" (Лига отцов Якутии) общественнай түмсүү салайааччыта. Саха сирин спортинг федерациятын толорооччу директора. Саха сирин Общественнай Палататын солбучааччы председателя. Саха сирин Ил Дархана Е.А. Борисов итэҕэллээх киһитэ.

Элбэх оҕолоох ыал аҕата.
Кэссиэ Баһылай (Ушницкай Баһылай)

Сахаларга дуолан күүстээх буолан баран хаһан да күүстэринэн өттөйбөт, дьонтон ордон киирсэ-күрэхтэһэ сатаабат, олус көрсүө-сэмэй дьон баар буолаллар. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Кэссиэ Баһылай этэ. Тандалгы алааска олохтоох Өнөр нэһилиэгин биир дуолан күүстээҕэ Кэссиэ оҕонньор (Ушницкай Баһылай) баараҕай тиити силистэри-мутуктары сүгэн иһэрин ХХ үйэ 30-с-40-с сылларыгар дьон элбэхтик көрбүттэр. Оройуонтан тахсыбыт боломуочунай, Дүпсүнтэн Өнөргө ыҥыыр атынан кэлэн иһэн оҕонньорго түбэспит. Кэпсэппиттэр. Тоҕо маскын түһэрбэккин диэбитигэр Кэссиэ: «Эмиэ хаттаан көтөҕөн иһиэм дуо, турдун ээ» — диэн хардарбыт. Боломуочунай Өнөргө кулуубу тута сылдьар дьоҥҥо кэлэн: «Ити маҥан баттахтаах, тиити санныгар сүгэн иһэр киһи ким диэн ааттаах кырдьаҕаһый?» диэн ыйыталаһар. Тутааччылар аатын-суолун быһаарбыттар, уола бу олорор диэн киппэ көрүҥнээх Лэгэнтэйи ыйан көрдөрөллөр.

Кулууп тутуутугар, эргиирдэрэ үрдээн, өһүөлэрин таһаара сылдьаннар 9 м. уһуннаах өһүө маһын мүччү тутан кэбиһэн, эмискэ хаһыы бөҕөтө буолбут. Өлүү түбэлтэлээх ити кэмҥэ аллараа мас хомуйа сылдьар Кэссиэ Лэгэнтэйэ өһүөнү хабан ылан төттөрү үөһэ бырахпытыгар, мэктиэтигэр дьиэ салыбырыы түспүт. Көр, бу уолуйбакка, сымсатык, күүскэ туттубутун-хаптыбытын! Киһи киһиттэн итинник уратылаах буолар.

Өнөр 8 кылаастаах оскуолатын бүтэрэр сылларбар Кэссиэ Лэгэнтэйэ мастарыскыайга олорбута уонна үлэлээбитэ. Бэрт элбэх быһахтары оҥороро, уһанар тэриллэри бэрийэрэ. Кинини өйдөөн хаалбытым диэн, сүүһүттэн көлөһүн бычыгырыы-бычыгырыы, мэлдьи чороҥ соҕотох аа-дьуо сылдьар буолааччы.

Кэссиэ оҕонньор Тандалгыга туппут балаҕанын маһын барытын эт саннынан таспыта үһү. Кэлин хойут алта кырыылаах баҕанатын кууһан тарбахтарым төбөтө тиийбэтэҕэ. Ол балаҕантан ойбоннонор күөллэрэ сүүсчэкэ саһаан буолуо. Онуоха эмээхсинэ хотоҥҥо кэтэр холуоһатын устан баран, атах сыгынньах уу баһан кэлэрэ үһү. Хоноһолор иһиттэхтэринэ атаҕын тыаһа саппыкылаах киһи курдук хоочугураан кэлэр диэн кэпсииллэрэ.

Биир саас атыыр оҕустар харсыспыттар. Атын ким эрэ кэлэн араарарын, биитэр бэйэлэрэ харсан бүтэллэрин кэтэһэ сатаан баран, эмээхсин оҕустары эр-биир муостарыттан ылан икки аҥыы садьыйталаары, алҕас харытын сүүстэригэр уган биэрбит. Бэйэтин оҕуһун аҥаар илиитинэн соһон аҕалбыт. Арай эмээхсинэ киэһэни быһа күлэрин иһин, Кэссиэ оҕонньор тутан көрбүтэ — эмээхсинэ харытын биир утаһына тостон хаалбыт.Ону бэйэтэ чартаабыта үһү.

Бииргэ төрөөбүт убайым Өлөксөй миигиттэн 20 сылынан аҕа этэ. Хороччу улаатан эрэр уолаттар «Нусхай» (Черноградскай Ньукулай), «Сэппэҥниир» (Борисов Ньукулай) уонна убайым буоланнар киксэн бараннар Кэссиэ оҕонньор сүгэн иһэр тиитин түһэртэрээри тоҥ күөс быстыҥа арааһы кэпсэтэ-ыйыта сатаан бараннар бэйэлэрэ арахсаллар – оҕонньордоро таһаҕаһын түһэрбэтэх…

Кэссиэ Баһылай туһунан сиһилии «Өнөрдөр умнуллубат мөссүөннэрэ» (ааптар Н.А. Черноградскай) кинигэтигэр суруллан турар. Бу онно кэпсэммэтэҕи суруйа сатаатым.
Кэнчээри оҕо образцовай норуодунай ансаамбыла

2016  сылга Уус Алдан Кэнчээри оҕо обрахзцовай ансаамбыла Арассыыйа бочуоттаах ансаамбылын аатын үөрүүлээх быһыыга майгыга ылбыта.
Төлкө (арамаан)

**Төлкө** (арамаан) — Саха норуодунай суруйааччыта Николай Якутскай XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр Саха сиригэр буолбут тыҥааһыннаах быһыыны-майгыны ойуулаан суруйбут арамаана.

## Арамаан суруллуута
1940-с сыллар иккис аҥаардарыгар Николай Якутскай арамаан курдук проза уустук уонна бөдөҥ жанрыгар ылсыбыта. Суруйааччы өр сыллаах үлэтин түмүгэр "Төлкө" диэн ааттаах трилогия (1947-1964) суруллубута. Саха норуотун олоҕун тосту уларыйар кэмин, норуот уонна киһи дьылҕатын көрдөрөр бу бөдөҥ айымньыны чинчийээччилэр эпопея-арамааҥҥа киллэрэллэр. Арамаан киэҥ кэми, элбэх буолан ааспыт событиелары хабан көрдөрөр, оччотооҕу саха дьонун олоҕун-дьаһаҕын, дьылҕатын сиһилии көрдөрөр историческай хабааннаах арамаан буолар. Николай Якутскай бу айымньытыгар норуот сэһэннэрин, үһүйээннэрин тоҕоостоохтук туһанар.  Ол курдук Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһын туһунан Саха сирин араас муннуктарыгар тарҕаммыт норуот сэһэнин туһаммыта биллэр. 

## Сүрүн дьоруойдара
Арамаан сүрүн дьоруойдара Маайа уонна Сүөдэр буолаллар. Маайа - Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап баар-суох соҕотох кыыһа. Сүөдэр - Нам Дьаакыбылап кулуба хамначчыта, сылгыһыт уол.

## Арамаан чаастара

### I кинигэтэ "Хараҥа түүн"
Бастакы кинигэҕэ Орто Бүлүү кулубатын Харатаайап кыыһа Маайа уонна хамначчыт, сылгыһыт Сүөдэр бэйэ-бэйэлэрин таптаһан, турар бэйэлэрэ тахсан баралларын туһунан бэрт кэрэхсэбиллээхтик суруллар.  

### II кинигэтэ "Халлаан сырдыыта"
Иккис кинигэтигэр Маайалаах Сүөдэр Бодойбо бириискэлэригэр тиийэн дьол-соргу тардыһалларын ойуулуур. Бу манна 1912 сыллаахха буолбут Ленатааҕы событиелар, үлэһит кылаас ыраахтааҕы былааһын утары турбут маҥнайгы хабыр киирсиитэ сиһилии ойууланар.   

### III кинигэтэ "Күн тахсыыта"
Үһүс кинигэҕэ революция уонна гражданскай сэрии сылларыгар саха норуота бэйэтин көҥүлүн иһин охсуһуута, саха советскай автономията олохтонуута сүрүн миэстэни ылаллар.

## Быһаарыылар
Михайлов Константин Петрович

**Михайлов Константин Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо.
Сантьяго

мини
**Сантьяго** () диэн Чиили киин уонна ордук улахан куората.
Бадык Силип

**Николаев Филипп Васильевич** (**Бадык Силип**)  - Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ, Баппаҕаайы үрэҕин үрдүгэр олорбут. 

Баппаҕаайы нэһилиэгин устуруоруйатын үөрэппит Е.С. Алексеев нэһилиэк тэриллиитин туһунан маннык суруйар: "1916 сыллаахха Дьалдьыык уола Павел Харлампьев мунньах тэрийбит. Эһиги Өргүөт нэһилигиттэн арахсаҕыт диэн уураах таһаарбыттар. Оттон нэһилиэк аатын саҥа кинээс Бадык олорор ологун аатынан Баппаҕаайы диэн ааттаабыттар". 

Инньэ гынан бу мунньах быһаарыыта олоххо киирэн Баппаҕаайы нэһилиэгэ 1917 сыл сэтинньи 15 күнүгэр тэриллибит.

## Туһаныллыбыт сирдэр
А.Н. Яковлев. Лөкөчөөн нэһилиэгэ, Дь. Дани-Алмас, 2007
Алексеев Марк Игнатьевич

**Алексеев Марк Игнатьевич** (1913-19) - ССКП чилиэнэ, сэбиэскэй партийнай үлэһит, үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.

1913 сыллаахха Илбэҥэҕэ Баппаҕаайы кэлин нэһилиэгин кинээһэ, земствоттын бэрэстээтэлэ буола сылдыбыт Игнатий Николаев дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ.

1935 сылтан үүт табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйэ, хонуу биригэдьиирэ, Сталин аатынан колхуос солбуйар бэрэстээтэлэ, комплекснай биригээдэ биригэдьиирэ. 1964-1971 сылларга Баппаҕаайы нэһилиэгин исполкомун бэрэстээтэлэ.

## Наҕараадалара
*1941-45 сс. Улуу сэрии кэигэр килбиэннээх үлэтин иһин 
*Улуу кыайыы 50
*соц үлэ кыайыылааүа бэлиэ
*Булуу улууһун Ытык киһитэ
Николаев Игнатий Филиппович

**Николаев Игнатий Филиппович** (1870-1970) — Бүлүү улууһун КОБ чилиэнэ, Баппаҕаайы нэһилиэгин кинээһэ.

1870 сыллаахха кэлин Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ буолбут Бадык Силип кэргэнигэр Билинни Илбэҥэ сиригэр тереебутэ. Бастакы ойоҕо Даарыйаттан 5 оҕоломмута: Николаев Никита Игнатьевич, Алексеев Марк Игнатьевич, Тимофеев Семен Игнатьевич, Николаев Федот Игнатьевич, Николаева Анна Игнатьевна (Ноотуун), иккис ойого Николаева Анна Петровнаттан 16 о5о тереебутуттэн 3 о5о улааппыт: Николаева Варвара Игнатьевна (1930), Николаева Евдокия Игнатьевна (1933), Николаев Василий Игнатьевич (1938).

1917 сыл кулун тутар 18 кунугэр Булуу улуусугар КОБ тэриллэр, онно Николаев Баппагаайы нэсилиэгиттэн чилиэнинэн, кэмитиэт президиумун чилиэнинэн талыллар. Онтон 7 ый буолан баран Булуу земствота тэриллэр, манна гласнайынан талыллар. Аны Баппагаайы нэсилиэгэр земство бэрэстээтэлинэн талыллыбыт.
Николаев Никита Игнатьевич

**Николаев Никита Игнатьевич — Чэлэй** (1910) — Баппаҕаайы нэһилиэгин Ворошилов аатынан холкуоһун бэрэстээтэлэ, сопхуос биригэдьиирэ, «1941-45 сс. Аҕа дойду сэритин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл кавалера, тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ.
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ

**Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ** ()

## Өссө маны көр
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык дьоно

## Сигэлэр
Назаров Николай Семенович

**Назаров Николай Семенович** — Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ.

1925 с. I Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1942 с. Молотов аатынан колхозка государствоҕа туттарар балык биригээдэтигэр үлэһит буолбута.
1943—1947 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. Сэрииттэн эргиллэн кэлэн, Сталин аатынан колхозка, кэлин Ленин аатынан совхозка араас салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. I Тыыллыма нэһилиэгин Сэбиэтин секретара, биригэдьиир, управляющай, колхоз солбуйааччы председателэ курдук эппиэтинэстээх дуоһунастарга үлэлээбитэ. Аҕа дойду сэриитин II степеннээх орденын, «Хорсунун иһин», «Германияны Кыайыы иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Липова Долина

**Липова Долина** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 4 479 (2024).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сыа балык

**Сыа балык**, атыннык - ньоҕор (Coregonus tugun) — тууһа суох ууга үөскүүр, майаҕастыҥылар көрүнэригэр киирэр кыра балык. Сибииргэ эрэ баар буолар (эндемик), Обьтан саҕалаан Дьааҥыга диэри Муустаах хотугу байҕалга түһэр өрүстэргэ, ону тэҥэ Урал салаа үрэхтэригэр үөскүүр. Нууччалар сыа балыгы **сосьвинская сельдь**, **тугунок** эбэтэр **манерка** диэн ааттыыллар. Сыа балык уһуна 20 см, ыйааһына 90 г. тиийиэн сөп. Ойоҕоһугар 54-76 судургутук хаҕыланар хатырыктаах буолар. Олоҕо кылгас: үгүс сыа балык икки сааһыгар төрүүр-ууһуур сааһын ситэр. 6 сааһыгар диэри олорор. Уу салахайынан (планктон), рактыҥыларынан, үөн-көйүүр ыаматынан аһыыр. Бултанар балык. Ол эрээри тиһэх 40 сыл иһигэр сыа балык булда 10 төгүл түспүт.

**Хаартыската:**

http://www.bylkov.ru/_ph/35/2/814438702.gif

http://www.bylkov.ru/_ph/83/2/478064083.jpg

http://www.povarenok.ru/images/recipes/step/54/5454/545439.jpg

http://wroom.ru/userimg/forum/1308832321.jpg 

http://www.bylkov.ru/_ph/489/2/436689064.jpg

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Позвоночные животные России: тугун (с иллюстрацией и картой ареала) 
* ''Богданов В.''  Рыбы / Статья на официальном сайте Ханты-Мансийского автономного округа — Югры 
* Тугун в БСЭ
Ахатиин

мини|Ахатин улитката
Чоху хаата саамай бытаан хамсыыр харамай. Кини түргэнэ 7 см/мүн.

Гигантскай **ахатиин** -  иһин (дьигинэн атаҕа) көмөтүнэн сыыллар хонуу харамайа, моллюск, чоху хаатын (улитка) биир көрүҥэ.

Улахан улитка раковината (уйата) 5-10 см тиийэ уһуур. Ол эрэн сороҕор 20 см уһуннаах экземплярдар эмиэ биирдиилээн көстөллөр.

Раковината конустуу быһыылаах (коническай). Күн эргиирин утарытынан эриллэр, ол эрэн сороҕор таҥнары хайысхалаах эмиэ баар буолар. Кырдьаҕас ахатиин раковината 7-тэн 9-ка дылы эргиирдээх буолар.

Өнө-дьүһүнэ тулалыыр эйгэтиттэн уонна аһыыр аһылыгыттан тутулуктаах.  Үксүн кыһыллыҥы-хоҥор (коричневай) уонна араҕастыҥы эгэлгэлээх (оттеноктаах) сурааһыннардаах.

## Тарҕаныыта
Ахатин Илиҥҥи Африкаттан теруттээх. Билиҥҥи кэмҥэ ахатиин соҕуруу Эфиопияҕа,  соҕуруу Сомалига, Кенияҕа, Танзанияҕа уонна хотугу Мозамбикка тиийэ тарҕаммыт. Дьон көмөтүнэн ахатиин улитката Индияҕа, Маврикийга,  Шри-Ланкаҕа, Малайскай архипелаг арыыларыгар, Калимантаҥҥа, Таилаҥҥа, Гуамҥа, Гавайи уонна Марианскай арыыларга, Калифорнияҕа, Новай Гвинеяҕа, Таитига, Вануатуга, Карибскай муора арыыларыгар уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт.

## Аһыыр аьа
Ахатииннар от аһылыктаахтар. Оҕурсууну, кабачогу, тыкваны, шампиньону, салат сэбирдэҕин уонна да атын оҕуруот аһылыктарын сөбулээн сииллэр. Ордук сымнаҕас уонна сымнаабыт үүнээйилэри ордороллор. Эдэр улиткалар сибиэһэй үүнээйини, оттон кырдьаҕас улиткалар сиппит үүнээйилэри ордороллор. Рационнарыгар эбэһээт кальцийдаах уонна белоктаах бородуукталары киллэрэр ордук. Холобура, сымыыт хаҕын ньыһан куттахха раковината бөҕөргүүр, кытаатар уонна улаатарыгар көмөлөһөр. Куурусса этиттэн тууһа суох (!) ууга буһаран сиэтиэххэ сөп. Туустаах уонна копчёнай ас доруобуйатыгар куһаҕаннык дьайар (өлуөн сөп).

## Ууһааһына
Ахатиннар – гермафродиттар, кыыһа уола биллибэт, оннукка арахсыбат. Ахатин улитката 200-кэ тиийэ сымыыттаах буолар (сороҕор 300). Сылга 5-6-та сымыыттыан сөп. Сымыыта 4,5 - 5,5 мм размердаах, быһыытынан куурусса сымыытыгар майгынныыр. Сымыыттара маҕан кытаанах хахтаахтар. Эмбрион 24 кыраадыс итиигэ сайдар. Саҥа төрөөбүт ахатииннар маҥнай утаа бэйэлэрин сымыыттарын хаҕынан аьылыктаналлар.

6-15 ыйынан улаатан борбуйдарын туталлар. 5-6, 10 сыл кэринэ өр олороллор. Бастакы икки сыл кэнниттэн уһуура уҕараан барар. Ахатииннар тууҥҥу олохтоохтор. Сарсыарда өттүгэр буордарыгар хастан саһаллар. Ол эрэн сиик тустэҕинэ кунуһун да уһуктуохтарын сөп. Кэмиттэн кэмигэр ахатиин улиткаларын ууга уган сууйа биитэр контейнердарын уутун уунан сиигирдэ сылдьыахха наада. Бу харамай 9-тан 29 кыраадыска тиийэ  температураҕа хамныыр, онтон 2-тэн 8 кыраадыска утуйар.

## Туһата
Ахатиин улитка сырааҥа киһи этигэр-сиинигэр туһалаах: протеиннаах, алантиннаах, коллагеннаах, эластииннаах, антибиотиктаах, битэмииннэрдээх.
Капрынов Альберт Гаврильевич

**Капрынов Альберт Гаврильевич -** сахалыы суруйар суруналыыс, 2016 сыл түмүгүнэн Өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын "Көмүс бөрүө" бириэмийэтин ылбыта. "Кыым" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. 
мини|Альберт Капрынов, 2017 сыл
1988 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2005 сыллаахха С.А. Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын бүтэрэн, СГУ Саха тылын уонна култууратын бакылтыатыгар, Саха-туурок салаатыгар үөрэммитэ. Дьупулуомунай үлэтин "Саха тиэрмин тылларын үөскэтиигэ түүр тылларын оруола" диэн тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 2010 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, билигин "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнинэн, "Саха" НКИК "Саҥа күн" биэриитин ыытааччытынан, Саха араадьыйатын дииктэринэн үлэлиир.
Таба

**Табалар** (, ) — ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччилэр кэргэннэрэ, билигин бу кэргэҥҥэ 51 көрүҥ киирэр. Таба эгэлгэ көрүҥэ Евразияҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа тарҕаммыт, ону таһынан Австралияҕа уонна Саҥа Зеландияҕа олохсутуллубут.

## Таба сахалыы ааттара
Үөҥэс - үстээх тайах, таба. Уучах - мииниллэр таба. 
Хааргын таба - хотугу табаттан намыһах, кылгас атахтаах, хара дьүһүннээх чукча табата.

## Быһаарыылар
Шипраге

**Шипраге** (), Босния уонна Херцеговина уонна. Олохтоохторун ахсаана 788 (2013).

## Климат

## Референце

## Быһаарыылар

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Көскө ыытыы

**Көскө ыытыы** — административнай эбэтэр холуобунай накаастабыл, буруйу оҥорбут киһини суутунан кырыы сиргэ (дойду иһигэр) олохсута ыытыы.

Арассыыйа импиэрийэтин уонна Сэбиэскэй Сойуус холуобунай кодексаларыгар маннык накаастабыл баар этэ, Арассыыйа Федерациятын холуобунай кодексыгар маннык нуорма суох.
Ыт буутун охсуһуута

**[[Ыт]] буутун охсуһуута** диэн саха төрүт оонньуута.

Олох былыргы, кыргыс үйэтинээҕи онньуу дииллэр.

Түөлбэ ортотугар икки киһи күрэхтэһэр. Иккиэн уҥа илиилэринэн уҥа атахтарын кэннинэн хаҥас атахтарын туталлар. Уонна чохчойо сылдьан, аҥаар атахтарыгар ыстаҥалаан, бэйэ-бэйэлэрин санныларынан анньыһаллар. Хайалара эрэ илиитин ыһыктан кыайтарбытынан ааҕыллар. Өскө илиитин ыһыктыбакка охтон баран туран кэллэҕинэ, салгыы киирсибитинэн барыан сөп.

Бу оонньуу хамаандаларга арахсан эмиэ онньуохха сөп.

## Быһаарыылар
Кус олоҕо

мини
**Кус олоҕо** (, ) — от үүнээйи.

Күөл кытыытыгар, кутаҕа, үрэххэ, уулаах бадарааҥҥа, сороҕор ууга хойуутук үүнэр. Үрүҥ өҥнөөх сибэккилэрэ умнас төбөтүгэр дьөрбөлүү үүнэллэр.

Бэс ыйыгар сибэккилэнэр.

## Эмкэ туһаныы
Аһыыр баҕаны көбүтэргэ, куртах үлэтин тупасарарга, үөс туолбутун таһаарарга, намыһыах аһыылаах гастрикка тутталлар.

Сибэккилэнэр кэмигэр сэбирдэҕин хомуйан күлүк сиргэ чараастык тэлгэтэн уураллар, сотору-сотору эргитэн, сахсатыллар.

## Быһаарыылар
Филиппов Иван Иванович

**Филиппов Иван Иванович** — СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун Ытык олохтооҕо, Чурапчы улууһун Хайахсыт нэһилиэгин Ытык олохтооҕо.

Иван Иванович 1949 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Иван Кириллович уонна Дирия Прокопьевна Филипповтар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүт. Төрөппүттэрэ саастарын тухары колхуос үлэтигэр аҕата сайынын оттоон, кыһынын субан сүөһү көрүүтүгэр, ийэтэ доярканан үлэлээбиттэр. Уйбаан сэттэ оҕоттон алтыс оҕонон төрөөн баран соҕотоҕун тыыннаах хаалбыт. Атыттар тымныйыттан, куор ырыытыттан күн сириттэн арахпыттар. Хообоо диэн оҕо оргуйбут ууну тоҕо тардан, итиигэ буһан өлөөхтөөбүт. Онон Уйбаан элбэх оҕо сүтүктээх ыалга, төрөппүттэрин сылаас тапталларыгар угуттанан, мааныланан улааппыт оҕо буолар.

1996 — Эрилик-Эристиин аатынан колхоз Хайахсыттааҕы учаастагын биригэдьиирэ сылтан салайар үлэҕэ үктэммитэ.

1972 сыл күһүнүгэр Эрилик Эристиин аатынан холкуос салалтата эдэр, кэскиллээх үлэһити Дьокуускайдааҕы салайар кадрдары бэлэмниир техникумҥа үөрэххэ ыыппыта. Бу үөрэҕин 1975 сыллаахха атырдьах ыйыгар ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт Хайахсытыгар биригэдьииринэн ананан үлэлии кэлбитэ

1976 кулун тутар ыйга Субуруускай аатынан совхоз Мырылатааҕы отделения тын управляющайа.

1979 сыллаахха кулун тутар ыйга партия райкомугар инструкторынан үлэҕэ анаабыттара уонна партия обкуомун направлениятын Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ.

1979 сыл күһүнүгэр тэриллибитэ сылтан эрэ ордубут «Чурапчы» совхозка партия райкомун бюротун рекомендациятынан рабочком бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта уонна бу дуоһунаска 1983 сылга диэри үлэлээбитэ.

1983 сыллаахха «Чурапчы» совхоз коммунистара Иван Иванович Филипповы биир санаанан партком секретарынан талбыттара.

1985 сылтан ССКП Чурапчытааҕы райкомун партийнай комиссиятын бэрэссэдээтэлинэн бигэргэммитэбыһыытынан чиэһинэйин, уопсай дьыалаҕа бэриниилээҕин дьэҥкэтик көрдөрбүтэ. Дьон сэргэ ортотугар тус бэйэтин аптарытыата улаатан испитэ.

1988 сыллаахха Карл маркс аатынан совхоз директорынан талыллар.

1991 сыллаахха Уйбаан Уйбаанабыс Новосибирскайга икки ыйдаах дириэктэрдэр курстарыгар баран үөрэнэн, баран саха сиригэр бастакынан 14 бааһынай хаһаайыстыбаны түмэр ассоциацияны тэрийэн, бэрэссэдээтэлинэн талыллар.

1997—2002 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыгынан талыллар

2002—2005 сс Чурапчы улууһун баһылыгын тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар солбуйааччы, тыа хаһаайыстыбатын управлениятын начальнига.

2006—2010 сс Хайахсыт нэһилиэгин баһылыга.
Уйбаан Уйбаанабыс Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хайахсыт нэһилиэгин уонна Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Үтүө дьыала хамсааһыныгар» үчүгэй үлэтин иһин знагынан, профсоюзнай хамсааһын 100 сылыгар юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Маннык дьоннор баалларын тухары биһиги нэһилиэктэрбит, улууспут эстиэ-быстыа суоҕа диэн эрэл санаалаахпын.
Сивцев Иван Степанович

**Сивцев Иван Степанович**— СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан, «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан» мэтээл кавалера, «Гражданскай килбиэн» знагынан, СР Президенин Грамотатынан на5араадаламмыта, Государственнай социальнай страховкалааһыҥҥа кылаатын иһин РФ Социальнай страховкалааһыҥҥа Фондатын анал знагынан уонна РФ Фондатын бэрэссэдээтэлин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.
      
1944 с ахсынньы 28 күнүгэр Чурапчы оройуонун Бэрэ Сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ
      
1965-68 сс Советскай Армияҕа сулууспалаабыта
      
1968-70 сс Якутскай совхоз комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут сэкиритээрэ.
      
1970-71 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
      
1971-72 сс Якутскай сопхуос рабочкомун бэрэссэдээтэлэ
      
1972-74 сс Якутскай сопхуос 2-с Сыырдаах отделениятын управляющайа
      
1974-79 сс Якутскай сопхуос парткомун сэкиритээрэ.
      
1979-82 сс ССКП Якутскайдааҕы горкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
      
1985-86 сс Маҥан сопхуос дириэктэрэ.
      
1986-91 сс Саха АССР Госагропромун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, бастакы солбуйааччы.
      
1991-92 сс Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.
      
1992-96 сс Чурапчы улууһун дьаһалтатын баһылыга.
      
1996-98 сс СР тыатын хаһаайыстыбатын уонна аһын-үөлүн министрэ.
      
1998-99 сс СР сыанаҕа уонна монополияны утары политикатыгар комитетын бэрэссэдээтэлэ.
      
1999—2001 сс СР Президенин, онтон СР Президенин уонна Правительствотын Дьаһалтатын салайааччы.
      
2001—2014 сс РФ социальанй страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайа.
      
2014 сылтан РФ социальнай страхованияҕа фондатын Саха Республикатыгар салаатын управляющайын сүбэһитэ.
       
Саха АССР ХII-с ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэтин депутата.
Инма Куэста

**Инма Куэста** () — киноактрисата.
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* Группа 7 () (2012)
* Джульетта () (2016)
Баатаҕай

* Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа)
* Баатаҕай (Уус Алдан улууһа)
* Баатаҕай (Усуйаана) — урут баар буола сылдьыбыт сэлиэнньэ, бөдөҥсүтүүгэ түбэһэн дьоно Хаһаачыйаҕа уонна Тумакка көспүттэрэ.
* Баатаҕай Алыыта — Түһэгиир нэһилиэк киинэ
Риверсайд

**Риверсайд** ():

* Риверсайд — Вайоминг штаат куората, АХШ.
* Риверсайд — Калифорния штаат куората, АХШ.
* Риверсайд (уокурук) — Калифорния штаат уокуруга, АХШ.
Айаан харыйата

**Айаан харыйата** () — харыйа көрүҥэ, Саха сирин соҕуруу өттүгэр үүнэр. Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт Сибиир харыйатыттан уратыта — инньэтэ хаптаҕай, өҕүллүбүт, лабааҕа веер курдук үүнэр. Инньэтин үөһээ өттө хараҥа от күөҕэ, кылабачыгас, аллараа өттө сырдык икки дьураалаах, онон мас халлаан күөхтүҥү өҥнөнөн көстөр.

## Быһаарыылар
Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата

**Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбата** () — Саха сиригэр XX үйэ саҥатыгар баар буола сылдьыбыт, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туһуламмыт, саҥа сатабыллаах бааһынайы иитэн таһаарар соруктаах уопсастыба. Хамсааһыны оччотооҕу Саха сирин интэлигиэннэрэ Күлүмнүүр, Дмитриев С. Я., Климовскай С. А., Афанасьев М. А., Михалевич С.Ф, Слепцов В. Я. уо.д.а. көҕүлээбиттэрэ.

Саха сирин олохтоохторун бары араҥатыгар ытыктанар уопсастыба буола үүммүтэ. Күлүмнүүр көҕүлээһинэн уопсастыба уобаласка басакылартан биирдэстэринэн земствоны киллэриини туруорсубута.

## Быһаарыылар