Ыгыллыы

Сахалар олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылааннар эт-сиин эмискэ ыгыллыытыттан өй көтөн, баайыллан ыларын быһааран олохторугар туһана сылдьаллар. Өй баайыллан ылыыта диэн кылгас кэмҥэ тохтоон, суох буолан ылыыта, киһи ийэ кутун салайар кэмигэр киирэн хаалыыта ааттанар.

Өһөс диэн тулууру, туттунар күүһү быһаарар тутаах тылбыт. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно оҕо тулуура улаатан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сайдан, күүһүрэн иһэрин ситиһэргэ аналлаах. Киһи тугу эмэ оҥороругар кыратык да буоллар өһөстөҕүнэ, тулуурун киллэрдэҕинэ туох эмэ туһалааҕы, кыайыыны, ситиһиини оҥороро табыллар. Санаатын күүһэ, өсөһө тиийбэккэ хааллаҕына оҥоро сатаа-бытын быраҕан кэбистэҕинэ эбэтэр солумсаҕа киирдэҕинэ, атыҥҥа аралдьыйдаҕына, туһалааҕы оҥороро биллэрдик аҕыйыыр.

Тугу эмэ оҥоро сылдьан, онтун бүтэрбэккэ, ситэрбэккэ эрэ атыҥҥа аралдьыйан иһэри сахалар сөбүлээбэттэр, солумсаҕырыы диэн сирэн ааттыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ сол диэн тылтан салгыы үөскүүр солун диэн саҥаны билэрбитин биллэрэр тылбытын “сонун” диэн сон диэн туспа төрүттээх тылга солбуйаннар, уларытаннар бэйэлэрэ солумсахтара аһара улааппытын кистии, биллэрбэт буола сатыыллар. Үлэһиттэр, оҥорор, тутар дьон тыл үөрэхтээхтэрин бу албыннарыгар киирэн биэрбэтэхтэринэ табыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурга иитэр, үөрэтэр өс хоһооммутун сэбиэскэй былаас саҕана куһаҕан өйдөбүллээх, бас бэриммэт дьону иитэр диэн туоратан умуннара сатаабыттара. 

Бу олоххо олус улахан туһаны аҕалар өс хоһооно саха киһитэ тулуурдааҕын, туттунар күүһэ улаханын биллэрэрин тэҥэ, оҕото, кэлэр көлүөнэтэ сайдыыны ситиһэн тулуурунан, туттунар күүһүнэн төрөппүтүн баһыйарыгар ыҥырар. Кэлэр көлүөнэлэр кырдьаҕастары бары өттүнэн барытынан баһыйдахтарына эрэ омук сайдан, үлэни-хамнаһы тупсаран иһэр уонна уһун үйэни ситиһэр кыахтанар.

Тулуур диэн оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кутугар иҥэн иһэр үөрэх  буолар. “Оҕом, тулуй”, “Аһара ытаама”, “Тохтоо” диэн этиилэртэн саҕаланар үөрэх оҕо улаатан истэҕинэ быстан хаалбакка салҕанан бардаҕына эрэ табыллар. Улааппыт оҕоҕо саҥа үгэс буолар быһыылартан уонна үөрэҕи ылынан иһэриттэн тулуура үөскүүрэ уһун кэми ыларынан, уонча сылга тиийэрэ быһаарыллар. 

Туттунар күүс оҕо улаатан иһэн кыбыытын кыанар кэмиттэн үөскээн олохсуйар уонна эмиэ сайдан иһэр. Сахалар оҕо тулуурун улаатыннаран оҥорор быһыытын тупсарар үөрэхтэри туһаналлар:

- “Айыы диэмэ” диэн үөрэх оҕо куһаҕан тыллары саҥара үөрэнэн куһаҕан үгэстэнэн хааларын, улаатан баран сыыһа-халты туттунууга, быстах быһыыга түбэһэрин суох оҥорор аналлаах туттуллар. 

- “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо киһи билбэтин, ол иһин оҥорботун, саҥаны айыыны була сатаан оҥорон иһэрин тохтотон, сыыһа-халты быһыыга түбэһэрин аҕыйатар.

Киһи олоҕор ыгыллыы хаһан баҕарар баар. Кырата ханнык эрэ баҕа санаа туолбатаҕына эбэтэр туга эмэтэ табыллыбатаҕына ыгыллан барыы үөскүөн сөп. Ыгыллыы улаатан хааллаҕына ыксааһыны үөскэтэн хаһан баҕарар куһаҕаҥҥа тириэрдэр.

Сахалар араас ыгыллыылары тулуйар, кыра аайы ыксаан, тиэтэйэн барбат киһини киэҥ көҕүстээх диэн ааттыыллар, оҕону үөрэтэргэ холобур быһыытынан тутталлар. Оҕолору үөрэтэргэ холку майгы, киэҥ көҕүстэнии хайаан да эрэйиллэр. Саҥаны улаатыннарбакка, кыйаханан барбакка биири элбэхтэ, хос-хос хатылыыры, ол аата “Сүүстэ этэри”, мэниктиир оҕону мөхпөккө эрэ өйдөтөн этэн тохтотору чахчы тулуурдаах дьон кыайаллар.

Ыгыллыыттан көҕүс кыарыыр. Бу быһаарыыны дьон бары тутуһа сылдьыа, аһара ыгыллыыттан харыстаныа этилэр. Киһи бэйэтэ ыгыл-лан, көхсө кыараан иһэрин үөрэннэҕинэ билэр кыахтаах. Сүрэх ыарыһах киһи олох кыраттан ыгыллан, көхсө кыараан, тулуура аҕыйаан иһэрин билэн сэрэнэ, харыстана сылдьара эрэйиллэр. 

Киһи туга эмэ оҥороро табыллыбатар, сатамматар эрэ ыгыллан, ыксаан барара элбэхтик бэлиэтэнэр. Кыра аайы ыгыллан, ыксаан иһэр киһини ыгым диэн ааттыыллар уонна сыыһа-халты туттунуо диэн сэрэнэллэр. Олус элбэх сыыһа-халты туттунуулары ыгыллыы үөскэ-тэр. Ыгыллыыттан ыксааһын үөскээн тахсара сыыһа-халты туттунуулары уонна куһаҕан быһыылары элбэтиигэ тириэрдэр. Ыгыл-лыыттан өй баайыллара ордук түргэн. Харах хараҥарыыта ыгыллыы аһара барбытын, өй баайыллара киирбитин биллэрэр.

Барар-кэлэр тумнар суолу быһааран салгыы тугу оҥорору билбэттэн, сатаабаттан, кыайтарыах курдук да кыаллыбатыттан киһиэхэ ыгыллыы эмиэ үөскээн тахсар. Ыгыллыыттан киһи хаанын баттааһына эмискэ үрдээн кэлиитэ өй баайыллыытын үөскэтиэн сөп.

“Киһини аһара ыгыма, хаайыма” диэн сахалар үөрэтэллэр, сыһыаннаах дьоҥҥо этэ сатыыллар. Ыгыллан, ыксаан сыыһа-халты туттунара киирэн хаалыа диэн эрдэттэн сэрэнэллэр. Киһи буолан киһи быһыылаахтык сылдьыы киһиттэн туруктаах өйү-санааны, тулууру ирдиирин сахалар билэллэр. Киһи ыгылыннаҕына сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ элбиирэ “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн ханнык эрэ кыйыа баарын быһааран, киһи быһыытын аһара барыыны оҥорууну тохтотууну биллэрэр этиини үөскэппит. 

Кыыһырыыттан өссө улахан ыгыллыы үөскээн кэлэрэ өй баайылларыгар тириэрдиэн сөп. Ыга кыыһырбыт, ол аата кыыһырбыта аһара баран ыгааһыҥҥа кубулуйбут киһиттэн өйө баайыллан сыыһа-халты туттунара киириэ диэн аны сэрэннэххэ эрэ табыллар.

Куйааска улаханнык тиритэн баран сөтүөлээри эмискэ тымныы ууга киирииттэн эккэ-сииҥҥэ ыгыллыы үөскээһиниттэн өй баайыллан, тыынара буккуллан, киһи тыынын кыайан ылбакка тимирэн хаалыан сөп. Сайыҥҥы сөтүө кэмигэр ити курдук элбэхтэр ууга түһэллэр.

Баанньыктаныы кэмигэр итии паарга эмискэ киирдэххэ киһиэхэ ыгыллыы эмиэ үөскүөн, өйүн сүтэриэн сөп. Бу быһаарыыны улахан куйааска сылдьыыга эмиэ туһаннахха табыллар. Төбө аһара итийиититтэн өй көтөн, баайыллан хаалыыта кэлиэн сөп.

Өй баайыллан ылыыта өй-санаа ыгааһынтан харыстанар ньымата буолан олус уустук быһыыларга соһуччу киирэн кэлиэн сөп. Өй баайылларыттан харыстанарга киһи этин-сиинин туругун билэн, эмискэ ыгааһыннартан сэрэнэрэ, тулуурун дьарыктаан улаатыннара сылдьара ирдэнэр. Тулуура аҕыйах киһи кыра да ыгааһын тиийэн кэллэҕинэ өйө баайыллан ылара киирэн хаалыан сөп.

Киһи өйө-санаата ханнык эрэ ыгааһыннары, хаайыылары тулуйар кыахтаннаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро кыаллар, ол иһин тулуур уонна тулуйар күүс баара эрэйиллэр. (1,27).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.