open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1809

**1809** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 1 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр I Финляндия ландтагын (түмэнин) олохтообут.
* Олунньу 11 — Америка айааччыта Роберт Фултон борохуоту патыаннаабыт.
* Кулун тутар 28 — Франция Испанияны Медельин аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт.
* Кулун тутар 29 — Швеция хоруола Густав IV Адольф бөрүстүөлтэн батыммыт. Порвоо коуракка буолбут сеймҥэ түөрт фиин сословиета нуучча ыраахтааҕытыгар Александр I бирисээгэ биэрэн, Финляндия улуу княжествота Швецияттан арахсыытын саҕалаабыт.
* Муус устар 10 — Наполеон сэриилэрэ: Австрия импиэрийэтин сэриитэ Баварияҕа киирбит.
* Муус устар 22 — Экмюль аттынааҕы кыргыһыы иккис хонугар Наполеон баһылыктаах Франция аармыйата Австрия аармыйатын үлтүрүтэн Дунаай уҥуор үүрбүт.

* Бэс ыйын 19 — Финляндия Швецияттан арахсан Арассыыйа састаабыгар көспүтүн кэннэ ыҥырыллыбыт сейм (түмэн) Финляндияны Арассыыйа иһигэр киэҥ автономиялаах судаарыстыбанан биллэрбит. Ыраахтааҕы Александр I ол туһунан манифест таһаарбыт. Сейм дьокутааттара ыраахтааҕыга андаҕайбыттар.

* Балаҕан ыйын 17 — Швеция-Арассыыйа сэриитэ түмүктэммит. Фредриксхамн дуогабарынан Арассыыйа Финляндияны бэйэтигэр сыһыарбыт. Мантан ыла Финляндия сүүстэн тахса сыл Арассыыйа састаабыгар автономнай княжество буолан олорбута.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 4 — Луи Брайль — Франция учуутала, көрбөттөргө аналлаах тарбах иминэн ааҕыллар бөлтөгөрдөөх бичиги айааччы.
* Тохсунньу 19 — Эдгар Аллан По — Эмиэрикэ суруйааччыта, бэйиэтэ, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэрэ. Саамай биллибит айымньылара — кутталлаах кэпсээннэр.
* Олунньу 12 — Чарлз Дарвин — эволюция түөрүйэтин айбыт Англия чулуу учуонайа, айылҕаны чинчийээччи, айанньыт.
* Олунньу 12 — Авраам Линкольн — 1861—1865 сылларга АХШ 16-с бэрэсидьиэнэ. Кини кэмигэр АХШ Гражданскай сэриитэ буолбута. Линкольн АХШ-га кулуттааһыны утарбыта, ол иһин "Улуу босхолооччу" диэн ааттаммыта.

* Муус устар 1 — Николай Гоголь (1852 өлб.), Полтава күбүөрүнэтигэр — нуучча улуу суруйааччыта

## Өлбүттэр
1815

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 26 — Наполеон Бонапарт көскө ыытыллыбыт сириттэн, Италия кытылын таһыгар баар Эльба арыытыттан, күрээбит. Кини Францияҕа тиийэн былааһы бэйэтигэр 100 күҥҥэ төннөрбүтэ.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 20 — Наполеон Бонапарт Эльба хаайыытыттан күрээн Парижка төннөн кэлбит. «Сүүс хонук» баһылктыыра саҕаламмыт.
* Кулун тутар 30 — Иоахим Мюрат Римини прокламациятын таһаарбыт, бу докумуон кэлин Италия сомоҕолоһургар суолтаны ылбыта.

### Муус устар
* Муус устар 23 — сербтэр Осмаан импиэрийэтин утары иккис өрө туруулара саҕаламмыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 3 — Царство Польское үөскээбит. Венатааҕы кэҥгириэс быһаарыытынан Арассыыйа импиэрийэтин сорҕотунан буолбут.
* Ыам ыйын 16 — Венатааҕы кэҥгириэс быһаарыытынан Варшаватааҕы герцогство улахан аҥаара Арассыыйа импиэрийэтигэр Царство Польское аатынан сыһыарыллыбыта. Герцогство сорҕото Пруссияҕа, сорҕото Австрияҕа барбыта.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 6 — Ватерлоо таһыгар сэрии (Наполеон Бонапарт бүтэһиктээх кыайтарыыта).
* Бэс ыйын 8 — Польша саарыстыбатыгар Конституция ылыммыттар.
* Бэс ыйын 9 — Венатааҕы кэнгириэс түмүктэммит, манна Наполеон сэриилэрин кэннилэриттэн Европа дойдуларын ыккардыларыгар саҥа бэрээдэк олохтоммута.
* Бэс ыйын 18 — Бельгияҕа Ватерлоо куоратын таһыгар Наполеон сэриилэрин бүтэһик улахан кыргыһыыта буолбут. Англия уонна Пруссия аармыйалара Франция аармыйатын урусхаллаабыттар.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 20 —  Парижтааҕы иккис эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт. Францияҕа 1790 сыллааҕы кыраныыссатын төннөрбүттэр, ол эрээри улахан контрибуция түһэрбиттэр уонна оккупацияны эбии хас да сылга уһатан биэрбиттэр.
* Сэтинньи 27 — Польша Хоруоллуга конституция ылыммыт.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 23 — Джейн Остин «Эмма» арамаана аан бастаан тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 30 — Бетлингк Отто, Арассыыйа Император наука академятын академига, илин тыллары билэр киһи.
* Ахсынньы 10 — Ада Лавлейс — Англия математига. Чарльз Бэббидж суоттуур массыынатын ойуулаабытынан уонна бастакынан программа суруйбутунан биллэр.

## Өлбүттэр
1816

## Туох буолбута
* Муус устар 14 — Бусса диэн кулут Британия холуонньатыгар Барбадоска өрө турууну тэрийбит. Барбадос наассыйатын бастакы дьоруойун быһыытынан билиниллэр.
* Муус устар 21 — Дьобуруопа улуу бэйиэтэ Байрон матымаатык ойоҕуттан араҕан Ааҥылыйаттан көһөн барбыта уонна 8 сыл буолан баран Грецияҕа өлбүтэ. Соҕотох кыыстара Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы барыгыраммыыс быһыытынан биллэр.

* Бэс ыйын  7 — 2-с раангалаах капитан Михаил Миницкэй Саха уобалаһын салайааччыта буолбут. 1821 сыл алтынньы 21 күнүгэр диэри бу дуоһунаска олорбута.

* От ыйын 9 — Аргентина Испанияттан тутулуга суоҕун биллэрбит күнэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1817

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 8 — Нью-Йорктааҕы пуонда биржата арыллыбыт.

* Бэс ыйын 12 — Карл фон Драйс диэн ньиэмэс ойуур көрөөччүтэ аныгы бэлисипиэт бастакы "өбүгэтин" айбыт. Бу Laufmaschine (ньиэмэстии *сүүрэр массыына*) диэн ааттаммыт көлө икки көлүөһэлээх, салайар урууллаах этэ, соҕотох киһи бэйэтин күүһүнэн ыытара: ат ыҥыырыгар майгынныыр ыҥыырдааҕа, киһи сиртэн атаҕынан анньынан айанныыра.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 29 — Иван Айвазовскай (1900 өлб.), нуучча маринист худуоһунньуга.

## Өлбүттэр
* От ыйын 14 — Франция суруйааччыта Анна Луиза Жермена де Сталь
* Алтынньы 15 — Тадеуш Костюшко (1746 төр.), Польша уонна Белоруссия национальнай дьоруойа.
1818

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 20 — Москубаҕа Кыһыл болуоссакка үөрүүлээх быһыыга-майгыга Минин уонна Пожарскай мэҥэлэрэ аһыллыбыт.

### Сайын
* Атырдьах ыйын 1 — Ньылхаҥҥа бурдук ыскылаата тутуллубут. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 25 — Англия бырааһа Джеймс Бландел (James Blundell) бастакытын киһиттэн киһиэхэ хааны көһөрөн кутуу операциятын оҥорбут.

### Алтынньы
* Алтынньы 8 — Англияҕа бастакытын боксаҕа бэрчээккини туһаммыттар.
* Алтынньы 20 — АХШ уонна Улуу Британия кыраныысса туһунан конвенция түһэрсибиттэр. Канаада уонна АХШ ыккардыларынааҕы кыраныысса сүрүннээн 49-с кэтирээһининэн ааспыт.
### Сэтинньи
* Сэтинньи 9 — Миниистирдэр кэмитиэттэрэ Саха уобалаһыгар үүнүү мөлтөҕүнэн сибээстээн бурдугунан көмөлөһөргө уурбут.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 16 — Шигабутдин Мардьани — татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.

* Муус устар 29 — Александр II (1881 өлөрүллүбүт), Арассыыйа ыраахтааҕыта (1855—1881).

* Ыам ыйын 5 — Карл Маркс төрөөбүт, ньиэмэс бөлүһүөгэ уонна бэлиитигэ, коммунизм түөрүйэтин айбыт киһи.

* Сэтинньи 9 — Иван Тургенев (1883 өлб.) — нуучча классик суруйааччыта. Өбүгэлэрин араспаанньата түүр "түргэн" диэн тылыттан тахсыбыт.

## Өлбүттэр
1819

## Туох буолбута
*Грузияҕа бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).
* Олунньу 1 — Улахан Ордуу кыргыыстара Арассыыйаҕа бас бэринэр буолбуттар.
* Олунньу 6 — Британия Ост-Ииндийэтээҕи хампаанньатын бэрэстэбиитэлэ сэр Томас Стэмфорд Раффлз Сингапуру олохтообут.
* Кулун тутар 19 — Арассыыйаҕа бастакы суһал көмө ыстаансыйата Бөтөрбүүргэ арыллыбыт.

* От ыйын 8 — Санкт-Петербурга Исаакий собуорун тутуута саҕаламмыт.

* От ыйын 16 — Антарктиданы эргийэр Беллинсгаузен уонна Лазарев хамаандалаах «Восток» уонна «Мирнэй» шлюптар эспэдииссийэрэ саҕаламмыт. 190 киһиэхэ анаан икки сыллааҕы астарын-үөллэрин илдьэ барбыттар, ол иһигэр, холобур, 20,5 туонна горох, 65,8 туонна сухарыы, 3926 л водка. Ону таһынан хас сылдьыбыт портарыгар астарын, арыгыларын толоруналлар эбит. Устуу кэмигэр үс мотуруос (биир ис тиибиттэн, икки - мачтаттан сууллан), биир аҕабыыт ("айаны тулуйбакка") өлбүттэр, кэлэн баран өссө биир эппиһиэр быстыбыт — устуу кэмигэр саҕаламмыт психическэй ыарыыттан.

* Ахсынньы 17 — Соҕуруу Америкаҕа Испания колонияларын босхолооччу Симон Боливар *Улуу Колумбия* тутулуга суоҕун биллэрбит.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 1 — аатырбыт "Моби Дик" диэн айымньыны суруйбут АХШ суруйааччыта Герман Мелвилл.

## Өлбүттэр
1822

## Туох буолбута
* Кулун тутар 15 — Александр I ыраахтааҕы Арассыыйа судаарыстыбатын сэбиэтэ «Об отсылке крепостных людей за дурные поступки в Сибирь на поселение» оҥорбут докумуонун бигэргэппит.
* Кулун тутар 24 — (атын дааннайынан кулун тутар 27 күнүгэр) Дьокуускайга Саха уобалаһын салайа статскай сүбэһит уонна хабалыар Дмитрий Рудаков кэлбит. Дуоһунаска 1824 сыл алтынньытыгар диэри олорбут. Дьокуускайга өлбүт.
* Ыам ыйын 24 — Эквадор Испанияттан тутулуга суох буолбут.
* Атырдьах ыйын 14 — Арассыыйаҕа кистэлэҥ уопсастыбалары бобор, масон ложаларын сабар туһунан ыйаах тахсыбыт. Чиновниктартан барыларыттан батынар сурук ылбыттар.

* Балаҕан ыйын 7 — Бразилия Португалияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* Балаҕан ыйын 27 — Жан-Франсуа Шампольон Розетта тааһын суруктарын аахпытын туһунан Франция суругун-бичигин академиятыгар кэпсээбит. Бу гранодиорит диэн хара көһөҥө тааска Эгиипэккэ Птолемейдар (гириэктэр) баһылаан олорор кэмнэригэр б. э. и. 196 сыллаахха икки тылынан (эгиипэт уонна былыргы гириэк) тиэкис суруйбуттар. Бу таас былыргы Эгиипэт иероглифтарын ааҕарга сүрүн төһүү буолбута.

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 27 — Луи Пастер (28.09.1895 өлб.) — аныгы вакцинация олугун уурбут Франция микробиолога уонна химигэ.
* От ыйын 22 — Грегор Иоганн Мендель — Австрия биолога уонна ботанига, наследственность туһунан үөрэх сайдыытыгар сүҥкэн оруолу оонньообут учуонай.

## Өлбүттэр
1823

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 5 (урукку ааҕыынан атырдьах ыйын 24) — Саха уобалаһын биэс улууһун уонна икки буолаһын баһылыктара сахалар үгэстэрин уонна сокуоннарын туһунан докумуоҥҥа илии баттаабыттар уонна нөҥүө күнүгэр уобалас бырабылыанньатыгар туттарбыттар. Манна ыһыах итэҕэл бырааһынньыга буолара ыйыллыбыт. Бу докумуону эһиилигэр бэс ыйыгар саха дьокутааттара Иркутскайга илдьэн күбүөрүнэ анал кэмитиэтигэр туттарбыттара.

* Алтынньы 5 — Англияҕа мэдисиинэ бастакы сурунаала «Ланцет» тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 11 — Давид Рикардо, Британия экономиhа
1824

## Туох буолбута
* Үөһээ Бүлүү улууһуттан Марха улууһа хайдан барбыт.

### Тохсунньу
* Тохсунньу 10 — Сибиир туора урдустарын салайыы устаабын («Устав об управлении инородцев Сибири» 1822 с.) оҥорууга кытта Саха уобалаһын дьокутааттара Бороҕон улууһун кулубата Иван Мигалкин, Хаҥалас улууһун кулубата Савва Кириллин уонна Хаҥалас улууһун урукку кулубата Николай Рыкунов Дьокуускайтан арахпыттар. 

### Кулун тутар
* Кулун тутар 5 — Англия уонна Бирма бастакы сэриилэрэ: Британия Бирмаҕа сэриини биллэрбит.
* Кулун тутар 11 — АХШ-ка индеецтэри кытта үлэлиир бюро тэриллибит.

### Муус устар
* Муус устар 17 — Арассыыйа Америкатааҕы бас билэр сирдэрин кыраныыссата быһаарыллыбыт, ол туһунан Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларынааҕы конвенцияҕа илии баттаммыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 8 — Квебектан сылдьар Ноа Кашинг таҥас сууйар массыынаны патеннаабыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 21 — Портландцемент патеннаммыт. Бу аан дойду үрдүнэн саамай киэҥник туттуллар цемент көрүҥэ.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 9 — Аякучо таһынааҕы сэриигэ Испания колонизатордарын аармыйатын кыайан Перу тутулуга суох буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 19 — Европа улуу бэйиэтэ Байрон.
1825

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 18 — Москубаҕа үөрүүлээх быһыыга-майгыга Большой тыйаатыр саҥа дьиэтэ аһыллыбыт.
* Тохсунньу 27 — АХШ Кэнгириэһэ *Индеец сирин* олохтообут (билиҥҥи Оклаhома штаатын сиригэр). Ол сиргэ АХШ илиҥҥи өттүгэр олохтоох индеецтэри күүс өттүнэн көһөрбүттэрэ. Кинилэр айаннара «харах уутун ыллыга» диэн ааттаммыта. *Индеец сирин* үрүҥ тириилээх дьон тыытыа суохтаах диэн буолбута, ол эрээри 1890 сыллаахха онно Оклаhома штата тэриллибитэ уонна сири үрүҥ дьоҥҥо үллэрбиттэрэ.

### Олунньу
* Олунньу 12 — Крик биис уустара Джорджиятааҕы бүтэһик сирдэрин Индиан-Спрингс сөбүлэҥин түһэрсэн АХШ бырабыыталыстыбатыгар туран биэрбиттэр уонна арҕаа сирдэргэ (билиҥҥи Оклахома штаата) көспүттэр.
* Олунньу 28 — Арассыыйа уонна Улуу Британия Хотугу Америкатааҕы сирдэрин быысаһыытын чопчулуур туһунан конвенция түһэрсибиттэр.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 26 — Николай І ыраахтааҕы бөрүстүөлгэ олорбут, Петербуурга бирисээгэ биэрии кэмигэр декабристар өрө туруулара буолбут.
* Ахсынньы 27 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар Николай Мягков начаалынньыгынан анаммыт. Бу киһи саха тойотторун кытта өйдөһөн үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар элбэх үтүөнү оҥорбута.
* Ахсынньы 31 — Өрө турбут Черниговскай полка саллааттарын иннигэр С. И. Муравьёв-Апостол уонна М. П. Бестужев-Рюмин «Православнай катехизис» диэн ааттаммыт ыраахтааҕыны, крепостной быраабы уонна саллаакка күүһүнэн ылыыны утарар прокламациялара ааҕыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 4 — Маак Ричард Карлович (Richard Maack), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог.

## Өлбүттэр
1826

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 7 — Михаил Сперанскай баһылыктаах Арассыыйа импиэрийэтин сокуоннарын бастакы толору хомуурунньугун суруйуу үлэтэ саҕаламмыт (1826—1830).
* Ыам ыйын 24 — Николай I ыраахтааҕы Арассыыйаҕа крепостной быраап туллаҥныа суохтааҕын туһунан манифест таһаарбыт.

* Бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга уобалас саҥа начаалынньыга кэлбит - муора эппиһиэрэ Николай Мягков. Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир кэмитиэтин тойоно Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.
* От ыйын 25 — Петербуурга биэс декабриһы ыйаан өлөрбүттэр: Михаил Бестужев-Рюмин, Пётр Каховскай (өрө туруу кэмигэр М. А. Милорадович генералы өлөрбүт киһи), Сергей Муравьёв-Апостол (подполковник), Павел Пестель (Соҕуруу уопсастыба салайааччыта), Кондратий Рылеев (бэйиэт).
* Балаҕан ыйын 16 — Дьокуускайга көскө ыытыллыбыт декабристар кэлбиттэр.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 27 — Михаил Салтыков-Щедрин — нуучча кылаассык суруйааччыта.

## Өлбүттэр
* От ыйын 22 — Джузеппе Пьяцци — Церера астероидын арыйбыт Италия астронома.
* Атырдьах ыйын 13 — Рене Лаэннек (1781 төр.), француз бырааһа уонна анатома, мэдиссиинэҕэ клинико-анатомическай ньыманы төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, стетоскобу айбыта.

## Быһаарыылар
1820

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 27 — Фабиан Готлиб фон Беллинсгаузен уонна Михаил Лазарев салалталаах нуучча эспэдииссийэтэ Антарктиданы арыйбыт.
* Тохсунньу 28 — Фаддей Беллинсгаузен уонна Михаил Лазарев салайыылаах Арассыыйа аан дойдуну эргийэр эспэдииссийэтэ Антарктиданы арыйбыт.
* Кулун тутар 25 — кэлин адмирал буолбут лейтенант Анжу Петр Федорович Уус-Дьааҥы эспэдииссийэтин начаалынньыгынан анаммыт. Бу эспэдииссийэ 1820—1824 сс. Сибиир хотугу кытылын Өлөөн өрүстэн Индигиир өрүскэ диэри ойуулаабыта, Саҥа Сибиир арыыларыгар сылдьыбыта, кыһын мууһунан сылдьан кытылы ойуулуур кыах баарын аан бастакынан көрдөрбүтэ. Лаптевтар байҕалларын мууһун туругун бастакынан ойуулаабыта.

### Олунньу
* Олунньу 6 — Америкаттан бастакы 86 афроамериканец Африкаҕа билиҥҥи Либерияҕа көспүттэр.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 17 — Сергей Соловьёв (1879 өлб.), нуучча устуоруга, "Арассыыйа былыргы кэмтэн устуоруйата" («История России с древнейших времён») үлэ ааптара.

* Сэтинньи 28 — Фридрих Энгельс — ньиэмэс бөлүһүөгэ, коммунизм идеологиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
1821

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

* Атырдьах ыйын 31 — Герман Гельмгольц — ньиэмэс физигэ, физиолог уонна психолог (1894 өлб.)

* Балаҕан ыйын 1 — балаҕан ыйын бастакы күннэригэр Дьокуускайга Ньукуола таҥаратын таас дьиэтэ үлэҕэ киирбит.

* Сэтинньи 11 — Федор Достоевскай (1881 өлб.) — суруйааччы, нуучча литэрэтиирэтин кылаассыга.
* Ахсынньы 10 — Николай Некрасов — бэйиэт, прозаик, публицист, нуучча литэрэтиирэтин классига.

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 5 — Франция импэрээтэрэ Наполеон Бонапарт быстыбыт.
1828

## Туох буолбута
* Олунньу 21 — Секвойя диэн киһи айбыт чероки суругунан-бичигинэн бастакы хаһыат Cherokee Phoenix тахсыбыт. Бу сурук-бичик сүһүөххэ олоҕурар этэ, сүрдээх киэҥник тарҕаммыта, 1850 сыллаахха чероки омук 100% кэриэтэ ааҕар буолбута. Хаһыат 1834 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин сөргүтүллүбүтэ, билигин да баар.
* Олунньу 22 — Арассыыйа уонна Персия ыккардыларыгар *Туркманчай эйэ дуогабара* түһэрсиллибит. Арассыыйа-Персия сэриилэрэ манан бүппүттэр.

* Муус устар 26 — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 20 — Генрик Ибсен (1906 өлб.) — Норвегия суруйааччыта.
* Ыам ыйын 8 — Жан-Анри Дюнан (1910 өлб.) — Швейцарияҕа төрөөбүт Кыһыл Кириэс уопсастыбатын төрүттээччи. 1859 сыллаахха Италия Сольферино куоратын аттыгар биир өттүттэн австриецтар, иккис өттүттэн французтар уонна итальянецтар ыккардыларыгар буолбут кыргыһыы кэнниттэн 40 тыһыынча кэриҥэ саллаат бааһырбытын көрөн улаханнык долгуйбут. Кыргыһыы буолбут сирин тула олорор дьону (үксүн оҕолору уонна дьахталлары) "Дьон бары биир төрүттээхтэр" диэн тылларынан тэрийэн элбэх киһини быыһаабыт. Кэлин сэрии кэмигэр хайа да диэки буолбат тэрилтэ бааһырбыт дьоҥҥо көмөлөһүөхтээҕин туһунан кинигэ суруйбута, онтон түөрт сыл буолан баран Кыһыл Кириэс уопсастыбатын төрүттээбитэ.
* От ыйын 24 — Николай Чернышевскай, Бүлүүгэ көскө олоро сылдьыбыт нуучча аатырбыт өрөбөлүссүйэниэрэ, суруйааччыта. Бастакы саха өрөбөлүссүйэниэрин Урсик дьылҕатын өтө көрбүтэ, ыраахтааҕы былааһа үөрэхтээх көҥүл киһини өлөрүөҕэ диэбитэ.
* Балаҕан ыйын 9 — Лев Толстой — нуучча аатырбыт суруйааччыта, публицист уонна итэҕэл диэйэтэлэ.

## Өлбүттэр
* Муус устар 16 — Франсиско Гойа, Испания уруhуйдьута
1829

## Туох буолбута
* Тохсунньу 19 — Гете «Фауст» оператын премьерата буолбут.
* Олунньу 11 (урукку ааҕыынан тохсунньу 30) — Пиэрсийэҕэ тыһыынчанан уордайбыт олохтоох дьон нуучча ыраахтааҕытын бэрэстэбиитэлин суруйааччы, дипломат Александр Грибоедовы уонна кинини кытта сылдьыбыт-үлэлээбит 37 киһини сэймэктээн өлөрбүттэр. Грибоедов "Горе от ума" диэн билигин да Арассыыйаҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр аатырбыт айымньы ааптарын быһыытынан биллэр. Бу дьалхаан төрүөтэ — Пиэрсийэ Арассыыйаҕа 1827-28 сыллардааҕы сэриигэ хотторуута, сирдэрин былдьатыыта, ону иэстэһии этэ.

* Муус устар 13 — Англия түмэнэ (парламена) эманиспация туһунан аактаны ылыммыт. Католиктарга көҥүл бэриллибит.

* Ыам ыйын 24 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Николай I Польша хоруолун титулун ылбыт.

* Балаҕан ыйын 11 — Миэксикэ сэриилэрэ Испания хоруоната ыыппыт Исидро Баррадас сэриитин Тампико аттынааҕы кыргыһыыга бэриннэрбиттэр. Миэксикэ тутулуга суох буолбут.
* Балаҕан ыйын 14 — Осмаан импиэрийэтэ Адрианополь эйэ сөбүлэҥэр илии баттаабыт, нуучча-туурак сэриитэ түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 13 — Иван Сеченов — физиолог, биолог, Москуба университетын бочуоттаах профессора, психология наукатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
* Олунньу 11 (урукку ааҕыынан тохсунньу 30) — Нуучча аатырбыт суруйааччыта Грибоедов Александр Сергеевич (34 сааһыгар).
1830

## Туох буолбута
* Олунньу 3 — Арассыыйа, Британия, Франция бэрэстэбиитэллэрэ Лондонскай боротокуолга илии баттыыллар, бу дөкүмүөн Грецияны тутулуга суох конституционнай монархия оҥорор. Бу иннинэ хас да үйэ тухары Греция туурак султаанын бас билиитигэр этэ.

* Ыам ыйын 28 — Индеецтэри көһөрүү туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ Эндрю Джексон илии баттаабыт, бу сокуонунан төрүт олохтоохтору сирдэриттэн матарбыттара уонна күүс өттүнэн атын сирдэргэ көһөрбүттэрэ.

* Бэс ыйын 3 — Севастополь куоратыгар холера эпидемиятыттан сылтаан олохтоммут карантины утаран улахан буун буолбут, карантин көтүрүллүбүт. Ол эрээри 5 хонугунан бу куоракка аармыйа кэлэн бэрээдэги төттөрү олохтообут. Маннык бууннар Арассыыйа атын да куораттарыгар буолуталаабыттар.

* От ыйын 3 — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр Истиэп Дуумата (Истиэпэннээх Дуума) бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.

* От ыйын 15 (урукку ааҕыынан 3) — Сэттэ улуус мунньаҕа буолбут — сахалар бастакы бөдөҥ мунньахтара. Нэһилиэктэртэн талыллыбыт 482 киһи кыттыбыта. Мунньахха Ирдэбил (Свод требований) оҥоһуллубута. Импэрээтэр Николай I кытта көрсүһэр депутация таллылыбыта (Г. Старостин, Н. Рыкунов уонна тылбаасчытынан Киллэм нэһилиэгин ыстаарыһата Е. Татаринов).

* Балаҕан ыйын 15 — Англияҕа Ливерпуль-Манчестер тимир суол аһыллыбыт. Бу икки улахан куораты ситимнээбит бастакы тимир суол буолбут. Пуойастар бастакы сырыыларыгар биир киһи саахалга түбэһэн өлбүт.

## Төрөөбүттэр
* Михайлов Михаил Прокопьевич — Мэкчиргэ Уола Бэһэлэйдээх Мэхээлэ (1830 - 1915), улуу олоҥхоһут.

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1827 сыл

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 8 (урукку ааҕыынан тохсунньу 27) — Саха уобалаһын начаалынньыга Николай Мягков салалтатынан «Туора урдустары салайыы устаабыгар» уонна 1824 сыллаахха Саха сирин дьокутааттара оҥорбут матырыйаалларыгар олоҕуран «Правила для единообразного учреждения порядка по управлению родовых и инородных управ Якутского округа» диэн докумуон тахсыбыт. Бу күн Саха сирин Истиэпэннээх дуумата — бастакы түмэнэ — тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Бу кэнниттэн олунньуга-кулун тутарга Дуумаҕа быыбар буолбута. Онтон кулун тутар 23 күнүгэр (уруккуннан 11) Дуума үлэтин саҕалаабыта.

* Олунньуга уонна кулун тутар саҕаланыытын усталарыгар Истиэпэннээх Дуума сэтээтэллэрин уонна уустар сүрүн баһылыктарын () талыы буолбут. Саха уустарын сүрүн баһылыгынан Бороҕон кулубата Иван Мигалкин талыллыбыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 23 (урукку ааҕыынан кулун тутар 11) — саха салайааччыларын кытта тапсан ыкса үлэлээбит Саха уобалаһын начаалынньыгын Николай Мягков көҕүлээһининэн Саха Степной думата баар буолбут. Бу тыл "степь" диэнтэн буолбакка, "степень" диэн тылтан тахсар, оччотооҕу таба суруйуу быраабылатынан.

### Күнэ-дьыла чопчуланыахтаах
* Саха уобалаһын начаалынньыга Өлүөхүмэ уонна Бүлүү уокуруктарын ревизиялаабыт (бу туһунан 1828 сыллаахха ыраахтааҕыга араапар суруйбута С-Пб РГИА харалла сытар). Сахаларга сир тиийбэтэ, Бүлүү уокуругун сахаларыттан Иркутскай-Дьокуускай тыраагын өрөмүөнүгэр харчы ылаллара (кинилэртэн 800 биэрэстэ тэйиччи сытар суол дэммит), Сунтаар сыаркабын аҕабыыта ордук-хос харчы ирдиирэ, сыаркаптар сири былдьыыллара уонна Истиэпэнээх дуума повереннайдарын олохсуйарга сөптөөх сир көрдөтө ыытыы туһунан суруллубут.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 24 — Дмитриан Попов (29.04.1896 өлб.), Саха сиригэр үлэлээбит аҕабыыт, тылбаасчыт, учуутал. Кини дьонуттан хаалбыт уонна биэс уонча сыл бэйэтэ суруйбут саха тылын быһаарыылаах тылдьытын Пекарскайга биэрбитэ.

## Өлбүттэр
Барашков Сэмэн Петрович

200px|thumb|right|Барашков Сэмэн Петрович
**Барашков Сэмэн Петрович** (1876—22.02.1921) — эргинээччи, меценат. 

Арҕаа Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэк олохтооҕо. 

Көмүс хостуур бириискэлэри аһылыгынан хааччыйан байбыт киһи. 

Нэһилиэгэр бурдук ыһар уонна ынах-сүөһүну, сылгыны, сибиинньэни иитэр этэ. Бириискэлэргэ тиийэн эргинэр этэ.

Бэйэтин хаһаайыстыбатыгар аныгылыы техниканы туттубута: ат уонна паар көлөлөөх  молотилканы, тимир сири хорутар малы. Дьиэтигэр электричествоны киллэрбитэ. 

Нэһилиэгэр оскуоланы уонна балыыһаны тутан биэрбитэ. 1916 сыллаахха И. А. Тимофеевы кытта улахан оскуола дьиэтин турарга соруммута, дьиэни электричествонан уонна мебелинэн хааччыйыах буолбута. 

Ону таһынан Дьокуускайга икки мэндиэмэннээх дьадаҥылэр оҕолорун пансионын тутуох буолбута. Ити тутуулары 1920 сыллаахха бүтэрэргэ соруммута. 

1912 сылга станиславскай лиэнтэҕэ үрүҥ көмүс мэдээлинэн наҕараадаламмыта. 1910—1912 сыллардаахха кини дьэтигэр учууталынан А. Е. Кулаковскай үлэлээбитэ. 

1921 сыл олунньу 22 күнүгэр 35 киһи иһигэр «сэбиэскэй былааһы утары барбытын иһин» ытан өлөрбүттэрэ.

## Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Хронология

**Хронология** (грек. χρόνος) диэн түбэлтэлэри кинилэр буолбут бэрээдэктэринэн наардааhын. **Сүрүн хронология** диэн кэмҥэ урукку түбэлтэлэри миэстэлэрин булларар уонна быhаарар үөрэх.

Хронология периодизация ирээтэ уонна история дисциплината.
Григориан халандаара

**Григорий халандаара (Григорий халандаара)** диэн омуктар ыккардыларынааҕы олохтоох халандаар. Аан бастаан Калабрия доктора Алоизиус Лилиус туттууга ылынар санааны эппитэ, онтон алтынньы 15 күнүгэр 1582 сыллаахха Папа Григорий XIII уурааҕынан (Inter gravissimas булла) ылыныллыбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.

Григорий халандаара Юлий халандаарын реформата буолар уонна кини сыллар нүөмэрдэниилэрин систиэмэтин салҕыыр, ол эбэтэр Исус төрүөҕүттэн ыла. Бу даата кэннинээҕи сыллар "anno Domini" эбэтэр "Биhиги эрабыт" диэн бэлиэтэнэллэр, онтон бу даата иннинээҕи сыллар "Христос иннинэ" эбэтэр "Биhиги эрабыт иннинэ" диэн бэлиэтэнэллэр.

Григорий халандаара Юлий халандаарынаааҕар тропик сылыгар быдан чугас буолан ордук чопчу. Сир Күнү тула эргийэригэр олоҕурар, онон биир эргиирэ (цикл), ол аата Күнү тула биирдэ эргийэрин уһуна 365,2425 сууккаҕа тэҥнэһэр. Григор халандаара 400 сылга 97 ордук сыллаах (97/400 = 0.2425).

Арассыыйаҕа Григорий халандаара 1918 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР совнаркомун дэкириэтинэн киллэриллибитэ — 13 суукка эбиллибитэ. Онон, бу дэкириэтинэн 1918 сыл тохсунньу 31 күнүн кэнниттэн 1918 сыл олунньу 14 күнэ буолбута. Докумуон толору аата  — «Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтигэр арҕаа европа халандаарын киллэрии туһунан дэкириэт» ().

## Быһаарыылар
Анаабыр (өрүс)

**Анаабыр өрүс**. Лаптевтар байҕаллараын Анаабыр хомотугар түһэр өрүс. 

Уһуна 939 км., тардыытын иэнэ 100000 кв.км. Баһа Анаабыр хаптал хайалаах сиргэ сытар. Онно өрүс дьириҥ хочоннон устар.

Хотугу Сибииир намтал сиригэр тахсан баран хочото кэҥиир. Байҕалгэ түһэр сиргэ чычаас тамах үөскүүр. 

Кыра Куонамка түһэр сиригэр диэри **Улахан Куонамка** диэн ааттаах.

Анаабыр тырдыытыгар 12 тыһ. үрэх уонна 22 тыһ. күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ, сорох сиригэй түгэҕэр дылы тоҥор. 

Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн Кыра Куонамка (457 км.), Удьаа (455 км.), хаҥас өртүттэн Суолама (262 км.) уонна Харабыл (139 км.). 

Сорох сылга аал сырыыта Кыра Куонамканнан Дьилиндэ сэльэнньэҕэ дылы буолааччы. 

## Остуоруйаттан

* Анаабыр өрүскэ маҥнайгы сырыыны 1643 сыллаахха десятник *Василий Сычев* оҥорбута. 

* Анаабыр өрүс төрдүн 1648 сыллаахха *Дьаакып Семенов* арыйбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Суолама

400px|thumb|right|Анаабыр өрүскэ хаҥас диэккиттэн Суолама өрүс түһэр
**Суолама өрүс**. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. Уһуна 262 км., тардыытын иэнэ 7440 кв.км. 

Баһа Красноярскай кыраайга Хотугу Сибиир намталыгар сытар **Киэҥ Күөлгэ** баар. Алтынньыттан бэс ыйын саҥатыгар диэри тоҥ. 

Уҥа өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах **Ластик** (121 км.) уонна **Поперечная** (110 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1990 г.
Хотугу Сибиир намтала

**Хотугу Сибиир намтала**. Енисей өрүстэн Өлөөн өрүскэ дылы, Саха сиригэр уонна Красноярскай кыраайга сытар намтал. 

Кэтитэ 200 — 600 км. Арҕааҥҥы өртө Таймыыр тумул арыыга сытар Орто Сибиир хаптал хайалаах сир уонна Бырранга хайаларын икки ардынан сытар, ол иһин сороҕор Таймыыр намтала диэн ааттанар. 

Үксүнэн муора мезозой үйэҕэ үөскэппит боруодата. Рельеф томтордоох. Элбэх маардаах уонна күөллээх. 

Үүнээйи барыта туундара үүнээйтиэ. Хатанга өрүһүнэн аан дойдуга ордук хотугу тиит мастаах кыра ойуурдаах. 

## Ылыыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1473

**1473** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Ньукулай Коперник

## Өлбүттэр
1543

**1543** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 31 — Токугава Иэясу — Дьоппуон салайааччыта (1603—1605), Токугава сёгуннар династияларын олохтооччу.

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 24 — Николай Коперник — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.
Избеков Иоаким Дмитриевич

200px|thumb|left|Избеков Иоаким Дмитриевич буосканан оҥоһуллубут фигурата
**Избеков Иоаким Дмитриевич — Уустаах Избеков**  (03.02.1909—1996) — аатырбыт артыыс, драматург, хореограф, мас ууһа.


## Олоҕун олуктара
* 1909 c. олунньу 3 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Мөгүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1932 сыллаахха Москубаҕа А. В. Луначарскай аатынан театральнай студияҕа (ГИТИС) үөрэнэ киирбит, 1936 сыллаахха бүтэрбит.
* 1936—1970 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай музыкальнай драматическай театрын артыыһа.
 
## Дьиэ кэргэнэ
* Биир кыыс оҕолоох уонна кэргэннээх .Кэргэнэ — Мария Платоновна.
* Кыыһа Альбина Избекова — биллиилээх суруналыыс. 

## Айар үлэтэ
##### Үҥкүүлэрэ
* «Чараҥҥа» («Роща»)
* «Табалар» («Олени»)
* «Хотугу силлиэ» («Северная пурга»)
* «Оһуордар» («Узоры») — (бу үҥкүүнү Российскай Федерация үтүөлээх коллектива «Кыталык» үҥкүү ансаамбыла толорор, салайааччы Василий Винокуров)
* «Түһүлгэ» 
* «Удаҕаннар үҥкүүлэрэ» («Танец удаганок») 
* «Кыталыктар үҥкүүлэрэ» («Танец стерхов»)
* «Посвящение в воины»  — (бу үҥкүүнү Российскай Федерация үтүөлээх коллектива «Кыталык» үҥкүү ансаамбыла толорор, салайааччы Василий Винокуров)
* «Воскрешение воина»
* «Удаганки»
##### Пьесалара
* «Оотуй уонна Тоотуй» (Саха драматическай театра)    
* «Иирбит Ньукуус» (Саха драматическай театра)  
* «сыгый кырынаастыыр»
##### Драмалара
* «Сыгый кырынаастыыр» 
##### Саха ууһа
Иоаким биир улахан өҥөтө — умнуллубут музыкальнай инструменнары («иирэр дьаҕан» уонна «дьолльккой күпсүүр»), өбүгэлэрин кэпсээннэригэр олоҕуран, чөллөрүгэр түһэрбит, кинилэргэ иккис олоҕу биэрбит.
 
## Ытык сир «Маандай»
##### Аал-Луук Мас
##### Сэргэлэр

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускай Дууматын 2019.04.17 күнүнээҕи быһаарытынан Дьокуускайга Сайсары түөлбэтигэр Сэргэлээх суолун соҕуруу өттүгэр Уустаах аатынан аатынан уулусса ааттаммыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», мэтээл
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина», мэтээл
* «50 лет Вооруженных Сил СССР», мэтээл
* «30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», мэтээл
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо

## tengry.org ситим-сиргэ Иоаким Избеков — Уустаах ойууннуурун көр
Камлание якутского шамана

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* «Кыым» — 2009, олунньу 5 к., № 4
* Исторический, культурологический журнал «ИЛИН» № 2(25) 2001:Шаманы — представители небесных сил 
* Иоаким Дмитриевич Избеков – Уустаах
Тохсунньу 3

**Тохсунньу 3** диэн Григориан халандаарыгар сыл 3-с күнэ. Сыл бүтүө 362 күн (ордук хонуктаах сылга 363 күн) баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
*  — Итэҕэл министиэристибэтин күнэ
*  — Тамасесери бэстибээл күнэ.

## Түбэлтэлэр
* 1840 — Cаха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай Санкт-Петербурга баалга сылдьан аан бастаан ыраахтааҕыны Николай I көрбүтүн суруйар.
* 1868 — Дьоппуоҥҥа император былааһа сөргүтүллүбүт (Мэйдзи реставрацията).
* 1925 — РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун бюрота "Саха омук" уопсастыба маассабай үлэ ыытар киэҥ организацияттан культуура-билим өттүгэр үлэлиир дьоҕус уопсастыбаҕа кубулутарга уурбут. Төрүөтэ диэн национальнай интэллигиэнсийэ култуурнай-сырдатар үлэтин советизациялыырга сыалын-соругун "Саха омук" уопсастыба толорбут, онтон саҥа үөскээбит сэбиэскэй олоххо-дьаһахха маннык уопсастыба бэлиитикэ өттүттэн наадата суох эбит.
* 1933 — ЯЦИК Президиума Дьокуускайга 100 киһини бастакы кууруска үөрэтэр пединститут тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыт. Ол эрээри былааннаммытын курдук ол күһүн институту арыйар табыллыбатах, нөҥүө сылыгар алтынньыга эрэ аһыллыбыта, үөрэх 1934 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр саҕаламмыта.
* 1956 — Эйфель башня үрдүгэ уоттан алдьанар.
* 1959 — Аляска штат статуһун ылбыт.
* 1977 — Apple хампаанньа официальнайдык бэлиэтэнэр.
* 1984 — РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан Өлүөхүмэ заповеднига тэриллибит.
* 1993 — Москубаҕа Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар *Стратегическэй кимэн киирэр сэбилэниини аччатар* туһунан дуогабар түһэрсиллибит.
* 1999 — NASA Mars Polar Lander диэн аппарааты куйаарга ыытар.
* 2009 — Биткоин төлүүр систиэмэ айааччыта Сатоши Накамото блокчейн бастакы блогун оҥорбут.

## Төрөөбүттэр
* 1922 — Владимир Самсонов — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, физика-математика билимин хандьыдаата, 40-тан тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр үлэ ааптара. Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбитэ.
* 1929 — Никифор Неустроев — филология билимин хандьыдаата, Саха АССР Үтүөлээх учуутала.
* 1956 — Мел Гибсон — Австралияттан төрүттээх Америка артыыһа, кинорежиссёра, сценариһа, продюсера, «Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата.
* 1959 — Владислав Доллонов — суруйааччы, суруналыыс.
* 1969 — Михаэль Шумахер — ньиэмэс автогонщига, «Формула-1» устуоруйатыгар саамай ситиһиилээх пилот, 7 төгүллээх аан дойду чөмпүйүөнэ.

## Өлбүттэр
* 2010 — Виталий Кашин (08.03.1946 төр.) — археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Тохсунньу 8

**Тохсунньу 2** диэн Григориан халандаарыгар сыл 8-с күнэ. Сыл бүтүө 357 күн (ордук хонуктаах сылга 358 күн) баар.

## Бэлиэ күннэр
* Клавиатураҕа бэчээттээһин күнэ. Аан бастаан Малайзияҕа 2011 сыллаахха бэлиэтэммит, кэлин аан дойдуга тарҕаммыт
*  — Бабин ден, саҥа төрөөбүт дьахталлар төрүүргэ көмөлөспүт дьахтардарын чиэстиир күннэрэ
*  — Гинайкратия, дьахтар күнэ
*  — Наассыйалар холбоһуктарын күнэ

## Түбэлтэлэр
* 1547 — Кенигсберга литва тылынан бастакы кинигэ тахсыбыт — Мартинас Мажвидас катехизиһэ.
* 1806 — Африка соҕуруу тумулугар баар стратегическэй суолталаах Голландия *Кап (Тумул) холуонньатын* Улуу Британия былдьаан ылбыт.
* 1851 — Франция физигэ Жан Бернар Леон Фуко Сир бэйэтин киинин тула эргийэрин дакаастаабыт.
* 1892 — Саха сирин бастакы хаһыаттарыттан биирдэстэрэ, "Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ", тахсан саҕалаабыт. 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ, нууччалыы тыллааҕа.
* 1936 — Ираан арҕааҥҥылыы санаалаах бэрэсидьиэнэ Реза Шах *хиджабы* аһаҕастык кэтиини бобор туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол эрээри 1979 сыллааҕы *Ислаам өрөбөлүүссүйэтин* кэннэ Ирааҥҥа хиджаб кэтиитэ булгуччулаах буолбута.
* 1937 — Ленинграакка аан дойдуга бастакы Арктика Түмэлэ арыллыбыт.
* 1964 — АХШ бэрэсидьиэнэ Линдон Б. Джонсон дойдуга «дьадайыыны утары сэриини» биллэрбит. Уон сыл иһигэр дьадаҥы дьон ахсаана 17,3%-тан 11,1%-ҥа диэри намтаабыт.
* 1966 — Саха норуодунай суруйааччыта диэн ытык аат аан бастаан Амма Аччыгыйыгар иҥэриллибит (норуодунай бэйиэт диэн аат Эллэйгэ 1964 сыллаахха иҥэриллибитэ).
* 1994 — Арассыыйа космонава Валерий Поляков "Мир" станцияҕа көппүт. Кини космос станциятыгар 1995 сыл кулун тутар 22 күнүгэр диэри сылдьан рекорд олохтообут (космоска 437 күн буолбут).
* 2006 — Аммаҕа улуус саҥа балыыһата аһыллыбыт. Икки мэндиэмэннээх балыыһа 50 сытар миэстэлээх эбит.

## Төрөөбүттэр
* 1899 — Василий Котенко (1899–1922), Саха сиригэр Гражданскай сэрии уонна сэбиэскэй былааһы олохсутуу кыттыылааҕа.
* 1921 — Николай Емельянов (04.03.2000 өлб.) — саха фольклорун биир тутаах чинчийээччитэ, филология билимин дуоктара.
* 1930 — Павел Дмитриев - Бачыым Байбал — рационализатор, Саха АССР үтүөлээх механизатора, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ.
* 1935 — Элвис Пресли — Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна артыыһа. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт.
* 1942 — Стивен Хокинг — Англия физигэ уонна математига. Аан дойду биир бастыҥ түөрүйэ чинчийээччитэ. Анал үөрэҕэ суох дьоҥҥо физиканы быһаарар элбэх ыстатыйалары уонна кинигэлэри суруйбута.
* 1965 — Федор Дьячковскай — саха тылын чинчийээччи, филология билимин хандьыдаата.
* 1984 — Ким Чен Ын — Хотугу Кэриэйэ салайааччыта (2011 сылтан ыла).

## Өлбүттэр
* 1642 — Галилео Галилей — аатырбыт Италия физигэ, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи.
* 1961 — Яшар Догу — туурак тустууга, аан дойду, Европа уонна Олимпиада чөмпүйүөнэ. Омугунан убых.
* 1980 — Джон Мокли — АХШ физигэ уонна инженерэ, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ.

## Быһаарыылар
1837

**1837** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 8 — Санкт-Петербург кытыытыгар нуучча улуу бэйиэтин Александр Пушкин уонна Жорж де Геккерн (Дантес) ыккардыларыгар дуэль буолбут. Дуэляннар бистэлиэтинэн ытыспыттар, түмүгэр Пушкин улаханнык бааһырбыт уонна икки хонон баран өлбүт.

* Бэс ыйын  7 — Хапкааска Адлеры ылыы кэмигэр Александр Бестужев-Марлинскай өлбүт. Бу киһи Дьокуускайга көскө кэлэн түөрт сыл олорбута, онтон ыраахтааҕыттан көрдөһөн Хапкаас сэриитигэр көннөрү саллаатынан барбыта. Эдэр сылдьан Пушкинныын суруйсара, кини айар үлэтэ (омуннаах романтикалаах сэһэннэр) оччотооҕу литэрэтиирэҕэ да, кэлин тахсыбыт айымньыларга да дьайбыта.

* Бэс ыйын 20 — Виктория королева Улуу Британия тронугар олорбут. Кини 63 сыллаах уһун салайыытын кэмэ, "Виктория эпохата", Улуу Британия импиэрийэтин муҥутаан сайдыбыт, кыаҕырбыт кэмэ буолбута.

* От ыйын 25 — Лондоҥҥа электрическэй тэлэгирээби аан бастаан Уильям Кук уонна Чарльз Уитстон урбаан сыалыгар-соругар туһаммыттар.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 5 — Василий Радлов — востоковед-тюрколог, академик, түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи, саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута биллэр.

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 10 — Александр Сергеевич Пушкин (1799 — 10.12.1837) өлбүт, нуучча улуу поэта.
Олунньу 5

**Олунньу 5** диэн Григориан халандаарыгар сыл 36-с күнэ. Сыл бүтүө 329 күн (ордук хонуктаах сылга 330 күн) баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Күн-дьыл билгэһитин национальнай күнэ ().
*  — Кашмиры кытары биир санааланыы күнэ.
*  — Рунеберг күнэ.
*  — Сомоҕолоһуу күнэ.
*  — Конституция күнэ.
*  — Сибэтиэй Агата уонна Альберони оккупациятыттан босхолонуу күнэ.
*  — Чама Ча Мапиндузи күнэ.

## Түбэлтэлэр
* Б.э.и. 2 сыл — Октавиан Август «дойду аҕата» диэн титул ылбыт.
* 62 — Помпей куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан 79 сыллаахха Везувий вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ.
* 1494 — Литва улуу кинээһэ Александр уонна Москуба улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр.
* 1597 — Япония бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр.
* 1885 — Бельгия хоруола Леопольд II *[[Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ|Конго Көҥүл судаарыстыбатын]]* бэйэтин «тус бас билиитинэн» биллэрбит. Африка ортотугар сытар сирдэри билим өттүттэн чинчийбитэ буолан Леопольд хоруол олус киэҥ сирдэри бэйэтин бас билиитигэр ылбыт. Мантан ыла Конго хааннаах колонизацията саҕаламмыта. 1880-1920 сылларга Конго олохтоохторун ахсаана икки төгүл аҕыйаабыта.
* 1907 — Бельгия химигэ Лео Бакеланд аан бастакы пластигы — бакелиты — оҥорбутун туһунан биллэрбит.
* 1918 — РСФСР Совнаркома сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуолаттан араарар туһунан дэкириэт таһаарбыт.
* 1928 — D витамин бастакытын синтезтэнэн оҥоһуллубут.
* 1939 — НКВД Степан Аржаковы уонна Александр Габышевы хаайбыт.
* 1943
** Гаагаҕа (Голландия) фашистары утарсааччылар Хендрик Сейффардт диэн коллаборационист генералы өлөрбүттэр.
** "Олох суола" диэн ааттаммыт Ладога мууһунан барар суол Ленинграды дойдуну кытта ситимнээбит.
* 1971 — «Аполлон-14» астронавтара Ыйга түспүттэр.
* 1979 — Аятолла Хомейни Ирааны ислам өрөспүүбүлүкэтинэн биллэрбит.
* 1991 — Кыргыстаан киин куоратын аата уларыйан *Фрунзе* оннугар *[[Бишкек]]* буолбут.
* 1992 — СӨ Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан *Ленинскай оройуон* аата *[[Ньурба улууһа|Ньурба оройуона]]* буолбута.
* 1997 — Кульджа аймалҕана. Кытай Синьцзян-Уйгур автономиялаах оройуонугар Кульджа куоракка олохтоох уйгуурдар өрө турбуттар.
* 2004 — Гаитига бэрэсидьиэн Жан-Бертран Аристид утары өрө туруу саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* 1924 — Александр Матросов — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, рядовой, аатырбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ).
* 1946 — Борис Сидоров (2017 өлб.) — Саха судаарыстыбаннай университетыгар үлэлээбит биолог учуонай, биология билимин хандьыдаата, Билимҥэ, тиэхиньикэҕэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ СӨ Ил бириэмийэтин лауреата (2006).
* 1985 — Криштиану Роналду — Португалия футболиһа, Европа чөмпүйүөнэ (2016).
* 1988 — Тимур Пестерев, тустуук, Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин боруонса (2011) уонна үрүҥ көмүс (2013) призера, Арассыыйа спордун маастара.

## Өлбүттэр
* 1999 — Василий Леонтьев, 1925 сыллаахха ССРС-тан көспүт Америка экэнэмииһэ (1905 төр.). Экэниэмикэҕэ Нобель бириэмийэтин 1973 сыллааҕы лауреата.
Олунньу 29

**Олунньу 29** диэн Григориан халандаарыгар түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах сыл 60-с күнэ. Сыл бүтүө 306 күн баар.

Түөрт сылга биирдэ буолар ордук хонуктаах эрэ сылга баар соҕотох күн (арай 1700, 1800 уонна 1900 сыллар ордук хонуктара суоҕа).

## Бэлиэ күннэр

## Түбэлтэлэр
* 1936 — Нильс Бор атом холбоһуктаах дьаадыратын түөрүйэтин () айбытын туһунан кэпсээбит.
* 2000 — Чечняҕа 776-с үрдэлгэ 90 Псков десантниктара 2000 кэриҥэ боевигы кытта кыргыһыылара саҕаламмыт. 90 киһиттэн алтата эрэ тыыннаах хаалбыт.
* 2020 — Люксембурга аан дойдуга бастакыннан дойду үрдүнэн уопсастыбаннай көлө (оптуобус, пуойас уонна трамвай) пассажирдарга барыларыгар, ол иһигэр атын дойдуттан сылдьар туристарга, босхо буолбут. Соруга — массыына ахсаанын аҕыйатан, экология туругун тупсарыы, уонна суол пробкатын кыччатыы.

## Төрөөбүттэр
* 1792 — Джоаккино Россини (1868 өлб.), Италия аатырбыт хампаһыытара, «Севилья цирюльнига» опера ааптара.

## Өлбүттэр
* 1940 — Эдвард Фредерик Бенсон (1867 төр.), фантаст суруйааччы.
* 1944 — Пер Эвинд Свинхувуд (1861 төр.), Финляндия бэрэсидьиэнэ (1931—1937).
1833

**1833** сыл.

## Туох буолбута
Бу сыл сайыныгар Манчаары Баһылай баай ыалларга 18-та "ыар ыалдьыт" буолбут.

* Кулун тутар 20 — Александр Пушкин «Евгений Онегин» хоһоонунан арамаана толору тахсыбыт.
* От ыйын 8 — Ункяр-Искелеси эйэ, доҕордоһуу уонна көмүскэнии сойууһун туһунан сөбүлэҥ Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит.

* Балаҕан ыйын 18 — Саха уобалаһын салайааччытынан коллежскай асессор Иван Голубев буолбут. Кини бу солоҕо 1834 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр диэри сулууспалаабыт.

* Ахсынньы 18 — Арассыыйа импиэрийэтин өрөгөйүн ырыата «Боже, Царя храни!» бастакытын толоруллубут.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 12 — Александр Чекановскай — нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.

* Олунньу 13 — Чекановскай Александр Лаврентьевич
* Алтынньы 21 — Альфред Нобель — Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бириэмийэтин олохтообутунан киэҥник биллэр.

## Өлбүттэр
1876

**1876** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 26 — Дьоппуон уонна Кэриэйэ ыккардыларыгар Канхвадо дуогабара түһэрсиллибит. Хас эмэ үйэ тухары хатанан олорбут Кэриэйэ Дьоппуон атыытыгар-эргиэнигэр күүс өттүнэн аһыллыбыт. Дьоппуон подданнайдара Кэриэйэҕэ экстерриториальность быраабын ылбыттар.
* Кулун тутар 23 — нуучча инженера Павел Яблочков электрическай лаампаны патеннаабыт.

* Ыам ыйын 2 ​​— Осмааннар анныларыгар олорор Болгарияҕа Муус устардааҕы өрө туруу күөдьүйбүт.
* Ыам ыйын 30 — Александр II ыраахтааҕы украиналыы тылынан айымньыны бэчээттиири, испэктээк туруорары, кэнсиэртиири, лиэксийэ ааҕары, кыраныысса таһыттан украиналыы кинигэ киллэрэри уонна начаалынай оскуолаҕа украиналыы үөрэтэри боппут. Бу ыйаах Украина туспа дойду буолан барыытын бопсор соруктаах этэ.

* Бэс ыйын 17 — Монтанаҕа Иирбит Сылгы диэн ааттаах киһи баһылыктаах сиулар уонна шайеннар Джордж Крук генерал сэриитин кыайбыттар. Бу Розебад кыргыһыыта диэн ааттаммыт кыргыһыыга икки өттүттэн тыһыынчаттан тахсалыы дьон кыттыбыта.

* Бэс ыйын 25 — Литтл-Бигхорн аттынааҕы кыргыһыыга Олорор Оҕус диэн киһи баһылыктаах сиулар уонна шайеннар АХШ аармыйатын генерал Кастер хамаандалаах 7-с кавалерийскай полкатын үлтү сынньыбыттар. 

* Атырдьах ыйын 15 — Александр II ыраахтааҕы Аан дойдутааҕы ориенталистар кэҥгириэстэригэр быыстапка оҥоро кэлэ сылдьар сахалары уонна бүрээттэри кытта көрсүбүт. Онно Арҕаа Хаҥаластан икки саха киһитэ (Дьэр нэһилиэгин кинээһэ Боппосов уонна тылбаасчыт Слепцов) бааллара.

* Атырдьах ыйын 20 күнэ - Санкт-Петербуурга Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэрэ буолбут. Онно Саха сириттэн дэлэгээссийэ тиийэн олохтоох омуктар олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт.

* Атырдьах ыйын 24 — Орто Канаада индеецтара резервацияҕа олорорго сөбүлэспиттэр.

## Төрөөбүттэр
* Барашков Сэмэн Петрович (1876 — 1921), эргиэмсик, меценат.
* Тохсунньу 12 — Джек Лондон (1916 өлб.), суруйааччы («Белый Клык», «Зов предков», «Морской волк», «Смок Беллью» уо.д.а.).

* Бэс ыйын 26 — Нестор Каландаришвили, революционер, анархист, Гражданскай сэрии кэмигэр Илин Сибиир бартыһааннарын салайааччылартан биирдэстэрэ. Карательнай эспэдииссийэни салайан Дьокуускайга кэлэн истэҕинэ Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэрэ.

* Сэтинньи 8 — Степан Эрьзя (1959 өлб.), худуоһунньук уонна скульптор.

* Ахсынньы 2 — Юсуф Акчурин — татаар суруйааччыта, суруналыыс, устуорук, бэлиитик, түркчүлүк (пантюркизм) идеолога.

## Өлбүттэр
* Алтынньы 1 — Иван Худяков (1842 төр.) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи.
* Алтынньы 30 — Чекановскай Александр Лаврентьевич көскө сылдьыбыт, Илин Сибиири чинчийбит геолог.
1892

**1892** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 8 — Саха сирин бастакы хаһыаттарыттан биирдэстэрэ, "Саха уобалаһын биэдэмэстэрэ", тахсан саҕалаабыт. 1919 сыл ахсынньы 14 күнүгэр диэри ыйга иккитэ тахсара, олохтоох типографияҕа бэчээттэнэрэ, нууччалыы тыллааҕа.
* Тохсунньу 15 — Джеймс Нейсмит диэн киһи баскетбол быраабылатын аан бастаан бэчээттээбит.

* От ыйын 4 — Арҕаа Самоа күн-дьыл уларыйыытын лиинийэтин көһөрөн Арҕаа полушариеҕа киирэр буолбут, онон биир күн манна иккиһин хатыламмыт уонна бу сыллара кинилэргэ 367 күннээх буолбут. АХШ-ы кытары сыһыаны чэпчэтэр туһугар маннык гыммыттар эбит. Онтон 2011 сыллаахха Австралияны уонна Саҥа Зеландияны кытары сыһыаны чэпчэтэр туһуттан Арҕаа Самоа төттөрү Илин полушариеҕа көспүт, бу сыл биир күн көтүтүллүбүт.

## Төрөөбүттэр
* Оросин Роман Иванович (1892-1922) - саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.
* Тохсунньу 24 — Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) - поэт, прозаик.
* Олунньу 13 — Новгородов Семен Андреевич, саха бастакы учуонай-лингвииһэ, саха норуотун үөрэхтээһиҥҥэ сүҥкэн оруоллаах киһи, сахалыы маассабай суругу-бичиги айбыт киһи.
* Кулун тутар 13 — Жирков Марк Николаевич, саха бастакы идэтийбит композитора.

* Балаҕан ыйын 26 — Марина Цветаева — нуучча бэйиэтэ, тылбаасчыта, XX үйэ бөдөҥ бэйиэтттэриттэн биирдэстэрэ.

* Алтынньы 8 — Марина Цветаева — нуучча бэйиэтэ, тылбаасчыта, XX үйэ бөдөҥ бэйиэттэриттэн биирдэстэрэ.
* Алтынньы 9 — Иво Андрич — Югославия улуу суруйааччыта, 1961 сыллааҕы литератураҕа Нобель бириэмийэтин лауреата.

## Өлбүттэр
* От ыйын 7 — Иван Черскэй — 1863 сыллаахха поляктар Арассыыйа импиэрийэтин утары өрө турууларыгар кыттыбытын иһин Сибииргэ көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Кэлин Саха сирин хотугулуу-илин өттүн чинчийбитэ, ол сылдьан Халымаҕа өлбүтэ. Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.