open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Албаннар (казах ууһа)

мини|190x190пкс|Албаннар тамҕалара
**Албаны** (*каз*. alban البان) — түүр омуктарын биис ууһа уонна Улахан жус биир аҕа ууһа. Албаннар Алматы куораттан илин диэки олороллоро, билигин Алматы уобалаһын Райымбекскай, Талгарскай, Енбекшиказахскай, Уйгурскай, Панфиловскай районах Алматинской уобаластарыгар, Алтын эмель сис хайа соҕуруулуу илин өттүгэр. Жаркент куоракка, Чунджа сэлиэнньэҕэ олороллор. Албаан биис ууһун бэрэстэбиитэллэрин улахан аҥаара КНР Или Казахскай автономнай уокуругун уездтарыгар (Текес, Кюнес), ону таһынан Кыргыстаан өрөспүүбүлкэтин Иссык Куль уобалаһын Түп оройуонугар олороллор. Кличтара — «Райымбек» диэн буолар.

1911 сыллааҕы тыа хаһаайыстыбатын биэрэпиһинэн, Семиреченской уобаласка 81,1 тыһ албан киһитэ баара суруллубут. Ону таһынан Джаркентскай уездка — 65,6 тыһ. киһи, Верненскай уездка — 15,5 тыһ. киһи. Билигин албаннар ахсааннара 750 тыһыынча киһи диэн буолар. 

## Устуоруйата
Ч. Ч. Валихановым уонна Н. А. Аристовым учуонай аан бастаан дьон тылыттан суруйбуттарынан, албаннары төрүттээбит киһинэн аатырбыт, номоххо киирбит Байдебек уола Жарыкшак буолар.

Албаннар бэйэлэрин истэригэр икк улахан кынаҥҥа арахсаллар — Сары уонна Шыбыл диэннэргэ. 

Тамҕаларын ойуутуттан көрөн сылыктаатахх, албаннар дулаттары кытта ыкса уруулуу буолуохтарын сөп. Онтон сиэттэрэн аныгы учуонайдар албаннар этническай сүрүннэрин чигил бииһин ууһа ылар диэн сылыктыыллар (карлуктар биис уустарын биир салаата буолаллар). Кинилэр Семиречьеҕа, Талас үрэх тардыытыгар Караханидов (VIII—XII үү.) судаарыстыбаларын саҕана олорбуттар. Кэлин ол сир Кара кытайдарга, найманнарга (XIII ү.) уонна монголларга (1218 сылтан) киирбит.

Нуучча источниктарыгар албаннар 1748 сылаахтан ыла биллэллэр. Онно сурулларынан, кинилэр Казахтар Улахан жустарыгар киирсэллэр. Албаннартан түүрдэр атын омуктара эмиэ үөскээбиттэр. Ол курдук, кыргыыстар ортолоругар албаннар эмиэ бааллар — жолболды, кангельды, чибыл, о.д.а.

### Уйсуннар уонна ушиннар
Албаннар уйсун холбоһугун биир биир ууһа буолаллар. Б. Б. Ирмуханов уйсуннары дарлекин монгол ушин биис ууһун сыдьааннара диирэ. Уйсуннар монголлар сорҕолоро буолалларын туһунан санааны Ж. М. Сабитов учуонай эмиэ этэр.

## Албан биис ууһун аймаҕа
Албаннар барыта 15 кэриҥэ аҕа уустаахтар. Олор бэйэлэрин истэригэр эмиэ тус туспа суолларга арахсаллар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Востров В. В., Муканов М. С. *«Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)»*, Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.

## Сигэлэр

* Генеалогия рода Албан
Суаннар

**Суаннар** () — казаххтар Улахан жустарыгар киирсэр биир биис уустара. Сауннар Алтын Эмель хайа тэллэҕинэн, Семиречьенан, Джунгардааҕы Алатау хайа соҕуруулуу илиҥҥи өттүнэн, Коктелек өрүс кытылыгар турар Коргаска сиринэн көһө сылдьыбыттара биллрэ. Кинилэхр кыргыһыыга киирэр хаһыылара, уруйдара айхаллара  --  «Райымбек, Байсуан» диэн буолара. 15 үйэ саҕаланыытыгар суаннар бэйэлэригэр уруулуу, аймахтыы казах дулат уонна ысты диэн биис уустарыгар холбоспуттара.

## Ахсааннара
XIX уонна ХX үйэлэр кирбиилэригэр Н Аристов учуонай аахпытынан, суаннар уопсай ахсааннара 4000 ыа диэнр этэ. Оттон учуонай М. Тынышпаева ааҕарынан – около 40 тыһ. кэриҥэ киһи. 

## Ис арахсыылара
Казах норуотун төрүччүтүгэр суаннар алта сүрүн салааҕа арахсаллара бэлиэтэнэр. Олор истэригэр тоқарыстан, байтөгей, бағыс, сатай, нартай, ақша диэн аҕа уустара бааллара биллэр. 

## Үөскээһиннэрэ
Казахстан устуоруйатыгар уонна историографиятыгар суаннар (суваннар) дулу диэн омуктара холбоһуктарыгар киирэ сылдьыбыттар диэн санаа баара. Оттон сорох үөрэхтээхтэр суаннары нирун монголлар сукан диэн биис уустарын кытта ханыылыы туталлар. Ч. Ч. Валиханов  этэринэн, дулаттар  монгол омуктарыттан төрүттээх буолуохтарын сөп.

В. В. Востров уонна М. С. Муканов суаннары албаннар уонна дулаттар ыкса аймахтара диэн суруйаллара. Шежире быһыытынан, Албан, Дулат уонна Суван  Улахан жуһу төрүттээбит Уйсун сыдьааннара буолаллар. Аны туран, Б. Б. Ирмуханов уйсуннар дарлекин монголлар ушин диэн биис уустара диирэ.

## Гаплогруппалара
Уйсуннарга, сүрүннээн, С2-M217 диэн гаплогруппа бэлиэтэнэр. Буолаары буолан, суан, албан, сарыуйсун, шапырашты биис уустарыгар С2*-М217 (хМ48, xM407) гаплогруппа хас даҕаны барыйаана баара бэлиэтэнэр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ
Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
Ошактылар

мини|189x189пкс|Ошакты ууһун тамҕата
**Ошактылар** () — казахтар Улахан жустарын биир биис уустара. Кинилэр Талас өрүс аллараа тардыытынан, Каратау хайа соҕуруулуу арҕаа өттүгэр көһө сылдьан олорбуттара. XIX үйэ бүтүүтүгэр ахсааннара 20 тыһ . киһиэхэ тиийэ сылдьыбыта. М. Т. Тынышпаева учуонай этэринэн, ошактылар ахсааннара 1917 сыллаахха 70 тыһ. киһиэхэ тиийбитэ Ураннара: «Бахтияр» диэн.

## Шежире
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уоллаах этэ — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абактан — Дулаттан, Албаннар, Суаннар (сорох сибидиэнньэлэринэн онно өссө Сары Уйсуну эбэллэр), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошакттар, Ыстылар, Сыргелар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар кэлии дьон, кирме буолаллар.

З. Садибеков шежиретинэн: Майк Бахтияр диэн уоллааҕа, кини икки уоллааҕа — Ойсыл уонна Уйсил. Ойсыл үс уллааҕа: Жалмамбет (Ошакты аҕата), Жарымбет (Шапырашты аҕата), Жарас (Ысты аҕата). Уйсил Абак диэн уоллааҕа (Аксакал), кини уола Караш-би. Кини Байдибек уонна Байдуыл диэн уолаттардааҕа. Байдуыла — уола Шакшам, Байдибек —  уола Сары Уйсун (Байбишеттэн — улахан ойоҕо) уонна Жарыкшак (Домалак анаттан). Жарыкшака — уолаттара Албан, Суан, Дулат.

## Иһинээҕи арахсыылара
Ошакты биис уустара казахтар төрүччүлэрин быһыытынан  4 сүрүн салааҕа арахсаллар. Олор бэйэ бэйэлэрин истэригэр эмиэ арахсаллар.

# Байлы (эбэтэр Байназар): Сүзік (Созақ), Байсары, Қасқа, Қабыл.
# Қоңыр (Қойназар): Шуылдақ, Алдатаңатар, Жамантымақ, Түлкіші.
# Аталық (Бекназар): Жолымбет (Көбек, Төбет, Бердісүгір), Келімбет (Құрман), Әлімбет (Бидалы, Биғұлы)
# Тасжүрек (Ақназар): Қосан, Солағай, Сейіт, Тоқтыауыл, Қараман, Келменбет, Бөлек, Тас, Тілеу, Қайқы, Таз, Кенже.

## Литэрэтиирэ

* Востров В.В., Муканов М.С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX – начало XX в.в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.

## Бэлиэтээһиннэр
Ыстылар

**Ыстылар** (, ону былыргылыы аата *усут*, *исут*) — Казах норуотун Улахан жус биис ууһун иһигэр киирсэр биир биис ууһа.

## Устуоруйата
Ыстылар тустарынан аан бастакы ахтыы Фахраддин Мубаракшах (XIII ү.) "История" диэн айымньытыгар ахтыллар. Онтон ыстылар тустарынан иккис сибидиэнньэ 1748 сыллаахха (Улахан жус төрүччүтүн испииһэгэ) суруллубут. Онно кинилэр "сты оуйсун" диэн 10 биис ууһун иһигэр баара ахтыллар. Итини таһынан ыстылар казахтар Улахан жузтарын султааннарын, бийдэрин уонна ытыктанар дьоннорун 1845 сыллардааҕы испииһэгэр киирэ сылдьаллар. Онно аан бастаан кинилэр икки салаалаахатара ыйыллар: ойык уонна тлик. Оттон ыстылар түҥ былыргы олохторун туһунан норуот уус уран кэпсээннэригэр, номохторугар уонна үһүйээннэригэр этиллэр. Олорго кэпсэнэринэн, Ысты Байдибек сиэнэ буолар. Оттон Байдибек аатырбыт Уйсун хос сиэнэ буолар. Кини Казахтар Улахан жустарын төрүттээбит киһи.  

## Шежире
Г. Н. Потанин шежиретин быһыытынан, Уйсун икки уолааҕа үһү — Абак уонна Тарак. Тарактан жалаирдар үөскээбиттэр, Абакатан — Дулаттар, Албаннар, Суаннар (сорох үөрэхтээхтэр этэллэринэн, онно өссө Сары Уйсун киирэрэ үһү), Токалтан (иккис ойоҕуттан) — Шапыраштылар, Ошактылар, Ыстылар, Сыргелылар, оттон Канлылар уонна Шанышкылылар бу ууска киирсибэт, тастан кэлии дьон буолаллар (кирме).

## Литэрэтиирэ

* Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX в.в.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.

## Ссылки
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B

## Бэлиэтээһиннэр
Кыпшактар

**Кыпшактар** () — былыргы кыпчаактартан ордон хаалбыт, билигин казахтар Орто жустарыгын састаабыгар киирсэр түүр тыллаах биис уустара. Кинилэр Алтаай хайаларыттан Дунай өрүскэ диэри тарҕанан олорбуттара.

## Территориялара
Күн бүгүн кыпшактар Казахстан өрөсүүлүкэтин Костанайскай, Кызылординскай, Павлодарскай, Карагандинскай, Акмолинскай, Хотугу Казахтанскай уонна Туркестаннааҕы уобаластарыгар олороллор. Ону таһынан кыпшактар билигин Дагестан өрөспүүбүлүкэтигэр (ногайдар оройуоннарыгар), Омской уобаласка уонна Алтаай кыраайыгар Арассыыйа састаабыгар олороллор.

## Устуоруйаларыттан
Кипчактар (кыпчактар) Алтаайга Зайсан күөлүттэн саҕалаан Дунаай өрүс (XI—XII үү.) кытылларыгар тиийэ киэҥ куоҥ сирдэргэ тарҕанан, бытанан олорбуттара. Кэдиҥҥи кэмнэргэ кинилэр ( XV ү. кэннэ), сүрүннээн, билиҥҥи Казахстан киин сирдэригэр, Сырдарья соҕурууҥҥу кытылларыгар, Тобор кытылларыгар көһөн олохсуйбуттара. Казахтар омук быһыытынан атахтарыгар турууларыгар, үөскээн тахсыыларыгар кырата суох оруоллаахтар. Ыраахтааҕы кэминээҕи биэрэпистэр көрдөрөллөрүнэн, кыпшактар оччолорго Казахстаҥҥа Кустанайскам, Перовскай, Павлодарскай, уонна Омскай уездтарга олорбуттар. Кинилэр кыргыһыыга киириэх иннинэ, үөрүүлээх күннэргэ  — «Ойбас» диэн ураатыыллара. Абулхаир ханствотыттан тымыр сыдьаан тардан тахсыбыт дьон. Казах ханствота атаҕар туруутугар акылаат уурсубуттара. 

## Ахсааннара
1899 - 1912 сыллардаахха ыытыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын биэрэбиһигэр көстөрүнэн, кыпшактар ахсааннара 169 тыһ. киһи эбит. Ол иһигэр Кустанай уеһыгар 47 тыһ киһи (казах нэһилиэнньэтин 41 %),  Омскай уеһыгар 10,7 тыһ киһи (28 %), Павлодарскай уеска — 14,8 тыһ. (10,3 %), Акмолинскайга — 10,9 тыһ. (6,6 %), Перовскайга — 32,9 тыһ. (22,5 %), Тургайскай — 42, 9 (46 %). Арассыыйа импиэрийэтигэр кыпшактар казах уопсай ахсааныгар 4,5 % ылаллара.
# Кара кыпшак
## *[[карабалык (род)]]*
## *[[торы-кыпшак]]*
## *[[Узын (казахский род)|узун]]*
## *[[бултын]]*
## *[[колденен (род)]]*

# *[[сары кыпшак]]*
# *[[кулан кыпшак]]*
# *[[китай кыпшак]]*

## Бэрэстэбиитэллэрэ
* Кобланды Токтарбайулы — кара-кыпшак (легендарный предок)

;Узын:
* Амангельды Иманов — узын-кыпшак
* Мунайтпасов, Хаджимукан — узын-кыпшак
* Балгожа би — узын-кыпшак
* Балгожин, Шабден Абдилгапарович — узын-кыпшак
* Ибрай Алтынсарин — узын-кыпшак
* Хакимжанова Мариам — узын-кыпшак
* Иман Дулатулы — узын-кыпшак

;Торы:
* Мустафа Шокай — шашты, торы-кыпшак
* Мухтар Шаханов — торы-кыпшак
* Иманжусуп Кутпанулы — торы-кыпшак

* Алиби Джангильдин
* Досбол-би ()
* Бала-би
* Казтуган жырау

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* «Шаштылар» шежіре , (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.
* «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.

## Сигэлэр

* Подробная карта казахских родов 
* Дерево казахских родов 
* http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg 
* http://elbilge.ucoz.com/_ld/0/43_Qazaq.jpg
Уактар

**Уактар** () — казахтар Орто жус дэнэр уустарын алта биис ууһун (конырат, уак, керей, аргын, кипчак и найман) иһигэр киирэр норуот. 

Уактар — Орто жус саамай аҕыйах ахсааннаах биис уустара, норуоттара буоллаллар. Кинилэр Иртыш һрүс төрдүнээҕи сиринэн көһө сылдьан олорбуттара. Уактар Джунгардар уонна Калмыктар бэйэ бэйэлэрин кытта сэриилэһэр кэмнэригэр улаханнык үтүрүллэ сылдьыбыттара. Ол кэмҥэ кинилэр норуоттарын саамай элбэх бырыһыанын сүтэрбиттэрэ. Ону уактар биис уустара элбэх баатырдаахтарынан быһаарыахха сөп диэн үөрэхтээхтэр, учуонайдар, историктар сабаҕалыыллар.

Уактар үтүө төрүттээх, дьоһун биис уус диэн аатырыллара. Уактар буойуннара казахтар ханстволарыгар бастыҥ буойун быһыытынан билиниллэллэрэ. Ол курдук, кинилэртэн тымыр сыдьаан тардан казахтар биллэр көстөр, номох буолан кэпсэнэр буойуннара  Баян, Ер Кокше уонна Ер-Косай, Кошкарбай уонна Дерпсалы төрөөбүттэрэ ууһаабыттара. Аатырбыт Аблай хаан түөрт бастыҥ боотуруттан, төһө да бэйэлэрин ахсааннара аҕыйах буоллаллар, иккитэ Уактарэтэ.

Күн бүгүн Уактар Казахстан өрөспүүбүлүкэтин Павлодарскай, Илиҥҥи Казахстаннааҕы, Хотугу Казахстаннааҕы, Костанайскай уобаластарыгар, ону таһынан Алтаай кыраайыгар, Монголияҕа, Кытайга уонна Германияҕа олороллор.  

## Төрүттэрэ
Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, Уактар кереялары кытта ыкса аймахтыылар. А. X. Маргулан учуонай этэринэн, кинилэр былыргы кереялартан, кэрэйииттэртэн үөскээбиттэр. Оттон кинилэр туһунан сибидиэнньэ өссө XIII үйэттэн суруллар .

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* *Шакарим Кудайбердиев.* Родословная тюрков, киргизов, казахов и ханских династий. / Пер. Бахыта Каирбекова. — Алма-Ата: Жазушы; СП «Дастан», 1990. — ISBN 5-605-00891-9
* *Мухамеджан Тынышпаев.* Материалы по истории киргиз-казакского народа. — Ташкент: Вост. отд. Казакск. гос. изд., 1925.
* 

## Сигэлэр

* Уак Шежересы  Генеалогия рода уак
Табыннар (казах ууһа)

**Табы́ннар** — казахтар биис уустара, Кыра жус иһигэр киирсэр жетыру аймах биис ууһа.

## Төрүччүтүн тутула
Уус иһигэр киирсэр аҕа уустара:

* агымнар (косеулилар)
* бозымнар (шомиштылар)
* тогымнар (тарактылар)

Табыннар бэйэлэрин иһигэр хас даҕаны дьоҕус дьоҕус аҕа уустарга арахсаллар. Олор истэригэр манныктар бааллар: окшылар, нуркелэр, ачибектар, мураттар, бургилар, кадырбектар, абызтар, таушаннар, туатайдар, дандалар, карамункелэр, сармантактар, жылкышылар, кожамбердылар, дауылтайдар, жиембеттэр, айдардар, текелэр, асаннар, сарайдар, лабактар, кутеттэр, каражоннор, конырдар, токалар.

## Тамҕалара уонна Ураннара

* «Тостаган» уран, «Серке»
* Тамга  шомиш,  тарак,  косеу

## Кылгас устуоруйалара
Табыннар казахтар Кыра жустарыгар киирсэр биис уустара буолаллар. Кинилэр жетуру көлүөнэ дьонугар киирсэллэр. Биирдиилээн чинчийээччилэр, учуонайдар уонна этнографтар этэллэринэн, табын диэн этномним «табыну» (ол эбэтэр, нууччалыы -- служить, поклонятся) диэн тылы кытта ыкса ситимнээх. Оттон сорох үөрэхтээхтэр ити тылы монголлар «биэс» (табун) диэн ахсаан ааттарын кытта ситимнииллэр, ону түүр монгол тыллаах омуктар этнонимикаларыгар көстөр дииллэр. 

Табыннар тамҕаларын чинчийэн көрүү көрдөрөрүнэн (у кинилэр өссө аҕа уустарынан эмиэ таҕалаах буолаллар), кинилэр тамҕалара ордук Улахан жус биис уустарын тамҕаларын кытта дьүөрэлии буолар. Чуолаан дулаттары кытта. Оттон казах табыннара уонна башкирдар эмиэ оннук ааттаах биис уустара номоххо киирбит Майкы бий диэн биир киһини төрүт оҥостоллоро мээнэҕэ буолбутах. 

### Табыннар уонна монголлар
Сорох учуонайдар уонна үөрэхтээхтэр табыннары уруккута монголлары кытта ыксатык ситимнэөэ сылдьыбыт биис уустарга киллэрэллэр Ону Н. В. Бикбулатов этэринэн, хас даҕаны источник туоһулуур. Сорох үөрэхтээхтэр кинилэри монгол тавнангуттарын уонна бүрээттэр табангуттарын кытта ситимнииллэр. 

## ДНК Y-хромосомалара
Казах табыннарыттан С3 уонна J2a1 гаплогруппалары булбуттара. Кинилэр биир биис уустара башкир табыннарын кытта уруулуу буолара биллибитэ. Кинилэргэ R1a1a гаплогруппа баһыйар. Атыттарга C3 гаплогруппа. 

## Биллэр дьоно

* Алия Молдагулова
* Батырхан Шукенов
* Адилбек Ниязымбетов
* Букенбай Карабатырулы
* Бухарбай Естекбайулы
* Жоламан Тленшиулы
* Нурсултан Нурбердиев. Артист и певец.
* Барак Сатыбалдыулы

## Литэрэтиирэ

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD_(%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%BE%D0%B4)
Торткаралар

**Торткаралар** () — Казахтар Кыра Жустарын састаабыгар киирэр Алимулалар алта биис уустарын иһигэр киирэр аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр өссө түөрт салааҕа арахсар. Олор истэригэр Оразкелдилэр, Оразтар, Жаншукирдар, Караштар киирсэллэр.

## Устуоруйалара
Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».

Чинчийээччилэр уонна историктар Торткаралар биир уустарын орто үйлэргэ олорон ааспыт кыпчаактар "тортул" диэн этнонимнарын уонна наймааннары кытта ыкса ситимнииллэрэ.

## Тарҕанан олоруулара
Торткара биис уустарын бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһын Хромтаускай, Айтекебийскай, Иргизскай уонна Шалкарскай оройуоннарыгар, Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр, ону таһынан Узбекистан Каракалпакистан өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Арассыыйа Оренбург уобалаһыгар олороллор. 

## Ахсааннара
1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ бу норуот ахсаана барылаан ааҕыынан 50 - 60 тыһыынча киһи этэ. 

## Литэрэтиирэ
Каракесектэр (алимулылар)

**Каракесек** () — казах норуотун Кыра жуһугар киирсэр Алимулы биир ууһун аҕа уустара. Аҕа ууһа бэйэтин иһигэр дьоҕус дьоҕус хас даҕаны ууска арахсар. Олор ортолоругар маннык уустар бааллар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.

## Устуоруйата
Аатырбыт, биллиилээх Еримбет акын шедиретигэр этиллэринэн, Алимулыларга Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал), Тойкожа (Ак кете) диэн биис уустара, аҕа уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».

Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара. 

Карасектар ДНКларын сүрүн гаплагруппата C-Y15552 гаплагруппа буолар (оттон ол гаплагруппа бүттүүн алшыннарга сөп түбэһэр).

## Тарҕанан олоруулара
Каракесек бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Казахстан Актюбинскай уобалаһыгар уонна ону таһынан Кызылординскай уобалас арҕааҥҥы өттүгэр түөлбэлээн олороллор.

## Арахсыылара
Каракестек бииһин ууһа түөрт улахан аҕа ууһугар арахсар: Жылкыайдар, Есиль, Тобыл, Алжан.

## Литэрэтиирэ
Карасакаллар (уус)

**Карасакал** () — казахтар Кыра жустарыгар Каракесектэр (алимулылар) биис уустарыгар киирэр өссө биир биис уустара буолаллар. Кинилэр бии уустара тус туһунан аҕас уустарыгар арахсар. Олор ортолоругар бааллар: Сарбас, Пусырман, Шынгир.

## Устуоруйалара
Еримбет акын шежиретин быһыытынан, Алимулаҕа Жаманак (Шекты), Карамашак (Торткара), Айнык (Карасакал), Уланак (Каракесек), Тегинболат (Карасакал) уонна Тойкожа (Ак кете) аҕатын уустара киирсэллэр. 1748 сыллаахха М. Тевкелев диэн үөрэхтээх, чинчийээччи бу курдук суруйбута хараллан хаалбыт: «Алчын олус күүстээх аҕа ууһа, оттон алчын икки гына арахсар. Ол эбэтэр каракисяк уонна байулы диэннэргэ. Каракисяк барыларыттан саамай күүстээхтэрэ уонна кыахтаахтара. Кини иһигэр тус туспа алта аҕа ууһа киирсэр. Олор истэригэр, чуолаан, манныктар бааллар: чекли, каракисяк, чюмекей, дюрткара, каракете, карасакал…».

Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара .

## Тарҕанан олоруулара
Карасакал бииһин ууһун дьоно былыр былыргыттан Казахстан Казалинскайм уонна Аральскай оройуоннарыгар, Актюбинскай уобалас Шелкарскай оройуонугар уонна ону тэҥэ Узбекистан Карапкалпакстан өрөспүүбүлүкэтин сиригэр уотугар, биирдиилээн дьон Казахстан бары сиригэр, территориятыгар олороллор.

## Ахсааннара
1917 сыллааҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ ахсааннара баара суоҕа 10-15 тыһыынча киһи диэн буолара.

## Литэрэтиирэ
Алимулылар

**Алимулылар** () — казах этноһын иһигэр киирэр биис уустарын холбоһуга. Шежире (ол эбэтэр генеалогия маһа, төрүччү) быһыытынан Кыра жус иһинэн киирсэллэр. Тамҕалара алшыннар тамҕаларын икки гыммыт курдук көстөр. Бэйэтин иһигэр алта салааларга арахсар. Ол иһини кинилэри «Алты ата алим» (алта аҕа алим) диэн ааттыыллар. Биллиилээх, номоххо киирбит Еримбет акын шежиретин быһыытынан, алимулыларга маннык биис уустара киирсэллэр: жаманак (шекты), карамашак (торткаралар), айнык (карасакаллар), уланак (каракесектэр), тегинболат (карасакал), тойкожа (ак кете).

## Устуоруйата
Алимулылартан саамай элбэхтэрэ, элбэх ахсааннаахтара — шекты уонна торткаралар биис уустара буолаллар. Холобур, шекты биис ууһун элбэх ахсаанын А. Коныратбаев уонна О. Смирнова курдук учуонайдар булҕардар кыпшактарын кытта ситимнииллэр. «Диуани лугат ат-тюрк» кинигэҕэ ахтылларынан, шектэр Чу өрүскэ олорбуттар. Алмулыларга киирсэр шомекейдэр уонна каракесектэр Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатыгар киирсэллэрэ биллэр. Кинилэр уйгуурдары уонна карлуктары кытта ыкса алтыһан олорбуттар. Кэлин кинилэр Кашгарияҕа күрээбиттэ (742-744 сс.) Казахтар бөлөхтөрө ол кэмҥэ наар Сырдарья өрүс аллараа тардыытыгар уонна Арал байҕалын илин өттүгэр олорбуттара. Бары источниктар бу омуктар холбоһуктара олус былыргы уонна дириҥ устуоруйалаах буоларын туоһулууллар. 

Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара   .

## Ахсааннара
мини| Алимулалар ахсааннара, 20 үйэ саҥата

* **Алимулылар** — 340 000 ()/811 900/, ол иһигэр:
* Шектылар — 80 000 (140 000)
* Шомекейдэр — 100 000 (67 000)
* Торткаралар — 60 000 (68 000)
* Кетелэр — 60 000 (95 000)
* Каракесектэр — 25 000 (24 000)
* Карасакалтар — 15 000 (10 000)

## Источниктар

* *Махмуд ал-Кашгари*. Диван Лугат ат-Турк. — Алма-Ата: Дайк-Пресс, 2005 год. 
* *Юсуф Хас-Хаджиба*. Кудатку-билик. — Алма-Ата, 1994 год.

## Литэрэтиирэ

* *Султанов Т. И.*, Кочевые племена Приаралья 15-18 вв.
* *Тенизбай Усенбаев*. Алшын Шежиресы. — Кызылорда: Тумар, 2003 г.
* Алимулы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — .

## Сигэлэр

* Карасакал, Торткара, Шумекей, Шекти, Каракесек, Байсары, Кете - Рода Алимулы
* Сайт рода Алимулы

## Быһаарыы
Телеулар (казах ууһа)

**Телеу**  (*[[Казах тыла|каз]]: Телеу*) — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр сэттэ Жетырулар холбоһуктарын биир биис ууһа.

Телеу диэн этнонимы учуонайдар уонна чинчийээччилэр былыр олорон ааспыт теле аҕатын ууһун кытта ситимнииллэр. Оттон теле аҕатын ууһа VI үйэҕэ Түүр хаҕанатын састаабыгар киирсэрэ.

Казахтар телеуларын саамай чугас уруулара, аймахтара каракалпактар муйтен диэн ааттаах суоллаах биис уустара буолаллар (кинилэр, биллэринэн, 40 кыыс амазонка туһунан норуот тылынан уус уран айымньытын, эпоһын айбыттара). Кинилэр истэригэр эмиэ теле уонна самат диэн биис уустара киирэллэр. 

## Үөскээһиннэрэ
Телеулар былыр былыргыттан былыргы түүрдэр истэригэр киирэр телес бииһин ууһугар киирсэллэр диэн буолар (холобур, динлиннэр, гаогюйдар). Л. П. Потапов чинчийээччи этногенетическэ өттүнэн ити биис уустарын телеуттары, тэлэҥиттэри уонна төлөстөрү кытта уруулуу тутар. Онон телеулар телеуттары кытта ыкса ситимнээхтэр.

Ол гынан баран, телулар монголлары кытта ситимнээхтэрин этэр сабаҕа эмиэ баар. Н. Я. Бичурин учуонай этэринэн, динлиннэр (дилилэр) уонна гаогюй монгол төрүттээхтэрэ биллэр. Учуонай сабаҕалыырынан, гаогюйдар аан бастаан дили, онтон кэлин гаогюйдар динлилэрэ дэммитэр . А. С. Шабалов сылыктыырынан, телеулар уонна кинилэри ууһаппыт дилилэр уонна гаогюйдар аан бастаан монгуол тылын диалегар саҥараллара үһү.

## Уустара
Телеулар састааптарыгар өссө түөрт туһунан биис ууһа киирэр: Ажиахмет, Ногай, Самат, Керейли.

## Тарҕанан олоруулара
Телеу бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ билигин Казахстан  Костанайскай, Актюбинскай уонна Кызылорлинскай уобаластарыгар олороллор.

## Ахсааннара
20 үйэ саҕаланыытыгар телулар ахсааннара 20 тыһыынча кэриҥэ киһи этэ.

## Быһаарыы
Байбактылар

**Байбактылар** () — казахтар Кыра жустарын састаабыгар киирэр, Байулы бииһин ууһун уон икки аҕатын ууһуттан биирдэстэрэ. Байбактылар уустара бэйэтин иһигэр эмиэ хас даҕаны араас дьоҕус дьоҕус уустарга арахсар. Олор истэригэр манныктар бааллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Токсаба, Альтеке, Еселбай, Бакан и Шекеу.

## Устуоруйата
Байбактылар биир уустара былыр былыргыттан Волга уонна Яика өрүстэр икки ардыларыгар олорор. 

Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара. 

C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр байбактыларга, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.

## Тарҕанан олоруулара
Байбакты бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрэ Атыраускай, Арҕаа Казахстан, Хотугу Казахстан уобаластарыгар олороллор.

## Ахсааннара
1917 сыллаҕы Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ байбактар ахсааннара 40 тыһыынча киһиэхэ тиийэрэ. 

## Уустарынан арахсыы
Бэйэлэрин истэригэр хас даҕаны дьоҕус уустарга арахсаллар: Олжаорыс, Кулсуйиндик, Булан, Кулшык, Кынык, Жаугашты, Кушпен, Буганай, Дауымшар, Жомарт, Шолан, Сырым, Батак, Альтеке (подроды Назарымбет, Мамат, Андас, Жумык), Байторы, Есельбай, Бакан и Шекеу .

## Бэлиэтээһиннэр
Тазтар (казах ууһа)

**Тазтар** () — казах бииһин ууһа. Бу уус Казахтар Кыра жустарын иһигэрэ киирэр Байулы диэн уон икки биис ууүун холбоһугар киирэр уус буолар. айулы в составе Младшего жуза. Тазтар бэйэлэрин истэригэр эмиэ үс аҕа ууһугар арахсаллар. Олор манныктар: Шарга, Абдал, Жастабан.

## Устуоруйата
Тазтар тусранын аан бастакы суругунан сибидиэнььэ М. Тевкелева чинчийээччи үлэлэригэр Тлеулары кытта бииргэ ахтыллар. Тлеу уустара диэн уустар башкирдарга эмиэ баар. А. Ю. Якубовскай чинчийиилэригэр сурулларынан, Абдал диэн биис ууһа өссө 4- 5 үйэлэртэн саҕалаан биллэн барбыт. Кинилэр казахтар уонна туркменнар састааптарыгар киирэ сылдьыбыттара. Туркмен Абдалылара XVII I— XIX үү  Мангишлак тумул арыытыгар олорбуттара. Сабаҕалааһын быһыытынан, баҕар кинилэр ол кэмҥэ тазтары кытта алтыспыт, холбоспут буолуохтарын сөп. Абдаллар өссө лакай узбектарга уонна кыргыыстар Сарыбагаш биис уустарыгар бааллар. Төрүт хаһыылара, ураалара — Бакай. Бэлиээлэрэ — кымньыыь.

Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара.

C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр тазтарга,, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар.

## Олорор сирдэрэ
Сүрүннээн Мангистаускай, Атыраускай уонна Актюбинскай уобаластарга олороллор.

## Ахсааннара
1917 сыллаахха диэри 20 тыһ диэн ааҕаллара

## Көр

* Таз (башкирское племя)

## Быһаарыылар
Interactive Brokers

**Interactive Brokers** ( *Интерактив Брокерс*), АХШ саамай улахан брокерскай тэрилтэтэ, 43 омук дойдутугар үлэлиир. Бу броккр нөҥүө атын брокердар үлэлииллэр. Interactive Brokers тэрилтэ боростуой дьоҥҥо NYSE, Nasdaq уонна атын рыноктарга сыаналаах кумааҕылары атыылаһаргар көмө оҥорор.

2015 сылтан ыла Арассыыйа уонна Саха Сирин дьоно бу брокер нөҥүө американскай уонна китайскай ETF рынокка трейдердыахтарын сөп.
ETF

**Exchange Traded Fund, ETF** (ол эбэтэр сахалыыга *Рынокка атыыланар фондовай кумааҕылар*), термин, сүрүннээн ETF
диэн хас даҕаны тэрилтэлэр акцияларын биир пакетка түмэн баран атыылааһын. Сүрүн ETF оҥорооччу тэрилтэлэр Тинькофф Банк, BlackRock, Альфа Банк, Finex.
Тайдула

мини|300x300пкс|''Ытык Алексий Тайдула хотуну эмтиир'', Яков Капков (1816–1854).
**Тайдула, Тайдулу, Тайтуглы-хатун** (1361 сыл сааһыгар өлбүтэ) – Алтан Ордуу хаанын Узбек ойоҕо, Танибэк уонна Дьанибэк уонна Хорезм баһылыгын Кутлуг-Тимур уолун Харунбэк ойоҕун ийэтэ.

## Олоҕо
Узбек хаан ойоҕо Байалун 1323 сыллаахха өлбүтүгэр Тайдула Алтан Ордуу хаанын саҥа кэргэнэ буолбута. Р. Ю. Почекаев этэринэн Байалун өлбөккө Узбек хаантан аҕатыгар Константинопольга күрээбитэ. Байалун аҕата Византия ыраахтааҕыта Иккис Андроник этэ.

Узбек хаан бастакы уола, саҥа хаан буолуохтаах Тимур 1330 сыллаахха аҕатын иннинэ өлөн хаалбыта. Тайдула Узбектэн оҕолоро былааһы былдьаспыттара. Узбек улахан уола Тинибэк саҥа хаан буолуох курдук этэ, аҕата киниэхэ суолталаах дьыалалары биэрэрэ. Ол курдук Тинибэк Хорезм баһылыга буолбута, гынан баран 1339–1340 сылларга туох эрэ буолан Узбек саҥа хаан буоларга атын уолун, Дьанибэги ордорбута.

## Узбек хаан өлбүтүн кэннэ
1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.

Дьанибэктээх Тайдула нуучча таҥараһыттарын кытта ыарахан сыһыаннаах этилэр. Холобур, Дьанибэк таҥараһыттартан төлөбүр хомуйар буолбута, ол иннинэ Алтан Ордуу хааннара үгэс быһыытынан таҥараһыттары тыыппат этилэр.

1357 сыллаахха Дьанибэк Кавказ сэриититтэн төннөн иһэн ыалдьыбыта уонна түргэн баҕайытык өлбүтэ. Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Тайдула ыалдьыбыт хааны эмтэтээри нуучча таҥараһытын Ытык Алексийи ыҥырбыта. Тайдула Дьанибэк ыалдьыбытын кистээри бэйэтэ ыалдьан ыҥыттарбыт курдук быһыыламмыта. 1365 сыллаахха Алексий Тайдуланы эмтээбит буолан Москва Кремилигэр Чудов манастыырын туттарбыт.

1357 сыллаахха Дьанибэк өлбүтүн кэннэ кини уола, Тайдула сиэнэ Бэрдибэк саҥа хаан буолбута. Тайдула Бэрдибэк да саҕана дойду политикатын быһаарар этэ.

1359 сыллаахха Кульпа Бэрдибэги өлөрбүтэ уонна хаан буола сатаабыта, онуоха Тайдула кинини утары турбута.

1360 сыллаахха Тайдула политическэй интрига түмүгэр өлөрүллүбүтэ.

## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Дьанибэк
* Бэрдибэк

## Быһаарыылар

## Литература

* 
* 
* 
* 
*  
*  (в пер.)
*
Бэрдибэк

**Муһаммад Бэрдибэк-хаан** (быһа холоон 1310 — 1359)  — Чыҥыс Хаан сыдьаана, Алтан Ордуу ахсыс хаана (1357–1359), Дьанибэк хаан уола.

Итэҕэлинэн мусульманин (мусульманныы аата Муһаммад диэн этэ). Дьанибэк салайыытынан 1356 сыллаахха Азербайдьааҥҥа сэриинэн барбыта. Сэрии бүппүтүгэр Дьанибэк Ордууга төннүбүтэ, Бэрдибэк буоллаҕына Табриз куораты салайа хаалбыта. Ол эрээри сотору буолан баран Дьанибэк ыалдьыбытын билэн эмиэ Алтан Ордууга төннүбүтэ. Дьанибэк өлбүтүгэр былаас былдьаһыытыгар кыттыбыта.

Бэрдибэк 1357 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр хаан буолбута. Перс уонна татаар источниктарыгар суруллубутунан Дьанибэк күүскэ ыалдьан баран өлбүт, ол эрээри нуучча источниктарыгар киирбитинэн Бэрдибэк хаан буолаары ыалдьыбыт аҕатын өлөттөрбүт үһү.

Бэрдибэк хаан буолан баран тута хаан буолуон баҕалаах Бату хаан сыдьааннарын барыларын өлөттөрбүтэ. Ол буолан уосайа 12 Бэрдибэк аймаҕа өлбүтэ, ол иһигэр аҕыс ыйдаах быраата (ол туһунан арааб тыллаах историга Муин ад-Дин Натанзи суруйан хаалларбыт).

Бэрдибэк нуучча митрополитыгар Алексийгэ Церковь төлөбүртэн босхолонорун туоһулуур дьаралык биэрбитэ. 1358 сыллаахха Дьованни Квирини уонна Франческо Бону диэн Венеция урбаанньыттара хаантан Азовка уонна Провато куораттарга атыы-эргиэнинэн дьарыктанарга дьаралык ылбыттара.

Ибн Халдун диэн ааттаах арааб тыллаах суруйааччыта этэринэн Бэрдибэк кэмигэр Мамай бэклэрбэк, ол аата хаан кэнниттэн иккис улахан тойон буолбута.

Бэрдибэк 1359 сыл сайыныгар эбэтэр күһүнүгэр диэри баһылыктаабыта уонна политическэй интирга түмүгэр өлбүтэ. Кинини өлөрөөччу Кульпа саҥа хаан буола сатаабыта.

Бэрдибэк өлбүтүттэн ылата Алтан Ордууга Улуу Кэхтии (нууч.: *Великая Замятня*) кэмэ саҕаламмыта, ол аата былаас былдьаһыыта, ыһыллыы-тоҕуллуу, тохтоло суох сэриилэр кэмэ.

## Эбии көр
* Алтан Ордуу
* Дьанибэк
* Тайдула
* Мамай

## Быһаарыылар

## Литература

* Бердибек // Новый энциклопедический словарь: В 48 томах (вышло 29 томов). — СПб., Пг., 1911—1916.
* 
* Григорьев А. П., Григорьев В. П. Ярлык Бердибека венецианским купцам Азова
* Хан Бердибек и митрополит Алексий
Айхан Ышик

**Айхан Ышик** (, төрөөбүт, сүрэхтэммит аата *Айхан Ышиян* (), 1920 сыллаахха ыам ыйын 5  күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Измир куорат — 1979 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ, Турция, Стамбул) — турция биллилээх артыыһа

.

## Биографията
Айхан Ышик 1929 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Измир куоракка алта оҥолооъх ыалга саамай кыра уол оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Айхан алта саастааҕар өлбүтэ. Измир уонна Стамбул куораттар оскуоларыгар үөрэммитэ. Кинини Махир Из, Салах Бирсель уонна Рыфат Ылгаз курдук турок биллиилээх учууталлар үөрэппиттэрэ .

1952 сыллаахха Мимар Синан аатынан изящнай искусстволар университеттарын бүтэрбитэ. Худуоһунньук идэтин баһылаабыта. Университекка үөрэнэр сылларыгар тэҥинэн графическай дизайнерынан үлэлээбитэ. Алҕас хаһыакка ааҕан билбит куонкуруһугар бастаан, киинэ эйгэтигэр кэлбитэ. Айхан аан бастаан Орхон Мурат Арыбурну «Селим I и янычар Хасан» () диэн историческай киинэтигэр уһуллубута. Сотору буолан баран Омер Лютфи Акад диэн режиссердуун билсибитэ уонна кини киинэлэригэр оонньоон барыбат. Айхан ордук Акад 1952 сыллаахха устубут «Во имя закона» () киинэтин кэннэ дьоҥҥо сэргэҕэ биллэн уонна көстөн барбыта. Кини онно аатырбыт Гюлистан Гюзей артыыһы кытта киинэ сүрүн оруолларын оонньообута.

Айхана биир саамай биллибит уонна аатырбыт, кинини чыпчаалга таһаарбыт киинэтэ Метин Эрксан режиссердаах «Горькая жизнь» () киинэ буолбута. Ити киинэҕэ уһуллан баран кини Турция биир саамай элбэх хамнастаах, харчыны аахсар артыыһа аатын ылбыта. 

Айхан Ышик 1979 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр өлбүтэ.

## Фильмографията

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D1%88%D0%B8%D0%BA
Джейлан Нури

**Ну́ри Бильге́ Джейла́н** (; 1959 сыллаахха төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх киинэ устааччыта, режиссера, киинэ оператора уонна фото худуоһунньуга.

## Биографията
Нури Бильге Джейлан 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар Бакыркёй диэн түөлбэтигэр агро инженер М. Эмина Джейлана дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини оҕо сааһа аҕатын төрөөбүт куоратыгар, Турция хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Ениджеҕэ, ааспыта.

Нури Бильге Джейлан Стамбул куоракка баар Босфор университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. «Электротехника» исписээлинэһин баһылаабыта. Ол кэннэ баҕаран туран Мимар Синан аатынан университекка киинэ ускуустубатын идэтигэр үөрэммитэ. Эдэриттэн хаартыскаҕа түһэриинэн үлүһүйбүтэ, хас даҕаны кылгас кэрчиктээх киинэлэри устубута. 

Кини Каннааҕы киинэ бэстибээлин хас даҕаны төгүллээх призера буолар.

2002 сыллаахха «Отчуждение» диэн ааттаах киинэтэ Канн бэстибээлин Гран Притин уонна Бастыҥ эр киһи оруола бирииһин ылбыта. Ол кэннэ устубут уонна онно ойоҕун кытта бэйэтэ оонньообут «Времена года» диэн ааттаах киинэтэ ФИПРЕССИ бирииһигэр тиксибитэ.

2008 сыллаахха Нури Бильге Джейлан эмиэ Канныга «Три обезьяны» киинэтинэн бастыҥ режиссер аатын ылбыта. 2011 сыллаахха «Однажды в Анатолии» киинэтинэн Канн бэстибээлигэр иккис төгүлүн Гран Прины туппута.

2014 сыллаахха аны "Көмүс пальма лабаата" (Золотая пальмовая ветвь), бэстибээлгэ «Зимняя спячка» драматынан кыттан бастыҥ бирииһи ылбыта. 

## Уус уран ньымата
Джейлан киинэлэрэ үксүгэр автобиографиялыы хабааннаахтар. Режиссёр сотору сотору бэйэтин чугас дьонун, аймахтарын, дьиэтин уотун устуон сөп. Кини устар ньымата Антониони, Бергман, Тарковскай ньымаларыгар майгынныыллар.

## Бэлиэтээһиннэ

## Сигэлэр

* Нури Бильге Джейлан (англ.) на сайте Internet Movie Database
* Официальный сайт, включает фотографии
* Интервью с Нури Бильге Джейланом в журнале «Сеанс»
* Интервью с Нури Бильге Джейланов в журнале «Искусство кино»
* Фотогеничность внутренних состояний
Эвджен Фахрие

**Фахрие́ Эвдже́н Озчиви́т** (; 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Золинген) — турок киинэ уонна тэлэбиидэнньэ биллиилээх артыыһа, сулуһа.

## Биографията
Фахрие Эвджен 1986 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Хотугу Рейн-Вестфалияҕа Золингене куоракка Салоникиттан күрээн кэлбит турок киһитин уонна адыыг дьахтарын дьиэ кэргэнигэр төрөбүт. Фахрие оҕо сааһа Золингене куоракка, туроктарга уустук кэмнэргэ ааспыта. Фахрие орто оскуолана ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Генрих Гейне аатынан Дюссельдорф университетын киирбитэ уонна онно социологияны үөрэппитэ. Дюссельдорфка үөрэнэ сылдьан, 2005 сыллаахха, Фахрие ийэтин кытта Стамбул куоракка сынньана кэлэ сылдьыбыта уонна онно соһуччу баҕайы «Никогда не забывай» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр оруолга ылыллыбыта. Киинэ уһуллан бүппүтүн кэннэ Фахрие артыыс быһыытынан үлэтин салгыырга санаммыта уонна үөрэҕэр академическай уоппусканы ылбыта.

Сотору буолан баран Гюнтекин «Листопад» арамаанынан уүуллубут аныгы киинэҕэ оруол ылбыта. Ол оруолун кэннэ кини Турция дьонугар сэргэтигэр киэҥник биллэн көстөн барбыта, аатырбыта. Ити кэннэ эмиэ хас даҕаны оруолга ситиһиилээхтик оонньообута. 2009 сыл  саҕаланыытыгар Фахрие Босфор университетыгар киирэн историяны үөрэппитэ. Ол гынан баран «Листопад» сэрийээлгэ уһулларыгар буолан, үөрэҕин тохтоторго күһэллибитэ. 2013 сылтан Фахрие Решат Нури Гюнтекин — «Королёк&amp;nbsp;— птичка певчая» айымньытынан киинэҕэ, «Курт Сеит и Шура» сэрийээлгэ, «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ, онтон да аттыттарга ситиһиилээхтик оонньообута. 

## Тус олоҕо
2015 сыллаахха «Любовь похожа на тебя» киинэҕэ уһулла сылдьан Бурак Озчивит артыыстыын билсэн саҕалаабыта. Ол иннинэ кинилэр 2013 сыллаахха «Королёк — птичка певчая» сэрийээлгэ оонньооуббатар. 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Fahriye Evcen on TurkishStarsDaily
Озчивит Бурак

**Бура́к Озчиви́т** (, 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр төрөөбүтэ (1984 - 12 -24), Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — турок омугун биир саамай биллиилээх киинэ, тэлэбиидэнньэ артыыһа уонна сулустаах манекенщига.

## Олоҕо уонна үлэтэ хамнаһа
Бурак Озчивит 1984 сыллаахха ахсынньы ый 24 күнүгэр Турция өрөспүүбүлүкэтин биир саамай кырдьаҕас уонна улахан куоратыгар -- Стамбул куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт куоратыгар Стамбулга баар Мармара университетыгар Киинэ, ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба уонна хаартыскаҕа түһэрии факультетын ситиһиилээхтие үөрэнэн бүтэрбитэ. 2003 сылтан саҕалаан 2007 сыллахха диэри модель биисинэһигэр ылсан үлэлээбитэ. Ол түмүгэр, 2003 сыллаахха "Турция өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ модела" анал ааты ылбыта. 2005 сыллаахха "Аан дойду бастыҥ модела" диэн норуоттар икки ардыларынааҕы улахан куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ.

2006 сыллаахтан саҕалаан кини киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэ сэрийээллэригэр артыыс быһыытынан оруолларга оонньуур. Кини «Великолепный век» уонна «Королёк — птичка певчая» диэн хастыы эмэ сиэрийэлээх улахан бырайыактарга кыттан, аан дойдуга улаханнык аатырбыта.

Бурак Озчивит Бурчун Дениз диэн ааттаах бииргэ төрөөбүт балыстаах.

## Тус олоҕо
Бурак Озчивит 2015 сылатан саҕалаан эмиэ биллиилээх артыыс дьахтар Фахрие Эвдженныын көрсөн барбыта. Кинилэр 2017 сыллаахха кулун тутар 9 күнүгэр Германияҕа биһилэхтэммиттэрэ, ол сыл бэс ыйын 29 күнүгэр Стамбулга ыал буолбуттара. 2019 сыллаахха Каран диэн уоламмыттара.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B7%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82,_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA

Эвджен Фахрие
Эйюбоглу Эзги

**Эзги́ Эйюбоглу́** — турок норуотун биллиилээх уонна аатырбыт артыыһа, модела. Арассыыйаҕа ордук  «Великолепный век» киинэ сэрийээлигэр Айбиге хатун оруолун толорбутунан биллэр көстөр.

## Биографията
Эзги Эюбоглу 1988 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин  Анкара куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини Анкара куоракка баар Хаджеттепе университетын иһинэн үлэлиир Судаарыстыбаннай консерваторияны бүтэрбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Стамбул куоракка икки сыл устата Мимар Синан аатынан ускуустуба университетыгар  классическай балет оскуолатыгар дьарыктаммыта, ол кэнниттэн эмиэ Хаджеттепе университетыгар иккиһин киирэн, «драмата ускуустубата» салааҕа үөрэммитэ.

## Тус олоҕо
Эзги эюбоглу турок биллиилээх артыыһа Гюрбей Илерини кытта чугастык алтыһа, билсиэ сылдьыбыта. Кинилэр аана бастаан 2011 сыллаахха «Моё сердце выбрало тебя» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһулла сылдьан билсибиттэрэ. Ол гынан баран, 2013 сыллаахха икки сыл устата билсэ, доҕордоһо сылдьан баран арахсыбыттара. Артыыстар хаһан даҕаны холбоһон ыал буолбатахтара. 2014 сыл ортотуттан саҕалаан Эзги эмиэ биллилээх артыыс, киинэ уонна тэлэбиидэнньэ сулуһа Каан Йылдырымы кытта доҕордоспута, ыкса билсэн барбыта. Кинилэр иккиэн «Имя счастья» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллаллар. 2015 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Каан Эзгигэ ыал буолуон, ойох таҕыс диэн этии киллэрбитэ. Кыыс онно сөбүлэспитэ уонна кинилэр ол сыл күһүнүгэр биһилэхтэммиттэр. Уруулара 2016 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Эсма Султан дыбарыаһыгар буолбута. Ол гынан баран, 2019 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр 3 сыл устата бииргэ олорон баран сатаспакка арахсыбыттара. Эзги урукку эригэр элимиэн харчытын төлүүртэн батыммыта. Кааны туохха да күтүрээбэт, туох да диэн баалаабат.

## Карьератын саҕаланыыта
Эюбоглу 2001 сыллаахха Elite Model Look диэн ааттаах моделлар норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруһугар финалга киирбитэ. Онтон икки сыл буолан баран «Мисс Турция» куонкуруска иккис миэстэҕэ тиксибитэ. 2007 сылтан саҕалаан араас муода көрдөрүүлэригэр, ырыа килииптэригэр уһуллан барбыта.

2011 сыллаахха Эзги Эюбоглу «Великолепный век» киинэ сэрийээлин иккис сезонуттан уһуллан барбыта. Кини онно сехон биир саамай тутаах оруолун  — Айбиге хатуну, кырыым дьууртун хаана Сахиб-Гирей кыыһын уонна валиде-султан (Небахат Чехре) сиэн балтын оонньообута. Эюбоглу дьоруойа дьахтар Арассыыйаҕа Казан куоракка улааппыта. Кинини аҕата аймалҕаннаах олохтон күрэтэн Стамбулга ыыппыта. Кыыс Шехзаде Мустафалыын (Гүнсүр Мехмет) кытта холбоһуох буолаллар. Аны туран, кини Малкочоглу Бали Бей таптала буолар (Бурак Озчивит). Сэрийээлгэ Сулеймана.султаан кэминээҕи кэм көстөр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* 
* Официальная страница Эзги Эюбоглу в социальной сети Facebook
* Эзги Эюбоглу в «Твиттере»
* Эзги Эюбоглу на сайте КиноТурция.ру
* Эзги Эюбоглу на сайте «Вокруг ТВ»
Кызласов Леонид Романович

**Леонид Романович Кызласов** (24.03.1924 – 24.07.2007) — сэбиэскэй кэмнээҕи Арассыыйа археолог-востоковеда, Сибиир, Орто уонна Киин Азия устуоруйатын уонна этнографиятын анал үөрэхтээх чинчийээччитэ, үөрэтээччитэ. 1967 сыл муус устар 15 күнүттэн устуоруйа билимин дуоктара, 1969 сыл от ыйын 18 күнүттэн профессор, МГУ биллиилээх профессорын үрдүк аатын ылбыта.

«Древнейшая Хакасия», «История Хакасии с древнейших времен до 1917 года» диэн академическай монографиялара,  “Древняя и средневековая история Южной Сибири”,  маны таһынан оскуола, үрдүк үөрэх преподавателлэригэр аналлаах методическай разработкаларын, үөрэтэр босуобуйаларын о.д.а үгүс научнай үлэлэр ааптардара. Оччолортон Хакасия сири оҥоруунан дьарыктанара, билигин Хотугу Азияҕа сири оҥоруу култууратын үгэһин сайыннарыы үрдүк кэрдиискэ турар. 

**1976 сыллаахха** Саха университетын саха тылыгар уонна литературатыгар салаатын устудьуоннара үөрэхтэрин практикатыгар эмиэ араас сирдэринэн : Алданынан, Бурятиянан, Иркутскайынан, Хакассиянан, Туванан эргийэн, арааһы көрөн, киинэҕэ түһэрэн, астынан, үөрэн-көтөн кэлбиттэрэ. 

Абакан музейыгар тиэргэҥҥэ гранит таастан суоруллубут араас ойуулаах-бичиктээх остуолбалары, обелистары,  киһилэри, иэйэхситтэри, киһигэ маарынныыр  үс харахтаах туох эрэ харамайдары, быһыыта, түҥ былыргы таҥаралары, күн таҥаралары көрбүттэр, киинэҕэ түһэрбиттэр. 

Олортон үксүлэрин хакастар өбүгэлэрин уонна да атын түүрдүү норуоттар үҥэр-сүктэр күн таҥараларын, ытыктыыр өбүгэлэрин ойуулаан, руническай суруктаан, суоран туруорбуттар. Сорохторун, аан маҥнайгы түҥ былыргыларын, ким хаһан суоран туруорбута өссө биллибэт. Музей иһигэр боруонса үйэтинээҕи үгүс сэптэр – кэрэ оҥоһуулаах кынчааллар, үҥүүлэр, күөстэр, көһүйэлэр элбэхтэр. Кынчааллар уктарын төбөтүгэр кыра баҕайы барааннар, козеллар туралларын оҥорбуттара көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Абакан аттыгар Уйбат диэн үрэх кытылыгар  **Москва университетын профессора** **Л.Р.Кызласов** 50-ча студеннаах кэлэн, икки булгунньаҕы хаһа сылдьарын көрбүттэр. Ол хакастар өбүгэлэрэ IX – X үйэлэргэ кирпииччэнэн туппут дыбарыастара сууллан, көмүллэн булгунньах буолбут эбит. Хаһааччылар дыбарыас иһигэр араас иһит-хомуос, мал үлтүркэйдэрин булбуттар. Профессор **Л.Р.Кызласов** кэпсииринэн, былыргы хакаастар дыбарыас тулатынааҕы бааһыналарга сэлиэһинэй бурдугу Хара-Хорум куоракка тиэйэн атыылыыллара үһү. 

Ити курдук сахалар **Л.Р.Кызласов** бэрт эйэҕэс, толору кэпсээнин дуоһуйа истибиттэр, элбэҕи билэн-көрөн төннүбүттэр. 

## Туһаныллыбыт литература:

# Леонид Романович Кызласов олоҕун кэпсээнэ интернет ситимиттэн.
# Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
OTP Group

**OTP Group** (ОТП Групп), Венгрия харчы конгломерата, саамай улахан коммерческай тэрилтэтэ. 

Салалтата — Будапешт.

42 омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр (ОТП Банк диэн буолар).