Сэт үөрэҕэ дьону үөрэтэр

Оҕо өйө-санаата сайдыыта, эбиллиитэ "Туох барыта икки өрүттээх" диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттээхтик сайдар. Бастакы өрүтэ, кыра эрдэҕиттэн үгэстэрэ үөскээһиннэрэ көлүөнэттэн көлүөнэҕэ саҥалыы сайдалларын таҥара үөрэҕэ салайар, ол иһин үйэлэргэ уларыйыылар киирэн иһэллэр. Саҥа төрөөбүт оҕо ийэ кутун иитии, үөрэтии инники олорон ааспыт көлүөнэлэр туһалаах, үчүгэй диэн билиммит үөрэхтэриттэн хайаан да тутулуктанара ирдэнэр. Бу тутулугу итэҕэл иккис өрүтэ, үрүҥ айыы итэҕэлэ үөскэтэн биэрэр.

Оҕо ийэ кутун иитии диэн төрөппүт бэйэтэ үчүгэй диир быһыыларын кыра эрдэҕинэ оҥотторо үөрэтэн үчүгэй үгэстэри үөскэтэн иҥэрэн биэриитэ ааттанар. Бу өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьар үчүгэй үгэстэригэр тирэҕирэн оҕо салгын кута сайыннаҕына өйө-санаата төрөппүттэрин үчүгэй диэн ааттыыр билиилэриттэн тутулуга үөскүүр уонна салгыы сайдар.

Өй-санаа, итэҕэл үөрэҕэ сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсара икки өттүттэн тутулугу үөскэтэр уонна олох сайдан иһэр кэмигэр солбуйсан биэриилэригэр тириэрдэр:

1. Таҥара үөрэҕэ. Оҕо улаатан истэҕинэ саҥаны билэн сайдан иһэр өйүн-санаатын, үгэстэрин таҥара үөрэҕэ үөскэтэр уонна аһара баран ыра санааҕа кубулуйан хаалалларын сиэри туһанан хааччахтаан киһи буолууну ситиһиннэрэн, оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэн киһи быһыылаахтык олоҕун олороругар тириэрдэр.

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Итэҕэл бу өрүтэ былыргылар, инники олорон ааспыт көлүөнэлэр элбэх араас билиилэриттэн аныгы олоххо туһалаахтарын, үрүҥ айыытын талан ылан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныыны үөскэтэр. (1,24).

Киһи үөрэҕи тугу оҥорбутуттан ылынара ордук түргэниттэн, умнуллубатыттан тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунан кэбиһэн баран көннөрүнэн үөрэҕи, билиини ылынааччылар хаһан баҕарар баар буола тураллар. Онно эбии өйдөөн-санаан туран куһаҕан буоллун диэн оҥорооччулар улаханнык аҕыйааталлар да син-биир бааллар.

Олус былыргы кэмнэргэ киһи сыыһа-халты туттунууларын аҕыйатарга аналланан үөскээбит сэт үөрэҕэ сайдан, тупсан билигин таҥара накааһа диэн уларыйбыт, саҥа аатынан дьоҥҥо биллэр. 

Сэт үөрэҕэ киһи бэйэтэ тугу оҥорбутуттан тутулуктанар, үчүгэйи оҥордоҕуна үчүгэйинэн эппиэттиир, онтон куһаҕаны оҥордоҕуна кэһэтэн биэрэн үөрэтэр үөрэх буолар. Араас буруйдары, сыыһа-халты туттунуулары оҥоруу иһин эппиэтинэһи сүктэрии, ирдэбили, иэстэбили түһэрии билигин киэҥник туттуллан дьон өйдөрө-санаалара көнөрүгэр, тупсарыгар туһалыыллар. Буруйу оҥорбуттары тутан ылан ыстарааптааһын эбэтэр төһө эрэ кэмҥэ хаайан кэбиһии сыыһаны оҥорбуту көннөрүүгэ сөп түбэһэр саамай туһалаах, сымнаҕас ньымаларынан ааҕыллан киэҥник туттулла сылдьаллар.

Уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан биэриилэрэ өй-санаа сайдан, уларыйан, тупсан иһэрин бэлиэтээн сахаларга билигин да умнулла иликтэр. Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ, саҥа таҥаралар бииртэн-биир үөскээн, бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрбиттэриттэн сахалар элбэх таҥаралары билэллэр. Киһи өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ үөскээбит олус уһун үйэлээх сахалар, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһалларыттан диктатураны үөскэтэн атын таҥаралары суох оҥорботохторуттан, симэлиппэтэхтэриттэн элбэх таҥараларын билигин да умна иликтэр уонна туһана сылдьаллар.

Дьон өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэтиттэн уһун үйэлээх баҕа санааны, үгэстэри үөскэппэтэҕинэ, элбэх киһини кыайан бииргэ түммэтэҕинэ ханнык да таҥара үөрэҕэ кыайан сайдыбат, киэҥник тарҕаммат. Биир талааннаах киһини билинэр араас элбэх секталар үөскээн баран, бу киһи өллөҕүнэ ыһыллан, симэлийэн иһэллэр. 

Таҥаранан ааттаммыт өй-санаа дьону иитэр, үөрэтэр күүстээх уонна ол күүһэ дьон үксүлэрин баҕа санаатыгар сөп түбэстэҕинэ, сайыннардаҕына эрэ табыллан уһун үйэлэнэр кыахтанар. Таҥара үөрэҕин тутуспатахтар кэһэйэллэрэ, эрэйгэ тэбиллэллэрэ, бу үөрэҕи тутуһалларыгар күһэйиини үөскэттэҕинэ табыллар. Оннук дьайыылаах таҥараны дьон ытыктыыллар, ирдэбилин туһалааҕынан ааҕаннар толороллор уонна кэлэр көлүөнэлэрин, бу үөрэҕи туһанан иитэллэр, үөрэтэллэр. Киһи сыыһа-халты туттунарын суох оҥорор аналлаах Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ ити быһаарыылары тутуһан үөскээбит. Киһи олоҕор туһаны оҥорор таҥара үөрэҕэ сайдар уонна киэҥник тарҕанан уһун үйэлэнэр кыахтанар.

Сахалыы таҥара үөрэҕин хааччахтарын сиэри, киһи быһыытын тутуспатахха дьон  куһаҕан дьайыыга киирэн биэрэллэрэ улаатар, ол иһин олоххо табыллыбат буолуу үөскүүрүн билэ сылдьаллар. Бу куһаҕанынан дьайыыны таҥара накааһа диэн ааттыыллар уонна онно киирэн биэримээри сэрэнэллэр, эрдэттэн харыстана сатыыллар. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии ону билинииттэн үөскээбит.

Ыаллар ахсааннара эбиллэн истэхтэринэ омук сайдар, ахсаана эбиллэр кыахтанар. Ыаллыылар бэйэ-бэйэлэрин кытта ыкса билсиһэн хайалара сайдан, элбээн, байан иһэллэрин кэтэһэ, үөрэтэн көрө сылдьаллар, ханнык идэһэни быйыл сиэбиттэрин кытта билэллэр. Киһини билиэххин баҕардаххына ыалларыттан ыйыталас диэн этии ыаллар бэйэлэрин билсиһэ сылдьалларын билинии буолар. 

Үлэни-хамнаһы кыайар, көрсүө, сэмэй, киһилии майгылаах ыаллар сайдан, ахсааннара эбиллэн, байан-тайан иһэллэрин бары билэ, көрө олороллор. Оҕолоро ыал буоларыгар, бу сайдан иһэр ыаллары кытта кыттыһа, холбоһо сатыыллар, кэлэр көлүөнэлэрин бэйэлэрин курдук майгыланыыга иитэллэр, үөрэтэллэр. Бу үөрэх салгыы сайдан сахалыы Киһи таҥара үөрэҕэр кубулуйан Үрүҥ Аар тойон таҥараны үөскэппитин билигин туһаныыга киллэрэн сылдьаллар. 

Куһаҕан майгылаах, дьону кытта тапсыбат, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыр киһи быстах быһыыга киирэн биэрэн олоҕун кылгатан кэбиһэрин ыаллара эмиэ көрөллөр. Кинилэр бэйэлэрин оҕолорун куһаҕан быһыыны, хара айыыны оҥорума диэн иитэн, үөрэтэн биэрдэхтэринэ саҥа саҕаланар олоҕун сыыһа-халты туттунан кылгатан кэбиһэриттэн харыстанарын, көмүскэнэрин үөскэтэллэр. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар эрбэхтэн эмэн оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” сыыһатын, албынын төрөппүттэр мин үлэлэрбиттэн билэн, ол албыҥҥа киирэн биэриэхтэрэ суоҕа этэ. Билигин эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ элбээһинэ, бу сыыһа, сымыйа үөрэх дьайыытыттан быһаччы тутулуктанар.

Бары биллэр улахан таҥаралар дьону кэһэтэр күүстээхтэр. Таҥара үөрэҕин тутуспат дьон төһө эмэ кэминэн бэйэлэрэ кэһэйэллэрэ тиийэн кэлэрэ бары биллэр таҥара үөрэхтэригэр киирэн сылдьар:

- Былыргы кэмнэргэ Байанай таҥараны билиммэт, айылҕаны харыстаабат, булчут кыыллар, көтөрдөр курдук булду кыайа-хото бултуурга үөрэммэт, тулуура улаатарыгар дьулуспат, үлэни сатаабат киһи аһылыгын кыайан булуммакка хоргуйан өлөн хааларын ыаллара бары билэ сылдьаллара уонна бэйэлэрэ оҕолорун бултуурга уонна айылҕаны харыстыырга кыахтара баарынан үөрэтэллэрэ.

Булду бултааһын айылҕаны харыстыыртан, кыыллары, көтөрдөрү үргүппэттэн, аймаабаттан ордук улахан тутулуктааҕын уһун үйэлэргэ үөрэтэн билэннэр булчуттар көрсүө, сэмэй майгылаахтар, ол иһин Байанай таҥара айылҕаны, кыыллары харыстыыр күүстэммит. 

- Ынах сүөһүнү кыһанан көрбөккө, аанньа аһаппакка тоҥоруу кыайан төрүөх биэрбэттэрин үөскэтэрин, туох да барыһы аҕалбатын билигин тыа сирин олохтоохторо билэллэр. Ынахсыт таҥараны умнуу, хаалларыы дьон ынах сүөһүнү аанньа ахтан көрбөттөрүн, аһыыр аһылыгын кыһанан бэлэмнээбэттэрин үөскэтэн, билигин тыа сирэ үлэлииргэ барыһа суох диэн өйдөбүлгэ киирэн сылдьар. 

Соҕуруу дойдуларга ынах сүөһү туһатын аҥардастыы элбэх үүтү биэрэллэринэн сыаналааһын үөскээбитэ саха ынаҕын мөлтөхтөргө киллэрэн кэбиспитэ. Уһун тымныылаах дойдубутугар саха ынаҕа аһылыга боростуойунан, уһун кыһыны тоҥмокко туоруурунан эти элбэтиигэ ордук табылларын билигин туһаныахха сөп.

- Сахаларга Дьөһөгөй таҥара билигин да күүстээх. Бу таҥараны билэр, ытыктыыр сахалар сылгыны үчүгэйдик көрөллөр-истэллэр, харыстыыллар. Ол түмүгэр сылгы ахсаана эбиллэн иһэр. Сылгыны куһаҕаннык көрүүттэн, аанньа аһаппаттан бүтүн үөр сылгылар кыһыны кыайан туораабакка быстаран, охтон хаалыылара кэһэйии тиийэн кэллэҕинэ улахан буоларын биллэрэр.

- Улуу Тойон таҥара тулуурдаах, өһөс буолууга, үлэни-хамнаһы кыайарга иитэр, үөрэтэр. Биир оҕолорун кыайан киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, майгыланыыга ииппэккэ, үлэҕэ үөрэппэккэ атаахтата, маанылыы сылдьыбыт төрөппүттэр билигин арыгыһыт уоллара бэйэлэрин эрэйдиирин бары билэбит.

- Харыстааһын диэн таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтэ. Ыскайдааһыны, ыһыыны-тоҕууну суох оҥорор сыалтан “Харыстас” таҥара үөрэҕэ үөскээн дьону, айылҕаны харыстыырга ыҥырар. Айылҕа уларыйан иһиитэ түргэтээһинин хас киһи барыта билэр буолла. Сорох сирдэргэ ардах, хаар олус күүскэ түһэрэ, онтон атыттар кураанныыллара тыа умайыытыгар тириэрдэрэ айылҕаҕа сэт үөскээбитин биллэрэр.

- Күн таҥара үөрэҕэ үрүҥү, хараны араарарга үөрэтэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанары үөскэтэр. Киһи бэйэтэ үрүҥү, хараны кыайан таба арааран туһамматаҕына атын дьон этиилэригэр, албыннарыгар киирэн биэриэн сөбүн сахалар билэн “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи олохтоон туһана сылдьаллар. 

Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан ааттааһын, айыы - “үчүгэй”, онтон “аньыы” – куһаҕан диэн тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар була сатаан этиилэрэ саха дьонун барыларын албыннааһын буолар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕын холбуу ылан быһаарарынан айыы диэн тылбыт икки өрүттээх буолара эрэ табыллар. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ хаһан да суох буолан хаалбат. Айыы диэн тыл икки; үчүгэй эбэтэр куһаҕан өйдөбүлүн холбуу илдьэ сырыттаҕына эрэ, өйгө-санааҕа хайдыһыы үөскээбэтиттэн омук биир сомоҕо буолара ситиһиллэр кыахтанар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар сымыйанан, албыннаан, була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” саха дьонун алдьатыыга тириэр-дэн эрэр. Биир эмэ талааннаах киһи оҥорбут саҥаны айыыта табыллан дьоҥҥо туһаны, сайдыыны аҕаларын билиэхпит этэ. Онтон дьон бары айыыны, билбэттэрин оҥоро сатыырга дьулустахтарына, бары инники түһэ сатаатахтарына, ол айыылара сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрин, оҥорор быһыыны алдьатыыга тириэрдэрин, былыргы, үөрэҕэ суох диэн ааттыыр сахалар билэллэрин билигин оннооҕор учуонай диэн ааттаахтар билбэттэрэ улахан хомолтолоох.

Таҥара накааһа дьон сөбүлээбэтэхтэринэ, аанньа ахтыбатахтарына, суолта биэрбэтэхтэринэ эмиэ тиийэн кэлэр. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ сахабыт тылыгар араастаан ньаамырҕаан саҥаран киллэрэ сатыыр уларытыылара үгүс дьоҥҥо кыайан өйдөммөт. Бары билэр ийэ диэн төрүт тылбытын “иньэ” диэн ньаамырҕаан саҥарыыга уларыта сатааһын саха тылын барытын буккуйуу, алдьатыы буолар. 

Ким эрэ албыҥҥа киллэрээри араастаан ньаамырҕаан саҥарарын үтүктэн бары дьоҥҥо киллэрэ сатааһын олус улахан сыыһа. Биир эмэ киһи, ордук оҕо ньаамырҕаан саҥарбытын да иһин, дьон үгүстэрэ, тыа сирин үлэһиттэрэ сөпкө, ыраастык саҥараллар. Сахабыт тылыгар ньаамырҕааһыны киллэрэ сатааһын тыл үөрэхтээхтэрин үгүстэр сөбүлээбэттэрин, туораталларын үөскэтэрин тэҥэ, эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин аҕыйатан эрэллэрэ биллэр буолла. (2,4).

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар саха тылын харыстаабыта буола сылдьан төрүт тылларбытыгар араастаан ньаамырҕаан саҥарыыны уонна маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары оҥорон киллэрэ сатаан улаханнык алдьатан эрэллэр. Тылы буккуйуу, төрүт дорҕооннорун атын, өйгө-санааҕа сөп түбэспэт дорҕооннорунан уларытыы, була сатаан араас тыллары оҥоруу алдьатыыга тэҥнэһэр. Ол курдук, элбэх саҥа тыллары киллэрэ сатааһынтан буккуллубут тылы үөрэтээччилэр, туһанааччылар аҕыйаан хаалыыларыттан саха тыла ордук улаханнык мөлтүөн, нуучча тылыгар баһыттарыан сөп. 

Билигин Саха сиригэр саҥа, сайдыылаах омук үөскүүр кэмигэр сахабыт тылын буккуйа сатааһын куһаҕан өрүттэнэн тахсар кыахтаах. Саха тылын атын тылга булкуйбакка эрэ ыраастык саҥарыы диэн хааннарын тупсарбыт бааһынайдары тэйитэн кэбиһиини үөскэтэрэ ордук улахан куһаҕаны оҥорор. “Хааны тупсарыы” диэн үгэс атын хааннаах дьону кытта холбоһуу эти-сиини бөҕөргөтөрүн, тупсарарын биллэрэр. Бааһынайдар эт-сиин тупсарын үөскэтэн омук уһун үйэни ситиһэрин үөскэтэллэр. Киһи сайдыыны ситиһэрэ икки өрүттээҕин, этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспатык сайдалларын билэн туһаныы эрэйиллэр.

Сахабыт тылын былыргы, өй-санаа тутулуктарын билэр ойууннарбыт дорҕооннорун суолталарын, бу тыл суолтатыгар тэҥнээн, сөп түбэһиннэрэн саҥа тыллары үөскэппиттэриттэн тылбыт күүстээх, иччилээх. Тылы харыстааһын, уһун үйэлээһин диэн урут баарыттан дорҕооннорун төрүт уларыппат буолуу ааттанарын тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар билиэхтэрэ этэ. Сахалыы ахсааны ааҕыыны сахалартан арахсан үөскээбит түүр омуктара бары туһана сылдьаллар.

Тыл дорҕооннорун уларыта сатааһынтан, була сатаан буккуйууттан таҥара накааһа кэлиитэ диэн дьон бу тылы туһаммат, оҕолорун иитиигэ үөрэппэт буолан хаалыылара тиийэн кэлиэн сөп. Манныкка тиийбит тыл симэлийэр, атыттарга баһыттарар, туоратыллар. 

Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит сахабыт тылын харыстаан, дорҕооннорун уларыппакка, үйэлэргэ иҥмит өйдөбүлүн буккуйбакка кэлэр көлүөнэлэрбитин үөрэтиэ, тылбыт үйэтин уһатыа этибит, онтон киирии тыллар бэйэлэринэн сылдьаллара ордук табыллар. (3,96).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: РГ РИМЦ, 2009. – 112 с.

2. Горнай, Иван. Сарсыардааҥҥы санаалар, киэһээҥҥи кэпсээн-нэр: ыстатыйалар, эсселэр.  – Дьокуускай: Бичик, 2015. – 128 с.

3. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.