Өй-санаа сайдыыта бытаан

Өй-санаа сайдыыта киһи оҥорор быһыыларыттан үөскээн тахсарын билии эрэйиллэр. Киһи оҥорор быһыыта аан маҥнай табыллан испэ-титтэн, элбэхтик хатылаан оҥороруттан, бу быһыытын тупсаран оҥорон киһилии быһыыга тириэрдэрэ ситиһиллэр. 

Быччыҥнарын хамсатан тугу оҥороруттан өйө-санаата сайдан иһэр. Бу оҥорор быһыыта элбэхтэ хатыланан үгэһи үөскэттэҕинэ умнуллубат буолар уонна оҥорор быһыыга кубулуйуон сөп. Оҥорор быһыы өссө элбэхтэ хатыланнаҕына тупсара ситиһиллэр уонна эти-сиини уларытан үөрүйэҕи үөскэтэр. Быччыҥ үөрүйэх буолууга диэри сайыннаҕына киһи бэйэтин санаатынан бу быччыҥын хамсатар, тугу эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанар. 

Киһиэхэ салгын кута сайдарынан оҥорор быһыыта хайдах буолан тахсарын ситэ быһаарбакка, таба сыаналаабакка эрэ оҥорон кэбиһэрэ үөскүүрэ “Санаабычча быһыылаах” диэҥҥэ тириэрдэр уонна улахан кутталлааҕын биллэрэр. Туох эмэ уратыны, атыттар оҥорботторун, саҥаны айыыны, куһаҕаны оҥорон кэбиһэн баран “Буолар буолбутун кэннэ”, "Өлөн иһэн өйдөммүт" диэн хомолтоҕо тиийэрэ биллэр.

Тугу эрэ саныы түһээт оҥоро охсон кэбиспитэ сыыһа буолан хааларыттан көмүскэнэн сахалар сиэр диэн аналлаах үөрэҕи оҥостон туһаналлар. Салгын кут сайдыыта киһини салайара туох өйүгэр көтөн түспүтүн оҥорон иһэригэр тириэрдэриттэн дьон харыстана сатыыллар. Киһи өйүн-санаатын сайдыытын бу уратыта оҕо улаатан иһэн оҥорор куһаҕан быһыыларыттан биллэр. Санаабычча быһыыланан кэбиһии дьоҥҥо барыларыгар баар уонна үгүстүк куһаҕаҥҥа тириэрдэр уратылааҕын быһааран сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолорун үөрэтиигэ туһаналлар. 

“Айыы диэмэ” диэн үөрэх куһаҕан тыллары саҥара сылдьары тохтоторго аналланар. Киһи куһаҕан тыллары элбэхтик саҥара сырыттаҕына, бу тыл өйдөбүлэ үгэс буолан иҥэн хааллаҕына, оннук куһа-ҕаны бэйэтэ оҥорон кэбиһэриттэн харыстаныы буолар.

“Айыыны оҥорума” диэн үөрэх киһи билбэтин, оҥорботун булан оҥоро сатааһын саҥаны айыы буоларыттан уонна табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэриттэн эдэрдэри харыстыыр аналлаах туттуллар.

Сахалар киһи өйө-санаата, куттара сайдыыларын уратыларын быһааран Кут-сүр үөрэҕин олохтоон туһана сылдьаллар. Киһи өйө-санаата үс куттарга арахсара уонна бу куттары сүр диэн санаа күүһэ холбуу тута сылдьара бу үөрэххэ быһаарыллар. (1,21).

Киһи оҥорор быһыыларын санаата салайарын сахалар билэллэр, ол иһин үчүгэй быһыылары оҥорууну элбэтэр сыалтан үчүгэй санаалардаах буолууга үөрэтэллэр. Санаа үчүгэйи оҥоруу диэки салалларын туһугар киһи сиэри тутуһа сылдьара ирдэнэр. Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан оҥоруллар быһыылар үчүгэй буолан тахсаллара элбиириттэн туһана сылдьары ирдииллэр.

Кып-кыра, баара-суоҕа биллибэт санаа сыыһа элбэхтэ хатыланнаҕына баҕа санааҕа уларыйар уонна умнуллубат турукка тиийдэҕинэ билиигэ кубулуйар. Мантан салгыы үгэскэ уларыйдаҕына киһини бэйэтин салайар, быччыҥнарын хамсатар кыахтанар. 

Өй-санаа салгыы сайдыыта быччыҥнары санаа хоту хамсатыынан ситиһиллэр уонна үөрүйэххэ кубулуйан киһи санаатынан быччыҥын талбытынан хамсатар кыахтанар. Үөрүйэххэ кубулуйбут өй-санаа киһи хамсаныылары оҥорорун тупсарыыта, түргэтэтиитэ уонна имигэскэ тириэрдиитэ сайдыыны ситиһиитин муҥура буолара быһаарыллар.

Оҕо уонна улахан киһи өйдөрө-санаалара сайдыыны ситиһэрэ тус-туспалар, хантан саҕаланаллара уратыланаллар. Оҕо үөрэҕи ылынара аан бастаан буор кутуттан, араас хамсаныылары оҥоро үөрэнэриттэн саҕаланан үөрүйэхтэри үөскэтинэр, ийэ кута үгэстэринэн иитиллэр, онтон салгын кута 5 эбэтэр 6 сааһыттан үөрэҕи-билиини ылынарыттан сайдан барар.

А. Буор кут. Хамсаныылар үөрүйэх буолууларыттан үөскүүр.

Б. Ийэ кут. Үгэстэртэн хомуллан үөскүүр.

В. Салгын кут. Үөрэҕи-билиини ылынан сайдар.

Оҕо аан бастаан хамсаныылары оҥороруттан буор кута сайдан биир сааһыгар атаҕар туран хаамары ситиһэр. Тугу оҥорбутуттан үгэс сонно үөскээн иһэриттэн ийэ кута иитиллэр. Улаатан 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута сайдан тугу оҥорбутун умнубат буолуута үөскүүр уонна бэйэтэ быһаарынан ону-маны оҥорорго үөрэнэр.

Улахан киһи өйө-санаата сайдыыта оҕоттон биллэр уратылаах, атын өттүттэн саҕаланар, тоҕо диэтэххэ, оҕо буолан сайдыыны ситиһэрэ ааһан, ийэ кута кыра эрдэҕинэ иитиллэн үгэстэрэ үөскээбиттэр. Ол уратыта үөрэҕи, билиини ылынан салгын кута түргэнник сайдарыттан уонна хамсаныылары оҥорон этин-сиинин эрчийэриттэн, дьарыктыырыттан тутулуктанар.

Улахан киһи өйө-санаата маннык сайдар:

1. Салгын кутунан үөрэҕи, билиини түргэнник иҥэринэр.

2. Үгэстэри үөскэтинэн ийэ кута салгыы сайдар.

3. Быччыҥнарын хамсатан үөрүйэхтэри үөскэтэн буор кута сайдар.

Өй-санаа киһи үйэтин тухары сайдан, кырдьар сааһыгар күүһүрэн туһалаах, үчүгэйи оҥорууга аналлаах туһалаах үөрүйэхтэрэ мунньуллан иһэллэр. Сааһыран иһэр киһи уустук хамсаныылары оҥороро эбиллэн, түргэтээн биэрэрэ буор кута, үөрүйэхтэрэ сайдан, тупсан иһэллэриттэн тутулуктанар.

Киһи бэйэтигэр үчүгэйи оҥостунар санаата хаһан баҕарар элбэҕиттэн үйэтин устата оҥорор үчүгэйэ элбээн иһэрин ситиһэр санаата улаатар уонна бу үчүгэйэ кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэригэр буор кута утумнуура туһалыыр.

Буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрэ киһи бэйэтин үйэтигэр ситиспит өйүн-санаатын сайдыытын оҕолоругар биэрэн салгыы сайдыыны ситиһэр кыаҕын улаатыннарар. Хас да көлүөнэлэр усталарыгар киһи буор кута сайдан иһэрэ “Төрүт уус ыаллар” уонна аҕа уустара баалларыттан биллэр. Эр киһи сайдыылаах буор кутун харыстыыр уонна тарҕатан иһэр аналланан аҕа ууһа тэриллэр.

Киһи үйэтин тухары оҥостор үчүгэйэ сааһыран истэҕинэ эбиллэн иһэр. Биир киһи сайдыыны ситиһэрэ омук олоҕун үөрэтиигэ туһалыыр. Элбэх дьон холбоһон, биир санааланан омугу үөскэтэллэр. Сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх үчүгэйи, кыайыылары ситиспит омук бу үчүгэйдэрэ элбээн иһэригэр баҕара саныыра сааһыран истэҕинэ эбиллэн иһэр, өссө кыайыылары ситиһээри дьулуһара улаатар. 

Үйэтин тухары элбэх кыайыылары ситиһэн атын омуктары сэриилээн кыайан импиэрийэни олохтообут омук улаатымсыйар, улуутумсуйар санаата этэ-сиинэ мөлтөөбүт кэмигэр ордук улаатан хаалара омуктар сыһыаннарыгар улахан уустуктары үөскэтэр, аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэн атыттары анныларынан саныыра улаатыан уонна суох оҥороору сэриилиири саҕалыан сөп.

Омук мөлтөөһүн кэмигэр киириитигэр аан бастаан этэ-сиинэ мөлтөөн үлэни кыайбата улаатарын таһынан ахсааннара аҕыйаан барара тиийэн кэлэр. Бу кэмҥэ бэйэтин үчүгэйдик, улуутук сананара улаатан хааларыттан омук улуутумсуйууга оҕустаран үчүгэйин өссө элбэтэ сатыыра үөскээн тахсан кэрэ буолууга дьулуһуута, тас көрүҥүн тупсарара эбиллэн кэлэр. Бу өй-санаа Россияҕа уларыйыыта байыаннайдар фуражкаларын үөһээ өттө үрдээһинигэр тириэрдибитэ биллибитэ ыраатта уонна улуутумсуйуу аһара барбытын биллэрэр.

Кэрэ буола сатааһын аһара барыыта мөлтөөбүт омук дьоно кэрээннэриттэн тахсыыларыгар, атыттары абааһы көрүүлэрин, туоратыыларын үөскэтэрэ сэриини саҕалыырга тириэрдиэн сөп.

Омук бэйэтин үчүгэйдик сананыыта улаатыыта уонна аһара барыыта кэрэ буолууну үөскэтэн национализм сайдыытыгар тириэрдэн кэбиһэрэ атыттары сэниири уонна абааһынан ааттаан туората сатыылларын олоххо киллэрэрэ сэриини саҕалыыр.

Улуутумсуйуу улааттаҕына кэрэ буолуу таһымыгар омук тиийэн хааллаҕына үгүстэр кэрээнтэн тахсыыларын үөскэтэн улахан сэриигэ тириэрдиэн сөп. Бу сэрии “Лебединая песня” диэн ааттанар уонна сэти үөскэтэн эстии кэлэрин түргэтэтэн кэбиһэр. Атын омуктары сэриилээн бас бэриннэрии сэтэ кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэн омук атыттарга булкуллан симэлийэн хааларын үөскэтэр. 

Импиэрийэни баһылыыр омукка үчүгэй буолуута аһара баран кэрэ буолууга тириэртэҕинэ кэрээнтэн тахсара тиийэн кэлэн эстиигэ, симэлийиигэ тиийэрин түргэтэтэн биэрэр.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 148 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Кут-сүр үөрэҕэ.