2024 сыл

**2024 сыл** (MMXXIV) — билигин буола турар сыл, чорбохтоох сыл, григориан халандаарынан бэнидиэнньиккэ саҕаланар, биһиги эрабыт 2024-с сыла, 3-с тыһыынча сыл уонна 21-с үйэ 24-с сыла, 2020-с сыллар 4-с сыллара.

Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр **Оҕо сыла**.

ХНТ быһаарыытынан 2024 сыл  был объявлен **[[Тэбиэнниҥилэр]] аан дойдутааҕы сылларынан** биллэриллибитэ.

Арассыыйаҕа Култуура, ускуустуба, дьиэ кэргэн уонна спорт сыла.

2024 сылы устуоруйаҕа саамай элбэх быыбардаах сылынан буолуо дииллэр, тоҕо диэтэххэ 76 дойдуга 4 миллиард кэриҥэ киһини хабар дойду таһымнаах быыбардар буолуохтаахтар. Ол иһигэр уон саамай бөдөҥ дойдуттан аҕыһыгар (Арассыыйа, АХШ, Бангладеш, Бразилия, Ииндийэ, Индонезия, Миэксикэ уонна Пакистан), Улуу Британияҕа уонна Европа түмэнигэр.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 1 
**Хайалаах Карабах Азербайджан састаабыгар киирбит. Арцах Өрөспүүбүлүкэтэ суох буолбут.
**Европаҕа Арассыыйаттан алмаас киллэриитин бобуу олоххо киирбит (ЕС Арассыыйа экэниэмикэтин хааччахтыыр 12-с бакыатын иһинэн). 
* Тохсунньу 3 — Европа Сойууһа алмааһы хостуур «Алроса» хампаанньаны уонна кини ген. дириэктэрин Павел Маринычевы хааччахтыыр испииһэккэ киллэрбит.
* 15—тохсунньу 18 — Башкортостааҥҥа бырачыастар.
* Тохсунньу 19 — Япония Ыйга ситиһиилээхтик тиийбит бэһис дойду буолбут (SLIM мииссийэ иһинэн).
* Тохсунньу 24 — Түүнтэн саҕалаан Саха сиригэр Бассаап уонна Тэлигирээм диэн суруйсар ситимнэр үлэлэригэр харгыстар үөскээбиттэр, ону тохсунньу 21 күнүгэр буолбут киһи өлүүлээх хомуур охсуһууну кытта ситимнээбиттэр. СӨ Инновациятын миниистирин солбуйааччы Андрей Суслов эппитинэн, мессенджердэр үлэлэрин сөргүтэр үлэ хаамыыта Роскомнадзору кытта дьүөрэһиллибит. Тохсунньу 27 киэһэтигэр хааччах уһуллубут.

### Олунньу
* Олунньу 2 — Дьокуускайга Онкодиспансер саҥа дьиэтэ аһыллыбыт. Саҥа дьиэ 180 ыарыһах сытарыгар аналлаах, ону таһынан 16 күнүскү куойкалаах. Поликлиникатыгар симиэнэҕэ 210 киһи көрдөрөр кыахтаныа.
* Олунньу 3 — Саха өрөспүүбүлүкэтин онкологияҕа киинэ аһыллыбыт.
* Олунньу 16 — Харп бөһүөлэккэ хаайыыга Арассыыйа оппозиционера Алексей Навальнай өлбүт.
* Олунньу 16 — олунньу 17 — Төрдүс "Муус устар" бэстибээл Дьокуускайга буолбут.
* Олунньу 16 — Саха Сыыркатыгар "Тоҥ джаз" бэстибээл аһыллыбыт.
* Олунньу 29 — кулун тутар 7 — Арассыыйаҕа Ыччат аан дойдутааҕы бэстибээлэ ыытыллыбыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 1 — Казахстаан биир кэм курдааһыныгар көспүт (UTC+5:00).
* Кулун тутар 7 — Швеция НАТО-ҕа киирбит.
* Кулун тутар 15—17 — Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн быыбара буолбут. Кыайыыны Владимир Путин ситиспит.
* Кулун тутар 19 — "Өлүөнэ турууктара" пааркаҕа VIII "Азия оҕолоро" оонньуулар уоттарын саҕыы буолбут.
* Кулун тутар 22 — Москуба аттыгар Красногорскайга "Крокус Сити Холл" диэн кэнсиэртиир сиргэ бөдөҥ теракт түмүгэр 145 киһи өлбүт .

* Кулун тутар 25—кулун тутар 31 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыһыҥҥы V спартакиадата Алдаҥҥа уонна Нерюнгрига буолбут. 28 хамаанда, 600 күрэстэһээччи кыттыбыт.

### Муус устар
* Муус устар 5 — Ураалга быһыт алдьанан Орскай куоракка халаан буолбут, олохтоохторун эвакуациялаабыттар.
* Муус устар 10 — Оренбурга бөдөҥ халаан буолбут. Ураал өрүс таһыма 1000 сантиметры (10 миэтэрэни) куоһарбыт.

* Муус устар 18—23 — Казахстааҥҥа Саха сирин күннэрэ буолбуттар, тэрээһиннэр Астана, Алматы уонна Петропавловскай куораттары хаппыттар. 

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 31 — «Тооку» оҕо тэлэбиидэнньэтин ханаала бэйэтин биэриилэрин саҕалаабыт. Ханаалга сахалыы, нууччалыы уонна аҕыйах ахсааннаах зотугу омуктар тылларынан ойуулуктар көстүөхтэрэ диэн буолбут. 

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 18 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Дьокуускайга таарыйан ааспыт, креативный кластер «Үлэ кыбаартала» диэн креативнай кластерга сылдьыбыт.

* Бэс ыйын 20 — Аммаҕа Муона Чараҥа диэн сиргэ «Олонхо ыһыаҕа» буолбут. Тэрээһиҥҥэ 25 тыһ. кэриҥэ киһи кыттыбыт.

* Бэс ыйын 25—от ыйын 7 —  «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы оҕолор күрэстэрэ Дьокуускайга буолбут. 11 хонук иһигэр 17 дойдуттан кэлбит 707 судьуйа оонньуулары кэтээбит. Күрэхтэһиилэр 24 көрүҥҥэ буолбуттар, 25 дойдуттан 30 хамаанда кэлбит. Күрэстэһээччилэр 239 кэмпилиэк мэтээл иһин күрэстэспиттэр. Оонньууларга 1900 волонтер 19 хайысханан көмө буолбут.
* Бэс ыйын 27—бэс ыйын 28 — Дьокуускайга "Кинигэ тыала" аан дойдутааҕы кинигэ дьаарбаҥа аан бастаан буолбут.
* Бэс ыйын 28 — Саха тыйаатырыгар VII Дьокуускайдааҕы киинэ бэстибээлэ аһыллыбыт.

* Бэс ыйын 29—от ыйын 4 — Айталина Адамова аатынан II Аан дойдутааҕы опера ырыаһыттарын күрэһэ буолбут.

### От ыйа
* От ыйын 18 — Каландарашвили уулуссатын уонна Марк Жирков аатынан куоллаҕас быһа охсуһууларыгар XVII үйэ холлоҕоһун хостооһун кэмигэр туоска суруллубут суруктар көстүбүттэр. Уһук Илиҥҥэ бастакы маннык булумньуну Киров куораттан кэлэ сылдьар устудьуон Виталий Татаринов булбут.
* От ыйын 29—30 — Үс Хатыҥҥа Туймаада ыһыаҕа. 230 тыһыынчаттан тахса киһи кыттыбыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 23 — Израиль Ливааҥҥа «Хезболла» эбийиэктэрин буомбалаабыт, 490-тан тахса киһи өлбүт.
* Балаҕан ыйын 27 — «Туймаада» стадиоҥҥа Саха сиригэр киэҥ физкультура уонна успуорт хамсааһынын төрүттээбит  Николай Тарскайга истиэндэ уонна мэҥэ аһыллыыыта буолбут.

### Алтынньы
* Алтынньы 4 — «Экстра Синема» тэрилтэ 40 саҥа киинэ көрдөрөр проектордары улуустарга туруоруутун үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыттар. Тэрээһиҥҥэ Ил Дархан Айсен Николаев кыттыбыт. Амма, Аллайыаха, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Горнай, Эдьигээн, Кэбээйи, Нам, Ньурба, Мэҥэ Хаҥалас, Муома, Өймөкөөн, Сунтаар, Таатта, Томпо, Уус-Алдан, Хаҥалас, Чурапчы, уонна Эбээн-Бытантай улуустара, уонна Табаҕа бөһүөлэк, Марха сэлиэнньэ олохтоохторо киинэ көрөр кыахтаммыттар.

* Алтынньы 13 — Дьокуускайга Ленин тулаһата өрөмүөн кэнниттэн аһыллыбыт. Саҥа фонтан баар буолбут. 

* Алтынньы 17 — Өлүөнэ күргэтин тутуу офциальнай саҕаламмыт: Табаҕа аттыгар бастакы баҕана туруоруута буолбут, сиэргэ-туомҥа Ил Драхан Айсен Николаев кыттыбыт. 

### Сэтинньи
* Сэтинньи 4 — Олимпиада чөмпүйүөнэ Роман Дмитриев аатынан кытыл үөрүүлээх аһыллыыта Дьокуускайга Губинскай уокурукка буолбут.
* Сэтинньи 17 — Дьокуускайга Табаҕа бөһүөлэгин сиригэр Өлүөнэни туоруур күргэ бастакы тирэҕин бастакы сыбаайатын кутуу буолбут. 
* Сэтинньи 20 — Туула куоракка «ТЭФИ Регион-2024» XXIII бүтүн Арассыыйатааҕы тэлэбиидэнньэ күрэһигэр «Фильмы/Сериалы» номинацияҕа кыайыыны «Саха» НКИХ «Харчы. Иэстэбил» сэрийээлэ кыайбыт.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 26 — өрөспүүбүлүкэҕэ 9 социальнай эбийиэк аһыллыбыт. Соморсуҥҥа Норуот айымньытын дьиэтэ, Томмокко оҕо ускуустубатын оскуолата, Үөһээ Бүлүү Намыгар Айымньы дьиэтэ, Сургулуугар – оскуола, Ньурба Ынахсытыгар – Хаҥалас орто оскуолата. Элгээйигэ Киин балыыһа дьиэтэ, Сунтаарга култуура-күрэс комплекса, Уус-Алдан Бороҕонугар МФЦ дьиэтэ, Төхтүргэ «Кэнчээри» уһуйаан.

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 4 — Үөһээ Бүлүүгэ 2 кыра оҕо уокка былдьанан өлүүлэрэ өрөспүүбүлүкэҕэ айманыыны таһаарбыт.
* Тохсунньу 5 — Решетников Георгий Николаевич, худуоһунньук, дизайнер, график, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа дизайнердарын сойууһун чилиэнэ, АГИКИ преподавателэ, СӨ култууратын туйгуна.

* Олунньу 4 — Никита Соломонов (95 сааһыгар), биллиилээх учуонай, кыыллар экологияларыгар билим оскуолатын төрүттээччи, СӨ Билимин акадьыамыйатын чилиэнэ, РАН чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, СӨ, Дьокуускай куорат уонна Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо
* Олунньу 26 — Тумусов Михаил Сысоевич (Тумус Мэхээлэ), бөлүһүөк, хампаһыытар, мусукаан уонна бэйиэт. Бөлөһүөпүйэҕэ уонна саха култууратыгар 8 кинигэ ааптара, саха омугун 90-с сс. санаатын туругарыгар биллэр-көстөр суолталаах киһи.

* Кулун тутар 1 — Гольдман Альбина Абрамовна, ХИФУ английскай филологиятын хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
* Кулун тутар 6 — Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) (83 сааһыгар), биллиилээх бэйиэт, сценарист суруйааччы, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.
* Кулун тутар 22 — Шишигин Егор Спиридонович, биллиилээх түмэл үлэһитэ, түмэлдьит-учуонай, 100-тэн тахса ыстатыйа ааптара, Арассыыйа түмэллэрин сойууһун бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент. СӨ Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин чилиэнэ. РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
* Кулун тутар 27 — Анисимова Лариса Степановна (1967 с.т.), саха суруналыыстыкатын чаҕылхай сулуһа, Чэчиэн сэриитин сырдаппыт саха сурунаалыыһа, ыытааччы уонна 90-с сс. СТВ хааналга тахса сылдьыбыт үрдүк рейтиннээх «Интересно» бырагыраама репортера

* Муус устар 2 — Чигирева Нина Николаевна (70 сааһыгар), Саха оператын сулуһа, Арассыыйа уонна СӨ үтүөлээх артыыһа, СӨ норуодунай артыыһа.
* Муус устар 15 — Артур Алексеев (Төлөннөөх Артур) — саҥа кэмҥэ хомуньуус баартыйа биллиилээх дьайыксыта, 1991-2022 сылларга СӨ хомуньуустарын салайааччыта, хаста да Ил Түмэн дьокутаатынан талылла сылдьыбыта, 6 сыл СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччытынан ананан үлэлээбитэ. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* Муус устар 15 — Новиков Анатолий Георгиевич (82 сааһыгар), Хотугу форум акадьыамыйатын чилиэнэ, Арассыыйа бэлиитикэтин билимин акадьыамыга, ХИФУ бэрэпиэссэрэ, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, РФ билимин үтүөлээх дьайыксыта.

* Ыам ыйын 9 — Филиппов Лазарь Степанович — Саха сирин биллиилээх ил, баартыйа уонна түмэт дьайыксыта, ХИФУ бэрэпиэссэрэ, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, РФ нефтегазовай комплексын ытык үлэһитэ
* Ыам ыйын 10 — Решетникова Аиза Петровна, биллиилээх музыковед, СӨ Муусукатын уонна болкулуорун түмэлин тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
* Ыам ыйын 24 — саха норуодунай бэйиэтэ, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта, публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ Иван Мигалкин.
* Ыам ыйын 27 — Самсонов Александр Парфеньевич (89 сааһыгар), СӨ норуодунай артыыһа, РФ үтүөлээх артыыһа, "Кыайыы ырыаһыта" диэн аатынан биллэр этэ.

* Бэс ыйын 1 — Чилингаров Артур Николаевич, Сэбиэскэй Сойуус уонна РФ дьоруойдара, Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата, океанолог-учуонай, Арктиканы уонна Антарктиканы чинчийээччи, РАН чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, Нуучча географияҕа уопсастыбатын бастакы вице-бэрэсидьиэнэ, география билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, үтүөлээх полярник.
* Бэс ыйын 8 — Спиридонов Георгий Иванович, суруналыыс, И.А. Аргунов аатынан бириэмийэ лауреата, СӨ бэчээтин туйгуна.
* Бэс ыйын 10 — Негенбля Иван Ефимович (86 сааһыгар), суруйааччы, Саха сирин авиациятын устуоруга. Публицист, 50-тан тахса кинигэ уонна ыстатыйа ааптара.
* Бэс ыйын 19 — Дорошенко Наталья Федоровна (83 сааһыгар), Саха АССР норуодунай артыыһа, Нуучча тыйаатырын артыыһа. Сүүстэн тахса оруолу толорбута.
* Бэс ыйын 28 — Попов Валерий Николаевич (66 сааһыгар), Илья Михальчук саҕана Дьокуускай вице-мээрэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бэлиитикэ билимин хандьыдаата.

* От ыйын 12 — Калитин Николай Романович, сахалыы уонна нууччалыы суруйбут суруйааччы, ил уонна түмэт дьайыксыт, СӨ норуодунай суруйааччыта. СӨ аҕыйах ахсааннаах омуктарын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. 

* От ыйын — Петров Виктор Григорьевич (97 сааһыгар), СӨ норуодунай худуоһунньуга, Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээнэ, Нам улууһун Ытык киһитэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 

* Атырдьах ыйын 10? — Неустроева Надежда Васильевна, суруналыыс, 90-с сс. СТВ-га бастакы авторскай аналитика биэриитин ыыппыта. СӨ бырабыыталыстыбатын ис бэлиитикэҕэ департаменын ыстаарсай референэ.

* Балаҕан ыйын 11 — Алексеев Эрнст Александрович, мас ууһа, СӨ норуотун маастара, «Саха балаҕана» уонна «Якутское и русское деревянное зодчество» кинигэлэр ааптардара. Кини салалтатынан «Чочур Муран» этно комплекс уонна «Махтал» эрэстэрээн тутуллубуттара.
* Балаҕан ыйын 11 — Явловскай Георгий Романович, боксер, буоксаҕа ССРС спордун маастара
* Балаҕан ыйын 14? — Алексеева Людмила Антоновна, араадьыйа суруналыыһа, «Геван» биэриигэ өр кэмҥэ үлэлээбитэ.
* Балаҕан ыйын 16 — Захарова Агафья Еремеевна (80 сааһыгар), учуутал, учуонай, түмэт-дьайыксыт, олоҥхону тарҕатааччы.
* Балаҕан ыйын 23 — Фомин Филипп Кононович (59 сааһыгар), үҥкүүһүт, Кыыл Уолун аатынан Үҥкүү нац тыйаатырын бэтэрээнэ.

* Алтынньы 5 — Пискунов Владимир Венедиктович, «Якуталмаз» трест гендириэктэрэ (1983-1991), «Алмазы России-Саха» АХ вице-бэрэсидьиэнэ (1996 сылга диэри)
* Алтынньы 11 — Сивцев Иван Николаевич (66 сааһыгар), тустуу тириэньэрэ, РФ уонна СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физкултууратын үтүөлээх үлэһитэ. Элбэх биллиилээх тустуу бөҕөһүн эрчийбитэ, ол иһигэр Олимпиада кыттыылаахтарын.
* Алтынньы 12 — Кашуба Виктория (12 сааһыгар), Чуулмаҥҥа ыттар саба түһүүлэрин түмүгэр өлүүтэ өрөспүүбүлүкэҕэ улахан аймалҕаны таһаарбыта.
* Алтынньы 15 — Артемьев Георгий Михайлович (80 сааһыгар), биллиилээх бэлиитик, хомуньуус баартыйа биллэр-көстөр дьайыксыта, Ил Түмэн хас да ыҥыырытын дьокутаата.
* Алтынньы 20 — Брагина Дария Григорьевна, устуорук-учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта. Москубаҕа өлбүтэ.

* Сэтинньи 1 — Ноговицын Роман Романович (75 сааһыгар), экэнэмиис-учуонай, СӨ БА акадьыамыга, ХИФУ ФЭИ «Экономика и управление развитием территорий» хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Экэниэмикэ билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. СӨ билимин үтүөлээх дьайыксыта.
* Сэтинньи 21? — Степанов-Ламутскай Анатолий Платонович, СӨ Эбээннэрин сойууһун бэрэссэдээтэлэ, СӨ үөрэҕириитин үтөлээх үлэһитэ. Эбээн бэйиэтэ уонна мелодиһа.
* Сэтинньи 27 — Курилов Гаврил Николаевич (Улуро Адо), дьүкээгир уһулуччулаах лингвист-учуонайа уонна суруйааччыта. СӨ Ытык киһитэ. Филология билимин дуоктара. Педагог, публицист, түмэт дьайыксыт.

### Күнэ-дьыла чопчуланыахтаах

## Быһаарыылар