open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1773

**1773** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 17 — Джеймс Кук Resolution хараабыла Соҕуруу эргимтэни быһа охсубут бастакы хараабыл буолбут.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 13 — секунд-майор Михаил Воинов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.
* Кулун тутар 23 — Иркутскай күбүрүнээтэрин уурааҕынан Үт сирэ Охуоскай салалтатыттан арахсан Саха уйуоһун састаабыгар киирэр.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 28 — Емельян Пугачёв салалталаах 1773—1775 сыллардааҕы Бааһынай сэриитэ диэн ааттаммыт өрө туруу саҕаламмыт. Яик кириэппэһиттэн (билигин Казахстаан Орал (Уральскай) куората) ол саҕана Яик диэн ааттанар (билигин Ураал) өрүһүнэн 85 км аллара турар Бударинскай диэн форпоска хаһаактар бастаан өрө турбуттар.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 16 — Британия Хотугу Америкатааҕы колониятыгар аатырбыт *[[Бостон]]нааҕы чэйдээһин* буолбут. Олохтоох колонисттар саҥа "Чэй сокуонун" утары бырачыас биллэрэн сүүһүнэн чэй хоппотун байҕал хомотугар быраҕаттаабыттар. Бу бырачыастар тэбиэһирэн *[[АХШ|Америка]] өрөбөлүүссүйэтигэр* кубулуйбуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1778

**1778** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 18 — Англия байҕалынан айанньыта Джеймс Кук Чуумпу далайга Гавайи арыыларын арыйбыт уонна *Сандвич арыылара* диэн ааттаабыт.
* От ыйын 3 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии кэмигэр Британия диэки сэриилэспит ирокезтар Вайоминг өрүскэ 360 колонииһы өлөрбүттэр.
* Атырдьах ыйын 3 — Италия Милан куоратыгар аатырбыт *Ла Скала* опера тыйаатыра аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 10 — Карл Линней — швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога, үүнээйилэр уонна хамсыыр харамайдар систематикаларын айбыт киһи.
* От ыйын 2 — Жан-Жак Руссо, франция уонна швейцария бөлөһүөгэ.
1780

**1780** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 19 — Екатерина II полиция реформатын саҕалаан Управа благочиния диэн тэрилтэни олохтообут. Быраабалар Арассыыйаҕа сүүсчэ сыл үлэлээбиттэрэ.

* Олунньу 7 — Сыктывкар куорат олохтоммут.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 10 — Германияҕа Фридрих Йозеф Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1853 өлб.), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Европаттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.

## Өлбүттэр
1781

**1781** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 13 — Уильям Гершель Ураан планетаны арыйбыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 18 — Перу төрүт олохтоохторун ордук бөдөҥ өрө турууларын баһылыгын Туупак Амару II диэн ааттаммыт киһини испанецтар кырыктаахтык өлөрбүттэр. Бастаан ойоҕун, биир уолун, атын чугас дьонун көрөн турдаҕына өлөртөөбүттэр, онтон бэйэтин түөрт атынан хайа тартарбыттар. Бу киһи инкалар бүтэһик ыраахтаҕыларын Туупак Амару сыдьаана этэ, өбүгэтин аатын ылыммыта.

### Бэс ыйа
Бэс ыйын 9 — Джордж Стефенсон (1781 — 12.8.1848) төрөөбүт, английскай изобретатель, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 4 — 44 Испания киһитэ Лос-Андьелеһы олохтообуттар. Саҥа дириэбинэлэригэр биэрбит ааттара — Эль-Пуэбло-де-Нуэстра-Сеньора-ла-Рейна-де-лос-Анхелес. Билигин Лос Андьелес АХШ иккис улахан куората уонна аан дойду таһымнаах эргиэн, аралдьыйыы, култуура, масс медиа, мода, үөрэх, технология уонна үөрэҕирии киинэ буолар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1782

**1782** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 14 — Монгольфье ини-биилэр Францияҕа бастакы салгын шаарын көтүппүттэр; дьоҕус, киһитэ суох салгын шаара икки килэмиэтир курдук устаны көппүт (1,2 миилэ). Бу арыйыы Жозеф Монгольфье уот үрдүгэр куурдулла ууруллубут сууйуллубут таҥас өрө көтөрүн бэлиэтии көрбүтүттэн саҕаламмыта. Нөҥүө сылыгар ини-биилэртэн аҕалара Этьен балаҕан ыйыгар хоруол көрөн турдаҕына Парижка салгын шаарынан хойу, куһу уонна бөтүүгү көтүппүтэ. Онтон алтынньы 15 күнүгэр Этьен Монгольфье бэйэтэ көппүтэ.
* Муус устар 8 — Екатерина II Арассыыйа куораттарыгар «норуот оскуолаларын» арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт — сотору кэминэн бастакы босхо оскуолалар (Санкт-Петербурга сыл иннинэ олохтоммут оскуолалар кэнниттэн) аһыллыбыттар.
* Муус устар 21 — Сиам хоруола Бангкок куораты олохтообут.

* Ыам ыйын 6
** Таиланд хоруолларын резиденцията Улахан Уораҕай тутуллуута саҕаламмыт.
** Арассыыйаттан Грузияҕа барар бастакы суол аһыллыбыт.

* Атырдьах ыйын 7 — Санкт-Петербуурга Бүөтүр I саамай биллибит — Пушкин «Медный всадник» диэн ааттаабыт пааматынньыга туруоруллубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1783

**1783** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 7 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: Франция уонна Испания сэриилэрэ Гибралтаар Улуу осадатын устубуттар. Британия сэриилэрэ Испания соҕуруу өттүгэр баар Гибралтаарга төгүрүктээһиҥҥэ үс сыл, сэттэ ый уонна 12 күн тухары олорбуттара. Бу кэнниттэн Британия Гибралтаары кимиэхэ да биэрбэтэҕэ.

* Бэс ыйын 4 — Аннон диэн сэлиэнньэҕэ бырааттыы Монгольфье салгын шаардарын бастакы көрдөрүүтэ буолбут. Шаар 11 миэтэрэ кэриҥэ диаметрдаах эбит, 1830 миэтэрэ кэриҥэ үөһэ тахсыбыт уонна 1,6 километртан ордугу көппүт.
* Бэс ыйын 8 — Исландияҕа Лаки вулканын аҕыс ыйдаах эстиитэ саҕаламмыт. Вулкантан тахсыбыт дьааттаах газ сүөһү аҥаарын өлөрбүт, ону кытары мэччирэҥ үксэ күлүнэн бүрүллүбүт. Бу кэннэ сэттэ сыллаах сут буолбутугар олохтоох дьон 20 бырыһыана хоргуйан, ыалдьан өлбүт.

* От ыйын 24 — Арассыыйа импиэрийэтин уонна грузиннар Картли-Кахети саарыстыбаларын ыккардыларыгар Георгиевскай трактат диэн ааттанар сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Илиҥҥи Грузия Арассыыйа протекторатынан билиниллибит: дойду бүтүн хаалбыт, Багратионнар династиялара салгыы ыраахтааҕылыы хаалбыттар, ол оннугар Илин Грузия Персияттан туох да тутулуга суох буолуох буолбут (бу дойду үйэлэр тухары Грузия сюзерена этэ), хас саҥа грузин ыраахтааҕыта бөрүстүөлгэ олороругар нуучча ыраахтааҕыта бигэргэтиэхтээҕэ билиниллибит.

* Атырдьах ыйын 4 — Арассыыйа уонна Грузия Картли-Кахетия диэн саарыстыбата Георгиевскай трактаат диэн сөбүлэҥи түһэрсибиттэр. Бу сөбүлэҥинэн Илин Грузия Арассыыйа протектораатыгар киирбитэ. Бу иннинэ 1774 сыллаахха Арассыыйа Арҕаа Грузия (Имерети саарыстыбата) Осмаан импиэрийэтигэр киирэрин билиммитэ.

* Атырдьах ыйын 27 — Охотскайтан (ол саҕана Саха сиригэр киирэрэ) Хотугу Америка кытылыгар үс галиотунан атыыһыт уонна айанньыт Григорий Шелехов эспэдииссийэтэ тахсыбыт.

* Балаҕан ыйын 3 — Америка тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: Холбоһуктаах Штааттар уонна Улуу Британия ыккардыларыгар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Алтынньы 22 — Миллер Герард Фридрих (Арассыыйаҕа кинини Фёдор Иванович Миллер диэн ааттыыллар этэ), академик, устуорук уонна археограф.

* Алтынньы 29 — Жан Лерон Д’Аламбер — француз бөлүһүөгэ, механик уонна математик.
1784

**1784** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 14 — АХШ тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: АХШ кэнгириэһэ Улуу Британияны кытта түһэрсиллибит Парижтааҕы сөбүлэҥи бигэргэппит. Бу күн билигин АХШ-ка Ратификация күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* Олунньу 21 — Екатерина II ыйааҕынан Кырыымҥа Ахтияр буухтатыгар (татаардыы: үрүҥ сыыр) турар кириэппэс Севастополь диэн ааттаммыт (гириэк тылларыттан: себастос — «ытыктанар», полис — «куорат»).

### Кулун тутар
* Кулун тутар 14 сыл кулун тутар 14 күнүттэн  Ыраахтааҕы 1783 сыллаах кулун тутар 6 күнүнээҕи уурааҕынан Иркутскай наместничество иһинэн урукку Дьокуускай провинцияттан Саха уобалаһа (Якутская область) тэриллибит. Хамыһаарыстыбалар оннуларыгар биэс уезд тэриллибит:
**Эдьигээн (Жиганский) (киинэ — Эдьигээн куорат)
**Зашиверскай (киинэ — Зашиверскай куорат)
**Оленскай (Бүлүү) (киинэ — Оленскай куорат)
**Өлүөхүмэ (киинэ — Өлүөхүмэ куорат)
**Дьокуускай (киинэ — Дьокуускай куорат)

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 31 — француз суруйааччыта, бөлүһүөк, сырдатааччы Дени Дидро.
1785

**1785** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 6 — АХШ валютатынан *[[дуоллар]]* биллэриллибит. Бу иннинэ Америкаҕа үксүн Испания *песотын* туһана сылдьыбыттар.

* От ыйын 17 — Камчааткаҕа көскө сылдьан күрээбит Мориц Бенёвскэй бэйэтин Мадагаскаар импэрээтэринэн биллэриммит уонна Францияҕа сэриини биллэрбит.

* Атырдьах ыйын 19 (урукку истиилинэн атырдьах ыйын 8 күнүгэр) — Екатерина II ыраахтааҕы Иосиф Биллингс салайааччылаах кистэлэҥ географическо-астрономическай байҕал эспэдииссийэтин ыытар туһунан ыйааҕы таһаарбыт. Бу эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт быраас Михаил Робек саха уонна эбээн тылларын бастакы тылдьыттарын хомуйбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1786

**1786** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 7 — АХШ-ка төрүт олохтоохторго анаан бастакы федеральнай резервация олохтоммут.
* Атырдьах ыйын 8 — Жак Бальма уонна Мишель Паккард бастакынан Альпа хайаларын саамай үрдүк чыпчаалларыгар Монблаҥҥа тахсыбыттар. Бу түгэн альпинизм төрүттэнниитинэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1787

**1787** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 1 — Днепр өрүс дельтатыгар баар нууччалар олорор Кинбурн (туурактыы "мурун" диэнтэн) кириэппэстэрин туурак сэриилэрэ кыайан ылбатахтар. Кириэппэс көмүскэниитин Александр Суворов салайбыта, кыргыһыы кэмигэр бааһырбыта, билиэҥҥэ түбэһэ сыспыта, кини анныгар икки аты өлөрбүттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1788

**1788** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 26 — Австралияҕа Британияттан хаайыылаахтары тиэйбит *Бастакы флот* Сидней куоратын олохтообут. Сидней Европа дьонун Австралияҕа бастакы олохтоох сэлиэнньэлэрэ буолбут.
* Олунньу 9 — Габсбурдар импиэрийэлэрэ Арассыыйа-Туурсуйа сэриитигэр нууччалар диэки буолан кыттыспыт.

* Бэс ыйын 11 — Дьокуускайтан төрүттээх нуучча чинчийээччитэ Герасим Измайлов Аляскаҕа тиийбит. Бу киһи Алеут арыыларын каартаҕа тиспитэ, аатырбыт Джеймс Кууктуун көрсүбүт түгэннээх, Кук киниэхэ октан диэн каарта оҥорорго көмөлөһөр тэрили бэлэхтээбитэ.

* Балаҕан ыйын 17 — "Карансебеш кыргыһыыта" буолбут. Австрия саллааттара түүн хараҥаҕа бэйэ-бэйэлэрин туроктар дии санаан охсуспуттар уонна "кыайтаран" чугуйбуттар. Кыргыһыы хонуутугар туроктар икки күнүнэн биирдэ кэлэн туох буолбутун өйдөөбөтөхтөр.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 22 — Дьордь Гордон Байрон — Британия бэйиэтэ уонна Романтицизм бэлиэ фигурата, Эуропа биир улуу бэйиэтэ. Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойду бастакы программиһынан билиниллэр.
* Олунньу 22 — Артур Шопенгауэр — ньиэмэс бөлүһүөгэ.

## Өлбүттэр
1789

**1789** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 4 — АХШ бастакы бэрэсидьиэнинэн Джордж Вашингтон талыллыбыт.

* Кулун тутар 4 — Нью-Йорка АХШ бастакы Кэнгириэһэ мустубут.

* Муус устар 7 — Селим III Осмаан импиэрийэтин султаана буолбут.
* Муус устар 16 — сыллаахха Тобольскайга Сибииргэ бастакы типография аһыллыбыт.
* Муус устар 18 — Тобольскай куоракка Василий Корнильев диэн киһи Сибииргэ бастакы типографияны арыйбыт.

* Ыам ыйын 5 — Франция хоруола Людовик XVI былааһы былдьаһыы уустук балаһыанньата үөскээбитигэр киэҥ ыҥырыылаах Генеральнай штааттар () диэн ааттаах мунньах тэрийбит. Маннык мунньах 1614 сылтан ыҥырылла илигэ. Ол эрээри, утарсар өрүттэр сөбүлэҥҥэ киирсибэккэ, түмүгэр сотору кэминэн Француз өрөбөлүүссүйэтэ буолбута.

* Бэс ыйын 17 — Франция үһүс сосулуобуйатыттан дьокутааттар бэйэлэрин Дойду Мунньаҕынан (Assemblée nationale) биллэрэллэр. Бу түбэлтэ тиһэҕэр Францияҕа өрөбөлүүссүйэ буолуутугар уонна кыайыытыгар тиэрдибитэ.

* От ыйын 14 — Бастилияны ылыы

* Атырдьах ыйын 26 — Францияҕа өрөбөлүүссүйэ кэмигэр *Киһи уонна гражданин бырааптарын декларацията* ылыллыбыт. Декларация төрдүгэр киһи барыта төрүөҕүттэн тэҥ бырааптааҕа уонна көҥүлэ ууруллубут. Киһи уонна гражданин бэйэтэ айылҕатынан бас билэр бырааптарынан киһи тус (личность) көҥүлэ, тыл көҥүлэ, итэҕэл көҥүлэ, баттабылга утарылаһар кыахтааҕа биллэриллибиттэр.

* Балаҕан ыйын 22 — Рымник кыргыһыыта: 25 000 киһилээх Александр Суворов салайар Австрия уонна Арассыыйа холбоһуктаах аармыйалара 100 000 киһилээх Осмаан импиэрийэтин аармыйатын үлтүрүппүт.

* Балаҕан ыйын 29 — уруккуннан балаҕан ыйын 18 күнүгэр Бороҕон улууһун кулубата Сэһэн Ардьакыап Екатерина II ыраахтааҕыга киирэн "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыагын кэпсээбит.

* Алтынньы 12 (Юлиан халандаарынан алтынньы 1) — Бороҕон улууһун кулубатын Сэһэн Ардьакыап "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыага Санкт-Петербурга Судаарыстыба Сэбиэтигэр ырытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1790

**1790** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 30 (Юлиан халандаарынан тохсунньу 19) — Екатерина II Саха уобалаһын быыбарданар баһылыгын (предводитель) талар, исправнигы аныыр, саха оҕолоругар училище арыйар уонна суут (словесный суд) тэрийэр туһунан ыйаах таһаарбыт.

### От ыйа
* От ыйын 9 — Фиин хомотугар Швеция флота Арассыыйа флотун үлтүрүппүт (билиҥҥи Финляндия Котка куоратын аттыгар). Бу кыргыһыы Швеция байҕалга саамай бөдөҥ кыргыһыытынан буолбута, ону тэҥэ Балтика байҕалыгар буолбут саамай бөдөҥ кыргыһыы (Швеция 275 хараабылыгар 14 тыһ. киһилээҕэ, Арассыыйа 240-274 хараабылыгар 18,5 тыһ. киһилээҕэ). Манан Арассыыйа-Швеция 1788–1790 сс. сэриитэ түмүктэммитэ.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 19 — Нуучча суруйааччыта Александр Радищев Арассыыйа олоҕун-дьаһаҕын кириитикэлиир «Петербургтан Москубаҕа айан» диэн сэһэни суруйбутун иһин Сибииргэ көскө ыытыллыбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 6 — Швейцария Женеватыгар олохтоох ювелир Якоб Швепп гаастаах ууну оҥоруу процеһын көрдөрбүт. 
* Алтынньы 26 — Дьокуускай куорат дьаралыга бигэргэммит. Ол саҕана быһаарыыта маннык эбит: «Үрүҥ көмүс хонууга кииһи туппут хотой».
### Ахсынньы
* Ахсынньы 22 — Александр Суворов хамаандалаах нуучча сэриилэрэ Туурсуйа Измаил кириэппэһин сэриилээн ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 17 — Адам Смит, Британия филосова уонна экономиhа

## Быһаарыылар
1791

**1791** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 3 — Варшаваҕа бастакы Польша (Речь Посполита) конституцията ылыллыбыт, сыл аҥаарынан французскай Конституцияттан эрдэ…

* Бэс ыйын 21 — Франция өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр хоруол Людовик XVI чугас аймахтарын кытта Варенн куоракка күрээбиттэр.

* От ыйын 9 — Мачиннааҕы кыргыһыы — Репнин салайааччылаах нуучча армията туурактары Мачин (Мэчин, Macin, Румыния) диэн куорат таһыгар үлтүрүрүппүт. Бу кыргыһыы Яссатааҕы эйэлэһиини түргэтэппитэ.

* Балаҕан ыйын 5 — Олимпия де Гуж Дьахтар уонна гражданка быраабын декларациятын суруйбут.

* Сэтинньи 22 — Рим паапата Климент V Дьобуруопа христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт.

* Ахсынньы 15 — Вирджиния генеральнай ассамблеята Дьон быраабын туһунан биили (сокуону) бигэргэтэн АХШ үрдүнэн бу сокуон олоххо киирбит. Бу АХШ төрүт сокуонугар бастакы уон көннөрүүнү киллэрэр сокуон этэ, көннөрүүлэр киһи уонна гражданин быраабын көмүскээбиттэрэ, федерация бырабыыталыстыбатын болумуочуйатын хааччахтаабыттара.

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 22 — Майкл Фарадей — Англия химигэ уонна физигэ.

## Өлбүттэр
1792

**1792** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 9 — Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар Яссытааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаммыт.

* Кулун тутар 20 — Франция Национальнай ассамблеята гильотинаны туттары бигэргэппит.

* Ыам ыйын 17 — Чаллах мас күлүгэр 24 брокер мустаннар Нью-Йорк биржатын олохтуурга быһаарыныы ылбыттар. Билигин ол брокердар мустубут сирдэрин оннугар Уолл-стрит баар. 

* Атырдьах ыйын 10 — Француз өрөбөлүүссүйэтэ: Тюильри уораҕайыгар Швейцарияттан сылдьар харабылларын өлөртөөн баран Франция хоруолун Людовик XVI хаайбыттар. 

* Атырдьах ыйын 13 — Франция хоруола Людовик XVI хаайыллыбыт уонна норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит. 
* Атырдьах ыйын 16 — Максимилиан де Робеспьер Сокуон мунньаҕар Париж коммунатын аатыттан өрөбөлүүссүйэ трибунаалын тэрийэри ирдээбит.

* Балаҕан ыйын 7 — запорожецтар Тамань тумул арыыга аалларынан устан олохсуйа кэлбиттэр. Икки сыл иһигэр Захарий Чепега атамааннаах 25 тыһыынча хаһаак олохсуйбут, 40 станица олохтообут, киин сэлиэнньэлэрин Екатеринодар диэн ааттаабыттар.

* Балаҕан ыйын 22 — Францияҕа Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут, бу күнтэн республиканскай халандаар ааҕыллан барбыт.

* Сэтинньи 17 — Саха уобалаһын баһылыгын быыбара буолан ааспыт. Быыбары Хаҥалас улууһун баһылыга Софрон Сыранов кыайбыт, ол эрэн сотору кэминэн кырыйдым диэн солотуттан батыммыт.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 23 — Пётр Вяземскай (1878 өлб.) — нуучча бэйиэтэ уонна литэрэтиирэ кириитигэ, устуорук, тылбаасчыт, публицист. Пушкин атаһа.

* Ахсынньы 1 — Николай Лобачевскай  — нуучча математига, неевклидовай геометрия айааччыларыттан биирдэстэрэ, университет үөрэҕириитин уонна народнай сырдатыы диэйэтэлэ.

## Өлбүттэр
1793

**1793** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 21 — Франция конвена судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйдаабытын кэннэ Франция хоруола Людовик XVI гильотинаҕа төбөтө быһыллыбыт.
* Тохсунньу 23 — Польша иккис тыырыллыыта.

### Олунньу
* Олунньу 1 — Франция өрөбөлүүссүйэтин сэриилэрэ: Франция Холбоһуктаах Хоруоллукка уонна Нидерландыга сэриини биллэрбит.
* Олунньу 19 — Екатерина II өрөбөлүүссүйэ буолбут Франциятын кытта сыһыаны быһар туһунан ыйаах таһаарбыт, ол иһигэр Арассыыйаҕа Францияттан биэдэмэстэри (оччотооҕу хаһыаттары), сурунааллары уонна атын айымньылары киллэрэри боппут.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 10 — Франция өрөбөлүүссүйэтэ: жирондистар басханнарын тутаттаан баран якобинецтар былааһы ылбыттар, өрөбөлүүссүйэ диктатуратын олохтообуттар.

### От ыйа
* От ыйын 13 — француз публициһа уонна өрөбөлүссүйэниэрэ Жан-Поль Марат сууна сырыттаҕына бэлиитик Шарлотта Корде өлөрбүт.

* От ыйын 22 — Шотландияттан төрүттээх чинчийээччи Александр Маккензи (Alexander Mackenzie) Канааданы илинтэн Чуумпу далайга диэри быһа охсубут бастакы европеец буолбут.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 10 — Парижка Лувр түмэлэ аһыллыбыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 5 — Франция өрөбөлүүссүйэтэ: Франция национальнай конвена террору саҕалаабыт.
* Балаҕан ыйын 29 — Англия спорт сурунаалыгар теннис туһунан аан бастаан суруйбуттар.

### Алтынньы
* Алтынньы 15 — Франция королевата Мария Антуанетта сууттаммыт, дойдуну таҥнарыыга буруйдаммыт.
* Алтынньы 28 (Арассыыйаҕа оччотооҕуга тутуһуллар халандаарынан алтынньы 17) — Соппуруон Сыраанап Саха уобалаһыгар сахалар кулубаларынан (голова, предводитель) талыллыбыт. Ол эрээри, биллибэт төрүөтүнэн, уобалас салалтата маны бигэргэппэтэҕэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 21 — Людовик XVI — Франция хоруола, кини кэмигэр Франция Улуу Революцията саҕаламмыта. Гильотинаҕа өлөрүллүбүт.
1794

**1794** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 14 — АХШ айааччыта Эли Уитни хлопогы ыраастыыр массыынаҕа патент ылбыт.
* Кулун тутар 24 — Речь Посполита сиригэр Тадеуш Костюшко өрө туруута саҕаламмыт: Костюшко Краков куоракка Арассыыйа импиэрийэтин уонна Пруссияны утары сэриилэһэрин туһунан биллэрбит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 8 — Францияҕа улахан террор кэмигэр нолуок хомуйааччынан үлэлээбит айылҕаны чинчийэр учуонай Антуан Лавуазье таҥнарыахсыт аатыран Парижка сууттаммыт уонна гильотиналаммыт. Лавуазье аныгы химия төрүттээччитинэн ааҕыллар.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 23 — Екатерина II ыраахтааҕы дьэбириэйдэр Киевкэ олохсуйалларын көҥүллээбит.

### От ыйа
* От ыйын 27 — Парижка 9-с термидорга буолбутунан биллэр переворот буолбут. Бу кэнниттэн Улуу Француз өрөбөлүүссүйэтэ кэхтэн барбыт.
* От ыйын 28 — Француз өрөбөлүүссүйэтэ: Максимилиан Робеспьер уонна Луи Антуан де Сен-Жюст гильотинаҕа өлбүттэр.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 20 — Арассыыйаны уонна Пруссияны утары Костюшко өрө туруута: Великопольшатааҕы өрө туруу саҕаламмыт.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 4 — Александр Суворов сэриилэрэ Праганы (Варшава аттынааҕы сэлиэнньэ) ылбыттар. Поляктар өрө туруулара хам баттаммыт. Бу кэнниттэн элбэх поляк дворяннара Сибииргэ көскө уонна хаатыргаҕа ыытыллыбыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 8 — Антуан Лавуазье (1743 төр.), Франция учуонайа, аныгы химияны олохтооччу.
1795

**1795** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 23 — Нидерланды кытылын таһыгар сэдэх түбэлтэ буолбут — кавалерия уонна флот кыргыһыыта. Франция гусардара мууска хам тоҥон турар 14 Нидерланды хараабылыгар саба түспүттэр уонна абордажтаан ылбыттар.

* Кулун тутар 28 — Речь Посполита хотугу өттө Курляндия уонна Земгалия герцогствота Арассыыйа импиэрийэтин сорҕотунан буолбут.

### Муус устар
* Муус устар 26 — Арассыыйа Курляндияны бэйэтигэр холбообут.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 31 — Франция өрөбөлүүссүйэтэ: Трибуналы суох гыммыттар.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 22 — Францияҕа конвент III сыллаах Конституция диэни бигэргэппит, бу докумуон киһи барыта быыбарга кыттар быраабын аан бастаан кэрэһилээбит.
### Алтынньы
* Алтынньы 4 — Наполеон бастакы биллиитэ: өрөбөлүүссүйэни утары турбут өрө туруулары хам баттаабыт.

* Алтынньы 24 — Польша уонна Литва холбоһуктарын, Речь Посполитаяны, үсүһүн букатыннаахтык Арассыыйа, Пруссия уонна Австрия үллэстибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1796

**1796** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 12 — Арассыыйаҕа «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕа тахсыбыт. Ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество күбүөрүнэ буолбут, уобаластар, ол иһигэр Саха уобалаһа, — уезд буолбуттар, уездтар комиссарство буолбуттар.
* Ыам ыйын 10 — Бастакы коалиция сэриитэ: Наполеон Италияҕа Австрия сэриилэрин Лоди күргэтин аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Австриялар 2000 кэриҥэ киһилэрин сүтэрбиттэр.
* Ыам ыйын 14 — Британия эмчитэ Эдуард Дженнер аан бастакынан хара уоспа утары быһыы оҥорбут. Бастакы быһыы ынах уоспатыттан оҥоһуллубута, онон эмп аата латыынныы variola vaccinia диэн ааттаммыта (vacсa — латыынныы ынах), ол ынах тириитэ билигин да түмэлгэ көрдөрүүгэ турар.

## Төрөөбүттэр

* Олунньу 15 — Петр Анжу (1869 өлб.) — Арассыыйа флотун адмирала, Арктиканы чинчийээччи. Саҥа Сибиир арыыларын хотугу бөлөҕө кини аатынан ааттаммыта.

* От ыйын 6 — Николай I — Арассыыйа ыраахтааҕыта. 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Бу киһи бүрүстүөлгэ олоруута дьалхаантан саҕаламмыта: 1825 сыллаахха декабристар өрө турбуттара, былааһы былдьыы сатаабыттара.
* От ыйын 17 — француз худуоһунньуга Жан Батист Камиль Коро.

## Өлбүттэр
1797

**1797** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 16 — Москубаҕа импэрээтэр Павел I коронацията буолбут.
* Ыам ыйын 12 — Венеция салалтата генерал Бонапарт ультиматумун ыларга күһэллибит — Венеция өрөспүүбүлүкэтэ суох буолбут.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 26 — Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар Иннокентий сибэтиитэл аҕабыыт төрөөбүт, нуучча миссионера, Хотугу Америкаҕа бастакы православнай епископ уонна архиепископ буолбута, Саха сиригэр өр сылларга үлэлээбитэ, таҥара дьиэтин кинигэлэрин сахалыы тылбааһын тэрийбитэ, кэлин Москуба уонна Коломна митрополита (1879 өлб.)
* Ахсынньы 13 — Генрих Гейне, ньиэмэс бэйиэтэ, суруналыыһа уонна кириитигэ (1856 өлб.)

## Өлбүттэр
1798

**1798** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 12 — Павел I ыраахтааҕы эргэ үгэстээхтэр () бэйэлэрин таҥараларын дьиэтин тутталларын көҥүллээбит, епархиялар аккыырайдарыгар эргэ үгэстээхтэр аҕабыыттарын аныыр кыаҕы биэрбит.
* Ыам ыйын 24 — Ирландияҕа Британия баһылыырын утары өрө туруу саҕаламмыт. Күһүөрү хам баттаммыта эрээри, утарсыы букатыннаахтык тохтооботоҕо.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1800

**1800** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 4 — Вашингтон куоратыгар Үрүҥ Дьиэ тутуута түмүктэммит. Манна АХШ бэрэсидьиэнэ кэргэттэринээн олохсуйа киирбит.
* Бэс ыйын 14 — Бастакы консул Наполеон Бонапарт хамаандалаах француз аармыйата Австрия сэриитин Хотугу Италияҕа Маренго аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт, онон Италияны хос сэриилээн ылбыт.

## Төрөөбүттэр
Саха суругунан бастакы уус-уран айымньытын суруйбут Уваровскай Афанасий Яковлевич Эдьигээҥҥэ төрөөбүт.

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 18 — Александр Суворов (1730 төр.), нуучча полководеһа.
* Алтынньы 8 — Салават Юлаев (1754 төр.), башкиир бэйиэтэ, Емельян Пугачёвтуун өрө турууну тэрийсибит киһи.
Уганда

**Уганда Республиката** диэн Илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Кения илин, Судан хоту, Конго Демократ Республиката арҕаа, Руанда соҕуруулуу илин уонна Танзания соҕуруу. Соҕуруу Виктория күөл баар. Киин куорат Кампала.

## Уганда бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 3 — Уганда эрэйдэнэн өлбүт дьонун күнэ (1964)
* Алтынньы 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1962)
Эритрея

**Эритрея** (араб. إرتريا Iritriya) диэн хотугулуу илин Африка дойдута. Кинилиин кирбиилэhэллэр Судан арҕаа, Этиопия соҕуруу уонна Дьибути соҕуруулуу илин. Илин уонна хотугулуу илин Кыhыл байҕал баар. Иэнэ 118,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 4,400,000. Киин куорат Асмара.

## Эритрея бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1993 сыллаахха Эфиопияттан тутулуга суох буолбут
* Бэс ыйын 20 — Толук буолбут дьон күнэ
Тамма тимири уһаарар завода

**Тамма тимири уһаарар завода**. 1731 сыллаахха Дьокуускайтан 30 биэрэстэ соҕуруу диэкки *Тамма* үрэххэ Иккис Камчатка экспедициятын (1733 - 1743) хааччыйар сыалтан тимири уһаарар завод аһыллыбыта.

Хараабылларга аналлаах дьаакырдары уонна да атын туһалаах тимир малы оҥорор этэ. Сайын Өлүөнэ очуостарынтан тимирдээх буору аалынан таһар этилэр. 200 киһи үлэлээбитэ. 

Экспедиция бүппүтүн кэннэ 1744 сыллаахха завод сабыллыбыта 1748 сыллаахха заводтан хаалбыт дьиэлэри халаан уута илдьэ барбыта. 

1750 - 1760 сыллардаахха заводу сөргүтэ сатаабыттара да кыаллыбатаҕа. 

## Өссө маны көр
* Иккис Камчатка экспедицията (1733 - 1743)

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. М., 2000 г.
Маак Ричард

200px|thumb|right|Р. Маак
**Маак Ричард Карлович** (), натуралист, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи, педагог (1825 сыл балаҕан ыйын 5 күнэ, Аренсбург (билигин — Курессааре, Эстония) — (1886 сэтинньи 13 (аныгы истиилинэн сэтинньи 25) күнэ, Петербург).
 
Санкт-Петербург университетыгар үөрэммитэ, учууталлаабыта, Иркутскай губернияҕа училищелар инспектордара буолбута. Хас да экспедицияны тэрийэн ыыппыта — ол иһинэн Саха сирин Бүлүү уокуругар (1853—1855 сыллардаахха), аан маҥнай Бүлүү, Чуона, Өлүөхүмэ тардыыларын айылҕатын, геологиятын уонна олохтоохторун чинчийбитэ. Ону таһынан Амур уонна Уссури өрүстэр тардыыларын чинчийбитэ. 

## [[Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ (1854-1855)|Бүлүүтээҕи эспэдииссийэ]]

Р. Маак 1853 с. муус устарыгар Нуучча географияҕа уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатыгар үлэһит чилиэнинэн киирбит. Бу сыл Бүлүүтээҕи экспедицияны баһылаабыт. Бу экспедиция география, история, этнография, статистика уонна килиимэт өттүттэн үөрэтиэхтээх эбит.

Этэрээккэ өссө байыаннай топограф А. К. Зондгиген, препаратор М. Фурман киирбиттэр, Саха сиригэр кинилэргэ А. П. Павловскай диэн учуутал кыттыспыт. 1854 с. тохсунньутугар Иркутскайтан тахсан, Дьокуускайынан муус устарга Бүлүү өрүс төрдүгэр тиийбиттэр. От ыйын саҥатыгар Таас диэн сиргэ сылдьыбыттар, бу ый 5 суругар Сунтаарынан Иркуутскайга этногрфияҕа уонна айылҕаҕа сыһыаннаах коллекция ыытарга бэлэмин туһунан суруйар. Холобур суруйар: «в Нюрбинской долине я занимался обзором геогностических пород, собирал растения и этнографические предметы. Следуя отсюда обратно, я долгом почел заехать к якуту Ноговицыну, известному по особой ревности к распространению хлебопашества, он имеет большое хозяйство и труды его вполне замечательны».

Онтон экспедиция икки аҥыы арахсыбыт, Павловскай Марха өрүскэ барбыт, оттон Маак бөлөҕө Өлөөн өрүскэ барбыт. Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран Бүлүү өрүһүнэн түһэ сатаабыттар, да тымныйан ол кыаллыбатах. Ыарахан 800 биэрэстэлээх суолунан экспедиция 1854 с. ахсынньы 25 Чона өрүс төрдүгэр тиийэр. Онтон 1855 с. тохсунньутугар Сунтаарга тиийэн Павловскай бөлөҕүн кытта холбоһор. Бу тухары Иркутскайга суруктары суруйар.

Сунтаартан экспедиция Өлүөхүмэҕэ көһөр, уонна 1855 с. олунньутугар Иркутскайга төннөр.

## Маак аатынан ааттаммыт үүнээйилэр
Маак урут биллибэтэх үүнээйилэри арыйбыт уонна үөрэппит. Сорох үүнээйилэр кини аатын сүгэллэр:
* *Maackia amurensis* — Амуурга үүнэр боб ыалыгар киирэр үүнээйи.
* *Lonicera maackii* — Амуурдааҕы жимолость.
* *Prunus maackii* — Амуурдааҕы вишня.


Image:Maackia amurensis.jpg|Амуур боба.
Image:LoniceraMaackiiFlowers3.jpg|Амуурдааҕы жимолость
Image:Prunus Maackii A.jpg|Амуурдааҕы вишня.


## Айымньылара
* Путешествие на Амур, совершенное по распоряжению Сибирского отдела Русского географического общества в 1855 году, СПБ, 1859;
* Путешествие по долине реки Уссури, т, 1—2, СПБ, 1861;
* Вилюйский округ Якутской области, ч. 1, 2 изд., ч. 2—3, СПБ, 1877—1886;
* Очерк флоры Уссурийской страны (1862);
* Енисейская губерния (в «Списках населённых мест Российской империи»).

## Өссө маны көр
Маак Бүлүүтээҕи экспедицията (1854 — 1855 сс.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Харбин

**Харбин** (Кытайдыы: толору - 哈爾濱 Hā'ěrbīn, кылгатыллыбыт - 哈尔滨 Hā'ěrbīn) — Кытай хотугулуу-илиҥҥи Хэйлундзян (Толору кытайдыы - 黑龍江, кылгатыллыбыт - 黑龙江 Hēilóngjiāng) провинциятын киинэ.

**Харбин** администрацияларынан маннык арахсар: 
* 8 куорат оройуоннара (*Даоли*, *Наньган*, *Сянфан*, *Даовай*, *Пинфан*, *Сунбэй*, *Хулань*, *Ачэн*), 
* 3 уезд таһымнаах куораттар (*Шанджи*, *Шуанчэн*, *Учан*) уонна 
* 7 уезд (*Фанджэн*, *Биньсянь*, *Илань*, *Баянь*, *Тунхэ*, *Мулань*, *Яньшу*) 

Нэһилиэнньэтин ахсаана — 9,5 мөлүйүөн киһи.

## Остуоруйаттан
thumb|200px|Харбиннааҕы Софияҕа аналлаах нуучча таҥаратын дьиэтэ
Куорат 1898 сыллаахха Трансманчжурия магистралыгар станция быһыытынан үөскээбитэ, ол иһин куорат эргэ өртө Сибиир куораттарын майгыннатар. 

Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаттан дворяннар, апыһыардар, "үрүҥнэр" күрээбиттэрэ уонна куорат сайдыытыгар олук уурбуттара.
1932 сыллаахха куораты Дьоппуоннар ылбыттара. 

1945 сыллаахха кыһыл армия босхолообута. Кытай сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах этэ.
Михайлова Марта Георгиевна

200px|thumb|right|Михайлова Марта Георгиевна
**Михайлова Марта Георгиевна** — филология билимнэрин кандидата, СГУ профессора. Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Мэҥэ Хаҥаласка Майаҕа 1938 с. кулун тутар 17 күнүгэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Дьокуускайга бүтэрбит (№ 9). 1961 с. СГУ гуманитарнай факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрбит. 

Үөрэнэ сылдьан уопсастыбаннай улэҕэ күргүөмнээхтик кыттыбыта, хомсомуолга үлэлээбитэ, суруналыыстыкаҕа холоммута, устудьуон наукаҕа уопсастыбатыгар кыттыбыта. Сталин, онтон Ленин стипендиата этэ,  «Молодежь Якутии» өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар устудьуоннар салааларын ыыппыта, Саха Сирин комсомолун обкомун бюротун чилиэнэ этэ. 

Үөрэҕин бүтэрэн баран нуучча уонна омук литератууратын кафедратыгар ассистенынан анаммыта. Биир сылынан 1962 с. «История русской литературы» специальноска аспирантуураҕа киирбитэ, онтун бүтэрэн баран, с 1965 с. кафедратыгар салгыы үлэлээбитэ. 1971 с. МГУ нуучча историятын кафедратыгар стажировкаламмыта, 1972 с. кандидат диссертациятын «Поэзия сибирской ссылки 80—90-х годов XIX века» тиэмэҕэ көмүскээбитэ.

1982—1987 сс. нуучча уонна омук литератууртын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1995 с. алтынньытыгар кафедра профессорынан бигэргэммитэ. 

Кэргэнэ биллиилээх поэт Алексей Михайлов.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1998)

## Сигэлэр
* Национальнай библиотека сайта
Тибиэт

340px|thumb|Тибиэт хаартата
thumb|right|260px|Тибиэт былааҕа.

**Тибиэт** (тибиэттии བོད་, кытайдыы 西藏) диэн Азия хаптал хайалаах региона. Хималайаттан хоту баар. Тибиэт дьоно олороллор. Үрдэлэ 4,900 м, Сир ордук үрдүк региона буолар. Тибиэт урут тутулуга суох дойду этэ уонна араас хоруоллуктарга уонна иллэргэ арахсара. Билигин Кытай бас билэр сирэ.
Божедонова Анастасия Николаевна

200px|мини|Божедонова Анастасия Николаевна
**Божедонова Анастасия Николаевна** — CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимнэрин кандидата.

СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, билигин Канаадаҕа олорор.

Уус-Алдан улууһун Чэриктэй нэһилиэгэр 1948 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүт. Оскуоланы туйгуннук бүтэрбит. Саха судаарыстыбаннай университетын "омук тылын учуутала" диэн идэҕэ үөрэнэн бүтэрбит. Дьокуускай 20 уонна 14 оскуолаларыгар учууталлаабыт, завучтаабыт. ГУНО инспектор-методииһынан үлэлээбит. ЮНЕСКО СӨ национальнай кэмитиэтин бэрэстээтэллэриттэн биирдэстэринэн үлэлээбит. 

1993 сыллаахха Саха өрөспүүбулүкэтин бэрэсидьиэнин иһинэн үлэлиир Ыал, дьахтар,оҕо кыһалҕаларын уонна демография политикатын Кэмитиэтин салайааччыта буолбут «Дети Саха-Азия» пуонданы салайбыт. 

Билигин Анкориджка (Аляска, АХШ) Хотугу форум секретариатыгар СӨ бэрэстэбиитэлэ.
Омолоон

**Омолоон өрүс**. Халыма уҥа салаата. Уһуна 1114 км., тардыытын иэнэ 113000 км². Магадан уобалаһыгар Халыма үрдэлигэр бастаах. 

Дьүкээгир хаптал хайалаах сирин илин өртүнэн устар. Чукотка автономиялаах уокуругар киирэн ылар. Алын тардыыта Халыма намталынан устар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара: уҥаттан *Молоҥдаах*, *Олойчаан*, *Олой*; хаҥастан *Кедон*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Неоген

**Неоген** — геология периода, Кайнозой кэнниттэн иккис период. 23,03 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 2,58 мөлүйүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 

Устата 23 мөлүйүөн сыл. Үүттээх харамайдар салгыҥҥа уонна байҕалга салҕыы сайдаллар – кит уонна абааһы үрүмэччитэ үөскүүллэр. 

Плаценталаахтар атын харамайдары периферияҕа ыган таһаабыттар. Оччотооҕу фауна билиҥҥигэ олус майгынныыр. 

Ол гынан баран мастадоннар уонна батас тиистээх баабырдар өссө олохтон туоруу иликтэр. Бөдөҥ көппөт көтөрдөр сабыдыаллара киэҥ.

## Быһаарыылар
Период (геология)

**Геология периода** — геохронология шкалатыгар эраны арыттыыр кэрчик.

Геохронология шкалатыгар периодтар үксүнэн эпохаларга бытарыйаллар.

2004 сыллаахха Аан Дойдутааҕы геология холбоһуга Неопротерозой эраҕа Эдиакарий периоды билиммит, 130 сылга маҥнайгы билиниллибит период.

## Сигэлэр

* PALEOMAP Project
Одьуогун

**Одьуогун өрүс**. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 523 км., тардыытын иэнэ 24300 км². Муома сискэ бастаах *Сулуккан* уонна *Дөлькү* үрэхтэр холбоһууларыттан саҕаланар. 

Тардыытыгар 908 км² уопсай иэннээх 2800 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара: уҥаттан *Дойду*, *Хуоска*; хаҥастан *Бургалыы*, *Арҕаа Кыҥырайдаах*, *Чөчөлүгүн* уонна *Силэп*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Зырянка (өрүс)

**Зырянка өрүс**. Халыма хаҥас салаата. Уһуна 299 км., тардыытын иэнэ 7310 км². Гарымчаан сискэ бастаах. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата уҥаттан *Сибик*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Рассоха

**Рассоха өрүс**. Дьаһаак өрүс хаҥас салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 8820 км². Улахан Чиистай сис илин эниэтигэр бастаах. Гэрмычаан, Муома уонна Арҕаа Таас систэри быһа охсор. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Березовка (өрүс)

**Березовка өрүс**. Халыма уҥа салаата. Уһуна 517 км., тардыытын иэнэ 24800 км². Магадан уобалаһыгар 
Дьүкээгир хаптал хайалаах сиргэ бастаах.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 2000 күөл баар. 

Сүрүн салаалара: уҥаттан *Сивер*, *Супри*; хаҥастан *Летняя*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өньүүй

**Өньүүй өрүс.** Халыма өрүс уҥа салаата. Чукотка автономиялаах уокурукка бастаах *Кыра Өньүүй* уонна *Улахан Өньүүй* өрүстэр холбоһууларыттан саҕаланар.

Уһуна 8 км, тардыытын иэнэ 107000 км². Тардыытыгар 705 км² уопсай иэннээх 7000 күөл баар

Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 650 м³. *Аал сырыыта* баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эбэҥкилэр

**Эбэҥкилэр** — омуктар.

Бүгүҥҥү күҥҥэ Өлүөхүмэ, Уус-Маайа, Эдьигээн уонна Алдан улуустарыгар 15 тыһыынчаттан арыый тахсар ахсааннаах эбэҥкилэр олороллор, ол эбэтэр кинилэр Арассыыйа эбэҥкилэрин 42%-гар чугаһыыр ахсааннаахтар. 2002 сылга ыытыллыбыт биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйаҕа 35 527 эбэҥки олороро.

## Эбэҥкилэр Саха сиригэр

## Омук сиригэр олорор  Эбэҥкилэр

* Америка эбэҥкилэрэ
* Эбэҥкилэр Саха Сиригэр
* Скандинавиа эбэҥкилэрэ
* Канаада эбэҥкилэрэ
* Кытай эбэҥкилэрэ

Эбэҥкилэр Арассыыйаттан ураты атын дойдуларга эмиэ олороллор.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Ил Түмэн, Парламент хаһыата*, Кулун тутар 13 күнэ, 2009 сыл, №9
Ахсынньы 18

**Ахсынньы 18** диэн Григориан халандаарыгар сыл 352-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 353-c күнэ). Сыл бүтүө 13 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Дойдулар ардыларынааҕы мигрант күнэ. Мигрант аан дойдутааҕы күнэ. Международный день мигранта (A/RES/55/93)
*  — Дойдулар ардыларынааҕы арааб тылын күнэ. ХНТ-га арааб тылын күнэ ()

*  — ЗАГС үлэһиттэрин күнэ
*  — Арассыыйа Ис дьыала уорганнарын Бэйэ куттала суох буолуутун чаастарын күнэ
*  — Дойду күнэ
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
*  — Полиция күнэ

## Түбэлтэлэр
* Б.э.и. 218 сыл — Ганнибал римляннары Требия аттыгар үлтүрүппүт.
* 1271 — Хубилай хаан бэйэтин импиэрийэтин аатын «Юань» (元 yuán) диэҥҥэ уларыппыт, инньэ гынан Кытайга Юань династията олохтоммут.
* 1622 — Португалия сэриилэрэ Конго Хоруоллугун сэриитин Мбумби аттынааҕы кыргыһыыга (аныгы Ангола сирэ) үлтүрүппүттэр.
* 1708 — Петр I ыйааҕынан Арассыыйа 8 күбүөрүнэҕэ араарыллыбыт. Дьокуускай 18 куорат ахсааныгар Сибиир күбүөрүнэтигэр киирбит.
* 1833 — Арассыыйа импиэрийэтин өрөгөйүн ырыата «Боже, Царя храни!» бастакытын толоруллубут.
* 1865 — АХШ конституциятыгар кулуттааһыны суох оҥорор 13-с Көннөрүү ылыныллыбыт.
* 1892 — Петр Чайковскай «Щелкунчик» оператын премьерата Санкт-Петербурга буолбут.
* 1916 — Верден аннынааҕы кыргыһыы түмүктэммит. Французтар 2-3 км кимэн киирэн ньиэмэстэри тохтоппуттар. 430 тыһ. тиийэр киһи өлбүт.
* 1919 — Бүлүү уокуругар Колчак салалталаах былаас сууллан сэбиэскэй былаас олохтоммут. Сарсыныгар ревком буоластар хамыһаардарын анаабыт: Орто Бүлүү уонна Мастаах буолаһын хамыһаарынан Гоголев С.Ф., Үөһээ Бүлүүгэ уонна Үөдүгэйгэ Кардашевскай Р.И., Мархаҕа, Ньурбаҕа уонна Куочайга Михайлов С.К., Сунтаарга уонна Хочоҕо - Михайлов И.Г. анаммыттар.
* 1925 — Москубаҕа ВКП(б) XIV сийиэһэ аһыллыбыт.
* 1958 — аан дойдуга бастакы сибээс спутнига Project SCORE орбитаҕа таһаарыллыбыт.
* 1987 — Perl көмпүүтэр тылын бастакы барыла тахсыбыт.
* 2011 — АХШ сэриилэрин бүтэһик чаастара Ираак сириттэн таһаарыллыбыттар. Кинилэр Ираакка 2003 сыллаахха Саддам Хусейн эрэсиимин сууллара киирбиттэрэ.

## Төрөөбүттэр
* 1921 — Юрий Никулин — киинэ артыыһа, клоун, тэлэбиидэнньэ ыытааччыта, Цветной бульвардааҕы сыырка дириэктэрэ, ССРС норуодунай артыыһа, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1929 — Татьяна Григорьева — Илиҥҥи култуураны уонна философияны чинчийээччи, философия билимин дуоктара, профессор.
* 1931 — Николай Босиков — бэйиэт, сэһэнньит, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1946 — Стивен Спилберг — Америка киинэ режиссера уонна продюсера, үс төгүллээх «Оскар» бириэмийэ лауреата.
* 1960 — Валерий Луковцев — өр сыллар тухары (2020 сылга диэри) «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ, Баайаҕа нэһилиэгин (Таатта улууһа), Мэҥэдьэк нэһилиэгин (Ньурба улууһа) уонна Таатта улууһун Ытык киһитэ.
* 1962 — Нина Герасимова — суруналыыс, уопсастыбаннай диэйэтэл. 
* 1963 — Брэд Питт — Америка киинэ артыыһа, «Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата.
* 2001 — Билли Айлиш, ырыаһыт уонна ырыа суруйааччы.

## Өлбүттэр
* 1737 — Антонио Страдивари (1644 төр.), скрипка ууһа.
* 1968 — Пантелеймон Аргунов — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Дьоппуону утары сэриигэ кыттыбыта.
Хара Уулаах (өрүс)

**Хара Уулаах өрүс**. Уһуна 185 км., тардыытын иэнэ 5350 км². Баһа Хара Уулаах сискэ бастаах, Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотугар түһэр. 

Тардыытыгар 1000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥастан *Ойуун Үрэҕэ* (54 км), уҥаттан *Богучаан* (61 км.) салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа үрэх

**Саҥа Үрэх**. Лаптевтар байҕалларын Уомуллаах тамаҕар түһэр. Уһуна 303 км., тардыытын иэнэ 2840 км².

Дьааҥы - Индигир намтал хотугу уһугар баар *Үрүҥ Хаастаах* диэн үрдэлгэ бастаах. Тардыытыгар 1000 күөл баар.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан биир бөдөҥ *Чахма* (56 км.) диэн салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хоромой

**Хоромой [[өрүс]]** (, Хромая?) — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр устар өрүс (үрэх). 

Уһуна 711 км (сорох сиргэ 685 км дэнэр), тардыытын иэнэ 19700 км². Полоуснай томторооттон (Полоусный кряж) түһэр Тэмтэкэн (?) уонна Немалак (?) Араҥас диэн үрэхтэр силбэһиилэриттэн үөскүүр, Дьааҥы - Индигир намталынан устар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хрома тамаҕар (Хромская губа) түһэр. 

Тардыытыгар 1333 км² уопсай иэннээх 8000 күөл баар, олортон ордук бөдөҥнөрө: Солунтах, Уһун-Уулах-Түбэтэ, Туоран-Күөл, Сүүрүктээх, Холоруктаах. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри мууһунан бүрүллэр. Курдат тоҥор.

Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах *Тэҥкэли* (119 км.) уонна *[[Үрүҥ Уулаах]]* (314 км.)

### Кэрэхсэбиллээх чахчылар
2009 сыллаахха Аллайыаха улууһугар ууттан 9 миэтэрэ үрдүккэ кытыл үөһээ өттүттэн 2 миэтэрэ кэриҥэ аллара араҥаҕа 6-7 ыйыгар өлбүт *Хоромой сэлиичээнэ* () көстүбүтэ. Уһуна 158,5 см, арҕаһынан үрдүгэ — 60 см, ыйааһына — 100 кг кэриҥэ).

* Атырдьах ыйын 29 (уруккуннан а.ы. 19) — Дьокуускайдааҕы Бирикээс дьиэтэ Терентий Алексеев диэн сулууспалаахха (служилому человеку) Хоромой үрэххэ дьаһаах тутар кыстык (симиэбийэ), остуруок тутар уонна олохтоохтортон дьаһаах хомуйар туһунан сорудах өйдөбүнньүк () суруйбут.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

## Быһаарыылар
Үрүҥ Уулаах

**Үрүҥ Уулаах өрүс**. Хрома өрүс хаҥас салаата. Уһуна 314 км., тардыытын иэнэ 6210 км².

Баһа *Үрүҥ Уулаах* күөлгэ баар уонна Дьааҥы - Индигир намталынан устар. Тардыытыгар 1600 күөл баар.

Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥастан *Абааһылаах Сээн* (50 км.) диэн салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үөлэ

**Үөлэ өрүс**. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 19200 км². Баһа Хотугу Сибиир намталыгар баар уонна Лаптевтар байҕалларын Анаабыр тамаҕар түһэр.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥастан *Хаҥалас Үөлэ* (244 км.), *Хатыгын Үөлэтэ* (171 км.), *Тиистээх Үрэх* (143 км.); уҥаттан *Салҕа* (134 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хаастаах

thumb
**Хаастаах өрүс**. Уһуна 278 км., тардыытын иэнэ 5980 км². Дьааҥы - Индигир намталынгар бастаах уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал Хаастаах тамаҕар түһэр.

Тардыытыгар 418 км² уопсай иэннээх 3000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

Уҥаттан икки бөдөҥ салаалаах *Мутная* (110 км.) уонна *Чайхана* (115 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Большая Куропаточья

**Большая Куропаточья өрүс**. Уһуна 391 км., тардыытын иэнэ 6240 км². Халыма намталыгар бастаах, Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр. Төрдө эстуарийдаах.

Тардыытыгар 260 км² уопсай иэннээх 2300 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэллээх

**Сиэллээх өрүс**. Уһуна 352 км., тардыытын иэнэ 8700 км². Баһа уонна сүүрээнэ Дьааҥы - Индигир намталга баар, Лаптевтар байҕалларын Сиэллээх тамаҕар түһэр. 

Тардыытыгар 6000 күөл баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥастан *Сыгынастаах* (90 км), уҥаттан *Сүүрүктээх* (235 км.) салаалардаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балыктаах

**Балыктаах өрүс**. Олгуйдаах арыыга баар өрүс. Уһуна 205 км., тардыытын иэнэ 4110 км². Илин Сибиирдээҕи байҕал *Смирницкай* хомотугар түһэр.

Тардыытыгар 150 күөл баар. Балаҕан ыйыттан от ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара: уҥаттан *Туора Үрэх* (63 км.), *Дьириҥ* (69 км.); хаҥастан *Тихая* (53 км.) уонна *Кустаах Үрэх* (83 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Большая Чукочья

**Большая Чукочья өрүс**. Уһуна 758 км., тардыытын иэнэ 19800 км². Уһун Күөлгэ бастаах, Халыма намталынан устан баран Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр.

Тардыытыгар 3600 км² уопсай иэннээх 11500 күөл баар. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

Хаҥастан икки бөдөҥ салаалаах *Өлүөрэ* (226 км.) уонна *Сэмэн Үрэх* (121 км.); Уҥаттан *Слава Үрэҕэ* (106 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Шаньдун

**Шаньдун** (山东, Shāndōng) — Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин провинцията.
Ахсынньы 30

**Ахсынньы 30** диэн Григориан халандаарыгар сыл 364-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 365-c күнэ). Сыл бүтүө 1 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.
*  — Словакия тутулуга суох буолуутун күнэ День провозглашения Словакии независимым духовным краем 
*  — Ризаль күнэ. Бу күн 1896 сыллаахха Хосе Ризаль диэн Пилипиин суруйааччытын уонна офтальмолог бырааһын Испания былаастара өлөрбүттэр. Бу киһи тутулуга суох буолуу иһин өрө турууга быһаччы кыттыбатаҕа эрээри, айымньылара уонна реформаҕа ыҥырыылара өрөбөлүүссүйэни күөдьүппүттэрэ 
*  — Кванза бэһис күнэ
* Арҕаа христианство — Ороһооспо алтыс күнэ

## Түбэлтэлэр
* 534 — Византия импиэрийэтигэр Юстиниан кодексатын иккис уонна бүтэһик таһаарыыта үлэҕэ киирбит.
* 1066 — Гранаадаҕа олохтоох мусульмааннар дыбарыаска киирэн дьэбириэй төрүттээх Иосиф ибн Нагрел хоруолу өлөрбүттэр, бу кэнниттэн куорат дьэбириэйдэрин улахан аҥаардарын өлөртөөбүттэр.
* 1419 — Үйэлээх сэрии: Ла-Рошель кыргыһыыта.
* 1806 — Туурсуйа Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. Арассыыйа сэриилэрэ Баку куораты ылбыттар.
* 1916 — Нуучча ыраахтааҕытын сүбэһитин Григорий Распутины кинээс Феликс Юсупов салалталаах бөлөх өлөрбүт. Өлүгүн үс хонон баран Москуба өрүскэ ойбонтон булбуттара.
* 1918 — Саха сиригэр *Уобаластааҕы Земство* сир реформатын саҕалаабыт. Сири *кылааһынан* бас билии оннугар, тыа сирин биирдии үлэһит киһитигэр сир *паайынан* түҥэтиллибит.
* 1922 — ССРС диэн биир судаарыстыба үөскээбит. РСФСР, Украина ССР, Белорусия ССР уонна Закавказье СФСР киирбиттэр, киин куоратынан Москуба буолбут, бу түөрт өрөспүүбүлүкэ хаһан баҕарар сойуустан тахсар бырааптаахтара.
* 1922 — Верхоянскай (Үөһээ Дьааҥы)куоратын үрүҥнэр төгүрүйбүттэр. Осада кэлэр сыл бэс ыйын ортотугар диэри салҕаммыт.
* 1930 — Анаабыр оройуона олохтоммут.
* 1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев Музыка үрдүкү оскуолатын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.
* 1997 — Дьокуускайга Саха Виктория араадьыйа үлэтин саҕалаабыт.
* 2006 — Ираак урукку бэрэсидьиэнэ Саддам Хусейн өлөрүллүбүт.

## Төрөөбүттэр
* 1865 — Редьярд Киплинг (1936 өлб.), суруйааччы, бэйиэт. "Маугли" ааптара.
* 1905 — Даниил Хармс, бэйиэт, суруйааччы уонна драматург (1942 өлб.).
* 1906 — саҥа истиилинэн ахсынньы 30 күнүгэр Житомирга Сергей Королёв — халлаан куйаарыгар тахсыбыт бастакы аракыаталар сүрүн конустурууктардара.
* 1959 — Чурапчыга Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, муосчут Егор Саввин төрөөбүт.

## Өлбүттэр
* 1965 — Спиридон Петров (1894 с. Марха улууһугар төр.), олоҥхоһут.
* 2002 — Юрий Уржумцев (1929 төр.), Арассыыйа НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, 1997—2002 сылларга Саха сиринээҕи Наука киинин Президиумун бэрэстээтэлэ.
Ирбэт тоҥ

thumb|200px|Сир хотугу аҥарыгар ирбэт тоҥ тарҕаныыта (кытаран көстөр күөх өҥнөөх)
thumb|200px|Эмпэҕэ ирбэт тоҥ көстөр
[200px|thumb|[саха сирэ|Саха сиригэр Удачная алмаас карьера]]
**Ирбэт тоҥ** эбэтэр *криолитозона* сорҕото, сайын ситэ ууллубат тоҥ буор. Сиргэ 35 мөл км² иэннээх сиргэ тарҕанар, Аляска, Канада, Азия, Эуропа хотугулуу өртүлэрэ, Хоту океан арыылара.

**Ирбэт тоҥ** тарҕаныыта — сир хаҕын үөһээ өртүн температурата өр кэмҥэ (2 - 3 тыһыынча сыл) 0° үрдүк тахсыбат. Ирбэт тоҥҥо сир уута мууһуран турар, ол халыҥа 1000 м. тиийиэн сөп.

Ирбэт тоҥ сир уопсай кураанах сир иэниттэн 25% ылар. Аустралияҕа уонна Африкаҕа эрэ суох. Улахан аҥара кэнники мууһуруу эпоха удьуора уонна билигин бытааннык ирэн эрэр. Ирбэт тоҥҥо айылҕа гааһа үөскүөн сөп.

Ирбэт тоҥу маҥнай чинчийбиттэринэн буолаллар нуучча XVII үйэтээҕи Сибиири сэриилээн ылааччылар. Нуучча ыраахтааҕытыгар суруктарыгар сайын буор икки эрэ миэтир ирэр дииллэр этэ.

Ирбэт тоҥу наука өртүнэн үөрэтиини *Сумгин М.И.* 1927 сыллаахха саҕалаабыта. . 

Арассыыйа сирин 65% - ирбэт тоҥ. Сибииргэ уонна Уһук Илин хоту өртүгэр киэҥник тарҕаммыт. Саха сирэ барыта ирбэт тоҥ зонатыгар сытар. Бүлүү өрүс баһын диэкки дьириҥэ 1370 м., Итини 1982 сыл олунньутугар быһаарбыттара.

Саха сиригэр тутууга, геологияҕа ирбэт тоҥу учуоттуур булгуччулаах. Төһө да проблеманы үөскэтэр буолан баран, туһата эмиэ баар. Саха сирин олохтоохторо аһылыгы өр болдьоххо угаллар. Ирбэт тоҥҥо дьириҥ карьердары хаһыахха сөп, холобур алмаас трубкалары.
 
## Өссө маны көр
* Айылҕа гааһа
* Быллаар
* Алаас
* Туундара
* Мууһуруу периода
* Шергин шахтата
* Уу кыылын кытыла

## Быһаарыылар

## Литература
* А. В. Павлов, Г. Ф. Гравис. Вечная мерзлота и современный климат