Солумсах буолуу

Сол уонна уун диэн тыллартан холбонон үөскээбит солун диэн тыл саҥаны, солуну билиини биллэрэр. Туох саҥаны билбиппит, истибиппит, көрбүппүт барыта солун диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Бу тыл суолтатын ырытан быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрин улахан албыннарын арыйар. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга киллэрэ сатыыр “сонун” диэн өссө сэбиэскэй былаас кэмигэр булбут тылларыттан ханнык да саҥаны билии үөскээбэт, арай сон диэн төрүккэ киирэн хаалбыта кэтиллэр сону өйдөтөр. 

Сол диэн тыл бу, маны диэн суолталаах, онтон уун диэн тыл биэр диэн өйдөбүллээх. Бу тыллар холбоһон солун диэн тылы үөскэтэллэрэ саҥаны солуну билиини биллэрэр. Солун диэн тыл маны биэр, солуҥҥуттан бэрис диэн өйдөбүлү киһиэхэ үөскэтэрэ өйгө-санааҕа ордук улахан дьайыыны оҥорор.

Элбэх солуну, саҥаны билии аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын сахалар былыргы үйэҕэ арааран билэннэр солун диэн тылтан куһаҕан өйдөбүллээх солумсах диэн киһи өйө-санаата уларыйарын биллэрэр тылы үөскэппиттэр. Бииртэн-биир саҥаны билиини, атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһии аһара барыытын биллэрэр солумсах диэн тылы сахалар сөбүлээбэттэр.  Бу быһыы ыал олоҕун алдьатар, уһуннук үлэлэнэр үлэни атахтыыр, хаалларар, быраҕан кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп.

Бииртэн-бииргэ солумсаҕырыы киһи санаатын аһара ыытан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээһиҥҥэ тириэрдэрэ киһи быстах быһыыны оҥоруутун элбэтэн туһалааҕы оҥорорун аҕыйатан кэбиһэр.

Киһи өйө-санаата аһара барара элбиирин солумсах буолара үксэтэр. Онно-манна солумсаҕыра сылдьыы киһи ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыырын элбэтэрэ уонна быстах быһыыны оҥорорун үксэтэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Ыксааһын, тиэтэйии аһара барыыта саҥаны айыыны оҥоро сатааһыҥҥа куруук үөскээн тахсан иһэриттэн киһи оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэригэр элбэхтик тириэрдэрэ бэлиэтэнэр. 

Эдэрдэр солумсах буолуулара улааппытын саҥа холбоспут эдэр ыаллар арахсыылара элбээһинэ биллэрэр, саҥа ыаллар ылар ахсаан-нарыттан аҥардарын ааһан эрэр. Солунтан-солуну, атынтан-атыны билэ, боруобалыы сатааһын солумсаҕырыы элбээһинин үөскэтэн та-һаарара ыал олоҕун алдьатарга сүрүн биричиинэ буолар. 

Солумсаҕырыы диэн солумсах буолуу өссө түргэтээбитин, барыттан-барыга кэлэн иһэрэ элбээбитин биллэрэр ураты суолталаах. Бииртэн-бииргэ, ол-бу арааска солумсаҕырыы аһара улааттаҕына туһаны оҥорор үлэ кыаттарбат, быраҕыллар кэмэ кэлэр.

Үөрэхтээх буолуу киһиэхэ элбэх, туһата да суох араас билиини-көрүүнү киллэрэн биэрэрэ элбэҕиттэн солумсах буоларын улаатыннаран кэбиһэр. Сэбиэскэй былаас дьону барыларын үөрэхтии сатаабыта солумсах буолууларын улаатыннаран тыа сирин уһуннук үлэлэнэр үлэлэрин быраҕан барааччылар элбээтилэр.

Сэбиэскэй былаас тоҕо, туохтан эстибитин аныгы үөрэхтээхтэр да кыайан арыйан, быһаара иликтэр. Быстар дьадаҥы төрүттээх атеист буолан хаалбыт дьон оҕону атаахтык иитиилэриттэн, үөрэҕи эрэ ситиһиннэрэ сатааһыннара аһара барыыта үлэни куһаҕаҥҥа түһэрэн кэбиспититтэн, ким да үлэлиэн баҕарбата үөскээбититтэн, бу былаас эстибитэ чуолкайдык быһаарыллар бэлиэлэрдээх: 

- Үөрэхтэммит дьон солумсахтара улаатан чэпчэки, салайар үлэни көрдүүллэрэ элбээбитэ эрээри, дьадаҥы дойду барыларын сөптөөх үлэнэн кыайан хааччыйбата биллибититтэн салайар былааһы улары-тарга аналлаах хамсааһын сайдыбыта.

- “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн үчүгэйдик иһиллэр эрээри, оҕолору атаахтатыыга тириэрдэр ыҥырыыны партия киэҥник туһанан бары атаахтык иитиллэллэрин өссө улаатыннарбыта. Бэйэмсэхтэрэ, бэрдимсиктэрэ, тулуура суохтара улаатан өйдөрө-санаалара аһара баран хаалбыт эдэрдэр салайар былааһы уларытарга туруммуттара.

- Дьахталлары бэйэлэрин көҥүллэринэн эргэ барыыларын олоххо киллэрбит сэбиэскэй былаас үлэһит эр дьон хас да көлүөнэлэр усталарыгар элбэхтик үлэлээн үөскэтиммит сайдыылаах буор куттара оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрин суох оҥорон кэбиспитэ. 

- “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн этии араас албын, минньигэс саҥалаахтары, элбэх уу-хаар тыллаахтары, ньаамырҕаан саҥараач-чылары ордук сөбүлүүллэрин биллэрэр. Араас албынньыттарга, сүрэҕэ суохтарга, тылга тииһээччилэргэ киирэн биэрэн эргэ тахсаллара элбээн хаалбытыттан көрсүө, сэмэй майгылаах, сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр туоратылларга тиийбиттэрэ. Бу быһаарыы табатын уонна өссө да салҕанан иһэрин билигин кэлэн кыахтаах үлэһиттэр уонна күүстээх тустууктар быста аҕыйаабыттара биллэрэр.

- Сэбиэскэй былаас сахалары эһэ, симэлитэ, элбэх ахсааннаах нуучча омукка булкуйан суох оҥоро сатаабыта. Бу үлэлэригэр мааныламмыт суруйааччылары, тыл үөрэхтээхтэрин уонна учуонайдарын туһаммыттара. Бу үөрэҕи ылыммыт сэбиэскэй былаас тобохторо сахалар өйдөрүн-санааларын буккуйар, солумсах оҥорон сайдыыларын хааччахтыыр үлэлэрин билигин да салҕаан иһэллэрин “айыы үөрэҕин” айан, онон албынныы сылдьаллара биллэрэр.

- Тыл үөрэхтээхтэрэ соччо туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааннар бэйэлэрэ солумсах буолан хаалбыттарын кистээннэр солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа сатаан суох курдук оҥороллор. Бу “сонун” диэн тылы туһанан сэбиэскэй былаас сахалары элбэх ахсааннаах нуучча омукка холбоон симэлитэ сатаабытын тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да салҕаан иһэллэр, албыны хаалларан сыыһаларын көннөрө иликтэр.

Солуну билии араас саҥа санаалары элбэтэр. Солумсах диэн тыл сүнньүнэн санаа бииртэн-бииргэ уларыйа сылдьарын биллэрэр буол-лаҕына, киһи оҥорор быһыыта түргэтиирин, үөһэнэн барарын уонна куһаҕаҥҥа кубулуйарын көтүмэх диэн тыл биллэрэр.

Көт диэн үөһэнэн, салгынынан бар диэн өйдөбүллээх тыл. 

Көтөр диэн тыл кынатын көмөтүнэн салгыҥҥа уйдаран тыынар-тыыннаах уһуннук уонна ыраах көтөрүн биллэрэр. Тугу барытын кө-түөккэлээн үрдүнэн баран иһиини сахалар сөбүлээбэттэр, ол иһин көтүмэх диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылы үөскэппиттэр.

Көтүмэх киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан биир эмэ табыллан туһалаах буолан тахсан үчүгэйи аҕалыан сөп. Онтон атыттара барылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэрин сахалар быһааран үлэҕэ көтүмэхтик сыһыаннаһары сирэллэр.

Көрсүө, сэмэй, үлэһит саха дьоно санаалара онно-манна ыһылла, аралдьыйа, солумсаҕыра сылдьалларын сөбүлээбэттэр. Солумсах буолан хаалбыт киһи оҥоро охсор быһыылара көтүмэх буолан тахсаннар куһаҕан быһыыны элбэтэллэрин билэллэр.

Сайдан иһэр саха омукка өй-санаа үөрэҕин буккуйан куһаҕаны оҥорор тыл үөрэхтээхтэрэ туһалара суохтар, айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн этэллэриттэн элбэх киһи антисептигы иһэн кэбиһэн өлүүлэригэр тириэрдэннэр сэти үөскэтэннэр туоратыллар кэмнэрэ тиийэн кэлбитэ билиннэ. Ыраахтааҕы баарын саҕана биир да тыл үөрэхтээҕэ суох эрдэҕинэ сахалар бары сахалыы саҥараллара уонна олох төһө да ыараханын иннигэр ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ.

Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр бэйэтин оруолун таба сыаналыыра эрэйиллэр. Бэлэм сайдыыны атын омуктартан ылыныыга кинилэр тылларын үөрэтии сайдыыны киллэриини түргэтэтэр кыаҕын туһаныы эрэйиллэр. Саха омуга сайдыан баҕарар, ол иһин киирии тыллары бэйэлэринэн туһанан сайдыыны ситиһэрин түргэтэтэр.

Билигин сайдыыны ситиһэн иһэр саха дьонугар тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыы үөрэҕин” албыныттан уонна “сонун” диэн сахаларга суох тыл солумсах буолууну улаатыннарарыттан босхолонуу сыала, соруга турар. Сон диэн тылтан үөскэтиллибит “сонун” диэн тыл саҥаны билиигэ туох да сыһыана суох, солумсах буолууну кистээн кэбиһэн сахалары албынныырга туттуллар тыл буолар. 

Киһи быстах санааҕа киирэн хаалан ол-бу, туһата суох саҥаны айыыны оҥоро сатыыра куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрин арааран билии эрэйиллэр. Олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥоруу олус элбэх үлэттэн, билииттэн ситиһиллэр кыахтааҕын уонна биир эмэ буолан тахсарын умнубатахха табыллар.

Солумсахтар элбэх саҥаны айыылары була охсон оҥоро сатыыллара сыыһа-халты буолан хаалаллара элбиир. Ол элбэхтэн барылара кэриэтэ быстах быһыыны үөскэтэн кэбиһэллэриттэн; табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.

Солумсах буолуу киһи саҥаны айа сатыырын аһара улаатыннаран быстах быһыыны оҥорууну элбэтэн кэбиһэринэн үлэһит саха дьоно сөбүлээбэт быһыылара буолар. Хаарга ону-маны уруһуйдааһын, хаар, муус киэргэллэри оҥоруу кылгас кэмҥэ төһө да үчүгэйдик көстүбүттэрин, кылапачыйбыттаран иһин өр барбат көстүүлэргэ киирсэллэр, ол иһин солумсах буолуу улааппытын көрдөрөн биллэрэллэр. 

Солумсах буолуу аһара барыытын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуу тохтотор аналлаах. Сиэри тутуһа сылдьыы быстах санааҕа, солумсаҕырыыга киирэн биэрбэккэ көмөлөһөрүн сахалыы таҥара үөрэҕэ таба туһанан итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр. 

Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан оҥоруллубут быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар кыахтанар. Ол иһин сахалар сиэри тутуһа сылдьыыны таҥараларын үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. 

Солумсах буолуу ол-бу араас буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥорууну элбэтэн кэбиһэн куһаҕаны үксэтэрин уонна сыыһа-халты туттунууну элбэтэрин иһин сахалар сөбүлээбэттэр. (1,58).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.