open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сан Хосе (Коста Рика)

**Сан Хосе** (*San José*) диэн Коста Рика киин уонна ордук улахан куората.
Сан Салвадор

**Сан Салвадор** (*San Salvador*) диэн Эл Салвадор киин уонна ордук улахан куората.
Санто Доминго

**Санто Доминго** (*Santo Domingo*) диэн Доминика Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 2,253,437 (2006).

## Быһаарыылар
Тегусигалпа

**Тегусигалпа** (*Tegucigalpa*) диэн Хондурас киин уонна ордук улахан куората.
2015 сыл

**2015** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 7 — Парижка Charlie Hebdo сурунаал эрэдээксийэтигэр теракт буолбут, 12 киһи өлбүт, 11 бааһырбыт.

### Олунньу
* Олунньу 27 — уруккута Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ Борис Немцову Москубаҕа уулуссаҕа ытан өлөрбүттэр.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Алдан улууһун саҥа былааҕа бигэргэтиллибит.

### Муус устар
* Муус устар 26 — Казахстааҥҥа Нурсултан Назарбаев алтыс төгүлүн быыбарга кыайбыт (97,7% куолаһы ылбыт).

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 3 — "Мечел" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут.
* Балаҕан ыйын 14 — Икки хара дьөлөҕөс силбэһиилэригэр үөскээбит гравитация долгуна Сиргэ кэлбитин регистрациялаабыттар. Альберт Эйнштейн билгэлээбит гравитация долгуннара бастакытын манна көстүбүттэрэ.
* Балаҕан ыйын 30 — Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ саҕаламмыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 29 — Кытай 35 сыл тухары ыытыллыбыт "соҕотох оҕо бэлиитикэтин" түмүктүүрүн туһунан биллэрбит.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 1 — Арассыыйаҕа «Матч ТВ» ханаал үлэтин саҕалаабыт.
* Сэтинньи 13 — Сэтинньитээҕи террористическай атака Парижка 2015
* Сэтинньи 24 — Арассыыйа Су-24 бомбардировщигын Сиирийэ уонна Туурсуйа кыраныыссаларын үрдүгэр Туурсуйа F-16C истребителэ суулларбыт. Бу мөккүөрдээх түгэн икки дойдулар ыккардыларыгар сыһыаны улаханнык мөлтөппүтэ.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 6 — Венесуэлаҕа түмэн быыбарыгар оппозиция кыайбыт, XXI үйэҕэ маннык бастакы түбэлтэ.
* Ахсынньы 12 — Климат сылыйыытын хааччахтыыр сыаллаах *[[Киото]] протоколун* оннугар *[[Париж]]тааҕы сөбүлэҥ* түһэрсиллибит. Сөбүлэҥ сүрүн өрүтэ - 2100 сылга диэри аан дойду климатын сылыйыытын 2°С иһигэр тутуу, ол туһугар CO2 эмиссиятын аччатыы. *Парижтааҕы сөбүлэҥҥэ* дойду барыта кэриэтэ кыттыспыта.
* Ахсынньы 22  
** СӨ бырабыыталыстыбата Сахалыы таба суруйуу саҥа быраабылатын бигэргэппит.
** SpaceX чааһынай космос хампаанньата Falcon 9 ракета бастакы ступенын аан бастаан сиргэ төттөрү туруору түһэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 14 — Валенти́н Распу́тин (15.03.1937 төр.) — Ангара кытылыгар төрөөбүт, улааппыт нуучча суруйааччыта, публицист, түмэт диэйэтэлэ. «Дэриэбинэ  прозатын» бэрэстэбиитэлэ, айымньыларыгар Сибиир көннөрү олохтоохторун олохторун, кыһалҕаларын арыйбыта.  

* Олунньу 27 — Борис Немцов (1959 төр.), Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыба диэйэтэлэ.

* Ыам ыйын 2 — Майя Плисецкая (1925 с.т.), Улахан тыйаатыр прима-балерината, ССРС народнай артыыһа.

* От ыйын 6 — Егор Акимов — ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.

* Балаҕан ыйын 26 — Нина Протопопова — суруналыыс уонна түмэт дьайыксыт. 50 сыл устата «Бэлэм буол» хаһыат тутаах эрэдээктэрэ. РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Бүлүү улууһун, Дьокуускай уонна Нам улууһун Хамаҕаттатын Ытык Киһилэрэ.

* Алтынньы 22 — Четин Алтан — турок суруйааччыта, суруналыыс уонна бэлиитик. Аныгы турок тылынан суруйбут суруйааччылартан биир бастыҥнара.
Панаама (куорат)

**Панаама** (*Panamá*) диэн Панаама Өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 813,097, тула эргинниин 1,206,792. Чуумпу океан кытылыгар, Панаама ханаалыгар турар. Дойду политика уонна салалта киинэ.
Америка эбэҥкилэрэ

**Америка эбэҥкилэрэ** - АХШ дойдутугар олорор эбэҥкилэри ааттыыллар, бастакы эбэҥкилэр АХШ дойдутугар Сахалары кытта 16-17 үйэлэргэ кэлбиттэрэ, үксүлэрэ олохсуйа хаалбыттара. Билигин Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар 102 эбэҥки олорор. Үксэ ассимиляция барбыттар. Баара суоҕа 4 эрэ эбэҥки төрүт тылын билэр эбит, 31 эбэҥки Саха Тылын билэр эбит. 

## Өссө маны көр

* эбэҥкилэр
Моунт Айза

**Моунт Айза** (Mount Isa, Айза Хайата), Аустралия дойдутугар, Куинслэнд штатыгар баар биир индустриально-сайдыбыт куорат, биир улахан транспортнай центр. Нэһилиэнньэтэ 32 тыһ, үксэ кытайдар, аустралиялар. Сахалар бааллар. 

## Куинслэнд куораттара
* Атертон
* Бандаберг 
* Гладстон
* Голд Коаст
* Ипсуич
* Калаундра 
* Куктаун
* Кэрнс
* Маккай
* Маунт-Айза
* Моранба
* Мэриборо
* Рэдклифф
* Рокгемптон
* Таунсвилл
* Тувумба
* Уэйпа
* Херви-Бей (Херви Бэй)
* Чартерс Тауэрс
* Эмералд
Мэриборо

**Мэриборо** (Maryborough), Аустралия дойдутугар баар куорат, Куинслэнд штата.
Романов Никон Семенович

**Романов Никон Семенович** (19.01.1908—09.10.1941) — устуорук, саха маҥнайгы учуонайдарыттан биирдэстэрэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
* 1908 сыл тохсунньу 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1926 с. — Бүлүү педтехникумугар киирэр.
* 1929 с. — Ньурба улууһун Маалыкай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. Манна колхуос тэрээһинигэр көхтөөхтүк кыттыбыт.
* 1930 с. —  чилиэнэ.
* 1931—1932 сылларга Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар үлэлээбит. Киниэхэ үөрэммиттэр: Петр Тобуруокап — саха норуодунай поэта, Егор Кардашевский — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, Родион Ильин, Михаил Иванов — партия уонна сэбиэт үлэһиттэрэ.
* 1933 с. — Ленинград куоракка Герцен аатынан педагогика институтугар үөрэххэ киирбит.
* 1935—1938 сс. — Дьокуускай Педагогика институтугар ССРС устуоруйатын кафедратын преподавателэ.
* 1938 с. — Ленинград университетын аспирантууратыгар киирбит.
* 1941 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит, тиэмэтэ «Ясак в Якутии в XVIII веке».  
* 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр сэриигэ баҕа өттүнэн барбыт.  
* 1941 сыл алтынньы 9 күнүгэр *Колпино* куорат аттыгар өлбүт.

## Айымньыта
* *Ясак в Якутии в XVIII веке*, Киирии тыла Мартынов М. Н. — 1956.

## Литература
* Саввинов В. Дьаһаах историятын дьаныһан үөрэппит учуонай : [учуутал, буойун, и. н. к. Романов төрөөбүтэ 100 сылын көрсө] // Саха сирэ. — 2009. — Кулун тутар 19 к. 
* Борисов И. Якуты среди защитников Ленинграда // Якутия. — 2012. — 6 марта.

## Сигэлэр
* Они были участниками освобождения блокадного Ленинграда
* Выпускники и преподаватели, героически защищавшие Родину
Мураяма, Ямагата

Мурояма (дьоппуон тылыттан хайа бөһүөлэгэ)Дьоппуон Ямагата префектуратыгар баар. 
Олохтоохторун ахсаана 27,380. Сирин иэнэ 196.83 кв. км. 
Бу куорат 1954 сэтинньи бастакы күнүгэр төрүттэммитэ.
Вануату

**Вануату** (*Vanuatu*) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду.

## Вануату бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 24 — Оҕо күнэ
* От ыйын 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан уонна Францияттан 1980 сыллаахха)
* Алтынньы 5 — Конституция күнэ
* Сэтинньи 29 — Сомоҕолоһуу күнэ

* Ахсынньы 26 — Ыал күнэ

## Быһаарыылар
Фидьи

**Фидьи** диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар арыы дойду. Вануатуттан илин, Тонгаттан арҕаа уонна Тувалуттан соҕуруу баар. Дойду 322 арыыттан турар архипелаг буолар. Олортон 106 дьон олорор, өссө 522 кыракый арыы баар. Икки сүрүн арыылара Вити Леву уонна Вануа Леву, кинилэргэ дойду дьонун 87% олорор.

## Фиджи бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Ыччат күнэ
* Ыам ыйын 13 — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр.
* Балаҕан ыйын 7 — Конституция күнэ
* Алтынньы 10 — Фиджи күнэ. 1970 сыллаахха Британияттан тутулуга суох буолбут

## Быһаарыылар
Кирибати

**Кирибати** диэн Чуумпу океан киинигэр баар арыы дойду. 32 атоллтан турар. Иэнэ  3,500,000 км2. Дойду бу омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр кыттааччылара: Нациялар Доҕордоhуулара, ОХП, Аан дойдутааҕы баан уонна Холбоhуктаах Нациялар.

## Кирибати бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 12 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Атырдьах ыйын 7 — Ыччат күнэ. Бу Чуумпу далай ортотугар ыһылла сытар арыыларга уонна атолларга баар өрөспүүбүлүкэ, олохтоохторун ахсаана 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн 103 058 киһи эбит.

* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн  биэрэр.

## Быһаарыылар
Микронезия Федератив Штаттара

**Микронезия Федератив Штаттара** () диэн Чуумпу океанҥа, Саҥа Гуинеяттан хоту баар арыы дойду. АХШлыын көҥүл ассоциацияҕа сылдьар ил.

## Микронезия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 10 — Судаарыстыба биллэриллибит күнэ, Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Маршалл арыылара

**Маршалл арыылара** () диэн Чуумпу океан ортотугар баар арыы дойду.

## Маршалл арыыларын бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 1 — Конституция күнэ
* Сэтинньи 17 — Бэрэсидьиэн күнэ

## Быһаарыылар
Голд Коаст

:*This article is about the Australian city, Gold Coast. For other uses, see [[Gold Coast]].*

**Голд Коаст** (**Gold Coast**) диэн Аустралия илин өттүгэр, Квинсленд штатыгар баар биир улахан куорат. Квинсленд штатка иккис миэстэ улаханынан уонна дойдуга иккис миэстэ буолар. Дьонун ахсаана - 600 тыh. Бу аан-дойдуга биир улахан күүлэй уонна сынньалаҥ сирэ буолар. Аустралия саамай биллэр популярнай курортнай сирэ буолар.

## Историята

[thumb|left|The [Q1 (building)|Q1 building]]
[thumb|[Burleigh Heads c. 1939]]

Манна 1770 сыллаахха бастакы Джеймс Кук кэлбитэ. Урукута Голд-Кост сирэ барыта бадараан эбит. 

## Экономиката

Голд-Кост - Аустралия биир улахан үп уонна туризм сирэ буолар. Бу куорат экономически-сайдыбыт куораттарга киирэр, кэнники кэмҥэ промышленно-сайдыбыт куораттарга эмиэ киирэр буолла. Куорат сүрүннээн туризм эйгэтигэр олохтоммут сир буолар.
Бу куорат кытыла океанҥа сытар, онон пляж уонна үрдүк долгуннар баар буоланнар манна элбэх сөрфиҥгист дьоннору тардар. Сыл аайы манна элбэх күрэхтэр буолаллар, ол курдук холобур - Indy Car. 

## Атыттар

thumb|Waterfront homes
[thumb|View of the canals from [Q1 (building)|Q1]]

## Голд-Кост ойуулара

[thumb|left|Entrance to [Surfers Paradise beach]]

thumb|Surfers Paradise skyline

[thumb|[Surfers Paradise Skyline seen from inland]]

[thumb|The border between [Queensland and New South Wales can be seen where the pine trees line the centre of the street.]]

[thumb|[Warner Bros. Movie World|The All-Star Parade]]
[thumb|[Gold Coast Indy 300 2006]]

[thumb|Rides at [Whitewater World]]
Палау

**Палау** () диэн Чуумпу океанҥа баар арыы дойду. Киин куората диэн Нгерулмуд.

### Палау бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 5 — Кырдьаҕастар күннэрэ
* Бэс ыйын 1 — Бэрэсидьиэн күнэ
* От ыйын 9 — Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Папуа — Саҥа Гвинея

**Папуа Саҥа Гуинея** (, Ток писин: *Papua Niugini*) диэн Океания дойдута. Саҥа Гуинея арыы илин аҥарыгар баар.

## Папуа — Саҥа Гвинея бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 23 — Дойду сэриигэ өлбүттэри өйдөөн-санаан ааһар күнэ
* Атырдьах ыйын 26 — Буруйу билинии күнэ ()
* Балаҕан ыйын 16 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1975, Австралияттан)

## Быһаарыылар
Самоа

**Самоа** (*Samoa*) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. Самоа арыыларын арҕаа өттүлэригэр баар. 1962 с. Саҥа Зеландияттан тутулуга суох буолбута. Самоа икки улахан арыылара Уполу уонна Савайи. Киин куорат Апиа Уполу арыытыгар баар.

## Самоа бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Саҥа Зеландияттан 1962 сыл тохсунньу 1 күнүттэн)

## Быһаарыылар
Соломон арыылара

**Соломон арыылара** () диэн Меланезия дойдута, биир тыhыынча кэриэтэ арыылартан турар. Иэнэ 28,400 км². Киин куората Хониара, Гуадалканал арыыга баар.

## Соломон арыыларын бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 26 — Махтал күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Анута
Тонга

**Тонга** (*Tonga*) диэн Чуумпу океан соҕуруутугар баар дойду. 169 арыыттан турар архипелаг, 36 арыыга дьон олорор.

## Тонга бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Нэһилиэнньик тыгын (принц) күнэ
* Бэс ыйын 4 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1970)
* Сэтинньи 4 — Дойду күнэ
* Ахсынньы 4 — Тупоу I күнэ

## Быһаарыылар
Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор

***Һатико: Саамай бэриниилээх доҕор*** () кырдьыктыы олоро сылдьыбыт ыт туһунан 2009 сыл драма киинэтэ. 1987 сыл , literally "The Tale of Hachiko") диэн киинэ римейката буолар. Режиссерынан Лассе Халлстром, онтон сценарийын Стивен Линдси буолбуттар. Киинэҕэ Ричард Гир, Джоан Аллен уонна Сара Ремер уһуллубуттара.

Бастакы премьерата 2009 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Дьоппуоҥҥа буолбута. 

## Сүжета
Паркер Уилсон диэн ааттаах университет профессора Японияттан Америкаҕа ыытыллыбыт вокзалга ыт оҕотун булар. Кинини ким да көрдүү кэлбэт, ол иһин ыты бэйэтигэр хаалларар. Ыт профессор дьиэтигэр олорор бириэмэтигэр олус доҕордоһоллор. Саҥа табаарыһыгар олус күүскэ сыһыан үөскүүр. Хас күн аайы үлэтигэр барарыгар Хатико кинини вокзалга дылы атаарар, уонна киэһэ кэлэн көрсөр. Биир күҥҥэ профессор университетка сырыттаҕына сүрэҕэ мөлтөөн өлөн хаалар. Хаһаайынын кэтэспэккэ Хатико хас күн аайы вокзалга көрсө кэлэр.

Ыты профессор аймахтара ыла сатаабыттарын да буоллар, кини син биир станцияҕа төттөрү кэлэр. Станцияҕа үлэлиир дьон Хатикоҕа ас биэрэллэр эбит. Сотору буолан баран журналисттар ол историяны билэн Хатико пресса геройа буолар. Ол да буоллар өлүөн диэри Хатико хас күн аайы станцияҕа кэлэр уонна киэһэ бүтүөр дылы хаһаайына бу поездтан тахсыа диэн кэтэһэр. Ол же станцияҕа бэйэтин олоҕун бүтэрэр.
Заря

**Заря** () диэн Саха футсаал кулууба. Дьокуускай. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — үрдүкү лигаҕа (иккис дивизион) 3 миэстэ (2002-2003 сезон).

## Сигэлэр
Арассыыйа футсаал ассоциациятын саайтыгар
Факел-ШВСМ

**Якутия** () диэн Саха футбол кулууба. Дьокуускай. 1991 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 7 миэстэ (1993).

## Урукку ааттара

* 1991—1996 — «Динамо»
* 1997—2003 — «Монтажник»

## Сигэлэр
Кулууп оонньууларын историята klisf.info
Металлург Алдан

**Металлург Алдан** () диэн Саха футбол кулууба. Алдан. 1992 с. тэриллибитэ. Арассыыйа чемпионатыгар бастыҥ ситиhиитэ — бастакы лига «Илин» зонатыгар 8 миэстэ (1993).

## Сигэлэр
Оонньууларын историята klisf.info
Алмаз-АЛРОСА

**Алмаз-АЛРОСА** () диэн Саха футсаал кулууба. Мирнэй. 1992 c. тэриллибитэ. 2010/11 сыллаахха Россия мини футбол үрдүкү лигатыгар иккис дивизиоҥҥа ооньуур.

## Историята
«Алмаз-Алроса» Футзальнай кулууп 1992 сыллахха тэриллибит.   Син түргэнник Россияҕа футзал кулууптарын икки ардыларыгар күүстээхтэртэн биирдэстэрэ буолбут. 2000 сыллахха футзалга Россия чемпионатыгар бастаабыт. 2004 сыллахха  футзалга эмиэ оонньуу сылдьан мини-футбол Россия үрдүкү лигатыгар киирбит. Икки оонньууну биир бириэмэҕэ оҥорон  мөлтөөбүт.  Ол иһин 2008 сылтан мини-футболга эрэ оонньонорго быһаарыыны ылыммыт.  2008/09 сыллаахха Алмаз-Алроса хамаанда Россия мини-футболга чемпионатыгар үрдүкү лигатыгар ооннььуутун саҕалаабыт.   

## Ситиhиилэрэ
Футсаалга:
* Эр дьон кулууптарын аан дойдутааҕы чемпиона: 2005
* Эуропа чемпионнарын кууптарын үс төгүллээх кыайыылааҕа: 1999, 2004, 2005
* Арассыыйа чемпионата
** икки төгүллээх чемпион: 2000, 2004
** үс төгүллээх үрүҥ көмүс кыайыылаах: 1993, 1998, 2003
** биэс төгүллээх үрүҥ көмүс кыайыылаах: 1994, 1995, 2000, 2003, 2006
* Арассыыйа куубун кыайыылааҕа: 1998
* Илин Конференция Куубун кыайыылааҕа: 1997

## Сигэлэр
* Официал саайта
Саха Сирин дьоно

Саха Сирин дьонун ахсаана 950 тыh. киhи (2009).

## Омуктар
*2002 сыллааҕы сурутуу көрдөрүүлэринэн*

## Быһаарыылар
Апиа

**Апиа** (*Apia*) диэн Самоа киин уонна ордук улахан куората.

## Быһаарыылар
Ислам Саха Сиригэр

2002 cылга Саха Сирин олохтоохторуттан ислам итэҕэйээччилэрэ 1,9 % буолаллар эбит, 2006 c. — 1,2 %. Саха Сиригэр сүрүннээн ислам сунна салаата тарҕаммыт. Ислам итэҕэйээччилэрэ үксүлэрэ Хапхаас, Идэл-Ураал уонна Орто Азия сирдэриттэн кэлбит омук дьоно буолаллар.

Саха Сирин бастакы мусулмааннарынан Өрөбөлүүссүйэ иннинэ кэлэн олохсуйбут татаардар уонна башкорттар буолаллар. 1913 c. Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ икки мусулмаан үҥэр дьиэтэ уонна икки нуучча-татаар оскуолата үлэлииллэр эбит.

Перестройка кэннинээҕи кэмҥэ, ол эбэтэр 1994-1996 cc., бастакы мусулмаан итэҕэл тэрилтэлэрэ Дьокуускай уонна Нүөрүҥгүрү куораттарга тэриллибиттэр.

2005 c. Дьокуускайга мэчиэт арыллыбыт. Кини Арассыыйа саамай хоту мэчиэтэ буолар.

Нүөрүҥгүрү мусулмааннара «Ислам в Якутии» диэн кыра тираастаах хаhыаты таhаараллар.

## Саха мусулмааннара

Саха дьоно ислам итэҕэлин 1980-с cc. бүтүүлэриттэн саҕалаан ылынар буолбуттар. Саха мусулмааннарын ахсааннара чопчу биллибэт, 300 киhи диэн сыыппара этиллэр. Саха мусулмааннара исламҥа шафиитскай уонна ханафитскай мазхаабтары батыһаллар. Суфизм накшбандыыйа оскуолатыттан "сухбаат" (сохбет) диэн үгэс олохтоохтук киирбит	. 2012 с. сахалыы тылынан "Билсиҥ Ислам" диэн кыра кээмэйдээх ислам итэҕэлин төрүөттэрин таарыйар кинигэ тахсыбыта. Билигин саха мусулмааннарын түмэр тэрилтэ суох

## Быһаарыылар
Манагуа

**Манагуа** (*Managua*) диэн Никарагуа киин куората (1852 с. ыла). Биир ааттаах муниципалитет уонна департамент буолар. Олохтоохторун ахсаана 1,850,000.
Канберра

**Канберра** (*Canberra*) диэн Аустралия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 345,000.

## Быһаарыылар
Порт Морсби

**Порт Морсби** (, ток писин: *Pot Mosbi*) диэн Папуа Саҥа Гуинея киин уонна ордук улахан куората.
Порт Вила

thumb|300px|Порт Вила

**Порт Вила** (*Port Vila*) диэн Вануату киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 40,000 (2007). Дойду экономика уонна эргиэн киинэ.
Сува

**Сува** (*Suva*) диэн Фидьи киин уонна ордук улахан куората. Вити Леву арыы соҕуруулуу илин кытылыгар турар. 2007 с. олохтоохторун ахсаана 85,691 http://www.statsfiji.gov.fj/FjFacts&Figs05.pdf .
Соҕуруу Тарава

thumb|250px|Тарава

**Соҕуруу Тарава** () диэн Кирибати официал киин куората. Тарава атоллга турар.
Хониара

**Хониара** () диэн Соломон арыыларын киин куората. Олохтоохторун ахсаана 49,107 (1999), 54,600 (2003).
Нгерулмуд

thumb|300px|Нгерулмуд Мелекеок штатыгар

**Нгерулмуд** () диэн Палау киин куората. Мелекеок штатыгар баар.
Фунафути

**Фунафути** (*Funafuti*) Тувалу диэн Чуумпу океаҥҥа баар кыракый арыы дойду киин куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 4,492 (2002).
Мадьуро

250px|right|thumb|Мадьура лагунатын көстүүтэ

**Мадьуро** (*Majuro*) диэн Маршалл арыыларын киин уонна ордук улахан куората. Атолл. Олохтоохторун ахсаана 25,400 (2004).
Паликир

**Паликир** (*Palikir*) диэн Микронезия Федератив Штаттарын киин куората (1989 ыла). Олохтоохторун ахсаана 5,771.
Ярен

**Ярен** (*Yaren*) диэн Науру киин куората (сорох источниктар этэллэринэн Науруга киин куорат суох, онон бу куораты киин куорат аналын толорор куорат диэххэ сөбө дуу).

## Куорат устуоруйата
thumb|left|Түмэн дьиэтэ
Европаттан кэлээччилэр бу сиргэ бастакы олохсуйааһыннара XIX үйэ 30-с сылларыттан саҕаламмыт. 1888 сыллаахха Ярен Маршалл арыылара диэн Германия протектораатыгар киирбит. 1914 сыллаахтан Улуу Британия уонна, Австралия уонна Саҥа Зеландия холбоон салайыыларыгар киирбит.  Аан дойду иккис сэриитин саҕана 1942—1945 сылларга дьоппуон сэриилэрэ ылан олорбуттар.  1968 Науру тутулуга суох буолбут, ол эрээри Ярен киин куорат быһыытынан биллэриллибэтэх. Онон Мененг диэн уокуругу кытта (онно бэрэсидьиэн резиденцията баар) Науру дьаһайар кииннэрэ буолбуттар.
Ротшилд

thumb|200px|Ротшилдар мантан тахсыбыттар (Франкфурт)

**Ротшилд династията** (Rothschild), эбэтэр **Ротшилдар** — банкирдар уонна политиктар дьиэ кэргэннэрэ. 

Араспаанньалара Анхель Мозес Бауэр (Майер Амшель Ротшильд аҕата) диэн ювелир мастерскойун эмблематын тас көрүҥүттэн тахсар. Ол эмблема тас көстүүтүгэр кыһыл куйахха кыһыл көмүс Рим хотойо уруһуйдаммыт эбит. Сотору кэминэн ювелир мастерскойун "Кыһыл куйах" диэн ааттыыр буолбуттар. Кэлин уола мастерской аатын араспаанньа оҥостубут - "Кыһыл куйах" эбэтэр "Rotschield". 

Династия төрүттээччитэ Майер Амшель Ротшильд (1744—1812) буолар, Франкфурт-на-Майне куоракка банк төрүттэбит. Кини үлэтин 5 уолаттара салҕаабыттара: Амшель Майер, Соломон Майер, Натан Майер, Карл (Кальман) Майер, Якоб (Джеймс) Майер. Ини-биилэр 5 араас куоракка ( Франкфурт-на-Майне, Вена, Лондон, Неаполь, Париж) биэс бааны хонтуруоллаабыттар. Билиҥҥи кэмҥэ Ротшильд икки эрэ салаата хаалбыт — Англияттан Натан удьуордара уонна Францияттан Якоб (Джеймс) салаата. Атын салаалар өлөн быстыбыттар (Амшель Майер оҕото суох өлбүт, неапольлааҕы салаа 1901 с. эр өттүнэн быстыбыт, дьахтар өттүнэн 1935 с., австриятааҕы салаа эр киһи өттүнэн 1980 с. быстыбыт, дьахтар өттүнэн билигин да баар). 

## Династия кэргэттэрэ
* Ротшильд, Майер Амшель (1744—1812),
* Ротшильд, Амшель Майер (1773—1855),
* Ротшильд, Соломон Майер (1774—1855),
* Ротшильд, Натан Майер (1777—1836),
* Ротшильд, Кальман Майер (1788—1855),
* Ротшильд, Джеймс Майер (1792—1868),
* Ротшильд, Эмма (род. 1948),
* [Ротшильд, Натаниэль Чарльз Джейкоб (род. 1936),
* Ротшильд, Эдмон де (1845—1934),
* Эфрусси де Ротшильд, Беатриса (1864—1934)
Быычыкайкаан симэхситтэр

**Быычыкайкаан симэхситтэр** (, ) — лыах бииһин ууһа. 
Кыра лыахтар. Илин кынаттара ланцет курдук, үрүҥ эбэтэр сиэрэй буолар. Гусеницалара олохторун тухары мина иһигэр улааталлар. Сир үрдүнэн барытынан тарҕаммыттар.

Саха сиригэр үөрэтиллэ иликтэр. Биир көрүҥэ баара биллэр: Долохуна симэхситэ.

## Быһаарыылар
Неустроев Иннокентий Иннокентьевич

**Неустроев Иннокентий Иннокентьевич** — суруналыыс, СӨ бэчээтин туйгуна, краевед, саха чулуу дьонун туһунан кинигэлэр ааптардара.

1949 сыллаахха тохсунньу 13 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Бэдьимэ сэл. төрөөбүт. 

1980 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын салайар кадрдардарын техникумугар киирбит. Онтон Сунтаар оройуонун Бордоҥор фермаҕа биригэдьиирдээбит. 

1982 сыллаахтан Сунтаар оройуонун "Ильич уоттара" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын кэрэспэдьиэнэ буолбут. 

1989 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас оройуонун "Ленинское знамя" – "Эркээйи" хаһыатыгар тыа хаһаайыстыбатын салаатын сэбиэдиссэйэ, эрэдээктэри солбуйааччы.  «Кыымҥа» 2006 сыллаахха, 2008 сыллаахтан «Саха Сирэ» хаһыакка Илин Эҥэр улуустарга анал кэрэспэдьиэн. 2012–13 сылларга "Эркээйи" хаһыакка "Манчаары" т/х кэпэрэтиибин "Үрдэл" диэн балаһатын таһаара сылдьыбыт.

Майаҕа олорбута.

Суруйууларын сүрүн тиэмэтэ: тыа хаһаайыстыбата, саха уһулуччулаах дьоно.

130 Саха сирин нэһилиэгин туһунан кинигэни мунньубут.

2013 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Наҕараадалара
*"Көмүс бөрүө" бириэмийэ лауреата
*САССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуоттаах грамотата
*СӨ бэчээтин туйгуна
*Мэҥэ-Хаҥалас улууһун бочуоттаах кинигэтигэр киллэриллибит.

## Кинигэлэрэ

* Саха сатаабатаҕа суох. Дьокуускай: Бичик, 2000. - 144 с. 6000 экз. ISBN 5-7696-1007-7
* Омук сиригэр олохсуйбут сахалар. Дьокуускай: Бичик, 2006. - 144 с. 2000 экз. ISBN 5-7696-2475-2 
* Доруобуйа - дьол. Дьокуускай: Бичик, 2011.
Андорра ла Велья

**Андорра ла Велья** (*Andorra la Vella*) диэн Андорра киин куората, илин Пиренейдарга, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар. Бу аатынан киин куорат тула баар нэhилиэк эмиэ ааттанар.

Туризм сайдыылаах.
Лиссабон

**Лиссабон** (*Lisboa*) диэн Португалия киин уонна ордук улахан куората.
Лүксембург (куорат)

**Лүксембург** (Лүксембургтуу: *Lëtzebuerg*, ) диэн Лүксембург дойдутун киин куората. Коммуна.

2009 c. Лүксембург коммунатын олохтоохторун ахсаана 90,000 киhи.
Дублин

**Дублин** (, ) диэн Ирландия киин уонна ордук улахан куората. Ирландия арыытын илин кытылыгар, Лиффи өрүс төрдүтүгэр турар. Дублин регионун киинэ. Викиҥнар олохтообуттара. Дублин Ирландия арыытын култуура, үөрэх, дьоҕур, салалта, экономика уонна индустрия киинэ буолар.

## Быһаарыылар
Гуляев Михаил Дмитриевич

200px|thumb|right|Гуляев Михаил Дмитриевич
**Гуляев Михаил Дмитриевич**, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, өр кэмҥэ үрдүк таһаарыылаахтык СӨ спордун миниистиринэн үлэлээбитэ. РФ уонна СӨ физическай культуратын үтүөлээх үлэhитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1956 сыл тохсунньу 25 күнүгэр Чурапчы улууһун Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика училищетын бүтэрбитэ. Идэтэ физкультура учуутала, чэпчэки атлетика тренерэ.
* 1985 сыллаахха Омскай куракка физкултуура Ил институтун бүтэрбитэ.
* 1997 сыллаахха Уһук Илин Ил сулууспа академиятын бүтэрбитэ.
* 1979—1980 сыллардаахха Мугудай орто оскуолатын учуутала.
* 1980—1981 сыллардаахха Хайахсыт орто оскуола иитээччитэ.
* 1985—1986 сыллардаахха Дириҥ орто оскуолатын кылааһы таһынан үлэҕэ иитээччитэ.
* 1986—1999 сыллардаахха Чурапчы өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күөн-күрэс орто оскуолатын директора, Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт институтун директора, доцент.
* 2002—2003 сыллардаахха Чурапчы улууһун Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ.
* 2003 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт Ил комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* 2012 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин спортка министирэ.
* 2016 сылтан СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

## Сигэлэр
* СӨ Ил саайта
Рига

**Рига** () диэн Латвия киин уонна ордук улахан куората. Балтия регионун сүрүн индустрия, эргиэн, култуура уонна үп киинэ, суолталаах порт, Даугава өрүс төрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 627,487 (2020).

## Быһаарыылар
Таллинн

**Таллинн** () диэн Эстония киин уонна ордук улахан куората. Иэнэ 159.2 км2, олохтоохторун ахсаана 406,703.
Вильнюс

**Вильнюс** (; ) диэн Литва киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоохторун ахсаана 555,613 (тула эргинниин 847,954).

## Быһаарыылар
Берн

**Берн** (; ; ; ) диэн Швейцария киин куората. Олохтоохторун ахсаана 130,000.
Братислава

**Братислава** () диэн Словакия киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 429,000. Дунай өрүс кытылларыгар турар. Дойду политика, экономика уонна култуура киинэ. Былыргы ниэмэстии аата **Прессбург** (*Pressburg*).
Любляна

**Любляна** () диэн Словения киин уонна ордук улахан куората. Дьонун ахсаана 280,000.
Вадуц

300px|thumb|Вадуц

**Вадуц** (*Vaduz*) диэн Лихтенштайн киин куората. Рейн өрүскэ турар, дьонун ахсаана 5,100 (2009).
Загреб

**Загреб** (*Zagreb*) диэн Хорватия киин уонна ордук улахан куората. Дойду үөрэх, култуура, политика уонна экономика киинэ. 2008 c. дьонун ахсаана 804,200 (тула эргинниин 1.2 млн).

## Быһаарыылар
Подгорица

**Подгорица** (*Podgorica*) диэн Монтенегро киин уонна ордук улахан куората.
Приштина

**Приштина** (Албанныы: *Prishtinë*, *Prishtina*, Сербтыы: *Приштина*, *Priština*) диэн Косова киин уонна ордук улахан куората.
Баар чахчы

**Баар чахчы** диэн хайа баҕар дьиҥнээхтии баар материя формата, кини көстүүтэ буолар. Баар чахчы баар буолуу өйдөбүлүгэр чугас.

## Өссө маны көр
* Билии
* Кырдьык
Верди Дьузеппе

мини|Дьузеппе Верди
мини|200px|подпись
**Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди** (итал. Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, алтынньы 10, 1813, Ронколе, Буссето куорат таһа, Италия — тохсунньу 27, 1901, Милан) — Италия композитора, Италия оператын оскуолатын тутаах киһитэ. Кини опералара («Риголетто», «Травиата», «Аида») аан дойду саамай үчүгэй опернай тыйаатырдарыгар туруоруллалалар.

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай баана** — Арассыыйа Баанын олохтоох тэрилтэтэ.

## Устуоруйата
XIX үйэ ортотуттан Дьокуускай Арассыыйа хотугулуу-илин өттүн сүрүн куораттарыттан биирдэстэрэ буолбута. Атыы-эргиэн элбээн куорат атыыһыттара баан арыйар туһунан боппуруоһу көтөҕөн барбыттара. Уһун кэмҥэ Үп министиэристэбэтэ ону ылыммакка олорбута, тоҕо диэтэххэ Илин Сибиир атын бааннара оччото суох көрдөрүүлээхтэрэ.

1908 сыллаахтан куорат салалтата бу боппуруоһу дьаныардаахтык туруорбута. Бу сыл бэс ыйын 20-гэр куорат Дуумата хамыыһыйа тэрийбитэ, уонна уопсастыбаннай баан оннугар судаарыстыбаннай бааны тэрийэр туһунан быһаарыы ылыммыта. Онон судаарыстыбаннай баан арыллыбыта.

1918 сыллаахха Судаарыстыбаннай баан Дьокуускайдааҕы салаата атыы-эргиэн хонтуораларын кирэдиит биэриинэн, бырыһыаннаах кумаахылары бэрийиинэн, уонна араас эмитиэннэр биэксэллэринэн дьарыктанара. Управляющай титулярнай советник Златоустовскай Алексей Алексеевич анаммыта. Киниттэн ураты салааҕа 11 чыын (контролер, бухгалтер, кассир уонна кинилэр көмөлөһөөччүлэрэ) уонна 5 аллараа чыын баара. «Коковинъ уонна Басовъ» эргиэн дьиэтиттэн дьиэ куортамнаан олороро, ол туһунан 1918 сыллаахха тохсунньу 8 күнүгэр суруллубут көҥүл сурук баар.

1919 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Госбаан салаата Бүлүү куоратыгар арыллыбыта.

1992 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр РСФСР Судаарыстыбыаннай баанын Саха АССР-дааҕы Сүрүн управлениета «СӨ Национальнай баана» диэн ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

ВЭП агентство саайта
Хаартынан билгэлээһин

**Хаартынан билгэлээһин**  — билгэлээһин тарҕаммыт көрүҥэ. Киһи бэйэтэ бэйэтигэр да, атын да киһи көмөтүнэн билгэлэтиэн сөп. 

Хаартынан билгэлиир араас ньыма баар. Холобур, саамай судургута маннык. Киһи соҕотох олорон хаартыга баҕа санаатын этиэхтээх. Онто туоларын дуу, туолбатын дуу билиэн эбэтэр сарсын-өйүүн, уопсайынан, бу сылга туох күүтэрин быһа холоон сэрэбиэйдиэн сөп.

## Маастар суолталара

Чиэрбэ (кыһыл сүрэх) — сүрүн суолтата: бэриниилээх буолууну, доҕордоһууну, тапталы, кырдьыгы, үтүөнү түстүүр.

Буугунай (сыттык) — баайы-дуолу, санаа туолуутун кэрэһилиир.

Туора (кириэс) — дьолу,	эргиэҥҥэ-урбааҥҥа ситиһиини, уопсастыба олоҕор өрө тахсыыны бэлиэтиир.

Эбиэн (хара сүрэх) — сүрүннээн куһаҕаны, хараҥаны, сүтүгү, айдааны, соҕотохсуйууну, ыарыыны, албыны кэпсиир.
 

## Хаарты хараҕынан суолтата

### [[Чиэрбэ]]

Туус — тапталлааххыттан сонуну, суругу күүт (смс да буолуон сөп).
Тойон — эйиэхэ туох эрэ иэйиилээх, үчүгэй киһи.
Хотун — кийиит.
Кулут — үчүгэй ыалдьыт.
Уоннаах — тапталлааххыттан сонуну истиэҥ. Интэриэс.
Тоҕустаах — тапталга билинии.
Аҕыстаах — баҕа санаа туолуута.
Сэттэлээх — үөрүү-көтүү.
Алталаах — көр-нар аргыстаах суол.

### [[Буугунай]]

Туус — сурук.
Тойон — эдэр киһи түһэ. Сатамньыта суох көссүү.
Хотун — эдэр кыыс, сэлээр-чэх майгылаах.
Кулут — харчы туһугар сүүрүү-көтүү, холтуура.
Уоннаах — бэлэх.
Тоҕустаах — моһол, мэһэй.
Аҕыстаах — абааһы көрүү.
Сэттэлээх — албын.
Алталаах — бэһиэлэй айан.


### [[Туора]]

Туус — сымыйа сурах.
Тойон — кэргэннээх киһи. Эрэллээх доҕор.
Хотун — кэргэннээх дьах-тар. Истиҥ дьүөгэ.
Кулут — үлэҕз табыллыы.
Уоннаах — улахан харчы, нэһилиэстибэ, бэлэх.
Тоҕустаах — кыра харчы кэ-лиитэ.
Аҕыстаах — эрэнэ сылдьы-быт киһиҥ таҥнарыыта.
Сэттэлээх — билэр, элбэх киһи тоҕуоруһар сириттэн сонуну истиэҥ (дьиэ, оскуола, тэрилтэ, маҕаһыын, хаайыы, балыыһа).
Алталаах — туһата суох айан.

### [[Эбиэн]]

Туус — хомолтолоох сурук, хомолтолоох сурах.
Тойон — өстөөх.
Хотун — эйиэхэ куһаҕаны саныыр, бэрт былдьаһар дьахтар, хобуоччу, хобу тарҕатааччы.
Кулут — бөрүкүтэ суох сурах тарҕаныыта, сылаалаах үлз, арыгы.
Уоннаах — ыарыы.
Тоҕустаах — доҕоргун сүтэрии.
Аҕыстаах — таҥнарыы, ха-рах уута.
Сэттэлээх — этиһии, бурайсыы.
Алталаах — уһун, сылаалаах айан.

## Билгэлээһин биир көрүҥэ

Миигин туох күүтэрий? — бу олус судургу билгэлээһин. Хаартыны мэтэйдээн баран, хаҥас илиигинэн бэйэҥ диэки быһаҕын, быспыт хаартыгын хайаан да бэйэҥ сабаҕын. Хаартынан атын киһиэхэ билгэлэтэр буоллаххына, хаартыгын эмиэ бэйэҥ сабыахтааххын. Өскөтүн билгэлээччи (атын киһи) эн быспыт хаартыгын сабар буоллаҕына, «дьолгун уорар» дииллэр. Билгэлиир хаартыҥ ыраас хаарты буолуохтаах. Ол аата саҥа. Оонньоммут хаарты буоллаҕына 12-13 саастаах кыыс оҕо хаарты үрдүгэр биир мүнүүтэ кэриҥэ олоро түһүөхтээх.

Хаартыны икки эрээтинэн биири — үөһэ, биири аллара ууруллар. Ол аата, бастакы, үһүс, бэһис хаарты биир эрээккэ сытар буолуохтаахтар. Хаарты үөһээ уонна аллараа эрээккэ биир мааһынан түстэҕинэ, ону билгэттэн туоратан иһиллэр. Хаартыны ууран бүтүөххэр диэри хаалбыт «харахтар» эн ыйытыыгар эппиэттииллэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* Светлана ТИМОФЕЕВА. «Кыым» хаһыат 3№ 2010 тохсунньу 28.

## Өссө көр
Хаартылааһын
Саввинов Николай Николаевич

**Саввинов Николай Николаевич** — өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, эр дьоҥҥо ССРС финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, аан дойдутааҕы маастар.

1940 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр төрөөбүт. 60-с сыллартан 90-с сылларга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ биллибит.

Биир саастааҕар холкуостаах аҕата өлбүт. Онон балтын кытта аҥаардас ийэлэрин тула көппүттэр. Хата, букатын быстыах дьон, Куочай, Араҥастаах детдомнара баар буолан, сүһүөхтэригэр турбуттар. Детдом олоҕо үүт тураан буолбатах: иитээччи көрбөтүгэр-истибэтигэр туспа тыйыс сокуон баара чахчы. 7-с кылаастан Дьокуускайга көһөн кэлэн 2-с №-дээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Манна интэринээккэ олорбута. Ким да атаҕастаабат, санныгар таҥнар таҥастаах, додо курдук аһыыр астаах. Иллэҥ кэмигэр Пионер дыбарыаһыгар тиийэн саахымат куруһуогар дьарыктанар. Математикаҕа дьоҕурдаах уол саахымат оонньуутугар түргэнник сыстар: 3 разряд нуорматын толорор. Ол саҕана 4, 5 разрядтар эмиэ баалларын ааҕыстахха, олус үчүгэй көрдөрүү. Сайыныгар юннаттар куорат таһынааҕы ыстаансыйаларыгар сылдьан иитиллэр. Бу сылларын Николай Николаевич «оҕо сааспар саамай дьоллоох кэмнэрим этэ» диэн долгуйа ахтар.

1958 с. Ленинград университетыгар математик идэтигэр үөрэнэр. 1963 с. программист идэтин баһылыыр. Онон Саха сиригэр бастакы программистартан биирдэстэрэ — кини. СГУ 72 кв. м иэннээх хоһугар тиҥиниир-таҥыныыр «Сетунь» диэн баараҕай ЭВМ-ҥа (ол саҕана Саха сиригэр соҕотох) үлэлиир. Судургутук эттэххэ, бастакы көмпүүтэргэ.

Норуот хаһаайыстыбатын бары салаатыгар: мэдьиссиинэҕэ, наукаҕа, сибээскэ, эргиэҥҥэ, ыстатыыстыкаҕа ааҕар-суоттуур үлэни Николай Николаевич оҥорор. Кини салалтатынан үлэлээбит дьон өрөспүүбүлүкэҕэ саҥа технология сайдарыгар баһылыыр-көһүлүүр оруолу ылбыттара.

Госкомстат	бэрэстээтэлин	солбуйааччы,	Биэнсийэ
өрөспүүбүлүкэтээҕи	департаменыгар дириэктэри солбуйааччы дуоһунастарыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ. Н. Н. Саввинов 1995 с.	ыстатыыстыка үлэһиттэрин Эмиэрикэҕэ ыытан үөрэттэрэн, ким-хайа иннинэ сонун ньыманы киллэрбитинэн барбыттарын киин бэчээккэ суруйбуттара. Биэнсийэ сулууспатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайга Челябинскайдааҕы юридическай техникум филиалын астарбыта. Биэнсийэ реформатыгар сүҥкэн үлэни толорбута: киһи барыта учуокка ылыллан, биэнсийэни страховкалыыр сибидиэтэлистибэни ылбыта. Николай Николаевич СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
«Бэлэм буол» хаһыакка 70-с сылларга «оҕолор уонна маастардар» диэн күрэхтэһиини
тэрийбитэ үгэскэ кубулуйда. Онтон бэттэх
маастар да элбээтэ, гроссмейстер да толору
буолла. Дуобат федерациятын Бүрүсүдьүүмүн эппиэттээх үлэһитэ.

Кэргэнэ Маргарита Семеновна бэтэринээринэй наука доктора, профессор, СТХГА-гар кафедра сэбиэдиссэйэ. Кыыһа Айталина Николаевна — экэнэмиис, Бэрэсидьиэн, Бырабыыталыстыба дьаһалтатын ыстаарсай референэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* Геннадий Гурьев. Саха саарына Саабынап. «Кыым» хаһыат 3№ 2010 тохсунньу 28.
Иванова-Унарова Зинаида Ивановна

300px|мини|Иванова-Унарова Зинаида Ивановна
**Иванова-Унарова Зинаида Ивановна**, СГУ профессора, Арассыыйа уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыл олунньу 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Чаппанда нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Ломоносов аатынан Москва Ил универститенын геология факультетын бүтэрбитэ.
* 1976 сыллаахха Репин аатынан Институту бүтэрбитэ.
* 1993 сылтан СГУга үлэлиир. «Теория и история русского искусства», «История культуры стран и регионов», «История изобразительного искусства», «История ИЗО Якутии» уонна «История зарубежного ИЗО» дисциплиналары ыытар. 
* 2006 сыл — профессор.

## Айар үлэтэ
* «Культурология» диэн идэҕэ Ил аттестациялыыр хамыһыйа чилиэнэ.
* 80-тан тахса үлэ ааптара. 

## Сүрүн айымньылара
200px|thumb|left|Иванова-Унарова тылбаастаабыт Иохельсон В.Н. үлэтэ
* *Владимир Карамзин*. Альбом-монография на русском и английском. - СПб., 2000.; 
* *Лики шамана*. Альбом-монография на русском и английском. - Якутск, М.; Люберцы, 2000.;
* *Из плена вечной мерзлоты. Косторез [[Марков Федор Иванович|Федор Марков]]*. Альбом-монография на рус. и англ. - Якутск, 1999;
* В.И. Иохельсон «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы». - Новосибирск, 2005. (*Перевод с английского и комментарии в соавторстве с [[Иванов Владимир Харлампьевич|В.Х Ивановым]]*); 
* *Традиционное искусство народов Северо-Востока Сибири*. - Якутск, 2005;
* *Культура народов Якутии*, электроннай үөрэх пособиета, (в соавторстве И.В.Покатиловой, Т.Т.Курчатовой, В.С.Матвеевой);
* *Теория и история русского искусства*, электроннай үөрэх пособиета, 2005,   
* *Художники Якутии – члены Союза художников России* - СПб., 2006.  

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ саайта
Эбиэн (хаарты)

**Эбиэн** (нуучч. пики, ви́ны, ви́ни) — хаарты хара мааһа.

## Атын хаартыларга атылыылара
* ниэмэс хаартытыгар: сэбирдэхтэр ().
* Таро хаартытыгар: батастар.

## Атын омук тылыгар
*  — күрдьэх
*  — чыпчааллар (хайа чыпчааллара)
* , ,  — үҥүү (сэрии сэбэ)

## Маас бэлиэтин куодтара
**[[Unicode]]** — `U+2660` уонна `U+2664`
: ♠ ♤
**[[HTML]]** — `&amp;#9824;` (эбэтэр `&amp;spades;`) уонна `&amp;#9828;`
: &#9824; &#9828;

## Эбиэн култуураҕа

* «Пиковая дама» —  А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкин айымньыта.
[thumb|right|100px|[Саддам Хусейн]] — эбиэн тууһа
* 2003 сыллаахха АХШ Ираакка саба түһүүтүгэр американецтар саамай көрдөнөр өстөөхтөрүн хаартыскатын хаарты холуодатыгар бэчээттээн тарҕаппытара. Онно Саддам Хусейн эбиэн тууһа этэ.
* «The Ace of Spades» («Эбиэн тууһа») - Motörhead бөлөх ырыата.
Чиэрбэ (хаарты мааһа)

**Чиэрбэ** () — хаарты кыһыл мааһа.
## Атын хаартыларга атыылыы мааһа
* Ниэмэс холуодатыгар: сүрэх.
* Таро хаартытыгар: кубок.

## Атын тылларга аата
*  — сүрэх
*  — сүрэх
*  — сүрэх
*  — сүрэхтэр
*  — сүрэхтэр

## Маас бэлиэтин куодтара
**[[Unicode]]** — `U+2665` уонна `U+2661`
: ♥ ♡
**[[HTML]]** — `&amp;#9829;` (эбэтэр `&amp;hearts;`) уонна `&amp;#9825;`
: &#9829; &#9825;
Чиэрбэ

Бу аат хас да суолталаах:

*Чиэрбэ (харамай)
*Чиэрбэ (хаарты мааһа)
Буугунай

**Буугунай** (сыттык) (нуучч. бу́бны, бу́би, бубы) — хаарты кыһыл мааһа.

## Атын хаартыларга атылыыта
* Ниэмэс холуодатыгар: хобо ().
* Таро хаартытыгар: манньыаттар.

## Атын тылынан
*  — алмаастар, бриллиааннар, ромбалар
*  — ромбалар
*  — квадрааттар, килиэккэлэр
*  — квадрааттар
*  — түөрт

## Маас бэлиэтин куодтара
**[[Unicode]]** — `U+2666` уонна `U+2662`
: ♦ ♢
**[[HTML]]** — `&amp;#9830;` (эбэтэр `&amp;diams;`) уонна `&amp;#9826;`
: ♦ ♢

## Култуураҕа суолтата
* Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Арассыыйаҕа хаайыылаахтар таҥастарыгар кыһыл ромба ойуулаах этилэр, ону норуокка *буугунай тууһа* диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин нуучча тылыгар *[[забубённый]]* диэн тыл баар буолбут.
Туора

**Туора** (кириэс) () — хаарты хара мааһа.

## Атын холуодаларга атылыыта
* Ниэмэс хаартытыгар: жёлудь - дууп мас туорааҕа ().
* Таро хаартытыгар: жезл.

## Атын тылынан
*  — дубинка, палица, булава
*  — кириэс
*  — клевер
*  — клевер (элб. ахсааҥҥа)
*  — сибэккилэр

## Маас бэлиэтин куода
**[[Unicode]]** — `U+2663` уонна `U+2667`
: ♣ ♧
**[[HTML]]** — `&amp;#9827;` (эбэтэр `&amp;clubs;`) уонна `&amp;#9831;`
: &#9827; &#9831;
Сантаев Николай Маркович

200px|thumb|right|Сантаев Николай Маркович
**Сантаев Николай Маркович** — кинодокументалист, режиссер, ССРС суруналыыстарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1939 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр Бордоҥҥо төрөөбүт. 
* 1959 сыллаахха Сунтаар орто оскуолатын бүтэрээт, Жданов аатынан колхозка кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* 1967 сыллаахха Москватааҕы кинематография институтутун киинэ операторын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1967 сыллаахтан Саха Сирин телевидениетыгар, өрөспүүбүлүкэ кинематографиятын тэрилтэлэригэр үлэлиир.
* 1971 с. — Россия суруналыыстарын чилиэнэ.
* 1983 с. — Россия кинематографистарын чилиэнэ.
* 1992 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин кинематографистарын чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
50-н тахса документальнай киинэни уһулбута. Үгүс киинэлэрэ үлэ дьонун, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын, геройдарын олохторун көрдөрөр.
«Өрөспүүбүлүкэ биллиилээх дьоно» циклга саха биллиилээх суруйааччылара — Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа уонна С. С. Васильев — Борогонскай — айар олохторун туһунан киинэ уһулбута.
#### Устубут киинэлэрэ
. Все фильмы хранятся в Национальном кинохранилище.
:«Утро алмазного края»
:«Покоряющие Север»
:«Занавес не опускается»
:«От Лены до Волги»
:«Ырыа5а ылланар Наахарам сиригэр»

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1989)
* Е. Ярославскай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа уонна искусствоҕа бириэмийэтин лауреата
* Саха суруналыыстарын «Көмүс куорсун» бириэмийэтин лауреата (1993)
* ССРС телевидениетын уонна араадьыйатын туйгуна
* Российскай Федерация ытык кинематографиһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык кинематографа
* «Отличник телевидения и радио, кинематографии СССР» Бэлиэ
* «Почетный кинематографист России» Бэлиэ (1995)
* «Ника» кинематография искусствотын Академиятын дбиҥнээх чилиэнэ (1998)
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Бордоҥ орто оскуолатын саайта 
* Кинолетопись Якутии:Первые профессиональные кинематографисты Якутии
Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ
**Шангин өрүс тардыыта (эркээйи сир)**,  Абый улууһугар Шангин өрүс устун баар ресурс резервата, уонна 200 000 га иэннэх.

2001 сыл от ыйын 12 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 378 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ

## Сыала-соруга
* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии; 
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии; 
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.

## Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, тииҥ, нэтээгэ, бурундук, куобах, андаатыр.

## Көтөрдөр
куба, кыталык.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын Министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Sutoruoha.htm)
Сэргэлээх уоттара (айар түмсүү)

**«Сэргэлээх уоттара» айар түмсүү** — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлиир, айар дьоҕурдаах устудьуоннары иилиир-саҕалыыр тэрилтэ.

Уйбаан Гоголев, Иван Спиридонов, Иван Федосеев уонна Моисей Ефимов устудьуоннуу сылдьан тэрийбиттэрэ. Бастакы салайааччынан ол саҕана преподавателлиир Сэмэн Данилов буолбута.

Моисей Ефимов ол туһунан маннык суруйар: «Сэргэлээхпит уоттарын» училищеларга, техникумнарга, оскуолаларга үөрэнэр, хоһоон суруйар оҕолор сэргээн барбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын техникумуттан Рафаэль Ермолаев, художественнай училищеттан Егор Шестаков, медучилищеттан Степан Дадаскинов эҥин кэлитэлээбиттэрэ. «Сэргэлээх уоттарыттан» Николай Босиков, Николай Рыкунов, Варвара Потапова, Василий Дедюкин, Иван Нуолур, Егор Неймохов, Василий Босяк курдук үгүс биллиилээх суруйааччылар үүнэн тахсыбыттара

## Быһаарыылар
Дьааҥы (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Дьааҥы (тыл)
* Дьааҥы (өрүс)
* Дьааҥы (хайа)
* Дьааҥы хаптал хайалара
* Дьааҥы (нэһилиэк)
* Усуйаана
* Үөһээ Дьааҥы улууһа
* Дьааҥы бөчүгүрэһэ
Тимофеев Ньургун Семенович

200px|thumb|right|Тимофеев Ньургун Семенович
**Тимофеев Ньургун Семенович** **(1963 - 2017)** — саха политига, 2005—2008 сс. Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ, техническэй билимнэр кандидатттара.

## Олоҕун олуктара
* 1963 сыл олунньу 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1985 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1989 с. — Томскайдааҕы политехническэй институт аспирантуратын бүтэрбит.
* 1991—1992 сс. — АК «Туймаада Даймонд» техническэй директора.
* 1992—1993 сс. — АК «Саха Даймонд» генеральнай директора.
* 1993—1996 сс. — АК «АЛРОСА» ЯПТА директора.
* 1996—2005 сс. — АК АЛРОСА сбытка тэрилтэтин Генеральнай директорын солбуйааччыта (Москва к.)
* 2000 с. — Норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрбит, техническэй билимнэр кандидаттара.
* 2005 сыл ыам ыйын 19 күнүттэн — 2008 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлэ.
Намнааҕы 24 №-дээх уокуруктан депутатынан талыллан үлэлии сылдьар.
* 2012 - 2017 сс. СӨ Ил Дарханын сүбэһитэ.
* 2017 сыл ахсынньы 13 күнүгэр соһуччу күн сириттэн күрэммитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо
* Өлөөн улууһун Ытык олохтооҕо
Халыма (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Халыма (өрүс)
* "Халыма" (магистрал суол)
* Үөһээ Халыма улууһа
* Орто Халыма улууһа
* Аллараа Халыма улууһа
* Халыма намтала
* Халыма хомото
Көтөр-аал

250px|thumb|right|МАИ-223 салгын көлө
**Көтөр-аал** — (*нууч. — самолёт, аэроплан*, Ойуунускай тылбааһынынан — салгын көлө) аэродинамика күүһүнэн салгын куйаарын устунан двигатель уонна хамсаабат кынат көмөтүнэн көтөр аппарат. Салгын өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн сөмөлүөт түргэн үлүгэрдик ыраах сытар сиргэ көтөн тиийэр. Сөмөлүөт махолеттан уратыта — кыната хамсаабат, оттон планертан уратыта — мотуордаах.

Үөһэ суруллубут быһаарыы «классическай» аатырар уонна былыргы, ааспыт үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыт сөмөлүөттэргэ ананар. Аныгы быһаарыынан: Сөмөлүөт — салгынтан ыарахан атмосфера устунан көтөргө аналлаах, планер аэродинамиката өрө көтөҕөн таһаарар күүһүнэн бэйэтин салгыҥҥа уйунар уонна двигатель күүһүнэн салгыҥҥа маневрдыыр уонна утары күүһү толуур (компенсируйдуур) көтөр аппарат.

Нууччалыы толору быһаарыыта: *Самолёт — летательный аппарат плотнее воздуха для полётов в атмосфере (и космическом пространстве (напр. Орбитальный самолёт)), использующий аэродинамическую подъёмную силу планера для удержания себя в воздухе (при полёте в пределах атмосферы) и тягу силовой (двигательной) установки для маневрирования и компенсации потерь полной механической энергии на лобовое сопротивление.*

## Сөмөлүөт көрүҥэ
Сөмөлүөт көрүҥэ араас тас билэнэн хайытыахха сөп — ханна туһанарыттан, оҥоһуутуттан, двигатель көрүҥүттэн, көтөр характеристикатыттан уо.д.а.
Күстэх

thumb|250px

**Күстэх** (, ) — уһун эттээх-сииннээх кыра балык. Тас көрүҥүнэн кыһыл харахха майгынныыр гынан баран этин-сиинин үрдүгэ арыый намыһах уонна дьылыгыр. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү, ойоҕосторо үрүҥ көмүстүҥү, өрөҕөтө кылабачыгас үрүҥ. Хараҕа араҕас. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна кэлин лаапчааннара сырдык оранж өҥнөөхтөр, ыыр кэмигэр ордук чаҕылхай буолаллар. Көхсүн уонна кутуругун лаапчааннара сиэрэй.

Саха сиригэр 28 см дылы улаатар, ыйааһына 410 г тиийэр.

Саха сирин бары өрүстэригэр кэриэтэ баар, Хрома өрүскэ көстүбэт.

11 сааһыгар дылы олорор.

2 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сааскы муус хамсыан иннинэ кыстаабыт сирдэриттэн өрүһү өксөйөллөр. Муус барбытын кэннэ өрүһүттэн уонна кэтирээһинтэн тутулуктанан ыам ыйын бүтэһик декаадатыттан бэс ыйын бүтүөр дылы ыыллар. Биир кэмҥэ 2-14 тыһ. искэҕи таһаараллар. Искэҕин диаметра 0,2-1,6 мм. Искэх үүнээйигэ хатанар.

## Өссө маны көр
Тэҥэли

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Кыһыл харах

thumb|250px

**Кыһыл харах** эбэтэр **Кыһыыдай** (, ) — кыра балык. Төбөтө кылгас, этэ-сиинэ үрдүк, икки өттүттэн ньаппаҕар соҕус.

Өҥө үрүҥ көмүс, үрүҥ. Көхсө хараҥа от күөхтүҥү. Хараҕа оранжевай, үөһээ өттүгэр кыһыл бээтинэлээх. Түөһүн, өрөҕөтүн уонна эмэһэтин лаапчааннара оранжевай кыһыллар. Көхсүн лаапчаана уонна кутуруга хараҥа сиэрэйдэр. Салахай, уу үөнэ аһылыктаах.

Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ олохсуйбут: Анаабыр, Өлөөн уонна Өлүөнэ тардыыларыгар.

## Өссө маны көр
* Күстэх

## Ылыллыбыт сирэ
* Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7

## Быһаарыылар
Анаабыр (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Анаабыр (өрүс)
* Анаабыр улууһа
* Анаабыр, тамах
* Анаабыр, хаптал хайалаах сир
* Анаабыр хомото
Тууччах

**Тууччах** (, ) — минньигэс эттээх, хаптаҕайдыҥы быһыылаах бөдөҥ өрүс балыга.

Саха сиригэр уһуна 162 см, ыйааһына 49 киилэҕэ тиийэр. Орто кээмэйэ — 50-100 см, ыйааһына 2-9 кг.

Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар түһэр өрүстэргэ барыларыгар уонна тууһа суох байҕал кытылын ууларыгар үөскүүр. Үксүн аллараа өттүгэр баар эрээри үөһэ тахсар. Холобур, Анаабыр өрүскэ Дьаакып үрэҕэр диэри, Өлөөҥҥө Бур үрэххэ дылы, Дьааҥыга ортотугар тиийэр. Өлүөнэҕэ сүрүннээн аллараа, орто сүүрээнигэр үөскүүр, ол эрээри Битиимҥэ дылы тиийэ көстөр.

## Аһылыга
Майаҕастартан соҕотох аҥардастыы сиэмэх балык.

## Эбии көр
Анды балык

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Майаҕастар

**Майаҕастар** (, ) — майаҕастыҥыларга киирэр бөлөх.

Саха сиригэр 7 көрүҥэ баар: уомул, майаҕас, чорбоҕор, муҥур, быраҥаатта, күндүөбэй, ньоҕор, сыа балык.

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Өктөбэфест

thumb|right|350px|Октоберфест 2003 сыллаахха
thumb|right|350px|Октоберфест 2006 сыллаахха

**Октоберфест** (, хос аата ""Пиибэ бырааhынньыга") диэн бавардар бырааhынньыктара, Мүнхен куоракка сыл аайы ыытыллар. 16 күн устата буолар, балаҕан ыйын бүтүүтүттэн алтынньы саҥатыгар дылы. Аан дойду ордук улахан дьаарбаҥа буолар. Сыл аайы Октоберфестка 6 мөлүйүөн киһи ыалдьыттыыр, үксэ баай дойдулартан (Эуропа, АХШ, Дьоппуон). Кэнники кэмҥэ сахалар эмиэ сылдьаллар, 2007-2009 сс Германия дойдутугар, Баварияҕа 1 тыһ. курдук саха сылдьыбыт.

Октоберфесты Мүнхен салалтата тэрийэр уонна ыытар. Фестивалга олохтоох пиибэ компанияларын эрэ кытыннараллар. Кинилэр анал Октоберфест пиибэтин () астыыллар, кини арыгытын кыраадыhа 5,8—6,3 %.