Уоту аһатыы үгэһэ

Олоххо билигин да туһалаах, куруук туттулла сылдьар былыргы үгэстэри уларыппакка харыстааһыны итэҕэл үрүҥ айыы буолуу өрүтэ оҥоро сылдьара ситиһэ сатыыр сыалыгар ордук табыллар.

Сахаларга өй-санаа үөрэҕэ былыргыттан сайдыбытын хардары-таары кэһиини бэрсии үгэһэ туттуллара биллэрэр. Кэһии биэрии ылааччы санаатын тупсарар, көннөрөр уратытын аан маҥнайгынан үрдүктүк сыаналаан куруук туһана сылдьаллар эбит.

Киһи саамай сөбүлүүр, таптыыр киһитин үөрдээри, санаатын көтөҕөөрү оҥорор бадаарагынан, биэрэр кэһиитинэн бэйэтэ саамай сөбүлүүр, үчүгэй дии саныыр малын тэҥэ, анараа киһитэ ордук сөбүлүүр буолара бадаарак, кэһии табыллыбытын, санаа көнүүтүгэр улахан туһаны аҕаларын биллэрэр. Кэһии биэриибит “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр буоллаҕына, иккиэннэрин үөртэҕинэ туһалаах дьайыыта улаатар:

1. Кэһии биэрээччи биэрбит кэһиититтэн астынара, дуоһуйара үөскүүрэ бэйэтин киһилии санаатын улаатыннарар.

2. Бу кэһии ылааччыга үөрүүнү, санаата тупсуутун, көтөҕүллүүтүн үөскэттэҕинэ табыллыбыта, туһаны аҕалара быһаарыллан тахсар. 

Кэһиини биэрэргэ анаан талан ылыыга үгүстэр аҥардастыы бэйэлэрэ сөбүлүүллэрин булан ылан биэрэн кэбиһэллэрэ кэһии сыанатын түһэрэн табыллыытын, ылааччы санаатын көтөҕөрүн суох оҥорор. Туһата суох, мэһэй буолар, таах хаалар бадаарактар, бырааһынньыктарга бэриллэр кэһиилэр билигин ыал аайы дэлэйэн иһэллэр.

Уот биһиги саамай сөбүлүүр, таптыыр иччибит, Хатан Тэмиэрийэ диэн ааттыыбыт. Аһара тымныылаах дойдуга олорорбутуттан уот сылааһын илиитин иһигэр баарбытын билигин да билинэммит уоту ытыктыырбыт былыргыттан аҕыйыы илик. Уоппутун аһатаары, ол аата харысхалыгар киирээри, ону тэҥэ үөрдээри, күлүм аллатаары, мичик гыннараары бэйэбит саамай сөбүлүүр, харыстыыр, олус күндүтүк саныыр мааны аспытыттан күндүлүүбүт, бэрсэбит. 

Олус былыргы да буоллар өйгө-санааҕа туһалаах үгэстэри харыстааһын аныгы дьонтон эмиэ ирдэнэр. Үгэстэри харыстааһын диэн, бу үгэһи уруккутуттан уларыппакка эрэ туһана сылдьыы, ону-маны була сатаан эбэн биэрбэт буолуу ааттанар. Хас киһи барыта тус-туспа өйдөөҕүттэн-санаалааҕыттан, туох аһылыгы үчүгэй дии саныырыттан уокка тугу бэрсэрэ тутулуктанара уларыйбатаҕына табыллар. Уоту аһатыы диэн киһи бэйэтэ саамай сөбүлүүр, олус күндүтүк саныыр уонна субу аһылыкка бэлэмнэммит аһыттан уокка бэристэҕинэ уот үөрүүтэ өссө улаатарын туһаныы буолар. (1,95).

Уокка ас биэрии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн уот баҕа санаатын эмиэ аахсар буолуу ирдэнэр. Уот араастаан умайар, эмиэ күөдьүйэр, намырыыр, умуллар кэмнэрдээҕэ санаата, аһылыга табылларыттан улаханнык тутулуктанар. Уот  түргэнник умайар, сандаарар тугу эмэ биэрэри сиирин сөбүлүүр, ол аата күүскэ умайары бэристэххэ санаата түргэнник көнөр, тупсар, күөдьүйэн, күүһүрэн кэлэриттэн көмөнү оҥорор кыаҕа улаатар. 

Кэриэрэри, хоруорары, аанньа умайбаты, араас биллибэт куһаҕан сыттары таһаарары уокка биэрбэтэххэ табыллар. Бу тахсар куһаҕан сыттарынан сирдэтэн араас абааһылар, иччилэр уһуктуохтарын, тиийэн кэлиэхтэрин, куһаҕан санаалаахтар мунньустуохтарын эмиэ сөп. Араас абааһылар, дьоҥҥо куһаҕаны оҥорооччулар бары олус куһаҕан сыттаах буолаллара кэпсээннэртэн биллэр. 

Алгыырга, тугу эмэ көрдөһөргө уокка биэрэр туох эмэ ураты, үчүгэй сыты таһаарар буолара ордук. Сылгы араас дьүһүннээх сиэлин ол сыалга сахалар былыр-былыргыттан ыла туһаналлар, ону тэҥэ, араас үчүгэй сыттары таһаарар оттору уматаллар. Мин өссө сыт туох оруоллааҕын ситэ үөрэтэн билэ иликпин эрээри, куһаҕан абааһылар, иччилэр аһара куһаҕан, киһи аҕынньыта төллөр сыттаах буолаллара уонна оннук сыттары сөбүлүүллэрэ былыргы кэпсээннэртэн биллэр. Кэриэ, хоруо эмиэ олус куһаҕан сыттааҕын бары билэллэр, ол иһин туох да аһы буһарарга хоруордубакка кыһаналлар.

Уоту аһатыыны биир халыыпка киллэрии, аҥардастыы алаадьынан эрэ аһатыы кэрэгэй, эрдэттэн бэлэмнээтэххэ табылларынан субу кэмҥэ туһаныыга итэҕэс, өй-санаа уларыйан иһэр уратытын сатаан туһамматы биллэрэр. Алаадьы сииргэ төһө да үчүгэйин, бэлиэ кэмҥэ буһарылларын иһин уокка сүгүн умайбат, хоруорар, буруолуур уонна кэриэрбит сыты таһаарар. Уоту умуруорар, хоруорар астары уокка букатын биэримиэххэ, уоту умуруорумуохха, мөлтөтүмүөххэ, санаатын түһэримиэххэ. Уот бэйэтэ сөбүлүүр, үөрэ-көтө сиэн күөдьүйэр, ол аата үчүгэйдик умайар астарыттан кыратык да биэрдэххэ үөрэрэ-көтөрө, күлүмнүүрэ, сандаарара биллэрдик улаатарыттан араас уустук көмөлөрү оҥорор кыаҕа эбиллэр.

Уоту умуруорар тугу барытын уокка бэриллиэ суохтаах. Уоту умуруоран кэбиһэрин иһин кымыһы уокка букатын кутуллубат, уот умуруорары куттахха төрүт сөбүлээбэт, хомойор, санаата түһэр. Кымыс ыһыахха сири аһатыыга, ыһыахтыырга эрэ туттуллара сөп.

Арыы уокка да үчүгэйдик умайар, сыт да таһаарар үчүгэй ас. Уоту аһатыыга саамай табыллар, былыр-былыргыттан туттуллар ас буолар. Элбэх арыыны кыра алаадьыга ууран биэриэххэ сөп.

“Байанай арыгыһыт буолбут” диэн этии сымыйа, булчуттары түһэрэн этии буолар. Ыраах тайҕаҕа сылдьар булчуттар саамай бочуоттуур, тоҥортон харыстыыр, күүс-уох биэрэр баар-суох мааны астарынан үрүҥ арыгы буолара саарбаҕа суох. Бу мааны, аҕыйах, кэмчилэнэр, үчүгэйдик умайар астарыттан күндүлэттэҕинэ, уот чахчы үөрэр, сылааһа эбиллэр, умайара күүһүрэр, санаата көнөр.

Киһи бэйэтэ үчүгэй дии саныыр, олус харыстыыр, кэмчилиир аһылыгыттан кыратык да бэриһиннэрдэҕинэ уот санаата көнөр, үөрэр, кыымынан ыһыахтанар, үөрбүтэ биллэр, күүскэ умайар, киһи көрдөһөр санаатын толорор кыахтанар. Уоту аһатар ас уоту бэйэтин эмиэ үөрдэр, үчүгэйдик умайар буолара хайаан да ирдэнэр.

Аал уот иччитин аата Хатан Тэмиэрийэ. Сахалар олус ытыктыыр, харыстыыр уонна аһара барбатын көрөр-истэр, сэрэнэр иччилэрэ. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии быһаарарынан хайа да өттүгэр аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрин курдук уот аһара барыыта алдьархайы үөскэтэр. Ол иһин “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини таба өйдөөн уоттан олус улахан сэрэхтээх буолуу син-биир ирдэнэр. 

Тайҕаҕа уот барара олус кутталлаах. Уоту туһаныы олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдиирин хаһан да умнубатахпытына табыллабыт. Биһиги дойдубутугар хас киһи барыта уоту туһаныыга сэрэхтээх буолуу үөрэҕин баһылыыра, олоҕор туһанара ирдэнэр. Оҕолору оскуолаҕа уоту сэрэхтээхтик туһаныыга үөрэтии аналлаах экзаменнаах буолара туһатын улаатыннарыа этэ.

Билигин айылҕаҕа быһаччы сылдьарбыт төһө даҕаны аҕыйаабытын иһин улахан тымныыттан уот итиитэ эрэ быыһыыр, уоппутун син-биир оттобут. Уоппутугар аспытын буһарабыт, уот киһини айылҕаны кытта холбуу сибээстиир суолтата уларыйа илик.

Уокка ас бэрсии – олус былыргы үгэс, айылҕаны, иччилэри кытта сибээһи олохтуур. Бу үгэс уот тымныыттан харыстыырын, аһылыгы буһарарын иһин олус улахан ытыктааһын бэлиэтэ буолар. Тимир уустара сахалар, үлэлэрэ-хамнастара уоттан ордук улаханнык тутулуктанан сылдьара ити үтүө үгэһи салгыы сайыннарбыт. 

Киһи бэйэтэ илдьэ сылдьар олус күндүтүк саныыр аһыттан бэрсэн, аан маҥнай уот иччитин Хатан Тэмиэрийэни күндүлүүр. Урут арыгы дэлэйэн, күндү аска кубулуйбут кэмигэр дьон бары арыгы иһээри бэлэмнэннэхтэринэ эбэтэр көннөрү кэһии оҥостон уокка арыгы биэриилэрэ тарҕанан тэнийэ сылдьыбыта.

Билигин уокка арыгыны биэримэҥ диэн дьахталлар этэ сатыыллар. Арыылаах алаадьы Хатан Тэмиэрийэҕэ сөп буолар диэн этэллэрэ сыыһа. Аҥардастыы бэйэлэрин эрэ алаадьыны сөбүлүүр санааларын өрө туталларын биллэрэр. Алаадьы уокка аанньа умайбат, хоруорар, буруолуур. Уот сөбүлээбэтин биллэрэр. Ону биһиги дьахталларбыт бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара аһара улаатан хаалбытыттан аахсыбат буола сылдьаллар.

Булчуттарга, үлэҕэ сылдьар дьоҥҥо арыгы үчүгэй ас буолан бүтэрэ ыраах, суох да буолуо. Ким тугу үчүгэй, баар-суох күндү аһым диэн санаатыттан тугу биэрэрэ, бэрсэрэ тутулуктааҕын, баар-суох үчүгэй дэнэр астан бэриһиннэрдэҕинэ уот эмиэ үөрэрин алаадьыны биэр, кымыһы кут диир дьоммут хата аахсыбаттар.

Кэһии биэрии, бэрсии икки өрүттэр санааларын иккиэннэрин таба сыаналыыр, иккиэннэригэр үчүгэйи оҥорор буоллаҕына ордук табыллар, санааны көтөҕөн туһаны оҥороро улаатар. Былыр-былыргыттан сахалар уокка бэрсэр күндү аһылыктарынан үчүгэйдик, өр умайар арыы буолар этэ. Кыра алаадьыга эбэтэр кириэп тооромоһугар элбэх арыыны сыбаан бэрсэннэр уоту үөрдэллэрэ, санаатын көтөҕөллөрө. 

Уокка туох үчүгэйдик умайарын биэрдэххэ үөрэр уонна көмөлөһөр санаата улаатар, ол иһин уокка арыыны биэрэр үгэһи харыстыахха, оннугар түһэриэххэ сөп этэ. (2,85).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.