Таҥханы туһаныы

Сахалар инникини, бэйэлэрин дьылҕаларын билиэхтэрин-көрүөхтэ­рин баҕалара таҥха диэн ааттанар. А.Кулаковскай быһаарыытынан “таҥха иһиллээһинэ” диэн инникини билии-көрүү майгына Таҥха Хаан Тойонтон төрүттэммит. Дьылҕа Хаан Тойон уларыйбат быһаарыытын билэ сатааһыны Таҥха Хаан Тойон оҥорон итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэр. “Сэттэ Күрүө Дьөһөгөй Айыыларга” киирсэр сэттэ бырааттыы киһи төлкөтүн уонна дьылҕатын быһаарар таҥараларга Таҥхаһыт Дьылҕа Хаан уонна Илбис Хаан киирсэллэр эбит.

Сахалар дьылҕа уонна төлкө диэни төһө даҕаны итэҕэйбиттэрин иһин бэйэлэрин олохторо салҕанарын туһугар кыахтара баарынан туруулаһан көрөн баран, олох эһиннэхтэринэ, бүтэр уһуктара чахчы кэллэҕинэ эрэ: “Бу таҥхам маннык ыардык түмүк­тэнэр буоллаҕа”, - диэн билинэллэрин А.Е.Кулаковскай бэлиэтиир.

Былыргы кэмнэргэ сахалар инникини билэ-көрө сатааһыннарын үгүстүк араас кыыллар, көтөрдөр саҥаларын саһан олорон иһиллээн оҥороллор эбит. Ол барыта олус былыргы кэмнэргэ, дьон айылҕаттан ордук күүстээх тутулуктаах эрдэхтэринэ кыыллар уонна көтөрдөр са-ҥаларын арааран истээччилэр элбэх эбиттэрин биллэрэр.

Кэлин дьон айылҕаттан тэйиилэрэ улаатан “таҥха иһиллээһинэ” көннөрү оонньууларга кубулуйан хаалан эрэр. Бүлүүһэ сүүрдүүтэ диэн оонньууга өлбүт дьон куттарын ыҥыран аймааһын тыыннаахтарга туох да үчүгэйи оҥорботун биллэриэхпит этэ. (1,121).

Таҥханы билии-көрүү ойуун “көрүүлэниитигэр” сөп түбэһэр. Көрбүөччү талааннаах ойууннар инники туох буоларын көрөн билэн баран атыттарга кэпсээн биэриилэрэ көрүүлэнии диэн ааттанар.

Көрүүлэнии диэн инникини билиигэ-көрүүгэ ойуун туттар тутаах ньымата буолар. Көрүүлэнии туһунан Ф.Ф.Васильев “Военное дело якутов” диэн үлэтигэр арыйан суруйар. Ойуун инникини көрөрүн таһынан урут буолан ааспыт быһыылары эмиэ билиэн сөп. Ойуун “көрүүлэниитин” умайа турар уот инни­гэр олорон эрэ оҥорор. (2,189).

Талааннаах көрбүөччүлэр, билгэлээһини оҥорооччулар отой аҕыйахтар. Сахалар көрбүөччү киһи төһө талааннааҕын, инникини таба быһаарыан сөбүн билиигэ буолан ааспыт бэлиэ быһыылары аан бастаан кэпсиирин уонна олохтоохтук быһааран биэрэрин эрэйэллэр.  

Киһи саҥаны, уратыны билэ-көрө сатыыра, өйө-санаата эбиллэрин курдук, муҥура суох сайдан иһэр. Олохторугар туох саҥалар, уларыйыылар иннилэригэр күүтэллэрин билиэхтэрин-көрүөхтэрин баҕалаахтар эмиэ элбииллэр. Билэ-көрө сатааһын санаа үлэтигэр киирсэн хаһан да бобуллубатынан араас тус-туспа суоллары туһанан инникини билэ-көрө сатыыллара эбиллэн эрэ иһэр.

Саха дьоно инникини аһара билэ-көрө сатыыры сөбүлээбэттэр. “Инникини тымтыктанан көрбүт суох” диэн этии итини бигэргэтэр. Бу этии инникини билиигэ киһи өлөр кэмэ тиийэн кэлэрэ киирсэ сылдьарынан ыар кэм кэлиитин эрдэттэн билэн кэбиһии тыыннаах сылдьар киһиэхэ туһаны аҕалара аҕыйаҕа быһаарыллар.

Киһи инники олоҕо үчүгэй буоларыгар, тупсан иһэригэр куруук баҕарар. Инники олоххо туох буоларын эрдэттэн билэн кэбиһии үчүгэйэ суох түмүктэнэн тахсара эмиэ тиийэн кэлэринэн киһи санаата түһүүтүн, олоххо ситиһэ сатыыр сыалын сүтэрэн кэбиһиитин үөскэтиэн сөбүнэн оҥорор куһаҕана улаатан тахсар.

Таҥханан үгүстүк дьахталлар дьарыктаналлар. Урукку кэмнэргэ эдэр кыргыттар ойох ылыан сөптөөх эр киһи хаһан кэлэрин олуһун кэтэһэллэриттэн араас таҥханы элбэхтик туһана үөрэммиттэр.

Биир эмэ туолбут таҥхалааһыны дьон умнубакка өйдөөн хаалалларыттан, онтон туолбатахтарын тута бааччы умна охсон иһэллэриттэн таҥха туолара элбэх курдук санаа үөскээн сылдьар. 

Эр дьон “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэх этиитин ордук тутуһалларыттан, олоҕу тупсарарга бэйэлэрэ оҥорор, тутар кыахтарын таба сыаналыылларыттан таҥхаҕа сыһыаннара быдан судургу, инникини билиигэ соччо орооспоттор. Бу үөрэх этэринэн таҥха быһаарыылара икки утарыта өйдөбүллээх; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара хаһан баҕарар баар буола турар. 

Таҥхалааһыны олоххо тутуһа сылдьыы биир быһаарыыны эрдэттэн ылыныыга, олох сайдан иһэр хайысхатын халытыыга, аҥар өттүн диэки салайыыга тириэрдэн кэбиһэринэн, ол аата икки өрүттээх буолууну суох оҥорорунан сахалар үөрэхтэригэр сөп түбэспэт.

“Инникини тымтыктанан көрбүт суох” диэн этии инники олоҕу быһаарыыга ордук сөп түбэһэр уонна айылҕаҕа туох барыта икки өттүттэн тутулуктааҕынан, аҥар өттүн диэки бара туруу бүтүүтэ табыллыбатынан, утары өттүн диэки эргийэн биэриэн сөбүнэн табата быһаарыллар. Таҥхалаан тугу эмэни билии биирдэ эмэтэ сөп түбэһиэн сөп, онтон атыттара хаһан да таба буолбат уратылаахтар.

Олох иннэ-кэннэ биллибэтэ олоххо интэриэһи, өссө күүскэ тардыһыыны улаатыннарар. Хаһан баҕарар, ханнык да ыарахан кэмнэргэ түбэстэххэ, бу кэм ааһарын, үчүгэй эргийэн кэлэрин итэҕэйдэххэ, өй-санаа бөҕөргүүр, күүһүрэр, куһаҕаны кыайарга эбии күүстэнэн биэрэрэ ситиһиини аҕалыан сөп. 

Улаханнык ыалдьыбыт да иһин киһи хаһан да санаатын түһэрбэтэ, мөлтөөн биэрбэтэ уонна үтүөрэн иһэрин туһунан саныы сылдьара ыарыыттан үтүөрэригэр улахан туһаны оҥорор.

Инникини эрдэттэн билэн кэбиһии олоҕу алдьатыан, суолтатын кыччатыан сөп. Хаһан өлөрө кэлэрин эрдэ билбит киһи олоххо дьулуурун, сыалын, тардыһыытын сүтэриэн, ээл-дээл, най барыан сөбө улаатан хаалар. “Туох барыта икки өрүттээҕэ” уонна бу икки өрүт хаһан уларыйан биэрэр кэмэ ситэ биллибэтэ олох сайдыытыгар, салҕанан барыытыгар интэриэһэ сүппэтигэр улаханнык туһалыыр. 

Биир эмэ түбэлтэҕэ инникини билии туһалаах буолуон сөп. Ыарахан, эмтэммэт ыарыыга ылларбыт киһи төһө уһуннук барарын билэрэ оҥоро сылдьар үлэтин-хамнаһын үмүрүтэригэр, түмүктүүрүгэр биллэр туһаны аҕалыан сөп.

Өлөр ыарыытыгар ылларбыт биир эмэ киһи соһуччу үтүөрэн, үчүгэй буолан хаалара бары ыарыһахтар үтүөрэргэ баҕа санааларын үөскэтэр уонна ыарыыга утарылаһар күүстэрин улаатыннарар.

Киһи тыыннааҕын тухары олоҕун толору олоруон, туох эмэ туһалааҕы, үчүгэйи оҥоруон баҕарар санаата мөлтөөбөтө табыллар. Бу баҕа санаа баара киһи олоҕор ситиһиилэри оҥорорун үөскэтэр.  

“Быһа этинимэ” диэн этии инникини эрдэттэн билэн кэбиһии киһи олоҕор туһата суоҕун биллэрэр. Маннык хайаан да буолуо диэн улаханнык этии, быһа этиниини үөскэтэринэн, инникини билии быһа этиниигэ тириэрдэн кэбиһэрин быһаарар.

Олох хаһан баҕарар икки өттүттэн тутуллан сылдьара айылҕаттан айыллыбыт буолан хаһан да уларыйбат. Үчүгэй кэнниттэн куһаҕан эргийэн кэлэрэ эбэтэр куһаҕан аастаҕына үчүгэй кэлэрэ, икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрин үөскэтэн иһэллэр. Бары байыы үчүгэй диэн байа сатыыр кэмнэрэ кэлэн баайдар элбээннэр, оҕолорун өйдөрүн-санааларын буорту оҥороннор, бэлэмҥэ үөрэтэн сотору, үс, түөрт көлүөнэнэн, бу аймахтары эстиигэ тириэрдэрэ ордук куһаҕан буолуон сөп. Саха дьоно оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэн, үөрэтэн олохторун сыала оҥостоллорун үөскэтэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ аймахтара мөлтөөбөккө, сайдан, үлэни кыайа- хото үлэлээн, тупсаран  иһэллэрин ситиһэллэр.

Сахалар “Киһи – айылҕа оҕото” диэн этиини олохторугар туһана сылдьаллар. Киһи айылҕаттан тутулуга олус улаханын түүйэр диэн тыл, өйдөбүл быһаарар. Булчут киһи сааһыран бултуура бүтэр кэмэ кэлбитин кэннэ өлгөм булт соһуччу түбэһэн биэрэн бултатарын, бу түүйэр диэн өйдөбүл баара биллэрэр. Үйэтин тухары айылҕаҕа сылдьыбыт үлэлээбит, бултаабыт Уйбаан оҕонньор уу кэлбит сылыгар Татыйаан диэн алааһын күөлүгэр моччуук анньан андыга сыппытыгар аҕыс анды биирдэ кэлэн түһэн биэрэн бултаппыта. Кырдьаҕас бу кэнниттэн улахан булду бултаан бүппүтэ.

Таҥханы туһаныы диэн инникини билэ-көрө сатааһын буолан киһи олоҕун, дьылҕатын хайа диэки салайан биэрэригэр туһаны оҥорор эрээри, киһи кыаҕыттан аһара барбата эрэйиллэр. Аһара барбыт таҥха быһа этинии буолан хааларынан дьон олоҕор туһата суох быһыыга киирсэрин таба өйдөөһүн эрэйиллэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн дьылҕа икки өрүттээх тутулуктааҕыттан таҥхалаан инникини билии улахан уустуктардаах, табылла охсоро кыаллыбат. Киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларынан дьылҕатын куһаҕан өттүгэр уларытан кэбиһэрэ тиийэн кэлэн мэһэйдиир.

Дьылҕаны киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан уонна кыаҕынан туһанан уларытыыта олоҕу олорууга тириэрдэр. Киһи дьылҕатын бэйэтэ оҥостунара ордук элбэх, үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр уларытар. Айылҕа биэрэр көмөтө, уһун үйэни ситиһиигэ тириэрдиитэ дьылҕатын бэлэҕинэн ааҕыллыан сөп. Бу айылҕа, төрөппүттэрэ биэрбиттэрин табан туһаннахха олоҕу уһатыы кыаллыан сөп.

Сахалар таҥхалааһыны аһара ыыппакка эрэ, бэйэлэрин кыахтарынан, күүстэринэн олохторун оҥостоллорун сөбүлүүллэр. (3,4).

## Туһаныллыбыт литература.
* Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.

* Ф.Ф.Васильев. Военное дело якутов. – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1995. – 224 с.

* Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.