open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рейс 17 Malaysia Airlines

**Рейс 17 Malaysia Airlines** диэн Boeing 777 көтөр аал Донбасс территориятыгар сэрии сэбинэн ытыллан сууллар От ыйын 17 кунугэр 2014 сыллаахха. 298 дьон өлөр, 21 үйэ биир улахан террористическай акта буолар. Сууллубут Boeing 777 көтөр аала Malaysia Airlines тэрилтэ бас билиитэ буолар этэ.

## Айдаан
Ити теракт кэнниттэн буруйдаах дьону уонна дойдуну көрдүү сылдьаллар. Украина, АХШ, Канаада, Малайзия, Европейскай Союз Арассыыйаны буруйдууллар, уонна ДНР бэйэтин билиммит республикатын. Онтон Арассыыйа Украинаны буруйдуур. 2015 сыллаахха Украина уонна Малайзия трибунал тэрийээри кыммыттарын, Арассыыйа вето түһэрбитэ. Уголовнай дьыла тэриллэн буруйдааҕы көрдөөҺүн бара турар.

## Өлбүттээхтэр
* Малайзия, Недерланд, Аустралиа уонна да атын дойдулар.

## Биллэр дьоннор өлүүлэрэ
* Виллен Веттевен , Недерланд депутата, лейборист.
* PharmAccess тойоно Үп Ланге.
* Лиам Дэвисон, суруйааччы.
* Гленн Томас, Аан Дойду доруобуйа харыстабылын биир тутаах үлэһитэ.
* Урукку Малайзия премьер министрын иккис ойоҕо.

## Экономикаҕа дьайыы
Аан Дойду сүрүн индекстара сууллуулара, Dow Jones (0,73 %) уонна S&P 500 (0,77 %).
NYSE

**NYSE** (ол эбэтэр *Нью Йорк фондовай биржата*), АХШ уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата - Нью Йорк куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.
Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.

## Индекстара
* Dow Jones
* NYSE Composite
Dow Jones Industrial Average

**Dow Jones Industrial Average** (*Индустриа Доу Дьонс Индекса*), NYSE биир индекса.
Shanghai Stock Exchange

**Shanghai Stock Exchange** (*上海证券交易所*), Кытай уонна да атын омук дойдуларын биир промышленнай уонна финансовай индекса, Аан Дойду биир бастыҥ индекса. Салалтата - Шанхай куорат.
Экономическай кризис Арассыыйаҕа

* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха
* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2008-2010 сыллардаахха
* Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха

**Экономическай кризис Арассыыйаҕа 1998 сыллаахха**, урут Арассыыйаҕа буолбут экономическай кризис.
Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха

**Экономическай кризис Арассыыйаҕа 2014-2015 сыллардаахха**, экономика уонна араас финансовай-промышленнай көрдөрүүлэр түһүүлэрэ. Кризис салҕанан бара турар...

## Охсор содула
* Доллар уонна да атын валүталар солкуобайга тэннээтэххэ үрдүүр.
* Туристическай рынок сууллуута.
* Үлэтэ суох дьоннор элбииллэрэ.
* Сыана бары табаарга үрдүүрэ.

## Биричиинэтэ
* Кырыым кытыл арыыта Арассыыйа састаабытыгар холбонуута.
* Донбасс территориятыгар сэрии. 
* Арассыыйаны утары санкциялар Донбасс уонна Кырыым кэмнэрин кэнниттэн. Уонна онно олоҕуран АХШ, Европейскай Союз, Дьоппуон буолан биир өттүттэн, Саудовскай Аравия биир өттүттэн исскуственно ниэп уонна гаас сыанатын суулларааҺын, Арассыыйа бюджетын 50-60% экспортыын хамсатан.

## Тиһэҕэ
S&P 500

**S&P 500**, диэн промышленнай уонна финансовай индекс экономика сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр. Уопсайа индекска 500-чэкэ АХШ, Дьоппуон уонна да атын сайдыылаах дойдулар улахан тэрилтэлэрэ киирэр.  Эттэххэ сайдыылаах дойдулар синдекстыыр тэрилтэ буолар, кинини Standard & Poor’s тэрилтэ салайан ыытар.

## Атын индекстар уонна биржалар
* Dow Jones
* Индекс ММВБ
* Индекс РТС
* NYSE
* Shanghai Stock Exchange
Күлүмэн

мини

Күлүмэн (нууччалыыта слепень) - икки кынаттаахтар аймахтарыгар киирэр бөдөҥ сахсырҕалар кэргэннэрэ. Ойуурга, истиэптэргэ, кумах куйаардарга баар буолаллар. Үксүн өрүс, үрэх, күөл кытылларыгар сөбүлээн үөскүүллэр. Аан дойдуга 200 ууска киирэр 4400 кэриҥэ күлүмэн көрүҥэ баара ойууламмыт. Урукку Сэбиэскэй Сойуус иһинэн 200-чэ көрүҥ баара ааҕыллыбыт. Былыргы күлүмэннэри олигоцен саҕанааҕы хаһыылартан саҕалаан булаллар.
Гранаада (суолталара)

**Гранаада** ():
* Гранаада — Испания соҕуруу өттүгэр баар куорат
* Гранаада — Испания соҕуруу провинцията
* Гранаада — Никарагуа үһүс куората
* Гранаада — Никарагуа дэпэртээмэнэ
* Гранаада — Колумбияҕа муниципалитет уонна куорат, Антьокия дэпэртээмэн
* Гранаада — Испания футболга кулууба
* Саҥа Гранаада — Соҕуруу Америкаҕа Испания вицие-королевствота
* Гранаада эмираата — Европаҕа баар буола сылдьыбыт арааб судаарыстыбаларыттан бүтэһиктэрэ. 
* Гранаада — Агустина Лара ырыата

## Эбии көр
* Гренада (суолталара)
Гранаада (Испания провинцията)

обрамить|Гранаада провинция Испания каартатыгар
**Гранаада** (исп.&nbsp;*Granada*) — Испания соҕуруу өттүгэр баар провинция, Андалусия автономиятыгар киирэр. Киинэ — Гранаада.

## Географията
Сирин иэнэ 12 531 км² (дойду провинцияларыттан 15-с). Гранаада провинция Испания соҕуруу өттүгэр, Андалусия илин өттүгэр сытар. Альбасете, Мурсия (хотугулуу-илин), Малага (соҕуруулуу-арҕаа), Кордова (хотугулуу арҕаа), Хаэн (хоту), Альмерия (илин) провинциялары кытта быысаһар, соҕуруу өттүттэн Сир Ортотунааҕы муораҕа тахсар (уҥуор Марокко сытар). Киин куората — Гранаада.

## Демографията
Олохтоохторун ахсаана — 919 455 (17-с;  2014 сыллааҕы дааннайынан).

## Кэрэхсэбиллээх сирдэрэ
*  Сьерра-Невада <br>

## Литэрэтиирэ
* [//ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Гренада,&#x20;провинция&#x20;в&#x20;Испании Гренада, провинция в Испании]Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
Гранаада (Испания куората)

**Гранаада** ( ) — Испания куората уонна муниципалитета, Аналусияҕа киирэр Гранада провинция киинэ. Сабардыыр иэнэ 88,02 км². Олохтоохторун ахсаана 234 325 киһи (на 2009 сыллааҕы туругунан).
centre|thumb|800x800px|<center>Гранаада панораамата</center>

## Ини-бии куораттар
* [./Билэ:Flag_of_Italy.svg ] Флоренция (итал.&nbsp;Firenze), Италия
* [./Билэ:Flag_of_Brazil.svg ] Белу-Оризонти (порт. *<span lang="pt">Belo Horizonte</span>*), Бразилия (1975)
* [./Билэ:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg ] Шарджа (араб.  لشارقة&#x200E;&#x200E;), ОАЭ

## Эбии көр
* Кыһыҥҥы Универсиада 2015 —  2015 сыллаахха олунньу 4 - 14 күннэригэр Гранаадаҕа буолбута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Куорат ситим-сирэ<br> 
* Гранаада туһунан ыстатыалар (нууччалыы)<br>  

### Гранаада каарталара
* Google Maps
* Гранаада былыргы каарталара<br>
Хатыҥаайы

right|thumb|Хатыҥаайы
**Хатыҥаайы** (, подберёзовик) — Лекцинум ууска (лат. Leccinum) киирэр сэлээппэлээх тэллэй көрүҥэ.

## Арааһа
Хас да араастаах буолар, олору сорох классификацияларга туспа көрүҥ быһыытынан араартыыллар:
* Хатыҥаайы ()
* Хара хатыҥаайы ()
* Маар хыҥаайыта, белый ()
* Ойуулаах хатыҥаайы ()
* Бороҥ хатыҥаайы (лат. Leccinum carpini)
* Кытаанах хатыҥаайы (лат. Leccinum duriusculum)
* Хараҥатыйар хатыҥаайы (Подберёзовик шахматный, или чернеющий, лат. Leccinum nigrescens)
* Кубархай хатыҥаайы (Подберёзовик пепельно-серый, лат. Leccinum leucophaeum)
* Өҥнөөх хатыҥаайы (лат. Leccinum variicolor)

## Туһаныы
Сиэниллэр, ыһаарылаан, буһаран уонна маринаадтаан сиэххэ сөп, ону таһынан хатараллар.

## Литэрэтиирэ
* *Грибы СССР* — М.: Мысль, 1980.
*
Вилково

**Вилково** () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 570 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Мартин Лютер

**Мартин Лютер** (, Сэтинньи 10 1483 Айслебен – Олунньу 18, 1546 Айслебен) диэн ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (таҥараны үөрэтээччи). Кинини Протестант Реформацияны саҕалаабытынан ааҕаллар. Ол түмүгэр Протестант сиэркэптэрэ Рим Католик сиэркэптэриттэн арахсабыттара. Кини Протестант бастакы сиэркэбин - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута, 

## Олоҕун олуктара
Лютер Эрфурт университетыгар философияны үөрэппитэ. 1505 сыллаахха Августин уордьаныгар манаах быһыытынан киирбитэ. Лютер теологияны уонна былыргы тыллары үөрэппиттэрэ. 1512 сыллахха Виттенберг университетыгар теология дуохтара буолбута, уонна Псалм уонна Сибэтиэй Павел суруктарыгар олохтоммут лиэксийэлэри ааҕарын саҕалаабыта.

1517 сыл алтынньы ыйыгар 95 Тезиһын суруйбута. Онно сиэркэп араас олохтоммут идеяларын боппуруостаабыта, ол быыһыгар Папа Римскай былааһын, индульгенцияны уонна да атыттары. Ол бириэмэҕэ Католик таҥара дьиэтэ киһи өлбүтүн кэннэ чистилищеҕа барбат курдук, тута ыраайга барар "индульгенцияны" атыылыыр этэ. Ол сөп эбит буоллаҕына дьадаҥы дьон ыраайга сатаан барбат буолаллара, уонна таҥара дьиэтигэр үлэлиир аҕабыттар байаллара. Лютер ону сыыһа уонна Библияҕа утарар диэн толкуйдуура.

Павел Суруктарын үөрэтэн баран "*сола фиде*" диэн толкуйга кэлэр. Ол аата итэҕэл эрэ нөҥүө Таҥараттан быыһанаҕын. Оччоҕуна араас үгэс сыыһа буолар уонна тохтотуллуохтаах диэн санааҕа кэлэр.

Бастаан Лютер Рим Католик сиэркэбин уларытыахха сөп диэн толкуйдуура, ол гынан баран Папство кини толкуйун ересь диэн ааттаабыта уонна 1520 сыллаахха таҥара дьиэтиттэн араарбыта уона кинилэр Лютер ыраайга барар бырааба суох диэн сурук суруйбуттара. Кини ол сыл алтынньытыгар дьону хомуйан ол кумааҕыны умаппыта уонна Сиэркэп тылын истибэтин туһунан кэпсээбитэ.

1521 сыллаахха Карл V император Вормскай рейхстакка ыҥырбыта уонна истэн баран санаатын уларыппытын туһунан ыйыппыта. Ол гынан баран кини санаатын уларпыттараҕа. 

## Быһаарыылар
Рене Декарт

**Рене Декарт** (1596 сыл Кулун тутар 31 – 1650 сыл Олунньу 11) диэн биллэр Франция бөлүһүөгэ уонна физига. Кини математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэри суруйбута. Кини айбыт дуализм туругар дууһаны, толкуйу, эти, элеменнары бииргэ холбообута, дуалисткай теорияны толкуй уонна эттик холбооһунун ааттыыллар.

## Декарт уонна физика
Кини суруйбут *[[Толкуй хайысха быраабылылара]]* (, 1628) уонна *[[Метод туһунан толкуй]]* (, 1637) кинигэлэригэр кини билим хайысхатын уонна хайдах билимҥэ толкуйдууру кини ньыматын суруйбута. Кини өссө көрүҥнэр (Геометрия) уонна сырдык (Диоптрика), уонна күн-дьыл сэгэргэтин (метеорология) туһунан суруйбута. Ол кэнниттэн араас көрүҥ туһунан суруйарга **Картезия координаттаах систематын** айбыта, ону тэҥэ кустук туохтан турарын теорияны суруйбута. Декарт физикаҕа айамньылара кэлин олус көмөлөспүттэрэ, ол курдук Сэр Исаак Ньютон маннык диэн эппитэ: Мин ыраах көрбүт буоллахпына тоҕо диэн атын дьон сарыннарыгар турар этим!

## Декарт уонна философия
Кини 1641 сыллаахха суруйбут Бастакы Философия медитациялара диэн кинигэҕэ философия боппуруостарын билим ньымаларын нөҥүө көрбүтэ. Кини ону скептицизм утары мөккүспүтэ.

Кини баарын уонна олорорун толкуйдуурун нөҥүө дакаастаабыта, ол иһин толкуйдуур буоллаҕына дьиҥ буолар диэн толкуйдаабыта. Ол курдук суох эбитэ буоллар хайдах толкуйдуоҕай диэн, кэлин ону кылгатан латыынныы «Cogito ergo sum», ол аата «Мин толкуйдуубун, ол аата мин дьиҥнээхпин» диэн суруйбута.

Кини өссө ону дакаастаабытын курдук Таҥара баарын көрдөрүөҕүн сөп диэн толкуйдуура, Декарт ону Таҥара бэйэтэ муҥура суох диэн итэҕэйэрэ, онтон Декарт бэйэтэ сатаан муҥура суоҕу сатаан өйүгэр булбатаҕа, тоҕо диэн син биин кыра буолара. Декарт Таҥара баар, оччоҕо сир баар, тоҕо диэн суох буоллаҕына сатаан толкуйдуоҕа суох этибит.
Көөчүк

**Көөчүк** диэн оҕоҕо ымсыырдыыны туһанан баҕа санааны үөскэтии ааттанар.

Сахаларга олус дириҥ суолталаах көөчүк диэн тыл баар. Бу тыл дьайыыта туолбут ыйтан тутулуктаах уонна ый туолбут кэмигэр олус күүһүрэр. Ону маннык былыргы үгэс баара бигэргэтэр. 

Киһи сирэйигэр, илиитигэр үөн тахсара олус куһаҕан. Илиигэ таҕыстаҕына хайыта баран, хаанныран эрэйдиир. Бу үөнү туолбут ыйга көөчүктээн көрдөрөн баран «Көөчүк, көөчүк, эйиэхэ маннык суох» диэн эттэххэ, төһө эмэ кэминэн үөн суох буолан хаалар.

Улаатан эрэр оҕо дьоно арыгыны үрүүмкэҕэ кутта-кутта охсуһуннаран тыаһата-тыаһата истэхтэринэ, үөрдэхтэринэ-көттөхтөрүнэ оҕо онно ымсыырар, арыгы исиһиэн баҕара саныыр, хаһан улаатарын кэтэһэрэ күүһүрэр. Оҕо көөчүк дьайыытыттан ордук түргэнник куһаҕан, арыгыны иһэр үгэскэ үөрэнэ охсон хаалыан сөп. Көөчүк диэн киһини, оҕону ымсыырдыы, үтүгүннэрии майгына буолар. 

«Көөчүк, көөчүк» диэн баран тугу эмэ билбэтин, көрбөтөҕүн, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ымсыырар, оннук эмиэ киниэхэ баар буолуон баҕарар, ону булар-талар баҕа санааны үөскэтинэр. Бу көөчүк үчүгэйгэ, тупсууга ыҥырар буоллаҕына, үчүгэй быһыы буолар, үчүгэйгэ тардыһыннарар, ону ситиһэр баҕа санааны үөскэтиэн сөп. Оҕо көрөрүгэр арыгы иһиитэ, үөрүүтэ-көтүүтэ, хурустаал таас үрүүмкэлэри охсуһуннарыы лыҥкынас тыаһа куһаҕаны, арыгы иһэр үгэһи көөчүктээн үөскэтии буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн арыгы иһэргэ баҕа санааланан хааллаҕына улаатан баран элбэхтик арыгы иһэн арыгыһыт буолан хаалыан сөбүн төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. 

Оҕоҕо арыгынан көөчүктээн, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтэн кэбиһиини билигин биһиги төрөппүттэрбит куруук оҥороллор. Кыра оҕо өйдөөбөт диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр этэллэрэ сымыйа. Дьиэлэригэр эрэ арыгыны иһэр төрөппүттэр кыра оҕолоро кинилэри көрөн, үтүктэн арыгы иһэр үгэһи үөскэтинэн кэбиһэллэригэр, эдэр арыгыһыттар элбээн иһэллэригэр тириэрдэллэр.

Оҕо ымсыыран, арыгы иһэр баҕа санааны үөскэтинэн кэбиһэрин киниэхэ анаан кыратык бэрсэр буолуу суох оҥорор. Арыгы амтана куһаҕаныттан оҕо амсайа да барбат, «Бу ас куһаҕан эбит» диэн өйө-санаата олохсуйан ымсыырар санаатын баһыйар. Былыргы сахалар оҕолоругар арыгы кутан бэрсэн, санаатын дуйдаан биэрэн, улааттаҕына арыгы иһэргэ үгэһэ суох буоларын үөскэтэллэр этэ. Билигин арыгыһыттары төрөппүттэрэ дьиэлэригэр арыгылаан, онон көөчүктээн иитэн, үөрэтэн улаатыннаран баран, хантан кэлэн эдэрдэр арыгыһыт буолан хаалаллар диэн мунаахсыйаллар. (1,16).

Көөчүк "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:

1. Үчүгэйи, саҥаны, туһалааҕы оҥорууну үтүктүүгэ, батыһыыга тириэртэҕинэ үчүгэй диэн ааттанар.

2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүүгэ, тарҕатыыга туттуллара туоратыллар.

Оҕо өйө-санаата сайдан иһэринэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга үөрэнэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэх сахалыы "Үрүҥү, хараны араарыы диэн ааттанар уонна "Тоҕус айыыны оҥорума" диэн сахалыы таҥара үөрэҕэр киирсэр. (2,47). 

## Туһаныллыбыт литература

1. "Туймаада" хаһыат. №252. 7.05.2015.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.

## Өссө маны көр
* Көөчүктээһин
Көөчүктээһин

**Көөчүктээһин** диэн кыра оҕоҕо тугу эмэ көрбөтөҕүн, билбэтин, саҥаны көрдөрөн баран биэрбэт буолуу ааттанар. 

«Оҕоҕо биэрбэт аата көөчүктээмэ» диэн кырдьаҕас Лөкүө эбэ этэрэ. Тугу эмэ солуну, билбэтин, саҥаны көрдөрдөххө оҕо ону ылар, көрөр санаата улахан буолар. Былдьаһан, ытаан барыан сөп. Көөчүктээн баран биэрбэтэххэ оҕо уоран, ким да көрбөтүгэр ыларга үөрэнэн хаалыан сөп.

Көөчүктээһин диэн оҕоҕо тугу эмэ билбэтин, саҥаны көрдөрөн, ону булууга баҕа санааны үөскэтии, күөдьүтүү ааттанар. Аныгы рекламалар көөчүктээһин араас көрүҥнэрэ буолаллар. Дьон саҥаны, солуну көрөн-истэн баран олору булунууга туруналларын үөскэтэринэн реклама, көөчүктээһин туһата олус улахан.

Көөчүктээһин «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх дьайыылаах:

1. Үчүгэйи, олоххо туһалааҕы оҥорууну үтүктүү, батыһыы.

2. Олоххо туһата суоҕу, буортулааҕы, куһаҕаны үтүктүү, тарҕатыы.

Киһи өйө-санаата үчүгэйи оҥорууну батыһан сайдарынан бары дойдулар дьон куһаҕаны оҥороллорун аҕыйатар санааларыттан олору көөчүктүүрү бобо, хаайа сатыыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны оҕо кыра эрдэҕиттэн таба арааран туһанарга иитиллэрэ, үөрэтиллэрэ төрөппүттэриттэн тутулуга улахан.

Дьиэлэригэр үөрэ-көтө арыгылыыр төрөппүттэр оҕолорун арыгыны иһэр куһаҕан үгэскэ көөчүктээн үөрэтэ сылдьаллар. Хурустаал үрүүмкэлэр лыҥкынас тыастара, үөрүү-көтүү, ырыа-тойук арыгы иһиититтэн элбиирэ кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыы, үгэс буолан иҥэн хаалаллар. Дьиэлэригэр арыгы испэт төрөппүттэр оҕолоро арыгыга ылларбат кыахтара элбэҕэ кыра эрдэхтэринэ арыгы иһэр куһаҕан үгэскэ иитиллибэтэхтэрин биллэрэр. (1,73).

## Туһаныллыбыт литература

# Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2018. - 152 с.

## Өссө маны көр
* Көөчүк
Массыына (көлө)

thumb|Benz Auto, 1886
thumb|Массыына
**Массыына** диэн дьоннору таһар транспорт арааһа. Массыына үксүгэр түөрт көлүөһэлээх буолар уонна ис умайыылаах хамсатааччылаах буолар. Атын аатынан **автомобиль **гириэк тылыттан *авто* уонна француз тылыттан *мобиль*, ол аата **"бэйэтэ хамсыыр"** диэн тылбаастанар, тоҕо диэн ат эбэтэр хамсыырга атын күүс суох буоларыттан инньэ дииллэр.

## Араастара
Сорох кыра куоракка анаммыт массыыналар иккиттэн түөрт киһини сатаан киллэрэллэр, таһаҕаска кыра соҕус миэстэ баар буолар. Сорох атын массыыналар элбэх киһини эбэтэр таһаҕаһы ылыахтарын сөп. 

Массыына үлэлииригэр оттук наада буолар. Ордук тарҕаммыт оттугунан бензин буолар. Сороҕор гаас эбэтэр электричество уотугар айанныыллар. Сорох массыына оҥорор хампаанньалар водородунан айанныыр массыыналары айбыттара, оччоҕуна туох да киртийбэт, ол гынан баран сыаната улахан буолан киэҥ тарҕабылы ыла илик.
Улуу Карл

thumb|Улуу Карл уонна Адриан I Рим Папата
**Улуу Карл ** (, ) (742 эбэтэр 747 сылларга – 814 сыл тохсунньу 28) Франктар хоруоллара этэ, Сибэтиэй Рим Империятын олохтообута. Кини 800 сыллаахха император буолбута. Пиппин III хоруол улахан уола этэ. Аҕата өлбүтүн кэннэ Карл уонна быраата Карломан бииргэ салайбыттара. Карломан 771 сыллахха өлбүтүн кэннэ соҕотох салайааччы буолбута. 800 сыллаахха Ороһуоспа күнүгэр Лео III Рим Паапата кинини император оҥорбута.

## Олоҕун олуктара
Франктар — ниэмэс норуоттартан биирдэстэрэ,Рим Империятын биримэтигэр Рэйн өрүc  үрдүгэр олорбуттара. Рим Империята эстибитин кэннэ Рейн өттүттэн илин өттүгэр баар Германия сирин салайаллара. Ону тэҥэ Папствоны уонна Рим Католик итэҕэлин тутуһаллара. 

## Быһаарыылар
Семен Посельскай

Семен Семен Посельскай - 1987 сыллаахха муус устар 15 кунугэр тереебутэ. Таатта улууhун гимназиятын бутэрбитэ. 
СР култууратын туйгуна. 
"Эргиэн" уерэх бырайыагын продюсера. 
Социальнай ситимнэ аккауна:
instagram. com/semen.poselskiy
Өй киирэр

**[[Өй]] киирэр** диэн этии киһи этиттэн-сииниттэн өйүгэр-санаатыгар киирэр уларыйыылары биллэрэр.

Эт-сиин өйү-санааны кытта тутулугунан ыарыы буолар. Ыарыы киһи өйүн-санаатын тупсарар кыахтаах. Аһара баран, аһара туттунан этин-сиинин дэҥнээн ыарыыны билии өйү-санааны уоскутан, оннугар түһэрэн биэрэр кыаҕа улахан. Бэйэтэ ыалдьыбат киһи ыарыһах киһини табан өйдүүрэ уустук, кыаллыбат да буолуон сөп. 

Ыарыы киһи өйүгэр-санаатыгар ураты, сымнатар, ырааҕы толкуйдатар дьайыылаах. Хас улаханнык ыарыйдах аайы дьоҥҥо көмөлөһөр, эмтиир үтүө санаа эбиллэн иһэр. Эрэйи, ыарыыны билэр киһиэхэ «Өй киирэр» диэн сахалар этэллэр. 

«Муоһа-туйаҕа туллубут» диэн этии киһи улахан кэһэйии, ыарыы кэнниттэн өйдөммүтүн, өйө-санаата тупсубутун, аһара барара, айыыны оҥороро дьэ суох буолан көрсүө, сэмэй буолбутун биллэрэр. Бу этии үгүстүк аһара туттунар киһини биллэрэр уратылаах. Ол курдук муос инники киириини биллэрэр. (1,8).

Оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитилиннэҕинэ араас сыыһа-халты туттунуулартан, «муос-туйах туллуутуттан» харысхаллаах, көмүскэллээх буоларын сахалар билэннэр көрсүө, сэмэй майгылаах дьону ордук сөбүлүүллэр.

Ыарыы киһиэхэ өй киллэрэр, тугу эмэ умнубуту, хаалларбыты санатар ураты өйдөбүллээх. Ханнык ууну иһэри, туох аһылыгы аһыыры киһи сааһыран истэҕинэ араас ыарыылар булалларыттан арааран билэр кыахтанар. Сааһыран истэҕинэ киһиэхэ этин-сиинин туругун таба сыаналыыр кыахтанарыттан өй киирэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. "Саха сирэ. Эдэр саас" хаһыат. 22.05.13.
Балта

**Балта** () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 353 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Мао Цзэдун

**Мао Цзэдун** (, 1893 сыл ахсынньы 26 – 1976 сыл балаҕан ыйын 9) диэн Кытай хоммунньуус салайааччыта этэ. Кытай Норуот Республикатын олохтонуллуоҕуттан 1976 сыллаахха өлөрүгэр дылы салыйбыта.

## Аата
**Мао Цзэдун** диэн аата олус биллэр аатынан буолар. Мао диэн фамилията, Кытайга фамилия бастаан кэлэр. 

## Олоҕун олуктара
Мао 1893 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Кытай Хунань провинциятыгар төрөөбүтэ. Кини тыа сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Библиотекаҕа үлэлии сылдьан хоммунньуус буолбута. 1920-с сылларга хоммунньуус паартиятыгар былааһа улааппыта, онтон 1933 сыллаахха партия салайааччыта буолбута. 1923 сыллаахха Хоммунньуус паартията Гоминьданы кытта холбоһон Сэбиэскэй Сойуус көмөллөөх Кытай гражданскай сэриитин саҕалаабыттара. Кэлин хоммунньуус паартия уонна Гоминьданнар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара. Мао урукку табаарыһын Чан Кай Шины сыыһа уонна Кытай курдук улахан дойдуну салайарга бэлэмэ суох диэбитэ. 

Чан Кай Ши диэн националистар группалара 1935 быдан киэҥ өйөбүллээх этэ. Кинилэр хомунньуустары дойдуттан үүрэн **Йенань **диэн Кытайтан ыраах сытар сиргэ кириэппэскэ үүрбүттэр. *Уһун Кулун Тутар* диэн хамсааһын баар буолбут. 1935 сылга Кытай гражданскай сэриитигэр өлбүт дьон ахсаана 500 000 тиийбит.

Дьоппуон Кытайга 1937 сыллаахха саба түспүтүгэр сэриилэрин тохтоппуттара. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ сэрии өссө улаханнык тарҕаммыта. Чан Кай Ши уонна кини дьоно куораттарга уонна орто кылаас дьон быыһыгар, Мао уонна хоммунньуустар тыа дьон быыһыгар өйөбүллээхтэрэ. Ол бириэмэҕэ тыа сиригэр элбэх киһи олороро, ол аата Мао Чан Кай Шитааҕар өйөбүллээх этэ.

1949 сыллаахха Чан Кай Ши националистарын Тайвань арыытыгар үүрбүттэр, уонна Кытай хоммунньуус дойду буолар диэн биллэрбиттэр. Саҥа Кытайы Мао Кытай Норуот Республиката диэн ааттаабыта.
Аврелий Августин

**Аврелий Августин** (латыынныы *Aurelius Augustinus Hipponensis*), сороҕор *сибэтиэй Августин* диэн ааттааччылар (354 сыл сэтинньи 13 – 430 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ) диэн Хоту Африкаҕа баар Гиппон диэн куоракка олоро сылдьыбыт философ, теолог уонна аҕабыыт.  Арҕаа христианство сайдыытыгар олус улахан оруолу оонньообут киһи, уонна кинини таҥара дьиэтин биир аҕатынан ааҕаллар. Кини анньыы уонна сэрии өйдөбүллэрин чопчулаабыт киһи буолар.

Рим Католицизмыгар уонна  Англиканскай таҥара дьиэтигэр сибэтиэй киһинэн ааҕыллар Августиан уордьаныгар *Таҥара дьиэтин Дуоктара* уонна *Патрона* буолар. Протестаннар, чопчулаан *Кальвинисттар* кинини Реформация аҕатынан ааҕаллар. Провославие таҥара дьиэтигэр эмиэ **Сибэтиэй уонна Алгыстаммыт Августин** диэн ааттааччылар. 

## Notes
Түүйэр

Киһи айылҕа иһигэр сылдьар, олоҕун олорор. Айылҕа киһиэхэ сыһыана **түүйэр** диэн тылынан бэриллэр. Булчут киһиэхэ булт кэтэһэр курдук элбэхтик түбэһиитэ түүйэр диэн ааттанар. Манныкка түбэспит киһи сэрэхэдийиэ этэ. Бэстилиэнэй булт буолан хаалара элбэх.
Үлэһит оҕо

**Үлэһит оҕо** диэн кыра эрдэҕиттэн кыайар үлэлэрин үлэлии үөрэнэн соннук үгэстэри үөскэтиммит оҕо ааттанар.

Дьон бары оҕолоро ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир буолуоҕун олуһун баҕараллар. Ол эрээри бу баҕа санаа туолуутугар бэйэлэрэ оҥорор туһаларын туһунан умнан кэбиһэллэр. Итиннэ эбии дьон бары үөрэхтэммиттэрэ, үөрэхтэн ордугу тугу да сатаабат, кыайбат оҕолору иитэн улаатыннарар буоллулар.

Төрөппүт бэйэтэ тугу эмэ оҥоро сылдьар буоллаҕына, оҕото эмиэ кинини үтүктэн тугу эмэ оҥоро, оонньуу сылдьарга үөрэнэрин, элбэхтэ хатылаан оннук үгэһи иҥэринэр. 

Оҕоҕо үлэ туох арааһын барытын аан маҥнай көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэххэ эрэ оҕо тугу эмэни оҥоро үөрэнэр. Үөрэх хантан да халлаантан түспэт, оҕо бэйэтэ көрөн, оҥорорго үтүктэн үөрэннэҕинэ эрэ баар буолар, оҕо өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥнэҕинэ эрэ соннук толоруллар буолар.

«Үлэһит дьон оҕолоро – үлэһит буолар» диэн этии оҕону үлэҕэ иитиигэ бастаан иһэр. Төрөппүт бэйэтэ үлэһит буоллаҕына, оҕотугар үлэлээн көрдөрдөҕүнэ эрэ оҕото кинини көрөн, үтүктэн үлэһит буола улаатар.

Үлэ уонна үөрэх олох икки өрүтүн үөскэтэллэрин, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэр.

Аһара үөрэхтээх буолуу үлэни-хамнаһы кыайан үлэлээбэт эдэрдэри элбэтэн кэбиһэр. Дьон бары үөрэҕи эккирэтиилэрэ, үөрэхтээх эрэ буола сатааһыннара илиинэн үлэлиир дьон аҕыйааһыннарыгар тириэрдибитэ кэлии үлэһиттэр элбииллэрин үөскэттэ.

Үлэлии сылдьар дьон оҕолоро бэйэлэрэ быһаарынан сылдьарга үөрэнэллэрэ түргэн, ону-маны, туһалааҕы оҥороллоро элбэх буолар. Үлэһит төрөппүт оҕотун батыһыннара сылдьан үлэ арааһыгар үөрэттэҕинэ эрэ оҕото үлэһит буола улаатар кыахтанар.

Дьахтар дьиэ иһин үлэлэрин толоро сылдьан улаатан эрэр оҕотун көрөрө ордук табыллар. Оҕо үлэлии-хамсыы сылдьар төрөппүтүн көрөн, кинини үтүктэн дьиэ иһинээҕи үлэлэри үлэлии үөрэнэр кыахтанар.

Үтүгүннэрэн, батыһыннаран эрэ үөрэтии оҕону үлэҕэ үөрэнэригэр кыах биэрэр. Оҕо урут оҥоро илик быһыытын аан бастаан кыайан оҥорбот. Кини өйүгэр-санаатыгар ону оҥорор туһунан ханнык да өйдөбүл суох буолар. Аан бастаан ону-маны оҥороругар кинини бэйэни үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэрии хайаан да наада. (1,50).

Бэйэлэрэ үлэлээбэт төрөппүттэр оҕолоро үлэни-хамнаһы баһылыыллара олус уустук, суох да буолуо. Кыра эрдэхтэриттэн үөскээн хаалар үлэлээбэт үгэстэрэ үлэни баһылыылларын мэһэйдиир.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. - 100 с.
Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах

**Эстэр [[ыал]] [[сүөһү]]тэ харсыһыылаах** диэн саха өһүн хоһооно өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, оҕону атаахтык иитии, "айыы үчүгэй" диэн албыннаан ол-бу, буолар буолбат саҥаны айыылары оҥорторо сатааһын аан маҥнай аймахтары, онтон омугу эстиигэ тириэрдэрин биллэрэр.
  
Үрүҥ Айыылартан ылар, туһанар билиилэрбитигэр өс хоһоонноро киирсэллэр. Былыргы олорон ааспыт дьон үөрэхтэрин, билиилэрин өс хоһооно оҥорбуттарын олоххо туһаныллар.

«Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһооно хос быһаарыылаах буоллаҕына эрэ билиҥҥи киһиэхэ таба өйдөнөр кыахтаах.

Бу өс хоһооно ыал аатынан этэн омук дьылҕата уларыйан эрэрин бэлиэтиир. Элбэх ыаллар эһиннэхтэринэ омук эстэрэ, уларыйара чуолкай. Онтон харсыһыылаах диэн атыыр кыыллар тыһыны былдьаһан быһаарсыылара аһара барбытын, охсуһууга, өлөрсүүгэ тириэрдибитин биллэрэр.

Билигин Россияҕа дьон майгына уларыйан агрессивнай, аһара барыы өттүгэр халыйан сылдьарын маннык быһаарыылартан булуллар:

1. Сыыһа-халты туттунан кыра да массыына абаарыйатыгар түбэспит дьон охсуһуулара, ол-бу сэптэри; бииталары, бэстилиэттэри туһаныылара, кыаттарбыт киһини кырбааһыннара элбээһинэ. (1,49).

2. Кыратык да арыгы испит дьон этиһэ, тыл-тылларыгар киирсибэккэ куукуна быһаҕынан киирсэн кэбиһиилэрэ аһара элбээтэ. Ким кими өлөрө охсубутун билбэккэ да хаалар буоллулар.

3. Сэбиэскэй былаас олоҕо саҥаны айыыны "үчүгэй" диэн өрө туппутуттан, оҕолору үөрэтиигэ киллэрбиттэриттэн дьон өйө-санаата таҥнары эргийиитэ үөскээбит. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро охсоорулар тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара үксээн, эдэр олохторун кылгаталлара элбээтэ. (2,28).

4. Оҕону иитиигэ «Барыта оҕо туһугар» диэн этиини тутуһаннар оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн аһара баран сыыһа-халты туттунааччылар үксээтилэр.

5. Тиийиммэт өйдөөх-санаалаах эдэрдэр түргэнник аатыра-сураҕыра охсоору куһаҕан айыыны оҥороллоро элбээтэ. Керчь куоракка эдэр киһи бииргэ үөрэнэр дьонун буомбанан тоҕо тэптэрэн уонна саанан ытыалаан 21 киһини өлөрбүтэ ону дакаастыыр.

Өй-санаа алдьатыы өттүгэр халыйдаҕына бэйэ-бэйэлэрин кытта ол-бу араас биричиинэлэри булан охсуһа, этиһэ сылдьар эдэрдэр элбииллэрин быһааран «Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах» диэн өс хоһоонун өй-санаа үөрэҕин билэр, уһун үйэлээх сахалар айбыттар.

Оҕону иитии тосту көнөн урукку оннугар түһэн көрсүө, сэмэй эдэрдэр элбээтэхтэринэ эрэ бу Россияҕа үөскээбит куһаҕан майгы көнөр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Улуу тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 144 с.

2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Таҥара 1

## Таҥара

**Таҥара** диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар.

Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Ол курдук оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр.

Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.

Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар.  

Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.

Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.

Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, аһара туттууну оҥорбот. Ол аата айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар.
Көрсүө, сэмэй оҕо

**Көрсүө, сэмэй [[оҕо]]** диэн бэрээдэккэ үөрэммит, үлэни-хамнаһы кыайар, аймахтары сайыннарар кыахтаах оҕо ааттанар.

Көрсүө, сэмэй буолуу диэн үлэһит сахалар олохторун үөрэҕэ. Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин туһатын былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар билэллэр. (1,94). 

Көрсүө, сэмэй буолууга оҕолору иитэр таҥара үөрэҕэ хас биирдии киһиэхэ олус туһалааҕа оҕо улааппытын, бэйэтэ быһаарынан сылдьар буолбутун кэнниттэн биллэр. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибит оҕо улаатан истэҕинэ ситиһиини оҥороро биллэрдик эбиллэн иһэр.

Билигин көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэт эдэрдэр атын сиргэ баран эбэтэр куоракка киирэн араас быстах суолга түбэһэллэрэ элбээтэ. Көрсүө, сэмэй буолууга иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх оҕо улаатан баран аһара туттунан сыыһаны-халтыны оҥороро элбээн хаалыытыттан төрөппүттэр сэрэнэллэр.

Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах. (2,5).

Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн иҥмит үчүгэй үгэстэрдээх буолан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Ол иһин оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83). 

Үчүгэй үгэстэри, көрсүө, сэмэй буолууну таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, оҕо үчүгэй киһини, төрөппүтүн үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр көмөлөһөр. Ыаллар, ийэ уонна аҕа иккиэн көмөлөөн, уһуннук үлэлээн-хамсаан оҕону иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэллэрин сахалар билэллэр. Киһи буолууну ситиспит, баһылаабыт оҕо бэйэтэ быһаарынан олоҕун оҥостор, саҥа ыалы тэрийэр, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.

Көрсүө, сэмэй киһи ханнык баҕарар үлэни кыайа-хото үлэлиир, олоҕун киһи быһыылаахтык, уһуннук олорор, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэринэн бу аймахтар сайдар, ахсааннара элбиир кыахтаналлар, омугу сайыннараллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуннара үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналлаах. Ол иһин ыал толору, оҕо ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларын ирдиир.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с.

2. “Саха сирэ”, “Эдэр саас” хаһыат. 20.03.2013.

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ

**Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ** () - ыстатыыстыка кыһалҕаларыгар болҕомтону тардарга анаммыт күн.
thumb|right|150px|Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ, 2010 сыллааҕы бэлиэ
ХНТ Ыстатыыстыкаҕа хамыыһыйата 1947 сыллаахха олохтоммута. Бу хамыыһыйа 2010 сыллаахха 41-с сиэссийэтигэр *Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүн* бэлиэтиир туһунан быһарыныы ылыммыта. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2010 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр ылыммыт 64/267 нүөмэрдээх резолюциятыгар 2010 сыл алтынньы 20 күнүн Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнүнэн анаабыта. 

Бу быһаарыы сайдыы хаамыытын чуолкайдык көрөргө итэҕэтиилээх уонна чопчу ыстатыыстыка баар буолуохтааҕын кэрэһэлиир. Маннык чопчу билии баар буолан бэлиитикэҕэ уонна экономикаҕа сөптөөх быһаарыныылар ылыныллыахтаахтар. Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ ыстатыыстыка үлэһиттэрин уонна тэрилтэлэрин суолтатын көрдөрөргө көмө буолуохтаах. Чопчу, туохтан да тутулуга суох уонна тэҥнэнэр дааннайдары хомуйан кинилэр дойдулар уонна дойдулар ыккардыларынааҕы таһымҥа киэҥ далааһыннаах үлэни хааччыйаллар. 
## Сигэлэр
'''Ыстатыыстыка аан дойдутааҕы күнэ''' сайт 

Төрүтэ: http://www.calend.ru/holidays/0/0/2743/
Бобуу буортута

**[[Бобуу]] буортута** диэн утарылаһар, өрө барар куһаҕан санааны үөскэтиитэ буолар.

Сахалар оҕону кыра эрдэҕинэ туохтан да матарбакка, боппокко, хаайбакка иитэллэр, үөрэтэллэр этэ. Оҕону боптоххо, ол бобуулааҕы булууга баҕа санааланан хааллаҕына бэйэтигэр куһаҕан буолуон сөп. Бу быһыыны сахалар билэллэрэ, оҕоҕо кыра эрдэҕинэ арыгы истэхтэринэ матарбакка, кыра иһиккэ кутан суолтатыгар да буоллар бэрсэллэрэ. Табааҕы эмиэ таттараллара.

Билигин төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ арыгыны, табааҕы бобон иитэллэр. Кыра оҕо өйүгэр-санаатыгар арыгы, табаах куһаҕанын билбэтиттэн, миигин туораталлар, бэрсибэттэр диэн куһаҕан санаа үөскүүрүттэн, элбэхтэ арыгы иһэр уонна бэрсибэт буоллахтарына үгэс буолан олохсуйан хаалыан сөп. Оҕо улааттахпына бэйэм да булан иһиэм диэн баҕа санааны үөскэтинэн улааттаҕына кырдьык арыгыһыт буолан хаалыан сөп.

Оҕо бобууну сөбүлээбэт. Бары үөрэ-көтө иһэр арыгыларыгар ымсыыра саныыра кыччаабат. Ол санаата үгэс буолан хааллаҕына хаһан да умнуллумуон сөп. Кыра эрдэҕинэ үөскээн үгэс буолан хаалбыт баҕа санаатын оҕо улаатан баран толорор кыахтаннаҕына аһара иһэриттэн түргэнник арыгыга ылларар кыахтанар.

Бобуу оҕону арыгыһыт оҥоруон сөп. Сорох улахан дьон бырааһынньык аайы арыгы иһэллэр уонна улаатан эрэр оҕолоругар арыгыга үөрэммэтин диэн ааттаан арыгы бэрсибэттэр, бобууну оҥорон, бу бобууну туоратар баҕа санаатын үөскэтэллэр. Оҕо улахан дьон үөрэ-көтө иһэр астарыттан матан, улаатан баран иһиэм диэн баҕа санаалаах улааттаҕына, кырдьык улаатан баран арыгыны элбэхтик иһэн арыгыһыт буолуон сөп. (1,28).

Кыратык амсатыыттан оҕо арыгыны куһаҕан амтаннаах диэн сөбүлээбэт майгына үөскүөн сөп. Арыгы амтана аһыытыттан оҕо сөбүлээбэт, абааһы көрөр аһа буоларыттан элбэхтик иһэр туһунан санаата амсайдаҕына суох буолар.

Төрөппүттэр бырааһынньыкка иһэр, үөрэр-көтөр астарыттан оҕолорун матарбаттар, була сатаан бобо-хаайа сатаабаттар. Бэйэ холобурун көрдөрөн арыгыны кэмнээн, биирдэ эмэтэ иһэр буоллахха, оҕо эһигини үтүктэн бэрээдэктээхтик аһыырга, иһэргэ үөрэнэр кыахтанар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Мохсуо бырахсыы

Сахалар олус былыргы оонньуулара **мохсуо бырахсыы** диэн ааттанар.

Кыра төгүрүк мас лэкээлэрин туруортаан баран тэйиччи сиртэн эпчиргэ маһынан таба быраҕан кыйыа, хааччах иһиттэн таһыгар таһаартыыр оонньуу аата мохсуо бырахсыы диэн буолар.

Сахалар уол оҕолору үөрэтэр үөрэхтэригэр мохсуо бырахсыы диэн оонньуу биир сүрүнүнэн киирсэр. Бу оонньуу оҕо күүһүн эрчийэрин таһынан табан хамсанарын, таба быраҕарын сайыннарар.
Кэрэтэ

**Кэрэтэ** диэн тыл олоххо кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр тосту уларыйыыны сахалар билэллэрин биллэрэр.

Саха тылыгар өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьаллара олус элбэх. «Туох эмэ кэрэтэ» диэн ханнык эрэ кыйыа, ситиһии муҥура ааттанар. Күөл кэрэтэ диэн этилиннэҕинэ күөл уута хаһан эрэ ыла сылдьыбыт муҥутуур таһыма ааттанар. Үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэттэн кэрэ буолуу кэнниттэн кэрэтэ, кыйыата тиийэн кэлэр. (1,116). 

Олоххо өй-санаа; үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн биэриилэрэ саҕаланар:

1. Рим империята эстиитигэр олохтоохторо үчүгэй буолбуттарын биллэрэн «Хлеба и зрелищ» диэн ыҥырыы оҥорбуттара.

2. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр бары олох «үчүгэйтэн үчүгэй буолла» диэн этэллэрэ.

Европа дойдулара бу кэмҥэ атын омуктарга холоотоххо сайдыы үрдүкү чыпчаалын үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн олороллор. Атын сайдыыны ситиһэ илик государстволар холобур оҥостон батыһа, үтүктэ сатыыллар. 

Европеецтэр үчүгэйтэн үчүгэй, кэрэ буолууну ситиһэн бараннар билигин төннүү суолугар киирэн эрэллэрин олохторугар маннык уларытыылары киллэрбиттэрэ дакаастыыр:

1. Ыал, дьиэ кэргэн олоҕун уларытыы. Олохтоохтор ахсааннара аҕыйаан иһиитэ. Эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта ыал буолууларын сокуонунан олохтооһун.

2. Оҕону иитиигэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуспат буолууну үөскэтии, оҕону ийэ уонна аҕа бииргэ, көмөлөөн ииттэхтэринэ эрэ туруктаах өйдөөх санаалаах буола улаатарын суох оҥоруу.

3. Таҥаһа суох, сыгынньах сылдьыылара элбээһинэ.

Европа дойдуларыгар үөрэх, билии аһара баран сайдыылара дьон икки аҥы арахсыыларын үөскэттэ. Олохтоохтор бары үөрэҕи, билиини баһылаан үлэ салайар өттүгэр үлэлиир буоллахтарына, кэлиилэр, үөрэҕэ суохтар үлэ илиинэн үлэлэнэр өттүн кыайа-хото үлэлииллэр. Кэлиилэр Европаҕа күргүөмүнэн кэлиилэрэ элбээтэ. Европа дьоно уларыйан эрэллэр.

## Туһаныллыбыт литература

# Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2016. - 148 с.
Бах таҥара

**Бах [[таҥара]]** диэн олус былыргы кэмнэргэ сахаларга баар буола сылдьыбыт.

Киһи өйө-санаата сайдан, билиитэ кэҥээн истэҕинэ, баҕа санаата, таҥарата эмиэ уларыйан биэрэр кэмнэрдээх. Олус былыргы билиилэр, таҥаралар ааттара сахабыт тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллар. 

Саха тыла олус былыргы тыл. Киһи өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдыбыт тыл буолар. Баҕа санааттан таҥара үөскүүрүн билинэн "Бах" таҥара үөскээбит. Баҕа диэн баҕа санаа ааттанарын тэҥэ, кыра уу үөнэ баҕа диэн ааттаах. Баҕа эмиэ «бах» диэн саҥарар. «Бах-бах» диэн саҥатыттан баҕа диэн ааттаммыт. 

Баҕарар диэн тугу эмэ баҕара саныыр диэн буолар. Баҕа санаа үгэс буола уларыйдаҕына уһун кэмҥэ уларыйбат үгэһи, таҥараны үөскэтэр.

Олус былыргы кэмнэргэ бииргэ олорбут, биир төрүттээх омуктар таҥаралара биир буолар. Саха тылыгар таҥаралар тустарынан билиилэр киирэн сылдьалларын булуталаан ылыахпытын сөп.

“Сах” таҥара аата “сах билэр”, “сах сиэтин” диэн этиилэргэ иҥэн сылдьар уонна “Сах” таҥара уот буоларын чуолкайдаан биллэрэр. (1,22).

“Син” диэн былыргы таҥара баарын “синим биир”, “син билэр” диэн этиилэр бааллара биллэрэр. Билигин кытайдар “чина” диэн ааттаналлара “Син” таҥараттан сибээстээх. 

Өссө былыргы төрүппүт нууччалары кытта биирин сахаларга “Бах” таҥара баара биллэрэр. “Бах” таҥара баара баҕа санаа таҥара буоларын быһаарар.

Сахаларга «Бах» диэн таҥара баара бахсы уустарыттан биллэр. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит бахсы уустара бах таҥара аатынан ааттаммыттар. Онтон былыргы түүрдэргэ бахсы диэн итэҕэли тарҕатааччы ааттанар.

Билигин Бах таҥара нууччаларга «бог» диэн ааттанан киэҥник тарҕанан сылдьар. Мурад Аджи ол туһунан маннык суруйар. Обращение «Бог», «Бох», «Боже», встречаются только у народов, чья история связана с тюрской. (2,259).

Баҕа санаа олохсуйбута, үгэскэ кубулуйбута таҥара буоларын сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Сахаларга олус былыргы кэмнэргэ Бах таҥара баар буола сылдьыбыт бэлиэлэрэ тылбытыгар иҥэн сылдьаллар. 

Бах диэн таҥара аата. Олус былыргы таҥара. Киһи оҥорор быһыылара баҕа санааттан тутулуктаахтарын биллэрэн таҥараҕа кубулуйбут. Баҕа санаа баар буолбутун, киһини салайара биллибитин кэннэ үөскээбит.
 
Бахтайбыт диэн тыл өлбүт диэн суолталаах. 

Хас биирдии эр киһиэхэ баҕа санаатын дьахтара өйүгэр-санаатыгар олохсуйан сылдьар. Үгүс уолаттарга бу баҕа санааларын дьахтара ийэтин курдук буолара саарбахтаммат. Баҕа санаа сарыабыната диэн өйдөбүл нууччаларга баар. Баҕа диэн тыл суолтатын нууччалар билбэттэриттэн бу сахалыы баҕа диэн өйдөбүл тыыннаах баҕаҕа көспүт. Ол иһин нууччаларга Принцесса Лягушка диэн баар буолбут.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. - Дьокуускай: УПК ТИР, 2010. - 100 с.

2.	Аджи М. Европа, тюрки, Великая степь. – М.: АСТ, 2007. – 473 с.
Беляевка

**Беляевка** () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 12 213 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Айыы аартыга аһаҕас

## Айыы аартыга аһаҕас

Минньигэс саҥалаах дьахталларбыт «**Айыы аартыга аһаҕас**» диэн этиини алгыс тылларыгар тутталлар. Бу этиини өй-санаа өйдөбүллэрин туһанан дириҥник ырытыы наада буолла.

Айыылар диэн былыргы үйэлэргэ, соторутааҕыта даҕаны өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, куттара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан Үөһээ дойдуга баран сылдьаллара ааттанар. Айыылар өйдөрүгэр-санааларыгар кыттыһа сатааһын киһини эрдэлээн өлүүгэ тириэрдиэхтэрин сөп. Эдэрдэр эрдэлээн өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ айыы буола сатааһынтан элбиир. (1,71).

Айыылар Үөһээ дойдуга сылдьаллар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа баран айыы буолан сылдьалларын сахалар бары билэллэр. Тыыннаах буолан Орто дойдуга олорор киһини онно, Үөһээ дойдуга бар диэн ыҥырыы, эн өл, өйүн көттүн диэбиккэ тэҥнэһэр олус куһаҕан быһыы. 

«Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии өлүү суола аһаҕас диэн өйдөбүлү биэрэр. Айыы суола диэн өлүү суола. Саха дьоно өлүү туһунан билиилэригэр «Өлөр судургу» диэн этии баар. Өлүү судургу буоларынан бу «Айыы аартыга аһаҕас» диэн этии үөскээбит. 

Өлүү олоҕу олорордооҕор чэпчэки буолан бэйэлэригэр тиийиммит дьону сахалар сөбүлээбэттэр. «Олох ыараханын тулуйбат буолуу» диэн этиини үөскэппиттэр.

Олох ыараханын тулуйуу холобурун туохтарын эмэ дэҥнээн ыарахан балаһыаннньаҕа түбэһэн баран тулуурдарынан, дьулуурдарынан кыайыылаах хаалбыт дьон олохторуттан булуохха сөп. 

"Олох ыарахан", «Олох оонньуу буолбатах» диэн этиини оҕону үөрэтиигэ элбэхтик туттуллар.

Саха дьонун өлүүгэ, сүтүүгэ ыҥырбаккыт буоллар. "Айыы диэмэ" диэн сахалар үөрэхтэрин тутуһан айыы диэн тылы алгыска туттумуохха. Киһи олоҕор киһилии суолунан сылдьыахтаах. Алгыска айыы диэн элбэх куһаҕаннаах тылы туттуллубат.

## Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.
Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ 2015

**Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа киириитэ**, диэн Арассыыйа дойдутун аармыйата уонна көтөр куйаардааҕы сэриитин сэбэ Сирия территориятыгар киириилэрэ. Киирии Балаҕан ыйын 30 күнүгэр саҕаламмыта. 

## Биричиинэтэ уонна сыаллара
* Башар Асад режимым көмүскээһин
* ИГИЛ террористическай организация утары байыаннай операция тэрийии
* Турция, Евросоюз, Дьоппуон, Саудовскай Аравия, Украина уонна АХШ дьарыктыыр уонна үбүлүүр оппозицияларын бомбардировка.
* Экономикаҕа кризис улаатыытыттан норуоту аралдьытыы.

## Геополитика өттүттэн
Сирияҕа Арассыыйа сэриитэ киириитэ 

## Прогноһа
Айыылар уратылара

**[[Айыы]]лар араастара** киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕыттан тутулуктаах.
 
Ай диэн киһи саҥаны айа сатыыр санаатын быһаарар тылга "ыы" диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн киһи саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр тыл үөскүүр. Киһи оҥорор быһыылара икки аҥы; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларыттан айыы диэн тыл икки, утарыта өйдөбүллэнэр. Киһи өйө-санаата сайдыбытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэринэн айыы диэн тыл үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэрин иҥэринэн сылдьар. Ол аата айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ хаһан да уларыйбат.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билии субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах. Атын кэмҥэ субу үчүгэй уларыйан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар. Сэбиэскэй кэмҥэ дьадаҥы буолуу үчүгэй диэн ааттана, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттар эбит буоллахтарына, билигин, ырыынак кэмигэр аны баай буолуу үчүгэй аатыран сылдьар. Дьон бары байа сатыыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа бу курдук эргийэн биэрэр уратылааҕын билбэттэр. Ол иһин "аньыы" диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыыллар. Үлэһиттэр бу дьон албыннарыгар киирэн биэрбэттэр.

Сахалар дьон өйө-санаата тус-туспаларын, хаһан да маарыннаспаттарын, уратыларын былыр-былыргыттан билэн киһи өлөн өйө-санаата туспа бардаҕына, Үөһээ дойдуга тиийдэҕинэ айыы буолар диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. (1,71). Айыылар диэн инники олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара, билиилэрэ ааттаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэн айыылар эмиэ икки аҥы арахсаллар:

Бастакытынан, үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбут дьон өйдөрүн-санааларын ураты бэлиэтээн үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ анаан туттуллар.

Иккиһинэн, куһаҕаны, дьоҥҥо буортулааҕы оҥорбут дьон өйдөрө-санаалара хара айыы диэн ааттанан араарыллар уонна умнуллууга аналланар.

Өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын маннык икки аҥы араарыы Сиргэ, Орто дойдуга үчүгэй, туһалаах быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан, туһаны аҕалбат быһыылар аҕыйыылларыгар аналланар. (2,117).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУРИМЦ, 2006. - 88 с.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. - Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.
Попов Роман Петрович

**Попов Роман Петрович** — Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## Үлэтин кэрчиктэрэ
улуус кылаабынай бэтэринээринэй бырааһа, оройуоннааҕы бэтэринээринэй станция начальнигын солбуйааччы, Партизан Заболоцкай аатынан колхуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Герой Егоров аатынан колхуос бэрэссэдээтэлэ, райисполком бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Абый оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын начальнига, Уус-Алдан улууһунааҕы суол учаастагын начальнига, Партизан Заболоцкай аатынан совхоз директора, ССКП райкомун II сэкэрэтээрэ, норуодунай депутаттар Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ, «Илин — Эҥэр» экономическэй зона администрациятын баһылыгын I cолбуйааччыта. Уус-Алдан улууһун бастакы баһылыга.
 

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Усть-Алданский улус. История. Культура. Фольклор. Бичик. 2010
Оготоев Петр Петрович

**Оготоев Петр Петрович** (1961—2008) — аан дойдуга биллибит виртуоз-хомусчут, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа.

Москуба куоракка ыытыллыбыт эдэр ыччат Аан дойдутааҕы VIII бэстибээлин дипломана (1985). Тула куоракка буолбут норуодунай инструмеҥҥа толорооччулар III конкурстарын дипломана (1986), аан дойдутаа5ы хомусчуттар (варганистар) « Виртуозы мира» күрэхтэһии кыайыылааҕа (1991).

Кини 1961 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Лөгөй нэһилиэгин Кэптэнигигэр төөөбүтэ. М. К. Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрбитэ. Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа.
Ислам дойдута

**Ирак уонна Сирия ислаам дойдута**,  сороҕор **Ислам дойдута**, диэн суннит джихадтыыр сэрии группировката. Ливия  Нигерия, Ираак, уонна Сирия дойдуларыгар баар. 

Ислам итэҕэл ваххабиттарыттан олус улахан дьайыыны ылдьыбыта. ИГИЛ бэйэтин тутулуга суох дойдунан ааҕар, Шиитары кытта утарар уонна охсуһар, ол иһин сороҕор *шиафобиялаах* диэн аатааччылар. 

2004 сылга Ираак сэриитин саҕаланыытын кэнниттэн Ал-Каида сыһыаннаах бөлөх этэ. Ирак сунниттарын быыстарыгар биир улахан целифат үөскэтэр былааннаах этэ, кэлин Сирияҕа тарҕаммыта. 2014 сыл олунньутугар Ал-Каида 8 ый устата былаас иһин былдьаһыытын кэнниттэн бары сибээһи быспыта.

Арассыйаҕа ИГИЛ **террористическай тэрилтэ** быһыытынан биллэриллибитэ уонна туох да үлэтэ бобуллубута уонна 2015 сыл алтынньы ыйыгар Арассыыйа сэриитэ Сирияҕа ИГИЛ утары охсуһуутун саҕалаабыта.

## Быһаарыылар
Копырина Анастасия Семеновна

**Копырина Анастасия Семеновна** — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, аатырбыт ыанньыксыт, Уус-Алдан улууһун Ытык киһитэ.

Анастасия Семеновна олунньу 15 күнүгэр 1930 сыллаахха Уус—Алдан I Лөгөй нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 

Кини 14 сааһыттан Партизан Заболоцкай аатынан колхозка (кэлин совхозка) тохтоло суох үлэлээбитэ. 1952 сыллаахха ньирэйи арааран төлөһүтүүгэ бачыым көтөхпүтэ. 1963 сыллаахха совхоз хаалыылаах учаастагар мөлтөх туруктаах ньирэйдэри көрөн, сыл иһигэр 40 ньирэй сууккаҕа 700 грамм буоларын ситиспитэ. Үүтэ суох ынахтары ылан, икки сыл иһигэр хас биидиилэиттэн 1862 кг. үүтү ыан оройуоҥҥа биллибитэ. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаланар. 1967 сыллаахха бастакы төрүөх бургунастартан 1913 кг, онтон 1970 сылга 3239 кг ыан чемпион ыанньыксыт аатын ылбыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун1971 сыл муус устар ый 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Ленин орденынан наҕараадаламмыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын күнүнээҕи Ыйааҕынан иккис Ленин орденынан наҕраадаламмыта уонна «Сиэрпэ уонна өтүйэ» кыһыл сулус мэтээлин туттаран туран Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэиллибитэ.

1952 сыллаахха комсомол, 1958 партия кэккэлэригэр киирбитэ.
Винокурова Евгения Николаевна

**Винокурова Евгения Николаевна** — сахалартан бастакы анал үөрэхтээх скульптор дьахтар.

Станковай, монументальнай скульптураҕа, керамиканан, фарфоунан дьоҕус оҥоһуктарга үлэлэһэр. Сүрүн үлэлэрэ: Н. Г. Чернышевскай пааматынньыга (Бүлүү), М. К. Аммосов пааматынньыга (Нам), « Мать — Родина» монумент (Майа), Бартыһаан Дьөгүөрэп бүүһэ (Бороҕон).

1934 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр I Лөгөй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэбитэ. Онтон Москубаҕа И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун бүтэрбитэ. Дьокуускайдааҕы Художественнай фондаҕа, Намнааҕы художествнно- педагогическай, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеларга преподавателинэн үлэлээбитэ.

ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ.

Кыттыбыт быыстапкалара: 
*«Сов. Дальний Восток» (Улан-Удэ, 1969; Владивосток, 1974, 1985; Чита, 1980; Якутск, 1990), 
* «Скульптура малых форм» (Москва, 1977), 
* Произведения художников автономных республик, областей и национальных округов РСФСР (Москва, 1989). 

Үлэлэрэ СӨ Национальнай уус-уран түмэлигэр уонна РФ Худфонун быыстапкатын дириэксийэтигэр харалла сыталлар 

## Быһаарыылар