open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тохта

**Тохта** (*Токта*, былыргы нуучча суруктарыгар *Тахта*, ; быһа холоон 1270—1312/13) – 1291—1312 сылларга Алтан Ордуу хаана, Мэнгу-Тимур хаан уонна Олдьай-хатун уола, Кини ийэтэ Тулуй хос сиэнэ, кунгират биистэн төрүттээх буолар.

## Олоҕо
Тохта Тула-Буҕа хаан өлбүтүгэр Ноҕай бэклэрбэк көмөтүнэн Алтан Ордуу хаана буолбута уонна Ноҕайга Кырыымы бэлэх биэрбитэ. 

1292 сыллаахха Андрей Городецкий баһылыктаах биэс нуучча кинээһэ Тохтаҕа бырааттарын Дмитрий Александровичы утары үҥсүбүттэрэ. Ол иһин 1293 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк хотугулуу илин Руска сэриинэн барбыттара. Тудан (Дүдэн) диэн ааттаах сэрииһит Муром, Владимир, Переяславль уонна да атын (уопсайа 14 куораты) халаабыт, Тохта бэйэтэ Тверь куоракка сэриинэн барбыта.

Тохта хаан киин былааһы бөҕөргөтүү политикатын ыыппыта уонна куораттары сайыннарбыта. Ону таһынан Тохта бэйэтин оҕотун хаан оҥороору элбэх Чыҥыс Хаан сыдьааннатын өлөртөөбүтэ. Ол курдук Телебуга-хаан, Алгуя, Тоҕрул, Балаган, Кадан, Кутуган, Яка, Тадьу өлбүттэрэ. 1299 сыллаахха Тохта хаан уонна Ноҕай бэклэрбэк утарсыылара саҕаламмыта. Ноҕай бу утарсыыга хотторбута, Тохта кини улууһун халаабыта.

Тохта өлбүтүн кытта Алтан Ордуу сайдыытын суола уларыйбыта, тоҕо диэтэр кини кэнниттэн буолбута хаан Узбек ислам итэҕэлин ылыммыта.

## Семья

* уол: Эль- Басар.
* уол: Ильбасмыш.

## Быһаарыылар
Демет Эвгар

**Демет Эвгар** (; 1980 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Кини ордук уус уран уонна элбэх сиэрийэлээх киинэлэргэ оонньообутунан биллэр.  

Демет Эвгар аан бастаан тыйаатыр артыыһын быһыытынан биллэн барбыта. Кини билигин даҕаны тыйаатырга элбэх оруолу оонньуур, биир бастыҥ артыыс буолар. Демет Эвгар «*Pangar*», «*Hata Yapım Atölyesi*» «*Müşterek*», «*Multi Arts Production*» курдук улахан уонна биллэр бырайыактарга үлэлэспитэ.

Эвгар 1980 сыллаахха Манис куоракка күн сирин көрбүтэ. Кини аҕатынан аймахтара Албанияттан төрүтээхтэр уустаахтар. Оттон ийэтинэн дьоно сэргэтэ Осман импиэрийэтин мусульманнарыттан тымыр сыдьаан тардаллар. Кини ийэтинэн аймахтара Греция  Салоники куоратыттан төрүттээхтэр.

Демет Эвгар бииргэ төрөөбүт убайа Йигит Эвгар билигин киинэ уонна тыйаатыр режиссерунан үлэлиир, элбэх үлэлэрдээх.

## Фильмографията
Эвгар Демет «1 Кадын 1 Эркек» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэ 8 -с сезонуттан саҕалаан уһуллубун кэннэ аатыран, биллэн көстөн барыба. Ити аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт киинэ нууччалыы 2012 сыллаахха «Мужчина и Женщина» диэн аатынан тахсыбыта. Ити киинэ кэннэ Эвгар Демет ситиһиитин "Ватим сэнсин" диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ Кара Фатма оруолун оонньоон бигэргэппитэ. Демет Эвгар бастыҥ үлэтинэн уонна оруолунан "Ты моя Родина" киинэ сэрийээлэ буолар. Киинэ тэлэбиисэр экраннарыгар 2018 сыллаахха көстүбүтэ. 

Билигин артыыс дьахтар «Авлу» диэн эмиэ элбэ сиэрийэлээх киинэҕэ уһуллар.

1990 сыллаахха дьон дьүүлүгэр "Шоу Бейаза" элбэх сиэрийэлээх киинэ тахсыбыта. Онно Эвгар Демет бэйэтин бэйэтэ оонньуур.


## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AD%D0%B2%D0%B3%D0%B0%D1%80

https://www.kinomania.ru/people/1390881 

## Бэлиэтээһиннэр
Узбек-хаан

Узбек-хаан, мусульманныы солото – Султан Гийас ад-Дин Муһаммад (быһа холоон 1283–1341) – 1313 сылтан Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана, Тоҕрул (Тоҕрулдьай, Тоҕрулчи) уола, Мэнгу-Тимур сиэнэ. Узбер-хаан кэмигэр Алтан Ордуу ислам итэҕэлин ылыммыта.

Узбек-хаан баһылыктаабыт кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн кэмэ буолар. Нуучча былыргы суруктарыгар Узбек-хааны *Алабуга*, *Азбяк*, *Озбяк* диэн ааттыыллар.

## Олоҕо
Узбек-хаан (арааб./) туһунан XIV–XV үйэлэргэ элбэх суруйааччы суруйан хаалларбыт. Холобур, Ибн Баттута 1333 сыллаахха бэйэтинэн хааны көрсүбүтэ. Ону таһынан Ал-Бирзали, Аз-Захаби, Вассаф уонна да атыттар бэйэлэрин ахтыыларын хаалларбыттар.

## Былааска кэлиитэ уонна исламы ылыныы
Узбек-хаан Тохта хаан быраата уонна Мэнгу-Тимур сиэнэ этэ. 1313 сыл тохсунньутугар Тохта хаан өлбүтүгэр кини уола Иксар (Ильбасар, Илбасмыш) хаан буолбута. Узбер Иксарҕа бэйэтин кутурҕанын биллэрэ кэлэн баран саҥа хааны өлөрбүтэ уонна бэйэтэ хаан буолбута.

Узбек саҥа хаан буоларын мусульманнар баҕарар этилэр. Кини хаан буолуон иннинэ Ордуу тойотторун быыстарыгар итэҕэлтэн сылтаан кыргыһыы буолбут. Төрүт итэҕэллээхтэр Тохта уола Иксар хаан буоларын баҕарар этилэр. Узбек-хаан 1313 сыл тохсунньутугар хаан буолан баран 1320 сыллаахха биирдэ Баб Арслан сыдьааныттан Занги-Ататтан уонна кини көмөлөһөөччүтүттэн Сэид-Ататтан ислам итэҕэлин ылыммыта.

## Салайар кэмэ
Узбек-хаан Ордууга бэйэтин күүстээх былааһын олохтообута уонна Ордууттан туспа барар санаалаах улуустары хам баттаабыта. Ону таһынан Узбек-хаан нууччалар сирдэригэр баскактар институттарын суох гыммыта.

Бу курдук Узбек-хаан Алтан Ордууга ыһыллыы процеһын тохтоппута. Кини XIV үйэҕэ Ордуу тутулун уларыппыта, ол курдук Ордуу түөрт улахан улууска арахсар буолбута: Сарай, Хорезм, Кырыым уонна Дашт-и-Кипчак.

Узбек-хаан кэмигэр Алтан Ордуу култуурата чыпчаалыгар тиийбитэ. Саҥа киин куорат – Сарай ал-Дьадид тутуллубута.

Узбек-хаан 1341 сыллаахха өлбүтэ, кини кэнниттэн саҥа хаан Тинибэк буолбута.

## Быһаарыылар

## Литература

* 
* 
*  Архивная копия от 10 апреля 2008 на Wayback Machine
* 
* 
* Костюков В. П. Историзм в легенде об обращении Узбека в ислам // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII-XV вв.)». 17 марта 2009 г. : Сб. статей. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 67—80.
* 
* 
* Юрченко А. Г. Какой праздник отметил хан Узбек в июне 1334 г // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII-XV вв.)». 17 марта 2009 г. : Сб. статей. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — Вып. 1. — С. 109—126.
*
Тинибэк

мини|"Лицевой свод" диэн ааттаах нуучча былыргы кинигэтигэр Тинибэк мэтириэтэ
**Тинибэк** (өссө *Динибек* да дииэллэр;  сыллаахха өлбүтэ) — 1341 сылтан 1342 сыллаахха диэри Алтан Ордуу хаана. Узбек-хаан улахан уола (дьиҥэ иккис уола, ол эрээри Узбек-хаан бастакы уола Тимурбэк 1330 сыллаахха өлөн хаалбыта).

Тинибэк аҕатын Узбек-хааны кытта соҕуруу Кавказка сэриинэн бара сылдьыбыта. 1341 сыллаахха Узбек хаан өлбүтүгэр киин куоракка Дьанибэк былааска кэлбитэ. Тайдула Дьанибэк хаан буоларын өйөөбүтэ. Ол да буоллар Алтан Ордуу тойотторо сокуону кэспэккэ Хорезмҥа баар Узбек хаан улахан уолун Тинибэги хаанынан талбыттара. Тинибэк Хорезмтан Сарайга айанныыр кэмигэр Дьанибэк Узбек хаан атын уолун Хызырбэги өлөрөн кэбиспит. Дьанибэктээх Тайдула Тинибэк Хызырбэк өлбүтүн мээнэ хаалларбатын өйдөөн бэйэлэрин өйөөччүлэрин хомуйан саҕалаабыттара. 1342 сыллаахха Тинибэк өлбүтүгэр саҥа хаан Дьанибэк буолбута. Тайдула Дьанибэги өйөөбүт буолан Тула куораты бас билиигэ ылбыта, ол аата кини баскактара Тула дьонуттан төлөбүр хомуйар буолбуттара.
хаҥас|мини|Тинибэк өлүүтэ уонна Дьанибэк хаан буолуута. Нуучча былыргы кинигэтиттэн
Кутб диэн ааттаах Алтан Ордуу хоһоонньута Тинибэккэ уонна кини ойоҕор анаан перс тыллаах аатырбыт хоһоонньут Низами "Хосроу уонна Ширин" диэн айымньытын перс тылыттан түүр тылыгар тылбаастаабыта.

## Эбии көр
* Алтан Ордуу
* Узбек-хаан
* Дьанибэк
* Тайдула

## Быһаарыылар

## Литература

*
Ноҕай

**Ноҕай** (نوغاي), Ису-Ноҕай, Нокай (ноҕайдыы *Ногай*, , ; олорбут сыллара: 1235/1240 — ) — Алтан Ордуу бэклэрбэгэ, Алтан Ордуу арҕааҥы улууһун баһылыга.

1270-с сыллартан өлүөр диэри Сарайга олорбут Ордуу хааннарыттан тутулуга суох буолбута уонна төттөрүтүн кинилэри хонтуруоллуура. Ноҕай улууһуттан Болгария, Сербия уонна хотугулуу илиҥҥи нуучча кинээстэрэ тутулуктаах этилэр. Ноҕай ойоҕо Ефросинья, Ахсыс Михаил Палеолог (Византия ыраахтааҕыта) кыыһа этэ. Ноҕай Бэркэ хаан кэнниттэн ислам итэҕэлин ылыммыта. Ноҕай аат ноҕай омукка хаалбыт.

## Төрдө
Ноҕай быһа холоон 1235 уонна 1240 сыллар икки ардыларыгар төрөөбүтэ. Кини Татар (Тутар) уола, Дьүчи сэттис уолун Бувал (Тевал) сиэнэ этэ. Н. И. Веселовский диэн чинчийээччи саныырынан Дьүчи бастакы биэс уола эрэ сокуоннай этилэр, ол иһин Ноҕай хаан буолар кыаҕа суох этэ, ол эрээри маны туоһулуур информация былыргы кинигэлэргэ суох.

## Былааска кэлиитэ
Ноҕай аан маҥнай Дьүчи уонна Хулагы сыдьааннарын сэриилэрин кэмигэр ахтыллар. Кини 1262 сыл атырдьах ыйыгар 30-тыһыынча сэрииһиттэрдээх Ширваҥҥа сэриинэн барбыта уонна икки ый буолан баран Хулагу сыдьааннарын сэриитин үлтүрүппүтэ.

1265 сыл от ыйыгар Ноҕай Алтан Ордуу сэриитин салайан Соҕуруу Кавказка сэриинэн барбыта, ол эрээри от ыйын 19 күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута.

## Улуус баһылыга
Ноҕай Алтан Ордууттан арахсан быһа холоон 1270 сыллаахха Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэргэ көспүтэ. Ол сиртэн Ноҕай Болгарияҕа уонна Византияҕа сэрииһиттэри ыытан бу дойдуларга улахан кутталы үөскэппитэ. Ол иһин 1273 сыллаахха Византия ыраахтааҕыта Ахсыс Михаил бэйэтин кыыһы Евфросинияны Ноҕайга ойох биэрбитэ. Ону таһынан Ноҕай болгар кинээстэрин талыыларыгар дьайар этэ уонна бүтүн Болгарияны баһылыы сатаабыта.

1288 сыллаахха (эбэтэр 1291) Ноҕай Польша сиригэр сэриинэн барбыта.

1291 сыллаахха Ноҕай Алтан Ордуу хаанына Тохтаны талбыта.

Ноҕай 1300 сыллаахха Тохта сэриитин утары кыргыһыы кэнниттэн өлбүтэ.

## Быһаарыылар

## Литература

* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 
* Бадруддин аль-Айни. «Акду-ль-Джаман фи тарих Ахли-з-Заман».
Гюзей Гюлистан

**Гюлистан Гюзей** (, төрөөбүтүгэр бэриллибит аата *Гюлистан Джемали Дениз* , 1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр төрөөбүт — 1987 сыллахха кулун тутар 6  күнүгэр өлбүт, Турция) — турок омугун биллиилээх артыыһа

.

## Биографията
1927 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүт.

1942 сылтаахтан Стамбуллааөы куорат тыйаатырыгар оонньоон саҕалаабыта. Быһа холоон ити сыллартан кини киинэ артыыһын быһыытынан карьерата саҕаламмыта. Ол гынан баран, сүрүннээн, кэтэк уонна тэттик оруолларга уһуллара.

1944 сыллаахха «Hürriyet Apartmanı» диэн ааттаах киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута. Кини саамай албан аатырар, сураҕар кэмэ 1950 - 1960 сыллардаахха кэлэн ааспыта. Ити сылларга Гюзей тыйаатырга даҕаны, киинэҕэ даҕаны тэҥинэн оонньуура. Ити кэмнэргэ кини оруолларын улахан аҥаара дьиэ кэргэн драмаларыгар анаммыта. Кини сүрүн дьоруойдары оонньуура. Гюзей тыйаатыр сыанатыгар «Тимон Афинский» уонна «Король Лир» пьесаларга сүрүн дьахтар оруолларын оонньообута.

Гюзей саамай улахан уонна биллэр оруолун «Во имя закона» () киинэҕэ оонньообута. Онно кини партнера, бииргэ уһуллубут киһитэ Айхан Ышик буолбута.

Гюзей 1987 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр өлбүтэ. Ол кэмҥэ оруобуна улахан ардахтар түһэннэр, кулун тутар 14 күнүгэр эрэ көмпүттэрэ.

### Тус олоҕо
Үс төгүл ыал буола сылдьыбыта. Гюзей Мюфит диэн төрөппүт уоллаах.

## Сигэлэр

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%8E%D0%B7%D0%B5%D0%B9,_%D0%93%D1%8E%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD

https://www.film.ru/persona/gulistan-guzey
Озтюрк Селен

**Селе́н Озтю́рк** (; 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллэр артыыһа. Киинэҕэ уһуллар уонна тыйаатырга оонньуур.

## Биографията
Селен Озтюрк 1980 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Кини ийэтэ грек, оттон аҕата турок хааннаахтара. Кыыс 2004 сыллаахха Хаджеттпе Университетытн судаарыстыбаннай консерваториятын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Стамбул  куоракка көһөн барбыта уонна Playhouse Theatre тдиэн ааттаах тыйаатырга бастакы оруолларын оонньоон саҕалаабыта. Селен Озтюрк пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан онньуур мусукаалынай дьоҕурдаах

## Айар үлэтэ
Селен Озтюрк бэйэтин профессиональнай карьератын дьоҕус уонна тэттик оруоллартан саҕалаабыта. Кини ол оруолларга Стамбул Playhouse тыйаатырыгар үлэлиир буолан билсиинэн тиксэрэ. Биллиилээх уонна улахан пийиэсэлэртэн Селен «Дама с камелиями» уонна «Землеройка» айымньыларга оонньообута. Ол быыһыгар хас даҕаны киинэ уһуллуутугар кыттыбыта, озвучкаҕа кыттыбыта: Запрещённый приём, Ханна Монтана, Милые кости, Бэтман, Том I, Крошка из Беверли-Хиллз — турциятааҕы дубляжтара. Хас даҕаны тыйаатыр пьесатыгар оонньообута: «Лена с Leonce», «Землеройка», «Дама с камелиями» уонна да атыттар. Селен Озтюрк маннык киинэлэргэ сүрүн оруоллары толорбута: Великолепный век (сериал) (2011) —  Гюльфем Хатун оруолла, «Бесконечность» (2009) — сиэстэрэ Алиса оруола, «Once Upon A Time» (сериал) (2008) — Sema, «Чёрная гадюка» (сериал) (2007) —  Asiye оруола, «Кукольный короткометражный фильм» (2007).

## Сигэлэр

* 
* Селен Озтюрк
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B7%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA,_%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD
Урус-хаан

**Урус-хаан** (төрөөбүт сыла биллибтэ — өлбүт сыла 1377; *Муһаммад-Урус, Орыс, Арыс, Ырыс, Орыс хаан* да диэн биллэр*) –* Тука-Тимур сыдьаана этэ, Сырдарьа улууһун баһылыга, Күөх Ордууну баһылаабыта уонна 1372 сылтан 1374 сылга диэри уонна 1375 сыллаахха бүтүн Алтан Ордуу хаан буолбута.

Урус-хаантан Каһаах хааннара төрүттээхтэр.

## Төрдө
"Таварих-и Гузида-йи Нусрат Намэ" диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Тука-Тимур — Уз-Тимур — Ходьа — Бадик — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан Туҕла-Тимур кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.

"Искандэр анонима" диэн кинигэҕэ суруллубут Урус-хаан төрдө: Чыҥыс Хаан — Дьүчи — Орда-Ичен — Кули — Тумакан — Ноҕай — Сасы-Бука— Эрзен — Чимтай — Урус-хан. Бу версиянан Урус-хаан аҕатын Чимтай кэнниттэн Маҥан Ордуу хаана буолуохтаах этэ.

## Сыгнак хаана
Урус-хаан туох баар Тука-Тимур сыдьааннарын өлөрбүт уонна Сыгнак хаана буолбут. Тойоттор көмөлөрүнэн тус бэйэтин былааһын күүһүрдүбүт. Алтан Ордууттан тутулуга суох хаан буоларын биллэрин бэйэтин харчыларын таһаартарбыта.

## Алтан Ордуу хаана
Урус-хаан 1372 сыллаахха тойоттор көмөлөрүнэн Күөх Ордууга сэриинэн барбыта уонна бүтүн Алтан Ордууну баһылаабыта. 1370- сыллар ортолоругар Хадьи-Тархан (билиҥҥи Астрахань) куораты сэриилээн ылбыта.

1374 сыллаахха Урус-хаан илин сылдьар кэмигэр хаан былааһын былдьаппыта. Саҥа хаан Чэркэс диэн киһи буолбута. Урус-хаан Сарай-Бэркэ куоракка төннүбүтүгэр, саҥа хаан номнуо Мамай анаабыт Булак диэн ааттаах киһи буолбут этэ. Булак Урус-хааны кытта сэриилэспит, Урус-хаан хотторон Сыгнакка төннүбүт.

1377 сыллаахха Урус-хаан утары Тимур (Тамерлан) сэриини саҕалаабыта. *Чингиз-намэ* диэн кинигэҕэ суруллубутунан Урус-хааны Тохтамыш уола Дьалал ад-Дин өлөрбүт.

## Урус-хаан уонна Алаша-хаан
Сорох билиҥҥи каһаах чинчийээччилэрэ этэллэринэн, холобур, Радик Темиргалиев, Урус-хаан уонна Алаша-хаан биир киһи этэ. Каһаах хааннара үгэс быһыытынан бэйэлэрин Урус-хаантан төрүттээх дииллэрэ. Урус-хаан хос сиэнэ Кэрэй-хаан, ону тэҥэ кини атын хос сиэнэ Дьанибэк-хаан Каһаах дойдутун тэрийбиттэрэ.

## Уолаттара

* Кутлуг-Буга
* Токтакия
* Тимур-Малик
* Койричак

## Эбии көр
* Алтан Ордуу
* Мамай
* Тохтамыш
* Тимур (Тамерлан) 

## Быһаарыылар

## Литература

* 

* ''Бустанов А. К.'' Западная Сибирь под властью Ордынских правителей (династический аспект). 
* 
* Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. «Казахстан. Летопись трех тысячелетий». Алма-Ата, 1992.
* Тулибаева Ж. М. Улус Урус-хана
Гирик Фатма

**Фатма Гирик** (1942 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллиилээх артыыһа. Сүрүннээн күүстээх уобарастаах дьахталлары оонньообутунан биллэр.  



## Биографията
Фатма Гири Хайри Гирик диэн балыксык уонна Мюневвер Гирик диэн баабырыка үлэһитэ дьахтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кинини баара суоөа 16 саастааҕар төрөппүтэ. Фатму кыра сылдьан олус хорсун санаалааҕын иһин дьон сэргэн «Фатма уол» () диэн ааттыыллара. 1955 сыллаахха 13 саастааҕар аан бастакытын «Günahkar Baba» киинэҕэ дьоҕус, тэттик оруолу оонньообута.

1957 сыллаахха «Leke» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. Ол кэннэ биллэн уонна көстөн, сыыйа баайа уһуллар киинэтин ахсаана элбээн барбыта. 1960 сыллаахха Мемдуха Уна «Ölüm Peşimizde» киинэтигэр уһуллубута. Ол оруола Гириги ааттаах суоллаах, улахан артыыс, биллэр көстөр киһи оҥорбута. Итини таһынан кини «Ezo Gelin» уонна «Boş Beşik» диэн норуокка биллэр киинэлэргэ оонньообута. Кини муҥутаан саамай аатыра сылдьыбыт кэмнэрэ 1960 1970 -с сылларга кэлэн ааспыттара. Аан бастаан кини нарын кыргыттары оонньуур буоллаҕына, кэлин күүстээх санаалаах хорсун кыргыттары уонна дьахталлары толорор буолбута. Киинэни таһынан Гирик сэрийээллэргэ, тэлэбииндэнньэҕэ эмиэ уһуллара.

198 сыллаахха Фатма Гирик быыбарга талыллан социал демократтар баартыйаларыттан Шишли оройуонун баһылыга буолбута.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA,_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0

https://www.kinopoisk.ru/name/520636/
Перчин Вахиде

**Вахиде Перчин** () (1965 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүтэ, Измир куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уонна тыйаатырга оонньуур.

## Биографията
Вахиде Перчин ХХ үйэ саҕаланыытыгар грецияттан Турциюҕа куотан кэлбит эмиграннар оҕолоро буолар. Аҕата улахан массыына суоппара, ийэтэ дьиэҕэ олорор хаһаайка этэ. 

Вахиде орто оскуоланы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүирэн баран ойуулуур дьүһүннүүр ускуустуба факультетыгар тыйаатыр салаатыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ.

### Карьерата
Аан бастаан үөрэҕин бтүрэн баран тыйаатырга үлэҕэ киирбитэ, артыыс быһыытынан. Онтон 2003 сыллаахха Стамбул куоракка көһөн кэлбитэ уонна сотору буолан баран «Сказка о Стамбуле» диэн киинэ сэрийээлигэр оруолламмыта. Ол кэнниттэн кини «Назвала я её Фериха» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Зехра оруолун оонньоон, көрөөччү киэҥ эйгэтигэр биллэн көстөн, аатыран сураҕынан барбыта. 2013 сыллаахха кини «Великолепный век» сэрийээлгэ уһуллан саҕалаабыта. Кини ол саҕана хат буолан киинэҕэ уһуллартан батыммыт Мерьем Узерли диэн артыыһы солбуйбута. 2016 сыллаахха "Мама" диэн ааттаах дьоппуон омук киинэтин үтүгүннэрэн оҥорбут реймейк киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. .

## Тус олоҕо
1991 сылаахха Вахиде Алтан Гёрдюм диэн артыыс киһиэхэ эргэ тахсыбыта. Кинилэр иккиэн бииргэ Измир куорат тыйаатырыгар үлэлээбиттэрэ. Хас та даҕаны киинэлэргэ бииргэ уһуллубуттара. 1994 сыллахаха Ализе диэн кыыстаммыттара. 2013 сыллахха арахсыбыттара, Вахиде кыыс эрдэҕинээҕи араспаанньатын төттөрү ылыммыта.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%87%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B5

https://24smi.org/celebrity/37276-vakhide-gerdium.html
Күөх Ордуу

Күөх Ордуу (*Көк Орда*) – Алтан Ордуу (Дьүчи улууһун) илиҥҥи эбэтэр атыннык эттэххэ хаҥас аҥара. Күөх Ордуу сирдэрэ билиҥҥи Казахстаан уонна Арҕаа Сибиир этэ.

## Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда)
Былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох.

Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук.

### Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара
Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орду Ичен сыдьааннара этилэр.

Нуучча суруктарыгар Күөх Ордуу Волга өрүстэн илиҥҥи кытылыттан саҕаланар. Летописьтэргэ Күөх Ордуу иккитэ ахтыллыбыт: бастакытын Тохтамыш кэмигэр сыһыаннаах («царь с востока, именем Тохтамыш, из Синие Орды») уонна иккиһин Тимур (Тамерлан) 1395 сыллаахха сэриинэн кэлэригэр.

### Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара
Бастакы версияттан ураты Күөх Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буоларын туһунан версия баар. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут *«Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини»* Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.

### Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын чааһа
Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.

## Быһаарыылар

## Литература
# Большая советская энциклопедия. Т. 3. — М.: Изд-во «Совет. энц.», 1970.
# Татарская энциклопедия. Т. 1. — Казань: Ин-т тат. энц., 2002.
# *Кузембайулы А., Адиль Е.* История Республики Казахстан, — Астана, 2002 г.

## Өссө маны көр
* Алтан Ордуу
* Маҥан Ордуу
Шибан улууһа

мини|Шибан улууһа XIII үйэҕэ
Шибан улууһа – Алтан Ордуу биир улууһа, Бату хаан Дьүчи улууһун биистэринэн араартаабытыгар үөскээбитэ. Алтан Ордуу Улуу Кэхтиитин кэмигэр (нууч.: *Великая Замятня*) Шибан улууһа киин былаастан тутулуга суох буолбута.

## Улуус сирэ
Шибан улууһун сирэ билиҥҥи Казахстаан илиҥҥи өттүгэр уонна Арҕаа Сибииргэ баар этэ. Арҕаа Сибииргэ Тайбуҕа сурда диэн ааттаах кэрэиттэр дойдулара үөскээбитэ. Шибан улууһун киин куората Сарайчик этэ. Шибан улууһа уонна ону тэҥэ Орда-Ежэн улууһа Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара буолаллар.

Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарын өссө Күөх Ордуу диэн ааттыллар, ол эрээри былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр буккуллар буоланнар, билиҥҥи чинчийээччилэр бу икки дойду бэйэ-бэйэлэриттэн уратыларын чопчу кыайан быһаарар кыахтара суох. Арассыыйа чинчийээччилэрэ үгэс быһыытынан былыргы нуучча сурукатыргар олоҕураллар. Ол кинигэлэргэ Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар. Б. Д. Греков, А. Ю. Якубовскай уонна Г. А. Федоров-Давыдов саныылларынан Күөх Ордуу Маҥан Ордууттан (Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара) тутулуктаах этэ, тоҕо диэтэр Маҥан Ордуу хааннара Бату убайын Орда Ежэн сыдьааннара этилэр.

## Улуус баһылыктара
Абулҕази Шибан улууһун баһылыктарын уонна баһылыктаабыт сылларын суруйан хаалларбыт:

* Шибан (1243 сылтан ылата)
* Бахадур-оглан (1266—1280 сылларга)
* Дьучи-Бука (1280—1310 сылларга)
* Бадакул-оҕлан (1310 сыл кэнниттэн)
* Менгу-Тимур (до 1359 сылгар диэри)
* Пулад-Тимур (1359—1367 сылларга)
* Ибраһим уонна Арааб-шаһ тэҥҥэ
* Туглук-хадьи
* Тимур-шейх
* Ядигер

## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Сибиир ханствота

## Быһаарыылар


## Литература

* Большая советская энциклопедия. Т. 3. — М.: Изд-во «Совет. энц.», 1970.
* 
* Татарская энциклопедия. Т. 1. — Казань: Ин-т тат. энц., 2002.
* А. Кузембайулы, Е. Адиль. История Республики Казахстан, — Астана, 2002 г.

## Ссылка

* Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда
Гюрбюз Аслыхан

**Аслыха́н Гюрбю́з** (; 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр төрөөбүт, Турция,  Чанаккале куорат) — турок норуотун биллэр артыыһа. Тыйаатырга уонна киинэҕэ оонньуур.

## Биографията
Аслыхан Гюрбюз — турок норуотун биллэр артыыһа Чанккале диэн куоратыгар төрөөбүтэ. Бу куорат Турцияҕа 20 үйэ бүтүүтүгэр улахан өрө туруулаах киирсиилэр кэннилэриттэн аан дойдуга биллэр буолбута. Аслыхан Гюрбюз 1983 сыллахха олунньу 16 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.  

Аҕата Тургут боростуой оробуочай киһи этэ. Онон үйүгэй олоҕу көрдөөн бастаан Стамбул , ол экнниттэн Бурса куорттарга көһөн кэлбитэ. Аслыхан буҕаалтыр  автоматизированнай төрүттэрин дириҥэтэн үөрэтэн орто оскуоланы бүтэрбитэ. Ол гынан баран, кыыс Коньяҕа Сельджук судаарыстыбаннау университетыгра муусука факультетыгар киирэн үөрэммитэ уонна ону туйгун сыаналаах бүтэрбитэ. Аслыхан Гюрбюз кыра эрдэҕиттэн артыыс буолуон олус баҕарар этэ. Оскуола уонна устудьуон сылларыгар дьоҕус дьүһүйүүлэри айан, дьонун сэргэтин иннигэр көрдөрөрө.

Аслыхан Гюрбюз сүгүрүйээччилэрэ соһуйа истэхтэрин сөп, тоҕо диэтэххэ, кини Тимуром Савджи диэн ырыаһыты кытта билсибитэ ыраатта. Кини Аслыхаҥҥа өссө 2009 сыллахха "Если бы я стал облаком" диэн D тэлэ ханаалга көстүбүт биллэр киинэҕэ уһулларга этии киллэрбитэ. 2014 сыллаахха кини "Вершины оливковых гор" диэн ааттаах киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута.

## Сигэлэр

* Facebook’ta Sayfası
* http://www.sinematurk.com
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%8E%D1%80%D0%B1%D1%8E%D0%B7,_%D0%90%D1%81%D0%BB%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD
Чакыр Дениз

**Дени́з Чакы́р** (; 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция,Анкара) — турок норуотун тыйаатыр уонна киинэ биллиилээх артыыһа, аатырбыт, аан дойдуга киэҥник биллэр модела.

## Биографията
Дениз Чакыр 1981 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Анкара куоракка төрөөбүтэ. Эмиэ Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар судаарыстыбаннай концерваторияҕа тыйаатыр салаатыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин кэнниттэн тыйаатырга, киинэҕэ артыыс быһыытынан үлэлээбитэ, рекламаларга уһуллар буолбута

Чакыр Дениз экраҥҥа аан бастаан «Желание женщины» диэн ааттаах киинэ сэрийээлигэр уһуллан тахсыбыта. Онно кинини сыана маастарыстыбатыгар уһуйбут, биллиилээх артыыс Джихан Унал эмиэ оонньообута. Ити кэнниттэн кини Ферхунде оруолугар «Листопад» диэн хас даҕаны сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообут. Ол кэнниттэн кини киэҥник биллэр көстөр буолбута, аата киэҥ эйгэҕэ ааттаммыта. 2010 сыллахха ол оонньообут оруолун иһин киниэхэ Турция Исмаил Джеме аатынан тэлэбиидэнньэ бириэмийэтин биэрбиттэрэ. Ол гынан баран кини ордук «Великолепный век» сэрийээлгэ оонньообутун кэннэ аатырбыта. Дениз ол киинэҕэ I Сулейман балтын уобараһын итэҕэтиилээхтик толорбута. Үгэс курдук, ити да сырыыга кини хобу сиби тарҕатар, куһаҕаны оҥорор артыыс апмлуатын талбыта. Чакыр тыйаатыр сыанатыгар оонньообут оруолларынан эмиэ киэҥник биллэр. Ол курдук көрөөччүлэр кинини ордук Шекспир айымньытын матыыбынан турбут «Любовная лирика» испиктээккэ оонньообутун биһирээбиттэрэ. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Официальный сайт Дениз Чакыр  
* Дениз Чакыр
*
Тайбуҕа сурда

**Тайбуҕа сурда** (нууччалыы *Тайбугин юрт, Тайбугинская страна* дииллэр) – XIII үйэ саҕаланыытыгар Арҕааҥы Сибииргэ Алтан Ордуу Күөх Ордуутун (илиҥҥи аҥара) иһигэр үөскээбит татаардар дойдулара. Академик Г. Ф. Миллер сабаҕалыырынан Сибиир ханствота 1220 сыллаахха тэриллибит Тайбуҕа сурдуттан үөскээбит. Тайбуҕа сурдун Алтан Ордуу атын улуустарыттан уратыта диэн кини автономиялаах сир этэ.

Тайбуҕа сурдун киин куората маҥнай Чинги-Тура, онтон кэлин Кашлык куорат этэ. 1359 сылтан ылатан Тайбуҕа сурда Сибиир ханствотын сороҕото буолбута, ол эрээри XVI үйэҕэ Ермак сэриитин кэнниттэн Ноҕай Ордуутугар холбоспута.

Бу сурт аата номоххо киирбит Тайбуҕа диэн киһиттэн саҕаламмыт.

## Тайбуҕа сурдун туһунан бастакы ахтыылар
Иртыш өрүс хочолоругар баар буола сылдьыбыт Тайбуҕа сурда Утэмиш-хадьи диэн ааттаах киһи суруйбут "Чингиз-намэ" айымньытыгар ахтыллар. Бу айымньы 1558 сыллаахха суруллубута.

Ол кэнниттэн 1586 сыллаахха Урмамэт диэн ааттаах Касимов хаан Москваҕа суругар «Тайбугинская страна» диэн ахтыбыт.

Онтон 1597 сыллаахха Сибиир ханствотын баһылыга Кучум Москваҕа ыыппыт суругар Тайбуҕа сурда хас да улуустаах диэн суруйбут.
## Тайбуҕа мурзалара (баһылыктара)
Дамир Исхаков диэн татаар чинчийээччитэ Тайбуҕа кинээстэрин сололорун Алтан Ордуу *бэклэрбэк* солотугар тэҥнээх диир. Бэклэрбэк диэн Алтан Ордууга хаан кэнниттэн иккис киһи этэ.

* Тайбуга — Сибииргэ бастакы Тайбуҕа мурзата (1220 сылтан саҕалаабыт, хаһыс сылга диэри биллибэт)
* Мар (Умар, Омар) — Ибак хаан балтын кэргэнэ (1468—1480 сылларга)
* Ходьа
* Адер (Одер, Обдер) — Мар уола, Ибак хаан племяннига буолуон сөп
* Абалак (Ябалак, Ебалак) — Мар уола, Ибак хаан племяннига буолуон сөп
* Гази бий — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (хаһыс сылтан биллибэт, 1428 сылга диэри)
* Муса бии — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1460—1495 сылларга)
* Муһаммад — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1495—1502 сылларга)
* Ангиш (Агиш) — Абалак уола, Муһаммад Тайбуҕа быраата
* Касым — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1502—1530 сылларга)
* Бек-Булат — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1555—1558 сылларга)
* Едигер — Сибииргэ Тайбуҕа мурзата (1530—1563 сылларга)
* Сейд Ахмед (1583—1588 сылларга)

## Быһаарыылар

## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Сибиир ханствота

## Кинигэлэр уонна ыстатыйалар

* 
* 
* 
*  
* 
* 
*
Озберк Бурджу

**Бурджý Озбéрк** (; 1989 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Эскишехир куорат) — турок норуотун биллэр көстөр артыыһа.

## Биографията
Бурджу Озберк  1989 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр  Турция Эскишеһир куоратыгар төрөөбүт. Кини бииргэ төрөөбүт эдьиийдээх. Хаджиттепе университетыгар тыйаатыр салаатын бүтэрбитэ. Билигин Стамбул куоракка олорор.

## Карьерата
Бурджу Озберк Эрдал Бешикчиолу салайааччылаазх Татбикат тыйаатырга оонньуур. Кини маннык туруорууларга кыттыбыта: «Сказка Войцеха», «Дурацкая Любовь» уо д а. Киинэҕэ аан бастаан "Великолепный век" киинэ сэрийээлигэр Хуриджихан Султан, Паргалы Ибрагим паши уонна Хатидже Султан кыыстарын улахан эрдэҕинээҕитин оонньоон сүрэхтэммитэ. 2015 сылтан 2016 сыллаахха диэри Бурджу Назлы оруолугар «Дочери Гюнеш» диэн сэрийээлгэ уһуллубута. Ол бырайыак түмүктэммитин кэннэ, 2016 сыллаахха Бурджу «Замечательный зять» диэн ааттаах тэлэбиисэр сэрийээлигэр Мелике оруолугар тиксибитэ. 2017 сыллаахха Бурджу "Непокорный Каратай" диэн толору метрдаах киинэҕэ сүрүн дьахтар оруолун оонньообута. Ону таһынан эмиэ 2017 сыллаахха кини «Миндальные Сладости» сэрийээлгэ Айше оруолун толорубат. Эмиэ ити сыл күһүнүгэр кини «Семья Аслан» диэн хас даҕаны сиэрийэлээх киинэҕэ ылсыбыта. 2019 муус устарыгар «Любовь напоказ» диэн саҥа сэрийээлгэ оонньоон саҕалаабыта. Онно кинини кытта Чаглар Эртугрул диэн эмиэ биллиилээх киинэ артыыһа уһуллубута.

## Тус олоҕо
2017 сыллаахтан Бурджу Альперен Дуймаз диэн артыыһы кытта көрсөн, доҕордоһон барбыта, арамааннаабыттара. Ол гынан баран эдэрдэр биир сылынан тапсыбакка арахсыбыттара. 2019 сыллаахха саас кыыс Фенербахче диэн волейбол кулуубун хамаандатын хапытаана Улаш Киягы кытта көсрүбүтэ.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA,_%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B6%D1%83&stable=0#%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F

https://www.kinopoisk.ru/name/4174730/
Рона Алие

**Алие Рона** (төрөөбүт араспаанньата *Диллигиль*, 1921 сыллаахха төрөөбүтэ, Сирия  — 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун биллиилээх артыыһа. Киинэҕэ уһуллара уонна тыйаатырга оонньуура.

## Биографията
Алие Рона Сирияҕа Даръа диэн дьоҕус куоракка Рамиз бей диэн тимир суолун үлэһитэ уонна Сервиназ ханым диэн дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Алие Рона Авни Диллигиль диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини кэлин эмиэ биллиилээх артыыс буола үүммүтэ. Аҕата тимир суолга үлэлиир буолан, сотору сотору үлэлиир сирин уларыта сылдьара. Ол түмүгэр, кэлин тиһэҕэр ыаллар Стамбул куоракка көһөн кэлэн олохсуйбуттара. Алие Рона Бейоглу куоракка баар кыргыттар киэһээҥҥи оскуолаларын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 

Кини 1930 -с сыллар саҕаланыыларыттан саҕалаан Кадыкея тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. Тыйаатырга дьоҕус уонна тэттик оруолларга оонньуура. Онно үлэлии сылдьан кэлин эрэ буолбут Зихни Рону көрсүбүтэ.

Киинэҕэ аан бастаан 1947 сыллаахха уһуллубута. Алие сүрүннээн иккис былаан оруолларын оонньуура. Кини амплуата куһаҕан дьахтар, куһаҕан ийэ этэ. Холобур, ол дьахтар оҕолорун буруйу оҥороно үөрэтэрэ уонна күһэйэрэ.

Алие барыта холбоон 204 киинэҕэ уһуллубута. Үс төгүл «Золотой апельсин» бириэмийэ лауреата буолбута. 

Кини 1996 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Стамбул Пендик оройуонугар олорон өлбүтэ. Караджаахмет кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0,_%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%B5
Дере Джансу

thumb|Дере Джансу
**Джансу́ Дере́** () (1980 сыллахха алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок норуотун аан дойдуга биллэр фотомодела уонна артыыһа.

## Биографията
Джансу Дере 1980 сыллаахха Анкара куоракка төрөөбүтээ. Оҕо эрдэҕиттэн балерина буола ыра баҕа санаалааҕа эрэри, онтон олоххо киирбэтэҕэ. Дере орто оскуоланы Измир куоракка бүтэрэн баран, Стамбуллааҕы судаарыстыбаннай университекка археология салаатыгар туттарсан киирбитэ. 2000 сыллаахха *Kanal D Miss Turkey Güzellik Yarışması*. диэн кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кытта 3 миэстэни ылбыта. Ол кэнниттэн модель үлэтигэр профессиональнайдык ылсыбыта. Билигин кини Париж уонна Милан куораттарга буолар муода көрдөрүүлдэригэр кыттар. Кини баар суоҕа аҕыйах кэм иһигэр Турция саамай элбэх хамнастаах уонна харчыны аахсар супе модела буолбута. Тэлэбиисэр араас биэриилэригэр кыттыбыта. 

Киинэҕэ уонна тэлэбиидэнньэҕэ 2002 сылтан саҕалаан уһуллан барыбат. 2003 сыллаахха аан бастаан «Сумерки» сэрийээлгэ уһуллубута. Онно сылдьан кини Кенан Имирзалыоглуну кытта оонньообута. 2004 сыллаахха "Метро Палас" сэрийээлгэ күлүүлээх оруолу толорбута. 2005 сыллаахха «Осенний пожар» сэрийээлгэ Джейлан диэн уйулҕата хамсаабыт кыыс оруолугар оонньооубата. Ити икки обургу оруолларын кэннэ үгүс киинэ устааччы Джансуну дьэ өйдөөн көрбүтэ. Онон 2006 сыллаахха Гуль Огуз диэн биллиилээх режиссер, киинэ устааччы Джансуну «Сыла. Возвращение домой» сэрийээл сүрүн оруолугар ыҥырбыта (2006 -- 2008 сылларга устубуттара). Ити сэрийээли дьон сэргэ олус сөбөбүлээбитэ. Сэрийээл баар буолан Мардиныга оскуола, балыыһа уонна култуура кииннэрэ тутуллубуттара. Ити оруолс кэннитэн Джансу Турция бастыҥ артыыстарын кэккэтигэр эрэллээхтик киирбитэ, улахан сулус буолубута.  

Джансу Avon хампаанньа аатырбыт макарытн сирэйэ буола сылдьыбыта. Ону таһынан кини билигин даҕаны Magnum марка сирэйэ буолар. 2012 сыллаахха кинини Турок дьахталларыттан аан бастакынан Loreal Paris аан дойдуга биллэр марка сирэйинэн талбыттара.

## Тус олоҕо
Джансу 6,5 сыл устатын тухары Джем Йылмаз диэн комигы уонна артыыһы кытта доҕордоспута, ол гынан баран 20011 сыллаахха арахсыбыттара.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* SinemaTürk.com
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5,_%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83
Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу

мини|'''Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов'''
**Мустафа Хадьи Муса оҕлу Маһмудов** (; 1878, Күрдамир — 1937 сыл ахсынньы ый 20 күнэ, Баку куорат) — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкрэтээрэ.

## Олоҕо
[хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: Маһмудов М., [Тэфкилев, Кутлы-Муһаммад Батыргэрэй уола|Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]]
Мустафа Маһмудов 1878 сыллаахха Баку губерниятын Гэокчай уеһыгар Күрдамир дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Азербайдьаан Күрдамир оройуона). Гори куоракка Закавказскай учительскэй семинарияны үөрэнэн бүтэрбитэ. Семинарияны бүтэрэн баран Баку куорат бастакы нүөмэрдээх нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатыгар учууталлаабыта, онтон директор буолбута. Бу курдук Мустафа Маһмудов Баку куорат бастакы  нуучча-татаар (азербайдьаан) оскуолатын директорэ этэ.

1907 сыллаахха Арассыыйа империятын Икки ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Баку губерниятыттан дьокутаакка талаллыбыта. 1917 сыллаахха Мустафа Маһмудов "Мусават" баартыйаҕа киирбитэ. 1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта. 

1918 сылтан 1919 сылга диэри Мустафа Маһмудов Азербайдьаан омук сүбэтин сэкэрэтээрэ буолбута. Ону таһынан Мустафа Маһмудов Азербайдьаан Демократ Өрөспүүбүлүкэтин парламеныгар дьокутааттаабыта.

Бакуга Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэнниттэн Баку куорат 132 нүөмэрдээх оскуолатыгар үлэлээбитэ. Кини 1937 сыл сэтинньи 23 күнүгэр тутуллубута уонна репрессияланан ахсынньы 20 күнүгэр ытыллыбыта.

Мустафа Маһмудов Сафура-ханым диэн ааттаах биир кыыстаах этэ.

## Эбии көр

* Арассыыйа Империята
* "Мусават" баартыйа
* Атласов, Муһаммад-Хади Мифтахутдинович

## Быһаарыылар



## Сигэлэр

* Биографическай ыйынньык
Гюрель Айсель

**Айсель Гюрель** (, 1929 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүтэ, Сарайкей, Денизли куорат, Турция — 2008 сыллаахха олунньу 17 күнүгэр өлбүтэ, Стамбул, Турция) — турок норуотун биллиилээх ырыа тылын айар хоһоонньута уонна артыыһа. Кини ырыаларын Турция бары биллэр ырыаһыттара толороллоро. Кини биир сүрүн уратыта диэн, арын дьонтон таҥаһынан сабынан, макияһынан кырааскатынан уонна дьикти моһуоннаах париктарынан аатырар. 

## Биографията
Айсель Гюрель 1929 сыллаахха Турция арҕаа өттүгэр баар Денищли диэн куоракка төрөөбүтэ. Стамбул судаарыстыбаннай университетыгар Литэрэтиирэ факультетын бүтэрбитэ. .

Кини суруйбут хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары Сезен Аксу курдук Турция биллэр ырыаһыттар толорбуттара уонна билигин да толороллор. Ырыа буолар хоһооннору суйарын таһынан, Гюрель биллэр көстөр оруоллардаах артыыс уонна түүр тюрколог этэ. 2007 сыллаахха Гурель Пепси хампаанньа турцияҕа тэлэбиисэргэ рекламатыгар уһуллубута.

2007 сыл ахсынньытыгар Стабулга Флоренс Найтингейл куораттааҕы балыыһатыгар киирбитэ. Прессэҕэ тыҥа рага буолбут диэн иһитиннэрбиттэрэ. Айсель Гюрель 2008 сыллаахха Стамбул куоракка дьарҕа буолбут бронхит ыарыытыттан 80 сааһыгар сытан ыалдьан өлбүтэ. Кинини Тешвикие мэчиэтигэр тиһэр суолугар атааран баран, Зинджирликую кылабыыһатыгар таһааран көмпүттэрэ. 

Гюрель төрөппүт кыргыттара Мюжде Ар уонна Мехтап Ар Турция биллэр артыыстара буолаллар.

## Суруйбут ырыалара
Кини көрүөнэттэн көлүөнэҕэ хаалар элбэх ырыаны суруйбута. Онуталар турок классика буолбут муусукатын ахсааннарыгар киирэллэр:

* Allahaısmarladık (1977), Сезен Аксу
* Firuze (1982), Сезен Аксу (совместная работа)
* Sen Ağlama (1984), Сезен Аксу (кыттыгас үлэ)
* Haydi Gel Benimle Ol (1984), Сезен Аксу
* ? Sevda (1985), Nükhet Duru
* Git (1986), Сезен Аксу (кыттыгас үлэ)
* Ünzile (1986), Сезен Аксу
* Değer Mi (1986), Сезен Аксу
* Sarışın (1988), Сезен Аксу
* Dünya Tatlısı (1988),? Zerrin Özer
* Hani Yeminin (1988),? Zerrin Özer
* Bir Kız (1988), Ayşegül Aldinç
* Şekerim (1989), Gökben
* Resmin Yok Bende (1990), Ajda Pekkan
* Hadi Bakalım (1991), Сезен Аксу
* Ne Kavgam Bitti Ne Sevdam (1991), Сезен Аксу
* Gelmeyeceğim (1991), Ayşegül Aldinç
* Abone (1991), Yonca Evcimik
* Taksit Taksit (1991), Yonca Evcimik
* Ayıpsın (1991), Aşkın Nur Yengi (кыттыгас, Сезен Аксу)
* Show Yapma (1992), Nilüfer
* Yine Yeni Yeniden Sev (1992), Nilüfer
* Hadi Yine Iyisin (1993), Tayfun
* Yok (1993), Ajda Pekkan
* Vurulmuşum Sana (1994), Asya
* Of Aman (1994), Nalan
* Yasaksız Seviş Benimle (1994), Таркан
* Eğrisi Doğrusu (1994), Nilüfer
* Gölge Çiçeği (1997), Reyhan Karaca
* Vur Yüreğim (1999), Сертаб Эренер
* Aşk (1999), Sertab Erener
* Tılsım (2001), Burcu Güneş

## Трибьют-альбомнар

* «Aysel’in» (2013)

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* 
* Turkey: Aysel Gürel lost the battle with cancer (англ.). esctoday.com (21/Feb 2008). Архивировано 6 марта 2012 года. (англ.)
* Гугл-дудл в честь дня рождения Айсель, 7 февраля 2018 г.
Джан Сибель

**Сибель Джан** (тур. *Sibel Can*, төрөөбүтүнэн *Сибель Джангюре, Sibel Cangüre*; 1970 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок биллэр ырыаһыта, үҥүүһүтэ, киинэ артыыһа. 

## Олоҕо уонна айар үлэтэ
Сибель Джан Энгин Джангюре диэн скрипач киһи дьиэ кэргэнигэр бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Сибель аҕата турок үгүс биллэр ырыаһытагар аккомпаниатордаабыта. Кыысчаан 14 сааһыттан саҕалаан биил үҥкүүһүтүн быһыытынан артыыстыыр карьератын саҕалаабыта. Үҥкүүһүт быһыытынан аҕатын кэнсиэрдэригэр Турция куораттарынан гостуруоллуур. Кини турция элитата сылдьар, улахан билиилээк  Галата-Тауэр уонна Астория курдук кулууптарга үҥкүүлүүр. 17 саастааҕарНюкхет Дуру уонна Фахреттин Арслан диэн ырыаһыттары казиноҕа арыаллаабыта. Ол кэнниттэн кини Максим кэлин тиһэҕэр үлэҕэ киирбитэ уонна Муаззез Абаджы, Неше Карабёджек уонна Эмель Сайин толорооччулары кытта кэнсиэрдээбитэ. 

1984 сыллаахха кини аан бастакы «Günah Bize» диэн ааттаах ырыаларын альбомун таһаарар. Альбомун Kervan Plak фирмаҕа таһаартарбыта. Диискэтин оҥороругар Сибель турция классика буолбут ырыаларын айбыт Орхан Генджебай көмөлөспүтэ. 

1988 сыллаахха Сибель Джан Стамбул куоракка Максим казиноҕа тус кэнсиэрдэрин көрдөрөн саҕалыыр. 

2000 сыллаахха кини *İşte Türk Sanat Müziği İşte Sibel Can*. диэн ааттаах саҥа альбома күн сирин көрөр. 

2002 сыллаахха кини «*Papatya ile Karabiber*» диэн ааттаах уус уран киинэҕэ сүрүн оруолу оонньуур. 

Сибель Джан 1988 сыллаахха Хакан Уралга ойох тахсыбыта, кинилэр Энгинджан уонна Мелиса диэн икки оҕоломмуттара. Ыаллар 1999 сыллаахха арахсыбыттара. Ити кэннэ сотору буолан баран Сулхи Аксютка эргэ тахсыбыта. 2001 сыллаахха Эмир диэн уоламмыттара. 2010 сыллаахха Сибель уонна Сулхи арахсыбыттара.

## Дискографията

### Альбомнара

* *Günah Bize* (1987)
* *Bulursun Beni* (1988)
* *Rüyalarda Buluşuruz* (1989)
* *Hasretim* (1990)
* *Bir Güneş Batışında* (1991)
* *Seni Sevmek* (1992)
* *Hayat Devam Ediyor* (1993) Орхан Генджебайдыын
* *Hatirasidir* (1994)
* *Şarkılar Senden Yana* (1995)
* *Bu Devirde* (1997)
* *Daha Yolun Basindayim* (2000)
* *İşte Türk Sanat Müziği* (2000)
* *Canim Benim* (2001)
* *Sen Benimsin* (2003)
* *Özledin Mi?* (2005)
* *Akşam Sefası* (2007)
* *Benim Adım Aşk* (2009)
* *Seyyah* (2011)
* *Meşk* (2012)
* *Galata* (2014)
* *Arabesque* (2016)
* *Yeni Aşkım* (2018)

## Сигэлэр
 

* Официальный сайт Сибель Джан
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BD,_%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C

## Бэлиэтээһиннэр
Дорук Бельгин

**Бельгин Дорук** (1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ — 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр өлбүтэ) — турок норуотун киинэҕэ уһуллар артыыһа.

## Биографията
Бельгин Дорук 1936 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Анкара куоракка баай ыалга төрөөбүтэ.

Кини эдэр артыыстар куонкурустарыгар кыайбыта уонна ол кэнниттэн оскуолатын быраҕан киинэ эйгэтигэр кытаанахтык ылсан барбыта. Кини аан бастаан киинэҕэ 1952 сыллаахха уһуллубута -- Дорук Фарук Кенча  «Сокровища Чакырджалы Мехмеда Эфе» () киинэтигэр иккис былаан оруолун оонньообута. 1953 сыллаахха Дорук кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар кыайбыта уонна "Köroğlu» киинэҕэ сүүн оруолу толорбута. Ол сылга Омер Лютфи Акад «Öldüren Şehir» киинэтигэр эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Киинэ кини партнера эмиэ биллэр артыыс Айхан Ышик буолбута.

1961 сыллаахха «Küçük Hanımefendi» киинэҕэ оонньообута. Бу киинэ тахсаатын кытта улаханнык аатырбыт, дьон сэргэ олус сэҥээрбитэ. Ол иһин устааччылар киинэни салгыы сиэрийэ оҥорон барбыттара.

Дорук инньэ 1972 сыллааха диэри киинэҕэ уһуллубутаю Олоҕун устатын тухары барыта холбоон 80 -тан тахса киинэҕэ артыыс быһыытынан кыттыбыта.

Кини 1995 сыллаахха кулун тутар 26 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

### Тус олоҕо
1954 сыллаахха режиссер Фарука Кенчаҕа ойох тахсыбыта, 1955 сыллаахха оҕоломмуттара. 1958 сыллаахха арахсыбыттара.

1961 сыллахха Дорук иккиһин ойох тахсыбыта. 1967 сыллаахха иккис оҕотун төрөөбүтэ. 

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA,_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%BD

https://www.kinopoisk.ru/name/520212/
Усманов, Хайрулла Абдрахманович

мини|'''Хайрулла Абдрахманович Усманов'''
**Хайрулла Абдрахманович Усманов** (татаардыы: *Хәйрулла Абдурахма́н улы Госманов*; 1866 сыл ахсынньы 16 күнэ, Оренбург губернията — 1915 сыл бэс ыйын 14 күнэ, Оренбург) — татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).

## Олоҕо
**Хайрулла Абдрахманович Усманов** 1866 сыл ахсынньы 16 күнүгэр татаар атыыһытын ыалыгар төрөөбүтэ. Хайрулла Казан губерниятын Малмыж уеһыгар мэдрэсэҕэ классическай мусульманскай үөрэҕи ылбыта (алын духовнай үөрэх). Кини ити кэнниттэн хаһ да сыл үөрэммит мэдрэсэтигэр хальфа (мударрис көмөлөһөөччүтэ) буолан үлэлээбитэ.

**Хайрулла Абдрахманович Усманов** 1893 сыл алтынньы 10 күнүгэр Сеитов посадыгар мэчиэккэ иккис мулланан талыллыбыта, ол кэнниттэн Оренбург губерниятын баһылыга киниэхэ 1893 сыл сэтинньи 13 күнүгэр имам-хатыб уонна мударрис солотун биэрбитэ.

XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҕаланыытыгар **Хайрулла Абдрахманович Усманов салайбыт мэдрэсэтэ биир саамай күүстээх уонна үчүгэй мэдрэсэ быһыытынан биллэр буолбута. Кини үөрэхтээһиҥҥэ [[Дьадид хамсааһына|саҥа ньымалары]] туттар этэ****.**

**Хайрулла Абдрахманович Усманов** 1895 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр саҥа мэдрэсэни арыйбыта. Ону тэҥэ кини атыынан-эргиэнинэн дьарыктанара.

**Хайрулла Абдрахманович Усманов** 1907 сыллаахтан ылата Оренбургдааҕы учуонай архыып комиссиятын чилиэнэ буолбута (Оренбургдааҕы академия, 1887-1918).

### 1907. Иккис Дуума дьокутаата
1907 сыл олунньу 7 күнүгэр **Хайрулла Абдрахманович Усманов Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Оренбург губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ол кэмҥэ мусульманнар "Иттифак ал-Муслимин" диэн баартыйаҕа киирбитэ****.**
[хаҥас|мини|350x350пкс|Арассыыйа империятын II ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]]

### Бүтэһик сыллара
Судаарыстыбаннай Дума ыһыллыбытын кэнниттэн Сеитовскай посадка төннүбүтэ.
уҥа|мини|233x233пкс|Х. Усманов (1907)
**Хайрулла Абдрахманович Усманов** 1915 сыл бэс ыйын 14 күнүгэр Оренбуркка өлбүтэ.

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр уонна ыстатыйалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
*
Саат Берен

**Бере́н Саа́т** (; 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ, Анкара, Турция) — турок омугун биллиилээх киинэ артыыһа.

2013 GQ Turkey кинини "Сыл бастыҥ дьахатара" диэн тутулунан наҕараадалаабыта.

## Биографията
Берен Саат 1984 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүтэ: аҕата — Хюсейн —  футболист, ийэтэ — Айла — учуутал. Джем диэн аатаах бииргэ төрөөбүт убайдаах (1979 г.р). Берен Анкара куорат TED Үрдүкү колледжыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Анкара Bilkent университетыгар менеджмент идэтин баһылаабыта. .

Берен ырыанан тойугунан үлүһүйэр, испан уонна ааҥыл тылларына холкутук кэпсэтэр. Берен «Турция Алмааһа» диэн бочуоттаах титулу сүгүөн сүгэр.

## Карьерата
Берен өссө устудьуоннуу сылдьан саҥа саҕалыыр артыыстар куонкурустарыгар кыттан барбытта. Tomris Giritlioğlu’nun brother диэн ааттаах биир оннук куонкуруска кыттан кыайан баран, Берен турок тэлэбиидэнньэтигэр аан бастакы оруолун ылбыта. Ол кэнниттэн тэлэбиидэнньэ араас сэрийээллэригэр араас таһымнаах оруоллар кэлэн барбыттара. Ол гынан баран Берен саамай улахан ситиһиитэ киниэ «Запретная любовь» сэрийээлгэ Бихтер оруолун толорубутун кэннэ кэлбитэ. Сэрийээл Бихтер уона Бехлюл диэн эдэр дьон кистэлэҥ тапталларын туһунан кэпсиир. Ити оруолу оонньоон кини Турции биир саамай бастыҥ наҕараадатын «Золотая бабочка» бириэмийэни ылбыта. Буолаары буолан 2009 уонна 2010 сыллардаахха.

## Тус олоҕо
Берен бэйэтэ этэринэн кини Эфе диэн таптыыр уоллаах эбит. Ол эрээри кини үгүс сыл бииргэ сылдьыбыттарын кэннэ өлбүт. Ол и;ини онтон курутуйан өр кими да таптаабат. Арай 2007 сыллаахха Бюлент Иналлыын (артыыс) ыал буолан олоро сылдьыбыттара. Ол эрээри арахсыбыттара.

Берен 2014 сыллааха Кенан Догулу диэн турок ырыаһытыгар ойох тахсыбыта. Уруулара  Лос-Анджелес куоракка буолбута .

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B0%D1%82,_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD

https://www.kinopoisk.ru/name/802321/