Куһаҕаны араарыы

Киһи буолуу тутаах үөрэҕинэн “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн буолар. Оҕо улаатан иһэн үрүҥү, хараны, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн, олоҕор таба туһанар кыахтаннаҕына киһи буолууну ситиһэр. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран туһанарын ирдиир.

Куһаҕан быһыылары оҕоҕо урутаан, аан бастаан үөрэтиини сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Дьон бары үчүгэй диэн ааттыыр быһыыларын оҥоро сатыылларыттан үчүгэй быһыылар киһи ситэн үөрэппэт буола аһара элбээн иһэллэр, онтон куһаҕан быһыылар букатын тарбахха баттанар курдук аҕыйахтар. 

Аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары оҕо үөрэтэн билэр кыаҕа улаатан тахсарыттан үөрэх ордук ситиһиилээх буоларын хааччыйар кыахтааҕын сахалар туһаналлар. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үөрэтэллэр. 

Сахалар бу үөрэхтэрин табата, туһата улахана арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр “Что не запрещено, то можно” диэн этиилэринэн бигэргэтиллэрэ улахан суолталаах. Аҕыйах бобуулааҕы оҥорботоххо, онтон бобуута суоҕу оҥордоххо табыллыан, үчүгэй буолуон сөп.

Оҕо куһаҕаны оҥорууттан кэһэйдэҕинэ, ыарыыланнаҕына сэрэҕэ биллэрдик улаатара, аныгыскы сырыыга сыыһа-халты туттунарыттан көмүскэлэ буолар. Кыра оҕо тураары охтон, тиэрэ түһэн төбөтүн ыарытыннардаҕына, аны охторугар тиэрэ барбакка, олоро түһэригэр түргэнник үөрэтэн биэриэххэ сөп.

Оҕо сэрэнэрэ, бэйэтин харыстаныыта кыра эрдэҕинэ ордук улахан. Биирдэ кэһэйдэ даҕаны, аны ону ончу тыыппакка үөрэнэ охсор. Оҕо өйүн-санаатын бу уратытын сахалар былыр-былыргыттан билэн олохторугар, оҕолорун иитэллэригэр туһана сылдьаллар. Бу үөрэх биир салаата тарбаҕы хаарыттаран үөрэтии диэн ааттанар уонна оҕо тарбаҕын итии чааскыга, чаанньыкка хаарыттаран, кэһэтэн үөрэтиигэ олоҕурар. Маннык кэһэйэн үөрэммит оҕолор итиини тоҕо тардынан эрэйгэ түбэһэллэрэ биллэрдик аҕыйыырын үөскэтэрин төрөппүттэр бары кэриэтэ туһананнар оҕолорун харыстыыллар.

Биһиги билигин итэҕэли үөрэтиибит ити үөрэхтэн тирэх ылан сайдар уонна оҕо кыра эрдэҕинэ оҥорор быһыыларыттан ийэ кута быһалыы үөскүүрүн арыйар. Бу кэмҥэ үөскээбит ийэ кута кинини үйэтин тухары салайыыга кыттыһарын быһаарабыт.

Куһаҕан быһыылары оҥорор оҕо, бу быһыыта үгэс буолан иҥнэ-ҕинэ куһаҕан быһыыланан хаалыан сөп. “Бу куһаҕан быһыы, маны оҥорума”,- диэн этии оҕо куһаҕан, туһата суох, буортулаах быһыылары оҥорботун, туттунан тохтуурун үөскэтэр. Элбэхтик ытыыр оҕо “Куһаҕан оҕо” буолан ылыан сөп. Оонньууру былдьаһар, ымсыыран иһэр оҕо, “Ыт курдук” куһаҕан майгыланан хаалыан сөп.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруутуттан, буккуйуутуттан оҕо төрөөтөр эрэ “үчүгэй киһи” буолан хаалыыга тиийбитэ, куһаҕан быһыылар суохтарын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо үөскэппиттэрэ. Бу сыыһа өй-санаа дьайыытыттан, оҕо барыта үчүгэй буолар диэн өйдөбүл үөскээһиниттэн, дьон оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорбокко арааран үөрэппэттэрэ сайдан барбыта, ол былаас тобохторо, араас үөрэхтээхтэрэ билигин урукку оннуларыгар үлэлии сылдьалларыттан бу быһыы салҕанан баран иһэрэ хомолтолоох.

Дьон үчүгэй диэн ааттыыр, бэйэлэригэр туһаны аҕалар быһыыларын оҥоруохтарын баҕараллар, кыахтара баарынан оҥоро сатыыллар. Оҕолоругар үчүгэй быһыылаах дьон буола улааталларыгар баҕараллар эрээри, өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн тугу да оҥорботтор, оҕолоро бэйэлэрэ улаатан баран өйдөрө киириэ, үчүгэй быһыыланыахтара диэн сыыһа санааҕа оҕустарбыттара хаала илик. Манна ордук улахан буортуну, куһаҕаны “айыы үөрэҕин” айааччылар оҥоро сылдьаллар. Кинилэр оҕо ийэ кута хантан эрэ, халлаантан түһэр диэн дьону, төрөппүттэри быһаччы албынныы сылдьалларын Кут-сүр үөрэҕэ арыйарын тыл үөрэхтээхтэрэ бобоннор билэ иликтэр. 

Олоххо оннук буолбатах, өй-санаа сайдыыта элбэхтик үлэлээтэххэ, үчүгэй үгэс үөскээтэҕинэ эрэ ситиһиллэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥоро үөрэннэҕинэ эрэ үчүгэй үгэстэр үөскээннэр, ийэ кута иитиллэн үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар кыахтанарын төрөппүттэр өйдөөн туһаныахтара этэ. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥотторбот ордук диэн этэ, суруйа сатыыбын. Бу кэмҥэ элбэхтик куһаҕан быһыылары оҥоро үөрэнэн хааллаҕына, соннук үгэстэр үөскүүллэриттэн куһаҕан майгыланан, куһаҕан быһыылары оҥорор киһи буола улаатан хаалыан, төрөппүттэрин кэлин хомотуон сөп.

Оҕо улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута сайдан истэҕинэ кыра эрдэҕинэ иитэр, үөрэтэр үөрэх уларыйан, аны оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэ үөрэнэрэ эрэйиллэр кэмэ кэлэр.

Бука бары үтүө санааланан, үчүгэйи оҥоруохпутун баҕарабыт. Бу үтүө баҕа санаабытын ситиһэргэ сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин хайаан да тутуһуу ирдэрэрин тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатыылларыттан хаалларан сылдьабыт. Аҥар өттүгэр үчүгэй диэн баара, утары өттүгэр куһаҕан баарыттан эрэ үөскүүрүн, кыайан араарыллан биллэрин олоххо туһаныахпыт этэ. 

Киһи аан маҥнай куһаҕан диэни биллэҕинэ эрэ үчүгэй диэн баарын билэр уонна кырдьык туһаны аҕаларын итэҕэйдэҕинэ, үчүгэйин дьэ билэн, ону тутуһарга үөрэнэр. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары билэргэ уонна олору оҥорбокко үөрэтэрэ киһи буолууну ситиһэргэ туһалыыр. Куһаҕан быһыылары билэр киһи олору умнан кэбиһэн оҥорбот кыаҕа улаатар. Куһаҕан быһыылары умнуу, аны санаабат буолуу киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар тириэрдэр суос-соҕотох суол буолар. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ, ол аата 5 сааһыгар диэри куһаҕан быһыылары билбэтэ ордук. Бу кэмҥэ ийэ кута иитиллэр, ол аата үгэстэргэ быһаччы үөрэнэр кэмигэр, куһаҕан үгэстэри түргэнник иҥэринэн кэбиспэтин туһугар олору билбэтэ туһаны оҥорор.

Оҕо салгыы улаатан бэйэтин өйүнэн-санаатынан, салгын кутунан салаллар кэмигэр, аны куһаҕан быһыылары барыларын билэрэ эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэр. Бу кэмҥэ оҕо тугу билбитинэн, үөрэммитинэн салалларыттан, куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн туспа арааран биллэҕинэ эрэ, олору оҥорбот кыахтанар. 

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн оҕолору үөрэтэр. Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын уларыйар кэмэ салгын кута сайдан барыытыттан, ол аата 5 сааһыттан саҕаланан барарын чуолкайдык билэн оҕолорун үөрэтэргэ туһаналлара эрэйиллэр. 

Куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэт оҕо, аны олору бэйэтэ оҥорор кыаҕа улаатан хаалара үчүгэйгэ тириэрдибэт. Өйө-санаата сайдан ону-маны билиэн-көрүөн баҕата батарбакка аҥардастыы боруобалыыр санаатыттан, олору оҥорор кыахтанан хааларыттан куһаҕан быһыылары туспа арааран билэрэ эрэ харыстыыр.  

Саҥа дьылы көрсүү елката, харыйата, ону симээһинэ, киэргэтиитэ суох табыллыбат кэмэ кэллэ. Симэммит харыйа саҥа дьылы көрсүһүү тутаах үгэһигэр кубулуйбута быданнаата. Дьон арыыччалара тыыннаах елката суох саҥа дьылы көрсөллөрө туохтара эрэ тиийбэтин биллэрэр буолла. Лесхозтар анаан-минээн үүннэрэн син сөп буолар мастары атыыга таһаараллар. Мастар сыаналара төһө уһуннаахтарыттан, лабаалара хойуутуттан тутулуктанан уларыйан биэрэр.

Босхону туһана үөрэммит сэбиэскэй дьон тобохторо бэйэлэрэ баран кэрдэн ылалларын ордороллор. Саҥа дьыл кэлиитигэр үүнэн турар мастары кэрдэллэрин күүстээх манааһын да кыайан тохтоппот этэ. Үлэһиттэргэ, манааччыларга туһалыан сөптөөх саҥаны айыыны манна эмиэ туһанан эрэллэр. Бу саҥаны айыы киһи куһаҕаны урут биллэҕинэ олору оҥорботугар тирэҕирэриттэн туһата улаатыан сөп.

Лесхоз үлэһиттэрэ аналлаах убаҕаһынан елка буолуохтарын сөптөөх үүнэн турар мастары кэрийэ сылдьан ыстаран кэбиһэллэр. Мас кэрдиллэн дьиэҕэ киирдэҕинэ убаҕас ыар сыты таһаарара уонна харыйа иннэтин дьүһүнүн уларытара, бу бэлиэтээн кэбиспит харыйалара елка буолан туһалыырын суох оҥорор эбит.

Маннык ыстарбыттарын кэнниттэн дьон үүнэн турар мастары кэрдэллэрэ букатын кэриэтэ тохтообут диэххэ сөп. Киһи өйдөөх-санаалаах уонна онтун бэйэтин туһатыгар, үчүгэйэ элбииригэр анаан туһанарыттан, куһаҕан диэн тугун биллэҕинэ, олору оҥорбот кыахтанарын сатаан, табан туһаныахха, куһаҕан быһыыны аҕыйа-тыахха сөбүн сахалар таҥараларын үөрэҕэ тутуһар. Бу үөрэх “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиитэ аан бастаан, аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны туспа арааран билэн оҥорбот буолары ирдиир.

Үчүгэй санаалары элбэтэр туһугар чугас дьоммутугар уонна атын дьоҥҥо барыларыгар үтүөнү саныахха, оччоҕуна саныыр санааларбыт үчүгэй үгэскэ кубулуйуохтара, үчүгэй санаалаах киһи буоларга олук ууруллар. Итини тэҥэ, киһи үчүгэйи баҕарар, оҥорор санаата элбээ-тэҕинэ, соччо элбэх үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанар. Бу өйү-санааны тупсарыы биир тутаах, туһалаах быһаарыытын олохпутугар туһанарбытын сахалар таҥараларын үөрэҕэ хааччыйар.

Оҕо улаатан иһэн бэйэтин уопутунан, билэн-көрөн куһаҕан диэн тугун арааран билэн, олоҕор таба туһана үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр уонна киһилии быһыыланар кыахтанар. (1,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.