Кропоткин Пётр Алексеевич

**Кропоткин Пётр Алексеевич** (1842 сыл ахсынньы 9 күнэ — 1921 сыл олунньу 8 күнэ) – нуучча уонна аан дойду анархизмын сүрүн диэйэтэллэриттэн биирдэстэрэ, социолог, географ уонна геолог. 1866 сыллаахха Өлүөхүмэ уокуругун чинчийэр эспэдииссийэни салайбыта, аатырбыт 19 кинигэлээх Реклю "Саҥа географиятын" ааптардарыттан биирдэстэрэ. Рюриковичтар сыдьааннарыттан төрүттээх кинээс титуллааҕа.

## Олоҕун олуктара
Пётр Кропоткин сэтинньи 27 (ахсынньы 9) Москуба куоракка Штатнай куоллаҕас (билигин Кропоткинскай) 26 нүөмэрдээх дьиэтигэр ыалга үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата кинээс Алексей Петрович Кропоткин, генерал-майор, үс күбүөрүнэҕэ 1200-тэн тахса крепостной бааһынайдааҕа. Петр кэнниттэн өссө биир уол Александр төрөөбүтэ. Ийэтэ Екатерина Николаевна Сулима, Петр үс сааһыгар өлбүтэ. Аҕата иккистээн кэргэннэмитэ, Ол ойоҕуттан Полина диэн кыыстааҕа. 

Петр Москубаҕа гимназияны бүтэрбитэ, Паж корпуһун туйгуннук бүтэрэн баран (1862), эппиһиэр буолбута. Бэйэтэ баҕаран Сибииргэ хаһаах чаастарыгар сулууспалыы барар, 19 сааһыгар Читааҕа тиийэр. 

1862—1867 сыллардаахха Чита куоракка Амыр уобалаһын губернатора генерал Болеслав Кукель адьютанын быһыытынан үлэлиир (манна ананыытыгар ыраахтааҕы кыттыспыт: Петербуурга буолбут улахан баһаары умулларыы кэмигэр хорсунун бэлиэтии көрөн Амырга тоҕо бараары сылдьарын сураспыт, күбүрүнээтэргэ суруйан, бэйэтигэр сулууспалыы ыларыгар сурук суруйуох буолбут). Бу Амырга сулууспалыыр сылларыгар Кропоткин Сибиир уонна Уһук Илин айылҕатын, дьонун-сэргэтин чинчийиигэ күүскэ ылсар.

Хас да чинчийэр айан оҥорор, ол иһигэр олоҕор сүрүн билимҥэ сыһыаннаах айанын Өлүөхүмэ-Битиим эспэдииссийэтин баһылаан ситиһиилээхтик ыытар.

1866 сыллаахха поляк каторжааннарын өрө турууларын кырыктаахтык хам баттааһын кэнниттэн байыаннай сулууспаны быраҕарга сорунар. 1867 сыл сааһыгар быраатын Александры кытта сүбэлэһэн баран байыаннай сулууспаттан уурайаллар. 

1867 сыллаахха быраатыныын Санкт-Петербуурга көһөллөр. Онно 24 саастаах Петр күһүн университекка физмат факультекка үөрэнэ киирэр. Тэҥҥэ МВД Статкэмитиэтигэр үлэҕэ киирэр (кэмитиэти бөдөҥ учуонай Семенов-Тянь-Шаньскай салайара). 1868 с. ИРГО чилиэнинэн талыллар, онтон эмиэ ол сыл физическэй география салаатын сэкиритээринэн талыллар. ӨлүөхүмэБитиим эспэдииссийэтин отчуотун иһин ИРГО көмүс мэтээлинэн наҕараадаланар.

## Научнай үлэтэ
Кропоткин география уонна геология науката сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбитэ:
* **Өлүөхүмэ-Битиим эспэдииссийэтэ (1866)**: Бу айан түмүгүнэн кини элбэх географическай арыйыыылар оҥоһуллубуттара.
* **Муус үйэтин теорията**: Сибииргэ сылдьан муус үйэтэ (оледенение) буолбутун туһунан дакаастабыллаах теорияны оҥорбута.
* **География**: Евразия хайаларын тутулун саҥаттан быһаарбыта.

### [[Өлүөхүмэ-Битиим эспэдииссийэтэ (1866)]]
Эспэдииссийэ Өлүөхүмэттэн Нерчинскэй уокуругар баар көмүс бириискэлэригэр диэри табыгастаах суолу көрдүүр соруктааҕа. СО ИРГО тэрийбитэ, Өлүөнэ көмүсчүттэрэ харчы биэрбиттэрэ. Бу суолунан бириискэлэри ынах сүөһүнэн уонна сылгынан хааччыйар соруктаахтара. 

Эспэдииссийэ начаалынньыгынан Кропоткин анаммыта. Киирэллэрэ И.С. Поляков (зоолог, ботаник, антрополог уонна этнограф), П.Н. Мошинскай (топограф). Айан Өлүөнэннэн, Битииминэн, онтон Битиим сис хайаларынан барбыта, салгыы Мууйа үрэҕинэн Нерчинскэйгэ тиийбитэ. Эспэдииссийэ булбут суола Өлүөнэ бириискэлэрин күүскэ сайыннарарга быһаарыылаах суолтаны ылбыта.

### «[[Аан дойду саҥа географията: Сир уонна дьон|Аан дойду саҥа географиятыгар]]» кыттыыта
Жан Жак Элизе Реклю (1830–1905) диэн француз анархиһын уонна геограбын «Аан дойду саҥа географията: Сир уонна дьон» диэн 19 кинигэлээх (10 туомнаах) кинигэтин суруйуутугар кыттыспыта, алтыс уонна сэттис туомнарын (6 туом: Арассыыйа Азията,
7 туом: Илин Азия) суруйбута. Үлэҕэ Арассыыйаттан географ, социолог Лев Мечников (1838–1888), тылбаасчыт Надин Кончевская (1856–1925, Мечников ииппит кыыһа), Леонид Чичко (Кончевская кэргэнэ), худуоһунньук Иван Прянишников (1841–1909) кыттыбыттара.
Бу кинигэ 1875 сылтан 1894 сыллаахха диэри суруллубута, Hachette кинигэ кыһата таһаарбыта. География билимэ сайдыытыгар бөдөҥ көстүү буолбута. 1890-с сс. «Общественная польза» диэн кинигэ кыһата нууччалыы тылбаастаан Петербурга үчүгэй хаачыстыбалаахтык таһаарбыта.

## Бэлиитикэҕэ дьарыга
1870-с сыллартан өрөбөлүүссүйэ хамсааһыныгар кыттар. «Чайковскайдар» куруһуоктарыгар киирэн пропаганданан дьарыктанар. 1874 сыллаахха Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллар, ол эрээри икки сылынан онтон күрүүр. 

40-тан тахса сыл тас дойдуларга (Англия, Швейцария, Франция) олорон анархизм идеяларын тарҕатар. 1917 сыллаахха Олунньу өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Арассыыйаҕа төннөн кэлэр.

"Кыһыл террор" кэмигэр Лениҥҥэ сурук суруйар, Улуу Француз өрөбөлүүссүйэтин уопутугар сигэнэн алҕастары оҥорботугар сүбэлиир.

### Дмитровка олоҕо уонна өлүүтэ
Саҥа былаас Кропоткины Кириэмилгэ олохсута сатаабыта (ол туһунан Луначарскай суруга баар), онтон кини батынар. Үс квартираттан үүрүллэр (урукку бас билээччилэртэн реквизициялаабыттарын кэннэ), онтон Москубаттан уонча көстөөх Дмитров куоракка билэр киһитэ олох чэпчэки сыанаҕа дьиэтин туран биэрбитигэр, ону атыылаһан олохсуйар. Онно «Этика» диэн тиһэх үлэтин суруйар, ол эрээри түмүктээбэккэ ыараханнык ыалдьар. Ленин дьаһалынан нарком Семашко баһылыктаах бастыҥ быраастары ыыталлар. 1921 сыл олунньу 8 күнүгэр сарсыарда эрдэ тыына быстар.

Траурнай анал пуойаһынан Москубаҕа илдьэллэр, Сойуустар дьиэлэрин Колуонналлаах саалатыгар (урукку Москуба дворяннарын мунньаҕын дьиэтэ, билиҥҥи Госдума ойоҕоһугар турар) быраһаайдаһыы тэрийэллэр (бу саалаҕа Сэбиэскэй Сойуус улахан ытыктанар дьонун кытта бырастыылаһар үгэс Кропоткинтан саҕаламмыта). Икки күн тухары сүүһүнэн дэлэгээссийэ быраһаайдаһар. Биллэр-көстөр анархистары хаайыыттан таһааран бочуоттаах харабылга турарга көҥүллээбиттэрэ биллэр. Олунньу 13 күнүгэр Новодевичай кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.

## Өйдөбүнньүк
Кропоткин аата география каартатыгар элбэхтик көстөр:
* Иркутскай уобаласка **Кропоткин** куорат баар.
* Антарктидаҕа уонна Саҥа Сиргэ (Новая Земля) хайалар кини аатын сүгэллэр.
* Саха сиригэр Өлүөхүмэ уонна Битиим өрүстэр икки ардыларыгар кини аатынан үрдэл ааттаммыта.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «Взаимная помощь как фактор эволюции»
* «Хлеб и воля»
* «Записки революционера»

## Литература
* *Пирумова Н. М.* Пётр Алексеевич Кропоткин. — М.: Наука, 1958.
* *Маркин В. А.* Кропоткин. — М.: Молодая гвардия, 1985.

## Быһаарыылар