Өй-санаа сатарыйыыта

“Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн сахалар этиилэрэ оҕону хайдах иитэртэн уонна үөрэтэртэн улахан тутулуктааҕа дакаастанар. Оҕолору атаахтык иитии тарҕаннаҕына аһара барар өйдөрө-санаалара улаатан хааларыттан уонна ханнык да хааччаҕы билиммэттэрэ үөс-күүрүттэн быстах быһыыны оҥороллоро элбээһинэ кэлиэн сөп. 

Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтык иитэртэн өйө-санаата аһара бара сылдьара улаатан хаалар. “Атаах оҕо арыгыһыт буолар” диэн этии ону биллэрэр. Оҕолорун атаахтык ииппит ыаллар, аймахтар эстэллэрин киһи бэйэтин үйэтигэр көрөр, билэр кыахтанара ону дакаастыыр.

“Биир оҕо атаах буолар” диэн этии биир оҕону икки төрөппүт уонна эбэлэр, эһэлэр көмөлөөн атаахтык иитэн, үөрэтэн барыта бэлэмҥэ үөрэммит үгэстэнэн хааларыгар тириэрдэллэрин биллэрэр. Дьон олохторо тупсан, баайдара эбиллэн истэҕинэ оҕолорун атаахтык иитэллэрэ элбиирин, бу этии эмиэ быһаарар. 

Ийэ кут диэн киһи төрүт кута. Бу кыра эрдэҕиттэн үөскүүр кут оҕону улааппытын да кэннэ салайа сылдьарын иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо ийэ кутун иитиитигэр улахан суолтаны биэрэр. 

Сахалар оҕону иитии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсарын билэннэр аналлаах тыллары туһаналлар:

1. Атаах оҕо.

2. Көйгө оҕо.

Оҕо өйүгэр-санаатыгар бу кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитииттэн киирэр уратылар улахан суолталаахтарын быһаара сатыахпыт:

1. Оҕону атаахтык иитии өйө-санаата куһаҕан өттүгэр аһара бара сылдьарын элбэтэн сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдэрин тэҥэ, май-гынын тосту уларытан куһаҕан өттүн улаатыннаран кэбиһэр:

- Бэйэмсэх буолара улаатар.

- Тулуура суох буолар.

- Туттунар, тохтотунар күүһэ үөскээбэккэ хааларыттан бэйэтин кыайан тохтотумматыттан аһара барыылары оҥорорун элбэтэр.

Киһи тулуура, туттунар күүһэ суох буолуута өйө-санаата аһара барарын үөскэтэн сыыһа-халты туттунарын элбэтэн кэбиһэр. 

Сахалар үөрэхтэринэн атаах оҕо аймахтары эһэр. Оҕону атаахтатан иитэртэн омукка эстии кэмэ кэлэрин Л.Н.Гумилев “Хунны в Китае” диэн үлэтигэр суруйбута. Байбыт дьон оҕолорун атаахтык иитэллэриттэн хас да көлүөнэ дьон солбуллубуттарын кэнниттэн эс-тэллэрин, уларыйалларын сахалар билэллэр. Аныгы кэмҥэ бу быһаарыыга үгүс хамнастаах элбэхтик олорон эрэ үлэлиир үөрэхтээхтэр, салайааччылар оҕолоро эбиллэр буоллулар.

Атаахтык улааппыт оҕо өйө-санаата аһара барара элбиириттэн сиэри таһынан барбакка киһилии быһыыны тутуһа сылдьара кыат-тарбат кэмнэрэ үксээн хаалаллар. 

2. Көйгө оҕо кыра эрдэҕиттэн туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэ-нэриттэн тулуура, дьулуура сайдан, эбиллэн улааттаҕына баҕа санаа-ларын бэйэтэ толорон олоҕор ситиһиилэри оҥорор кыаҕа улаатар. 

Үлэлии үөрэнии ыараханыттан, эрэйдээҕиттэн тулууру улаатынна-ран киһилии быһыыны сайыннарар. Оҕо үлэлии үөрэннэҕинэ тулуура улаатан, туттунар күүһэ сайдан сыыһа-халты туттунара аҕыйыырын таһынан, аһара барар өйүн-санаатын бэйэтэ туттунар күүһүнэн туһа-нан хааччахтыыр, киһи быһыытыгар киллэрэр кыахтанар.

Бэйэлэрэ үлэһит төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн туһа киһитэ оҥостон үлэҕэ үөрэтэр кыахтара улаатар. Аймахтар сайдан, элбээн иһиилэрэ барыта оҕону хайдах иитэртэн тутулуктанар.

Оҕону иитии диэн кыра эрдэҕинэ өйүн-санаатын төрүттээһин, ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии ааттанар уонна киһи быһыы-тын тутуһууттан икки өрүттээх өйдөбүллэнэр:

А. Үчүгэй иитиилээх.

Б. Куһаҕаннык иитиллибит.

Үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ туһа киһитэ оҥорон үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон үчүгэй үгэс-тэри ийэ кутугар иҥэрэн биэрбит буоллаҕына этиллэр.

Куһаҕаннык иитиллибит диэн кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорон куһаҕан үгэстэри иҥэринэн кэбиспит эбэтэр ханнык да үгэстэргэ иитиллибэтэх оҕону ааттыыллар.

Омукка өй-санаа сатарыйыыта оҕону атаахтык иитииттэн кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы төрүттээх дьон олохторо көммүт курдук санааҕа киирэннэр оҕолорун атаахтык иитэллэрэ эбиллибитэ. Онно эбии партия “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан оҕолору атаахтатыыны өссө улаатыннарбыта. 

“Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҕо атаахтык иитилиннэҕинэ өйө-санаата киһиттэн ураты, түктэри буолан хааларын быһааран биэрэрин туһана сылдьар кэм кэллэ.

Биирдэ киһи быһыытын аһара туттунан кэбиһииттэн куһаҕан бы-һыы үөскээн тахсарын билии уонна сиэри тутуһа сылдьыы киһи аһара барар санааларын бэйэтэ, өйүн-санаатын күүһүнэн туһанан хааччах-тыырын  үөскэттэҕинэ сахалыы таҥара үөрэҕин туһата биллэр.

Өй-санаа сатарыйыыта киһи тулуура суох буолуутуттан аһара барар кыахтанар. Тулуура суох киһи тиис оҥорооччу бырааска тииһин оҥотторбута табыллыбатаҕыттан кыыһыран, уордайара киирэн кэлэн бырааһы өлөрөн кэбиспитэ биллэр. Бу киһи өйө-санаата аһара барара улааппыт уонна туттунар күүһэ суох эбитэ быһаарыллар.

“Муостаах муостааҕы көрсүөҕэ” диэн өс хоһооно аһара барыылары оҥорор киһи эмиэ оннук, бэйэтин курдук киһини утары көрсөрүн этэн биэрэр. Муос диэн тыынар-тыыннаахтар атыттартан көмүскэнэр тэ-риллэрэ ааттанар уонна инники баран иһэри биллэрэр.

Оҕоҕо туттунар күүһэ үөскүүрүн кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрэ “Тохтуу түс”, “Тулуй” диэн үөрэҕи ийэ кутугар иҥэрэн биэрэн олох-тууллар. Туттунар күүстээх киһи аһара барар санаатын бэйэтэ хаач-чахтаан сиэри тутуһа сылдьар кыахтанар. Оҕо улаатан, төрөппүттэ-риттэн арахсан бэйэтэ быһаарынан сылдьар кэмэ кэллэҕинэ сыыһа-халты туттубата, туттунар күүһэ улахана ирдэнэрэ тиийэн кэлэр.

Киһи өйө-санаата сайдарынан, тупсарынан аһара баран иһэрин сиэри тутуһан хааччахтаан биэрэ сылдьара уонна оҥорор быһыытыгар киһи быһыытын тутуһара эрэйиллэр. (1,91). 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.