Төхтүр нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Билэ:Ханалас13.PNG|600px|thumb|right|Хаҥалас улууһа|
poly 439 92 489 122 479 136 466 122 451 118 Покровскай
poly 357 18 380 25 375 35 360 35 349 55 347 31 Өктөм нэһилиэгэ
poly 376 56 393 79 374 85 366 65 Өктөм нэһилиэгэ
poly 470 51 489 51 496 67 510 79 521 84 510 95 506 87 497 87 492 82 492 77 Өктөм нэһилиэгэ
poly 384 25 410 25 435 14 459 14 445 48 450 68 497 101 490 115 469 101 438 85 418 51 382 43 Нөмүгү нэһилиэгэ
poly 433 138 450 152 424 186 424 198  411 198 413 230 372 215 397 189 397 173 413 168 406 160 411 149 425 149 Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 402 80 426 76 432 95 446 120 461 127 451 147 432 129 421 110 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 481 149 507 169 507 199 484 208 487 240 459 254 449 240 421 235 426 198 440 173 Хачыкаат нэһилиэгэ
poly 291 77 335 84 349 102 389 92 428 132 402 149 392 186 375 186 375 174 356 131 343 121 328 121 299 97 281 97 Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 555 155 594 185 594 218 581 226 589 272 576 281 560 266 544 289 525 257 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 529 100 529 132 538 141 530 147 493 133 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 241 107 273 143 287 177 275 215 228 215 228 156 245 153 214 114 Сиинэ нэһилиэгэ
poly 503 141 546 160 538 182 525 229 525 247 494 247 490 213 516 196 511 165 491 149 Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 362 37 376 43 373 56 363 64 363 76 372 93 351 93 335 75 340 60 356 56 Дьэр нэһилиэгэ
poly 452 46 452 65 459 65 471 77 477 77 486 85 490 78 470 58 Дьэр нэһилиэгэ
poly 510 51 526 72 521 80 512 76 494 56 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 380 46 396 48 404 53 416 53 421 69 397 75 392 58 377 52 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 299 103 324 126 352 132 357 171 371 175 371 194 356 198 360 220 335 210 339 178 317 141 288 126 278 115 Тиит-Арыы нэһилиэгэ
poly 144 96 170 112 157 160 176 192 170 230 149 230 112 281 101 273 110 253 127 196 107 192 74 156 126 129 Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 66 147 71 173 111 209 89 268 58 245 47 209 20 156 Иһит нэһилиэгэ
poly 179 111 192 124 208 117 231 145 222 151 215 220 179 228 190 187 163 163 Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 287 131 316 144 323 165 330 180 330 206 302 213 287 204 294 178 280 145 Тумул нэһилиэгэ
poly 247 105 275 105 275 121 259 121 Тумул нэһилиэгэ
rect 138 249 290 323 Өлүөхүмэ улууһа
rect 6 4 280 87 Горнай улууһа
rect 469 297 624 323 Амма улууһа
rect 364 250 449 323 Алдан улууһа
rect 466 3 552 45 Дьокуускай
rect 537 76 626 139 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа

400px|thumb|right|Төхтүр куйаартан көстүүтэ
**Төхтүр нэһилиэк**. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төхтүр. Улуус хотугулуу-илин өттүгэр сытар.

Улуус кииниттэн 47 км хоту диэкки Дьокуускайдыыр суолга турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 795 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Төхтүр — 790 уонна **Карапат** — 5 киһи.

Орто оскуола, дьыссаат, биэксэл-акушер пууна, кулууп, библиотека, СХПК «Хахсык», маҕаһыыннар, почта уонна АТС бааллар. 

Төхтүргэ былыр Тыгын олоҕо баар үһү. 1862 сыллаахха почта станцията тэриллибит. Табаҕаттан нуучча ыаллара Козловтар, Соколовтар, Шепелевтар көһөрүллэн кэлбиттэр. Балар дьаамынан дьарыктаммыттар. 1901 сыллаахха таҥара дьиэтин оскуолата аһыллыбыт, онно 1901—1902 үөрэх сылыгар 4 уол үөрэммит. Гражданскай сэрии кэмигэр 1922 сыл бэс ыйын 10—11 күннэригэр кыһыллар үрүҥнэр соҕуруу бөлөхтөрүн сэриилэһэн кыайбыттар. 1921 сыллаахха 3 киһилээх улууска бастакы баартыйа ячейката тэриллибит, сэкиритээринэн А. Л. Суров талыллыбыт. Ол сылларга нэһилиэе Уулаах Аан тыа уопсастыбатыгар киирэр эбит. Олохтоохтор «Лебедь» диэн колхуос тэрийбиттэр. 1940 сыллаахха ол колхуос «Хардыы» диэн колхуоһу кытта силбэһэн Каганович аатынан колхуос буолбуттар. Аны ол колхуос 1950 сыллаахха «Красная звезда» колхуоһу кытта силбэһэн Каландарашвили аатынан колхуос буолбут. 1960 сыллаахха сопхуос буолбут уонна "Өктөм" диэн ааттаммыт. Ол сопхуос Төхтүрдээҕи биригээдэтэ үлэтин көрдөрүүтүнэн бастакы кэккэҕэ сылдьара. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр  68 киһи барбытыта, онтон 39 төннүбэтэҕэ. 

## Бэлиэ сирдэр
* «Куллаты» диэн былыргы неолит уонна эрдэтээҕи тимир үйэлэрин дьонноро тохтоон олоро сылдьыбыт сирдэрэ.
* «Куллаты», Тыгын үйэтигэр сахалар судаарыстыбалара маҥнайгы хардыыларын оҥорбут бэлиэ сир.
* «Ытык Хайа» анныгар «Хахсык Куолайа» диэн сиргэ Каландаришвили Н. А. 1922 сыллаахха өлбүт сиригэр өйдөбүнньүк.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Хангаласский улус 
* naslegy.ru:Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Хангаласский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
* Хаҥалас улууһа