open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дублон

**Дублон** ( — икки) — Испания кыһыл көмүс маньыата, 4 эскудоҕа, 2 пистольга тэҥ эбит, харчы аата итинтэн тахсар эбит. 1566 с. быһан саҕалаабыттар уонна 1849 с. дылы быспыттар. Ардыгар дублону 2 эскудоҕа (пистоль) эбэтэр 8 эскудоҕа (квадрупль) тэҥнииллэр эбит. 

Дублон Европаҕа да, Америкаҕа баар Испания бас билэр сирдэригэр олус кэбэҕэстик туттуллар эбит. Дублон Франция луидорын уонна хас да Европа кыһыл көмүс харчыларыгар холобур буолбут.

Америкаҕа дублон олус кэбэҕэстик туттуллар буолан харчы улахан аҥаара кистэлэҥнэргэ харыйыллар эбит. Холобур, пираттар туһунан кэпсээннэргэ дублон кистэлэҥнэргэ наар көстөр эбит.  

## Быһаарыылар
Фактория

**Факто́рия** (эргиэн киинэ) — тас омуктар атын дойду иһигэр эргинэллэригэр анаан тэрийбит кииннэрэ.

Дойду иһигэр кытыы сирдэргэ эргинэргэ диэн анаан тэриллибит эргиэн кииннэрэ эмиэ фактория диэн ааттаналлара. Факторияҕа үксүн күндү түүлээҕи аска-үөлгэ, таҥаска-сапка, туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ атастаһаллара.

Сэбиэскэй кэмҥэ күндү түүлээҕи тутар, соҕотуопкалыыр, булчуттары булт тэрилинэн хааччыйар кииннэр арыллыбыттара.
Артыал

**[[Артыал]]** (элб. суолт.) —

1) Дьону үлэҕэ холбооттоһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. *Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк.*

2) Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. *Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ - сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин.*

## Быһаарыылар
Химия ууһуктарын тиһигэ

Химия ууһуктарын тиһигэ атом нүөмэрдэрин улаатааһыннарынан наардаммыттар.
Васильева Татьяна Лукинична

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Таатта улууһугар Ытык-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар 35-с сылын химия учууталынан үлэлиир. 

## Дьиэ кэргэнэ
Васильев Савва Васильевичтыын ыал буолан үс оҕолоохтор.
## Наҕараадалара
* Российскай Федерация Үөрэҕириитин туйгуна (1994)
* Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо (2005)
* Учууталлар учууталлара (2006)
* Улуус бастыҥ Учуутала (2006)
* Саха сирин методист-учуутала (2009)
* "Үөрэнээччилэр биһирэбиллэрэ" интернет-конкурс лауреата (2010)
* Сыл бастыҥ Учуутала (2011)
Мальта лирата

**Мальта лирата** (, `MTL`) диэн Мальта валютатын биирдигэ (до 2007).

## Быһаарыылар
Саввинов Илья Ильич

**Саввинов Илья Ильич**  — "Хоро" ПО бырабылыанньатын Председателэ.  «Үөһээ Бүлүү» совхозка биригэдьииринэн, отдел кадр, спорт инструктор, совхоз комсомольскай тэрилтэтин сэкэритээринэн, управляющайынан үлэлээбитэ.  Кини салайар  тэрилтэтин үгүс үлэһиттэрэ ССРС, РФ кооперациятын туйгуннара, о.д.а. үрдүк наҕараадалаах үлэһиттэр үгүстэр. Тэрилтэ экономическай күрэхтэһиигэ Россияҕа үгүстүк миэстэлэһэр, «Холбос» систематыгар бастыҥ көрдөрүүлээх. Ол курдук 2006 сыл түмүгүнэн Россияҕа II-с миэстэ, 2007 сыл аҥарын түмүгүнэн бастакы миэстэ буоларын ситиспитэ. 
* 1988 сыл–«Хоро» рабкооп председателэ;
* 1993 сыл–«Советскай потребкооперация туйгуна»;
* 2003 сыл–Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо;
* 2005сыл–Үөһээ-Бүлүү улууһун Бочуоттаах Гражданина;
* 2006 сыл–«Россия потребительскай кооперациятын сайыннарыыга кылаатын иһин» уордьан кавалера;
* 1982 сыл–Салайар кадрдары бэлэмниир тыа хаһаайыстыбатын техникумун туйгун сыананан үөрэнэн бүтэрбитэ;
* 1989 сыл–Якутскайдааҕы кооперативнай техникуму «Плановик советской торговли» диэн идэни ылан бүтэрбитэ;
* 1993 сыл–Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун зоотехник идэлээх бүтэрбитэ;
* 2001-2005 сыллар–Үөһээ-Бүлүү улууһун потребобщество советын председателэ;
* 2004 сыл от ыйыгар–Челябинскай куоракка Россия кооператордарын съеһин делегата;
* 2005 сыл–Хабаровскай куоракка Сибирь, Дальнай Восток кооператордарын научнай-практическай конференцияларын кыттыылааҕа;
* 2006 сыл, ахсынньы ый 12 күнэ–Москва куоракка Россияҕа кооперация тэриллибитэ 175 сылыгар аналлаах юбилейнай мунньах кыттыылааҕа;
* 2007 сыл–Хоро нэһилиэгин мунньаҕын депутата, Советскай былаас кэмигэр Оҥхой, Хоро нэһилиэктэрин сельскэй советын араас ыҥырыыларга депутата;
* 2008 сыл - Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ;
* 2013 сыл – Улуус мунньаҕын депутата.

## Быһаарыылар
Тунис (куорат)

**Тунис** (, ) диэн Тунис киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 728 453 (2004).

## Быһаарыылар
Ибсен Генрик

thumb|
**И́бсен Генрик (Хенрик) Юхан** (; кулун тутар 20 күнүгэр 1828 с. төрөөбүт, — ыам ыйын 23 күнүгэр 1906 с. өлбүт) — норвегия драматура, европаҕа «саҥа драма» сүүрээни олохтооччу; поэт уонна публицист.
Ибсен өр кэм кыраныысса таһыгар олорбута: Римҥэ, Дрездеҥҥэ, Мюнхенҥҥа. Аан дойдуга аатырбыт пьесалара «Бранд» (Brand, 1865) уонна «Пер Гюнт» (Peer Gynt, 1867) буолаллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Гоголева Анна Ивановна

**Гоголева Анна Ивановна** — сэһэнньит, тылбаасчыт.

## Олоҕун туһунан
1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Дьокуускай куоракка 1957 с. алтынньы ый 25 күнүгэр төрөөбүт. М. Горькай аатынан литературнай иинституту үөрэнэн бүтэрбитэ. Филологическай наука кандидата. Саха литературатыгар фольклор матыыптарын чинчийэн үөрэтэр. Кылгас кээмэйдээх кэпсээннэри, новеллалары суруйар.Саха норуодунай суруйааччыта Кындыл-Иван Гоголев  кыра кыыһа. Аҕатын айымньыларын «Үһүс хараҕы» ниэмэс тылыгар, «Хара Кыталыгы» — француз тылыгар тылбаастаабыта.

## Айымньылара
* Три совета: Сказки для дошк. и мл. шк. возраста. - Якутск: Бичик, 1993. 
* Гоголев И. Месть шамана: Последнее камлание: Романы/Пер.А. Ленская. - М.: Сов. писатель

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков Д.С. Писатели земли Олонхо: Биобиблиографический справочник. - Якутск: Бичик.

## Быһаарыылар
Догордуров Михаил Федосеевич

**Доҕордуурап Михаил Федосеевич** (1906—1961) — бэйиэт, сэһэнньит, драматург, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Балаҕан ыйын 25 күнүгэр 1906 с. Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэммэтэх, ол эрэн бэйэтин баҕатынан, дьулуурунан ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1952 с. олоҕун тиһэх сылларыгар дылы Чурапчыга кыраайы үөрэтэр түмэл директорынан улэлээбит. 1941 с. ССКП чилиэнэ. Саха фольклорун сиһилии билэр, бэйэтэ олоҥхолуур, норуот ырыаларын толороро.

Миахаил Доҕордуурап бастакы айымньылара бэчээккэ 1932 тахсыбыттара. Бэс ыйын 6 күнүгэр 1961 с. өлбүтэ.

## Айымньылара
* Талыллыбыт айымньылар. - Дьокуускай, 1963
* Аныгы Лоҥкууда: сэһэн. - Дьокуускай, 1952
* Александр Сергеев: Сэһэн. - Дьокуускай, 1955
* Үс моһол. - Дьокуускай, 1957
* Кытыастар кыым: Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1972
* Кэпсээннэр уонна сэһэннэр. - Дьокуускай, 1972
* Кытыастар кыымнар: Кэпсээннэр, сэһэннэр, драма. - Дьокуускай, 1987
* Үс моһол: Оҕолорго кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1996

## Быһаарыылар
Лаптев Егор Семёнович

**Лаптев Егор Семенович** (1930—1997) — Халыма суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, 1993 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Үлэ Кыһыл Знамята орден кавалера.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Ыам ыйын 2 күнүгэр 1930 сыллаахха Орто Халыма улууһугар төрөөбүтэ. орто анал үөрэхтээх. Араас сылларга ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн, кулууп директорынан, маҕаһыыҥҥа атыыһытынан, совхозка отделение управляющайынан, сельсовет председателинэн, төрөөбүт Ойуһардааҕар түмэл директорынан үлэлээбитэ. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр 1997 сыллаахха өлбүтэ.

## Айымньылара
* Халымам: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985
* Халыма халлаанын анныгар. - Дьокуускай, 1991
* Ырыа Чөкөөттүүр: Хоһооннор, номохтор, поэмалар. - Дьокуускай, 1993
* Халыма номохторо. - Орто Халыма, 1997
Сыромятникова Анастасия Саввична

**Сыромятникова Анастасия Саввична** — сэһэнньит, Саха Республикатын уонна Российскай Федерация культуратын Үтүөлээх үлэһитэ, 1957 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Тохсунньу 24 күнүгэр 1915 сыллаахха Томпо улууһугар төрөөбүтэ. Уобаластааҕы партийнай оскуоланы, М. Горькай аатынан литература институтугар Үрдүкү литературнай куурустары үөрэнэн бүтэрбитэ. Бастакы кэпсээннэрин, очеркаларын 1938 сыллаахха суруйбута. "Хомус" литературнай түмсүүнү салайбыта. 1951 сыллаахха оҕолорго аналлаах "Хопто" ("Чайка") диэн кэпсээннэрин хомуурунньуга Бүтүн Союзтааҕы конкурска кыттан бириэмийэҕэ тиксибитэ.

## Айымньылара
* Хопто. - Дьокуускай, 1950
* Көҥүл сардаҥата. - Дьокуускай, 1958
* Дьүөгэлиилэр. - Дьокуускай, 1961
* Дьэдьэннээх халдьаайы. - Дьокуускай, 1963
* Олох сибэккилэрэ. - Дьокуускай, 1966
* Кыыс хотун. - Дьокуускай, 1973
* Киэҥ аартыкка: Сэһэн. - Дьокуускай, 1976
* Таптыыр идэ - дьол: Очеркалар. - Дьокуускай, 1990
* Сүрэх кыыма: кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1983
* Үчүгэй оҕолор: кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1988
* Хардыылар: Очерк-эссе хомуурунньуга. - Дьокуускай, 1988
* Күөх дуолум барахсан: Роман. - Дьокуускай, 1995

## Быһаарыылар
Ласков Иван Антонович

**Ласков Иван Антонович** (1941—1994) — нууччалыы уонна белорустуу суруйбут бэйиэт, сэһэнньит, литэрэтиирэ кириитигэ, тылбаасчыт. 1973 сылтан ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хаим Ласков диэн раввин ыраах уруута.

## Олоҕун кэрчиктэрэ

Бэс ыйын 6 күнүгэр (сорох сиргэ сурулларынан бэс ыйын 19) 1941 сыллаахха Белоруссияҕа Гомель куоракка төрөөбүтэ. В.И. Ленин аатынан Белоруссиятааҕы университеты, М.Горькай аатынан Литературнай институту үөрэнэн бүтэрбитэ. 

Саха сиригэр 1971 с. олохсуйбут. "Молодежь Якутии" хаһыакка, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар, "Полярная звезда" сурунаал редакциятыгар үлэлээбитэ.  1993 сылтан «Чуораанчык/Колокольчик» сурунаалга үлэлээбтитэ. Маны таһынан СГУ-га преподавателлээбитэ, уонна Саха сирин аэрогеодезическай тэрилтэтигэр уопсастыбаннаһы кытта ситим салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 

Нуучча уонна белорус тылынан суруйар этэ. Нуучча тылыгар В. Гаврильева сэһэннэрин, Николай Якутскай "Из тьмы" сэһэнин, Анастасия Сыромятникова "Кыыс Хотун" романын тылбаастаабыта. Бэс ыйын 29 күнүгэр 1994 сыллаахха 53 сааһыгар өлбүт.

## Айымньылара
* Стихия: Лирика. - Минск, 1966
* Белое небо: Стихи. - Минск, 1969
* Хромец: Поэма. - Якутск, 1975
* Ивановы: Рассказы. - Якутск, 1979
* Пищальники не пищат: Повести. - Якутск, 1990

## Быһаарыылар
Тыымпы күөл

**Тыымпы күөлэ** — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр киирэр күөл. Хороттон  9 км ыраах сытар. Бу улахан, киэҥ, хордоҕой сир, арҕаа уонна соҕуруу өттүн халыҥ тыа хаххалыыр. Харса Атах, Сырааннаах иигэ диэн ааттаах түөлбэлэрдээх. 1919 сыллаахха 3 кылаастаах оскуола манна аһыллыбыта. Бөдөҥсүйүү иннинэ элбэх ыал олохсуйан, оҕо-уруу төрөтөн ааспыт сирэ.

## Тыымпыга олорбут ыаллар
* Чыырайдар
* Сүлүгэстэр
* Павлов В.В. (Баһыылаах уола) 
* Чоноохтор
* Тобуукаптар
* Мэхээскэлэр
* Бэстииннэр
Бааһынай хаһаайыстыбата

**Бааһынай хаһаайыстыбата**  (фермерскэй)  — дьарыктаах буолуу биир көрүҥэ. Тыа хаһаайыстыбатын салааларыгар араас бородууксуйаны оҥорон таһаарарга анаммыт тэриллии. Бааһынай хаһаайыстыба Баһылыга чааһынай урбаанньыт быһыытынан регистрацияны ааһар. Уопсай баай-дуол хаһаайыстыба чилиэннэрин уопсай бас билиилэрэ буолар.  74-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуон 19-с ыстатыйатын 1 пуунугар бааһынай хаһаайыстыбалар ханнык көрүҥүнэн дьарыктаныахтаахтара быһаччы ыйыллар: тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыы уонна батарыы, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын астааһын-үөллээһин, тиэйии, харайыы.

## Интэриэһинэй
Борис Листов АПК опорнай баанын экосистемата биэс сүрүн төлөбүрдээх: б2б цифровой площадка для ведения агробизнеса«. Фермер бородууксуйатын улахан маркетлейһа «Фермерство. Төрөөбүт төрүт», «агротуризм өҥөтө сайдарыгар туһуламмыт. Куорат таһыгар» онлайн- платформа тыа сиригэр хамсаабат баайы- дуолу атыылаһан үөрэх өҥөтүн уонна АПК- ҕа специалистары сүүмэрдиир инструменнары уонна «мин Агро- ҕа» тутарга.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* http://www.zakonprost.ru/zakony/o-krestjanskom-khozjaistve/
Валюта уонна харчы

**[[Валюта]] уонна [[харчы]]** — дьинэр араас-араас өйдөбүллэр.

Харчы оннугар, сорох быhыыга-майгыга, атын мал-сал туттуллуон сөп. Холобура, сэрии сылларыгар кэккэ сирдэргэ харчы оннугар табах туттуллубута биллэр. Россия5а гиперинфляция кэмигэр, о.э, 90-с сылларга сахар, табах, водка харчы оруолун оонньообуттарын билэбит. 

Валюта диэн тыл киэн туттууга 20-с үйэ иккис анарыгар киирбитэ уонна үксүн туттулар харчы бэлиэлэригэр уонна счетка баар харчыга сыhыаннаан туттуллар. Холобура, Былыргы Рим денарийа валюта быыhаарыытыгар  сөп түбэhэр эрээри, оонук ааттаммыта суох. Ол оннугар "манньыат", "харчы биирдэмэ" диэн өйдөбүллэр туhаныллаллар.
Васильева Клара Дмитриевна

**Васильева Клара Дмитриевна** (1944с.) — поэтесса, 1996 с. Саха Республикатын суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Россия журналистарын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Тохсунньу ый 4 күнүгэр 1944 сыллаахха Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. 1970-1992 сылларга Ньурба улууһун "Ньурба" хаһыатыгар секретарь-машинистканан, корреспонденынан үлэлээбитэ. 1970 сылтан бэчээттэнэр. 1985 сыллаахха "Чэчир-85" диэн ааттаах кассетаҕа "Кучу" хоһоонноорун хомуурунньуга тахсыбыта. Кэлиҥҥи хоһоонноро, кэпсээннэрэ рсепублика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар, ону таһынан эдэр суруйааччылар "Кырдал кыталыктара", "Оһуор" хомуурунньуктарыгар бэчээттэммитэ. 1992 сыллаахха журналистар республиканскай бириэмийэлирин лаурета буолбута. 

## Айымньылара
* Кучу: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1985
* Күөх суһум: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1995
* Тэрчи: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1999
Дьяконов Николай Гаврилович

**Дьяконов Николай Гаврилович** (1938 с.) — поэт, тылбаасчыт, 1992 с.Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, ССРС телевидениетын уонна араадьыйатын Туйгуна.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
1938 сыллаахха ахсынньы ый 12 күнүгэр Горнай улууһугар Өрт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Н.К. Крупская аатынан Ленинградтааҕы культура институтун үөрэнэн бүтэрбитэ. Культура Министерствотыгар, "Эдэр коммунист" хаһыат редакциятыгар, комсомол уобаластааҕы комитетыгар үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун "Кыым" хаһыакка бэчээттэппитэ. А. Блок, А. Ахматова, Б. Пастернак, В. Саянов, Е. Евтушенко, Р. Рождественскай хоһооннорун, Н. Тихонов "Киров с нами" поэматын сахалыы тылбаастаабыта.

## Айымньылара
* Уһуктубут чыычаахтар: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Алгыс буоллун: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1977
* Сэппэрээк сыта: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1987
* Санаа айана: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1994

## Быһаарыылар
Албания лиэка

**Лиэк** — 1947 сылтан Албаниа харчыта. Ол иннинэ албан франкатын кытта туттуллара. 100 киндаркаттан турар (qindarka).  Lek диэн Улуу Александр аатын кылгатыллыбыта ().  Qindarka — албанныы сүүс (qind)
Аан дойдутаа5ы бэлиэтэ — ALL ( ISO 4217)
Тимир харчынан — 1,2,5,10,20,50 уонна 100 лиэк баар.

Кумаа5ы харчынан  — 100,200,500,1000 уонна 5000 лиэк.

1912 сылга диэри Албаниа бэйэтин харчыта суох этэ, онтон сирэ Осман империятын сорҕото этэ. Онтон түрк лииратын оннугар австро-венгер кроната, Италия лирата, Грек драхмата уонна Франция франката кэлбиттэрэ. 1926 сылга тутулуга суох Албаниа бэйэтэ харчыламмыта - көмүс франк.


Билэ:AlbaniaP62-100Leke-1996-dab_f.jpg



## Сигэлэр
* Албания лиэка  

## Быһаарыылар
Иванова Галина Петровна

**Иванова Галина Петровна** — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ. 

Үөһээ Бүлүү улууһун Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатын омук тылын учуутала. 1980 сыллаахха Иркутскай куоракка Хо-Ши-Мин аатынан омук тылын үөрэтэр институту үөрэнэн бүтэрбитэ. Учуутал быһыытынан үлэтин 1980 сыллаахха Бүлүү улууһугар Сыдыбылга Чочу орто оскуолатыгар саҕалаабыта. 1984-1988 сылларга Хоро орто оскуолатыгар директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ.2007-2009 сылларга Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевскай аатынан педагогическай колледжка английскай тыл учууталынан, студеннар практикаларын салайар отделение сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 2010 сылтан Г.Н. Чиряев аатынан Хоро орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан үлэлиир.

## Быһаарыылар
Венесуэла боливара

**Боливар** — Венесуэла бастаан эбии (1871–1879), онтон сүрүн (1879 сылтан) харчыта.

1871 сылга боливар дойду сүрүн харчытыгар — венесолана5а -эбии, бөдөҥүтэр харчы быhыытынан киллэриллибитэ (20 венесолано =1 боливар).

1879 сылтан дойду сүрүн харчытынан Франция франкатыгар тэннэммит уонна 100 сентимоттан турар боливар биллэриллибитэ. 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, деноминация (1000:1) кэннэ, саҥа ааттаммыта - боливар фуэрте (исп. bolívar fuerte — күүстээх боливар). 2012 сыл атырдьах ыйыттан синньэ "боливар" диэн аата төннөрүллүбүтэ.
  
ISO 4217 стандартыгар бэлиэтэ: VEF (2008 сылтан) - VEF, сыыппаранан - 937.


Билэ:Postal_coin_card_with_national_flag_1912_000.jpg
Билэ:50_Centavos_de_Venezolano_(Bamba)_1874.jpg
Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө

**Дьячковскай Михаил Васильевич-Көлбө** (1950с.) — поэт, сэһэнньит,1993 с.  Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Амма улууһугар Болугур нэһилиэгэр тохсунньу 1 күнүгэр 1950 сыллаахха төрөөбүтэ. 1972 с. Амма орто оскуолатын, 1984 с. МГУ журналистика факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Амма улууһун, "Эдэр коммунист" хаһыаттарыгар корреспонденынан үлэлээбитэ. Бастакы хоһооннорун 1972 с. бэчээттэппитэ. "Охоноон" диэн бастакы сэһэнэ "Чолбон" сурунаалга 1989 с. бэчээттэммитэ. Нуучча тылынан суруйар.

## Айымньылара
* Яблоки Москвы. Материнский керчэх: Рассказы. М., 1980
* Марфино поле: Эпическая поэма. - Якутск, 1991
* Юные герои: Очерки. - Якутск, 1989

## Быһаарыылар
Цугель Рая Израилевна

**Цугель Рая Израилевна** Родилась 26 октября 1902 г. в с. Подымахино Иркутской области. 

* В 1917 г. окончила женскую гимназию в г.Якутске, в 1930 г. - историческое отделение Академии коммунистического воспитания им. Н. К. Крупской, в 1932 г. - институт Красной профессуры.
* Июль 1920 г. - август 1921 г. - секретарь Якутского губкома комсомола,  затем избрана секретарем Якутского горкома партии. 
* В 1922 - 1923 гг. училась на курсах им. Я. М. Свердлова. 
* В 1923 - 1927 гг. - зав. орготделом обкома, секретарь Ленского окружкома РКП(б), зав. Якутской совпартшколой. 
* С 1932 г. по 1937 г. работала заместителем председателя Западно-Казахстанской областной контрольной комиссии ВКП(б), заведующей агитпропотделом Петропавловского горкома партии в Казахстане, начальником управления средней и высшей школы Наркомпроса Киргизии. 
* С 1938 г. по ноябрь 1940 г. - на полевых работах в совхозе "Васильевское". 
* В 1940 - 1948 гг. - технический секретарь типографии "Стандарт", табельщица, начальник ОТК комбината бытового обслуживания Киевского района г. Москвы. 
* В 1948 - 1956 гг. - инспектор-методист Всесоюзного заочного машиностроительного института.

Награждена медалями "За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941 - 1945 гг.", "За оборону Москвы", "В память 800-летия Москвы". 

Персональный пенсионер союзного значения.

Умерла в 1973 г. в г. Москве.
Астраханцев Федот Васильевич

**Астраханцев Федот Васильевич** (1847—1914/16) — төрүт дворяннар удьуордара, I гильдиялаах атыыһыт, меценат.

Дьокуускайдааҕы уезднай училищены бүтэрбит. Канцелярист, полицейскай учаастакка секретардаабыт. Атыы-эргиэн дьыалатыгар сыстаҕас эбит. Дьокуускайга арыгы собуотун тэрийбит. Дьокуускай куоракка уонна Амма солобуодатыгар бэйэтэ бас билэр хас да маҕаһыыннаах. Сайын аайы ыытыллар атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар кыттыыны ылар, Дальнай Восток эргиэмсиктэрин кытта ыкса сибээстээх буолан Охотскай муора портарыттан чэйи харыыта суох аҕалан эргинэр.

Норуот үөрэҕириитигэр кырата суох оруоллаах.1913 сыллаахха Дьокуускай куоракка ремесленнай училищены тутууга диэн 1300 солк. биэрбит. Дьокуускай куоракка олорон өлбүт уонна манна көмүллүбүт. 

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири. Новосибирск, 1994. Т. 1, кн. 1.

## Сигэлэр
* Астраханцев Федот Васильевич // Библиотека сибирского краеведения 
* Светлые головы якутской думы // Уххан сирэ, uhhan.ru 
* Якутские «ротшильды» и меценаты // sakhalogos.ru
Кушнарев Апексим Михайлович

**Кушнарев Апексим Михайлович** (1837—1897.08.25), **Хапсыын атыыһыт** — I гильдиялаах атыыһыт, миллионер, Саха уобалаһыгар саамай бөдөҥ атыы-эргиэн дьиэтин олохтооччута.

Саха тылын төрөөбүт тылын курдук билэрэ, дьон ахтарынан бииргэ эргинэр А.Л. Борисов диэн эмиэ старообрядец атыыһыты кытта малыыппа ааҕа олороннор сахалыы «икки сүүс, биэс сүүс» диэн харчыларын ааҕан барбыт түгэннэрэ баар.

Дьокуускай уокурук Павловскай сэлиэнньэтигэр 1837 сыллаахха старообрядец бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Сири оҥоруунан дьарыктаммыт. Үүннэрбит үүнээйитин аһын Дьокуускай куоракка киллэрэн атыылыыр. XIX үйэ 50-с сылларыттан Айаан айан суолугар сытар станцияларга, Амма солобуодатыгар килиэби таһыыга, тиэрдиигэ бэдэрээттэспит. Харчы оҥостон баран Өлүөхүмэ, Биитим көмүс хостуур бириискэлэрин этинэн хааччыйыыга ылсар. Атыытын сүрүн дохуотун күндү түүлээҕинэн эргинэн оҥорор эбит. Бастакы ситиһиилээх, барыһы аҕалбыт хантараагын "Тихон Задонскай" борохуот хапытаанын кытта 1871 сыллаахха түһэрсибит.

1881 сыллаахха  I гильдиялаах атыыһыт сибидиэтэлистибэтин ылар, онон Россия хайа баҕарар муннугар тиийэн эргинэр кыахтанар. Дьокуускай куоракка бас билэр икки этээстээх таас дьиэлээҕэ, хас да маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Москваҕа, Иркутскайга, Томскайга, Охотскайга, Айааҥҥа, Өлүөхүмэҕэ, Биитимҥэ маҕаһыыннардааҕа. Россияҕа баар 48 собуоту, атыы-эргиэн фирмаларын, эргиэмсиктэрин кытта ыкса ситимнээхтитк үлэлиирэ. 30 сыл устата тохтоло суох эргинэн миллионер буолбута, Саха сирин саамай баай дьонун ахсааныгар киирбитэ.

Кэргэнэ Екатерина Матвеевна арыгынан эргиниини салайара. Агриппина диэн кыыһа (кэлин Бушуева диэн араспаанньаламмыта) сүөһү уонна сылгы атыытын салайара. Уола Петр Кушнарев түүлээҕинэн эргинэрэ. 

Дьокуускайга икки этээстээх таас дьиэлээҕэ, Иркутскайга таас дьиэлээх уонна хас да икки этээстээх дьиэлэрдээх киэҥ тэлгэһэлээҕэ.

1888 сыллаахха Апексим Кушнарев дьиэтэ суохтарга приют (хонор дьиэ/ночлежный дом) арыйыытын көҕүлээбитэ. Дьахтар гимназиятын арыйыыга 12 тыһыынчаттан тахса солкуобайы сиэртибэлээбитэ. Билиҥҥи Наассыйа бибилэтиэкэтин эргэ дьиэтин тутууга көмөлөспүтэ, ону таһынан Павловскайга оскуола уонна олорор дьиэлэри туттарбыта.

1897 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүгэр өлбүтэ.

### Нэһилиэстибэтэ
Өлбүтүн кэннэ нэстилиэнньиктэригэр 1 мөл. 67 тыһ. 162 солкуобайдаах баай-дуол хаалбыта. Нэстилиэнньиктэрэ нэһилиэстибэлэрин түҥэттибэтэхтэрэ, 1903 сыл кулун тутар 9 күнүгэр "А.М. Кушнарев нэстилиэнньиктэрэ" диэн табаарыстыба тэрийбиттэрэ. Табаарыстыба аҥаарын Петр Кушнарев бас билэрэ. Табаарыстыба табаардарын тиэйээри борохуот атыыласпыта, ону "Апексим" диэн ааттаабыттара.  

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайга Автодорожнай уокурукка Дьокуускай дьаһалтатын быһаарыытынан атыыһыт аатынан 1994 сыл ыам ыйын 18 күнүнээҕи быһаарыытынан куоллаҕас (переулок) ааттаммыт (2005).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутские купцы Кушнаревы  // Старообрядцы в Якутии, yakutskhistory.net 
* Из-под лап собаки вылетали блестящие монеты  // Республиканская общественно-политическая газета "Якутия"
Конвертируйданар марка

**Конвертированая марка** (**KM**, , `BAM`) диэн Босния уонна Херцеговина валютатын биирдигэ.

1 Германия марката = 1 KM

1 Эуро ≈ 2 KM

## Быһаарыылар
Ксенофонтов Федот Алексеевич

**Ксенофонтов Федот Алексеевич - Докумуон** (1933с.) — сэһэнньит, драматург, 1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
1933 сыллаахха сэтинньи ый 14 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайы нэһилиэгэр Лөкөчөөҥҥө элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Ксенофонтов Алексей Дмитриевич (Аманааскы) олоҥхоһут идэлээх киһи эбит. Ийэтэ Аана. Андреев аатынан холкуоска үлэлээбиттэр .

Сэттэ кылаас кэнниттэн тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран төрөөбүт холкуоһугар биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Комсомол Дьокуускай куораттааҕы комитетыгар инструкторынан, "Дьокуускай" совхозка комсомол комитетын босхоломмут секретарынан, лесхоз директорынан, гражданскай оборона штабын начальнигынан араас сылларга үлэлээбитэ.

## Айымньылара
* Сиэркилэ бытархайдара: Кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1992
* Киһи да күлэр ээ: Көрдөөх кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1997
* Быыс арыллар: (олоҥхо уонна саха остуоруйаларыттан сценарийдар). - Бүлүү: [и. с.], 2008. - 75 с.
* Алгыс  тылбын  аныыбын,  ахтан-санаан  ааһаарыҥ... Норуот  талааннааҕа  Егор  Сидорович  Петров  туһунан ахтыылар.  Хомуйан  оҥордулар:  С.  Т.  Иванова,  Г.  Е. Сыромятникова; ред.  Ф. А.  Ксенофонтов.  - Бүлүү: Бүлүү улууһун  типографията,  2009.  -74  с;  хаарт.

## Быһаарыылар
Андросов Николай Егорович

**Андросов Николай Егорович** (27.02.1936, Уудьа с., Анаабыр улууһа — 2006) — Анаабыр улууһун баһылыга (1990—2002 сс.). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001).

## Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Саха АССР Анаабыр улууһун Уудьа с. көс олохтоох дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан эбэҥки.
1964 с. Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. Учуутал уонна зоотехник идэлээх.

#### Үлэлээбит сирдэрэ
* 1955—1958 сс. — учуутал, Анаабыр улуустааҕы хаһыатыгар эппиэттээх секретарь.
* 1958—1964 сс. — парткабинет сэбиэдиссэйэ, райпартком секретарын солбуйааччыта, освобожденный секретарь парткома совхоза «Анаабыр» совхоз парткомугар босхоломмут секретарь, Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэр.
* 1965—1969 сс. — Уус-Маайа, ол кэннэ Булуҥ улуустарыгар партия райкомнарын салаатыгар сэбиэдиссэй.
* 1969—1981 сс. — ССКП Булуҥнааҕы райкомугар секретарь, иккис секретарь.
* 1981—1982 сс. — Орто Халыма райкомугар бастакы секретарь.
* 1983—1989 сс. — ПО «Якутзолото» «Якутцветметстрой» тэрилтэтигэр начальник солбуйааччыта, Бүлүү ГЭС-н тутар Салалта «Якутэнергопромстрой» тэрилтэтигэр дьаһайааччы солбуйааччыта.
* 1989—1990 сс. — «Анаабыр» совхоз директора, ону тэҥэ Анаабыр оройуонун норуодунай депутаттарын сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 1990—2002 сс. — Анаабыр улууһун норуодунай депутаттарын мунньаҕын салайааччыта уонна улуус дьаһалтатын баһылыга.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XIV ыҥырыытын депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстааһын туйгуна
* ССРС погранвойскаларын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус: Почетные граждане, известные люди района
* «Якутия» хаһыат. 28.04.2011: Вспоминая «Президента Анабара» 
* В Якутске проходит конференция, посвященная памяти бывшего главы Анабарского улуса 
* Имя выдающегося сына эвенкийского народа Н. Е. Андросова должно быть увековечено Сахалайф ситим-сир
Халлаан күөх (өҥ)

**[[Халлаан]] күөҕэ** — күөх өҥ.

## Көрүҥнэрэ

## Халлаан күөх өҥ эгэлгэтэ айылҕаҕа

Ойуу:Vaccinium uliginosum vaisai 2006-08-01.JPG|Сугун
Ойуу:Blue morpho butterfly.jpg|Үрүмэччи Морфо
Ойуу:Cyanocitta cristata blue jay.jpg|Күөх чыычаах ()
Ойуу:2009-04-05Dendrobates tinctorius azureus037.jpg|Күөх баҕалар ()
Ойуу:Forget-me-not close 600.jpg|Сир симэҕэ ()
Үрүҥ

[thumb|250px|[Инь уонна янь (☯).]]
**Үрүҥ** — хаар курдук дьүһүннээх, маҥан, өҥ.

## Үрүҥ өҥ саха культуратыгар
Олоҥхоҕо, остуоруйаларга уонна үһүйээннэргэ: Үрүҥ Элкэнэй, Үрүҥ Уолан, Үрүҥ Үкэйдээн, Үрүҥ Айыы тойон.

Үрүҥ тыын, хара тыын *олох* диэн суолтаҕа саха норуотун уус-уран айымньытыгар киэҥник туттуллаллар.

Үрүҥ ас — үүттэн, сүөгэйтэн оҥоһуллар ас (арыы, быырпах, иэдьэгэй, күөрчэх, суорат, тар уо. д. а.). 
#### Ырыаларга
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр (Анемподист Софронов тыллара) — саха норуотун ырыата.

## Сомоҕо домохтор
* Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта — мааны оҕо, дьахтар.
* Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата.
* Үрүҥ тыынын өрүһүй (өллөйдөө) — өлөртөн быыһаа.
* Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — самнарар, атаҕастыыр, баттыыр, утары көрдөрбөт, баһыйар.
* Үрүҥ-хара сүүрүк — сылгы-ынах (сүөһү) үөрэ.

## Сир-дойду ааттара
* Үрүҥ Күөл — Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ.
* Үрүҥ Хайа — Анаабыр улууһун бөһүөлэгэ, нэһилиэгэ.


File:Milk glass.jpg|Үүттээх ыстакаан
File:Cloud.jpg|Былыттар
File:Taj Mahal 2002.JPG|Тадж-Махал, үрүҥ мрамор
File:Ivory Gull Portrait.jpg|Үрүҥ хопто
File:Cygnus olor 2 (Marek Szczepanek).jpg|Үрүҥ кубалар


## Сигэлэр
* 
* 

## Өссө маны көр
* Үрүҥ уонна хара
Харлампьев Василий Пудович

**Харла́мпьев Васи́лий Пу́дович — Хара Лааҥкы** (04.03.1947-18.01.2022) — поэт. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара
Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1947 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр күн сирин көрбүтэ. 

## Айар үлэтэ
Айар үлэҕэ оҕо сааһыттан тардыспыта. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэмнэригэр 5-с кылаастан саҕалаан хоһоон суруйарга холонон көрөр, корреспондент курдук интэриэһинэй дьарыгынан дьарыктаммыта. Бастакы хоһооно 1964 с. ыам ыйыгар «Коммунизм суола» хаһыакка бэчээттэммитэ. 70-с  сыллартан айар идэнэн дьарыктанар. 

Ол түмүгэр күҥҥэ көрбүт үс кинигэлээх: 
* «Дууһам саһарҕатын көрүстүм» (1993), 
* «Таптыам, өссө таптыам» (1998), 
* «Күнү бүгүн биллим, күнү бүгүн ситтим» (2001).

Василий Харлампьев айар үлэтигэр Хара Лааҥкы диэн биир дьикти псевдонимынан киирбитэ. Кини хоһоон суруйарын таһынан айылҕаҕа баар араас көстүүнү: силиһи-мутугу көрөн араас уус-уран фигуралары, көстүүлэри оҥорон таһаарар, лааҥкыны кытта өрө тустар. Бу сэдэх дьарыктан сиэттэрэн айар үлэҕэ сыһыаран Харлампьев олоҕун Хараны  ылан, Лааҥкыны эбэн Хара Лааҥкы диэн ураты ааты иҥэриммитэ. 

#### Хара Лааҥкы айар үлэтин туһунан
«Василий Харлампьев — Хара Лааҥкы хоһооннорун аахпытым ыраатта, маҥнайгы холонууларыттан ыла диэхпин сөп. Кини хоһоонноро бука бары бэрт кылгастар, чопчу образтаахтар, чөмчөтүллүбүт, нарыламмыт санаалар. Биир да хоһоон страницаттан орпот! Оттон бу үлэттэн, поэзияҕа ураты санаалаахтан тахсар. Кини ойуур маһын одуулаан, туохха эрэ маарынныыр мутуктары, эбэтэр түөрүллэ сытар чөҥөчөк дьикти силистэрин булан, кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри бэркэ кыһан кэбиһэр маастарын кэриэтэ туох эмэ сонуну булбутун чопчу тутан чочуйан, сып-сап кыра хоһоон оҥорон кэбиһэр, олох сонун кырыыларын айар» диэбитэ саха народнай поэта, Хара Лааҥкы такайааччыта, айар үлэҕэ умсугуппут учуутала П. Н. Тобуруокап.
«Кырдьык да тропическай Шри-Ланкаттан төрүттээх курдук сирэйдээх  Хара Лааҥкы  хоһооннорун үгүс ааҕааччылар сөбүлүүллэр — кини поэзията Арктика хаарын курдук сырдык, ыраас сыдьаайдаах. Онно, бука, төрөөбүт-үөскээбит, иитиллибит эйгэтэ улаханнык сабыдыаллаабыта, олоҕо-силэҕэ, үлэтэ-дьарыга да сөп түбэспитэ буолуо дии саныыбын» — диэн эппиттээх суруйааччы Сэмэн Руфов. 

## Сигэлэр
В Верхневилюйске прошел Ысыах писателей // 5.7.2012
Вьетнам донг

**Донг** (, тьы-ном 銅) — Вьетнам национальнай валютата. 

Вьетнам Государственнай Баана таһаарар.Бэлиэтэнэр символа: ₫ эбэтэр VND. 1 донг 10 хао-ҕа тэҥнэһэр (вьетн. hào, тьы-ном 毫) эбэтэр 100 су-га (вьетн. xu, тьы-ном 樞). Вьетнам Республиката холуонньа эрдэҕинэ бу дойдуга французтар пиастр-дара туттуллара.

Холуонньаттан босхолонон баран Хотугу Вьетнам уонна Соҕуруу Вьетнам бэйэлэрэ туһунан "донг" диэн харчыны киллэрбиттэрэ.«Донг» диэн вьетнам тылыттан "алтан" диэн тылбаастанар.

## Сигэлэр
http://art-hanoi.com/collection
Франк

Франк (фр.т. franc) — XIV—XVII үйэлэрдээҕи Франция туттулла сылдьыбыт манньыат аата. Кэлин Франция, Бельгия, Швейцария онтон да атын дойдулар харчылара, национальнай валюталара буолбут. Франция баһылыыр-көһүлүүр эрдэҕинэ Франция бэйэтин валютатын холуонньалырыгар олохтообут. Ол курдук билигин да франканы тутталлар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Коморскай арыылар, Мадагаскар, Руанда. 
Африка сорох государстволарын валютата КФА франка диэн ааттанар. Маны таһынан француз Тиихэй Акыйааннааҕы франката эмиэ баар.

## Сигэлэр
Сулумах

**Сулумах** — аҥардас, эл эбэтэр кэргэнэ суох киһи.

Сорох улуустарга *суодьаҥ* дииллэр.

## Быһаарыылар
Кыһыл (өҥ)

[thumb|250px|[Отон буһарааччы гиппеаструм сибэккитигэр]]

**Кыһыл** (; ) — өҥ. RGB системаҕа үс сүрүҥ өҥтөн биирдэстэрэ.

## Сомоҕо домохтор
* Кыһыл (сыгынньах) илиитинэн — туох да сэбэ суох.
* Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — өр, элбэхтик саҥарар, буруттуур; мөҥө, саҥара тоһуйар.
* Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуоххайар, аллааҕымсыйар.
* Кытарар кыайбыт (кытарарга былдьаппыт) — уот сиэбит (харыстаан этии).

## Кыһыл өҥү араас эйгэҕэ туттуу
* Кыһыл өҥ — ол-бу куттал, сэрэтии бэлиэтэ: туох эмэ дьайыыны, хамсаныыны, оҥорууну бобор (светофор) о. д. а.  
* «ТОХТОО» бэлиэ — туһааннаах кунуопкалар өҥнөрө.
* Умайар газтаах (пропан, метан) баллон өҥө.
* «Итии» диэн сэрэтэр бэлиэ өҥө — холобур, итии уулаах кырааҥҥа.
* Баһаар харабылын, баһаар тэрилин өҥө.

## Ситимнээх өйдөбүллэр уонна бэлиэлэр
* Кыһыл — коммунистар үгэс буолбут өҥнөрө. Өссө ССРС уонна Россияны кытта дьүөрэлииллэр.
* Кыһыл өҥ— эр санаа, хорсун быһыы бэлиэтэ.
* Кыһыл өҥ — үгүс омуктарга үөрүү уонна олох бэлиэтэ.
* Кыһыл кириэс — медицина бэлиэтэ.
* «Кыһыл кинигэ» — сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр көрүҥнэрин туһунан кинигэ.
* Марс планета — «кыһыл планета» диэн аатырар.
* Кыһыл болуоссат — Москваҕа баар киин, кэрэ сир.
* Улан-Батор () — Монголия киин куората.


Ойуу:Cherry Tomatoes.jpg|Помидор
Ойуу:Rowan berries in October.jpg|Сарбынньах
Ойуу:Cranberries.jpg|Клюква
|Отон буһарааччы
Ойуу:Cardinal.jpg|Кардинал. Түүтэ кыһыл өҥнөөх, католическай кардиналлар таҥастарын өҥүгэр майгынныыр
Ойуу:Ruby cristal.jpg|Рубин
Ойуу:Glass wine white background.jpg|Кыһыл арыгы
Ойуу:Flag of Canada.svg|Канада былааҕа


## Сир-дойду ааттара
* Кыһыл Дэриэбинэ — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Кыһыл Сыыр — Нам улууһун Бастакы Хомустаах нэһилиэгин киинэ.
* Кыһыл Сыыр — Бүлүү улууһун бөһүөлэгэ.

## Өссө маны көр
* Марс, "Кыһыл планета"
Черов Иван Данилович

**Черов Иван Данилович** (1938—2017) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Палататын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1938 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр Абый оройуонун Мугурдаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы сибээс техникумун, Саха государственнай университетын, ССКП КК иһигэр общественнай билимнэр Академияларын бүтэрбит.
* 1957 сылтан киинэ стационарыгар моториһынан үлэлээбит.
* 1962 сылтан — комсомол үлэтэ.
* 1972 сылтан — Дьокуускай норуодунай депутаттарын куораттааҕы Сүбэтин исполкомун солбуйааччыта, бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, бэрэссэдээтэлэ; ССКП Булуҥ оройуонунааҕы райкомугар бастакы секретарь.
* 1983 сылтан — Саха АССР культуратын миниистирэ.
* 1986 сылтан — ССКП обкомун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1991 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1992 сылтан — Саха АССР транспорын уонна сибээһин миниистирэ.
* 1994 сылтан — «Лена» сайдыы экономическай зонатын генеральнай директора.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX, X уонна XI ыҥырыыларын депутата, Ил Түмэн I уонна II ыҥырыыларын депутата.

«Строительно-производственная фирма «Черов и К» тэрилтэ директора. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Икки Бочуот Бэлиэтэ уордьан
* «За заслуги перед Отечеством» IV ст. уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2013)
* Абый улууһун ытык киһитэ
* Дьокуоскай куорат ытык киһитэ
* Булуҥ улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт Ил Түмэн РС(Я): Черов Иван Данилович
Прокопьев Анисим Григорьевич

**Прокопьев Анисим Григорьевич** — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, норуот маастара, муосчут. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1925 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар I Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. Анисим Григорьевич Егор Крылатовтыын  «Хотун Бүлүү» монумент автордара буолаллар. 

Сэрии кэмигэр Забайкальскай фроҥҥа Монголияҕа снайпердар оскуолаларыгар отделение хамандыырынан сулууспалаабыт. Снайпердары үөрэппитин иһин «Отличник РККА по боевой и политической подготовке» бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Японияны утары сэриигэ бааһыра сылдьыбыт.

Билигин Дьокуускайга олорор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (28.08.1945)
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* ССРС Доруобуйатын харыстабылын туйгуна
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Прокопьев Анисим Григорьевич
Дягилев Андрей Алексеевич (1939 с.т.)

**Дягилев Андрей Алексеевич** — Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

1939 с. Чиллэ Хоротугар төрөөбүтэ. 1960 с. Далыр орто оскуолатын бүтэрэн Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, СГУ БГФ-н үөрэнэн бүтэрбитэ. Орто Халымаҕа Сылгы Ыытар, Сыбаатай, Үөһээ Бүлүүгэ Оҥхой, Хоро оскуолаларыгар уопсайа 48 сыл учууталлаабыта. Учууталлар династияларын салҕааччы, Саха Республикатын Үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

Нэһилиэк олоҕор актыыбынайдык кыттар: агитатор, пропагандист, түөлбэ начальнига, лектор, докладчик буоларын таһынан 40-ча сыл быыбар хамыыһыйатын чилиэнэ, бэрэссэдээтэлэ. Эдэр сааһыттан хоһоон суруйуунан дьарыктанар, улуус, республика хаһыаттарыгар бэчээттэммитэ, сэргэх хоһоонноро ырыа буолтара.
Кычкин Егор Дмитриевич

**Кычкин Егор Дмитриевич** (06.03.1929—15.06.1999) — государственнай тутуу бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Бастакы Мөҥүрүөн нэһилиэгэр (уруккунан Дойдуунускай нэһилиэгэ) дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
* 1950 с. — Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит. 
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1948), ССКП чилиэнэ (1951).
* 1950 сс. — марксизм-ленинизм төрүттэрин кафедратын ассистена, пединститут ЫБСЛКС комитета (секретарь).
* 1952—1955 сс. — Дьокуускай горкома (бастакы секретарь), ЫБСЛКС обкома (иккис секретарь).
* 1956 кулун тутар — 1959 ахсынньы — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома (бастакы секретарь). 
* 1959 с. ахсынньыттан — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома (бастакы секретарь).
* 1961 с. от ыйыттан — ССКП обкомун парторганнарга салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1962—1963 сс. — Колымо-Индигирскэй терр. произв. управление (парторг).
* 1963—1965 сс. — Индигир, Томпо произв. салалталар (партком, секретарь).
* 1965—1980 сс. — ССКП Томпо оройуонунааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1980 атырдьах ыйа — «Якутгазстрой» трест дьаһайааччытын солбуйааччыта.
* 20-чэ сыл «Якутгазпромҥа» үлэлээбит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Үс «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (1998)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Томпо улууһун ытык киһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ

## Үйэлээх өйдөбүл
* Е. Д. Кычкин аата Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ
* Дьокуускай куорат дьокутааттарын мунньаҕа 2001 с. ахсынньы 18 к. быһаарыытынан Новопортовской оройуоҥҥа уулуссаҕа Кычкин аата иҥэриллибит.
* Хаандыга бөһүөлэгин киин уулуссата Кычкин аатын сүгэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус:Почетные граждане, известные люди района
* 12.03.2009:Юбилей Егора Кычкина
* SakhaLife/ З. Игнатьева: Известный педиатр Якутии отметила юбилей
* Архивы России 
* Егор Дмитриевич Кычкин / [сост.: А. Д. Кычкина, Ф. Г. Охлопков, В. П. Ларионов]. — Якутск: Бичик, 2005. — 224 с. (Почетные граждане республики)
Рожин Иннокентий Васильевич

**Рожин Иннокентий Васильевич** (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүт.
* Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1969—2002 сс. — Үөһээ Дьааҥы орто оскуолатын директора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Россияҕа «Сыл директора» аат (1996, 1997, 1998)
* «Учууталлар учууталлара» аат (Саха Сирэ)
* Үөһээ Дьааҥы улууһун ытык киһитэ
* РСФСР спордун бэтэрээнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутия хаһыат 23.12.2013: По законам гармонии
* Общественно-политическая газета "Вести Верхоянья"19.12.2012: Верхоянск юбилейный
*
Алексеев Артур Николаевич

**Алексеев Артур Николаевич** (төр. 1948) — биллиилээх политик.

## Олоҕун олуктара
* 1948 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Уус-Алдан оройуонун Сыгай с. төрөөбүт.
* 1972 сыллаахха Сибиирдээҕи автомобильно-дорожнай институту инженер идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит (Омск к.).
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1964), ССКП чилиэнэ (1975).
* 1972 сылтан — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкома, секретарь, бастакы секретарь.
* 1975 муус устар — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин инструктора.
* 1975 сэтинньи — Иккис секретарь.
* 1979 с. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1983 с. — ССКП КК иһинэн общественнай билимнэр Академияларын салайар партийнай уонна сэбиэскэй кадрдар үрдэтинэр институттарын бүтэрбит.
* 1983 сылтан — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1986 сылтан — ССКП обкома, тэрийэр-партийнай салаа сэбиэдиссэйэ.
* 1988 сылтан — ССКП Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь.
* 1991 сылтан — «Якутавтодор» генеральнай директорын солбуйааччыта.
* 1993 сылтан — «РОССАХА», генеральнай директор.
* 1998—1999 сс. — ЗОА «Фонд реализации программы социально-экономического развития РС(Я)» тэрилтэни эһэр комиссия бэрэссэдээтэлэ.
* 2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин X, XI ыҥырыыларын депутата, Саха ССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин  I, II ыҥырыыларын депутата.

2024 сыл муус устар 15 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Бочуот Бэлиэтэ уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «За строительство БАМа» мэтээл

## Сигэлэр
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Түмэн) Республики Саха (Якутия): Алексеев Артур Николаевич 
* Архивы России
Афанасьев Виктор Фёдорович

**Афанасьев Виктор Фёдорович — Алданскай** (22.03.1917—17.12.1993) — сатирик-бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын Үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтай кыраайын Комсомолун бириэмийэтин лаурета.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
* 1917 сыллаахха кулун тутар 22 күнүгэр Дүпсүн улууһугар Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1931 сыллаахха Чурапчыга педучилищеҕа учууталлар куурустарын бүтэрэн баран Суотту, Чэриктэй оскуолаларыгар учууталлаабыта. 
* 1937 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн "Социалистическая Якутия" хаһыакка корреспонденынан үлэлээбитэ. 
* 1939 сыллаахха Дьокуускайга пединститут историческай факультетыгар үөрэнэ киирэр. Сэрии сылларыгар Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар директорынан ананан үлэлии барар, комсомол оройуоннааҕы комитетын I секретарынан талыллар. 
* 1947 сыллаахха учууталлар идэлэрин үрдэтэр институкка история кабинетын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
* 1948 сыллаахха Саха АССР Үөрэҕин министерствотыгар инспекторынан үлэлиир.
* 1953 сыллаахха педагогическай наука кандидата учуонай степенин көмүскүүр.
* 1960 сыллаахха Саха государственнай университетыгар старшай преподаватель.
* 1968 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр.

## Айымньылара
* Дьоллоох оҕолорго: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1952
* Сахам сирэ барахсан: Хоһооннор, үгэлэр. - Дьокуускай, 1959
* Күҥҥэ түспүт күлүктэр: Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1968
* Ис эриэнэ: Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Эҕэлээх этиилэр, тыҥырахтаах тыллар:Үгэлэр, сатирическай хоһооннор. - Дьокуускай, 1978

## Тылбаастаммыт айымньылара
* Щетина деда Мороза: Басни / пер. Н.Глазкова. М., 1966
* Мерзлота да не та: Стихи / пер. Н.Глазкова. М., 1983

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* **Белоусов А.** В дефицитном жанре // Поляр. звезда. - 1984. -№3

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* "Писатели земли Олонхо": биобиблиографический справочник / Сост. Д.В.Кириллин, В.Н.Павлова, С.Д.Шевков: - Якутск: Нац.кн.изд-во "Бичик", 2000
Томтосов Алексей Александрович

**Томтосов Алексей Александрович** (төр. 1942, Ааллаах Үүн, Уус-Маайа улууһа) — биллиилээх политик. 

## Олоҕун олуктара
* 1942 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Уус-Маайа улууһун Ааллаах Үүн бөһүөлэгэр төрөөбүт.
* ССКП чилиэнэ (1963).
* 1964—1968 гг. с. — Саха государственнай университетыгар үөрэммит, СГУ ЫБСЛКС комитетын секретарынан үлэлээбит.
* 1968—1971 с. — Ленинградтааҕы университет аспирантуратын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1971—1972 сс. — СГУ-га бүттүүн история кафедратын ассистена.
* 1972 ыам ыйа — 1979 алтынньы — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1979—1983 сс. — ССКП обкомугар лектор бөлөҕүн салайааччыта, культура салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1983—1988 сс. — ССКП Ленинскэйдээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1989—1990 сс. — ССКП Саха Сиринээҕи обкомугар пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйэ, идеология салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 тохсунньу — 1991 балаҕан ыйа — ССКП КК инструктора.
* 1991—1993 сс. — Россия Ис Дьыалаҕа Министерствотын Дипломатическай академиятын истээччитэ, докторана.
* 1993—1995 сс. — Дьокуускай куорат баһылыга. 
* 1995—1996 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 1996 с. — алтынньы 2002 сс. — Российскай Федерация федерацияҕа, национальнай уонна миграционнай политикатаҕа миниистирин солбуйааччыта.
* 2002 сыл алтынньытыттан — мегаполис этносоциальнай кыһалҕаларыгар Институтун директорын солбуйааччыта (Москва). М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу Илиҥҥи федеральнай университет проректора. История билимнэрин кандидата.

Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт (1972—1989). ЫБСЛКС КК чилиэнэ (1974—1982).

Билиҥҥи кэмҥэ Москваҕа «Саха Дьиэтэ» Фонд Президенэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1976)
* «За охрану государственной границы СССР» мэтээл (1979)
* «БАМ тутуутун иһин» мэтээл (1981)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1996)
* Уус Маайа улууһун ытык киһитэ (2001)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт Усть-Майского улуса: Свидетель и творец истории
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова: Томтосов Алексей Александрович
* Архивы России
Соломов Николай Иванович

**Соломов Николай Иванович** (төр. 1941, Мугурдаах нэһилиэгэ, Абый оройуона) — биллиилээх политик.

## Олоҕун олуктара
* 1941 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр Абый оройуонун Мугурдаах нэһилиэгэр элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт.
* 1960 с. — Дружина орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1969 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1979 с. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* ЫБСЛКС чилиэнэ (1955), ССКП чилиэнэ (1962).
* 1960—1962 сс. — ЫБСЛКС Абыйдааҕы райкома, секретарь.
* 1962—1964 сс. — ЫБСЛКС обкомун инструктора; ЫБСЛКС Индигирскэй производственнай совхоһун управлениетын комитета (секретарь солбуйааччыта).
* 1964—1966 сс. — ЫБСЛКС Томпотооҕу райкома, бастакы секретарь.
* 1966 атырдьах ыйа — 1972 кулун тутар — ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкома, бастакы секретарь.
* 1972—1973 сс. — ССКП Уус-Маайатааҕы райкома, бастакы секретарь.
* 1973—1975 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь.
* 1975 сыл ахсынньытыттан — Магадан уобалаһын норуодунай депутаттар Ягодинскай оройуонунааҕы Сүбэтэ, исполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1982—1995 сс. — Депутатскайдааҕы хайа-байытар комбинат директорын солбуйааччыта, «Востоктехмонтаж» генеральнай директорын бастакы солбуйааччыта.
* 1995 с., кулун тутар — Абый улууһун баһылыгынан талыллыбыт. 
* 1996 с., ахсынньы — Ил Түмэн депутатынан талыллыбыт. 
* 1997 с., ахсынньы — Ил Түмэн депутатынан иккистээн талыллыбыт. 
* 1998 с., тохсунньуттан — Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин Палататын Бэрэссэдээтэлэ. 
* 1998 с., кулун тутар — Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Сүбэтигэр Саха Сириттэн чилиэнинэн талыллыбыт. 
* 2003 с., тохсунньу 23 — 2005 с., ыам ыйа 19 — Ил Түмэн үһүс ыҥырыытын Бэрэссэдээтэлэ, Россия сокуон таһаарааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Уһук Илин федеральнай уокурукка Российскай Федерация субъектарын сокуону таһаарар органнарын салайааччыларын Сүбэтин чилиэнэ.
2016 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (2001)
* М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2002)
* А. П. Илларионов аатынан Ил Түмэн суруналыыстарга бириэмийэтин лауреата
* Дьокуускай ытык киһитэ (24.01.2001)
* Абый улууһун ытык киһитэ
* Орто Халыма улууһун ытык киһитэ 
* Өймөкөөн улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ил Түмэн ситим сирэ: Соломов Николай Иванович 
* Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001. — 464 с. — С. 399 — ISBN 5-7696-1606-7 
* Архивы России