Сиргэ дьон олоҕун уһатыы

Айылҕаҕа туох барыта саҥалыы үөскүүрэ уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн кэмэ кэллэҕинэ солбуллан биэрэн иһэрэ тиийэн кэлэрэ өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьоҥҥо са-наарҕабылы үөскэтиэ этэ. Туох барыта үйэтин уһунуттан тутулуктанан эргийэн, атын өрүтүнэн солбуйсан биэрэн иһэллэрэ салҕанан барарыттан сайдыы кэлэн иһэрэ тохтообот.

Биир киһи олоҕун уһуна син биллэр, биир үйэҕэ тэҥнэһэр. Дьон кэмэ кэллэҕинэ кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн аймахтара сайдан, салҕанан иһэллэрин ситистэхтэринэ эрэ табыллар.

Элбэх аймахтар, араас үлэһиттэр бииргэ түмсэннэр омуктары үөскэтэллэр. Биир хаан аймахтар үйэлэрин уһунун 300 сылга, 12 көлүөнэ олоҕун устата тиийэрин сахалар билэллэрин тутуһан мин омуктар үйэлэрин уһунун быһааран 9 үйэҕэ тиийэр эбит диэн түмүгү оҥоробун. Омук үйэтин уһуна дьонун эттэрин-сииннэрин төһө бөҕөтүттэн тутулуктанан ортотунан 900 сыл буолуон сөп. 

Кырдьан үйэтин моҕообут омук дьоно хаан тупсарыытын туһанан эттэрин-сииннэрин саҥалыы, атын хааннаах аймахтарынан солбуйан биэрдэхтэринэ сайдыыны, ахсааннара эбиллиитин салгыы ситиһэр кыахтаналлар. Омук саҥалыы үөскээһинэ, ол аата, атын омуктуун холбоһуутун кэмэ 300 сыл курдук кэми ылара сахалар нууччалардыын холбоһон бииргэ олорууларын уһунунан дакаастанар. 

Саҥалыы үөскээбит омук 300 сыллар курдук кэмҥэ сайдыыны күүскэ ситиһэр кэмэ кэлэр. Бу быһаарыы Романовтар династиялара Россияны сайыннарбыт кэмнэринэн чуолкайданар. Эттэрэ-сииннэрэ бөҕөргөөбүт омук дьоно ахсааннара эбиллэр уонна олох бары өрүттэригэр, туохха барытыгар ситиһиини оҥороллоро элбиир.

Салгыы 300 сыллар усталара омук мөлтүүр кэмэ эргийэн кэлэриттэн эмиэ саҥалыы, атын, туспа хааннаах омуктуун холбостоҕуна табыллар кэмэ тиийэн кэлэр. Сиргэ омуктар солбуйсар кэмнэрэ 900 сыл курдугунан эргийэн кэлэн иһэр.

Омуктар солбуйсан, уларыйан биэриилэрин өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон салайан үөрэх, билии, киһи быһыыта этэрин тутуһан син этэҥҥэ аһаран иһиэхтэрин сөп. Сиргэ дьон барылара кэриэтэ солбуйсан, уларыйан биэриилэрэ кэлэрин өй-санаа аһара барыыта, ол аата, үгүстэргэ өйдөрө көтүүтэ оҥоруон сөп.

Дьон үөрэҕи-билиини баһылаан сайыннаран экономика сайдыытын, күүһүрүүтүн ситиһэннэр улахан атомнай буомбалары оҥостон мунньунуулара өйдөрүгэр-санааларыгар “Бэстилиэнэй тыһыынча” хайаан да кэлэрин курдук быстах санаалары киллэрэн кэбиһэрэ элбээ-тэҕинэ улахан кутталы үөскэтиэн сөп.

Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэринэн “Киһини санаата салайар”. Дьон үгүстэрин санаалара хайа диэки салаллар, ханнык эрэ хайысханы тутуһар даҕаны, ол санааларын толорууга туһуланан бары кыахтарын онно уураннар оҥорор быһыыларын уларыталлар.

Дьоҥҥо туохха барытыгар биир санааланыы үөскүүрэ өссө да олус ыраах буолуон сөп. Үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэтэр киһи таҥара Христос үөскээбитэ 2 тыһыынча сыллартан ордон сылдьар да, куһаҕаны оҥорор дьон аҕыйаабыттара эрэ биллэр.

Дьон олохторо табыллыбакка ыараан хааллаҕына бэйэлэригэр эрэ “үчүгэй” буоллун диэн санааҕа ылларан хаалан куһаҕаны оҥоруу диэки өйдөрө-санаалара халыйан барыан сөп. “Үрүҥү хара диир” дьон баар буолан иһиилэрэ икки аҥы арахсан хайдыһыы букатын өйдөспөт буолууга, сэриигэ тиийэн хааларын биллэрэр. 

Улахан атомнай буомбалар эһиннэхтэринэ сиргэ алдьархайдар буолалларын дьон билэ сылдьаллар эрээри, өйдөрүгэр байыыны ситиһэр санаалара бастаан иһэриттэн үчүгэй санаа буолара уларыйбат. Бу кутталы оҥорор буомбалары аҕыйатар, суох оҥорор кыахтара төһө эмэ баарын үрдүнэн бэйэлэригэр “үчүгэйи”, барыстааҕы оҥостор санаалара аҕыйаабат. Бары дойдулар сирдэрин, баайдарын атыттартан көмүскүүр санаалара элбээн сылдьарыттан атомнай буомбалары оҥосто сатыыллара тохтообокко салҕанан иһэр.

Аан дойдуга атомнай сэрии сэбиттэн 1994 сыллаахха аккаастаммыт Украина норуотун территориятын, сирин харыстыырга, көмүскүүргэ анаан 4 улахан дойдулар гарантия биэрбиттэрэ эрээри, ол кумааҕы таах хаалбыта. Будапешт куоракка илии баттаммыт меморандумҥа Б.Ельцин президеннээх Россия эмиэ сурулла сылдьар.

2022 сыллаахтан Россия Украина сирин былдьаһан сэриилии сылдьара барыс киллэрэр санааламмыт дьоҥҥо ханнык да меморандум, докумуон туһалаабатын атыттарга барыларыгар биллэрдэ.

Атомнай сэрии сэптээх буолуу олох бу кэмигэр атын дойдулар саба түһэллэриттэн эрэллээх харысхал буолара бу, Россия Украинаҕа сэриинэн саба түһүүтүнэн чуолкайдык дакаастанна диэххэ сөп. Украина атомнай сэриитин сэбин суох оҥорон кэбиспэтэҕэ буоллар, бу сэриини тохтотор кыаҕа баар буолуо этэ.

Сиргэ дьон олохторо уһуурун туһугар сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэхтэрин тутуһа сылдьыы ирдэнэр көрдөбүл буолар. Киһи оҥорор ханнык баҕарар быһыытыгар иккис өрүт үөскээн тахсарын быһааран баран, бу икки өрүттэр икки ардыларынан түбэһэр быһаарыыны ылыныы эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Дьон бары саҥаны айыылары оҥоро охсон сайдыыны, тупсууну ситиһэн туох эмэ барыһы ылыахтарын баҕараллар. Бу баҕа санаа төһө да үчүгэйин иһин, саҥаны айыыны оҥоруу диэн сиэри таһынан барар быһыы буоларынан олоххо улахан уларыйыылары киллэрэр. Бу киирэр уларыйыылар аҥардастыы “үчүгэй” буолан хаалбакка, куһаҕан эмиэ буолан тахсалларыттан киһи өйө-санаата сайдарынан үһүс өрүтү тутустаҕына харыстаныыны үөскэтэр кыахтанар.

Айылҕа киһиттэн атын тыынар-тыыннаахтара мөлүйүөнүнэн сылларга уларыйбакка эрэ сылдьаллар. Итилэр олохсуйбут үгэстэринэн салаллан сылдьалларыттан саҥаны айыыны оҥорботтор, ол иһин уһун үйэлээхтэрин дьон арааран билиэхтэрэ этэ.

Дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара сайдарынан араас элбэх саҥаны айыылары булан оҥоро сатыыллар. Бу саҥаны айыылартан биир эмэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро, онтон атыттара барылара сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтэллэрэ биллэр.

Сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ киһи ол-бу, буолар-буолбат, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт саҥаны айыыны оҥоро сатыырын хааччахтыырынан былыргы кэмнэртэн олоххо үөскээбит үчүгэй, туһалаах үгэстэри харыстыыр, сиргэ дьон олохторун уһатар аналлааҕын таба өйдөөн туһаныахтара этэ.

Киһи оҥорор быһыытыгар хаһан баҕарар эппиэттиирэ тиийэн кэлэрин билэ сылдьыахтара этэ. Дьон олоҕун уларытар улахан саҥаны айыыны оҥоруу, сэриини саҕалааһын иэстэбилэ аһара уһаабакка эрэ тиийэн кэлэрин олоххо кэлэн ааспыт быһыылар биллэрэллэр:

- Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан дойдуну салайар былааһы дьадаҥылар сэриигэ кыайан ылыыларын иэстэбилэ, үлэҕэ сүрэҕэ суох буолуу тиийэн кэлэн, бу былаас атынынан солбуллубута.

- Икки Аан дойду сэриитин саҕалаабыт немецтэр сэриигэ кыаттарымаары араас элбэх саҥаны айыылары оҥорон элбэх дьону өлөртөөһүҥҥэ тиийэн хаалбыттарын бары көмөлөөн тохтоппуттара. 

- Араас ыраах көтөр ракеталарынан улахан куораттары ытыалыы сатаабыттара да туһаны аҕалбатаҕа.

Сэбиэскэй былаас дьахталлары үөрэхтиир аатыран көҥүллэринэн эргэ тахсалларын үөскэппитэ кэлэр көлүөнэлэр үөскээһиннэригэр улахан халыйыыны таһааран Россияҕа саҥа омук сайдан тахсарыгар тириэрдэрэ уларыйыылары аҕалыан сөп. Урукку кэмнэргэ сэриигэ кыайыылар үөскэппит иэстэбиллэрэ төлөнөр кэмнэрэ кэлэн эрэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн туһаныы дьон ол-бу, араас саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын аҕыйатан баран, олоххо туһалаахтарын эрэ оҥорорго ыҥырарын туһаныы эрэйиллэр. 

Сир үрдүгэр дьон олоҕо уһуурун туһугар сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрии уонна оҥорор быһыылар икки өрүттэрин икки ардыларыгар, ортолорун диэки үөскээн тахсар үһүс өрүтү булан туһана сылдьыы эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (1,102).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.