open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эр соҕотох

**Эрэйдээх- буруйдаах Эр соҕотох** - Сахалыы аан бастакы "Олоҥхо", айымньы А.Я.Уваровскай суруйуутунан бэчээттэммитэ. (А.Ф.Миддендорф 1848 сыл). Бастакы түhүмэххэ Эр соҕотох быhыыта- тутуута, сирэ-дойдута, олоҕо-дьаhаҕа ойууланар. 

Онно этиллэр: 
# Эт Мурааннаах. 
# Үрүмэтийбэт үүт күөллээх 
# Уhуга суох куөх далай байаҕаллаах
# Хара көмус хайалаах
# Харыаҥкы чайдаах
# Аҕырыа кумахтаах

"Балаҕанын хаба ортотугар ус эмэн дьахтар сэргэстэhэн туралларын курдук ус уөлэстээх хотун оhохтоох" эбит.

"Удаҕан дьахталлар кулуhуннаах кыырар таҥастарын кэтэн кыыраары кылыгыраhа туралларын курдук илибирэhэ турар сэбирдэхтээх тэтиҥ тумуллаах" эбит.

Салгыы, биллэ илик санаа чуҥкук мэйиитигэр эриллэн Аар маhыгар (көр: Аар Кудук Мас) көрдөhө тиийэр. Аар (Кудук) мас төҥургэс буолбут төрдуттэн Айыы хотуна Аан Алахчын куругар диэри тахсан олорон субэлиир- амалыыр: "Эйигин үһүс халлаан үрдүттэн төрөтөөт түhэрбиттэрэ бу дойдуга оҕо төрөтөн, дьон үөскэтэн киhи төрдө буол диэн. Эн мантан бар, аттан. Суолуҥ эрэйдээх буолуоҕа, тулуй. Эрэн, аналлааххын булуоҥ". 

Эр соҕотох айаҥҥа турунар. Биир буомҥа кэлэн "кирситтэн ыhыктан кэбиспит оноҕоhо сыарҕалаах от тахсыах гына дьөлө көтөн тахсыбытын устун сүүрдэн тахсар". (Ситинник чахчы сахалыы куттаах эрэ киhи этиэҕэ). Бастакы түhүмэх маннык тумуктэнэр: "Бу буомҥа кэлэн ата эттэҕэ: "Иччим, эн түс мин үрдубүттэн, мин сынньана түспүтүм кэннэ холуммун-дьириммин оҥорон баран үчүгэйдик миинээр, көтөн көрүөм".
 
Олоҥхо иккис туhумэҕэр Хараххан тойон олоҕо кэпсэнэр. Ол олоҥхо олоҕор олордохторуна Буура Дохсун диэн абааhы баатыра буулуур. Эр соҕотох түбэhэ кэлэн охсуhан кыайар. Арай, абааhы сүрэҕин уhуга хаалан хара суорунан кубулунан "хара харгыс буоларбын кэбиhиэм суоҕа" диэн баран сири сүптү түhэн хаалар. Суор буоллаҕа эни, сири сүптү түhэн хааллаҕа эни.

Олоҥхо Хараххан Эр соҕотоҕу маанылаан-күндүлээн, ылгын кыыhын ойох биэрэн ыытыытынан бүтэр.
Коростышев

**Коростышев** () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 25 783 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Киренскай

**Киренскай** — хас да өйдөбүллээх тыл.

Киренскай () — куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ. 

## Биллэр дьон
* Киренскай Леонид Васильевич (1909—1969) — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьоннортон бастакынан академик аатын ылбыт киһи.
* Киренскай Лука Александрович (1925—1944)— Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
Октавиан Август

**Октавиан Август** (Гай Юлий Цезарь Август, Биһиги эрабыт иннинэ 27-с сыл тохсунньу 16 – Биһиги эрабыт 14 сыла, атырдьах ыйын 19) бастакы уонна олус улахан сабыдыаллаах Рим Императора этэ. Римы республикаттан Империяҕа салайбыта.

Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, сиэнэ Цезарь диэн сиэн олорор эбит. Б. э. 44 с. кини кэриэһин көмүскээн, Цезарь үгүс өрүттэрин өйүүрүн туһанан, республика политическай олоҕун киинигэр буолбута. Б.э. ИНН. 43 сыллаахха цезарианнары Марк Антонийы уонна Марк Эмилий Лепиды кытта уопсай утарсааччылары утары охсуһууга иккис триумвиры тэрийбитэ. Кыайыы кэнниттэн Антоний уонна Октавиан икки ардыларыгар сэриинэн түмүктэммит былаас иһин охсуһуу саҕаланна.

Б. э. Октавиан 27-23 сылларга Рим судаарыстыбатын салайан кэлбит кэккэ сиэрдээх уонна ыксаллаах дуоһунастарын бэйэтин илиитигэр киллэрбитэ. Саҥа Строд характеристикатыгар анаан «принципат» диэн термини тутталлар, оттон Октавиани бу тыл аныгы өйдөбүлүгэр бастакы императорынан ааҕыллар. Октавиан бэйэтин бырабылыанньатын кэмигэр Рим судаарыстыбатын кыраныыссатын балачча кэҥэтэн, Рейнэҕэ уонна Дунайга, Испанияҕа, ону тэҥэ Египеккэ, Иудея уонна Галатияҕа улахан территориялары киллэртээбитэ. Актыыбынай тас политиканы ыытыы экономиканы, провинциялары уонна байыаннай реформалары баһылааһын, олоххо киллэрии кыаллар буолла. Октавиан Правление Сенат Рим политикатыгар уонна император култууратын сөргүтүүгэ (кэнники көстүүлэр ортолоругар атырдьах ыйыттан биирин уларытыыга) сабыдыала аччаабытын бэлиэтээбитэ. Император уоллара суох буолан, бэйэтин салайыныытын устатыгар араас өрүттээх наследниктары көрбүтэ. Кэлин тиһэҕэр Тиберия диэн паапкатын хаалларбыта, Августина Юлия-Клавдия Рим империятын быраабылалара 68 сааһыгар диэри олохтообута.

## Олоҕун олуктара
**Октавиан **,  Юлий Цезарь иитиэх оҕото этэ. Октавиан Иккис Триумвираат кэнниттэн былааска кэлбитэ. Ол бириэмэҕэ Рим Республикатын үс киһи дьаһайа олороро: Марк Антони, Лепид уонна Октавиан.

Үһүөн Юлий Цезарьга лояльнай сыһаннаахтар этэ, кинини БЭИ 44 сыллаахха өлөрбүттэр, ол кэнниттэн Римҥа гражданскай сэрии тарҕаммыта

## Мэтириэттэрэ

Билэ:Château de Versailles, galerie des glaces, buste d'empereur romain 04 (Auguste).jpg|Октавиан Август бүүһэ, 17-с үйэ
Билэ:Château de Versailles, cour de marbre, buste d'Auguste âgé, Vdse 108 02.jpg|Октавиан Август бүүһэ, Версаль дыбарыаһа


## Быһаарыылар
Филатов Алексей Алексеевич

**Филатов Алексей Алексеевич** (15.05.1913, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 11.08.1984, Москва) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера.

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха төрөөбүт Өлүөхүмэ улууһун Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Иккис Нөөрүктээйи сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1930 сыллаахха Өлүөхүмэҕэ трактористар куурустарыгар үөрэммит. Карл Маркс аатынан колхоз тракторнай биригээдэтин биригэдьииринэн үлэлээбит.

1931 сыл күһүнүгэр М. В. Фрунзе аатынан Омскайдааҕы байыаннай-пехотнай училищеҕа туттарсан киирбит. 1934 сыллаахха бүтэрэн, лейтенант Филатов пулемет взводун хамандыырынан Иркутскайга, ол кэннэ Сибиирдээҕи байыаннай уокурукка рота хамандыырынан сулууспалаабыт.

1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньититтэн Калининскай фроҥҥа сэриилэспит.

1942 сыллаахха (сэтинньи-ахсынньы) старшай лейтенант Филатов хамандаатынан Великие Луки куорат таһыгар кыргыһыыларга 2-с батальон 4 нэһилиэнньэлээх пууну өстөөхтөртөн босхолообут, 200-кэ өстөөх автоматчиктарын кыдыйбыт. Ахсынньы 6 күнүгэр аҕыйах байыастаах батальон Ряднево дэриэбинэ аттыгар өстөөх танковай атаакатын төттөрү охсубут, 1 докумуоннаах танкатын эспит, 10 блиндаһын уонна окуопатын былдьаабыт. Бойобуой өҥөлөрүн, байыастары тус хорсун холобурунан кыргыһыыга киллэрэрин иһин старшай лейтенант Филатов Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыт.

1943 сыл сэтинньи 9—18 күннэринээҕи кыргыһыыларга майор Филатов, полк хамандыырын эбээһинэһин толорон, полкатын сатабыллаахтык салайбыт. Кимэн киирии түмүгэр полк хас да нэһилиэнньэлээх пууну ылбыт; өстөөх контратакаларын барытын, кини сэриилэригэр уонна техникатыгар улахан хоромньуну оҥорон туран,  төттөрү охсубут. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.

Ыараханнык бааһыран, 1944 сыл алтынньытыгар үөрэммит Омскайдааҕы пехотнай училищетыгар преподавателинэн ананан барбыт.

Сэрии кэннэ ССКП Саха обкомугар инструкторынан, ол кэннэ ДОСААФ-ка үлэлээбит.

1984 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр Москваҕа өлбүт.

## Наҕараадалара
* Александр Невскай уордьана (13.01.1943)
* Кыһыл Знамя уордьана (06.12.1943)

## Аатын үйэтитии
А. А. Филатов аатынан Өлүөхүмэ, Иккис Нөөрүктээйи уулуссалара ааттаммыттар.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Филатова Надежда Васильевна. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Проект, посвященный 100-летию первого из якутян кавалера ордена Александра Невского 
* «Улица, на которой я живу…»
Ненец автономиялаах уокуруга

**Ненец автономиялаах уокуруга** — Арассыыйа арҕаа өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр. 
Архангельск уобалаһын устаабыгар Архангельскай уобалас иһигэр киирэр, уонна Архангельск уобалаһын чааһа буолар. Арассыыйа ордук аҕыйах киһилээх субъега буолар.

Киин куората — Нарьян-Мар. 

Уокурук 1929 сыл от ыйын 15 күнүгэр үөскээбитэ. Арҕаа өттүттэн Архангельскай уобалаһы кытта, соҕуруу өттүттэн Коми Республикатын кытта, илин өттүттэн Ямал-Ненец автономиялаах уокуругун кытары кырбаастаһар. Хотугу өттүгэр Үрүҥ, Баренцев уонна Карскай байҕаллар сыталлар.

## Бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 2 — Таба күнэ
Кирнасовка

**Кирнасовка** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 4 300 (2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Наассыйалар Холбоһуктара

**Дойдулар Холбоһуктара** эбэтэр **Наассыйалар Холбоһуктара** диэн урукку Британия Империятыгар буола сылдьыбыт дойдулар тутулуга суох буолбуттарын кэнниттэн ааттара. Бу дойдулар холбоһуулара араас суолталаах дьыалаларга, ол курдук бизнеска, доруобуйа харыстабылыгар уонна дьадаҥыны кытта охсуһуу уобаластарыгар бииргэ үлэлииллэр.

**Дойдулар Холбоһуктара** диэн дойдулар хомуллубут ааттара. Бастаан 1926 сыллахха олохтоноругар **Британия нацияларын доҕордоһуулара** диэн ааттанара. Билигин 54 дойду чилиэннээх. Мозамбиктан ураты дойдулар урут Британия Империятыгар баар этилэрэ.

Холбоһуктаах Хоруоллук королевата Элизавета II Нациялар доҕордоһууларын баһа  буолар. Ону тэҥэ Королева доҕордоһууга киирэр 16 дойду салайааччыта буолар. Канада уонна Австралия доҕордоһуу ордук улахан дойдулара буолаллар. 

## Соруга
Дойдулар Холбоһуктара политика тэрилтэтэ буолбатах. Эккирэтэр сыллара-соруктара:
* Дойдулар икки ардыларыгар экономика кооперациятын улаатыннарыы.
* Демократияны чилиэн дойдуларыгар сайыннарыы.
* Чилиэн дойдулар киһи бырааптарын батыһыытын мэктиэлээһин.

## Быһаарыылар
ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ

thumb|ХНТ иллэрдээҕи дьүүлүн эмблемата

**ХНТ иллэрдээҕи дьүүлэ** эбэтэр **Дьүүллэбил иллэрдээҕи дьүүлэ** (, ) диэн аан дойду таһымнаах тэрилтэ. ХНТ дьүүллүүр уонна сүбэлиир органа. 1945 сыллаахха тэриллибитэ уонна төбө хонтуората Голландия Гаагатыгар баар. 1946 сыллаахтан үлэлиир. Ол иннинэ буола сылдьыбыт Аан дойду мэлдьи дьүүлүн солбуйбута. Икки тыллары туттар: аангыл уонна француз. 

Икки дойдулар мөккүөрдэрин быһаарар уонна араас юридическай темаларга араас толкуй баарын мэктиэлиир.
Сок

**Сок** диэн үүнээйилэртэн, фрукталартан ыгыллыбыт убаҕас. Үксүгэр утахха кубулутуллар, ол курдук дьаабылыка, апельсин, томат, виноград уонна да атын үүнээйлэртэн оҥоһуллар.

Маҕаһыыҥҥа атыыланаллыан сөп, уонна киһи дьиэтигэр фруктаны ыган оҥоруон сөп.

## Быһаарыылар
Гражданскай сэрии

thumb|Комосомол гражданскай сэриигэ кыттыытыгар аннаммыт ССРС марката
**Гражданскай сэрии** диэн биир дойду иһигэр икки эбэтэр элбэх группа икки ардыгар буолар сэрии. 

Биричиинэлэрэ араас буолуон сөп да, икки улахан баар:
Бастакы - араас группалар ким салайыахтааҕын сатаан быһаарбакка мөккүөргэ киирэллэр. Икки политика партиялара быыбар түмүгүн сатаан илии баттаабатахтарына уопсыстыбаны икки аҥы араарыахтарын сөп.

Иккис бириччинэнэн дойду ханнык эмит чааһа дойдуттан тахсыахтарын баҕараллар. Ону дойдуттан арахсыы диэн ааттааччылар. Дьон бэйэ дойдуларын тэрийиэхтэрин баҕарар буолуохтарын сөп, ону улахан дойду салайааччыта сөбүлүүрэ саарбах.

## Гражданскай сэриилэр холобурдара
* Пакистан Гражданскай сэриитэ(1971)
* Америка гражданскай сэриитэ (1861-1865)
* Кытай Гражданскай сэриитэ (1927-1949)
* Вьетнам гражданскай сэриитэ (1955-1975)
* Россия гражданскай сэриитэ (1917-1921)
* Англия гражданскай сэриитэ (1642-1651)
* Испания гражданскай сэриитэ  (1936-1939)
* Сирия гражданскай сэриитэ  (2011-)

## Быһаарыылар
Былыргы Греция

right|240px|thumb|Грек куораттар уонна Сир ортотунааҕы байҕал эргиччи тарҕаныыта

[thumb|[Парфенон диэн Афинаҕа анаммыт храм, бу Афина Акрополиһыгар баар.]]

**Былыргы Греция** () диэн дьон гириэк тылынан саҥарар Сир ортотунааҕы байҕал хотугулуу-арҕаа өттүгэр  тарҕаммыт улахан сир этэ, Билиҥҥи Грецияны кытта тэҥнэээтэххэ быдан улахан этэ. Биһиги иннинэ эра 8/6 үйэттэн б.э.и 146 сылыгар дылы буола сылдьыбыт Греция цивилизациятынан ааҕыллар уонна Римнар саба ылыылытынан бүппүтүнэн ааҕыллар.

Гректар бириэмэтэ улахан өттүгэр биир салалтата суох этилэрэ. Хас даҕаны куораттар бэйэ конституцияларынан олороллоро. Афина, Спарта уонна Коринф биир улахан холобурдарынан ааҕыллаллар. Сорохторго хоруол баар этэ, сорох сирдэргэ, туһалаан Афинаҕа демократия этэ.

Цивилизация бириэмэтин ортотугар *Классическай Греция* диэн бириэмэ (б.э.и. 5-с үйэттэн 4-с үйэҕэ дылы)  баара диэн ааҕыллар. Ол бириэмэҕэ Персия саба түһүүтүн Грек-Персия сэриитигэр төттөрү охсуспуттара. Афина кыһыл көмүс Пелопононезия сэриитигэр 404 сыллаахха кыаттарыытынан бүппүтэ.

Уонна кэлин, Гелленик периодыгар Александр Македонскай Грецияны барытын холбообута. Македония сабыдыаллаах да буоллар куорат сайдыбыта.

Греция культурата Рим Империятыгар улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Рим Империята ол ылыллыбыт билиини Средиземной муора тула тарҕаппыта. Ол иһин Греция культурата Арҕаа цивилизация төрүтүнэн ааҕыллар. Византия Империятыгар грек тыла уонна культурата биир улахан оруолу оонньуура.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Былыргы гириэк тыла
Райан Рейнольдс

**Райан Рейнольдс** (Ryan Rodney Reynolds), Канаада биллэр актёра.  Ванкувер куоракка, Бритиш Каламбия сиригэр Канаадаҕа 1976 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр күн сирин көрбутэ.. Араас киинэлэргэ уһуллубута, ордук биллэр киинэлэрэ: "Зеленый фонарь", "Просто друзья", "Точно", "Предложение" уонна "Код доступа - Кейптаун".

## Быһаарыылар
Америка гражданскай сэриитэ

**Америка гражданскай сэриитэ** (1861–1865) диэн Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар буолбут гражданскай сэрии. Сороҕор Штаттар икки ардыларыгар буолбут сэрии диэн ааттанар. Уон биир соҕуруу Штаттар *кулуту бас билиини* ылыммыттара уонна АХШттан арахсыахтарын баҕараллара. Кинилэр **Конфедерацияны** тэрийбиттэрэ. Кинилэр *Америка Конфедерацияттаах Штаттара* диэн туспа дойду буоларын иһин охсуһаллара. Дэвис Джефферсон Конфедерация президенынан талыллыбыта. АХШ правительствота уонна атын штаттар **Сойуус** диэни олохтообуттара. Сороҕор Сойуус штаттарын *Хоту штаттар* диэн ааттыыллара. Онно кулуту бас билии бобуллубута. Биэс кулуту бас билиини ылыммыт Штаттар Сойууһу өйүүллэрэ, кинилэри *Быыс штаттар* диэн ааттыллараю Сэрии Конфедерация күүстэрэ Конфедерация штаттарыгар баар АХШ правительствотын кириэппэстэрин ылбыттарыттан саҕаламмыта.
Улуу Риим импиэрийэтэ

:*Улуу Риим импиэрийэтэ [[Рим империята|Рим Империятын]] кытта булкуллуо суохтаах.*

**Улуу Риим импиэрийэтэ** (, эбэтэр XV-с үйэҕэ: *Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation*) диэн Европа ортотугар баар регионнар уонна куораттар холбоһуллубута. Кини былааска принцтар уонна магистраттар талыллыбыт Императордара салайара. Улуу Карл Императора өлбүтүн кэннэ кини Империята үс региоҥҥа бытарыллыбыта: Арҕаа Франция, Лотарингия уонна Илин Франция. Улуу Риим импиэрийэтэ **Отто** Илин Францияттан төрүттээбитэ уонна Улуу Император буолбута. Ол 1806 сыллахха Наполеон кэлэн былааһы былдьыан дылы баар этэ. Импертордар Улуу Карл салҕааччыларынан бэйэлэрин этэллэрэ.

16-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэ *Фризтар* өрө турууларын кытта быһаарсыахтаах этэ. Ол өрө туруу 1515 сыллаахтан 1523 сылга дылы ааспыта.

XVII-с үйэҕэ Улуу Риим импиэрийэтэ Отут сыллаах сэриинэн (1618-1648) алдьаммыта. Европа олохтоохторуттан отут бырыһыан дьоно ол сэриигэ өлбүттэрэ. Германия нациятын Улуу Риим импиэрийэтэ элбэх сирдэрин сүтэрбитэ.

XIII үйэҕэ дылы Улуу Риим импиэрийэтэ олус күүстээх этэ. Кэлин графтар уонна герцогтар былааһы ылар буолбуттар. Кэлин диэки Императордар дьиҥэ былааһа суох буолбуттар, уонна дойду аата эрэ баар этэ.

Вольтер, Франция философа XVIII үйэҕэ нацияны күлүү гынара: дойду *Улуу* да буолбатах, *Римҥа* туох да сыһыана суох уонна *Империя* да буолбатах диэн.

thumb|300px|Империя хаартата.

## Быһаарыылар
Олох оскуолата

**School of Life** ( ол эбэтэр *Сыл [[учуутал]]а*), американскай киинэ, 2005 сыллаахха Райан Рейнольдс этиитинэн тахсыбыта уонна Аан Дойду учуутал уонна педагог профессиялаах дьонно анаммыт киинэ буолар. Киинэ айылларыгар уонна спонсорстватын ABC Family тэрилтэ уйунар, Walt Disney Company илии баттааһынынан.
Скарлетт Йоһанссон

**Скарлетт Йоһанссон** (Скарлетт Йоханссон, ), Данияттан төрүттээх АХШ биллэр ырыаһыта, актёра, продюссера. Конгломераккээх Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Indesit, KitchenAid, Scarlett, Timberk, Vitek уонна Whirlpool Саамай үрдүк хамнастаах артыыс 2018 уонна 2019 сылларга «Forbes 100»испииһэккэ элбэх төгүл киирбитэ. Кини кыттыылаах $14,3 млрд. солк. Элбэх наҕараада хаһаайына — ол иһигэр «Тони» уонна BURTA - ону сэргэ икки бириэмийэҕэ номинация, Америка гильдиятын үс наҕараадата уонна «көмүс глобус» биэс бириэмийэ.

## Эрдэтээҕи сыллар
Скарлетт Ингрид Йоханссон Нью Йорк куоракка төрөөбүтэ. Кини аҕата Карстен Олафон Йоханссон (род. 1943), архитектор, Данияттан төрүттээх, даат суруйааччыта, сценарист уонна режиссер Айнера Йоханссон (1922-2001). Ийэм Скарлетт, Мелани Слоун (род. 1951) Польшаттан төрүттээх Еврейскэй ыалтан төрүттээх; шламберг диэн араспаанньаны уларытан биэрбит. Скаретт улахан убайа Эдиан (род. 1976) эдьиийим Ванесса (род. 1980), эдьиийим Хантер (род. 1984), эмиэ аҕа табаарыһа Кристиан диэн эдьиийэ. Йоханссон Америка уонна датанскай гражданнардаах. 2017 сыллаахха «силис тардыы» тэлэбиидэнньэҕэ кини ийэтэ линиятынан хос эһэтэ Варшавскай гетка холкуоска өлбүтэ.

Йоханссон куорат 41 №- дээх начальнай оскуолатыгар Виллидж- Вилидж штатыгар сырытта, Манхэттэн- штакка киирдэ. Төрөппүт сайдыыта уон үс сылга күүскэ үлэлээтэ. Ийэм линиятынан ордук чугас этэ-Суола- ииһэ Слоун, бухгалтерынан уонна учууталынан; кинилэр чаастатык атаараллара, Йоханссон бэйэтин бастыҥ дьүөгэтин ааҕар этэ. Оҕо эрдэҕиттэн карьерга интэриэһэ, Йоханссон бэйэтин дьиэ кэргэнин туһугар элбэхтик ыллыыра, үҥкүүлиирэ. Ордук дьазаҕа мюзиклы уонна кытаанах майгыны сөбүлүүр. Чечетка уруоктарын ылан, төрөппүттэрэ карьеры талыы өйүүллэрин биллэрдэ. Оҕо эрдэҕинээҕитин олус үгэһирбит курдук ойуулаабыта.

Йоханссон «Сент- Лукиска»диэн киинэҕэ актерскай искусствонан дьарыктаммыта. Сэттэ саастааҕар кини сатарыйбыта, талааны көрдүүр агент кини оннугар биир бырааттарын контракт түһэрсэн баран, кэлин син артыыс буоларга быһаарыммыта. Кини театр уонна киинэ институтугар киирэн реклама оруолларын истии саҕаламмыта да, бэрт сотору интэриэс сүтэрбитэ. Кинематограф уонна театр искусствотыгар болҕомтотун быспыта, аан бастаан сценаҕа «Софистика» диэн ааттаан айбыта, онно икки репликалаах "Софистика" диэн ааттаан туруорбута.

## Быһаарыылар
Walt Disney Company

**Walt Disney Company**, Аан Дойду норуоттар икки ардыларынааҕы саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы сылга киллэрэринэн медия империя буолар. Баай тэрилтэ буоларын быһыытынан Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 

Walt Disney сүрүн активын салайар Дьоппуон уонна АХШ инвестиционнай тэрилтэлэрэ буолаллар.

Walt Disney медия империяны сүрүн тутааччылар:

# Америка былааһа (50% акция)
# BlackRock инвестиционнай империята (10%)
# Mitsui Group Дьоппуон харчы үлүннэрэр империята (15-20%)
# Walt Disney бэйэтэ (20-30%)
# Быһа холоон 6-11% акция көҥүл эргийэр

Walt Disney сүрүн конкурена WarnerMedia империата буолар.

Уолт Дисней Кампани бэйэтэ 500-тэн тахса араас подразделенияларга уонна отделенияларга хайдах, олор ахсааннарыгар Аан Дойдуга биллэр телевидения канааллара (холобура, Фокс уонна Эй би си), радиостанциялара, киностудиялар (Дрим Воркс, Буэна Виста уонна да атыттар), араас публичнай тэрилтэлэр. Ону таhынан Уолт Дисней бэйэтэ бас билэр тематическай паркалардаах:

* Диснейлэнд Резорт Париж - Францияҕа баар Европейская отделенията. Сыл аайы 20 миллион киhи сылдьар, Аан Дойдуга биир аатырбыт куулэй сирэ.
* Диснейлэнд Калифорния - главнай паарката, сыл ахсын 30 миллион киhи сылдьар. Американскай подразделения буолар.
* Диснейлэнд Флорида - Атлантическай океаннааҕы тематическай подразделенията. Сыл ахсын 19 миллион киhи сылдьар.
* Эверлэнд - Азиа уонна Чуумпу океан подразделенията. Сеулга (Корея), Гонконга (Кытай), Сиднейгэ (Австралия) баар. Сыл ахсын кыччаабыта 100 миллион киhи сылдьар (19 подразделения). Эверлэнд паарката Samsung Everland киэнэ буолар. Диснейлэнды кытта совместнай биир бырайыак буолар.

Ити паркалары барытын 100% (Эверлэндтан ураты) акциятын Уолт Дисней Кампани бас билэр. Хас судаарыстыба5а баарый да, ол дойдуларга саамай улахан налог төлөөччү буолар. Холобура, Франция бюджетыгар балай да барыһы киллэрэр диэн урукку экономика министирэ этэн турардаах.

Кэнники, Диснейлэнд кэҥиир диэн сурах баар, холобура Москваҕа (Сибирскай-Илинни Европа-Орто Азия подразделения тутаары), тоҕо диэтэххэ Парижка баар инфраструктурата элбэх дьону уйбат буолан эрэр.  Өссө Пекиҥҥэ (Кытай) уонна Сан Паулу (Бразилия) былааннанар.

## Быһаарыылар

## Флагманнар
* Микки-Маус ()
Disneyland Paris

**Disneyland Paris** (Disneyland Resort Paris, Диснейлэнд Резорт Париж), Аан Дойдуга дьон сынньана кэлэринэн 2013 сыл тумугунэн саамай улахан парка буолар. Париж куорат кытыытыгар баар атракцион парката буолар, Walt Disney Company бас билэр.
21 Дьамп Стрит

**21 Дьамп Стрит** (сахалыы *Мачо уонна Ботан*, нууччалыы *Мачо и Ботан*, сахалыы тылбааска *Дьамп уулусса 21*, инглиштыы *21 Jump Street*),  АХШ комедия-боевик киинэ, триллер буккаастаах. Сүрүн оруолларга - Чаннинг Татум уонна Джона Хилл.

## Сүжета

## Оруолларга
* Чаннинг Татум - Грэг Джэнк оруолга (мачо)
* Джона Хилл - Мортон Шмидт оруолга (ботан)
* Кэролайн Аарон
* Дэйф Франко

## Өссө маны көр
* 22 Дьамп Стрит
22 Дьамп Стрит

**22 Дьамп Стрит** (), американскай комедийно-боевик киинэ, 21 Дьамп Стрит салҕыыта буолар. Премьерата - бэс ыйын 5, 2014 буолта, Саха Сиригэр - от ыйыгар 3, 2014. 

## Сүжета
Columbia Pictures

**Columbia Pictures** (*Каламбия Пикчерс*), Дьоппуон саамай улахан медия империята уонна Walt Disney Company кэнниттэн Аан Дойдуга иккис буолар. Урукку АХШ тэрилтэтэ этэ, билигин Sony атыылаhан ылбытынан сибээстээн юридически Дьоппуон киэнэ буолар. Каламбия Пикчерс Аан Дойдуга биир сурун киинэ уонна мультик онорон тэрилтэ.
Робокоп 1987

**Робокоп** (Робот полицейскай), Американскай культовай киинэ, 1987 сылаахха Аан Дойдуга дьонугар кинотеатрдарга тахсыбыта. Саха Сиригэр ол саҕанааҕы видик баарыгар кассета5а тар5анар. Бастакы НТВ диэн канаалга эфирга тахсар. 

## Сюжета

## Уhуллуута

## Ремейк
2012 сыллаахха ремейк уhуллар. 2014 сыллаахха тахсар Робокоп 2014
Робокоп 2014

**Робокоп** (*Робот полицескай*), 2014 сыллаахха тахсыбыт киинэ, аатырбыт культовай киинэ Робокоп 1987 салҕыыта буолар ремейк буккаастаах. Урукку курдук буолбакка, блү рэй форматка тахсар. Онтон урукку VHS форматка.
Видеомагнитофон

**Видеомагнитофон** (дьон кылгатан *видик* диир), 1970 сылтан 2003 сыллаахха дылы аан дойдуга тарҕаммыт видеофайллары уhулар уонна көрдөрөр тэрил. 

Саха Сиригэр 70% видеомагнитофоннар японскай этилэр, уксэ: Panasonic, Funai уонна Akai этилэр. Кэнники LG тэрилтэ видигэ тар5анар. Быраабыла быhыытынан видиктэр VHS форматы ылаллар, ол эрэн кэнники комбинированнайдар баар буолбуттара, холобура DVD комбо видик. Билинни кэмнэ норуотка туттууттан тахсыбытын урдунэн, улахан тэрилтэлэргэ (олох ахсааннарыгар СМИ) профессиональнай видиктэр бааллар.
VHS

thumb|right|Толору кээмэйдээх VHS кассетата уонна компактнай VHS-C кассеталара (уҥа)
**VHS** (*Video Home System*, *Дьиэ видеотын системата*), 90 сыллардаахха аатырбыт видеофайллары сүгэр кассета магнитнай ленталаах. видиккэ ананан туттуллар. 

VHS кассеталара видео камера нөҥүө уһуллуохтарын сөп.

Бу система 1976 сыллаахха Дьоппуон Victor Company айбыта. 80-с 90-с сылларга олус тэнийэн туттуллар этэ, ол гынан баран кэлин  DVD (Digital Versatile Disc) уонна Blu-ray быдан киэҥник туттуллар буолбуттара, тоҕо диэн хаачыстыбата быдан үчүгэй уонна оҥорорго чэпчэки. VHS кассетатыгар суруллубут киинэлэр номнуо атыыламматтар, ол гынан баран тугу да суруллубатах кассеталары атыылаһыахха сөп.

## Форматтар сэриилэрэ
80-с сыллардаахха VHS Бетамакс утары формат сэриитэ буола сылдьыбыта. VHS ол форматтар сэриилэрин кыайбыта.
Panasonic

**Panasonic Corporation**, урукку аата **Matsushita Electric Industrial Co., Ltd** диэн араас дойдуларга үлэлиир электроника оҥорор хампаанньа. Panasoniс хампаанньаны электрониканан киэҥник биллэр. Хампаанньа 1918 сыллаахха Коносуке Матсушита олохтообута. Билигин телевизор оҥорор хампааннаьалартан төрдүс ордук улахан хампаанньа буолар.
 The company was known as Matsushita Electric Industrial Co., Ltd. from 1935 to October 1, 2008.

## Быһарыылар

## Атын сигэлэр
*Panasonic Global website
Everland

**Everland** (*Эвэрлэнд*), күүлэй паарката, хас да филиаллардаах 19 омук сиригэр (Корея, Кытай, Аустралиа, АХШ, Франция у.д.а.). Сүрүн салалтата уонна головной улахан паарката Сеулга баар. Walt Disney Company кытта сотрудничайдаан Аан Дойду биир улахан пааркатын үөскэтэр.  Сыл ахсын 19 филиалларын холбоон 100 миллион киhи сылдьар, головнай парка5а Корея5а 18 миллион. Эвэрлэнд паарката Samsung Everland диэн тэрилтэ собственнаhа буолар. 

Головной паарката Аан Дойдуга 2 миэстэ буолар дьон сылдьарынан, Парижтааҕы Диснейлэнд кэнниттэн. Эвэрлэнгэ Аан Дойдуга саамай улахан американскай горкалар бааллар, сорохторо 1-3 км тиийэ уhуннаахтар.
Samsung Everland

**Samsung Everland** (*Самсунг Эверлэнд*), Samsung тэрилтэ биир сүрүн салаата, күүлэй уонна сынньалаҥ индустриятыгар үлэлиир. Аан дойдуга элбэх тематическай пааркалардаах, зоопааркалаах уонна аквапааркалаах.
Бохотница

**** (, МФА : [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 1 500 кэриҥэ киһи (2010).

## Сигэлэр

*
Зализничное (Винница уобалас)

**Зализничное** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 998 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Силин Александр Семёнович

**Силин Александр Семёнович** (төр. 21.09.1914, Маҕан, Саха уобалаһа - 07.09.2018) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүгэр Маҕаҥҥа төрөөбүт. 1924 сыллаахха тулаайах хаалан, кыра быраатын кытта «Коммунист» оҕо дьиэтигэр иитиллибит.

1931 сылтан Мархаҕа «Прогресс» тыа хаһаайыстыбатын артыалыгар үлэлээбит. Трактористар куурустарын бүтэрэн баран, 1935 сылга дылы Дьокуускайдааҕы МТС-ка үлэлээбит.

1935 сыллаахха Дьокуускайдааҕы үп техникумугар 9 ыйдаах кууруска үөрэххэ киирбит. Бүтэрээт, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ улуустарыгар бухгалтерынан үлэлээбит.

1944 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт. ССРС Японияны утары кыргыһыыларыгыр кыттыбыт.

Аармыйа кэнниттэн 1946 сыллаахха Саха АССР үбүн министерствотыгар ревизорынан үлэлээбит.

1949—1969 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин аппаратыгар үлэлээбит.

1969—1986 сс. — «Стройремонт» трест материальнай-техническэй хааччыйыытын салалтатын начальнига.

Александр Семёнович билигин Дьокуускайга олорор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Японияны кыайыы иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ (1990)
* Дьокуускай ытык киһитэ (2005)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэтэрээнэ
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (17.09.2014)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын Ытык грамотата (15.09.2014)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* В 2014 году в Якутии отмечаем 100-летие четырех человек
*
Данилов Софрон Матвеевич

**Данилов Софрон Матвеевич** (төр. 23.08.1914, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Сэтиэнэх диэн сиргэ төрөөбүт. 

1935 сыллаахха биригэдьиирдэр куурустарын бүтэрбит. Колхозка, совхозка биригэдьииринэн үлэлээбит.

1943 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыт. 

Сэрии кэннэ 1947 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. 

Ойоҕо — Петрова Мария Петровна, 9 оҕолоох.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ (2010)
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (18.08.2014)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* В 2014 году в Якутии отмечаем 100-летие четырех человек
Николаева Мария Львовна

**Николаева Мария Львовна** (төр. 1914, Хорула нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха Ньурба улууһун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Колхозка ыанньыксытынан үлэлээбит.

1966—1982 сс. — Хорулатааҕы «Кустукчаана» оҕо уһуйааныгар оҕо көрөөччү.

Саха төрүт культуратын тарҕатааччы, айымньылара гуманитарнай чинчийии, Олоҥхо институттарыгар, ХИФУ-га харалла сыталлар.

Мария Львовна 5 оҕону атаҕар туруорбут. Билигин Ньурба улууһугар Хорулаҕа олорор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (03.01.2014)
* Хорула нэһилиэгин ытык киһитэ
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ

## Сигэлэр
* В 2014 году в Якутии отмечаем 100-летие четырех человек
*
Огочонова Варвара Саввична

**Огочонова Варвара Саввична** (төр. 1914, Саха уобалаһа) — Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха төрөөбүт. 

Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук уонна Маҥаас нэһилиэктэригэр колхозка ыанньыксытынан, сүөһү көрөөччүнэн үлэлээбит.

Варвара Саввична Үөһээ Бүлүү улууһугар олорор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл (1946)
* Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ
* «Үйэ саас» ытык бэлиэ (17.09.2014)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* В 2014 году в Якутии отмечаем 100-летие четырех человек
Кудряшов Николай Петрович

**Кудряшов Николай Петрович** (07.04.1922, Черемхово — 23.03.1973, Ньурба, Саха АССР) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт (1953). 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Черемхово бөһүөлэккэ шахтёр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кыра сааһыттан, төрөппүттэрэ өлөн, Тулуҥҥа (Иркутскай уобалас) оҕо дьиэтигэр иитиллибит, кэлин эдьиийигэр олорбут. 17 сааһыттан Черемховоҕа Киров аатынан шахтаҕа үлэлээбит.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Арҕаа, Воронежскай, Брянскай, 1-кы, 2-с уонна 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит. Сэрии толоонугар түөртэ бааһыра сылдьыбыт. 1943 сыл сэтинньитигэр Киевы босхолооһун кыргыһыыларыгар старшай сержант Кудряшов хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. Кудряшов взвода Пуща-Водица аттынааҕы кыргыһыыга 150-ча, Киевка Крещатик, кинофабрика оройуоннарыгар буолбут кыргыһыыларга 80-ча өстөөх саллаатын кыдыйбыт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин старшай сержант Кудряшов Николай Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибит.


Сэрии кэнниттэн дойдутугар шахтаҕа үлэлээбит. 1952 сыл кулун тутарыгар, буруйданан, 6 сылга дьүүллэммит. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1953 сыл тохсунньу 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан Герой аата уонна бары наҕараадалара быһыллыбыт. 1954 сыл кулун тутарыгар болдьоҕун иннинэ босхолонон баран, шахтаҕа, онтон артыалга үлэлээбит.

1956 сыл күһүнүгэр Саха Сиригэр көспүт. Өлөөн улууһугар Амакинскай экспедицияҕа, 1964 сылтан Ньурбатааҕы авиаотрядка суоппарынан үлэлээбит.

Ньурбаҕа олорбут. 1973 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт, Ньурба кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

Николай Петрович Кудряшовка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, наҕараадалара 2013 сыллаахха төннөрүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2446 (10.01.1944)
* Ленин уордьана (10.01.1944)
* Албан аат III ст. уордьана (16.12.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (20.01.1943)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* 
* 
* 
*
Лорин Михаил Васильевич

**Лорин Михаил Васильевич** (06.09.1909, Мариуполь, Украина — 05.12.1985) —  полковник, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944). 

## Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнүгэр Мариупольга (Украина) төрөөбүт. Омугунан нуучча. 1937 сыллаахха Ленинградтааҕы Гражданскай воздушнай флот инженердэрин институтун бүтэрбит. Саха Сиригэр аэрофотосъемка инженерынан үлэлээбит.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл сэтинньи 5 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Лорин Михаил Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. 


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 2446 (05.11.1944)
* Ленин уордьана (05.11.1944)
* Түөрт Кыһыл Знамя уордьана (14.01.1943; 31.05.1943; 09.09.1943; 24.10.1944)
* Нахимов II ст. уордьана
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (31.01.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл

## Аатын үйэтитии

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Сюльскай Семён Иванович

**Сюльскай Семён Иванович** (1911, Сүлэ нэһилиэгэ, Ньурба улууһа — алтынньы 1985) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1935 сыллаахха Саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрбит (). 

1935—1941 сс. Дьокуускай Киин электростанциятын тутуутугар коменданынан, Покровскайга ЦСУ инспекторынан үлэлээбит. Сэрии иннинэ Булуҥ улууһугар балыксыттар биригээдэлэригэр сылдьыбыт.

1942 сыл саҕаланыытыгар, сэриигэ бараары, үөлээннээхтэрин кытта хас да буолан Булуҥтан Ньурбаҕа дылы хайыһарынан 2500 км 35 күн айаннаабыттар. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 

1942 сыл балаҕан ыйыттан Ржев, Старай Русса, Великие Луки оройуоннарыгар 21-с хайыһар биригээдэтин, 180-с туспа танковай биригээдэ кэккэлэригэр сэриилэспит. Ыараханнык бааһыран билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыл от ыйыгар билиэнтэн күрээн, Украина тыатынан сылдьан, «Буревестники» партизанскай этэрээт кэккэтигэр кыттыһан сэриилэспит, этэрээт ПТР взводунан хамаандалаабыт. 1945 сыллаахха 1-кы Украинскай фроҥҥа Украинаттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит, Праганы уонна да атын Арҕаа Европа куораттарын босхолооһуҥҥа кыттыбыт.

Сэрии кэннэ кылгас кэмҥэ Одесса уобалаһыгар Вралиевскай оройуон исполкомугар үлэлээбит. 1949 сыл балаҕан ыйыгар дылы Ньурба оройуонун Осоавиахимыгар бэрэссэдээтэллээбит. Кэлин Саха Сирин таһыгар Каховскай ГЭС, Саҥа Каховка уонна Атомград куорат тутууларыгар үлэлээбит. 

«Буревестник» партизанскай этэрээт историятын үөрэппит. 70-н тахса партизан туһунан ахтыылары суруйан, хаартыскалары хомуйан, Украина партизаннарын хамсааһынын түмэлигэр туттарбыт.

«В Савранских лесах» диэн кинигэтэ украинскай тылга тылбаастаммыт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана 
* Кыһыл Сулус уордьана (30.05.1951)
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитин партизаныгар» мэтээл 1 ст.
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Праганы босхолооһун иһин» мэтээл

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
*
Федоров Георгий Константинович

**Фёдоров Георгий Константинович** (төр. 1916) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, бэргэн ытааччы.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха төрөөбүт.

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл кулун тутарыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.

## Наҕараадалара
* Кыһыл Сулус уордьана (29.11.1943)
* Кыһыл Сулус уордьана (25.01.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (10.09.1942)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Кутуков Роман Гаврилович

**Кутуков Роман Гаврилович** (төр. 1917, Модут нэһилиэгэ, Нам улууһа, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт.

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Нам оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1941 сыл бэс ыйыттан Хотугулуу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.11.1942 )

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Догордуров Егор Дмитриевич

**Догордуров Егор Дмитриевич** (1916, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 28.09.1942, Синявино, Ленинград уобалаһа) — ССРС—Финляндия (1939—1940), Аҕа дойду Улуу сэриилэрин кыттыылааҕа, лейтенант.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха төрөөбүт.

Кыһыл Аармыйаҕа 1938 сылтан сулууспалаабыт. ССРС—Финляндия сэриитигэр (1939—1940) кыттыбыт.

1942 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр Синявино (Ленинград уобалаһа) таһыгар кыргыһыыларга рота хамандыыра лейтенант Догордуров хорсуннук сэриилэспитин иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт (өлбүтүн кэннэ).

1942 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр 369-с туспа разведка ротатын хамандыыра лейтенант Догордуров сэрии толоонугар өлбүт. Синявино таһыгар көмүллүбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Баланов Николай Егорович

**Баланов Николай Егорович** (төр. 1909, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха төрөөбүт. Саха.

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл от ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Соҕуруу, 4-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.

Албан аат уордьанын III ст. (19.03.1945), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (08.05.1943) наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Васильев Семён Николаевич

**Васильев Семён Николаевич** (төр. 1913, Саха уобалаһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, гвардия капитана.

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха төрөөбүт. Саха.

Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыл ахсынньытыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (07.04.1945)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (03.11.1943)
* Кыһыл Сулус уордьана (14.04.1945)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Габышев Павел Петрович

**Габышев Павел Петрович** (1901, Саха уобалаһа — 1970) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, байыаннай быраас, медицина сулууспатын гвардия майора, Саха АССР кылаабынай хируура.

## Олоҕун олуктара
1901 сыллаахха төрөөбүт. Саха.

1941 сыллаахха от ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт (Волховскай фронт). 1941-1945 сылларга 54-с медсанбат ведущай хируура.  1946-1949 сылларга –Архангельскайдааҕы уокурук №191 байыаннай госпиталын хирургия отделениетын начальнига. Ленинграды босхолооһун кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр Норвегияҕа, Польшаҕа, Германияҕа сулууспалаабыта. Саха сиригэр төннөн баран Саха АССР кылаабынай хируурунан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (24.11.1944)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (1944)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (30.07.1942; 16.05.1945)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)

## Быһаарыылар

## Литература

## Сигэлэр
* Воины-якутяне на фронтах Великой Отечественной войны
Мыреев Егор Иванович

**Мыреев Егор Иванович** (1920, Бэтинчэ, Ленскэй улууһа, Саха уобалаһа — 10.02.1942) — Саха тыйаатырын артыыһа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, 213-с СП (56-с СД) бэргэн ытааччыта. Кыдыйбыт өстөөх саллааттарын  ахсаана, бигэргэтиллибитинэн, — 65. Старшай сержант.

## Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Бэтинчэҕэ төрөөбүт. 1937 сыллаахха толорута суох орто оскуоланы бүтэрбит. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайга рыбнай техникумҥа үөрэххэ киирбит. Техникумҥа үөрэнэ сылдьан, доҕотторун сүбэлэринэн, Саха тыйатаырын иһинэн студияҕа дьарыктаммыт. Олоҥхоҕо Уот Уһутаакыны уонна Айыы Дьураҕастайы толорбут, гастролга сылдьыбыт. Тыйаатыр кырдьаҕас артыыстара ахталларынан, киһитинэн олус сытыы, бэрт көрүдьүөс эбитэ үһү. 1940 сыл сайыныгар тыйаатыр салалтата Егор Мыреевы А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы театральнай институтка 32 киһ ахсааныгар үөрэттэрэ ыыппыт. Ленинградка 1940 сыл күһүнүгэр тиийэн, Е. К. Лепковскаяҕа, А. И. Авербухха, Л. Ф. Макаровка о. д. а. үөрэммит. Саха ыччаттара куорака, тыатыгар даҕаны үгүстүк кэнсиэртииллэр эбит. Устуудьуйа ыстаарыһатынан Исай Попов диэн Сунтаар уола эбит, оттон айар өттүн баһылыыр-көһүлүүр киһилэрэ Гоша Мыреев эбит.

1941 сыл от ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскэй оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. От ыйын 12 күнүттэн Порхов-Псков туһайыы диэки, Пулково анныгар кыргыһыыларга 213 полка 56-с дивизиятын састаабыгар кыттыбыт. Ахтыылартан көрдөххө хорсун разведчик эбит. Бэргэн ытааччылар ыккардыларыгар куоталаһыы хамсааһынын биир саҕалааччылара буолбута. Бөлөх тэрийэн бэргэн ытааччылары үөрэппит. Сэриилэһэ сылдьан быыс буллар эрэ сахалыы ылыы, бэл ойууннаан, этюдтары толортоон көрдөртүүр эбит.

Сэриилэһэ сылдьан Пулково чугаһыгар хаҥас санныгар улаханнык бааһыран госпитальга түөрт ый устата эмтэммит. Онтон тус бэйэтэ дьулуһуан 1942 сыл тохсунньу 22 күнүгэр Красный Бор оройуонугар иккистээн сэриигэ киирбит. Бу да сырыыга разведкаҕа сылдьыталыыр, снайпердар хамсааһыннарын салгыы тэрийэр. Бу кэмҥэ командование Ленин уордьанынан наҕараадалыыр туһунан көрдөһүү түһэрэр, кэлин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадалаабыттар да, ону ылбакка өлөр.

1942 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Ижорскай завод көмүскээһинигэр Колпино куорат таһыгар өлбүт. 

Колпино (Ленинград уобалаһа) кылабыыһатыгар көмүллүбүт. 

Өлбүтүн кэннэ, 1942 сыл олунньу 22 күнүнээҕи бирикээһинэн, Кыһыл Сулус уордьанынан  наҕараадаламмыт (наҕараада лииһигэр олоҕуран, Ленин уордьаныгар түһэриллибит).

### Аймахтара
Егор Мыреев баҕарбыт баҕатын ситэрэн, кини балта, Мыреева Татьяна Ивановна тыйаатыр артыыһа буолбута, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа аатын ылбыта.

## Үйэлээх аата
* Егор Мыреев аата Бэтинчэ оскуолатыгар, уулуссатыгар иҥэриллибит.
* Колпино куоракка (Ленинград уобалаһа) обелиск туруоруллубут, Ленинград көмүскэлигэр өлбүт байыастар ааттара көмүс бичигинэн быһыллыбыт, олор быыстарыгар Егор Мыреев аата баар.
* Бэтинчэ ытык киһитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Советские стрелки-снайперы в Великой Отечественной войне
* 
*
Андреев Борис Николаевич

**Андреев Борис Николаевич** (28.01.1915, Кутана с., Сунтаар улууһа, Саха уобалаһа – 1985) — кыраайы үөрэтээччи, РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала. Элгээйигэ Айылҕа түмэлин олохтообут.

## Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүт.

1936 сылтан, Дьокуускайдааҕы педтехникуму бүтэрэн баран, Элгээйи оскуолатыгар учууталлаабыт. 

1941 сылтан Ньурба орто оскуолатыгар биология учууталынан үлэлээбит.

1961–1963 сс. — Дьокуускайга эдэр натуралистар станцияларыгар методиһынан үлэлээбит.

1963–1967 сс. — Сунтаар улууһугар Бүлүүчээн орто оскуолатыгар биология учуутала.

Кэлин Элгээйигэ көһөн, орто оскуолаҕа учууталлаабыт.

Учуонай, кыраайы үөрэтээччи Борис Николаевич Сунтаар улууһугар Элгээйигэ Айылҕа түмэлин тэрийбит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Октябрьскай Революция уордьана
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Д. Ушинскай аатынан бириэмийэ лауреата
* ВДНХ Улахан үрүҥ көмүс мэтээлэ
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл

## Сигэлэр
* Андреев Борис Николаевич
Эгукка

**Эгукка** () — диэн Хотугу уонна Соҕуруу Кэриэйэ өрөгөйүн ырыаларын ааттара.

## Соҕуруу Кэриэйэ өрөгүн ырыата

### Тыллара

;Хангыль
: 동해 물과 백두산이 마르고 닳도록
: 하느님이 보우하사 우리나라 만세
*Хатылааһын*
:: 무궁화 삼천리 화려 강산
:: 대한 사람 대한으로 길이 보전하세
: 남산 위에 저 소나무 철갑을 두른 듯
: 바람서리 불변함은 우리 기상일세
*Хатылааһын*
: 가을 하늘 공활한데 높고 구름 없이
: 밝은 달은 우리 가슴 일편단심일세
*Хатылааһын*
: 이 기상과 이 맘으로 충성을 다하여
: 괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세
*Хатылааһын*

;Хангыль уонна ханча (иероглифтар)
: 東海 물과 白頭山이 마르고 닳도록
: 하느님이 保佑하사 우리나라 萬歲
*Хатылааһын*
:: 無窮花 三千里 華麗 江山
:: 大韓 사람 大韓으로 길이 保全하세
: 南山 위에 저 소나무 鐵甲을 두른 듯
: 바람서리 不變함은 우리 氣像일세
*Хатылааһын*
: 가을 하늘 空豁한데 높고 구름 없이
: 밝은 달은 우리 가슴 一片丹心일세
*Хатылааһын*
: 이 氣像과 이 맘으로 忠誠을 다하여
: 괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세
*Хатылааһын*

;Транслитерация
Дуҥһэ мульгва Пэктусани марыго дальторок
: Ханыними поуһаса ури нара мансэ
*Хатылааһын*
:: Мугуҥва самчолли хваръё гаҥсан
:: Тэхан сарам тэханыро гири бодьонхасэ
: Намсан виэ дьо сонаму чольгабыль дурым дыт
: Парам сори бульбйонхамын ури гисаҥ-ильсэ
*Хатылааһын*
: Гаыль һаныль гоҥхвальһандэ нопго гурым опщи
: Бальгын дарын ури гасым ильпйо данщимильсэ
*Хатылааһын*
: И гисаҥва и мамыро чуҥсоҥыль даһайо
: Гвэроуна дьылго-уна нара сараҥһасэ
:: *Хатылааһын*

;Сахалыы тылбас
: Илиҥҥи муора хата илигинэ, Пэктусан хайа баарына
: Таҥара биһиги дойдубутун харыстыыр
*Refrain*
:: чэчирээн үүммүт сардааналарынан сабыллыбыт үс тыһыынча көстөөх кэрэ өрүстэр уонна хайалар
:: Кэриэйдэр! Кэриэй суолуттан сууллумаҥ!
: As the pine atop Namsan Peak stands firm, unchanged through wind and frost,
: as if wrapped in armour, so shall our resilient spirit.
:: *Refrain*
: The Autumn skies are void and vast, high and cloudless;
: the bright moon is like our heart, undivided and true.
:: *Refrain*
: With this spirit and this mind, let us give all loyalty,
: in suffering or in joy, to the country’s love.
:: *Refrain*
Крыжополь

**Крыжополь** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 8 200 (2024).

## Устуоруйата
Аата Krzyż, ол аата кириэс диэн поляктыы уонна поль (полис) гириэктии куорат диэн тыллартан тахсыбыт. 

Тимир суол вокзаала|thumb
Куорат билиҥҥи турар сиригэр Киев — Одесса тимир суол тутуутугар 1866 сыллаахха тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан үөскээбит. Аата 17 км сиргэ баар Крыжополь диэн сэлиэнньэ аатынан буолбут. Ол сэлиэнньэҕэ 1690 сыллаахха олохтоммут Доминикааннар манастыырдара баар буола сылдьыбыта биллэр. Манастыыр 1832 сыллаахха урусхалламмыт.

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Симаков Иван Николаевич

**Симаков Иван Николаевич** (07.04.1906, Шишкино д., Тверь губернията — 26.07.1953) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), лётчик.

## Олоҕун олуктара
1906 сыллаахха муус устар 7 күнүгэр Тверь губерниятыгар Кашино дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Биэс кылаас үөрэхтээх.

1928—1930 сс. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 1931—1937 сс. сулууспаны иккиһин барбыт, лётчиктар байыаннай оскуолаларыгар үөрэммит. 

Сэрии иннинэ Дьокуускайга Гражданскай авиация пилотунан үлэлээбит. Сэриигэ 1941 сыллаахха Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл кулун тутар 13 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин капитан Симаков Иван Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.


1946 сылтан майор Симаков запаска барбыт. Москубаҕа олорбут. Внуково аэропордугар диспетчерынан үлэлээбит. 

1953 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр өлбүт. Москваҕа көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 3322) (13.03.1944)
* Ленин уордьана (13.03.1944)
* Александр Невскэй уордьана (20.09.1945)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (1942; 20.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (03.06.1942)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Стрельцов Виктор Николаевич

**Стрельцов Виктор Николаевич** (02.04.1910 Весенний бөһ., Бодойбо оройуона, Иркутскай уобалаһа — 31.05.1972) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1943).

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Весенний бөһүөлэккэ төрөөбүт. Омугунан нуучча. Красноярскай кыраай Покровка с. олорбут.  Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.

1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. 1943 сыл балаҕан ыйыттан фроҥҥа сэриилэспит.

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1943 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү ситиһиилээхтик туорааһын, Днепр өрүс арҕаа кытылыгар плацдарм бигэтик бөҕөргөтүллүбүтүн, ону кытта хорсунун уонна геройдуу быһыытын көрдөрбүтүн иһин гвардия кыһыл армееһыгар Стрельцов Виктор Николаевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


Сэрии кэннэ Саха Сиригэр Ленскэй бириискэлэригэр, Челябинскай уобалаһыгар үлэлээбит. Кривой Рог куоракка (Украина, Днепропетровскай уобалаһа) олорбут.

1972 сыл ыам ыйын 31 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 1449) (20.12.1943)
* Ленин уордьана (20.12.1943)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней