open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төбө уонна бас

**[[Төбө]] уонна [[бас]]** диэн тыллар тус-туспа өйдөбүллээхтэр.

Сахалыы төбө диэн тылы киһиэхэ сыһыаннаан маннык быһаараллар. Киһиэхэ үөһээ, оттон сүөһүгэ, харамайга инники өттүгэр сылдьар, мэйиитэ, көрөр-истэр органнара баар сүрүн миэстэтэ. (1,194).

Киһи өйө-санаата барыта төбөттөн тутулуктааҕын быһаарар этиилэр сахаларга элбэхтэр. «Төбөтүнэн ыалдьар» диэн иирбит, өйө-хамсаабыт киһини, «Кыайыыттан төбөтө эргийэр» диэн туох эмэ ситиһиилэммититтэн үөрэн, наһаалаан, бэрдимсийэн, киһиргээн барар киһини этиэхтэрэ. Бу этиилэри өссө чуолкайдаан биэрэр «Барыта төбөттөн тутулуктаах» диэн этии баар.

«Дьилэй төбө» диэн букатын таас курдук кытаанах туох да өй-санаа диэн киирбэт төбөтүн этэллэр. Бу этии кытаанах төбөҕө ханнык да өй-санаа, үөрэх кыайан киирбэтин эбэтэр букатын иҥнибэтин быһаарар.

Олус мэник оҕону бэлиэтиир «Төбөт» диэн тыл төбөттөн тахсар өйүнэн-санаанан салаллан сылдьыы киһи быһыытыгар соччо сөп түбэспэтин быһаарар.

Төбө диэн тыл чорбойо сылдьары бэлиэтиир буолан ордук киһи этигэр-сиинигэр сыһыаннаах. Төбөҕө сыһыаннаах өй-санаа соччо үчүгэйэ суох, быстах өйү-санааны бэлиэтииргэ туттуллар. Онтон бас диэн тыл өй-санаа үчүгэй, киһилии өттүгэр сыһыаннаһар уонна өй-санаа төһө элбэҕин, хайа диэки хайысхалааҕын кытта быһаарар. Бас диэн тыл ууну эбэтэр ханнык эрэ убаҕаһы баһарга эмиэ туттуллар буолан киһилии өй-санаа баарын эбэтэр суоҕун кытта биллэрэр. 

Сахалар киһи баһын туһунан элбэх этиилэриттэн киһи өйүн-санаатын быһаарар этиилэрэ манныктар бааллар:

- «Чаал бас» диэн ааттаах баска өй-санаа нэһиилэ киирэн кыралаан иҥэр, онтон «Чой бас» диэҥҥэ туох да өй-санаа киирэрэ биллибэт. Бу этиилэр маннык бастарга өй-санаа ханнык да сибики, сибиэн буолан киирбэттэрин ордук быһааран бэлиэтииллэр. Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ өй-санаа киһиэхэ сибики буолан түүллэригэр киирэн көстөрүн бэлиэтиир. Итинник билиини сахалар: «Туох эмэ сибики билиннэ дуо?»- диэн ыйыталаһаллара быһаарар.

Бас-көс киһи диэн кылгатан этии баһылаан иһэр, атыттартан ордон баһа көстөр диэн тыллартан үөскээбит.

Баһылык - бастаан иһэр, салайааччы, баһы ыл диэн, онтон аҕа баһылык диэн баһылыктар аҕалара, тойонноро диэн тыллар буолаллар. 

Баһылай диэн аат сахалыы баһы салай диэн тыллартан үөскээбитэ итинник чуолкайданар.

Бас диэн тылтан үөскээбит бастаа, бастакы, бастыҥ диэн тыллар өйү-санааны саҕалааччы киһи инники иһэрин быһаараллар. Бастаах диэн тыл бас баарын, ол аата өй-санаа баарын быһаарар. Бастыҥаны кэтии бастаан иһэр үчүгэй киһини бэлиэтиирин таһынан, туһалаах, киһилии өй-санаа баар буолуутун эмиэ бэлиэтиир. Ол аата өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитэ быһаарыллан тахсар.

Аҕыйах, олоххо соччо туһата суох өйдөөх-санаалаах төбөҕө киһилии, бастаан иһэр өй-санаа баһыллар буола киирдэҕинэ бас буола уларыйар. Бу тыллар быһаарыылара өй-санаа икки аҥытын, киһилии өй-санаа баска эрэ үөскээн баар буоларын быһаарар. (2,67).

## Туһаныллыбыт литература

1. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьо-куускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.
Бастакы Хайахсыт

**Бастакы Хайахсыт** диэн Боотурускай улууһун нэһилиэгэ, кэлин Таатта улууһа үөскээбитигэр онно бэриллибит, онтон Чурапчы улууһа арахсарыгар Чурапчы улууһугар **Арыылаах нэһилиэгэ** диэн аатынан киирбит. 

## Аатын устуоруйата
Омук тыла уһун үйэлэр тухары сыыйа-баайа уларыйан, атын, саҥа тылларынан эбиллэн, сайдан биэрэн иһэр. Саха омук тыла олус былыргы тыл буолан үгүс тыллара туох суолталаахтара кыайан быһаарыллыбаттар, онтон сорохторо билигин ситэ өйдөммөт буолан эрэллэр. Улахан өрүстэр, сис хайалар, үгүс күөллэр, сирдэр ааттара хаһан, кимнээх ааттаабыттара саҥа быһаарыллыах курдуктар. Саха тылын үөрэтии араас ааттары быһаарыыга ордук туһалааҕынан ааҕыллар.

Үгүс нэһилиэктэр ааттара төрүттээбит дьоннорун ааттарынан ааттаммыттарыгар сөп. 1637 сыллаахха Боотурускай улууһугар Каяхсыт диэн ааттаах киһи баара бэлиэтэммит. (1,59).

Багдарыын Сүлбэ хайах диэн тылы маннык быһаарар. Хайах – хаһаас балык, атыннык эттэххэ сыма. Сыма уонна хайах диэн тыллар биир суолтаҕа туттуллар эбиттэр. Сыма укпут - Хайах укпут. (2,76).

Хайах хостоһуу диэн сахалыы оонньуу ыарахан хаһааһы соһон таһаарыыны үтүктэр оонньуу буолуон сөп. (3,223).

1710 сыллаахха Сибиирскэй приказ кинигэтигэр саҥа буоластар ()  баар буолбуттар. Олортон Боотурускай улууһугар үс: Ожулунскай, Чакырскай уонна Хаяхсытскай диэннэр саҥа үөскээбиттэр. Хайахсыт диэн буолас аата Дьокуускайдааҕы воеводскай канцелярия 1726 сыллааҕы суругар эмиэ киллэриллэ сылдьар эбит. (1,12-13).

1835 сыллаахха Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут. (1,22).

1912 сыллаах күһүнүгэр Таатта улууһа үөскээһинигэр бастакы Хайахсыт нэһилиэгэ онно көспүт. (1,23). Революция кэнниттэн бу нэһилиэк аатын хаста да уларыппыттар. Бу кэмҥэ Чурапчы улууһугар Арыылаах нэһилиэгэ диэн аатынан биллэр. (4,18).

## Биллэр-көстөр дьоно
*Попов Пантелеймон Васильевич  (1886—1972) — таҥара үөрэҕин кандидата, краевед, художник, ССРС художниктарын Түмсүүтүн чилиэнэ (1941).
*Винокуров Иван Николаевич  (25.03.1893—15.01.1935) — саха бэлиитикэ диэйэтэлэ.

## Туһаныллыбыт литература.

1. Ф.Г.Софронов. Якуты. Мирское  управление    в    17 - нач. 20 века.    Якутск:  Якутское книжное изд-во, 1987.- 126 с.

2. Багдарыын Сүлбэ.    Мэҥэ   ааттар.  Якускай: Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1979.- 288 с.

3. П.С.Афанасьев, П.А.Слепцов, В.И.Лиханов и др. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. / П.С.Афанасьев редакциятынан - Дьокуускай: «Бичик» нац.кинигэ, кыһата, 1994.- 264 с.

4. Каженкин И.И. Тыл - санааны салайар. - Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.
Пружаны

**Пружаны** () диэн Беларусь Брэст уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 19 032 (2009).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Великая Дымерка

**Великая Дымерка** () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 9 606 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Тыhы түөсаhа

**Тыhы түөсаhа** — үгэс буолбут быйаҥнааҕаhаатын им бэлиэтэ. Үүтү оҥорор.
Саах

Саах (нуучч. -- кал, испражнения, экскременты) киһи, сүөһү, кыыл, хамсыыр-харамай хойуута, аһаабытын кэннэ суон оһоҕоһун төрдүнэн (эмэһэтинэн) тахсар, куртах суогар (соляная кислота) буспут аһа.
Саһыл уонна ыт

**«Саһыл уонна ыт»** () диэн Америка уонна Дьоппуон совместно оҥорбут мультига, Walt Disney тэрилтэ 1981 сыллаахха таһаарар. Мультик официально от ыйын 10 чыыһылатыгар 1981 сыллаахха күн сирин көрбүтэ (АХШ, Дьоппуон, Арҕаа Европа, Аустралиа, Сингапур, Аргентина дойдуларга), ол же сылга ахсынньыга СССР-тан ураты сир шаарыгар барытыгар.

Мультик "Саһыл уонна ыт" Аан Дойдуга биир саамай үчүгэй мультик аатырар. 2000 сыллаахха DVD SD форматка тахсар, 2004 сыллаахха DVD Full HD форматка тахсар. 2006 сыллаахха Саһыл уонна ыт 2 диэн сиквела тахсар.

Мультик официальнай тыла - английскай уонна дьоппуон тыла буолар. СССР эстибитин кэннэ мультик көтөн видеопрокатка ону таһынан нууччалыы, сахалыы тылбаастаах тахсар.

## Сүжета
Мультик сүрүн сүжета Массачусетс штатыгар барар, дэриэбинэҕэ. Саһыл аата Тод, ыт аата Куппер (Коппер). Икки тус туһунан кыыллар көрүҥнэрэ доҕордоһор күүстэрэ араас проблемалары көссөр.

## Сигэлэр
* Официал ситим сир
Саһыл уонна ыт 2

**«Саһыл уонна ыт 2»** () диэн Америка мультига. 2006 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Тахсаатын кытта 180 государстволарга (ол ахсааннарыгар Саха Сиригэр) уонна 5 континеннарга прокатка уонна дьиэҕэ көрөргө көҥүл тахсар. Урукку версиятыттан чэпчэки буолар, драматическай сценария минимальнай уровень буолар.

## Сүжета
Дэриэбинэҕэ буолар. Саһыл Тод уонна кини доҕоро ыт Куппер буолан көрдөрүнньүк куонкурсугар бараллар, онно ырыаһыт ыттары көрсөллөр.

## Сигэлэр
* Официал ситим сир
Кутэр кололоммутэ (угэ)

Куйаас, кумаар саҕана
Кутаҕа соруукуу сыттаҕына,
Кутэр, Тайах урдугэр ыттан,
Күнүс утуйан буккуратта.
Уһуктан кэллэ – уолуйда,
Олус куттанна: Уой-да!
Сыҥынах диэбитэ сытар кыыл эбит.
 
Тайах туран сири кэрийбит
Оо, дьалкытан, айана алдьайрхай!
Туҥкэр-таҥхар туһэрэн истэ.
Аастылар араас аппа-аҥхай,
Тугэх тубэлэр, урдук систэр.
Сотору күтэр кохсо кэҥээтэ,
Сонун сирдэри корутэлээтэ;
Көлөлөннум диэн, өссө уордэ,
Көтөхтөрөн-сүктэрэн көнньүөрдэ.
Хата, хайыы-сах ырыата ыраатта:
«Хаҥалас, Танда, Амма, Таатта – 
Олорчу билэр бэйэм дойдуларым,
Өрөх тэппит муҥур ордууларым.
Төҥүлү хонуутугар үөскээбитим.
Төрүкүттэн мааны төрүттээх этим,
Төккүккэ, ньымаакка сылдьар этим,
«Туулээх Сыа Маттаҕа дуо» дэппитим.
Мордьооску Боотур диэн ааттаахпын.
Кэтит сибиирдэри кэрийтэлиэм.
Саргы-дьаалы, дьол-туску тосхойдо.
Һай, һаат!» - диэтэ. Буур ойдо.
Мордьооску мэйиитэ эргийдэ,
Туу мээчикии сиргэ төкүнүйдэ,
Өлө сыста иэнинэн таһыллан,
Оор-ор сыта уҥан нараллан.
 
 
Биһи сэһэммит манан бүтэр.
Билбэппит ханна тиийтин Күтэр.
Кэлэйэ саныыбыт арай бииртэн – 
Кирис быстыар диэри киһиргииртэн.
Валиди-Тоҕан Ахмад-Заки

**Ахметзаки́ Валиди́ Тога́н** ( Zeki Velidi Togan 1938 с. дылы — **Ахмет-Заки́ Валиди́ (Вали́дов)** (; 1890 сыл ахсыньы 10 күнэ, Арассыыйа импиэритэ, Стерлитамаак уйуоһун Ильчик Тимир буолаһын Кузяново дэриэбинэтэ, билигин Ишимбай оройуона Республики Башкортостан — 1970 сыл от ыйын 26 күнэ, Стамбул, Турция) — бэлиитикэ диэйэтэлэ, башкиир омугун босхолонор хамсааһын баһылыга (1917—1920 сс.); публицист; историк, востоковед-тюрколог, бөлөһүөпүйэ дуоктара (1935), профессор, Манчестер университетын бочуоттаах дуоктара (1967).

## Ааттаныыта
Арааб графикатынан суруллубут Арассыыйаҕа тахсыбыт үлэлэрин Ахметзаки, Ахметзаки Валиди, А. Валиди диэн илии баттаабыт. Нууччалыы тахсыбыт үлэлэрин А.-З. Валидов, Ахмет Закий Валидов диэн баттыыр эбит. Европаҕа тахсыбыт үлэлэрэ А. Зеки Валиди диэн баттаммыттар. Соклыкайоглу, А. Т. Кахъяоглу, Сюяргул диэн ааттары эмиэ.

## Биография
## Быһаарыылар
Ренессанс

[thumb|350px|''Афина оскуолата, [Рафаэль үлэтэ. Бу Ренессанс уруһуйа Былыргы Грецияҕа буолба сылдьбыбатах сценаны көрдөрор. Уруһүйга биллэр Греция философтара, суруйааччылара, худуоһунньуктара уонна математиктара бааллар. Рафаэль бэйэтин бириэмэтигэр баар биллэр дьоннортон сирэйдэрин уруһуйдаабыта. Ол курдук, Платон сирэйигэр Леонардо да Винчины үтүктэн суруйбута, ортотугар турар маҥан бытытаах философ]]

**Ренессанс** эбэтэр **Барҕарыы** диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар.

"Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар.

Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта. 

Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар: 
* Эрдэтээҥҥи Ренессанс *. 
* Ренессанс бириэмэтэ* 
* Кэлиҥҥи Ренессанс.

Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.
Барокко

**Барокко** дьиэн искусство истиилэ. Ренессанс уонна Неоклассицизм истииллэрин (эбэтэр эпохаларын) икки ардыгар буола сылдьбыта. 1575 сыллаахтан 1770 сылларга дылы ааспыта. Ол бириэмэҕэ Европаҕа толору монархиялар элбэх этилэр. Барокко истиилэ оонньуур курдук буолар уона киэргэллэрэ элбэх этэ. 

Барокко истиилэ Италияҕа үөскээбитэ. Ол кэнниттэн Католик дойдуларга тарҕаммыта, ол кэнниттэн протестант дойдуларга.

*Барокко* диэн тыл бэйэтэ португалскай тылтан үөскээбитэ. Тылбааһа "муода, дьикти" диэн тылбаастыахха сөп. Бастаан атын формалаах жемчугу ааттаабыттара. Ол кэнниттэн Францияҕа ол бириэмэтээҕи искусствоҕа майгыннаабат истиил көрүҥүн ааттаабыыр буолбуттар. Олус биллэр Барокко эратын композитордара Алессандро Скарлиатти уонна Георг Фридрих Гендель буолаллар.
Отут сыллаах сэрии

**Отут сыллаах сэрии** 1618 сыллаахтан 1648 сылга дылы буолан ааспыта. Германияҕа улахан өттө буолбутун да, атын дойдулар, ол курдук Франция, Испания уонна Швеция кыттыгас этилэр. Оннук Европа ол бириэмэтигэр баар бары күүстээх дойдулар кыттыспыттара. Религия иһин охсуһууттан саҕаламмыта - Протестаннар Католиктары утарысыбыттара. Сэрии саҕаламмытыгар Габсбург дьиэ кэргэнэ былааһы ыларга сэриини туттубуттара.

Отут сыллаах сэрии бары кыттыбыт дойдуларга аччыктааһыны уонна ыарыылары тарҕапыыта.Сэрии 30 сыл устата саҕаламмыта, ол гынан баран сэриитэн үөскээбит боппуруостар олус уһун бириэмэҕэ сатаан быһаарыллыбатаҕа. Сэрии Вестфалия Эйэ дуогабарынан тохтообута.
Мухаммад Йунус

**Мухаммад Йунус** (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস; төр. 1940 бэс ыйа 28 к.<nowiki/>, Бенгалия, Британия Индията, билигин Бангладеш) — бангладеш банкира, экономика профессора, экономика уонна түмэт алларааттан сайдыытыгарНобель эйэ бэриэмийэтин 2006 сыллаах лауреата.
обрамить|Мухаммад Йунус. 2009 сыллааҕы Аан Дойду экономикатын форумугар.

## Олоҕо
Бангладеш саамай кыргдьаҕас үөрэҕин кыһатын — Дакка Университетын (бакалавр, 1960; магистр 1961) бүтэрбитэ. 1965 сыллаахха Фулбрайт стипендиятын ылан АХШга 1971 Вандербильт Университетын экономика доктарынан бүтэрбит. 1970 сылтан 1972 с. дылы Теннеси штат Университетын экономикаҕа профессорынан үлэлээбит. Онтон Читтагонг Университетыгар экономиканы үөрэппит. 1976 сыллаахтан университет сайдар проект менеджера буолбут. 1976 сыллаахха дойдутугар Бангладешка төннүбүт. Биир дьадаҥы дэриэбинэҕэ сылдьан олохтоох ростовщиктар хабалаларыгар киирбит дьон быстар дьадаҥытык олороллорун көрбүт. Онтон сылтаан бэйэлэрэ үүннэрбит продукцияларын иэстээх дьонноругар босхо эрэ үрдүнэн биэрэргэ күһэллэллэр эбит. Йунус дьадаҥылар иэстэрин бэйэтэ саппыт уонна кыра быраһыаҥҥа иэс биэрэр системаны олохтообут. Ол саҕана сорохтор Йунус үлэтин дьиктиргии көрбүттэрэ. Ол эрэн кини биэрбит иэстэрэ улахан аҥаара төннөр эбиттэр, төннүбэт иэс 3 быраһыантан кыра эбит. Онон Мухаммад Йунус микрокредитование концепциятын олохтоон Grameen Bank диэни тэрийбит. 1996 сылтан Бангладеш бырабытылстыбатын сүбэһитэ буолбут. 2006 сыллаахха Нобель эйэ премиятын ылбыт.

## Быһаарыылар
Барышевка

**Барышевка** () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 10 969 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Историческая информация о местечке Барышевка
Урбаан

**Урбаан** — табаары эбэтэр өҥөнү оҥорон таһааран биитэр атыылаан барыс киллэринэр тиһиктээх үлэ көрүҥэ. Соругун ситээри урбаанньыт үбү-харчыны, нематериальнай активтары, бэйэтин үлэтин эбэтэр туораттан наймыласпыт үлэһиттэри туһанар. Бараабыт үбэ төннөн кэлэрин, барыс аҕаларын ким да мэктиэлээбэт. Онон урбаанньыт үбүн-харчытын сүтэрэр кутталлаах.

## Быһаарыылар
Түмэт

**Түмэт** — киһи-аймах олоҕор сыһыаннаах.

Түмэт най ыыппыт оҕото, түмэт көрүүтэ-истиитэ (социальнай патронаж), түмэт көмүскэлэ, түмэт үлэтэ (социальнай үлэ), түмэт эйгэтэ, түмэт хааччыллыыта (обеспечение), түмэт урбаан.

## Быһаарыылар
Түмэт урбаан

**Түмэт урбаан** — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынарга анаммыт урбаан. 

Маннык ойууланыан сөп:
* түмэккэ туһаайыылаах буолар  (нуучч. социальное воздействие, англ. social impact) — түмэт кыһалҕаларын сымнатар уонна суох гынар соруктаах, түмүктэрэ бигэ, үтүө уонна кээмэйдэнэр буолуохтаах; 
* бэйэтин хааччынар уонна үп өттүнэн бигэ буолар  — түмэт тэрилтэтэ бэйэтин үлэтинэн ылбыт үбүн туһанан түмэт кыһалҕаларын быһаарар; 
* урбаанныы көрүүлээх буолар — түмэт урбаанньыт түмэккэ үчүгэй бигэ дьайыылаах үлэни оҥороругар үүтү-хайаҕаһы тобулар, баайы-дуолу, дьону-сэргэни түмэр дьоҕурдаах, саҥа бырайыактары айар кыахтаах буолуохтаах.
Нэдиэлэ күннэрэ

Былыргы кэмнэргэ күнү-дьылы ыйы кэтээн көрүүттэн ааҕаллара. Ый эргиирин түөркэ үллэрииттэн нэдиэлэ хонуктара тахсан кэлбиттэр.

## Нууччалыы ааҕыы
Нууччалыы нэдиэлэ хонуктарын ааҕыы күннэрин ахсааннарынан ылыныллыбыт:
Понедельник – нэдиэлэ кэннинээҕи.
Вторник – иккис күн.
Среда – ортото.
Четверг – төрдүс күн.
Пятница – бэһис күн.
Суббота – дьэбэриэй "шаббат" диэн тылыттан тахсыбыт.
Воскресенье – Тилинии күнэ диэнтэн тахсыбыт, тоҕо диэн Иисус баскыһыанньаҕа тиллибитэ.

Нэдиэлэ күннэрин атын омуктартан ылыммыттарын бэлиэтинэн күннэрин аатын ахсаанынан ылыммыттар.
Сахалыы бүтүүн ааҕыы суох, араас-араас киллэриилэр бааллар. 

Биир бырайыак:
Нэдиэлэ бастакы күнэ – бастакыта;
- иккиһэ;
- ортото;
- төрдүһэ;
- бэсиһэ;
- субуота;
- өрөбүл.
Биһиги кэскилбит (Пуонда)

**"Биһиги кэскилбит" Пуонда (Фонд региональных социальных программ «Наше будущее»)** — Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарар  кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэ. Үп-харчы өттүнэн көмөлөрүн үрдүнэн түмэт урбаанньыттарга быраап, сүбэ-ама өттүнэн көмөлөһөр. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. Пуонда дириэктэрэ Наталия Зверева.
## Үлэтин хайысхалара
*Түмэт урбаан
*Консалтинг уонна аутсорсинг киинэ «Наше будущее»
* Үтүө оҥоруу бырайыактар

## Устуоруйата
Пуонда 2007 сыллаахха Вагит Алекперов инициативатынан тэриллибит. Декларируемые цели — реализация долгосрочных социально значимых программ и проектов, работающих на принципах социального предпринимательства. Фонд «Наше будущее» стал одним из первых частных фондов в России, помогающих в создании собственного бизнеса инвалидам, многодетным семьям, воспитанникам детских домов и тем, кто в гражданской жизни часто остается невостребованным.

## Быһаарыылар
Сахалыы хаһыаттар уонна сурунааллар тиһиликтэрэ

## хаһыаттар
* Дьулурҕан, хаһыат
* Ил Түмэн (хаһыат)
* Индигир уоттара
* Кыым
* Саха Сирэ (хаһыат)
* Туймаада уоттара (хаһыат)
* Эдэр коммунист (хаһыат)
* Якутия (хаһыат)
* Үлэ күүһэ
* Эркээйи
* Амма олоҕо

## сурунааллар
* Байанай

## См. также
* :ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
* Саха сирин улуустарын хаһыаттара
Грамиин Баана

**Грамиин Баана (Grameen Bank)** () Нобель бириһин ылбыт бытархай үп-харчы тэрилтэтэ уонна Бангладешка баар баан 
тэрийбит түмэтэ. Кыра иэһстээһининэн дьарыктаран (сороҕор бытархай иэс диэн ааттыыллар). Баан аата *Граммиин* — грам диэн Санскрит<nowiki/>тылыттан *тыа олохтоохторун* ааттарыттан тахсыбыт.

## Быһаарыылар
Кэмбридж принцессата Шарлотта

**Кэмбридж принцессата Шарлотта** (, 2015 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр) Принц Уилььям уонна Катерина герцогинятын кыыстара, Чарльз, Уэльс принцын уонна Уэльс принцессатын Диана сиэннэрэ, Иккис Елизавета харалыаба кэнниттэн троҥҥа тахсарга төрдүс киһи буолар.

## Төрөөһүнүн биллэриитэ
Кембридж герцогинятын иккистээн оһоҕостооҕун туһунан Харалыаба дьиэ кэргэнэ 2014 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр иһитиннэрбиттэрэ. Герцог дьиэ кэргэнин сайтыгар 2014 сыл алтынньы 20 күнүгэр 2015 сыл муус устар ыйыгар кэтэһэллэрин туһунан суруйбуттара..

2015 сыл муус устар 9 күнүгэр оҕо Лондоҥҥа төрүүрэ биллибитэ, ол балыыһаҥа убайа, аҕата уонна абаҕата төрөөбүттэрэ.

Кэмбридж принцессата ыам ыйын 2 күнүгэр Лондон бириэмэтинэн сарсыарда 8:34 аҕата баарыгар төрөөбүтэ. Ыйааһына 3,71 кг этэ. Кембридж принцессата ийэтин кытта киэһээ балыыһаттан тахсыбыттара.

Ыам ыйын 4 күнүнэр аата *Шарлотта Елизавета Диана* буоларын туһунан иһитиннэрбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Арассыыйа федерациятын социальнай каартата

**Арассыыйа федерациятын социальнай каартата** — диэн Арассыыйа регионнарыгар түмэт сайдыытын иһитиннэрэр уонна анаалистыыр интернет партаала. Арассыыйа Федерациятын Түмэт палаататын уонна доруобуйа харыстабылын министерствота бииргэ оҥорбут бырайыага буолар. Ааптарынан  Дума алтыс түмсүүтүн дьокутаата Николаева Елена Леонидовна ааҕыллар.

## Устуоруйата

Сайт 2011 сыллаахха баар буолбута. Бырайыак салайааччытынан Заякина Светлана буолбута.

Араас бириэмэҕэ араас ааптардар үлэлии сылдьыбыттара: Ефим Лазаревич Рачевскай, Евгений Павлович Велихов, Александр Самедович Гезалов, Максим Анатольевич Топилин уонна да атыттар.

2012 сыллаахха түмэт урбаан уобалаһыгар Араассыыйаҕа ордук бөдөҥ бырайыагынан ааҕыллыбыта. . Сурэхтээччи Елена Леонидовна Николаева «Импульс добра» диэн бириэмийэнэн наҕаарадаламмыта.

## Үлэтин сүнньүтэ
Сайтка сурулларынан, Арассыыйа нэһилиэнньэтигэр түмэт уобалаһыгар буола турар уларытыылары көрдөрүү уонна быллас, бизнес  аһаҕас буолалларыгар, диалог үөскиирин үрдүгэр үлэлиир. Араас айылҕаларынан, регионнарынан боппуруостары ырытыыны көрүөххэ сөп

Федеральнай уонна регион СМИ-ларын мониторыҥныыр уонна саҥа информацияны киллэрэр. Түмэт сайдыытыгар үчүгэй эбэтэр куһаҕан буоларыттан от күөх эбэтэр кыһыл лаампочка умайар. 

2011 сыллаахха форумҥа Олимпийскай кэмитиэт бирисидиэнэ Александр Жуков, экономист Татьяна Голикова, хирург Леонид Рошаль уонна суруналыыс Максим Шевченко кыттыбыттара.

## Үлэтин кириитикэтэ
Арассыыйа Федерациятын түмэтин сайдыытыгар көмөлөһүөхтээх бөдөҥ бырайыак курдук саҕаламмыта, ол гынан баран интернет кыттааччылар икки ардыларыгар көстүбэккэ ааспыта. Сонуннарын компьютер талара куһаҕаннык оҥоһуллубут дииллэр. Ону тэҥэ портал арыллыытыгар уонна сайдыытыгар ыытыллыбыт харчы суммата абар-сатар..

## Быһаарыылар

## Ссылки
* Бырайыак саайта  (нуучча тылынан)
*  Социально-правовая картография 
*  Предложения мурманчан по реформе ЖКХ переданы в Москву
*  Видео Социального форума-2011
Хараҥаҕа кэпсэтии

**Хараҥаҕа кэпсэтии** (иҥл.&nbsp;*<span lang="en" xml:lang="en">Dialogue in the Dark</span>*, ) — харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго көмөлөһөр Dialogue Social Enterprise GmbH түмэлэ, көрүлтэтэ (быыстапката) уонна тренинга.

Франкфурте-на-Майне куоракка баар түмэл салайааччыта - Матиас Шефер ().
## Остуоруйата
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыагы тэрийэргэ санаа Андреас Хайнекега хараҕа суох солунньуту (суруналыыһы) кытта алтыспытын уонна Франкфурт Хараҕа суохтар Ассоциацияларыгар () үлэлээбитин кэннэ кэлбит. Кини санаатынан бу бырайыак харахтаахтар уонна хараҕа суохтар икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥоруохтаах этэ уонна бэйэ бэйэни кытта өйдөһүүнү олохтуохтаах этэ.

Бастаан бу санаа 1988 с. Гамбург куоракка көрүлтэ (быыстапка) быһыытынан олохтоммута. Бу көрүлтэҕэ харахтаахтар хараҥа хоско киирэн күн ахсын оҥорор дьайыыларын хараҕа суохтар көмөлөрүнэн оҥоруохтаах этилэр.

2000 сыллаахха Гамбург куоракка «Хараҥаҕа кэпсэтии» көрүлтэҕэ олоҕуран *Dialogue in the Dark for the Promotion of Social Creativity *диэн ассоциация тэриллибитэ, онтон 2005 сыллаахха Хайнеке Франкфурт куоракка «Кэпсэтии түмэлин» () тэрийэр.

Бастаан түмэл биэс сыл үлэлиэхтээх диэн санаа баара, ол эрээри түмэл сабыллыбакка бүгүҥҥэ дылы үлэлии турар.

Франкфурт түмэлигэр 34 киһи үлэлиир, олортон 14дэ хараҕа суох эбэтэр мөлөтөхтүк көрөр. Ону таһынан кинилэргэ элбэх эдэр ыччат көмөлөһөр.

Түмэл тэриллиэҕиттэн дойду оросхуот 70%нын бэйэтигэр ылынар этэ, 2013 сыллаах көрдөрүүлэринэн дойду 30 эрэ % бэйэтигэр ылынар буолбут.

2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн туох баар бырайыактарын, ол иһигэр «Хараҥаҕа кэпсэтии»ни, холбоон Dialogue Social Enterprise GmbH хампаанньаны тэрийбиттэр. 
## «Хараҥаҕа кэпсэтии» Ньуучча сиригэр
Ньуучча сиригэр «Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак программатын 2010-с сыллар саҕаланыытыгар Siemens урукку топ-менеджера Тобиас Райзнер атыыласпыт уонна 2012 с. кулун тутарыгар Москваҕа тэрийбит. Ньуучча сирин түмэлигэр харахтаахтар хараҕа суох салайааччылар хамаандаларынан хабыс хараҥа хоско ол бу сорудахтары толоруохтаахтар. 2014 сыллаахха Ньуучча сиригэр бу тренинга кыттыы сыаната 24 киһиэхэ 120 000 солкуобай этэ. Бырайыак салайааччытта Екатерина Виленкина этэринэн кыттааччылары булуу уустук этэ. Ол эрээри, үс сыл иһигэр бу бырайыакка 150 хампаанньа кыттыбыт.
## Көрдөрүүлэр
«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак 19 дойду 130 куорат хараҕа суох олохтоохторугар үлэ уонна бэйэлэрин көрдөрөллөрүгэр кыах биэрбит. Бырайыак үлэһиттэрэ эрдэ ханнык да үлэҕэ үлэлээбэтэх эбиттэр, онтон 40%на кэлин «көннөрү» хампаанньаларга үлэҕэ киирбит.

«Хараҥаҕа кэпсэтии» бырайыак уопсайа 25 дойдуга 150 куоракка 6 мөл киһиэхэ хараҕа суох буолан ыларга кыах биэрбит. 2012 сыллаахха Франкфуркка баар түмэлгэ 86 тыһ киһи сылдьыбыт.
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: .
*Тобиас Райзнеры кытта интервью "Важная задача любого тренинга — вывести человека из зоны комфорта, за рамки его обычного поведения".
* Диалог в темноте, или венская суббота .
Dialogue Social Enterprise

**Dialogue Social Enterprise GmbH** (*DSE*; ) — кырдьаҕас уонна инбэлиит дьонугар анаммыт түмэт урбаан ниэмэс хампаанньата. Хампаанньа инбэлииттэр билиилэрин көмөтүнэн семинардары уонна трениҥнары ыытар..
## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Тэрилтэ</span>
*Dialogue Social Enterprise GmbH*  хампаанньаны 2008 сыллаахха Андреас Хайнеке уонна кини кэргэнэ Орна Коэн () тэрийбиттэрэ. Хампаанньа ол кэмҥэ кинилэргэ баар бырайыактары барытын биир түмсүүгэ түмпүтэ. Кэлин саҥа хайысхаларга да үлэлиир буолбуттара.

Хампаанньаны Андреас Хайнеке салайар.

Хампаанньа киинэ Гамбург куоракка (Ньиэмэс сирэ) баар.

Хампаанньа Manpower Inc, Ашок Пуондатын, Шваб Түмэт урбаан Пуондатын, Bain & Company, McKinsey & Company, Lovells Corporate уонна Springer and Jacoby Group курдук тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ үлэлиир.
## Дьарыга
*Dialogue Social Enterprise GmbH* хампаанньа инбэлииттэр уонна көннөрү дьон икки ардыларыгар баар мэһэйи суох оҥорорго уонна инбэлииттэр көннөрү олоххо туһанар дьоҕурдарын доруобай дьоҥҥо тириэрдэр туһугар үлэлиир.

Ол туһугар эҥин араас түмэллэри, көрүлтэлэри (быыстапкалары) уонна семинардары тэрийэллэр, ыыталлар.

Хампаанньа сүрүн бырайыактара:
*Хараҥаҕа кэпэстии () — Гамбург куоракка баар хараҕа суохтарга анаммыт түмэл, көрүлтэлэр уонна семинардар.
* Уу чумпуга кэпсэтии () — дьүлэй уонна куһаҕаннык истэр дьоҥҥо анаммыт көрүлтэлэр уонна семинардар.
* Кэми кытта кэпсэтии () — экспериментальнай хайысха — кырдьаҕастар ыытар көрүлтэлэрэ уонна оонньуулара.
Ону таһынан тэрилтэ кэлиилэр (миграннар) уонна хаайыыттан тахсыбыт дьон билиилэрин ылыы бырайыактарын оҥорор.

Хампаанньа лицензияларын атыылаан харчы оҥорор. Ылбыт харчыларынан DSE оросхуоттарын сабаллар уонна сайдарга ыыталлар.

2010 сыллаахха хампаанньа 5,5 мөл доллар харчылаах этэ.
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: dialogue-se.com.
* Интервью:
Түмэт инвестицията

**Түмэт инвестицията** () — түмэткэ туһалаах кыах уонна үп угуута.

«Түмэт инвестицията» тиэрмин бүттүүн өттүттэн көрдөххө чуолкай быыһа-кэрдииһэ суох уонна араас актыыптарга үп угааһыныгар сыһыаннаһыан сөп (холобур, аргы оҥорооччулар акцияларын атыылаһыыга), түмэт кыһаҕалары инновационнай быһаарыыга (холобур, саҥа технологиялары киллэрэр түмэт тэрилтэлэрэрин оҥорууга), саҥа регионнар сайдалларыгар аналлаах инвестициялар (холобур, бастакы сүһүөх оскуолары Киин Африкаҕа оҥорууну), эбэтэр корпорация иһинээҕи үп хамсааһыныгар (холобур, тэрилтэ үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтиигэ).

## Быһаарыы
Ариана Гранде

**Ариана Гранде Бутера** () - АХШ актрисата уонна ырыаһыта.

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Түмэт технологиятын теплицата

**Түмэт технологиятын теплицата** — түмэт урбааныгар общественнай үөрэтэр проект. Ситимҥэ бу аадырыска баар: http://te-st.ru/

## Үлэтэ
«Түмэт технологиятын теплицата» 2002 сыллаахха олунньуга төрүттэммитэ. Төрүттээччи - веб-дизайнер, география наукатын кандидата Алексей Сидоренко.
Аан бастаан тэриллэригэр теплица соругун маннык быһаарбыттар: туһалаах үлэни оҥорор эрээри, веб-дизайнеры наймылаһар кыаҕа суох дьоҥҥо көмөлөһүү. « „Теплица“ Ситим кыаҕын кэммиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ көрдөрүөхтээх» - диэбит интервьюга төрүттээччи.

AmBAR урбаан ассоциацията «Түмэт технологиятын теплицатын» 2013 сыллаахха түмэт урбаанын бырайыактарыттан үс ордук ситиһиилээхтэрин ахсааныгар киллэрбит

## Быһаарыылар
Күнүскү аһылык

**Күнүскү [[аһылык]]** диэн күн ортотунааҕы аһааһын ааттанар.

Былыргы кэмҥэ сахалар күнүс элбэхтик аһаабаттар эбит. Кэпсээннэргэ сурулларынан от үлэтигэр күүстээх үлэни үлэлии сылдьар киһи тууйаска ымдаан уонна буспут эт куһуогун илдьэ барара кэпсээннэртэн биллэр. Утаттаҕына ымдааныттан иһэн кэбиһэ-кэбиһэ уһун күнү быһа, өҥүрүк куйааска күүстээх үлэни үлэлиир. Көлөнү туһанан үлэлиир дьон көлөлөрүн сынньата түһээри иккитэ омурҕанныыллара эмиэ кэпсэнэр.

Күнүскү аһылыкка былыргы сахалар ханнык да улахан суолтаны биэрбиттэрэ биллибэт. Сынньана таарыйа утаҕы ханнаран чэй эбэтэр ымдаан иһиититтэн уонна лэппиэскэ дуу, буспут эт дуу сиэһининэн эбиэккэ аһааһын бүтэр. Билиҥҥи аһылык үөрэхтээхтэрин этиилэринэн уонна эньиэргийэ ороскуотун ааҕан таһаарар ньыма үөскээбитигэр сахалар итинник аһыыллара олус сөп түбэһэр.
 
Күнүскү кэмҥэ киһи үлэлээн-хамсаан үгүс эньиэргийэтин быччыҥнарынан ороскуоттуур кэмигэр элбэх аһы иһигэр толору хаалаан буһара сылдьара сыыһа. Элбэх аһы аһаан баран ону буһара сылдьан өссө эбии үлэлээтэххэ киһи сүрэҕэр, этигэр-сиинигэр олус элбэх эньиэргийэ ороскуотун таһаарарыттан киһи сылайан утуктуур, ис уорганнара эбиискэ ноҕуруускаланар эбиттэр.

Сэбиэскэй кэм саҕана киһи сүрүн аһылыгын эбиэккэ сииргэ сүбэлииллэр да, күһэйэллэр да этэ. Оччотооҕу медицинэ науката эбиэккэ элбэхтик аһыахха наада диэн сүбэлэри биэрэрэ күһэйиигэ тэҥнэнэрэ. Бары аһыыр сирдэргэ элбэх аһылыгы эбиэккэ бэлэмнээн аһаталлара. 

Өй үлэтинэн дьарыктанар киһи эбиэккэ тото аһаатаҕына эбиэт кэннэ утуктаан улахан эрэйи көрөрө чахчы баар суол этэ. Ону дэлэҕэ даҕаны букатын өс хоһооно оҥоруохтара суоҕа дуо? Бу өс хоһооно маннык этэ: «Вся жизнь борьба; до обеда - с голодом, с обеда - со сном». Бу кэмҥэ арҕаа дойду үлэһиттэрин эбиэттэрин кэмин уһуна икки чаастан кырата суох буолара. Тото аһаабыт киһи аһын буһаран, өссө кыратык утуйан, сынньана түһэригэр кыах биэрэннэр эбиэт кэмин итинник уһун оҥороллор эбит.

Билигин үөрэхтээхтэр киһи аһаабыт аһын буһарарыгар элбэх эньиэргийэтэ барар диэн ааҕаллар. Эбиэккэ тото аһаабыт киһи утуктуура  итинэн быһаарыллар. Олус тото аһаан эбиэт кэнниттэн бэйэтэ мөлтөөбүт киһини күүһүлээн туран хамсата, үлэлэтэ сатааһын букатын сыыһа. Үлэттэн-хамнастан төһө эньиэргийэ ороскуоттанарын быһааран, онтон аһара барбат гына аһыыры аныгы олох көрдөбүлэ ирдиир.

Аһыыр ас эмиэ тупсан эньиэргийэтэ  эбиллэн иһэр. Элбэҕи аһаан эти-сиини эрэйдиэх, буортулуох кэриэтин аҕыйаҕы аһаатахха доруобуйаҕа ордук туһаны аҕалан, уһун үйэлэнэри ситиһиэххэ сөп. Былыргы сахалар аһылыкка талымаһа суох олохторо уонна ол кэмҥэ ордук уһун үйэлээх эбиттэрэ аҕыйаҕы аһааһынтан киһи үйэтэ уһуурун дакаастыыллар. (1,21).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Киэһээҥҥи аһылык

**Киэһээҥҥи [[аһылык]]** диэн үлэ кэнниттэн аһааһын ааттанар.

Сахалар былыр киэһэ эттэрин сиэхтэрин иннинэ чэйдэрин иһэллэр этэ дииллэр. Үлэлээн бүтэн дьиэлэригэр кэлэн баран күөстэрэ буһарын кэтэһэ таарыйа, утахтарын ханнаран чэйдэрин иһэллэрин кэпсээннэргэ ахталлар.

Үлэттэн кэлээт да «Утахтарын ханнараары» чэйдэрин эрдэ иһэллэрэ сахалар аһылыктарын культуратын биир биллэр уратыта. Бу аата, үчүгэй иҥэмтэлээх аһылыгы аһыахтарын иннинэ ууну, чэйи иһэн утахтарын ханнаран кэбиһэллэрэ доруобуйаларыгар ордук туһалаах эбитин  билэн үгэс оҥостон туһаналлар эбит.

Үлэттэн кэлэн баран сынньанар кэмҥэ тото-хана аһааһын киһи этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Тото аһаабыт киһи утуйуон баҕарар, хараҕа сабылла сылдьар буолуор диэри уута кэлэр, ханнык да хамсааһыннары оҥорор кыаҕа аҕыйыыр, сынньанарга, сытарга, утуйарга сөп буолар. Этэ-сиинэ үлэттэн сынньанар кэмигэр тото аһаабыт киһи ис уорганнара эрэ үлэлииллэр, эньиэргийэтин ороскуота ас буһарыыга эрэ ороскуоттанан, аһаабыт аһа лаппа үчүгэйдик буһар. Сынньана, сытан эрэ, атын эньиэргийэ ороскуота суох  кэмигэр киһи этэ-сиинэ аһы ордук иҥэмтэлээхтик буһаран туһанар.

Саха дьоно былыр киэһэ аһыыллар этэ диэн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр хомуруйаллар. Оччотооҕу эмп-том суох кэмигэр сахалар бүтүн Россия үрдүнэн биллэр уһун үйэлээх, ол аата бөҕө доруобуйалаах дьон эбиттэрин умнан кэбистилэр. Сахалар уһун үйэлээхтэрин билигин, арҕаа омуктардыы аһааһыны киллэрэннэр кылгаттылар, ортотунан ыллахха нууччалардааҕар хас да сылынан кылгас үйэлэммиттэрин уонна эр дьон олохторун уһуна 58, дьахталлар – 72 сылга эрэ тиийэллэрин саҥа билэн соһуйдулар. 

Саха дьонун үйэлэрин ким кылгатта диэн чуолкай боппуруоска билигин эппиэти хайа да наука кыайан биэрбэт, билбэтэҕэ буолаллар. Нууччалар аһылыктарын үөрэхтэрэ сахалар үйэлэрин кылгатар диэтэххэ соччо сөбүлүөхтэрэ суоҕа эрээри, ити барыта кырдьыгын архив докумуоннара бигэргэтэллэр. Ыраахтааҕы кэмин саҕана сахалар тустарынан суруйбут үөрэхтээхтэр бары сахалар уһун үйэлээх кырдьаҕастара олус элбэхтэрин уонна доруобуйалара бөҕөлөрүн бэлиэтээбиттэрэ сурулла сылдьаллар.

Билигин арҕаа дойдулар үөрэхтээхтэрэ П.Брэгг киһи үлэттэн сынньанар кэмигэр, киэһэ эрдэ тото аһаатаҕына аһылыга утуйуор диэри буһан, тарҕанан бүтэрин бэлиэтиир. Киһи сөптөөх аһылыгы буһарар кэмэ балтараа чаастан улаханнык ордубат диэн быһаарар.

Киэһэ киһи үлэттэн-хамнастан сынньанар кэмигэр элбэх соҕус аһылыгы аһыыра этин-сиинин көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр. Бу кэмҥэ киһи элбэх эньиэргийэтин аһылыгы эрэ буһарыыга аныырыттан ас буһуута түргэтиир уонна аһылык ордук иҥэмтэлээх буолар.

Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан күнүскү кэмҥэ сылдьар аналлаах. Бу кэмҥэ кини күүһэ-уоҕа, эньиэргийэтэ элбэх. Элбэх хамсааһыннары, үлэни-хамнаһы оҥорор кэм - күнүскү кэм. Онтон түүн үчүгэйдик утуйан, сынньанан бэҕэһээ киэһэ тото-хана аһаабыт аһын иҥэринэн күүһэ-уоҕа эбиллэрин ситистэҕинэ сарсын күнүһүгэр ордук күүскэ үлэлиирэ табыллар. (1,22).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. - Дьокуускай: РИМЦ, 2007. - 84 с.
Олох килиэбэ

**Олох килиэбэ **() — Польша үтүөнү оҥорор тэрилтэ. 

Тэрилтэ сүрүн соруктара дьэллик дьоҥҥо үлэнэн уонна дьиэнэн хааччыйыы, ону таһынан дьэллик буоларга күһэйэр сылтахтарга дьон болҕомтотун тардыы. Бастаан тэрилтэ сүрүннээн дьахталларга эрэ көмөлөһөр этэ, ол гынан баран кэлин барыларга көмөлөһөр буолбуттара.

Тэрилтэ Польшаҕа сайдыбытын кэннэ, Хмелевска ыаллыы дойдуларга да үлэни саҕалаабыта (холобур, майгынныыр тэрилтэ Белоруссияҕа үөскээбитэ). Ону таһынан кини Украинатааҕы уонна Румыниятааҕы актыбыыстарга сүбэнэн көмөлөһөр этэ.

## Остуоруйата
Түмсүүнү 1990 сыллаахха  Малгоржата Хмелевска диэн дьахтар манаах тэрийбитэ. 1995 сыллаахха түмсүү номнуо 4 дьиэлээх этэ. Биир дьиэҕэ быраас, медсестра уонна социальнай үлэһит күнү быһа үлэлииллэрэ уонна дьоҥҥо эминэн көмөлөһөллөрө. Иккис дьиэ хат дьахталларга уонна кыра оҕолоох дьоҥҥо анаммыта. Үһүс дьиэ сааһыттан тутулуга суох ийэлэргэ уонна оҕолорго анаммыт этэ, бу дьиэҕэ ыалынан да олоруохха сөп этэ. Саамай уһун программа төрдүс дьиэни кытта ситимнээх: бу программанан дьахталлар, ийэлэр, дьиэ кэргэннэр уонна хаамаайы эр дьон аа-дьуо бастаан бэйэлэрин онтон атын да дьиэлэри хааччыйыахтаах этилэр (холобур, бастаан аһы туора тэрилтэлэр биэрэр этилэр, онтон бу дьиэ олохтоохторо бэйэлэрэ үүннэриэхтээхтэр).

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр
*
Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ

**Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнэ** 2010 сылтан саҕалаан бэс ыйын 28 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ анаммыт тэрээһиннэр түмэт урбаанньыттарын, былааһы, общественнай тэрилтэлэри уонна түмэт сайдыытын туһугар долгуйар дьону сомоҕолуур. 

Арассыыйаҕа Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн аан бастаан 2013 сыллаахха РФ Эргиэн-бырамыысыланнас палаататын (РФ ТПП) Сүрүннүүр сүбэтин көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. Бэс ыйын 28 күнүгэр дойду 20 регионнарыгар ааспыт тэрээһиннэргэ 2 тыһынчаттан тахса киһи кыттыбыта.

2014 сыллаахха Аан Дойдутааҕы түмэт урбаанын күнүн РФ ТПП кытта Ньуучча сирин промышленниктарын уонна урбаанньыттарын холбоһуга, «Ньуучча сирин өйөбүлэ» диэн Арассыыйатааҕы дьоҕус уонна орто урбаан түмсүүтэ, «Инники кэскилбит» диэн региональнай түмэт программаларын пуондата уонна Арассыыйатааҕы микрофинансовай киин тэрийсибиттэрэ..

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Международный день социального бизнеса в России 
* Social Business Day 2014
*
Бөх баана

[right|thumb|250x250px|[Индонезия|Индонезияҕа бөх]]
**Бөх баана** () — Индонезияҕа үөскээбит кытаанах бөҕү хомуйуу уонна наардааһын бизнес-модела.

## Бизнес-модель
Бөх бааннара көрүҥнэринэн арахсыбыт бөхтөрү ылаллар уонна бөҕү аҕалбыт дьоҥҥо суот арыйаллар. Бу суокка бөҕү аҕалбыт киһи аатын, бөх ыйааһынын уонна көрүҥүн суруйаллар.

Кэлимник аҕалбыт бөхтөрү кубулутааччыларга эбэтэр талбыт сэҥээрэр дьоҥҥо (холобур, коллекционердарга, аныгы уруһуйдьуттарга уо.д.а.) атыылыыллар.. Бөх сыаната күн аайы уларыйа турар.

Бөх атыыламмытын кэннэ харчы бөҕү аҕалбыт киһи суотугар барар (харчы элбэҕэ-аҕыйаҕа бөх көрүҥүттэн, ыйааһыныттан уонна сыанатыттан тутулуктаах). Дохуот 85 %нын бөҕү аҕалааччы ылар, 15 % бааҥҥа тиксэр.

«Харчы» уурааччы (бөҕү аҕалбыт киһи) өлөрбүт харчытын 3 ый ааспытын кэннэ ылар кыахтаах.

Бу бааҥҥа соҕотох да, бөлөҕүнэн да кыттыахха сөп, холобур, дьиэ хаһаайыстыбатынан, оскуоланан уо.д.а.

Сорох бааннар аҥардас бөҕү ылыынан уонна атыынан эрэ дьарыктаммакка бэйэлэрэ бөҕү ол бу оҥоһуктарга кубулутууга үлэлииллэр.

## Үлэ көрдөрүүлэрэ
*Bank Sampah Gemah Ripah *диэн бастакы бөх баана 2012 сыллаахха ыйга 500-700 кг бөҕү ылар эбит.

*Bank Sampah Cahaya Partha Jaya* диэн бөх баана этэринэн, 2012 сыллаахха ый аайы 15 миллиона рупия (1 590 доллар) сыаналаах 5 тонна ол бу бөҕү ыла сылдьыбыт.

Баликпапанатааҕы бөх баана 2013 сыллаахха ыйга 2-3 тонна бөҕү хомуйар эбит. Бу баан көмөтүнэн биир дьиэ кэргэн ыйга 50 000 рупияны (быһа холоон 5 доллар) кэмчилиир эбит.

2012 сыллаахха бөх бааннара дойдуларыгар 30-40 % пластиковай бөҕү «хонтуруоллуур» эбиттэр.

## Остуоруйата
Бөх баанын бырайыагын 2008 сыллаахха, Ява арыыга Джокьярта куоракка (Индонезия) *Bank Sampah Gemah Ripah/Bank Sampah Bantul*  диэн ааттаах бастакы бөх баанын арыйбыт, Бамбанг Суэрда (индон. Bambang Suwerda) диэн киһи оҥорбут. Бу бааны кини төрөөбүт дойдутун айылҕатын туһугар долгуйан тэрийбит.

Кэлин бөх баанын идеята түргэнник тарҕанан, Индонезияҕа хас да бэйэ бэйэлэриттэн тутулуга суох бааннар үөскээбиттэр.

2010-с сыллар саҕаланыыларыгар Бамбанг Суэрдаттан Таилаҥҥа бөх бааннарын тэрийэригэр көрдөспүттэр.

2012 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр Индонезияҕа уопсайа 31 миллиард эргийэ турар рупия харчылаах 782 бөх баана баар этэ.

2012 сыллааха Бамбанг Суэрда бөх баанын идеятын иһин Ашока пуондатынан бэлиэтэммитэ.

Индонезия салалтата Бамбанг Суэрда идеятын үрдүктүк сыаналаан бөх бааннары тэрийэргэ уонна өйүүргэ соруммута.

Куорат салалталара эбии бөх контейнердарын туруорар уонна сыл аайы хас биирдии бөх бааннарыгар харчынан көмөлөһөр буолбуттара.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* *Bank Sampah Gemah Ripah*/*Bank Sampah Bantul*:
Фермер оскуолата

**«Фермер оскуолата»** — араас группа уонна ыччат агробизнеска профориентациятын оҥорор регионнааҕы түмэт тэрилтэтэ. Бу тэрилтэ олорор сири уонна үлэни көрдүүр тулаайах оҕолору, төбөтүнэн мөлтөх тулаайах оҕолору, тыа сириттэн сылдьар ыччаты, хаайыыттан босхоломмут ыччаты кытта уонна тыа хаһаайыстыбатын үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бүтэрбит ыччаты кытта үллэлиир. 

## Устуоруйата
1980 сыллаахха Горелов Вячеслав спорт ориентированиетыгар спортсменнары бэлэмнии сылдьара. 1994 сыллаахха кини спортоскуолатыгар уонна киинигэр сокуон кэһиитин кытта үлэни ыытыыга тэрийээччи буолбут. Ол сылга "Койва" диэн тэрилтэ олохтоммут, онно куһаҕан дьайыыга киирбит оҕолор уонна сууттаммыт оҕолору өрүһүнэн устуу тэрийбит. Онно Горелов "Туризм сокуону кэһии утары" диэн бырайыагы көрдөрбүт, ону куорат администрацията өйөөбүт. 1997 сыллаахха "Ирень" диэн лааҕыр тэриллибит, онно атынан уонна билисипиэтинэн барар маршруттарынан 2000 тахса киһи ааспыт. 1998 сыллахха лааҕыр ил тэрилтэ буолбут. 2000 сыллаахха чааһынай урбаанньыт быһыытынан суруллубут уона Пермскай кыраай Ильин оройуонун Кривец диэн дэриэбинэтинэр кэлии балыксыттарга "ыалдьыт диэтин" туппут. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр ааспыт. . Ол сыллаахтан Вагит Алекперов "Биһиги кэскилбит" пуондатын кытта үлэлиир..

«Фермер оскуолата» тэрилтэ 2009 сыллаахха арыллыбыт. Программата хас да этааптарга арахсар: профориентация куурсугар уонна социализацияҕа 18тан 23 саастарыгар дылы 30 кыттааччыны ыҥыраллар. Иккис этаапка ордук ситиһиилээх кыттааччылары агробизнеһы кытта сыһыаннаах араас специализацияларынан бэлэмнииллэр. Тэритэ бородууксуйатын араас ханаалларынан батарар, онон эдэр дьон бородууксуйаны атыылаан харчыны ылан дохуоттаныахтарын сөп.. 2012 сыллаахха «Фермердар оскуолата» бырайыага "Биһиги кэскилбит" пуондатын бириэмийэтин ылбыта.

## Быһаарыылар
Ночлежка (тэрилтэ)

**«Ночлежка»** — государственнай буолбатах дьэллик дьоҥҥо уонна регистрацията суох сылдьар дьоҥҥо көмөлөһөр үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Санкт-Петербург куоракка 1990 сыллаахтан үлэлиир. «Ночлежка» хас даҕаны бырайыак холбооһуна буолар, онно гуманитарнай, түмэт уонна быраап көмөтө киирэр. Тэрилтэ сүрүн сыалынан дьон төттөрү мэлдьи баар олоххо төнүннэрии.  

## Тэрилтэ олохтооһуна уонна сайдыыта<span class="cx-segment" data-segmentid="48"></span>
«Ночлежка» бастаан дьон холбоһуннарынан 1990 сыллаахха тэриллибитэ, ол бириэмэҕэ ас тиийбэтинэн сылтаан карточка системата үлэлиирэ.  Дьэллик уонна прописката суох дьоннорго ас карточката бэриллибэт этэ, ону  «Ночлежка» бастакы сылыгар администрацияттан дьэллик уонна регистрацията суох дьоҥҥо ас карточкатын биэрэри ситиспитэ. 

1994 сыллаахтан 2004 сыллаахха ыдылы «Ночлежка» дьэллик дьоҥҥо анаан  «На дне» хаһыат таһаарара (билигин Дьиэҕэ айан диэн ааттаах);

## Бырайыактара

### Реабилитацияланар хорҕойор сир бырайыага
thumb|«Ночлежка» реабилитацияланар хорҕойор сиригэр биир хос. , Боровая уул. 112Б
Санкт-Петербург куоратыгар дьэллик дьон ордук улахан реабилитацияланар хорҕойор сир. 52 киһи олорор(40 эр киһи, 12 дьахтар). Хорҕойор сир туспа турар дьиэҕэ баар, аадырыһа Боровой уул. 112 Б. Бу хорҕойор сиргэ киһи утуйуон, ас, уонна психолог волонтердартан көмө ылыаҕын сөп. Уонна социальнай үлэһит көмөтүнэн сүтэриллибит докумуоннары чөлүгэр түһэрии уонна үлэни буларга уонна да атын көмөнү ылыахха сөп.

### Сүбэ сулууспата
Ол хорҕойор дьиэ тутуутугар консультация сулууспата үлэлиир, онно ханнык баҕар киһи социальнай уонна быраап көмөтүн ылыан сөп..

Социальнай үлэһиттэр уонна юриистар балыыһаҕа барар полиһы ылыыга, үлэни булууга, пособиялары уонна пенсияны оҥорторуу, кырдьаҕас дьон дьиэлэригэр, инбэлииттэр дьиэлэригэр суруллутунгар, докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр көмө оҥороллор. Ону тэҥэ киһи быраабын быһыытын үөрэтэллэр, паспору оҥоруутугар аккаастары, балыыһа полистарын, пенсия уонна атын социальнай харысхал аккаастарын быһаараллар, уонна наада буоллаҕына суукка дылы көмөлөһүөхтэрин сөп.

«Ночлежка» «Дьэллик ыйынньыгын» бэчээттииллэр, онно уулуссаҕа хайдах тыыннаах хаалары суруйаллар, ханна аһыахха, утуйуохха, суунуохха сөбүн, хайдах балыыһаҕа барыахха уонна докумуоннары чөлүгэр түһэриитигэр уонна да атын. 2014 сыл кулун тутар ыйыгар 11 тахсыы тарҕанара..

## Примечания
Йунус Киинэ

[thumb|267x267px|Йунус Киинигэр баар [Грамиин Баана|Grameen Bank киинэ]]
**Йунус Киинэ** (Yunus Centre) — Дакка куоракка (Бангладеш) баар аналитик киин. Дьадаҥытыйыы таһымын кыччатарга анаммыт түмэт урбааныгар сыһыаннаах киини 2006 сыллаахха Нобель Эйэ премиятын лауреата Мухаммад Йунус тэрийбитэ. Киин салайааччыта Ламия Моршед. 

## Остуоруйата
2006 сыллаахха Мухаммад Йунус уонна кини Grameen Bank Нобель Эйэ премиятын ыланнар профессор офиһын тэрийэллэр («Йунус Секретариата»). Бу Офис Йунус бизнес-философиятын уонна санаатын тарҕатар уонна түмэт урбаанынан дьарыктаныан баҕалаахтарга көмө оҥорор. 2008 сыл от ыйыгар «Йунус Секретариата» Йунус Киинигэр кубулуйбута. 2009 сыл тохсунньутугар Йунус Киинэ уонна ниэмэс CR хампаанньата Grameen Creative Lab-ы тэрийэллэр.

## Сыаллар-соруктар уонна бырайыактар
Йунус Киинэ саҥа түмэт бырайыактарын сайыннарар, саҥа түмэт стартаптарга көмөлөһөр, түмэт урбааныгар сыһыаннаах биир санаалаах дьону булар уонна түмэр. Ону таһынан Киин үс ыйга түмэт урбааныгар саҥа арыйыылар туһунан билгэ-бюллетень таһаарар, дьадаҥы дьоҥҥо анаммыт чэпчики сыаналаах, ол эрээри үрдүк таһымнаахтык оҥоһуллубут оҥоһуктары тарҕатар. Йунус Киинин уонна Grameen Healthcare Trust өйөбүлүнэн Бангладеш түмэт урбааныгар BASF, Danone, Intel уонна Veoliaкурдук улахан хампаанньалар харчынан көмөлөһөллөр.

2009 сыллаахха Йунус Киинэ уонна Grameen Creative Lab Түмэт урбаанын Глобальнай Саммитын тэрийбиттэрэ. 2014 сыллаахха Йунус Киинэ «Саҥа урбаан бырайыагын» нөҥүө 385 араас бырайыагы үбүлүүр.

Йунус Киинэ Гарвард университетын, Боккони университетын, Флоренция университетын, Макгилл университетын, Каледония университетын, Салфорд университетын (Улахан Манчестер) уонна Аасыйа технология институтын (Патхумтхани) кытары түмэт урбааныгар үөрэтии пособияларын оҥорор.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
* Центр Юнуса в Facebook
Ашока (пуонда)

**Ашока**, **Ашока: Дьоҥҥо-сэргэҕэ саҥардыылар** (, ) — Колумбия уокуругун (АХШ) сокуоннарынан үлэлиир Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда — түмэт урбааныгар үлэлиир дьону уонна тэрилтэлэри көрдүүр, өйүүр уонна үбүлүүр тэрилтэ.

«Ашока» урбаан түмэт көҕүлээһиннэрин өйүүр, "түмэт урбаан" диэн өйдөбүлү тарҕатар бастакы тэрилтэ.

«Ашока» Пуонда киинэ Арлингтон куоракка (Виргиния, АХШ) баар. 2014 сыллаах туругунан тэрилтэ Аан Дойду үрдүнэн 37 офистаах этэ.
left|thumb|250x250px|Билл Дрейтон
McKinsey & Company диэн тэрилтэ бизнеһы салайыыга урукку көмөлөһөөччүтэ Билл Дрейтон «Ашока» пуонданы 1980 сыл от ыйын 3 күнүгэр тэрийбитэ.

Дрейтон тэрилтэтин Индия ыраахтааҕытын Ашока аатынан ааттыыр. Ашока Маурийдар ыраахтааҕылыктарын 273-232 б.к.и. сс. салайан олорон Соҕурууҥҥу Аасыйа улахан аҥарын (билиҥҥи Афганистантан Майсурга диэри) сэриилээн ылан, дойду култууратын сайыннарарга, олох таһымын үрдэтэргэ уонна үөрэҕириини тарҕатарга үлэлиир. Билиҥҥи чинчийээччилэр санааларынан бу салайааччы буддизм Аан Дойду итэҕэлэ буоларыгар кимнээҕэр элбэҕи оҥорбут.

1981 сыллаахха «Ашока» бюджета 50 000 доллар эрэ этэ, 2008 сыл тохсунньутугар бюджет 30 мөл долларга тиийэр.

2007 сыллаахха тэрилтэ 60 дойдуттан1800 тахса киһилээх этэ. 2011 сыллаахха дьон ахсаана 2000 тахса буолбута. Тэрилтэ бэйэтэ этэринэн 2014 сыллаахха 70 дойдуттан 3000 киһилээх эбит.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: Ashoka: Innovators for the Public.
Сколл Пуондата

**Сколл Пуондата** () — түмэт урбааныгар (сайдан иһэр дойдуларга доруобуйа харыстабылыгар уонна үөрэҕириигэ көмө) идэтийэр АХШга бэлиэтэммит Аан Дойдутааҕы эргиэнэ суох пуонда..

Пуонда киинэ Пало-Альто куоракка (Калифорния, АХШ) баар.

«Сколл Пуондата» 1998 сыллаахха тэриллибит. Дьеффри Сколл eBayтан баран, хампаанньа бэйэтин аҥарын 2 млрд долларга атыылаан баран бу харчыны пуондаҕа биэрэн пуонда салайааччыта буолар.

2000—2010 сылларга «Сколл Пуондата» түмэт урбаанын өйүүр Аан Дойдуга саамай улахан тэрилтэ буолар .

«„Сколл Пуондатын“ ситимигэр» киирэллэр:
* Оксфорд университетын Лондоннааҕы бизнес-оскуола иһинэн баар Skoll Centre for Social Enterpreneurship;
* Skoll World Forum on Social Enterpreneurship;
* Social Edge диэн онлайн форум-община;
* Skoll Awards for Social Enterpreneurship диэн саҥа көрүүлээх түмэт урбаанньыттарын өйүүр программа.
«Сколл Пуондатын» соруктарын ахсааннарыгар киирэллэр: айылҕаны харыстабыл, доруобуйаны харыстабыл, эйэни, тулуйумтуо буолууну уонна киһи көҥүлүн өйөбүл. 2014 сыллаахха Пуонда айылҕа уларыйыытыгар, ядернай сэрии сэбэ тарҕаныытыгар, ыарыыларга, Араб дойдуларыгар сэриилэргэ уонна уу аччыырыгар болҕомтотун уурбута.

«Сколл Пуондата» граннар программаларынан хас биирдии бырайыакка үс сылга 1 млн долларга тиийэ харчынын биэрэр.

«Сколл Пуондата» дьадаҥы дойдуларга кинигэ дьиэлэрин уонна оскуолалары тутар *Room to Read*  диэн Дьон Вууд () тэрилтэтин өйөөбүт. Холобур, пуонда көмөтүнэн *Room To Read*  2010 сыллаахха 10 000с кинигэ дьиэтин арыйбыт, 1000с оскуоланы туппут уонна *Girls>>Education*  диэн программатынан 10 000с кыыска көмө оҥорбут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: Skoll Foundation.