Былыргы түүрдэр

**Былыргы түүрдэр** — Киин Азияҕа Түүр хаҕанатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр.

## Ааттара
Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, *Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа* (БРЭ) былыргы түүрдэри "собственно тюрки" диэн ааттыыллар. 

Аатырбыт чинчийээччи Л.Н. Гумилев *түркүт* (нууч.: тюркют) диэн тылы туттар: *түрк* диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, *-үт* диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.

Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ "тюрк-тюгю" эбэтэр "**тугю"** (Н.Я. Бичурин "**тукюе" диир**) диэн ааттары тутталлар.

Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран "кёк тюрк" (*көк түрк*) диэн ааты ылыналлар. Бу ааты былыргы түүдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна "күөх түүрдэр" эбэтэр "халлаан түүрдэрэ" диэн тылбаастыыллар.

Археологтар буоллаҕына ордук "Алтаай-теле түүрдэрэ" диэн аатын тутталлар.

*Түрк* (былыргы түүр.: Türük, , пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, грек.: Τούρκοις) диэн аат бастыкытын VI-с үйэҕэ туттуллубута биллэр. Ол курдук кытай суруктарыгар 542 сыллаахха түүрдэри ахталлар. Европаҕа буоллаҕына түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия историктара суруйаллар. Ышбара хаҕан (581–587 сс.) Кытай ыраахтааҕытыгар суругар бэйэтин "түүрдэр улуу хаҕаннара" дэнэр.

Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — *twrk*, орто перстии — *turk*, араабтыы — *trk* (арааб.: ترك), Сирия тылынан – *turkaye*, гректии – *τoύpκoç*, санскриттии – *turuška*, Тибет тылынан — *drug*, *drugu*, Хотан тылынан – *ttûrka*, *tturki*.

Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри "скиф" (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэр. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри "тур" диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэр.

## Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан
Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр хууннартан төрүттээхтэр. 

Алтайга Ашина аҕа ууһун тула "түрк" диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүр. Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан тутулуктаах этилэр

Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.

## Быһаарыылар


## Эбии көр

* Ашина

## Литература

* Тюрки / И. Л. Кызласов // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 621–622.
* 
* *Тишин В. В.* К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
* *Гаврилова А. А.* Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965.
* *Савинов Д. Г.* Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири// Автореф. дисс. ... д- ра истор. наук: 07.00.06 – археология. Новосибирск: 1987.
* *Трифонов Ю. И.* Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. "Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Атаһа, 1987.
* *Кызласов Л. Р.* Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья. // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.