open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сэм Голдман

**Сэм Голдман** (, ; төр. 1979 с., Спрингфилд, Массачусетс, АХШ) — Канада уонна Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уонна менеджер, Аан Дойду саамай дьадаҥы дьонун күн күүһүнэн хааччыйар соруктаах *D.light Design (CEO, 2011) *диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта; Neurio Technology Inc. (Канада) салайааччыларыттан биирдэстэрэ; өссө хас да хампаанньа уонна эргиэнэ суох тэрилтэ салайааччыта уонна сүбэһитэ.

Ванкувер куоракка (Канада) олорор.

## Олоҕо
Самуэль Голдман 1979 сыллаахха Спрингфилдка, Массачусетс ыстаакка, АХШга төрөөбүт. Аҕата тыа хаһаайстыбатын экономиһынан Аан Дойду сайдыытын АХШ Агенствотыгар (USAID) үлэлээбит, ийэтэ — ийэлэр доруобуйаларынан дьарыктаммыт.

Кыра сылдьан Сэм Пакистаҥҥа, Перуга, Индияҕа уонна Арҕааҥҥы Африкаҕа олоро сылдьыбыт. Өссө ол кэмҥэ айылҕаны харыстыыр туһунан санаалары өйүүр эбит.

Сэм Голдман Канадатааҕы Викторианскай университет биологияҕа уонна айылҕаны харыстабылга магистр таһымын ылбыт (1997—2001).

Түөрт сыл (2001—2005) волонтёр быһыытынан Бениҥҥа (Африка) үлэлии сылдьан Эйэ Корпуһун кытары эргиэнэ суох GARPE-ONG диэн тэрилтэни тэрийбит уонна салайбыт. Бу үлэлии сылдьан арыылаах моринга сэбирдэхтэриттэн балыаһаларга анаммыт аска эбиилэри оҥорор дойдуга бастакы собуоту туппут.

Сэм 2004 сыллаахха Бениҥҥа дьукааҕын оҕото кыраһыын лампаны тиэрэ тутан уокка сиэтэн өлө сыыспытын көрбүт. Африкаҕа хас биирдии ыал светодиоднай лаампа баарын ааһан киһи олоҕор кутталлаах уотунан туттарыттан сүрдээхтик кэлэйбит.

Хотугу Эмиэрикэҕэ төннөн Стэнфорд университетыгар урбаан дизайныгар МВА курсугар үөрэххэ киирэр. Үөрэнэ сылдьан Нед Тозуну кытта билсэр уонна киниэхэ дьадаҥы дойдуларга анаммыт сырдатар тэриллэри оҥоруон баҕарарын кэпсиир,.

2007 сыллаахха Сэм Голдман Нед Тозуну кытары *D.light Design* хампаанньаны тэрийэр уонна салайааччыларыттан биирдэстэрэ буолар (CCO). 2011 кулун тутарыгар хампаанньаны салайартан туораан стратегическай менеджмеҥҥа болҕомтотун уурар.

2010 сылтан Driptech, Inc. сүбэһитэ

2013—2014 сылларга Kuli Kuli Inc. хампаанньаҕа сүбэһитинэн үлэлии сылдьыбыт

## Наҕараадалар уонна премиялар
Голдман 2010 сыллаахха Давоска Аан Дойдутааҕы экономика форумугар Аан Дойду эдэр лидердарын ахсааныгар киирэр.

2011 сыллаахха Сэм Голдман Ашока Пуондатынан уонна Эйэ Корпуһун Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance премиятынан бэлиэтэнэр.

2012 сыллаахха African Leadership Network Сэм Голдманы Next Generation Leader for Africa диэн ааттыыр.

2013 сыллаахха Forbes эппитинэн Сэм Голдман уонна Нед Тозун 30 саамай ааттаах түмэт урбаанньыттарын ахсааннарыгар киирэллэр.

2014 сыллаахха Шваб Пуондата Сэм Голдмаҥҥа, Донн Тайска уонна Нед Тозуҥҥа*D.light Design *хампаанньаҕа үлэлэрин иһин сыл саамай ордук түмэт урбаанньыта ааты иҥэрэр.

Ол сыл Голдман The Charles Bronfman Prize тиксэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* LinkedIn: sam-goldman.
* Ыстатыйалар, интервьюлар:
** Фонд Сколла: 
** Turning on The Light For Customers on Tiny Incomes.
Марк Килбургер

**Марк Килбургер** (; төр. 1977 сыл, Канада) — Канада түмэт урбаанньыта, менеджер, түмэт үлэһитэ, суруйааччы, оҕолор көҥүллэрин туһугар охсуһааччы, быраатын Крейг Килбургеры кытта Оҕолорго көҥүлү () уонна *[[:en:Me to We|Me to We]] *диэн тэрилтэлэри тэрийээччи уонна салайааччы.

## Олоҕо
Марк Килбургер 1977 сыллаахха Канадаҕа төрөөбүт.

Collège Jean-de-Brébeuf (Торонто, Канада) уонна Neuchâtel Junior College (Невшатель, Швейцарии) диэн чааһынай колледжтарга үөрэммит.

Марк Аан Дойдутааҕы сыһыаннарга идэтийэн Гарвард университетын этэҥҥэ бүтэрбит. Родс стипендиятын ылан быраапка таһымнаах Оксфорд университетын бүтэрэр.

Ол кэмҥэ кини быраата Крейг кулутуйууттан күрээбит уонна ол иһин өлбүт Икбал Масих диэн Пакистан оҕотун туһунан билэнбииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары оҕолор тэрилтэлэрин тэрийэр. Бу түмсүү кэлин «Оҕолорго көҥүлү» () диэн Аан Дойдуга саамай улахан оҕолор тэрилтэлэрин ситимэ буолар.

Тэрилтэ бастаан үчүгэйдик сайдан иһэн харчылара бүтэн хаалар.
Онтон сылтаан түмсүү төрөппүтэр дьиэлэригэр көһөр.
Бу кэмҥэ Крейкка көмөҕө убайа кэлэр.

Убайа Марк Килбургер ол кэмҥэ Гарвардка үөрэнэ сылдьан Уолл-Стрит баҕалаах үлэтиттэн аккаастанан быраатыгар көмөҕө кэлэр уонна түмсүү иккис тэрийээччитэ буолар.

Бу кэмтэн саҕалаан ини-биилэр бииргэ түмэт урбаанынан дьарыктаналлар.

Марк быраатын Крейгы кытта 2008 сыллаахха Me to We диэн экология өттүнэн ыраас оҥоһуктары тарҕатар түмсүүнү тэрийэр. *Me to We* түмсүү дохуотун аҥара «Оҕолорго көҥүлү» түмсүүгэ барар, онтон иккис аҥара тэрилтэ сайдыыгар ыытыллар.

## Наҕараадалара уонна премиялара
2010 сыл муус устар 7 күнүгэр генерал-губернатор Марк Килбургка дойду саамай үрдүк наҕараадатын - Канада Орденын биэрэр.

Марк II. Елизавета Бриллианнаах юбилейын Мэдээлин бас билээччитэ.

Марк Килбургер хас да университет ытыктабыллаах доктора, холобур: Карлтон, Гуэлф, Капилано уо.д.а.

## Тус олоҕо
Марк Килбургер ойоҕо Роксанна Дьойал (), икки оҕолоохтор.

Марк оҕо сылдьан регби сөбүлээн оонньуур этэ, хас сайын аайы спортивнай лааҕырга сылдьааччы. Гарвадка да үөрэнэ сылдьан регби оонньуур эбит.

## Кинигэлэрэ
* *Me to We* (Крейг Килбургеры кытта, 2004).
* *Take Action* (Крейг Килбургеры кытта, 2002).
* *Take More Action* (Крейг Килбургеры кытта, 2008).
* *Making of an Activist* (Крейг Килбургеры кытта, 2007).
* *The World Needs Your Kid* (Крейг Килбургеры кытта, 2009).
* *Global Voices: Volume 1* (Крейг Килбургеры кытта, 2010).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Me to We ситим сиригэр олоҕун туһунан официальной билгэ: Founders Craig & Marc Kielburger , Marc Kielburger .
Уулусса хаһыата

[right|thumb|359x359px|[Сан Франсиско|Сан-Францискоҕа Street Sheet диэн уулусса хаһыатын атыылааччыта]]
**Уулусса хаһыата** ( эбэтэр ; сороҕор «уулусса кумааҕыта») — дьиэтэ суох эбэтэр дьадаҥы дьон тарҕатар уонна кинилэри өйүүр уонна дьон-сэргэ дьадаҥыларга сыһыанын уларытар иһин тахсар хаһыат, сурунаал эбэтэр атын куруутун тахсар таһаарык.

Үгэс быһыытынан уулусса хаһыатыгар дьиэтэ суох уонна дьадаҥы дьон сорох ыстатыйалары бэйэлэрэ суруйаллар.

Уулусса хаһыаттарын үлэлиир ньымата биир: дьадаҥы эбэтэр дьиэтэ суох киһи тарҕатааччы буолар, кини хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһаруонна этиллибит сыананан атыылыр (сыананы уларытар кыаҕа суох).
[right|thumb|343x343px|[:en:Hobo News|Hobo News хаһыат таһа]]
Уулусса хаһыаттарын бастакы көрүҥнэрэ XIX-с үйэ бүтүүтүгэр — XX-с үйэ саҕаланыытыгар үөскээбиттэрэ. Холобур, 1915 сылтан 1920—1930 сылларга дылы Цинциннати (Огайо, АХШ) куоракка дьиэтэ суох кэлиилэргэ Hobo News диэн хаһыат тахса сылдьыбыта.

Ол да буоллар билиҥҥи көрүҥнээх уулусса хаһыаттара 1990-с сыллар бүтүүлэригэр киэҥник тарҕаммыттара (Нью-Йоркка 1989 сыллаахха Street News тахсар буолбутун кэннэ).

1991 сыллаахха Лондоҥҥа The Big Issue диэн саамай ситиһиилээх уулусса хаһыата үөскээбитэ (тэрийээччилэр Джон Бёрд уонна Анита Роддик).

1994 сыллаахха Глазго куоракка (Шотландия, Великобритания) 40 дойду 120 уулусса хаһыатын сомоҕолуур Аан Дойдутаҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ () үөскээбитэ. 2008 сыллаахха Аан Дойдутааҕы уулусса хаһыаттарын ситимэ бэйэтин премиятын тэрийэр.

2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан уулусса хаһыаттарын ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр.
Холобур, Big Issue тираһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Ол гынан баран 2013 сыллаахха DW бэлиэтииринэн ниэмэс уулусса хаһыаттара киэҥник тарҕанан эрэллэрэ, холобур быһыытынан *Biss* диэн Германия биир саамай кырдьаҕас уулусса хаһыатын тираһа 6 мөл тиийэ улаппыт.
[right|thumb|333x333px|Чикаготааҕы [:en:StreetWise|StreetWise диэн хаһыаты атыылааччы]]
Үгүс уулусса хаһыата эргиэнинэн дьарыктаммат буолан араас граннар эрэ көмөлөрүнэн үлэлии турар. Ол эрээри, сорох хаһыаттар түмэт урбаанынан дьарыктанар буоланнар бэйэлэрин хааччыйаллар, ол иһин тирэхтээхтэр.

Түмэт урбаанынан дьарыктанар хаһыат холобура - 1991 сыллаахха Великобританияҕатэриллибит The Big Issue диэн хаһыат, Ньуучча сирин ылар буолахха - 1994-с сылтан тахсар «Дьиэҕэ айан» хаһыат.

Уулусса хаһыаттара аҥардас дьадаҥы дьону хааччыйыынан буолбакка өссө атын дьыаланан дьарыктаналлар.
Холобур, дьадаҥы уонна дьиэтэ суох дьон кыһалҕаларын дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэллэр.
Ону таһынан, уулусса хаһыаттарын иһинэн дьиэтэ суохтарга арт-терапия бырайыактара бааллар: кинилэр үлэлэринэн көрүлтэлэри тэрийэллэр уонна ол бу араас тэрээһиннэри ыыталлар.

Сорох дьон уулусса хаһыатын бизнес-моделын сиилиир: дьиэтэ суох киһи сувенир курдук буолан хаалар дииллэр.

## Быһаарыылар
Шваб түмэт урбаанын пуондата

**Шваб түмэт урбаанын пуондата** () — түмэт урбаанынан дьарыктанар дьону уонна тэрилтэлэри өйүүргэ уонна үбүлүүргэ тэриллибит Швейцариятааҕы Аан Дойду эргиэнэ суох пуонда.
left|thumb|320x320px|Клаус Шваб
«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» 1998 сыллаахха Швейцария экономиһа, Давос Аан Дойду экономикаҕа форумун тэрийээччитэ уонна уларыйбат салайааччыта Клаус Шваб уонна кини кэргэнэ Хильда Шваб «Аан Дойду кэскиллээх түмэт урбаанньыттарын» өйүүр иһин тэрийбиттэрэ.
Пуонда үлэтин сыаллара-соруктара - «түмэт урбаанын сайыннарыы уонна түмэт сайдарын туһугар үлэлиир түмэт урбаанньыттарыгар көмө».

«Шваб түмэт урбаанын пуондатын» киинэ Женеваҕа баар (Швейцария).

2015 сыл муус устарыгар Пуонда салалтатыгар киирэллэр: Хильда Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри (), Пауло Коэльо, Дэвид Герген (; АХШ президеннарын сүбэһитэ), Бельгия Хотуна Матильда, Зенель Мбеки (; САӨ президенын ойоҕо), Мухаммад Йунус.

«Шваб Пуондатын» Доруобуйа аан дойдутааҕы тэрилтэтин үрдүк таһымнаах үлэһитэ Памела Хартиган () салайар.

2000—2010 сылларга «Шваб Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойду саамай улахан тэрилтэтэ этэ.

2007 сыллаах көрдөрүүлэринэн «Шваб Пуондата» Аан Дойду 72 түмэт урбаанньытыгар көмө оҥорбут.

Пуонда сыл аайы Аан Дойдутааҕы "Сыл түмэт урбаанньыта" диэн күрэскэ 20-25 түмэт урбаанньытын талар.

«Шваб Пуондата» сыл аайы Женеваҕа түмэт урбаанньыттарын көрсүһүүлэрин, экономикаҕа конференциялары тэрийэр, ону тэҥҥэ Пуонда үлэһиттэрэ Давос Аан Дойду экономикаҕа форумугар кытталларын үбүлүүр.
right|thumb|250x250px|Джеру Биллимория
«Шваб Пуондата» тэрийэр түмэт урбаанньыттар уонна Аан Дойду улахан тэрилтэлэрин салайааччыларын көрсүһүүлэрэ сомоҕо бырайыактар үөскүүллэригэр тириэрдэллэр.
Холобур, 2003 сыллааҕы Аан Дойду экономикаҕа форумугар Джеру Биллимория Аан Дойду электроситим сомоҕолоһуутун тойонун солбуйааччытын Роберто Блуаяны кытта билсибитэ. Бу көрсүһүү Аан Дойдутааҕы оҕолор эрэллээх төлөпүөннэрин ассоциацията үөскүүрүгэр улахан сабыдыаллаах этэ.

«Шваб Пуондатын» биһирэбилин «Секем» (Ибрагим Абулиш) диэн тэрилтэ ылбыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: Schwab Foundation for Social Entrepreneurship .
* Facebook: schwabfound.
Тымныйыы

**Тымныйыы** (сороҕор **нозофарингит**, **ринофарингит** диллэр) түргэнник тарҕанар тыынар сисеманы дьайар сыстыган ыарыы. Сүнньүнэн мунну иһин уонна күөмэйи сабыдыаллыыр. Сибиктэринэн сөтөл, күөмэй ыарыыта, тумууланыы уонна температура буолар. Үксүгэр ол сибикилэр сэттэ күнтэн уон күҥҥэ дылы буолааччы, уһаабыта үс нэдиэлэҕэ дылы. Икки сүүстэн тахса вирус көрүҥэ тымныйыы биричиинэтэ буолар, ол гынан баран риновирус ордук тарҕаммытынан ааҕыллар.
Лив уонна Мадди

**«Лив уонна Мадди»** () диэн Америкаҕа оҥоһуллубут орто саастаах оҕолорго анаммыт ситком, 2013 сылын от ыйын 19 күнүттэн Дисней ханаалга көстөр. Түмүктүүр төрдүс сезон **«Лив уонна Мадди: Калифорния»** () курдук биллэр.

## Сүжета
Лив (Оли́вия) уонна Мадди (Ма́дисон) игирэлэр, ол эрээри бэйэ бэйэлэригэр отой майгыннаспаттар, ону ааһан киһи быһыытынан отой атын дьон. Руни диэн ыал тапталлаах кыыстара Лив кыратыттан голливуд сулуһа, оттон игирэтин аҥаара Мадди баскетболунан үлүйэр, Ridgewood лицей хамаандатыгар оонньуур. Аҕата хамаанда тренерэ. «Sing It Loud!» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан баран Лив дьиэтигэр төннөр. Бастаан Мадди онтон үөрэр, ол эрээри сотору кэминэн бу уларыйар...

## Оруолларга

### Сүрүн оруоллар
* Дав Камерон (Dove Cameron) — *Лив уонна Мадди Руни* (Liv and Maddie Rooney)
* Кэли Роша (Kali Rosha) — *Карен Руни* (Karen Rooney)
* Бэнджамин Кинг (Benjamin King) — *Пит Руни* (Pete Rooney)
* Джоуи Брагг (Joey Bragg) — *Джоуи Руни* (Joey Rooney)
* Тэнзинг Норгай Трайнор (Tenzing Norgay Trainor) — *Паркер Руни* (Parker Rooney)
* Лорен Линдси Донцис (Lauren Lindsey Donzis) (4 сезон) — *Руби* (Ruby)

**Хос быһаарыы: Камерон дублёрдарын оонньообуттар: Эмми Бакнер (Лив) уонна Шэлби Вулферт (Мадди).**
## Сериялар тиһиктэрэ



## Сигэлэр
* Официал уэбсайта 
* Лив и Мэдди: Все эпизоды
The Big Issue

**The Big Issue** (ааҥл. «улахан кыһалҕа») — Великобритания уонна Аан Дойду үрдүнэн киэҥник тарҕаммыт уулусса хаһыата.

Буоларын курдук, хаһыаты дьиэтэ суох дьон тарҕатар, ол эрээри сүрүн уратыта диэн хаһыаты идэлээх суруналыыстар оҥороллор.

Хаһыат сыала-соруга — дьиэтэ суох дьоҥҥо харчы өлөрөргө кыах биэрии уонна дьоҥҥо-сэргэҕэ таһаарыы.

Бу сыалы-соругу ситиһэр иһин дьиэтэ суох дьон хаһыаты сыанатын аҥарынан атыылаһар уонна толору (этиллибит) сыанатынан атыылыыр.

## Остуоруйата
Дьон Бйорд уонна Анита Роддик 1991 сыллаахха Лондоҥҥа *The Big Issue *диэн сурунаал тэрийэллэр,  кинилэргэ 1989 сыллаахха Нью-Йоркка тахсыбыт Street News диэн бастакы уулусса хаһыата холобур уонна тирэх буолбута. Бастакы көмөнү Body Shop диэн тэрилтэ 50 000 доллары биэрэн оҥорбута.

Бырайыак тахсарын саҕана биир нүөмэр сыаната 50 пенс этэ, ол эрээри кэлин 2,5 фуҥҥа тиийэ улааппыта.

Бастаан сурунаал ыйга биирдэ тахсар этэ, ол гынан баран 1993 сыл бэс ыйыгар *The Big Issue* нэдиэлэ аайы тахсар буолбута.

1995 сыллаахха Дьон Бйорд хаһыат ситиһиилээх буолбутун кэннэ*[[:en:The Big Issue Foundation|The Big Issue Foundation]]* диэн дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөргө уонна уулусса хаһыатын идеятын тарҕатарга анаммыт тэрилтэни тэрийэр.

2001 сыллаахха хаһыат 300 000 экземпляры атыылаан рекорд олохтуур.

2000 сыллар ортолоруттан саҕалаан The Big Issue  ааҕар дьон ахсаана аҕыйыыр.
The Big Issue тирааһа 167 000-ттан (2007 с.) 125 000-ҕа (2012 с.) түһэр. Атыылааччылар да быыстарыгар конкуренция үрдүүр. Уулусса хаһыата туруорбут сыалларын-соруктарын кыайан ситиспэт кыһалҕатыгар тиийэн саҥа ньымалары көрдүүр.

Бастакы ньыма: QR-куоттаах анал карталары атыылыахха сөп этэ. Бу карта сыаната хаһыат сыанатыгар тэҥнээх буолуохтаах (2,5 фунт). Сурунаал саҥа нүөмэрин ааҕарга карта атыылаһаҕыҥ уонна бу QR-куоду гаджет хаамыратынан сканируйдуугуҥ, эбэтэр хаһыат ситим сиригэр киирэн бу куоду бэйэҥ суруйаҕыҥ.

Иккис ньыма: атыыһыттартан репортер оҥоруу. 2011 сыллаахха хаһыат хас да тыһынча дьиэтэ суох киһиэхэ смартфон биэрэргэ былааннаммыта. Бу смартфон көмөтүнэн ситим үөскүөхтээх этэ: түбэлтэ буолбут сириттэн хаартыскалары, аудиону уонна видеону ылыы.

Ол да буоллар, 2012 сыллаахха редакция үгэс буолбут суолунан барар: хаһыат тас көрүҥүн уларыталлар, политика туһунан суруйар буолаллар, саҥа суруйааччылары ыҥыраллар уонна сыанатын үрдэтэллэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: .
Kanthari

thumb|260x260px|Институт дьиэтэ
**Kanthari International** (эрдэ **Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын института **диэн биллэрэ, The International Institute for Social Entrepreneurs эбэтэр IISE) — Индия эргиэнэ суох института, Тируванантапурамҥа (Керала) баар түмэт урбааныгар идэтийбит дьону бэлэмниир тэрилтэ. Хараҕа суохтарга көмөлөһөр Аан Дойдутааҕы Braille Without Borders (BWB) диэн тэрилтэ иһинэн үлэлиир. Институту 2005 сыллаахха хараҕа суох ниэмэс түмэт үлэһитэ уонна BWBы тэрийсээччи Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг тэрийбиттэрэ. Институт бастакы дьарыктара 2009 сыллаахха саҕаламмыттара.

Институт түмэт урбааныгар эбэтэр атын эйгэҕэ (экология уонна үөрэҕирии бырайыактара, ааҥл тылын үөрэтии уо.д.а.) үлэлиэн баҕалаах дьадаҥы дьоҥҥо сэттэ ыйдаах үөрэҕи ааһарга кыах биэрэр. Семинардары Аан Дойду таһымнаах идэлээх дьон ыытар. Сорох үөрэнээччи хараҕа суох, ким эрэ Африка уонна Аасыйа араас дойдуларыгар аччыктааһыны, сэриини, баттабылы уонна ыарыылары ааспыт. Институт бэлиэтэ - Кералаҕа үүнэр кантхари диэн ааттаах чили переһын көрүҥэ.

2003 сыллаахха Сабрийе Тенберкен уонна Пол Кроненберг бэйэлэрин үлэлэрин иһин Голландия хотунун уурааҕынан рыцарь буолбуттара. 2005 сыллаахха Сабрийе Тенберкен Нобель Эйэ премиятын ыларга бэлиэтэммитэ уонна Давос Аан Дойдутааҕы экономикаҕа форумуттан «Аан Дойду эдэр салайааччыта» диэн ааты ылбыта, 2011 сыллаахха The Innovative and Novel Computational Impact on Theory and Experiment (INCITE) түмэт урбааныгар премиятын ылбыта. Тенберкен Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанньыттарын институтун тэрийиэн иннинэ Тибетка хараҕа суохтарга оскуола арыйбыта уонна тибет тылынан Брайль суругун сайыннарбыта.     

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
* Страница на Facebook
* International Institute for Social Entrepreneurs - Apply for 2012!
Ма Цзюнь

**Ма Цзюнь** (кит. суд. 马军, пиньинь: *Mǎ Jūn*, төр. 1968 сыл) — Кытай суруналыыһа, суруйааччы, түмэт үлэһитэ, айылҕаны көмүскээччи, түмэт урбаанньыта, Бээдьин айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийээччитэ уонна салайааччыта.

Ма Цзюнь 1968 сыллаахха Циндао куоракка төрүүр, сотору буолан баран ийэтин дойдутугар Бээдьиҥҥэ көһөллөр. Ма 1993 сыллаахха *South China Morning Post*  диэн Хоҥ Коҥ хаһыатыгар үлэҕэ киирэр уонна Кытай үрдүнэн айылҕа туһунан суруйар бастакы суруналыыс быһыытынан түргэнник биллэр. Ма, төрөөбүт дойдутун араас сирдэринэн айаннаан, 1999 сыллаахха «Кытай уунан быстарыыта» (China's Water Crisis, Zhongguo shui weiji) диэн Кытай айылҕатын туругун туһунан бастакы улахан суолталаах кинигэтин таһааттарар (Рэйчел Карсон «Саҥата суох саас» диэн кинигэтин кытта элбэхтэ тэҥнээбиттэрэ).

Ма 2004 с. Yale World Fellow быһыытынан АХШга айылҕаҕа сыһыаннаах сокуоннары уонна чугас дьиссипилиинэлэри үөрэтэр. 2006 сыллаахха Бээдьиҥҥэ эргиэнэ суох Айылҕа уонна түмэт дьыалаларын Институтун тэрийэр. Ол сыл *Time* Маны Аан Дойду сүүс саамай кыахтаах дьон ахсааныгар кииллэрэр (кини туһунан ыстатыйаны Эдвард Нортон суруйар). Ма Цзюнь 2007 сыллаахха уу киртийиитин хаартатын үлэҕэ кииллэрэр (кэлин кини института сир уонна салгын киртийиитин хаартыларын кииллэрэр). 2008 сыллаахха Эмиэрикэ Wal-Mart Stores диэн улахан хампаанньа маҕаһыыннара Институт дааннайдарыгар киирэллэр. 

Ма 2009 саллаахха улахан ааттаах Ramon Magsaysay Award диэн премияны ылар (Нобель премиятын кытта тэҥниэххэ сөп). 2010 сыллаахха Ма көҕүлээһининэн Кытайга айылҕаны киртитэр улахан технологическай хампаанньалары тутууну утары хамсааһын саҕаланар. 2011 сыллаахха Институт бэйэтин отчетугар Apple Кытайга үлэтин туһунан сырдатар. 2012 сыллаахха Ма Goldman Environmental Prize кыайыылааҕа буолар. 

2015 сыллаахха түмэт урбааныгар Сколл Пуондатын премиятын ылар.

## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Быһаарыылар</span>




## Сигэлэр
Це Ка Куи

**Це Ка Куи** (кит. 謝家駒; төр. 1948 сыл балаҕан ыйын 10 к.) — Хоҥ Коҥтан төрүттээх түмэт урбаанньыта. Це 1992 сыллаахха «K K Tse & Associates» диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийиэн иннинэ уон сыл иһигэр араас салайааччы дуоһунугар «Shui On Group» диэн хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта. 2008 сыллаахха «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Ltd.» диэн хампаанньаны тэрийсибитэ.

## Олоҕо
Це социологияҕа уонна экономикаҕа икки идэлээх Хоҥ Коҥ университетын бүтэрбитэ. Манчестер университетыгар социологияҕа доктор таһымын ылбыта. Це үлэтин Хоҥ Коҥҥа «Lam Soon Group» хампаанньаҕа менеджер быһыытынан саҕалаабыта. Онтон МВА таһымын ылаары Великобританияҕа барар уонна 1981 сыллаахха бу таһымы ылар. Онно үөрэнэ сылдьан ньууччалыы уонна кытайдыы тахсыбыт «Маркс уонна Спенсер: Великобританияҕа саамай таһаарыылаах салайыылаах хампаанньалар анатомиялара» (Оксфорд: Пергамон Пресс, 1985) диэн кинигэни суруйар.

Хоҥ Коҥҥа төннөн баран Це «Shui On Group» хампаанньаҕа киирэр. «K K Tse & Associates» диэн консалтинговай фирманы тэрийэн 1992 сыллаахха үлэтин быраҕар. Кини клиеннарын ахсааннарыгар CLP Group, VTech уонна Lenovo Group киирэ сылдьыбыттара.

«Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ)» Патрик Чунгу кытта тэриллибитэ. Түмэт урбаанын ситиһиилээхтик ыытыы Хоҥ Коҥҥа түмэт эргиэнэ сайдарыгар улахан суолталаах этэ.

Хампаанньа чааһынай үбүлээһин көмөтүнэн үлэлиир, дойду салалтата көмөлөспөт. Хампаанньа сэттис ыйыгар ночооттоох буолан бүппүтэ, онтон иккис сылыгар дохуот аҕалар буолбута. «Хараҥаҕа кэпсэтии (Хоҥ Коҥ) Limited» Хоҥ Коҥ түмэт тэрилтэлэригэр инвестиционнай капиталы үрдэтии саҥа ньыматын көрдөрбүтэ. Бастакы капитал 20 чааһынай сирэйтэн хомуллубута. Олохтоох түмэт тэрилтэлэрин курдук атын партиялартан дуу, үтүөнү оҥорор тэрилтэлэртэн дуу биир да иэс эбэтэр көмө ылбатахтара.

Хампаанньа дохуоту үллэстии туһунан чуолкай принциптардаах. Үс гыммыт биир хампаанньа сайдарыгар барар. Үс гыммыт иккиһин дивидент быһыытынан акционердар үллэстэллэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Biography 
* Biography 
* Biography 
* dialogue-experience
Дымер

**Дымер** () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 786 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сугулаан

Сугулаан — аҕа ууһа, нэһилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ.

## Тиэрмин устуоруйатыттан
Кэнники кэмҥэ саха норуота сайдан-үүнэн иһэр. Сүүрбэһис үйэҕэ сахалар сайдыы хас даҕаны үрдүк таһымнарыгар өрө тахсары ситистилэр. Сайдыы бу таһымнарын биир-биир ааҕыталаатахпытына манныктар:

1. В.И.Ленин салалтатынан Улуу Октябрьскай революция Арассыыйа импиэрийэтин суулларан ыраахтааҕы былааһын батталыттан уонна православнай таҥара дьиэтэ албынныырыттан саха дьонун босхолообута.

2. Гражданскай сэрии кэнниттэн Саха сиригэр Автономнай республика тэриллэн сахалар бэйэлэрэ республикалаах буолбуттара.

3. Перестройка кэмигэр ССРС үрэллиитигэр Автономнай республикалар статустарын өссө үрдэтэннэр Сувереннай диэн ааттаммыттара уонна туһанар бырааптара балачча кэҥээбитэ.

Саха норуотун перестройка кэминээҕи улууканнаах кыайыытынан Саха республиката сокуоннары ылынар кыахтаммыта. Сокуоннары ылынарга аналлаах Государственнай мунньах тэриллибитэ. Государственнай мунньаҕы сахалыы «Ил Түмэн» диэн ааттааһын ылыныллыбыта. Итинник ааттаан саха омуга бэйэтэ туспа государстволааҕын атын омуктарга биллэриитин уонна иһитиннэриитин бэлиэтинэн буолбута.

Урукку кэмҥэ саха норуота улахан государствота суох этэ. Ол иһин республика сокуоннары таһаартыыр Государственнай мунньаҕын сахалыы аатын аан маҥнай ылыныы буолбута. Бу икки биллэр-көстөр тус-туһунан тыллары холбуу туттан саха тылын үрдэтэн атын омуктар билиилэригэр таhаарылынна.

Ити гынан баран төһө эмэ бириэмэ ааспытын кэннэ толкуйдаан көрдөххө, Ил Түмэн диэн тыллар республика улахан мунньаҕын кыайан атын дьоҥҥо өйдөппөт эбиттэр. Ордук атын омук тылыгар сыhыаран холбуу саҥарыллыылара уонна сөпкө өйдөнөллөрө табыллыбат. Бу тыллар хос быһаарыылара суох буоллаҕына, ханнык да демократияҕа сыһыаннаах улахан мунньаҕы кыайан өйдөппөттөр эбит.

Бу икки тыллары тус-туhунан ыллахха биирдии бэйэлэрэ ураты биллэр ытыктанар тыллар. Чугастааҕы омуктар бары ити тыллары бэйэлэрин дьиҥнээх суолталарынан билинэллэр, ол иhин ити тыллары бииргэ холбоотоххо даҕаны бэйэлэрин суолталара кыайан уларыйбат эбиттэр. Итини тэҥэ туспа суолталаах тыллары холбоон саҥа атын өйдөбүлү иҥэрэн туhаныы, бу аһара биллиилээх тылларга кыайан табыллыа суох. Ханнык да кумааҕыга суруйдахха эбэтэр сүүстэ да хатылаатахха тыл өр кэмнэргэ олохсуйбут суолтата кыайан уларыйбат. Ити иhин бу икки тыл, саха дьонугар уонна атын да омуктарга мунньаҕы буолбакка, атын түмсүүнү өйдөтөллөр.

Кэнники бириэмэҕэ умнулла сыспыт да буоллар улахан дьон мунньахтарын көрдөрөр тыл сахаларга былыр-былыргыттан баар. Бу тыл «СУГУЛААН»,- диэн тыл буолар. Ол курдук «Саха тылын быhаарыылаах кылгас тылдьытыгар»: - СУГУЛААН - аат.(эргэр.) Аҕа ууhа, нэhилиэк түмсэр мунньаҕа; оннук мунньах дьиэтэ,- диэн быhаарыылаах киллэриллэ сылдьар. Бу тыл саха дьоно былыр-былыргыттан бары түмсэн, мунньахтаан уопсай быһаарыныыны ылыналларын билигин даҕаны дьоҥҥо өйдөтө сылдьар.

Итини тэҥэ тыа дьоно бу соторутааҕы кэмҥэ диэри сугулаан диэн тылы, мунньах диэни кытта бииргэ тутта сылдьыбыттара киэҥник биллэр.

## Быһаарыылар
Будда

мини|Будда статуйата, Лантау арыыта, Гонг Конг
**Будда** диэн Буддизмҥа олус айыы киһини ааттыылар. Санскрит тылыттан тылбаастаатахха "сырдатыллыбыт" диэн буолар. Бастакы Будда төрөөбүт ааты Сидхарта Гаутама диэн этэ. Кини буддизм диэн итэҕэли саҕалаабыта. Сорох дьон бэйэлэрин Будда диэн ааттыыллар. Ол дьон "сырдатыыны" булбуттар диэн этэллэр.

Буддизм саҕаланыытыгар Будданан Сидхарта Гаутама диэн киһини ааттыыллар. Кэлин хас да Будда баар буолуон сөп диэн өйдөөһүн тарҕатыллыбыта.

Будданы эҥкилэ суох киһини ааттыыллар, билигин 36 эҥкилэ суох Будда баар. Будда сорох статуя\ларыгар ону көрдөрөөччүлэр.

Буддистар Будда сырдталлыбытын, ол аата кини хайдах бу олоххо олорон аныгыскы олоххо хайдах бэлэмнэнэргэ уонна олорору билэрэ диэн итэҕэйэллэр. Кини хаһан даҕаны хомойбот, соһуйбат киһи буолар диэн итэҕэйэллэр. Атын дьону кытары хаһан да мөккүспэт, уонна буолан дьиҥи эрэ этэр диэн.

## Быһаарыылар
Динозавр

right|thumb|''Тиранозавр ''уонна киһи улаханын тэҥнээһин
**Динозавр**, диэн Арозавр рептилията буолар, Мезозой эратыгар биир ордук тарҕаммыт кыыл этэ. Учуонайдар 500 тахса араастары булбуттар.  Динозаврдар уҥуохтара бары континеннарга булуллубуттара уонна сотору сотору булуулар тахсаллар.

Динозаврдар-таксоническай, морфологическай уонна экологическай өттүнэн араас бөлөхтөр. Сиртэн хостонор кэрэһиттэри туһанан палеонтологтар 900- тэн тахса араас биис уустарын уонна 1000- тэн тахса ньиэп динозаврдарын булбуттар. Динозаврдар хас биирдии континеҥҥа, аныгылыы көрүҥҥэ (көтөрдөргө), сиртэн хостонор баайдаах сирдэргэ көстөллөр. 10 800- тэн тахса аныгы көрүҥнээх көтөрдөр араас бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ буолаллар. 1970- с сыллартан ыла ыытыллыбыт чинчийиилэр улахан өттүлэрэ нептица динозаврдара, көтөрдөр курдук, веществоны үрдэтиигэ элбэх үөрүйэхтээх уонна социальнай хардарыта сыһыаннаһыыларга үөрэммиттэрин көрдөрдүлэр. Динозаврдар экологтар элбэҕи ыланнар, аһылык араас тииптэрин баһылаабыттар. Бары динозаврдар-сымыыттыыр кыыллар, ону таһынан уйаны тутар дьоҕур көтөрдөр курдук уонна үгүс көтөрдөр динозаврдарынан арахсар.

Динозавр өбүгэлэрэ икки тобугунан айанныылларын да иһин, түөрт ньиэп динозаврдара түөртүү сылдьыбыттара, сорохторо бу позициялары уларытар кыахтаммыттара. Муос уонна тараах курдук уустук демонстрационнай структуралар бары бөлөхтөр бааллара, оттон сорох бэрэстэбиитэллэрэ уҥуох броня, шип курдук модификациялары сайыннарбыттара. Аныгы көтөрдөр, быраабыла курдук, көтөргө наадалаах кээмэйдэр хааччахтарыттан элбэх докторскай диозаврдар, ол иһигэр көтөрдөр да, улахан кээмэйдэрин-рекордсменнар бу былааҥҥа баар саамай бөдөҥ титанозаврдар бөлөхтөрө баар этилэр. Ол да буоллар, ньиэп динозаврдара бары сүдү кээмэйдээх, сүдү көстүү буолар, улахан уонна бөҕө уҥуохтарын алдьатыар диэри сорҕолоро алдьаныахтааҕар, кыра сүөһү уҥуоҕун кытта үктэниэхтээҕэр быдан кырата буолуо.

ХІХ үйэ саҥатыгар аан дойду үрдүнэн музейдар сүрүн кэрэхсэбиллээх сирдэрэ буолбуттара, оттон динозаврдар былдьаммат араҥатыгар кубулуйбуттара. Сорох бөлөхтөр бэрэстэбиитэллэрэ улахан кээмэйдэрин, ону таһынан тарҕаммыт дьулаан уонна фантастическай уобарастары бестселлердэргэ уонна киинэлэргэ тиһигин быспакка көрдөрүүнү хааччыйбыттара. Ол кыылга өрүү общественнай интэриэс палеонтология средстволарыгар улахан суолталаах үбүлээһиҥҥэ тиэрдибитэ уонна саҥа арыйыылар маассабай информация средстволарыгар өрүү сырдатыллаллар.

## Динозаврдар араастара<span class="cx-segment" data-segmentid="146"></span>
Динозаврдар атын кыыллартан уҥуохтарыгар 21 уратылаахтар. Ол уопсай характеристикалара ('синапоморфиология' диэн аттаналлар) учуонайдар динозаврдар биир төрүттээхтэр диэн толкуйдууллар.

### Динозаврдар арахсыылара

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Динозаврдар күлүктэрэ
Террикон

[мини|Ганиль [террикон, Ботроп, Хотугу Рейн - Вестфалия, Германия]]

**Террикон** эбэтэр **терриконик** ( - хайа боруодатын чөмөҕө) — сир баайын, холобур таас чоҕу, хостуулларыгар мэһэйдиир туһата суох тааһы, эбэтэр кытаанах эттиги умаппыттарын кэннэ хаалбыт күлү чөмөхтүү куппуттара. 

Терриконнар быыл, канцероген источниктара буолалларынан уонна сири туһаҕа таһаарар соруктаах рекультивацияланыахтаахтар. Ону таһынан бөдөҥ терриконнар хелиотроп бактериялар уонна салгын кислорода дьайыыларын түмүгэр бэйэлэрэ умайан кэлэр түгэннэрэ көстөр. Бу биллэн турар олохтоох экология туругар дьайар.

## Сигэлэр

* Терриконы  (нууччалыы)

* Романтика донецких терриконов (нууччалыы)

## Быһаарыылар
Такси

**Такси** (от  «сыананы ааҕар счетчик», кэлин массыынаны бэйэтин ааттыыр буолбуттар ) - дьону харчыга таһарга анаммыт аал-көлө (массыына).  Нэһилиэктэргэ уонна куораттарга биир сүрүн транспорт буолар. Төлөбүрэ эбэтэр биир кэлим сыана (), эбэтэр кэпсэтиинэн.

## Маршрутнай такси
Куорат, нэһилиэк иһигэр сүүрэр 13-25 киһини таһар кыра дьоҕус массыына. Сыанатын муниципалитет аныыр, төһө ыраах сүүрэриттэн тутулуктаах.  

## Салгын таксита
Ырааҕа суох сиргэ көтөн тиийэр самолет.  Муораҕа сытар, элбэх арыылаах дойдуларга, уонна сиринэн суола-ииһэ суох дойдуларга киэҥник тарҕаммыт көстүү.
 
## Уу таксита

Өрүс уонна муора устунан сылдьар такси.

## Түмэт такси
Түмэт такси - бэйэтин кыаммат дьоҥҥо эбии түмэт көмө буолар. «Общественнай транспорт» ахсааныгар киирбэт. Түмэт урбаан биир көрүҥэ буолар.
http://www.nb-forum.ru/news/sotsialnoe-taxi-ne-vse-invalidy-dovolny-izmeneniyami.html
B Lab

**B Lab** — кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэ, Эмирикэ ХолбоһуктаахЫстааттарыгар  Пенсильванияҕа Делавэр уокурукка баар. 

2006 сыллаахха үс атастыылар - Джей Коен Гилберт, Барт Хоулахан уонна Эндрю Кэссой тэрийбиттэр. B Lab хампаанньаларга аналлаах социаль уонна экология ирдэбиллэрин киритиэрийдэригэр сөп түбэһэр сэртипикээттэри оҥорбут (B Lab certification или B Corporation certification). Бу сэртипикээттэр көмөлөрүнэн, ону кытта бэйэтин эрийэтинин уонна аналитик матырыйаалларын туһанан, B Lab эконуомука  саҥа сиэктэрин арыйбыт, үс ситимнэһэр бачыымнарынан системалыы уларыйыыны киллэрбит: Certified B Corporations туппут; инвестициялары социаль бырайыатар уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын туһуларыгар тыырыыга сабыдыаллаабыт; социаль урбаанньыттааһын уонна инвестиция көмөтүнэн дьайыылар үрдүүллэригэр судаарыстыбаннай бырагырааммалары хамсаппыт. 

B Lab дойду социаль уларыйыытыгар инновация кэммиэрчэскэй уонна кэммиэрчэскэйэ суох моделларын үлэлэтэр, ырыынак уһун кэмнээх хаппытаалын сайыннарар уонна бэйэтин сэртипикээттэрин сиэктэрин кэҥэтэр, корпорациялар устааптарын социаль эппиэтинэстээх буолууларын тупсарар, биизинэһи уонна социаль тэрилтэлэри холбуур. Сэртипикээттээһин ырыынагар B Lab Det Norske Veritas, Underwriters Laboratories уонна Technischer Überwachungsverein хатыһар. 2014 сыл сааһыгар 27 дойдуттан 60 араас экономуокука эйгэтин тыһыынча кэриҥэ хампаанньата B Lab сэртипикээтин ылбыт, өссө 16 тыһыынча хампаанньа бу тэрилтэ үнстүрүмүөннэринэн туһаммыт.

B Lab үлэтин саҥам саҕалыыр кэмигэр үгүс сакаасчыттар уонна инбиэстэрдэр өйөөбүттэр, ол — Рокфеллер пуондата, АХШ аан дойдутааҕы сайдыыга агеныстыбата, Deloitte, Prudential Financial уонна Halloran Philanthropies. B Lab хампаанньалар саҥа көрүҥнэрин тэрийбит — B Corporation («B» диэн «барыыстаах»). Ити — юридиичэскэй бэлиэ уонна сэртипикээссийэ систиэмэтэ, хампаанньалары бэйэлэрин социаль өттүнэн эппиэтинэстээх туһанааччыларга уонна инбиэстэрдэргэ киллэрэр. 

B Corporation статуһун уонна сэртипикээтин ыларга хампаанньа олохтуур дуогабарын менеджердар, акциялаахтар эрэ тустарыгар буолбакка, үлэһиттэр, тулалыыр уопсастыба интэриэстэрин көрөллөрүн курдук уларытыахтаах. Көннөрүүлэр урбаанньыттар тастан инбиэстэрдэри, үптэрин-баайдарын туһугар долгуйбакка, ылалларыгар кыах биэрэр.

2014 сыллаахха Сколл Пуондата B Lab -ы, аан дойду социаль тэрилтэлэрин куонкуруһугар тиһэх биэтэккэ тиийбитин иһин, наҕараадалаабыт. 

Итини таһынан B Lab корпорациялар уонна сокуон туһунан иһитиннэрэ саайты дьаһайар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
Вергиз Куриен

**Вергиз Куриен** (; сэтинньи 26 күнэ 1921 сыл, Кожикоде, Британская Индия — балаҕан ыйын 9 күнэ 2012 сыл, , Индия) — индия социаль урбаанньыта, менеджер уонна чунуобунньук, биллэр аата «үрүҥ өрөбөлүүссүйэ аҕата» () уонна «Индия үүт атыылааччыта» (),  «миллиард-литр өйүгүн иһин» — «Угут эпэрээссийэ» () — аан дойдуга тыа хаһаайыстыбатын уонна үүт оҥорон таһаарыы сайдыытын биир бөдөҥ барагыраамматын иһин.

## Биографията
Кини өҥөтүнэн Индия үүтү оҥорор биир бөдөҥ таһаарыыччынан биллибит (2010-2010 сылларга аан дойду үрдүнэн 17 %), отут сыл иһигэр үүт хас биирдии киһиэхэ икки төгүл сыаната тоҕоостоох буолбут.
Ол кэннэ кини Индия сүөһү сыатынан-арыытынан бэйэтин сөптүк хааччынарын ситиспит.
Үүтһ оҥорон таһаарыыга, боросуок үүтү бууйвол үүтүттэн оҥорууну саҕалаан, өрөбөлүүссүйэ оҥорбут.

Вергиз Куриен отучча бэйэтэ тэрийбит тэрилтэлэрин салайбыта - Amul үүт кооперативын, Гуджарат (GCMMF) үүт маркетингын кооперативын, Ананд куорат тыа хаһаайыстыбатын үнстүтүүтүн (IRMA) уо. д. а.

Үтүө өҥөлөрүн иһинИндия премьер-миниистирэ Лал Бахадур Шастри Куриены,  Amul  кооператив уопытын дойдутугартарҕатарыгар, National Dairy Development Board бэрэссэдээтэлинэн анаабыта..

Итэҕэлинэн - атеист.

Куриан 2012 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр надияд куорат госпиталыгар бүөр ыарыытыттан өлбүт..

Ойоҕо - Молли, биир кыыс оҕолоох Нирмала уонна  сиэннээх Сиддхартх.

Молли Вергиз кэнниттэн сыл аҥара буолан баран 2012 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Мумбаига өлбүт.

## Бэлэхтэрэ уонна бириэмийэлэрэ

Куриен Индия уонна аан дойду 15 бочуоттаах истиэпэннэрдээх.

## Библиография
* Kurien, Verghese (2005) *I Too Had a Dream*. APH Publishing Corp. ISBN 9788174364074.
* Kurien, Verghese (1997) *An Unfinished Dream*. Tata-McGraw-Hill. ISBN 9780074622148.
* *The Man Who Made The Elephant Dance* — Audio Autobiography of Dr. Kurien in the voice of Tom Alter with Audio Foreword by Ratan Tata, in his own voice ISBN 9789382299240
* ''Verghese Kurien: The Man with the Billion Litre idea'' (2013) Amar Chitra Katha. ISBN 9789350853863.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Вергиза Куриен
* Официальная биография (Amul): amul.com/m/dr-v-kurien.
Vittana

**Vittana** — Эмиэрикэ кэммиэрсийэҕэ сыһыана суох тэрилтэтэ, 2008 сыллаахха тэриллибит]

Vittana кредитордар сайдыылаах дойдуттан сылдьар устудьуоннарга заайымнары биэрэлэригэр көмө буолар. Устудьуоннар заайымнарыгар тэрилтэ үгүс сайдан эрэр дойдуларга устудуьоуннар кредиииттэрин проблематын быһаарар.

## Бизнес-модель

Тэрилтэ заайым бэриллэр дойдулар микрофинанс хампаанньаларын кытта үлэлэһэр, ити дойдулар ырыынактарын уратыларын учуоттуур. Vittana классик микрофинанс моделэны - бөлөххө эппиэт сүктэриини (хас да киһи заайм ылар уонна бэйэ бэйэлэрин иннигэр эппиэттииллэр),  туһаммат.  Vittana моделятыгар зайуом ылар киһи мэктиэһитинэн ийэтэ (эбэтэр чугас аймаҕа) буолар. Vittana үксүн бөдөҥ заайым биэрээччилэрэ суох буолан, тэҥ кирэдииттээһин кэнсиэпсийэтин туһанар, ол аата ким баҕар бэйэтин үбүн заайымҥа наадыйааччыга биэрэн кредитор буолуон сөп. Заайым $200-н $1500 тиийэ буолар, хас биирдии заайым биэрээччи бэйэтин чааһын, $25-н саҕалаан үрдүгү киллэриэн сөп. Кирэдиитин төннөрүүнү устудьуон үөрэҕин бүтэрэн, үлэ булан баран саҕалыыр. Ыстатыыстыка көрдөрөрүнэн, заайым төннөөһүнэ 97%.

## Бииргэ үлэлээһин

Бастакы икки сылыгар Vittana Kiva-ны кытта бииргэ үлэлээбит. Кэлин Clinton Global Initiative, Frog Design, Grameen Foundation, Hope International, Lex Mundi, Orrick, Perkins Coie, Pop!Tech, Unitus, Бригам Янг университета уонна Вашингтон университетын кытта үлэлээбит. Итини кытта Vittana-ны Amazon.com өйөөбүтэ. Заайымы элбэх сайдыылаах дойдулартан сылдьар устудьуоннарга биэрэрэ туһуттан,  Vittana үгүс ахсааннаах микрофинанс тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр, олору кытта устудьуоннарга аналлаах микрофинанс бырагырааммаларын оҥорор. Партньуордар устудьуоннары кытта көрсүһүүлэр, кинилэргэ заайым биэриигэ, төлөбүрдэри хомуйууга эппиэт сүгэллэр.

## Бэрэстэбиитилистибэлэр
Тэрилтэ 17 дойдуга 35 партньуордаах:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Быһаарыылар
Абулиш Ибрагим

**Ибрагим Абулиш** (, ; кулун тутар 23 1937 сыл, Маштуль-эс-Сук, Египет) — эгиипэт хиимигэ, урбаанньыта уонна менеджерэ,  «Секем» холдинг салайааччыта ().

2003 сыллаахха "Чөл олоҕу тутуһуу иһин" бириэмийэни ылбыт..

## Биографията
Ибрагим Абулиш 1937 сыл]]лаахха кулун тутар 23 күнүгэр Египет Маштуль-эс-Сук куоратыгар (мухафаза Шаркия) төрөөбүт.

1956 сылтан саҕалаан Австрияҕа Грац үнүбэрситиэккэ химияны уонна медицинаны үөрэппит, 1969 сылга фармакология уобалаһыгар дуоктар истээпэнин ылбыт.

1960 сыллаахха ойох ылбыт; онно икки кыыстааммыт.

Австрияҕа фармацияҕа чинчийиилэргэ салайар дуоһунастарга үлэлээбит.

1977 сыллаахха Эгиипэккэ сылдьан төрөөбүт дойдутун кыһалҕаларын көрбүт - экономикаҕа кирииһис, намыһах таһымнаах үөрэхтээһин, тулалыыр эйгэни, айылҕаны киртитии.

Австрияҕа 20 сыл олорон баран, итинтэн сылтаан, дьиэ кэргэнин кытта дойдутугар Эгиипэккэ төннөргө быһаарыммыт.

1977 сыллаахха Ибрагим Абулиш, дойдутун «сирин-дьонун эмтиир» соруктаах «Секем» () социаль венчур тэрилтэни тэрийбит..

Бастакы тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ «Секем» 70 акр кумах куйаар (Каир куораттан хотулуу-илин сиргэ) үөскээбит.

Өр сыллаах үлэтин түмүгэр арыйбыт уонна салайар хуолдина органик бородуукталар уонна үүнээйиттэн оҥоһуллар эм-том ырыынагар лиидэр  буолбут.

Хампаанньата тыа хаһаайыстыбатыгар биодинамик миэтэттэри туттууну, кэбийээччилэри утары экологияҕа хоромтото суох успуосаптарынан охсуһууну  тарҕатар, оһуоба хлопок үүннэриитигэр.

Ибрагим Абулиш - Эгиипэккэ уонна аан дойдуга биллибит урбаанньыт, оскуолалары, үөрэхтээһиҥҥэ бырагырааммалары, медицина кииннэрин, бирикладной ускуустуба уонна наукалар Академиятын, чааһынай үнүбүрсүтүөтү тэрийбитэ.

2003 сыллаахха "XXI үйэ моделын оҥоруу" уонна экономикаҕа ситиһии интеграциятын моделин оҥорон "Чөл олох иһин" бириэмийэни ылбыт.

## Тус олоҕо
Ойохтоох, икки кыыс оҕолоох Хелми (Helmy, 1961) уонна Мону (Mona, 1963).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Facebook: facebook.com/ibrahimabouleish
Кристоф Саттер

**Кристоф Саттер** (; төр. кулун тутар 20 күнэ 1973 сыл, Базель, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджера, South Pole Group тэрийээччидэртэн биирдэстэрэ уонна салайааччыта; парник гаазтарынгар эксперт (көр. :ru:Киотский протокол уонна :ru:Торговля эмиссионными квотами).

## Биографията
Кристоф Саттер 1973 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Швейцарияҕа Базельга төрөөбүт.

1993-1999 сылларга Цюриххэ Швейцария үрдүкү техника  оскуолатыгар үөрэнэн, тулалыыр эйгэни харстааһыҥҥа магиистир истиэпэнин ылбыта.

2002 сыллаахха, Ernst Basler & Partner консалтинг хампаанньаҕа үлэтин кэннэ, myclimate коммерцията суох хампаанньа биир ьэрийээччитинэн буолбут. Хампаанньа килиимэт уларыйыытын эйгэтигэр миэтэдтэри уонна ыстандаартары оҥоруунан дьарыктанар. Тэрилтэтин үлэтин хайысхата Саттер диссертациятыгар суруйбут түмүктэригэр олоҕурбута.

Ол кэмҥэ Кристоф ООН килиимэт уларыйыытыгар кэнбиэнсийэтигэр ыҥырыллан үс сыл үлэлээбит.

2003 сыллаахха диссэртээссийэтин көмүскээбит (тиэмэтэ ), бастыҥ үлэтин иһин мэтээлинэн бэлиэтэммит.. 

2005 сыл сайыныгар MBA (Торонто (Канада) истиэпэнин ылбыт.

2006 сыллаахха, Патрик Бюрги (), Томас Камерата () уонна Ренат Хойбергеры кытта South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билиҥҥинэн South Pole Group) хампаанньаны тэрийбит уонна салайааччынан анаммыт. Хампаанньа  парник гааһын тахсыытын аҕыйатыы, эмиссия квоталарын атыылааһын бырайыактарынан уонна консалтинг өҥөтүнэн дьарыктанар.. 

2012 сыллаахха хампаанньаны салайыы үлэтиттэн тэйэн атын атыылыы хайысхаларга үлэлээбит.

## Наградалара уонна бириэмийээлэрэ
2009 сыллаахха Эдэр глобал лиидэринэн ааттаммыт ().

2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Кристоф Саттер, Ренатом Хойбергеры кытта,  Шваб түмэт урбаанын пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management ситиһиилээх үлэлэрин иһин, сыл түмэт урбаанньыттара буолбуттар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Curriculum Vitae: Christoph Sutter, Ph.D. 
* Teilzeit arbeiten mit Strategie  .
* Интервью:
** Klimamarkt braucht klare Signale .
** Social Entrepreneurs @ Work : Dr. Christoph Sutter (South Pole Carbon).
Райан Эллис

**Райан Эллис** (; төр. 1984, Питтсбург, АХШ) — эмиэрикэ түмэт урбаанньыта. «iContact» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ уонна толорооччу дириэктэр. Эллис «Connect» бэрэссэдээтэлэ и «Hive Global Leaders Program» уонна ООН Глобал урбаанньыттар Сүбэлэрин Пуонлатын чилиэнэ.

## Биографията
1984 сыллаахха Питтсбург куоракка Эндрю Эллис уонна Полин Миддлтон Эллис дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Брейдентонҥа Манати орто оскуолатыгар үөрэммит.

Хотугу Каролина үнүбүрсүтүөтүгэр Чапел-Хиллга экономиканы үөрэппит уонна Гаарвард биизинэс оскуолатыгар МВА бырагырааматынан биир сылы түмүктээбит.

Эллис ООН Пуондатын Глобаал урбаанньыттар сүбэлэрин чилиэнэ.

2012 сыллаахха ыам ыйыгар, ООН Пуондатын дэлэгээссийэтин кытта, Кенияҕа Какум тэскилээччилэр лааҕырдарын билсэ сылдьыбыта.

2008—2012 сылларга Эллис «Nourish International» тэрилтэ дириэктэрдэрин Сүбэтигэр бэрэссэдээтэллээбит.

Эллис «Connect Ventures» Кения, Уганда, Танзания уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарын фиирмэлэригэр хаппытаалын угар, инвестиция пуондатын тэрийээччитэ.

2008 сыллаахха Эллис түмэт урбаан туһунан () кинигэ суруйан бэчээттэппит (McGraw-Hill, 2008).

## Быһаарыылар
Лесли Коттон

**Энн Лесли Коттон** (; 1950, Кардифф, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта, Camfed кэммиэрсийэтэ суох, Африкаҕа дьадаҥы буолууну утаран дьахталлары үөрэхтээһининэн дьарыктанар, тэрилтэни төрүттээбитэ. 2006 сыллаахха кини үлэтэ Британия импиэрийэтин уордьанынан бэлиэтэммитэ.

## Биографията

1950 сыллаахха Кардиффка  шахтаҕа үлэһиттэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Англиийскай тыл учууталынан үлэлээбитэ, 1991 сыллаахха Аафрикаҕа дьахталлар үөрэхтээһиннэрин бырабылыамаларын үөрэтэ барбыта. Сырыытыгар сүрүн бырабылыаманан култуура мэһэйдэрэ (дьадаҥы олохтоох дьон оҕолорун үөрэттэрэр кыахтара суох буолан баар харчыларын уолаттарын туһугар тутталлар, уол оҕо кыыстааҕар карьера оҥостор кыаҕа элбэх) буолбакка  дьадайыы кыһалҕата эбит диэн түмүктээбит.. 1993 сыллаахха Котон Camfed (**Cam**paign for **F**emale **Ed**ucation; дьахталлары үөрэхтээһин хампаанньата) тэрийбит. Бастакы хардыытыгар буһарыы аһылыктары атыылыыр аакция оҥорон, Зимбабветтан 32 кыыс оҕо үөрэнэригэр харчы хомуллубут. Ол кэннэ тэрилтэтэ Аафрика дойдуларын үс мөлүйүөн оҕотугар үөрэхтэнэллэригэр көмөлөспүт. Итини таһынан, Camfed тыһыынча оскуоланы унифуорманан уонна үөрэх тэриллэринэн хааччыйар. Бу тэрилтэни кытта сибээстэһэллэрин туһунан актердар  Морган Фримен уонна Эмма Стоун, суруйааччы Дорис Лессинг биллэрэллэр.

Үлэтин иһин Коттон «WISE Prize» диэн биллэр үөрэх наҕараадатын ылбыт, Улуу Британияҕа сыл дьахтарынан уонна түмэт урбаанньытынан биллэриллибитэ, Сколл уонна Ашока пуондалартан түмэт урбаанын иһин нагараадалардаах. Кини үлэтин Улуу Британия премьер-миниистирэ Дэвид Кэмерон биһирээбитэ. 2006 сыллаахха Коттонҥа Британия импиэрийэтин уордьана туттарыллыбыта.

## Быһаарыылар
Том Саки

**Том Саки** (; 1982, Будапешт, Венгрия) — урбаанньыт, органик тобохтору туһаҕа таһаарар TerraCycle хампаанньа тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ.

## Биографията

Том Саки 1982 сыллаахха Венгрияҕа быраас дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Чернобыль АЭС абаарыйатын кэннэ дьиэн кэргэнинээн Канаадаҕа көспүт, онон Том оҕо сааһа Торонтоҕа ааспыт. Бастаан Саки Канада Верней Кэллиэһигэр үөрэммит, ол кэннэ Принстонҥа психологияны уонна экэниэмикэни үөрэппит. 

Саки хаста да доткомнары арыйа сатаабыт. 2001 сыллаахха Принстон устудьуона Джоном Бейеры кытта органик тобохтортон вермикомпост оҥорор кыра TerraCycle диэн эко-фирма тэрийбит. Бырайыага пресса уонна инбиэстэрдэр болҕомтолорун тардыбыта, Саки үнүбүрсүтүөтүн быраҕан баран хампаанньатын сайыннарыынан дьарыктаммыта. 2005 сылтан хампаанньа уоҕурдууларун Wal-Mart Stores уонна The Home Depot ситим маҕаһыыннарыгар атыылааһын саҕаламмыта,  2010 сылга TerraCycle атыыта 13 мөлүйүөн дуоллары куоһарбыта.

2013 сыллаахха Шваб Пуондата TerraCycle тэрийээччитин Том Сакины сыл Түмэт урбаанньытынан биллэрбит,  *[[Forbes]]* сурунаал кинини аан дойду 30 сүрүн түмэт урбаанньыттарын ахсааныгар киллэрбитэ.

## Быһаарыылар
Грегори Диз

**Грегори Диз** (1950 сыллаахха төрөөбүт – ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллахха АХШ Хотугу Каролина штатыгар Дарем куоракка өлбүт) – Эмиэрикэ биллииллээх учуонайа, бэрэпиэссэр, Дьюк үнүбэрсиэтин иһинэн үлэлиир Түмэт урбаанын сайдыытын киинин төрүттээччи, дириэктэрэ.

Грегори Диз 1990-с сыллар бүтүүлэригэр түмэт урбаанын аан бастакынан идэ быһыытынан билиһиннэрбит уонна билим диссипилиинэтин быһыытынан үөрэтэн, чинчийэн саҕалаабыт.

Гергори Диз икки кинигэ ( уонна ) уонна 60-ча билим ыстатыйатын ааптара. Кини элбэх чинчийии, үөрэтии көмөтүнэн урбаан уонна инновация холбостохторуна үгүс социальнай кыһалҕаны, ол иһигэр олох-дьаһах туругун тупсарыыны, тулалыыр эйгэ киртийиитин, быһаарыахха сөп диэн дакаастаабыта.

Грегори Диз билиминэн дьарыктанарын таһынан, The Bridgespan Group, Inc. Кэтээн көрөр сэбиэтигэр уонна да атын онуоха ханыылыы тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ; Аан дойдутааҕы экэнэмиичэскэй форумун социальнай инновацияҕа салаатыгар бэрэссэдээтэллээбитэ; Journal of Social Entrepreneurship уонна Social Enterprise Journal сурунааллар эрэдээктэрдэрин сэбиэтигэр киирбитэ; Kauffman Foundation тэрилтэҕэ үлэлээбитэ.

## Биографията
Грегори Диз 1950 сыллаахха төрөөбүтэ.
Диз Цинциннати үнүбэрсиэтин бакалавриатын бүтэрбитэ. Йель үнэбэрсиэтигэр магистр, оттон Джонс Хопкинс үнүбэрсиэтигэр дуоктар истиэпэнин көмүскээбитэ.
Үөрэҕин бүтэрэн баран McKinsey & Company хампаанньаҕа консультатынан үлэлээбитэ.

Диз билимҥэ карьератын Йель менеджмеҥҥэ оскуотатыттан саҕалаабыта. Кэлин Гарвардтааҕы биисинэс оскуолаҕа преподователлээбитэ. Онно үлэлии сылдьан түмэт эйгэтигэр урбааны киллэрэр туһунан анал куурус аһылларын туруорсубута.
1995 сыллаахха Harvard’s Apgar Award for Innovation in Teaching наҕарадатын туппута.

Диз ити курдук кэккэ сылларга урбаан сайдыытыгар үлэлэһэн баран, Стэнфорд үнэбэрсиэтин Биисинэс оскуолатыгар көһөн кэлэн, Түмэт инновацияларын киинин тэрийбитэ, онно бакалавриат, магистратура уонна биисинэс анал куурустарын арыйбыта.

1998 сыллаахха “Түмэт урбаанын быһаарыы” диэн ыстатыйаны таһаарбыта (аангылыйа тылынан).
2001 сыллаахха Диз Фукуа биисинэс оскуолатыгар көспүтэ. Ол экннэ Дьюк үнүбэрсиэтигэр Бес Анресоны кытары Түмэт урбаанын сайдыытын киинин тэрийбитэ.       

2007 сыллаахха Аспен үнүстүүтэ уонна “Ашок” пуондата Грегори Диһи түмэт урбааныгар ситиһиилэрин иһин анал бирииһинэн наҕараадалаабыта. 
2012 сыллаахха АХШ норуоттар икки ардыларынааҕы сайдыыга аҕыныстыбата Түмэт урбаанын сайдыытын киинин наҕараадалаабыта уонна киин садарыгар анаан 10 мөлүйүөн АХШ дуолларын гран быһыытынан көрбүтэ.  
Грегори Диз ахсынньы 20 күнүгэр 2013 сыллаахха, 63 сааһыгар олорон, Дьюк үнүбэрсиэтин балыыһатыгар өлбүтэ.
Нед Тозун

**Нед Тозун** (, ; төр. от ыйын 28 күнэ 1978 сыл) — Эмиэрикэ түмэт урбаанньыта уоннаи менеджерэ,  *[[D.light Design]]* (CEO, 2011) хампаанньа тэрийээччилэриттэн биирдэстэр уонна хампаанньа салайааччыта. Хампаанньа соруга - аан дойду дьадаҥы араҥата күн энергиятынан туһаналларыгар кыах биэрии.

## Биографията
Нед Тозун көмпүүтэрдэр номуукаларыгар уонна систиэмэлэригэр бакалавр истиэпэнин ылбыта, онтон - Стэнфорд үнүбүрсүтүөтүгэр МВА истиэпэнин (2007).

2005 сыллаахха кулун тутарга Тозун  Namewaves, Inc. хампаанньаны тэрийсибит уонна 2006 сыл ахсынньыга дылы онно кылаабынай техниическэй дириэктэринэн (СТО) үлэлээбит.

2003 сыл тохсунньуттан 2007 сыл тохсунньутугар дылы - оҕолорго аналлаах музыкаальнай албуомнары оҥорор уонна атыылыыр Made For You Music, Inc. хампаанньа тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.

Стэнфордкэ үөрэнэр кэмигэр Нед Сэм Голдманы кытта чугастаспыт, Голдман Аафрика олоҕун туһунан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин кэпсээбит уонна дьадаҥы дойдуларга нэһилиэнньэҕэ аналлаах сырдыгы биэрэр прибуордары оҥорор уонна тарҕатар былааннааҕын үллэстибит.

2007 сыллаахха Нед Тозун Сэм Голдманныын *[[D.light Design]]* хампаанньаны тэрийбит уонна бэрэсидьиэн буолбут.
2011 сыллаахха кулун тутарга хампаанньаны салайыыттан тэйэн, стратегиическэй менеджмэҥҥэ түмүллүбүт.

## Наградалара уонна премиялара
2013 сыллаахха Нед Тозуну уонна Сэм Голдманы  Forbes отут тутаах суолталаах түмэт урбаанньыттар ахсааннарыгар киллэрбитэ.

2014 сыллаахха Нед Тозун, Донн Тайс уонна Сэм Голдман,  *[[D.light Design]]* үлэлэрин иһин, названы Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* LinkedIn: ned-tozun.
* Facebook: ned.tozun.
* CrunchBase: ned-tozun.
* Ыстатыйалар уонна интервьюлар:
** BBC News Interviews d.light President Ned Tozun.
** 视频: Interview with Ned Tozun of D.Light Designs.
** Turning on The Light For Customers on Tiny Incomes.