open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Махаров Дмитрий Дмитриевич

200px|thumb|right|Махаров Дмитрий Дмитриевич

**Махаров Дмитрий Дмитриевич** — Бүлүү улууһун баһылыга (02.12.2007—02.12.2012).

## Олоҕун олуктара
* 1967 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Халбаакы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1989 с. — Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун, инженер-механик идэтигэр үөрэнэн, бүтэрбит. 
* 2002 с. — Российскай Федерация Правительствотын иһинэн норуот хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. 
* 1984—1984 сс. — Бүлүү оройуонун «Халбаакы» совхоһун рабочайа. 
* 1986—1988 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 
* 1989—1992 сс. — ПСО «Якутгражданстрой» (Покровскай), механик. 
* 1992—1994 сс. — МП «Геркулес» (Покровскай), механик. 
* 1994—1997 сс. — кладовщик-снабженец ППВКХ. 
* 1997—1999 сс. — «Туймаада лизинг» (Дьокуускай), сүрүн специалист. 
* 1999—2001 сс. — «Туймаада лизинг» (Дьокуускай), генеральнай директор. 
* 2001—2007 сс. — ГУП «Туймаада-Ас» (Дьокуускай), директор. 
* 2007—2007 сс. — «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгын бастакы солбуйааччыта. 
* 2007—2007 сс. — «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгын эбээһинэһин толорооччу. 
* 2007 сыл ахсынньы 2 күнүгэр «Бүлүү улууһа» олохтоох тэриллии баһылыгынан таллыллыбыт. Боломуочуйатын болдьоҕо — 5 сыл, боломуочуйатын болдьоҕун бүтүүтэ — 2012 сыл ахсынньы 2 күнэ. 

## Сигэлэр
* Центральная избирательная комиссия Республики Саха (Якутия):Глава муниципального образования «Вилюйский улус»
UTC

**UTC** (Universal Time, Coordinated; ааҥ. *Coordinated Universal Time*, фр. *Temps Universel Coordonné*), ол аата **Бүтүн тэҥнэтиллибит кэм**, диэн омуктар икки ардыларынааҕы атом кэмигэр сөп түбэhэр кэм стандарта. Сир эргиирэ бытаарыытыттан сылтаан бу кэмҥэ хас да чорбохтоох сөкүүндэлэр эбиллэллэр.
мини

Саха сирин улахан өттө (Дьокуускайы киллэрэн туран) бу кэмтэн +9 чаас уратылаах.
Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола)

**Михаил Федорович Корнилов-Мээнчэ Уола** (14.02.1888-2.08.1942), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит, онно олорбут, бэйэтин кэнниттэн биллэр суолу-ииһи хаалларбыт саха киһитэ.

Өлүөхүмэ улууһугар Абаҕа сэлиэнньэтигэр 1888 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт (уҥуоҕар суруллубутунан). 

Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аҕай иннинэ, Амма Солобуодатыгар кэлэ сылдьан, 4 саастаах атыыр оҕуһу дьон көрөн турдаҕына, боккуоптаах саппыкы кэтэн баран, икки муоһуттан ылан тэбис-тэҥҥэ анньыспыт. Үллэ сылдьар суон моойдоох, ситэн эрэр атыыр оҕус өрүтэ түһүөлээн, илгистэн, муоһунан түһүөлээн көрбүтүн букатын хамсаппатах. Мээнчэ Уола тустубута биллибэт, ол гынан баран ыһыахтарга мас тардыһан кими да тулуппата үһү. Иккилии эр бэртэрэ киирэн тардыһан да көрдөхтөрүнэ ылар эбит.

М.Ф.Корнилов-Мээнчэ уола бэйэтин кэмигэр үөрэхтээх киһи, Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сэниэ ыаллар Худаевтар дьиэ кэргэннэригэр иитиллибит, начальнай оскуоланы бүтэрбит. Кэргэнин Варвара Васильевна Филипповалыын үс кыыстаахтар эбит, Абаҕаҕа олорбуттар. Ханнык эрэ политическэй боппуруоска балыырга түбэһэн 58 ыстатыйаннан, 1928 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр тутуллубут. Нөҥүө күнүгэр ойоҕо төрдүс оҕотун оҕоломмут. Ону ол диэбэккэ дьахтары Өлүөхүмэ хаайыытыгар укпуттар. Мээнчэ уолун бэйэтин биэс сылга уураахтаан ыраах Соловецкай лааҕырга ыыппыттар. 

1931 сыл ыам ыйыгар үс саха буолан (биир араспаанньалаах Сэмэн уонна Егор Старостиннар) Финляндияҕа күрээбиттэр. Аҕыс хонук хааман уонна устан финнар дэриэбинэлэрин булбуттар. Онтон Хельсинки куоракка кылгас кэмҥэ хаайыыга олорон баран лааҕырга 5 ый үлэлээбиттэр. Бу кэмҥэ Дьокуускайтан төрүттээх Винокуров Михаил диэн АХШ кэнгириэһигэр үлэлиир киһини кытта суруйсубуттара биллэр. Онтон Хельсинкига төннүбүттэр, онно кинилэр тустарынан түүр тылын үөрэтэр профессор Рамстедт истэн бэйэтин институутугар саха тылын билэр дьон быһыытынан үлэҕэ ылбыт.

Финляндияҕа кэргэннэммит, кыыстаах эбит. Хас да европа тылларын үөрэппитэ биллэр. 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр 54 саастааҕар өлбүт. Бэйэтин олоҕун туһунан латыын бичигинэн сахалыы ахтыыта финн-угор уопсастыбатын науучнай сурунаалыгар 1989 сыллаахха бэчээттэммит.

Корнилов М.Ф. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт. 

## Төрүөтэ
**Саха ыалын халандаара.* Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
**Из Соловков в Финляндию*, Якутск вечерний, хаһыат, 2008, сэтинньи, 7
Саввин Иосиф Моисеевич (Кыппыайап)

**Кыппыайап-Саввин Иосиф Моисеевич** - XX-с үйэ саҕаланыытыгар аатырбыт Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуспут киһи.

1898 сыллаахха Мындаҕаайыга Нуойаан диэн сиргэ төрөөбүт. Ийэтэ Лүһүгүр баай кыыһа, аҕата Моисей Иванович Саввин-Баллырҕай, дьадаҥы киһи. Уоһук дьадаҥы аҕатыттан арахсан баай эһэтигэр иитиллибитэ биллэр, Сулҕаччытааҕы церковнай-приходской оскуоланы 1915 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы духуобунай училищаҕа үорэҕин салҕаабыт. Манна 1917 сылы көрсөр, М. Аммосовы, П. Ойуунускайы уонна И. Бараахабы кытта бодоруһар, Г. Петровскай, Е. Ярославскай уонна С. Орджоникидзе уоттаах-төлөннөөх этиилэрин истэр.
1921 сыллаахха "үрүҥ хамсааһына" саҕаламмытыгар урукку былааһы көмүскүүргэ турунар. Аатырбыт Никольскай сэриитигэр кыттар. Манна

## Төрүөтэ
* Кыппыайап диэн кимий? Өстөөх дуу, дьоруой дуу? М. Сибиряков, "Кыым", 2008, алтынньы 30.
Хахай

**Хахай** (*Panthera leo*) диэн Felidae ыалын ахсааныгар киирэр, хахай Panthera ууhун 5 улахан куоскаларыттан биирдэстэрэ. Атыыр хахай ардыгар 280 кг дылы ыйааhыннаах буолуон сөп, куоскалартан баабыр эрэ ордук ыарахан. Айылҕаҕа хахайдар Африкаҕа (Сахараттан соҕуруу) уонна Азияҕа (хотугулуу-арҕаа Индияҕа) олороллор. 

Хахайдар плейстоцен үйэтигэр үөскээбиттэрэ. Былыр Африка үгүс өттүгэр, Эуразияҕа (Арҕаа Эуропаттан Индияҕа дылы) уонна Америкаларга (Юконтан Перуга дылы) олорбут эбиттэр.

Хахайдар 20 сыл кэриҥэ уhун олохтоохтор. Саваннаҕа, оттоох уонна уктаах сиргэ, тыаҕа бааллар. Хахайдар үөр (стадо) буолан олороллор, үөргэ элбэх тыhы уонна хас да саастаах атыыр баар. Үксүн тыhы хахайдар бултууллар, бастатан туран туйахтаах кыылларга. Аччык эбэтэр ыарыhах хахай киhиэхэ саба түһүөн сөп. Атыыр Хибрид Баабыр Хахай ардыгар 200—370—421 кг, 3—4,1 метр, 300—410—411 см.

Баш — Сиэллээх атыыр хахай төбөтө, дьон культуратыгар баар кыыл бэлиэлэриттэн ордук тарҕаммыттартан биирдэстэрэ: литератураҕа, скульптураларга, ойууларга, дойдулар былаахтарыгар уонна киинэҕэ.

## Быһаарыылар
Балык

**Балык** (лат. *Pisces*) диэн уу тоноҕостоох харамайа. Балык тымныы хааннаах, икки иккилии уонна хас да иккилии буолбатах лапчааннаах. Сир бары уу түөлбэтигэр баар.

Балык дьон олус улахан суолталаах аhылыга буолар. Балыктаан туталлар эбэтэр балык фермаларыгар иитэллэр. Балык ойуута былыр былыргыттан аан дойду сорох омуктарын култуураларыгар уонна итэҕэллэригэр баар.

Балык этэ мүлтүгүр быһыылаах — ол ууга түргэнник устарыгар көмөлөһөр. Кини төбөтө сыыйа көҥдөй көҕүс буолан барар. Оттон көҥдөй көхсө кутурукка кубулуйар. Көҥдөй көхсүн итиэннэ кутуругун уҥа-хаҥас куймаҥнатан, иннин диэки сыҕарыйар. Онуоха лапчааннара көмөлөһөллөр. Этэ-сиинэ уҥуох хатырыктарынан бүрүллүбүт.

Балыктар уу куйаарын араас миэстэтигэр олохсуйаллар: байҕалларга уонна тууһа суох ууларга (үрэхтэр, күөллэр, өрүстэр), уу үрүт өттүгэр уонна дириҥэр, сылааска уонна тымныыга. Балык уопсайа 20 тыһыынча кэриҥэ көрүҥэ баара биллэр. Саха Сиригэр балык 42 көрүҥэ үөскүүр. Биһиги дойдубут үгүс балыга олус минньигэс эттээх, эмис, аан дойдуга үөскүүр күндү балык ахсааннарыгар киирэр. Олортон хатыыс (осетр), тууччах (нельма), уомул (омуль), муҥур (чир), муксуун (муксун) курдук күндү балыктары ааттыахха сөп. Маны таһынан майаҕас (сиг), быраҥаатта (пелядь), күндүөбэй (ряпушка) диэн балыктар киэҥник биллэллэр.

Былыр саха сүрүн аһылыгынан күөл балыктара собо уонна мунду буолаллара.

* Баҕа балык (подкаменщик сибирский). Кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Бу балык улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах. Онтунан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Баҕа балык таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.
* Бил (балык)Бил (таймень). Тымныы сүүрүктээх үрэхтэргэ уонна өрүстэргэ үөскүүр. Ыйааһына 60 кг буолар.
* Хатыыс (осетр). Дойдубут тымныы, тыйыс климаттаах буолан бытааннык улаатар. 15—17 сааһыгар устата 60— 70 см буолар. Сороҕор 40 киилэҕэ тиийэ ыйааһыннаах хатыыһы туталлар.
* Кит акулата — ордук бөдөҥ балык. Кини уһуна 20 м. Ол гынан баран тиистэрэ олус кыралар.
* Үрүҥ акула — ордук кутталлаах, сиэмэх балык. Кынчаал көрүҥнээх сытыы тиистэрэ хас да эрээтинэн үүнэллэр.
Биһиги тууһа суох ууларбытыгар үөскүүр бөдөҥ сиэмэҕинэн сом буолар. Кини 1—2 м уһуннаах. Сыҥаахтарыгар элбэх, сүрдээх сытыы кыра тиистэрдээх. Дьабадьыларын диэкинэн бытыктаах. Сому «тууһа суох уулар акулалара» диэн ааттыыллар: кини бэл киһиэхэ саба түһэр.

* Балык уу түгэҕэр тимирдэҕинэ, сотору ардах кэлэр.
* Сордоҥ өрүс кытылыгар тахсыбатах буоллаҕына, уһун ардах, тыал-куус кэлэр.
* Балык күөгүгэ хаппат буоллаҕына, сотору кэминэн ардах кэлэр.

## Өссө маны көр
* Саха сирин балыктарын тиһигэ
Мунду

**Мунду** (, ) диэн Cyprinidae ыалга киирэр, ньулуун ууга олорор кыра балыктар уустара. Саха Сиригэр күөл мундута (*P. perenurus*) уонна оруука (өрүс мундута) бааллар. Мунду уонтан тахса көрүҥнээх. Күөнэхтэн уратыта - арыый бөдөҥ уонна лаапчаана кыһыл, хараҕа быччаҕар.

Саха сирин күөллэригэр үксүгэр 69 кыраадыс хотугу кэтирээһиҥҥэ диэри үөскүүр. Икки сааһыгар ситэр, биэс сааһыгар диэри олорор. Бэһис сылыгар 12 см усталаах, 34 г тиийэ ыйааһыннаах буолар. Үрэх, өрүс мундута ордук бөдөҥ буолар.

Саас хаар ууллан күөлгэ киириитэ, сайыы тахсыыта аан бастаан собо иннинэ мунду аһыы тахсар. Чычаас сылаас ууга аһыыр. Онтон күөлүгэр төннөр, сотору кэминэн искэҕэ ситэн уу сөбүгэр сылыйаатын ыан барар. Собо курдук эмиэ хас да түһүмэхтээн ыыр. Бастакы ыама бэс ыйын саҥатыгар уу үрдэ 8-9 кыраадыс сылыйдаҕына буолар. Иккис - сүрүн ыама - бастакыттан уонча хонон баран буолар. Үһүс - кыра ыама - собо бастакы ыамын эрэ иннинэ буолар. Биир мунду ортотунан 2500 искэҕи ыыр. Искэҕин уу үрдүттэн 20-50 см дириҥҥэ налыы отугар-маһыгар түһэрэр. Тыаллаахха ыабат, тоҕо диэтэххэ ол күөл отугар-маһыгар ыйанан турар искэҕи долгун хамсатан уу тымныы түгэҕэр түһэрдэҕинэ искэх тоҥон өлөр. Атыыр мунду буоһаабыт искэҕиттэн 5 хонон баран мунду ыамата тахсар. Онтон онус хонугар холкутук устан, аһыыр кыахтанар.

## Эбии маны көр
* Күөнэх
* Чекановскай мундута
* Лаговскай мундута

## Быһаарыылар
Кэм курдааһына

thumb|300px|Аан дойдутааҕы ыстандаартаммыт кэм курдааһыннара, бэс ыйа 2008.

**Кэм курдааһына** диэн Сиргэ баар араас уобаластарга араас бириэмэни араарга туттуллар, тоҕо диэтэххэ, Сири Күн тэҥҥэ сырдаппат, биир өттүгэр, холобур, күнүс буоллаҕына атын өттүгэр түүн буолар. Сиргэ билигин 39 кэм курдааһына баар, хас курдааһын бэйэтэ туспа ааттаах. 

Гринвич кэмэ  (GMT) билигин UTC (Coordinated Universal Time - сүрүннүүр биирдэһиллибит кэм) диэн ааттанар. Атын кэм курдааһыннара ону кытта тэҥнэһэллэр. Ыаллыы сытар кэм курдааһыннара үксүгэр чааһынан уратылаахтар, ол гынан баран сорох сирдэргэ 30 эбэтэр 45 мүнүүтэнэн араастаах буолар. Сорох дойдулар хас саас аайы сайыҥҥы кэмҥэ, күһүн аайы төттөрү көһөллөр.

Гринвич кэмэ  (GMT) 1675 сылаахха Гринвичтээҕи хоруоллук обсерваторияҕа төрүттэммитэ. Ол саҕана байҕалга уста сылдьар хараабыллар ханна сылдьалларын быһаарарга көмөлөһөрө. 
thumb|700px|center|Кэм курдааһыннарын хаартата (сыл муус устар туругунан)
Туустаныы

[thumb|right|[аан дойду океана|Аан дойду океанын сылааҕы туустаныыта. Аан дойду океанын атлаhа 2001.]]
**Туустаныы** диэн ууга баар туус концентрацията. Аан дойду океанын уутун орто туустаныыта 35%.
Ньулуун уу

**Ньулуун уу** диэн туустаныыта 0.1% үрдүгэ суох уу. Улахан өттө полярнай муустарга уонна булуустарга баар (90% Антарктика муустарыгар). Онтон таhынан өрүстэргэ, үрүйэлэргэ, ньулуун күөллэргэ уонна былыттарга баар. Ньулуун уу Сир бүтүн уутуттан 3%.
Философия

**Философия** диэн баар буолуу, билии, кырдьык, суут-сокуон, чахчылааҕа, өй уонна тыл курдук өйдөбүллэр бүтүн проблемаларын чинчийэр үөрэх. Философия диэн грек тыла: φιλοσοφία (philosophía) — билиигэ таптал.

## Философия салаалара
Философия бас билиллэр салаалара.
* Метафизика
* Эпистемология
* Этика
* Политика философията
* Эстетика
* Логика
* Өй философията
* Тыл философията
Үгүс академическай субъектар (үөрэхтэр) тус философиялаахтар, холобур үөрэх философията, математика философията уонна история философията. Онтон таhынан, сорох академическай субъектар философия чинчийэр эйгэтин чинчийэллэр. Олор ахсааннарыгар киирэллэр психология, антропология уонна айылҕа үөрэхтэрэ.
## Арҕаа философия
### Историята
#### Былыргы философия
#### Орто үйэлэр философиялара
#### Ренессанс философията
#### Саҥа кэм философията
#### XIX үйэ философията
#### Аныгы философия (1900 сылтан бүгүҥҥэ дылы)
### Бас доктриналар
#### Реализм уонна номинализм
#### Рационализм уонна эмпиризм
#### Скептицизм
#### Идеализм
#### Прагматизм
#### Феноменология
#### Эксистенциализм
#### Структурализм уонна пост-структурализм
#### Аналитик философия
#### Мораль уонна политика философията
### Туттуллар философия
## Илин философия
### Баабыл философията
### Кытай философията
### Индия философията
### Персия философията

## Өссө маны көр
* Философ
Үөрэх

**Үөрэх** диэн тула эйгэни, аан дойдуну чинчийии нөҥүө билии-көрүү. Тула эйгэҕэ баар эттиктэр хайдах үлэлииллэрин быhаарар гына, үөрэхчиттэр салайыллар үөрэх методтарын туттан информация ылаллар.

## Үөрэх историята
## Үөрэх метода
## Үөрэх философията
## РСФСР оскуолалаларын Үтүөлээх учууталлара

## Өссө маны көр
* Билим
* Үөрэх уонна билии
Beaujolais nouveau

**Божоле нуво** ( — саҥа божоле) диэн Франция Божоле улууһугар гаме виноградтан оҥоhуллар кыhыл арыгы. Сэтинньи ый төрдүс чэппиэригэр үөрүүлээхтик фестивальга иһэн саҕалыыллар.
Баарыс

**Баарыс** (лат. *Uncia uncia*) диэн Орто Азия хайаларыгар баар улахан куоска.

##
Ыарыы

**Ыарыы** диэн организм куhаҕан туруга, кини мөлтөөһүнэ уонна өлүүтэ. Ыарыы тас эбэтэр ис төрүөттээх. Араас ыарыы араас симптомнаах уонна бэлиэлээх буолар.
Дуобат

**Дуобат** (эбэтэр **дуомат**) диэн икки киhи оонньуур абстрактнай стратегическэй дуоска оонньуута. Дуобат диагоналынан хардыылыыр уонна күрэстэhээччи дуобатын нөҥүө ыстанан сиир. Дуобат араас көрүҥнээх. Олортон аан дойдуга ордук тарҕаммыттарынан буолаллар омуктар икки ардыларынааҕы дуобат (10×10 дуоска) уонна ааҥл дуобата (8×8 дуоска).

Дуобат былыр сахаларга элбэхтик оонньонор эбит. Дьон дуобат бөгүүрэлэрин бэйэлэрэ талахтан оҥостоллоро. Уһуктаах бөгүүрэлэр хороох, оройо ойо быһыылааҕа — ньыкаа диэн ааттаналлара.

Нотацияны билбэт былыргы сахалар бэйэлэрэ туспа нотациялаахтара. Дуоска суоллара: уһун дьуруу, эбэтэр сүүрэр үөс (a1-h7), алын уонна үрүт тэпсэҥнэр (g1-a7, h2-b8), үс үөс, эбэтэр үс үктэллээх эргиир (c1-h6, b2-g7, a3-f8), олдьу суоллар (e1-a5, a5-d8, d8-h4, h4-e1).

## Көрүҥнэрэ
* Омуктар икки ардыларынааҕы дуобат
* Ааҥл дуобата
* Бразилия дуобата
* Гана дуобата
* Канада дуобата
* Фриз дуобата
* Пул дуобат
* Испания дуобата
* Нуучча дуобата
* Италия дуобата
* Чех дуобата
* Аргентина дуобата
* Тай дуобата
* Түрк дуобата

## Быһаарыылар
Кээмэйдээhин

**Кээмэйдээhин** диэн эттик хайа эмэ кэриҥин (уhунун, ыйааhынын, дириҥин игин) хайа эмэ кээмэй стандартыгар тэҥнээн сыаналааhын. Кээмэйдээhин үөрэҕэ метрология.
Метрология

**Метрология** диэн кээмэйдээhин үөрэҕэ. Метрология кээмэйдээhин бүтүн теоретика уонна практика өрүттэрин көрөр.
Математика

[right|thumb|220px|[Эклид, грек математига, 3 ү. б.э.и., Раффаэлло *[[Атина оскуолата]]* диэн ойуутун фрагмена.]]
**Математика** диэн ахсаан, структура, куйаар уонна уларыйыы курдук өйдөбүллэри чинчийэр үөрэх. Математик Бендьамин Перс () математиканы «наадалаах түмүктэри оҥорор үөрэх» () диэн ааттыыра. Атын математика практиктара этэллэринэн математика холобур үөрэҕэ уонна ол холобурдары математиктар ахсааннарга, куйаарга, үөрэххэ, көмпүүтэрдэргэ, ойуу абстракцияларыгар уо.д.а. сирдэргэ көрдьөөн булаллар. Математиктар бу өйдөбүллэри чинчийэн, саҥа сабаҕалары сэрэйэн көрөллөр уонна кинилэр дьиҥнэрин кытаанах дедукциянан талыллыбыт аксиомалартан уонна быhаарыылартан таhаараллар.

## Этимологията
«Математика» μάθημα (máthēma) диэн грек тылыттан тахсыбыта. *Үөрэнии* эбэтэр *үөрэх* диэн тылбаастанар.

## Историята

Cаха Сиригэр математика сайдыыта 1960-с сылларга саҕаламмыта. Сахалартан бастакынан үөрэх кандидатынан Софронов Егор Трофимович (1965 сылаахха), онтон бастакы математика докторынан Томскай Григорий Васильевич (1987 сылаахха) буолбуттара.

## Үөрэх быhыытынан

## Эйгэлэрэ

### Ахсаан

:

### Структура

:

### Куйаар

:

### Уларыйыы

### Олохтооhуна уонна философията

:

### Дискрет математика

:

### Туттуллар математика



Image:Gravitation space source.png | Математика физиката
Image:BernoullisLawDerivationDiagram.svg | Математика убаҕас механиката
Image:Composite trapezoidal rule illustration small.svg | Суоттааhын анаалиhа
Image:Maximum boxed.png | Оптимизация
Image:Two red dice 01.svg | Буолуон сөп теорията
Image:Oldfaithful3.png | Статистика
Image:Market Data Index NYA on 20050726 202628 UTC.png | Үп математиката
Image:Arbitrary-gametree-solved.svg | Оонньуу теорията



## Бутуллуу
Математика константата

**Математика константата** диэн суолтата уларыйбат кэриҥ. Үксүн реальнай ахсаан буолар.
Пи

[thumb|360px|right|[Төгүрүмтэ диаметра 1 буоллаҕына, кини эргимтэтэ π'га тэҥнэhэр]]
**Пи** (**π**) диэн эргимтэ уhуна диаметрын уhунугар сыhыанын көрдөрөр математика константата.

## Кээмэйэ
* \frac{22}{7} (Архимед),
* \frac{377}{120} (индия астронома Ариабхата V үйэҕэ),
* \frac{355}{113} (кытай астронома Цзу Чунчжи V үйэҕэ).

thumb|right
* 500 бэлиэлээх:
*: π ≈ 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399 375 105 820 974 944 592 307 816 406 286 208 998 628 034 825 342 117 067 982 148 086 513 282 306 647 093 844 609 550 582 231 725 359 408 128 481 117 450 284 102 701 938 521 105 559 644 622 948 954 930 381 964 428 810 975 665 933 446 128 475 648 233 786 783 165 271 201 909 145 648 566 923 460 348 610 454 326 648 213 393 607 260 249 141 273 724 587 006 606 315 588 174 881 520 920 962 829 254 091 715 364 367 892 590 360 011 330 530 548 820 466 521 384 146 951 941 511 609 433 057 270 365 759 591 953 092 186 117 381 932 611 793 105 118 548 074 462 379 962 749 567 351 885 752 724 891 227 938 183 011 949 12…

## Өссө маны көр
* Пи чыыһыла күнэ
Ахсаан

thumb|right|Подмножества чисел

**Ахсаан** диэн ааҕааhыҥҥа уонна кээмэйдээhиҥҥэ туттуллар абстрактнай объект. Ахсаан үөрэҕэ диэн математика ааттанар.

## Историята

## Ахсаан көрүҥнэрэ

### Айылҕа ахсааннара (ℕ)

### Бүтүн ахсааннар (ℤ)

### Рациональнай ахсааннар (ℚ)

### [[Дьиҥнээх чыыһылалар|Дьиҥнээх ахсааннар]] (ℝ)

### [[Комплекс ахсаан]]нар (ℂ)

## Суоттанар ахсааннар

## Атын көрүҥнэрэ
Геометрия

[thumb|[Үс муннук |Үс муннуктар холобурдара: 1 — тэҥ өрүттэрдээх, 2 — көнө муннуктардаах, 3 — сыппах муннуктаах]]

**Геометрия** (; γεω/гео = сир, μετρία/метрия = кээмэй) диэн кээмэй, быhыы, фигуралар холоонноох турууларын уонна куйаар майгыларын үөрэтэр математика салаата.

Былыргыттан сайдыбыт Эклид классическай элементарнай геометрията "кэрчик" уонна "эргимтэ" диэн сүрүн өйдөбүллэргэ (объектарга) олоҕурар. Кэрчиктэртэн тураллар "үс муннуктар", "параллелограммнар", "трапециялар" уонна да атын геометрия үөрэтэр объектара. Кинилэр уонна төгүрүктэр тустарынан саҥаттан саҥа теоремалары математиктар 2500 сыл устата арыйдылар уонна кинилэр дьиҥнэрин аксиомаларга уонна быhаарыыларга олоҕуран көрдөрдүлэр. 

Соторутааҕыта бу классическай геометрияны байытан, кэрчиктэртэн эбэтэр эргимтэлэртэн турар "траекториялардаах" эккирэтии процестарын үөрэтии саҕаланна. Бу Эклид классическай элементарнай геометриятыгар эрэ олоҕурар саҥа Эккирэтии элементарнай геометриятын cайдыытыгар саха математиктара элбэхтик үлэлэhэллэр (Г.В.Томский, Элементарная геoметрия преследования. - Paris, Editions du JIPTO, 2005).

## Геометрия предмета
Геометрия бэйэ- бэйэлэрин кытта сыһыаран, сыһыаран, сыһыаран " ортоку«,» иһигэр «уонна онтон салгыы; тел. тэҥнээһин туһунан өйдөбүллэр, ону таһынан тел. геометрическай эт- хаан уларыппат,» линия киэҥ«,» туох эрэ уһуна суох буолар «дии санаабыттар. Муҥур уһуга суох, эстракцияны, муҥура суох кээмэйин кытары муҥура суох сыһыаны олохтуур. Геометрическай фигуралары туруоруу, кээмэйдэрэ уонна уларыта тутуу киэҥ сыһыанынан быһаарыллар.

Дьиҥнээх предметтэри, геометриялары чинчийэн баран, атын предметтэри аралдьытан, ыйааһын, сибэкки курдук, хардарыта туруулаһан көрөр. Ити олохтоох объектар икки ардыларыгар баараҕай объектар уонна биир уустаах объектар дьүүлгэ тахсалларыгар, киэҥ сирдээх- уоттаах объектар икки ардыларыгар киэҥ сыһыаннаһыылартан туоруурга кыаҕы биэрэр. Чуолаан, геометрия икки ардыларынан ырааҕы ырыта көрөр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Тригонометрия
Арифметика

[thumb|right|200px|[Бехам, Ганс Себальд|Ганс Себальд Бехам. Арифметика. XVI-с үйэ]]

**Аритметика** диэн ахсаан судургу көрүҥнэрин (дьиҥ, бүтүн, табыгас) уонна кинилэр судургу операцияларын (эбии, көҕүрэтии, төгүл, түҥэтии) үөрэтэр математика салаата. Ардыгар математиктар ахсаан теориятын *үрдүк аритметика* диэн ааттыыллар.

## Арифметика холобурдара

* 2 + 3 = 5 (эбии - уларытыллыан сөп, ол курдук  2 + 3 диэн 3 + 2 тэҥ)
* 7 - 5 = 2 (көҕүрэтии - уларытыллыбат, ол курдук 7 - 5 диэн 5 - 7 атын)
* 3 * 4 = 12 (төгүлүү уларытыллыан сөп, ол курдук 3 * 4 диэн 4 * 3 тэҥ буолар)
* 6 / 2 = 3 (түҥэтии уларытыллыбат, ол курдук 6 / 2 диэн 2 / 6 атын буолар)
Комбинаторика

**Комбинаторика** диэн дискретнай объектары үөрэтэр математика салаата. Математика атын салааларыныын ситимнээх: алгебралыын, буолуон сөп теориятыныын, эргодика теориятыныын уонна геометриялыын. Онтон таhынан туттуллар субъектардыын ситимнээх, ол аата информатикалыын уонна статистика физикатыныын. Комбинаторика объектар туспа критерийдарын "ааҕан" "ордук улахан", "ордук кыра" эбэтэр "сөптөөх" объектары уонна кинилэр алгебра структураларын булан таhаарар.
Булуус

**Булуус** диэн хаар чиҥ араҥаларыттан үөскээбит улахан муус маассата.

Географияҕа: 1) үйэттэн үйэҕэ сир анныгар, сир хайа тоҥмутугар уу киирэн тоҥон, үллэн, хайа тэбэн, элбии, улаата турарыттан үөскүүр, өрүс, үрэх, аппа, күөл, муора биэрэктэрэ быстан түстэҕинэ көстөн кэлэр сир мууһа; 2) сир ирбэт тоҥо.
Тыа

[right|thumb|250px|[Тайҕа]]

**Тыа** (ойуур, тайҕа) диэн элбэх мастаах сир. Тыалар планета кураанах сирин ньуурун 30% ылаллар.

Т.к.: тэ (эбэҥк.) — тайҕа; туу, тоо, тау (түүр.) — хайа, хайа ойуура, ойуурдаах хайа.

## Өссө маны көр
* Тэҥкэ
* Чагда
* Чараҥ
* Ыркый-ойуур
* Ардахтаах тыа
Париж

**Париж** () диэн Франция киин уонна ордук улахан куората.

## Быһаарыылар
Рим

**Ром** () диэн Италия ил уонна Лацио улуус киин куората. Италия олохтооҕун ахсаанынан ордук улахан куората (2,705,317 киhи). Италия тумул арыытын ортокулуу-хоту өттүгэр, Тибер өрүскэ турар.

Ром куорат быhыытынан 2,5 тыh. сыл историялаах.

## Куорат бэлиэтиир күннэрэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү испаан тыллаах элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
Дьамайка

**Дьамайка** (ааҥ. *Jamaica*) диэн Кариб байҕалыгар баар арыы-дойду. Улахан Антилларга баар, 234 км уhуннаах уонна 80 км кэтиттээх.

## Дьамаайка бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 6 — Учуутал күнэ
* Ыам ыйын 23 — Үлэ күнэ .
* Атырдьах ыйын 1 — Эмансипация күнэ (Emancipation Day). Урукку Европа дойдуларын Кариб байҕаллааҕы холуонньаларыгар кулуттааһыны суох гыныыга сыһыаннаан бэлиэтэнэр күн
* Атырдьах ыйын 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1962)
* Атырдьах ыйын 17 — Маркус Гарви күнэ. 2012 сыллаахтан Ямайкаттан төрүттээх панафриканист, хара националист Маркус Гарви төрөөбүт күнүгэр (1887-1940) бэлиэтэнэр

## Быһаарыылар
Киҥстон

**Киҥстон** () диэн Дьамайка киин уонна ордук улахан куората, арыы дойду соҕуруулуу-илин өттүгэр баар.
Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ

**Соҕуруу Кэриэйэ**, официаллык **Кэриэйэ Өрөспүүбүлүкэтэ** ( *Тэхань миньгүг*) диэн Илин Азияҕа, Кэриэйэ тумул арыытыгар баар дойду, сороҕор "Сарсыардааҥҥы Чуумпуруу Сирэ" диэн ааттанар. Кирбиилэhэр Кытайдыын арҕаа, Дьоппуоннуун илин уонна Хоту Кэриэйэлиин хоту. Соҕуруу Кэриэйэ киинэ Сеул куорат, Азия үп уонна култуура суолталаах киинэ уонна аан дойду иккис улахан метрополия зоната.

## Историята

Кэриэйэ аан дойду былыргы цивилизацияларыттан биирдэстэрэ, бастакы дьон манна аллараа палеолит кэмигэр үөскээбиттэрэ.

## Аата
«Кэриэйэ» диэн нуучча тылыттан киирбит (*Корея*) сахалыы уларытыллыбыт тыл, экзоним буолар. Кэриэйдэр бэйэлэрин, дойдуларын "Һ*ангук*" (한국), ол эбэтэр "*Чоосон*" (조선) диэн ааттыыллар.

## Эбии маны көр
* Соҕуруу Кэриэйэ бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Сеул

**Сеул (Сөүл)** () диэн Соҕуруу Кэриэйэ киин уонна ордук улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 12 мөллүйүөн киһи, аттынааҕы дэриэбинэлэрин уонна куораттарын холбоон 26 мөллүйүөн киһи буолар. Аан дойду биир улахан мегаполиһа уонна ордук сайдыылаах куората буолар. Территориятынан биир ордук улахан куорат, холобур куорат кытыытыттан куорат ортотугар (сыантырыгар) диэри 7 чаас айанныыгын (массыынанан) уонна 3 чаас (аныгы түргэн поеһынан). Куоратка 2007 сылтан ыла "Кыталык" диэн Сахалар түмсүүлэрэ үлэлиир. 

## Сеул Сахалара

* студеннар - 49
* наар олохтоох (Корея гражданстволаах) - 1004
* бизнестээх сахалар - 87
* туристар ахсааннара - 2007-2009 сс - 835 саха киһитэ сылдьыбыт
* Permanent Resident статустаах сахалар - 892 киһи

Ону таһынан куоратка өссө 200 араас омук представителя олохсуйан олорор. Саамай элбэх кытайдар буолаллар (1 мөл.) уонна узбектар (670 тыһ.). Син мээнэ элбэх нуучча олорор (700 тыһ.). Сахалар уопсай ахсааммыт Сеул куоратка 3500 курдук (87% Корея сахаларыттан).
Адыаччы (өрүс)

**Адыаччы**   — өрүс, Дьааҥы өрүс уҥа салаата.

## Географията
Устата — 715 км, ууну 89,8 тыс. км² сиртэн хомуйар.Баһа Бороҥ сискэ сытар.

## Гидрологията
Өрүс ардах уонна хаар уутунан "аһылыктанар" . Орто уу ороскуода секундаҕа 485 куб. м. Алтынньы саҥатыгар муус турар. Мууһа ыам ыйын ортотугар, бүтэһигэр эстэр. 4 ый устата түгэҕэр дылы тоҥуон сөп. Тардыытыгар 4600 күөл баар. Үгүс тарыҥнаах.

## Салаалара
Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн *[[Чаркы]]*, *[[Туостаах]]*; хаҥас өртүттэн *[[Дэрбэкэ]]*, *[[Нэльгэһэ]]*, *[[Боруулаах (өрүс)|Боруулаах]]*.

Устар аал өрүс ууһуттан 230 км ыраахха тиийиэн сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, Словарь - справочник,Якутск, 1980 г.
Алаһыай

**Алаhыай** - Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр өрүс. Устата 1590 км. Ууну 64700 кв. км. иэннээх сиртэн хомуйар. Алаһыай хайаларга Нелькаан уонна Калдылчаан үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. Бассейныгар 24000 күөл баар. Төрдүгэр уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 320 куб. м. Балаҕан ыйын бүтэһигэр тоҥор. Мууһа ыам ыйын ортотугар эстэр. Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Рассоха, хаҥас өртүттэн Буор Үрэх.

## Ылыллыбыт сирэ

* Якутская АССР, словарь справочник, Якутск, 1980 г.
Олоҥхо

thumb|right|300px|Олоҥхоhут
**Олоҥхо** — саха уус-уран айымньыта. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. Олоҥхоhуттар араас айымньылары холбоон уhун олоҥхолору айаллара. Үгүс олоҥхо 10–15 тыh. хоhоон устуруокаларыттан турар эбит. Бөдөҥ олоҥхолор 20 тыh. тахса буолаллар үһү. Хас биирдии кэпсэнэр герой туспа куолаhынан ылланар. Сорох олоҥхолор хас да күн ылланаллар үһү. Ордук биллиилээх олоҥхо буолар Дьурулуйар Ньургун Боотур.

2005 с. олоҥхо ЮНЕСКО киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киирбитэ.

## Чинчийии
Олоҥхо чинчийээччилэрэ:
* Былатыан Ойуунускай
* Илларионов Василий Васильевич

## Өссө маны көр
* Олоҥхо ааттарын тиһигэ
* Олоҥхо күнэ
* Олоҥхо үөрэҕин таба туһаныы

## Сигэлэр
* Olonho.com - Олоҥхо Портала  - Саха республикатын олоҥхону билиһиннэрэр, сайыннарар уонна тарҕатар официальнай ресурса
* Олоҥхо 1250 сыла 
* Текстар
* Олоҥхо туһунан 
* olonkho.info - "Олоҥхо" информационнай система портала
Ботомоойу

**Ботомоойу** диэн үрэх, Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 299 км. 3930 кв.км иэннээх сиртэн ууну хомуйар. Баһа Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Ньурба уонна Сунтаар улуустарын чэрчитэ буолар. 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ииндийэ далайа

**Ииндийэ далайа** () диэн улаханынан аан дойду үһүс далайа, Сир уу ньуурун 20% ылар. Хоту Азияны тулалыыр, арҕаа Африканы, илин Индокытайы, Сунда арыыларын уонна Аустралияны. Атлантик далайныын илин меридиан 20° уонна Чуумпу далайныын илин меридиан 147° кирбиилэhэр. Иэнэ 73,556,000 км² (Кыhыл байҕаллыын уонна Перс хомотунаан). Ииндийэ далайыгар 292,131,000 км³ уу баар. Ииндийэ далайыгар арыы дойдулар бааллар: Мадагаскар, Комордар, Сейшеллар, Мальдивтар, Мауритиус уонна Сри Ланка. Индонезия илин баар.

[thumb|right|300px|Ииндийэ далайа, [Антарктика регионунуун.]]

## [[Ииндийэ далайа|Ииндийэ далайын]] байҕаллара

* Андаман
* Аравия
* Арафур
* Бенгал хомото¹ 
* Кыһыл
* Лаккадив
* Персия хомото¹ 
* Тимор

¹Быһаарыы: гидрология уонна геохимия өртүнэн байҕал.
Ньурба

thumb|130px|Ньурба гиэрбэтэ
**Ньурба** — саха куората. Ньурба улууhун киинэ. Бүлүү өрүскэ турар. 1930 с. тэриллибитэ. Олохтоохторун ахсаана 10 156 киhи (2010). Ньурба куорат өссө от күөх куорат диэн биллэр. 

## Географията

## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Ньурба биллиилээх дьоно
:Иванов Михаил Спиридонович — Багдарыын Сүлбэ (1928 с. сэтинньи 8 к. төрөөбүт) — топонимист, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи.
:Прокопьев Юрий Николаевич (14.07.1932—22.12.2003) — сэбиэт уонна партия үлэһитэ, филология кандидата.

## Өссө маны көр
* Ньурба улууһа
* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Нюрбинский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Ньурба нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Нюрбинский улус
Тэҥнэбил

**Тэҥнэбил** диэн математика бигэргэтиитэ, бэлиэлэринэн суруллар, бу курдук: 2 + 3 = 5.

## Өссө маны көр
* Биир уларыйааччылаах тэҥнэбиллэр
* Функция
* Тэҥнэһии бэлиэтэ 
* Тэҥнэбил төрүтэ
Мирнэй

200px|thumb|Мииринэй гербэтэ
400px|thumb|left|Мииринэй. Алмааһы арыйааччыларга өйдөбүнньүк

**Мииринэй** диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин куората. Мииринэй улууhун киинэ. Олохтоохторун ахсаана 37,5 тыh. киhи (2008). Иирэлээх өрүскэ турар (Бүлүү бассейна).

1955 сыл бэс ыйын 13 күнэ Миирнэй куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, бу күн Саха Сирин арҕаа өттүгэр, билиҥҥи Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт кимбэрилиит туруупкатын. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха "Зарница" диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара. 

1956 с. сэтинньи 30 күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; 1959 с. муус устар 3 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; 1965 с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут.
400px|thumb|left|Мииринэй куйаартан көстүүтэ
Мирнэй улууһа

**Мирнэй улууhа** — Cаха Республикатын арҕаа өттүгэр баар. Сайдыылаах индустриялаах улуус. Салалтата Мирнэй куоракка баар.

## Демография

[500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

¹''Хос быһаарыы: 1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпиһинэн [Садын улууһа|Садын улууһун нэһилиэнньэтэ көрдөрүллүбүт''490px|thumb|left|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Мирнэй улууһун каартата (бөһүөлэктэргэ уонна нэһилиэктэргэ киирбэт территория өҥө суох)

## Үөрэҕирии
Булуҥ улууһа

**Булуҥ** диэн Саха Республикатын хоту өттүгэр баар улуус. Салалтата Тиксии бөһүөлэккэ баар.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 9713 киһи. 
2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 2271 киһи (23,23%), нууччалар — 3500 киһи (35,81%), эбэҥкилэр - 2345 киһи (23,99%), украйыыннар — 663 киһи (6,78%), эбээннэр — 607 киһи (6,21%) уонна атын омуктар — 389 киһи (3,98%).

[thumb|left|500px|Cурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана[Билэ:Булунский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]

## Администрацияларынан араарыы
thumb|right|300px|Булуҥ улууһун каартата (нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох)



## Үөрэҕирии
Улуус

**Улуус** диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай тэриллиитэ. Сорох түүр тылларыгар ил эбэтэр дьон диэн суолталаах.

Былыр Көмүс Ордуу саҕана Арассыыйа *Нуучча улууһа* диэн ааттана сылдьыбыта. Бүрээтийэҕэ билигин улуус диэн бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын (бөһүөлэктэрин) ааттыллар.
Комплекс ахсаан

**Комплекс ахсааннар** диэн реальнай ахсааннар кэҥэтиилэрэ. Албын биирдээҕи, *i*, эбииттэн тахсар. Бу курдук:

:i^2=-1.\,
Итэҕэл

thumb|380px|
[thumb|Аан дойду бас итэҕэллэрин бэлиэлэрэ.<br />Хаҥастан уҥа: <br />1 кэккэ. [Христианизм, Иудаизм, Индуизм  2 кэккэ. Ислам, Буддизм, Шинто  3 кэккэ. Сикхизм, Баhаи, Дьайнизм.]]

**Итэҕэл** диэн айыы күүстэр баалларыгар итэҕэйии, эрэнии уонна кинилэргэ сүгүрүйүү, үҥүү. Онтон таhынан аан дойдуну көрөөһүн, айылҕа көстүүлэрин быhаарыы. Итэҕэл киhи майгытыгар уонна санаатыгар дьайар. Дьон төрүт үгэстэрэ, култуурата, историята уонна күннээҕи олоҕо-дьаhаҕа итэҕэллиин ситимнээх буолар.

## Өссө маны көр
* Саха итэҕэлэ
Ый (кэм)

**Ый** диэн халандаардарга туттуллар кэм кээмэйэ. Ый Сир тула биир эргииригэр тэҥнэhэр. Ыйга 29,53 кэриҥэ күн баар, сылга 12 ый баар.

Ыйдар сахалыы ааттара: тохсунньу, олунньу, кулун тутар, муус устар, ыам ыйа, бэс ыйа, от ыйа, атырдьах ыйа, балаҕан ыйа, алтынньы, сэтинньи, ахсынньы.

Халлааҥҥа ый үөскээн - бүтэн өссө саҥа ый халлааҥҥа үөскүөр диэри кэм. Өбүгэ кэми кээмэйдиир үгэстэриттэн  биирдэстэрэ. Былыргы саха сарсыарда-киэhэ от - мас тиэйэ сылдьан, киирэ-тахса халлааҥҥа көстөр ыйы күн аайы көрө-кэтии сылдьара. Ол да иhин сахалыы ааттаах ыйдар үөскээтэхтэрэ. Өссө: 1 Ый саҥата. 2. Ый ортото 3. Ый эргэтэ. 4 Ый бутүүтэ диэн, билиҥҥи ый фазата (уонна нэдиэлэ) диэн өйдөбүллэргэ сөп түбэhэр, кэм кээмэйин быhаарыылар бааллара. Аны туран, холобура, хаhан буолара чопчу биллэр ый хойутаан тахсар «күбэ киэhэтэ» диэн түүннэр ый эргэтин саҕаланыытыгар бааллара. Кыhын бытархан тымныыга оннук ытыс таhынар хараҕаҕа тубэспит айан киhитэ эрэйи көрөрө. Аhары баран сэрэхтээҕэ. Онон «күбэ киэhэтин» кэмигэр сырыы-айан тохтуура. Билим этэринэн, синодическэй ый 29,5 хонуктаах. үөhээ этиллибиккэ көстөрүнэн, сахаҕа даҕаны ый 29-30 хонуктаах диэн өйдөбүл баара.
Ньидьили

500px|thumb|right|Нидьили күөл
**Нидьили** — Кэбээйи улууһугар баар улахан күөл. Иэнэ 119 кв.км.

Устата 33,5 км. Кэтитэ 6 км. Орто дириҥэ 3 м. Ууну 1010 кв.км. иэннэх сиртэн хомуйар.

Күөлгэ **Күҥкэй** уонна **Харыйа Үрэҕэ** түһэллэр. Гидрология өртүнэн туругун ырытыы 1960 сыллаахха саҕаламмыта.

От ыйыгар уу температурата 18,7° тиийэр. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри уута тоҥ.

Собото Саха сиригэр киэҥник биллэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күн (кэм)

**Күн** (**Хонук**) диэн кэм кээмэйэ. Сир одоно бэйэтин эргиччи биир эргиири оҥорор кэм кэрчигэ, быһа холоон 24 чаастан турар.

## Сыл күннэрэ

 Олунньу ыйыгар ордук хонуктаах сылга эрэ 29 күн баар. Атын сылларга 28 күннээх.
Кумах чаhыта

thumb|200px|Үc атахтаах кумах чаhыта

**Кумах чаhыта** диэн кэми кээмэйдиир тэрил. Кыараҕас үөлэhинэн холбоммут икки таас иhит, биирэ иккиhин үрдүгэр баар. Атыннык **чаас чаhыта** диэн ааттанар, тоҕо диэтэххэ, чаhыга баар кумах сүүрэр кэмэ биир чаас.
Мүнүүтэ

**Мүнүүтэ** (бэлиэтэ **min**) диэн кэм биирдигэ, чаас 1/60. Мүнүүтэҕэ 60 сөкүүндэ баар.
"Мүнүүтэ" диэн тыл латыын тылыттан үөскээбит. "Минимум" диэн, ол аата "кырата" диэн латыын тылыттан тахсар. "Кыратык кэтэс"  диэн суолтаҕа "мүнүүтэ кэтэс" дииллэр. 

СИ единицата буолбатах, ол  гынан баран СИ кээмэйдэрин кытта бииргэ туттуллуон сөп. Былыргы астрономия үлэлэригэр мүнүүтэнэн күн 60 гыммыттан бииринэн ааҕыллар этэ (ол аата билигин 24 мүнүүтэ)
Чаас

**Чаас** (бэлиэтэ **h**) диэн кэм биирдигэ. Чааска 60 мүнүүтэ эбэтэр 3,600 сөкүүндэ баар. күҥҥэ 24 чаас баар.
Сөкүүндэ

**Сөкүүндэ** (бэлиэтэ **s**) диэн кэм биирдигэ. Биирдиктэр омуктар икки ардыларынааҕы системаларын кэм сүрүн биирдигэ. Сөкүүндэ миллисөкүүндэҕэ (s 1/1000) уонна наносөкүүндэҕэ (s 1/1000000000) үллэстэр.
Астрономия

**Астрономия** (Грек тылларыттан: astron (ἄστρον) — сулус + nomos (νόμος) — сокуон) диэн халлаан куйаарын эттиктэрин чинчийэр үөрэх. Ол эттиктэр ахсааннарыгар киирэллэр: сулустар, планеталар, кометалар уонна галактикалар. Астрономия чинчийиилэригэр физикалыын, химиялыын, метеорологиялыын уонна космологиялыын холбоhор. Астрономия ордук былыргы үөрэхтэр ахсааннарыгар киирэр.
Галилей Галилео

**Галилео Галилей** (Итальянныы: *Galileo Galilei*; олунньу 15 1564 — тохсунньу 8 1642) диэн аатырбыт Италия физига, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи. Кини телескобу айбыта уонна Коперник санааларын өйөөбүтэ. Галилейга "аныгы обсерватория астрономиятын аҕата", "аныгы физика аҕата" уонна "аныгы үөрэх аҕата" диэн албан ааттар иҥэриллибиттэрэ. Галилей кинематиканы үөрэппитэ, телескобунан Чолбон фазаларын бигэргэппитэ уонна Юпитер түөрт ордук улахан аргыстарын (кэлин Галилей ыйдара диэн ааттаммыттара) арыйбыта, Күн мэҥнэрин кэтээн көрбүтэ уонна чинчийбитэ. Онтон таhынан үөрэх уонна технология туттуллуутугар үлэлэспитэ, компас дизайнын тупсарбыта.

Галилей Аристотель кэмиттэн баhыйар геоцентризм (Күн Сир тула эргийэр) көрүүлэрин утарбытын иhин, Ром Католик Таҥара дьиэтин инквизицията кинини сойуолаабыта уонна бэйэтин хелиоцентризм (Сир Күн тула эргийэр) көрүүлэриттэн туораттара сатаабыта.

## Быһаарыылар
Киһи оҥоһуута

Сахалыы киһи оҥоһуута, латыын тылынан - анатомия. 
## Төбө оҥоһуута
* Баттах
* Сүүс 
* Хаас
* Харах
* Кыламан
* Кулгаах
*Иэдэс
* Мурун
* Бытык
* Уос
* Айах
* Айах иһигэр:
* тиис
* тыл
* куолай
* таҥалай
* Күөмэй
* Хабарҕа

## Ис
* Тыҥа
* Сүрэх
* Куртах
* Таал
* Быар
* Бүөр
* Очоҕос
* Киин
* Муҥур
*Ноор
* Ойоҕос
* Хабах
* Эмэһэ
* Сымыыт
* Ууһуур уорган:
*Киэли
** Эр киһи - өбүс
** Дьахтар - абас
* Көҕүс
* Сарын
*

## Илии
* Илии
* Хары
* Ытыс
* Тарбах:
** Эрбэх
** Сөмүйэ
** Ортоку тарбах
** Аата суох
** Ылгын чыкыйа

## Атах
* Сото
* Тобук
* Бөтөҕө
* Уллуҥах
Конфуций

**Конфуций** ( *Куҥ-Сүө*, ардыгар  *Куҥ Фу-Цы* Kǒng Fūzǐ — "Коҥ уус"; Балаҕан ыйын 28, б.э.и. 551 с.— б.э.и. 479 с.) диэн былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.

[thumb|Куҥ Сүө («Кытай мифтэрэ уонна үһүйээннэрэ» кинигэттэн уруһуй — ''E.T.C. Werner, [1922'')]]
Аристотель

**Аристотель** ( *Aristotélēs*) (б.э.и. 384 – б.э.и. 322) диэн грек филосова, Платон үөрэнээччитэ уонна Улуу Александр үөрэтээччитэ. Кини физика, метафизика, поэзия, театр, музыка, логика, риторика, политика, дьаhалта, этика, биология уонна зоология туcтарынан үлэлэри суруйбута. Былатыаны уонна Сократы тэҥэ Аристотель Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Кини үөрэҕэ, аристотелианизм, Орто үйэлэр тухары бүтүн үөрэххэ улахан дьайыылааҕа.

## Быһаарыылар
Сократ

**Сократ** ( *Sōkrátēs*) (б.э.и. 469 — б.э.и. 399) диэн классик грек филосова. Арҕаа философия төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Платон
* Аристотель
* :ru:Болиголов пятнистый (*Conium maculatum*)
Былатыан

**Былатыан** эбэтэр **Платон** ( *Plátōn*) (б.э.и. 428/427 — б.э.и. 348/347) диэн гириэк бөлүһүөгэ. Үөрэтээччитин Сократы уонна үөрэнээччитин Аристотели кытта Арҕаа философия төрүттээччитэ буолар. Былатыан философияҕа, логикаҕа, риторикаҕа, математикаҕа уо.д.а. эйгэлэргэ үлэлэри суруйбута. Атина куоракка Академия тэрийбитэ (Арҕаа дойду бастакы үрдүк үөрэҕирии сирэ).

Платон үлэлэрин диалог быһыытынан суруйара - дьон араас санаа туһунан кэпсэтэллэрин, уонна сороҕор кинилэри кытары сөбүлэспэтин туһунан суруйар. Ол иһин ааҕарга быдан судургу уонна интириэһинэй буолар.

Платон кэпсэтиилэригэр сүнньүнэн тутаах киһинэн Сократ буолар. Үксүгэр Сократ дьону кытта кэпсэтэр, ону дьон логикаҕа итэҕэйэллэрин көрө сатыыр. Атын дьон ол кэпсээннэргэ Сократтан кыыһыраллар. Платону үөрэтэр дьон Сократ ону дьиҥнээхтик Платоҥҥа кэпсээбит дуу, эбэтэр, суолтата улаатарыгар көннөрү персонаж быһыытынан туттубут дуу диэн мөккүһэллэр.

Платон софизм риторикатын утаһара уонна сөбү уонна тэҥ буолары киллэрэ сатыыра.

Биир биллэр үлэтинэн *Республика* (греческай тылтан - куорат) буолар.  Онно Сократ **эҥкилэ суох дойду** туһунан суруйар. Онно боппуруоһу туруоруу, эбэтэр Сократ ньымата туттуллара олус суолталаах.

## Быһаарыылар
Ибн Сина

thumb|right|Ибн Сина
**Ибн Сина** (*Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā*, ) (төрөөбүтэ: 980, Бухара аттыгар, билиҥҥи Узбекистан — өлбүтэ: 1037, Хамедан, Иран) диэн Орто Азияттан төрүттээх аатырбыт эмчит уонна философ. Онтон таhынан кини астроном, химик, географ, логик, палеонтолог, математик, физик, поэт, психолог, үөрэхчит, саллаат, ил үлэhитэ уонна үөрэтээччи эбит. Ибн Сина бүтүннүүтэ араас үөрэх 450 үлэтин суруйбута, олортон 240 бүгүҥҥэ дылы тиийбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Хайа

[thumb|right|[Дамаванд хайа, Иран]]
**Хайа** диэн киэҥ өйдобүлэ Сир ньуурун көрүҥэ, туhааннаах иэҥҥэ аттынааҕы сир ньууруттан үрдүк баар уонна чыпчааллаах. 
Уустук өйдөбүллэрэ: 1) үрдүк буор эбэтэр таас арҕас; 2) очуос таас, турук таас; 3) сис таас; 4) үрдүк туруору эниэ. 

Хайалар Азия иэнин 64%, Хоту Америка 36%, Эуропа 25%, Соҕуруу Америка 22%, Аустралия 17% уонна Африка 3%. Cир бүтүн ньуурун 24% хайалаах сирдэр, дьон 10% хайалаах сирдэргэ олорор. Аан дойду үгүс өрүстэрин бастара хайаларга бааллар.

Т.к.: кая, гая, хая (түүр.) — таас хайа, очуос; кая (турок., болг.), коя (узб.) — таас хая; кая (перс, түүр. киирии) — таас хайа, очуос, хайа эниэтэ, томтор.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. — ISBN 5-7696-1049-2
Ил

**Ил** диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар.
Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил — дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.
Испания

**Испания** ( Эспаньа) эбэтэр **Испания Хоруоллуга** () диэн соҕуруулуу-арҕаа Эуропаҕа, Иберия тумул арыытыгар баар дойду. Испанияттан соҕуруу уонна илин Орто Дойду байҕала уонна Гибралтар, хоту Франция, Андорра уонна Бискай хомото, арҕаа Атлантик океан уонна Португалия бааллар. Испания илигэр Балеар уонна Канария арыылара, уонна Хоту Африкаҕа баар Сеута уонна Мелилья диэн аутоном куораттар киирэллэр. Испания иэнэ 504,030 km² (Арҕаа Эуропаҕа улаханынан Франция кэнниттэн иккис дойду).

Испания дьаhалтатын көрүҥэ парламент уонна конституция монархията. Эуропа Униятын уонна NATO кыттааччыта.

## Политиката

Испанияҕа 50 ил бааллар:

1 

### Дойдуга бэлиэтэнэр күннэр
* Муус устар 22 — Изабелла ыраахтааҕы күнэ
* Ыам ыйын 1 — , Майос бэстибээлэ (Festa dos Mayos)
* Ыам ыйын 2 (Мадрид) — Дос де Майо өрө туруутун күнэ (1808 сыл)
* Ыам ыйын 30 — Канаар арыыларын күнэ. 1983 сыллаахха бу күн Канаар арыыларын Түмэнин бастакы сиэссийэтэ саҕаламмыт.
* Бэс ыйын 7 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Бэс ыйын 23 — Сибэтиэй Хуан күнэ (24-с чыыһыла буолар түүнүгэр)
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү винограады үүннэрэр, ол иһигэр испаан тыллаах элбэх дойдуларга бэлиэтииллэр.
* От ыйын 6 — Сан-Фермин бэстибээлэ саҕаланар (от ыйын 14 диэри). Наварраҕа Памплона куорака буолар, Эрнест Хэмингуэй биир айымньытыгар ахтыбыт бэстибээлэ, онтон сылтаан аан дойду барыта билбитэ, сылын ахсын мөлүйүөнтэн тахса киһи кыттар.
* От ыйын 25 — Галисия күнэ ()
* Балаҕан ыйын 8 — Волонтер күнэ  
* Алтынньы 12 
** Испания наассыйатын күнэ (Día de la Hispanidad эбэтэр Fiesta Nacional de España)
** Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 27 — Учуутал күнэ
* Ахсынньы 6 — Конституция күнэ

* Ахсынньы 24 (Испанияҕа уонна испаан тыллаах дойдуларга) — Ночебуэна. Христианстовҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта ситимнээх.
* Ахсынньы 28 — Күлүү күнэ

## Быһаарыылар
Мадрид

**Мадрид** () диэн Испания киин уонна ордук улахан куората. Эуропа Униятын куораттарыттан олохтоох ахсаанынан үһүс миэстэҕэ баар, Лондон уонна Берлин кэннилэриттэн.

## Быһаарыылар
Испаан тыла

**Испаан тыла** (*español*) эбэтэр **кастил тыла** (*castellano*) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр. Испанияттан төрүттээх. XV-XIX үү. Африкаҕа, Хотугу уонна Соҕуруу Америкаҕа уонна Азияҕа тарҕаммыта. Билигин испаан тыла 500-600 мөл. киhи төрөөбүт тыла буолар.

## Быһаарыылар
Киинэ

[right|thumb|133px|A [16 mm film|16 mm spring-wound Bolex H16 Reflex camera, a popular introductory camera in film schools]]
**Киинэ** диэн бииргэ холбоммут хамсыыр ойуулар (ааҥл. *motion picture*). Дьоҕур туспа көрүҥэ. Киинэни ойуулары камеранан суруйан, эбэтэр анимацияны уонна анал эффектары туттан ойуулары айан оҥороллор. Киинэ уhулуу киинэ индустрията дэнэр. Хас биирдии монтажтыыр кадр хас биирдии монтажтыыр хамсааһыннар бэлиэтэммит хаартыскалары эбэтэр цифровой ойуулары (кадрдары) утумнааһынтан турар. Киинэ, быраабыла курдук, саҥата- иҥэтэ дорҕоонноох.

ХХ үйэ саҕаланыытыгар Арассыыйаҕа «киинэ» (дьахтар көлүөнэтигэр) этиллэр этэ уонна, үгэс буолбут суолтаттан ураты, бу тыл киинэҕэ сыһыаннаах.

Уобалас кинематография диэн ааттанар киинэлэри, уларыппакка, сатабылы кытта сибээстээх. Киинэ кинематографията искусство биир хайысхатынан (киинэ), (кинотехника), ону тэҥэ киноиндустрия буолар. Киинэлэри киинэҕэ уһуллар аппараттар эбэтэр цифровой киинэлэр көмөлөрүнэн тулалыыр эйгэ хамсааһыннарын суруйуу, ону тэҥэ мультипликация эбэтэр спецффицектары туһаныы көмөтүнэн ойууннааһын оҥоһуллаллар.

Киинэни көрүү билиҥҥи култуура сорҕото буолар. Биллиилээх геройдар, артыыстар, кинилэр үҥкүүлэрэ үксүгэр аатырбыт, уобарастара буолаллар. Маассабай көрүүлэргэ анаан кинотеатры туталлар. Киинэ уһуна 90-120 мүнүүтэ (1,5- 2 чаас). Дьиэтээҕи усулуобуйаҕа киинэни көрөргө үгэс курдук телевизор киниэхэ холбоммут видеоприигрыватели кытта туһаныллар, кэнники кэмҥэ бу сыалларга персональнай компьютер, смартфон уонна да атын электроннай тэриллиилэр үлэлииллэр.

## Быһаарыылар
Таҥара

[thumb|right|200px|''Тэҥри'' тыл [Былыргы түүр бичигэ|Орхон бичигинэн суруллуута.]]
**Таҥара** диэн итэҕэллэр бастыҥ эбэтэр соҕотох сүгүрүйүү тыыннара. Монотеист итэҕэллэргэ биир Таҥара баар, политеист итэҕэллэргэ бииртэн элбэх. Таҥара бүтүн аан дойдуну уонна тыынар тыннааҕы айбыта дэнэр.

## Этимологията
"Таҥара" тыл "Тэҥри" диэн түүр тылыттан төрүттээх. Тэҥри диэн былыргы түүрдэргэ Күөх халлаан аата.

Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, хомуй диэн суолталаах. Өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомуллан куттарга мунньулларын биллэрэр.

Таҥара — бу түүрдэргэ киирии тыл. Былыргы Индияҕа танраа — переплетение, проявленный мир. Хотугу буддизмҥа тантризм дэнэр. Таҥара сүрүн канона дууһа.
Эмп

**Эмп** диэн ыарыыны кэтээн көрөр, эмтиир, чэпчэтэр, чочуйар эбэтэр сэрэтэр субстанциялар бүтүн ааттара.
Шок

**Шок** ( — охсуу) — ньиэрбэ, хаан, тыынар тиһиктэр үлэлэрэ, эттик эргиирэ түргэнник сатарыйан, олоххо кутталлаах турукка тиэрдэр патологическай бырассыас, туох эрэ кытаанах тас дьайыыттан үөскүүр. Организм тас дьайыыга хоруйдуур мэхэниисимин улахан кэһиллиитэ, алдьаныыта.

## Шок туһунан билии-көрүү

Биллэр литэрэтиирэҕэ шогу аан бастаан Гиппократ ойуулаабыта. «Шок» диэн тиэрмини аан бастаан 1737 с. Ле Дран туһаммыта. XIX үйэ бүтүүтүгэр шок патогенеһын ойуулааһыҥҥа элбэх сабаҕалааһын оҥоһуллубута, онтон ордук тарҕаммыттара манныктар этэ:
* тымырдары хааччыйар ниэрбэ баралыыһа;
* вазомоторнай киин үлэтэ тохтуура;
* ниэрбэ кинетическэй үлэтэ кэһиллиитэ;
* токсемия;
* былчархай тиһигин үлэтин кэһиллиитэ;
* тымырга сүүрэр хаан аҕыйааһына (ОЦК);
* тымыр эркинин курдары аһарар үлэтэ кэһиллиилээх капилляр стааһа.
Кома

**Кома** ( *koma* — дириҥ утуйуу) диэн өйө суох дириҥ турук. Комаҕа сытааччы уhугуннарыллыбат, ыарыыны уонна сырдыгы билбэт, утуйуу цикллара суох уонна бэйэтэ тугу да кыайан гыммат. Кома араас төрүөттээх: интоксикация, метаболизм сыыhа барыыта, киин ньиэрбэ тиһигин ыарыылара, инсульт уонна хипоксия. Онтон таhынан кома төбө оhолуттан сылтаан буолуон сөп.
Уокка сиэтии

thumb|right|400px|Бастакы, иккис уонна үһүс кэрдиистээх уокка сиэтиилэртэн тирии эмсэҕэлээhинэ.
**Уокка сиэтии** диэн организм сииннэрэ үрдүк температураттан эбэтэр химик субстанциялар дьайыыларыттан эмсэҕэлээhиннэрэ. Уокка сиэтии түөрт кэрдиистээх: тирии кытарыыта, хабаҕырыы, тирии бүтүн өлүгүрүүтэ, сиин хоруоруута. Уокка сиэтии ыарахана сиин эмсэҕэлээhинин иэниттэн уонна дириҥиттэн тутулуктаах.