open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пянда

**Пянда Пантелей Демидович** — землепроходец, первооткрыватель р. Лены, первым установившим контакт с якутами. 

Помор с р. Пянды. Путешествие Пянды продолжалось 4 или 5 лет и имело место в первой половине 1620-х годов. Промышленники впервые в истории открытии Восточной Сибири прошли огромный путь через неизведанные земли, делая большие открытия. 

Пантелей Пянда положил начало открытию русскими Восточной Сибири, в особенности территории нынешней Иркутской области, присоединению новых земель к русскому государству, открыл кратчайший путь с Нижней Тун­гуски на Лену через Чечуйский волок, доказал, что Верхняя Тунгуска и Ангара – одна и та же река. Есть предположение, что Пянда возглавил одну из двух крупных партий промысловиков, отправившихся в 1626 в верховья Нижней Тунгуски. Имеется краткое упоминание о посещении им Якутска в 1643. Дальнейшая его судьба неизвестна.

## Быһаарыылар
Аргунова Зоя Алексеевна

**Аргунова Зоя Алексеевна** — 

1941 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

Оҥхой сүрүн оскуолатыгар 30 сыл начальнай кылаас учууталынан үлэлээбитэ. 1986-1996 сылларга интернат иитээччилэрин уонна начальнай кылаастар учууталларын метордическай холбоһугун салайбыта. Төрөппүтү кытта үлэҕэ болҕомто ууруллан, төрөппүттэр кылаас таһынан ыытыллар үлэлэргэ көхтөөхтүк кытталларын ситиспитэ. Оройуон уонна республика таһымынан ыытыллар педагогическай ааҕыыларга кыттан элбэх Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. 1989 с. "Старшай учуутал", "Үлэ бэтэрээнэ", 1993 с. "Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна" үрдүк аат иҥэриллибитэ. Пенсияҕа тахсан баран төрөөбүт нэһилиэгин историятын хасыһан үөрэтэн, ахтыылары хомуйан "Оҥхой нэһилиэгэ" кинигэ күн сирин көрөрүгэр төһүү күүс буолбута.
Самсонов Дмитрий Константинович

**Самсонов Дмитрий Константинович** — Кумаар, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, үлэ бэтэрээнэ.

1912 сыллаахха уруккута Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр сэтинньи 8 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Иванов Константин Иванович, ийэтинэн төрдө Ньурба Үөдэйэ, Самсоновтар диэн, ийэтэ Чомчоева Матрена Михайловна. Оҕолоругар өлүүлээх буолан Самсонов диэн эбэтин фамилиятын биэрбиттэр. Былыргы оҕо сиэринэн оттоһон-мастаһан улааппыт. Дьоно 9 саастааҕар от охсорго үөрэппиттэр. Сытыы-хотуу, атаҕынан кыанар оҕону «Чооруос» диэн ааттаабыттар. Оҕо сааһа «Орто Сир» алаастарыгар ааспыт. 17 сааһыгар кэргэннэммит.

«Трактор» колхоз тэриллэн, дьонун кытта сүөһү холбоон кэргэнинээн Марыыналыын (Хоро) колхозка киирбиттэр. Онно сүөһү, сылгы холбообуттар. Ким төһө үлэлээбитинэн дохуот ааҕан эт, арыы, бурдук биэрэллэр эбит. Дьон-сэргэ олоҕо тупсан барбыт. 1939 с. колхоһа Бүлүү куоратыгар ыытан алын сүһүөх салайар кадрдар курстарыгар үөрэттэрбитэ, 1940 с. ферма сэбиэдиссэйинэн анаммыта.

1941 сыл Аҕа дойду сэриитигэр бастакы ыҥырыкка аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бүлүү умнаһын ньургун уолаттара — 700 киһи — баржанан айаннаабыттар. Манна Иккис Хороттон Дягилев Серафим Андреевич, (Кылайа) Сэмэн уола Тиихээн, Аһыкайтан Иванов Гаврил Дмитриевич, Иванов Василий Дмитриевич (Балла), Көмдьөөкөй уолаттара Уйбаан, Дьөгүөр (Сигиллэх), Бастакы Хороттон Толбонноохоп, Мордьонноохоп, (Баалкы) Баһылай, Мэйиктэн Бочугурас, Үөдэйтэн Хабыкка о.д.а. Мальтаҕа байыаннай бэлэмнэнии курсун ааспыт уонна ахсынньы ый бүтэһигэр Арҕаа фроҥҥа 2-с Украинскай фронт маршал Тимошенко командирдаах 2-с Армия 226- дивизия 989 полка 1-кы ротатын саллаата буолбут. Суостаах сэрии бастакы уотугар киирэн өлөр-тиллэр ыккардыгар сылдьыбыт. Роталарыгар 30-ча саха баара. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан Гаврил Дмитриевич Иванов (Аһыкай, сураҕа суох сүппүт), Данил Петрович Васильев (Нам, бааһырбыт, сэрииттэн тыыннаах эргиллибит), Роман Ойуров (Кэнтик, улаханнык бааһыран госпитальга киирэн өлбүт), Алексей Гаврилович Семенов (2-с Үөдүгэй, ити киирсиигэ өлбүт). Биир кытаанах кыргыһыы кэмигэр атаҕар бааһырбыт. Киһи тиийбэтинэн госпитальга ыыппатахтар. Бэрэбээскилээн баран салгыы сэриилэспит.

Олунньу ыйга Сажное, Сабинино, Крестовое диэн дэриэбинэлэри өстөөхтөн босхолуур аҕыс күннээх кыргыһыыга иккистээн бааһыран Астрахань куоракка госпитальга 1942 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр дылы сытан 2-с группалаах инбэлиит буолан сыыйыллан дойдутугар төннүбүт.

1943 сылга «Трактор» колхозка бэрэссэдээтэли солбуйа сылдьыбыт, онтон хонуу биригэдьииринэн, ферма сэбиэдиссэйинэн, атыыһытынан үлэлээбит. Кэнники сылларга Хоро оскуолатын уонна 2-с №-дээх оскуола үлэ лааҕырдарыгар наставнигынан 14 сыл үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.

## Сигэлэр
Сентесимо

250px|right|thumb|5 сентесимо, Панама
**Сентесимо** () — Уругвай уонна Панама харчылара.
* сентесимо (Панама) —  бальбоа (Панама);
* сентесимо (Уругвай) —  песо (Уругвай).

Урукку харчылар:
* сентесимо (Доминикан Республиката) — 1891—1987 сс.  франк (Доминикан Республиката);
* сентесимо (Парагвай) — 1870—1881 сс.  песо (Парагвай);
* сентесимо (Чили) — 1960—1975 сс.  эскудо (Чили).

## Панама сентесимота
thumb|250px|Манньыат 2½ сентесимо, 1907 с. 
Панама сентесимота — Панама бытархай харчыта, Панама бальбоатын 1/100.

Аатын төрүтэ цент, чентезимо, сантим курдук, латыын *centum* (сүүс) уонна centesimus (сүүс гыммыт биирэ) тылларыттан үөскээбит. 

Эргииргэ 50, 25, 10, 5 уонна 1 номиналлаах сентесимо манньыаттара бааллар, 10, 25 уонна 50 сентесимо DECIMO (1/10), CVARTO (1/4) уонна MEDIO (1/2) диэн ааттаналлар. 1966 сылтан 1/10 уонна 1/4 бальбоа манньыаттар алтан уонна никель холбоһуктарынан бүрүллүбүт алтантан. 1/2 бальбоа манньыат эмиэ итинник матырыйаалтан оҥоһуллан эргииргэ 1973 сыллаахха  киирбитэ.

Аныгы манньыаттар 1 уонна 5 сентесимо уонна 1/10, 1/4, 1/2 бальбоа ыйааһыннарынан, кээмэйдэринэн уонна састааптарынан АХШ центыгар, никельга, даймҥа, квотерга уонна хафка маарынныыллар.

## Сигэлэр
* Монеты Республики Панамы 
* Металлические бальбоа и сентесимо — современные монеты Панамы
Субвенция

**Субвенция** () — көмөлөһүөххэ: судаарыстыба олохтоох бэйэни салайыныы органнарыгар көрөр тус сыаллаах туттарга диэн биэрэр үбэ. Өскө субвенциянан туһаммыт хаһаайыстыба көмө харчыны атын сыалга туттубут буоллаҕына, ылбыт көмө харчыта төнүннэриллэр. Судаарыстыба хонтуруолугар сылдьар үп-харчы. Субвенция кээмэйэ көрсүллүөхтээх ороскуоту толору толуйбат, судаарыстыба көмө быһыытынан биэрэр.

## Эбии маны көр
* Датаассыйа
Литва лита

**Литва лита** (, `LTL`) диэн Литва валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:LTU 10 Litu 2007 rev.jpg|10 лит
Билэ:LTU 20 Litu 2007 obv.jpg|20 лит
Билэ:LTU 20 Litu 2007 rev.jpg|20 лит
Билэ:LTU 50 Litu 2003 obv.jpg|50 лит
Билэ:LTU 50 Litu 2003 rev.jpg|50 лит
Билэ:LTU 100 Litu 2007 obv.jpg|100 лит
Билэ:LTU 100 Litu 2007 rev.jpg|100 лит
Билэ:LTU 200 Litu 1997 obv.jpg|200 лит
Билэ:LTU 200 Litu 1997 rev.jpg|200 лит
Билэ:LTU 500 Litu 2000 obv.jpg|500 лит
Билэ:LTU 500 Litu 2000 rev.jpg|500 лит


## Манньыаттар

Билэ:10 centai (1997).jpg|10 цэнт
Билэ:20 centai (1997).jpg|20 цэнт
Билэ:50 centai (1997).jpg|50 цэнт
Билэ:1 litas coin (1997).jpg|1 лит
Билэ:2 litai coin (1997).jpg|2 лит
Билэ:5 litai coin (1997).jpg|5 лит


## Быһаарыылар
Эскудо

thumb|250px|right|Билиҥҥи эскудо (Кабо-Верде)

**Эскудо** () — XV—XVIII үйэтээҕи испанскай уонна португальскай кыһыл көмүс манньыаттар; XIX—XX үйэлэргэ сорох дойдулар харчылара. Билиҥҥи кэмҥэ Кабо-Верде омук валютата — эскудо (Кабо-Верде).

## Тыл үөскээбит төрдө
*Escudo*  испанскай уонна португальскай тыллартан тылбааһа «щит» (куйах), «герб», «гербовый щит» (гербэ куйаҕа) диэн суолталаах, *эскудо* диэн ааттаммыт манньыаттар үксүлэрин үгэс буолбут дьүһүннэрэ. 

*Escudo*-ҕа чугас (тыл төрүтүнэн уонна суолтатынан) ааттаах манньыаттар: итальянскай скудо () уонна французскай экю ( былыргы француз *escu* диэн тылыттан, төрүттэрэ 


Ойуу:Doubloon.jpg|Испания 8 эскудота (квадрупль), икки хос дублон, XVIII үйэ бүтүүтэ
Ойуу:PRT-25e8.jpg|XX үйэ бүтүүтүнээҕи Португалия 25-тээх эскудота
Ойуу:Clemens XII scudo 1734 722378.jpg|Папскай уобалас скудота, XVIII үйэ бастакы аҥара
Ойуу:Écu louis XII.jpg|XV үйэ бүтүүтүнээҕи экю (Франция)


## [[XV үйэ|XV]]—[[XVIII үйэ|XVIII]] [[Үйэ|үйэлэр]] манньыаттара
Кыһыл көмүс эскудоны Испания уонна Португалия оҥороллоро:
* испанскай кыһыл көмүс эскудо (XVI—XVIII үйэлэр, ыраас кыһыл көмүһэ 3,03—3,09 г), ол иһигэр:
** ½ эскудо, «эскудильо» ( — кыра куйах);
** 2-кратнай эскудо, испанскай дублон (), аан дойдуга «пистоль» диэн аатынан биллэр; 
** 4-кратнай — «дублон де куатро» (), «дублон»;
** 8-кратнай — «дублон де очо» (), аан дойдуга биллибит аата — «квадрупль»;
* португальскай кыһыл көмүс эскудо (XV уонна XVIII үйэлэр, ыраас кыһыл көмүһэ 3,28—3,43 г).

## XIX—XX үйэлэр валюталара
[300px|thumb|right|[Португалия гиэрбэтэ, колонияларын гиэрбэлэринэн тулааһыннаах, Португалия *Banco Nacional Ultramarino* дьиэтин эркинигэр]]

XIX—XX үйэлэргэ «эскудо» диэн ааттаах валюталар:
* эскудо (Испания) (1864—1868), песетанан (Испания) солбуллубута;
* эскудо (Филиппины) (1870—1871);
* эскудо (Португалия) (1911—2002), евронан солбуллубута;
* эскудо (Чили) (1960—1975), песонан (Чили) солбуллубута.

Итини таһынан, эскудо атын көрүҥнэрэ баар этилэр:
* эскудо (Ангола) (1914—1928 уонна 1958—1977 сс.; 1928—1958 сс. — анголар);
* эскудо (Тимор);
* эскудо (Португалия Гвинеята);
* эскудо (Мозамбик);
* эскудо (Күөх Тумул Арыылара);
* эскудо (Португалия Индията);
* эскудо (Сан-Томе уонна Принсипи).
Бу валюталар курстара Португалия эскудотыгар 1:1 тэҥнэһэр.

Билиҥҥи кэмҥэ эргииргэ Кабо-Верде эрэ эскудота туһаныллар, 1977 сыллаахха Күөх Тумул Арыыларын эскудотын солбуйбута.

## Быһаарыылар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Эскудо (Кабо-Верде)

**Эску́до Кабо-Верде** (, португал уонна кабовердиан тылларынан «ишку́ду» диэн саҥарыллар) — Кабо-Верде харчыта, эргииргэ 1977 сыл от ыйын 1 күнүттэн туттуллар.

Биир эскудо 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Аан дойдуга бэлиэтэ — CVE.

Харчы эргииригэр 200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах эскудо банкноталара, итини таһынан  1, 5, 10, 20, 50 уонна 100 сыаналаах эскудо манньыаттара  туттуллаллар.

## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1989 сыллааҕы банкноталар

## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1992 сыллааҕы банкноталар

## Сүрүн эргииргэ туттуллар 1999—2007 сыллардааҕы банкноталар
Эргииргэ  200, 500, 1000, 2000 уонна 5000 номиналлаах, араас сылларга бэчээттэммит эскудо банкноталара бааллар.
1999 сыллаахха 1992 сыллааҕы серияҕа 2000-лаах уонна 5000-лаах эскудо купюралара эбиллибиттэрэ. 2005 сыллаахха 200-тээх эскудо банкнотата хат оҥоһуллубута, ити кэннэ 2007 сыллаахха 500-тээх уонна 1000-лаах эскудо банкноталара тупсарыллыбыттара. 
Урукку сылларга тахсыбыт банкноталар эргииртэн уһуллубуттара, Кабо-Верде баана 2016 сыл муус устар 24 күнүгэр дылы уларытар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* 
* Банкноты Кабо-Верде
* Папа благословил островное эскудо 
* Эскудо Кабо-Верде — все серии 
* Монеты республики Кабо-Верде 

## Быһаарыылар
Песо

**Пе́со** ( — чопчу тылбааһа «ыйааһын»,  пенсум — «ыйааһыннаммыт») — Испания уонна кини колонияларын орто үйэтинээҕи үрүҥ көмүс манньыата, ону таһынан — кэккэ дойдулар (Испания урукку колонияларын)  харчылара: Аргентина, Доминикан Республиката, Колумбия, Куба, Мексика, Филиппины, Чили, Уругвай. Ааспыт кэмнэр харчылара: Боливия (1963—1987), Гватемала (1925 cыл иннинээҕи), Гвинея-Бисау (1997 сыл иннинээҕи), Гондурас (1926 сыл иннинээҕи), Коста-Рика (1897 сыл иннинээҕи), Никарагуа (1912 сыл иннинээҕи), Парагвай (1943 сыл иннинээҕи), Сальвадор (1925 сыл иннинээҕи).

Үксүн 1 песо = 100 сентавоҕа тэҥнэһэр, Уругвайга уонна Чилигэ 100 сентесимо, Филиппиныга (1967 сылтан) — 100 сентимо. Итини кытта мараведи диэн бытархай манньыат баара, 1/700 песоҕа (эбэтэр кастельяноҕа) тэҥнэһэр.

## История
Песо — үрүҥ көмүс манньыат, бастаан 1497 сыллаахха быһыллыбыта, талеры батыһан уонна кини иннинээҕи кастельяно оннугар. XIX үйэҕэ дылы Латинскай Америкаҕа 8 реалга тэҥнэһэрэ. XVI үйэҕэ песоны балысханнык 11 манньыат оҥорор сирдэргэ Америка рудниктарыттан хостонор үрүҥ көмүһүнэн таптайбыттар.
1537—1888 сылларга 3 млрд ордук мексиканскай песоны оҥорбуттар, онтон сорҕото Европа манньыат оҥорор сирдэригэр матырыйаал буолбут. Песо бүттүүн Америкаҕа  сүрүн харчы буолбута, Хоту Америкаҕа — испанскай (мексиканскай) доллар уонна Америка долларын холуйуу быһыытынан, Бразилияҕа — патакан быһыытынан. 1868 сыллаахха Испанияҕа песо песетанан солбуллубута.

Патака Макао, бэлиэтэ (圓) — португал тыллаах Макао харчыта, песоны кытта тэҥ суолталаах.

## Песоны туһанар дойдулар

#### Билиҥҥи кэмҥэ туһанар дойдулар

#### Урукку кэмҥэ туһаммыт дойдулар

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Фотографии монет исторических и современных Песо разных стран
Динар

thumb|right|300px|Динары туттар (эбэтэр туттубут) дойдулар
**Дина́р** — араас дойдулар харчылара, үксүн араб тыллаах эбэтэр былыргы Осман империятын дойдулара (холобур, Югославияттан арахсыбыт дойдулар). 
«Динар» () диэн тыл денарий (Рим империятын манньыатын аатыттан) төрүттээх. Кораҥҥа ахтыллар харчылар ааттара эмиэ «динар» диэн. Кыһыл көмүс динар — араб омук дойдуларын ыккардыларыгар эргийэр валюта.

## Динар эргийиитэ

### Билиҥҥи кэмҥэ «динар» диэн ааттаах валютаны туттар дойдулар

### Урукку кэмҥэ «динар» диэн ааттаах валютаны туһаммыт дойдулар
thumb|300px|Манкус эбэтэр Мерсия хоруола Оффа (757—796) кыһыл көмүс динара, Аббасид халифатын (774) динарын копията. Латыын тылынан OFFA REX, арабтыы суруктардаах. (Британия түмэлэ). 

## Сигэлэр
* Oxford English Dictionary, Second edition, 1989, s.v. dinar; online version November 2010
* Krause, Chester L., and Clifford Mishler (2003). 2004 Standard Catalog of World Coins: 1901–Present. Colin R. Bruce II (senior editor) (31st ed.). Krause Publications. ISBN 0873495934
Миин династията

**Миин династията** — Кытайга монголлар Юань империяларын кэннэ үөскээбит Миин империятын салайааччылара. 

Миин империята 1368 сылтан 1644 сылга диэри баара. Бу империя төрүттээччитэ, бастакы императора Чжу Юцзян. Миин империята 1644 сылга киһитин ахсаана — 100000000. Тас дойдулары кытта атыыга-эргиэҥҥэ сүүнэ флоттааҕа. Сэттэ экспедиция тэрийэргэ 1403-1419 сылларга 2 тыһыынча кэриҥэ аал оҥоһуллубута. Миин империята сүрүннээн солко уонна фарфор атыылыыра. Миин империя сүрүн харчыта — үрүҥ көмүс.
Кэпэрэтиип

**Кэпэрэтиип** (,  — бииргэ үлэлэһии)  — уопсай сөбүлэҥ быһыытынан, баҕа өттүнэн бииргэ кыттыһан үлэлииргэ баайы-дуолу кыттыһан тэриллибит холбоһук. 

Холобур, эргиэн кэпэрэтиибэ. Потребительскай кэпэрэтииптэр эргиэнинэн, тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын соҕотуопкатынан, нэһилиэнньэни араас өҥөнү оҥоруунан о.д.а. дьарыктаныахтарын сөп. Кэпэрэтииптэр юридическай сирэй буолалларын быһыытынан бэйэни салайынар туспа уорганнаахтар, бэйэлэрэ үбүлэнэллэр. Потребительскай кэпэрэтииптэри тэринии тыа сиригэр ордук табыгастаах. Потребительскай кооперация ситимигэр киирэллэр.
Мадьаар форинта

**Венгрия форинта** (, `HUF`) диэн Венгрия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:HUF 500 1998 obverse.jpg|500 форинт
Билэ:HUF 1000 1998 obverse.jpg|1000 форинт
Билэ:HUF 2000 1998 reverse.jpg|2000 форинт
Билэ:HUF 5000 1999 obverse.jpg|5000 форинт
Билэ:HUF 10000 2001 reverse.jpg|10000 форинт
Билэ:HUF 20000 1999 reverse.jpg|20000 форинт


## Быһаарыылар
Словакия кроната

**Словакия кроната** (, `SKK`) диэн Словакия валютатын биирдигэ (1993-2008).

## Банкноталар

|20 крона
|20 крона
|50 крона
|50 крона
|100 крона
|100 крона
|200 крона
|200 крона
|500 крона
|500 крона
|1000 крона
|1000 крона
|5000 крона
|5000 крона


## Манньыаттар

Svk-10 hal-01.png|10 гэллэр
Svk-20 hal-01.png|20 гэллэр
SK 50h93 a.png|50 гэллэр (1993-1996)
SK 50h96 a.png|50 гэллэр (1996-2008)
SK 1k93 a.png|1 крона
SK 2k93 a.png|2 крона
SK 5k93 a.png|5 крона
SK 10k93 a.png|10 крона


## Быһаарыылар
Симон Боливар

мини|Симон Боливар
мини|Симон Боливар, Гран-Канариа
**Симо́н Боли́вар** (толору аата — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н уонна По́нте Пала́сиос уонна Бла́нко (; олоҕор С. Боливар араспаанньата маннык суруллара ), от ыйын 24 1783, Каракас — ахсынньы 17 1830, Санта-Марта, Колумбия) — Венесуэла национальнай геройа. Генерал. Америкаҕа Испания колониялара тутулуга суох буолалларын турууласпыт биир бөдөҥ уонна биллиилээх салайааччыта. Испания бас билиититтэн Венесуэланы, Саҥа Гренаданы (билиҥҥи Колумбия) уонна Панаманы, Кито провинцияны (билиҥҥи Эквадор)  босхолообута. 

1819—1830 сылларга Улуу Колумбия президенэ (Улуу Колумбия үөһэ ыйыллыбыт дойдулар сирдэригэр тэриллибитэ).

1824 сыллаахха Перуну босхолоон, Үөһээ Перу сиригэр тэриллибит Боливия Республикатын (1825) баһылыгынан буолбута. Венесуэла национальнай конгреһынан (1813) Симон Боливарга Босхолооччу аата (El Libertador) иҥэриллибитэ.

## Олоҕун олуктара
Симон 1783 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр биллиилээх креол Хуан Винсенте Боливар (1726—1786) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омугунан баска. Боливардар удьуордара испания Бискайятыгар баар Ла-Пуэбла-де-Боливар куораттан төрүттээх. Дьиэ кэргэнэ Испания колониятыгар көспүтүн кэннэ, бүтүн Венесуэла олоҕор көхтөөхтүк кыттыспыта. Уол төрөппүттэрэ эрдэ өлбүттэр. Боливар иитиитигэр уонна олоҕу өйдөөһүнүгэр учуутала, аҕа саастаах доҕоро Симон Родригес көмө-өйөбүл буолбут.

1799 сыллаахха Симону аймахтара, Каракас аймалҕаннаах олоҕуттан тэскилэтээри, Испанияҕа ыыппыттара. Испанияҕа Боливар правоны үөрэппитэ, ол кэннэ Италия, Швейцария, Германия, Англия уонна Франция сирдэрин кэрийбит.  Парижка олорон, биир кэмҥэ Политехническэй оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбыта.  

1805 сыллаахха Боливар АХШ-ка тиийбитэ. Ол сылдьан Соҕуруу Америка дойдуларын Испания бас билиититтэн босхолуурга бэйэтигэр сорук туруоруммута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* 100 великих аристократов 
* Русская страница о Симоне Боливаре — национальном герое Колумбии
* Вокруг света. Хронограф
* Симон Боливар на YouTube
Формозов

**Формозов**:
* Формозов Александр Николаевич (1899—1973) — эколог, зоогеограф, худуоһунньук, суруйааччы.
Рупия

thumb|350px|Үрүҥ көмүс рупия. Манньыакка Могол императора Аламгир II аата бэчээттэммит, хиджра 1172 сыла, 6-с сылын салайыытыгар. Манньыат XIX үйэ бастакы аҥарыгар Британия дьаһалтатынан оҥоһуллубут

**Ру́пия** (санскриттан — быһыы үрүҥ көмүс) — историяҕа киирбит Индия үрүҥ көмүһэ, эргииргэ XV үйэҕэ киирбитэ; Соҕуруу Азия кэккэ дойдуларын харчылара. 

Индия рупиятын билиҥҥи бэлиэтэ — 8px, Индонезия рупиятын бэлиэтэ — **Rp**, атын рупиялар — **Rs**.

## Рупия үөскээһинэ
thumb|350px|Сури Шер-шахын рупията
thumb|350px|Георг V король рупията, Индия, 1918 с.

Бастаан рупия Индия баһылыга Шер-Шах салайар кэмигэр (1539–1545) тахсыбыт.

Улуу Акбар салайар кэмигэр (1556–1605) тэнийбит.

Манньыаты 970-с пробалаах үрүҥ көмүстэн быһаллара, манньыат ыйааһына — 11,534 г. Рупия хаачыстыбата Англия колониялаан баһылааһыныгар дылы уларыйбатаҕа.

Рупияттан ураты киниэхэ үллэһик манньыаттар бааллара: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16 уонна 1/20 рупиялар, ону кытары сыаналаах манньыаттар — 5, 10, 20, 50 уонна 100 рупиялар.

Манньыат быһыытынан рупия көрүҥүнэн төгүрүк буолара. Көнө муннуктардаах рупия, алгыс тыллардаах, үксэ Акбар баһылыктааһынын кэмигэр быһыллыбыта, ойууларынан кыһыл көмүс мухрга маарынныыллара.

Рупияҕа номинала үксүгэр быһыллыбат этэ. Улуу Моголлар кэмнэригэр рупия элбэх ахсааннаах көрүҥнэрэ быһыллаллара, манньыаттарга оҥорбут сеньор аата иҥэриллэрэ.

## Билиҥҥи рупия
Билиҥҥи кэмҥэ рупия элбэх дойду харчыта буолар: Индия, Пакистан, Непал, Индонезия, Маврикий, Сейшель арыылара, Шри-Ланка.
* Индия рупията
* Пакистан рупията
* Непал рупията
* Индонезия рупията
* Маврикий рупията
* Сейшель арыыларын рупията
* Шри-Ланка рупията

2010 сыл от ыйын 15 күнүгэр Индия былаастара рупия графическай бэлиэтин бигэрпиттэрэ. Рупия бэлиэтэ 8px — Деванагари алпабыытын, санскрит уонна хинди тылларыгар туттуллар, **Ра** бичигэ. **Ра** үөһээ өттө сытыары сурааһынынан сотуллубут. Бу бэлиэ латыын R бичигэр (туруору сурааһына суох) маарынныыр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ
* 
## Сигэлэр
* Рупия в словаре нумизмата
* История рупии
Стурлусон Снорри

**Стурлусон Снорри** (1178, Хваммур, — 23.9.1241, Рейкхольт) — былыргы исландия суруйааччыта, бэйиэтэ,политига. Үстэ "ыйаах этээччинэн" талылла сылдьыбыта. "Ыйаах этээччи" - былыргы Исландияҕа үрдүкү соло. Ордук биллибит айымньыта — "Сир эргимтэтэ" диэн. Бу айымньыны былыргы жрецтар кэпсээннэриттэн суруйбут үһү. Былыргы викиннар үһүйээннэрин, ол быыһыгар Сибииргэ   сырыыларын туһунан эмиэ киирбит бу кинигэҕэ.
Исландия

## Быһаарыылар
Барбадос доллара

**Барбадос доллара** — Барбадос официальнай харчыта. 100 центка тэҥнэһэр. Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — BBD. Америка долларыгар баайыылаах - 2:1.

Кумааҕы харчынан 100, 50, 20, 10, 5 уонна 2 доллар купюралардаах,1, 25, 10, 5 уонна 1 цент манньыаттардаах.

Бастаан 1882 сылга кэтэх дьон харчытын быһыытынан бэчээттэммитэ. Онтон 1972 сылга Барбадос Киин Баанынан оҥоһуллан барбыта.

## Сигэлэр
* Барбадос доллара
Потребительскай кооперация

**Потребительскай кэпэрээссийэ** — уопсастыбаннай-хаһаайыстыбаннай тэриллии. Олохтоох нэһилиэнньэ наадыйыытын хааччыйар соруктаах. Тыа сирдэригэр, кыра куораттарга тэриллибит потребительскай обществолар биир кэлим тэрилтэтэ. 

Потребительскай обществолар улуус иһинэн, уокурук, уобалас, республика таһымынан биир кииннэммит потребительскай сойууска түмсэллэр. Саха Республикатыгар "Холбос" РПС бу потребительскай обществолар үлэлэрин сүрүннүүр. Россия таһымыгар Центросоюз  (Центральный союз потребительских обществ Российской Федерации) диэн тэрилтэ ситимигэр киирэллэр. Биһиги республикабытыгар Дьокуускайдааҕы потребительскай кэпэрээссийэ эргиэн уонна экономика колледжа, эргиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ бааллар.
Гуарани (харчы)

**Гуарани** — Парагвай харчыта, 1944 сылтан. Бу иннинээҕи эргииргэ сылдьыбыт парагвай песотын солбуйбут, 100 песо = 1 гуарани.

Эмитент — Парагвай Киин баана.

Эргииргэ 1, 5, 10, 50, 100, 500 уонна 1000 номиналлаах гуарани манньыаттара уонна 1000 (2001 сыл тохсунньу ыйын 6 күнүттэн тахсыыта тохтотуллубут), 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000 уонна 100 000 номиналлаах гуарани банкноталара бааллар.

Банкноталар сүрүн өҥнөрө — , , , …

Биир гуаранига 100 сентимо (céntimo) киирэр, ол эрэн инфляция содулугар түбэһэн билигин сентимо туһаныллыбат буолбут.

1, 5 уонна 10 номиналлаах гуарани манньыаттара бытархай уонна сыаналара кыра буолан билигин сэдэх. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Banco Central del Paraguay: presentación del nuevo billete de guaraníes 20.000 
* Paraguayan guaraní banknotes
Манат

[thumb|300px|Сэбиэскэй биир [солкуобай, «солкуобай» диэн тыл ССРС өрөспүүбүлүкэлэрин араас 15 тылларынан суруллубут]]
**Манат** () — ССРС кэминээҕи сылларга сэбиэскэй солкуобай азербайджан уонна туркмен тылларыгар официальнай аата. Билиҥҥи кэмҥэ — Азербайджан уонна Туркмения омук валюталара, азербайджан маната уонна туркмен маната, сөп түбэһиннэрииннэн.

Туркменистан 1 маната 100 тенгеҕэ тэҥнээх. Туркменистаҥҥа сэбиэскэй кэм кэннэ манаты туттуу 1993 сыллаахха сэтинньы ыйтан киирбитэ.
Азербайджан Республикатын маната 1992 сыллаахха атырдьах ыйыгар туттууга киирбитэ.  Биир азербайджан маната 100 гяпикка тэҥнээх (). 

## Тыл үөскээһинэ
«Манат» диэн тыл нуучча «монета» диэн тылыттан төрүттээх, онтон нуучча «монета» диэн тыла латыын тылыттан төрүттээх , нуучча тылыгар тылбааһа «Предостерегающая» эбэтэр «Советница» (). Маннык соло Рим таҥаратыгар Юнонаҕа, Юпитер кэргэнигэр, баара. Үһүйээн быһыытынан, Юнона Рим олохтоохторун сир хамсааһынын, өстөөх саба түһүөхтээҕин туһунан хаста да сэрэппит. Рим Капитолийыгар Юнона Монета храмын аттыгар металлтан быһыллар уонна кутуллар манньыаттар мастерскойдара баара.  Онон, аат ити сиртэн төрүттэммит.  

## Банкноталар уонна манньыаттар




## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* 
* 
*
Риал

**Риал, риял** () — урут Чугастааҕы Илин араб тыллаах дойдуларыгар бөдөҥ үрүҥ көмүс манньыаттар ааттара; билиҥҥи кэмҥэ — нуучча тылыгар официальнай харчы кээмэйдэрин аата:
* Иран риала;
* Йемен риала;
* Катар риала;
* Оман риала.

Сороҕор *cаудовскай риял* эмиэ *риал* диэн ааттанар эбит. 

## Сигэлэр
* 
* 
* 
*  Включает статьи из следующих источников:
:* Нумизматический словарь. — 4-е изд. — /Зварич В. В. / — Львов, 1980
:* Словарь нумизмата: Пер. с нем. — /Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В./ — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993
:* Современный экономический словарь. — 4-е изд., перераб. и доп.— М.: Инфра-М, 2005.
:* Реал
:* Риал
:* Рейс
:* Риель
:* Риял
:* Мильрейс
Кононов Николай Иннокентьевич

**Кононов Николай Иннокентьевич** — Тардыысыйа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1904 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүт. 

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1943 сыллаахха бэс ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Бастаан Читаҕа, онтон 3-с Украинскай фроҥҥа 42-с стрелковай полкаҕа сулууспалаабыт. Николай Иннокентьевич өстөөҕү үүрсэн Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны чиэрэстээн ыам ыйын 2 күнүгэр 1945 сыллаахха Берлиҥҥэ тиийбитэ. Атаакаҕа киирэн иһэн саннын тосту ыттарбыта. Кыайыы күнүн госпитальга сытан көрсүбүт.  Хара муора таһынааҕы 4153 нүөмэрдээх эвагоспитальга сытан эмтэнэн 2-с группалаах инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибит. 

1994 сыллаахха төрөөбүт-үөскээбит Оҥхойугар олорон өлбүтэ.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1986)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1945)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* Атын мэтээллэр

## Быһаарыылар
Аренда

**Аре́нда** ( — уларсык биэрии) — баайы-дуолу уларсык биэрии дуогабара. 

Арендаҕа баайы-дуолу бас билээччи быһыллыбыт кэм устата туһанааччыга төлөбүрүгэр быстах туһаныыга биэрэр. Тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыаннаан: сири арендаҕа ылан туһаныы үгүстүк туттуллар. Сири-уоту бас билээччи арендатортан сирин туһанарын иһин төлөбүр ылар. Арендаламмыт сиртэн ылыллыбыт бородууксуйа арендатор бас билиитэ буолар. Арендаҕа диэн сири-уоту таһынан хамсаабат баай-дуолу, автотранспоры о.д.а. биэриэххэ сөп.

Сири-уоту, баай-дуолу арендаҕа биэрии төһө кэмҥэ бэриллэр болдьоҕо ыйыллыбатах буолуон сөп. Уһун кэмнээх аренда дуогабара - 5-49 сыл; орто кэмнээх аренда - 1-5 сыл; кылгас кэмнээх аренда 1 сылга диэри быһыллар.

Арендаҕа (баай- дуол дуогабара) — баайы- дуолу бас билии уонна сирэй икки ардыларыгар түһэрсиллибит гражданскай- правовой дуогабар. Сэттээх- сэмэлээх, хардарыта уонна консенсуальнай дуогабар буолар. Куортамҥа туттарааччы малын- салын куортамнааччы (наймылааччы) диэн ааттыыллар, оттон бу малгын куортамҥа ылар сирэй арендаҕа ылан түүлэһээччи (наймылааччы) диэн ааттыыллар. Дуогабарга үксүгэр баай- дуол сыанатын, арендатор эбээһинэһин, арендалааһын болдьоҕо, бу болдьоххо төлөбүр кээмэйэ, ону тэҥэ бэрээдэгэ, усулуобуйата уонна болдьоҕо ыйыллар. Туһата, бородууксуйа уонна сир баайын туһаныы түмүгэр куортамҥа ылыллар дохуот атын, өскөтүн дуогабар көрүллүбэтэҕинэ, бас билээччи ааҕыллар. Аренда дуогабара бас билиигэ көһүү түбэлтэтигэр, ону тэҥэ арендатор өлөр түбэлтэтигэр (оччотугар быраабы уонна эбээһинэстэри нэһилиэстибэҕэ көһүү) оннунан хаалар. Арендаҕа дуогабар түһэрсиллибит үбү куортамҥа биэрбит баайын- дуолун көҥүл биэрэр сведениелэр ыйыллыахтаахтар, оннук түгэҥҥэ сөбүлэспэт өрүттэринэн ааҕыллар.

## Аренда объега
Арендаҕа объект хамсаабат уонна хамсаабат маллар, ол иһигэр сир учаастактара, тэрилтэлэр, дьиэлэр, тутуулар, оборудованиелар, транспортнай средстволар уонна да атын маллар биллэллэр (оннук маллар туһаныллыбаттар). Аренда дуогабара куортамҥа бэриллибит чопчу үбү- харчыны, ол эбэтэр арендаҕа бэриллибит дааннайдары арендаҕа биэрэр дааннайдары чуолкайдаан, дуогабарга быһаччы ыйыллыахтаах. Омук быраабыгар малы- салы эрэ буолбакка, баайын- дуолун атыыга таһаарар быраабы, ону таһынан сыаналаах кумааҕыны (чуолаан акцияны) уонна паев атыы- эргиэн табаарыстыбаларын арендалааһын көҥүллэнэр.

## Олорор дьиэбит
Олорор дьиэбит-куортамҥа сыһыан биир көрүҥэ. Чааһынай бас билиигэ баар олорор дьиэни бас билээччи сирэйигэр эбэтэр кини бэрэстэбиитэлигэр (наймылааччы) биир өттүттэн атын (наймылаһан) бас билээччи дуогабарынан олорор дьиэни (наймылаһан) туттара уонна онно олорор дьиэни туһанара ирдэнэр. Государственнай уонна муниципальнай олорор дьиэ фондатыгар олорор дьиэни туһаныы дуогабарынан гражданнарга бэриллэр.

## Быһаарыылар
Судан фунта

thumb|
**Судан фунта** — Судан уонна, быстах кэмҥэ, Соҕуруу Судан харчыта.

Аан дойдутааҕы бэлиэтэниитэ — SDG. Бастакытын 1957 сылтан 1992 сылга диэри киллэриллэ сылдьыбыта. Онтон 2007 сылга диэри тохтуу сылдьан баран, эмиэ киллэриллибитэ. Египет фунтун кытта Халаиб үс муннугун бигэргэммит харчыта. 1 фунт - 100 динар. 2011 сылга, Со5уруу Судан арахсыбытын, кэннэ, сана харчы таhаарыахтаахтар этэ.  Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 фунтаах кумааҕы харчы баар.
Бальбоа (харчы)

**Бальбоа** — Панама харчыта, бытарытыллар харчыта 100 сентесимо.

1904 сыллаахха эргииргэ киирбит, Испания конкистадора Васко Нуньес де Бальбоа чиэһигэр ааттаммыт.

1934 сылга дылы бальбоа манньыатыгар ырааһынан кыһыл көмүһэ 1, 5048 г эбит, бу АХШ долларыттан (1, 50463 г) арыычча үрдүк, ол да буоллар бальбоа долларга тэҥнэнэрэ.

1934 сыллаахтан билиҥҥи кэмҥэ диэри бальбоа АХШ долларыгар 1:1 олохтоммут сыһыаннаах.  

## Манньыаттар уонна банкноталар
Эргииргэ 2, 1, 1/2, 1/4, 1/10 бальбоа, 5 уонна 1 Панама сентесимоларын манньыаттара бааллар. Итини таһынан 500, 200, 100, 75, 50, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа өйдөбүл манньыаттара тахсыбыттара.

Кумааҕы харчынан сокуонунан төлөбүргэ көҥүллэммит АХШ доллара эргииргэ баар. Биир кэмҥэ, 1941 сыллаахха, 20, 10, 5 уонна 1 бальбоа банкноталара бэчээттэнэ сылдьыбыттара да, аҕыйах хонугунан эргииртэн уһуллубуттара, «сэттэ күннээх доллар» диэн ааттаммыттара.

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* 
* 
* Обиходные монеты Панамы
Төгүрүк (тугрик)

**Ту́грик** () — Монголия харчыта.

1 тугрик 100 мунгуга  (, ) тэҥнэһэр. **Мөнгө** () монгол тылынан «үрүҥ көмүс», «харчы», «манньыат» диэн суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ мунгу туһаныллыбат.

Тугрик графическэй бэлиэтэ — ₮ (Т бичик, 40° туора сотуллубут икки синньигэс кылгас сурааһыннаах). 

## История
1925 сыллаахха олунньу 22 күнүнээҕи Монголия Народнай Республикатын харчы реформатын ыытыы туһунан уурааҕар «тугрик» диэн ааттаах национальнай валютаны таһаарыы бырааба Монголбааҥҥа бэриллибитэ.

*Төгрөг* — кытай «юань» (тылбааһа «круг», «круглый», «монета») диэн тылыттан киирбит тыл (калька). Билиҥҥи монгол тылыгар *төгрөг* диэн тыл харчыттан ураты сыһыаннаахха сэдэхтик туттуллар, арай *төгрөг сар* («полная луна», «төгүрүк ый») диэн туттуллар.

Тугрик 1925 сыллаахха ахсынньыга харчы эргииригэр киирбитэ. Харчылар ССРС-ка оҥоһуллубуттара. Манньыаттар Ленинградка быһыллыбыттара, банкноталар Москваҕа Гознакка бэчээттэммиттэрэ.

Тугрик эргииргэ сылдьыбыт монгол долларын, нуучча солкуобайын уонна кытай юаньын солбуйбута.

## Манньыаттар
Социализм кэмнэригэр (1925 сылтан) Монголия харчытын эргииригэр 1, 2, 5, 10, 15, 20, 50 номиналлаах мунгу уонна 1 номиналлаах тугрик манньыаттар бааллара.

Билиҥҥи кэмҥэ харчы эргииригэр 20, 50, 100, 200 уонна 500 номиналлаах тугрик манньыаттара бааллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
Баҥладеш таката

**Така** — Баҥладеш харчыта. 

100 пойшаттан (пайша, пайс) турар. Аан дойдутааҕы бэлиэтээһинэ — BDT. Символа — Tk.

Баҥладеш баана 1972 сыл тохсунньу 1 күнүттэн таһаарар. Бастаан индия рупиятын кытта тэҥнээбиттэрэ, онтон 1983 сыл тохсунньу 11 күнүттэн  Америка долларыгар тэҥнээбиттэрэ.1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 така , 1976 сылтан 500 така,  2008 сылтан — 1000 така кумааҕы харчылар оҥоһуллаллар.

## Сигэлэр
* Баҥладеш таката (Банкноталара)
Түрк лирата

**Түрк лирата** — бастаан Осман империятын, онтон Түркийэ харчыта. Абдул-Меджид султаан 1844 сыллаах реформатыгар киллэриллибитэ. 1 лира =100 куруш.  5, 10, 20, 50, 100, 200 лира кумааҕы харчы баар. Манныатынан  1, 5, 10, 25, 50 куруш уонна 1 лира харчы баар. Манньыаттар кэннилэригэр Мустафа Кемал Ататюрк мэтириэтэ уруһуйдаммыт. Харчы куурса — устугас.


Билэ:10_T%C3%BCrk_Liras%C4%B1_reverse.jpg
Билэ:1_Turk_Liras%C4%B1_on.jpg


## Быһаарыылар
Central African CFA franc

thumb|

**Киин Африка судаарыстыбаларын фраанката**  (, Киин Африка Үпкэ кооперациятын фраанката) — Киин Африка алта судаарыстыбатын валютата.

КФА франката Габон, Камерун, Конго, КАР, Чад уонна кэнники холбоспут Экваториальнай Гвинея дойдуларыгар туттуллар. 100 сантимтан турар. 

Бэлиэтэ - ₣ • CFA • BEAC • FCFA.

## Устуоруйата
Франция правительствотын декретынан 1945 сыл ахсынньы 26 кунугэр Ар5аа уонна Киин Африка5а  Франция бас билэр  сирдэригэр КФА франката диэн харчы киллэриллибитэ. Бу харчыны Муора Унуордааны Франция Киин Кассата бэчээттиирэ. Кэнники, 1973 сылтан, ол уларыйан Экваториальнай Африка уонна Камерун бааныгар уларыйбыта.
Кьят

**Кьят** — Мьянмар (1989 сылга диэри - Бирма) харчыта. Олохтоохтор бэйэлэрэ — ча эбэтэр джа (дьа?) дииллэр. Биир кьят 100 пья5а тэн. 1952 сылтан Бирма кьята, 1989 сылтан Мьянма кьята аатырар.

Туттууга 5000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5 уонна 1 кьят кумаа5ы харчы,100, 50, 10, 5 уонна 1 кьят тимир харчы (манньыат) сылдьар.
Символа — K.

Мьянма Киин Баана онорон таhаарар.


Билэ:35_Kyats.jpg
Билэ:1_kyat_anverso.jpeg
Шиллинг

[right|thumb|300px|Шиллинг, [Улуу Британия 1853. Виктория.]]
[thumb|300px|Аудио «''shillings''» [Ааҥл тыла|ааҥл тылынан]]

**Шиллинг** (*schilling*, *scilling*, *scylling*, *shilling*) — Арҕаа Европа сорох дойдуларын манньыаттарын уопсай аата; XX үйэҕэ кэккэ дойдулар харчылара. Бу тылтан былыргы нуучча манньыаттарын ааттара («шелег» уонна «склязь») үөскээбиттэр.

*Солид* ниэмэс тылыгар чугаһытыллыбыт аата. Бастаан 12 денарийга тэҥнэһэр харчы этэ. Манньыат быһыытынан Германияҕа XIV үйэттэн, Данияҕа уонна Нидерландыга — XV, Англияҕа — XVI үйэлэртэн саҕалаан быһыллыбыта.

XIV үйэҕэ Германияҕа быһыллыбыт 1 шиллинг манньыат 1,39 г үрүҥ көмүс ыйааһыннаах этэ.

Вюртемберга шиллины быһыы 13 сыллаах сэрии кэннэ тохтотуллубута, Вюрцбурга — 1803 сыллаахха, Любекка — 1789, Гамбурга — 1855.

XVII—XIX үйэлэргэ кратнай шиллинг быһыллара: 32, 16, 12, 8 уонна 4 шиллинг.

1559—1810 сыллардаахха 2 уонна 1/2 кыра пробалаах үрүҥ көмүс бранденбургско-прусскай манньыаттар быһыллыбыттара, ол кэннэ биллонтан уонна 1790 сылтан — алтантан.

Англияҕа аан бастаан шиллинг манньыаттарын Генрих VII король 1502 сыллаахха быстарбыта, ол кэмҥэ манньыат *тестон* диэн ааттанара. Манньыат бэйэтин бүтэһик аатын Эдуард VI ыраахтааҕылыыр кэмигэр ылбыта.

Шиллинг Англия харчытын эргииригэр 1971 сылга дылы баар этэ. Ону кытары 2 шиллинг манньыаттар быһыллар этилэр: бастаан үрүҥ көмүстэн, 1947 сылтан — алтан-никель буккаастаах (2 шиллинг манньыаты *флорин* диэн ааттыы сылдьыбыттара).

XX үйэҕэ шиллинг кэккэ дойдулар харчылара буолар: Австрия (2002 с. евро киириэр дылы), Британскай Илин Африка (1921 сылтан) уонна хойут тутулуга суох буолбут дойдулар Кения, Сомали, Сомалиленд, Танзания уонна Уганда.

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* Шиллинг, монета // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Вануату ватута

**Вату** — Вануату Республикатын харчыта (бислам тылыттан тылбаастаатаахха — таас). Атын харчылар курдук, бытархай харчыга бытарыйбат.  Символа — Vt. Туттууга 1, 2, 5, 10, 20, 50 уонна 100 вату тимир харчы, 200, 500, 1000, 5000 уонна 10000 вату кумаа5ы харчы сылдьар.

1982 сылга Вануату Киин баана 100, 500, уонна 1000 ватуну бэчээттээбитэ. 1989 сылга 5000 вату харчы баар буолбута. 1993 сылтан харчыны Резервэ баана таhаарар буолта: 500 уонна 1000 вату сана харчы бэчээттэммитэ. 200 ватулаах харчы 1995 сылтан тахсар буолбута.



Билэ:VANUATU%2C_100_Vatu.jpg
Итака чааhа

**Итака чааhа** () — АХШ Итака (Нью Йорк) куоратын олохтоох харчыта. АХШка ордук былыргы уонна бөдөн туттулла сылдьар олохтоох харчынан буолар. 

Бу харчыны Пол Гловер диэн дизайнер 1991 сылга олохтообута.

Биир Итака чааhа — биир киhи 1 чаас устата улэлээбит төлөбүрүн быһыытынан сүбэлэнэр. Билинни курса — 10 америка доллара. Маннык курдук харчылар кэнники Мадисон куоракка (Висконсин) уонна Корвалиска (Орегон) киллэриллибиттэрэ.

1991 сылтан ыла 6300-тэн тахса биэс арааhынай туруулаах банкнотанан  63 тыhыынча АХШ долларыгар тэн Итака чааhа таhаарыллыбыт.Тыhыынчанан киhи уонна 500 тэрилтэ Итака чааhынан хамнас аахсыбыт уонна туттубут.Итака чааhынан табаары эргитии сууммата 2 мөлүйүөн АХШ долларыттан тахса сууммаламмыт.Итака чааhын ылабын диэбит киhи тута 2 Итака чааhын ылар. А5ыс ый буола-буола эбии 2 Итака чааhын көрдүөххүн сөп, бу харчыны туттарын иhин.Бэчээттэммит Итака чааhын 11 бырыhыана общественнай түмсүүлэргэ грант быhыытынан туттуллуохтаах. Итака чааhынан бэриллэр иэс бырыhыана суох буолар.
Макао патаката

**Патака** () — КНР Макао анал административнай оройуонун харчыта. Кода — MOP. 10 хоттан эбэтэр 100 авоттан турар. 1984 сылтан киллэриллибитэ. Билигин кумаа5ынан 10, 20, 50, 100, 500 уонна 1000 патака, тимиринэн 10, 20, 50 аво, 1, 2, 5 уонна 10 патака харчы туттуллар.
 
1902 сылга Макао5а Португалия Муора Унуордаанны Баанын агенствота арыллыбыта. 1905 сылга бу баан патаканы таhаарарга уhулуччу көҥүлү ылбыта. Бу баан патаканы1906 сыл тохсунньу 27 күнүттэн таhаарар.1920-1940 сылларга Макао кэккэ бааннара арааhынай номиналлаах чектэри бэчээттии сылдьыбыттара. Дьоппуон оккупациятын кэмигэр агенство патаканы таhаарарын быспата5а. 1945 сылга агенство төттөрү Португалия бас билиитигэр киирбитэ, саҥа көрүҥнээх харчы тахсыбыта. 

Патака курса Гонконг долларыгар тэннэнэр.

Билэ:10_Avos_2007_Macao.jpg
Билэ:5_Pataca_2007_Macao.jpg


## Өссө маны көр
* Патака
Пенни

[240px|thumb|АХШ харчыта — биир [цент, кэпсэтэргэ «пенни» дииллэр, 2005 сыл]]
[240px|thumb|1930 сыллаах сэдэх уонна сыаналаах [Австралия пеннитын үкчү киэбэ]]
240px|thumb|10 пенни, 1990 сыл, Финляндия
**Пенни**, сорох ардыгар **пенс** (, *pence* (элбэх ахсааҥҥа харчы сууммата) уонна *pennies* (аҕыйах манньыат); ; ; ) — араас кэмнэргэ Британия империятыгар киирэ сылдьыбыт үгүс дойдулар бытархай харчылара, ону кытары Финляндия уонна Эстония харчыта. Балартан Британия пеннита ордук биллэр.

«Пенни» ниэмэс пфеннигын, скандинавскай пеннингы, польскай фенигы уонна Босния уонна Герцеговина пенязын, фенингын кытары биир төрдүлээхтэр.

## Пенни сорох көрүҥнэрэ
* **Британскай пенни** — ааҥл, хойут Британия манньыата. 1971 сыл олунньутугар дылы шиллинг  тэҥнэһэрэ эбэтэр фунт стерлинг , 1971 сылтан билиҥҥи кэмҥэ дылы фунт стерлинг  тэҥнэһэр.
* **Шотландскай пенни** (*peighinn*) — орто үйэлэргэ, Англия уонна Франция холобурдарынан, шотландскай шиллинг  эбэтэр фунт  тэҥнэһэрэ. Англия уонна Шотландия униятын кэнниттэн (1707 сыл) 12 шотландскай фунт 1 английскай фунтка тэҥнэммитэ, онон ааҥл пеннита шотландскай шиллиҥҥэ сөп түбэспитэ (*sgillinn*).
* **Ирландскай пенни** — евроҕа көһүү иннинэ ирландскай фунт  тэҥнэһэрэ (1928—70 сс. ирландскай шиллинг  = фунт ).
* **Финляндскай пенни** — евро киириэн иннинэ Финляндия бытархай манньыата, финскай марка  тэҥнэһэр.
* **Эстонскай пенни** — 1918—28 сс. Эстония бытархай харчыта, эстонскай марка  тэҥнэһэр.
Итилэртэн ураты, «пенни» — ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга (АХШ уонна Канада) бытархай харчылары (цент) ааттыыллар.

## Пенни бэлиэтэ
Пенни уонна пфенниг рим денарийын үтүгүннэрэн оҥоруллубуттар. Онон бу валюталар бэлиэлэринэн хара бастааҥҥыттан латыынныы *denarius* диэн тыл бастакы бичигэ буолбута. 

Англияҕа уонна ааҥл тылынан саҥарар дойдуларга — **<big>d</big>**;
Германияҕа — ниэмэс готика курсивынан —**<big>₰</big>**.

1971 сыл кэнниттэн (Улуу Британияҕа харчыны ааҕыыга уоннаах система киирбитинэн) пенни **<big>p</big>** бичигинэн бэлиэтэнэр, немец пфеннигын бэлиэтэ XX үйэ ортолоруттан үксүн туттуллубат.


Ойуу:U+20B0 GERMAN PENNY SIGN.svg|Пфенниг бэлиэтэ
Ойуу:GB 6d Postage Due Stamp.jpg|Британия марката, 6 пенс сыаналаах


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* 
*
Эстония кроната

**Эстония кроната** (, `EEK`) диэн Эстония валютатын биирдигэ (1992-2010).

## Банкноталар

Билэ:EEK-1kroon-front.jpg|1 крона
Билэ:EEK-1kroon-rear.jpg|1 крона
Билэ:EEK-2krooni-front.jpg|2 крона
Билэ:EEK-2krooni-rear.jpg|2 крона
Билэ:EEK-5krooni-front.jpg|5 крона
Билэ:EEK-5krooni-rear.jpg|5 крона
Билэ:EEK-10krooni-front.jpg|10 крона
Билэ:EEK-10krooni-rear.jpg|10 крона
Билэ:EEK-25krooni-front.jpg|25 крона
Билэ:EEK-25krooni-rear.jpg|25 крона
Билэ:EEK-50krooni-front.jpg|50 крона
Билэ:EEK-50krooni-rear.jpg|50 крона
Билэ:EEK-100krooni-front.jpg|100 крона
Билэ:EEK-100krooni-rear.jpg|100 крона
Билэ:EEK-500krooni-front.jpg|500 крона
Билэ:EEK-500krooni-rear.jpg|500 крона


## Манньыаттар

|10 сэнт
|50 сэнт


## Быһаарыылар
Кипр фунта

**Кипр фунта** (, , , `CYP`) диэн Кипр валютатын биирдигэ (1879-2007).

## Банкноталар

Билэ:CYP-1l-anv.jpg|1 фунт
Билэ:CYP-1l-rev.jpg|1 фунт
Билэ:CYP-5l-anv.jpg|5 фунт
Билэ:CYP-5l-rev.jpg|5 фунт
Билэ:CYP-10l-anv.jpg|10 фунт
Билэ:CYP-10l-rev.jpg|10 фунт
Билэ:CYP-20l-anv.jpg|20 фунт
Билэ:CYP-20l-rev.jpg|20 фунт


## Быһаарыылар
Моой (түүлэһии көрүҥэ)

**Моой** (элб. суолт.)  — түүлэһии биир көрүҥэ (аренда). Кэтэх сүөһүлээх ыал сопхуостан (холкуостан) сири моой ылан оттууллара. Оттообут отторун хас эмэ бырыһыанын сопхуоска туттараллара. Ордугун бэйэлэригэр хааллараллара.
Кэтэх хаһаайыстыба

**Кэтэх хаһаайыстыба** — бэйэ туһаныытыгар эрэ туттарга анаан ыал иитэр сүөһүтэ, бородууксуйа ылар сирэ-уота. Колхуостар, сопхуостар эстибиттэрин кэннэ тыа сиригэр кэтэх хаһаайыстыбалаах ыал ахсаана элбээбитэ. Российскай Федерацияҕа от ыйын 7 күнүгэр 2003 сыллаахха  112№-дээх «О личном подсобном хозяйстве» федеральнай сокуон ылыныллыбыта. (http://www.flexa.ru/law/zak/zak041.shtml )
Болгария лэва

**Болгария лэва** (, `BGN`) диэн Болгария валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Хаһаас

**Хаһаас** (элб. суолт.)  — сүөһүнү арендаҕа биэрии. Пекарскай Э.К.  тылдьытыгар маннык быһаарыылар бааллар: особая форма эксплуатации дойного скота, причем единицею расчета служит пуд масла и 10 пудов тара; вид обязательств, состоящий в том, что богач одну или несколько коров отдает бедняку с 9 мая по 1 октября с тем, чтобы он осенью доставил ему с каждой коровы определенное количество топленого масла и скопленного за лето кислого молока. *Хаһаас ынах* - корова, предназначенная для сдачи в аренду (обыкновенно корова средних лет и среднего достоинства).
Табаарыстыбалар

**Товарищество** — ассоциация двух и более лиц, созданная с целью ведения деловых операций. Деятельность товарищества регулируется Законом о товариществах 1890 г. В отличие от акционерной компании (company) товарищество не обладает правосубъектностью, поэтому его участники несут обязательства по долгам. Участники полного товарищества (general partners) отвечают по таким долгам всем своим имуществом; участники товарищества с ограниченной ответственностью (limited partners) – на сумму, соответствующую их вкладам. Товарищество с ограниченной ответственностью (limited partnership) включает участников как с полной, так и с ограниченной ответственностью. Его деятельность регулируется Законом о товариществах с ограниченной ответственностью 1907 г. Бессрочное товарищество (partnership-at-will) отличается отсутствием установленного срока деятельности. Любой из участников может ликвидировать его в любой момент при условии предварительного оповещения других участников о своих намерениях. Номинальным участником товарищества (nominal partner) является такой его член, который предоставляет свое имя с целью его использования в интересах товарищества, обычно за какое-то вознаграждение; однако в прибылях он не участвует. Законным участником товарищества он не является. Обычно товарищество учреждается на основании договора о товариществе (partnership agreement) (иногда он называется deed of partnership). В этом договоре устанавливаются способы распределения прибылей между участниками, процедуры, проводимые в связи со смертью, уходом от дел либо банкротством одного из участников, а также правила изъятия капитала из товарищества. Участники товарищества не получают заработной платы; им не выплачиваются и проценты на вложенный капитал.

## Товарищество "Торговый дом наследника И.М. Силина"
Учреждено 9 сентября 1909 г. купеческой вдовой Л.И. Силиной, сыновьями Иваном, Василием, дочерью Екатериной, иркутской купчихой О.И. Немовой, женой потомственного дворянина Н.Н. Чернобровина М.И. Поповой. торговля велась в г. Якутске разной мануфактурой и другими привозными товарами. Сумма годового оборота равнялась 250 тыс. руб.

## Товарищество "Торговый дом А. и М. Молчановы и Быков"
Было открыто в 1908 году и в том же году его торговый оборот достиг 150 тыс. руб. Фирма специализировалась на скупке пушных товаров. В феврале 1913 года дело фирмы перешло к торговому дому "Швецов и сыновья"

## Товарищество "Торговый дом М.Г. Васильева и Г.В. Никифорова"
Основано 20 мая 1902 г. Купец М.Г. Васильев происходил из инородцев1-го Нерюктяйского наслега Восточно-Кангаласского улуса, Г.В. Никифоров из 1-го Тылыминского наслега тог же улуса. Капитал фирмы составил 100 тыс. руб. Каждый внес по 50 тыс. руб. Договор был заключен на 10 лет, но спустя 5-6 лет торговый дом распался. 
## Товарищество "Торговый дом И.П. Антипин и Г.В. Никифоров"
## Товарищество "Торговый дом Д.А. Стрелова и К<sup>0</sup>"
## Товарищество П.Ю. Блох и К<sup>0</sup>
## Товарищество "Наследники Н.Б. Васильева"
Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата

**Нуучча-Азия баанын Саха сиринээҕи салаата** () — Дьокуускайга XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт бөдөҥ үп тэрилтэтэ.

Нуучча-Азия баана 1910 с. Нуучча-Кытай () уонна Хотугу () бааннар силлэһиилэриттэн баар буолбута. Устааба 1910 сыл от ыйын 30 күнүгэр бигэргэммитэ. Бырамыысыланнас сайдар кэмигэр тахсыбыт буолан уонна үп министиэристибэтэ өйөбүлүн сатабыллаахтык туһанан Арассыыйа саамай улахан бааннарыттан биирдэстэрэ буолбута. Силлэспит бааннартан салаалар, комиссионерстволар уонна ааҕыныстыбалар киэҥ ситимнэрин утумнаабыта. 1910 с. олор ахсааннара Арасыыйаҕа 108, кыраныысса таһыгар — 22 этэ. 1913 с. ахсааннара Арассыыйаҕа 99 уонна кыраныысса таһыгар 18 буолбута, ол төрүөтүнэн олохтоох салаалар кредит биэрэ кыахтарын күүһүрдүү уонна үбү биир сиргэ түмүү буолбута.

Баан Саха сиринээҕи салаата уобаласка хапытаал сыһыана ирэ-хоро киириитигэр, ырыынак ситимэ атаҕар туруутугар, атыыһыт монопуолдьуйалара күүһүрүүлэригэр төһүү күүс буолбута.
Дьокуускай куорат уопсастыбаннай баана

**Дьокуускай куорат уопсастыбаннай баана** () — I гильдиялаах атыыһыт Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ үбүнэн 1911 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр тэриллибит баан. Бастакы хапытаала 50 тыһ. солкуобай этэ. Куорат уопсастыбаннай бааннарыгар көҥүллэнэнр бары эпэрээһийэлэри оҥороро. 

Н.Д. Эверстов кэриэһинэн, баан дьадаҥыларга аналлаах дьиэни тэрийиигэ уонна тутууга аналлааҕа. 1920 сыллаахха национализацияламмыта.
Гоголев Анатолий Игнатьевич

**Гоголев Анатолий Игнатьевич** — этнограф, история билимин доктора (1992), профессор (1992), Саха сиринээҕи Наука Академиятын академига (1993).

1941 сэтинньи 15 күнүгэр Бүлүү куоракка төрөөбүтэ. 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кандидатскай диссертациятын "Историография верований и шаманства у якутов" темаҕа көмүскээбитэ (1973 с.). Докторскай диссертациятын темата "Историческая этнография якутов: проблемы этногенеза и формирования культуры".

1969 сылтан Саха государственнай университетыгар преподаватель, доцент, профессо, уопсай история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Гоголев А.И. 140-ча научнай үлэни суруйан бэчээттэппитэ. Сорох үлэлэрэ кыраныысса таһыгар Америкаҕа, Кореяҕа, Голландияҕа бэчээттэммиттэрэ.

## Научнай үлэлэрэ
* Лекции по исторической этнографии якутов. Якутск, 1978. ч. 1;
* Историческая этнография якутов. Якутск, 1980;
* Историческая этнография якутов (народные знания и обычное право). Якутск, 1983;
* Историческая этнография якутов (вопросы происхождения якутов). Якутск, 1986;
* Этническая история народов Зарубежной Евразии (эпоха древности и раннего средневековья). Якутск, 1988;
* Археология Якутии (эпоха палеометаллов и средневековья)  (в соавторстве с А.Н. Алексеевым и И.Е. Зыковым). Якутск, 1991;
*Археологические памятники Якутии позднего средневековья (XIV-XVIII вв.). Иркутск, 1990;
* Якуты (проблемы этногенеза и формирования культуры). Якутск, 1993.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
Луидор

**Луидо́р** ( — кыһыл көмүс луи) — XVII—XVIII үйэлэргэ быһылла сылдьыбыт Франция кыһыл көмүс маньыата. 

Аан бастаан Людовик  XIII ыраахтааҕы саҕана, 1640 с., тахсыбыта. Төрүтүнэн Испания дублона эбит, Францияҕа кинилэри пистоль диэн ааттыыр эбиттэр. Өр кэмҥэ пистоль да, луидор биир синоним эбиттэр. 
Луидор кыһыл көмүс 917 пробатыттан быһыллар эбит, ыйааһына 6,751 г., диаметра — 26 мм. 
Ону таһынан луидор аҥаара, 2, 4, 8 уонна 10 луидор баар эбит. 
XVIII үйэ саҕаланыытыгар луидор ыйааһына 8,158 г дылы улааппыт; кэлин ыйааһына уонна диаметра хаста даҕаны уларыйа сылдьыбыттар. Муҥутаан 9,79 г. дылы ыарыы сылдьыбыт. 

Луидоры Франция Улуу  революциятыгар уонна десятичнай системаҕа көһүөхтэригэр дылы  быһа сылдьыбыттар: 1795 с. сүрүн харчынан франк буолбут. Ол да буоллар луидоры 1803 с. дылы быспыттар, наполеондор диэн харчынан солбуйуохтарыгар дылы.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Луи или луидор // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.