Кылгас, быстах санаа

Саха дьоно быстах, түргэнник киирэн кэлэр санааны оҥорор быһыыга кубулутан иһиини сөбүлээбэттэр, куһаҕан да диэбэтэллэр киһини сыыһа-халты туттуннарара элбэҕин билэллэр, ол иһин сэрэнэллэр, быстах санаа диэн туоратан ааттыыллар.

Өй-санаа киһи күннээҕи эрэ дьыалаларынан дьарыктанарыгар тиийэн хааллаҕына халыйыыга, быстах санааҕа киириигэ тиийэн хаалыан сөп. “Санаабычча быһыылаах” диэн этэн сахалар санаатар эрэ ону оҥоро охсор быһыыны сөбүлээбэттэрин биллэрэллэр.

Быстах, оҕоҕо үчүгэй эрэ буоллун диэн санаа дьайыытыттан оҕо иитиитэ сыыһа хайысханан баран хаалар. Оҕону атаахтатыы, бары баҕатын толоруу тулуура суох уонна бэйэмсэх буолуутун үөскэтэн өйө-санаата киһи быһыытын аһара барыытыгар тириэрдэрэ сыыһа-халты туттунуутун элбэтэн олоҕун ситэ олорботун үөскэтиэн сөп.

Быстах санаа быстах, ситэ толкуйдамматах, ырытыллыбатах, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбатах быстах быһыылары оҥорууга ти-риэрдэриттэн киһи оҥорор быһыыларын оҥоруон инниттэн сэрэнэрэ ирдэнэр. Тугу эмэ оҥоро охсон кэбиһэн баран куһаҕан буолан тахсыбытын кэнниттэн соһуйан хаалааччылар куруук элбэхтэр. Саҥа тоҥмут мууһу кытаанах курдук сыыһа санаан күөлгэ киирэн ууга түһээччилэр син-биир бааллар. 

Киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйара син ыраах. Бу ырааҕы дьон “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн өс хоһооно оҥорон быһаараллар. Киһи санаабыт санаатын айар диэн тылы туһанан элбэхтик хос-хос ырытан, сыымайдаан көрөрө оҥорор быһыыта табылларыгар тириэрдэн туһаны оҥорорун үөскэтэр. Бу өс хоһоонун туһана сылдьыы эдэрдэр оҥорор быһыыларын тупсарыыга туһалыыр. 

Быстах быһыы диэн санаабычча быһыыланыы, хантан эрэ санааҕа көтөн түспүт быһыыны үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаара, ырыта сатаабакка эрэ оҥорон кэбиһии ааттанар уонна үгүстүк сыыһа-халты буолан тахсар уратылааҕыттан куһаҕаҥҥа киирсэр.

Өй-санаа буккуллуута киһи быстах быһыылары оҥороругар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Тулуура суох, буккуллар өйдөөх-санаалаах киһи быстах быһыыны оҥорууга киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалар. Олорго киирэн биэриини барыга-бары солумсаҕырыы ордук элбэтэр. Ол-бу саҥаны, киһи билбэтин, оҥорботун билэ-көрө, оҥоро сатыыр, бииртэн-бииргэ көтүөккэлээн иһэр солумсах буолан хаалбыт киһи быстах быһыыны үгүһү оҥорон куһаҕаны элбэтиэн сөп. Быстах быһыыны өйдөрө-санаалара сүөһү өйүн таһымыгар түһэн сылдьар араас тиийиммэттэр, акаарылар элбэҕи оҥороллор.

Киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн киһи санаата киһилии санаа уонна быстах санаалар диэн икки аҥы арахсыбыттара. Өй-санаа, уһун санаа, киһи буолар баҕа санаа, киһилии быһыылар киһилии санааны үөскэтэллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. 

Эт-сиин аһыырга, сииргэ баҕа санаата быстах санаалары киһи аччыктаатар эрэ үөскэтэн иһэр. Хантан эрэ аһылыгы булунан аһыыр санаа киһиэхэ киирэн аһыыр сири көрдүүрэ саҕаланар. 

Эр киһи этин-сиинин баҕа санаата мунньуллан улаатар. Быстах санааны туттуммат буолуу киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Дьахтары кытта сыһыаҥҥа быстах санааҕа киирэн хаалбакка уһун санааны тутуһуу табыллар. Киһи быстах киирэн кэлэр санааларын тулуйан уһун, кэскиллээх, киһилии санааларга киллэрэн биэрдэҕинэ эрэ, киһи быһыылаах киһиэхэ кубулуйар кыахтанар.

Быстах санааны тутуһа сылдьыы киһи кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн хаалыытын үөскэтиэн сөп. Кыыллары аһара баран харыстыы, бэлэми аһата сатааһын үөскээһинэ киһи бэйэтэ кыылга кубулуйан иһэригэр тириэрдэн быстах быһыылары оҥорооччулар элбииллэр.

Кыыллар эттэрин сиэбэт, үүттэрин испэт буолуу киһи өйө-санаата уларыйан бэйэтэ от-мас аһылыктаах кыылга кубулуйан биэрэригэр тириэрдэр. Кыыллары “үчүгэй” диэн ааттааһын, аһара аһыныы киһини бэйэтин куһаҕаҥҥа, кыылга кубулутуон сөп.

Нууччалар “сука” диэн тыһы ыты ааттыыллар этэ. Бу тыһы ыты “девочка” диэҥҥэ уларытан эрэллэрэ мааны бэйэлээх кыыстара ыкка, кыылга тэҥнэнэн, оннук өйдөнөн-санааланан хаалыытыгар тириэрдэр. “Сука” диэн тыһы ыты ааттыыр тылы уларытан, солбуйан “девочка” диэни туһаныы дьахталлар үөрүнэн биир эрдээх, кыыллар курдук буолууларыгар тириэрдэр суол буолар. Кыыллары аһара аһыныы, оҥорор быһыыларын үтүктэ сылдьыы дьахталлар көҥүллэринэн барыыларын үөскэтэн дьон буор куттарын буккуйан кэбиһиэн сөп.

Дьон сыгынньахтанан иһэллэрин саҥаны айыыны, туох эрэ уратыны, ким да оҥорботун оҥоруу курдук саныыллара билигин элбээтэ. Европаҕа оҥорон туһана сылдьар аналлаах сыгынньаҕын сөтүөлүүр сирдэрин үтүктэн туһаныы тарҕанан иһэр. Маннык сирдэри Крыымҥа эмиэ арыйан үлэлэтэллэр. Тугу да оҥордоххо сааппат, кыбыстыбат буолуу диэн кыыллар майгыларын биллэр уратыта буолан билигин бу майгы аһара баран эрэр. Эдэрдэр кыра эрдэхтэриттэн атаахтык, ханнык да хааччаҕы билиммэккэ, көҥүллэринэн баран иитиллиилэрэ дьон көрөн турдахтарына куһаҕаны да оҥорон кэбистэхтэринэ сааппаттарын, кыбыстыбаттарын улаатыннарар. 

Оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн араас тупсубут, киһилии саҥарар, киһи курдук таҥнар кыыллары, мультфильмнары оҥорон көрдөрүү бэйэлэрин кыыл курдук сананыыларын үөскэтэрэ ордук куһаҕан. 

Билигин араас кыыллар ахсааннара аҕыйаан көрүүгэ-истиигэ, көмөҕө наадыйаллара кырдьык элбээтэ. Халыҥ хаардаах, тымныы кыһыны этэҥҥэ туорааччылар аҕыйаан иһэллэр, эбии аһатан биэрии эрэйиллэр буолла. Кыыллары аһыныы төһө да туһалааҕын иһин аһара барбата син-биир ирдэнэрин булчуттар тутуһаллар. 

Сахалар ханнык да кыыллары бэйэлэригэр, киһиэхэ тэҥнээбэттэр, өйдөрө-санаалара биир өрүтүнэн намыһаҕын, салгын куттара сайдыбатын билэллэр. Киһи үс куттаах уонна олоро; буор, ийэ, салгын куттар диэн араарыллан ааттаналлар. Атын тыынар-тыыннаахтар; кыыллар, көтөрдөр уонна балыктар икки; буор уонна ийэ эрэ куттаахтар диэн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ тус-туспа араарар. Өйү-санааны маннык араарыы киһи хаһан даҕаны кыыллары кытта кыайан тэҥнэспэтин, баһылыыр оруолу ылан иһэрин биллэрэр.

Быстах санаа быстах быһыылары оҥорууну элбэтэн араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥорууну үксэтэр. Үчүгэй, дьоҥҥо туһаны оҥорор айыылар олус эрэйдээхтэриттэн, элбэх үлэни, бириэмэни эрэйэллэриттэн, аҕыйахтара табыллан сатанарыттан эдэрдэр куһаҕаҥҥа тириэрдэн кэбиһэр уонна судургутук оҥоруллар быстах, куһаҕан айыылары үгүстүк оҥорууга тиийэллэр.

Эдэрдэр ханнык эрэ айыыны оҥорор санааларыгар тимир суол вагонугар бары көрөн олордохторуна сиэксинэн дьарыктанарга кытта тиийдилэр. Дьон киһилии быһыылар кыыллыы быһыылартан ханан арахсалларын син билэн тутуһа сылдьалларыттан маннык быһыыны оҥоруу сиэри таһынан барар, күлүгээннээһин диэн ааттанар уонна 5 сылга диэри хаайыыга олордуохтарын сөп. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара эдэрдэри саҥаны айа, оҥоро сатыылларын аһара күөртээн ол-бу, буолар-буолбат, ураты айыылары оҥороннор быстах быһыылары элбэтэллэрин үөскэттилэр. Бу бэйэлэрин “үчүгэйбит” диэн ааттана сатыыр дьон эдэрдэри куһаҕан быһыыны оҥорууга киксэрэн, тэптэрэн биэрэллэрин бэйэлэрэ да билэ иликтэрэ хомолтону үөскэтэр.

Түргэнник, соһуччу киирэн кэлэр санаа быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэн кэбиһэрин сахалар үөрэтэн билэн быстах санаа диэн сөбүлээбэттэрин биллэрэн ааттаабыттар. (1,68).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.