open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аскания-Нова (куорат тииптээх бөһүөлэк)

**Аскания-Нова** () диэн Украина Херсон уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2638 (2020).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Егоров Алексадр Александрович

**Александр Александрович Егоров** - учуутал, комсомольскай үлэһит, редактор, журналист, тылбаасчыт

## Олоҕун олуктара
* 1934 с. сэтинньи 10 к. Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүтэ.
* 1942 с. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ, 1950-1953 сс. Ытык-Күөл орто осткуолатыгар үөрэҕин салҕаабыта.
* 1953-1957 сс. Дьокуускай к. Педагогическай үнүстүүт историко-филологическай факультетыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.
* 1957-1959 сс. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.
* 1959-1961 сс. ЫБСЛКС Томпотооҕу райкомугар инструкторынан,  онтон райкомол иккис сэкирэтээринэн үлэлээбитэ
* 1961 - 1966 сс. "Эдэр коммунист" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 1969-1972 сс. "Хотугу сулус" кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
* 1980-1982 сс. Саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар редакторынан үлэлээбитэ.
* 1982-1985 сс. "Политическая агитация"  блокнот редакторынан үлэлээбитэ.
*Ыам ыйын 5 к. 1986 с. өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
* "Дьон санаатын түмэн", "Дойти до каждого" публицистическай кинигэлэри бэчээттэппитэ.
* В.И.Ленин туһунан айымньылары, Чехословакия народнай суруйааччыта Я.Козак сэһэннэрин, А.Гайдар айымньыларын тылбаастаан таһаарбыта.
* "Малый БАМ", "Дорогой мужества", "Шахтерская эстафета" очеркалар хомуурунньутарын бэлэмнээн бэчээттэппитэ.

## '''Наҕараадалара'''
* Ем.Ярославскай аатынан республиканскай журналискай бириэмийэ
* "Комсомолга актыыбынай үлэтин иһин" ЫБСЛКС Киин Комитетын бэлиэтэ
* Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун  Бочуоттаах грамотата, уо.д.а

## Сигэлэр
* Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Профессор В. Ф. Войно-Ясенецкай аатынан Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Красноярскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ профиллаах кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

## Устуоруйата

КСМИ 1942 с.сэтинньи 21 күнүгэр ССРС НКС Үрдүкү оскуола дьыалатын Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин уонна ССРС доруобуйа харыстабылын наркомун быһаарыытынан түөрт эвакуированнай мединституту холбоон төрүттэммит.
Институт бастакы таһаарыытыгар 51 баар эбит.
1961 с.педиатрическай, 1978 с. стоматологическай факультеттар арыллыбыттар. 1992-2013 сс. сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета үлэлээбит.
1995 с.институт Красноярскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут(КрасСМА).
2006 с.фармацевтическай, 2010 с.клиническай психология, 2011 с.мэдиссиинискэй кибернетика факультеттара арыллыбыттар.

2007 с.мэдиссиинэ акадьыамыйатыгар профессор Валентин Феликсович Войно-Ясенецкай аата, 2008 с. университет статуһа иҥэриллибиттэр.

## Структурата

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматология института
4. Фармацевтическай факультет
5. Клиническай психология факультета
6. Психологическай киин.
7. Мэдиссиинискэй кибернетика уонна доруобуйа харыстабылын салайыы факультета
8. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тиһигэ быстыбат профүөрэхтээһин факультета
9. Бэлэмнэнии факультета
10. Социальнай үлэ факультета
11. Медфармкэллиэс
12. Диплом кэнниттэн үөрэхтээһин института
13. Профилактическай уонна лечебнай аһылык института
14. Стоматологическай поликлиника
15. Научнай-чинчийэр лабораторнай киин
16. Молекулярнай мэдиссиинэ уонна патобиохимия Научнай-Чинчийэр Института
17. Кафедралар ыккардыларынааҕы лаборатория
18. Научнай уонна тренинговай киин
19. Профессорскай клиника
20. Университетскай клиника
66 кафедра үлэлиир.

Университетка 5500 устудьуон үөрэнэр, онтон 2% тас дойдуттан кэлэн үөрэнэллэр. 130 аспирант, клинич.ординатор уонна интерн дьарыктаналлар.
700 педагог баар

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Үөрэх уонна наука министиэристибэтин дааннайдарынан 2006 с. КрасСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 12-с миэстэлээх.
2007 с - 24 миэстэ
2008 с. 17 миэстэ

2008 с. КрасСМУ Сибиир уонна Уһук Илин мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с миэстэлээх.

## Ссылкалара

https://krasgmu.ru/index.php?page%5Bcommon%5D=org&id=1&cat=history
http://my.krskstate.ru/docs/universities/krasnoyarskiy-meditsinskiy-universitet/ 
https://vuzopedia.ru/vuz/2525
https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/
Николаева Мария Васильевна

**Николаева Мария Васильевна** - РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала

## Олоҕун олуктара
Николаева Мария Васильевна 1930 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун II Күүлэт нэһилиэгэр төрөөбүт. 
1955 сыллаахха Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетын бүтэрбит уонна ол сыл Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр алын кылаас учууталынан анаммыт. Кэргэнэ Старостин Егор Григорьевич. 5 оҕо ийэтэ. 2012 сыллаахха Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр өлбүт. 
## Сүрүн үлэтин таһынан дьарыга
* Дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ 
* Тыа сэбиэтин исполкомун чилиэнэ 
* Нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаата 
* Табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлэ 
* Нэһилиэккэ уонна оскуолаҕа хор кэллэктиибин салайааччыта 
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна 
* Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
Джек туппут дьиэтэ

**«Джек туппут дьиэтэ»** () − психологическай триллер. 

Киинэ Америка Вашингтон штатыгар 12 сыл устата сылдьыбыт серийнай өлөрүөхсут Джек диэн киһи туһунан кэпсиир. Киинэ дьайыыта 1970-1980 сс.
Киинэ премьерата ыам ыйын 14 күнүгэр 2018 с. аан дойдутааҕы Каннскай киинэ фестивалын конкурска кыттыбат киинэлэр программаларыгар буолбута.

## Сүдьүөтэ
Остуоруйа Джэк туһунан кэпсиир – олус өйдөөх серийнай өлөрүөхсүт. 12 сыл устата кини 60-нтан элбэх киһини өлөрбүтэ. Киинэ 5 инцидеҥҥа арахсар. Ол икки ардыгар Джек Вёрджи кытары философия, этика уонна Джек эйэни хайдах көрөрүн туһунан кэпсэтэллэр.

Биэс инцидент аайы Джек сиэртибэлэрин араас көрүҥүнэн өлөрөр, ону гынан баран бэйэтигэр болҕомтону тардаары журналистарга сиэртибэлэрин хаартыскаларын уонна сурук ыытар. Кини бэйэтигэр «Мистер Изощренность (англ. “Mr. Sophistication”)» диэн псендонимы ылбыта.

Ол икки ардыгар Джек дьиэ тутта сатыыр, ол гынан баран хаста даҕаны туох эрэ сатаммат буолан дьиэтин көтөрөр уонна хаттаан оҥоро сатыыр. Бэһис инцидент бүтүүтүгэр эрэ дьиэтин ситэрэр. Ити кэмнэргэ Джек көрөөччүгэ бэйэтин матыыпын көрдөр.

## Ыйынньыктар
* "Дом, который построил Джек" на "Кинопоиске"
* "Дом, который построил Джек" на "IMDb"
Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Томскай куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 

1930 с. Томскайдааҕы мэдиссиинэ института диэн төрүттэммит. 1938 с.сэтинньи 16 күнүттэн 1962 с.тохсунньу 15 күнүгэр диэри Томскайдааҕы  В. М. Молотов аатынан мэдиссиинэ института диэн эбит.
2017 с. муус устар ыйтан эрэгийиэн тирэх университетынан буолбут.

## Устуоруйата

Арассыыйа импэрээтэрэ Александр l 1888 с. соҕотох мэдиссиинискэй факультеттаах Томскайдааҕы Импэрээтэрискэй университеты арыйбыт.
1930 с.сэтинньи 5 күнүгэр РСФСР НКС 132 нүөмэрдээх уурааҕынан медфакультеты университеттан таһааран, Томскайдааҕы мэдиссиинэ институтун тэрийбит.
1967 с. Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.
1992 с.олунньу 28 күнүгэр АБ Правительствота 388 нүөмэрдээх дьаһалынан Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун биэрбит.
Университет арыллыаҕыттан ыла 60000 быраастары уонна провизордары үөрэтэн таһаарбыт.
Университет учуонайдарын уонна преподавателлэрин кыттыытынан Томскайга АМНА Сибиирдээҕи салаатыгар 4 НЧИ төрүттэммит
Кардиология НЧИта
Фармакология НЧИта
Онкология НЧИта
Медицинскэй генетика НЧИта
Билиҥҥи кэмҥэ СибСМУга
аллергическай ыарыылар иммуногенетикаларынан уонна иммуноэпидемиологияларынан, хаан систиэмэтин молекулярнай патофизиологиятынан уо.д.а. дьарыктанар 12 научнай оскуола үлэлиир.

## Факультеттара

СибСМУга 8 факультет, 78 кафедра, 3 НЧИ, 7 диссипилиинэлэр ыккардыларынааҕы научнай-үөрэтэр кииннэр, 26 үөрэтэр-научнай лаборатория, НЧЛК, инфек.ыарыылары эмтиир Сибиирдээҕи Киин, элбэх профильлаах бас билэр клиникалар, үс анатомия түмэлэ, эрэгийиэҥҥэ бастыҥ улахан мэдиссиинискэй наука бибилэтиэкэтэ бааллар.

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Фармацевтическай факультет
4. Медико-биологическай факультет
5. Социальнай үлэ, клиническай психология уонна психотерапия факультета
6. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
7. Экэниэмикэ уоннадоруобуйа харыстабылын салайыы факультета
8. Квалификацияны үрдэтии уона эбии испэсээлинэскэ бэлэмнэнии факультета

## Рейтиннэрэ

2014 с. "Эксперт РА" агенство университеты СНГ бастыҥ үрдүк үөрэҕин испииһэгэр киллэрбит уонна рейтин "Д" кылааһын иҥэрбит.
Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин, Москватааҕы, норуоттар ыккардыларынааҕы "Три миссии университета"-2020 рейтинин (2020 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр) таһаарбыт. Онно СибСМУ аан дойдутааҕы(97дойдуттан1500 ҮҮТ кыттыбыт) рейтиҥҥэ 901-1000, Арассыыйа ҮҮТ 34-41 миэстэҕэ баар.
Норуоттар ыккардыларынааҕы инфбөлөх "Интерфакс" уонна "Эхо Москвы" радиостанция кыттыһан таһаарар Университеттар сыл аайы тахсар национальнай рейтиннэригэр, 2017 с. СибСМУ былырыыҥҥы көрдөрүүтүн 12 строкаанан тупсаран 77 миэстэ буолбут.

## Ссылкалара

https://vuzopedia.ru/vuz/3446
https://www.riatomsk.ru/article/20170607/sibgmu-voshel-v-top-3-medicinskih-vuzov-rossii/
https://www.ssmu.ru/ru/news/archive/?id=1788
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ 
https://www.ssmu.ru/ru/
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

**Омскайдааҕы судаарыстыбаннай [[мэдиссиинэ]] университета** - Арассыыйаҕа Омскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1920 с. Сибиирдээҕи ветеринарнай-зоотехническай институт мэдиссиинискэй факультетын быһыытынан төрүттэммит. 1921 с. Арҕаа-Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай медиссиинэ института буолбут.
1931 с.педиатрическай факультет олохтоммут. 1938 сылтан ыла кэлин медико-профилактическай диэн буолбут санитарно-гигиеническэй факультет арыллыбыт.
Стоматологическай факультет  1957 с.тэриллибит.
1971 с.институт Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.

2002 с.фармацевтическай факультет арыллыбыт.

1994 сылтан 2015 с. диэри акадьыамыйа эбит. 2015 с. Омскайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ холбоспут уонна ол сылга  акадьыамыйаҕа Омскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһа иҥэриллибит.

## Структурата

Университет структуратыгар:
-Үөрэх салалтата
-Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна профориентация Киинэ
-5 факультет уонна 4 кэллиэс салаата
-Квалификацияны үрдэтии уонна эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии Киинэ
-Научнай Салалта
-Финансовай-экэнэмиичэскэй Салалта
-Научнай-чинчийэр лабораторнай Киин
-Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан уонна информационнай технологиялар Кииннэрэ
-Эмтиир үлэ уонна производственнай практика Салалтата
-Хаһаайыстыба салалтата
-Хозрасчетнай салаалар
-Лабораторнай диагностика Киинэ
-Поликлиника
-Бэчээттээн таһаарар Киин бааллар.
Университетка 61 кафедра баар. Онно 148 бэрэпиэссэр уонна наука дуоктара, 252 наука хандьыдаата үлэлииллэр.

## Рейтиннэрэ

2014 с. "Эксперт Ра" агенство ОмСМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр киллэрэн, "Д" рейтинговай кылааһы биэрбит.
2016 с. ARES-2016 Европатааҕы  научнай-аромышленнай палата  Омскайдааҕы медуниверситетка ВВ+ рейтины биэрбит(үөрэтии хаачыстыбатын уонна выпусниктар үлэнэн хааччыллыыларын иһин). Онон, ОмСМУ европейскай стандартаах университеттар рейтиннарыгар 66-с миэстэни ылбыт уонна Арассыыйа 10 бастыҥ мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин ахсааныгар киирбит.
Ону кытта, ОмСМУ Омскай  куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 170-с миэстэлээх.
RAEX агенство Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр сыл аайы выпусниктар билиилэрин, сатабылларын, үөрүйэхтэрин хаачыстыбатыгар рейтин оҥорор. Уопсай түмүгүнэн ОмСМУ 77-с миэстэни ылбыт, оттон, мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 13-с миэстэлээх. Рейтиҥҥэ омскай үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн икки эрэ тэрилтэ киирбит.
Медуниверситет үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ARES-2020 киирбит. Рейтин Европейскай стандартары уонна элбэх параметрдаах үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тургутуу миэтэдин туттан быһаарбыт. ОмСМУ Арассыыйа сегменыгар 88-с миэстэ, ВВВ+.

## Ссылкалара

http://omsk-osma.ru/
https://web.archive.org/web/20131018001927/http://omsk-osma.ru/nauchnoe-obschestvo-molodyh-uchenyh-i-studentov-nomus/
http://clubagar.ru/ 
http://omsk-osma.ru/news/omgmu-zanyal-dostoynuyu-poziciyu-v-reytinge-vuzov-rossii
http://omsk-osma.ru/news/omgmu-v-reytinge-ares-2020
Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа Краснодар куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1920 с.төрүттэммит. 1925 с.бастакы выпуһун таһаарбыт. 
1925 с. Кубань судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института буолбут. 1943 с. Краснодардааҕы салааҕа устудьуоннар салҕыы үөрэнэр кыахтаммыттар. 1960-ус сылларга институт бэйэтин профилын биллэрдик кэҥэппит, ол курдук, 1963 с. Хотугу Кавкаһы уонна Ростов уобалаһын стоматолог-быраастарынан хааччыйарга анаан стоматологическай факультет арыллыбыт. 1966 сылтан элбэх тиражтаах "Медик Кубани" хаһыат тахсар.
1969 с.педиатрическай факультет арыллыбыт.
1961 с.бастакы омук устудьуоннара үөрэнэ кэлбиттэр.
1982 с.институтка быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет төрүттэммит. 1992 с. - кэлин, сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин института буолан, акадьыамыйаттан туспа барбыт сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета арыллыбыт.
1998 с.эбии икки факультет, медико-профилактическай уонна фармацевтическай арыллыбыттар.
2005 сылтан Кубаньнааҕы судаарыстыбаннай медакадьыамыйа университет статустаммыт.
Университет ректора:Алексеенко С. Н.

## Факультеттара

1. Лечебнай
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Медико-профилактическай
6. Квалификацияны үрдэтии уонна эбии идэҕэ бэлэмнэнии 
7. Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии

КубСМУ Арассыыйаҕа биологическай матырыйаалы кытта үлэлиир 5 үрдүк үөрэх тэрилтэтин иһигэр баар. Ону кытта, фантомнай үөрэтиини сайыннара сылдьар. 2009 с.кафедралар ыккардыларынааҕы фантомнай кылааска олоҕуран Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк профүөрэх тэрилтэтэ КубСМУ практическай навыктар Кииннэрэ төрүттэммитэ. Киин практическай дьарыктары, аттестациялары устудьуоннар уонна квалификацияны үрдэтэр уонна эбии профессияҕа бэлэмниир факультет истээччилэрин практическай профессиональнай навыктарын таһымын госаттестациятын ыытарга үлэлиир.

## Рейтиннэрэ

КубСМУ Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэлээх.
Краснодар куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 188-с
Краснодарскай кыраай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.

## Ссылкалара

http://youstudynew.com/obrazovatelnye-uchrezhdeniya-v-krasnodare/kubgmu-kubanskiy-gosudarstvennyi-medicinskiy-universitet.html 
https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-osnovaniya-stanovleniya-i-perspektivy-razvitiya-stomatologicheskogo-fakulteta-kubanskogo-gosudarstvennogo-meditsinskogo
https://vuzopedia.ru/vuz/2642
http://www.ksma.ru/
Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

**Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай [[мэдиссиинэ]] университета** — Арассыыйа Оренбург куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1944 с. Чкаловтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан төрүттэммит.

1995 с. Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут.

2014 с.алтынньы 31 күнүгэр 693 нүөмэрдээх бирикээһинэн Оренбурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университа буолбут.

Билигин университекка 9 факультет баар. 2014 с.7 үөрэх куорпуһугар уонна 26 клиническэй базаҕа -
3502 устудьуон, 3958 курсант-быраас, 96 аспирант, 598 интерн уонна клинич.ординатор, 121 үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии кууруһун истээччи бааллар.
Кинилэри 567 педагог, ол иһигэр: 97 наука дуоктара, 55 бэрэпиэссэр,  297 наука хандьыдаата үөрэтэллэр.

Структуратыгар 
* 59 теоретика уонна клиническэй кафедралаах
* естественнай иммунитет механизмын үөрэтэр проблемнай лабораториялаах
* клиникалаах
* микрохирургия уонна клин.анатомия НЧИаах
* научнай-чинчийэр лабораториялардаах:
* морфогенез уонна килиэккэлэр, эт-сиин регенерациятын
* тыыныы физиологиятын уонна патологиятын
* информатика уонна мэдиссиинэ статистикатын
* генетика
* санитарнай-химическай
* көмпүүтэринэй үөрэтэр-научнай лабораториялаах
* Фундаментальнай бибилэтиэкэлээх.
12 мэдиссиинэ уонна биология испэссээлинэстэргэ суруллар дуоктар уонна хандьыдаат диссертацияларын көмүскүүргэ 4 диссертация сэбиэтэ бааллар.

Социальнай базата:
*  устудьуоннар олорор дьиэлэрэ 3
* остолобуой
* спортивнай-чэбдигирдэр комплекс "Гиппократ"
* спортивнай база
* спортивнай-чэбдигирдэр  лааҕыр
* кулууп "Горицвет"
* акадьыамыйа устуоруйатын түмэлэ.

## Факультеттара

#  Лечебнай факультет
#  Стоматологическай факультет
#  Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
#  Медико-профилактическай факультет
#  Фармацевтическай факультет
#  Педиатрическай факультет
#  Клиническай психология факультета
#  Профессиональнай үөрэхтээһин института

## Рейтиннэрэ

2019 с. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр ыытыллар "Рейтинг востребованности вузов Российской Федерации" испииһэгэр ОрСМУ 13-с миэстэлээх.
2018 с. Forves сурунаал редакцията Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин рейтинин таһаарбыт. Барыта 600 үрдүк үөрэх тэрилтэтин 3 бөлөххө араарыллыбыт 10 параметрынан тургуппуттар. Рейтин түмүгүнэн ОрСМУ  61-с миэстэни ылан 100 бастыҥ ахсааныгар киирбит.

Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 9 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбититтэн ОрСМУ - 4-с миэстэҕэ турар.
ОрСМУ Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 346-с, Оренбур уобалаһын үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с, Оренбур куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэлэрдээх.

## Сигэлэр

* https://orenlib.ru/kray/calendar/a-2208.html
* https://vuzopedia.ru/vuz/3577
* https://www.orgma.ru/nauchnaya-deyatelnost/istoriya
* https://cyberleninka.ru/article/n/orenburgskaya-gosudarstvennaya-meditsinskaya-akademiya-v-proshlom-nastoyaschem-i-buduschem
* https://www.orgma.ru/novosti/item/4299-orgmu-v-tope-100-luchshikh-vuzov-strany-po-mneniyu-redaktsii-forbes.html
* https://www.orgma.ru/novosti/item/5444-rejting-vostrebovannosti-vuzov-rossijskoj-federatsii
Юрий Семенович Луковцев

Юрий Семенович Луковцев - учуонай, боксер, СӨ айылҕаны харыстааһын үтүөлээх үлэһитэ, үлэ бэтэрээнэ, 

## '''Олоҕун олуктара'''
1944 с. бэс ыйын 1 к. Томпо оройуонун Саһыл сэл. төрөөбүтэ

1952 с. Саһыл нулевой кылааһыгар үөрэммитэ

1957-1963 сс. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар үөрэммитэ

1963-1968 сс. СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэммитэ

1969 с. аспирантураҕа үөрэнэ киирбитэ

1974 с. Владивостокка Дальний Восток научнай киинигэр кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ

1975 с. аспирантураттан младшай научнай үлэһититинэн көспүтэ

1985 с. зоология лабораториятын старшай научнай үлэһитэн киирбитэ

1986-1995 с. субарктическай уонна хайалар экосистиэмэлэрин лабораториятын сэбиэдэссэйинэн анаммыта

1996 с. СӨ Айылҕа харыстабылын министиэрстибэтин биологическай ресурсаларын Департаменын дириэктэрин солбуйааччытынан анаммыта

2009 с. Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология үнүстүүтүгэр субарктическай уонна хайа экспедициятыгар лабораториятны научнай үлэһитинэн анаммыта

Саха сиригэр овцебык уонна бизон олохсуйуутугар, күөллэргэ уонна өрүстэргэ собону, майаҕаһы, уонна лосось (кета) балыктары үөскэтиигэ, Арассыыйа хотугулуу-илиҥҥи өттүгэр "Орто Дойду" диэн бастакы паарканы тэрийсибитэ

## '''Спортка ситиһиилэрэ'''

* 1964 с. - "Спортак" ДСО чемпиона
* 1965 с. - СӨ чемпиона
* 1966 с.  - СӨ чемпиона
* 1967 с. - Ньурбаҕа ыытыллыбыт Сэбиээскэй Дьоруойа Н.Н.Чусовской  чиэһигэр турнир кыайыылааҕа уо.д.а

## '''Наҕараадалара'''

* СӨ айылҕаны харыстааһын сулууспатын үтүөлээх үлэһитэ
* СӨ бырабыытылстыбатын грамотата
* Ил Түмэн грамотата
* "Айылҕаны харыстааһыҥҥа уһулуччулаах кылаатын иһин" бэлиэ
* НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* "Үлэ бэтэрээнэ" мэтээл

## '''Сигэлэр'''
Тарабукин Р.Р. Саһыл. Томпо улууһа. Дьоккускай, Бичик, 2011 г.
Тылбаасчыт

**Тылбаасчыт** — тылтан тылга тылбаастыырга идэтийбит киһи, ол аата биир тылтан суругунан эбэтэр саҥа таһааран атын тыл онно тэҥнээх тиэкиһин оҥорон таһаарар испэсэлиис.

Аныгы үйэҕэ маннык үлэһит үксүн үрдүк үөрэхтээх буолар - үрдүкү тылбаас үөрэҕин бүтэрбит эбэтэр киэҥ филолог үөрэххэ үөрэммит киһи. Уус-уран айымньылары тылбаастыыр киһи бэйэтэ уус-уран тыллаах буолара ирдэнэр.

## Тылбаасчыт идэтин устуоруйатыттан
Уустар, омуктар, судаарыстыбалар ыккардыларыгар алтыһыы былыр-былыргыттан баар буолан тылбаасчыттар эмиэ өрдөөҕүттэн баар буолбуттара. бу дьон бастаан анал үөрэҕэ да суох буоллар, атын тыллары билэр дьон буолуохтаахтара. Кэлин, сыһыаннар уустугуран истэхтэрин аайы, анал үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттара. Аныгы үйэҕэ аҥардас омук тылын эрэ буолбакка, ханнык эмит эйгэҕэ дириҥ билиилээх, онно анаан идэтийэр тылбаасчыттар баар буоллулар. Тылбаасыт тыллары уонна тылбаастыыр эйгэтин билэрин тэҥэ, тыл түөрүйэтин эмиэ билиэхтээх, оччоҕо эрэ үрдүк таһымнаах тылбаас үөскүүр.

Былыргы нуучча судаарыстыбаларыгар тылбаасчыт (толмач) идэтэ кинилэр Моҕуол Илигэр Нуучча улууһун быһыытынан киириилэрин кытта ситимнээх. Толмач диэн идэ аата бэйэтэ оччотооҕу түүр тылларыттан киирии тыл, холобур Радлов суруйарынан кыпчаактыы tylmač, тылын олоҕо — "тыл".

## Саҥарыы тылбааһа

## Суруйуу тылбааһа

## Тылбаас саха тылыгар

### Саха тылбаасчыттара

## Эбии маны көр
* Аан дойдуга Тылбаасчыт күнэ
И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

мини|Физиология куорпуһа

Акадьыамык И. П. Павлов аатынан Рязаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ  университета - Арассыыйаҕа Рязань куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1943 с.РСФСР доруобуйа харысталын министиэристибэтин Москватааҕы мэдиссиинэ институтун аатынан төрүттэммит, 1950 с. Рязань куоракка көһөрүллүбүт уонна акадьыамык И. П. Павлов аатынан  Рязаннааҕы мэдиссиинэ института диэн ааттаммыт.
1993 с.университет буолбут.

1960 с. университекка апитерапия хайысхата үөрэтиллэ сылдьар.

Билиҥҥи кэмҥэ РСМУ быраастары уонна научнай-педагогическай каадырдары үөрэтэн таһаарар уонна 50- тан тахса тас дойдуга мэдиссиинэ испэссэлиистэрин,  бэлэмниир.
Үөрэх күнүскү, кэтэх уонна сирэй-кэтэх салааларынан ыытыллар.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Медико-профилактическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Стоматологическай факультет
6. Клиническай психология факультета
7. Орто проф.үөрэхтээһин уонна бакалавриат факультета
8. Эбии профүөрэхтээһин факультета
9. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтэр факультет

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа уопсастыбаннай палататын  үлэҕинэн "РИА новости" Арассыыйатааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы сонуннар агенствота уонна ВШЭ кытиыһан таһаарбыт рейтиннарын түмүгүнэн Арассыыйа судаарыстыбаннай үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр РСМУ 17-с миэстэлээх, онтон Арассыыйа мэдиссинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 2010 с. БСЭ баалынан 9-с миэстэлээх.
RUR агенство Round University Ranking диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтини таһаарбыт. Быйыл 71 дойдуттан 829 университет кыттыыны ылбыт. RUR рейтинигэр университеттар 4 бөлөххө араарыллыбыт 20 параметрынан тургутуллубуттар.
РСМУ 2018 сыллаахтан рейтиҥҥэ Рязантан соҕотох кыттар.
2020 с."чинчийиилэр хаачыстыбалара" бөлөххө көрдөрүүтүн тупсаран, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 26-с миэстэлээх.
"Международное разнообразие" хайысхаҕа көрдөрүүтүн 9 устуруокаанан тупсарбыт.
Арассыыйаттан кыттыбыт үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр уопсай рейтиҥҥэ 35-с миэстэлээх уонна "Качество преподавания" хайысхаҕа 29-с миэстэни ылбыт.
РязСМУ Рязань үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 2-с, Арассыыйаҕа 112-с миэстэлэрдээх.

## Ссылкалара

https://ryazan.postupi.online/vuz/ryazanskij-gosudarstvennyj-medicinskij-universitet-imeni-akademika-i-p-pavlova/
https://ryazan.ucheba.ru/uz/9315
http://rzgmu.ru/
http://www.rzgmu.ru/news/2020/05/3926/
Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйа соҕуруу өттүгэр, Ростов-на-Дону куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ, улахан научнай уонна эмтиир киин.

Ректор Сергей Владимирович Шлык.

## Устуоруйата

1915 с.Варшаватааҕы нуучча университетын базатыгар мэдиссиинэ факультета төрүттэммит. 1920 с.бастакы 295 быраас үөрэнэн бүтэрбиттэр. Кэлин, Хотугу Хапкаас университетын мэдиссиинэ факультета Ростовтааҕы мэдиссиинэ институтун кытта холбоспут. 1930 с. ССРС НКС уонна КСК алтынньы 13 күнүнээҕи уурааҕынан уонна Наркомпрос дьаһалынан мэдиссиинэ института төрүттэммит.
1980 с.институт, 60-тан тахса тас дойдуга каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ үтүөлэрин иһин Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт. 

1994 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһа иҥэриллибит.

## Структурата

Университетка 
* -11 факультет уонна мэдиссиинэ кэллиэһэ
* -элбэх профиллаах клиника
* -НЧИлар
* -научнай кииннэр
* -проблемнай кииннэр бааллар.
Сыл аайы 7000 устудьуон, квалификацияны үрдэтии, эбии испэссээлинэскэ бэлэмнэнии факультетыгар 7000 истээччи, 650- тан тахса интерн, ординатор, аспиран дьарыктаналлар.
91 кафедраҕа 800 үлэһиттээх, ол иһигэр 130 наука дуоктара, бэрэпиэссэр, 500 кэриҥэ наука хандьыдаата бааллар.
Университет бас билэр 860 куойкалаах, 20 анал салаалаах, 18 эмтиир-диагностыыр хос салаалаах, 17 клиническай кафедралаах мэдиссиинэ клиникалаах. Клиника үлэһиттэрэ эмтиир, үөрэтэр, консультациялыыр үлэни толороллор.

### Факультеттара
# Лечебнай факультет
# Медико-профилактическай факультет
# Педиатрическай факультет
# Стоматологическай факультет
# Фармацевтическай факультет
# Уопсай клиническай практика факультета

## Рейтиннэрэ

Ростовтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета, " Национальное признание"диэн Арассыыйа мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 49 тэрилтэ кыттыбытыттан 17-с миэстэлээх.

## Сигэлэр

http://rostgmu.ru/
https://vrach-profi.ru/o-nas/istoriya-sozdaniya/ 
https://www.unipage.net/ru/8280/rostov_state_medical_university
https://rostov.ucheba.ru/uz/16953
https://univer.expert/akademicheskiye-reytingi/rejting-medicinskih-vuzov-2019/ 

## Быһаарыылар
Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Самаратааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа Самара куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1930 с. Орто-Волгатааҕы кыраайын мэдиссиинэ инситута диэн төрүттэммит, онтон Куйбышевтааҕы мэдиссиинэ института буолбут.
1939 с.кини базатыгар Куйбышевтааҕы байыаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата төрүттэммит. Кэлин, 1990-1992 с. Самаратааҕы мэдиссиинэ института буолбут.

## Структурата

Университекка :
-13 факультет уонна 80-тан тахса кафедра
-1210 миэстэлээх бэйэ клиниката
-3 үөрэтэр, 7 научнай-чинчийэр институт
-научнай-чинчийэр лаборатория
-600000 туомнаах пуондалаах научнай бибилэтиэкэ
-120
- миэстэлээх 3 интернет-киин уонна 20 мультимедиа уонна көмпүүтэринэй кылаастар бааллар.
15 испэссэлинэскэ 6 диссертационнай сэбиэт  баар. Каадырдары 38 испэссээлинэскэ докторантураҕа уонна аспирантураҕа бэлэмнииллэр. Сыл аайы 8000-тан тахса устудьуон дьарыктанар. 1500-тан ордук преподаватель үлэлиир, ол иһигэр: 2 АНА акадьыамыга, 8 Арассыыйа наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 3 Арассыыйа үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 19 Арассыыйа үтүөлээх бырааһа баалоар.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Фармацевтическай факультет
5. Медико-профилактическай факультет
6. Мэдиссиинискэй психология факультета
7. Экэниэмикэ уонна доруобуйа харысталын салайыы факультета
8. Тас дойду устудьуоннарын үөрэтии факультета
9. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета

## Рейтиннэрэ

2019 с. "Три миссии университетов" диэн норуоттар ыккардыларынааҕы рейтиҥҥэ 1101-1200 миэстэ. 2020 с.RAEX агенства биэрсийэтинэн рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 46 миэстэ.
2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥэ 1201-1300 миэстэ, рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 58-73 миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.samsmu.ru/
https://vuzopedia.ru/vuz/2323
https://samara.ucheba.ru/uz/9519
https://raex-rr.com/database/contender/10000259
И. И. Мечников аатынан Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харысталын министиэристибэтин И. И. Мечников аатынан "Хотугулуу-Арҕаа судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Санкт-Петербург куоракка баар.

## Устуоруйата
 
2011 с. Санкт- Петербурдааҕы диплом кэннэ үөрэхтээһин мэдиссиинэ акадьыамыйата уонна И. И. Мечников аатынан Санкт-Петербурдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата холбоспуттарыттан үөскээбит.
Билиҥҥи кэмҥэ, университекка 4200 устудьуон, ол иһигэр тас дойдуттан 500 устудьуон, 670 интерн-быраас, 1500 кл.ординатор, 460 аспираан, доктораан үөрэнэллэр. Сыл аайы 32000 быраас квалификацияларын үрдэтэллэр.

## Структурата

-Факультеттара

112 кафедра уонна 8 факультет баар..

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-профилактическай факультет
5. Терапевтическай факультет
6. Медико-биологическай факультет
7. Хирургическай факультет
8. Социальнай үлэ уонна сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
-генно-инженернай биологическай терапия Киинэ
-киин хаанын улахан Баана
-клиникалар
-научнай бибилэтиэкэ
-6 научнай-чинчийэр лаборатория
-2 НЧИ
-улахан түмэл комплекса

## Рейтиннэрэ

2014 с. "Эксперт РА" агенство, ХАСМУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин испииһэгэр киллэрбитэ, онно киниэхэ рейтин "Д" кылааһын иҥэрбиттэр.
2020 с. "Три миссии университета" рейтиҥҥа:
701-800
2020 с."Эксперт" аналитическай киин "изобретательская активность" рейтинигэр 49-51 миэстэ.
RUR агенство Clarivate Analytics! норуоттар ыккардыларынааҕы хампаанньаны кытта үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин аан дойдутааҕы рейтинин таһаарбыт. Онно Арассыыйаттан 6 мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ киирбит. Үрдүк үөрэх тэрилтэтин үөрэх уонна чинчийии уобаластарыгар репутациятынан тургутууга , 82 дойдуттан 1100 университет кыттыбыт. Рейтиҥҥэ Арассыыйаттан 81 үрдүк үөрэх тэрилтэтэ киирбит. Ол иһигэр: 40-с миэстэлээх МГУ Арассыыйаттан кыттааччыларга бастыҥ буолбут.

Мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр уопсай зачетка 477-с миэстэлээх И.И.Мечников аатынан Бастакы МСМУ ылбыт.
Уопсай зачетка 786-с миэстэни И. И. Мечников аатынан ХАСМУ ылбыт.

## Сигэлэр

* https://vuzopedia.ru/vuz/1293
* https://vuzopedia.ru/vuz/1293/spec
* https://raex-rr.com/database/contender/10008482
* https://vademec.ru/news/2020/09/09/shest-rossiyskikh-medvuzov-voshli-v-mezhdunarodnyy-reyting-universitetov-rur/

## Быһаарыылар
Кычкин Яков Прокопьевич

**Яков Прокопьевич Кычкин** — дыраама тыйаатырын артыыһа.

## Олоҕун олуктара
Саха АССР үтүөлээх артыыһа Кычкин Яков Прокопьевич 1918 с. ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 с. Төҥүлү ситэтэ суох орто оскуолатын бутэрбитэ. 1940 с. П.А.Ойуунускай аатынан Саха драматическай театргыгар артыыс быһыытынан киирбитэ. Актерскай биографиятын Суорун Омоллоон “Айаал” трагедиятыгар кинээс уобараһыттан саҕалаабыта. Ол кэмтэн олоҕун саха театральнай искусствотын кытта ситимнээбитэ. Я.П.Кычкин 1981 с. олунньу 6 күнүгэр ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта. Билигин кини үтүө аата дойдутугар, Матта кулуубугар иҥэриллэн турар.

## Айар үлэтэ
Сэрии сылларыгар Ньурба театрыгар үлэлээн баран, Яков Покопьевич 1948-1949 cc. кэргэнинээн Мария Петровна Бубякиналыын Маттаҕа кыстаан олорон оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ. Манна драматическай куруһуок тэрийэн кэнсиэрдэри, испиктээкиллэри туруораллара. “Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны оонньоон туруоран нэһилиэнньэ биһирэбилин ылаллара эбитэ үһү. Ону таһынан, Яков Прокопьевич сценкаттан быһа тардан бэйэтэ оонньуура, “Лоокуут уонна Ньургуһун” испиктээкилтэн Күһэҥэй оруолун, Алексей Елисеевич Кулаковскай “Итирик бурсуй” хоһоонунан сценка уо.д.а. Кэлин Яков Кычкин Саха драматическай-музыкальнай театрын артыыһынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.

Яков Прокопьевич М.Горькай 100 сааһыгар анаммыт “Түгэххэ” испэктээкилгэ бүтүн Россиятааҕы драма уонна оҕо театрдарын фестивалыгар Бубнов оруолун толоруутун иһин 1 степеннээх дипломунан, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

## Наҕараадалара
1968 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһын Бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.

## Сигэлэр
1. Саха АССР үтүөлээх артыыһа Яков Прокопьевич Кычкин. Сивцев С.Н. Дьокуускай. 2018
Марков Сергей Константинович

## Олоҕун олуктара
**Марков Сергей Константинович** 1951 с. ахсынньы 25 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Константин Сергеевич Марков Чурапчы оройуонун Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төруттээх, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.

Сергей оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик уруһуйдуура, онон, 9 кылааһы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Училищетын 1972 c., тимиртэн, мастан, сэлии муоһуттан уус-уран оҥоһуктар маастара идэлээх бүтэрбитэ. Армияҕа сулууспалаабыта. Онтон 1976 с. Москватааҕы Строганов аатынан Үрдүкү художественнай промышленнай училищеҕа киирбитэ уонна 1981 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.

## Айар үлэтэ
1981 с. Сергей Марков Нерюнгри куоракка тиийэн Саха сирин Худфондатын мастарыскыайдарын филиалын төрүттээбитэ. Куораттар уонна бөһүөлэктэр  аныгылыы уус-уран көстүүлээх, сахалыы тыннаах буолалларын туһугар араас саҥа идеялары, бырайыактары олоххо киллэртээбитэ. Кини чеканканан уус-уран үлэлэрэ “Россия эдэр сааһа”, “Төрөөбүт дойду устун” диэн бутун Россиятааҕы уонна “Сэбиэскэй Дальнай Восток” VII зонатааҕы уус-уран быыстапкаларга дьүүллүүр сүбэ саамай үрдүк сыанабылларын ылбыта.

1991 с. Сергей Марков ССРС Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. Россия народнай худуоһунньуга, биир дойдулааҕа Афанасий Мунхалов кини туһунан маннык этэн турардаах: “Сергей Марков – үрдүк үөрэхтээх дьиҥнээх саха тимир ууһа, тимири ыллатар талааннаах худуоһунньук этэ, өссө үүнэр-сайдар кыахтааҕа, хомойуох иһин, оһолго түбэһэн бу олохтон эрдэ барбыта... Сергей норуот уус-уран айымньытыгар  - Олоҥхоҕо элбэх үчүгэй үлэлэрдээх, суруйуулардаах”. Кини өссө Москваҕа устудьуоннуур сылларыгар Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотугар улахан болҕомтотун ууран, хас да үлэни саҕалаабыта. ол курдук, 1985 сыллаахха сахалартан биир бастакынан “Ньургун Боотурга” чеканкаттан олус интириэһинэй триптиҕи оҥорон, айан таһаарбыта.

## Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара : антология/[хомуйан оҥордулар : М.А.Герасимова, Е.Н.Протодьяконова, Р.Н.Анисимов ; редкол. ; В.Н.Иванов (бас ред.), А.Н.Жирков, А.А.Кузьмина уо.д.а.]. – Дьокуускай : Алаас, 2015. – 368 с.
Лазарев Дмитрий Петрович

## Олоҕун олуктара
Лазарев Дмитрий Петрович 1910 сыллаахха Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. 1932-1933 сылларга Алданнааҕы горнай техникумҥа үөрэнэ сылдьан каникулун кэмигэр Москва куоракка тиийэн 1933-1937 сылларга Москватааҕы бэчээт техникумугар киэһээҥҥи отделениятыгар киирэн 4 сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. Сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Хадаарга уонна Дьокуускайга кинигэ маҕаһыыныгар атыылааччынан үлэлээбитэ. Онтон Алданнааҕы хайа техникумун бүтэрбитэ. 1933 сыллаахха Москватааҕы редакционнай-издательскай техникумҥа үөрэнэ киирбитэ уонна күнүһүн корректордаабыт. 1937-1933 сс. “Якутгосиздат” Москватааҕы отделениетыгар техническэй редакторынан үлэлээбитэ. П.А.Ойуунускай 6 томнаах кинигэтин бэлэмнээһиҥҥэ кыттыыны ылбыта. Бу кинигэлэр оттискалара таҥыллан бэчээккэ бэлэмнэниллибитэ, ол эрээри Ойуунускай репрессияламмытынан бу үлэ Дьокуускайтан дьаһал кэлэн тохтотуллубута. Онтон 1939-1940 сс. “Кыым” хаһыат редакциятыгар выпускающайынан үлэлээбит. Ити кэнниттэн дойдутугар Дириҥ, Төлөй оскуолаларыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кэбээйи оройуонугар Сииттэ начальнай оскуолатыгар директордаабыта. 

## Айар үлэтэ
1941 сыллаахха Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин иһинэн Тыл уонна литература институтугар олоҥхо тиэкистэрин хомуйан суруйар үлэҕэ ылыллан, муус устар ыйтан Хайахсыт олоҥхоһута И.Г.Теплоухов-Тимофеев “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” олоҥхотун суруйан саҕалаабыта. Ол эрээри бу сыл бэс ыйыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаланан юу үлэ тохтотуллубута. 1945 сыл салгыы суруйан ССРС Сибиирдээҕи академияларын Дьокуускайдааҕы архыыбын фондатыгар от ыйыгар туттарбыта.

Лазарев Дмитрий Петрович — хоту көһүрүллүү кыттыылааҕа, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо, ССРС автомобильнай уонна шоссейнан суолларын бочуоттаах үлэһитэ.

## Наҕараадалара
Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## Үлэлэрэ
* “Иэйэхсит сиэнэ эриэн эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн” [И.Г.Теплоухов-Тимофеев] ИЯЛиИ ЯФ СО РАН, ф.5, оп. 7, ед.хр.32/106, л. 449. – (11656 стихот. строк).
* Лазарев, Д.М. Олоҥхоһут кэпсээнэ : [И.Г.Теплоухов-Тимофеев туһунан]//Саҥа олох. – 1990. – Олунньу 27 к.
* Лазарев, Д.М. Улуу киһибит аатын үйэтитиэҕиҥ : [И.Г.Теплоухов-Тимофеев]//Саҥа олох. – 1994. – Кулун тутар 10 к.
* Олох диэн - уу, суол диэн – сайдыы : бэчээккэ тахсыбыт ыстатыйаларынан/[хомуйан оҥордо Попов Семен Андреевич-Сэмэн Тумат]. – Дьокуускай: Көмүөл, 2010. – 264 с. (Чурапчы чулуу дьоно).

## Сигэлэр
* Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара : антология/[хомуйан оҥордулар : М.А.Герасимова, Е.Н.Протодьяконова, Р.Н.Анисимов ; редкол. ; В.Н.Иванов (бас ред.), А.Н.Жирков, А.А.Кузьмина уо.д.а.]. – Дьокуускай : Алаас, 2015. – 368 с.
Протодьяконова Елена Николаевна

## Олоҕун олуктара
**Протодьяконова Елена Николаевна** 1952 сыллаахха Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскай государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ. 1975-1996 сс. – үөрэх эйгэтигэр, Бахсы нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, 1996-2007 сс. – Саха Республикатын Наукаларын академиятын Гуманитарнай чинчийии институтун олоҥхо салаатыгар научнай үлэһитинэн, 2008 сылтан билиҥҥэ диэри Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо киинигэр сектор сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.

## Айар үлэтэ
2003-2005 сс. Протодьяконова Е.Н. сүрүн бөлөххө тус кыттыытынан олоҥхо салаата саха героическай эпоһын киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан ааттыырга Досьены оҥорсубута уонна бэлэмнэспитэ. 2005 с. бу сыралаах үлэ түмүгүнэн саха героическай эпоһын ЮНЕСКО киһи аймах тылынан уонна материальнайа суох култуурнай нэһилиэстибэтин уһулуччулаах айымньытынан биллэрбитэ.
2002 c. Олоҥхо киинин “Олоҥхо: начиональное и общечеловеческое” тиэмэтин чэрчитинэн илин эҥэрдээҕи улуустарга фольклорнай экспедицияны салайбыта, ол түмүгүнэн “Илин эҥэр улуустарга фольклор билиҥҥи туруга” научнай отчуоту оҥорон туттарбыта. Бу сылларга “Саха Боотурдара” диэн 21 туомнаах научнай-популярнай серияны таһаарыыга уонна тэрийиигэ үлэлээбитэ, серия 11 туомунан Кэбээйи улууһун олоҥхоһута И.А. Николаев-Куоҕас Уйбаан “Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун бэлэмнээн таһаарбыта. Эдбэх научнай-популярнай ыстатыйалар ааптара. Бу кэмҥэ Е.Н. Протодьяконова бастыҥ общественнай үлэтинэн биллибитэ, 1999-2007 сс. “Олоҥхо Ассоциацията” Өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ эппиэттиир сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Олоҥхону харыстааһыҥҥа уонна тарҕатыыга киэҥ далааһыннаах тэрийэр-быһаарар үлэни ыыппыта. 2010 сылтан Олоҥхо Ассоциациятын секретариятын салайааччыта.

Республикатааҕы Олоҥхо киинин бары бөдөҥ бырайыактарын көҕүлээччитинэн уонна эппиэттээх толорооччутунан буолар. ЮНЕСКО-ҕа бэриллибит “План действий” чэрчитинэн кэскиллээх бырайыактары олоххо киллэрэр сыаллаах-соруктаах  үлэ кини тус салалтатынан ситиһиилээхтик ыытыллар. Ол түмүгэр үгүс бырайыак үгэскэ кубулуйан, олоҥхону харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга улахан суолтаты ыллыллар.

## Наҕараадалара
Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтар династиялара”, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Алаҕар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, П.А.Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.

## Сигэлэр
* Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара :антология/[хомуйан оҥордулар : М.А.Герасимова, Е.Н.Протодьяконова, Р.Н.Анисимов ; редкол. ; В.Н.Иванов (бас ред.), А.Н.Жирков, А.А.Кузьмина уо.д.а.]. – Дьокуускай : Алаас, 2015. – 368 с.
Марфа Петровна Куличкина

## Олоҕун олуктара
Саха дьахталларыттан биир бастакынан айар үлэ умсулҕаннаах дьарыгар ылларбыт поэтесса Марфа Петровна Куличкина 1929 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ улууһугар Доллу нэһилиэгэр Төбүрүөн диэн алааска төрөөбүтэ. Ийэтэ Александра Константиновна 1 Мөҥүрүөн нэһилиэгиттэн төрүттээх. Эрдэ тулаайах хаалан таайыгар иитиллибит. Аҕата Петр Павлович Куличкин (Бөтөкө) биир да кылаас үөрэҕэ суох эрээри айылҕаттан айдарыылаах ветеринар. Кини оҕо сааһа сэрии, кураан, сут, тулаайахсыйыы, өлүү-сүтүү ыар сыллырыгар эрэйи-кыһалҕаны билэн уйан сүрэхтээх, чараас дууһалаах лирик-поэт буолара эдэр сааһыттан биллибитэ.

## Айар үлэтэ
Суруйарга оскуола эрдэхтэн холоммута. Оскуола эркин хаһыатыттан саҕалаан, оройуон, республика хаһыаттарыгар араас темаҕа заметкалары, ыстатыйалары, фельетоннары, хоһооннору бэчээттэтэрэ.

Бастакы хоһоонноро 1949 с. «Колхоз кырдьыга», «Эдэр большевик» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.  Уопсайа икки сүүсчэкэ хоһоонуттан үс кыммыттан биирэ оройуон уонна республика хаһыаттарыгар, хаста да “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэммитэ. Оччотооҕуга боростуой тыа сирин олохтооҕо аар-саарга аатырбыт поэттары быһа туһэн кинигэ таһаарар кыаҕа суох этэ. Ол иһин тыыннааҕар кинигэ таһаарбатаҕа. Арай 1991 сыллаахха Скрябин Илья Ильич сүүрэн-көтөн “Үрүҥ түүл” диэн дьоҕус кинигэни таһааттарбыта.

Тыыннааҕар кини суруйбут хоһоонноругар мелодистар мелодия айан үгүс хоһооннорун ырыа гынан көтүппүттэрэ. Ол курдук В. Ноев “Күөрэгэй”, Н. Сорокин “Үрүҥ түүн”, “Үрүҥ күн”, А. Варламова “Хомпоруун хотойдор”, А. Алексеев “Киэн тутта ыллыыбыт”, В. Васильев “Өлбүттэр сүрэххэ тыыннаахтар”, Е. Белолюбскай “Күн эйэ туһугар”, Г. Шахурдина “Алгыс ырыата”, “Таптыыбын эйиигин”, А. Дмитриев-Чүмэчи “Сибэкки биэрээри” уонна да атыттар.

Ахсынньы 28 күнүгэр 1991 сыллаахха Аркадий Михайлович Алексеев музыкальнай театрга “Хагдарыйбыт ньургуһун” диэн поэтесса айымньыларыгар музыкальнай биэчэр тэрийбитэ.

2006 сыллаахха Иван Тарабукин “Сүүнэ тыл сүмэтин булларбын” диэн кинигэтэ бэчээттэммитэ. Бу хомуурунньыкка М.П. Куличкина бэчээттэнэ илин хоһоонноро киирбиттэрэ. 2015 сыллаахха  Л. С. Аргунова  хомуйан оҥорбут “Күөрэй дуу, күөрэгэйим” диэн үтүө киһини үйэтитэр үһүс кинигэ тахсыбыта. Марфа Куличкина хоһооннорун бэйэтэ сыанаттан ааҕара, культура эстафетатын хас да төгүллээх лауреатынан буолбута. Республикатааҕы фестиваль дипломанын аатын ыла сылдьыбыта. Культура министерствотын дипломнарынан, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Иллэҥ кэмигэр саахымат оонньуурун сөбүлүүрэ, совхоз иһинэн ыытыллар күрэхтэһиилэригэр өрүү бириистээх миэстэни ылара.  Олохтоох библиотекаҕа, оскуолаҕа учууталынан, интернакка сэбиэдиссэйинэн, иитээччинэн үлэлээбитэ.

Поэтесса 1988 с. олунньу 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Сигэлэр
И.Н.Тарабукин Сүүнэ тыл сүмэтин булларбыан.../ Марфа Куличкина; – Дьокуускай: Сайдам, 2005. – 160 с.
Иван Анисимович Сергеев - Тообуус

**Иван Анисимович Сергеев - буойун суруйааччы**

1922 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун (уруккута Мэҥэ улууһун) Чалҕаа нэһилиэгэр төрөөбүт. 1939 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай рабфакка үөрэммитэ. Ити кэмҥэ Тообуус Сергеев диэн аатынан "Бэлэм буол", "Эдэр бассабыык" хаһыаттарга хоһооннорун бэчээттэтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэн эрэрэ. Кини поэзияҕа чахчы да дьоҕурдааҕа. 1941 сыл от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Кини 409-с оһуобай батальон саперынан сылдьан, 1942 с. тохсунньу 27 күнүгэр геройдуу охтубута. Кини көмүс уҥуоҕа Дзержинскэй оройуонугар Никольское дэриэбинэҕэ сэриигэ өлбүт саллааттар ииннэригэр хараллан сытар.

715 күн устата - 1941 с. алтынньы 2 күнүттэн 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр диэри Калужскай уобаласка өстөөҕү утары кырыктаах охсуһуулар салҕанан барбыттара. Манна Аҕа дойду Улуу сэриитин быһаарсыылаах кыргыһыылара: Московскай (30.09.1941 - 20.04.1942), Курскай (05.07.1943 - 23.08.1943), Смоленскай (07.08.1943 - 02.10.1943) буолан ааспыттара.

Иван Сергеев 1941 сыл сэтинньи ыйга сэрии инники кирбиитигэр тиийэр. Кини кыргыһыы үөһүгэр сылдьыбыт кэмэ - 1941 сыл тиһэх ыйдара уонна 1942 сыл саҥата - биһиги Ийэ дойдубут саамай ыар кэмэ этэ. Фашистар тимир халҕаһалара Сэбиэскэй судаарыстыба тэбэр сүрэҕэр Москубаҕа тиийэ кимэн киирбиттэрэ. Күчүмэҕэй күҥҥэ-дьылга киһи түргэнник ситэр-хотор диэччилэр. Ол кырдьык быһыылаах. Сэмэй оҕо киһи аҕыйах ый иүигэр өлөр-тиллэр, мүччүргэнин элбэхтик көрсүбүт, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэлбит, ол кутталтан, ол эрэйтэн чаҕыйбатах, өлүүнү өтөрү көрбүт, модун санаалаах, дьэбир сүрэхтээх буойун буолбута сэриигэ сылдьан сүрүйбүт суруктарыттан көстөр.

Ахсынньы 11 күнүгэр баччааҥҥа диэри икки төгүл бааһырдым диэн суруйбут. Баастара халымыр быһыылаахтар эбит: кыргыһыы хонуутуттан тахсыбатах.

Тиһэх суруга маннык түмүктэнэр: *"Мин үөрэхтээх, культурнай киһи буола үүнэр санаалааҕым. Барыны бары билиэхпин баҕарарым, үчүгэйгэ дьулуһарым. Үөрэҕи, сахам норуотун, Сахам сирин таптыырым. Мин сыалым - суруйааччы буоларга этэ. Оо, үгүһү, элбэҕи, үчүгэйи, кэлэр кэскилбин саныыр да этим. Олору хайаан да толоруом эбитэ буолуо ээ. Тугу саныырбын толорбот буолбат этим.*

Ити кэнниттэн сурук суох... (Софрон Данилов "Тообуус" ахтыытыттан).

## Быһаарыылар
Неустроева Евдокия Семеновна

**Неустроева Евдокия Семеновна** — суруналыыс, АБ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ бэчээтин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1996 с. кулун тутар 12 к. Томпо оройуонугар Кириэс-Халдьаайы сэл. III Байаҕантайга төрөөбүтэ. 

1982 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1983-1988 сс. СГУ историко-филологическай факультет нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар үөрэммитэ.

1988-1990 сс. Үөһээ Халыма улууун Арыылаах орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.

1990-1993 сс. Томпо оройуонун Үөгэн орто оскууолатыгар алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ.

1993-1994 сс. Саһыл орто оскуолатыгар учууталлаабыта.

1994-1996 сс. Муома улууһун Улахан Чыыстай орто оскуолатыгар устуоруйа, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ.

1996-2000 сс. Саһыл орто оскуолатын устуоруйа учууталынан үлэлээбитэ.

2000-2012 сс. "Томпо илдьитэ" хаһыакка кэрэспэндьиэннээбитэ.

2012 сылтан Томпо оройуонун дьаһалтатын пресс-центрын салайаачытынан уонна "Томпо илдьитэ" хаһыат кэрэспэндьиэнинэн үлэлиир.

## Үлэлэрэ
"Мы помним своих героев" (2010), "Родом из Хандыги" (2013), "Край Томпо" (2016)  кинигэни оҥорсооччулартан, эрэдээктэриттэн биирдэстэрэ

"Томпонский район в годы войны (1941-1945 гг.)" (2010), "Томпонсикй район: годы, события, люди" (2014), "Знатные люди Томпонского района" (2012, 2017), "Ичигесский наслег и колхоз"(2010), "Село Теплый ключ" (2016) "Геолог Гавриил Петрович Ефимов и его коллеги" (2012) уо. д. а. кинигэлэри эрэдэксийэлээбитэ

Ону таһынан элбэх ыстатыйа, уочарка ааптара.

## Наҕараадалара
Бэчээт уонна телерадионан биэрии СӨ Департаменыттан илиигэ кэтэр чаһыы уонна бочоуттаах грамота (2004, 2009)

Аҕа Дойду улуу сэриитин кыайыы 65 сылыгар анаан "Забота-Арчы" ыыппыт айар куонкурсун кыайыылааҕа (2010)

СӨ бэчээтин туйгуна (2014)

"Мастер слова" бэлиэ (2014)

СӨ Е.М.Ярославскай аатынан түмэл дириэксийэтин аатыттан бочуоттаах грамота (2011, 2015, 2018) уо.д.а.

## Сигэлэр
Николаев Н.С., Ефимов Н.Е., Николаева М.А. "Знатные женщины Томпонского района". Якутск, 2018