Аһыыба

**Аһыыбалар** диэн уулук катионун биэрэр (Брөнстед аһыыбата) кыахтаах эбэтэр коваленнаах ситими үөскэтэн (Льюис аһыыбата) электроннаах паараны ылынар кыахтаах химия холбоһуктара.

Брөнстед аһыыбата уу суурадаһыныгар гидроксоний ионун (H3O+) дэлэйин үөскэтэр. Ити ион суурадаһыҥҥа аһыы амтан биэрэр, индикатор өҥүн уларытар, элбэх концентрациялаах буоллаҕына, кыһытыан да бааһырдыан да сөп. Аһыыба хамсыыр  уулугун атома тимир атомыгар солбуллан туус үөскэтэр. Ол тууска тимир катионнара уонна аһыыба тобоҕун анионнара баар.

## Аһыыбалар наардааһыннара

* Төһө абалык баарынан: 
** Абалыга суох (HCl, H2S, HCN); 
** Абалыктаах (HNO3, H2SO4).
* Төһө аһыы уулук атома баарынан: 
** Биир төрүттээх (HNO3);
** Икки төрүттээх (H2SeO4);
** Үс төрүттээх (H3PO4, H3BO3);
** Элбэх төрүттээх.
* Күүһүнэн:
** Күүстээхтэр - толору диссоциация. Диссоциация константата > 1⋅10−3 (HNO3);
** Мөлтөхтөр - диссоциация константата −3 (уксустаах аһыыба Kд= 1,7⋅10−5).
* Туругунан:
** Туруктаахтар (H2SO4);
** Туруга суохтар (H2CO3).
* Химия холбоһугун кылааһынан:
** Органикаламматах (HBr);
** Органикалаах (HCOOH, CH3COOH);
* Көтөөһүнүнэн:
** Көтөр (HNO3, H2S);
** Көппөт (H2SO4) ;
* Ууга сууралларынан:
** Суураллар (H2SO4);
** Суураллыбат (H2SiO3);
* Металл атома баарынан:
** Металлаах (HMnO4, H2TiO3);
** Метала суох (HNO3, HCN).

## Аһыыбалар химия саҥнара

* Олохтуур оксидтары кытта дьайыы. Ол түмүгэр туус уонна уу үөскүүр: 

CaO + 2HCl → CaCl2 + H2O

* Амфотер оксидтары кытта дьайыы. Ол түмүгэр туус уонна уу үөскүүр:

ZnO + 2HNO3 → Zn(NO3)2 + H2O

* Солохтору кытта дьайыы (нейтрализация реакцията). Ол түмүгэр туус уонна уу үөскүүр:

NaOH + HCl → NaCl +H2O

* Сууруллубат олохтору кытта дьайыы (туттуллар аһыыба сууруллар эрэ буоллаҕына). Ол түмүгэр туус уонна уу үөскүүр:

Cu(OH)2 ↓ + H2SO4 → CuSO4 + 2H2O

* Туустары кытта дьайыы (сөҥүү эбэтэр гаас түһэр буоллаҕына):

BaCl2 + H2SO4 → BaSO4↓ + 2HCl↑

* Күүстээх аһыыбалар мөлтөх аһыыбалары туустарыттан солбуйаллар:\mathsf{K_3PO_4 + 3 HCl \longrightarrow 3 KCl +  H_3PO_4}
\mathsf{Na_2CO_3 + 2 HCl \longrightarrow 2 NaCl + H_2O + CO_2 \uparrow}

* Уулукка дылы дьайааһын эрээтигэр турар металлар, аһыыба суурадаһыттан солбуйан таһаараллар (түмүгэр тахсар туус сууруллар буоллаҕына):

\mathsf{Mg + 2 HCl \longrightarrow MgCl_2 + H_2 \uparrow}

* Азоттаах аһыыбалыын уонна концентрациялаах күкэрдээх аһыыбалыын реакция атыннык барар:

\mathsf{Mg + 2 H_2SO_4 \longrightarrow MgSO_4 + SO_2 \uparrow + 2 H_2O}

* Органикалаах аһыыбаларга этерификация реакцията туттуллар (испиири кытта дьайыытыгар ыарахан эфир уонна уу үөскүүр):

\mathsf{R_1-COOH + R_2-OH \longrightarrow R_1-COO-R_2 + H_2O}

Холобур:

\mathsf{CH_3COOH + C_2H_5OH \longrightarrow CH_3COOC_2H_5 + H_2O}

* Полярнайа суох суурадаһыҥҥа аһыыба молекулалара димер буолар кыахтаахтар:

2HA \longrightarrow (HA)_2

## Аһыыбаны ылыы.
Аһыыбаны ылаллар:

* Уулук метал буолбатахтары кытта дьайыыта:

\mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}

\mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}

* Күкэрдээх аһыыба кытаанах туустары кытта дьайыыта:

\mathsf{NaCl + H_2SO_4 \rightarrow Na_HSO_4 + HCl}

\mathsf{Na_2SO_3 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + SO_2 + H_2O}

* Аһыыба оксида ууну кытта дьайыыта:

\mathsf{P_2O_5 + 3H_2O \rightarrow 2H_3PO_4}

## Туттуллубут литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B