Аһара барыы эрэйдэрэ

Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспа өрүттэри үөскэтэн сайдыыны атын-атыннык ситиһэн иһэллэриттэн тэҥнээн биэриини туһана сылдьыы хайаан да эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Оҕо этэ-сиинэ улаатыыта, ситиитэ айылҕата биэрбититтэн түргэтиир кыаҕа суох, онтон өйө-санаата сайдыыта аһара барыыта үөскээн тахсара хааччахтаннаҕына табыллар. Өй-санаа сайдыыта хаһан баҕарар аһара бара сатыыра быһаарыллан таҥара үөрэҕэр киллэриллэн сиэр уонна киһи быһыыта диэн аналлаах хааччахтар туттуллаллар.

Сайдыыны ситиһии бу уратытын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран сиэр диэн аналлаах хааччаҕы олохтоон уонна өйө-санаата аһара бара сатыырын “Аһара барыма” диэн үөрэҕи туһанан тохтото сылдьар. Киһи санаата аһара бардаҕына оҥорор быһыыта эмиэ киһи быһыытын аһара барара үөскээн тахсар. “Аһара барыма” диэн хааччах киһи санаата уонна оҥорор быһыыта аһара баралларын тохтотон киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ туһалыыр. Киһи быһыытын тутуһа сылдьыы эрэ киһи быһыылаах буолууга тириэрдэр. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэр диэн өй-санаа уонна киһи быһыыта диэн оҥорор быһыы хааччахтарын үөскэтэн киһи аһара туттунарын суох оҥорон киһи быһыылаах буолууну олоххо киллэрбитин бары туһаналлар. Киһи быһыылаах буолууну олоххо киллэрэр хааччахтары “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһуу үөскэтэрин сахалар олус былыргы кэмнэргэ арааран билэн таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр.

Сахалар олохторун үөрэҕэр “Аһара барыма” диэн этиини куруук туһаналлар. Бу этии киһи тугу барытын оҥороругар күүһүн таба туһаммакка аһара туттунан кэбистэҕинэ үчүгэй да буолуон сөптөөҕү куһаҕаҥҥа кубулутарыттан тутулуктанан үөскээбит.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу айылҕаҕа туох барыта тутуһан үөскүүрүнэн хайа эрэ өрүтэ аһара барыыта улахан халыйыыны таһаарарынан уларыйыы, икки өрүт солбуйсан биэриилэрэ үөскээн тахсарыгар тириэрдэн иһэр. Оҕо өйө-санаата сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буола илигинэ оҥорор быһыылара сыыһа-халты буолан тахсаллара уонна аһара туттунара элбээн хаалалларыттан аналлаах хааччахтары тутустаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

Айылҕаҕа үөскээн тахсар икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэллэр. Киһи оҥорор быһыыларыттан үөскүүр үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар өй-санаа уларыйдаҕына солбуйсан биэрэллэр. Икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ үөскээтэҕинэ субу кэмҥэ “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт, аны куһаҕаҥҥа кубулуйара тиийэн кэлэн тосту уларыйыыга тириэрдэрэ уустуктары үөскэтэр.

Биһиги көлүөнэ дьон “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт уларыйан куһаҕан буолан хааларын чахчытын биллибит. Сэбиэскэй былаас саҕана маанылана сылдьыбыт дьадаҥылар билигин ырыынак кэмигэр куһаҕаҥҥа кубулуйан хааллылар. Байыыны ситиһэ сатааһын дьон баҕа санааларыгар сөп түбэһэринэн, бу кэмҥэ үлэни үлэлээһини тупсарыы уонна сайыннарыы табыллар кэмэ кэллэ.

Икки өрүттэр икки ардыларыгар аһара барыы үөскээтэҕинэ аны тэҥнэһиини оҥоруу кыаллыбат кэмэ кэлэн хаалыан сөп. Хайҕааһын уонна арбааһын кыра ычалаах киһи өйүн-санаатын букатын даҕаны аһара ыытан кэбиһэн “Абааһыны арбаама” диэн этиигэ тириэрдэрэ быһаарыллан өс хоһооно буолбут.

Сахалар оҕону кыра эрдэҕиттэн “Аһара барыма” диэн этэн үөрэтэллэр. Бу үөрэх аһара ытаама диэн этииттэн саҕаланан баран атын туохха барытыгар дьайыыта тиийдэҕинэ табыллар. Оҕо аһара туттунара элбэхтик хайҕааһынтан, арбааһынтан уонна киһиргэтииттэн үөскээн тахсыан сөп. Аһара туттунуу оҥорор быһыы сыыһа-халты буолан хааларыгар тириэрдэн кэбиһэрэ сэрэхтээх буолуу улаатарын эрэйэр. “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн үөрэх икки өрүттэр хайалара да атынын аһара баһыйан барбаттарын үөскэтэр аналлаах. Бу үөрэх салгыы сайдан “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи үөскэппитин сахалар олоххо киллэрэн туһана сылдьаллар.

Суоппар аһара барыыта диэн бэйэтин кыаҕын таһынан түргэнник айаннааһына буолар. Өйө-санаата ханнык да хааччаҕы билиммэт буолууга үөрэтиллибит, атаахтык иитиллэн көҥүлүнэн бара сылдьыыга үөрэммит эдэр киһи кыахтаах массыынанан түргэнник, атыттары куотан айанныы сатыыра үгүстүк бэлиэтэнэр. 

Ыаллар биир эмэ оҕолорун атаахтатан, көҥүлүнэн ыытан иитэллэриттэн Россияҕа массыына абаарыйалара аҕыйаабаттар.

Массыынанан айаннааһын икки өрүттэрэ манныктар:

1. Суоппар бэйэтин кыаҕын билинэн айаннааһына.

2. Суол усулуобуйатын таба учуоттаан айанныыра.

Бу икки өрүттэр уратыларын арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:

1. Киһи бэйэтин кыаҕа, оҥорор хамсаныыларын түргэнэ этин-сиинин уонна өйүн-санаатын туругуттан тутулуктанар. Ыалдьыбыт уонна аанньа утуйбатах киһи барыта-бары мөлтүүрүттэн түргэнник айанныыр тэриллэри салайара бытааран хаалара сыыһа туттунууну оҥорон кэбиһэрин үөскэтэн абаарыйаҕа тириэрдиэн сөп. 

Киһи майгынын уратылара оҥорор быһыытыгар улахан дьайыылаахтар. Ыксыыра, киһиргэһэ, дэбдэйэрэ киирэн хаалбыт киһи аһара туттунан кэбиһэрэ элбиэн сөп.

2. Суол усулуобуйатын таба сыаналаан айаннааһыны үлэҕэ элбэхтик уопутурбут суоппар куруук оҥоро сылдьар. Сахалар көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэхтэрин туһаныы суоппардыырга ордук табыллар. Бу үөрэҕи тутуһа сылдьыы абаарыйаҕа түбэһиини аҕыйатан көмөлөһөр.

Сахалар көрсүө, сэмэй буолууну сөбүлүүллэр, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи оҥорор быһыытын барыларын аһара барбаттарын ситиһэр кыахтанар.

Аһара туттунан кэбиһии диэн дьоҥҥо барыларыгар тиийэн кэлиэн сөптөөх куһаҕаҥҥа тириэрдэр быһыы буолар. Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах киһи туохха барытыгар аһара бара сылдьарыттан сыыһа туттунара элбээн хаалар. Кыыһыра түстэр эрэ чааскыны элитэн кэбиһэр киһи үчүгэйи оҥороро аҕыйаан хаалыан сөп. (1,69).

Киһи быһыытын аһара барбатах быһыы таба буолан тахсара элбэҕинэн дьоҥҥо туһаны оҥорор кыахтанарын сахалар туһаналлар. (2,90).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.