open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сыстар линза

**Сыстар линза** () - курдары кѳстѳр матырыйаалтан оҥоhуллубут, харахха кэтиллэр чараас бүрүө буолар. Маннык линзаны харах көрүүтүн тэҥнииргэ тутталлар. Холобура: миопия, гипертрофия, астигматизма, пресбиопия ыарыынан ыалдьар дьон тутталлар. Ону таhынан харах өҥүн уларытарга эмиэ тутталлар. Сорох түгэҥҥэ хараҕы харыстыыр туhуттан  быраастар аныахтарын сөп.   

Учуонайдар этэллэринэн, сыстар линзаны 125 мөлүйүөн кэриҥэ киhи кэтэр эбит (2%) аан дойдуга. Линза кэтэр дьонтон 40% тахсата - 12 сааhыттан 25-гэр диэри ыччат. Онтон линзаны аан бастакытын кэтэр дьон ортолоругар, эдэр ыччат (35-гэр диэри) 90% буолар, онтон 70%-нын  дьахтар ылар. 

Сыстар линза ачыкы линзатыттан  туох да улахан уратыта суох. Иккиэн күн сырдыгын кубулутаннар харах сетчаткатыгар ыыталлар, оччоҕуна харах үчүгэйдик көрөр буолар.  

## Устуоруйата

Аан маҥнай 1508 с. харах оптическай коррекциятын туhунан санааны Леонардо да Винчи киллэрбитэ. Кини үлэлэригэр уунан толоруллубут шар чэрчилэрин булбуттар. Ол шар нөҥүө мөлтөх харахтаах киhи үчүгэйдик көрөр буолар эбит. Суруйбут үлэлэригэр линза схематын булбуттар - аныгы контактнай линзаҕа майгыннаhар. 1888 сыллаахха немец физиолога Адольф Гастон Евгений Фик басткы таас линзаны дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдаппыт. Август Мюллер - саҥаны айааччы, офтальмолог, бастакы линзаны оҥорон баран медицина эйгэтигэр киллэрбитэ.

1960 сылларга диэри контактнай линзалары органическай өстүөкүлэлэртэн эрэ оҥороллор этэ. Кытаанах линзалары кэттэххэ, хараххын аалар, үчүгэйдик көрдөрбөт уонна салгыны киллэрбэт буоланнар табыгаhа суох. 

1960 сыллаахха чешскэй учуонай Отто Вихтерле сымна5ас контактнай линзалары гидрофильнай полимердартан оҥорор ньыманы киллэрбитэ. Бу полимер 38% ууну оборор кыахтаах этэ. Оборбутун кэннэ олус сымнаҕас уонна имигэс буолар. Гидрофильнай полмертан турар линзалары Гидрогелевай контактнай линза диэн ааттыыр буолбуттара.

2012 с. Алкон компания бастакы водоградиентнай матырыйаалтан оҥоhуллубут линзалары таhаарбыта. бу линза үрдүтэ инчэҕэй гельтан турар. Линза сиигэ 30% - 80% тиийэ уларыйар.

## Сыстар линза көрүҥнэрэ

Сыстар линзаны маннык классификациянан араараллар: туох матырыйаалтан оҥоhуллубута, төhө өр кэтиллэрэ, ханнык кэмҥэ кэтиллэрэ, төhө үчүгэйдик көрдөрөрө.

Контактнай линзаны икки улахан бөлөххө араараллар:

* Сымнаҕас линзалар
* Кытаанах линзалар

Сымнаҕас линзаны аан дойду үрдүнэн 90% кэриҥэ киhи кэтэр. Бу линзаны икки кsлаfска араараллар: гидрогелевай уонна силикон-гидрогелевай линзаларга. Оҥорон таhаарааччылар сылтан-сыл матырыйаалларын сайыннаран иhэллэр.

Кытаанах линзаны үксүн харахтара мөлтөх дьон кэтэллэр. Кытаанах линза форматын өр тутар, ол иhин көрдөрөр хаачыстыбата быдан үчүгэй буолар. Кытаанах линза сымнаҕас линзатааҕар салгыны аhардара быдан күүстээх.

## Сыстар линза сүрүн кээмэйэ


* Матырыйаала
* Иҥнэритин радиуhа (BC, BCR)
* Линза эргимтэтэ
* Оптическай күүhэ
* Линза киинин кэтитэ
* Кэтэр эрэhиимэ
* Уларытыы субула

**Уларытыы субула**. Линза хайаан даҕаны уларытыллыахтаах, ол оҥорон таhаарар компанияттан тутулуктаах.

Биир күннээх линзалар (күн аайы саҥа линза кэтиллэр)

* 1 күн

Былаанынан уларытыллар линзалар.

* 1-2 нэдиэлэ
* 1 ый

Үгэс буолбут линзалар.

* 3 ый 
* 6 ый 
* 12 ый
Аргунов Петр Федорович

мини
**Аргунов Петр Федорович** - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 

1917 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар 1 Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1932 сыллаахха «Алаас» тыа хаhаайыстыбатын артыалыгар үлэлии киирбитэ, холкуоска араас үлэни үлэлииллэрэ, Петр таһыччы үлэтин иһин 1938 сылтан «Алаас» холкуос, хонуу биригээдэтин биригэдьииринэн анаммыта. Онтон 1941 сыл атырдьах ыйын 14 күнүгэр Аҕа дойду уоттаах сэриитигэр ыҥырыллыбыта. Сэрииттэн 1946 сыл от ыйыгар дойдутугар эргиллибитэ.

Сэрииттэн кэлэн баран, 1947-1950 сс. Диэри «Алаас» холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон холкуос холбоспута, бөдөҥсүйэн Ленин аатын ылбыта. Онно Петр сылгы ферматын биригэдьииринэн үлэлээбитэ, 1955 сыллаахха саһылы иитиигэ 6 ыйдаах үөрэххэ Дьокуускайга үөрэммитэ ити идэтинэн 1955 сылтан 1973 сылга «кыылы иитиигэ” таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 

1941-42 сс. диэри 259 стрелковай полкаҕа, станковай пулеметчик үөрэҕин үөрэнэн бүтэрэн, станковой пулеметчик буолбута. 1942 сыл ахсынньы ыйтан 888 стрелковай полкаҕа минометчик 88 2-с нүөмэринэн сулууспалаабыта. Япония границатыгар Маньчжурияҕа харабыллаабыта. 1945 с. атырдьах ыйыгар Япония сэриитигэр сылдьыбыта. Маньчжурияттан, Борща, Хайлар, Арзан, Чаньчунь диэн куораттары ылыыга кыттыбыта. 

Петр Федорович ахтыытыттан быһа тардыы: “Хайлар диэн Япония куоратыгар улахан сэрии буолбута. Онно балтараа күн сэриилэспиппит. Катюшанан, минометунан ытыалаан ылбыппыт. Мин миинэ угааччы этим. Биһигиттэн хас да киһи өлбүтэ уонна бааһырбыта. Хайлар куораты ылан баран эмиэ иннибит диэки барбыппыт. Сатыы сүгэһэрдээх баран истэхпитинэ Арзан диэн сиргэ тоһуйан ытыалаан хас да киһибитин өлөрөн, бааһырдан илдьэ хаалбыттара. Чаньчунь куоракка тиийэн сэриини түмүктээбиппит. Биһиги минометнай ротабыт Чаньчунь куораты харабыллаан кыстаабыппыт.” Бу Ахтыыны 06.04.1975 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр суруйбут. Хаптаҕай нэһилиэгин сэрии кыттыылаахтарын кинигэтигэр бэчээттэммит.

Петр Федорович ефрейтор званиелаах.

Наҕараадалара: орден Отечественной войны 2 степени, медаль “За победу над Японией”, «Двадцать лет победы в ВОВ 1941-1945 гг.», «50 лет Вооруженных Сил СССР», «За доблестный труд в Великой Отечественной войне», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.г.».
Аргунов Савва Федорович

**Аргунов Савва Федорович** 1904 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Хаптаҕай нэһилиэгэр төрөөбүтэ, кини бииргэ төрөөбүт быраатынаан  уоттаах сэрии кыттыылаахтара. Сэриигэ быраатын Петры 1941 сыллаахха, онтон Савваны 1943 сыллаахха ыҥырбыттара. Ини биилэр иккиэн дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.

Савва сэрииттэн 1943 сыллаахха дойдутугар эргиллибитэ. 

Гаврил Гаврильевич Ларионов 1995 сыл ыам ыйын 1 күннэ5ии ахтыыттыттан.

Савва Федорович сэрииттэн кэлэн баран «Алаас» холкуос туруу үлэһитэ буолбута. Хас кыһын аайы Ааллаах Үүнтэн холкуоска таһаҕас тиэйэ 4 сыарҕа атынан айаҥҥа барара. Кыһын устата 2-3 сырыы оҥороро. Иккиэ эбэтэр үһүө буолан айаҥҥа аттаналлара.

Күһүн айаҥҥа барыахтарын иннинэ, сыарҕаларын оҥостоллоро, окпуойтууллара, ол аата саҥа хатыҥ маһынан оҥоһуллубут сыарҕаны ылах тимирдииллэрэ, кэннигэр уонна ойоҕосторугар ат кэлэн күөнүнэн анньыллар мастыыллара, ол эбэтэр үрдүк сыыр түһүтүгэр сиэтиллэн иһэр аттар сыарҕа үрдүгэр тахсыбакка-түспэккэ кэлин туорай окпуой мастан иҥнэллэрэ.

Савва кэпсиир буолара: «Ааллаах Үүҥҥэ барар суол үрдүк хайалары тахсан баран, таҥнары түһэр суоллаах. Хайа үрдүгэр суол көстүбэт, Хаар тохтообот, чыычаах көтөн иһэн үлүйэн өлөн түһэр, тыалыттан сылгы сааҕа сиргэ түспэккэ, көтөн хаалар, киһи силэ эмиэ сиргэ түспэккэ көтөр. Ааттын Силлиэлимэ хайата диэҥҥэ, аллараа дьаамыгар кэлэн, өрөөн аттарбытын аһатан, сынньатан баран, оһоҕу аһатан-сиэтэн, алҕаан баран айанныырбыт», - диирэ.

1970 с. кэнниттэн Савва Хараҕа, быраатыгар Аргунов Петр Федоровичка олорор этэ. Савва өлүөр диэри, 80-ча сааһыгар, холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.

Савва Федорович 1986 сыллаахха өлбүтэ.
Баштау

**Баштау** — Соҕуруу Ураалга баар хайа сиһэ.  Башкортостан Белорет оройуонугар баар.

Меридиан хайысхатын батыһа  Улахан Авзян уонна Агидель өрүстэр ыккардыларынан Караташ диэн хайаҕа диэри тайаан сытар.

Устата 40 км, кэтитэ — 10 км кэриҥэ, үрдүгэ 1271 м (Оло Шатак хайа).

Сис соҕуруу, киин уонна хоту эҥэрдэргэ арахсар. 

Соҕуруу эҥэрэ — Оччугуй Авзян үрэх таһымыттан 180 м үрдүктээх хайалар, чыпчааллара  1043 м (Катушка чыпчаал) уонна 950 м. Бу хайалартан  Оччугуй Авзян уонна Кухтур үрэхтэр (Агидель өрүс салаалара) саҕаланаллар.

Киин эҥэрэ ордук үрдүк, Оло Шатак уонна Капкаташ (1099 м) диэн чыпчааллардаах. Арҕаа эниэтэ туруору, илин эниэтэ сырыынньа, көһөҥө таастардаах. Кухтур үрэх салаалара мантан саҕаланаллар. 

Хотугу эҥэрэ үрдүгэ суох, 900 м тиийэр, илин эниэтигэр таас хайалара быгар. 

## Тутула
Сис кварцит-песчаниктан, конгломераттартан, аргиллитартан,  орто рифей машак свитатын эффузивтарыттан турар.

Ландшааба үрдүгүттэн тутулуктаах.  500 м диэри бэс булккаастаах хатыҥ, тэтиҥ ойуурдар,  500-тэн 900 м диэри — тиит булкаастаах хатыҥ, бэс ойуурдар, 900 м үөһэ — 600 саастаах мастардаах тиит ойуурдар.

## Топонимика
Башкиир тылыттан Баштау — бас хайа.

## Сигэлэр
https://web.archive.org/web/20131224114850/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/8866-bashtau-khrebet
Киһи аһыыр куолаҕайа

**Киһи аһыыр куолаҕайа**, эбэтэр **киһи ис куолаҕайа**, **киһи маҥалайа** - 

## Айах
тыынар тыыннаах аһыыр-сиир уонна тыынар сүрүн чааһа. Айах иһигэр тиис уонна тыл баар. Тас оҥоһуута арааһынай оҥоһуулаах буолуон сөп. Айах сүрүн соруга аһы илдьиритии уонна силинэн хааччайыы.

## Куолай
айа5ы уонна муруну холбуур киһи ис сүһуө5э. Үөрэ-дьүөрэ уһун синньигэс көндөйгө холонор, устатынан 11-12 тарбах буолар.

### Куртахха тиийэр куолай
ас буһарар ханаал чааһа. Куолай сал5ыыта буолар, тас көрүҥүнэн уһун синньигэс эттэн турар, туруупкаҕа майгынныыр. Улахан киһиэхэ 25-30 тарбах уһуннаах буолар.

## Куртах
хаҥас ойо5ос уҥуох анныгар баар көндөй эттэн турар. Киһи аһаабыт аһа буһар сирэ. Кураанах куртах кэриҥэ лиитэрэ аҥара. Саамай улааппыта 3,4 лиитэрэ буолуон сөп.

**Куртах аһы буһарар сүрүн оруола:** 

# Аһы биир сиргэ мунньан илдьиритэр уонна салҕыы  атаарыы.
# Аһы куртах согун көмөтүнэн буһарыы. Күҥҥэ 1-2,5 л. сок оҥоһуллар(аһы буһарар сүмэһин-песин,химозин,липаза уонна солянай кислота)
# Кыһыл хаан эттигин аҕыйатарга утарар сүмэһин таһаарааһына.(фактор Касла диэн)В12 битэмиини иҥэрии.
# Ууну,тууһу уонна саахары оборуу.
# Экскретознай.
# Аһы буһарар сүмэһин таһаарыы.(Ол эбэтэр гормоннары таһаарыы-Гастрин,мотилин,соматостин,гистамин,серотин уо.д.а)
# Сүһүрүүттэн харыстааһын.Үгүс бактерияны солянай кислотанан өлөрүү.

## Синньигэс оһоҕос
куртах уонна суон оһо5ос икки ардыгар баар сүрүн суол. Куртах ситэ буһарбатах аһын буһарар, саамай наадалаах элэмиэннэри оборор. 

## Суон оһоҕос
синньигэс оһо5ос кэнниттэн кэлэр көндөй туруупка. Кини соруга ордубут тобох ууну, аһы оборуу. 

## Көнө оһоҕос
киһи ис куола5айын түмүктүүр чааһа. Ол аата иҥэримтэтэ уонна туһата суох аһы таһаарар. 

## Кыра сил былчархайа
Айах иһигэр, сымнаҕас таҥа5а уонна куолайга баар. Кини убаҕас веществоны - сили таһаарар. Айахха киирбит ас сил көмөтүнэн кыра чаастарга арахсар. 

## Быар
киһи олоҕор наадалаах органнартан биирдэстэрэ. Кини тыҥа икки ардыгар аллараа со5ус баар, элбэх киһиэхэ наадалаах хамнаныылары оҥорор. Быар килиэккэтэ быар баалкатын оҥорор, икки хаан эргиирин хаанынан хааччахтанар: артырыаннай вена уонна воротнай вена. 

## Ноор
Ас буһарар систиэмэ органа. Улахан былчархай - организм үлэлииригэр наадалаах ураты веществолары оҥорон таһаарар. 

## Ас буһарыыта
**Аc буһарыы** диэн киһи аһы буһарар уорганнарын көмөтүнэн механическай уонна химическэй бытарытыыны ааһан, эккэ-хааҥҥа иҥиитэ буолар. 

Бастакытынан, ас айахха киирэн тиис, тыл, сил, фэрмэн көмөтүнэн илдьирийэр, кыра чаастарга арахсар. Ол кэннэ быстах-быстах ас чаастара куолай нөҥүө куртахха тиийэллэр. Ас салҕыы куртах сүлүһүнүн кытта буккуллан салҕыы илдьирийэр. Ол кэннэ синньигэс оһоҕос наадалаах, иҥэримтэлээх элэмиэннэри оборон килиэткэ нөҥүө хааҥҥа илдьэр. Хаан салҕыы хаан эргииринэн туох баар кэлиэткэни, тириини, ол таһынан быары хааччыйар. Онтон суон оһоҕос ситэри буспатах астары, ордубут ууну дьар көмөтүнэн илдьирэтэр уонна салҕыы көнө оһоҕоско аһар. Көнө оһоҕос куһаҕан эттиги истиэнэтигэр баар 

былчыҥынан таһырдьа таһаарар.
Мөлүөкүлэ

Мөлүөкүлэ (саҥа латыынныы molecula,  лат. кылгатыллыбыта moles маасса) – уотунан барар өлүүскэ, икки эбэтэр иккиттэн элбэх кэбэлиэтинэй атомнары кытта сибээстээх. Физикаҕа мөлүөкүлэни биир атомнаах мөлүөкүлэҕэ киллэрэллэр, ол эбэтэр көҥүл (химияны кытта сибээһэ суох) атомнар (холобура, гааһы, уртууту быһыы о.д.а.). Мөлүөкүлэҕэ биир атомнаах мөлүөкүлэни киллэрии, ол эбэтэр көҥүл атом, холобура биир атомнаах газтары, “мөлүөкүлэ” уонна “атом” диэн өйдөбүлгэ киирэр. Мөлүөкүлэни туохха да киллэрбэттэр (электириическэйдик иитиллибэт) уонна хоһуласпатах электроннарга (бары бэлиэнтинэстэр толорулар) диэн холбуу өйдөбүл баар; иитиллибит мөлүөкүлэни ион диэн ааттыыллар, мультипилиэтинэстээх мөлүөкулэ, единицаттан атын (ол эбэтэр хоһуласпатах электроннар уонна туолбатах бэлиэнтинэстэр) – арадикааллар.

Мөлүөкүлэ - үрдүк мөлүөкүлээх маасса, хас да хатыланар намыһах мөлүөкүлэттэн турар, макромөлүөкүлэ диэн ааттанар.
Квантовай механика көрөрүнэн, мөлүөкүлэ атомтан турбат, бэйэ бэйэлэрин холбуур электронтан уонна атомнай ядертан турар.
Мөлүөкүлэ тутулун мөлүөкүлэлэртэн турар физическэй уратылаах бэссэстибэ диэн быһаараллар.

Бэссэстибэҕэ, кытаанах туруктаах мөлүөкүлэ тутулугар, киирэр: холобура, ууга, оксид углерокка (IV), элбэх органическэй бэссэстибэ. Кинилэр намыһах температуралаахтык ууллаллар уонна оргуйаллар. Улахан аҥара кытаанах (киристэллээх) органическайа суох бэссэстибэлэр мөлүөкүлэттэн турбаттар. Атын частицаттан (ионтан, атомтан), макротел көрүҥэр бааллар (киристээл хлорид натрийга, миэд тооромойугар уо.д.а.). Квантовай механика оҥоhуллуор диэри химическэй сибээс айылҕата мөлүөкүлэгэ биллибэт этэ - Классическай физика бэлиэнтинэй сибээстэр хайысхаларын сатаан быһаарбат этэ. Химическэй сибээс теориятын сүрүнэ 1927 сылга Гайтлер уонна Лондом боростуой мөлүөкүлэ H2 көрдөрүүтүнэн биллибитэ. 

## Устуоруйата

1860 сыллаахха Карлсруэҕэ ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы химиктэр сийиэстэригэр мөлүөкүлэ уонна атом өйдөбүллэрэ үөскээбитэ. Туох баар химическэй уратылаах мөлүөкүлэни химическэй бэссэстибэ саамай кыра чааьынан быһааобыттара. 

**Химическэй тутулун классическай теорията**

Химическэй тутул классическэй теориятыгар мөлүөкүлэ тутулун бэссэстибэ кыра чааьын курдук көрөллөр.
Маннык мөлүөкүлэ бэйэтэ састааптаах буолар, ол эбэтэр химическэй сибээһэ холбоммут тэҥ ахсааннаах атомнаах. Ол гынан баран мөлүөкүлэ бэйэтэ химическэй сибээһэ холбоһуктаах уонна конфигурациялаах буолар, ол эбэтэр атом састаабыгар киирэр бэлиэнтинэй сибээстээх буолар. Тас усулуобуйаҕа киэҥи хабар сүрүн уратылаах уонна бигэтин хааччыйар. Бэлиэнтинэйэ суох хардарыта дьайыы (холобура, уунан сибээстээх), мөлүөкүлэҕэ уонна бэссэстибэҕэ дьайар, кинилэринэн үөскүүр, тус мөлүөкүлэ хаачыстыба киритиэрийигэр ааҕыллыбат.
Углевод

**Углевод** — карбонильнай уонна хас да гидроксильнай группаттан турар органичэскэй вещество. Сибээс кылааhын аата “углерод гидраттара” диэн тыллартан тахсар, кини 1844 сыллаахха ниэмэс уонна балтия омук торуттээх арассыыйа хиимигэ К.Шмид ааттаабыта. Углевод киhи этигэр сиинигэр энергия источнигынан туттуллар. Өскөтүн 1грамм углевод окисляйся гыннаҕына кини 4,1 ккал энергияны уонна 0,4 г ууну таhаарар. Углевод диэн органичэскай мөлүөкүлэ, кини углерод аатамын араас тэнийбэтэх сыаптарыттан, гидроксильнай уонна карбонильнай группалартан турар сибээс буолар. Бастатан туран углевод энэргэтиичэскэй үлэни онорор.Ону таhынан кини инэмтэлээх веществолары хаhаанар үлэлээх. Полисахарид клеткага наада эрэ буоллагына хаhаанар уонна ороскуоттанар.

## Углеводтар араастара
Боростуой , ыарахан уонна волокнистай углевоттары араараллар. Боростуой углевоттарга моно- уонна дисахариттар киирсэллэр, кинилэр биир эбэтэр икки сахарнай группалаахтар (глюкоза, фруктоза, лактоза, сахароза). Ыарахан углевоттарга полисахариттар киирсэллэр, кинилэр састааптара устэн элбэх углероттан киирсэллэр (крахмал, целлюлоза). 

## Углеводтаах астар
Крахмал сурун астара буолаллар:

* рис куруппа (73,7г.)
* сэлиэhинэй куруппа (67,1г.)
* гречневай куруппа (63,7г.)
* мокоруон (62,3г.), 
* хортуоска (16,0г.) уо.д.а.

Волокнистай углевоттар боростуой пищевой клетчаткаттан турараллар, кини билэргит курдук аhы буһарыыга олус туһалаах. Хас биирдии углевод түмүгэр моносахариттага үрэллэр, кинилэр метоболизм уонна атын молекулярнай комплекстар синтезтара барарыгар энергия источнигынан туттуллуохтарын соп. Углевоттар араас киьи сиир аhылыктарыгар бааллар. Боростуой саахардары минньигэс бурдук аска, ситэ оноhулла,танастана илик оноhуктарга уонна фрукталарга булуохха соп, ол бириэмэ ыарахан углевоттар источниктара килиэп, мокоруоннай оноhуктарга уонна оҕуруот аhыгар буолаллар.

## Углевод тыынар тыыннаах харамайдарга араас функцияны онорор
# Структурнай уонна тирэх функция.
# Уунээйигэ харыстанар функция.
# Пластичэскэй функция.
# Энергетическэй функция.
# Осмотическай функция.
# Хаьаанар функция.
# Рецепторнай функция.

## Тумук
Углевод биhиги олохпутугар олус улахан суолталаах, тоҕо диэтэххэ кини гликолиз, гликогенез уонна гликонеогенез барарыгар наада. Ол курдук, углевод киhи этигэр хааныгар энергия источныгынан буолара сүрүн оруоллаах. Аска баар углеводтар энергия таhааран, крахмал, сахар уонна пищевой сибээстэри онорор тустаахтар. Биьиги эппит хааммыт, суруннээн мэйиибит бастайаанна глюкозаҕа наадыйар, кини эпэктиибнэй уонна результативнай улэни онороругар наада. Углевод киhи хaаныгар сиинигэр өр бириэмэ тиийбэт буоллаҕына кини бэйэтин белоктарыттан глюкозаны синтезируйдаан саҕалыыр, интэн сибээстээн кини таhынааҕы эйгэттэн харыстанар дьоҕура күүскэ мөлтүүр.
Тыыныы

**Тыыныы** () — харамайдар, үүнээйилэр уонна микроорганизмнар диссимиляциялыыр сурун быьыылара. Ол эбэтэр, тыынар тыыннаах биир кэмник метаболизмныырын хааччыйар уонна тулалыыр эйгэттэн кислороду инэрии, организм сорох метаболизмнаабыт уескэтиитин (CO2, H<sub>2</sub>O) тулалыыр эйгэ5э таьаарыы быьыытынан гомеостазтарын ейуур физиологическай процесс. Вещество атастаьыытын тэтимиттэн тутулуктанан киьи тыната чааска ортотунан 5-18 лиитирэ углекислай гаьы (CO2) уонна 50 грамм ууну таьаарар. Тыыныы кэмигэр организм нэниринэн (энергиянан) баай веществолара молекулярнай кислород кеметунэн а5ыйах нэнирдээх веществоларга (CO2, H2O) диэри аьыйаллар.

Тас тыыныы диэн кислороду инэринии уонна углекислай гаьы таьаарыы, итиэннэ тыынар туруупка эбэтэр хаан эргиирин систиэмэлэринэн газтар сырыыларын киллэрэр тулалыыр эйгэ уонна эт-хаан гаьы атастаьыылара.

Клетка тыыныыта бэйэтин ейдебулугэр клетка буруетун ненуе белоктар сырыыларын биохимическай процесстарын киллэрэр. Ол таьынан ас химическэй нэнирин уларыйыытыгар а5алар митохондриялар истэригэр аьыйыыны киллэрэр.

Тулалыыр эйгэни кытары улахан иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах организмнарга тыыныы клеткаларга хайа5астар ненуе газтар диффузияларын суотугар буолуон сеп (холобур: уунээйилэр сэбирдэхтэригэр, кендей харамайдарга). Онтон кыра иэнинэн ситимнэьэр ньуурдаах тыынар тыыннаахтарга газтар сырыылара хаан эргиирин суотугар (тоно5остоох харамайдарга уонна да атыттарга) эбэтэр хабар5а5а (уеннэргэ-кейуурдэргэ) олохтонор.

## Уунээйи тыыныыта
Туох баар уунээйилэр бары кунус углекислай гаьы инэриниилэрэ уонна кислороду онорон таьаарыылара уунуу кэрдииьэ дэнэр. Оттон туун таннарытын кислороду инэринэр, углекислай гаьы таьаарар (ап-а5ыйах ахсаана) уратыта – нухарыйыы кэрдииьэ диэн буолар.

Харамайдар уонна уунээйилэр молекулярнай таьымынан тыынар сурун принциптэрэ майгыннаьар. Ол эрээри, уунээйилэр биир сиргэ туралларын быьыытынан метаболизмнара уларыйа сылдьар тулалыыр эйгэ усулуобуйатыгар сеп тубэьиэхтээх, ол иьин уунээйилэр тыыныылара уратылардаах.

## Киьи тыыныыта
Сынньалан турукка сылдьар улахан киьи мунуутэ5э ортотунан 14 тыын хамсаныытын онорор. Итиэннэ тыыныы тургэнэ балаччатык уларыйыан сеп (мунуутэ5э 10-18). О5олор тыынар тургэннэрэ мунуутэ5э 20-30 хамсаныы; эмийдээх о5олорго – 30-40; уу кыьыл о5олорго – 40-60;

Биир салгыны э5ирийиигэ (сынньалан кэмигэр) тына иьигэр 400-500 мл салгын киирэр. Салгын киириитэ тыыныы сабардама (объема) диэн буолар. Сынньалан кэмигэр оноьуллубут теттеру тыынныы эмиэ иччэ салгын ахсаанын атмосфера5а таьаарар. Саамай кууьунэн э5ирийдэххэ 2000 мл кэринэ салгыны киллэриэххэ сеп, оттон теттеру таьаардахха – эмиэ 2000 мл.

Улахан киьи тынатын ненуе мунуутэ5э 7 лиитирэ салгыны аьардар. Физическэй но5урууска кэмигэр тына сабардама мунуутэ5э 120 лиитирэ буолуон сеп.

Тыыммакка эрэ киьи 5-7 мунуутэ олоруон сеп, ол кэннэ ейу сутэрии, мэйиигэ сатаан челугэр туьэриллибэт уларыйыылар, онтон елуу кэлэр.

Тыыныы керуннэрэ: дирин уонна урдунэн, субу-субу уонна сэдэх, Уеьээнни, аллараанны, ортоку (туеьунэн) уонна аллараанны (иьинэн).

## Туттуллубут литература
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Лорд Честерфилд

**Филип Дормер Стэнхоуп, 4-с [[Граф (титул)|граф]] Честерфилд** (, балаҕан ыйын 22 1694, Лондон — кулун тутар 24 1773, *эмиэ онно*) — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» ааптардара. Аҕата 1726 сыллаахха өлүөр диэри лорд Стэнхоуп (*Lord Stanhope*) диэн аатынан биллэрэ.

## «Уолбар суруктар»
Честерфилд Георг I туора кыыһын Мелюзина фон Шуленбург диэн дьахтары ойох ылбыта, ол эрээри киниттэн оҕото суоҕа. Филипп Стэнхоуп (иккис), кини тапталлаах ол эрээри туора дьахтартан төрөппүт уола кини өйөбүлүнэн туһанара, ол эрээри аристократия үөһээ араҥатыгар кыайан киирбэтэҕэ. Кырдьан баран Честерфилд биир уолу ииттэ ылбыта, онтуката үһүс Филипп Стэнхоуп диэн аатынан биллэрэ (1755—1815), кэлин баайын-дуолун барытын утумнаабыта.

Филипп Стэнхоуп (иккис) Юджиния Дорнвил диэн Ирландияттан төрүттээх дьахтартан икки уолламмыта, 36 сааһыгар өлбүтэ. Честерфилд сиэннэрэ баалларын туһунан уола өлбүтүн кэннэ эрэ билбитэ, кинилэргэ кыра нэһилиэстибэ хаалларбыта. Ол эрээри уолун ойоҕор тугу да хаалларбатаҕа. Онон Дорнвил Стэнхоуп уолугар суруйбут суруктарын издателлэргэ атыылыырга күһэллибитэ. Суруктар улахан айдааны таһаарбыттара, элбэх киһи аахпыта. Хаста да хос таһаарыллан, огдообо онтон байбыта. 

Честерфилд суруктара Джон Локк педагогикаҕа идиэйэлэригэр майгынныыр элбэх сүбэлэрдээх. Иитии чопчу карьераҕа туһуланыытын Честерфилд элбэх үөлээннээхтэрэ сүөргүлээбиттэрэ. Ол эрээри  «Суруктары» Вольтер үрдүктүк сыаналаабыта,  XVIII үйэ эпистолярнай жанрын уһулуччу көстүүтүнэн уонна ис киирбэх, киһилии докумуон быһыытынан билиммитэ. Вольтер дю Деффан маркизаҕа 1774 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр суруйбут суругар маннык эппитэ: «Кинигэ сүрдээх үөрэтэр суолталаах, уонна, арааһа, иитии туһунан баччааҥҥа диэри суруллубуттан саамай үчүгэйдэрэ».
Тоҥус метеорита

**Тоҥус метеорита** (), Тоҥус метеороида, Тоҥус феномена) — гипотеза быһыытынан  олохтоох кэминэн 7 чаас 14,5 ± 0,8 мүнүүтэҕэ (0 ч 14,5 мүн  Гринвич]]) куйаартан кэлэн Подкаменнай Тугнуска үрэх үрдүгэр (быһа барыллаан Ванавара сэлиэнньэттэн 60 км хоту, 20 км арҕаа) салгыҥҥа эстибит эттик.  

Эстии кыамтата 40—50 мегатонна буолбут диэн сабаҕалыыллар, ол аата саамай улахан водороднай буомба саҕа. Атын сыанабылынан эстиитин кыамтата 10—15 мегатоннаҕа тэҥ. Эпицентрын координаатата: 60°54'07" х. к., 101°55'40" и. у.

[thumb|Тунгуска куталара, бу эргин түспүт. [Вокруг света сурунаалтан хаартыска 1931]]
Сэлээрчэх

Сэлээр диэн мээнэ ол-бу, буолар-буолбат тылга тииһэ сылдьар, ону-маны туһата суоҕу саҥарара элбэх киһини этэллэр. Көтүөккэлэс, чэпчэки майгылаах, тыал үрбүтүн хоту салаллан иһэр санаалаах, уу-хаар кэпсээннээх киһини сэлээр киһи дииллэр.

Сэлээр киһи диэн киһи эрэммэт киһитэ, субу тутан туран атыны туойан турдаҕына да көҥүлэ. Маннык майгы уратыта дьахталларга биллэрэ ордук элбэҕинэн кинилэри үөҕүүгэ элбэхтик туттуллар.

Сэлээрчэх диэн аһара чэпчэки майгыланыыны, дьахтар бииртэн биир эр киһиэхэ көтүөккэлии сылдьыытын сэмэлээһин ааттанар. Итини тэҥэ көрү-нары эрэ батыһар чэпчэки майгылаах дьахтары эмиэ этэллэр. Бу тыл куһаҕаны биллэрэр суолтата былыргытыттан кыратык даҕаны уларыйан көрө илик. Чэпчэки майгыланыыны биллэрэрин иһин дьахталлар, бу тылы чахчы сөбүлээбэттэр.

Билигин сэлээрчэх буолуу элбээн, сатайан турар. Үөрэхтэнэн эргэ барбакка сылдьар эдэр дьахталлар элбээһиннэрэ онно олук буолар. Ол курдук эт-сиин көрдөбүлэ амтаһыйбыт эдэр дьахтарга ордук күүстээҕинэн бииртэн-биир быстах сыһыаннаһыыларга, боруобалаһыыга киирэн биэрэн иһэллэрэ, сэлээрчэхтэр элбииллэрин үөскэтэр.

Сахалар олохторун үөрэҕэ сэлээрчэх буолууну сөбүлээбэт, куһаҕан быһыыга киллэрэр. Ол курдук дьахтар саҥаны айыыга баҕа санааланыыта аһара барыыта, ону ситиһиигэ турунара, саҥаттан саҥа эр киһини боруобалааһыҥҥа урутаан тиийэр кыахтааҕа, олоҕу чэпчэкитик сыаналыырыгар тириэрдиэн сөп. Ол курдук дьахтар эр киһини боруобалааһыҥҥа саҥаны арыйара, айыыны оҥороро олох үөрэҕинэн сэмэлэнэр. Ол иһин “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх бу балаһыанньаҕа  туттулуннаҕына эрэ табыллар.

Сэлээрчэххэ кубулуйбут дьахтар ыал буолан, оҕо төрөтөн омук сайдыытыгар тириэрдэр кыаҕа аҕыйыыр. Элбэх эдэр дьахталлар сэлээрчэхтэнэ сылдьыылара омук эстиитигэр тириэриэн сөп. Ол курдук манныкка тиийбит дьахтар араас ыарыылаах оҕону төрөтөрүттэн уонна оҕотун киһилии быһыыланыыга кыайан ииппэтиттэн, аһара барар майгылаах оҥоруон сөбүттэн, сиэннэрин көрөрө уустугурар кыахтаах.

Сэлээрчэх диэн дьахтары анаан-минээн үөхсэр тылбыт. Элбэх туһата суох тыллаһар диэҥҥэ күүлэйдиирэ, эр дьону уларыта сылдьара элбэҕэ эмиэ эбиллэрин биллэрэр. (1,458).

## Туһаныллыбыт литература
Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
X1

**X1** (; ром: Ekseuwon, X-One курдук аҕылар) — южнокорейсСкай ырыаАһытар группалЙара, икки ты5ынчАа уон то5ус сылга тэрийимитэрэ компанНией CJ E&M . Түөрднүс сезоҥаА реалити-шоу на выживание Produce X 101 телеканал Mnet таҕарбыт группата . Группа 11 киһиттэн турар , атын араас агенстат кэлбит уолаттар : Хан Сыну, Чо Сынён, Ким Усок, Ким Ёхан, Ли Хангёль, Чха Джунхо, Сон Донпё, Кан Минхи, Ли Ынсан, Сон Хёнджун и Нам Дохён. Группа арылыбыта сүүрбэ сэттис чыыһылаҕа атырдьах ыйа икки ты5ынча уон то5ус сылга мини-альбомнаах Emergency: Quantum Leap.
Группа контрага 5 сылга рассчитаннай. Бастакы икки а5ар сылын группа кыттааччылара группаны сайдэхтахтар ,халбыт икки а5ар сылы бэлэрин сольнай уонна атын группа5а көһөхтэрин сөптөр.

Аатара
Группа аата, X1, нетизеннар (фанаттар) толкуйдаан биэрбит аатара. «X1-MA» диен ырыатан ылбытара , X1 оссо римскай сыппыраҕа уон биир чыҕыла буолар, ити аата уон кыттааччылар уонна Х кытаччы.
Уон тохсус чыыһылаҕа атырдьах ыйын Х1-нар фанаттар аатарын биэрбитэрэ «ONE IT» (Уан Ит). Аатара «One It» икки суолталах. One It (원잇).
Ли Дэхви (Lee Daehwi)

**Ли Дэхви** (; уонна Дэхви) — Соҕуруу Корея ырыаьыта уонна ырыа суруйааччыта. Кини эр дьон ырыа группатын AB6IX кыттааччыта уонна урукку группа-проект Wanna One кыттааччыта.

Уонна шоу на выживание Produce 101 2 сезонун бириэмэтигэр 3 миэстэни ылан уонна "It's Me (Pick Me)" диэн ырыага ортоку балаьыанньатын ылан биллиилээх буолбута.


Дьиннээх аата: Ли Дэхви (이대휘, Lee Dae Hwi)
Торообут кунэ: Тохсунньу 29 кунугэр 2001 (18 саастаах)
Торообут сирэ: Согуру Корея
Дьарыктанар корунэ: ырыаьыт, ункууьут, репер, ырыа суруйааччыта, бородууссэр.
Группа сыллара
8.07.2017 (2 сыл) - 27.01.2019 (Wanna One)
22.05.2019 - билинни бириэмэгэ (AB6IX)
Агенствата: Brand New Music
Быьаарыы:
Уьуна: 172 см
Ыйааьына: 53 кг
Хаанын группата: А
Дьячковская Валерия Анатольевна

**Дьячковская Валерия Анатольевна** — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай унубэрситиэт туризм салаатын 2 куурус устудьуона. 
Валерия Анатольевна от ыйын 10 кунугэр 2001 сылга Дьокуускай куоракка торообутэ. 2007 сылга Нам улууьун уьус нуомэрдээх начальнай оскуола5а киирбитэ. Бэьис кылаастан Валерия Нам улууьун гимназиятыгар уорэммитэ уонна 2018 сылга туйгуннук бутэрбитэ.

Валерия сакааска мэтириэт уруьуйдуур. 100 тахса мэтириэт уруьуйдаан атыылаабыта уона билигин да5аны ис сурэ5иттэн уруьуйдаан сакаастаабын дьонун уордэр.
Эһээхэй

**Эһээхэй, эмиий эмэр оҕо** — төрүөҕүттэн биир сааһыгар дылы. Саҥа төрөөбүт оҕо диэн маҥнайгы 4 нэдиэлэтэ, оттон эмииҋ эмэр кэмэ түөрт нэдиэлэтиттэн сааһыгар дылы. Ыарыыларга ыалдьымтыа, онон үчүгэй бүөбэҋдээһин наада.

Эмиий эмэр кэмигэр оҕо үксүн улаатар уонна сайдар. Биириттэн үс ыйыгар дылы ый аайы 3түү сантымыатыр улаатар, 4-6 ыйыгар дылы 2,5 см, 7-9 ыйыгар 1,5 -2 см, оттон 10 ыйыттан сааһыгар дылы биирдии сантымыатыр улаатар.

## Эһээхэй аһа
ВОЗ сүбэтинэн оҕо алта ыйыгар дылы эмиий эмиэхтээх. Ийэ үүтэ оҕоҕо наадалаахтары алта ыйыттан сааһыгар дылы аҥаарын курдугу хаарчыйар, биир сааһыттан икки сааһыгар дылы үс гыммыт биир курдугу хаарчыйар. Алта ыйыттан эбии ас көрүллэр.

## Тиис тахсыыта
мини|'''Тиис тахсыыта'''
Оҕо оҕоҕо атын атын кэмҥэ тахсар. Үксүн алта ыйдарын кэнниттэн тахсан саҕаланар, сорохторго түөрт ыйдарын кэнниттэн тахсар, оттон биирдэ эмит тиистээх оҕолор төрүүллэр. Аллараа инники тиистэрэ үксүн бастакы тахсар, биэс - сэттэ ыйдарыгар, үөһээҥҥилэрэ тоҕус - уон биир ыйдаахтарыгар, икки саастарын туолууларыгар, 10-12 ыйдарыгар аллараа ойоҕос тиистэрэ тахсар. Барыта икки аҥаар саастарыгар тахсар.

Тиис тахсар кэмигэр оҕо температурата тахсыан сөп, хаппырыыстыыр, аһаабат буолар, силэ тахсар, кытаанаҕы ыстыан баҕарар.

Төрөппүттэр уонна быраастар тиис тахсыытыгар атын ыарыы эмиэ кэлэр дииллэр. Тиис тахсыыта тумууну, хотуону хайдах даҕаны кыайан ыҥырбат. Итинтэн оҕо диагноһа сыыһа туруон сөп.

## Литература

* *Орлова, Елена.* Книга детского врача, написанная для родителей. Как правильно лечить ребенка и заботиться о его здоровье. — М. : Издательство АСТ, 2019. — 224 с. — .
* *Николай Евгеньевич Веракса.* Познавательное развитие в дошкольном детстве: учебное пособие. — МОЗАИКА-СИНТЕЗ, 2012. — 338 с. — .
* *Департамент здравоохранения города Москвы.* Часть 1. Морфометрическое и психомоторное развитие ребёнка первого года жизни. — М., 2014. — 24 с.
* *Департамент здравоохранения города Москвы.* Часть 2. Психомоторное развитие детей первого года жизни. — М., 2014. — 28 с.
* *Алимова Ю., Гордиенко И., Зайченко А., Кравцова А., Ковтун О., Кукуруза А., Хворостенко А.* Раннее развитие ребёнка / под ред. А. Кравцовой, А. Кукурузы. — К.: БФ «Институт раннего вмешательства», 2015. — 72 с. —
Кырса Сөдүөт (Ф. С. Семенов)

Кырса Сөдүөт.jpg|Кырса Сөдүөт

**Федот Семенович Семенов** — 1888 сыллаахха Орто Бүлүү улууһугар Сымалыр Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини хос эбээтэ сыльнай нуучча, Бүлүү уокуругар ыытыллыбыт. Суол ортото ыалдьан Сымалырга хаалбыт. Иннэ кини сахаҕа кэргэн тахсыбыт. Үс оҕону төрөппүт. Аҕатын өлбүтүн кэнниттэн Федот ийэтин уонна балтытын Катеринаны кытары Аһахтааччы иккис Лүүчүн нэһилиэгэр коспүттэрэ. Аҕата Кырса Дьаакып диэн ааттаах (Яков). Федотка аҕатын хос аатын иҥэрэннэр, кыра эрдэҕиттэн Кырса диир эбиттэр. Федот инник дииллэрин сөбүлүүр эбит. «Кырса маҥан кылааннаах түүлээх кыылга тэннээх **Кырса Сөдүөт** буолабын» диэн этэр үһү.

Ф.С.Семенов кыра эрдэҕиттэн өйдөөх, тылы бэркэ туттар, эйэҕэс майгылаах этэ. Кини улахан, дьоһуннаах куоластаах эбит. 1920 сыллаахха П.И.Гоголева диэн кыыһы кэргэн ылбыт.

Биллиилээх ырыаһыттары кытары күрэхтэһэн, уонна олонхо ырыаларын, көмөтүнэн кини үтүөкэн ырыаһыт-туойааччы, олонхоһут буолбут. Мээнэҕэ эппэттэр «Олонхоһут үтүөтэ Кырса Сөдүөт дуо?». Кини бэйэтин кэнниттэн элбэх айымньы хаалларбыт. Холобур: «Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьи бухатыыр», «Кыыс Кыскыйдаан», «Эллэй уонна Омоҕой» диэн ырыа, уонна тойуктара - «Ытык уот», «Кыыс», «Ынах», «Суол», «Күөл», «Хатыҥ» уонна да атыттар.

Кырса Сөдүөт, дьиннээх  норуот олонхоһута, истиҥ, дууһаны таарыйар тойуктары туойар уһу. Тойуктара араас ис хоһоонноох буолаллар. Олус элбэх былыргы сэһэни билэр эбит, урукку сахалар хайдах олорбуттарын, нэһилиэктэри, ойууннары, Саха сирин атын оройуоннарын билэр эбит.

50-с сылларга, колхоз холбуһарыгар, кинини кулууптарга ыҥыран олонхону тойотоллор уһу. Олорон эрэн туойара, атаҕын биир атаҕыгар ууран баран, аҥаар кулгааҕын сабан баран. 1952 сыллаахха Сэбиэскэй Армия уонна байыаннай-морской флот куннэригэр «Улуу кыайыыны аатырдабын!».

Кини народнай  целитель: кыаннан эмтиир, хаан сүүрдүүтүнэн дьарыктанар, массаж онорор, уҥуох коннорор, оҕо төрөтөөһүнүгэр көмөлөһөр, уонна сүөһүнү эмтиир эбит. Кини барытын сатыыра. Олус үтүө киһи, бары кинини убаастыллара. Сэрии кэмигэр Мастаахха сельхоз сэбиэтигэр үлэлээбитэ.

Хомойуох иһин, уолаттара бары кыра эрдэхтэринэ өлбүттэрэ. Билиҥҥи кэмҥэ улахан кыыһа уонна сиэннэрэ, хос сиэннэрэ Кэбээйигэ, Мастаахха, Мукучуга, Бүлүүгэ бааллар.
Лука Афанасьевич Дьяконов

**Дьяконов Лука Афанасьевич** 1923 сыллаахха Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1939 сыллаахха 7 кылааһы бүтэрбитэ, онтон 1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училещены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1956 с. Дьокуускайдааҕы учууталлар институттарын бүтэрэр.

1954 с. — ССКП чилиэнэ.

## Үлэтин сыллара

# 1942 с. бэс ыйыттан 1946 с. диэри Советскай Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта.
# 1946 сылтан 1974 сылга диэри Кытаанахха, Мугудайга уонна Чурапчы оскуола-интернатка математика учууталынан, ол иһигэр 12 сыл директорынан, 5 сыл завуһунан, ону таһынан үлэни тэрийээччинэн үлэлээбитэ.
# 1974 сылтан 1979 сылга диэри Карл Маркс аатынан совхозка Үлэ комитетын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта, доруобуйатынан биэнсийэҕэ тахсыбыта.
# 1980 сылтан 1988 с. диэри Чурапчы ойуурун хаһаайыстыбатыгар леснигинэн үлэлээбитэ.

## Общественнай уонна партийнай үлэтэ

# 1951 сылтан Кытаанахтааҕы, Одьулууннааҕы, Мугудайдааҕы нэһилиэктээҕи Сэбиэттэргэ 25 сыл устата депутатынан, ол иһигэр 22 сыл Кытаанахтааҕы, Мугудайдааҕы нэһилиэктэр Сэбиэттэригэр исполком чилиэнинэн уонна 10 сыл бэрэссэдээтэли солбуйааччынан талыллан үлэлээбитэ.
# 15 сыл Кытаанахтааҕы, Мугадайдааҕы первичнэй партийнай тэрилтэ уонна Мугудай орто оскуолатын партийнай тэрилтэтин секретарынан талыллан үлэлээбитэ.
# XXII партийнай съезд, Калинин, Карл Маркс аатынан уонна Мугудай Совхозтарга 12 сыл устата партком чилиэнинэн, ол иһигэр 6 сыл Карл Маркс уонна Калинин аатынан колхозтарга парткому солбуйааччы секретарынан талыллан үлэлээбитэ.
# 36 сыл устата партийнай, комсомольскай, маассабай оскуолаларга уонна партийнай үөрэҕирии семинардарыгар пропагандиһынан үлэлээбитэ.
# 1951 сылтан 37 сыл устата "Билии" уопсастыба чилиэнэ. Мугудай нэһилиэктээҕи Сэбиэтин "Билии" уопсастыба чилиэнэ.

## Наҕараадалара

# 1965 с. Саха АССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта.
# 9 мэтээлинэн, ол иһигэр "Германияны Кыайыы иһин", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах килбиэннээх үлэтин иһин", "Германияны Кыайыы 20, 30, 40 сс." үбүлүөйдэригэр аналлаах мэтээлинэн, Сэбэлэниилээх Күүстээх уонна үлэ бэтэрээнэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
# 1982 с. Саха АССР културатын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибитэ.
# РСФСР үөрэҕириитин министерствотын уонна научнай үлэһиттэр тэрилтэлэрин профсоюһун бочуотунай грамоталарынан 3-тэ, Саха АССР бочуотунай грамоталарынан 4-тэ наҕараадаламмыта.
# ССКП обкомун партийнай үөрэҕирии дьиэтин Бочуотун дуоскатыгар 3-тэ киллэриллибитэ.
# 3-тэ РСФСР "Билии" уопсастыбатын, 4-тэ Саха АССР уопсастыбатын бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
# Саха АССР обкомун, Чурапчытааҕы ССКП райкомун уонна райисполкомун бочуотунай грамоталарынан элбэхтик наҕараадаламмыта.
Куома Чааскын

**Куома Бөтүрүөбүс Чааскын** төрөөбүт-үөскээбит дойдута Таатта Уолбата (былыргынан IV Байаҕантай нэһилиэгэ). Кини 19-20-с үйэлэр алтыһыыларыгар олорон, үлэлээн ааспыт сорсуннаах булчут, айылҕаттан айдарыылаах эмчит, отоһут, көрбүөччү, олоҥхоһут, ойуун.

Аатын дьон сэрэнэн ааттыыллар

Төһө да оччотооҕу сэбиэскэй былаас норуот эмчиттэрин утарбытын, сабыта баттаабытын, боппутун-хаайбытын иһин, ытык кырдьаҕаска кистии-саба эмтэнэ кэлээччи син биир элбэх эбит. Оннооҕор оччолорго, сибээс мөлтөх, айан-сырыы сэдэх кэмигэр, соҕуруу куораттартан кытары истиһэн, кыһалҕалаахтар анаан-минээн кэлэллэрин туһунан кэпсииллэр.

Кырдьаҕас эмтиирэ, дьиҥэр, олус элбэх. Олортон сороҕун эрэ ааттаатахха, сүрэх-тымыр, ис-үөс, быар, оһоҕос, куртах, сүһүөх ыарыыларын, ньиэрбэ ыарыһахтары эмтиирин, хаампат дьону хаамтарарын туһунан, о.д.а. элбэхтэ суруллан турар. Курдары оборон, бохсуруйан, туос эмэгэттэри сыһыаран, түөннээн, хааннаан, илбийэн эмтиир, оту алҕаан биэрэр эбит.

Оҕонньор бу ураты айдарыытын, эмтиир кистэлэҥин туһунан кимиэхэ да кэпсии-ипсии сылдьыбатах. Арай ону, киниэхэ эмтэммит махталлаах дьон сэһэргээн, суруйан испиттэрэ үөрүүлээх.
Уһук Илиҥҥи гектар

**[[Уһук Илин|Уһук Илиҥҥи]] [[Гектаар|гектар]]** — 2016 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр туттуллар буолбут Арассыыйа Бэдэрээссийэлии сокуона. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин гражданнарыгар муниципальнай уонна судаарыстыбаннай бас билиитигэр баар сир учаастагын биэрии.

## Историятын иннэ
2012 сыллаахха, Арассыыйа бырабыыталыстыба саҥа оҥоһуллубут министиэристибэҕэ Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун сайдыытын ситиһэр кэккэ сорудахтары туруорбут. Ол туһугар бу сокуону толкуйдаабыттар.

## Сир учаастагын үллэриитэ
Сокуон күүһүгэр киирэр күнүгэр бастакы сайаапка Еврейскай автономнай уокуругуттан киирбит.

### Оройуоннар
Хас биирдии Уһук Илиҥҥи Бэдэрээссийэлии уокуругун регионнарыгар бастакы бириэмэҕэ биирдии муниципальнай оройуон бэриллибит, босхо сир учаастагын дьоҥҥо биэрэргэ:

* Амур уобалаһа - Архаринскай оройуона, Свободинскай оройуон;
* Еврейскай автономнай уобалаһа - Октябрьскай оройуона;
* Камчатскай кыраай - Усть-Большерскай оройуона;
* Магаданскай уобалас - Ольскай куорат уокуруга;
* Приморскай кыраай - Ханканскай оройуон;
* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ - Нам улууһа;
* Сахалинскай уобалас - Тымовскай куорат уокуруга;
* Хабаровскай кыраай - Амурскай оройуон;
* Чукуотскай автономнай уокурук - Андырскай оройуон.
Нууччалыы-сахалыы тылбааска толоруу дьүөрэлэһиитэ

1.       Нуучча да, саха да тылыгар дополнение-толоруу падеж ыйытыытыгар хоруйдуур уонна кэпсиирэҕэ сыстар. Ханнык саҥа чааһа толоруу буолара эмиэ маарыннаһар:

1)       ИС: Я взял (что?) книгу. Я взялся (за что?) за работу.

Аат тыл: Мин кинигэни ыллым (тугу». Мин (туохха?) туруннум

2)       Местоимение: Не забывай (кого?) меня. Вспоминай (о ком?) обо мне.

Солбуйар аат: Эн миигин умнума (кими?). Мин туспунан санаа (ким туһунан?).

3)       Имя числительное: Десять не делится (на что?) на три.

Ахсаан аат: Коля сэттиһи бутэрдэ (тугу?). Миэхэ иккитэ (туохта) аҕал

4)       Неопред. форма глагола: Прошу (о чём?) помочь.

Аат туохтуур: Кемелеперге (тугу?) кердеобун.

5)       Аат суолталаах наречие: Завтра не будет похоже (на что?) на сегодня.

Ааттыйбыт сыһыат: Сарсыҥҥы кун бүгүҥҥүттэн (туохтан?) атын буолуо.

6)       Аат суолталаах прилагательнай: Не вспоминай (0 чём? О прошлом)

Аат туохтуур: Ааспыты (тугу?) ахтыма.

7)       Словосочетание: Спроси (кого?) у отца с матерью.

Тыл ситимэ: Ийэлээх аҕабыттан (кимтэн?) ыйыт.

2.       Ол эрээри нуучча тылыгар. дополнениены сахалыы тылбаастыырга араас уларыйыы тахсар:

1) Кэпсиирэ кэннигэр турар дополнение кэпсиирэ иннигэр кэлэр: Не забывай меня./ Миигин умнума.

2)       Үксүгэр тыл падеһа сөп түбэспэт: смеётся надо мной/миигин элэктиир.

3)       Тиэкис истиилиттэн көрөн толоруу араас сана чааһынан тылбаастанар:

а) сана туохтуурун кытта (сказал, сообщил, объявил): спросил о здоровье —

•          КС аттарыы халыып+диэн (буол, наада) доруобуйата хайдаҕый диэн ыйытта:

•          СС аттарыы халыыбынан: доруобуйата хайдаҕын ыйытта;

•          ДЬС аат тылынан: доруобуйатын ыйытта:

•          ДьСс дьөһүөл ситиминэн: доруобуйатын туһунан ыйытта;

ДЬС аттарыы халыып+дьөһүөл: доруобуйата хайдаҕын туһунан ыйытта;

6)       предмет суолталаах толоруу: уделяет внимание проведению —

•          КС атарыы халыып+диэн: хайдах ыытыахха диэн толкуйдуур; СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;

СС аттарыы халыып: хайдах ыытарга болҕомтотун уурар;

СС аат туохтуур: ыытарга болҕомтотун уурар;

•          ДьС атынтан туһаайыыттан үөскээбит аат тыл: ыытыллыытыгар болҕомтотун уурар;

•          Дьс, НС үөскээбит аат тыл: ыытыыга болҕомтотун уурар.

Билиҥҥи саха тылыгар нуучча тылын сабыдыалынан сыһыарыынан үөскүүр халыып оннугар дьөһүөл ситимнээх толоруу киэнник тарҕанар, онон этии истиилэ сурук-бичик, официальнай истиил курдук дэгэт суолталанар: Рассказал о своей поездке.- /Хайдах сылдьыбытын (тугу?) кэпсээтэ. Хайдах сылдьыбытын туһунан кэпсээтэ. Закупили семена для посева./ Ыһыыга анаан сиэмэ атыыластылар (ыһыы сиэмэтин онн.). Встретился с братом./Быраатын көрүстэ. Быраатын кытта көрүстэ. Очищает с помощью ножа./Быһах көмөтүнэн ыраастыыр.
Гильотинирование

Гильотинирование диэн гильотинанан киһини өлөрүү.

Гильотина диэн төбөнү быһар оҥоһуу.
Колесование

**Колесование** диэн буруйдаах киһини көлүөһэҕэ баайан баран, тыыннаахтыы быһа тардаллар.
Утробная кошка

Киһи иһигэр күрүчүөктэрдээх тимир оҥоһугу уган баран, ис органнарын хостооһун.
Дьявольский ветер

**Дьявольский ветер** — киһини пушка айаҕар баайан баран, киһи нөҥүө ытыы.
Уойуу

**Уойуу, сыаланыы** - сыа мустуутун түмүгэр аһара элбэхтик үөскуур хаһа. Киһи доруобуйатыгар буортуну аҕалар. Улахан дьоҥҥо уойуу эт-сиин индексигэр сөп тубэһиэхтээх, 30-тан үөhээ ол эбэтэр тэҥ буолуохтаах.

Анал үөрэхтээхтэр бэлиэтииллэринэн, уойууттан ураты сиэри таһынан уойуу эт-сиин индексэ улахан дьонно тэҥ ол эбэтэр улахан 25-тэн сөп тубэһиитин түмүгэр тахсар. Оттон оҕолорго 0-5 уонна 5-19 дылы сааһынан арааран, этин-хаанын сайдыытын көрөн халыыпка сөп тубэһиитинэн быһаарыллар. Уойууттан араас ыарыы үөскүүр. Ол түмүгэ таһаарыылаах үлэ намтыыр. 

= Дьүһүнэ =
Билиҥҥи бириэмэҕэ уойуу, сыаланыы дьарҕа ыарыы курдук көрүллэр. Бу ыарыы ыйааһын үрдүүрүттэн тутулуктаах. 

Араас дойдуга уойуу, сыаланыы судаарыстыба эбии ороскуотугар тиэрдэр. Бу 2019 сылга нуорма таһынан ыйааһыннаах дьон өлүүтэ 3,5%. 1975 - 2016 сылларга уойбут, сыаламмыт киһи ахсаана 59% үрдээтэ. 

Бу Арассыыйа сиригэр уойууннан, сыаланыыннан 20% нэһилиэнньэ эрэйи көрөр. Россия сиригэр ордук ыйааһыннаах дьон ахсаана  60%. 

= Уойуу наардааһына =

Кииҥ уойуу диэн ордук сыа киһи иһигэр баара. Кииҥ уойуу саамай кутталлаах уойуу көрүҥэ буолар. Бу уойуу сибээстээх сурэх ыарыытын,үрдүк дабылыанньа уонна саахарынай диабеты кытары. 

Эмтэнээччи ыарыһаҕынан ааҕыллар өскөтүн кэриҥ биилэ кини кэриҥ өттүгун кыргыттар киэнэ 0,8-нан үрдүк буоллаҕына, онтон уолаттар киэнэ 0,95 буоллаҕына. 

Бу уойууну гормон кэһиитинэн икки араас көрүҥҥэ араараллар: "стандартное" и "нестандартное" ол эбэтэр "доруобай". 

= Быһаарыы =
Уойууну, сыаланыыны быһаарарга эт-сиин индексин ордук элбэхтэ тутталлар. Ол эрэн өссө тутталлар Борнгардт ииндэксэ, эт-сиин индекситтэн уратыта диэн кини киһи быһыытын-таһаатын учуоттуур.

= Туруга =
Ордук тутулуктаах быһыытыттан, уойуу степэниттэн, туох ыарахан ыарыылааҕыттан. 

Ордук ыйааһын "доруобай" диэҥҥэ аахсыллыбат төһө да кэһии суоҕун иһин.

= Туттуллубут литература =
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5
Киһи быычаһа

**Киһи быычаһа** () - ас буһарар систиэма биирдэһэ.

## '''Сүрүн сыала''':

Астан иҥэмтэлээх эттиктэрин иҥэринэр, туһата суоҕун саах оҥорон таһардьа таһаарар, ууну иҥэринэр.
Билэ:Желудочно-кишечный тракт (пищеварительная система) человека.jpg|Ас буһарар систиэмэ. Б - киһи быычаһа


## '''Көрүҥэ:'''

* уһуна - 1,5 - 2 миэтэрэ
* кэтитэ - 5 - 10 сантиметр 

* ыскыладкалаардаах

**Киһи быычаһа 7 отделтан турар:**

* слепая кишка;
* ободочная кишка;
* восходящая ободочная кишка;
* поперечная ободочная кишка;
* нисходящая ободочная кишка;
* сигмовидная ободочная кишка;
* прямая кишка.

Киһи быычаһа микроорганизмнаах буолан ас буһарар процеһа үчүгэйдик ааһар уонна B, K битэмииннэр оҥоһуллаллар.

## Ыарыылар
Киһи быычаһа активнаһа кыра да буоллар ыарыыта аҕыйаҕа суох. 

Киһи быычаһа ситэри үлэлээбэт буоллаҕына уопсай бэлиэлээх буолар:

# Иһин түгэҕэ ыалдьар
# Иһэ үллэр
# Саах хатар

Дьоҥҥо тарҕаммыт ыарыы - Аппендицит (Муҥурдаах ыарыыта) — муҥур (аппендикс) ыарыыта. Муҥур диэн функцията соччо чуолкайдана илик, биир эрэ өттүнэн суон очоҕоско аһыллар бүтэй орган, кини киһи иһин уҥа өттүгэр баар буолар. Араас төрүөттэн сылтаан муҥур сытыйар, онтон эмтээбэтэххэ тэстэн ис органнарын сүһүрдэн тарҕанар, перитонит саҕаланар.

* Ис ыарыыта — араастаан киирэр, бастаан биир сиринэн киин таһынан ыалдьыан сөп, онтон улам ис барыта ыалдьыан сөп. Улам күүскэ ыалдьан уот уматарын курдук ыарытыннарыан сөп.

* Төбө ыарыыта— сүһүрүү түмүгэр мэйии хаатыгар баар рецептордар "үлэлииллэр".

мини

**Диарея** - потологичэскэй ыарыы. Диареянан ыалдьар киһи суткаҕа 3-4 туалеттыыр уонна сааҕа убаҕас буолар. Диарея ис ыарыытынан доҕуһуоллаах.
Бэричинэтэ:

* Күүрдүбүт оһоҕос
* Эмтэри иһэн
* Гиполактазия (бактерии)
* Сыалаах ас
* Стресс

* Гастроэнтериты

**Геморрой -** аныгы үйэ ыарыыта. Анаал хайаҕас тула тымырдара үллэн ыарыыга кубулуйуута. Хаан тохтон дьон анимия буолар.
мини
Ыарыы үөскүүр төрүтэ:

* Гиподинамия
* Уойуу
* Элбэх калорийдаах астар
* Фаст Фуд 
* Сахарнай диабет
* Оһоҕос уонна быар араас проблемалара
* Аһары физичэскэй хамсаныы
Кииллээһин

Буруйдааҕы суудуна киилин анныгар баайан баран соһоҕостооһун.
Менструация

**Менструация** — Ыйдааҕы диэн дьахтар организма уларыйар, ырааһырар кэмэ. Ыйдааҕы кэмигэр хапчаҕай оболочкатыттан функциональнай эедометрия араналыыр, хаанынан доҕуһуолланар. Бастакы кунтэн ыйдааҕы цикла ааҕыллан саҕаланар. Ыйдааҕы хаана бөлүөхсүйбэт, кеннеру хаантан арыый харана дьуһуннээх. Бу ыйдааҕы хаанна фермент ылыытынан быһаарыллар. Хат буолуу тугэнигэр уонна үүтүрүү бириэмэтигэр ыйдааҕы кэлбэт. Ыйдааҕы кэлэр бириэмэтигэр дьахтар физичискэй дискомфорту ааһар.

## Симптонара
Ыйдааҕы кэлиэн иннинэ маннык симптом үөскүөн сөп: 

* Ньиэрбэни күүрдээһин
* Утуйар баҕа кэлиитэ
* Сылайыы
* Сүр
* Сүрэх чаастатык тэбэрин бэлиэтиэн сеп.

## Ыйдааҕы хаана
Хас биирдии дьахтарга ыйдааҕы хаана ый аайы кэлэр.

Сааһы ситии, хат буолуу уонна оҕоломмутун кэнниттэн ыйдаа5ы өр бириэмэ кэлимиэн сөп. Дьахтар төрөөбутун кэнниттэн кэлэр араарыллыылар лохия диэн ааттаналлар. Хас да нэдиэлэ устата кэлиэҕин сөп.

Дьахтар эмиийинэн аһатарын тухары ыйдааҕы хаан хас эмэ бириэмэ кэлимиэн сөп.

Медицинскэй энциклопедия көрдөрүүтүнэн, дьахтарга ыйдааҕы хаана 50-100 мл.тэнэ кэлэр. Эрээри 10-150-на диэри оннооҕор 250 мл.диэри кэлэр. Бу көрдөрүү учугэй диэн быһаарыллар, маннааҕар элбэх хаан кэлиитэ, эбэтэр а5ыйа5а араас ыарыы симптомнарынан буолуон сөп.

Ыйдааҕы хаан тымыр хааныттан кыратык харана буолар.

## Литература

* Гинекологические нарушения / Под ред. Дж. Пауэрстейна. — М., 1985.
* Инфекции в акушерстве и гинекологии / Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н.. — М.: МЕДпресс-информ, 2001. — 461 с. — ISBN 5-98332-263-5.
* В. И. Кулаков, В. Н. Серов. Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии. — М.: Литтерра, 2005. — ISBN 5-98216-025-3.
* Курс лекций для беременных женщин / Ред. кол.: Л. Г. Степанов. — 3-е. — М.: Медгиз, 1959.
* Руководство по эндокринной гинекологии / Под ред. E.M. Вихляевой. — 3-е изд.. — М., 2006.
* В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова. Гинекологическая эндокринология. — 3-е изд.. — М.: МЕДпресс-информ, 2008. — ISBN 5-98322-449-2.
* Менструация // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Т.А. Агапкина. Месячные // Славянские древности. Этнолингвистический словарь / под ред. Н.И.Толстого. — М., 2004. — Т. 3. — С. 241—245.__БУЛГУЧЧУ_ИҺИНЭЭҔИЛЭЭХ__
Ууһааһын

﻿﻿**Ууһааһын** — бары тыыннаах организмнарга сыһыаннаах, олоҕу утумнуур уонна быыстала суох бэйэҕэ маарынныыры оҥорон таһаарар ньыма буолар. Ууһааһын икки көрүҥҥэ арахсар: буоһаабакка ууһааһын уонна буоһатан ууһааһын. Клеткалартан турар организмнар ууһуулларыгар клетка үллэһиллиитэ төрүт буолар.

## Буоһаабакка ууһааһын
Соматическай клеткалартан гаметалар-репродуктивнай клеткалар кыттыыта суох саҥа көлүөнэ сайдан тахсар ууһааһын көрүҥүнэн буоһаабакка ууһааһын буолар. Буоһаабакка ууһааһын биир клеткалаах организмнарга киэҥник тарҕаммыт уонна түҥ былыргы, олус судургу ууһааһын ньымата буолар.

## Буоһатан ууһааһын
Буоһатан ууһааһыҥҥа ууһатар процесс (клеткалар холбоһуулара) үөскүүр. Каноническай түбэлтэҕэ икки бэйэ-бэйэни ситэрсэн биэрэр ууһуур хаттыгастар бииргэ тыыннаах сылдьаллар (эр киһи уонна дьахтар организмнара). Буоһатан ууһааһыҥҥа гаметалар, половой клеткалар үөскүүллэр.

## [[Эволюция]]та
Ууһааһын тас буоһатыыттан төрүөҕүн туһугар кыһанар ис иһинээҕи буоһатыыга, ууһатыыга кыттар бары клеткалар соматическай уонна половой клеткаларга арахсыыларыгар, изогамияттан анизогамияҕа, буоһаабакка ууһааһынтан буоһатан ууһааһыҥҥа диэри сайдан кэллэ.

## Литература
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Размножение

## Өссө маны көр
* Секс
Электрокардиограмма

**Электрокардиограмма** (ЭКГ) диэн сүрэх үлэтин электричество көмөтүнэн суруйан ылыы. ЭКГ сүрэх тэбиитин тургэнин уонна тэбиитин туругун көрдөрөр.

## Сурун соруга
ЭКГ сурэх быччыҥын электрическэй активноһын быһаарар. Кини электрическэй потенциаллара аналлаах электродтары  бэлиэтиир. Тумук кордоруутэ мониторга костор ол эбэтэр кумааҕыга бэчээттэнэн таьаарыллар.

## ЭКГ туохха нааданый
# Сурэх быччынын  ьарыытын уонна тоьо тургэнник тэбэрин бэлиэтиир
# Сурэх ытарҕатын (предсердие) уонна кутуйатын (желудочек) кээмэйин кордорор
# Электрическэй  кууруутун долгунун кэьиллибитин
# Миокард хаан хааччыйар таьымын

## ЭКГ Элэмиэннэрэ
# Тиистэр (Зубцы) P,Q,R,S,T,U cороҕор U тиис костооччу суоҕа, ол иьин 5 тиис баар буолар.
# Арыттара(Интервалы) PQ,QT,RR,ST
# Бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса сибээстээх (Комплекс) тиистэр QRST

### Үлэтэ
# Р тиис сурэх ытарҕатын хайдах куурдуурун кордорор
# QRST -сурэх кутуйатын электрическэй систолатын
# ST уонна T тиис сурэх кутуйатын улэлиирин быьаарар

## Туттуллубут литература
* https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2Fwiki%2F%25D0%25AD%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BA%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BE%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%25D1%258F