open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра

Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра.

Елабугатааҕы Казань Богородицатын манастыыра - Нуучча православнай сыаркабын Казанскай епархиятын үлэлии турар дьахтар манастыыра. Татарстан Елабуга куоратыгар, кырдьаҕас куорат чэрчитигэр, Горькай аатынан уулуссаҕа турар. 1856 с.дьахтар общинатын быһыытынан төрүттэммит. Манастыыр аатын 1868 с. ылбыт. 1920 с.(Татарскай АССР төрүттэммит)диэри Елабуга Вятскай губернияҕа, ол аата, Вятскай епархияҕа киирэр этэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ, Елабуга манастыыра, епархия улахан манастыыра этэ(1900 с. - 273 монахинялары кытта  послушницалар олорбуттара). Манастыырга оскуола, ону таһынан, золотошвейнай уонна живописнай мастарыскыайдар бааллара. Манастыырга сүрүннээн көмөлөһөөччү И.И.Стахеев, манастыыр туһатыгар, 1856-1868 сс., мөлүйүөнтэн тахса солкуобайы биэрбитэ. Ити ураты улахан көмө үбүлээһининэн манастыырга: түөрт муннуктаах кирпииччэ аҕырааданнан төгүрүтүллүбүт 4 хараам, колокуонньа уонна 6 улахан олорор уонна хаһаайыстыбаннай куорпустар тутуллубуттара. Хараам өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн үрэйиллибитэ.
2007 сылтан бүтүннүү чөлүгэр түһэрии саҕаламмыта. 2012 с. алтынньы 31 күнүгэр хараамы Казань уонна Татарстан митрополита Анастасий сибэтии гыммыта.1918 с. манастыырга репрессиялар саҕаламмыттара. 1928 с. сабыллыбыта.
1995 сылтан саҥаттан тэриллибитэ. 1998 с.диэри Казанскай епархияҕа соҕотох дьахтар манастыыра этэ. 2000 сыл саҕаланыытыгар манастыырга 20 монахиня уонна настоятельница - игуменья Вера(Шевченко) бааллара. Манастыырга икки хараам: дьоҕус - великомученица Варвара(1887) киэнэ, уонна улахан - Казань Богородицатын иконатын аатыгар, урусхалламмыт оннугар тутуллубут.
Манастыырга чөлүгэр түһэрии уонна реставрациялааһын үлэтэ бара турар.
2019 с. манастыыр иһигэр "Дом Веры" диэн ааттаах түмэл арыллыбыта. Онно, манастыыр олоҕун барытын туһунан кэпсэнэр. Ити иннинэ, манастыыр, "Сохранение исторической памяти" диэн номинацияҕа бэрэсидьиэн гранын ылбыт. Гран харчытыгар түмэл арыллыбыт уонна 2018 с.манастыыр арыллыбыта 150 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэргэ туттуллубут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C
https://m.vk.com/monastirelabuga
Оруосабай мэчиэт

Оруосабай мэчиэт

Оруосабай мэчиэт(Казань)(тат. Ал мэчет; Онус собуорунай, Татаар кылабыыһатын таһыгар, Намыһах бухаарскай, Өт күөҕэ өҥнөөх) - Казаҥҥа, Саҥа Татаарыскай солобуодаҕа турар мэчиэт.
1906 с. I гильдиялаах атыыһыт Мухаммед-Садык Галикеев үбүлээн туттарбыт мэчиэтэ. 1931 сыллаахха сабыллыбыт. Архитектора биллибэт. Истиэнэтин өҥүнэн ааттаммыт. Мажит Гафури аатынан уулуссаҕа 67 нүөмэрдээх дьиэ.
1998 сылтан, урукку мэчиэт дьиэтэ, Ислам ылыллыбыта 1000 сылынан диэн медресеҕа бэриллибит.Арассыыйа бэдэрээссийэтин, норуот култууратын баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
Татаар өрөспүүблкэтин ЦИК уурааҕынан, 1931 сыл, бэй ыйын 22 күнүттэн мэчиэт сабыллыбыта. Мэчиэт дьиэтэ профилакторий  буолбута. Икки эрээт(двусветный) түннүктэрдээх сааланы, аҥаардаан икки этээстээх гыммыттара, арочнай түннүктэри түөрт муннуктаах оҥорбуттара. Минарет үөһээ цилииндирэ уонна шатера көтүрүллүбүттэрэ.
1991 с. Татарскай ССР Миниистирдэрин Кабинетын от ыйын 31 күнүнээҕи 337 нүөмэрдээх уурааҕынан мэчиэт култуура пааматынньыга диэн ааты ылбыта.
2000 с. чөлүгэр түһэриллибит.
Мэчиэт үрдүк истиэнэлээх саалалаах уонна хотугу өттүгэр сыһыары тутуллубут сиргэ турар минареттаах. Икки эрээт түннүктэрдээх, түөрт муннуктаах дьиэ, түөрт скаттаах сарайдаах. Киирэр аана, хотугу өттүгэр, минарает аллараатыгар. Антресольнай саала, икки эрээт түннүктэринэн сырдатыллар. Дьиэ түөрт муннуктардаах аллараа олоҕор вестибюль баар. Киниэхэ  арҕаа уонна илин өттүттэн икки тутуу сыста тураллар, бииригэр - минаретка тахсар винтовой уонна икки эрээт түннүктэрдээх саалаҕа тахсар кирилиэстэр бааллар. Иккиһэ - үлэлиир дьон сылдьар ааннара. Түөрт кырыылаах олбохтон тахсыбыт аҕыс кырыылаах ярустаах. Ярус эргиччи барар балконнаах. Бүтэһик ярус, сиэдэрэй сталактитовай карнизтаах, конус моһуоннаах үрдүк шатердаах, аллараа өттүгэр тимиртэн иэҕэн оҥоһуллубут эргиччи барар кытыылаах. Мэчиэт дьиэтин илин, кэлин өттүлэрэ, ойоҕосторо эклектика истиилинэн, илиҥҥи матыыптаах элэмиэннэринэн киэргэтиллибиттэр.
Ш. Марджани иһитиннэрбитинэн, урут, Оруосабай мэчиэт оннугар, 1808 с.атыыһыт М.А.Апанаев үбүнэн тутуллубут Намыһах мэчиэт дьиэтэ турбут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C)
https://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%B2_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8
Гаоцзюй

**Гаоцзюй** (былыргы кыт.: 高車, 高车, пиньинь: *Gāojū*, *Gaoche* — "үрдүк тэлиэгэлэр" диэн суолталаах), **Тэлэ** (鐵勒) да дииллэр — Киин Азияҕа олорбут хуннартан төрүттээх былыргы көс омуга.

Гаоцзюйдэр 490 сыллаахха Юэбань дойдутун сэриилээн кыайаннар Илиҥҥи Казахстаан сиригэр бэйэлэрин дойдуларын тэрийбиттэрэ. Бу дойду икки аҥы арахсар этэ: хотугу уонна соҕурууҥу. Сотору буолан баран соҕурууҥу **Гаоцзюй жужан диэн атын көс бииһигэр хотторон бас бэриммитэ. Хотугу Гаоцзюй өссө 45 сылга уһаан баран 540 сылга жужаннартан хотторбута уонна кинилэргэ бас бэриммитэ.**

**Гаоцзюйдэр [[Түүр тыллара|түүр тыллаах]] [[Былыргы уйгуурдар|былыргы уйгуур]] омугун өбүгэлэрэ буолаллар****.**

## Гаоцзюй историята

### Төрдө
Былыргы Кытай историктара гаоцзюйдар динлиннэри кытта ситимнээхтэрин билэр этилэр, ол эрээри чуолаан ханнык омуктан төрүттээхтэрин билбэт этилэр. Кинилэр санааларыгар г**аоцзюйдэр ''чи-ди'' диэн омуктан үөскээбит буолуохтарын сөп. Ол туһунан аатырбыт түрколог Н. Я. Бичурин (Иакинф) суруйан турар**.
### Моҕол теорията
Н. Я. Бичурин сабаҕалыырынан гаоцзюйдар өбүгэлэрэ *чи-ди* омук буолар: кинилэр былыргы ааттара *дили* диэн этэ, онтон *гаогюй динлиннэрэ* уонна *ойхордар* диэн ааттаммыттар. Н. Я. Бичурин этэринэн *чи-дилэр* уонна *динлиннэр* былыргы моҕол тыллаах биистэртэн үөскээбиттэр. А. С. Шабалов диэн бүрээт чинчийээччитэ Н. Я. Бичурин сабаҕалааһынын өйүүр уонна эмиэ *чи-дилэр*, *дилилэр*, *гаогюйдэр* уонна *хойхулар* (*ойхордар*) моҕол тыллаах этилэр диир. Кини саныырынан бу омуктар IV үйэ бүтүүтүгэр былыргы кыргыстар дьайыыларын түмүгэр кинилэр тылларын ылыммыттар.

## Үгэстэрэ
Гаоцзюйдэр көс омуга этилэр. Үгэстэрэ жужаннар киэннэригэр майгынныыр, ол эрээри үрдүк көлүөһэлээх тэлиэгэлээх этилэр, ол иһин "үрдүк тэлиэгэлэр" – "гаоцзюй" (高車) диэн ааттаммыттар.

Этиҥ кэмигэр улаханнык хаһытыыллар уонна ох саанан халлаан диэки ыталлар. Күһүн ойууннар хойдору араҥастыыллар уонна кыыраллар.

Өлбүт дьону сиргэ көмөллөр. Ииҥҥэ ох саа, кылыс, үҥүү угаллар.

### Гаоцзюйдэр аҕа уустара
12 аҕа ууһа баар этэ:

# Лифули
# Тулу
# Ичжань
# Далянь
# Кухэ
# Дабо
# Алунь
# Моюнь
# Сыфань
# Фуфоло
# Циюань
# Юшупэй (Юкуаньпэй)

## Гаоцзюйдэр баһылыктара

* Афучжило (480—496)
* Мивоту (496—516)
* Ифу (516—534)
* Юэцзюй (534—537)
* Биди (537—540)

## Эбии көр
* Былыргы уйгуурдар

## Быһаарыылар
Хазардар

**Хазардар** ( "кузарим",  "ал- хазар",  "хазар",  "хазарой",  "хазир", , ) — түрк тыллаах көс омуга. Хуннар кэннилэриттэн Дагестаантан хоту өттүгэр олорбуттар.

## Аат
*Хазар* диэн аат бу омук бэйэтэ бэйэтин ааттанар аата буолар уонна кини төрдө чопчу биллибэт. *Хазар* аат төрдө түүрдүү *kaz*  ("көс") диэн тыл буолуон сөп. Ону таһынан бу аат төрдүн туһунан атын сабаҕалааһыннар бааллар, холобур:

* , *hâzâr* "тыһыынча" диэнтэн үөскээбит (А. П. Новосельцев),
* "кесарь" диэн Рим ыраахтааҕытын аатыттан тахсыбыт (А. Поляк, А. Рона-Таш),
* түүрдүү "баттыыр", "үтүрүйэр" диэн суолталаах тыл (Л. Базен).

## Төрдө
Сорох чинчийээччилэр саныылларынан (холобур, Б. Н. Заходер), хазар омуга икки улахан биискэ арахсар этэ: маҥан уонна хара хазардар (калис-хазардар уонна кара-хазардар). Атын чинчийээччилэр этэллэринэн (холобур, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев) бу арахсыы бииһинэнэ буолбакка социальнай туругунан этэ уонна хазар уопсастыбата сайдыылаах тэрээһиннээҕин туоһулуур. Хазардар кытта барсила, савир, баландьар биистэрэ ыкса ситимнээх этилэр. Кэлин сороҕолоро хазардары кытта булкуспуттара. Хазардарга ордук чугас барсила бииһэ этэ.

Хазардар төрдүлэрин уонна былыргы дойдуларын туһунан элбэх санаа баар. Сүрүн теориялар манныктар:

* Хазардар V үйэҕэ Европаҕа олорбут *акацир* диэн ааттаах гунн бииһиттэн үөскээбиттэр (А. В. Гадло, О. Прицак).
* Хазардар былыргы уйгуурдартан үөскээбиттэр (Д. Данлоп).
* Хазардар Хорасантан Кавказка көспүт *эфталиттар* сыдьааннара буолаллар (Д. Людвиг).
* Хазардар оҕур, савир, алтаай биистэрин холбоһууларыттан үөскээбиттэр (П. Голден, М. И. Артамонов, А. П. Новосельцев, Д. Немет).

Арассыыйа чинчийээччилэрэ сүрүннээн бүтэһик версияны ылыналлар.

Хазар тыла түүр тыллар булҕар бөлөҕөр киирэр, ону былыргы кинигэлэргэ суруллан хаалбыт хазар тыллара туоһулууллар.

## Олорбут сирдэрэ
мини|250x250пкс|Хазар хаҕаната
VII үйэҕэ диэри хазардар араас омуктартан тутулуктаах этилэр. 560 сылларга хазардар Түүр хаҕанатыгар бас бэриммиттэр. Кэлин, VII үйэ ортотугар Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хазардар бэйэлэрин дойдуларын, ол аата  Хазар хаҕанатын (650–969) тэриммиттэрэ.

Аан маҥнай хазардар Дагестааҥҥа баар Дэрбэнт диэн куорат хоту өттүгэр олорбуттара. Онтон кэлин Дагестаан сириттэн Кырыым, Дон уонна Поволжье диэки олохсуйбуттара. VII үйэҕэ Хазар хаҕанатын киин куората Поволжьеҕа көһөрүллүбүтэ.

## Итэҕэллэрэ
Хазардар үксүлэрэ уопсай түүр Таҥараҕа итэҕэллээх этилэр уонна хаҕаны Таҥараттан айдарыылаах диэннэр ытыктыыр буолаллара. Ону таһынан Хазар хаҕаната христиан уонна ислам итэҕэллээх дойдулары кытта ыаллыы сытар буолан уонна хазардар атын итэҕэллээх дьоҥҥо эйэлээхтик сыһыаннаһар буоланнар бу дойдуга христиан, ислам уонна иудаизм тарҕаммыт. VII–IX үйэлэргэ хазардар хаҕаннара иудаизмы ылыммыттара.

## Эбии көр

* Хазар тыла
* Хазар хаҕаната
* Былыргы түүрдэр
* Түүр хаҕаната

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* 
* 
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  
* *Петрухин В., Флёров В.* Иудаизм в Хазарии по данным археологии // История еврейского народа в России. От древности до раннего Нового времени. Том 1 — М.: Мосты культуры/Гешарим, 2010. — С. 149—161.
*
Хазар тыла

уҥа|мини|300x300пкс|"Киев суругар" баар рууна суруга
**Хазар тыла** — хазар төрөөбүт тыллара, сабаҕалааһын быһыытынан түүр тыллар булгар бөлөҕөр киирэр.

Хазардыы тиэкистэр көстө иликтэр. Хазардар бэйэлэрэ суруйбут үс тиэкис баар, барыта былыргы иврит тылынан суруллубуттар (холобур, Дьэбириэй хазар суруйсуута, Киев суруга). Хазардар рууна суруктаах этилэр, ону туоһулуур араас тааска суруктар бааллар, ол эрээри кинилэр суруктарын чинчийээччилэр кыайан ааҕа иликтэр.

Атын тыллаах былыргы кинигэлэртэн (бастатан туран арааб уонна Византия) 60-ча хазар тус аата уонна сир аата көстүбүт. Олортон сорохторо аат тыл буолаллара быһаарыллыбыт. Холобур, bulan — "таба", kel — "башня", čiček — "сибэкки"; даҕааһын ааттар: alp — "албан", өҥнөр: sār — "белый", sārïg — "саһархай" уо.д.а. Ааттар уонна сололор үксүлэрэ түүрдүүлэр.

Чинчийээччилэр хазар тыла түүр тыллар биир саамай былыргы салаатыгар, ол аата булгар бөлөҕөр киирэрин *Саркэл* диэн куорат аатын ырытаннар быһаарбыттар. Ону таһынан ал-Истахри уонна ибн-Хаукаль диэн арааб тыллаах айанньыттар хазар тыла булгар тылыгар майгынныырын уонна атын түүр тыллартан уратытын туһунан суруйан хаалларбыттар.

Билиҥҥи тыыннаах түүр тылларыттан хазар тылыгар ордук чугас чуваш тыла буолуон сөп. Хазар тылын сабыдыала атын түүр тылларыгар да баар, холобур, караим, кумык уонна азербайдьаан тылыгар.

## Эбии көр
* Хазардар
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *Марсель Эрдаль* Хазарский язык // Хазары. — М.-Иерусалим, 2005.
* Хазарский язык / Гаджиева Н. З. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 707. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — .
Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

**Түүртэн төрүттээх устудьуоннар университеттара. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)**

Профессор Кулбек Сарсенович кэпсииринэн, Ахмед Яссави аатынан Туркестан куораттааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы Казах уонна турок университетыгар 18000 устудьуон үөрэнэр эбит. Кинилэр 32 араас түүр төрүттээх норуоттартан сүүмэрдэнэн кэлэн үөрэнэллэр. Турция түүр оҕолоро үөрэнэллэригэр анаан хас сыл аайы 200 миэстэни арыйар. Оҕолору университет үлэһиттэрэ бэйэлэрэ түүр түөлбэлэрин кэрийэ сылдьан хомуйаллар эбит. Холобура, 2013 с Саха сирин оҕолоругар 15 миэстэни анаан үөрэххэ ылбыттар. Саамай киһи сэргиирэ оҕолор үөрэххэ туттарсыыларын, барыы-кэлии төлөбүрүн университет бэйэтэ уйунар. Өссө оҕо устудьуон буоллаҕына, 150 доллар истипиэндьийэлэнэр. Бу биһиги харчыбытынан 9-10 тыһыынча буолар. Үчүгэйдик үөрэнэр буоллаҕына эбии 75 дуоллары ылар. Устудьуон бастакы сылыгар дьону кытары болоруһарыгар ыарырҕаппатын диэн, холобур, Саха сириттэн сылдьар оҕолору сахалыы билэр үөрэтээччигэ сыһыараллар эбит.

Бу университекка үөрэнэр оҕолор араас идэни барытын баһылыахтарын сөп. Ол курдук тюрколог идэтиттэн саҕалаан, экэнэмиискэ тиийэ үөрэниэхтэрин сөп эбит.

Мин, түгэн көстүбүччэ, бу университеты бүтэрэн «Гостиничное хозяство, туризм» идэтинэн «Риксос Хадиша Шымкент» диэн 5 сулустаах бизнес-отельга үлэлии сылдьар Игорь Янков диэн эдэр киһи туһунан сырдатыахпын баҕарабын. Игорь оскуолаҕа үөрэнэр кэмиттэн төрөөбүт норуотун историятын интэриэһиргээн араас научнай кэмпириэнсийэлэргэ кыттан улааппыт. Кини суруйааччы А.Г.Кудрин-Абаҕыыныскай аатынан Абаҕа оскуолатын бүтэрбит. Билигин Казахстаҥҥа олорор. Игорь омук сиригэр сылдьан киһи төрөөбүт тылын, култууратын, историятын суолтатын өссө үрдүктүк тутарын уонна үөрэппит учууталларыгар махтанарын биллэрэр. Бу оскуолаҕа үлэлиир учууталлар үөрэтэр оҕолорун инники дьылҕатыгар, идэтин таба тайанарыгар үтүө сабыдыаллаахтара, билиҥҥи оскуоланы бүтэрээри сылдьар оҕолорго, учууталларга, уһуйааччыларга үтүө холобур буолар. Биһиги оҕолорбут уруулуу түүр омуктары үөрэтэр кыһаҕа үөрэнэн идэ ылаллара, киһи быһыытынан сайдаллара олус кэрэхсэбиллээх, суолталаах, олоххо умнуллубат түгэн буолар.

Ааптар Хабырыыл кыыһа.

Туһаныллыбыт литература:

1.	Бүөтүр Бөтүрүөп. Биир силистээх-мутуктаах дьоммут. «Кыым» хаһыат. 2013. от ыйа.

2.	Игоь Янков. Казахстантан махтал Кэскил. 2019. Ыам ыйа.
1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

1926 сыллаахха И.Н.Барахов тюркологическай сийиэскэ кыттыбыта.

Народнай учуутал М.А.Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназияҕа үөрэнээччилэр тюркологияҕа аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай – практическай кэмпириэнсийэлэрэ 2007 сыллаахха буолан ааспыт. Манна Саха сирин үгүс оскуолатыттан халыҥ дэлэгээссийэ кэлэн, тюркологияҕа, сахалар уруулуу түүр уонна монгол омуктарын кытары тылга, историяҕа, литератураҕа, фольклорга, итэҕэлгэ араас өрүттээх сыһыаннарыгар аналлаах 117 дакылааты аахпыттар. Манна түүр омугу чинчийбит  суруйааччы Мурад Аджи, Кытайтан тыл үөрэхтээҕэ , наука кандидата Ян Чунь, Монголияттан Жамбалсурэн Цэйен – Норов ыалдьыттаабыттар.

Мурад Ескендерович Аджиев удьуордара –Аджилар-эһэлэрин саҕаттан Москубаҕа олохсуйбуттар. Кумык диэн аҕыйах ахсааннаах Кавказ түүрдэриттэн сыдьааннаах омук буоларын кини «аахайбакка сылдьыахпын, кэлин мэһэйдэри үөскэтэр буолан барбытыгар толкуйга түспүтүм -  тоҕо манныгый» диэн . Ол толкуйдарыттан, олоҕун охсууларыттан, Мурад Аджи диэн суруйааччы суола саҕаламмыта. Кини түүрдэр устуоруйаларын чинчийэр уонна уонна онно урут биллибэтэх , кистэммит, эбэтэр аахайыллыбатах өрүттэри булан, ону ситимнээн, соһутар, урут суох түмүктэри оҥортуур. Холобура, кини «Арассыыйа култуурата – бу түүрдэр култууралара» диэн этэрин «улуу убайдарбыт» хантан сөбүлүөхтэрэй? Мурад Аджи тыл этэригэр манна кэмпириэнсийэҕэ эдэр ыччат, үөрэнээччилэр кытталларын сэргээн кэлбитин, оҕолор үлэлэрин кэрэхсээбитин, Бакуга буолбут бастакы сийиэскэ Исидор Барахов салайааччылаах дэлэгээссийэ кыттыбытын туһунан документальнай киинэни көрөн астыммытын  бэлиэтээбит. 

Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, өйүнэн-санаатынан ураты сайдыылаах  И.Н.Барахов научнай үлэлэриттэн 1922-1927 сс суруллубут өттүлэрэ автономияны, суверенитеты ылынарга аналлаахтар. Кини ырааҕы өтө көрөр дириҥ политиката билигин да үтүө сабыдыаллаах. И.Н.Барахов түүрдэр устуоруйалара бүтүн Арассыыйа устуоруйатыгар биир боччумнаах миэстэни ыларын ыйбыта. 

От туһунан Монголияттан кэлбит историческай наука доктора,  Улан Батор университетын профессора Жамбалсурэн Цэйен – Норов маннык бэлиэтээн эппит: «И.Н.Барахов туһунан 1926 сыллааҕы киинэни көрөн олус үөрдүм. Саха автономнай республикатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Исидор Барахов Саха сиригэр тюркологическай наука үөскээһинигэр, сайдыытыгар оҥорбут кылаата олус улахан эбит. Ол да иһин бүгүн кини төрөөбүт улууһугар тюркологическай наука күүскэ сайдар эбит» -диэн төһө да ырааппыт бэлиэ түгэн туһунан урут сыана быспытыттан киһи астынар, киэн туттар санаа киирэр. 

## Туһаныллыбыт литература

1.     Ю.И.Васильев-Дьаргыстай. Түүрдэри түөһэн... Кыым. 2007 .

2.     Мурад Аджи: «Арассыыйа култуурата түүрдэртэн саҕаламмыта». 2007. Кыым.
Чаҕатай тыла

**Чаҕатай тыла** (*Дьаҕатай тыла*), **чаҕатай түрки**, **былыргы узбек тыла** (чаҕатайдыы: **جغتای,** *jaĝatāy*; **ترکی,** ***Turkī***; ; уйг. چاغاتای تیلی, *чағатай тили*) — орто үйэлэргэ Орто Азияҕа тарҕаммыт түүр тыла. XV үйэ иккис аҥарыгар уонна XVI үйэҕэ литература тыла буолан тарҕаммыта.

Орто Азияҕа карлук, кыпчак уонна оҕус тыллаах түүр омуктары ыаллыы олорор буоланнар, чаҕатай тыла барыларыгар өйдөнөр, уопсай түүр тыла буолбута.

Билиҥҥи узбек уонна уйгуур тыллара чаҕатай тылыттан үөскээбитэр, ол иһин чаҕатай тылын сорох ардыгар "былыргы узбек тыла" диэн ааттыыллар.

Чаҕатай тылынан элбэх айымньы суруллубут буолан, бу тыл художественнэй ньымалара уонна терминологията күүскэ сайдыбыт. Чаҕатайдыы итэҕэл, философия, юридическэй уо.д.а. айымньылар суруллубуттар.

Чаҕатай тылын суруга арааб алпабыытыгар олоҕурар.

## История
Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна историктар чаҕатай тылын туһунан, чуолаан бу тыл тарҕаммыт кэмин туһунан биир санаалара суох. Ол эрээри чаҕатай тыла сүрүннээн Орто Азияҕа XIII–XIV үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҥатыгар диэри тарҕаммыт уонна киэҥник туттуллар этэ. Чаҕатай тыл Орто Азия араас тыллаах омуктарын уопсай тыллара буолбут.

ХV үйэ бүтүүтүттэн чагаҕай тылыгар уларыйыылар саҕаламмыттар: бу тыл харахааннар кэминээҕи уйгуур тылын норматыттан ыраатан, ордук билиҥҥи узбектар өбүгэлэрин тылларыгар майгынныыр буобут.

Чаҕатай тыла ССРС кэмигэр аныгы узбек тылын нормата оҥоһуллуор диэри туттуллар этэ. Ол курдук 1922 сыллаахха Ташкент куоракка дьадид хамсааһынын "Һакикат" диэн сурунаала чаҕатай тылынан тахсар этэ.

Чаҕатай тыла былыргы харахааннар тылларыттан үөскээбит, ол гынан баран бу тылга Самарканд уонна Андижан диалектарын (билиҥҥи узбек тылын өбүгэлэрэ диэххэ сөп) дьайыыта эмиэ күүстээх. Былыргы уйгуур тылыттан чаҕай тылыгар уйгуур суруга хаалбыт этэ, бу суругунан бастакы чаҕатайдыы айымньылар суруллубуттара. Түүр тыллаах омуктар наар хамсыы, көһө, уларыйа сылдьар буоланнар, чаҕатай тыла кэлин атын түүрдүү тыллар дьайыыларыгар түбэспитэ. Ол да буоллар бу тыл сүрүнэ карлук түүрдэрин тыла этэ. Ону таһынан чаҕатай тылыгар оҕус тыллаахтар (сүрүннээн Хорезм сиригэр) уонна кыпчак тыллаахтар күүскэ дьайбыттар. Дьиктитэ диэн чаҕатай тылыгар азербайдьаан тылын сорох элеменнэрэ эмиэ көстөллөр.

## Эбии көр

* Узбек тыла
* Уйгуур тыла
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* Боровков А. К. Бадā'и’ал-лугат. Словарь Тāли Имāни Гератского к сочинениям Алишера Навои. М., 1961.
* Боровков А. К. Лексика среднеазиатского тефсира XII—XIII вв. М., 1963.
* Боровков А. К. Алишер Навои как основоположник узбекского литературного языка, — сб. «Алишер Навои», М. — Л., 1941.
* Aftandil S.Erkinov. «Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)». International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp.&nbsp;57–82 [1].
* Наджип Э. Н. Исследования по истории тюркских языков (XI—XIV вв.). М., 1989
Болот Бейшеналиев

**Болот Бейшеналиев** (1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кеминскай оройуон Восточнайыгар төрөөбүт -- 2002 сыл сэтинньи 18 күнүгүр Бишкеккэ өлбүт) — сэбиэскэй кэмнээҕи кинемотографист, киинэ уонна тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа. Кыргыстаан норуодунай артыыһа. Азиз Бейшеналиев диэн эмиэ кыргыыс артыыһын төрөппүт аҕата.

## Биографията
Болотбек Бейшеналиев 1937 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр Кыргыстаан Кеминскэй оройуонун Торт-Куль сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

Кыргыстааҥҥа опера уонна балет тыйаатырын иһинэн үлэлээбит устуудьуйаны (1957) уонна Ташкеннааҕы театральнай-художественнай институту үөрэнэн бүтэрбит (1963). "Киргизфильм"  киинэ устуудьуйатыгар көмөлөһөөччүнэн уонна режиссер ассистенынан үлэлээбитэ. Ону кытта тэҥҥэ киһи хараҕар быраҕыллар ураты дьүһүннээх буолан, 1960 - 1980 -с сыллардаахха араас сэбиэскэй киинэлэргэ уһуллубута. Ол гынане баран, сүрүннээн, иккис былааҥҥа. Үксүгэр "илиҥҥилии дьүһүннээх" киһи наада буолан, куһаҕан дьону, бандьыыттары, басмачтары, Орто Азия өрөспүүбүлүкэлэрин чуньуобунньуктарын, "азиат" оҕонньотторун, о. д. а. оонньуура. 

Болотбек Бейшеналиев Кыргыстаан норуодунай артыыһа.

2002 сыллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Бишкек куоракка өлбүтэ.

Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата "Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Болот Бейшеналиев аатын үйэтитэр туһунан" уурааҕы таһаарбыта. Ол уураах быөыытынан, Чудааҕы уобалас Кеминскэй оройуонун Кемин куораттыы тииптээх бөһүөлэгин "Спутник" киинэ тыйаатырыгар кини аата иҥэриллиэхтээх, киинэ тыйаатырын дьиэтин иннингэр норуот артыыһын бүүһэ туруохтаах. 

1976 сыллаахха «Транссибирский экспресс» диэн мүччүргэннээх киинэҕэ Исидо диэн дьоппуон детектиибин оруолугар холоммута

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Фильмография на Кино-театр
Огурдар

***[[Оҕустар (биис)|Оҕустары]] кытта бутуйума'''.''

***Уйгуурдары кытта бутуйума**.****'Угордары кытта бутуйума**.*
[[Билэ:Huns_empire.png|уҥа|мини|250x250пкс|Гунн имерията, 450 сыл]]
[[Билэ:Khazar0.png|уҥа|мини|250x250пкс|Огур норуоттарын тарҕаныыта -- авардар, булгардар, хазардар, гунн тобохторо, 650 с.]]
*'Огурдар** (огур бииһин ууһун омуктара) — [[Киин Азия|Киин Азияҕа]] олоро сылдьыбыт, ол гынан баран олох эрдэ [[Европа|Европаҕа]] көһөн барбыт [[былыргы түүрдэр]] иннинээҕи (пратюрских) биис уустарын сорохторо. 

== Устуоруйалара ==
[[Билэ:Bulgarians_and_Slavs_VI-VII_century.png|мини|250x250пкс|Булгардар 6-7 үү тарҕаныылара]]
[[Билэ:Chasaren.jpg|мини|250x250пкс|Хазар хаҕанатын үүнүүтэ уонна баһылаһына, 7-9 үү]]
Үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан, **огурдар''' былыргы түүрдэр иннинээҕи бии уустарыттан эрдэ арахсыбыт буолуохатарын сөп. Огурдар оччолорго түүрдэр биир саамай улахан бөлөхтөрүттэн -- оҕустартан биһиги эрэбыт иннинэ бастакы тыһыынча сыллар ортолоругар арахсыбыттар диэн түөрүйэ баар

Огурдар былыргы түүрдэр иннинээҕи биис уустартан арахсан барыахтарыттан, пратүүрдэр тыллара арахсан барбыт, ол курдук, түүр тыллара уонна огур (булгар) тылларын бөлөҕө диэн үөскээбит. 

Огурдар былыргы түүрдэр иннилэринэ аан бастакынан арҕаа диэки улахан көһүүлэри (миграциялары) саҕалаабыттар.

Ол курдук, огурдар V үйэ бастакы аҥаарыгар  гуннар салалталарынан Европаны барытын кэриэтэ баһылаабыттара уонна хас эмэ элбэх омуктаах державаны олохтообуттара. Держава ыһыллыбытын да кэннэ огурдары Европаҕа өр кэм устата "гуннар" диэн ааттыыллара. 

VI үйэҕэ Европаҕа авардар (обрдар) үөскээбиттэр уонна Авар хаҕанаатын тэрийбиттэр. .

VII үйэҕэ ордук булҕардар киэҥник тэнийбиттэр. Ол гынан баран, кинилэри өтөр арҕаа диэри хазардар үтэйбиттэр. Кинилэр кэлин Хазар хаҕанатын тэрийбиттэр.  

Кэлин тиһэҕэр көһө сылдьыбыт пратүүр-огурдар сыыһа баайа атын омуктары кытта суураллан симэлийэн хаалбыттар уонна Европаҕа олохсуйбуттар (Подунавьеҕа, Подоньеҕа, Причерноморьеҕа, Поволжьеҕа).

## [[Түүр тыллара|Классификацията]]
Огурдарга маннык историческай биис уустары уонна норуоттары киллэриэххэ сөп:

* Гуннар?
* Буҕардар
** Оногурдар
** Сарагурдар
** Кутригурдар
** Утигурдар
** Урогилар
** Хайлангурдар
** Альтциагирдар?
* Акацирдар?
* Савирдар?
* Авардар (обры)?
* Хазардар

## Огурдар уоннаи Угралар
Сорох үөрэхтээхтэр түүрдэргэ сыһыана суоха Угралар ааттарын мадьярдар нөҥүө Оргудартан ылбыттар диэн сабаҕалыыллар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Огурдар
Буби, Мухлиса

**Мухлиса Буби** (псевдоним, дьиҥнээх аата - Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина, тат. Мөхлисэ Буби (Мөхлисэ Нигъмэтуллина); Иж-Бобья, Сарапульскай уезд, Вятскай губерния 1869 с. - ахсынньы 23 күнүгэр 1937 с., Уфа) - татар общественнай уонна мусульманнар итэҕэллэрин диэйэтэлэ, норуоту сырдатааччы. Арассыыйаҕа бастакы дьахтар-кади.

Арассыыйа импиэрийэтигэр Вятскай губерния Сарапульскай уеһын(билигин, Татарстан Агрызскай оройуона) Иж-Буби дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрүт-уус улемнар(ислам үөрэҕин билээччи) дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ; аҕата дэриэбинэтигэр медресены арыйбыта. Ону Мухлиса убайдара, Губайдулла уонна Габдулла саҥа ньыманан үлэлиир оскуолаҕа кубулуппуттара. 

Мухлиса дэриэбинэ медресетыгар үөрэммитэ. 1895 сылтан онно учууталлаабыта. 1901 с. Мухлиса убайдарын уонна кинилэр кэргэттэрэ Насиманы уонна Хуснифатиманы кытта Иж-Бобьеҕа 6 сыллаах учуутал дьахталлары татаардыы тылынан үөрэтэн таһаарар оскуоланы арыйбыта. 1905 с.мусульман дьахталларга анаан "Иж-Бобья" диэн медресены арыйбыта. Медресеҕа ислам төрүтүн, Илин норуоттар тылларын уонна литэрэтиирэлэрин үөрэтэрэ, ону таһынан медресеҕа, педагогика, математика, география, история, физика, этика, логика, нуучча тыла эмиэ үөрэтиллэллэрэ.

1911 с. жандармнар, учуутал эр дьону туппуттара. Учуутал дьахталлары 1912 с.тохсунньу 18 күнүгэр тутаттаабыттара уонна медресе библиотекатын уоттаабыттара. Мухлиса Буби, Оренбургскай уобалас, Троицкай куоратыгар көспүтэ уонна дьахтар мектебетын(кыра саастаах оҕолор оскуолалара) арыйбыта. 1913 с.дьахтар гимназиятыгар учууталлаабыта. 1914 с. "Даруль-мугаллимат"-диэн учуутал дьахталлары үөрэтэн таһаарар семинарияны арыйбыта. 
Москубаҕа,1917 с. ыам ыйын1-11 буолбутБүтүн Арассыыйатааҕы  мусульманнар l сийиэстэригэр кыттыыны ылбыта. Онно, мусульманнары салайар духуобунай киин 6 кадиларыттан биирдэстэринэн талыллыбыта. Сийиэскэ элбэх ойохтонору бобуу, хиджабы кэтэр булгуччута суоҕун, дьахтар өттүттэн көҕүлээһининэн арахсыы(хула) буолуон сөбүн туһунан быһаарыылар ылыллыбыттара. Ол, МДСК мусульманнар бэйэлэрэ талбыт, былаас анаабытбуолбатах уонна аан маҥнай дьахтар талыллыьыт бастакы састааба этэ. Мухлиса, 1920, 1923, 1926 сылларга эмиэ, талыллыбыт. Уфаҕа ити дуоһунаска үлэлии сылдьан, үксүн мусульманнар сууттаһар дьыалаларын быһаарара, МДСКҕа дьиэ кэргэн салаатын салайбыта, миэтирикэ кинигэлэрин толороро. Ону кытта, дьахталларга аналлаах ыстатыйалары "Ульфат", "Ахбар", "Вакыт" хаһыаттарга, "Сююмбике", "Ислам маджалласы"сурунаалларга таһаарара. Онно сүрүн көрүүтүнэн, мусульман дьахталлар сиэри уонна ислам бобууларын тутуһан туран, эр дьону кытта тэҥ бырааптаах буолуохтарын баҕарара.

"Башкирия контреволюционнай повстанческай националистическай тэрилтэтигэр" кыттыгастаах диэн буруйданан репрессияламмыта.1937 с.сэтинньи 20 күнүгэр тутуллубута. 1937 с. ахсынньы 23 күнүгэр ытыллыбыта.
Башкир АССР Үрдүкү Суутун Президиумун уурааҕынан, 1960 с.ыам ыйын 23 күнүгэр Мухлиса Буби буруйа суоҕа көстөн үтүө аата төннүбүтэ.

* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D0%B1%D0%B8,_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0
* http://tatarica.narod.ru/cult/biographies/society/bubim.htm
Сүүмбикэ башнята

альт=Сүүмбүкэ башнята|мини

**Сүүмбикэ башнята**(тат. Сөэмбикэ манарасы, Sөyembikэ mabarasi) — Казанскай кириэмилгэ баар дозорнай башня.
Сүүмбикэ башнята хотугулуу-илиҥҥи өттүн диэки биллэрдик кыҥнайбыт, онон, охтон эрэр башнялар ахсааннарыгар киирэр. Билиҥҥи кэмҥэ,  шпиль иҥнэйиитэ 1,98 м.
Башня хаһан тутуллубута чопчу биллибэт. Казаннааҕы дыбарыас Бирикээһин дөкүмүөннэрэ, 1701 с. Москуба куоракка буолбут баһаарга умайан хаалбыттар. Онтон, Казань ханствотын туһунан дөкүмүөннэр, Казань куораты сэриилээн ылыы кэмигэр сүппүттэр. 
Башня, Казаннааҕы кириэмил иһигэр, истиэнэттэн тэйиччи турар. Башняттан Казанка, Волга өрүстэр уонна тулалыы сытар сирдэр үчүгэйдик көстөллөрүнэн, былыр, кэтээн көрөр (дозорнай) башня быһыытынан эмиэ туттуллар эбит.
Башня акылаата дууп мас сыбаайаларга турар. Истиэнэлэрэ испиэскэ булкадаһыктаах кирпииччэттэн оҥоһуллубуттар. Бу тутуу, сэттэ дьаарыстаах: бастакы үс дьаарыһа тэҥ өрүттэрдээх, тэҥ үрдүктээх түөрт муннуктуу моһуоннаахтар(четверик) аһаҕастар; салгыы икки аҕыс кырыылаах(восьмерик) дьаарыс; өссө икки дьаарыс - кырыылаах кирпииччэ шатёр уонна кэтээн көрөр вышка, бүтэһик дьаарыс - саамай чыпчаалыгар кыһыл көмүс солотуулаах "дьаабылака" үрдүгэр кэлтэгэй ыйдаах от күөҕэ өҥнөөх шпиль(1918 сылга диэри икки төбөлөөх хотой).
Дьаарыстар кырыылара кирпииччэнэн оҥоһуллубут синньигэс валиктаахтар. Арҕаа уонна илин ойоҕосторго, аллараа дьаарыс пилоннара иккилии, сыста турар, ортотунан сытыары валиктаах коринфскай колонналаахтар.
Башня үрдүгэ 58 м. Кини туһунан бастакы бэлиэтээһиннэр 1777 с.суруллубуттар. 1832 с. "Заволжский Муравей" сурунаал 4 нүөмэригэр бастакы ыстатыйа тахсыбыт. "Сэембике манарасы" диэн татаардыы тылынан 19 үйэҕэ ааттыыр буолбуттар.

### Тиһиктэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
https://tonkosti.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%D0%A1%D1%8E%D1%8E%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5
Биляр түмэлэ

Биляр түмэлэ

Биляр устуоруйа уонна археология аһаҕас айылҕаҕа турар судаарыстыбаннай түмэлэ - Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин, Алексеевскай оройуонугар баар айылҕаҕа турар түмэл. Киниэхэ киирэллэр - Биляр устуоруйатын, археологиятын түмэлэ, Биляр, Балынгуз, Горкин, Никольско-Баранскай былыргы куораттар оннулара, Большетиганскай могильник, "Святой ключ" святилище уо.д.а. эбийиэктэр.
Биляр(др.-рус. Билир, тат. Билэр, Bilar, чуваш. Пулер) - Волгатааҕы Булгария орто  үйэтээҕи куората.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуоттарын култуурунай баайдарын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ. Арассыыйа култуурунай баайын бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
Арааб айанньыта ибн Фадлан суруктарыттан көстөрүнэн, куорат 922 с.булгар  ыраахтааҕыта Алмуш баарын саҕана төрүттэммит. Биляр Волгаҕа түһэр Малый Черемшан өрүс хаҥас кытылыгар тутуллубут. Нуучча устуоруйатын тиһилигэр 1164 сыллаахтан Улуу куорат диэн аатынан ахтыллар(Лаврентьевская летопись). 1236 с.монгуоллар сэриилээн халаан баран умаппыттарын кэннэ, Улуу куорат туһунан ахтыы суох. Былыргы куорат онно, Биляр дэриэбинэ соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
Куорат онно, Малый Черемшан өрүс диэки намтыыр көнө сиргэ турар. Кинини Билярка уонна Елшанка диэн үрэхтэр быһа охсон ааһаллар. Куорат онно түөрт муннуктуу моһуоннаах, муннуктара сир түөрт хайысхатын тутуспуттар уонна түөрт ис-иһигэр киирбит төгүрүмтэлэрдээх: куорат иһинээҕи кириэппэс, ис куорат, тас куорат, куорат аттынааҕы дэриэбинэ(посад). Ис кириэппэс буллубатах. Ис куорат түөрт муннуктуҥу моһуоннаах, бөҕөргөтүнүү оҥоһууларын кытта уопсай иэнэ 306000 кб.м. Бөҕөргөтүүлэрэ - икки линиянан сытар, үрдүгэр мас тутуулардаах бааллар уонна уулаах хоруулар. Бөҕөргөтүү уһуна 5400 м. Тас куорат үс линиянан сытар бааллардаах уонна хоруулардаах. Бастакы, иккис, үһүс бааллар - 9125, 9400, 10200 мм.уһуннардаахтар. Посад(дэриэбинэ) куораты тулалыы сытар, хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа өттүлэригэр кылабыыһанан  арыттанар. Посады кытта холбуу, куорат иэнэ 8000000 кб.м.онон Биляр, орто үйэтээҕи улахан куораттар ахсааннарыгар киирэр. Куорат олохтооҕун ахсаана 100000 диэри буолуо диэн сабаҕалыыллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%8F%D1%80
https://xn--80abeiejgafejid0blpls8x.xn--p1ai/
Алсу

Алсу 

Алсу Ралифовна Абрамова(кэргэн тахсыан иннинэ - Сафина; төр. 1983 с.бэс ыйын 27 күнүгэр РСФСР, ССРС Татар АССР Бугульма куоракка.) - Арассыыйа ырыаһыта, телебиэриини ыытааччы, актриса. Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыската(2018), ТӨ үтүөлээх артыыската(2000),  ТӨ норуодунай артыыската(2010), Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыската(2019). Алсу диэн аатынан биллэр. Эйэ туһугар ЮНЕСКО артыыһа. Москва куораттааҕы эстраднай ускуустуба диэйэтэллэрин Норуоттар икки ардыларынааҕы сойууһун чилиэнэ. Стокгольмҥа буолбут "Евровидение-2000" куонкуруска, Арассыыйа бэрэстэбиитэлэ, "Братья Олсен" датскай дуэт кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта.
Аҕата - Ралиф Рафилович Сафин, бэлиитик. Башкир.
Ийэтэ - Разия Исхаковна Сафина, архитектор.
Алсу икки убайдаах, биир бырааттаах.
Алсу музыкальнай карьерата, 1998 с., 15 саастааҕар саҕаламмыта. Бастакы муз.хомуурунньуга "Алсу" 1999 с.тахсыбыта. 2000 с. Арассыыйа аатыттан "Евровидение" куонкуруска "Solo" диэн ырыаны английскайдыы толорон иккис миэстэни ылбыта. 
Ити сылга "Alsou" диэн (англ.тылынан) альбома тахсыбыта. Альбом Арассыыйаҕа, Германияҕа, Австрияҕа, Польшаҕа, Чехияҕа, Болгарияҕа, Малайзияҕа уонна Таилаҥҥа тарҕаммыта. 2002 с. "19" диэн альбому Арассыыйаҕа таһаарбыта. Альбомун өйөөрү, Алсу, Арассыыйаҕа, Казахстаҥҥа, Азербайджаҥҥа, Украинаҕа, Грузияҕа уонна Латвияҕа гастроллаабыта. Израилга, Тель-Авивка уонна Иерусалимҥа 2004 с.кэнсиэртээбитэ. 2007 с."Единая Россия" баартыйаҕа киирбитэ. 2008 с. "Самое главное" диэн альбому таһаарбыта. Ити сыл өссө биир диискэтин татаар уонна башкир тылынан "Туган Тел"(Родной Язык) таһаарбыта. 2009 с. Москваҕа буолбут "Евровидение" куонкурус,  бүтэһик түһүмэҕин ыытааччы Иван Урганты кытта ыыппыта. 2009 с.режиссёр С.Дружинина "Виват Анна!" киинэтигэр фрейлина Мадлен оруолун оонньообута. 2010 с. Жасмины, Ирина Дубцованы, Татьяна Буланованы уонна Лера Кудрявцеваны кытта кыттыһан, Pampers и UNICEF "1упаковка=1вакцина" саҥа төрөөбүт оҕолор столбняк ыарыыга ыалдьалларын утары үтүө дьыала бырайыагар кыттан, "Спи моё солнышко" диэн биһик ырыатын устубуттара. 2012 с. "Фея добрых снов"альбому таһаарбыта. 2013-2014 сс."Останься", "Дочь отца", "Счастье ты мое" килииптэрэ, "Дневник мамы первоклассника" киинэҕэ саундтрек тахсыбыттара. 2015 с. "Разлюбить не в силах" килиип сүрэхтэммитэ, ол сылга "Там где нет тебя" килииби таһаарбыта. 2018 с.кулун тутар ыйга "Не молчи" саҥа ырыа,онтон муус устар 9 күнүгэр ырыа килиибэ сүрэхтэммиттэрэ.
2006 с.бизнесмен Ян Абрамовы кытта ыал буолбута. Ити сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр бастакы оҕото Сафина, 2008 с.муус устар 29 күнүгэр иккис кыыһын Микелены, 2016 с.атырдьах ыйын 10 күнүгэр уолун Рафаэли төрөппүтэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%81%D1%83
https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/3800/bio/
Габдулла Тукай пааматынньыга

Габдулла Тукай мэҥэтэ — Татаар чулуу бэйиэтэ, литературнай кириитигэ, публициһа, түмэт диэйэтэлэ уонна тылбаасчыта Габдуллаа Тукаайга 1958 сыллаахха Казань куоракка туруоруллубут өйдөбүнньүк.

ГабдуллаТукай 1886 с.муус устар 26 күнүгэр, Кушлавыч дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата - Мухамедгариф Мухамедгалимов(1843-1886), Казанскай губерния Казанскай уеһын Кушлавыч дэриэбинэтин олохтооҕо, 1864 сылтан төрөөбүт дэриэбинэтигэр мулла. Ийэтэ - Мэмдудэ(1864 - 1890). Аҕатынан эһэтэ - Мухаммедгалим эмиэ, мулла эбит. Ийэтинэн эһэтэ - Зинатулла Амиров(1829-1909), омуга башкир. Габдулла Тукай бырааттаах -  Мухамметшариф(1873-1890) уонна балтылаах - Газиза (1877-1963).

Тукай аатынан кэккэ болуоссаттар, уулуссалар ааттаммыттара. Киин болуоссат уонна онно баар метро станцията, Старо-Татарскай солобуодаҕа, Арскай оройуон Саҥа Кырлай дэриэбинэтигэр уонна Татарстан атын куораттарыгар, дэриэбинэлэригэр уулуссалар, Уфаҕа, Шаранскай оройуоҥҥа, Башкортостаҥҥа, Йошкар-Олаҕа, Челябинскэйгэ, Алматыга, Уральскайга, Ташкеҥҥа, Нукуска, Анкараҕа уулуссалар, Стамбулга паарка уонна Тарсуска бульвар, Ижевскайга, Березовскайга уулуссалар, Димитровградка 22  нүөмэрдээхх оскуола Габдулла Тукай аатын сүгэллэр.

Казань куоракка, Пушкин уулуссатыгар Габдулла Тукай аатынан искибиэргэ, киниэхэ аналлаах пааматынньык турар. Ааптардар:Ахунов Садри Салахович, Кербель Лев Ефимович уонна Писаревскай Лев Моисеевич. Пааматынньык - боруонсаттан кутуллубут, илиитигэр арыллыбыт кинигэлээх Габдулла Тукай бүгүүрэтэ,  хара өҥнөөх лабрадориттан оҥоһуллубут үрдүк постамент үрдүгэр туруоруллубут. Постамент  аллараа өттө түөрт муннуктаах олбоххо турар эрээри, сыыйа, аҕыс кырыылаахха кубулуйар.  Аллараа өттө татаар норуотун орнаменынан курдуу киэргэтиллибит. Постамент илин өттүгэр кириллицанан уонна арааб алпабыытынан сурук охсуллубут: "Габдулла Тукай 1886-1913". Пааматынньык 1958 с. РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин 1327 нүөмэрдээх уураҕынан арыллыбыта. 1960 с.атырдьах ыйын 30 күнүгэр, култуурунай баай бэдэрээлинэй суолталаах эбийиэгинэн биллэриллибитэ.

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9,_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5_%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%8E_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C,_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0)
Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт

Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт.

Закабаннай мэчиэт, Исламы ылыныы 1000 сылынан мэчиэт, Үбүлүөйүнэй мэчиэт(тат. Кабан арты мэчетэ) - Казань историческай мэчиэттэриттэн биирдэстэрэ.
Закабаннай мэчиэт,  Кабан күөл илин кытылыгар турар. Мэчиэттэри, мусульманнар үҥүөхтэрин иннинэ суунар ууларын дөбөҥнүк буллуннар диэн, төһө кыалларынан ыраас уулаах сирдэр аттыларыгар тутарга кыһаналлара. Кытылга, дьон уу ылан суунаат да мэчиэккэ намаас ааҕа бардын диэн анаан мас болуоттары бэлэмнииллэрэ.
Волгатааҕы Булгария хана Алмуш, б.э. 922 с. исламы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылыммыта, 1922 сыллаахха 1000 сыла буолбут. Исламы ылыныы, мусульманнарга олус улахан суолталаах дьайыы этэ. Үбүлүөйгэ, хас да сыл инниттэн бэлэмнэнии барбыта. 1914 сылтан Закабаннай мэчиэт тутуута саҕаламмыта. Биллэрин курдук, Кабан күөл уонна Булак боротуоха куораты быыстаан икки чааска - нуучча уонна татаар өттүлэригэр араараллара. Ол быыстан арҕаа диэки татаардар, илин диэки нууччалар олохсуйаллара. Закабаннай мэчиэт илин диэки, нууччалар олохсуйар өттүлэригэр тутуллубута.
Закабаннай мэчиэт комплексын тутууларын архитектор Евгений Печников бырайыактаабыта. Мэчиэт икки этээстээх, икки саалалаах этэ:эр дьон саалата бастакы этээскэ,  дьахталлар саалалара иккис этээскэ
Мэчиэккэ киирэр ааннар, эр дьоҥҥо уонна дьахталларга туһунан этилэр. Мэчиэт үс дьаарыстаах ханна да суох минареттаах. Үс дьаарыс - татаардар уонна булгардар олохторун үс кэмин көрдөрөрө:исламы ылыныахтарын иннинээҕи кэми, орто үйэлэри уонна аныгы кэми. Мэчиэт дьон сиэртибэлээбит үбүгэр тутуллубута. Бастакы Аан дойду сэриититтэн үтүрүттэрэн мэчиэт туөуута тохтообута. Медресе дьиэтэ эрэ тутуллубута. 1922 с. мусульманнар делегациялара Москваҕа, национальностар дьыалаларын наркомунан үлэлиир Сталиҥҥа барбыттара. Мэчиэт тутуутугар көҥүлү Сталин биэрбитэ. Ол сыл, Казань исламы ылыныы 1000 сыла буолбутун бэлиэтээбитэ. Мэчиэт арыллан баран, биир нэдиэлэ үлэлээбитин кэннэ сабан кэбиспиттэрэ. Минаретыгар кыһыл өҥнөөх сэбиэскэй былаах баар буолбута, мэчиэт дьиэтигэр рскуола, оҕо саада, ДОСААФ үлэлээбиттэрэ. 1990 с.мэчиэти мусульманнарга төннөрбүттэрэ. Эмиэ, Исламы ылыныы 1000 с.ааттаах медресе үлэлээбитэ, ону кытта, дьахталларга уонна оҕолорго өрөбүллээҕи оскуола, киэһээҥҥи куурустар баар буолбуттара.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
https://www.kazan-guide.ru/zakabannaya-mechet/
Садыкова, Сара Гарифовна

**Сара Садыкова** (Сара Гарифовна Садыкова, тат. Sara Garif qizi Sadiyqova, Сара Гариф кызы Садыйкова; 1906 с.сэтинньи 1 күнүгэр Казань куоракка - 1986 с.бэс ыйын 7 күнүгэр Казань куоракка) - татаар композитора, актриса уонна ырыаһыт. Татаардартан бастакы композитор идэлээх дьахтар.

Казань киинигэр турар Парижскай Коммуна уулуссатын 18 нүөмэрдээх дьиэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ: Гариф уонна Бибигайша Садыковтар, эһэтэ - Ахмадша(Бишбалта солобуодаҕа казань бириистэнигэр казначейынан үлэлээбитэ).
Фатиха Аитова салайар, татаар дьахталларын биллиилээх гимназиятыгар үөрэммитэ, онтон, Казааннааҕы педагогика техникумун бүтэрбитэ. 1922-1928 сс.(сольнай ырыа кылааһын) уонна 1934-1938 сс.(татаар опернай студиятын)П.И.Чайковскай аатынан Москва куорат консерваториятыгвр үөрэммитэ. Учуутала - Цыбущенко Мария Григорьевна.

1930-1934 с.Казань куоракка, Татаар судаарыстыбаннай академическай тыйаатырын труппатыгар үлэлээбитэ. 1938-1948 сс. Татаар опера уонна балет тыйаатырыгар солистка.
Сара Садыкова 18 испэктээххэ музыка суруйбута. 400 ырыалаах. "Песня любви" (1971), "Женихи"(1972) музыкальнай кэмиэдьийэлэри, Р.Г.Губайдуллины кытта бииргэ суруйбута. Тыйаатырга үлэлэрэ: Ахмед Файзи, Назиб Жиганов "Беглец"; Г.Альмухамедов, В.Виноградов, С.Габаши "Сания"; М.Файзи  "Галиябану"; Карим Тинчурин, Салих Сайдашев "Башмачки", "Ильдар", " На реке Кандре"; Тази Гиззат, Салих Сайдашев "Наёмщик"; У.Гаджибеков "Аршин мал алан";
### Наараадалара:
* Татаар АССР үтүөлээх артыыската(1939), 
* Татаар АССР норуодунай артыыската(1977).
* РСФСР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.
* Татаар АССР Г.Тукай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата(1990 с.өлбүтүн кэннэ).

1997 с. ТӨ Миниистирдэрин кабинета, классик-композиторга Сара Садыковаҕа пааматынньык туруорарга быһаарбыта. Пааматынньык бэлэм эрээри (ааптар Рада Нигматуллина), туруорарга сөптөөх сир талылла илигинэн туруорулла илик.
Бастакы кэргэнэ - Газиз Айдарскай, артыыс уонна режиссер. Иккис кэргэнэ - Юрий  Станиславович Крещелюнас, музыкант.
Кыыһа - Альфия Айдарская, балерина. ТӨ үтүөлээх артыыската.
Сиэнэ - Вячеслав Геркулов, музыкант.

## Сигэлэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0,_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
https://kitaphane.tatarstan.ru/sad_1.htm
"Первый учитель" (сэһэн)

**«Маҥнайгы учуутал»** — кыргыыс биллэр уонна ытыктанар биир бөдөҥ суруйааччыта Чингиз Айтматов 1962 сыллаахха суруйбут сэһэнэ. Сэһэҥҥэ Кыргыстаан суола ииһэ суох, ыраах, түгэх сытар аилларыгар үөрэх уонна оскуола диэн өйдөбүл кэлиитин, урукку хаалынньах олох көстүүлэрин, үгэстэрин кытта охсуһуу ойууланар.    

## Ис хоһооно
уҥа|250x250пкс
Чингиз Айтматов сэһэнэ Худуоһунньук кэпсээниттэн, кини аатыттан саҕаланар. Худуоһунньугу Куркуреу диэн кини бэйэтэ төрөөбүт аилыгар оскуола аһыллыытыгар ыҥыраллар. Тэрээһиҥҥэ олус элбэх биир дойдулаахтара ыҥырыллаллар, олор ортолоругар Сулайманова диэн академик дьахтар баар буолар. 

Кэлин Москубаҕа кини аатыгар Сулаймановаттан сурук кэлэр. Кини ол суругу Алтынай аатыттан сэһэргии сэһэргии бэчээккэ таһаартарар.

Дюйшен (Болот Бейшеналиев) диэн хомсомуол, улахан үөрэҕэ суох эдэр уол аилга көһөн кэлэр уонна эргэ, быраҕыллыбыт сылгы тутар хотону сөргүтэн, ону оскуола оҥостон, оҕолору үөрэтэн киирэн барар. Кини биир үөрэнээччитэ -- Алтынай диэн аҕатын аймаҕар олорор тулаайах кыыс. Алтынай дьоно кыыс күн аҥаарын быһа оскуолаҕа сылдьарын, дьиэҕэ уокка көмөтө аҕыйаабытын иһин сөбүлээбэттэр, абааһы көрөллөр. Сотору буолан баран Алтынайы аймахтара ойох гына аттынааҕы аил киһитигэр атыылыыллар. Ол кини Алтынайы оскуола дьиэтиттэн кэлэн илдьэ барар. Дюйшен утарылаһан көрбүтүн кырбыыр. Хас да хонон барана Дюйшен кыыһы тиийэн күрэтэн ылар, милииссийэлэр били киһини туталлар. Алтынайы Ташкеннааҕы оҕо дьиэтигэр биэрэллэр. Кини онно киирэн үөрэҕин салгыыр уонна кэлин тиһэҕэр академик буолар.

Ол гынан баран, академик Сулайманова төрөөбүт аилыгар оскуола арыллыытын бырааһынньыгар кэлэн баран, аил бастакы учуутала Дюйшены бырааһынньыкка ыҥырбатахтарын истэн билэн баран, кыбыстан, бырааһынньыкка сылдьыбакка барар. 

## Экранизацията
Андрей Кончаловский режиссер бу сэһэн сюжетынан толору метрдаах "Первый учитель" диэн киинэни устубута.

## Сигэлэр

* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC)

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C
Кутригурдар

**Кутригуры** (ону сэргэ *котригурдар, кутургурдар*) — көс олохтоох омуктар, утигурдары (эбэтэр утургурдар) кытта былыргы булҕардары төрүттээбит түүр омуктар.

500 сыллар саҕаланыыларыттан бүтүүлэригэр диэри олорон ааспыт Византия суруйааччыта Прокопий Кесарийскай кэпсээнигэр, гуннар ыраахтааҕылара Утигур уонна Кутригур диэн икки уоллааҕа эбитэ үһү. Ити икки уола аҕалара өлбүтүн кэннэ, былаас былдьаһыытыгар норуот икки тус туспа биис ууһугар арахсыбыттар. Хас биирдии уол бэйэтин норуотугар бэйэтин аатын биэрбит. Суруйааччы Кесарийскай этэринэн, ити икки биис уустара аан баастаан "куталаах сир анараа өттүгэр" (биллиҥинэн, Азов байҕала) уонна ол сир төрдүгэр (билиҥҥинэн, Керч силбэһиитэ) олохсуйан олорбуттар уонна ону туораан баран, тетракист готтарга саба түспүттэр. Прокопий Кесарийскай кэпсээниттэн сылыктаатахх, кутригурдар Истра өрүс (билиҥҥинэн Дунай) хаҥас кытылыгар олорбуттар. Кинилэр сотору сотору Илиҥҥи Рим империятыгар саба түһэллэрэ. Оттон утигурдар дойдуларын диэки төттөрү төннөргө санаммыттар.

Кинилэр тустарынан аан бастакы ахтыыллар 469-488 сыллардаахха суруллубуттар. Ону, арааһа, V үйэҕэ Дон өрүс арҕааҥҥы биэрэгэр олорор илиҥҥи готтарга саба түһүүлэрин уонна ол эргиннээҕи сирдэри баһылааһыннарын кытта сибээстиэххэ сөбө буолуо. Хас да төгүл Византияны уонна кинилэр сойуустаахтарын кытта киирсибиттэр. 558 сыллаахха Заберган хаан булгар-славяннар сэриилэрин кытта Константинополи утары киирсибит. Ханнык эрэ кэмҥэ кутригурдар Авар хаҕанатын састаабыгар киирэ сылдьыбыттар, быһа холоон 562 сыллаахха. Кэлин бу бии ууүугар аатырбыт Кубрат төрөөбүт. Кубрат, биллэринэн, Булҕаордар Улуу судаарыстыбаларын төрүттээбитэ. 631 сыллаахха кутригурдар Альцек хаан (Кубрат уола) салайааччылааз авардар гегемонияларын сууллара сатаабыта эрээри, кыайбатаҕа, ол түмүгэр Рейн диэки франктарга көспүтэ. Дагоберт I ыраахтааҕы кутригурдары Баварияҕа олохсуппута. Ол гынан баран, биир түүн кинилэри кыргарга сорудахтаабыта. Ордубут кутригурдар Италияҕа, Сепин, Бовиан уонна Инзерия сэлиэнньэлэргэ хорҕойбуттара. Кутригурдар сорохторо Македонияҕа тиийбиттэрэ. Онно кинилэри "үрүҥ көмүс булгардар! диэн ааттаабыттара. Кинилэри кэлин Волгатааҕы Болгарияны төрүттээбиттэрэ.

## Кутригурдар хааннара

* 582—584 — Гостум
* 584—619 — Курт
* Кубрат

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т. 1, ч. 1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство «Марин Дринов», 1994. (Болгарский язык).
* Артамонов М. И. История хазар. // Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.