Түүлүнэн билгэлээһин

Түүл инникини билгэлииргэ улаханнык туһалыырын сахалар былыр-былыргыттан туһана сылдьаллар. Олохторугар уларыйыы киирэр кэмнэригэр түһэммит түүллэрин умнубакка туһаналлар. Иччилээх түүлү түһээбит киһи бэйэтэ кыайан тойоннооботоҕуна ойууҥҥа тии-йэн түүлүн кэпсээн баран тойонноон кулу диэтэҕинэ быһааран биэрэллэр эбит уонна кимиэхэ да кэпсээмэ диэн сэрэтэллэрэ үһү.

Киһи барыта өйдөөх-санаалаах, ол иһин түүлү көрөр. Түүл диэн киһи үгэс буолбут санаалара дьиҥнээх курдук көстүүлэрэ ааттаналлар. Арай сорохтор эмискэ уһукталларыттан уонна сонно умнан кэбиһэллэриттэн түүлгэ суолта биэрбэккэ хаалларан иһэллэр.

Хас киһи барыта туох түүллэри көрбүтүн ырытан, быһаара, тойоннуу сатыыра хайаан да эрэйиллэр. Киһи өйө-санаата тус-туспа-ларыттан, ханнык үгэстэр ийэ кутугар иҥэн сылдьалларыттан түүллэр улаханнык уратыланаллар. Сааһыран олоххо туһалаах уопута эбиллэн истэҕинэ бэйэтин түүллэрин таба тойоннуур кыаҕа улаатар. Санаа киһи иннигэр сылдьарынан инники туох буолуохтааҕын бил-лэҕинэ түүлгэ көстөн сэрэтэн биэрэр аналлаах. 

Сахалар былыр-былыргыттан түүлүнэн билгэлээһини таба туһаналлар. Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата сайдарынан, күүһүрэн барарыттан бэйэтэ ойуун таһымыгар тахсан иһэриттэн түүллэрин үөрэтэн билэн таба тойоннуур кыахтанар. Хас киһи өйүгэр-санаатыгар араас үгэстэр иҥэн сылдьалларыттан уонна саҥа санаалар киирэллэриттэн түүллэр барылара улахан уратылардаахтар, маарыннаһар өрүттэрэ аҕыйахтар. Киһи бэйэтэ тугу түһээбитин кыайан тойоннооботоҕуна ойууҥҥа тиийэн кэпсээн баран тойоннотуон сөп.

Түүлгэ киһи үгэс буолбут санааларын көрөр. Куһаҕан түүллэр көһүннэхтэринэ куһаҕан санаалара мунньуллан элбээбиттэрин уонна үгэскэ кубулуйан өйүгэр-санаатыгар олохсуйан эрэллэрин биллэрэр. Куһаҕан түүллэри көрдөххө өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастаныы эрэйиллэр кэмэ кэлбитэ быһаарыллар. 

Киһи биирдэ эмэтэ да буоллар иччилээх, инникини билгэлиир түүллэри көрүөн сөп. Бу түүллэр хантан эрэ ыраахтан соһуччу кэлэн киһи түүлүгэр киирэр уратылаахтар.

Түүлгэ көстүүлэр илэ көрүүттэн уратылар. Түүлгэ киирэн көстүүлэри көннөрү, илэ көстүүттэн таба быһааран араардахха эрэ табыллар. Сахалар ону быһаарыыга “Кымаахтаан көрүү” ньыматын туһаналлар. Киһи ханна сылдьарын билбэт түгэнэ үөскээтэҕинэ көм этиттэн кымаахтаан көрөрүгэр сүбэлииллэр. Ыарыы биллэр буоллаҕына Бу дойдуга сылдьан илэ көрүү эбитэ быһаарыллар.

Түүл ураты. Түүл атын кэмҥэ, өй-санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга киирэ сырыттаҕына көстөр. Түүлгэ көстүү туспа уратылаах, киһи этэ-сиинэ суоҕуттан ханна эрэ тиийэн үгэс буолбут санааларын көрөрүттэн өйүн-санаатын ырытан көрөрө эрэйиллэр.

Туох да түүлгэ ыл да киирбэт, киһи өйүгэр-санаатыгар көрсө түспүт соһуччу түбэлтэлэрэ эбэтэр уһун кэмнэргэ үөскээбит үгэстэрэ түүлгэ киирэн көстөллөр. 

Үгэс үөскээһинэ хас да биллэр уратылардаах:

1.      Оҕо урут билбэтин аан маҥнай билбитэ, соһуйбута, саҥаны айыыны билиитэ буолан өйүгэр-санаатыгар соҕотохто, букатын ум-нуллубат буола хатанан, үгэһи үөскэтэн иһэр. Саҥаны айыыны билиититтэн, оҥоруутуттан ураты өй киирэн үгэһи сонно үөскэтэр.

2.      Элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан хаалбыт өйдөбүллэр эбэтэр соһуччу үөскээбит үгэстэр түүлгэ киирэн көстөллөр.

3.      Киһи туохтан эрэ олус соһуйбута, уолуйбута өйүгэр-санаатыгар умнуллубат буола хатанан хаалан үгэһи сонно үөскэтэр.

Туох эмэ быһыы, көстүү түүлгэ кытта киирэр буоллаҕына, киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат буола олохсуйбутун, иҥмитин, ол аата үгэс буолбутун бэлиэтиир. Куһаҕан, туох эрэ кутталлаах түүл көһүннэҕинэ киһи бэйэтин өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан ыраастыыра, умнан кэбиһиини туһанара эрэйиллэр.

Түүл үөрэҕэ өйү-санааны үөрэтэр. Түүлгэ ханнык быһыылар; үчү-гэй эбэтэр куһаҕан буолаллара, дьон, кыыллар хайдах көрүҥнээх; үрүҥ эбэтэр хара дьүһүннээх буолан көстөллөрө киһи бэйэтин санаалара хайдахтарын быһааран биэрэллэр.

Оҕону кыра эрдэҕинэ соһутары, куттууру оҕо соһумтаҕай, куттаҕас буолан хаалыа диэн сахалар сөбүлээбэттэр. Улаханнык куттан-наҕына кута көтөн хааларын билэн сэрэнэ сылдьаллар.

Түүлү үөрэтии биллэр дьон түһээбит холобурдарынан дакаастанара атыттарга ордук тиийимтиэ. Биһиги араас суруйуулартан, теле-визэринэн биэриилэртэн хомуйан дьон түүллэрин уонна онтон сибээстэнэр уларыйыылары ааҕааччыларга тириэрдэбит:

- Адьырҕа ыт киһи үрдүгэр түстэҕинэ эбэтэр олбуорга хаайдаҕына билэр киһигин кытта тапсымыаххын сөп диир түүл үөрэҕэ. Түүлү табатык тойонноон олоххо туһана сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар. 

- Халлаантан сиргэ тиийэ түһэр хара былыт бүрүйдэҕинэ ханнык эрэ улахан ыарыы кэлэриттэн карантины биллэриэхтэрин сөп. Хамсык диэн сахалыы тыл маннык ыарыылар былыргы да кэмнэргэ баар буола сылдьыбыттарын, олору хам сытан, ханна да барбакка-кэлбэккэ хааччахтанан аһаралларын биллэрэрэ ордук суолталаах.

- Дьиэ үрдэ сууллан түһүүтэ көһүннэҕинэ оҥорор быһыыга, ханна эмэ барыыга улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

Иччилээх түүл диэн киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанар, ураты күүскэ өйдөнөр соһуччу көстөр түүл буолар. Биир иччилээх түүл олоҕу төрдүттэн уларытыан сөп. Иччилээх түүл үгүстүк туолар.

Иччилээх түүл киһиэхэ көстүүтэ диэн айылҕа сэрэтэр, киһини харыстыы сатыыр быһыыта буолар. Бу буолаары турар, кэлиэн сөптөөх быһыыны халбарытыахха сөптөөх буоллаҕына эрэ, иччилээх түүл көстүөн сөп. Иччилээх, урут түһэммэт ураты түүл көһүннэҕинэ хайаан да сэрэхэччийэн, санааны ууран ылыы эрэйиллэр. (1,3).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. Түүл-Айылҕа үөрэҕэ. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.