Ааргы

Өй-санаа хамсааһына аһара бытаарыыта, кыайан ханнык да таба, туһалаах быһаарыыны ылыммата ааргы диэн ааттанар. 

Киһини ааргы диэн ааттаатахтарына туох эмэ туһалаах, үчүгэйгэ тириэрдэр быһыыны оҥоруу кыаллара аһара уустук, кыаллымыан да сөп. Атын, өйдөөх киһи көмөтө, ыйан биэриитэ суох ааргы олоҕун киһилии олороро кыаллымыан да сөп.

Аар диэн тыл аһара барбыт улаханы, улууну биллэрэр. Урукку кэмнэргэ улахан баайдар улаатымсыйалларыттан, бэйэлэрин атыттартан аһара үрдүктүк сананалларыттан, дьоһуннаахтарын көрдөрө сатаан бытааннык хамсаналларын, дархаһыйалларын бэлиэтээн аар гын диэн этэн ааргы диэн тылы үөскэппиттэр.

Ааргы диэн аат аһара улаатымсыйыыны, бытаарыыны, тугу да туһалааҕы, үчүгэйи оҥорбот буолууну биллэрэр уратылаах. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта ааргы диэн тылы маннык быһаарар. Акаары, аҥала. Ааргы уол. (1,23).

Үлэлээн, хамсаан тугу эмэ туһалааҕы оҥорон аат-суол үрдээһинин ситиһии олус эрэйдээх, уһун кэми ылыан сөп. Түргэнник аатыра, биллэ-көстө сатыахтарын баҕалаахтар куһаҕаны, судургутук оҥоруллары оҥоро охсон аатыра сатыыллар. 2018 сыллаахха атырдьах ыйыгар 15 саастаах ааргы, өйүнэн тиийиммэт уол Кондопога куоракка түргэнник аатыра охсор санаатыттан 18-с үйэҕэ тутуллубут мас таҥара дьиэтин уматан кэбиспитэ биллэр. 

Аар-маар диэн өйүнэн мөлтөх, ону-маны аанньа өйдөөбөт, тугу оҥорбута барыта киһиттэн таһынан, аһара барар киһи ааттанар. Бу курдук өйдөөх-санаалаах киһи ыйар, салайар киһилэннэҕинэ эрэ табыллар. Табан салайан биэрдэххэ элбэх туһалааҕы да оҥоруон сөп.

Өйдөрө-санаалара тиийбэттэр ким эрэ, өйдөөх салайарыгар, ыйан биэрэригэр куруук наадыйаллар. Бэйэлэрэ кыайан оҥорботторуттан, сатаабаттарыттан тастан көмө, ыйыы кэлэрин кэтэһэллэрэ элбээн хаалар. Туһаныахтарын баҕарар атын дьон санааларыгар, араас албын этиилэригэр киирэн биэрэр кыахтара улаатар.

Ааргылар мустубут дойдуларыгар салайааччылар диктатуралара үөскээн тахсара ити өйтөн-санааттан быһаччы тутулуктаах. 19-с үйэҕэ кулуттааһынтан саҥа босхоломмут Россия дьоно салайааччылар оҥорор бииртэн-биир диктатураларыгар киирэн биэрэн иһэллэр:

- Ыраахтааҕы былааһын суулларан баран саҥа советтар былаастарын диктатуратыгар киирэн биир партияны үөскэппиттэрэ.

- Сэбиэскэй былааһы суулларан саҥа, ырыынагы тутуһар былааһы олохтоон баран аны хаттаан салайааччылар диктатураларыгар киирэн хааланнар биир киһи салайар былааһын сөбүлээн сылдьаллар. 

Ким эрэ этэрин истэллэрэ, толороллоро ханнык эрэ сөп түбэһэр курдук таҥараны итэҕэйэр күүстэрин аһара улаатыннарар. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар кыахтара аҕыйаҕыттан атыттартан эбэтэр, таҥараттан көрдөһө сатыыллара элбээн хаалыан сөп. Итэҕэйдэхтэринэ таҥараны аһара улаатыннаран, тугу барытын кыайар курдук оҥорон кэбиһэн салайааччыларын диктатуралара үөскээһинигэр тириэрдэллэр.

Ким эрэ этэрин истэллэрэ, албыҥҥа киирэн биэрэллэрэ элбэҕиттэн тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныгар, сымыйатыгар киирэн биэрэн сылдьаллар.

Арыгы дьайыыта ааргы дьоҥҥо аһара күүстээх, ааргыларын бэргэтэн кэбиһэр. Өйдөрө-санаалара, тулуурдара тиийбэтиттэн, суоҕуттан даҕаны, арыгыны аһара иһэртэн бэйэлэрэ кыайан туттунан тохтооботтор. Мөлтөх, сыппах санааларын көтөҕөрө, ону-маны ыралана, баҕара саныылларын барытын кыайар курдук албын санааҕа киллэрэрэ, ону тэҥэ, эньиэргийэ биэрэрэ элбэҕэ арыгы дьайыытыгар ылларан хаалалларын биллэрдик түргэтэтэр. Табаахха, арыгыга ыллардахтарына кыайан бырахпакка бэйэлэрэ эрэйдэнэллэрин тэҥэ, көрөр-истэр дьоннорун өссө улахан эрэйгэ тириэрдиэхтэрин сөп.

Билигин Дьокуускай куоракка үлэлээбэт бичтэр аһара элбээтилэр, дьону да сүгүн хаамтарбаттар, харчы, табаах көрдүүллэр диэн бары айдаараллар. Бу төһө да куһаҕанын иһин сэбиэскэй былаас төрөтөн, аһара элбэтэн кэбиспит дьадаҥылара, ааргылара босхо харчы биэ-рииттэн өссө төрөөн, элбээн иһэллэрин, дьүһүн кубулуйан, тупсан сылдьалларын бары көрө сылдьабыт.

Дьадаҥылар былааһы күүстэринэн ылан, дьадаҥы “үчүгэй” диэн этэннэр уонна салайааччы буолбут дьадаҥылар бары ыал буоланнар, төрөөн, ууһаан куһаҕан, үлэни кыайбат, кыайан сыыдамнык, табатык хамсаммат сайдыыта суох буор куттарын киэҥник тарҕатан кэбис-тилэр. Итини тэҥэ, бу куһаҕан майгы киэҥник тарҕанарыгар дьах-таллары көҥүллэринэн, талбыттарынан кэргэн тахсалларын үөскэп-питтэрэ тириэртэ. Төрөппүттэр көҥүллэринэн ыыппыт оҕолоро ханна эрэ, кимиэхэ эрэ кэргэн тахсыбытын, кими эрэ ылбытын истэн эрэ хаалаллар, хойутаан баран үөрбүтэ буолаахтыыллар. Киһиэхэ төрөп-пүттэриттэн бэриллэн иһэр удьуордааһын уонна утумнааһын диэн баалларын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутунан туһанан дьахталлар элбэх уу-хаар саҥалаахха, албынньыкка эргэ тахсан хаалаллар. Ханнык буор куттаах, үөрүйэхтэрдээх киһиэхэ кэргэн тахсыбыттарын, эбэтэр ылбыттарын букатын билбэттэр. 

Оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн сымыйа үөрэҕи тарҕатаннар кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн биэрэри быраҕан кэбиһэннэр туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри улаатыннаран сыыһа-халты туттунааччылары элбэтэллэр. 

Сэбиэскэй былаас сабыдыалынан “Таптаатым да тайахтаахха да тахсыам” диэн дьахталлар ыал буолууга баҕа санаалара туолан олоххо элбэхтик көстөрүттэн дьон бары дьадаҥыларга, туох да баайа-мала суохтарга кубулуйбуттарын биллэрэр. Билигин дьон үксэ сүрэҕэ суох, үлэлиэхтэрин баҕарбат дьадаҥыларга кубулуйбуттара тыа сирин улахан туһалаах үлэтэ букатын кыаллыбатынан толору дакаастанар.

Дьон бары сайдыылаах буор куттаах эбэтэр дьадаҥы диэн икки аҥы арахсалларын сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин хаалларан кэбиспиттэриттэн, умнан сылдьаллар. Тыыннаах киһи буор кута суох буолан хаалара кыаллыбат. Төрүүр оҕо сайдыылаах эбэтэр сайдыыта суох буор куттанан хаалара ыал буолууга төрөппүттэри таба талан ылыынан быһаарыллар. Таптал диэн тылы үөскэппиттэр. Оҕо төрөппүтүн өйүн-санаатын утумнаабытын хайдах хамсанарыттан, туттунарыттан былыргылар  билэллэр, араараллар этэ.

Кут-сүр үөрэҕин умнан, хаалларын кэбиһэн баран оҕо эрэ баар буоллар барыта үчүгэй буолуо диэн сэбиэскэй былаас саҕанааҕы курдук санааларын уоскутааччылар элбэхтэр эрээри, киһи буор кута элбэхтик үлэлээтэххэ, эрчийдэххэ, утумнаахтык дьарыктаатахха эрэ сайдан хас да көлүөнэнэн сыыйа көнүөн сөбө быһаарыллар.

“Хос эһэтэ хамначчыт этэ” диэтэхтэринэ хамначчыт сайдыыта суох буор кута билигин да баара быһаарыллар. Урукку кэмҥэ эдэрдэр ыал буолууларыгар саҥа билсиһэн эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрин аныгы олоххо киллэрии сахалартан ирдэнэр кэмэ кэллэ. Ырыынак үйэтигэр ким кыайыылаахтык үлэлээбит, элбэх барыстаммыт олоҕо табыллара кэлбитинэн омук сайдыыны ситиһэрэ үлэни үчүгэйдик үлэлииртэн тутулуктанара сыыйа-баайа олоххо киирдэҕинэ табыллар.

Билигин Россия дьонугар сэбиэскэй былаас көмөтүнэн үөскээбит маннык өй буккуллуулара олохсуйан хаалбыттарыттан босхолонуу эрэйиллэр. Буор кут көнүүтэ уһун кэми ылара быһаарыллар. Үлэни-хамнаһы кыайар омук Россияны баһылаан барыыта саҕаланан эрэрин кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэрэ быһаарар. Манна ордук балаһыан-ньалаахтарынан уонна ахсааннара элбэҕинэн кытайдары ааҕыахха сөп. Кытайдар араас таҥастарын, массыыналарын тэҥэ, үгүс промышленнай табаардара, оҕуруоттарын аһа элбэҕэ Россия оҥорон таһаарарын лаппа баһыйалларыттан олохтоохтору бэйэлэрин диэки тардан иһэллэрэ ахсааннара эбиллэригэр улаханнык көмөлөһөр. 

Көрсүө, сэмэй, үлэни кыайар кытайдар үлэ бары көрүҥнэриттэн олохтоохтору үтүрүйэн, туоратан барыылара саҕаланна. Ону тэҥэ, ахсааннара эбиллэрэ элбэҕиттэн, суоттааччылар этэллэринэн, аны 50 сылынан кытайдар Россия иһигэр иккис миэстэҕэ тахсар ахсааннаах буолаллара сабаҕалаан быһаарыллар. 

Ааргы диэн өй буккуллуута үлэни-хамнаһы букатын кыайбаты, таба оҥорботу үөскэтэн омук уларыйыытын, атын үлэни кыайар, сатыыр омугунан солбуллуута кэлэн эрэрин биллэрэр. (2,35). 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.