Өй хамнааһына

Киһи оҥорор быһыыта уруккутуттан соһуччу, тосту уларыйан ылыыта өйө хамнаабыт диэн этиини билиниигэ тириэрдэр. Төбө араас  доргуйуулара, улахан трамбалара киһи өйө хамнааһыныгар тириэрдиэхтэрин сөбүттэн сэрэхтээх буолуу, харыстаныы эрэйиллэр.

Сахалар үөрэхтэринэн киһи салгын кута мэйиитин тас сарыытыгар үөскээн сылдьар. Мэйии төһө элбэх мыччыстаҕастаах буолар да өйө элбиир диэн быһаарыыны туһаналлар. Тас сарыыга үөскүүрүттэн салгын кут көтөн, баран хаалара улаханнык түргэтиир.

Киһиэхэ өйө хамнаан, долгуйан, дьалкыйан ылыыта улахан итэҕэс, сотору-сотору хатыланнаҕына ыарахан ыарыыга кубулуйуон сөбүн тэҥэ, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Арыгыны элбэҕи иһэн итирэн өйө хамнаабыт киһи оҕо ытыырын тулуйбакка ылан түннүгүнэн быраҕан кэбиспитэ, онтон дьахтар кыра оҕотун тиэстэ хаптатарынан кырбаабыта биллэллэр.

Өйдөрө хамнаабыт кэмигэр ыар, киһи быһыытыттан таһынан барар быһыылары оҥорон кэбиһээччилэр элбээн иһэллэр. Ол барыта оҕолору кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын үчүгэй быһыылары оҥотторон үгэстэргэ ииппэккэ оонньото эрэ сылдьыы, атаахтатыы, бэйэмсэх, улаатымсык, тулуура суох оҥорон кэбиһии ыар содула буолар. 

Өй кыратык хамнаан ылыыта мэйии эргийэн ыларыттан биллэр уонна ыарыы саҕаламмытын киһиэхэ тириэрдэн сэрэхтээх буолуута улаатарын ирдиир. Кыратык хамнаан ыларын киһи билиммэккэ сылдьыан сөп буоллаҕына, ыарыы улааттаҕына кыайан турбакка сууллан түһэ сылдьара тиийэн кэлиэн сөбүттэн эрдэттэн эмтэнэрэ эрэйиллэр. 

Өй хамнаан ылыыта киһи икки харахтара тус-туспатык көрө сылдьалларын үөскэтэрэ массыынанан сылдьарга сэрэнэри ирдиир.

Сис тоноҕоһун ыарыылара моонньу эбэтэр сиһи хамсаттахха сотору-сотору мэйии эргийэригэр тириэрдэллэр, элбэхтик эмтэнэргэ күһэйэллэр. Мэйиигэ хаан эргиирэ ханан эмэ кыратык да харгыстаныыта өй хамнааһынын, мэйии эргийэрин үөскэтэр.

Өй эмискэ хамнааһына урукку кэмнэргэ дьон элбэхтик мэнэрийэллэригэр тириэрдэрин суруйаллар. Мэнэрик диэн соһуйан дуу, хайаан дуу салгын кута соһуччу көппүт, ийэ кута салайар кэмигэр киирбит киһи ааттанар. Мэнэрийэригэр ону-маны элбэҕи, үөйбэтэҕи-ахтыбатаҕы саҥаран кэбиһиэн сөп. Биир эмэ кэмҥэ ийэ кутун өйүнэн-санаатынан туһанан араас ырааҕы да билгэлээһиннэри таба этэн кэбиһиэн сөбүттэн мэнэрик ырыатын кэтээн истэллэр эбит.

Бу быһаарыы табатын гипностаах дьон дакаастыыллар. Ханнык эрэ гипноска киирэр киһини булан гипностаан утутан баран ону-маны билгэлээһиннэри ыйыттахтарына таба эппиэти биэрэр эбит. 

Өй хамнааһына, улаханнык буккуллан ылыыта киһиэхэ соһуччу киириэн, оҥорор быһыыта тосту уларыйан ылыан, сыыһа-халты хамсаныан, ураты, урут оҥорботох быһыыларын оҥорон кэбиһиэн сөп. Өй хамнааһына киһи харахтарын көрүүлэрин эмискэ уларытан үрүҥүнэн-харанан көрдөрүөн сөп. Итини тэҥэ, киһи муҥуругар диэри ыгылыннаҕына хараҕа кытарара, кыһылынан көрөрө биллэр.

Суол абаарыйаларыттан саамай улаханнара, элбэх киһини өлүүгэ тириэрдэллэрэ баран иһэр суолтан туораан тахсан утары иһэр массыынаҕа киирэн биэрии буолар. Сылайбыт, аанньа утуйбатах суоппар харахтарын көрүүлэрэ эмискэ арахсан, икки аҥы баран хааллаҕына, утары иһэр массыынаны туораттан иһэр курдук сыыһа көрөн суолтан туораан биэрэн абаарыйаны оҥоруон сөп. 

Өй кыратык да хамнааһына айаннаан иһэн массыынаны туормастаан тохтотууга биллэн кэлэр. Сэрэммэккэ эмискэ туормастаан кэбиһии киһи өйүн хамсатан сыыһа туттунарыгар тириэрдиэн сөп. 

Өй куруук харыстана, соһуччу хамнааһыннарга түбэһииттэн сэрэнэ сылдьыахтааҕын улаханнык соһуйуу, куттаныы өй баайылларыгар тириэрдэрин тэҥэ, өй хамнааһынын, буккулларын үөскэтиэхтэрин, сыыһа-халты тутуннаран кэбиһиэхтэрин сөбө буолар. 

Ырыынак олоҕо ыараан, үлэ оҥорон таһаарыыттан, төһө барыһы киллэрэриттэн тутулуга улаатан иһэрэ биллэр. Кыайа-хото, барыстаахтык үлэлээһин киһиттэн бэйэтиттэн, өйүттэн-санаатыттан тутулуга өссө улаатан истэҕинэ, дьон өй хамнааһынын ыарыыларынан ыалдьаллара эбиллэн иһэр. Психологтарга, неврологтарга дьон көрдөрө сатыыллара, сүбэ-ама көрдүүллэрэ элбээбитэ бэлиэтэнэр. Адьас кыамматтар ханнык эрэ таҥараны итэҕэйэн, улахан кыахтаах курдук санааларыттан үҥэ, көрдөһө сатыылларын тэҥэ, дьонтон, улахан салайааччылартан көмө көрдүүллэрэ үксээн сылдьар.

Кыра эрдэҕиттэн аһара атаахтык иитиллэн көҥүлүнэн сылдьан улааппыт, төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалан бэйэтин улаханнык, аһара үчүгэйдик санана үөрэммит киһи олоххо көрсөр кыра да ыараханнары улахан эрэйдэниитэ суох кыайан тулуйбат, бары барыта киниэхэ улахан эрэй буолан иһэр. Бу быһаарыыны эдэр кэргэнниилэр ыал буола түһэн баран арахсыылара элбээһинэ чуолкайдыыр. Кыра эрдэҕиттэн бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт, олоҕор кыра да ыараханнар көстөн кэллэхтэринэ, үлэтэ, ирдэбилэ элбээтэҕинэ, олору тулуйан, үлэлиирин эбэн биэрэрин оннугар төрөппүттэригэр төннөн тиийэллэрин ордорор эдэрдэр билигин элбээтилэр.

Россия өр кэмҥэ олорбут салайааччыларын өйдөрө-санаалара халыйан, аҥар, бэйэлэрин аһара үрдүктүк, үчүгэйдик сананыыларын диэки өттүгэр хамсаан атын, куһаҕаны санаабат да омуктары кытта тапсыбат кэмнэригэр киирэн сылдьаллар. Үчүгэйтэн үчүгэй буолар санаа аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ уонна өссө ааһа бардаҕына кэрээнтэн тахсыы диэҥҥэ тиийэн хааларын табатык сыаналаан өй-санаа халыйыытын көннөрүү эрэйиллэр кэмэ кэллэ. (1,114).

Кэрэ буолууга тиийбит омук дьоно үлэни кыайа-хото үлэлээбэттэр, кэрэлэрин эрэ көрдөрө, артыыстыы сылдьаллара улаатан хаалар. Атын үлэни-хамнаһы кыайар омуктар куһаҕаннык үлэлээччилэри үлэлиир үлэлэриттэн үтүрүйэн, туоратан олорор сирдэрин былдьааһыннара саҕаланан эрэр. Урукку кэмнэргэ маннык үтүрүйсүүлэр, хабырыйсыылар улахан, уһуннук барар сэриини саҕалыылларын гражданскай сэриилэр диэн ааттыыллар.

Саха дьоно өй хамнааһынын бу уратытын үөрэтэн билэн былыргы кэмнэргэ тылларыгар киллэрбиттэрин туһаннахпытына бэйэлэрин аһара үчүгэйдик, улаханнык сананар омуктар сайдыылара бүтүүтүгэр, эстиилэрэ кэлэригэр кэрээннэриттэн тахсаллара быһаарыллар.

Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээнтэн тахсыыны маннык быһаарар. Атын дьонтон бэйэ үчүгэйин, ордугун, кэрэтин билиниитэ аһара бардаҕына атыттары, барыларын кэриэтэ куһаҕаннарынан, абааһыларынан ааттыырга тиийдэҕинэ, олору суох оҥоруу, туоратыы “үчүгэй” диэн ааттанар быһыыга уларыйдаҕына кэрээнтэн тахсыы үөскүөн сөп.

Биһиги аһара үчүгэйбит, арийскай расабыт диэн ааттаммыт немец нацистара, ол үчүгэйдэриттэн өйдөрө хамнаан, атын кыра, куһаҕан омуктары суох оҥортоон кэбиһэ сатаабыттара, кэрээннэриттэн тахсаннар дьону элбэҕи өлөртүүргэ араас саҥаны айыылары оҥорон киэҥник туһаммыттара да, эйэлээх, киһилии олоҕу сөбүлээччилэр бары кыттыһаннар элбэх сиэртибэлэринэн кыайбыттара.

Эстэн, мөлтөөн эрэр омук бэйэтин омугун көмүскэнэ, харыстыы сатаатаҕына “улуу омукпут” диэн этиини тутуһан бэйэтин омугун күүһүрдэ сатыыр кэмэ кэлэрэ кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэр. Бу көмүскэнэ сатааһын билигин нууччаларга үөскээн, “улуу Россия” диэн этиини элбэхтик туһаныы сайынна. Бу улуу буолары баҕара санааһын аһара баран элбэхтэр өйдөрө хамнааһынын үөскэтэн улахан сэриини саҕалаабаталлар диэн Аан дойду дьоно бары сэрэнэллэрэ күүһүрдэ. 

Биирдиилээн дьон өйдөрө хамнааһынын медицинэ эмтиир кыахтаах, онтон омук, элбэх дьон өйдөрө хамнааһынын содулун, кэрээнтэн тахсыыны сахалар эрэ үөрэтэн тылларыгар киллэрбиттэр. (2,52).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: РБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.