open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1340

**1340** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 1 — Дания омугун дьоруойа Нильс Эббесен Данияны баһылаан олорбут ньиэмэс наместнигын Герхард III утуйар хоһугар киирэн төбөтүн быһа охсубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 31 — Иван I Калита (1288 төр.) —  1325 сылтан Москуба кинээһэ, Владимир-Суздаль улуу кинээһэ (Узбек хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт).
1341

**1341** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 26 — Иоанн VI Кантакузены Византия импэрээтэринэн биллэрбиттэрин кэннэ Византияҕа 1341–1347 сс. гражданскай сэрии саҕаламмыт. Бу сэттэ сыл кэриҥэ барбыт сэрииттэн сылтаан импиэрийэ мөлтөөбүтүнэн туһанан, сербтэр Албанияны уонна Македонияны сэриилээн ылбыттара, туспа импиэрийэ тэриммиттэрэ, болгаардар Хотугу Фракияттан сирдэри былдьаан бэйэлэригэр холбообуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1343

**1343** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 23 — Эстонияҕа христианствоны уонна туораттан баһылаабыт тевтоннары утары өрө туруу буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1345

**1345** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 26 — Фризтэр Варнс аттынааҕы кыргыһыыга Голландияны кыайбыттар. Нидерланд хоту өттүгэр Фрисландия диэн региоҥҥа олорор фриз омуктар (фриз тылынан 470 тыһ. киһи саҥарар) билигин да бу күнү киэҥник бэлиэтииллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1346

**1346** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 16 — Стефан Душан Скопье куоракка сербтэр ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1347

**1347** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 8 — Византия 1341–1347 сс. кырасдааныскай сэриитэ түмүктэнэн, Иоанн VI Кантакузен уонна Иоанн V Палеолог былааһы үллэстэргэ сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1349

**1349** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 17 — Табаристаан (аныгы Ираан Мазандараан провинцията) ыраахтааҕытын Хасан II өлөрбүттэр, 488 сыллаахтан баһылаан олорбут Бавандар династиялара быстыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1348

**1348** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 7 — Прагаҕа Карлов университет олохтоммут, Европа кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ, славяннарга бастакы университет.
* Муус устар 26 — Чиэхийэ хоруола Карел IV Прагаҕа университет тэрийбит. Кэлин кини аатынан Карлов диэн ааттаммыта, Киин Европаҕа бастакы университет.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1355

**1355** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 10 — Оксфордка, Аангылыйаҕа  үнүбэрситиэт устудьуоннарын уонна олохтоохтор ыккардыларыгар, устудьуоннарга куһаҕан арыгыны куппуттарыттан сылтаан, кырыктаах охсуһуу тахсыбыт, үс хонук иһигэр 63 устудьуон уонна уһуйааччы өлбүт, олохтоохтортон отучча киһи суорума суолламмыт. Аангылыйа хоруола хамыыһыйа ыытан быһаарсыбытын түмүгэр куорат олохтоохторо буруйдаммыттар, мээр хаайыыга ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1356

**1356** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 19 — Пуатье аттынааҕы кыргыһыыга аҥылычааннар боронсуустары кыайбыттар, хоруолларын Иоанн II билиэҥҥэ ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1350

**1350** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 12 — Дмитрий Донской — Москуба кинээһэ (1359 сылтан), Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин *Донской* диэн ааттаммыт.

## Өлбүттэр
1362

**1362** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 17 — Тевтон уордьана биир ый төгүрүктээһин кэнниттэн Каунас заамагын ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1368

**1368** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 23 — Кытайга монгол былааһын утары өрө турууну салайбыт дьадаҥы төрүттээх киһи Чжу Юаньчжан император буолбут уонна Хунъу диэн аат ылбыт. Кини олохтообут Мин династията Кытайы үс үйэ тухары баһылаабыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1370

**1370** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 17 — Хотугу кириэстээх бохуоттар: Литва Улуу княжествота уонна Тевтон рыцардара Кенигсбергтэн чугас бу иннинэ литовецтар урусхаллаабыт тевтоннар кириэппэстэрин Рудау аттыгар кыргыспыттар. Түмүгэ чопчу биллибэт, ол эрээри Тевтон хроникалара кыайыы туһунан кэпсииллэр, литовецтар элбэх сүтүктэнэн уонна тымныыттан сылтаан Литваҕа төннүбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1371

**1371** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 22 — Роберт II Шотландия хоруола буолбут, Стюартар династияларын саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1364

**1364** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 12 — Краковка Польша саамай кырдьаҕас Ягеллон университета олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1365

**1365** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 12 — Венатааҕы университет олохтоммут, Киин Европа үһүс кырдьыаҕас үрдүк үөрэҕин кыһата.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1373

**1373** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 13 — Англия уонна Португалия билиҥҥигэ диэри көтүрүллэ илик сойуустаһыы дуогабарын түһэрсибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1380

**1380** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 8 — Алтан Ордууга гражданскай сэрии ("Улуу Кэхтии") буола турдаҕына *Куликово кыргыһыытыгар* Дмитрий Донской салайар нуучча сэриитэ Мамай салайар татаар сэриитин кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1382

**1382** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 23 — Москубаны Алтан Ордуу баһылыга Тохтамыш сэриилэриттэн көмүскүүргэ нуучча сирдэригэр аан бастаан тэргэннэри туһаммыттар. Ол эрээри үс хонон баран Тохтамыш сэриитигэр киирсэр Суздаль уонна Алын Новгород кинээстэрэ Москуба ааннарын кыргыһыыта суох аһан биэриҥ диэн тылларыгар киллэрбиттэрэ. Онон Москуба бэриммитэ.

* Атырдьах ыйын 26 — Москуба бэринэн Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана Тохтамышка аанын арыйбыт. Кинээс Дмитрий Донской Костромаҕа күрээбит, Кырыым хаанын Мамаайы 1382 сыллаахха кыайан баран икки сыл төлөөбөккө олорбут түһээнин төлөөбүт, Тохтамыштан көрдөһөн Москубаны уонна кэккэ сирдэри сорохторун дьаһайар дьаралыгын бэйэтигэр хааллаттарбыт. Бу кэнниттэн сотору буолан баран Дмитрий Донской улахан уола Василий Тохтамыштан Москуба кинээһин дьаралыгын көрдөһөн ылбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1377

**1377** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 2 — Пьяна өрүс үрдүнээҕи кыргыһыыга Күөх Ордуу хаанын Арапша сэриитэ (Араб-шах Музаффар, Мамаай киһитэ) нууччалар баһыйар холбоһуктаах сэриилэрин үлтүрүппүт. Холбоһуктаах сэрии баһылыга Алын Новгород кинээһин уола Иван Дмитриевич атынан куотан иһэн ууга тимирэн өлбүт. Нууччалар сэриилэрэ Переяславль, Ярославль, Юрьев, Алын Новгород уонна Муром княжестволартан хомуллубуттар этэ. Нууччалар кыргыһыыны кэтэһэ сытан арыгылаабыттарын түмүгэр хотторбуттара диэн летопись туоһулуур. Бу өрүс аата ол кэннэ Пьяна диэн буолбута диэн үһүйээннэр кэпсииллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1378

**1378** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 11 — Рязань сиригэр Вожа өрүс үрдүгэр нуучча сэриитэ мурза Бегич салалталаах монгуол сэриитин кыайбыт. Бу 140 сыл иһигэр нууччалар монгуоллар утары бастакы бөдөҥ өрө туруулара этэ. Нууччалары Москуба кинээһэ Дмитрий Иванович (икки сыл буолан баран Куликовотааҕы кыргыһыы кэнниттэн Донской диэн аатынан биллибитэ) салайбыта. Ол эрээри Нуучча улууһа бу да кыайыылар кэннилэриттэн Монгуол судаарыстыбатыттан тахсыбатаҕа, өссө биир үйэ түһээн төлүү олорбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1385

**1385** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 14 — Литва улуу кинээһэ Ягайло Польшаны кытта сирдэрин холбуур туһунан Крев униятын түһэрсибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1386

**1386** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 2 — Литва Улуу кинээһэ Йагайло Польша хоруолунан талыллыбыт. Кини оннугар Литва Улуу кинээһинэн аймаҕа Витовт буолбута. Кэлин Йагайло уонна Витовт күүстэрин түмэн үйэлээх өстөөхтөрүн Тевтон уордьан рыцардарын кыайбыттара.
* Олунньу 24 — Буда куоракка Неаполь уонна Венгрия хоруолун Карл III өлөрбүттэр.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 4 — Владислав II Ягелло (Йагаалла, Ягайло) Польша хоруола буолбут.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 9 — Англия уонна Португалия сойуустаһар туһунан Виндзордааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. Аан дойдуга баччааҥҥа диэри күүһүн сүтэрэ илик ордук кырдьаҕас дипломатия докумуона буолар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1388

**1388** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 19 — Дмитрий Донской улахан уола Василий Москубаҕа төннөн кэлбит. Тохтамыш Дмитрий Донскойу Москуба улуу кинээһинэн аныырыгар бу уолу оҕо эрдэҕинэ Ордууга аманаатынан илдьэ барбыт эбит. 1986 сыллаахха 14 саастааҕар молдавааннарга күрэппиттэр. Москубаҕа төннөн кэлиитин нөҥүө сылыгар (1389 сыл сааһа) аҕата өлбүтүгэр Москуба улуу кинээһинэн анаммыта, 26 сыл баһылыктаан олорбута, Ордууга түһээн төлүүрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1389

**1389** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 19 — Дмитрий Донской (1350 төр.), Москуба кинээһэ (1359 сылтан), Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан).
1392

**1392** сыл.

## Туох буолбута
* Москуба улуу кинээһэ Василий Дмитриевич Москуба княжествотыгар Нижнэй Новгород уонна Муром сирдэрин холбуур.
* Туроктар Македония сэриилээн ылыылара түмүктэммит.
* 1392—1396 — Имеретия Грузияҕа холбонуллубут.
* Тимур Сейид судаарыстыбатын холбообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1394

**1394** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 26 — Сеул Кэриэйэ киин куората буолбут.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 22 — Улугбек, бастаан Самарканд баһылыга, кэлин Тимуридтар импиэрийэлэрин баһылыга, астроном уонна математик (1449 өлб.). Тимур улахан уолун улахан уола этэ.

## Өлбүттэр
1395

**1395** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 15 — Тимур Терек өрүс үрдүгэр Тохтамыш сэриитин кыайбыт. Бу кэнниттэн Алтан Ордуу киин куоратын Сарайы суох гыммыта, бөрүстүөлгэ бэйэтин киһитин олордубута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1396

**1396** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 25 — Никополь кыргыһыытыгар Осмаан импэрээтэрэ Баязид I христианнар холбоһуктаах аармыйаларын урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1390

**1390** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 11 — Литва гражданскай сэриитэ (1389–1392 сс.): Тевтон рыцардара биэс нэдиэлэлээх Вильнюс куораты төгүрүктээһиннэрин саҕалаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1391

**1391** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 18 — Кондурчатааҕы кыргыһыы. Билиҥҥи Самаара уобалаһыгар баар сиргэ (уруккута Алтан Ордуу сирэ) Кондурча өрүскэ Тамерлан сэриитэ Тохтамыш сэриитин үлтүрүппүт. Бу иннинэ 1378 сыллаахха Тамерлан Тохтамыш Үрүҥ Ордуу баһылыга буоларыгар көмөлөспүтэ, онтон икки баһылык кыаҕыран баран сири былдьаспыттара: Тамерлан билиҥҥи Азербайджан сирин сэриилээбитэ, ону Тохтамыш бэйэтин сиринэн ааҕынар буолан Тамерлааҥҥа сэриинэн барбыта, Самаркаанд куораты сэриилии сатаабыта да, табыллыбакка чугуйан иһэн, бу Кондурчаҕа кыргыспыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1398

**1398** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 17 — Дели султанаатын аармыйатын Тимур аармыйата урусхаллаабыт. Ииндийэни ылбыт. Султан Насир-уд-Дин Махмуд Шах Туглук эмиэ Тимур бэйэтин курдук түүр төрүттээҕэ, Туглуктар династияларын тиһэх бэрэстэбиитэлэ, бэйэтин кэмигэр сүрдээх үөрэхтээх киһи этэ. Дели оччотооҕу аан дойду саамай баай куораттарыттан биирдэстэрэ буолара, онтон Тимур сэриилээбитин, куораттарын урусхаллаабытын, дьоннорун өлөртөөбүтүн кэннэ Ииндийэ биир үйэ тухары кыайан өрүттүбэтэҕэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1400

**1400** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 17 — Тимур Дамаскай куораты ылбыт уонна халаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
.mp

**.mp** диэн Хоту Мариана арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Соҕуруу далай

**Соҕуруу далай** (атын ааттара **Соҕуруу Муустаах далай**, **Антарктика далайа**) диэн соҕуруу кэтирээhин 60° соҕуруу сытар аан далай ирээтэ. Антарктиканы тулалыыр. Иэнэ 20,327,000 км2.

thumb|330px|right|Соҕуруу далай

## Соҕуруу далай байҕаллара

* Амундсен
* Беллинсгаузен
* Дейвис 
* Дюрвиль
* Космонавтар
* Лазарев
* Моусон
* Рисер-Ларсен
* Росс
* Скош
* Содружества
* Сомов
* Уэдделл
PBI

Бу тыл (PBI) хас да өйдөбүллээх:

* PBI corporation - Кытай саамай улахан спутниковай платформата
* PBI software - аан-дойдуга киэнник биллэн эрэр операционнай систиэмэ
Гириэктэр

**Гириэктэр** - Гириэк омуга. Тыллара - гириэк тыла. Араас сыанабылынан 15-25 мөл киһи. Онтон 14,3 мөлүйүөнэ Грецияҕа олорор.
Иркутскай уобалаһа

**Иркутск уобалаhа** эбэтэр **Иркутскай уобалас**  (Нууччалыы: Иркутская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1936 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр төрүттэммитэ. Киин куората - Иркутск, онтон арыый улахан куораттара - Братск, Усть-Илимск, Ангарск, Усолье Сибирское, Черемхово, Саянск, Киренск, Бодайбо, Нижнеудинск, Аян.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга   2 422 026  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 3,13  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 78,9% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 539 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 8.6% эбит, ол эбэтэр 110.5 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саратов уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 64 миэстэни ылан олорбут .

## Сигэлэр

* Официальнай уэб-сайт

## Быһаарыылар
Иркутскай

**Иркутскай** — Илин Сибиир улахан куораттарыттан биирдэстэрэ. Иркутскай уобалаһын киин куората. 

Ыраахтааҕы саҕана иркутскайдааҕы генерал-губернаторга Саха уобалаһа бас бэринэрэ.
Laissez-faire

**Laissez-faire** - дьоннор икки ардыларыгар судаарстыба кыттыспат, ол курдук салайыыны, тарифтары уонна субсидияны оннук дьайыыларга киллэрбэт диэн экономика системата. Француз тылыттан "оҥордуннар", көҥүллэнэр диэн тылбаастанар. .
EBay

**eBay** — АХШ биир улахан электроннай тэрилтэтэ буолар, бу тэрилтэ интернет нөҥүө табаардары, аһы барытын сир шаарын араас муннугар тиэрдэр! Бу тэрилтэ Саха Сиригэр уонна Арассыыйа5а ваабще популярноһын ылар ик! Бу баай уонна сайдыылаах дойдуларга супер популярнай, прежде всего АХШ, Канаада, Дьоппуон, Германия уонна Аустралиа.  PayPal уонна Skype тэрилтэлэри бас билэр.

eBay тэрилтэтин сүрүн сирэйэ
IELTS

**IELTS** - **International English Language Testing System** диэн планетарнай масштабтаах Английскай тыл тестовай вариана буолар: Бу тиэстинэн - Канаада, АХШ, Англия, Аустралия уонна Саҥа Зеландия дойдуларыгар олохсуйа барыахха сөп, ону барытын 100 балл шкала иһинэн ыытыллар. Бу тесты туттарбыт дьон олоҕо табыллар - Үрдүк үөрэх ылаллар, ону таһынан баай сайдыбыт дойдуларга олохсуйа баралларыгар 100% туолар - иммиграция.

IELTS системаны көрдүүр дойдулар: АХШ, Канаада, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Ирландия, Франция, Германия, Дьоппуон, Кэриэйэ, Норвегия, ону таһынан ООН, НАТО тэриллиилэрэ. Арҕаа Эуропа официально 2006 сыллааха ылыммыта. Уопсайа IELTS системанан билигин 78 дойду билинэн, онно Арассыыйа киирбэт.

IELTS туһунан сүрүн информация

## Өссө маны көр

* Аустралия дойдутугар иммиграция
* Канаада дойдутугар иммиграция
* АХШ дойдутугар иммиграция
* Эмиграция
* Миграция
* Сахалар баай дойдуларга
* Сахалар омук сиригэр
* Саха Диаспора
CD-RW

**CD-RW** — диэн компакт диискэ, сотуллар платформалаах.

## Өссө маны көр

CD-R, CD-RAM, CD, DVD, DVD-RW, DVD-RAM, DVD-R, SD
TDK

**TDK Corporation** (), Дьоппуон саамай биллэр уонна аан-дойдуга саамай улахан кассета, компакт-дискалары онорон таһаарар улахан гигант тэрилтэ.
Венесуэла

**Венесуэла** (, лит. «кыра Венеция») диэн Соҕуруу Америка хотутугар, Кариб байҕалын кытылыгар баар дойду. Иэнэ 916,445 км², олохтоохторун ахсаана 26,414,816. Киин куорат Каракас.

Испанияттан 1811 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.

## Венесуала бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр).
* От ыйын 5 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан 1811)
* От ыйын 24 — Байҕал байыаннай флотун күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Эквадор, Колумбия, Боливия бэлиэтииллэр
* Атырдьах ыйын 3 — Былаах күнэ. Дойду гвардиятын күнэ

* Балаҕан ыйын 20 — Санааны аһаҕастык этии күнэ

* Алтынньы 12 — Олохтоох омуктар утарылаһыыларын күнэ (Día de la Resistencia Indígena)

## Быһаарыылар
Колумбия

**Колумбия** () диэн Соҕуруу Америка хотугулуу арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Венесуэла уонна Бразилия илин, Экуадор уонна Перу соҕуруу, Кариб байҕала хоту, Панама хотугулуу арҕаа уонна Чуумпу океан арҕаа. Колумбия иэнэ 1,141,748 км2, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан төрдүс (Бразилия, Аргентина уонна Перу кэннилэриттэн). Олохтоохторун ахсаана 45,644,023, Соҕуруу Америкаҕа улаханынан иккис (Бразилия кэнниттэн).

## Колумбия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 13 — Сибэтиэй Мария күнэ
* Ыам ыйын 15 — Учуутал күнэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү Соҕуруу Америка элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* От ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Эквадор, Венесуэла, Боливия бэлиэтииллэр
* Атырдьах ыйын 7 — Бояка кыргыһыытын күнэ. 1819 сыллаахха Симон Боливар сэриитэ Испания уонна кини диэки буолбут олохтоох индеецтэр сэриилэрин Бояка өрүс үрдүгэр үлтү сыспыт. Бу кыргыһыы Соҕуруу Америка дойдуларын тутулуга суох буолууларын саҕаланыытын быһыытынан билиниллэр.
* Атырдьах ыйын 17 — Инженер күнэ
* Алтынньы 12 — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ

* Сэтинньи 11 — Картахена тутулуга суох буолуутун күнэ. Бу күн өрөбүлгэ түбэстэҕинэ аныгыскы бэнидиэнньиккэ өрүүллэр
* Сэтинньи 14 — Колумбия дьахтарын күнэ
Гайана

**Гайана** (*Guyana*) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар дойду. Соҕуруу Америкаҕа Иллэр Доҕордоhууларын соҕотох кыттааччыта. Гайаналыын кирбиилэhэллэр Суринам илин, Бразилия соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Венесуэла арҕаа уонна Атлантик океан хоту. Иэнэ 215,000 км2. Олохтоохторун ахсаана 860,000 кэриэтэ.

## Гайана бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 5 — Ииндийэттэн дьон кэлбит күнэ. Бу күн бастакы аал дьону саахар тростнигын үүннэриигэ үлэлэтэ аҕалбыт. Билигин Ииндийэттэн төрүттээх дьон ахсаана дойдуга 44% куоһарар
* Ыам ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Холбоһуктаах Хоруоллуктан (Британияттан) 1966 сыллаахха босхоломмут.
* Атырдьах ыйын 1 — Эмансипация күнэ (Emancipation Day). Урукку Европа дойдуларын Кариб байҕаллааҕы холуонньаларыгар кулуттааһыны суох гыныыга сыһыаннаан бэлиэтэнэр күн
* Атырдьах ыйын 2 — Көҥүл күнэ
* Балаҕан ыйын 10 — Америка индеецтэрин утумнарын күнэ (Гайана) ()
Панаама

**Панаама** (*Panama*) диэн Орто Америка дойдута. Хоту уонна Соҕуруу Америкалары холбуур билиигэ баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Коста Рика хотугулуу арҕаа, Колумбия соҕуруулуу илин, Кариб байҕала хоту уонна Чуумпу океан соҕуруу. Киин куорат Паанама. 1913 с. Панама ханаала Атлантик океаны Чуумпу океаны кытта холбообута. Ханаал аан дойдуга киһи туппут биир сүүнэ улахан тутуута буолар.

## Панаама бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 9 — Толук буолбут дьон күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Панама-Вьехо күнэ
* Сэтинньи 3 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Колумбияттан 1903 с. арахсыбыт)
* Сэтинньи 4 — Былаах күнэ
* Сэтинньи 5 — Колон күнэ. Бу күн 1903 сыллаахха Колон куорат олохтоохторо Колумбия аармыйатын тохтоппуттар
* Сэтинньи 10 — Тутулуга суох буолууга ыҥырыы күнэ (Primer Grito de Independencia de la Villa de Los Santos). Бу күн 1821 сыллаахха Руфина Альфаро диэн кэрэ дьахтар ыҥырыытынан Вилья-де-Лос-Сантос куоракка Испания гарнизонун хаан тохтуута суох бэриннэрбиттэр
* Сэтинньи 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1821)

* Ахсынньы 1 — Учуутал күнэ

## Быһаарыылар
Перу

**Перу** () диэн Соҕуруу Америка арҕаатыгар баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр хотуттан Экуадор уонна Колумбия, илинтэн Бразилия, соҕуруулуу илинтэн Боливия, соҕурууттан Чили уонна арҕааттан Чуумпу океан.

## Перу бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 25 — Клоун күнэ .
* Бэс ыйын 8 — Инженер күнэ
* Бэс ыйын 24 — Инти Райми, Инкалар импиэрийэлэригэр Кыһыҥҥы Күн туруутун кэмигэр саҥа дьылы бэлиэтииллэрэ.
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү испаан тыллаах элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* От ыйын 6 — Учуутал күнэ
* От ыйын 16 — Кармен де Чинча туҥуй дьахтар (Virgen del Carmen) күнэ
* От ыйын 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1821)
* Балаҕан ыйын 20 — Санааны аһаҕастык этии күнэ Үс дойдуга биир күн бэлиэтэнэр.
* Балаҕан ыйын 24 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 8 — Байҕал сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
* Алтынньы 12 — Америка күнэ (Día de las Américas) 
* Алтынньы 31 — Креоллар култуураларыгар ананар күн (Día de la Canción Criolla). 1944 сыллаахтан бэлиэтэнэр

* Ахсынньы 9 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ахсынньы 25 (Чумбивилкас провинция) — Таканакуй

## Быһаарыылар
Парагуай

**Парагуай**, официаллык **Парагуай Өрөспүүбүлүкэтэ** (; Гуаранилыы: *Tetã Paraguái*), диэн Соҕуруу Америка дойдута. Парагуай өрүс кытылларыгар сытар уонна кинилиин кирбиилэhэллэр Аргентина соҕуруу уонна соҕуруулуу арҕаа, Бразилия илин уонна хотугулуу илин, уонна Боливия хотугулуу арҕаа.

## Парагвай бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Учуутал күнэ
* Ыам ыйын 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1811 с.). Ийэ күнэ
* Бэс ыйын 12 — Чако эйэлэһиитин күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Асунсьон олохтоммут күнэ
* Балаҕан ыйын 29 — Бокерон кыайыытын күнэ. 1932 сыллаахха Парагвай уонна Боливия ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы. Бу кыргыһыы Соҕуруу Америкаҕа саамай элбэх хаан тохтуулаах Чако иһин 1932-1935 сыллардааҕы сэрии сорҕото этэ
Суринам

**Суринам** (*Suriname*) диэн Соҕуруу Америка хотутугар баар дойду.

Суринамныын кирбиилэhэллэр Француз Гуианата илин, Гайана арҕаа, Бразилия соҕуруу уонна Атлантик океан хоту. 

Суринам иэнинэн (165,000&nbsp;км²) уонна олохтоохторун ахсааннарынан (470,000) Соҕуруу Америка ордук кыра илэ.

## Суринам бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Кети Коти (Көҥүл күнэ)
* Сэтинньи 25 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1975, Нидерландыттан)
* Ахсынньы 5 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Опатия

**ОПАТИЯ** эбэтэр **Опэтия** () диэн Хорватия дойдутугар баар курортнай куората буолар, манна элбэх (уопсайа 300 тахса) лааҕырдар, отельлар бааллар. Уопсай дьонун ахсаана 9,1 тыһ. Адриатика муоратын кытылыгар сытар. Бу куорат биир Европаҕа биллэр модернебэй стииллээх дьиэлэрдээҕинэн биллэр куорат буолар.
Уругуай

**Уругуай** () диэн Соҕуруу Америка соҕуруулуу илинигэр баар дойду. Дьонун ахсаана 3.46 млн, олортон 1.7 млн Монтевидео киин куоракка уонна кини метрополитен зонатыгар олороллор.

Уругуай хоту Бразилиялыын уонна арҕаа Аргентиналыын кирбиилэhэр. Дойду арҕаа өттүгэр Уругуай өрүс баар, соҕуруулуу арҕаа Рио де ла Плата эстуарийа баар, соҕуруу Атлантик океан кытыла.

Дойду экономикатын сүрүн олохторунан буолаллар агрикултуура (БИО 10% уонна бүтүн экспорт улахан өттүн таhаарар) уонна ил сектор. Transparency International көрүүтүнэн, Уругуай Латин Америка дойдуларыттан ордук намыhах коррупциялаах дойду буолар.

Олохтоохторун 94.6% Эуропаттан төрүттээх дьон.

Уругуай Америкалар биир баай дойдулара.

## Уругвай бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 18 — Лас-Пьедрас аннынааҕы кыргыһыы (Battle of Las Piedras (1811)) күнэ
* Бэс ыйын 19 — Хосе Артигас төрөөбүт күнэ
* От ыйын 18 — Конституция күнэ
* Атырдьах ыйын 24 — Ностальгия түүнэ (1978 сыллаахтан саҕаламмыта, бу түүн араадьыйалар сүрүннээн урукку муусуканы холбууллар)
* Атырдьах ыйын 25 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бразилияттан, 1825)
* Балаҕан ыйын 20 — Санааны аһаҕастык этии күнэ. Өссө Венесуэлаҕа уонна Перуга бу күн бэлиэтэнэр.
* Алтынньы 12 — Америка күнэ (Día de las Américas)

## Тас сигэлэр
* Официальнай ситим-сирэ
OPEC

**Нефть Экспорттыыр Дойдулар Тэрилтэлэрэ** (**OPEC**, ааҥллыы *The Organization of the Petroleum Exporting Countries*) диэн уон икки дойду картелэ. Кыттааччылар: Алжир, Ангола, Венесуэла, Иран, Ирак, Катар, Кувейт, Лиибийэ, Нигерия, Сауд Арабията, Холбоhуктаах Араб Эмираттара уонна Экуадор. Картель штаб-квартирата 1965 c. ыла Вена куоракка баар уонна онно cылга иккитэ кыттааччы иллэр нефть миниистирдэрин көрсүһүүлэрэ буолаллар.

OPEC дойдулара аан дойдутааҕы нефть хаhаастарын 2/3 хонтуруоллууллар уонна аан дойдутааҕы нефть экспорттааhынын 50%.

[left|thumb|300px|OPEC штаб-квартирата [Венаҕа]]
Коуну Коала Парк

**КОУНУ КОАЛА ПАРК** (Cohuna Koala Park) диэн Арҕаа Аустралия сиригэр баар улахан заповедник буолар. Манна элбэх кыыллар бааллар! Ону таһынан манна коала диэн ааттаах эндемик кыыл баар. Бу кыылы оҕолор тыытан көрүөхтэрин сөп. Манна элбэх Саха туристара сылдьаллар.

Cohuna Koala Park Cүрүн сирэйэ
Опочка

**Опо́чка** диэн Псков уобалаһыгар баар кыра куорат, Опоческай оройуон киинэ. 1777 сыллаахха куорат буолбут.

Дьонун ахсаана 12876 киһи (тохсунньу 1, 2009).

Псков куораттан 130 км сиргэ турар.

## Историята
1414 сыллааха Псков олохтоохторо Великая диэн өрүскэ кириэппэс туппуттар — Опочка диэн ааттаабыттар. 
Пётр I укааһынан куорат Ингерманландия губерниятыгар 1708 сыллаахха киирбит. Онтон 1727 сыллаахха Новгород губернията тэриллиитигэр кини Псковтааҕы провинциятыгар киирбит.

## Тугу көрүөххэ сөбүй

В городе сохранились древние здания, представляющие историческую ценность. Так же известен Опочетский вал — остатки средневековых укреплений.

## Экономиката
Тэрилтэлэрэ:
* леспромхоз
* межлесхоз
* хлебокомбинат

## Сэргээҥ
* Опочка куорат К. Г. Паустовскай «Беглые встречи» диэн кэпсээнигэр ахтыллар.

## Сигэлэр
* Опочка, Опочецкий район Псковской области
* История герба Опочки
* Новости, события факты из жизни города Опочка 
* «Коложе» творческая мастерская, сувениры с видами г. Опочки
Коала

thumb|250px|Коала
**Коала** () диэн Аустралия дойдутугар баар эндемик кыыл буолар. Бу кыыл кыһыл кинигэ ыйынньыгар киирбит. Кини көрүҥ быһыытынан сүтэн эрэр диэннэр, дойду үрдүнэн 200 араас пааркалар уонна заповедниктар баар буолбуттара, олортон биир улаханнара Перт куоракка баар — Коуну Коала Парк диэн буолар.
Кыһыл кинигэ

**Кыһыл кинигэ** диэн сэдэх, сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр тиһиктэрэ. Кыһыл кинигэлэр араас дьаарыһы хабаллар — аан дойдутааҕы, биирдиилээн судаарыстыбалар киэннэрэ уонна регионнар Кыһыл кинигэлэрэ.

Сүтэн эрэр сэдэх көрүҥнэри харыстааһын бастакы соруга — бу көрүҥнэри ааҕыы уонна чуолкайдааһын.

Аан дойдутааҕы айылҕа харыстабылын сойууһа (, ) 1948 сыллаахха айылҕаны харыстааһыҥҥа араас судаарыстыбалар, наука уонна уопсастыба тэрилтэлэрин үлэтин холбообута уонна баһылаабыта.

Кини сэдэх көрүҥнэргэ хамыыһыйата бастакы Кыһыл кинигэни 1963 сыллаахха таһаарбыта. Бу аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «пилотнай» кинигэ буолбута. Бу кинигэ икки туомугар кыыллар 211 көрүҥнэрэ уонна подвидтара, көтөрдөр 312 көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.

Саха Сирин Кыһыл кинигэтэ 1987 сыллаахха тахсыбыта.

Хамсыыр харамайдар уонна үүнээйилэр сэдэх көрүҥнэрин Кыһыл кинигэ 5 хаттыгаска араарар:
: **0** *(Ex)* — арааһа букатын сүппүт көрүҥнэр;
: **I** *(E)* — сүтэр кутталлаах көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына хаалаллара саарбах;
: **II** *(Y)* — кэбирэх көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар;
: **III** *(R)* — сэдэх көрүҥнэр, аҕыйах популяциялаах, билигин сүтэр кутталлара суох гынан баран кэбирэх көрүҥнэр, тоҕо диэтэххэ ареаллара кыра эбэтэр экологияларын диапазона кыараҕас уонна ареалларыгар ахсааннара аҕыйах;
: **IV** *(I)* — чуолкайдамматах көрүҥнэр (үс инники хаттыгастарга киирэллэр, ол гынан баран кинилэр тустарынан үчүгэйдик биллибэт).

## Сигэлэр
* Арассыыйа Кыһыл кинигэтэ — харамайдар
* Арассыыйа Кыһыл кинигэтэ — үүнээйилэр
Эндемик

**Эндемик** (эндемиктэр) диэн ханнык эрэ сиргэ чуолаан үөскүүр (айылҕа усулуобуйатыгар атын сиргэ суох) харамайдар көрүҥнэрэ. Холобур коала уонна эму Австралия эндемиктара.
Пандемия

**Пандемия** ( — весь народ, норуот барыта), ыарыы (вирус) ханнык эмэ дойдуну эрэ буолбакка, сир шары барытын дойдуларын ыарытыннарыан сөп. Холобур: Европа дойдуларыгар — Испанка уонна Чума ыарыыта. Өссө маннык тархана сылдьыбыта — Хара Өлүү () диэн ынырык кутталлаах ыарыы Аан-дойду дьоннорун 150–300 миллион дьолун алдьатан, сиэн барбыта.

## Аныгы Пандемия
Хата билигин пандемия куттала суох. Ол кынан баран, куттал суоһуур — Сибинньэ гириибэ уонна Көтөр гириибэ.

## Өссө маны көр
* Грипп
* Вирус
* Ла Глория
* Хамсык
* Дьаҥ
Сибинньэ гириибэ

**[[Сибинньэ]] гириибэ** () диэн Мексика дойдутугар улаханнык тарҕанан эрэр, аныгы ыарыы биир көрүҥэ буолар. Бу ыарыыттан сылтаан элбэх дьон өллө! Бу ыарыы Ла Глория диэн кыра дэриэбинэҕэ үөскээн тахсыбыт. 

## Өссө маны көр
* Өлүү
* Олох
* Ыарыы
* Грипп
* 2009 сыллаах H1N1 ыарыытын пандемията
Ла Глория

**Ла Глория** () диэн Мексика Веракруз () штатыгар баар кыракый дэриэбинэ. 2005 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн дэриэбинэҕэ 2243 киһи олорор 2009 сыл сибинньэ гриппа мантан саҕаламмыт диэн сабаҕаланар. 

## Быһаарыылар
Тольятти

**Тольятти** (1964 сыллаахха диэри **Ста́врополь**,  — туруору тылбааһа «**кириэс куората**» — Самара уобалаһыгар баар куорат. Дьонун ахсаана 800 тыһ. Бу куоракка Автоваз корпорацията баар.

Мэр - Нiкыта Летягiн 

Волга хаҥас кытылыгар Жигули хайатын утары турар. 

1737 сыллаахха Василий Татищев көс омуктартан кыраныысаны көмүскүүр кириэппэс быһыытынан олохтообут, ону таһынан сүрэхтэммит калмыыктары көһөрөр сир буолбут.
TEAC

**TEAC** диэн Кытай тэрилтэтэ. 99% табаара барыта DVD уонна CD дисководтарга ананар.

200px
Ойуу:TEAC PD-518E front side.jpg

Ойуу:Teac.jpg

Ойуу:TeacCD.jpg

Ойуу:PD-M650 front side.jpg

Ону таһынан 2009 сылтан ыла аутобустары онорон эрэр, Шанхай куоратка

Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG.jpg

Ойуу:SCBus CountyRoute805 398FG wide.jpg
HATAV

**HATAV** диэн Кытай бастыҥ Аудио-Видео техникатын онорон таһаарар тэрилтэтэ. Саха Сиригэр главным образом мощнай саб вуфердары атыылыыр.
Уэллингтон

**Уэллингтон** (,  эбэтэр *Pōneke*) диэн Саҥа Зеландия киин куората буолар. Дьонун ахсаана 300 тыс. (эргинниин).
Нью Плимут

**НЬЮ ПЛИМУТ** (Сороҕор маннык суруллар - НЬЮ-ПЛИМУТ) () диэн Саҥа Зеландия дойдутугар баар куорат. Бу куорат дойдуга улахан текстильнэй быһыытынан биллэр. Дьонун ахсаана 45-60 тыс.
Эмандьа

400px|thumb|right|Эмандьа күөл куйаартан көстүүтэ
**Эмандьа күөл**. Аадыча өрүс тардыытыгар Дэрбэкэ намталыгар сытар күөл. Иэнэ 33 км², тардыытын иэнэ 179 км².

Уһуна 8 км, кэтитэ 6 км. Муора таһымыттан 689 м үрдүк. Сээн үрэх тахсар, хас да үрэх түһэр. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

1961 сылтан ыла манна гидрология поһа үлэлиир. Балыга дэлэй.

Кыһын күөл мууһунан Томпо — Баатаҕай кыһыҥҥы суол ааһар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Дэрбэкэ намтала

**Дэрбэкэ намтала**. Дьааҥы уонна Элгэ хаптал хайаларын икки ардынан *[[Дэрбэкэ]]* баһыгар сытар.

Ортотугар Эмандьа күөл сытар. Муора таһымыттан 689 м. Иэнэ 700 км². Үрдүгэ 1000 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Букочаан

**Букочаан томтороот** диэн Өлөөн уонна Арҕаа Салаа өрүстэр билирдэригэр сытар намыһах сис.

Муора таһымыттан орто үрдүгэ 400 - 500 м., ордук үрдүк чыпчаала 725 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Булумэндьэ

**Булумэндьэ хайа** диэн Кондаков хаптал хайалаах сир хоту өртүгэр Индигир уҥа кытылыттан 12 км. турар хайа.

Муора таһымыттан 371 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туойдаах Чыпчаал

**Туойдаах Чыпчаал**. Эльгэ хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ. Индигир салаата Эльгэ баһыгар турар.

Муора таһымыттан 1590 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Work and Travel USA

**Work and Travel USA** () — үрдүк уонна орто үөрэх кыһаларын устудьуоннара Америка Холбоһуктаах Штааттарын билсэллэригэр туһаайыллыбыт АХШ атын дойдуларга аналлаах бырагырааммата. Бу бырагыраамма иһинэн устудьуоннар дойдуну көрөллөр уонна быстах кэмҥэ үлэлииллэр. Сайыҥҥы бырагырааммаҕа кыттарга устудьуон анал аккредитациялаах үөрэх кыһатыгар үөрэниэхтээх уонна ааҥыл тылын билиэхтээх. Арассыыйа уонна СНГ дойдуларыгар ордук элбэхтик туттуллар бырагыраамма.

## Бырагыраамма болдьоҕо
Бырагыраамма уопсай уһуна 5 ый кэриҥэ, онно киирэллэр: DS-2019 формаҕа ыйыллыбыт кэм (4 ыйга дылы), ол устатыгар АХШ территориятыгар үлэлиир көҥүллэнэр, ону таһынан J-1 визалаахтарга Национальнай Безопасность Департаменынан бэриллэр 30 күннээх эбии кэм. Ол 30 күн устатыгар программа кыттааччыта дойду устун күүлэйдиэн сөп уонна дойдуттан барарга бэлэмнэниэхтээх, үлэлиирэ бобуллар.

## Үлэ
Үксүн кыттааччылар өҥө эйгэтигэр үлэлииллэр, куруортарга, отеллэргэ, ресторааннарга, пааркаларга. Ол эрээри кыттааччы атын да үлэҕэ үлэлиирэ көҥүллэнэр. Кыттааччы аахсар хамнаһа АХШ гражданинын хамнаһыгар тэҥ буолуохтаах. 

Программа кыттааччылара наймыламмыт дьиэ хамначчыта (горничнай, служанка о.д.а.) быһыытынан үлэлииллэрэ көҥүллэммэт. Итини таһынан үлэлииргэр бэйэҥ харчыгын инвестируйдуур  уонна пациены көрөөһүннээх үлэлэргэ эмиэ үлэлиирэ эмиэ көҥүллэммэт.

## Кинигэлэр
* Alexandra Albert 'Work & Travel in Australien und Neuseeland' 
* T.O.O. "ZAKwUSA, Work and Travel in examples; .... " (Copyright by DraftOK, April 2012)

## Быһаарыылар
Сөрфиҥ

**Сөрфиҥ** (, ) диэн спорт биир көрүҥэ буолар. 

Виндсерфинг () - долгуҥҥа серфиҥнааһын - Аустралия уонна АХШ дойдуларыгар тарҕаммыт спорт көрүҥэ. Серфингэ сөптөөх долгун сүрүннээн байҕалга уонна муораҕа баар, ол эрээри күөллэргэ эбэтэр өрүстэргэ «турба долгуна» курдук эбэтэр приливнай долгун баар буолуон сөп. Ол да буоллар серердэр катерынан (вейксерфинг) оҥоһуллубут искусственнай бассейннарга уонна серфингэ аналлаах искусственнай бассейннарга тэриллибит долгуннары эмиэ туһаныахтарын сөп.

Серфинг тиэрминнэрэ ыскаапкаттан эбэтэр хаптаһыттан тутулуга суох «проехан» долгуна доскайтан эбэтэр этин- сиин балаһыанньатыттан тутулуга суох долгун диэки долгуннурар. Чуумпу Океан төрүт норуоттара, холобур, мас хаптаһынынан, сыабынан уонна да атын оҥоһуктарынан туһанан, курбуктаан, тобуктаан оҥороллоро. Серфин аныгылыы билгэлээһин, ол эрээри, серфинг дуоскатыгар турунан, долгуннаахтык айанныыр эйгэҕэ үгүстүк сыһыаннаһар.

Серфингэ хаптаһын-серфинг спорка туттуллар уһун платформа.

Серфинг 2021 сылтан спорт олимпийскай көрүҥүнэн буолар.

## Быһаарыылар
Австралия олохтоох резиденэ

**Австралия олохтоох резиденэ** () диэн Аустралияҕа олорор гынан баран Аустралия граажданнара буолбатах Аустралия олохтоохторо. Бу дьон дойдуга олохторун тухары олоруохтарын сөп. Куруук олорор кыаҕы биэрэр визалаах киһи дойдуга төһө баҕарар өр сылдьыан сөп. Үксүгэр аан бастаан 5 сыллаах визаны ылаллар, онтон ону уһаттараллар. Биир дьиктитэ диэн бу болдьох бүппүтүн да кэннэ, уһаппакка эрэ салгыы дойдуга олордоххуна сокуону кэспэккин. Ол эрээри Аустралияҕа наһаа уһуннук кэлбэккэ сырыттаххына олохтоох резидент стаатуһун сүтэриэххин сөп.
Бу стаатуһу иммиграция уонна гражданство дьыалаларын миниистирэ тохтотуон сөп.

Олохтоох резиденнар үгүстэрэ кэтэһии кэмин кэнниттэн гражданин буолар бырааптаахтар.

## Өссө маны көр
* permanent resident
* Canadian permanent resident
* Бипатрид
* Апотрид
* Гражданин
* Иккис паспорт

## Источнига
http://en.wikipedia.org/wiki/Australian_permanent_resident
Бипатрид

**Бипатрид** ( «иккитэ» +  род.п.  «аҕа дойду; ийэ дойду») — икки эбэтэр хас даҕаны гражданстволаах (пааспардаах) киһи.

Холобур Арассыыйа гражданина АХШ, Аустралия уонна Канаада пааспарын тэнҥэ илдьэ сылдьыан сөп.
Лабыҥкыр

400px|thumb|right|Лабыҥкыр күөл куйаартан көстүүтэ
**Лабыҥкыр күөл**. Өймөкөөн улууһугар Өймөкөөн үрдэлгэ сытар күөл.

Күөлгэ киирэр уонна тахсар *Лабыҥкыр* өрүс. Тардыытын иэнэ 943 км²., бэйэтин иэнэ 44,7 км².

Соҕурууттан хоту диэкки 14 км усталаах, кэтитэ 4 км. Балыга дэлэй.

Номох быһыытынан күөлгэ улахан кыыл олорор үһү. Ону чинчийээри хас да экспедиция кэлэ сылдьыбыта. Ол биллибэт улахан кыыл тириитэ хара дьүһүннээх, улахан айахтаах, хараҕа икки арда биир миэтэрэттэн элбэх үһү. Айаҕын улаханнык аттаҕа икки миэтирэ буолар үһү.

Бу номох туризм сайдыытыгар олук буолуо диэн эрэл баар.
400px|thumb|left|Лабыҥкыр күөл көстүүтэ

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
000

**000** (үс нуул) — Аустралия дойдутугар үлэлиир правоохранительнай сулууспалар төлөппүөннэрин нүөмэрэ. Бу нүөмэр дойду ханнык баҕарар сиригэр үлэлиир уонна дойду таһыгар — Роуминг. 

## Өссө маны көр
* 911
* 01
* 02
* 03

## Сигэлэр
* http://allianceau.com/safety.shtml
Моҕотой күөлэ

400px|thumb|right|Моҕотой күөлэ куйаартан көстүүтэ
**Моҕотой күөлэ** . Дьааҥы — Индигир намталыгар Индигир төрдүттэн чугас сытар туустаах күөл. Иэнэ 323 км², тардыытын иэнэ 1170 км².

Уһуна 34 км, кэтитэ 15 км. Илин Сибиирдээҕи байҕалы кытары уонна Большое диэн күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.

Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй (уомул, тууччах уо.д.а.). Уута туустаах.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Катумба

**КАТУМБА** (**Katoomba**) диэн Аустралия сиригэр, Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар. Бу куорат Сидней куораттан 110 км ыраах сытар. Манна элбэх садтар бааллар. Бу куоратка аан-дойдуга биллэр паарка баар - Халлаан күөх хайа диэн! Дьонун ахсаана 10 киһ.
Армидейл

thumb|right
thumb|right
**Армидейл** (), Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат, Аустралия. Дьонун ахсаана 24 тыһ.
Тари

**Тари** () диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, дьонун ахсаана 17 тыһ. киһи. Аустралия дойдутугар биир популярнай буолан эрэр.
Байрон Бэй

**Байрон Бэй** (эбэтэр Байрон-Бей), **Byron Bay** диэн Аустралия дойдутугар баар, кыракый уонна ынырык комфортнай эйгэлээх куорат буолар. Бу куорат Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар куорат буолар. Чуумпу океан кытылыгар сытар. Дьонун ахсаана 6 тыс.

Билэ:160px-Byron_Lighthouse_looking_south_2004-28-12.JPG

Билэ:160px-Byron_lighthouse.jpg
Кунабарабран

**Кунабарабран** (**Coonabarabran**) диэн Аустралия сиригэр баар куорат буолар, штат Саҥа Соҕуруу Уэльс. Дьонун ахсаана 3 тыс. Кып кыра куорат, почти дэриэбинэ статустаах куорат буолар. Ол да буоллар манна Саха Сириттэн син элбэх иммиграннар бааллар (14 киһи).
Ясс

**ЯСС** () диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар кыра куорат буолар, аборигеннар былыр бу сири ааттаабыттар «Уу Сүүрэр» диэн. Дьонун ахсаана 5995 (2009). 1837 бастакы острог тутуллан төрүттэммит.
Прозерпайн

**Прозерпайн** () диэн Куинслэнд штатка баар дэриэбинэ, бу дэриэбинэ кыра да буоллар, Аустралия дойдутун 30% бурдугун хаарчыйар. Улаханнык туризм сайдан эрэр. 3 тыс.

## Сиһилии манна
http://en.wikipedia.org/wiki/Proserpine,_Queensland
Биотехнология

[right|thumbnail|250px|[Инсулин кристаллара.]]

**Биотехнология** диэн сүрүннээн агрикултуураҕа, ас үөрэҕигэр уонна медицинаҕа туттуллар, уонна биологияҕа олохтонор технология. Холбоhуктаах нациялар Биология эгэлгэтин конвенцията биотехнологияны маннык диэн быhаарар:

Биотехнология түмэр дисциплиналара генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология уонна саанык биологията. Кинилэрдиин ситимнээх практика дисциплиналара химия инженерията, информация технологията уонна биороботика.
Одьуогун күөл

400px|thumb|right|Одьуогун күөл куйаартан көстүүтэ
**Одьуогун күөл**. Абый намталын хоту өртүгэр уонна Полоуснай томтороот соҕуруу эниэтигэр сытар күөл.

Иэнэ 157 км², тардыытын иэнэ 592 км². Уһуна 25 км, кэтитэ 12 км. Уута чычаас.

Күөлтэн Индигир салаата *Одьуогун* үрэх тахсар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр манна Ытык кэрэ сирдэр систематыгар киирэр эркээйи сир тэриллибитэ.

## Өссө маны көр
* Одьуогун күөл (эркээйи сир)

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Виктория, Аустралия

**ВИКТОРИЯ**, Аустралия саамай кыра штата буолар. Дьонун ахсаана 5 миллион. Киин куората - Мельбурн. Оттон арыый улахан куората - Джелонг
Джелонг, Аустралия

**ДЖЕЛОНГ** (*dʒəˈlɔŋ*, ), Аустралия Виктория штатыгар баар биир улахан куорат, дьонун ахсаана 161 000. Улахан порт куорат буолар.
Модем

**Модем** (*мэдиэм, мадьыам*) ( эбэтэр ) диэн көмпүүтэргэ туттуллар сэп буолар, кини интэриниэккэ «киирэри» хааччыйар.
Штутгарт

**Штутгарт** () диэн Германия диэн дойдуга баар, биир улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Штутгарт — Баден Вүртемберг диэн сирин киин куората буолар. Дьонун ахсаана 600 000.
Шварцвальт

**Шварцвальт** ( — «хара тыа») — Германия соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Баден-Вюртемберг сиргэ баар хайа сиһэ.

## Географията
Хотуттан соҕуруу Рейн өрүһү батыһа сытар. Үрдүкү чыпчаала — Фельдберг хайа, 1493 м. Ньуурун үксэ иннэлээх тыанан эбэтэр буук мас тыатынан бүрүллүбүт. Элбэх кэрэ көстүүлээх күөллэрдээх.   Минерааллаах уу дьүүктэлэрэ элбэх буоланнар хас да курорт баар, холобура, Баден-Баден уонна Баденвейлер. Шварцвальд хайаттан Европа иккис улахан өрүһэ — Дунай - саҕаланар.
Түбинген

**Түбинген** () диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар кыра куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 83 тыс.
Мастаах (күөл)

400px|thumb|right|Мастаах күөл тобоҕо куйаартан көстүүтэ
**Мастаах күөл**. Саха сирин ортоку намталыгар Түҥ өрүс тардыытыгар сытар күөл.

Иэнэ 50 км², тардыытын иэнэ 105 км². Уһуна 10 км, кэтитэ 7 км. Түргэнник уолар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Баден Баден

**Баден Баден** (Бадэн Бадэн, ) диэн Баден Вүртемберг диэн Германия сиригэр баар кыра куорат. Дьонун ахсаана 60 тыс. Манна улахан Шварцвальт баар.


Baden-Baden-Innenstadt vom Merkur-12-gje.jpg
Baden-Baden-Merkur-58-2009-gje.jpg
Baden-Baden-Festspielhaus-Alter Bahnhof-50-Nordostseite-rechts-gje.jpg
Baden-Baden-Kurhaus-Casino-Florentiner Saal-12-gje.jpg
Baden-Baden-Trinkhalle-104-Kaiser Wilhelm-1981-gje.jpg
Baden-Baden-Friedrichsbad-70-2021-gje.jpg
Baden-Baden-Altes Dampfbad-20-Portal-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Kunsthalle-06-Platane-Deportation Class-2014-gje.jpg
Baden-Baden-Brenners Parkhotel-16-gje.jpg
Baden-Baden-Evangelische Stadtkirche-04-zum Chor-gje.jpg
Baden-Baden-Stourdza-Kapelle-11-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-396-Sintersteinbrunnen-Haengebuche 1-2016-gje.jpg
Нордвик

400px|thumb|right|Нордвик тумул арыы куйаартан көстүүтэ
**Нордвик тумул арыы**. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар тумул арыы.

Арҕаа Нордвик хомото, илин Анаабыр хомото. Соҕурууттан хоту диэкки уһуна 45 км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нордвик хомото

400px|thumb|right|Нордвик хомо куйаартан көстүүтэ
**Нордвик хомото**. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-арҕаа муннугар баар хомо.

Биир өртүнэн Хара Тумус тумул арыы, иккис өртүнэн Нордвик тумул арыы. Материкка 37 км. киирэр.

Кэтитэ 39 км., дьириҥэ 9 м. Сыл улахан аҕаарыгар муустаах. 

1739 сыллаахха Улуу Хотугу экспедиция Өлүөнэ-Хатанга этэрээтэ арыйбыта. *Нордвик* диэн аат скандинавия тыллырыгар *Хотугу хомо* диэн тьылбаастанар.

Аан маҥнай каартаҕа киллэрбит киһиннэн буолар геодезист *Н. Чекин*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лэгдэ

**Лэгдэ хайа** — Алдан үрдэлин илин өртүгэр Алдан өрүс кыра салаалара *Дьанда* уонна *Эльгэ* икки ардыларынан турар хайа.

Муора таһымыттан 749 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мэҥэ бырайыак

**Мэҥэ бырайыактар** эбэтэр **баараҕай бырайыактар** () — маннык аатынан 2007 сылтан саҕалаан Арассыыйа илин өттүн экономикатын сайыннарар соруктаах улахан бырайыактары ааттыыллар.
Хотугу полюс эргимтэтэ

400px|thumb|right|Хотугу полюс эргимтэтэ
**Хотугу полюс эргимтэтэ** — Сир каартатыгар көрдөрүллэр биэс сүрүн параллельлартан биирдэстэрэ.

Экватортан 66° 33′39″ (66.56083°) хоту диэкки баар. Полюс эртимтэттэн хоту сытар сир Арктика диэн ааттанар. Соҕуруу полушариеҕа маннык параллель соҕуруу полюс эргимтэтэ диэн ааттанар.

**Хотугу полюс эргимтэтэ** Полюс күнэ уонна Полюс түүнэ буолар сири чэрчилиир. 

Бу эргимтэттэн хоту сытар ханнык баҕарар сиргэ күн сылга биирдэ, эбэтэр онтон да элбэх күн горизонт анныгар 24 чааһы быһа көстүбэт. 

Бу түбэлтэ сылга биирдэ буолар ахсынньыга. Эбэтэр күн горизонт анныгар киирбэт бэс ыйыгар. 
Срҕуруу полюс эргимтэтиттэн соҕуруу сытар сирдэргэ эмиэ оннук.

Полюс эргимтэттэн хоту климат кытаанах буолан аҕыйах киһи олорор. Манна түөрт бөдөҥ куорат баар: Мурманскай (325 000 киһи), Норильскай (135 000 киһи),  Воркута (85 000 киһи) (барыта Арассыыйа) уонна Тромсё (62 000 киһи) (Норвегия).

Саха сиригэр Анаабыр, Булуҥ, Усуйаана, Аллайыаха, Абый, Аллараа Халыма, Орто Халыма уонна Эбээн Бытантай улуустар полюс эргимтэттэн хоту сыталлар, онтон Өлөөн, Эдьигээн, Үөһээ Дьааҥы, Муома уонна Үөһээ Халыма улуустар территориялара сорҕото.

## Өссө маны көр

* Соҕуруу полюс эргимтэтэ
1220-с

**1220-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* Дьэбэ уонна Сүбэтэй бохуоттара (1220—1224). Калка өрүскэ кыргыһыы (1223).
1210-с

**1210-с** сыллар.

## Баһылыктар
* Оттон IV — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта (1209—1215) .
* Филипп II Август — Франция хоруола (1180—1223) .
* Чыҥыс Хаан — Моҕуол импиэрийэтин Улуу Хаана  (1206—1227).
* Го-Хорикава — Япония ыраахтааҕыта (1212—1234) .
1200-с

**1200-с** сыллар.

* Моҕуоллар Улуу курултаайдара  (1206): Йекэ Монгол Улус (Улуу Моҕуол судаарыстыбата) олохтоммут; Тэмуджин Чыҥыс Хаан диэн ааттаммыт.
Лаврушка

**Лаврушка хайа**. Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр Бүлүү өрүс баһыгар турар хайа.

Муора таһымыттан 854 м. үрдүк. Хайа эниэлэртииэн Бүлүү салаата *Вавукаан* салаалара саҕаланаллар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1240-с

**1240-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Ливонский поход на Русь (1240—1242). Невская битва (1240). Ледовое побоище (1242).
* Монгуоллар арҕаа бохуоттара (1236—1242; Батый).
** Даниил Галицкайы утары сэрии (1240).
** Монгуоллар Польшаҕа саба түһүүлэрэ (1241).
** Монгуоллар Венгрияҕа саба түһүүлэрэ (1241—1242).
** Русь үрдүнэн монгуол былааһа олохтонуута (1243). Отец Александра Невского князь Ярослав Всеволодович получил от хана Бату ярлык на Великое княжество Владимирское.
* Англо-французская война (1242; Saintonge War).
* Бастакы Лион собуора (1245).
* Сэттис Кириэстээх бохуот (1248—1250/1254).
1250-с

**1250-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Сэттис Кириэстээх бохуот (1248—1250/1254), направленный против египетских Айюбидов. Битва при Эль-Мансуре (1250), армия крестоносцев разбита, король Людовик IX и сотни рыцарей оказались в плену.
* Мамлюктар султанааттара (1250—1517).
* Монгуоллар бохуоттара Ближневосточный поход монгольской армии (1256—1260; Хулагу). Битва за Багдад (1258). Разгром иранских исмаилитов-низаритов, Багдадского халифата и айюбидов Сирии. Государство Хулагуидов (1256—1335).
1280-с

**1280-с** сыллар.

* Кытайга Улуу ханаал хотугу өттүн тутуутун саҕалаабыттар.
1270-с

**1270-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Монгуоллар Соҕуруу Сун импиэрийэни сэриилээһиннэрэ (1235—1279). Кытайга Юань династия оолохтонуута (1271—1368; Хубилай).
* Ахсыс Кириэстээх бохуот (1270). Туниска Людовик IX өлүүтэ.
1260-с

**1260-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Монгуоллар сэриилэрэ Ближневосточный поход монгольской армии (1256—1260). Поражение монголов и их союзников от мамлюков при Айн-Джалуте (1260).
* Монгуол импиэрийэтигэр былааһы былдьаһыы:
** После смерти великого хана Мункэ война за престол Монгольской империи между Хубилаем и Ариг-бугой (1260—1264; Toluid Civil War). Продолжение военного конфликта между Монгольской империей и китайской империей Южная Сун.
** Тем временем усилились правитель Чагатайского улуса Алгуй и угэдэид Хайду. Последний, не признавая ханом Хубилая, начал против него борьбу (1267), которая продолжалась до начала XIV века.
** В результате ближневосточного похода Хулагу в Иране образовалось государство ильханов, которое на протяжении восьми десятилетий будет играть значительную роль в международной политике регионов Ближнего Востока и Средиземноморья.
** Войны Джучидов и Хулагуидов (1262—1358).
1290-с

**1290-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 1291 — Палестинаҕа крестоноцестар тиһэх кириэппэстэрэ охтубуттар 
* Империя Маджапахит (1293—1520).
* «Старый союз» Франции и Шотландии (1295—1560). Первая война за независимость Шотландии (1296—1328; Уильям Уоллес).
* Осман импиэрийэтэ олохтоммут (1299; Осман I).
1202

**1202** сыл.

## Туох буолбута
Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи Азияттан Европаҕа нуулу «аҕалбыт»: «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр бу бэлиэни туһаныы туһунан кэпсээбит.
* Сэтинньи 23 — крестоноцестар Зара куораты сэриилээн ылбыттар, халаабыттар. Дьиктитэ диэн бу католик итэҕэллээх (ол аата крестоносецтары кытта биир) Венгрия хоруолугар бирисээгэ биэрбит христианнар куораттара этэ (билигин Задар диэн Хорватия куората). Рим паапата маны эрдэттэн билэн христианнары атаҕастыыры боппута, оннук буруйдаах дьону сыаркаптан туоратыам диэн куттаабыта эрээри, крестоноцестар истибитэхтэрэ. Сэриилээһин төрүөтэ: бу куорат Төрдүс Кириэстээх бохуоту тэрийбит, хараабылынан хааччыйбыт Венеция Өрөспүүбүлүкэтин өстөөҕө этэ. Папа эппитин олоххо киллэрбитэ, бу сэриигэ кыттыбыт христаннары сыаркаптан туораппыта, ол эрээри кэлин Бохуоту салгыыр кыһалҕаттан алы буолбута, буруйу барытын венецианнарга түһэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр