Ыт майгына

40 тыс. сыллар анараа өттүлэригэр ыт Саха сиригэр баарын археологтар хаһан таһаардылар. Сахалар ыт майгынын үөрэппиттэрэ итиччэ быданнааҕы кэмтэн ыла саҕаламмыта ыт диэн аатыгар иҥэн сылдьар. Оччолорго булчут сахалар ыт булчутунан сааҕа, саанан ытыыга тэҥнэнэрин иһин, ыт диэн ааттаабыттара иҥэн сылдьара саха тыла оччолорго туттулла сылдьарын биллэрэр.

Сахабыт тылын сыаналыыр, харыстыыр кэммит кэллэ диэни бары билэр, өйдүүр буоллубут. Хас биирдии тылбытыгар сахалыы өй-санаа иҥэн сылдьарын таба өйдөөн туһаныахпыт этэ. Тылга иҥэн сылдьар өй-санаа тыл иччитин үөскэтэр. Тыл иччитэ диэн бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа дорҕооннорун дьайыытынан тиийэн киһи санаатын уонна оҥорор быһыытын уларытара, тыл дьайыыта диэн ааттанар.

Үгүс тылларбыт хас да өйдөбүлү холбуу иҥэринэн сылдьалларыттан тус-туспа суолтаҕа туттуллалларын таба өйдүүрбүтүгэр, бу тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны буларбыт туһалыыр.

Ыт диэн тыл хас да суолталааҕын бары билэбит. Ыт диэн улахан кыыл аата. Ыт булчутунан, булду тутарынан биллэр. Саанан ытары эмиэ ыт диибит. Ол аата, саанан ытыы уонна ыт биир тутулуктаах өйдөбүллээх тыллар эбиттэр. Саанан ытыы бултааһыны кытта сибээстээҕэ бастаан иһэр уонна ыт курдук булду тутууга, бултааһыҥҥа туһалыырыттан иккиэн биирдик ааттанар эбиттэр.

Булчут киһиэхэ ыта саатыгар тэҥнэнэр күндү, сыаналаах. Ыты саа ытарын, булду табарын кытта тэҥнээн ыт диэн ааттаабыттар. Ыт тиийэн булду тутара саанан булду ытарга тэҥнэһэр. Сахалар саанан ытыыны ыты дьиэтитэн, бултуурга көмө оҥостуохтарын быдан иннинэ билэн баһылаабыттар. Ох сааны олус былыргы кэмнэргэ оҥостон туһаммыттара аатыттан быһаарыллар.

Нуучча тыла саха тылын кэнниттэн, хойут үөскээбитин холобурунан “собака” диэн ыты ааттыыллара буолар. Нууччалыы “собака” диэн үс сүһүөхтэммит олус кэнники үөскээбит, ханнык да киһилии өй-санаа иҥмэтэх тыла буолар.

Саха дьоно былыр-былыргыттан ыт булчут, ыалга көмө буолар диэн өйдөбүлү иҥэринэн сылдьалларынан ыты харыстыыр санаалара күүстээх. Кэлин кэмҥэ ойуур-тыа кураанахсыйан, булт-ас мэлийэн, суох буолан истэҕинэ, булчут уонна көлүнэр ыттар аҕыйаан, биир эмэ хааллылар. Атын ыттар бары олоххо туһата суох, киэргэл ыттара. Кыыл ыттар элбээһиннэрэ дьон олоҕор кутталы үөскэтэллэр.

Ыт аччыктаатаҕына былыргы төрүтэ, бөрө хаана киирэр, өйө-санаата өссө тупсан өйдөөх бөрөҕө кубулуйар. Ыкка сэрэхтээхтик сыһыаннаһыы хаһан баҕарар ирдэнэрин “Аһыы турар ыты тыытыма” диэн этии баара биллэрэр.

Ыт ахсаанын быһаарыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэстэҕинэ табыллыа этэ. Айылҕаҕа ханнык баҕарар тыынар-тыыннаах аһара элбээн, үөскээн хаалыыта аҥар өттүгэр халыйыыны үөскэтэринэн, олоххо куһаҕаны аҕаларын билиэ этибит. Саха дьоно былыргы кэмнэртэн ыт тириититтэн араас таҥастары, тэллэхтэри оҥостон туһаналлар этэ.

Киһи майгына тупсуута, киһи буолуута диэн бэйэтин кыыллартан туспа араарыныыта олус былыргы кэмнэргэ дьон бэйэ-бэйэлэрин сиэспэт буолбут кэмнэриттэн ыла саҕаланан үөскээбит. Бары кыыллар, көтөрдөр бэйэлэригэр маарынныыры даҕаны ас оҥостон сиэбитинэн баралларынан киһиттэн биллэр уратылаахтар.

Уһун үйэлэргэ дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ олорууларыттан, үлэни үлэлээһиннэриттэн, бэйэ дьонун харыстыылларыттан сыыйа-баайа сайдан, үгэстэргэ кубулуйан киһи быһыыта диэн кыыллартан ураты тупсубут киһилии майгы үөскээн олоххо киирбит.

Киһилии киһи диэн этиини кими эмэ хайҕаатахтарына, сөбүлээтэхтэринэ, майгына үчүгэй киһи киэниттэн чахчы ордуннаҕына, ураты чорботон, үчүгэйин бэлиэтээн тутталлар. Дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи элбэхтик оҥорор киһи киһи киһитэ диэн ааты ылар.

Саха дьоно олус былыргыттан ыты дьиэтитэн, көмө оҥостон туһаналлар, киһиэхэ эрэ тиийбэт өйдөөх диэн ааҕаллар. Ыт атын кыыллартан барыларыттан өйдөөҕүнэн биллэр. Киһи майгыныгар сөп түбэспэт, кыранан тиийбэт куһаҕан майгыны дьон ыт майгыныгар элбэхтик холууллар, онно тэҥнээн көрөн сыаналыыллар. 

“Ыт да үрбүтүгэр холоомо” диэн киһи саҥатыгар, этиитигэр кыһаммат ордугун, онтон “Ыт иллэҥэ иллэҥнээх” диэн тугу да гынара суох, туос иллэҥ, элбэхтик сытар киһини этэллэр. “Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат”диэтэхтэринэ ким да ахсарбата, аанньа ахтыбата кэлэн киһи аатыттан ааһыы бэлиэтэ буолар.

Ыт өйүн сахалар мээрэйдээн билэн биэс саастаах оҕо өйүгэр тэҥнииллэр. Ыт үөрэтиини ылынымтыата, истигэнэ уонна ону толороро барыта холбонон сыаналанан, ити быһаарыы оҥоруллубут. Сорох өйдөөх, ураты булчут ыты “Саҥарбат эрэ” диэн этэллэр. Бу быһаарыы оҕоҕо ийэ кута хас сааһыгар диэри сайдарын быһааран билиигэ туһалыыр. Кыылларга ийэ куттара эрэ сайдарынан, тугу эмэ оҥотторон биэрэн үгэстэргэ үгүстүк хатылаан үөрэтии эрэ туһалыыр уонна 5 саастаах оҕо өйүттэн хаһан да ордубаттар. Кыылларга салгын кут, үөрэҕи, билиини түргэнник ылынар куттара сайдыбатынан быһаарыллар. 

Киһи быһыытыгар арыыйда тиийбэт куһаҕан кэмэлдьилээх, майгылаах киһи ыкка холонор, тэҥнэнэр “Ыт курдук” диэн этиллэр.

“Ыт киһи доҕоро буоллаҕына, доҕоруҥ ыт буолара куһаҕан” диэн этии киһи өйө-санаата ыттан улахан уратылааҕын быһаарар.

Киһи өйө-санаата аһара барарын курдук, куһаҕан майгына эмиэ олус аһара барыан сөп. “Ыт курдук иҥсэлээх” диэн эттэхтэринэ киһи иҥсэтэ киһи быһыытын аһара барбыта, кыыл иҥсэтигэр тиийбитэ, тэҥнэспитэ быһаарыллар.

Кыыллыйыы диэн кыыл курдук аһыныгаһа суох, сиэмэх майгыланыы ааттанар. Кыыллар бэйэ-бэйэлэрин тутуһан сииллэрин курдук майгыланыы, киһиэхэ аһара кыыһырыы, ырдьылынааһын, кырбааһын, өлөрүү кыыллыы майгыланыы биллэр көстүүтэ буолар. Билигин кыыллыы быһыылар элбээһиннэрин бары тэлэбиисэр каналларынан кыра оҕолор эмиэ көрө сылдьаллара майгыларын куһаҕан өттүгэр уларытан кэбиһэрэ улаатта.

Киһи майгына уларыйыытын түүлүгэр ыты көрөрүттэн билиэххэ сөп. Ыт ырдьыгыныыра иһилиннэҕинэ куһаҕан, кыыһырар майгы киирэн ааһыан эбэтэр атыттар куһаҕан санаалара биллиэн сөп. (1,26).

Өй-санаа үөрэҕин баһылаабыт сахалар улахан тыынар-тыыннаахтар буор уонна ийэ куттаахтар диэн быһаараллар. Олус бытааннык да буоллар, оҥорор быһыыларын үгэс оҥостунан үөрэнэр, үөрэҕи ылынар кыахтаахтар. Киһиэхэ буор, ийэ уонна үһүс, салгын кута сайдарынан үөрэҕи-билиини иҥэринэрэ олус түргэнинэн атыттартан өйө-санаата улахан уратылаах, түргэнник сайдыыны ситиһэр кыахтааҕыттан сири-дойдуну барытын баһылаабыт.

Бу сокуон таһы-быһа сыыһатын ыт аччыктаатаҕына туох эмэ сиэххэ сөбүн ытыран көрөрүн аахсыбат. Уулуссаҕа сылдьар аһара элбээбит ыттар бэйэлэрэ булан аһыыллара аҕыйаата. Ыты аччыктаттахха өйдөөх бөрөҕө кубулуйар, ол иһин, тугу эмэ булан аһыаҕын баҕарарын толорор кыахтанар.

Ыт бу айылҕатын уратытын хаһан баҕарар ааҕыстахха табыллар. Кыыл сылдьар ыттар аччыктааннар дьону ытыран көрөллөр. Манна ордук оҕолор, дьахталлар түбэһэн өлөллөрө өйдөөх-санаалаах ааттаах улахан салайар дьону сатаатар санаарҕатыа этэ.

Хоту дойдуга ыт элбэх. Көлө да буолан туһалыылларын тэҥэ, аҕыйах ахсааннаах булчут ыттар бааллар. Сахалар туох эмэ туһаны аҕалар ыттары эрэ харыстыы үөрэммиттэр. Урукку кэмҥэ ыт тириитэ улахан туһалаах, сылаас таҥас буолара. Саҕынньах, сутуруо, этэрбэс оһо, үтүлүк, бэргэһэ оҥостон киэҥник туһаналлара. 

Билигин аныгы олоххо булчут ыттан ураты атын ыттартан туох да туһалаах тахсыбат буолла. Хас маҕаһыын аайы чэпчэки сыанаҕа атыыланар сылааһы тутар аналлаах таҥастар дэлэйдилэр.

Дьоҥҥо туһаны аҕалбат ыттары иитэр фермалары тэрийэн ыт этиттэн араас астары астаан атын ыттары тото аһатыахха сөп этэ. Тириититтэн туох эмэ туһалааҕы оҥоруохха сөбүн тэҥэ, ыт сыатыттан эмп оҥорон туһаныахха сөп. 

Биллэр дьоннортон кэриэйдэр, кытайдар ыт этин сииллэр, ыттар эргиэҥҥэ да барсыа этилэр. Элбээн хаалбыт ыттар проблемаларын сөптөөхтүк быһаарыыга мин этиилэрим  улахан туһалаах буолуохтара.

Эстэн, мөлтөөн иһэр омук дьоно түргэнник уонна чуолкайдык быһаарыллыан сөптөөх кыра да дьыалаҕа биир тылы булбаккалар эрэйи элбэтэллэр. Биир оннук дьыаланан Россия үрдүнэн элбээн хаалбыт ыттар дьыалаларын быһаарыы кыаллыбакка сылдьар.

2019 сыллаахха айдаан бөҕөнөн сокуон ылынаннар кыыл сылдьар ыттары тутан стерилизациялаан баран төттөрү ыытан эрэллэр. Бу сокуон арай ветеринардары уонна элбэх ыт аһын оҥорооччулары элбэх харчылаата, ылар барыстарын элбэттэ, ыт, куоска аһылыктарын сыаналарын ыарата сатыыллара улаатта.

Киһи өйө-санаата сайдыытын, бу тутаах тутулугун, салгын кута үөскээһинин билигин сахалар, биһиги эрэ билэн, Кут-сүр үөрэҕэр киллэрэн таҥарабыт итэҕэлигэр туһана сылдьабыт.

## Туһаныллыбыт литература
1.Каженкин И.И. Түүл - Үөһээ дойду өйө-санаата. - Дьокуускай: Бичик, 2014, - 160 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Майгы уратылара.