open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таппай

**Таппай** (*Eritrichium sericeum*) () - оччо үрдүгэ суох Boraginaceae кэргэҥҥэ киирэр үүнээйи. Тыллар кэмигэр наһаа кэрэ, ол да кэнниттэн үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.

Өлүөнэ үөһээ уонна орто тардыыларыгар, Алдаҥҥа, Дьааҥыга, Индигииргэ уонна Халымаҕа көстөр.

## Быһаарыылар
Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ

**Тоҥсоҕойдор кэргэннэрэ** - тоҥсоҕойдуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ киирэр биэс уус бэрэстэбиитэллэрэ бааллар:
* Абааһы чыычаахтара
* Күөх тоҥсоҕойдор
* Киргиллэр
* Эриэн тоҥсоҕойдор
* Үс тарбахтаах тоҥсоҕойдор
WikiLeaks

**Wikileaks** (Викиликс), Швеция норуоттар икки ардыларынааҕы саайта, демократия иһин сир үрдүнэн охсуһар. Сыалай судаарыстыбалар секретнэй докумуоннарын ылан бэйэтин саайтыгар сыһыарар, ол иһин элбэх дьиннээх туруктар билиннилэр, холобура: АХШ Ирагы ниэбин эрэ иһин сэриилээбит, Арассыыйа Аан Дойду 3 сэриитин саҕалыыр былааннааҕы биллэн таҕыста. Ону таһынан Иран уонна Хоту Кэриэйэ ядернай бомбаламмыттар эбит диэн. Ону таһынан Сир шаара эстэрэ 110 эрэ сыл хаалбыта, онно эбии сиргэ 2016 сыллаахха астероид кэлэн түһүөхтээҕин Америка уонна аан дойду дойдулара бары аан дойдн норуотуттан кистии сылдьыбыттар эбит. Ону таһынан Сибинньэ уонна Көтөр ыарыыта Дьоппуоннар уонна Америкалар оҥорбуттара билиннэ. Арассыыйа секретэ эмиэ билиннэ, Чечен сэриитигэр дьиҥинэн 80 тыһ киһи өлбөтөх, төттөрүтүн 978 тыыһынча киһи өлбүт эбит.
Этэрикээн

**Этэрикээн**, эбээн, Саҥа Сибиир арыыларыгар киирэр Кыра Ляхов уонна Улахан Ляхов арыыларын арыйбыт киһи.

Түүлээҕи бултуу сылдан 1760 сыллааахха Улахан Ляхов арыытыгар уу кыылын муоһун хостообута. 1780 сыллаахха кини аатынан Кыра арыыны ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.

1930 сылларга Этэрикээн аатынан Ляхов арыыларын ыккардынааҕы силбэһии ааттаммыта.

## Өссө маны көр
* Мостахов С.Е. *Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в XVII — начале XX века)*. Якутск, 1966.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Дьулиан Ассандьж

200px|мини|справа|Дьулиан Ассандьж
мини
**Дьулиан Ассандьж** ( ; от ыйын 3, 1971, Таунсвилл (), Аустралиа) —- үрдүк сололоох, баай дьон, улахан тэрилтэлэр уонна судаарыстыбалар сулууспаларын тустарынан аһара элбэх кистэлэҥ сибидиэнньэлэри дьоҥҥо аһаҕастык кэпсээн биллибит, Wikileaks ситим-сири айбыт киһи.

## Быһаарыылар
Итирдэр от

**Итирдэр от** () () - Бобтуҥулар кэргэннэригэр  киирэр уһун силистээх үүнээйи. Үчүгэй тас көстүүлээх буолан киэргэтиигэ туттуохха сөп.

Саха сирин киин өттүн эндемэ. Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит (2000).

## Быһаарыылар
Крконоше хайалар

250px|thumb|

**Крко́ноше хайалар**, *Карконоше*, *Исполиновы горы* (, , ) — Польша уонна Чехия сирдэригэр баар хайа массива, Судет саамай үрдүк өттө (чыпчаала — Снежка хайа, 1602 м). Сырыынньа, альпатыҥы рельефтаах хайалар. Эниэлэрин аллараа өттө — буук уонна бэс ойуурдар, үөһээ — харыйа уонна пиихта, төбөлөрүгэр — альпатыҥы туундара уонна торфяниктар. Тимир уонна алтан рудаата, таас чох баар. Крконошеҕа — Эльба өрүс саҕаланар. Туризм сайдыбыт.
Киргиллэр

**Киргиллэр** - тоҥсоҕойдор кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр биир көрүҥ - киргил - үөскүүр.
Гаврильева Валентина Николаевна

**Валентина Николаевна Гаврильева** (ахсынньы 6 к.  1944 с.) — прозаик, 1973 с. ССРС уонна Саха АССР суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.  

Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалаһыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран  «Бэлэм буол» хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ. 1971 сыллаахха Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбит. Бу кэмҥэ Москубаҕа Иван Ласков диэн суруйааччыны кытта билсэн кэргэннии буолбуттара. Кинитэн Андрей диэн уоллаах.

Бастакы кэпсээннэрэ 1966 с. тахсыбыттара, 1968 с. кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. Литератураны ырытааччылар Гаврильева кэпсээннэрэ тэттигин уонна тэтимнээҕин бэлиэтииллэр. Биир сэһэнин Ойуунускай аатынан Саха тыйаатыра сценаҕа туруорбута. «Уот Дьулустаан дойдута» сэһэнин Ньурба тыйаатыра туруорбута.  Кэнники кинигэлэригэр ааптар көскө ыытыллыбыттар уонна бастакы Арассыыйа колонизатордарын тустарынан суруйар.

## Айымньылара
*Хатыҥчааным барахсан: Кэпсээннэр. — Якутскай, 1968. — 84 с.;
*Дөлүhүөн уга: Сэhэннэр, кэпсээннэр. — Якутскай.  — 144 с.;
* Суол: Сэhэннэр. — Якутскай, 1977. — 128 с.;
* Страна Уот-Джулустана. Повести. /Авторизованный перевод с якутского Ивана Ласкова/ — М.: «Современник», 1977. — 240 с.;
*O wielkiej podróży rudego Sieriogi, mądrego starca Ibrahima i przebiegłego myśliwego Semena Wielkiej Głowy. Warszawa. Państwowy Instytut Wydawniczy. 1980. 148 s. [Przełożyła z rosyjskiego Teresa Olczak. Z jakuckiego na rosyjski przełożył Iwan Łaskow.];
*Краіна Уот-Джулустана. Аповесці. Мінск. Юнацтва. Пераклаў С. Міхальчук. [Пераклад зроблены з выдання:  В. Гаврильева. Страна Уот-Джулустана. Повести. Авторизованный перевод с якутского Ивана Ласкова. — Москва. “Современник”. 1977. — С. 176.] — Мінск. “Юнацтва”, 1981. — 176 с.;
* Мин доҕотторум: Сэhэннэр. — Якутскай: 1987. — 192 с.;
* Маленькие повести. — М.: «Современник», 1987. — 158 с.;
* Болугур Айыыта: Сэhэннэр. — Дьокуускай, 1991. — 91 с.;
* Сэhэннэр. — Дьокуускай, 1994. — 208 с.;
* Кыыс олоҕо. Сэhэннэр. — Дьокуускай: «Бичик», 2001. — 110 с.
* Эргэ өтөх кистэлэҥэ. Номох. — Дьокуускай: «Бичик», 2005. — 96 с.
* Чуумпу алааска. Cэhэннэр. — Дьокуускай: «Бичик»? 2011.

## Ылыллыбыт сирэ:
* Krystyna Jagiełło.  Wróć na Syberię. [Wala Gawriłowa] // Literatura. Warszawa. Nr. 32. 7 sierpnia 1975. S. 9/
* Валентина Гаврильева. // А. Егоров, В. Протодьяконов, В. Павлова.  Писатели Якутии. Библиографический справочник. — Якутск, 1981. — С. 91
* Валентина Гаврильева. // Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. [Сост. Д. В. Кириллин, В. Н. Павлова, С. Д. Шевков.] Якутск, 2000.  — С. 179—180
Sum 41

**Sum 41** диэн 1996 сылга Канада Аякс куоратыгар тэриллибит панк-рок бөлөх. Ол бөлөххө киирэллэр: Дерик Уибли (вокал, ритм-гитара, клавишнай), Джейсон (Кон) МакКаслин (бас-гитара, бэк-вокал, Стив уонна Дерик интервьюларыгар Джейсоны дьиннээх аатынан хаһан да ааттааман диэн сэрэтэллэр), Стив Джоз (ударнай уонна бэк-вокал), Том Такер (соло-гитара, клавишнай, бэк-вокал)

Island Records диэн лейблы кытары контракт түһэрсэн баран бөлөх 5 студийнай уонна 3 концертнай альбом уонна 15 сингл таһаарбыта. Уопсайа кинилэр альбомнара 10 мөл. экземплярынан тарҕаммыта.
Сивцев Степан Петрович

**Сивцев Степан Петрович** — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, СӨ үтүөлээх тренера, көҥүл тустууга сборнай хамаанда сүрүн тренера, Спорт үрдүкү маастарыстыбатын оскуолатын ыстаарсай тренер-преподавтелэ. 

## Олоҕун олуктара
1960 с. сэтинньи 30 күнүгэр Уус-Алдан Найахытыгар төрөөбүт.  

Тренер быһыытынан үлэлиир кэмигэр элбэх үрдүкү кылаастаах тустууктары бэлэмнээн таһаарбыта: 

Охлопков Егор — мастер спорта международного класса РФ, Ноговицын Семен — мастер спорта РФ, Михайлов Дмитрий — мастер спорта РФ, Иванов Антон — мастер спорта РФ, Корнилов Иосиф — мастер спорта РФ, Олесов Николай — мастер спорта РФ, Савинов Платон — мастер спорта РФ, Михайлов Осип — мастер спорта международного класса РФ, Коломиец Евгений — мастер спорта РФ, Тимофеев Увар — мастер спорта РФ, Алексеев Василий — мастер спорта РФ, Прохоров Александр — мастер спорта РФ; Иванов Михаил — мастер спорта РФ, член сборной команды среди юниоров России, победитель первенства России среди юношей в 2006 г., 2 й призер чемпионата России в 2007 г., 1 е место в первенстве России среди юниоров, 2 е место на чемпионате мира среди юниоров в г. Стамбуле (Турция), 1 е место в финале первенства России среди юниоров в г. Улан-Удэ в 2008 году, 3 е место в первенстве мира среди юниоров в г. Анкаре в 2009 году;
Лебедев Виктор — мастер спорта международного класса, 1 е место на чемпионате России в г. Казани 2009 г., 2 е место на международном турнире И. Ярыгина в 2009 г., 3 е место в чемпионате мира в г. Хернинге 2009 г., 3 е место на чемпионате Европы в 2010 г. и чемпион мира 2010 г. в г. Москве.

Аан дойду уонна Арассыыйа таһымнарыгар үрдүк ситиһиилээх спортсменнары эрчийибитин, бэлэмнээбитин иһин Степан Петрович Сивцев 2010 с. Д. П. Коркин аатынан физическэй култуураҕа уонна спорка Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата буолбута.

## Быһаарыылар
Романов Петр Петрович

**Романов Петр Петрович** (1902–01.05.1952) — сахалартан бастакы идэтийбит худуоһунньук, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1902 с. ыам ыйыгар Боотурускай улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1927 с. Москубатааҕы ускуустуба рабфагын бүтэрбит. 
* Онтон 1934 с. Москубатааҕы ойуулуур искусство институтун литография салаатын бүтэрбит. Онно аатырбыт Д. С. Моор уонна А. А. Дейнека диэн худуоһунньуктарга үөрэммитэ. 
* 1936–1937 сс. нуучча драматическай тыйаатырыгар үлэлиир.
* 1938–1939 сс. Москубаҕа квалификациятын үрдэтиммитэ.
* 1939–1940 сс. Саха судаарыстыбаннай тыйаатырын сүрүн худуоһунньуган үлэлээбитэ.
* 1943–1948 сс. Худуоһунньуктар сойуустарын правлениетын председателя.
* 1945 с. кини инициативынан, туруорсуутунан уонна тэрйииитинэн Дьокуускайдааҕы художественнай училище аһыллыбыта.
* 1952 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Араас жанрдарга бэйэтин боруобалаабыта: политическай плакатка, карикатураҕа, кинигэ ойуулааһыныгар, тыйаатыр декорациятын исскуствотыгар, сэлии муоһуттан оҥоһуктарга. Живописька «Колхуос ыһыаҕа» диэн бастакы жанровай хартыынаны 1937 с. суруйбутунан биллэр. «Боотур сүгүннэрбит кыыһын кытары» (1938) хартыыната саха искусствотын көмүс фондатыгар киирэр. 1943 с. «Баланов лейтенант» хартыынаны суруйар. Саха историятыгар аналлаах хартыыналардаах.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» мэтээл (1945)
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (өлбүтүн кэннэ, 1967)

## Аатын үйэтитии
1995 сылтан кини аатын Дьокуускайдааҕы художественнай училище сүгэр.

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):100 лет со дня рождения П. П. Романова, народного художника ЯАССР 
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 2(29) — 2002:«Искусство наше как бы расчленилось…»
Избеков Иннокентий Георгиевич

**Избеков Иннокентий Георгиевич** (07.11.1917—13.09.1986) — саха худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1917 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас II Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1936—1939 сс. Иркутскайдааҕы уус-уран училищеҕа үөрэммитэ. 
* Дипломун 1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа көмүскээбитэ.
* 1986 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Төрөөбүт дойдутун олоҕун-дьаһаҕын хоһуйбута. Тыа дьонун олоҕун, сиргэ сыһыанын, сүөһү иитэр дьарыгын көрдөрбүтэ. Бэртээхэй анималист худуоһунньук быһыытынан биллибитэ.
Ким Леонид Александрович

**Ким Леонид Александрович** (31.12.1916—02.01.1994) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, уопсастыбаннай диэйэтэл, педагог.

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр Хабаровскай куоракка төрөөбүт.
1937 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит.
1994 с. тохсунньу 2 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Айар үлэтэ
История, өрөбөлүүссүйэ, аныгы олох тиэмэлэригэр үлэлээбитэ. Портрет жанрыгар элбэхтик үлэлэспитэ.
##### Хартыыналара
* «Обмен опытом», 1950
* «Первооткрыватели Алдана», 1960
* «Самодеятельность», 1963
* «С гражданской», 1964
* «Полдень», 1966
* «Солдаты гражданской», 1977
##### Портреттар
* Вышивальщица, 1957
* Портрет ветерана гражданской войны на Дальнем Востоке Ким Бо-ни, 1965
* Портрет переводчика Г. Тарского, 1965
* Портрет народного артиста ЯАССР А. П. Самсонова, 1984

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх деятелэ

## Аатын үйэтитии
* Кини аатын Дьокуускайдааҕы оҕо художественнай оскуолата сүгэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
ЯСИА — 21.02.2013:Состоялся вечер памяти народного художника Якутии Леонида Кима
Габышев Лев Михайлович

**Габышев Лев Михайлович** (01.04.1923—25.11.1975) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1923 с. муус устар 1 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.

1939—1941 сс. Москуба уус-уран училищетыгар В. Н. Бакшеевка уонна П. И. Петровичевка үөрэммитэ. 
1944—1947 сс. Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатыгар үөрэммитэ. 

## Айар үлэтэ
Айар үлэтин сүнньэ — пейзаж. Холобур, «Өлүөнэ дуола» (1947) хартыынатыгар күһүҥҥү ыраас салгын, өрүс ньуура көстөллөр.

1952 сыллаахтан Лев Габышев Саха Сиринээҕи уус-уран искусство түмэлин салайбыта. Аҕата профессор М. Ф. Габышев мунньубут Арҕаа Европа маастардарын айымньыларын кэлиэксийэтин Саха Сиригэр бэлэхтээн хаалларбыт сүдү өҥөлөөх.

1975 с. сэтинньи 25 күнүгэр өлбүтэ. Москубаҕа көмүллүбутэ.

## Быһаарыылар
Крылов Евграф Михайлович

**Крылов Евграф Михайлович** (21.03.1915—22.04.1974) — саха живописеһа.

## Олоҕун олуктара
1915 с. кулун тутар 21 күнүгэр Бороҕон улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1947 с. Москубатааҕы уус-уран училищетын В. Н. Бакшеевка үөрэнэн бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Пейзаж маастара Ефграф Крылов тас эйгэни, айылҕаны атыннык, бэйэтэ туспа көрөр дьоҕурдааҕа. Холобур, «Туундара ырыата» (1963) хартыынатыгар сааскы туундара олоххо тардыһыытын, саҥа илгэн эрэр сылааһы, күн сырдыгын уонна худуоһунньук айылҕа кэрэтин салгыбакка астынарын көрдөрөр.

1974 с. муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Александров Семен Лаврентьевич

**Александров Семен Лаврентьевич** (13.09.1918—28.08.1986) — саха живописеһа.

1918 с. балаҕан ыйын 13 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1941 с. Иркутскайдааҕы уус-уран училищены, 1954 с. Ленинграадтааҕы Репин аатынан Живопись, скульптура уонна архитектура институутун живописнай факультетын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Айымньыларын уратыта - живопиһын уонна уруһуйун үрдүк култуурата. Ордук мэтириэккэ элбэхтик үлэлээбитэ. Талаана чаҕылхайдык 60-с сылларга арыллыбыта. Киһи ис туругун өйдүүрэ уонна ону кырдьыктаахтык биэриитэ - худуоһунньук күүстээх өрүтэ буолар  

*Үлэлэрэ:*
* Ыанньыксыт М. Никитина (1960)
* Табаһыт Н. К. Курилов (1966)

1986 с. атырдьах ыйын 28 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. 

## Быһаарыылар
Лукин Михаил Васильевич

**Лукин Михаил Васильевич** (01.12.1929—21.08.1966) — саха живописеһа, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1929 с. ахсынньы 1 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Иккис Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1950 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1956 с. Москубатааҕы Суриков аатынан  судаарыстыбаннай уус-уран институт живописнай салаатын бүтэрбитэ.

## Айар үлэтэ
Михаил Лукин айар үлэтэ дойду ускуустубатыгар буола турар уларйыыларга сөп түбэһэн новатордыы этэ. Худуоһунньуктар бу кэмҥэ кыра детааллары биэрэртэн, ойуулаһынтан, көстүү тас хоһоонун биэрэртэн туттунар буолбуттара. Романтика күүһүрбүтэ. 

*Үлэлэрэ*
*Индигир балыксыттара (1963)
*Табаһыт Тымкыль А. И. (1957)
*Туундараҕа саас (1957)

1966 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Засимов Наум Матвеевич

**Засимов Наум Матвеевич** (01.12.1928—09.11.1991) — саха живописеһа.

## Олоҕун олуктара
* 1928 с. ахсынньы 1 күнүгэр Хаҥалас Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. 
* 1954—1956 сс. Москубатааҕы Суриков аатынан  судаарыстыбаннай уус-уран институт графика салаатыгар үөрэммитэ. 
* 1991 с. сэтинньи 9 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Наум Засимов айымньыларыгар бэйэтин көлүөнэтин олоҕун өйдөбүнньүк гынан хааллара сатааһын көстөр. Элбэх жанрга үлэлээбитин үрдүнэн пейзажка ордук сөбүлээн сыратын биэрбитэ.

*Үлэлэрэ*
*Суолга көрсүһүү (1963)

## Быһаарыылар
Собакин Афанасий Петрович

**Собакин Афанасий Петрович** (03.03.1928—17.07.1996) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1928 с. кулун тутар 3 күнүгэр Чурапчы Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1952 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1957 с. Москубатааҕы Судаарыстыбаннай киин уус-уран реставрациялыыр мастарыскыай икки сыллаах куурустарын  бүтэрбитэ. 

1996 с. от ыйын 17 күнүгэр 68 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ.

## Айар үлэтэ
Саха сирин уус-уран олоҕор ыйааһыннаах кылааты киллэрбитэ. Айымньылара бэйэтин көлүөнэтин дьонун романтизмын, поэтическай көрүүтүн, ис-киирбэх быһыытын-таһаатын көрдөрөллөр.

*Үлэлэрэ*
*Кыталыктар үҥкүүлэрэ (1966)

## Быһаарыылар
Төмтөөннөөҕү сыккыс

**Төмтөөннөөҕү (Тимптон) сыккыс** уута элбэҕинэн, күүһүнэн аан дойдуга аатырбыта (10 000 л/с, эбэтэр сууккаҕа 860 тыһ. куб. м).

Сир аннынааҕы бу дьиктилээхэй сыккыс Чульмантан хотугулуу-илин, быһа холоон 66 км. Төмтөөн орто тардыытыгар баар. Сыккыс хаһан да быстыбат, иһэргэ олус үчүгэй, онон экэниэмикэҕэ да интэриэһи балачча көбүтэр. Төмтөөннөөҕү сыккыс сууккаҕа 500 мөл. лиитирэ үрдүк хаачыстыбалаах ууну биэрэр кыахтаах. Миллиардынан солкуобайдаах барыһы аа-дьуо баһан ылыахха сөп.

Мантын хаһан да бүппэтинэн, өссө эбиллэ турарынан уратылаах. Дьэ, маннык үтүө сиргэ бөһүөлэги тутуу, бырамыысыланнас эбийиэгин дьэндэтии, о.д.а. үлэни тэнитии бобуллуох тустаах. Аан дойдуга айылҕа бэрт сэдэх эбийиэктэрин, көстүүлэрин кытта төһө баҕарар күрэстэһэр кыахтаах – бу сыккыс. Быһата, Саха сирин баар-суох чөмчүүгэ, туохха да тэҥнэммэт кылаата буолар. Маннык үтүө сири, хаһан туттулларын күүтэ хайыы барбакка, сүбүгүҥҥүттэн харыстаан, харах далыгар киллэриэххэ наада. Ол эрээри биир саамай кутталлаах суол баар – Төмтөөн өрүскэ ГЭС тутуутун бырайыага. Бу бырайыак олоххо киирдэҕинэ, били дьиктилээхэй сыккыспыт, киэн туттуубут туох да туһата суох тимирэр кутталлаах.

## Быһаарыылар
Суворов Александр Васильевич

**Суворов Александр Васильевич** (1729—1800) - нуучча аатырбыт полководеһа, нуучча байыаннай ускуустубатын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ. Тиитуллара: Италия кинээһэ, Рымник грааба (граф), Ытык Риим Империятын грааба, Арассыыйа сирин уонна муоратын генералиссимуһа, австриятааҕы уонна сардиниятааҕы сэриилэр генерал-фельдмаршаллара, Сардиния хоруоллугун (королевствотын) гранда уонна хоруол хааннаах принц, Арассыыйа уонна атын дойдулар элбэх уордьаннарын кавалера.

## Быһаарыылар
Мостахов Семен Егорович

**Мостахов Семен Егорович** (28.12.1934—1993) — география билимин хандьыдаата, саха географиятын билимигэр биллэр-көстөр суолу хаалларбыт учуонай, преподаватель, инженер-океанограф.

## Биография
1934 сыл ахсынньы 28 кунугэр Ньурба оруйуонун Хатыҥ Сыһыы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Төрөөбүтүнэн Саабынап (аҕатынан Сэмэн Иванович Саввинов), эрдэ тулаайах (ийэтэ кинини төрөөн баран өлбүт) хаалан иитиллибит дьонун араспаанньатынан Муостаахап буолбут. Иитиллибит дьоно- ийэтинэн эһэлээх эбэтэ, ийэтин бииргэ төрөөбүт таайа Дьөгүөр Муостаахаптар.

1952 сыллаахха Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран Ленинградтааҕы гидрометеорологическай институкка "инженер-океанолог" идэтигэр үөрэнэн, 1957 с. ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 1958 сылтан СГУ-га география кафедратыгар үлэҕэ ылыллан «Климатология уонна метеорология», «Уопсай гидрология», «География устуоруйата» диэн предметтэри уһун кэмҥэ үөрэппитэ. Бэрт уһун кэмҥэ бу кафедраны салайан, хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах саха географтарын бэлэмнээн таһаарбыта. Кини үгүс үөрэнээччилэрэ билигин Саха Сирин бары улуустарыгар учууталларынан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, билимҥэ да бэрт элбэх киһи үлэлиир, олор ортолоругар уонча билим доктара, хас эмэ уонунан ааҕыллар билим хандьытааттара, учууталларын суолун батыһан ситиһиилээхтик үлэлииллэр, экономика үгүс салааларыгар эмиэ бэрт элбэх специалист үлэлиир-хамсыыр. 

Сэмэн Дьөгүөрэбис ССРС географическай уопсастыбатын Саха Сиринээҕи салаатын бэрт уһун кэмҥэ ситиһиилээхтик салайбыта. 

«Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в 17 — нач. 20 вв.)» диэн саха, эбээн, дьүкээгир, чукча, кэрээк уонна эбэҥки дьоннорун билимҥэ кылааттарын туһунан бэртээхэй кинигэни суруйбута 1966 с. тахсыбыта. 

Уопсайынан 89 билим үлэтин (ол иһигэр 12 кинигэ) бэчээттээбитэ маннык салааларга сыһыаннаахтар: климатология, гидрология, география арыйыыларын устуоруйата, краеведение, озероведение, айылҕаны харыстааһын, үөрэхтээһин, ресурсоведение.

### Тус олох
* Кэргэн — Таисия Трофимовна Мостахова 
** Кыыс — Татьяна Семёновна Мостахова (1960–2025)

## Кинигэлэрэ
* *Колесов А. Н., Мостахов С. Е.* По реке Лене: путеводитель-справочник. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1985. — 176 с., ил.
* *Мостахов С. Е.* Река Лена. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1972. — 152 с., ил.
* *Мостахов С. Е.* Русские путешественники-исследователи Якутии (XVII — начало XX в.) — Якутск: Якутское книжное издательство, 1982. — 200 с., ил.
* *Мостахов С. Е.* Сподвижники путешественников и исследователей (участие местного населения в географическом изучении Северо-Востока Сибири в 17 — начале 20 века). — Якутск: Якутское книжное издательство, 1966. — 212 с., ил.
* *[[Сивцева Анастасия Иннокентьевна|Сивцева А. И.]], Мостахов С. Е.* География Якутии: учебное пособие для старших классов средней школы. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1968. — 181 с., ил.
* *Сивцева А. И., Мостахов С. Е., Дмитриева З. М.* География Якутской АССР: учебное пособие. — 3-е изд., испр. и доп. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1990. — 167 с., ил.

## Быһаарыылар
Петров Виктор Григорьевич

**Петров Виктор Григорьевич** — саха живописеһа. 

## Олоҕун олуктара
* 1928 с. олунньу 18 күнүгэр Нам улууһун Таастаах нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1951 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно П. П. Романовка уонна Л. А. Кимҥа үөрэммит. 
* 1975—1983 сс. — Саха Национальнай уус-уран түмэлин дириэктэринэн үлэлээбитэ. 
* Петров Виктор Григорьевич, живописец, заслуженный работник культуры ЯАССР (1978), член Союза художников России с 1975 г.

## Айар үлэтэ
Михаил Лукин айар үлэтэ сүнньүнэн биир тиэмэҕэ сыһыаннаах — Саха Сирин айылҕата. 

Үлэлэрэ:
* *Дойдуга күһүн (1987)
* *Күһүҥҥү Өлүөнэ (1969)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ
* «Гражданская доблесть» Бэлиэ (2006)
* Нам улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Намский улус: культура и искусство
Корякин Иннокентий Дмитриевич

**Корякин Иннокентий Дмитриевич** (01.05.1931—15.06.1999) — саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1931 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Чурапчы Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1956 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно С. Л. Александровка үөрэммитэ. 1959 с. Таатта Харбалааҕар олорбута, 1974 с. олохтоох хартыына галереятын тэрийбитэ, уопсастыбаннай дириэктэрдээбитэ, онтон галерея 1989 с. Саха национальнай уус-уран түмэлин филиала буолбутугар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ. 

Кэргэнэ Рево Гаврильевна Корякина (Игнатьева) өр сылларга Таатта улууһугар фельдшеринэн үлэлээбитэ. Алта оҕолоохтор. Икки уола — Дмитрий уонна Иннокентий — худуоһунньук буолбуттара.

## Айар үлэтэ
Иннокентий Дмитриевич айар үлэтэ саха тыатын олоҕун кытта ыкса ситимнээх. Ыарахан бааһынай үлэтигэр сүгүрүйүү айымньыларыгар көстөр (Кохуостаах мэтириэтэ, 1968, Амма сылгыһыттара, 1979, Оҕонньор сиэнин кытта, 1980, Оҕонньоттор, 1981, Төрөөбүт алаас мууһа, 1990).

«Оттооһун» диэн 1976 с суруллубут хартыынаҕа от үлэтэ киэҥник көҥүллүк көстөр. 1973 с. Эллэй Сивцевтыын уонна В. Карамзинныын Корякин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо кинигэ буолан тахсарыгар ойууларын оҥорбута.

1999 с. бэс ыйын 15 күнүгэр Харбалаахха өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Ласс Петр Альбертович

**Ласс Петр Альбертович** - саха живописеһа.

1936 с. муус устар 7 күнүгэр Красноярскай кыраай Уяр станциятыгар төрөөбүтэ.

1962 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Хабаровскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогика институтун уус-уран-графика салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Айылҕа уонна кини кэрэ көстүүлэрин ойуулуур худуоһунньук.

*Үлэлэрэ*
*Хадаар хайаларыгар сарсыарда (1995)
*Күһүҥҥү сугун (1975)
*Метеостанция. Үөһээ Дьааҥы перевоһа (1983)

## Быһаарыылар
Павлов Николай Афанасьевич

**Павлов Николай Афанасьевич** - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.

1941 с. от ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Өлөчөйгө төрөөбүтэ.

1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1976 с. Москубатааҕы Репин аатынан  живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Николай Павлов ускуустубата ханнык баҕарар киһиэхэ чугаһын, реализм бириинсибин тутуһарыттан буолбакка, үтүө санаа уонна сырдык илгийэр курдунан быһаараллар.  Сюжеттаах ханнык эрэ тиэмэҕэ анаммыт үлэлэрэ элбэхтэр. Тыа үлэһит киһитин күннээҕи кыһалҕалара ойууланаллар. Онтуката туох эрэ уратылаах буолар.
Айымньытын сорҕотун пейзажтар ылаллар. Бу үлэлэрин уратыта — чуумпуруу.

*Үлэлэрэ*
*Саҥа оскуолаҕа (1985)
*Харама хайата (1987)
*Оҕонньоттор (1985)

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ — Римма Семеновна Гаврильева, биллиилээх искусствовед, саха таҥаһын чинчийээччи. 

## Быһаарыылар
Irc

**IRC** (англ. омуктуута *Internet Relay Chat* — ретранслируемый интернэт кэпсэтии типа) — сервиснай дьоннору кытта сурук нонуо дьиннэх буола турар бириэмэ5э кэпсэтэр тэрил. Кини 1988 сыллаахха фин устудьуонунан Ярко Ойкариненом (*Jarkko Oikarinen*) оноьуллубута. 

Бөлөҕүнэн кэпсэтэргэ анаан оҥоһуллубутун үрдүнэн, тус киһини кытары эрэ эмиэ кэпсэтиэххэ сөп, ону таһынан атын даҕаны информацияны ыытыһыахха сөп (холобур, файллары)

IRC улэтигэр тырааныспар быһыытынан TCP боротокуолу туттар, ону таһынан TLS криптографияны туттуон сөп.

Үксүн 6665-6669 портарынан үлэлиир.

## Саха Сирин сервердарын испииһэгэ
* IRC.Ykt.Ru
* irc.ya1.ru
* irc.v-irc.com

## Ордук туттуллар программалар
* mIRC ( Windows )
* XChat ( *NIX, Windows )
* KVirc ( *NIX, Windows )
* snirc ( Java ME )
* Jmirc ( Java ME )

## Сурун хамаандалар:
* NICK username — никкын уларытар username бу манна бэйэн никын суруйа5ын холобур /nick Steenk
* OPER username password — Ирк оператор быраабын биэрэр O:Line испиэьэгэр баары холобур /oper Steenk operpass Steenk - идентификатор operpass - тылым.
* QUIT — сервертан тахсыы.
* JOIN channels [keys] — каналаг кирии канал кулууьун билэр буолахха кулууьун суруйуохха соп холобур /join #amga - #amga канаалым аата эбэтэр /join #amga pass - #amga канаалым аата pass - киирии тылым.
* JOIN 0 — покинуть все каналы
Слепцова Людмила Даниловна

**Слепцова Людмила Даниловна** — саха живописеһа, Саха норуодунай худуоһунньуга, Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1942 с. муус устар 12 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар Майа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1964 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1972 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан  живопись, скульптура уонна архитектура  институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Захаров Петр Алексеевич, скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.
* Кыыһа — Захарова Айина Петровна, худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.

## Айар үлэтэ
Людмила Слепцова дьон ыккардыларынааҕы истиҥ сыһыаны көрдөрөр эриэккэс дьоҕурдаах диэн суруйаллар искусствоведтар. Жанровай хартыыналары уонна мэтириэттэри суруйар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
*Үлэлэрэ*
*Аиза Решетниква мэтириэтэ (1982)
*Ксения Адамова (1987)
*Федот Потапов (1990)
*Уустаах Избеков (**1967**)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ

## Быһаарыылар
Васильев Эдуард Иосифович

**Васильев Эдуард Иосифович** — саха живописеһа, 

## Олоҕун олуктара
1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.

1963 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан  живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 
1977 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

Искусство уонна культура Арктическай государственнай институт живописька кафедратын доцена.

## Айар үлэтэ
Эдуард Васильев айымньылара чуолкай пластическай тутуллаахтар. Худуоһунньук бэйэтэ "абстрактнай реализм" хайысхатын тутуһабын дэнэр эбит. 
*Үлэлэрэ*
*Суруйааччы Анемподист Софронов аҕатын кытта. 1912 сыл (1977)
*Кырдьаҕас Дьокуускай (1990)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За строительство Байкало-Амурской магистрали» (1986)
* РСФСР государственнай бириэмийэтин лауреата (1990)
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1982)
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга (2002)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Арктический государственный институт искусств и культуры:Кафедра живописи
Сивцев Иннокентий Иванович - Мытыйыкы

**Сивцев Иннокентий Иванович — Мытыйыкы** (1870—1928) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар.

1870 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр (эргэ истиилинэн алтынньы 10) Боотуруус улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр (билигин Чурапчы улууһун сирэ), Ньургун диэн сиргэ  төрөөбүтэ. Аҕата уола икки саастааҕар өлбүт буолан, оҕону ийэтэ, Алаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх Татьяна Давыдовна Сивцева (Попова) соҕотоҕун улаатыннарбыта. Уол ааҕарга-суруйарга үөрэммитэ (көскө кэлбит дьон биитэр нэһилиэк суруксутугар буолуо диир, чинчийээччи Панкратий Дмитриевич Петров).

Иннокентий Сивцев 1886 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр (эргэ истиилинэн муус устар 23 күнүгэр) 16 саастааҕар Парсковья Исааковна диэн кыыһы кэргэн ылар. Ол сыл Сылаҥҥа Михаил Архангел сыаркабын тутуутун саҕалыыллар (сыаркабы 1893 сыллаахха епископ Мелетий арыйбыта). Тутууну Иркутскайтан сылдьар Владимир Никандрович Моравскай диэн архитектор-худуоһунньук салайбыта. Мытыйыкы кыра кыыһа А.И. Сивцева ахтарынан, эдэр киһи ол худуоһунньукка босхо көмөлөһөр эбит - кырааска оҥорорго, илии-атах буолан, кэлин сыыйа уруһуйдуур буолбут. Сотору кэминэн бастыҥ көмөлөһөөччү буолан, иконостааһы оҥорорго кытта көмөлөспүт. В.Н. Моравскай эдэр киһи талаанын таба көрөн Иркутскайга илдьэ сатаабыт, Художестволар Академияларыгар киллэриэх буолбут. Барарыгар үөрэнээччитигэр киистэлэрин, кырааскаларын, кинигэлэрин уонна иконалар репродукцияларын хаалларбыт.

1896 сыллаахха Мытыйыкы Иркутскай епархиятыттан икона суруйарга көҥүл ылбыт.

Худуоһунньук кэлин тыыннаах дьону эмиэ суруйар буолбут. Оннук, холобур, саха бастакы бырааһын Прокопий Сокольниковы, Н.Д. Субуруусскайы оҥорбута.

Лев Толстой мэтириэтин оҥорбутун туһунан "Голос Москвы" хаһыат 291№ 1912 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр маннык суруйбута:
И.И. Сивцев является поистине якутским самородком... Портретом Л.Н. Толстого художник заставит, безусловно, о себе заговорить.

1923 сыллаахха уолаттарын уонна күтүөттэрин салайан Сылаҥҥа ат миэлиҥсэтин тутан бүтэрбитэ. Ол миэлиҥсэ бастаан Бэрэ диэн сиргэ турбута, онтон 1952 сыллаахха Уһун Күөл диэн сиргэ көһөрүллэн 1954 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Үсүһүн Арыылаах диэн сиргэ көкөрбүттэрэ. Онтон 1977 сыллаахха Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн Чөркөөх түмэлигэр биэрбиттэрэ.

Мытыйыкы 1928 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр өлбүтэ, төрөөбүт сиригэр Ньургуҥҥа көмүллүбүтэ.

Кыра кыыһа (ыал 15-с оҕото) Анастасия Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ буолбута.

## Мытыйыкы туһунан бэчээккэ
* Клиорина И.Л. Л.Н. Толстой мэтириэтин көрдөөһүн. Кыым, 1962, муус устар 20.
* Клиорина И. путешествие в страну моего детства. Полярная звезда. 1973. 12№, 112-113 сир.
* Макаров Д.Н. Худуоһунньук И.И.Сивцев туһунан. Хотугу сулус. 1973, 12№
* Макарова Н. Дэгиттэр талааннаах Мытыйыкы. Илин. 1998, 2№
* Доосо-Федосеев И. Братья. М. "Детская литература", 1976.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Дух Мытыйыкы  СахаОпенВорлд саайт.
*Якутский Андрей Рублев // Ежедневная республиканская газета "Якутия"
Сивцева Анастасия Иннокентьевна

**Сивцева Анастасия Иннокентьевна** (1914—2002) — Саха сиригэр географияҕа анал үөрэхтээхтэртэн биирдэстэрэ, Саха судаарыстыбыаннай университетыгар география кафедратын арыйбыт киһи.
 
1914 сыллаахха Чурапчы улууһугар Сылаҥ нэһилиэгэр Мытыйыкы-Сивцев Иннокентий Иванович дьиэ кэргэнигэр 15-с оҕонон төрөөбүтэ. Москубатааҕы Бубнов аатынан педагогика институутун (кэлин Ленин аатынан МПГИ) бүтэрбитэ. 1956 с. СГУ-га география кафедратын арыйбыта.

Кыыһа Винокурова Татьяна Захаровна эмиэ географ буолбута, географическэй наука кандидаата.

## Кинигэлэрэ
* *Сивцева А. И., [[Мостахов Семен Егорович|Мостахов С. Е.]]* География Якутии: учебное пособие для старших классов средней школы. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1968. — 181 с., ил.
* *Сивцева А. И., Мостахов С. Е., Дмитриева З. М.* География Якутской АССР: учебное пособие. — 3-е изд., испр. и доп. — Якутск: Якутское книжное издательство, 1990. — 167 с., ил.
* Словарь географических терминов / Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева. — 1-е изд. — Якутск: Якутское национальное книжное издательство «Бичик», 1993. — 112 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Первые пионеры // churap.ru 
* Лаборатория картографии – лаборатория электронных картографических систем  // old.ysu.ru 
* Кафедра географии // s-vfu.ru
Капитонов Исай Ефимович

**Капитонов Исай Ефимович** - - саха живописеһа.

## Олоҕун олуктара
1943 с. балаҕан ыйын 4 күнүгэр Хаҥалас Покровскайыгар төрөөбүтэ.

1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1975 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Исай Капитонов киэҥ уонна уобарастаан көрүүнү сатыыр маастардар ахсааннарыгар киирэр диэн литературоведтар суруйаллар. Дьон бары билэр штампаларын туһаммакка, бэйэтин олоҕу көрүүтүнэн сирдэтинэр киһи дииллэр.

*Үлэлэрэ*
*Айанньыт (1976)
*Ууһааһын (1989)
*Хотой уйата (1978)

## Быһаарыылар
Жегусов Федор Степанович

**Жегусов Федор Степанович** - - саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1948 с. сэтинньи 8 күнүгэр Таатта Чөркөөх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1969 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Ленинградтааҕы Репин аатынан  живопись, скульптура уонна архитектура институтун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Федор Жегусов сюжеттаах тиэмэлээх хартыыналары суруйарынан биллэр. Соторутааҥы устуоруйаны "маннык буолбута" диэн көрдөрөр.

*Үлэлэрэ*
*П.А.Ойуунускай 1924 сыллаахха Чөркөөххө тыл этиитэ (1984)
*Аҕа уонна уол. (1985)

## Быһаарыылар
Курчатова Зинаида Капитоновна

**Курчатова Зинаида Капитоновна** - - саха живописеһа.

1948 с. от ыйын 22 күнүгэр Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун Улахан Баатам () сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1968 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1974 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Зинаида Курчатова айар үлэҕэ умсугуйан туран хорсуннук киирэрэ. Өҥү, моһуону, уобараһы барытын кыайа тутара. Араас жанрга үлэлээн иһэн хара бастакыттан бэйэтин күүстээх портретист быһыытынан көрдөрбүтэ. 

*Үлэлэрэ*
*Саша Павлов мэтириэтэ (1976)

1983 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-12

120px|thumb|right|Кыһыл Кириэс былааҕа
* Хааһах диэн тугун билиҥҥи киһи сэрэйэр эрэ — кырдьаҕаһы хааһахха укта сылдьан сүбэлэтэр диэни истэ-билэ сылдьабыт.
* Саха маршала диэн уһулуччу байыаннай талаанын иһин норуокка ааттаммыт киһини 1928 сыллаахха моруу гынан, накаастаан өлөрбүттэрэ.
* Дьокуускайга төрөөбүт саха кыыһа Пекин араадьыйатын төрүттэспитэ.
* Саха сиригэр Кыһыл кириэс аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга (ойууга).
Саввин Егор Петрович

**Саввин Егор Петрович** (төр. 1959, Чурапчы, Саха АССР) — Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга (2001), муосчут. «Сардаана» фабрика маастара.

## Олоҕун олуктара
1959 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 1980 сыллаахха Саха уус-уран училищетын бүтэрбит (скульптор М. М. Павловка үөрэммит).

## Сигэлэр
Егор Саввин
Магатырова Мария Николаевна

**Магатырова Мария Николаевна** (22.04.1950—31.01.1992) — саха живописеһа, CӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1950 с. муус устар 22 күнүгэр Амма улууһун Өнньүөс сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1972 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1977 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Мария Магатырова  айар үлэтэ худуоһунньук бэйэтин киэҥ көрүүтүн туоһулууллар диэн суруйаллар. Бүтэһик үлэлэрэ "публицистыы" көнөтүк суруллубуттар дииллэр. 

*Үлэлэрэ*
*Оһох аттыгар (1985)

1992 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр өлбүтэ. Амма Чакырыгар көмүллүбүтэ.

## Быһаарыылар
Спиридонов Юрий Васильевич

**Спиридонов Юрий Васильевич** (төр. 1952) — саха норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
1952 с. ыам ыйын 28 күнүгэр Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1979 с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан судаарыстыбаннай педагогика инстутуутун уус-уран уонна графика салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Юрий Спиридонов дьоҕура көрбүтүн бэйэтин санаатын кытта сатаан дьүөрэлииргэ ордук көстөр. 

*Үлэлэрэ*
*Күһүн. Түүн (1985)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2011)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* «За заслуги перед Севером» мэтээл (Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах төрүт хоту норуоттарын Ассоциациятын наҕараадата), (2012)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Депутаты Ил Тумэна поздравили художника Юрия Спиридонова
Иннокентьева Александра Самсоновна

**Иннокентьева Александра Самсоновна** —-  саха живописеһа.

## Олоҕун олуктара
1953 с. ыам ыйын 19 күнүгэр Чурапчы улууһун Мырыла сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1977 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутутун живописнай салаатын бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Александра Иннокентьева айар үлэтин сүнньэ — дьахтары ойуулааһын, дьахтар чуумпуга, кэрэҕэ тардыһыытын көрдөрүү. 

##### Үлэлэрэ
*Иистэнньэҥнэр (1987)
*Е.Е. Аммосова мэритиэтэ (1989)
*Ырыаһыт Марыына Попова мэтириэтэ (1995)

## Быһаарыылар
Васильев Артур Дмитриевич

**Васильев Артур Дмитриевич** — саха живописеһа, саха норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
1953 с. тохсунньу 5 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Суотту сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1976 с. Намнаа5ы педагогическай училище, 1983 с. Уһук Илиннээҕи ускуустуба инстутуутун бүтэрбитэ. 1987—1992 сс. Красноярскай куоракка РФ норуодунай худуоһунньуга А. П. Левитин салайар айар мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. 
1985 с. —Российскай Федерация худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
1997 с. — Россия Уус-уран Академиятын чилиэн-корреспондена.
1994 сылтан Красноярскай гсударственнай художественнай институт Дьокуускайдааҕы филиалыгар преподаватель.
Искусство уонна культура Арктическай государственнай институтут живописька кафедратын доцена.

## Айар үлэтэ
1984 сылтан араас быыстапкаларга кыттар.
Саҥа үйэни саҥалыы ойуулуур ньымалары көрдөөһүн худуоһунньук үлэлэригэр өтө көстөр диэн билинэллэр. 
*Үлэлэрэ*
*Ийэ (1990)
* «Христина» (1994)
* «In vino veritas» (1997)
* «Кэнчээри» (1997)
*Мин аанньалым (1999)
*Сырдык куттаахтар (2000)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (2003)
* Россия уус-уран Академиятын кыһыл көмүс мэтээлэ, Мама уонна Анна хартыыналарын иһин (1991)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ытык грамотата (1992)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 3—4(11—12) — 1997:Художник Артур Васильев
* Арктический государственный институт искусств и культуры:Кафедра живописи
Гаврильев Кирилл Петрович

**Гаврильев Кирилл Петрович** — саха живописеһа, Дьокуускайдааҕы уус-уран училище дириэктэрэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ «Көмүс таба» бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
1955 с. от ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Лоомтука сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1979 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1985 с. Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архитектура инстутуутун бүтэрбитэ. 

## Айар үлэтэ
Кирилл Гаврильев бастааҥы баары көрдөрөр реалистистыы хартыыналартан кэлин айыы үөрэҕин уустук уобарастарыгар көспүтэ. 

*Үлэлэрэ*
*Алгыс (1997)

## Быһаарыылар
Старостин Михаил Гаврильевич

**Старостин Михаил Гаврильевич** — саха худуоһунньуга, график.

## Олоҕун олуктара
1959 с. тохсунньу 1 күнүгэр Томпо оройуонугар Хаандыга бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

1973 сыллаахтан 1977 с. дылы Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа график Ю.И. Вотяковка, живописец Э. И. Васильевка үөрэммитэ. 1990 с. Красноряскайдааҕы Судаарыстыбаннай уус-уран инстутуутун промышленнай графика салаатын бүтэрбитэ. Манна кинини С. С Ливак, М. Ф Гладунов, С. П. Куликова үөрэппиттэрэ.

1990 сылтан 2000 сылга дылы «Бичик» кинигэ кыһатыгар уус-уран эрдээктэрдээбитэ, 2000 сыллаахтан — Арктикатааҕы судаарыстыбаннай культура уонна ускуустуба институтун преподавателэ.

Арассыыйа Худуоһунньуктарын сойууһугар 1991 сыллаахха киирбитэ.

## Айар үлэтэ
Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
Станковай графикаҕа, живописька, плакатка уонна кинигэ графикатыгар үлэлиир. Худуоһунньук сахалыы толкуйдааҕа, өйдөөҕө-санаалааҕа, былыргы үһүйээннэри, олоҥхолору билэрэ айымньыларыгар бэриллэр.
##### Үлэлэрэ
*Ардаҕы күүтүү (1991)
*Ойуун (1992)
*Айанньыт (1996)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Исторический, культурологический журнал «Илин», 1993—1994:Михаил Старостин
Уиллиам Моузли

**Уиллиам Моузли**  (), Англия артыыһа, эдэр ыччаттан биир бастыҥа. Киэнник биллибит маннык киинэлэргэ уһуллан: Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап уонна Нарниа үһүйээнэ: Каспиан Аҕа баһылык.
Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап

**Нарниа үһүйээнэ: Хахай, ойуун уонна аптаах ыскаап** () — киинэ, остуоруйа. Уиллиам Моузли сүрүн оруолга кыттан биллибитэ.
Роббек Василий Афанасьевич

200px|thumb|right|Роббек Василий Афанасьевич
** Роббек Василий Афанасьевич** —  Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимин дуоктара.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Саха АССР Орто Халыма оройуонугар Үөһээ Халыма нэһилиэгэр эбээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
* 1966 с. Ленинградтааҕы Герцен аатынан педагогика институтун Уһук Хоту омуктарын салаатын бүтэрбит. 
* 1969—1973 сс. ССРС Наукаларын Академиятын Тылы билиигэ институтун Ленинградтааҕы салаатын аспирантуратыгар профессор В. И. Цинциус салалтатынан үөрэммит.
* 1974 с. — кандидат.
* 1992 с. — тыл үөрэҕин билимнэригэр доктор диссертациятын көмүскээбит.

Үлэтин 1956 с. саҕалаабыта. Оскуола-интэринээккэ иитээччинэн, Байду начаалынай оскуолатын учууталынан, ЫБСЛКС оройуонааҕы кэмитиэтин инструкторунан, Орто Халыматааҕы Березовкатааҕы Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьыбыта. Институуту бүтэрэн баран Орто Халыма Налимнааҕы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит. 
1973—1991 сс. ССРС наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха Сиринээҕи филиалын Тыл, литература уонна история институтугар бастаан лаборантан саҕалаан старшай научнай үлэһиккэ дылы үүммүт. 
В. А. Роббек — Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха дылы салайбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация наукаларын үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын үтүөлээх деятелэ
* В. Д. Лебедев аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Наото Кан

**Наото Кан** (, , Убэ, Ямагути) — Дьоппуон премьер миниистирэ.

## Олоҕун торума
Наото Кан Ямагути префектура Убэ куоратыгар төрөөбүт. Токиотааҕы технологическай университеты бүтэрбит. 1974 сыллаахха чааһынай патентнай бюро аспыт. Эмиэ ити кэмтэн дойдутун уопсастыбынай олоҕор кыттар,  экологияны харыстыыр хамсааһыҥҥа үлэлиир. 1980 сыллаахха Дьоппуон Аллараа Балаататын дьокутаатынан талылар. Ол кэмтэн тиһигин быспакка бары быыбардарга дьокутаат буолар.
1996 сыллаахха аан бастаан Дьоппуон бырабыытылыстыбатыгар доруобуйа харыстабылын миниистиринэн буолар

## Дьоппуон бырабыытылыстыбата
2009 сыл Наото Кан премьер-миниистэр солбуйааччытывнан ананар, онтон 2010 сылтан — итини тэҥэ үп миниистэрэ буолар

## Дьоппуон премьер-миниистирэ

20040 сыл бэс ыйын 4 күнүттэн, премьер-миниистэр Юкио Хатоямы уурайбытын кэннэ Наото Кан премерь миниистэр буолар.

## Эбии бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* BBC NEWS - Profile: Naoto Kan
* Официальнай саайта
* Дьоппуон демократическай баартыйата
ЫБСЛКС

**ЫБСЛКС** — **Ы**ччат **б**үтүн **С**ойуустааҕы **Л**енин аатынан **к**оммунистыы **с**ойууһа. ССРС ыччаты түмэр, иитэр тэрилтэтэ. Бу тэрилтэҕэ 14 туолбут оҕолортон саҕалаан 28-тарыгар диэри ыччаттар киириэхтэрин сөбө.

## Устуоруйата
Ыччат Арассыыйатааҕы коммунистыы сойууһа (РКСМ) 1918 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр тэриллибитэ, 1924 сыллаахха В. И. Ленин аата иҥэриллибитэ — Российский Ленинский коммунистический союз молодёжи (РЛКСМ) диэн ааттаммыта, онтон 1926 сыл кулун тутарыгар Всесоюзный Ленинский коммунистический союз молодёжи (ВЛКСМ) диэн ааттаммыта.

1977 сыллаахха комсомуолга 36 мөлүйүөнтэн тахса ССРС олохтоохторо киирэллэр этэ.
MYER

**MYER** — Аустралиа улахан тэрилтэтэ. Биллэр косметиканы оҥорор уонна электрониканы оҥорон атыылыыр.
McDonald’s

**McDonald's** - ол эбэтэр МакДональдс - аан дойду биир улахан түргэн аһылык рестораннарыттан биирдэстэрэ. Сүнньүнэн гамбургер, чизбургер, кууруссаттан оҥоһуллубут ас, фри картошката, араас утахтары уонна десертары атыылыыр. 
Бастаан Ричард уонна Морис МакДональд ини-биилэр олохтообуттар, ол эрэн кэлин бу рестораны Рэй Крок атыыласпыт уонна моделын тарҕаппыт.

## Быһаарыылар
Барашков Степан Герасимович

**Барашков Степан Герасимович** — Аҕа дойдуу Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1912 сыллаахха төрөөбүт. 1943 с. тохсунньу 21 күнүгэр билиэҥҥэ Эренхайн Цайтхайн концлааҕырга өлбүт. Германияҕа  Цайтхайн III кылабыыһаҕа көмүллэ сытар. Төрөөбүт сирин "Билилунское, Якутия" диэбиттэр

## Быһаарыылар
Эренхайн Цайтхайн мемориала

**Эренхайн Цайтхайн мемориала** — Риза куорат аннынааҕы Цайтхайн лааҕырын сиэрибэлэригэр анаммыт өйдөбүнньүк. Бу концлааҕыр 1941 сыллаахха муус устарга олохтоммута, 1945 сыллаахха дылы баар этэ. Сэбиэскэй байыаннай билиэннэйдэртэн ураты өссө италия, серб, ааҥыл, боронсуус уонна поляк билиэннэйдэрэ сыппыттара. Уопсайынан Цайтхайн лааҕырыгар 25–30 тыһ сэбиэскэй уонна 900-тэн тахса атын дойдулартан билиэннэй саллааттар өлбүттэрэ. Өлүү төрүөтүнэн аччыктааһын уонна куһаҕан санитарнай усулуобуйа буолбутf. 

Сиэртибэлэр 4 кылабыыһаҕа көмүллэ сыталлар. Дөкүмүөн дьиэтигэр уонна урукку лааҕыр барааҕар куруук көрдөрүллэр быыстапка үлэлиир. Мемориал урукку хаайыылаахтар дьылҕаларын сураһар сир уонна үөрэтэр үлэ киинэ буолар. 

## Быһаарыылар
Риза

**Риза** () - Германияҕа, Саксонияҕа Эльба өрүс кытылыгар турар куорат.

Бу куорат анныгар (биир көстөөх сиргэ) Аан дойду иккис сэриитин саҕана (1941-45 сс.) билиэҥҥэ түбэспит саллааттарга аналлаах лааҕыр баар этэ. Билигин онно Эренхайн Цайтхайн мемориал баар.

## Сигэлэр
* Официальнай саайта