open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габышев Михаил Фёдорович

**Габышев Михаил Фёдорович** — (1902 алтынньы 29 — 1958 балаҕан ыйын 1) — ил дьайыксыта, учуонай, экэниэмикэ билимин дуоктара, коллекционер.

Михаил Федорович Габышев 1902 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Үҥкүр сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 

1918 с. Өлүөхүмэ куоратыгар түөрт кылаастаах училищены бүтэрбит. 1920 с. РКП (б) чилиэнэ буолбут. Онтон Я. М. Свердлов аатынан Коммунистическай университекка үөрэммит.

1921 с. Өлүөхүмэ уокуругар онтон Дьокуускайга Атыы-эргиэн уонна промышленность наркомаатыгар үлэлээбит. Онно бастаан нарком сэкиритээрэ, онтон экэниэмикэ салаатын салайааччыта буолбут. 

1923-24 сс. Г. В. Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.

Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр III сийиэстэригэр  ЯЦИК чилиэнинэн талыллар, ЯЦИК эппиэтиир сэкиритээрэ буолар.

1925 с. М.Ф. Габышев - Саха АССР ис дьыалатын наркомун эбээһинэһин толорооччунан үлэлээбит.  1925 сылтан 1928 сыл ыам ыйыгар диэри потребкооперацияҕа хаһаайыстыбаннай үлэҕэ үлэлээбит.

1928 сыллаахха Саха АССР сири оҥоруутун наркома. 

1931—1934 сс. — Москубатааҕы сопхуос институтун аспираана. 

1937 с. — хандьыдаакка диссэртээссийэни көмүскээбит, младшай научный сотрудник, Москубатааҕы билим-чинчийэр сопхуос институутун билимҥэ салаатын салайааччыта; онтон 1937—1938 сс. — Бүтүн Сойуустааҕы Тыа хаһаайыстыбатын НИИ страшай научнай үлэһитэ.

1938 с. — ССРС сопхуостарын Наркоматын техническэй отделын начаалынньыга.

1939 сыллаахха экономикаҕа дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбит; Москубатааҕы пушно-меховой институт экономикаҕа уонна салайыыга кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1940 сыллаахтан — Москубатааҕы пушно-меховой институт бэрэпиэссэрэ.

1945—1947 сс. Михаил Габышев Саха сиригэр сылгыны иитиини чинчийэр комплекснй эспэдииссийэни тэрийэн үлэлэппит;

1947 с. — Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ диэн ытык аат иҥэриллибит.

1954—1958 сс. — директор Белорусского НИИ животноводства АН БССР, руководитель аспирантов и докторантов в Институте экономики АН СССР.

«Якутская лошадь», «Кормовые травы Якутии», «Якутское коневодство: Экономика и организация табунного коневодства в Якутской АССР» диэн монографиялар ааптардара.

М. Ф. Габышев уонунан сыллар тухары Арҕаа Европа живопиһын айымньыларын хомуйбута. Кини хомуйбут 300 хартыынатыгар, гравюратыгар уонна скульптуратыгар олоҕуран 1970 сыллаахха Дьокуускайга Арҕаа Европа ускуустубатын түмэлэ арыллыбыта. Түмэл 1995 сыллаахха М.Ф. Габышев аатынан Арҕаа Европа ускуустубатын галереята буолбута.

Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыт.

1958 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр өлбүт, Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт (18 учаастак).
Евровидение 2024

Евровидение-2024 ырыа конкурса (англ. Eurovision Song Contest 2024) - 68-c ырыа конкурса "Евровидение", Мальмё (Швеция) диэн куоракка ааспыта.

Бастакы полуфинал Ыам ыйын 7 күнүгэр, Иккис полуфина Ыам ыйын 9 күнүгэр, Финала Ыам ыйын 11 күнүгэр ааспыттара.

Конкурс кыайылааҕыта - Швейцария, ырыаһыта - Nemo, ырыата - The Code. Иккис миэстэ - Хорватия, ырыаһыта - Baby Lasagna, ырыата - Rim Tim Tagi Dim. Үһүс миэстэ - Украина, ырыһыттара - Alyona Alyona & Jerry Heil, ырыалара - Teresa & Maria.

## Кыттааччылар
Ахсынньы 5 күнүгэр EBU (Европейскай Вещательнай Сойууһа), 37 дойду кыттар диэн ээпитэ.

### Төннүбүт дойдулар

* Люксембург - "Евровидение-2023" конкурс финалыгар, ыам ыйын 13 күнүгэр этиллибитэ. Ааспыт сырыыга 1993 сылга кыттыбыттара.

### Кыттыбатах дойдулар

* Андорра - RTVA (Андорра ТВ вещателя), Андорра кыттыбат диэбитэ. Ааспыт сырыыга 2009 сылга кыттыбыттара.
* Болгария  - БНТ (Болгария ТВ вещателя), Болгария кыттыбат диэбитэ. Ааспыт сырыыга 2022 сылга кыттыбыттара.
* Босния уонна Герцеговина - BHRT (Босния уонна Герцеговина ТВ вещателя), Босния уонна Герцеговина кыттыбат диэбитэ. Ааспыт сырыыга 2016 сылга кыттыбыттара.
* Монако - TVMonaco (Монако ТВ вещателя), Монако кыттыбат диэбитэ. Ааспыт сырыыга 2006 сылга кыттыбыттара.
* Румыния - TVR (Румыния ТВ вещателя) сатаан взноһу төлөөбөтөх ол иһин сатаан кыттыбатылар. Ааспыт сырыыга 2023 сылга кыттыбыттара.
* Хотугу Македония - МРТ (Хотугу Македония ТВ вещателя), Хотугу Македония бу сылга сатаан кыттыбат диэбитэ. Ааспыт сырыыга 2022 сылга кыттыбыттара.
* Турция - TRT (Турция ТВ вещателя) 2013 сыл Ахсынньы ыйыгар, Турция кыттыбат диэбитэ.
* Черногория - RTCG (Черногория ТВ вещателя), Черногория кыттыбат диэбитэ ол гынан баран Черногория баҕар "Евровидение-2025" конкуруһугар кыттыахтарын сөп диэн эппиттэрэ.

### Төннүбүт ырыаһыттар

* Исландия: Хера Бьёрк - Евровидение-2010. Финалга 19 миэстэ
* Молдова: Наталья Барбу - Евровидение-2007. Финалга 10 миэстэ

## Бастакы полуфинал

1-10 миэстэ финалга киирэр.

## Иккис полуфинал

1-10 миэстэ финалга киирэр.

## Финал
Финалга 26 (25) дойду кыттыбыта. 20 (19) икки полуфиналлартан. 5 "Улахан Биэс". 1 тойон дойду (Швеция).

## Маны эмиэ көрүн

* Junior Eurovision-2024
* Евровидение
1098

**1098 сыл**

## Түбэлтэлэр
* Бэс ыйын 3 — Биэс ый төгүрүктээн олорон баран крестоноцестар Антиохия куораты ылбыттар. Антиохия түҥ былыр эллиннэр куораттара этэ, кэлин Рим импиэрийэтин куората буолбута, онтон араабтар баһылаан олорбуттара. Билигин Туурсуйа соҕуруу өттүгэр Сиирийэни кытта кыраныыссатыгар баар.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
452 сыл

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 8 — Аттила салалталаах гууннар аармыйалар Италияҕа киирбит, хотугу провинциялары урусхаллаабыт, Рим куорат диэки дьулуспут.
* От ыйын 18 — Аттила Рим импиэрийэтин Аквилея куоратыгар саба түспүт. Ылан баран сири кытта тэҥнээбит. Өрүһүммүт олохтоохторо (аттынааҕы кыра сэлиэнньэлэр олохтоохторун кытта) Венецияны уонна Градо куораты олохтообуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
793

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 8 — Викиҥнэр бастакытын Скандинавияттан устан тиийэн Англияҕа байҕал кытылыгар баар манастыыры халаабыттар. Бу түгэн икки үйэ уһуннаах викинг эпохатын саҕаланыытынан ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
68 сыл

* Бэс ыйын 9 — 14 сааһыттан импиэрийэни салайбыт Рим импэрээтэрэ 30 саастаах Нерон бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Төрүөтүнэн сенат кинини "дойду өстөөҕүнэн" биллэриитэ буолбут. Бу кэнниттэн Римҥэ кылгас кэмҥэ гражданскай сэрии саҕаламмыта, бу кэм устуоруйаҕа Түөрт Импэрээтэр сыла диэн ааттанар.
Б. э. и. 323 сыл

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 10 (аныгы ааҕыынан) — Александр Македонскай (б.э.инн. 356 с. төр.), Былыргы Греция сэрииһитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
978

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 11 — Новгород кинээһэ Владимир Святославич варягтар көмөлөрүнэн Киевы сэриилээн ылбыт уонна Русь улуу кинээһин титулун ылыммыт. Уон сыл буолан баран 988 сыллаахха Византияны кытта ситими бөҕөргөтөр соруктаах (ойох ылыы көмөтүнэн) христианствоҕа көспүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Б. э. и. 332 сыл

## Туох буолбута
* Б. э. и. 332 сыл – Александр Македонскай Эгиипэт фараонун солотун сүкпүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
910

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 12 — Аугсбург кыргыһыыта: Соторутааҕыта Европаҕа көһөн кэлбит венгрдэр Илин Франкия (билиҥҥи Германия) сэриитин кыайбыттар. Бу кыргыһыыга аатырбыт *албын чугуйуу* ньыматын туһаммыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Бөдьөкө

**Бөдьөкө** — хаһаактар Саха сиригэр кэлиилэригэр ахтыллар Хаҥалас киһитэ, хаҥаластар баһылыктара, кинээс. Тыгын уола, Маһары Бөдьөөкөп (Баһыыкап) аҕата.

1635 с. Откуурайдыын 57 кииһи, 30 киис өрөҕөтүн, 2 киис саҥыйаҕы дьаһаах хомуйааччыларга биэрбиттэрин туһунан суруллар. Осип Галкин олохтоохтору ааҕар бөлөҕөр саба түһүүнү тэрийбит, тус бэйэтэ атамааны үҥүүнэн түһэн өлөрбүтүн туһунан суруллар. 1642 сыллаахха нууччаларга утарыласпатын иһин бойобуода Иван Галкин дьаһалынан өлөрүллүбүт.

## Быһаарыылар
Харитонов Николай Николаевич (артыыс)

**Харитонов Николай Николаевич** — уус-уран киинэҕэ уһуллубут бастакы саха артыыстарыттан биирдэстэрэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

Өлүөхүмэҕэ Кээччи нэһилиэгэр 1915 сыллаахха төрөөбүт.

1936 сыллаахха А.В. Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын государственнай институтун бүтэрбит. 1935 сыллаахха устудьуоннуу сылдьан пионер баһаатай оруолун «Пропавшее звено» киинэҕэ оонньообут. Киинэни «Востокфильм» устуудьуйа устубута,  экрааҥҥа 1935 с. тахсыбыта. 

Институту бүтэрэн баран Саха тыйаатырыгар үлэлээбит. «Ньургун Боотур» операҕа Үрүҥ Уолан оруолун толорбут. 1955 с. Саха АССР үтүөлээх артыыһа аат иҥэриллибит. 

Кэргэнэ Дария Даниловна Слепцова – Саха тыйаатырын артыыһа.

1960 сыллаахха өлбүт.

## Эбии маны көр
* Табунасов Никон Семенович

## Быһаарыылар
VIII сайыҥҥы Азия оҕолоро оонньуулара

мини|VIII «Азия оҕолоро» оонньууларын логотииба.**VIII норуоттар икки ардынааҕы «Азия оҕолоро» оонньуулара** — 2024 сылга, бэс ыйын 26 күнтэн от ыйын 7 күнүгэр диэри Дьокуускайга буолбут «Азия оҕолоро» VIII оонньуулара.
## Спорт көрүннэрэ
«Азия оҕолоро» кыттааччылара 22 спорт күрэҥнэригэр кыттыбыттара.

* Баскетбол 3x3
* Бокс
* Буутбал
* Волейбол
* Гимнастика
* Го
* Дзюдо
* Дуобат
* Мас тардыһыыта
* Ох-саанан ыытыы
* Саанан ыытыы
* Саахымат
* Самбо
* Теннис
* Тустуу
** Көҥүл тустуу
** Кураш
** Хапсаҕай
* Тхэквондо
* Устуу
* Чэпчэки атлетика
** Ыстаҥа

## Мэдээл сочуота

## Көрдөрүү

*  Арассыыйа
** Матч ТВ
*  Саха Сирэ
** НВК Саха
** «Тэтим» араадьыйа
** Мамонт
*  Сир
** cagic.org

## Быһаарыылар
Токелау

Токелау (англ. Tokelau) - Саҥа Зеландия территориялара. Токелау иһигэр 3 арыы киирэр. Токелау Чуумпу далай буолан турар.

## [[Этимология]]
"Токелау" диэн тыл Полинезийскайтан тылбаастаатахха "хотугу тыал" диэн ааттаах. 1916 сыл иннинэ "Юнион арыылара (Сойуус арыылара)" диэн ааттаах этэ.

## География
Токелау арыыларга 3 атолл киирэр - Атафу, Нукунону уонна Факаофо.

### Климат
Токелау наар куйаас, пассатнай, инчэҕэй. Ахсынньы - Кулун Тутар ыйдарга үгэс буолбатах ураган буолааччы.

### Кэм зоната
Токелау территориялара UTC +12 кэм зонатыгар тураллар. Сайыҥҥы кэмҥэ көспөт.

## Устуоруйа
1889-1916 - Улуу Британия протектората.

1916-1925 - Гилберт уонна Элис колониялар (Кирибати уонна Фидьи) чилиэнэ этэ.

1925-билигин - Саҥа Зеландия территориялара.
мини|"Юнион арыылара" (1916-1949)

## Административнай салаалара

## Население
мини|Токелау картата
Национальнай састаап: Полинезиецтар, Англичааннар уонна Полинезиецтар потомоктара (метистар).

Итэҕэллэр: Христианство: Кальвинизм, Католицизм. 

## Баһаарыылар
313

**313** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 13 — Никомедияҕа Милааннааҕы эдикт уураахтара бэчээттэммиттэр, бу Улуу Константин уонна кинини кытта ыраахтааҕылыыр Валерий Лициний илии батааһыннаах уураахтар Рим импиэрийэтигэр итэҕэл көҥүлүн кэрэһилээбиттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
922

**922** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 13 — (быһа барыллаан) Волга Булгарията (аныгы Татарстан, Чувашия бу дойдуттан силис тардаллар) ислаамы судаарыстыбаннай итэҕэл быһыытынан ылынар сиэрэ-туома ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Плутон

**Плутон** диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. 2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 763 сыл

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 15 — Ассирияҕа Күн өлүүтүн бэлиэтээн сурукка киллэрбиттэр. Бу түгэни былыргы Месопотамия устуоруйатын хронологиятын чуолкайдыырга туһаммыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази

**Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази** (865—925) — оччотооҕу кэм бөдөҥ бырааһа, уһулуччулаах учуонайа, алхимик, Персияҕа Тегеран аттыгар олорбута. Билим устуоруйатын төрүттээбит Джордж Сартон кинини «ислам уонна орто үйэлэр саамай бөдөҥ быраастарын» быһыытынан ааттаабыта. 

Мэдиссиинэ устуоруйатыгар уһулуччулаах миэстэни ыларынан киэҥник биллэр, ону таһынан луогукаҕа, астрономияҕа уонна грамматикаҕа үлэлэрдээх. Итэҕэли кириитикэлиирэ, ол эрээри, бу өттүгэр көрүүлэриттэн быстах сибидиэннбэлэр эрэ хаалбыттар, кинини сөбүлээбэт ааптардар эрэ суруйан хаалларбыттарынан биллэллэр.

Араас эйгэлэргэ дэгиттэр киһи буолан, аль-Рази элбэх наукаларга олохтоох кылаатын киллэрбитэ, үлэтин түмүктэрин 200-тэн тахса рукопиһигэр суруйбута. Эспэримиэҥҥэ олоҕурар мэдиссиинэ бастакы олохтооччуларыттан биирдэстэрэ буолбута, быраас быһыытынан аатырбыта. Мэдиссиинэни үөрэтиигэ түмэт эгэлгэ араҥаларыттан устудьуоннары үөрэтэрэ, ыарыһахтарга баайдарыттан тутулуга суох үтүөтүк сыһыаннаһара. Уоспаны уонна куору клиникаларынан бастакынан  араарбыта. 

Кини үлэлэрэ орто үйэлэргэ Дьобуруопа быраастарыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Сорох үлэлэрэ ("Хирургия туһунан" уонна "Терапия сүрүн кинигэтэ") арҕаа университеттарга мэдиссиинэ программатыгар киирбиттэрэ.

Эдвард Грэнвилл Браун кини туһунан «мусульмаан быраастартан арааһа саамай бөдөҥнөрө уонна туспа суоллаахтара, уонна саамай элбэх үлэни хаалларбыт ааптардартан биирдэстэрэ» диир. Ону таһынан кинини педиатрия аҕата уонна акушерство уонна офтальмология пионера диэн ааттыыллар.

## Аатын үйэтитии
Ирааҥҥа Караджа куоракка Быһыы уонна сыворотка билим-чинчийэр интститута уонна Керманшах куоракка угиверситет кини аатын сүгэллэр. Ирааҥҥа атырдьах ыйын 27 күнүгэр «Рази күнэ» («Аптека күнэ») бэлиэтэнэр.

2009 сыл бэс ыйыгар ХНТ Венатааҕы офиһын тэлгэһэтигэр «Учуонайдар павильоннара» диэни оҥорбуттара, онно ар-Рази, Авиценна, Абу Райхан Бируни уонна Омар Хайям мэҥэлэрин туруорбуттара.
Ираан бэлиэ күннэрэ

**[[Ираан|Ирааҥҥа]] бэлиэтэнэр күннэр**

* Атырдьах ыйын 27 — ар-Рази күнэ (Аптека эбэтэр фармацевт күнэ).
Мамонтов Константин Меркурьевич

**Мамонтов Константин Меркурьевич** (1949–2022) — муосчут, педагог, СӨ народнай худуоһунньуга, РФ үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ үтүөлээх дьайыксыта, Бүлүү уонна Сунтаар улуустарын Ытык киһитэ.

1949 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр (сорох сиргэ сэтинньи 20 дииллэр) Сунтаар оруйуонун Сиэйэ сэлиэнньэтигэр элбэх оҕолоох ыалга 15-с оҕонон төрөөбүт.

1975 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит. Уһуйааччылара биллэр муосчуттар С. Н. Пестерев уонна Н. Д. Амыдаев.

Училище кэнниттэн Дьокуускайга «Сардаана» фабрикаҕа, онтон Магадааҥҥа сувенир фабрикатыгар үлэлээбит. 

Уруһуй, черчение уонна туруут учууталынан өрөспүүбүлүкэ элбэх оскуолаларыгар үлэлии сылдьыбыта. Бүлүү куоракка оҕо уус-уран оскуолатын арыйбыта. 1991 сыллаахха Новосибирскайдааҕы пединиститут художественно-графическай факультетын бүтэрбитэ.  

1990 сыллаахха Нерюнгригэ тус быыстапката буолбут. Нерюгри түмэлэ кини икки үлэтин атыыласпыт: «Уже дома» уонна «Мамонтенок».

1992–1994 сс. Красноярскайга Художество акадьыамыйатын салаатын скульптура мастерскойугар стажировка барбыта. Уһуйааччылара профессордар Л.Н. Головницкай уонна Ю. П. Ишханов.

АГИКИ-га муостан уус-уран кыһыы куурсун ыытар этэ. 2005 сыллаахха Финляндия Саами эрэгийиэнин ыҥырыытынан кэргэнинээн Л. Н. Мамонтовалыын фиин уһуйааччыларын уонна устудуьоннарын декоративно-прикладной ускуустубаҕа үөрэппиттэрэ. 

2022 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр уһун ыарахан ыарыыттан өлбүт.

## Өйдөбүнньүк
2024 сыллаахха Дьокуускайга Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ 75 сааһыгар анаан «Алгыстаах ааттаах муосчут Константин Мамонтов» диэн быыстапка тэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Junior Eurovision-2024

[мини|[Мадрид куоракка ыйыныллыбыт рекламнай баннер]]
**Junior Eurovision - 2024** (ааҥ. *"Junior Eurovision" song contest 2024*, исп. *Festival de la Canción de Eurovisión Junior 2024)* - 22-c Junior Eurovision  ырыа күрэҕэ, сэтинньи 7 күнүгэр ааспыта, Мадрид диэн куоракка, Испания киин куоратыгар. Зои Клозур кыайбытын кэнниттэн. 

Күрэххэ 17 дойду кыттыыны ылбыта. Кипр уонна Сан Марино төннөн кэлбиттэрэ. Улуу Британия бу сылга кыттыыны ылбатах.

Андриа Путкаридзэ кыайыылаах ааты ылбыта, 239 баалы ылбыта. Иккис миэстэ Викториа Николе - 213 баал. Үһүс миэстэ Артем Котэнко - 203 баал.
мини|Junior Eurovision-2024 ыытыллар арената

## Буолар миэстэтэ
мини|Испания картата
6 куорат заявканы биэрбитэ.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
мини|Junior Eurovision-2024 сцената
RTVe уонна EBU, балаҕан ыйын 3 күнүгэр, кыттааччылар испииһэгин таһаарбыттарын кэнниттэн "Let's bloom" (сах. Сиббэккилээ), логотибын уонна сцена дизайны көрдөрбүттэрэ. 

### Ыытааччылар
Балаҕан ыйын 12 күнүгэр RTVe, Рут Лорэнсо, Марк Клотэт уонна Мэлани Гарсийа ыытааччы буолар диэн эппиттэрэ. Рут Лоренсо "Евровидение 2014" 9-с миэстэ ылбыта, Мэлани Гарсийа "Junior Eurovision-2019" 3-с миэстэ ылбыта.

### Интервал-аактар

* Зои Клозур("Junior Eurovision-2023" Францияттан кыайыылааҕа), Мариа Исабэль("Junior Eurovision-2004" Испанияттан кыайыылаах), Сандра Лавьэро("Junior Eurovision-2023" Испанияттан 2-с миэстэ) - Let's bloom.
* Анастасиа Руссо - Time to bloom.
* Абраам Матэо - Maniacá.

## Кыттааччылар
мини
Күрэххэ 17 дойду кыттыыны ылбыта.

*  Италия
*  Эстония
*  Албания
*  Эрмээнийэ
*  Кипр
*  Быраансыйа
*  Хотугу Македония
*  Польша
*  Грузия
*  Испания
*  Германия
*  Нидерланд
*  Сан Марино
*  Украйиина
*  Португалия
*  Ирландия
*  Мальта

## Атын кыттааччылар

### Төннүбүттэр

*  Сан Марино - балаҕан ыйын 3 күнүгэр RTVSanMarino, "Junior Eurovision - 2024" 8 сыл кэнниттэн төннөллөр диэн тылы биэрбиттэрэ.
*  Кипр - атырдьах ыйын 21 күнүгэр CyBC, Кипр төннөр диэн сурук таһаарбыта. Ол күҥҥэ Кипртан Мария Писсаридэ кытаррын билиһиннэрдилэр.

### Отказ

*  Улуу Британия - бэс ыйын 21 күнүгэр BBC, Улуу Британия "Junior Eurovision - 2024" конкурска кыттыбаттар диэн билиһиннэрбиттэрэ. 2022 уонна 2023 сылларга, аудитория показателляра тиийбэттэрэ.

## Түмүктэр

## Трансляция

*  Сир дойду - YouTube 

### Кыттааччылар

*  Италия - Rai
*  Эстония - ERR, ETV+
*  Албания - RTSH
*  Эрмээнийэ - AMPTV
*  Кипр - CyBC
*  Быраансыйа - France Televisions
*  Хотугу Македония - MPT
*  Польша - TVP
*  Грузия - GPB
*  Испания - RTVe (организатор)
*  Германия - KiKa/NDR
*  Нидерланд - AVROTROS
*  Сан Марино - RTVSanMarino
*  Украйиина - Suspilne
*  Португалия - RTP
*  Ирландия - TG4
*  Мальта - TVM

### Кыттыбат дойдулар

*  Литва - LRT 
*  Лүксембург - RTL 
*  Хорватия - HRT 

## Маны эмиэ көрүн

* Евровидение 2024

## Быһаарыылар
Саҥа Каледония

Саҥа Каледония (фр. Nouvelle-Calédonie) - Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега, Чуумпу далайга турар. Саҥа Каледония

арыыттан уонна атын кыра арыылартан, соҕуруу-илин Чуумпу далайыгар уонна Меланезияҕа турар. Олохтоохторо - 274590 (2022) киһи. Киин куората - Нумэа.

## Этимология
Улуу Британияттан Джеймс Кук 1774 сылга Саҥа Каледония арыыны арыйбыта, уонна "Саҥа Каледония" диэн ааттаабыта. Каледония - Шотландия былыргы аата.

## География
Саамай улахан арыыта: Саҥа Каледония үксүн хайалаах рельеф (Үрдүк туочката - Панье хайа, 1628 м.). Саҥа Каледония уһун барьернай рифынан төгүрүйбүт. Арыыҕа элбэх үрэхтэр уонна өрүстэр бааллар, үксүн Краснозем почвалаах. Тыалар 15% территорияны ылаллар.

## Устуоруйа
3500 сыл анараа өттүгэр киһи Саҥа Каледонияҕа олорбута.

1774 сылга Джеймс Кук Саҥа Каледония арыыны арыйбыта. 1840-с сылларга активнай Эуропаттан көһөрүү саҥаламмыта, үксүн Быраансыйаттан атыыһыттар.

1853 сылга Быраансыйа Саҥа Каледонияны бэйэтин хаһаайынынан биллэрдэ. 1864-1896 сыллартан хаайыылаахтарын ыытар этилэрэ. Быраансыйа олохтоохторо кофе уонна кокуос үүннэрэр пиэрмэлэри туппуттара, 1890-с сыллартан ресурсалары хостоһуну саҥалаабыттара.

1946 сылга Быраансыйа анал административнай-территориальнай субъега диэн ааты сүгэр.

## Политика
[мини|Саҥа Каледония [Парламент системата|Парлаамена]]
Испольнительнай былаас бэрэстэбиитэлэ - Верховнай Комиссар, Быраансыйа Президенынан туруоруллар. Саҥа Каледония бырабыытылыстыбата 11 чилиэнинэн турар. 54 конгресс депутата, парлаамен 5 сылга биирдэ быыбарданар. Саҥа Каледония олохтоохторо 2 Быраансыйа депутаттарын талар уонна 2 Быраансыйа сенатордарын талаллар.

### Партиялар
Быыбардар 2019 сылга, ыам ыйын 12 күнүгэр ааспыттара.

* L'Avenir en confianc - республиканскай партиялар (18 миэстэ)
* Calédonie Ensemble - либеральнай партия (7 миэстэ)
* L'Éveil océanien *-* центристскай партия (3 миэстэ)
* Union nationale pour l’indépendanc - социалистичискай партия (9 миэстэ)
* UC/FLNKS - Меланезия социалистара (9 миэстэ)
* FLNKS - Меланезия социалистара (5 миэстэ)
* Parti travailliste - радикальнай-коммунистичискай партия (1 миэстэ)
* ibération Kanak Socialiste - Меланезия социалистара (1 миэстэ)

28 депутат независимость ураты, 26 депутат независимость туһугар.

### Независимость референдумнара

* 1987 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 59%. 1.1% да, 98.9% суох. Независимость туһугар олохтоохторо бу референдумы бойкоттаабыттара.
* 2018 cыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 81%. 44% да, 56% суох.
* 2020 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 85%. 47% да, 53% суох.
* 2021 сыл. Быыбарга кыттыыны ылбыттара: 44%. 5% да, 95% суох.

## Административнай-территориальнай араары

## Экономика

* Экспорт (2,2 млрд $. 2014-с сыл) - никель, балык.
* Импорт (4,4 млрд $. 2014-с сыл) - массыыналар, ас, тиэхникэ.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 24 — Саҥа Каледония күнэ

## Быһаарыылар
860

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 18 — 200-чэкэ хараабыллаах Таврия (билиҥҥи Кырыым, Херсон уобалаһа, Запорожье) диэкиттэн Босфорга устан кэлбит дьон Византия киин куоратыгар Константинопольга саба түспүттэр. Византия ыраахтааҕыта Михаил III бу кэмҥэ сүрүн аармыйатын уонна флотун кытта араабтары кытта сэриилэһэ атын сиргэ сылдьара, онон куорат саба түһээччилэри үлтүрүтэр кыаҕа суоҕа. Бу түмүгэр талабырдьыттар куорат тулатын ситиһиилээхтик халаан-талаан баран төннөн хаалбыттара. Бу түгэни ойуулуурга Византия суруктарыгар аан бастаан Рус (Русь, руустар) диэн тыл туттуллубут (бу иннинэ ити сирдэргэ олорооччу биис уустарын скифтэр дииллэрэ). Саба түһээччилэр баһылыктара ким буолара биллибэт, устуоруктар Рюрик, эбэтэр ини-биилэр Аскольд уонна Дир буолуохтара дииллэр. Православиеҕа бу түгэн "Царьград варвардартан дьикти быыһаныыта" эбэтэр "скифтэр кагааннарыттан быыһаныы" диэн биллэр.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Түрквидение

"Түрквидение" ырыа күрэҕэ (түр. Türkvizyon Şarki Yarışması) - сыл аайы ааһар түүр омук дойдуларга ырыа күрэҕэ, эбэтэр атын дойдулар түүр омук ырыһыттаах буоллахтарына. Ити ырыа күрэҕин ТМВ диэн ТВ-канал уонна ТЮРКСОЙ ыытар.

Бастакы "Түрквидение" 2013 сылга, ахсынньы 19 күнүгэр ааспыта.

## Остуоруйа
2010-с сылга TMB канаалын дириэктэрэ түүр омуктар "Евровидениятын" оҥороруу баҕарар диэн сонун тахсыбыта.

2013-с сылга Түүркүйэ Евровидение күрэхтэн уурайбыта, ол иһин бастакы Түрквидение диэн ырыа күрэҕэ, Эскишехирҕэ ааспыта.

## Кыттааччылар
"Түрквидение" - аныгы эстрада ырыалар ураты бэстэбээлэ. Түүр омуктар холбуур бэстэбээлэ. Барытын холбоон 37 дойду кыттыыны ылбыта.

### Барбыттар, төннүбүттэр уонна дебюттар

мини|От күөх - кыттыыны ылбыттара. Кыһыл - сатаан кыттыыны ылбатахтар. Араҥас - Заявканы устубуттар.

### Саамай ситиһиилээх дойдулар

мини|2013-с сылын кыайыылааҕа

## Кыайыылаахтар

## Быһаарыылар
Матч ТВ

**Матч ТВ** диэн бүтүн Арассыыйатааҕы спорт телеханаала. 2015 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр төрүттэммитэ. Күнү быһа "Останкино" телецентрыттан биэриилэри көрдөрөр. В.В. Путин ыйааҕынан төрүттэммитэ. Россия 2 (ВГТРК) ханаалы солбуйбута.

## Быһаарыылар
Саанык түөрүйэтэ

**Саанык түөрүйэтэ** () — туох баар тыынар тыыннаахтар сааныктартан тураллар диир биология биир сүрүн түөрүйэтэ.

Түөрүйэни бастакынан ботаник Маттиас Шлейден (1804-1881) уонна кыыллар физиологияларын чинчийбит Теодор Шванн (1810-1882) арыйбыттара диэн буолар.

Түөрүйэ үс тосхолго олоҕурар:
# бары организмнар биир эбэтэр элбэх сааныктан тураллар
# саанык тутул биирдэмэ, харамай этэ-сиинэ сааныктарга олоҕуран тутуллар
# ханнык баҕарар саҥа саанык баар сааныктан үөскүүр.
Б. э. и. 240 сыл

Биһиги эрабыт иннининэ 240 сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 19 — былыргы гириэк учуонайа Эратосфен Сир меридианын устатын ааҕан таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
813

## Буолбут
* Бэс ыйын 22 — Версиникия аттынааҕы кыргыһыы: Крум баһылыктаах булгардар Византия аармыйатын үлтүрүппүттэр.  Импэрээтэр Михаил I бөрөстүөлтэн батыммыт, Лев V Армянин импэрээтэр буолбут.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Пономарев Герасим Иванович (1794)

**Пономарев Герасим Иванович** (1794—?) — 1820-с сылларга Саха сириттэн Камчааткаҕа сүөһү иитиитин тэрийдин диэн көһөрүллүбүт саха киһитэ. 

Уола Иван Герасимович (1824—1862) 1854 сыллаахха Петропавловскай пуордун 1853—1856 сс. Кырыым сэриитин кэмигэр Англия уонна Франция байыаннай хараабылларыттан көмүскүүр кэмҥэ Авача сэлиэнньэҕэ блокадаҕа сыппыт, ол иһин Георгиевскэй лиэнтэлээх боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Иван Герасимович хос сиэннэрэ Николай Иннокентьевич (1917 с.т.) уонна Иван Иннокентьевич (1926 с.т.) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара буолбуттара, Николай Иннокентьевич Кыһыл Сулус уордьанынан, "Москубаны көмүскээһин иһин", "Бойобуой үтүөлэрин иһин", "Хорсунун иһин", "Варшаваны босхолооһун иһин", "Кенигсберги ылыы иһин" мэтээллэринэн, оттон быраата "Бойобуой үтүөлэрин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. Кинилэр тастыҥ убайдара Михаил Александрович Пономарев (1912 с.т.) Курил десантнай эпэрээһийэтин кыттыылааҕа, Шумшу арыыны дьоппуоннартан босхолооһун кэмигэр 1945 сыллаахха атырдьах ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт.

## Быһаарыылар
524

## Буолбут
* Бэс ыйын 25 — Бургундия аармыйата франктар аармыйаларын Везеронс аттыгар кыайбыт.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Түрквидение-2020

мини
Түрквидение-2020 (түр. Türkvizyon Şarki Yarışmasi) - 4-c "Түрквидение" ырыа күрэҕэ, ахсынньы 20 күнүгэр ааспыта. Түүркүйэ киин куоратыгар, Анкараҕа. 

Наталья Папазоглу Украйиинаттан кыайыыны ылбыта, 226 баал. Умсуура Саха Сиртэн иккис миэстэни ылбыта, 204 баал. Армин Музаферия Босния уонна Герцеговинаттан үһүс миэстэни ылбыта, 194 баал.

## Кыттааччылар
Күрэххэ 26 дойду кыттыыны ылбыта.

### Дебют

* Тюмень уобалаһа.

### Табыллыбатах дебют

* Кумыктар.
*  Нидерланд.
*  Сибиэссийэ.

## Күрэх ааһыыта

### Бириэмийэ пуондата

* Бастакы миэстэ - 40.000 Түрк лирата.
* Иккис миэстэ - 24.000 Түрк лирата.
* Үһүс миэстэ - 16.000 Түрк лирата.

### Формат
COVID-19 салтаан ырыа күрэҕэ онлайн-формакка ааспыта. Дойду аайы бэйэтэ ырыаһытын уһулар. Ыытааччылар Истанбултан күрэҕи ыыппыттара.

### Куоластыыр систиэмэ
Дойдуттан биир жюри талыллар, ырыаларга барытын 1-10 оценканы туруорар, бэйэн дойдутугар сатаан куоластаабат. Хас даҕаны 10 оценка туруон сөп, турумуон да сөп.

100% жюри куоластыыр.

## Түмүктэр

## Быһаарыылар
Junior Eurovision-2013

мини
**Junior Eurovision - 2013** (ааҥ. *"Junior Eurovision" song contest 2013*, укр. *Дитячий пісенний конкурс Євробачення 2013)* - 11-c Junior Eurovision ырыа күрэҕэ, сэтинньи 7 күнүгэр ааспыта, Киев диэн куоракка, Украйиина киин куоратыгар. Анастасия Петрик кыайбытын кэнниттэн.

Күрэххэ 12 дойду кыттыыны ылбыта. Мальта уонна Македония төннөн кэлбиттэрэ. Албания, Бельгия уонна Исраил бу сылга кыттыыны ылбатахтара, Сан Марино саҥа күрэххэ киирдэ.

Гайа Каучи кыайыылаах ааты ылбыта, 130 баалы ылбыта. Иккис миэстэ София Тарасова - 121 баал. Үһүс миэстэ Илья Волков - 108 баал.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
НТУ (Билигин ) уонна EBU, балаҕан ыйыгар дизайн уонна слоган көрдөрбүттэрэ. Слоган - Be Creative! (сах. Креативнай Буол!). Дизайн пазлнынан оҥоһуллубут араҥас уонна халлан күөх киһи.

### Ыытааччылар

* Злата Огневич - Евровидение-2013 Украйиинаттан кыттыыны ылбыта.
* Тимур Мирошниченко - 2005 сылтан Евровиденияны комментируйдуур.

### Интервал аактар

* Be Creative!
* Emmelie De Forest - Only Teardrops (Евровидение-2013 кыайыылааҕа).
* Анастасия Петрик - Небо (Junior Eurovision-2012 кыайыылааҕа).
* Злата Огневич - Gravity (Евровидение-2013 үһүс миэстэ).

## Кыттааччылар

* мини Азербайдьан
*  Арассыыйа
*  Беларусь
*  Грузия
*  Мальта
*  Молдова
*  Нидерланд
*  Сан Марино
*  Сибиэссийэ
*  Украйиина
*  Македония
*  Эрмээнийэ

### Атын кыттааччылар

#### Дебют

*  Сан Марино

#### Төннүбүттэр

*  Мальта
*  Македония

#### Отказ

*  Албания - үп-харчы өттүнэн ыарахаттар, ол гынан баран национальнай отбордара буолуохтаах этэ.
*  Бельгия - ситиһиитэ суох кыттыылар.
*  Исраил - ситиһиитэ суох кыттыылар.

## Түмүктэр

## Быһаарыылар
Томскай Петр Петрович

**Томскай Петр Петрович** — суруналыыс, Күлүмнүүр аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, А.П. Илларионов аатынан Ил Түмэн бириэмийэтин лауреата, Усуйаана улууһун Ытык олохтооҕо.

1949 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт.  

### Кини туһунан
# Трудовая слава Якутии : почет. граждане РС(Я), гор. и улусов, заслуж. работники. — Якутск, 2010. — Т. 3. — С. 289 ; 
# Журналисты Якутии : энцикл. — Якутск, 2022. — Кн. 1. — С. 239–240 ; 
# Күндүлүн. Буөтур Мохсунуоха уочараттаах кыайыыта / Н.Күндүлүн // Дьааҥы саһарҕата. — 2023. — Атырдьах ыйын 11 к. — С. 6.
Junior Eurovision-2018

[мини|[Минскай|Минск куоракка ыйыныллыбыт рекламнай баннер.]]
**Junior Eurovision - 2018** (ааҥ. *"Junior Eurovision" song contest 2018*, бел. *Конкурс песні "Дзіцячае Еўрабачанне" 2018*) - 16-c Junior Eurovision ырыа күрэҕэ, сэтинньи 25 күнүгэр ааспыта, Минск диэн куоракка, Беларусь киин куоратыгар. Полина Богусевич кыайбытын кэннэ.

Күрэххэ 20 дойду кыттыыны ылбыта. Азербайдьан, Исраил уонна Быраансыйа төннөн кэлбиттэрэ. Казахстаан уонна Уэльс саҥа кыттыыны ылбыттар. Кипр бу сылга кыттыбатах.

Роксана Венгель кыайыылаах ааты ылбыта, Анжелина иккис миэстэ буолбута, Джаэль Уэна үһүс миэстэ буолбута.

## Буолар миэстэтэ
Алтынньы 17 күнүгэр 2017 сылга, Минск ыытар куоратынан талыллыбыта.
мини|Сцена.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
Ити сылга #LightUp (сах. Сырдат) диэн слоган талыллыбыта. Конкурс логотиба - муусука долгуннара уонна сарсырдааҥҥы сулус. 

### Ыытааччылар

* Евгений Перлин.
* Зина Куприянович (Zena).
* Хелена Мерааи.

### Интервал аактар

* Полина Богусевич - Wings ("Junior Eurovision-2017" кыайыылааҕа).
* LightUp!

## Кыттаччылар
мини
Күрэххэ 20 дойду кыттыыны ылбыта.

*  Азербайдьан
*  Арассыыйа
*  Албания
*  Аустралиа
*  Беларусь
*  Быраансыйа
*  Грузия
*  Ирландия
*  Исраил
*  Италия
*  Казахстаан
*  Мальта
*  Нидерланд
*  Польша
*  Португалия
*  Сербия
*  Украйиина
*  Уэльс
*  Македония
*  Эрмээнийэ

### Атын кыттааччылар

#### Дебют

*  Уэльс.
*  Казахстаан.

#### Төннүбүттэр

*  Быраансыйа - ыам ыйын 9 Быраансыйа төннүбэт диэн сурук кэлбитэ, ол эрээри ыам ыйын 12 күнүгэр официально төннөр диэн сурук тахсыбыта.
*  Азербайдьан.
*  Исраил - Евровидение-2018 кыайбыттарын кэннэ дьоһуннаахтык төннөр туһунан толкуйдаабуттара.

#### Отказ

*  Кипр - кыттарга интерес суоҕа.

## Түмүктэр

мини|Кыайыылаах.

## Быһаарыылар
Рейн

**Рейн** (ньиэм. *Rhein*, фран. *Rhin*) - арҕаа Эуропаҕа баар улахан өрүс, Хотугу муораҕа түһэр. 6 судаарыстыбанан барар.

Өрүс уһуна - 1232700 м. Өрүс бассейна - 185000 км2.

## География
Рейн өрүһү хас даҕаны чааска араалаллар:

* Альп Рейна.
* Горнай Рейн.
* Үөһээ Рейн.
* Орто Рейн.
* Аллараа Рейн.

## Остуоруйа
I үйэ, Рим Империята Рейнҥа дылы тиийэн баран, Кельтартан көмүскээһиҥҥэ Лимес диэн туппуттар уонна хас та даҕаны куорат туппуттара.

V-IX үйэ, Франктар саарыстыбалара Рейн өрүһүнүнэн торговляны ыыпыттара.

XIX үйэ, Венскай Конгресс кэмигэр Рейн навигациятын центральнай коммисията айыллыбыта.

2002 сылга, Рейн ЮНЕСКО достояниятынан аатыллыбыта.

## Быһаарыылар
Junior Eurovision-2020

мини
**Junior Eurovision - 2020** (*[[Ааҥыл тыла|ааҥ]]. "Junior Eurovision - 2020" song contest, [[Поляк тыла|пол]]. Konkurs Piosenki "Eurowizji Junior - 2020"*) - 18-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ, сэтинньи 20 күнүгэр ааспыта, Варшава диэн куоракка ааспыта, Польша киин куоратыгар. Вики Габор кыайбытын кэнниттэн.

Күрэххэ 12 дойду кыттыыны ылбыта.

Валентина кыайыыны ылбыта - 200 баал. Иккис миэстэ - Каракат Башанова, 152 баал. Үһүс миэстэ - Солеа, 133 баал.

## Буолар миэстэтэ
2 куорат заявканы биэрбитэ.

## Конкурс организацията

### Логотип уонна слоган
Ыам ыйын 16 күнүгэр "Europe, shine a light!" шоу кэмигэр логотип уонна слоган көрдөрүлүммүтэ. Слоган - "MoveTheWorld!" (сах. "Дойдуну Хамсат!"). Логотип - араас өҥнөөҕүнэн кырааскаламмыт сир.

### Ыытааччылар

* Rafaí. Ырыаһыт, телеведущай.
* Ида Новаковска. "Junior Eurovision-2019" ырыа күрэҕин ыыппыта.
* Малгожата Толмашевска. Телеведущай.

### Формат
COVID-19 пандемиятын салтаан ырыа күрэҕэ онлайн-формакка буолбута, TVP штаб-квартиратыгар интервал аактар, ыытааччылар турбуттара. Кыттааччылар бэйэлэр дьиэлэрэлигэр эбэтэр дойду вещатель студиятыгар олорбуттара. Ырыалар эрдэттэн уһуллубута, Варшаваҕа эбэтэр вещатель студиларыгар уһулбуттара.

### Интервал аактар

* Вики Габор("Junior Eurovision-2019" кыайыылааҕа) - Superhero.
* Time to MoveTheWorld!
* Alicja Szemplinska(Польшаттан "Евровидение 2020" кыттааччыта) - Empires.
* Duncan Laurence("Евровидение 2019" кыайыылаҕа) - Arcade.

## Кыттааччылар

* мини|188x188пкс Беларусь
*  Быраансыйа
*  Германия
*  Грузия
*  Испания
*  Казахстаан
*  Мальта
*  Нидерланд
*  Польша
*  Арассыыйа
*  Сербия
*  Украйиина

### Атын кыттааччылар

#### Дебют

*  Германия - от ыйын 8 күнүгэр KiKa Германия кыттар диэн заявленияны тааһаарбыта.

#### Отказ

*  Албания,  Ирландия,  Италия,  Португалия,  Хотугу Македония,  Уэльс - COVID-19 пандемиятын салтаан кыттыбатылар.
*  Аустралиа - COVID-19 пандемиятыттан салтаан, сатаан Эуропа дылы тиийбэттэр.
*  Эрмээнийэ - сэтинньи 5 күнүгэр дылы кыттабыт диэн заявканы биэрбиттэрэ, ол эрээри Иккис Карабаах сэриититтэн салтаан заявканы устубуттар.

## Түмүктэр

мини|Кыайыылаах

## Быһаарыылар
Магадаан уобалаһа

**Магадаан уобалаһа** - Арассыыйа субъега. 1953-с сылга ССРС президиум прикаһынан Магадаан уобалаһа тэриллибитэ. Уһун Илин Федеральнай

уокурукка киирэр. 

Киин куората - Магадаан.

## География
Арассыыйа хотугу-илин чааһыгар баар. Арҕаа өттүгэр Саха Сирин кытта, хотугу өттүгэр Чукотканы кытта, хотугу-илин өттүгэр Камчатканы кытта, соҕуруу өттүгэр Хабаровскайы кытта кыраныссалыыр.

### Климаат
Магадаан уобалаһа субарктическай климаттаах. Сыллааҕы орто температурата -2.7 Co.

## Быһаарыылар
Б.э.и. 362 сыл

## Туох буолбута
* От ыйын 4 — Мантинея аттынааҕы кыргыһыы: Фива куорат олохтоохторо Спартаны кыайбыттар. Бу кыргыһыы иннинэ б. э. и. 371 сыллаахха фивалар Спартаны аан бастаан Левктра аттыгар кыайбыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
328

**328 сыл**.

## Туох буолбута
* От ыйын 5 — Дунаай өрүһү туоруур Константин күргэтэ арыллыбыт (билиҥҥи Болгария уонна Румыния ыккардыларыгар), бу күргэ оччотооҕу өрүс күргэлэриттэн саамай уһуннара этэ, римляннар Дакияны сэриилииллэригэр туттуллубута, 4 үйэ турбута. Архитектор Феофил Патриций.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 371 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 371 сыл** — IV үйэ сыла.

## Туох буолбута
* От ыйын 6 — Левктра  аттынааҕы кыргыһыы: Фива куорат олохтоохторо Спартаны аан бастаан кыайбыттар. Спарта хаһан да хотторботун туһунан үһүйээн суох буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
640 сыл

**640 сыл** — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* От ыйын 6 — Гелиополис аттынааҕы кыргыһыы: Араабтар Эгиипэккэ Византия сэриитин үлтүрүппүттэр.

* Ахсынньы 24 — кини иннинээҕи Рим паапата өлбүтүн кэннэ түөрт ый буолан баран паапанан Иоанн IV талыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
420 сыл

## Туох буолбута
* От ыйын 10 — Гуна Цзинь Импэрээтэри суулларан Лю Юй бэйэтин Лю Сун импэрээтэринэн биллэриммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
645 сыл

**645** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 10 — Исси быһылаана: Нака-но-Оэ принц уонна Фудзивара-но Каматари импэрээтэр Сога-но Ирукуну өлөрбүттэр. Японияҕа Тайка эпохата — Кытай холобурунан импэрээтэр былааһын күүһүрдүү саҕаламмыт, элбэх киһи Кытайга үөрэххэ ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
988

**988 сыл** — X үйэ сыла

## Туох буолбута
* От ыйын 10 — Норвегия хоруола Глуниарн Ирландия үрдүкү хоруолун Маэл Сехнайлл мак Домнайлл бэйэтин үрдүнэн билиммит уонна нолуок төлүүргэ сөбүлэспит. Бу түгэн Дублин куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1086

**1086** сыл — XI үйэ сыла.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
### Олунньу
### Кулун тутар
### Муус устар

### От ыйа
* От ыйын 10 — Дания хоруолун Кнуд IV өрө турбут бааһынайдар өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 100 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 100 сыл** — Б. э. и. I үйэ сыла.

## Туох буолбута
* 

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 12 — Юлий Цезарь, Рим бэлиитигэ уонна полководеһа (б. э. и. 44 с. өлб.)
* От ыйын 13 — Юлий Цезарь, Рим полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта (б. э. и. 44 с. өлб.)

## Өлбүттэр
Б. э. и. 587 сыл

* От ыйын 13 — төгүрүктээһин кэнниттэн Иерусалимы Вавилон сэриилэрэ ылбыттар уонна Соломуон хыраамын урусхаллаабыттар.
381

**381** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 9 — Константинопольга Феодосий I импэрээтэр ыҥырыытынан буолбут христиан эпиискэптэрин Бастакы собуордара (мунньахтара) түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Junior Eurovision-2021

мини|223x223пкс|Junior Eurovision-2021 сцената
**Junior Eurovision-2021** (ааҥ. *"Junior Eurovision" song contest 2021*, фра. *Concours Eurovision de la chanson Junior 2021)* - 19-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ, Ахсынньы 19 күнүгэр ааспыта, Париж диэн куоракка, Быраансыйа киин куоратыгар. Валентина кыайбытын кэннэ.

Күрэххэ 19 дойду кыттыыны ылбыта. Азербайдьан, Албания, Болгария, Ирландия, Италия, Португалия, Хотугу Македония уонна Эрмээнийэ төннөн кэлбиттэрэ. Беларусь ити сылга кыттыыны ылбатах.

Малена кыайыылаах ааты ылбыта - 224 баал. Сара Дьеймс иккис миэстэ - 218 баал. Энцо үһүс миэстэ - 187.

## Буолар миэстэтэ
Junior Eurovision-2020 Быраансыйа кыайбытын кэннэ, France Télévisions ырыа күрэҕин ыытарга интэрэһэргээбитэ.

Ахсынньы 9 күнүгэр 2020-с сылга, Junior Eurovision-2021 Парижка ыытыллар диэн сурук тахсыбыта, La Seine Musicale диэн аренаҕа ыытыыллыбыта.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
Ыам ыйын 20 күнүгэр слоган тахсыбыта. "Imagine" (сах. Санаан көр) - 2020-с сылга кыайбыт ырыаларын аата (J'imagine).

Ырыа күрэҕин логотииба атырдьах ыйын 24 күнүгэр тахсыбыта. Логотиибка Эйфелевай Башня уруһуйдаммыта.
мини|Junior Eurovision-2021 ыытааччылара

### Ыытааччылар

* Элоди Госсүөн - Журналист.
* Оливье Мин - Телеведущай.
* Карла - Junior Eurovision-2019 Быраансыйаттан 5-с миэстэ ылбыта.

### Интервал аактар

* Ofenbach.
* Валентина ("Junior Eurovision-2020" кыайыылааҕа) - J'imagine.
* Барбара Прави (Евровидение-2021 Быраансыйаттан 2-с миэстэ) - Voilà.
* Imagine.

## Кыттааччылар
мини
Күрэххэ 19 дойду кыттыыны ылбыта.

*  Азербайдьан.
*  Албания.
*  Арассыыйа.
*  Болгария.
*  Быраансыйа.
*  Германия.
*  Грузия.
*  Ирландия.
*  Испания.
*  Италия.
*  Казахстаан.
*  Мальта.
*  Нидерланд.
*  Польша.
*  Португалия.
*  Сербия.
*  Украйиина.
*  Хотугу Македония.
*  Эрмээнийэ.

### Атын кыттааччылар

#### Төннүбүттэр

*  Азербайдьан.
*  Албания.
*  Болгария - БНТ муус устар 27 күнүгэр 2021-с сылга, Twitter Аккауҥнарыгар 2021-с сылын күрэххэ төннүбэттэр диэн сурук тахсыбыта, ол эрээри кыттааччылар испиһэккэ Болгария баар буолбута.
*  Ирландия.
*  Италия.
*  Португалия.
*  Хотугу Македония.

#### Отказ

*  Беларусь - EBU ыам ыйын 21 күнүгэр 2021-с сылга БТРК вещательын чилиэнстибэтин тохтоппута. EBU чилиэнэ буолбатах буоллаххына, Евровидение уонна Junior Eurovision ырыа күрэхтэрин вещайдыыр уонна кыттар кыаҕыҥ суох.

## Түмүктэр

мини|Кыайыылаах

## Быһаарыылар
Junior Eurovision-2017

мини|271x271пкс|Junior Eurovision-2017 сцената
**Junior Eurovision-2017 ырыа күрэҕэ** (ааҥ. *Junior Eurovision song contest-2017*, груз. *2017 წლის საბავშვო ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი*) - 15-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ. Грузия киин куоратыгар, Тбилисиҕэ ааспыта. Мариам Мамадашвили кыайбытын кэннэ.

Полина Богусевич кыайыылаах ааты ылбыта - 188 баал, Григол Кипшидзе иккис миэстэни ылбыта - 185 баал, Изабелла Кларк үһүс миэстэ - 172 баал.

## Буолар миэстэтэ
Мариам Мамадашвили 2016-с сылын күрэҕин кыайбытын кэннэ, GPB күрэх ыытарын интирэһээргэбитэ. Олунньу 23 күнүгэр, 2017-с сылга Junior Eurovision-2017 Тбилиси диэн куоракка буолар диэн, EBU сурук таһаарбыта.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
мини|Ыытааччылар
Ыам ыйын 12 күнүгэр, 2017-с сылга, слоган таһаарыныллыбыта - Shine Bright! (сах. Сырдык Сырдат!). Күрэх логотииба - араас өҥнөөх күн.

### Ыытааччылар

* Хелен Каландадзе - телеведущай.
* Lizi Pop - Junior Eurovision-2014, Грузияттан 11-с миэстэ.

### Интервал аактар

* Мариам Мамадашвили - Mzeo.
* "Вирус" группа.
* Shine Bright!

## Кыттаччылар
мини
Күрэххэ 16 дойду кыттыбыта.

*  Албания.
*  Арассыыйа.
*  Аустралиа.
*  Беларусь.
*  Грузия.
*  Ирландия.
*  Италия.
*  Мальта.
*  Нидерланд.
*  Польша.
*  Португалия.
*  Кипр.
*  Сербия.
*  Украйиина.
*  Хотугу Македония.
*  Эрмээнийэ.

### Атын кыттааччылар

#### Төннүбүттэр

*  Португалия.

#### Отказ

*  Болгария - ыам ыйын 23 күнүгэр, 2017-с сылга, Болгария Junior Eurovision-2017 диэн күрэххэ кытталлар диэн сурук тахсыбыта. Ол эрээри, БНТ дириэктэр сураҕынан кыттыбат диэн сурук тахсыбыта.
*  Исраил - IBA ыам ыйын 9 күнүгэр вещаниятын тохтоппута, бүтэһик IBA программата - Евровидение-2017. Саҥа вещателя IPBC (KAN) - EBU чилиэнстибэтэ суох этэ, ол иһин сатаан кыттыбатахтара.

## Түмүктэр

мини|304x304пкс|Кыайыылаах.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 52 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 52 сыл** — Б. э. и. I үйэ сыла.

## Туох буолбута
* От ыйын 8 — Париж (Лютеция) үөскээбит күнүнэн ааҕыллар.

* Алтынньы 3 — Алезия кыргыһыыта түмүктэммит, Верцингеторикс диэн галл басхана Гай Юлий Цезарь баһылыктаах Рим аармыйатыгар бэриммит. Сотору кэминэн Галлияны барытын Рим импиэрийэтэ сэриилээн ылбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Щукин Владимир Николаевич

**Щукин Владимир Николаевич** (1929—2017) — геолог, Ленин бириэмийэтин лауреата, Удачнай уонна Сытыкаан кимберлит туруубкалары, Инаглиннааҕы платина хостонор сирин арыйааччылартан биирдэстэрэ.

Ураалга Коми-Пермяк уокуругар Кудымкарга 1929 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр төрөөбүт. 

Урааллааҕы университеты 1952 сыллаахха бүтэрбит. Устудьуоннуу сылдьан геологияҕа практикатын икки сыл устата Саха сиригэр алмааһы көрдүүр баартыйаларга барбыт. Үөрэҕин бүтэрэн баран Чита геологияҕа управлениетыгар ыытыллыбыт, онно сылдьан Алдаҥҥа уонна Соҕуруу Саха сиригэр алмаас көрдөөбүт. 1954 сыллаахха Бүлүүгэ көспүт. 1955 сыл олунньутуттан "Зарница" туруупкаҕа  Амакинскай эспэдииссийэ №167 баартыйатыгар үлэлээбит. 

2017 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Иркутскайга өлбүт. 

### Аатын үйэтитии
2009 сыллаахха Ирина Пантелеева уонна Нинель Гусева таһаарбыт «Амакинская экспедиция: живая легенда» кинигэлэригэр Щукин туһунан түһүмэх баар. 

## Быһаарыылар
Б. э. и. 356 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 355 сыл** — IV үйэ сыла.

## Туох буолбута

* От ыйын 21 — Александр Македонскай (б. э. и. 323 с. өлб.), Македония ыраахтааҕыта (б. э. и. 336 сыллаахтан), полководец, оччотооҕуга саамай бөдөҥ импиэрийэни тэрийбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Платонов Федор Алексеевич

**Платонов Федор Алексеевич** — невролог быраас, мэйии ыарыыларын чинчийэр учуонай, Доруобуйа билим чинчийэр институтун дириэктэрэ (2013 сылтан), мэдиссиинэ билимин дуоктара.

1952 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонугар Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүт.

1978 сыллаахха СГУ медико-лечебнэй факультетын бүтэрбитэ. 1997 сыллаахха "Клинико-генетическая характеристика спиноцеребеллярной атаксии 1 типа в Якутии" тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэ көмүскээбитэ. 2003 сыллаахха "Наследственная мозжечковая атаксия в Якутии" тиэмэҕэ дуоктарга диссэртээссийэ көмүскээбитэ.

1979-1983 сс. - Саха сирин өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһатын энцефалитнай отделениетын ординатор бырааһа, 1983-1992 сс. - Дьокуускай куорат 1№ балыыһатыгар невролог быраас. 1992 сыллаахтан "Бүлүү энцефаломиелитэ" НПЦ билим үлэһит (1996 сыллаахтан СӨ БА Доруобуйа инститкта, , ФГНУ "Доруобуйа института", НИИ здоровья СВФУ). 2013 с. балаҕан ыйын 2 күнүттэн СВФУ Доруобуйа НИИ-тин дириэктэрэ.

Билимҥэ сэргиир тиэмэлэрэ: Неврология, клиническай генетика, сахарнай диабет, этногенез, мэйии прогрессируйдуур ыарыыларын кыһалҕалара (1 тииптээх спиноцеребеллярнай атаксия).

60-тан тахса кыраныысса таһынааҕы уонна Арассыыйа таһымнаах билим сурунаалларга бэчээттэммит билим ыстатыйаларын ааптараэ

Федор Платонов дьоҥҥо-сэргэҕэ ситиһиилээхтик билим билиитин тарҕатар, «Наука и техника в Якутии» сурунаал эрэдээксийэтигэр баар, билим эрэдээктэр.
Junior Eurovision-2023

мини|273x273пкс|Junior Eurovision-2023 сцената.
**Junior Eurovision-2023** (ааҥ. *Junior Eurovision song contest 2023*, фра. *Concours Eurovision de la chanson Junior 2023*) - 21-с Junior Eurovision ырыа күрэҕэ. Быраансыйа, Ницца диэн куоракка сэтинньи 26 күнүгэр ааспыта, Лиссандро кыайбытын кэннэ.

Күрэххэ 16 дойду кыайбыыта. Эстония бастакы сырыы кыттыбыта, Германия төннүбүтэ. Казахстаан уонна Сербия бу сылга кыттыыны ылбатахтара.

Зои Клозюр кыайыылаах аатын ылбыта - 228 баал, Сандра Лаверо иккис миэстэ - 201 баал, Yan Girls диэн группа үһүс миэстэ - 180 баал.

## Конкурс организацията

### Дизайн уонна слоган
Ыам ыйын 10 күнүгэр, пресс-конференцияҕа слоган этиллибитэ, "Heroes" (сах. Дьоруойдар). Логотииб - араас өҥнөөх стрит-арт.
мини|273x273пкс|Ыытааччылар.

### Ыытааччылар

* Лори Тилеман - модель.
* Оливье Мин - телеведущай.
* Ophenya - TikTok блогер.

### Интервал аактар

* Lissandro - Oh Maman!
* Heroes.

мини|271x271пкс

## Кыттааччылар
Күрэххэ 16 дойду кыттыыны ылбыта. 

*  Албания.
*  Быраансыйа.
*  Германия.
*  Грузия.
*  Ирландия.
*  Испания.
*  Италия.
*  Мальта.
*  Польша.
*  Нидерланды.
*  Португалия.
*  Украйиина.
*  Улуу Британия.
*  Хотугу Македония.
*  Эстония.
*  Эрмээнийэ.

### Атын кыттааччылар

#### Саҥа кыттыыны ылаллар

*  Эстония.

#### Төннөн кэлбиттэр

*  Германия - COVID-19 салтаан киирбит ограниченияттан, Германияттан кыттыыны Junior Eurovision-2022 диэн ырыа күрэҕэр сатаан кыттыбатахтара. NDR уонна KiKa (ARD & ZDF), Junior Eurovision-2023 кыттарга үлэлиэхпит диэн эппиттэрэ. Атырдьах ыйын 23 күнүгэр төннөбүт диэн сурук тахсыбыта.

#### Кыттыбатахтар

*  Казахстаан.
*  Сербия - кыттарга харчы тиийбэт.

## Түмүктэр

мини|342x342пкс|Кыайыылаах

## Быһаарыылар
Ударник (сэлиэнньэ)

**Ударник** — Байаҕантай нэһилиэгэр киирэр сэлиэнньэ (нэһилиэк киинэ Кириэс Халдьаайы).

Урут Үөгэн диэн ааттаах туспа нэһилиэк эбит.

Оскуолатын аата билигин да Үөгэн оскуолата дэнэр. 9 кылаастаах. Оскуолаҕа 2023 сыллаахтан түмэл үлэлиир.

### Биллиилээх дьоно
* Тустуук, хапсаҕайга икки төгүллээх өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ Михаил Толбонов.

## Быһаарыылар
Үөгэн нэһилиэгэ

**Үөгэн нэһилиэгэ** — Байаҕантай улууһугар баар буола сылдьыбыт нэһилиэк. Таатта улууһугар киирэрэ.

Билигин урукку нэһилиэк киинэ Ударник диэн ааттаах бөһүөлэк, Томпо улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр киирэр (нэһилиэк дьаһалтата Кириэс Халдьаайыга баар).
1148

**1148** сыл — XII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* От ыйын 29 — Крестоносецтар Дамаскай куораты ыла сатаан баран хоттороллор. Манан Иккис Кириэстээх бохуот түмүктэнэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ
Junior Eurovision-2003

мини
**Junior Eurovision-2003** (ааҥ. *Junior Eurovision-2003 song contest*, дан. *Det Europæiske Melodi Grand Prix for børn og unge 2003*) -  1-ы Junior Eurovision ырыа күрэҕэ. Сэтинньи 15 күнүгэр ааспыта, Дания киин куоратыгар - Копенһагеҥҥа.

Кыттыыны 16 дойду ылбыта, бары кыттылаахтар бастакы кыттыылара.

Кыайыылаах ааты Дино Жэлушич ылбыта - 134 баал. Иккис миэстэни Сэрдьио ылбыта - 125 баал. Үһүс миэстэ Том Морли ылбыта - 118 баал.

## Буолар миэстэтэ
2015-с сылга дылы, EBU Junior Eurovision буолар куораты бэйэтэ талар этэ, эбэтэр буолар дойдутун, куоратын кыайбыт дойду вещателя талар этэ.

Бастакы Junior Eurovision ырыа күрэҕин, Копенһагеҥҥа ыытар диэн сурук кэлбитэ. Junior Eurovision ырыа күрэҕэ Датскай MGP Nordic ырыа күрэҕин базатыгар тэриллэммитэ.

## Күрэх организацията

### Дизайн
2005 сылга дылы слоган суоҕа.

2003-2007 сылларга туттубут логотииб "Ыллыыр кыыс" бу сылга эмиэ тутуллубута.

### Ыытааччылар

* Камилла Отэссен.
* Remi - рэпер, муусуканы суруйааччы.

### Интервал аактар

* Busted - Crashed the Wedding.
* Sugababes - Hole in the Head.

## Кыттааччылар
мини|338x338пкс
Күрэххэ 16 дойду кыттыбыта.

### Атын кыттааччылар

#### Табыллыбатах дебют

*  Германия - ARD диэн Германия телевещателя күрэххэ кыттарга интириһиргээбитэ.
*  Словакия - STV диэн Словакия телевещателя күрэххэ кыттарга интириһиргээбитэ.

## Түмүктэр

## Быһаарыылар