Өйү-санааны харыстааһын туһата

Быстах санаабытыгар эппитин-сииммитин эрэ харыстаатахпытына туох да буолбакка эрэ сылдьыахпытын сөп курдук сыыһаҕа, халыйыы-га киирэн хааларбыт элбээтэ. Өй-санаа араас түргэнник уларыйар долгуннартан хомуллан сылдьарыттан ордук кэбирэҕин, өссө улаханнык харыстаныахтааҕын билбэппититтэн кыһаммаппыт. 

Өй-санаа эт-сиин курдук харыстаатахха эрэ табыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ордук кыһанан харыстаныахтаах, бу кэмҥэ оройо аһаҕас, уҥуоҕа суох, төбөтүн кыаммат. Оҕо олус сэрэнэн, төбөтүн өйөөн  тутуллуохтаах, букатын доргутуллуо суохтаах.

Урукку кэмнэргэ кыһыл оҕону аналлаах суу таҥаһынан хам суулаан илдьэ сылдьаллара, алта ыйыгар диэри оннук утуталлара. Кыра эрдэҕинэ хам сууланан утуйа үөрэммит оҕо утуйа сытан мөхсүбэт буолууга үөрэнэн хаалара улаатан истэҕинэ туһата ордук эбиллэн биэрэрин таба сыаналаан туһаннахпытына табыллар. 

Кыра эрдэҕинэ хам сууланан утуйа үөрэммитэ улаатан иһэн суорҕанынан үчүгэйдик саптан утуйарга үөрэнэригэр туһалыырын, бэйэтэ абыранарын таһынан мөхсүбэккэ, суорҕанын быраҕан кэбиспэккэ утуйарыттан төрөппүттэрин сынньатар, эрэйдээбэккэ эрэ утутар уонна бэйэтэ түүн суорҕанын быраҕан тымныйан ыалдьара аҕыйыыр.

Оҕо, киһи утуйдаҕына сүрэҕэ үлэлиирэ бытааран аны тоҥон, тымныйан хаалыан сөп. Мөхсүбэккэ эрэ сытыы, суорҕанынан эбии саптан утуйуу эрэйиллэр. Сахалар мөхсүбэккэ эрэ утуйар, сынньанар киһини “Кыһыл оҕо курдук утуйар” диэн хайгыыллара кыра эрдэҕинэ хам суулаан утуйарга үөрэтии туһата улаханын быһаарар.

Төрөппүттэр оҕо өйүн-санаатын харыстааһыны кыра эрдэҕиттэн оҥоро сырыттахтарына эрэ табыллар. Оҕону дөлбү түһэрии, төбөтүн дэҥнээһин мэйиитин доргутан өйүн-санаатын буккуйуон сөп. Төбө трамбалара кэлин даҕаны араас ыарыыларга, инсультка да тириэр-диэхтэрин сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр.

Арҕааҥҥы эстэн, симэлийэн иһэр омуктары үтүктэн аныгы үйэҕэ ыаллар биир, икки оҕолоноллор. Биир оҕо омугу сайыннарар кыаҕа айылҕаттан суох. Дьахталлар маҥнайгы оҕолоро төбөтүгэр трамбалаах төрүүрэ элбэҕин медицинэ науката билинэр. Арай дьахтар үһүс оҕото бары өттүнэн табыллан төрүүрүн эмиэ быһаарбыттара. Бу быһаарыы ыаллар бары биир эмэ оҕолоннохторуна омук сайдыыта тохтуурун, эстиигэ, симэлийиигэ барарын биллэрэр.

Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон иитии, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии буолар. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыыларга иитии өйүн-санаатын төрүттээһин, киһилии быһыылары иҥэрии, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии, ол аата оҕону сыыһа-халты туттунан кэбиһэриттэн харыстааһын буолар.

Биир оҕо иитиитэ табыллыбакка, атаахтык иитиллэрэ дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Атаахтык иитиллибит биир оҕо өйө-санаата халыйыылаах, аһара бэйэмсэх буоларын тэҥэ, бэйэтин “үчүгэйин” билинэн сайдара өйө-санаата туруга суоҕун улаатыннаран кэбиһэр. 

“Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этии оҕо кыра эрдэҕинэ аһара бэлэмҥэ үөрэнэн хааллаҕына улаатан да баран, ол өйө-санаата уларыйбакка дьонун бэлэмигэр олоро сатыырын биллэрэр.

Үлэлиир эрэйдээх уонна уустук, нэмин билэн хамсаныылары оҥорууну эрэйэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута туһа киһитэ буолууга иитиллибит оҕо улаатан иһэн үлэни үлэлииргэ үөрэнэр кыаҕа биллэрдик улаатар. Үлэни табан, үчүгэйдик үлэлииргэ оҕо өр кэмҥэ үөрэнэр. Буор кут сайдыыта бытаан, табан хамсанарга үөрэнии уонча сылы ылара биллэр. Сахалар уус идэтигэр үөрэнии олус уһун кэми ыларын билэллэр. Үлэ хамсаныылара барылара улахан сэрэхтээх буолууну ирдииллэр, нэмин билэн хамсанары эрэйэллэр.

“Ханна охторбун билэрим буоллар, соломо тэлгэтэн биэриэм этэ” диэн этии өй-санаа тугу эмэ оҥоруон инниттэн, эрдэттэн хайдах харыстанарын билбэтин биллэрэр. Биллибэти эрдэттэн билии, маннык буолуо диэн үөрэтии өй-санаа харыстаныыта буолар. 

“Техника безопасности” диэн ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Бу көрдөбүл урут оҥоруллубут сыыһа-халты туттунуулартан туох содул тахсыбытын быһааран билэн, аны оннугу оҥорбот буолууну үөскэтэринэн туһата улаатар. 

Өй-санаа харыстааһына диэн оҕону олоххо көрсүллүөн сөптөөх араас быстах быһыыларга түбэстэҕинэ хайдах туттунарга, харыстанарга аналлаах хамсаныылары оҥорууга эрдэттэн иитэн, үөрэтэн биэрии буолар. Манна оҕо улаатан иһэн бэйэтэ “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн  үөрэҕи олоҕор сатаан туһана үөрэнэрэ киирсэр. Бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн таба туһанара ирдэнэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары арааран билэрин эрэйэр. Аҕыйах киһилии быһыыта суох дьон оҥорор биир эмэ ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэн олору оҥорбот буолуу киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэн туһалыыр.

Дьон бары саҥаны, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоруохтарын олуһун баҕараллар, онно дьулуһаллар. Бу санааларын атыттартан ордорго баҕараллара өссө улаатыннаран биэрэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара дьон бу сыыһа санааларын аһара күөртүүрүнэн эдэрдэр сыыһа-халты туттунууларын уонна бэйэлэригэр тиийиниилэрин үксэтэр.

Олох уустуга диэн араас элбэх саҥаны айыылар хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара эрдэттэн биллибэтиттэн үөскээн тахсан иһэр. Үгүс саҥаны айыылары оҥордоххо; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара биллибэттэри үөскэтэллэрэ дьон олоҕун туруга суох оҥорор. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһын олохторун алдьатыыга тириэрдэн кэбиһэрэ итинэн быһаарыллар.

Хайдах харыстанарга оҕо, киһи оҥоруллубут быһыы дьайыытын, содулун билэр эрэ буоллаҕына үөрэнэр. Өй-санаа сайдыыта дьон оҥорор быһыыларыттан хаалан, хойутаан иһэр. Сахалар “Буолар буолбутун кэннэ”, “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн этиилэрэ өй-санаа ити уратытын быһааран биэрэллэр. Сибилигин оҥоруллан иһэр саҥаны айыылартан дьон көмүскэнэр кыахтара аҕыйах, ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыы буоларын өссө арааран билэ иликтэриттэн хайдах көмүскэнэри билбэттэрэ улахан уустуктары үөскэтэллэр.

Биир партия салайар сэбиэскэй былааһа сайдан, Аан дойду үрдүнэн тарҕанан испитэ баара. 74 сыллар ааспыттарын кэнниттэн бу былаас дьон, дойдулар сайдыыларыгар туһаны оҥоруохтааҕар, атахтыыра, хаалыыга тириэрдэн куһаҕаны оҥороро быһаарыллан эйэлээхтик эстибитэ. Бу олус улахан саҥаны айыы куһаҕана элбэх сыллар кэннилэриттэн биирдэ быһаарыллан туоратыллыбыта. 

Билигин Аан дойдуну элбэх улахан атомнай буомбалардаах Россия мөлтөөһүнэ уонна ыһыллар, симэлийэр кэмэ тирээн кэлэн иһэрэ улахан кутталга киллэрдэ. Бу кутталтан дьон көмүскэнэр кыаҕы өссө була иликтэр, арай хаайа-бобо, араас санкциялары оҥоро эрэ сатыыр кыахтаахтар. Омук эстэр кэмэ тирээн кэллэҕинэ күүстээх атомнай буомбалардаах Россия улахан сэриини тоҕо тардыан, “После нас хоть потоп” диэн өс хоһооннорун олоххо киллэрэн кэбиһиэхтэрин сөбүттэн сэрэнии өссө улааттаҕына табыллар. 

Ааспыт, 20-с үйэҕэ элбэх омуктар сатаан биир тылы булбаккалар хайдыһан хаалбыттарыттан нацистар аһара барыылара сайдыбыта, онтон бу үйэҕэ дьон арыычча өйдөнөннөр араас хааччахтары, санкциялары эрдэттэн оҥоро сатыыллар эрээри, эмиэ тус-туспа хайдыһан иһэллэриттэн туһалара кыра. Россия сирэ улахана, киэҥэ, араас ресурсалара дэлэйэ бэйэтин бэйэтэ ССРС курдук хааччахтанарыгар тириэрдэн эрэр. Бу хааччахтаныы биһиги “үчүгэйбит”, онтон атыттар куһаҕаннар диэн арахсыыны үөскэтэр кэмэ кэллэҕинэ, ол куһаҕаннары суох оҥоро сатааһын үөскээн тахсыан сөп.

Бу мөлтөөһүн кэмигэр аһара барыыны тохтотууга аналлаах уустук боппуруоһу быһаарыыга атын омуктар Украинаны туһанар санаалара, саҥа үйэ саҥаны айыыта буолар. Бу быһыыттан туох тахсара биллибэтэ билигин улахан уустуктары үөскэтэр, эмиэ ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэри эрэйэр буолла. 

Дьону, омуктары кытта сыһыаҥҥа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиини хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Сахалар Күн таҥаралара ити быһаарыыны дьоҥҥо тириэрдэринэн сайдан иһэр дьоҥҥо туһата улаатан иһэр. (1,24). Ол аата, араас санкциялары туһанан хааччахтыыры тэҥэ, улахан, уустук боппуруостары быһаарыыга кыттыһыннарыы эрэйиллэр.

Аан дойду дьонугар барыны-бары харыстыырга аналлаах “Харыстас” таҥара үөрэҕэ тарҕаннаҕына айылҕаны харыстыыр санаалара өссө улаатан дьон биир тылы булуналлара үөскүөн сөп. (2,8). 

Дьоҥҥо киһилии өйдөрө-санаалара баһыйдаҕына, икки өрүттээх буолууну тутустахтарына уонна сөп түбэһии үһүс өрүтүн булан ту-һаннахтарына олоххо үөскүүр ыараханнары кыайар кыахтаныахтара.

Өй-санаа харыстааһыны эрэйэр, аһара барарыттан эрдэттэн сөптөөх билиини иҥэриниини ирдиириттэн туһаны оҥороро хойутаан хаалар куттала син-биир баар, хаһан да суох буолбат. (3,76).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: РБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с. 

3. Каженкин И.И. Өй буккуллар. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.