open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүөтүр Попов

**Бүөтүр Попов** - баай Поповтартан күүстээхтэрэ. Нэһилиэгэр кинээстээбит, Манчаарыттан сэрэнэн харабыл вышкалаах ампаар туттубут киһи. Хамначчыта Ичээлиин холоһор эбит. Биирдэ ууга түһэн өлбүт тыйы ампаар үрдүгэр быраҕа оонньообуттар. Ампаар чарапчыта мэһэйдээн эрэ тириэрдибэтэх. Сибиэһэй симиллибит баҕаналары атынан сүүрдэн иһэн ытыһын кырыытынан охсоро үһү. Онно аппайбыт остоолболору иккистээн симтэрэр эбит. Кырдьар сааһыгар бөкчөгөр буолбут, оҕото суох.

## Быһаарыылар
Татаев Хабарылла

**Хабырылла Татаев** — Бүтэйдээх нэһилиэгэр күүстээҕинэн, отоһугунан, оһохчутунан биллибит киһи. Кыра гынан баран сүрдээх халыҥ киппэ киһи эбит. 

6 буут бурдугу, эти тулуппата үһү. Кыыһырдаҕына хайдахтаах да оҕуһу сутуругунан ойоҕоско анньан өлөрөн кэбиһэр. Баайдара Поповтар кыһамматтар эбит. Ыһыахтарга, урууларга күрэстэһиннэрэр киһилэрэ.

## Быһаарыылар
Сыҥаан

**Сыгаан** - асаһынан кэпсэлгэ киирбит Бүтэйдээх киһитэ.

Улуу баайдар Поповтар аатырар урууларыгар аһастаахтар күрэстэригэр икки кыайыылаах киһи уос номоҕо буолан билиҥҥэ дылы кэпсэнэн кэлбиттэр. 
"Ойбон арыы" диэн ааттаан ууллубуг арыыны иһэрдэллэр эбит. Биир урууга Сыгаан 1 боппууда (8 киилэ) арыыны иһэн баран астыммакка эбии көрдөөбүтүн ытык кырдьаҕастар боппуттар. 

Иккис урууга Үөһэ Алтан Боодой диэн киһитэ 9 мээрэй арыыны иһэн баран онуһун көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэр.

## Быһаарыылар
Мачайап

**Мачайап** диэн Бүтэйдээх нэһилиэгин сүүһүнэн алаастарыттан биирдэстэригэр олорбут күүстээх уонна аһастаах киһи. 

Оҕуһа кыайбатаҕына сыарҕатын бэйэтэ соһор идэлээх эбит. Ыалыгар ыалдьытгыы киирэн баран эмээхсин остуол тардан тэлбэҥниэр диэри сымыыт арыыны мэлитэн иккистээн уурдарара үһү.

## Быһаарыылар
Бырааттыы Чооруоһаптар

Сэмэн уонна Куома Чоруоһаптар — ини-биилэр, Бүтэйдээх нэһилиэгин муҥутуур күүстээхтэрэ.

Куома (Фома) эдэригэр мэҥэ таастары көтөҕүүгэ боруобаланар эбит. 25-30 бууту тобугар үөһэ көтөҕөр кыахтаах киһи. Куома өтөҕүттэн Көтөгөйгө баран илимнээн кэлэр эбит. Ол тухары мас тыытын сүгэн барар, кэлэригэр балык кутан баран эмиэ сүгэн кэлэр эбит. Сэмэн туһунан М. С. Шишигин суруйбута.

## Быһаарыылар
Чойдоон Уйбаан

**Уйбаан Сиидэрэп-Чойдоон Уйбаан** - Куоллара эҥээргэ күүстээҕинэн биллибит киһи.

Кэпсииллэринэн, биир баайдыын мөккүспүттэр муустаах чаанньык оргуйуор диэри кыстык маспын кэрдиэм диэн. Кыайардыы кэрдибит уонна сүгэтин бырахпыта хаары уулларбыта үһү. Уола Хонооһой Сиидэрэп-Моркутуоп эмиэ күүстээх киһи. Таҥара дьиэтигэр куучардыы сылдьан боруода аттары илин атахтарыттан үөһэ анньа оонньуур эбит. Сааһыран баран дьиэ туттарыгар маһын соҕотоҕун сүөкээбитэ кэпсэнэр. Бу аймахха күүстээх удьуору утумнаабыттар тустууга спорт маастара Василий Сидоров, хапсаҕайга спорт маастара Семен Сидоров, ыарахан ыйааһыҥҥа тустууга маастарга кандидат Сергей Попов, спорт маастара Аполлон Попов.

## Быһаарыылар
Мылаадьын (Скрябин Савва)

**Сааба Скрябин-Мылаадьын** - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр күүстээҕинэн биллибит, үйэлэр кирбиилэригэр олорон ааспыт киһи.

XX үйэ 20-с сылларыгар Гражданскай сэрии саҕана саха бастаанньаһыттарыгар кыттыһа сылдьыбыт, кыһыллары кытта сэриигэ Аммаҕа өлбүт. Уулуссаҥҥа олорбут, атаҕын хотуурга дэҥнээн доҕолоҥ да буоллар күүстээх киһи эбит. Күһүҥҥү муҥхаҕа инчэҕэй ньырыыны тутум-тутум тосту тутан эпчиргэлэнэр идэлээх эбит. Саһыл Сыһыыга сылдьыбыт Баһылай Сиидэрэп-Бачаачай атаҕар кыанар киһи эбит. Кыһыллар эккирэппиттэригэр талаҕы үрдүнэн ойуолаан суолун муннаран кэбиспит.

## Быһаарыылар
Беляев Прокопий Батай уола

**Беляев Прокопий (Батай уола)** - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр олоро сылдьыбыт күүстээх киһи. Батай уола Борокуоппай халыҥ, үскэн улахан киһи эбит. 

250–300 кг нуучча буочукатын хайа баҕарар сиигиттэн тутан тэлиэгэтигэр уурара үһү.  Кини аймаҕа Таҥаах Лэгэнтэй (Беляев) аһары күүстээх буолан бэргээтэҕинэ ким да кыайан туппат эбит. Ис ыга симиллибит мас уһааттарын тииһинэн көтөҕөн хаамар идэлээх эбит. Уола Ефим Беляев куорат Күөх хонуутун аатырбыт тустууларын кыттыылааҕа, кыайыылааҕа.

## Быһаарыылар
Гаврилов Кузьма

**Кузьма Гаврилов** - Бүтэйдээх нэһилиэгин киһитэ, олох оҕо эрдэҕиттэн спордунан, физкультуранан дьарыктаммыт кыахтааҕынан биллибит киһи, Саха сиригэр бастакы спортплощадканы туппут киһинэн биллэр. 

2 илиитигэр 2 бууттаах 2-лии гиряны өрө анньара. Гиряны ыраах быраҕыыга дьарыктаммыт. Үчүгэйдик харбыыра. Хоптолооҕу, Орто эбэни, Юмшанов, Үрүҥ күөллэри, Хатыыстыыр боротуоканы холкутук туоруура үһү.

Саахыматынан, дуобатынан, биллиардынан дьарыктаммыта. Москубаҕа олорон саахымакка улахан күрэхтэһиилэргэ кыттыбыт. Эдэригэр хапсаҕайга дойдутугар үчүгэйдик тустар эбит. Кууска уола Ларионов эрэ тэҥҥэ киирсэрэ диэн ахтыллар. К.О. Гаврилов 1912 с. Бүтэйдээх оскуолатыгар Саха сиригэр бастакы спортплощадканы бэйэтэ былааннаан, бэйэтэ уһанан тутан биэрбит.

## Быһаарыылар
Саһаан Баһылай

**Василий Петрович Скрябин** — **Саһаан Баһылай** (1896—1970) Мэҥэ Хаҥаласка күүстээҕинэн биллибит киһи. Алтаҥҥа олорон өлбүтэ.

Көбүс-көнө уҥуохтаах, иһэ- үөһэ суох биир тэҥ толору киэптээх-таһаалаах, 194—196 см үрдүктээх, центнертэн лаппа ордук ыйааһыннаах, дьэ кырдьык, киһи хараҕа туолар саха саарына этэ. Ырыаһыт Ольга Ивановна-Сидоркевич аҕатынаан биллээхтиилэр иккиэн Чурапчы Хайахсытыгар Тэлбэрэх алааска олохтоох, кэпсээҥҥэ киирбит алта кэрэ кыргыттардаах Атыыһыт Арамаан-Роман Трофимов күтүөттэрэ.

Бөтүрээ Иванов кэргэнэ Биэрэ олус ырыаһыт дьахтар эбитэ үһү. Ольга Петровна арааһа ийэтин удьуордаатаҕа. Аны кини эбэтэ Боккуойа Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннар балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар-Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.
Бырааттыылартан сэниэлээхтэрэ бэйэтэ миэлиҥсэлээх Маччыаха Баһылай этэ. Саһаан Баһылай кини быраатын Петр Игнатьевич Скрябин-Саттаах Бүөтүр (1877—1950) уола. Олоҕо Сатаҕай урукку саһылын ферматын онно.

Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев ахтыыларыттан.

## Быһаарыылар
Маччыаха Баһылай

**Маччыаха Баһылай**, Василий Игнатьевич Скрябин - Мэҥэ Хаҥаласка күүстээхтэринэн биллибит үс ини-биилэртэн биирдэстэрэ. Сэниэлээх  бэйэтэ миэлиҥсэлээх киһи эбит. Балтылара Боккуойа - биллиилээх ырыаһыт Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич эбэтэ.

Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиттэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.

## Быһаарыылар
Саттаах Бүөтүр

**Петр Игнатьевич Скрябин** - **Саттаах Бүөтүр** (1877-1950) - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕин киһитэ.

Сарбынньаҕынан, Хассыганынан, Сатаҕай саһылын фермата турбут сиринэн ууһаан-тэнийэн олорбут Скрябиннартан биирдэстэрэ. Боккуойа балтылара этэ. Бу бырааттыы Скрябиннар - Хоруо Сэмэн, Маччыаха Баһылай, Саттаах Бүөтүр — балтыларыгар Боккуойаҕа Соморсун Арыылааҕар киирэн чугаһынан тэҥнээҕэ суох муннуктуу охсуулаах сүүнэдьиэ тутан биэрбиггэр. Ону гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар уоттаан кэбиспиттэрин, иккистээн киирэн аны уу сахалыы дьикти үчүгэй ала балаҕан туппуттар.

Үлэ, сэрии ветерана К.А.Яковлев ахтыыларыттан.

## Быһаарыылар
Скрябин Сольскай Васильевич

**Скрябин Сольскай Васильевич** — сибээс бэтэрээнэ, Саһаан Баһылай уола.

1934 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэр төрөөбүт. Дьонноро Сатаҕайга 1935 сыллаахха көспүттэр. 

Ытык кырдьаҕастарбыт ахтыыларыттан. Үлэ, сэрии ветерана К. А. Яковлев.

## Быһаарыылар
.
Чабыкин Степан Прокопьевич

Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) - сэриигэ контрразведкаҕа сулууспалаабыт старшина, Бүтэйдээх Чабыкиннарыттан төрүттээх. Сэрии кэнниттэн Германияҕа офицердар дьиэлэрин салайбыт. Сэрииттэн таайдарыгар Хонооһой Наһаараптаахха Бугэйдээххэ кэлбит. Меланья Соловьеваны кэргэн ылан 2 уолламмытгара. Сэрии •перана маҕаһыыҥҥа, совхозка завхоһунан, кыладыапсыгынан үлэлээбитэ. 1971 с. өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Аҕас

**Аҕас** — эдьиий, бииргэ төрөөбүттэртэн аҕа саастаах кыыс. Бу тыл чопчу суолтата, эдьиий диэн тыл бииргэ эрэ төрөөбүттэргэ туттуллубат, аҕа саастаах дьахтар аймаҕы барытын эдьиий диэххэ сөп.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Аҕас кылын
Дьалай

**Дьөгүөр Тарабукин-Дьалай** - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕиттэн төрүттээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ  куоракка хаарты дьиэтин тутан олорбута. 

Охсуһуулаах буолан бэрээдэги бэйэтэ көрөрө эбитэ үһү. Уола Көстөкүүн Тарабукин (Аабычай) улаханынан, күүстээҕинэн биллибит. Аньыыһын Сиидэрэп куоракка олорор эдьиийигэр дьиэлэнэн курууска эҥин үлэлииригэр куруук нууччалардыын охсуһар идэлээх эбит. Үчүгэйдик охсуспут сылыгар үлэм таһаарыылаах буолара диир эбит. Кэлин улаханнык кырбанан бөкчөгөр буолбут.

## Быһаарыылар
Аньыы

**Аньыы** — таҥараҕа буруйу оҥоруу, сиэртэн туораан куһаҕаннык быһыыланыы.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Аньыы диэн саха тыла буолбатах
* Аньыы суолтата
Аймах

**Аймах** — хаан уруунан, ыал-күүс буолуунан — биир уопсай бэлиэнэн чугасыһан-ханыылаһан түмсүү.

## Быһаарыылар
Родионов Константин Константинович

**Сабырык (Родионов Константин Константинович)** — Мэҥэ-Хаҥалас биллиилээх кыраайы үөрэтээччитэ, Бүтэйдээх нэһилиэгин туһунан кинигэ ааптара, устуорук учуутал.

## Олоҕун олуктара
1960 сыллаахха Чурапчы улууһун Хайахсытыгар төрөөбүтэ. Бүтэйдээх орто оскуолатын 1977 сыллаахха, СГУ историческай факультетын 1982 сыллаахха бүтэрбитэ. Оскуолаҕа устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ. Билигин Мэҥэ-Хаҥалас Бүтэйдээҕэр духуобунас түмэлин комплексын үлэһитэ. 
Сэттэ кинигэ ааптара.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна 
* РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ 
* Бүтэйдээх нэһилиэгин ытык олохтооҕо
Боотур Уус улууһа

мини|Боотур Уус улууһун хаартата.
**[[Боотур Уус]] улууһа** эбэтэр **Боотуруус улууһа** () - Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ саха улууһа, Дьокуускай уокуругар киирэрэ. XIX үйэҕэ бу улуус 31 нэһилиэктээх этэ. Аан маҥнай Амма уонна Таатта улуустар арахсыбыттара, ол түмүгэр 15 нэһилиэк хаалбыта. Билигин Чурапчы улууһа диэн аатырар.

Саха уобалаһын управлениетын 716 нүөмэрдээх 1912 сыл ахсынньы 8 күнүнээҕи (саҥа ааҕыыннан ахсынньы 21) уурааҕынан 1913 сыл тохсунньу 1 күнүттэн (саҥа ааҕыынан тохсунньу 14 күнүгэр) — Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: Боотуруус уонна Таатта. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313.

## Боотур Уус улууһун кулубалара
Боотур Уус улууһун кулубалара.
1. Кирен Маврин (1778-1781 сс.)
2. Степан Бигэков - Мочот (1781-1785 сс.)
3. Иван Старостин - Кынчатыып Логлоинов (1786-1789 сс.)
4. Кузьма Сафронов (1793-1796 сс.)
5. Монкурдаах Баунов (1796-1800 сс.)
6. Тихон Абрамов - Тэппэйиин (1800-1803 сс.)
7. Василий Толстяков (1803-1805 сс.)
8. Кузьма Захаров (1805-1812 сс.)
9. Платон Басаарын (1812-1816 сс.)
10. Василий Дьячковский (1816-1818 сс.)
11. Григорий Старостин (1818-1822 сс.)
12. ? (1822-1831 сс.)
13. Григорий Старостин (1831 с.)
14. Яков Попов-Мосунка (1831-1834 сс.)
15. Алесандр Попов - Быыччык (1834-1838 сс.)
16. Дмитрий Башарин (1838-1841 сс.)
17. Василий Попов - Быччайар (1841-1845 сс.)
18. Василий Ефимов (1845-1858 сс.)
19. Диодор Ефимов - Доодор (1858-1862 сс.)
20. Яков Седалищщев - Хооптор (1862-1865 сс.)
21. Диодор Ефимов - Доодор (1865-1867 сс.)
22. Алексей Попов - Өксөөтөп (1868-1871 сс.)
23. Егор Оросин - Оруоһун (1871-1874 сс.)
24. Дмитрий Попов - Миитэрэй (1874-1876 сс.)
25. Гурий Попов - Күүрэй (1876-1882 сс.)
26. Павел Протодьяконов - Байбал (1882-1885 сс.)
27. ? (1885-1889 сс.)
28. Павел Протодьяконов - Байбал (1889-1891 сс.)
29. Иван Оросин - Оруоһун (1891-1895 сс.)
30. Егор Николаев I - Улахан (1895-1900 сс.)
31. Егор Николаев II - Кыра (1900 с.)
32. Илларион Оросин (1900-1902 сс.)
33. Василий Попов I - Бочуута (1902-1905 сс.)
34. Василтй Попов II - Бааса (1905-1907 сс.)
35. Федор Новиков - Нойукуоп (1907-1910 сс.)
36. Никита Куприянов (1910-1912 сс.)
37. Михаил Шеломов - Солуомап (1912-1916 сс.)
38. Дмитрий Сивцев (1916-1918 сс.)

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
* А.А. Саввин аатынан Чурапчы Этнография Музея.
Бороҕон улууһа

**Бороҕон улууһа**. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун сорҕото. 1926 сыллаахха 14 нэһилиэктээх этэ:

Икки Хоро, икки Лөгөй, Курбуһах, Өлтөх, Бэрт Ууһа, Бороҕон, Суотту, Бээрийэ, Мүрү.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* Багдарыын Сүлбэ, Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Илин Хаҥалас улууһа

**Илин Хаҥалас улууһа**. Билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун соҕуруу өттө, ону таһынан билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат, Бастакы уонна Иккис Дьөппөн нэһлиэктэр киирэр этилэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Дүпсүн улууһа

**Дүпсүн улууһа**. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһун хоту өттүгэр баар этэ. Бүөтүр Бекетов докумуонугар 1633 сыллаахха ахтыллыбыт.

## Нэһилиэктэрэ
* Өспөх
* Бастакы Өспөх
* Иккис Өспөх
* Тэбиик нэһилиэгэ
* Дүпсээ 
* Чэриктэй,
* Өнөр,
* Түүлээх,
* Найахы

## Устуоруйата
Сыаркап приходун оскуолата 1890 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр (аныгы халандаарынан олунньу 13) аһыллыбыт.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика. Дьокуускай, 2004.
Испаннар

**Испаннар** (), биир элбэх ахсааннаах омук, улуу омуктартан биирдэстэрэ, сыалай 3 континент сүрүн олохтоохторо (Хоту Америка 28%, Латыын Америка 89%, Евразия 8%) уонна 46 судаарыстыба сүрүн омуга. Уопсай ахсааннара - 300 мөллүйүөнтэн 600 мөллүйүөннэ дылы (ассимиляция барбыт омуктары аахтахха). Испанияттан төрүттээх омук, онтон Испанияттан атын дойдуларга уонна континеннарга олохсуйа баран атын омуктары үөскэппит омук буолар. Саҥарар тыллара - Испан тыла, аан дойдуга биир тарҕаммыт тыл, уопсайа 800 мөл киһи саҥарар, ол эбэтэр английскай уонна кытай тылын кэнниттэн 3 миэстэни ылар тыл.
Португаллар

**Португаллар** (), Португалия сүрүн уонна төрүт омуга, уопсай ахсааннара 28 мөл курдук, олортон Португалияҕа (10 мөл), Бразилиаҕа (6 мөл), АХШ (3 мөл) олорор. Португаллар оҕолоро Бразилианнар буолаллар. Саҥарар тыллара - Португаал тыла (Бразилианнар уонна Португаллар төрүт тыллара)
Саха тылын диалектара

**Саха тылын диалектара**, Саха тыла үс салааҕа хайдар: Илиҥҥи саха тыла, Арҕааҥҥы саха тыла уонна долгаан тыла. 

## Илиҥҥи саха тыла
Илиҥҥи саха тыла илиҥҥи Саха Сирин улуустарыгар тарҕаммыт, Өлүөнэ өрүс илиҥҥи биэрэгиттэн саҕалаан. Саҥарааччылар ахсааннара - 270 тыһ курдук

## Арҕааҥҥы саха тыла
Өлүөнэ өрүс арҕаа биэрэгиттэн саҕалаан тарҕаммыт. Уопсай саҥарааччылар ахсааннара 220 тыһ курдук. 

## Долгаан тыла
Саха тылын саамай ураты диалега, туспа тыл курдук буолар

## Уопсай
Илиҥҥи саха тыла уонна Арҕааҥҥы саха тыла  уратыта суоҕун кэриэтэ, ол эрэн  Арҕааҥҥы саха тылыгар "ыллаан" саҥарааһын баар, ол иһин Арҕааҥҥы улуус олохтоохторо Илиҥҥи улуус дьоннорун "гуруубайдык" саҥараллар диэн санараллар.
Сирасе Нобу

**Сирасе Нобу** (, 1861—1946) — Дьоппуон чинчийээччитэ, Соҕуруу Полюска Р. Амундсены уонна Р. Скотту кытта биир кэмҥэ кэлэн ааспыт. Төһө да, наука өттүнэн, кыра суолталааҕын иһин Дьоппуон дойдутугар биир кэмҥэ улаханнык биллэ сылдьыбыт уонна олохтоох дьон сүргэтин көтөхпүт киһинэн ааҕыллар.

Соҕуруу полюска бастакы экспедициятын 1910 с. сэтинньи ый бүтүүтүгэр холонон көрбүт. Ол сырыыга «Каинан Мару» () диэн шхунанан Антарктидаҕа чугаһаабыт, ол гынан баран халлаан туруга мөлтөөн материкка кыайан түспэтэхтэр.

Иккис холонуута быдан ордуктук ааспыт, 1911 с. сэтинньи 19 туруммут уонна ахсынньы 21 күнүгэр полярнай эргиири ааспыт, өссө икки нэдиэлэнэн Антарктида кытылыгар кэлбит. Китовай хомоҕо тиийбитигэр Амундсен «Фрам» диэн ааттаах хараабылын көрсүбүттэр. 

1912 с. тохсунньу 20 күнүгэр Сирасе Нобу, Терутаро Такеда уонна икки айн ыт көлүүрдьүттэрин кытта соҕуруу полюс диэки туһаайбытынан төһө кыалларынан ыраах бара сатаабыттар. Тохсунньу 28 күнүгэр кытылтан 250 км тэйэн баран төннүбүттэр. Муҥуутаан 80˚ соҕуруу устугар тиийбиттэр эбит. Чинчийээччилэр Дьоппуон былааҕын туруорбуттар уонна тимир баанка иһигэр бэйэлэрин ааттарын суруйан көмпүттэр. Олунньу 3 күнүгэр Антарктидаттан төннүбүттэр. 1912 с. бэс ыйыгар дойдуларыгар тиийбиттэр. 

275px|thumb|right|Нобу Сирасе экспедициятын картата

## Сигэлэр
*Компьюлента
Мастаах улууһа

**Мастаах улууһа** — Саха сиригэр Бүлүү өрүс тардыытынан баар буола сылдьыбыт улуус. 1929 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр тахсыбыт ЦИК уурааҕынан Бүлүү уокуругун улуустарын бөдөҥсүтэргэ Бүлүү улууһугар холбоммута. 

Билигин сирдэрэ Бүлүү улуугар киирэллэр, нэһилиэктэрэ Бүлүү улууһун хотугу өттүгэр бааллар.

1927 сыллааҕы биэрэпис дааннайыгар маннык нэһилиэктэрдээх диэн суруллубут: 
* Дьооху (Жахутский)
* Бастакы Күүлэт
* Иккис Күүлэт
* Кыргыдай
* Модут
* Иккис Тоҕус
* Төрдүс Тоҕус
* Төҥүргэстээх
* Хагырский
* Халбаакы

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ, Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Арассыыйа узбектара

**Арассыыйа узбектара** (Узбеки России), узбектар Узбекистан сириттэн Арассыыйаҕа көһөн кэлиилэр уонна олор оҕолоро. Билиҥҥи туругунан 3 мөллүйүөн Узбек Арассыыйа паспортаах, өссө 3 мөл Узбек нелегал эбэтэр временнай һастарбайтер буолан сылдьар.
Марха улууһа

**Марха улууһа**. 1824 сыллаахха олохтооохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ.

1915 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Марха улууһун икки улууска араарбыттар: Ньурба уонна Марха.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуусткай, 2004.
Элгэс улууһа

**Элгэс улууһа**. Билиҥҥи Абый уонна Муома улуустар биир Элгэс улууһа этилэр. 1830 сыллаахха диэри киинэ Зашиверскай куорат этэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Арассыыйа кыргызстара

**Арассыыйа кыргызстара**, Арассыыйа биир улахан омуга, Кыргызстан сириттэн көһөн кэлиилэр. Уопсай ахсааннара 38 тыһ  курдук.
Төмтөөн улууһа

**Төмтөөн улууһа**. Билиҥҥи Нүөрүҥгүрү улууһун оннугар баара. 1933 сыллаахха олохтоохтор ахсааннара 4,4 тыһ. киһи этэ. Киинэ Нагорнай бөһүөлэк.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Учур улууһа

**Учур улууһа**. Билиҥҥи Алдан улууһун илин өттүгэр Учур өрүс тардыытыгар баара. 1933 сыллаахха олохтоохторун ахсаннара 1,3 тыһ. киһи этэ. Киинэ Чагда сэлиэнньэ этэ.

1959 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр Учур оройуона Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан Алдан оройуонугар киирбитэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Томмот улууһа

**Томмот улууһа**. Билиҥҥи Алдан уонна Өлүөхүмэ улуустар ткрриторияларыгар баара. Биэс нэһилиэктээх этэ: Токко, Киндигир, Бэллэт,, Буйаҕа, Нурмаҕан. Ону таһынан улуус киинэ Томмот куорат.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Байаҕантай улууһа

Баайаҕантай улууһа. Билиҥҥи Уус-Алдан, Таатта, Томпо уонна Өймөкөөн улуустар территорияларыгар үөскүү сылдьыбыт улуус. 1930 сыллааҕы оройуоннааһын түмүгэр сирэ ити ааттаммыт улуустарга ыһыллар.
## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Үөдүгэй улууһа

**Үөдүгэй улууһа**. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү хотугу өттө уонна Бүлүү улууһун сорох нэһилиэктэрэ киирэр этилэр. 

1926 сыллааҕы биэрэпискэ маннык нэһилиэктэр ыйыллыбыттар:

# 1 Боотулуу
# 2 Боотулуу
# Ыйылас
# 1 Күүлэт
# 2 Күүлэт
# Кырыкый
# Маҥаас
# Мэйик
# Оноҕоччут
# Сургулуук
# Тылгыны
# Үгүлээт
# 1 Үөдүгэй
# 3 Үөдүгэй
# Хомустаах

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Багдарыын Сүлбэ. Топонимика, Дьокуускай, 2004.
Amazon

**Amazon** - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга биир динамично сайда турар тэрилтэ, улахан элбэх профильга үлэлиир конгломерат. Конгломерат бизнес империата элбэх атыы эргиэн, һобуоттан уонна мультимедия, IT уонна роботизация, AI эйгэтигэр үлэлиир. 

Салалтата - Сиэтл.

Бизнес процестара 63 омук сиригэр үлэлиир, олортон 18 омук сиригэр монополис курдук. 

2023 сылтан ыла конгломерат бизнес империатын капитализациата - 2 триллион доллартан таһаарбыта (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 2 триллион доллар). 

## Amazon конгломератка киирэр бизнестэр

* Amazon Fulfillment
* Amazon Basics
* Amazon Music
* Amazon Studio
* Amazon Robotics
* Amazon Luna
* Amazon AWS
* Amazon Prime
* Amazon Cinema
* Amazon Theatre
* Kindle
* Whole Foods Market - улахан сетевой гипермаркеттар
* Amazon Go - аныгы супермаркеттар
* Amazon Web - былыт сервиһэ
* Amazon Delivery - аан дойдуга саамай бөдөҥ табаар доставкалыыр
* Amazon Airlines - авиахампаанньата
* Amazon Air Cargo - авиахампаанньата
* Amazon Pharmacy - биир динамично сайда турар аптека
* Amazon Fresh - ас буһарар тэрилтэ (пекарня)
* Amazon Air - эмиэ авиахампаанньата 
* Amazon Alexa - IT тэрилтэ уонна AI сайыннарар
* Amazon Games

Уонна да атыттар, уопсайа 70 туспа тэрилтэлэр, Amazon бизнес эйгэҕэ үлэлиир.

## Amazon конгломераты бас билээччилэр

* Amazon бэйэтин бэйэтэ - 70%
* Mitsui Group - 7%
* BlackRock - 5%
* Норвегия пенсионнай фондата - 3%
* Midea - 1%
* Microsoft - 1%
* Berkshire Hathaway - 1%
* Bank of America - 1%
* ICBC - 1%
* АХШ пенсионнай фондата - 5%
* ордубут 5% биржаҕа көҥүл эргийэр

## Быһаарыылар
Lenta.ru

**Lenta.ru** — Россия сонуннарын интернет- изданиялартан биирдэстэрэ. 1999 сыллахха Антон Носик уонна Фонд Эффективной Политики холбоһон арыйбыттара. Аан дойду уонна Россия сонуннарын тохтоло суох сырдатар.

Официал аата - *электронное периодическое издание «Лента.ру» интернет-газета (LENTA.RU)*. 

Lenta.ru Россия бэчээтин, телерадиовещаниятын уонна маассабай коммуникацияларын минестерствотыгар электронной периодический издание быһыытынан 2001 сыл олунньу 23 сылыгар№ 77-4400 регистрацияламмыт.

Билигин Rambler Media Group бас билэн олорор. 

## Руководство
* Генеральнай дириэктэр — Юлия Анатольевна Миндер
* Кылаабнай редактор — Галина Викторовна Тимченко
* Программист — Максим Евгеньевич Мошков

## Өссө көр

## См. также
* Rambler
* РИА Новости
* Vesti.ru
* Росбалт

## Быһаарыылар
Чаабый

**Чаабый** — Чурапчы Мугудайын сиригэр баар алаас. Быhа холоон Мугудайтан 16 км. хотугулуу-илин, Төлөйтөн 6 км. ар5аа. Үс куоллээх, икки кырата быдан үөҺэ тураллар, алларааҥҥыта тураҥнаах. Алаас уопсайынан аллараа ба5айы турар.
Кунайаан

**Кунайаан** — Чурапчы Мугудайыгар баар кылгас үрэх-алаас. Мугудайтан арҕаа диэки 12 км. 2 күөллээх, 2 өтөхтөөх.
Дьуодьалы

**Дьуодьалы** — Чурапчы Мугудайыгар баар алаас. Улахан соҕус күөллээх. Уруккута ферма баар буола сылдьыбыт.
Букуба

**Букуба** — Чурапчы Мугудайын алааhа. Сылаҥ диэки өртүгэр баар. Элбэх өтөхтөөх, былыргыта улахан хотонноох.
Юсуф Акчурин

**Юсуф Хасанович Акчурин** (*Юсуф Акчура*, ) (Ульяновск куоракка, 1876 сыл ахсынньы 2 күнэ – 1935 c. Кулун тутар 11 күнэ Истанбул куорат) – татаар суруйааччыта, суруналыыс, историк, политическай үлэһит, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.

Ульяновск (уруккута Симбирск) куоракка, баай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.  Аҕата – Хасан Бей, суконнай фабрика тойоно, ийэтэ  - Камар Бану Биби Ханым. 2 сааһыгар, аҕата өлбүтүгэр, ийэтэ уолун кытта Истанбул куоракка көһөн барбыта. Оскуоланы Истанбулга бүтэрэр. 1895 сыллаахха *Harbiye mektebi* диэн военнай училищега үөрэнэ киирбитэ. Училещины бүтэрэн баран, офицердары бэлэмниир курстарга үөрэнэ киирэр. Ол эрээри,  султан Абдул-Гамид II-с утары заговор тэрийбитин иһин, 83 киһини кытта ссылкаҕа Триполитанияҕа үүрүллэр.
1899 сыллаахха ссылкаттан Францияҕа күрүүр.

### Парижка сыллар
Парижка Политехническай наука оскуолатыгар үөрэнэр. Бу сылдьан, пантюркизм идеятыгар кэлэр. Улахан оруолу оонньообута буолуо доҕоро Шерафэттин Маҕмуми – младотюрк, турецкай эмигрант. Үөрэҕин "*Osmanlı Devleti Kurumlarının tarihi Üstüne Bir Deneme*" диэн дипломнай үлэтинэн бүтэрэр.

### [[Казань]] куоракка сыллар
1903 с. Россияҕа төннөр, Казань'ҥа олорор. "*Мухаммадия*" диэн медресе'ҕа историяны, географияны уонна литератураны үөрэтэр, *Казан мухбире* (*Казанский вестник*) хаһыат редакторынан үлэлиир,  *Иттифак аль – Муслимин*  либерально-демократическая партия тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ буолар. 
1904 с. саамай биллиилээх үлэтин суруйар – "*Политика үс көрүҥэ*" (тур. Üç Tarzı Siyaset), онтукайа египет *Тюрк* диэн сурунаалыгар бэчээттэнэр.

### Турцияҕа олоҕо
Турцияҕа буолбут младотюроктар революцияларын кэнниттэн, 1908 с. төттөрү Истанбулга төннөр. 
Истанбуллааҕы государственнай академияҕа историяны үөрэтэр, Türk yurdu (Түүр дьиэтэ) сурунаалы таһаарар. Кини ыстатыйалара татаар "*Вакыт*" хаһыатыгар уонна "*Шура*" сурунаалга тахсаллар. Россияҕа олорор түүр омуктары көмүскүүр үлэтин саҕалыыр. Европаны кэрийэ сылдьан лекциялары ааҕар. Бу сылдьан, 1919 с. хаайыыга түбэһэр, ол эрээри 1920 с. Турцияҕа этэҥҥэ төннөн кэлэр.
1920-с с. Мустафа Кемаль кэмигэр, культуура уонна политика сүбэлээччитэ буолар. 1931 с. Юсуф Акчурин салалтатынан Турецкай историческай обществоны тэрийэр. 1933 с. реформа кэнниттэн университетка политическай история туһунан лекциялары ааҕар, университет профессорынан үлэлиир. Турецкай меджлис (парламент) депутатынан талыллар.
1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Карс к. Сүрэҕэ тохтоон өлөр. Эдирнекапы кладбищега (Истанбул к., Турция) көмүллэн сытар.
Гейша

thumb|250px
 ол эбэтэр  Дьоппуон традиционнай дьахтар аралдьытааччы. Дьоппуон араас искусстволарыгар, ол курдук - музыкаҕа, үҥкүүгэ уонна поэзиятыгар сатабыллаах буолуохтаах. Сорох дьон гейшалар проституткалар диэн толкуйдууллар, дьиҥэр оннук буолбатах. Гейша диэн тыл икки тылтан тахсар :  (*гей') диэн *"искусство"* уонна 者 (*ша*) *"оҥорор киһи"* ол эбэтэр *"үлэлиир киһи"''. Гейшалар олус ытыктабыллаах уонна буоларга олус ыарахан.
IPad

thumb|300px|iPad
**iPad** *«айпэ́д»' диэн ааҕыллар* — Apple хампаанньа таһарар интернет-планшета.2010 сыл тохсунньу 27 күнүгэр хампаанньа тойоно Стив Джобс көрдөрбүтэ. Атыыга ол сыл муус устар 3 күнүгэр тахсыбыта.  Россияҕа атыыга 2010 сыл сэтинньи 9гар атыыга барбыта.  2011 сыл кулун тутар 2 күнүгэр иккис көлүөнэтэ - iPad 2, тупсарыллыбыт характеристикалаах көрдөрүллүбүтэ.

Персональнай комьютертан принципиально атын буолар уонна классическай интернет-планшет буолар. Сорок аналитиктар интернет-планшеттары персональнай компьютер аныгыскы эпохатыгар атыыллар уонна персональнай компьютертан быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө буолар диэн толкуйдууллар..

Apple iPad 2 презентациятыгар Стив Джобс маннык диэн эппитэ: «… Технологиялар гуманитарнай наукалартан арахсыбат — бу быһаарыы "посткомпьютернай эпоха" устройстваларыгар өссө кыдрдьык буолар. Конкуреннар персональнай компьютер саҥа моделларыгар оптимальнай баланс көрдүү сылдьаллар. Ол суол Apple суола буолбатах. Дьиҥэр кэскил быдан боростуой уонна өйдөнүмтүө "посткомпьютернай эпоха устройстваларыгар" баар. ».


## Быһаарыылар
Кэм иннинээҕи сир

**Кэм иннинээҕи сир** (), АХШ, Англия уонна Дьоппуон тэҥҥэ оҥорбут мультига, 1988 сыллаах. Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха биирдэ кэлбитэ, Саха Сиригэр 1999 сыллаахха биирдэ. VHS нөҥүө Саха Сиригэр тарҕаммыта.

## Сүжет
о пмрпиотьлтроп рррпппп

## Персонажтар
* **Литтлфуд** - кыракый динозавр, мультиг сүрүн геройа.

* **Сара** (Сэра) - Литтлфуд доҕоро, боевой характердаах.

* **Дакки** - кыракый уҥуохтаах динозавр, Сара уонна Литтлфуд уопсай доҕордоро

* **Питри** - көтөр динозавр, уопсай доҕор

* **Спайк** - утуйан тахсар динозавр, улахан оруолу мультикка оонньообот

* **Чампер** (Чанпер) - кэнники сериаларга көстөр герой

уонна да атыттан, уопсайа 87 герой баар

## Төрөппүт динозаврдар
* Һелен Шнайдер - Литтлфуд ийэтэ
* Билл Эрвин - эһээтэ (Литтфуд)
* Пит (Питер) - сири хаһааччы
* Бөрк Бөрнс - Сара аҕата
* Фрэнк - биир герой төрөппүтэ

## Сериалара

## Саха Сиригэр кэлиитэ
Terra Nova

**Терра Нова** (, ) − диэн АХШ телевидениетыгар көстөр сериал (2011).
Эскимостар

**Эскимостар** (эским.*ᐃᓄᐃᑦ, юпигыт, инуит*)— норуот, сүрүннээн АХШ, Канаада, Арассыыйа, Дания уонна Саха Сирэ судаарыстыбаларыгар ыһыллан олорор хотугу норуот. Уопсай ахсааннара - 300 тыһ курдук. Саҥарар тыллара - эскимос тыла (төрүт тыллара), ону таһынан маннык тылларынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар: английскай, датскай, нууча. Итэҕэллэрэ - Айыы уонна Католицизм.

Эскимоһунан икки норуот ааҕыллар: Юпик уонна Инуит. Ону тэҥэ алеуттар эмиэ эскимос курдук биллэллэр. Юпик норуота Аляскаҕа уонна Или Сибииргэ олорор. Быһа холуйдахха 4000 сыл аннараа өттүгэр "Унангам" (Билигин Алеут курдук биллэр) норуот арахсыбыт уонна толору туска культуратын Аляскаҕа сайдыппыт. 1500-2000 сыл аннараа өттүгэр соҕуруу-арҕаа аляскатыгар икки туспа вариациялар үөскээбиттэр. Инут тыла билигин хоту Аляскаҕа, Канадаҕа уонна Гренландияҕа тарҕаммыт. Ол бириэмэҕэ Туле тыла хотугулуу-арҕаа Аляскаҕа түргэнник тарҕаммыт.
## Эскимос тыллара

Юпик тыллара
*Киин юпик тыла 
*Алютик тыла 
*Сибирскай юпик тыла
*Наукан тыла 
Инуит тыллара
*Инупиак
*Инувиалуктун 
*Инуктитут
*Гренланныы тыла
*Хойто эскимос тыла
*Илиҥҥи гренланныы тыла

*Сирээник эскимос тыла (Сирээникскэй) (былыргы)
ВТБ

**ОАО Банк ВТБ** — Россия коммеческай баана. Сбербанк кэнниттэн иккис, уонна устав капиталын размерынан бастакы. 2008 сыллаахха The Banker  сурунаал ааһыытынан аан дойду саамай улахан 1000 баан испиэһэгэр киирбит. Штаб-квартирата  — в Москваҕа баар, регистрацията Санкт-Петербург куоракка.

## Быһаарыылар
MasterCard

**Mastercard Incorporated** () or **MasterCard Worldwide** — АХШ мультинациональнай корпорацията, штаб-картирата Нью-Йоркка баар.  Аан дойду үрдүнэн маҥнайгы үлэтэ - атыыһыттар бааннарын уонна кредитнай картаны таһаарбыт бааннары төлөбүрүн оҥорор. Акциялара ырыынакка 2006 сылга тахсыбыта. 1996 сыллахха Калифорнияҕа икки антреперердар: Реймонд Таненхаус уонна Стэнли Беновитц арыйбыттар.

MasterCard, урукку аата Master Charge диэн эбит, хас даҕаны Калифорния бааннарынан БанкАмикард (кэнники VISA) конкурена курдук оҥоһуллубут.

## Быһаарыылар
Пепеляев Виктор Николаевич

**Пепеляев Виктор Николаевич** —  (1885, тохсунньу 8 —1920, олунньу 7) областник, Государственнай Дума дьокутаата, Колчак бырабыыталыстыбатыгар Миниистирдэр Сэбиэттэрин Бэрэстээтэлэ. Үрүҥ генерала Анатолий Пепеляев бииргэ төрөөбүтэ.

Виктор Николаевич Пепеляев 1885 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр (урукку истиилинэн 1884 сыл ахсынньы 27 күнүгэр) Томскай губерния Нарыымыгар дворянин, генерал-лейтенант уонна атыыһыт кыыһын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Гимназияҕа үлэлиир сылларыгар үөрэнээччилэр таптыыр учууталлара эбит. Ол саҕана нуучча уонна Сибиир устуоруйатынан үлүһүйэр эбит.  

1912 сыллаахха бастаан выборщигынан онтон алтынньы 20 күнүгэр Томскай губернияттан кадеттар партияларыттан Госдума дьокутаатынан талыллыбыт. Бастакы Учредительнэй сийиэскэ сибиир тас урдустарыгар (инородцы) ол иһигэр сахаларга төрөөбүт тылларынан үөрэтэр босхо начаалынай оскуола арыйар туһунан тыл эппит. Бу кэннэ нуучча националистара кинини абааһы көрөр буолбуттар.
Томскай губерния

**Томскай губерния** — Арассыыйа импиэрийэтин уонна РСФСР губернията. 1804 сыл олунньу 26 күнүттэн 1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт. Киинэ — Томскай куорат.

Тобольскай губернияттан араарыллан оҥоһуллубут, билиҥҥи Алтаай кыраайын, Кемеровскай, Новосибирскай уонна Томскай уобаластар сирдэрин, Илин-Казахстаан уобалаһын (Казахстаан) уонна Красноярскай кыраай сорҕотун ылар эбит.
Тыҥырах

мини|Киһи илиитин тыҥырахтара
thumb|Атах тыҥырахтара
[thumb|[орангутан илиитин тыҥырахтара]]
**Тыҥырах** (), киһи уонна араас кыыллар биир чаастара, атахха уонна тарбахха баар. Тыҥырах тарбаҕы көмүскүүр, ол эрэн бэйэтэ эмиэ ыарыы биричиинэтэ эмиэ буолуон сөп, холобура силистэммит тыҥырах эбэтэр тэллэйдээх тыҥырах.
Силистэммит тыҥырах

**Силистэммит тыҥырах** (, батары үүммүт тыҥырах, Ingrown nail), тыҥырах сыыһа кырыллан силистэнэн эти кытта биир кэлимсэ буолан үүнүүтэ, устунан сытыйыыга тиэрдэн улахан баас буолар. Үксүн хирург быраастар тыҥыраҕы толору туураллар, оччоҕо 87% үтүөрүөн сөп. Туурдарбатахха кэнники улахан абцесска (сытыйыыга) тиэрдэн тарбаххын ампутациялыыллар. Тыҥырах силиһэ 1 см тиийэ дириҥҥэ эккэр үүнэр. 

## Силистэммит тыҥыраҕы эмтиир ньымалар
* Силистэммит өттүн кырыйан ылыы (ол эрэн мээнэ көҥүллэммэт, улахан глобал сытыйыыга тиэрдиэн сөп)
* Вишнёвскай мааһынан соттуу (70% үтүөрдэр, эпирээссийэ кэнниттэн туттуллар)
* Хирургическай көмө (тыҥыраҕы толору ылыы)

## Тыҥыраҕы толору ылыы
* Саамай тарҕаммыт эмптээнии, 97% силистэммит тыҥырахтары оннук кыналлар. Тыҥыраҕы толору туруу (ылыы) ынырык күүскэ ыалдьар, пациент өйүн сүтэриэр дылы, ол иһин эпирээссийэ иннинэ лидокаин ылаҕын, ол ыарыыны биллэрбэт. Табыллар буоллаҕына наркоз ылар эмиэ ордук.
Врангель Петр Николаевич

**Пётр Никола́евич Вра́нгель** (атырдьах ыйын 15 (27), 1878, Ковенскай губерния, Арассыыйа импиэрийэтэ — муус устар 25, 1928, Брюссель, Бельгия) — нуучча барона, военачальнига, Нуучча-дьоппуон уонна Бастакы аан дойду сэриилэрин кыттыылааҕа, Гражданскай сэрии саҕана Үрүҥ хамсааһын (1918−1920) сүрүн салайааччыларыттан биирдэстэрэ. Кырыымҥа уонна Польшаҕа Нуучча Аармыйатын главнокомандующайа (1920). Генеральнай штааб генерал-лейтенаана (1918). Георгиевскай кавалер.

Хара черкесканы куруук (1918 сыл балаҕан ыйыттан) кэтэ сылдьарын иһин «Чёрный барон» (Хара барон) диэн хос ааттаммыта. 

## Айымньылара
* ''Врангель П. Н.'' Записки.

## Документальнай киинэлэр
*После смерти. Пётр Врангель
Алаас симэҕэ (Хоро орто оскуолата)

**Алаас симэҕэ** - Хоро орто оскуолатын үҥкүү-ырыа ансаамбыла.
## Ансаамбыл тэриллиитэ
1990-91 с.с. үөрэх дьылыгар кулун тутар ыйга ансамблы тэрийэргэ диэн педсовет мунньаҕар быһаарыы ылыллыбыта. Ансамбылы «Алаас симэҕэ» диэн ааттыырга «Бочуот бэлиэтэ» орден кавалера, кырдьаҕас учуутал Тобуков Захар Захарович этиитэ ылыныллыбыта. Ансамблы тэрийии туһунан этиини киллэрбит дьонунан иитэр үлэни тэрийээччи Васильева Татьяна Лукинична уонна математика учуутала Догуева Александра Петровна этилэр.
Алаас симэҕэ» ансамбль 100-тэн тахса оҕону түмэн 5 хайысханан үлэтин саҕалаабыта, салайааччынан үҥкүүгэ дьоҕурдаах Догуева Александра Петровна үлэлээбитэ. Ансамбль үлэтэ нэһилиэк, оройуон иһигэр биллэн-көстөн барбыта. Араас хайысхаларга салайааччыларынан учууталлар Бабаранова Е.Н., Алексеева Н.Д., Догуева А.П., иитээччилэр Евдокимова А.Д., Тимофеева А.Д. үлэлэрэ оҕолор дьоҕурдарын сайыннарыыга ураты суолталаммыта. Оскуола, нэһилиэк олохтоохторун сынньалаҥнарын тэрийиигэ оҕолор активнайдык кытталлар, сыл аайы айар отчуоттара нэһилиэнньэ иннигэр ыытыллан улахан кэрэхсэбили ылар. Ансамбль оҕолоро оройуон, нэһилиэк үөрүүлээх дьаһалларыгар ыҥырыкка сылдьан киэргэтэллэр.
Венесуэлалар

**Венесуэлалар** () диэн омук, Венесуэла төрүт уонна сүрүн омуга, уопсай ахсааннара 20 млн курдук, олортон 18 млн Венесуэлаҕа олорор. 2 млн ордубут дьоно үксэ АХШ, Канаада, Аустралиа, Германия уонна Иран дойдуларыгар олохсуйан олороллор. Саха Сиригэр 3 венесуэла омуга олорор. Саҥарар тыллара — испаан тыла.
Арассыыйа түүрк омуктара

**Арассыыйа түүрк омуктара** (*Тюрки России*, *Российские тюрки*, *Тюрки в России*), нуучча омугун кэнниттэн иккис миэстэни ылар улахан аймахтыы биир түүрк тылларынан саҥарар этногруппа. Арассыыйаҕа уопсайа билигин 41 мөллүөйүөн түүрк омуктара олороллор, ол эбэтэр Арассыыйа 32% дьоно түүрк төрдүлээхтэр.  Арассыыйа түүрдэрин икки категориаҕа арааралар: Арассыыйа төрүт түүрк омуктара уонна Арассыыйаҕа кэлии түүрк омуктар.

## Демографиа
Арассыыйа уопсай дьонун ахсаана 141 мөл киһи, олортон 41 мөл курдуга түүрдэргэ тиксэр. Түүрдэр Арассыыйа иһигэр 18 түүр уобаластарын уонна республикаларын үөскэтэллэр. 

## Омуктара

## Историялара

## Түүрдэр Арассыыйа тас политикатыгар дьайыылара
Арассыыйа түүрдэрэ элбэх буолан, тас политиката түүрдэр диэки буолар, холобур Казахстан, Узбекистан, Турция диэки буолар. Арассыыйа ону таһынан түүрк дойдулар ахсааннарыгар киирэр (нууччалара  большинство эрээри). 

## Өссө маны көр
* Сахаляр (Бааһынайдар)
* Тюркороссияне (Нуучча уонна түүрк омуктар буккаастара, метистар)
Догуева Александра Петровна

**Догуева Александра Петровна** - Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро орто оскуолатын Алаас симэҕэ ансаамбылын тэрийээччи.
Алаадьы

thumb|280px|Сүөгэйдээх алаадьы
**Алаадьы** — Сэлиэһинэй бурдуктан, ууга ол эбэтэр үүккэ уонна сымыыты холбонон арыыга  буһарыллар ас. Блиныттан атына диэн суоданы ол эбэтэр доруоһаны туттуллар, оччоҕуна аһа быдан көпдөркөй буолар. Саха сиригэр нуччалар кэлбиттэрин кэннэ  саха абыыйдарыгар (Уоту аһатыы) кытта туттуллуор диэри киэҥник тарҕаммыт.

## Ссылки
* Рецепты приготовления оладьев.
Сэлиэһинэй

200px|thumb|right|Сэлиэһинэй бааһыната
**Сэлиэһинэй** — туораахтаах биир сыллаах үүнээйи. Злактар уустарыгар киирэр. Кытаанах сэлиэһинэйтэн киһи сиир сүрүн бурдугун оҥороллор. Сүөһү аһылыгар сэлиэһинэй сымнаҕас суорда барар. 

## Саха Сиригэр үүнэр сирэ
Саха Сиригэр бастакынан Аммаҕа уонна Өлүөхүмэҕэ ыһар буолбуттара. Кэлин киин улуустарга барытыгар уонна сорох Бүлүү бөлөх улуустарыгар. Аммаҕа "Победа" диэн ааттаах Саха Сиригэр табыгастык үүнэр сэлиэһинэй суордун арыйа сылдьыбыттара биллэр, кэлин 60-ус сылларга атын суортарынан солбуйуу түмүгэр ити суорт сүтэриллибит.
2011 Арассыыйа протестара

мини|Москваҕа 2011 сыл ахсынньы 24 күнүгэр дьон Сахаров уулуссатыгар тахсыыта
**2011 Арассыыйа протестара** - 2011 сыллааххха Государственнай Дума төрдүс ыҥырыытыгар быыбар түмүгүн утарыы политическай өрө турууну ааттыыллар. Кэлин 2012 сыл Россия президенын быыбарыгар эмиэ утарыы салҕаммыта. 
Бу акциялар кыттааччылара этиилэринэн быыбар бириэмэтигэр федеральнай сокуоннары кэһии уонна быыбар түмүгүн фальсификация улаханнык тарҕаммыта. Сүрүн лозуҥнарынан **Чиэһинэй быылбар** иһин диэн этэллэрэ. 
Протест акциятын им бэлиэтинэн - *маҥан лента* этэ.
Кыттааччылар Путин утары этилэр.
Хормуз силбэһиитэ

**Хормуз силбэһиитэ** диэн Персия уонна Оман хомолорун холбуур синньигэс уу түөлбэтэ. Хоту кытылыгар Ираан баар, соҕуруу кытылыгар ХАЭ уонна Оман бааллар. Устата 167 км, кэтитэ 97-39 км.

Хормуз силбэһиитин устун убатыллыбыт айылҕа гааһын 20% уонна ниэп 25% аан дойдутааҕы атыыта барар. Хормуз силбэһиитэ Дьобуруопа уонна Азия үгүс дойдуларын энергетикаларын харыстабылларыгар тутаах чоп буолар. Катар, Кувейт, Бахрейн дойдуларын байҕал сырыыларыгар эмиэ тутаах суолталаах буолар.
Туус

thumb|Улаатыынарыллыбыт аһыыр туус кристаллара

**Туус** (хлорид натрия, NaCl) — өссө хлористай натрий, таас туус, туус диэн ааттанар — аһыыр бородуукта. Бытарыллыннаҕына кыракрый маҥан кристалл көрүҥнээх. Айылҕаҕа көстөр туус наар атын туустар примесьтардаах буолар, оччоҕуна өҥө кыратык уларыйыан сөп. Араас көрүҥҥэ таһаарыллар.: ырасстанныллыбыт, уонна ыраастаныллыбатах (оччоҕуна таас туус буолар), улаханнык уонна кыратык бытарханыллыбыт, ыраас уонна йодтаах, муора уутуттан оҥоһуллубут уонна да атын.

## Өссө маны көр
* Сиир туус
* Туус туһата суох
* Туустаныы
Кочегар (киинэ)

**Кочегар** (*Хачыгаар*) диэн Арассыыйа биллиилээх режиссера Алексей Балабанов 2010 сыллаахха уһулбут киинэтэ, сүрүн оруолу Саха тыйаатырын артыыһа Михаил Скрябин оонньообута. Киинэ жанра криминаллаах драма. Киинэ сүжетын сүрүн ис хоһооно "кыра киһи" иэстэһиитэ, кини нөҥүө режиссер түмэт сигили кэхтиитин көрдөрөр.

## Оруолларга
* Михаил Скрябин — *Якут, майор Иван Матвеевич Скрябин, Афганистан сэриитин бэтэрээнэ*
* Юрий Матвеев — *Бизон*
* Александр Мосин — *Сержант снайпер*
* Аида Тумутова — *Саша, Якут кыыһа*
* Анна Коротаева — *Маша, Сержант кыыһа*
* Вячеслав Тельнов — *Андрей Сергеевич*
* Вячеслав Павлють — *Федор Алексеевич*
* Алина Политова — *Лена*
* Варвара Белокурова — *Вера*
* Пётр Семак — *полковник Минаев, Вера аҕата*

## Уһулар бөлөх
* Алексей Балабанов — режиссер-сценарист
* Сергей Сельянов — продюсер
* Александр Симонов — туруорааччы оператор
* Анастасия Каримулина — туруорааччы ойууһут
* Максим Беловолов — дорҕоон режиссера
* Татьяна Кузьмичёва — монтажер
* Надежда Васильева — көстүүм ойууһута
* Наталья Крымская — грим ойууһута

## Сигэлэр
* imdb.com
Бэрэски

**Бэрэски** — арыыга ол эбэтэр духовкаҕа буһарыллыбыт тиэстэ иһигэр астаах ас. Араас оҥоһуллар ньымалара араас: эттээх, хортуоскалаах, ириис уонна сымыыт о.д.а. 

## Сигэлэр
* Вконтакте социальнай ситимигэр бэрэскини таптыыр дьон группата
Белоруус тыла

**Белоруус тыла** () — үс илин славян тылларыттан биирдэстэрэ, белоруустар национальнай тыллара,    тарҕаммыт. Беларусь судаарыстыбаннай тыла ( Бу тылынан барыллаан  саҥарар.

## Сурук-бичик
Суруйарга кириллица туттуллар. Сүнньүнэн дойду таһыгар туттуллар өссө биир алпаабыт - белоруус латыын алпаабыта () баар. Беларуська олорор татаардар белоруустуу арааб алпабыытынан суруйа сылдьыбыттара. 

## Быһаарыылар
Тыҥа

**Тыҥа**  (, ) — киһи, үүтүнэн иитиллээччилэр, көтөрдөр, сыыллааччылар, сир-уу харамайдарын үксүлэрин уонна сорох балыктар салгынынан тыынарга аналлаах уорганнара. right|thumb|200px|Киһи тыҥатын оҥоһуута.

Тыҥаҕа салгын уонна хаан ыккардыгар эттиктэри атастаһыы (газообмен) буолар.
Харысхал

**Харысхал** - киһини харыстыыр, арчылыыр аналлаах эмэгэт, ымыы.

Арчылыыр, араҥаччылыыр суолталаах түөскэ кэтиллэр, эбэтэр илиигэ илдьэ сылдьар, эбэтэр күлүүскэ малга-салга иилиллэр, биитэр дьиэҕэ уокка аан айаҕар, ыйанар алгыс тыла иҥэриллибит аргыс ымыыта.

Харысхалы араас эттиктэн оҥороллор. Ол курдук сэлии муоһуттан, чаҕылҕан түспүт маһын сыыһыттан (сорохтор этиҥ эппит маһа дииллэр), бэс мастан, туой буортан. Үгүс алгысчыттар этиҥ эппит маһын ордороллор. Кырдьыга даҕаны учуонайдар суоттарынан этиҥ эппит маһыгар энергия иҥэриллэр ячейкалара бааллар эбит. Онон этиллибит тыл таһынан түспэккэ хатанан хаалар дииллэр. Онтон сорохтор сэлии муоһуттан, туой буортан кыһыллан оҥоһуллубут харысхаллары ылына сатыыллар. Көстүүлээҕин, сыаналааҕын ордорон бэлэххэ-туһахха ордук барсарын бэлиэтииллэр. 

## Харысхалы таларга сүбэлэр
* Харысхалы талыаҥ иннинэ сырдыгы кэрэни эрэ санаа. 
* Биири өйдөө харысхал арчылыыр харыстыыр күүһэ материалыттан тутулуга суох, бэйэҕиттэн тутулуктаах. 
* Ылыммыт харысхалгын харыстаа, киргэ-хахха быраҕыма.
* Сорохтор этэллэр харысхалгын түөһүн иһигэр кистии сылдьыахтааххын диэн ити сымыйа, көрдөрөргүн көрдөрбөккүн бэйэҥ билэҕин.
* Дьиҥнээхтии арчыламмыт алҕаммыт харысхалы ылын. Билиҥҥи кэмҥэ сир сир ахсын маҕаһыын арааһа рынок үйэтигэр харысхалы ханнык баҕарар муннуктан хас баҕарар сыанаҕа ылыныахха сөп, ол эрэн дьиҥнээхтии арчыламмытын-арчыламматаҕын ким даҕаны туоһу биэрбэт. Өскөтүн чахчы алгыс баһын иҥэриниэххитин, арчыланыаххытын, ыраастаныаххытын баҕарар буоллахытына Өрөспүүбүлүкэҕэ биир саамай биллэр сиэр майгы киинигэр Арчы дьиэтигэр тиийиэххитин сөп, онно куруук дьоҥҥо сэргэҕэ сиэр-туом толорор күүстээх алгысчыттар бааллар. Онтон алҕаммыт харысхаллары Арчы дьиэтиттэн  үөрэ-көтө ылыныаххытын сөп.

## Сигэлэр
* http://vkontakte.ru/firma_sandaara

## Өссө маны көр
* Харысхаллар
Балык чиэрбэтэ

**Балык чиэрбэтэ** (*Ардах чиэрбэтэ*), чиэрбэ, буорга олорор. 500 көрүҥэ баар. Билиҥҥи кыыллар уонна киһи халыҥ оһоҕосторун төрүттээччи 670 миллион сыл аннараа өттүгэр эволюция через.
Сахалыы-нууччалыы кылгас кэпсэтинньик

## Приветствие

Дорообо. Здравствуйте.

Үтүө сарсыарданан. Доброе утро.

Үтүө күнүнэн. Добрый день.

Үтүө киэһэнэн. Добрый вечер.

## Знакомство

Эн аатыҥ кимий? Как тебя зовут?

Мин аатым Сардаана. Меня зовут Сардаана.

Билсэн кэбис, бу - мин доҕорум Сандал. Познакомтесь, это мой друг Сандал.

Эн хантан сылдьаҕыный? Вы сами откуда?

Мин Дьокуускайтан сылдьабын. Я из Якутска.

Эн хаһан кэлбиккиний? Когда вы приехали?

Мин бэҕэһээ кэлбитим. Я приехал вчера.

Эн сааһыҥ хаһый? Сколько вам лет?

Мин уон алта саастаахпын. Мне шестнадцать лет.

Эн хаһыс кылааска үөрэнэҕиний? В каком классе вы учитесь?

Мин тохсус кылааска үөрэнэбин. Я учусь в девятом классе.

Эйигин Саха сиригэр ыҥырабын. Я приглашаю вас в Якутию. 

Мааны ыалдьыт буолуҥ. Будьте дорогими гостями.

## Благодарность

Баһыыба. Спасибо.

Эйиэхэ махтанабын. Благодарю вас.

Бэлэҕиҥ иһин махтал. Спасибо за подарок.

Көмөҥ иһин баһыыба. Спасибо за помощь.

## Извинение

Баһаалыста, бырастыы гын. Простите меня, пожалуйста.

Хойутаабыппын бырастыы гын. Извините за опоздание.

Сыыспыппын баалаама. Простите, я ошибся.

Бука диэн кыыһырыма. Пожалуйста, не сердитесь.

## Обиходные вопросы

Бу көмпүүтэр сыаната хаһый? Сколько стоит этот компьютер?

Эн иллэҥ кэмҥэр тугу гынаҕыный? Чем ты занимаешься в свободное время?

Эн тугу интэриэһиргиигин? Чем ты интересуешься?

Эн үөрэххэр хайдаххыный? Как ты учишься?

Эн сахалыы билэҕин дуо? Говорите ли вы по-якутски?

Хас чааһый? Который час?

Хомус түмэлэ ханна баарый? Где находится Музей хомуса?

Аҕаҥ ханна үлэлиирий? Где работает ваш отец?

Бу кимнээҕий? Кто они?

## Прощание

Көрсүөххэ диэри. До свидания.

Этэҥҥэ айаннааҥ. Счастливого пути.

Дьоҥҥор эҕэрдэтэ тиэрдээр. Передавай привет своим родителям.

Өссө да көрсүөхпүт. Еще увидемся.

Тиийдэххинэ, эрийээр. Как приедешь, позвони мне.

## Өссө маны көр
* саха
* нуучча
* тылдьыт
Apertium

мини|Скриншот
**Apertium** — бу массыынанан тылбаас  сиһэ (платформа), маны Аликанте Үнүбэрсиэтигэр оҥороллор, ону Испания уонна Каталония бырабыыталыстыбалара үбүлүүллэр. GNU GPL усулуобуйаларыгар олоҕуран,  бу хааччаҕа суох тарҕанар бырагырааманы таҥааччылар буор босхо үлэлииллэр.

Apertium диэн массыынанан тылбаас  тиһигэ биирдиилээн тыл  таһымыгар тахсар уларыйыыларга бүтэһиктээх кубулугу (конечные преобразователи),  саҥа чаастарын бэлиэтииргэ эбэтэр тыллар халыыптарыгар баар  бутууру туоратарга Марков айбыт, көстүбэт оҥкулларын   (скрытые модели) туһанар.  

## Тыллар

Apertium массыынанан тылбаас туттугун (үнүстүрүмүөнүн) быһыытынан OpenTrad бырайыак чэрчитинэн үөскээбитэ, бастаан уруулуу тыллары тылбаастыырга анаан оҥоһуллубута, оттон билигин бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат тыллар паараларын эмиэ хабар кыахтанна. Аптамааттыы тылбаас саҥа систиэмэтин төрүттүүргэ  XML анал пуорматыгар тыл түмүлүктэрин (тылдьыттары, быраабылалары) угуохха  эрэ наада.

Бу бырагыраамаҕа анаан оҥоһуллубут тыл дааннайдара (Universidade de Vigo, Universitat Politècnica de Catalunya уонна Universitat Pompeu Fabra бииргэ үлэлээбиттэрин түмүгэ)   билигин Испания романскай тылларын, испанскай (кастильскай), каталонскай, галисийскай, окситанскай, ону тэҥэ английскай, португальскай, французскай, румынскай тыллары уонна  эсперантоны өйүүллэр.

Аллараа табылыыссаҕа тылбаас таҥыллыбыт түмүлүктэрэ (базалара) уонна олор кэлиҥҥи биэрсийэлэрэ (версия) көстөр. Сорох түмүлүк икки хайысхалаах тылбааһы өйүүр: бу табылыысса онтон биирин эрэ көрдөрөр, тиһиккэ баар бары тыллары көрдүүргэ табылыысса суортуур кыаҕын туһаныҥ.
Александров Иван Яковлевич

**Александров Иван Яковлевич - Күүстээх Уйбаан**, Бороҕон улууһун Баатаҕай нэһилиэгин киһитэ, билигиҥҥитэ Уус-Алдан улууһа. 855 киилэлээх куолакалы көтөхпүт, ону Ылдьыын аҕабыыт кистээн көрбүт.
Sakhamusic.ru

**Sakhamusic.ru** — сахалыы ырыалар, саха дьүрүскэнин ситим-сирэ.

Аадырыһа: sakhamusic.ru
Сахалыы ырыаны буор босхо истиэххэ эбэтэр хачайдыахха сөп.
2010 сыл олунньу ыйыгар Николай Афанасьев (DJ_Zaraza) иилээн-са5алаан арыйбыта.
Тирэх оностор көмөлөһөөччүтүнэн Светлана Павлова (Чуораанчык) диэн журналист-фотограф буолар.
Билинни туругунан саайтка 100 тахса толорооччу 2000 кэриҥэ сахалыы ырыалара бааллар.
Үтүөҕэ дьулуур посуоллара (ЮНИСЕФ)

**Үтүөҕэ дьулуур посуола** () — ХНТ оҕолорго ыксаллаах быһыыга көмөлөһөр пуондатын (ЮНИСЕФ) ытык сыбаанньата. 

## Устуоруйата
«Үтүөҕэ дьулуур посуола» тиитулу киллэрэр туһунан 1954 сыллаахха АХШ комик артыыһа Дани Кей аан бастаан киллэрбитэ. 

Аан дойдуга биллэр дьоннор тугу гыналларыттан, тугу сэргииллэриттэн уонна эппиэтинэс сүгэр таһымнарыттан көрөн аан дойду, регион уонна дойду таһымнаах посуолларга арахсаллар. Соруга - биллэр дьон ааттарын туһанан оҕолор кыһалҕаларыгар болҕомто тардыы. Бу дьон, холобур утарыта турсуу, сэрии кэмигэр эйэлэһэргэ көмө буолуохтарын, оҕо бырааба күөмчүлэнэр сирдэригэр сылдьан аан дойду прессатын болҕомтотун тардыахтарын сөп.

## Аан дойду посуоллара
*  Селена Гомес
*  Роджер Федерер
*  Лионель Месси
*  Стив Баракатт
*  Амитабх Баччан
*  Эммануэль Беар
*  Дэвид Бекхэм
*  Берлинский филармонический оркестр
*  Максим Венгеров
*  Райан Гиггз
*  Вупи Голдберг
*  Али Даеи
*  Анджелина Джоли
*  Нванкво Кану
*  Анжелик Киджо
*  Джуди Коллинз
*  Юхан-Улаф Косс
*  Тэцуко Куроянаги
*  Феми Кути
*  Леон Лай
*  Лан Лан
*  Джессика Лэнг
*  Рикки Мартин
*  Мускури, Нана
*  Юссу Н'Дур
*  Ванесса Редгрейв
*  Саймон Рэттл
*  Себастиан Салгаду
*  Сьюзан Сарандон
*  Вендела Томассен
*  Миа Фэрроу
*  Джеки Чан
*  Шакира
*  Патрик Элиаш

### Урукку посуоллар
*  Александра Зимина (1903-2006)
*  Дани Кей (1954-1987)
*  Мерседес Соса (2009 с. өлбүт)
*  Ричард Аттенборо (1987-2014)
*  Питер Устинов (1969-2004)
*  Роджер Мур (1991-2017)
*  Одри Хепбёрн (1929-1993)
*  Гарри Белафонте (1987-2023)

## Регион таһымнаах посуоллар
*  Махмуд Кабиль
*  Анатолий Карпов
*  Милена Жупанчич
*  Нэнси Аджрам
*  Кадим Аль-сахир
*  Наталия Орейро (Ла-Плата региоҥҥа, ол аата  Аргентинаҕа эмиэ)

## Дойду таһымнаах посуоллар

## Сигэлэр
* Посуоллар ЮНИСЕФ ситим-сирэ