Өй баайыллыыта

Киһи олоҕо хаһан даҕаны биир тэҥник, көнөтүк баран испэтин бэ­лиэтээн саха дьоно “Олох олоруу алааһы туорааһын буолбатах”, “Олох ыарахан” диэн этэллэр. Киһи бэйэтин олоҕор биирдэ эмэтэ араас соһуччу, ыксаллаах да түгэннэр­гэ түбэһэн хаалыан сөбүн били-нииттэн ити этиилэр үөскээн туттулла сылдьаллар. Айылҕа киһиэхэ маннык уустук, соһуччу кэмҥэ түбэстэҕинэ бэйэ­тин харыс-танарыгар, көмүскэнэригэр анаан эбиискэ кыаҕы биэрбит.

Киһи олоҕор буолан ылар араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэстэҕинэ үгүстүк толкуйдуу сатаабакка, быһаара сатыы турбакка эрэ түргэн хамсаныылары оҥоро охсор. Маннык ыксаллаах кэмнэргэ ураты түргэн тутту­нуу эрэ киһини быыһыан сөбүн айылҕа кытта аахсыбыт. Олус түргэнник туттунар туһугар киһи толкуйдуур өйө, салгын кута арахсан хааларыгар тириэрдэн биэрэр. Быһаччы эттэх­хэ уһуннук толкуйдуу, ырыта сатыырга бириэмэ тиийбэт кэмэ кэлэрин айылҕа быһааран киһи олус түргэнник туттунарын үөскэппит.

Аһара омуннуруу, олус ыксааһын, ыга кыыһырыы, улаханнык соһу­йуу кэмигэр киһи толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ кутун быһаччы салайар кэмигэр киирэн ылар. Маннык кэм сахалыы быһаарыллан киһи “Өйө баайыллан” ылар кэмэ диэн ааттанар. Бу кэм кэлэ охсон ааспыт бэлиэтинэн, киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун “Ыксааммын өй­дөөбөккө хааллым” диэн этиитэ бигэргэтэр. Бу кэмҥэ киһи бэйэтэ тугу оҥоро охсубутун өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалар. Тугу оҥор­орун толкуйдуу, быһаара сатыы турбакка эрэ быыһанар сыаллаах оҥоро охсон кэбиһэр. Кини­гэттэн ааҕан билбитэ, төрөппүттэрэ уонна учууталлара этэн-этэн үөрэппит киһи быһыылаах буол диэн үөрэхтэрэ, билиилэрэ өйүгэр түспэттэр, соҕотохто умнуллан хаалаллар. Ханнык быһаарыыны ылынарын бэйэтэ букатын да билбэккэ хаалар түгэннэрэ эмиэ биллэллэр.

Маннык ыксаллаах, киһи “Өйө көтөн”, “Өйө баайыллан” ылар түгэннэригэр, ол аата салгын кута көппүтүн кэннэ, киһини ийэ кута быһаччы салайар. Ийэ кут ити салайыытыгар урукку кэмҥэ киһи ийэ кутун өйүн-санаатын саппааһыгар ууруллубут өйдөбүл­лэртэн, үгэстэртэн ылан туһанар. Манна хайдах хамсаныылар оҥорул­лаллара барылара ийэ кут өйүн-санаатын саппааһыгар ханнык өйдөбүллэр уонна үгэстэр уурулла сылдьалларыттан тутулуктанан тахсар. Киһи “Өйө баайыллан” ылар кэмигэр салгын кута, үөрэҕи, билиини ылыммыта көтөн, ийэ кутун өйүнэн-санаатынан са­лалларыттан, кыра эрдэҕинэ бу өйүгэр-санаатыгар үчүгэй, киһилии өй-санаа, үтүө үгэстэр угуллан, иҥэриллэн сылдьар буоллахтарына, киһи быһыылаахтык олоҕун олороро, сыыһа-халты туттубата дакаастанар.

Холкутук, толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан салаллан олорор киһиэхэ “Өйө баайыллан” эбэтэр “Өйө көтөн” ылар түгэннэрэ киирэн ааһалларын маннык холобурдартан чуолкайдык билиэххэ сөп:

-              Үгүс дьон ыксаатахтарына эбэтэр аһара кыыһырдахтарына туох диэн эппиттэрин, саҥарбыттарын өй­дөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалаллар. Ону эттэххэ чахчы соһуйаллар уонна “Ама инньэ диэтим дуо?”- диэн ыйыталаһа, быһаарса сатыыллар.

-              Илиилэринэн ханнык хамсаныылары оҥороллорун кыайан хонтуруоллаабакка иһити-хомуоһу, чааскыны быраҕаллара биллэр.

-              Арыычча тулуурдара тиийбэт дьон кыыһырдахтарына остуолу тоҥсуйаллара уонна охсоллоро кими даҕаны соһуппат. 

-              Итирэн өйө көппүт киһи ханнык быһыыны оҥорбутун, ханна сылдьыбытын билбэккэ хаалара ити быһаарыыны ордук чуолкайдыыр. Өйө көппүт киһи кыра эрдэҕинээҕи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэн ыларын итирэн хаалбыт эдэр киһи атаахтыы сатыыра, бэйэтин иннин көрүнэрэ улаатара киирэрэ биллэрэр.

Ити этиилэр, саҥарыылар, хамсаныылар барылара олус соһуччу оҥорул­лаллар уонна “Олус кыыһыраммын эбэтэр ыксааммын тугу саҥарбыппын, бырахпыппын өй­дөөбөккө хааллым ээ”,- диэн чуолкайдыыр дуу эбэтэр бырастыы гынна­рарга аналлаах быһаарыы буолан тахсара сыыһаны оҥорбуту билиниини үөскэтэр.

Урукку суруйааччылар киһи олус кыыһырдаҕына, абардаҕына уонна этэ ыарыйдаҕына тугу оҥорорун быһааран толкуйдаабакка эрэ хамсанарын таба көрөн бэлиэ­тииллэр этэ. Дмитрий Таас “Кыһыл көмүс хоруоп” диэн сэһэнигэр эдэр киһиэхэ эмискэ саба түһүүттэн этэ ыалдьыбытыгар хайдах соһуч­чу хамсанан эппиэттээбитин арыйар: “Кириһээн ыарыытыттан, абатыт­тан ытыы түстэ уонна тутан турар кымньыытынан маҕыйа түһэн баран, Дьарааһыны сирэйин хаба ортотунан охсон кууһуннарда”. (1,15).

Суоппар ыксаллаах түгэҥҥэ түбэстэҕинэ эрдэттэн үөрэммит хамса­ныыларын тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥорор. Халтарыйан ойоҕоһунан баран эрэр массыынатын уруулун аҥар өттүгэр аһара эри­йэн кэбиспэккэ, төттөрү эрийэн көннөрө охсон биэрэн, массыыната көнөтүк барарын ситиһэр эбэтэр ыксаллаах түгэҥҥэ туормаһын үктээ­битин билбэккэ да хаалар.

Ааҕыллыбыт холобурдартан көрдөхпүтүнэ хайа баҕарар киһиэхэ хаһан баҕарар “Өйө баайыллан” ылар кэмэ кэлиэн сөп. Бу кэм кэлэн ааһарыгар хас биирдии киһи эрдэттэн бэлэмнэннэҕинэ эрэ соһуччу хамсанан араас сыыһалары оҥороруттан туттунуон сөп. Оҕо кыра эр­дэҕиттэн ийэ кутун өйүн-санаатын киһилии суолунан сайыннарыы уонна үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии ирдэнэр. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕаны оҥорбот буолууга, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтии ордук суол­талаах. Куһаҕан быһыылары оҥорбот, киһини атаҕастаа-һыҥҥа илиитэ барбатыгар кыра эрдэҕинэ үөрэммит оҕо, улаатан баран “Өйө баайыллан” хааллаҕына даҕаны куһаҕан быһыылары оҥорбот, ийэ кута оҥорор быһыытын хонтуруоллуу сылдьар. Манна хо­лобурунан урукку кэмҥэ иитиллибит, билигин кырдьаҕас дьон аһара туттан буруйу оҥоруулара букатын аҕыйаҕын ааҕыахха сөп.

Kиһи өйүнэн-санаатынан салайынан кыайан туттуммат кэмигэр тиийэн хааларын сахалар: “Kиһини аһара кыйахалаабат баҕайы”,- диэн этиилэрэ эмиэ бигэргэтэр. Kиһи аһара кыйаханан хааллаҕына өйө баайыллан хаалара киириэн сөптөөҕүн уонна кыайан туттунар кыаҕа аҕыйыырын билэн итинник этэллэр.

“Kиһи диэн киһи буоллаҕа”,- диэн этии баара хайа да киһи аһара барбакка киһилии сылдьарыгар ыҥырар уонна киһи буолуу, киһи быһыылаахтык олоруу бэрт кэбирэх, олус кыраттан тутулла сылдьарын быһаарар. Биир сыыһа туттуу, киһи быһыытын таһынан барар ыар быһыыланыы “Киһи буолбатах” диэн этиигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн киһи быһыылаах дьон куруук сэрэннэхтэринэ табыллар.

Үрдүк категориялаах врач-психиатр И.А.Иванов “Абааһы диэн баар дуу суох дуу?” диэн ыстатыйатыгар аҥардас психическэй ыарыыларынан нэһилиэнньэ 3 эбэтэр 5 бырыһыаннара ыалдьарын суруйар. Англия психологтара өссө 1949 сыллаахха киһи-аймах уопсай ахсааныттан 10 бырыһыаннарын кэриҥэ олохторун устатын тухары, кырата биирдэ, сороҕор хаста даҕаны, эҥин араас галлюцинациялары, ол аата урут көстүбэтэх ураты көстүүлэри көрбүттэрин быһаар­быттар. (2,74).

Психология наукатын итинник быһаарыыта сахалар “Өй баайыллар” диэн өйдөбүллэрэ чахчы олохтооҕун быһаарар. Киһи бэйэтин уһун үйэ­тигэр аҥардастыы салгын кутунан, ол аата толкуйдуур өйүнэн-санаатынан кыайан салаллан сылдьыбатын бигэргэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ ку­тун иитэр, туруктаах өйүн-санаатын сайыннарар хайаан да туһалааҕын бэлиэтиибит.

Өй-санаа сайдыытын уратыларын билэр сахалар “Барыта төбөттөн тутулуктаах” дииллэр. Өй көтөрүн тэҥэ, аны баайыллан ылар кэм-нэрдээҕиттэн киһи олоҕор өссө улахан уустуктар үөскүөхтэрин сөп. Бу кэм олус түргэнник, соһуччу киирэн ааһарынан киһини сыыһа-халты тутуннарар кыаҕа аһара улаатан хаалар. Хаһыытыы түһэн баран остуолу охсор салайааччылары бары билэрбит таһынан чааскыны, эҥин быраҕааччылар эмиэ элбэхтэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһиэхэ быһаччы дьайыылаах. Киһи биир өрүтэ, этэ-сиинэ кыыл өйүттэн-санаатыттан ордук тутулуктаах, онтон өйө-санаата сайдан киһи буолууну ситистэҕинэ аҥар, киһилии өрүтэ үөскээн тахсан салайар. Киһиэхэ хаһан баҕарар, араас ыксаллаах түгэннэргэ, ыгылыннаҕына, кыыһырдаҕына кыылын өйө-санаата киирэн кэлиэн, ол иһин сыыһа-халты туттунуон сөп. Өй-санаа кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэргэ үөрэнэн киһилии быһыыны куруук тутуһа сылдьарга күһэйдэҕинэ, ыктаҕына, сыыһа-халты туттунууну суох оҥордоҕуна эрэ киһи киһилии быһыылары оҥорор кыахтанарын билиэхпит этэ. 

Киһи оҥорор быһыылара өйтөн-санааттан ордук улахан тутулук-таахтарын нууччалыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһооно ордук чуолкайдаан биэрэр. Бу өс хоһооно сыыһа-халты туттунан түрмэҕэ түбэһэн хаалыы киһиэхэ барыларыгар суоһаан турар куттал буоларын уонна хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэр.

Өй-санаа үөрэҕин дириҥник баһылаабыт сахалар өй баайылларыгар тириэрдэр быһыылары быһааран өс хоһоонноро оҥорон кэлэр көлүөнэлэрин үөрэтиигэ туһаналлар:

- “Сыыһар сыыстааҕар элбэх, оһол оттооҕор элбэх” диэн өс хоһооно киһи сыыһа туттунарыттан оһол элбиирин быһаарар. 

- “Киһини күн устата 44 оһол кэтэһэр” диэн этии киһи сыыһа-халты туттунарыттан аналлаах харысхаллаах буоларын биллэрэр. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон, үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии харысхалы үөскэтэрин сахалар туһаналлар.

- Бары тус-туспа үлэ көрүҥнэригэр сөп түбэһэр, аналлаах “Техника безопасности” диэн аатынан биллэр үлэ кэмигэр сыыһа туттубат буолууга үөрэтиилэри туһана сылдьаллар.   

- Киһи туруктаах өйдөнөн-санааланан кыра куһаҕаннары оҥорууну даҕаны кээмэйин билэн оҥороро эрэйиллэр. “Үтэһэ туолуута” диэн үөрэх кыра куһаҕаннары оҥоруу аналлаах кээмэйи аһара бардаҕына улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүн биллэрэр.

Туттунар күүһэ, тулуура аҕыйах өйдөөх-санаалаах киһини өйө баайыллан ылыытыгар тириэрдэр быһыылар манныктар:

1. Харах бааллыыта. Соһуччу атыны, суоҕу көрө түһүүнү харах үөскэтэн кэбиһэн сыыһа туттунууга тириэрдиэн сөп.

2. Куттаныы. Кутталтан харах кэҥиир, туох эмэ ураты, ынырык соһуччу көстөн кэлиитэ сыыһа туттунууну үөскэтиэн сөп.

3. Ыгыллыы. Хаан баттааһына эмискэ үрдээһинэ мэйиигэ ыгыллыыны үөскэтэриттэн өй баайыллара тиийэн кэлиэн сөп.

4. Ыксааһын, тиэтэйии. Сүрэх үлэтэ аһара түргэтээһинэ хаан баттааһынын улаатыннаран ыксааһыҥҥа тириэрдэр.

5. Кыыһырыы. Ыга кыыһырыы хааны хойуннаран өй баайыл-лыытын үөскэтиэн, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп.

6. Омуннуруу. Сыыһа-халты туттунууну, аһара барыыны элбэтэр. 

7. Киһиргээһин. Аһара барыыны, сыыһа туттууну үөскэтэр.

8. Кыйахаланыы. Бэйэ куһаҕан санаатын күүркэтиитэ, күүһүрдүүтэ аһара барыыта куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдиэн сөп.

9. Соһуйуу. Улаханнык соһуйууттан, уолуйууттан мэйии доргуйан өй баайыллара тиийэн кэлиэн сөп.

10. Ыарыы. Эт-сиин соһуччу ыарыыттан эмискэ хамсаныылары оҥорбута куһаҕан буолан тахсыан сөп.

Киһи өйө баайыллан ыларыгар тириэрдэр быһыылары мантан салгыы арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт.

Өй баайыллан ылар кэмэ тиийэн кэллэҕинэ киһини быыһыыр абыралынан ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибитэ буолар. Оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэтэ иитэн, олохтообут ийэ кута, үчүгэй үгэстэрэ сыыһа-халты, аһара туттубатын үөскэтэллэр. Үйэлэригэр улаханнык сыыһа-халты туттубакка киһи быһыылаахтык олохторун олорор кырдьаҕастар ийэлэригэр махталлара улаатар. 

Өй көтөн хааларыттан киһи бэйэтин кыаҕынан, олоҕун уопутун уонна “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэҕи туһанан харыстанар кыахтаах, онтон өй баайыллан ыларыттан харыстаныы ордук ыарахан. Өй баайыллыыта киһи хаһан да кэтэспэт кэмигэр соһуччу киирэн кэлиититтэн сыыһа-халты туттунан эрэ баран өйдөнүөххэ сөбө уустуктары, эрэйдэри үөскэтэр. Соһуччу, көһүппэтэх кэмҥэ өй баайыллан ылыытыттан оҕо, киһи ийэ кута кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыларга иитиллибитэ эрэ быыһыыр абырала буолар. 

Сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорон кэбиһиэм суоҕа диэн быһа этиммэккэ эрэ киһи тулуурун, өһөс санаатын куруук дьарыктанан сайыннара сылдьара хаһан баҕарар ирдэнэр.

Өй хаһан баҕарар баайыллан ылыан сөбүттэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн, киһилии быһыыга үөрэтэн биэрии эрэ быыһыыр кыахтааҕын Кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. (3,15).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Дмитрий Таас. Сэһэннэр. Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1990.-     336 с.

2. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2000. 

3. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.