Афанасьев Николай Егорович

**Афанасьев Николай Егорович** — саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта. 

## Олоҕун олуктара
### Төрдө-ууһа
Николай Афанасьев кулун тутар 11 күнүгэр 1877 сыллаахха Аммаҕа (бэйэтэ ахтарынан Дьокуускайга) Архангельскайтан кэлбит бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Эһэтэ Авдей Афанасьев Архангельскайга балык артыалларын тэрийэн үлэлэтэн байбыт киһи, кэлин аатыыһыт, куоракка биир дуу, икки дуу таас дьиэлээх киһи эбит. Күүстээх итэҕэллээх старообрядец. Бастакы уолун Георгийы табахтаабытын иһин улахан аньыыны оҥордо диэн дьиэтиттэн үүрэн кэбиспит. Георгий Авдеевич өр кэм ускул-тускул сылдьыбыт эрээри, отой хаамаайы буолан хаалбатах. Дьокуускайга лааппылаах атыыһыты кытта Саха сиригэр кэлсэн хаалбыт. Дьокуускайга ойох ылбыт, кыыстаммыт, хас да сылынан ойоҕо өлөн хаалан, иккистээн ойохтоммут, бирикээсчиктээн бүппүт уонна Дьокуускайга кыра дьиэ атыылаһан кыралаан атыыһыттаабыт. 2-3 сылынан лааппытын, дьиэтин атыылаан баран Аммаҕа көспүт. Аммаҕа дьиэ атыылаһан, лааппы арыйан олорбут, улахан оҕуруоттаах уонна бааһынаалаах эбит, ынах, сылгы, сибиинньэ, куурусса ииттибит. Аммаҕа аҕам бастыҥ баайынан ааҕыллар этэ диэн ахтыытыгар суруйар, уола Николай Егорович. Аммаҕа олорбута 3-4 сыл ааспытын кэннэ биир саас Ньылхаҥҥа баран иһэн Майда өрүскэ алҕас ууга түһэн, тымныйан өлбүт. Ол саҕана уола Николай түөрт саастааҕа.

Ийэтэ Татьяна Андреевна Бүлүүттэн төрүттээх эбит. Георгий Афанасьев кини иккис кэргэнэ (бастакы кэргэниттэн Дьокуускай атыыһыта Павловтан) Гавриил диэн улааппыт уоллааҕа. Иккис кэргэнэ өлбүтүн кэннэ кэргэнин бастакы ойоҕуттан кыыһын Аннаны, бэйэтин улахан уолун Гавриилы уонна Георгий Афанасьевтан төрөппүт 4 оҕотун кытта соҕотох хаалбыт. Икки кырата сотору кэминэн ойоҕостотон өлөн хаалбыттар. Бэйэтэ хаһаайыстыбатын кыайан көрбөт буолан, түргэнник дьадайбыт. Ол эрээри, санаатын түһэрбэккэ, туора дьоҥҥо, күһэлэҥинэн кэлбит сыылынайдарга иҥин көмөлөһөр эбит. Ол туоһутунан, холобур аатырбыт суруйааччы Владимир Короленко кини 65 сааһын туолбутугар эҕэрдэлээбит суруга буолар:

"Родная Татьяна Андреевна! В день вашей годовщины мы, невольные жители г. Якутска, приносим Вам свои искренние пожелания — прожить еще долгие-долгие годы. Вы и Ваш дом были для нас едва ли не единственным приютом, где каждый из нас чувствовал себя, как в родной семье...  г. Якутск, 1916 г. января 12 дня"

### Оҕо сааһа, Короленкоҕа, атын сыылынайдарга үөрэниитэ
Ол курдук Аммаҕа сыылынайдар Короленко, Осип Аптекман уонна Иван Папин бииргэ туспа саха дьиэтигэр олороллоро (солобуода биир кырыытыгар диэн ахтар Афанасьев) уонна кинилэргэ элбэхтэ сылдьар буолбуттара. "Короленко киэһэ аайы сылдьар этэ, эдьиийим Танялыын киниэхэ көтөхтөрөн кэбиһэрбит, ону-маны кэпсэттэрэрбит, оонньоторбут, ону Владимир Галактионович биирдэ да туора анньыбатаҕа, тулуйара эбитэ дуу, биһигини кытта дьиҥнээхтии умсугуйан дьарыктанара эбитэ дуу, баҕар ыар санааларыттан аралдьыйара буолуо..." — диэн ахтар Афанасьев (Короленко Амматтан Афанасьев 7-7,5 саастааҕар көспүтэ, эдьиийэ Таня биир сыл аҕа этэ).

В. Г. Короленко бастаан Афанасьев киниттэн 4 сыл кэриҥэ аҕа убайын Гавриилы ааҕарга-суруйарга үөрэппит, онтон 1884 сыл күһүнүттэн эдьиийин Таняны уонна Афанасьевы бэйэтин үөрэтэн барбыт. Кырачаан Николай хараҕа ыалдьар уонна кыра эрдэҕиттэн сэмэй буолан дэриэбинэ оҕолорун кытта куодарыспат эбит. Бастакы кинигэбитинэн Ушинскай "Родное слово" диэнэ буолбута, ону таһынан "Родник" уонна "Детское чтение" диэн оҕо сурунаалларын, нуучча остуоруйаларын хомуурунньугун, Некрасов хоһооннорун хомуурунньугун ааҕар этибит диир. "Эдьиийбинээн Танялыын үөлээннээхтэрбитин кытта оонньууртан сыылынайдары кытта алтыһарбытын ордорор этибит" диэн ахтар. Короленко биир сыл оннук үөрэтэн баран Амматтан көһөн барбытын кэннэ, кинини Аптекман солбуйбут (кини эмиэ өссө биир сыл буолан баран барбыт). Ону таһынан Короленко барбытын кэннэ көскө кэлбит Свитыч диэн политсыылынай ойоҕо Вера Павловна Рогачева оҕолорго элбэхтэ ааҕар эбит. Короленко баран да баран, бэйэтин тахсыбыт кинигэлэрин уонна араас оҕо кинигэлэрин Афанасьевтарга ыыталыыр эбит, ону таһынан "Русское богатство" диэн сурунаалы хас да сыл тухары кинилэргэ ыыта турбут.

Төһө да сыылынайдар кыра оҕолорго бэлиитикэ туһунан кэпсээбэтэллэр (арай арыый улааппыттарын кэннэ Рогачева хаайыы, дьадаҥылар олохторун туһунан кэпсиир буолбут), Афанасьев бэйэтэ ахтарынан, кинилэр аһыныгас, дьоҥҥо көмөлөһө сатыыр буола улааталларыгар сыылынайдар, уонна чуолаан Короленко улахан оруолу оонньообуттар.

### Эдэр сааһа
Дьокуускайдааҕы реальнай училище 6 кылааһын бүтэрэн баран, Николай Егорович тыа оскуолатыгар үлэлии барар. 

Аан бастаан уопсастыбаннай үлэҕэ киириитэ "Телеграммы Петербургского телеграфного агенства" диэн хаһыаты таһаарыыттан саҕаламмыта. Бу туһунан Афанасьев бэйэтин ахтыытыгар суруйарынан, Нуучча-Дьоппуон сэриитин хаамыытын, 1905-06 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ туһунан Дьокуускай икки хаһыатыгар суруллубат этэ, арай "Якутские областные ведомости" дойдуга туох буолбутун туһунан кылгас телеграммалары сороҕун эрэ бэчээттиирэ, холобур Порт-Артуру дьоппуоннар ылбыттарын туһунан тэлэгирээммэни бэчээттиири күбүрүнээтэр көҥүллээбэтэҕэ, Дьокуускай уопсастыбаннаһа бу туһунан Кушнарев атыы-эргиэн дьиэтин үлэһиттэриттэн эрэ сурах быһыытынан истибитэ. Ол иһин бастаан үс буолан (Афанасьев, В.В. Жаров, В.М. Ионов), онтон кинилэргэ холбоспут саха учуутала Е.М. Егасов, быраас М. В. Сабунаев, сыылынай Самохин уо.д.а. "Телеграммы Петербургского телеграфного агенства" диэн таһаарыыны гектографка бэчээттиир буолбуттара. Бу таһаарыы бастаан 200-чэ, онтон 600-чэ сурутааччыламмыта, ол да буоллар барыс киллэриммэттэрэ, сурутуу харчыта орускуоттарын да саппат этэ. Былаастар тутулуга суох таһаарыыны сөбүлээбэт этилэр, аһаҕастык сабар кыахтара суоҕа, онон тиһэҕэр күбүрүнээтэр икки төгүл кыра сыаналаах эмиэ телеграммалары бэчээттиир бүллэтиэн таһаартарбыта, онон уопсастыбанньыктар хаһыаттара сабылларга күһэллибитэ (сабыллыбыттарын кэннэ, ол бүллэтиэн сыаната үрдээбитэ, сорох, былааска тоҕооһо суох тэлэгирээмэлэри, бэчээттээбэт буолбута диэн ахтар Афанасьев).

### «Якутский край» хаһыаты таһаарыы
Дьокуускайга көүл хаһыаты таһаарар туһунан санаа элбэх киһиэхэ баар этэ. Ол эрээри, үп көстүбэккэ сатаммакка сылдьыбыта. Всеволод Ионов Афанасьевтыын уонна В.В. Жаровтыын кэпсэтэн баран билсэр атыыһытыгар П.А. Кушнаревка тиийэн кыра типография массыынатын атыылаһарга харчы көрдөөбүт. 3000 солкуобайы биэриэх буолбут, онтон 1200 солк. биэрбит. Онтон Ионовтаах Афанасьев Никифоров-Күлүмнүүргэ баран кэпсэтэннэр кини эбии 900 солк. биэрбит. В.В. Жаров Крафт күбүрүнээтэри кытта кэпсэтэн хаһыат таһаарага көҥүл ылбыт. Бүлүүгэ олорор казак төрүттээх С.А. Корякины (аҕата онно атыыһыттыыр эбит) кытта суруйсан Дьокуускайга ыҥырбыттар. Кэлээтин кытта мунньахтаан ким туох оруолу толоруохтааҕын быһаарсыбыттаа. Хаһыат эппиэтиир эрэдээктэринэн Корякины талбыттар (бу саамай кутталлаах дуоһунас этэ диэн суруйар Афанасьев), эппиэтиир издателинэн Афанасьев буолбут, оттон типография бас билээччитинэн - Жаров. Онон биир дуу, балтараа дуу ыйынан Иркутскайтан типография массыынатын атыылаһан аҕалбыттар. Типографияны Амос Борисов дьиэтигэр олохтообуттар ("билиҥҥи Пролетарскай уонна Киров уулуссаларын быһа охсуһууларыгар" диэн суруйар Афанасьев). 1907 сыл от ыйыттан «Якутский край» сахалыы сыһыарыылаах хаһыат тахсыбыта. Хаһыат 4-6 сирэйдээҕэ. Сахалыы салаата "Саха дойдута" диэн туспа ааттаах этэ. Салаа эрэдээктэринэн сүнньүнэн учуутал Е.М. Егасов буолара диэн суруйар Афанасьев. Хаһыат тахсар суругар төһө да ахтыллыбатар, туох баар нүөмэрдэригэр Ионов кыттар этэ диэн суруйар ахтыытыгар Афанасьев.

1908 с. тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт хаһыат сэттис нүөмэригэр С. Ф. Михалевич "Из плена" диэн хоһоонун бэчээттээбиттэрин иһин буруйданан, хаһыат суутунан сабыллыбыта. Суруйааччы, хаһыат эрэдээктэрэ С. А. Корякин уонна издатель Н. Е. Афанасьев тутуллубуттара уонна хаайыыга угуллубуттара. С. А. Корякин биир сыл 4 ыйга хаайыыга бириигибэрдэммитэ, уонна толору олорон тахсыбыта. Афанасьев сотору кэминэн босхоломмута (бэйэтэ суруйарынан балтараа сыл олорон баран) уонна 1908 сыллаахха саҥа тахсар "Якутская жизнь" хаһыат салайыытыгар (редакциятыгар) киирбитэ.

### «Якутская жизнь» хаһыаты таһаарыы
Бу хаһыат 1908 сылтан олунньу 16 күнүттэн 11 ый тухары тахсыбыта. Издателинэн А.А. Семенов ааҕыллара, эрэдээктэринэн бастаан В.И. Попов, онтон кини хаайыллыбытын кэннэ нууччалыы куһаҕаннык саҥарар (Афанасьев ахтыытынан) А.И. Климентов диэн саха киһитэ эбиттэр. Климентов хаһыат тахсыытыгар туох да кыттыыны ылбат эбит, бу иннинэ Сабунаевка кучердаабыт. Хаһыаттан сылтаан 4 ый хаайыыга олорон тахсыбыт.

Хаһыат "Саха олоҕо" диэн сахалыы сыһыарыылааҕа, ону эмиэ Егасов салайара, киниэхэ эдэр саха наборщиктара Степанов, Шадрин уонна Софронов (кэлин Алампа диэн аатынан биллибит уһулуччулаах суруйааччы) көмөлөһөллөрө (Степановтаах Шадрин сэллигинэн ыалдьаллар эбит, онон сотору кэминэн өлбүттэрэ диир Афанасьев, "Якутская мысль" хаһыакка сахалыы сыһыарыыта тоҕо суоҕун быһаарар биир төрүөтүнэн). Өксөкүлээх, Алампа уонна атын бэйиэттэр хоһоонноро тахсар этэ диэн суруйар Афанасьев. Ону таһынан кыра фельетоннары сахалыы Роман Оросин уонна Афанасий Давыдов суруйаллар этэ диир. Маны таһынан сыһыарыыга Күлүмнүүр "Манчаарыта" тахсыбыта. Эбии көмөнү сахалыы үчүгэйдик билэр (свободно владевшие) Ионов уонна Корякин оҥороллоро диир Афанасьев.

Төһө да көҥүл хаһыакка дьон наадыйбыттарын иһин, киирэр үп ороскуоттарын саппат этэ. Суруналыыстар биир да харчы хамнас ылбаттара, типография үлэһиттэрэ кып-кыра харчыга үлэлииллэрэ ("работали, за немногими исключениями, скорее из сочувствия делу, чем из-за заработка" диэн ахтар Афанасьев). Бэлиитикэ сыылынайдара сорохторо бу хаһыаты кириитикэлиир буолбуттара (саха тойотторун өйүүр диэн буруйдаан), онтон аны саха тойотторо "сахалары саакка-суукка уган биэрэр" уонна "хаһыат нуучча бырабыыталыстыбатын агеннарыттан турар" диэн икки өттүттэн үҥсүү суруйаннар хас да нүөмэрин конфискациялаппыттара. Онтон от ыйыгар тахсыбыт ыстатыйаттан сылтаан эрэдээктэр сууттаммыта, онон хаһыат сабылларга күһэллибитэ. 1909 сыл тохсунньу 12 үнүгэр сабыллыбыта. 
Биир ый да буола илигинэ аны "Якутская мысль" диэн саҥа хаһыат тахсар буолбута.

### «Якутская мысль» хаһыаты таһаарыы
1909 сыл олунньу 8 күнүттэн тахсыбыта. Афанасьев эмиэ манна бастакы нүөмэриттэн бүтэһигэр диэри үлэлээбитэ. 

Эппиэттиир эрэдээктэринэн номианльнайдык сыылынай Михаил Тулупов талыллыбыта, кини хаһыат үлэтигэр кыттыбата, хамнас аахсыбат этэ. Издателинэн мэиэ номинальнайдык Мария Геогриевна Николаева (кэлин Давыдова) диэн начаалыйай оскуола учуутала ааҕыллара. Кини "Манчары" пьесаны нууччалыы тылбаастаабытынан ("очень хорошо перевела" диэн ахтар Афанасьев) ахтыллар. 

Бу хаһыат эмиэ улахан күчүмэҕэйдэри көрсүбүтэ. Дьаһалта көскө олорооччулар онно үлэлииллэрин боппута. Онтон 25-26 нүөмэрэ тахсыбытын кэннэ 1909 с. балаҕан ыйын 24 күнүнээҕи Саха уокуругун суутун быһаарытынан сабыллыбыта. Тулупов икки дуу, үс дуу ыйга хаайыллыбыт. Бу хаһыакка сахалыы сыһыарыыта суох этэ.

Хаһыат таһаарыытыгар эмиэ кыттыбыт Ионов ыалдьан хаалбыта, харчы суоҕа, онон Ионов төрдүс хаһыаты таһаарыахха диэбитин атыттар ылымматахтар.

Бу кэнниттэн 1915 сыллаахтан саҕалаан утуу-субуу тахсыбыт "Якутская окраина" уонна "Ленский край" (Ленские волны) хаһыаттарга Афанасьев үлэлээбэтэҕэ.

### "Якутские вопросы" хаһыакка үлэтэ
1916 с. от ыйын 1 күнүгэр тахсыбыта. Нэдиэлэҕэ иккитэ тахсара. 1917 сыл кулун тутар 4 күнүгэр бүтэһик нүөмэрэ тахсыбыт. Эппиэттиир эрэдээктэр уонна издатель В.В. Никифоров. Сүрүн үлэни кини бэйэтэ уонна Г.В. Ксенофонтов толороллоро. Типография бас билээччитэ Н. П. Семенова этэ. Хаһыат хайысхатын быһаарар үһүс киһинэн Афанасьев И.Д. Корниловы ааттыыр ("якут-кадет, юрист, оканчивавший или окончивший университет в Томске. Его выступления в газете и на заседаниях редколлегии были проникнуты значительной долей национализма. Они трое и задавали газете основной тон").
Манна элбэх киһи бэчээттэммитэ. Олортон Асклифеодот Рязанскайы, Михаил Винокуровы, Роман Оросины, Соловьевы, Тимофеев-Терешкины, агроном М. Ф. Слепцову ааттыахха сөп.

### Саха суругар-бичигэр үлэтэ

1914 сыллаахха Николай Егоровичка саха начальнай кылаастарыгар сахалыы суругу-бичиги үөрэтии туһунан санаа киирэр. Сахалыы букубаар наада буолар. Ол букубаары оҥорорго кини Всеволод Михайлович Ионову көрдөһөр. Ионов көскө сылдьан бэйэтэ оҥорбут букубаарынан сахалыы үөрэтэ сылдьыбыттааҕа. Балтараа сыл буолан баран Ионовтан букубаар рукопиһын туталлар. Афанасьев бастаан начальнай училищалар инспектордарыгар бу букубаары көҥүллүүргэ көрдөһөр, онтон аккаас ылан баран архиерейга таҥара дьиэтин үбүнэн букубаары бэчээттииргэ уонна таҥара приходарын оскуолаларыгар тарҕатар туһунан этии киллэрэр. Архиерей тута сэҥээрэр уонна сотору кэминэн сөбүлэҥин биэрэр. Ол гынан баран Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолан хаалан барыта саҥаттан барар. 

Бирикээсчиктэр уопсастыбаларын кулуубугар сахалар I сийиэстэрэ буолар. Онно Ионов букубаарын таһаарыы туһунан этиини В. В. Никифоров киллэрэр. Сийиэс букубаары С. А. Новгородов транскрипциятынан бэчээттииргэ уонна саха оскуолаларыгар сахалыы сурукка-бичиккэ үөрэтии туһунан уураах таһаарар. 
 
Афанасьев С. А. Новгородову Ионов кинигэтин уларытарга көҕүлүүр. Киэһэ аайы үлэлэрин кэннэ босхо үлэ саҕаланар. Аан тылын иккиэн суруйаллар. Фонетикатын Новгородов оҥорор,уоннааҕытын Афанасьев.

Үлэлиир кэмнэригэр хаста да бөрүкүтэ, туһата суох үлэнэн дьарыктанаҕыт диэн санааны истэллэр. Үбү ол да буоллар Саха Сирин уобаластааҕы зиэмистибэтэ сахалар I сийииэстэрин быһаарыытынан биэрэр. 

Кинигэ тахсыбытын кэннэ, олох атын иккис букубаары таһаарар үлэ саҕаланар. Үс ыйынан букубаар уонна хрестоматия бүтэллэр. 

1924 с. С. А. Новгородов өлбүтүн кэннэ Афанасьев табаарыһын үлэтин бэйэтэ салҕыыр. Саҥа учебниктары уонна пособиелары таһаарар бөлөҕү салайар. Кини салайыытынан 26 үлэ суруллар уонна бэчээккэ тахсар: букубаардар, хрестоматия, нуучча тылын учебниктара, эбэҥки букубаара, программалар уо. д. а.

### Салайар үлэтэ
Сүүрбэһис сыллар саҥаларыгар Н. Е. Афанасьев Саха АССР үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта буола сылдьыбыта, педтехникумҥа преподавателлээбитэ, оскуолалар инспектордара буола сылдьыбыта, норуот үөрэхтээһинин салаатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Талааннаах методист уонна нуучча тылын үөрэтиигэ новатор быһыытынан биллибитэ.

Бу сылларга Саха сириттэн бастакынан уонна соҕотоҕун ССРС Билимин Акадьыамыйатын акадьыамыга буолбут эмиэ Амматтан төрүттээх эдэр Леонид Киренскэйгэ улахан сабыдыалы оҥорбута (Киренскэй кинилэргэ олорон Дьокуускайга үөрэммитэ).

### Репрессия
1938-39 сс. эсердэр баартыйаларыгар киирэ сылдьыбытын иһин буруйданан Дьокуускай хаайыытыгар сыппыта. 1939 с. бэс ыйын 4 күнүгэр дьыалата Саха АССР боркуратууратын уурааҕынан тохтотуллубута. Хаайыыттан тахсан баран ахтыыларын суруйан саҕалаабыта. 1944 с. бэс ыйын 13 к. "за выдающиеся заслуги в области народного образования" диэн формулировкалаах Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала диэн аат биир бастакынан иҥэриллибитэ. 

Саха АССР КГБ-тын салайбыт Речкалов 1952 сыллаахха олунньу 22 к. ВКП(б) обкуомун сэкиритээригэр Семен Борисовка суруйбут суругар маннык диэн тыллар бааллар: В августе 1943 года Афанасьев Н. Е., бывший эсер, пенсионер, говорил: "Из видных интеллигентов якутов я выше всех ставлю Башарина, человека большой эрудиции, глубокого ума и идей и крепко преданного своему делу. Он занят изучением и анализом творчества поэтов-самородков Кулаковского и Софронова. Коренным якутским словом и настоящим художественным содержанием отличаются лишь их произведения. К сожалению, их почему-то запрещают, а без них у нас можно считать, что настоящей литературы нет. Башарин и Мординов стремятся постепенно подготовить почву для легализации и широкого распространения произведений Кулаковского и Софронова, а также если будет возможно, воскресить научное наследие Ксенофонтова Г. В., научная ценность которого очевидная и общеизвестна".

Олоҕун тиһэх сылларын Павловскайга Аҕа дойду сэриитин инбэлииттэрин дьиэтигэр атаарбыта. Кыраайы үөрэтээччи, Павловскай төрүт олохтооҕо Дмитрий Тимофеев ахтарынан, дэриэбинэ оҕолоругар истиҥ сыһыаннаах эбит, интэринээт остолуобуойугар ыҥыран аһатар, саахыматтыырга үөрэтэр эбит. Куһаҕаннык көрөр этэ, миигин кытта сахалыы эрэ кэпсэтэр этэ, наһаа сымнаҕас, нуурал киһи этэ диэн ахтар.

1956 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Павловскайыгар өлбүтэ. "Социалистическая Якутия" хаһыакка бу туһунан САССР үөрэҕин министиэристибэтин биллэриитэ, уонна биллиилээх учууталлар илии баттааһыннаах некролог тахсыбыта. Старообрядецтар кылабыыһаларын аттыгар көмпүт буолуохтаахтар, онно интэринээт элбэх олохтоохторун уҥуохтара баар, диэн ахтар Дмитрий Тимофеев.

## Быһаарыылар