Солун диэн тылы оннугар түһэриэххэ

Дьон өйө-санаата туруга суох буолуута ону-маны саҥаны, уратыны билэ сатааһын аһара баран солумсаҕырыыга тиийдэҕинэ улаатан төрүт үлэлэрин быраҕыыларын үөскэтэн кэбиһэр. Сэбиэскэй былаас саҕаттан тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ ол-бу үөрэҕи эккитэтэн солумсах буолбуттарын кистии сатааннар солун диэн тылы суох оҥорон, “сонун” диэн саҥа булбут тылларынан солбуйа сатыы сылдьаллар. Бу өй-санаа иҥэн сылдьар солун диэн тылын суох оҥоруу дьон солумсах, солуута суох буолууларын өссө улаатыннаран тыа сириттэн эдэрдэр барыыларын элбэтэн кэбистэ.

Сонургуур диэн тыл саҥа сонноммут киһини сэргээн көр диэн суолталаах, саҥаны, уратыны аан маҥнай соһуйа көрүүнү биллэрэр. Бу тылы туһанан тыл үөрэхтээхтэрэ “сонун” диэн сахаларга суох тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр оҥороннор саха дьонун барыларын албынныы, бэйэлэрэ араас үөрэҕи эккирэтэннэр солумсах буолбуттарын кистии сатыыллар.

Сон диэн төрүт тылтан үөскэтиллибит “сонун” диэн тыл саҥаны, солуну билиигэ туох да сыһыана суох. Сону уун диэн өйдөбүлү биэрэриттэн дьахталлар саҥа сонноно сатыыллара кырдьык улаатта.

Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан, солумсах буолуу суох буолбутун курдук албыны оҥорон, дьон солумсахтарын аһара улаатыннардылар. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэр уонна эдэрдэр чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыгар тириэрдэн уһун-нук үлэлэнэр тыа сирин үлэлэрэ кыайан үлэлэммэт буолуулара үөс-кээтэ. Тыа сирин ыарахан диэн ааттанар үлэлэриттэн солумсахтара улааппыт үөрэҕи батыһааччылар барыылара элбээн иһэр.

Сол диэн тыл бу диэн өйдөбүлү биэрэр. Ол иһин саҥаны, уратыны билиини солун диэн тыл эрэ биллэрэр. Солун диэн тылтан үөскүүр солумсах диэн тыл киһи биллэр куһаҕан майгынын быһаарара, дьон онно киирэн биэрэллэриттэн харыстыыр аналлаах.

Солун диэн тыл солумсах буолуу элбээһинин тохтотор, аҕыйатар аналлааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа, суох оҥоро сатыыллар. Бу тылы суох оҥорон дьон онно-манна солумсаҕыра сылдьалларын улаатыннаран барыга-бары көтүмэхтик сыһыаннаһаллара аһара барда.

Солумсах буолуу куһаҕаннара манныктар:

1. Эдэр ыаллар олохторун алдьатар. Солумсахтара элбээн хаалан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн, билсиһэн иһэллэрэ үксээн ыал олоҕун алдьатан оҕону иитиини, үөрэтиини буорту оҥороллор.

2. Эргэ бара илик кыыс оҕо солумсаҕа улаатан күүлэйдиирэ аһара баран элбэх эр дьону кытта сылдьыһара үксээн, эр дьон буор куттарын иһигэр буккуйан хайдах оҕону төрөтөрө биллибэт буолар. “Айыы үөрэҕэ” диэн сахалары албынныыр секта саҥаны айыыны оҥор диэн эдэрдэри үөрэтэрэ кыыс оҕо улааттар эрэ биир сатыыр айыытын оҥоро охсон кыыһын харыстаабатыгар тириэрдэр. (1,77).

3. Солумсах буолуу уһуннук үлэлэнэр үлэни хаалларар. Ол-бу араас туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааһын солумсаҕы улаатын-наран уһуннук оҥоруллар үлэни үлэлиири кыаллыбат оҥорор.

Араас элбэх туһата суох солуннары билэ-көрө сатааһын киһи солумсах буоларын улаатыннаран кэбиһэр. Саха дьоно тыл үөрэхтээх-тэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы урукку оннугар түһэрэн туһана сылдьаллара ирдэнэр көрдөбүл буолла. 

Саха омуга сайдыан баҕарар, ол иһин өй-санаа солумсах буолуу диэки халыйыытын тохтоторо уонна үлэни сайыннарара эрэйиллэр. Омугу тыл үөрэҕэ буолбакка үлэни үлэлээһин эрэ сайыннарар. Солумсах буолуу аһара бардаҕына солуута суох буолууга тириэрдэр.

Амма Аччыгыйа “Атаҕастабыл” диэн сэһэнигэр солуута суох диэн холбуу этиини маннык туһанар:

- Иирсээн суоҕа диэн арааппардыыбын. Бэрт кыра асыыпка таҕыс-таҕа буоллаҕа буолуо. Ону билинэргэ сөптөөҕүнэн ааҕынабын.

- Эн миэхэ солуута суох тылгын имиппэккэ эрэ кэпсиэ. – Бүөтүр куолаһа чиҥээтэ, тонолуппакка одууласта. (2,49).

Солуута суох буолуу уратытын туһунан Амма Аччыгыйа “Доҕот-тор” диэн сэһэнигэр бу курдук суруйар:

“Сатаатахха сырыыны баҕас сылдьыллыа”,-диэххэ айылаах, туора-уһаты сиэлбэхтээн, бэрт да солуута суоҕу барытын кэрэхсээн, Бобик сундулуйан истэ. (2,168).

Киһи биир куһаҕан майгынынан киһиргээһин, дэбдэйии буолар уонна элбэхтик сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр. Киһиргээһин, дэбдэйии солумсах буолууну улаатыннаран кэбиһэр. Ону тэҥэ, ону-маны уратыны, урут суоҕу, саҥаны билэ, айыыны оҥоро сатааһын аһара барыыта солумсах буолууга тириэрдэр. Бииртэн-бииргэ солум-саҕыран баран атыҥҥа көтүөккэлээн иһиини көрсүө, сэмэй саха дьоно сөбүлээбэттэр. Солумсах буолбатахха эрэ, туох эмэ туһалаах үлэни оҥорон сайдыыны ситиһии кыаллар кыахтанар.

Солумсах буолуу диэни саха дьоно барылара сөбүлээбэт куһаҕан майгылара буолар. Ордук дьахталлар абааһы көрөллөр. Ол курдук, эр киһи солумсаҕа улааттаҕына дьахтары лаппа баһыйан барыан сөп.

Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох саҥа тылынан солбуйаннар солумсах буолууну кистээн, саһыара сатыыллар. Ол эрээри, солун диэн тыл суох буолбутуттан солумсах-тара сүтэн хаалбакка өссө улаатан, диэлийэн таҕыста. Барыга-бары, суолтата суохха бастакы буолаары солумсаҕырыы аһара барбыта араас рекордары оҥоро сатааһын элбээбититтэн билиннэ.

Солуну билии аһара баран хааллаҕына солумсах буолууну үөс-кэтэр уратылаах. Солумсах буолууну сахалар куһаҕан майгыга киллэ-рэн туората, аҕыйата сатыыллар. Ол иһин “сонун” диэн тыл үөрэх-тээхтэрэ булбут тылларын туттубакка, хаалларан солун диэн тылы оннугар киллэрэн бэйэтинэн туһаныы солумсах буолууну аҕыйа-тарынан сайдан иһэр сахалартан ирдэнэр көрдөбүл буолла.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “сонун” диэн сахаларга суох тылы булан саха тылыгар солун диэн тыл оннугар киллэрэ сатаан бэйэлэрин солумсах буолбуттарын кистииллэр. Ол курдук, ол-бу кыра үөрэҕи баһылыы сатаан тыа сирин ыарахан үлэлэриттэн куоппут быстар дьадаҥы төрүттээх дьон сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ буолаллар. Бу солун диэн тылы уларытан, солумсах буолууну суох курдук оҥорон саха эдэрдэрин барыларын солумсах оҥорон эрэллэрин тохтоттоххо эрэ сахалар сайдыыны ситиһэллэрэ табыллар кэмэ кэллэ. Солумсах буолуу бииртэн-бииргэ, саҥаттан-саҥаҕа көтүөккэлээн иһиини үөскэтэн уһун-нук үлэлэнэр туһалаах үлэни оҥорууну хаалларыыга тириэрдэр.

Сахалар бэйэлэрэ солун диэн тыл уратытын билэллэриттэн “Солун суох” диэн этиини сонно туһанан солумсах буолуу үөскүүрүн тута тохтотоллор. Көрсүһэ түһээт “Туох солун баар” диэн ыйытыы солуну билэ охсууга тиэтэйиини, ыксааһыны биллэрэр, ону баара “Солун суох” диэн этэннэр солумсаҕыран барыыны тохтотон кэбиһэллэр.

Солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр уонна аһара барарын тохтотор аналлаах тылы урукку оннугар түһэрэн туһана сылдьыыны олоххо киллэрэн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонуу саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. (3,35).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2023. – 108 с.

2. Амма Аччыгыйа. Сэһэннэр, кэпсээннэр, ахтыылар. – Якутскай: Кинигэ изд-вота. 1986. – 528 с.

3. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.