open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шуранкуль күөл

*Шуранкуль*' (башк. Шуранкүл) - Челябинскай уобалас, Красноармейскай оройуонугар баар күөл. Күөл иэнэ - 0,8 кб.км., уутун мунньар бассейына - 12,3 кб.км. Күөл, бэйэтин курдук ааттаах дэриэбинэ аттыгар , муора таһыммыттан 106,2 м.үрдүккэ, ойуур, Чертово диэн ааттаах куталаах сир, Травное, Страшное уонна Лебяжье диэн күөллэр быыстарыгар баар. Басказык өрүс бассейыныгар киирсэр. Челябинскайга диэри 75 км. Челябинскай кииниттэн Шуранкуль күөлгэ диэри, быһа холоон, 240-250 км. Сибирскэй трактынан, Каменск-Уральскайы уонна Катайскайы нөҥүө бардахха - 240 км., онтон Челябинскай трактынан, Сысерьтынан, Кунашагынан, Муслюмовонан, Бродокалмагынан бардахха - 250 км. Күөл дьоҕус соҕус (0,8 кб.км.) төгүрүк моһуоннаах, чычаас уулаах, уутун дьэҥкирэ 0,5 м. кэриҥэ, түгэҕэ туой састааптаах. Кытылын диэки, түгэҕэ туойа көбөр буолан уута өлбөөркөй өҥнөөх. Уутун састааба элбэх минераллардаах буолан, дэриэбинэ олохтоохторо этэллэринэн, күөл уута эмтээх, доруобуйаны бөҕөргөтөргө туһалаах, күөлгэ сөтүөлээһин, сүһүөхтэр, тоноҕос, сүрэх, тымырдар ыарыыларыгар көмөлөһөр уонна ньиэрбинэй систиэмэни уоскутар, иммунитеты күүһүрдэр. Ол курдук, олохтоох медицинаҕа араас ыарыылары эмтииргэ уонна сүһүрүүнү бохсорго тутталлар. Күөл түгэҕин туойа, эмиэ, эмтээҕинэн биллэр. Челябинскай уобалас геограба уонна топонимиһа Н.И.Шувалов, күөл аатын маннык быһаарар: "Шуранкуль Красноармейскай оройуоҥҥа баар күөл. Бу күөл тула, былыр табынецтар диэн башкир ууһуттан төрүттээх шуран диэн ыалынан аймахтыы бөлөх олорбут, күөл ол бөлөх аатынан ааттаммыт. Онтон, бөлөх, Шуран - былыргы башкир эр киһи аатын ылыммыт". Куль - күөл диэн.
Мелик-шах I

**Абуль-Фатх Джалал ад-Дин Мелик-шах ибн Алп-Арслан** (**Малик-шах**) (, , туркм. Mälikşa; 1055 атырдьах ыйын 16 — 1092 сэтинньи 19) — сельджуктар султааннара (1072—1092), Алп-Арлсан уола уонна кини утумнааччыта. Суллжуктар судаарыстыбалара Мелик-шах салайар кэмигэр күүһүн уонна уоҕун муҥутуур таһымыгар тахсыбыта, улаханнык кыаҕырбыта.

Мелик-шахе I саҕана империя киин куората Реяттан  Исфахаҥҥа көһөрүллүбүтэ.

## Баһылааһын
хаҥас|мини|305x305пкс|Мелик-шах өлөрүн саҕанааҕы Сельджук империитын территорията
Олбоҕор саҥа олорон баран, Мелик-шах абаҕата Кавурда өрө турбутун кырыктаахтык хам баттаабыта уонна кинини өлөрбүтэ. Сельджук империятын бас билэр сирин уотун кэҥэппитэ. Хотугу Сирияны уонна Палестина сорҕотун былдьаабыта. 1074 сыллаахха, Самаркаҥҥа караханид хана Шамс аль-Мулька утары сэриигэ туруммута. Саамай улахан кыргыһыылара Карши таһыгар буолбута. Сельджуктар кыайбыттара. Ол кэннэ кинилэр Бухара уонна Самарканд куораттары баһылаабыттара. Уопсайынан, Сельджук иперията Илиҥҥи Туркестаҥҥа тиийэ кэҥээбитэ.

## Тутуу, ускуустуба уонна билим
Мелик-шах байыаннай дьыаланы таһынан бэйэтин дойдутугар сэрии кэннэ эмсэҕэлээбит куораттары чөлүгэр түһэриинэн утумнаахтык дьарыктаммыта. Кини судаарыстыбата 12 княжествоҕа арахсара, ону сельджук аристократтара уонна байыаннай салайааччылара салайаллара. Ол курдук, Мелик-шах куораттар икки ардыларынааҕы айан-сырыы тэтимирэрин туһугар, суолу-ииһи оҥороро, ону таһынан, бар дьон бүттүүн туһанарын туһугар караван-сарайдары, мечеттэри, медреселэри, дыбарыастара тутара. Кини оннук хас эмэ сүүһүнэн улахан тутууну ыыттарбыта. Ускуустубаны, поэзияны, ону тэҥэ билими үрдүктүк тутара, халандаар реформатын ыыттарбыта, Герат, Багдад куораттарга үрдүкү оскуолалары астарбыта, учуонайдары өйүүрэ. Кини визиря (сүрүн миниистир) Низам аль-Мульк этэ. Мелик-шах салайар кэмигэр Омар Хайям, Абу Хамид аль-Газали курдук биллэр дьон айбыттара-туппуттара.

## Ис бэлиитикэ
Булгуруйбат суннит буоларын быһыытынан, шииттэри сойуоласпыта. Чуолаан,  Хасана ибн Саббах диэн исамилити. Саббах дьоно Аламут кириэппэскэ хорҕойбуттара. Малик-шах ыыппыт Арслан-Таш салайааччылаах сэриилэр ону кыайан былдьаабатахтара. Кэлин, 10921 сыллааха сэтинньи 19 күнүгэр Мелик-шах сүһүрэн өлбүтэ. Кини Мерве куоракка аҕатын таһыгар көмүллүбүтэ. Өлбүтүн кэннэ уолаттара былаас былдьаһан өр киирсибиттэрэ.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* 
* 
* 

## Сигэлэр

* Мелик-Шах // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Бахчесарай

**Бахчесарай** () — куорат уонна билиҥҥи Турция Мокс өрүһүн үрдүгэр турар Ван провинция оройуона.

## Этимологията
**Мокс** — куорат уонна оройуон былыргы, устуоруйаҕа киирбит аата. Мокс эбэтэр Могк диэн тыллар арҕааҥҥы эрмээннэр диалектарыгар "аптаах-алыптаах сир" диэн тылбаастанар. Тоҕа аптаах диир буоллахха, куорат билиҥҥи турар сириттэн чугас соҕус хайа үрдүгэр Сурб Аменапркич (Сибэтиэй Быыһааччы) диэн эрмээн манастыыра баара. Онно, номох быһыытынан, Гаспар диэн араас дьиктини оҥорбут, аптаах-алыптаах киһи олорон ааспыта диэн буолар. Норуот фольклоругар кинини мэлдьи абы-алыбы, магияны кытта сибээстииллэр. Ол гынан баран, урарта кэминэ саҕана, Мокси провинция "Хубушкия" диэн ааттана сылдьыбыта эмиэ биллэр. Онно прото-эрмээннэр биис-уустара Москсеннар олорбуттар. 

1915-1923 сыллардааҕы эрмээннэр геноцидтарын кэннэ Москсы Мюкюс (эрмээн тылын туркотыы таттаран саҥарыы), ол кэннэ Бахчесарай ("Саат дыбарыаһа", куораты саат тулалыыр эбит) диэн уларытан ааттаабыттар. 

## Устуоруйата
Мокс куорат кэлин Персия уонна Византия аҥаардаһыахтарыгар диэри, былыргы Армения эмиэ ити курдук ааттаах провинциятын киинэ эбит. Мокс Моск провинциятын Могк-Арандзняк диэн гаварын саамай киинигэр, хабыллар хаба ортотугар баара. Мокс куорат эмрээн нахарардарын резиденцията буола сылдьыбыта. 9 үйэттэн 11 үйэҕэ диэри Арцруни диэн эрмээннэр Васпураканскай княжестволарын састаабыгар киирсэ сылдьыбыта. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга куорат кэрэ көстүүтүн сүтэрэн, алдьанан кээһэнэн, эргэрэн, ону ким даҕаны өрө тардыбакка, бэрт мөлтөх көстүүлээх бөһүөлэккэ кубулуйбут. 

1880 сыллааххха Мокска барыта холбоон 18 575 эрмээн олоро сылдьыбыта биллрэ (олохтоон нэһилиэнньэ 86 %-на буолар).

Бу эрмээннэр уутуйан олохсуйбут, төрүт түөлбэлэрэ, эрэгийиэннэрэ этэ. Онон 1915 сыллаахха буолбут улахан геноцидка диэри этнографическай састааба улаханнык халбаҥнаабакка, уларыйбакка турбута. 1915 сыллаахха буолбут геноцид кэмигэр туроктар эрмээн дьонун 95 %-нарын (дьиэлэригэр, Сирия кумах куйаарыгар айаннаан иһэн) кыдыйбыттара. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Официальный сайт города 
* Официальный сайт района
Күөх мэчиэт

**Күөх мэчиэт** (Төрдүс соборнай, , Зэҥгэр мэчет) — Казаҥҥа Старо-Татарскай солобуодаҕа баар мэчиэт. Татаар храмовай архитектуратын пааматынньыга. Истиэнэлэрин өҥүттэн итинник ааттаммыта. 1815-1819 сс. Казань атыыһыта Ахмет Аитов-Заманов үбүгэр, классицизм истиилинэн тутуллубута. Архитектора биллибэт.Икки этээстээх, икки саалалаах, сарайыгар үс ярустаах минареттаах джами(соборнай)-мэчиэт.

1864 с. Г.Б.Мустакимов атыыһыт бас билэр сирин биэрэн туран, мэчиэт фасадыгар үс түннүгү эбэн кэҥэппитэ уонна архитектор П.И.Романов бырайыагынан эргиччи аҕыраадалаабыта. 1907 с.Г.А.Ишмуратов атыыһыт мэчиэт михрабнай(Меккаҕа тиийэр суолу ыйар киэргэтиилээх ниша) өттүн уларыта тутан уонна мэчиэт кыладыапкатын кэҥэппитэ. 1932 с.кулун тутар ый 10 күнүгэр ТатЦИК сэкэритэрийээтин уурааҕынан мэчиэт сабыллыбыта. 1930 с. минарета көтүрүллүбүтэ. Сэбиэскэй кэмҥэ олорор дьиэ курдук туттуллубута. 1993 сылтан үлэлии турар эрээри, минарета 2009 сылга эрэ чөлүгэр түһэриллибитэ.

Мэчиэккэ таҥара үлэһиттэрин икки династията үлэлээбиттэрэ. Бастакы(1825 с.) хатыб(бээтинсэтээҕи үҥүүнү ыытар)-имам уонна мударрис(таҥара үөрэҕин учуутала)Каргалыга медресены бүтэрбит Абденнасир Рахманкулов этэ. Мэчиэккэ медресены арыйан үлэлэппитэ. Атыыһыт Арсаевтар медресеҕа анаан туспа дьиэни туттарбыттара. Медреме "Халидия" диэн ааттаах. Иккис династия бэрэстэбиитэлэ Хаммад Халитов 1850 с. Бухара медресетын бүтэрэн, убайа Абденнасир өлбүтүн кэннэ имам буолбут Хабибулланы солбуйбута. Халитов өлбүтүн кэннэ, эмиэ, Рахманкулов Гиясетдин буолбута. 1870 с.өлбүтүн кэннэ, имам дуоһунаһыгар Мухамметзакир Халитов анаммыта. 1894 с.кини уола Ибрагим Халитов буолбута. 19 үйэ ортотугар - 20-ис үйэ саҕаланыытыгар мэчиэт махаллятыгар(биир мэчиэккэ сылдьар дьон)улахан атыыһыттар уонна меценаттар баар буолбуттара. Мустакимовтар династияларын саҕалааччы Г.Б.Мустакимов мэчиэт попечитэлэ этэ. 19 үйэ бүтүүтэ мэчиэти көрөрү-истэри Айтугановтар ылбыттара. Мэчиэккэ саҥа медресе дьиэтин туппуттара. Ол кэнниттэн ити үтүө дьыаланы атыыһыт уонна промышленник Абдрахман Ахметович Ишмуратов бэйэтин илиитигэр ылбыта.

## Сигэлэр
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_(%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C)

* https://mappoi.ru/poi/golubaya-mechet-kazan--802
Вали-хан

Вали-хан

Уали-хан (султан Вали Бахадур, Вали) (1741-1819) — Орто жуз (казаахтар уустарын холбоһуга) (1781-1819) хана, Абылай хан, иккис ойоҕо каракалпачка Сайман-Ханымтан улахан уола.

Султан Уали аҕатын Орто Азиятааҕы уонна Джунгариятааҕы похуоттарыгар кыттыбыта. 1769 с. Кытайга ыытыллыбыт казаах посольствотын салайбыта. 1781 с. атырдьах ыйыгар, аҕата Абылай хан өлбүтүгэр, кини кэриэһинэн, норуот мунньаҕа Орто жуз саҥа ханынан улахан уолун Уали ханы талбыта.Кини, Орто жуз ханынан талыллыбытын билинэллэригэр көрдөһөн, ол туһунан Петербурга уонна Кытайга биллэрбитэ.

1782 с.тохсунньу ый саҥатыгар, Цин императора кинини ханынан билиммитэ, онтон олунньу 23 күнүгэр, Орто жуз ханынан, анал суругунан Нуучча ыраахтааҕыта бигэргэппитэ. Ити сыл, сэтинньи 1 күнүгэр, Сибэтиэй Петр кириэппэһигэр, Иркутскай уонна Колывановскай генерал-губернатора И.В.Якоби баарыгар, султаннар уонна бийдар Орто жуз ханынан ааттаабыттара.

Уали-ханы баай казаахтар уонна нэһилиэнньэ өйөбөт этэ. 1780 с. тортул уонна каракесек уустарын казаахтара султан Барак уолун Даир(1781-1784) ханы, бэйэлэрин ханынан талбыттара. Элбэх султаннар уонна бийдэр, Уали-хан былааһын билиммэттэр этэ. Ол иһин, кини Кытай уонна Нуучча сирин өйөбүлүгэр тирэнэрэ. 1795 с.кыраныысса аттыгар олорор казаахтар(2 султан, 19 уус чаччыыналарауонна 120000 ахсааннаах киһи), Уали-хан батталыттан босхолоон Иртыш өрүс уҥа биэрэгэр олохсутарыгар көрдөһөн, Арассыыйа императрицата Екатерина ll сурук суруйбуттара.

Ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата Уали-ханы былааһыгар хаалларан туран, нэһилиэнньэни кытта сыһыанын тупсара сатаабыта.

1800 с. Уали-хан, бөрөстүөлүн сүтэрбэт туһугар, Кытай императорын, хан бөрөстүөлүн уолун Габбас аатыгар аныырын өйүүрүгэр көрдөспүтэ.1815 с.нуучча кыраныыссатын салалтата Орто жуз саҥа ханынан, Уали-ханы кытта бииргэ салайалларыгар, Дайр кыра быраатын Бокейы(1815-1817 ) анаабыта. Кини өлбүтүн кэннэ, хан былааһа, ыраахтааҕы былааһын салалтатынан суох оҥоһуллубута. Онтон, "Сибиир киргиистэрин туһунан Устаап" ылыллыбытын кэннэ,Уали-хан сирдэрин уолаттара үллэстибиттэрэ. Боровой күөлгэ баар хан олоҕо - улахан уолугар түбэспитэ. Уали-хан өлбүтүн кэннэ, кылаан баһылыгынан кини ойоҕо Айганым(1783-1853 буолбута.

Уали-хан икки ойоҕуттан 14 уоллааҕа: улахан ойоҕуттан - биэс, кыра ойоҕуттан Айганымтан - тоҕус: Абулмамбет, Шынгыс, Хамза, Бегалы, Аблай, Шеген, Торежан, Габбас, Джучи,Тауке, Канкожа, Али, Губайдулла, Есим.

Уали-хан, аҕатын Аблай хан дьыалатын салгыы ыыппыта,ол курдук посольствотын Цинскай Кытайга 1782, 1787, 1791, 1795, 1803, 1809 сс., оттон, ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа:1781, 1784, 1787, 1798 сс.ыыталаабыта.

## Сигэлэр
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D1%85%D0%B0%D0%BD

https://w.histrf.ru/articles/article/show/uali_khan_vali_khan
Манас аэропорт

**Манас аэропорт**

Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах Манас аэропорт (; ИАТА: FRU, ИКАО:UCFM) — Киргизия киин куората Бишкек аэропорда. Куораттан хотугулуу-арҕаа хайысхаҕа, 23 км.тэйиччи Чуйскай уобаласка баар. Киргиис эпоһын сүрүн дьоруойа Манас аатынан, суруйааччы Чингиз Айтматов көҕүлээһининэн ааттаммыт.

Куораттан соҕуруу хайысхаҕа турбут эргэ аэропорду солбуйарга анаан тутуллубут. 1974 с.алтынньы ыйга, бастакы сөмөлүөт, РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ  Алексей Косыгины илдьэ кэлэн түспүтэ. Аэропорт бэйэтин бастакы Москва-Домодедово рейсин 1975 с.ыам ыйын 4 күнүгэр толорбута. 1991 с. Кыргыстан Сэбиэскэй Сойуустан арахсыбытыгар, аэропорт инфраструктуралара хааччыллыылара мөлтөөн, сөмөлүөт ахсаана аҕыйаабыта. 60 кэриҥэ сөмөлүөт, бөртөлүөттэн саҕалаан авиалайнерга диэри,  өрөмүөннэммэккэ үлэлээбэт турукка киирбиттэрэ. 2001 с. Америка Холбоһуктаах Штаттара уонна кинилэр кыттыгастара, Манас аэропортка байыаннай база тэрийэргэ Кыргыстан бырабыыталыстыбатыттан көҥүл ылан, коалиция сөмөлүөттэригэр анаан ангардары туппуттара, көтөр-түһэр полоса кытыыларынан парковка перроннарын уо.д.а. оҥорбуттара.

2001 с.муус устарга, ОАО «Международный аэропорт "Манас"» тэриллибит.

2007 с. аэропорт терминала саҥаттан бырайыактаммыт уонна реконструкцияламмыт.

"Манас" аэродром, (ИКАО классификациятынан)"4Е" кылаастаах, ханнык баҕарар тииптээх сөмөлүөттэри түһэриэн-көтүтүөн сөп. Перронун иэнэ 242000×2, 38 орто- уонна ыраах- айаҥҥа көтөр сөмөлүөттэри туруорар анал сирдэрдээх, икки телескопическай тырааптаах.

ОАО «Международный аэропорт "Манас"» хампаанньа 11 аэропорты салайан үлэлэтэр: 5 норуоттар икки ардыларынааҕы уонна 6 эрэгийиэннээҕи, ол иһигэр:

*Норуоттар икки ардыларынааҕы Манас аэропорт(Бишкек).
*Норуоттар икки ардыларынааҕы Баткен аэропорт.
*Норуоттар икки ардыларынааҕы Каракол аэропорт.
*Норуоттар икки ардыларынааҕы Ош.
*Норуоттар икки ардыларынааҕы Иссык-Куль.
*Джалал-Абад аэропорт.
*Исфана аэропорт.
*Казарман аэропорт.
*Нарын аэропорт.
*Талас аэропорт.
*Караван аэропорт.
Оҕустар (биис)

[уҥа|мини|[Казахстаан|Казахстан сиригэр Оҕус Йабгу дойдута, 750–1055 сыллар]]
**Оҕустар**, **түүр-оҕустар да дииллэр** — Орто үйэтээҕи 24 биистээх түүр омуга. Оҕустар XI үйэҕэ диэри Киин Азияҕа уонна Моҕол сиригэр олорбуттара.

Түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаатын оҕус тыллара дииллэр.

## Оҕус төрүттээх омуктар
Оҕустартан төрүттээх билиҥҥи түүр омуктара: туркменнэр, Сирия туркменнэрэ, Ирак туркменнэрэ, Хорезм туркменнэрэ, Анатолия туроктара, турок-месхеттинецтер, турок-киприоттар, гагаузтар, салардар уонна азербайдьаннар. XI–XIII үйэлэргэ буолбут оҕустар Илиҥҥи Кавказка уонна хотугулуу арҕааҥы Ирааҥҥа көһүүлэрэ бу сир олохтоох дьонугар күүскэ дьайбыт.

## Аат төрдө
"Оҕус" диэн аат төрдө мөккүөрдээх, чинчийээччилэр араас-араас сабаҕалааһыннардаахтар.

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн оҕус аата "ок" (ох) диэн тылтан уонна "уз" диэн элбэх ахсаан сыһыарыытыттан үөскээбит. Ол эбэтэр оҕус диэн "охтор" диэн суолталаах буолан тахсар.

Атыттар оҕус ааты "ак" (маҥан) диэн тылтан таһаараллар уонна "аар" диэн суолталааҕын ыйаллар. "Уз" диэн тыл былыргыта "киһи" диэн суолталаах буолуон сөп уонна үгүс түгэҥҥэ "эр" диэн тылы кытта туттуллара. Онон оҕус диэн аат "аар киһи" эбэтэр "аар эр" диэн суолталаах буолуон сөп.

## Төрүттэрэ
С. П.Толстов диэн чинчийээччи сабаҕалыырынан "оҕус" диэн аат былыргы массагет бииһин "аугаси" аатын кытта ситимнээх буолуон сөп. Оҕустар үөскүүллэригэр буоллаҕына массагеттартан ураты гунн-эфталиттэр, тохар-астар уонна финн-угор биистэрэ кыттыбыттар. 

## Уопсастыба тутула

* *Йабгу* — баһылык. Былаас аҕаттан оҕоҕо бэриллэрэ. *Йабгу* кырдьаҕастар сүбэлэригэр таллыллар этэ.
* *Иналлар* — йабгу оҕолоро, кэлэр баһылыктар, кинилэри *атабектар* иитэллэр.
* *Сюбаши* — сэрии баһылыга.

## Былыргы оҕус биистэрэ

### Бузуктар (Бороҥ охтор)

#### Гүн Хаан сыдьааннара

* Кайя (каи) (Осман аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* Байат
* Алкаэвли
* Хараэвли

#### Ай Хаан сыдьааннара

* Йазыр
* Дөгэр (Токар)
* Додурга (Добурга)
* Йапарлы

#### Йылдыз Хаан сыдьааннара

* Афшар (Авшар)
* Кызык
* Бэгдили (Бэйдилли)
* Каркын (Каргын)

### Үчүктэр (Үс Охтор)

#### Гөк Хаан сыдьааннара

* Байандур (Ак-Койунлу аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* Бэдьэнэ (Печенегтар)
* Чавулдур
* Чэпни

#### Даҕ Хаан сыдьааннара

* Салур (Караманид уонна Ираактааҕы Салгурлу дойду төрүттээччитэ)
* Эймур
* Алайунтлу
* Йүрэгир

#### Дэҥгиз Хаан сыдьааннара

* Игдир
* Бүгдүз
* Ивэ (Йыва) (Кара-Койунлу аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* Кынык (Сельдьук империятын төрүттээччитэ)

## Оҕус тыллара
мини|350x350пкс|Оҕус тыллара
**Оҕус тыллара** — түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаата буолаллар. Оҕус тыллаахтар түүр тыллахтартан саамай элбэх ахсааннаахтар.

* Гагаузтар
* Гадьалы (гагауз-мусульманнар)
* Азербайдьаннар
** Кадьардар
** Афшардар
** Айналлу
** Сонкор түүрдэрэ
** Карапапахтар
* Туроктар
** Турок-киприоттар
** Турок-месхетинецтар
** Урумнар
** Кырыым татаардара
* Сирия туркменнэрэ
* Ирак туркменнэрэ
* Туркменнэр
** Трухменнэр
* Салардар
* Йүрүктэр
* Кашкайдар
* Караманлидтар
** Хорсан түүрдэрэ

## Эбии көр

* Түүр омуктар
* Түүр тыллара

*

## Быһаарыылар
Афшардар

мини|100x100пкс|Гөк доҕан (күөх мохсоҕол) диэн афшардар бэлиэлэрэ
**Афшардар** (, туркм. *owşar*) — түүр тыллаах омук, былыргы 24 оҕус биистэриттэн биирдэстэрэ.

Афшардар былыргы туркменнарга (туркоманнарга) сыһыаннаахтар; билиҥҥи афшардар туркмен уонна азербайдьан омук биир бөлөҕө буолаллар.

## Ааттара
Афшар диэн аат аан маҥнай XII үйэтээҕи Маһмуд ал-Кашгари диэн тыл үөрэхтээҕэ суруйбут "Диван лугат ат-турк" кинигэҕэ ахтыллар. XIV үйэтээҕи перс энциклопедиһа Рашид ад-Дин "Дьами ат-Таварих" диэн үлэтигэр оҕустар номохторун суруйбут. Ол номохторго этиллэринэн афшар бииһин төрүччүтэ Афшар-хаан, Оҕус-хаан сиэнэ буолар. "Афшар" диэн "бэрэниилээх", "истигэн" диэн суолталаах. Рашид ад-Дин суруйбут "Оҕус-намэ" диэн кинигэҕэ этиллибитинэн "афшар" аат "сымса булчут" диэн суолталаах. Абу-л-Гази этэринэн "афшар" диэн "үлэҕэ сыыдам" киһини ааттыыллар.

Афшардар XIII—XIV үйэлэргэ Орто Азияттан Арҕааҥҥы Азияҕа көһөн барбыттар.

## Афшардар

### Тыллара
Афшар тыла ханнык бөлөххө киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр афшар тылын түүр тыллар оҕус бөлөҕөр туспа тыл быһыытынан кииллэрэллэр. Атын тыл үөрэхтээхтэрэ афшар тыл буолбакка азербайдьан тылын диалега дииллэр. Афшардар бэйэлэрэ тылларынан *азери* диэн ааттыыллар. Бу тыл (диалект) Ирааҥҥа уонна Афганистааҥҥа тарҕаммыт.

### Олорор сирдэрэ
Афшардар Туркменистааҥҥа, Ираан Азербайдьаныгар, Ираан хоту өттүгэр, Турцияҕа Азербайдьаҥҥа (Агдьэбэд оройуонугар), Афганистааҥҥа (Кабул куорат таһыгар) олороллор. 1960-с сылларга афшардар ахсааннара 350 тыһ. тахса киһи этэ.

### Итэҕэллэрэ
Афшардар ислам итэҕэллээхтэр, сүрүннээн шииттэр. Туркмен афшардара ислам итэҕэлин суннит салаатын ылыммыттар.

### Олохторо-дьаһахтара
Ирааҥҥа баар Кэрман куорат таһыгар олоро афшардар көс олохтоохтор. Сүрүннээн хой иитэллэр

### Аҕа уустар
Афшар улахан аҕа уустара: алплу, арашлу, бекешлу, гүндүзлү, имирлү, көсэ ахмедлу, папалу, касемлу, кэрэклү уонна кирклу.

### Афшардартан төрүттээх ыраахтааҕылар аҕа уустара
Афшардартан шах, хаан уонна бэк буолбут аҕа уустар бааллар. Ол курдук холобут маннык:

* Афшаридтар — Ирааҥҥа 1736—1750 сылларга ыраахтааҕы аҕа ууһа.
* Караманидтар — Арҕааҥҥа Азия соҕуруу өттүгэр дойдуланан олорбут аҕа ууһа.
* Дьаванширдар — Карабах хааннарын аҕа ууһа.
* Ашурбековтар — Баку таһыгар олорбут улахан уонна баай бэк аҕа ууһа.
* Гермийаногуллары
* Ирааҥҥа баар Урмия диэн сир хааннара
* Зенгидтэр — Мосул уонна Левант атабэктэрэ.

## Эбии көр

* Түүр омуктар
* Азербайдьаннар

## Быһаарыылар
Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ

**Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнэ** ()  — сыл ахсын бэс ыйын 23 күнүгэр 2003 сыллаахтан саҕалаан бэлиэтэнэр.

## Устуоруйата

Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин судаарыстыбаннай сулууспатын күнүн бэлиэтиир туһунан быһаарыныы ХНТ Генеральнай Ассамблеятын  57-с сиэссийэтигэр ылыныллыбыта (Резолюция № A/RES/57/277, кулун тутар 7, 2003 сыл). Бу резоляюцияҕа этиллэринэн аан дойду уонна судаарыстыбалар таһымнарыгар дьайыылаах аһаҕас салайыы соруктары ситиһэргэ сүрүн оруолу ылар. 

Генеральная Ассамблея бэйэтин 60-с ссиэссийэтигэр ХНТ 60/34 резолюциятыгар бу күнү көдьүүстээхтик туһанар туһунан эппитэ. Генеральная Ассамблея ХНТ чилиэннэрэ судаарыстыбаларга ыҥырыы таһаарбыта — бу күн анаан тэрээһиннэри ыытыҥ, ХНТ салалтатын сайдыыга туһуламмыт үлэтин дьоҥҥо көрдөрүҥ диэн.

## Эбии көр

* Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин күнэ
* Холбоһуктаах Наассыйалар эйэни хааччыйар күүстэрин күнэ

## Сигэлэр

*  Резолюция A/RES/57/277
* Резолюция A/RES/60/34
Аймак

**Аймак** (, кирг. аймак) — монгуоллар уонна түүрдэр аҕа уустарын тэриллиитэ, Монголияҕа, Арассыыйа сорох эрэгийиэннэригэр, Кытай Ис Монголиятын автономнай оройуонугар уонна Киргизияҕа аныгы административнай еденица.

## Устуоруйата
Империя кэннинээҕи уонна Цин империятын саҕанааҕы Тас Монголия 4 аймакка арахсара  — Тушэту-ханов, Сайн-Нойон-ханов, Дзасагту-ханов уонна Сэцэн-ханов.

Калмык ханствотыгар (Арассыыйа) калмык аҕа уустара уонна Цин империята эмиэ аймактарга арахсара.

XVIII үйэлэргэ башкир омугар эмиэ аймактарынан арахсыы баара — ол туһунан 1762 сыллаахха П.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Рычков «Топография Оренбургская» диэн биллэр көстөр, улахан кинигэтигэр суруйбута уонна бэлиэтээбитэ баар.

Аныгы Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи оройуоннара 1917 сылтан саҕалаан 1977 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ.

Хайалаах Алтаай автономнай уокуругун оройуоннара 1922 сыллаахтан 1963 сыллаахха диэри эмиэ аймактар дэнэллэрэ. 1963 сылтан бэттэн ааттара уларыйбыттара. 

## Аныгы кэм

Билиҥҥи Монголия судаарыстыбата 21 аймакка арахсар.
Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин иһигэр баара Ис Монголия автономнай оройуона 3 аймактаах (盟; мэн).
Арассыыйа Федерациятын сорох субъектарыгар муниципальнай тэриллиилэр оройуоннары бэйэлэрин судаарыстыбаннай тылларынан "амактар" диэн ааттыыллар: 
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр  алтаай тылынан (соҕурууҥҥу алтаайдыы аймак).
Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр бүрээт тылынан (бур. аймаг).
Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокшан тылыгар (мокш. аймак).
Хакаас Өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылыгар ().
2011 сылтан ыла Кыргыстааҥҥа айылный аймак — өрөспүүбүлүкэ административнай уонна территорияльнай арахсыытын үһүс таһымнаах сүрүн административнай уонна территориальнай еденицата.

## Бэлиэтээһиннэр
Тун пайрам

**Тун пайрам** (нууч. *бастакы айран бырааһынньыга*)  — хакаас омугун сайыҥҥы, сүөһү мэччирэҥин кэминээҕи, төрүт бырааһынньыга.

Официальнай ыстаатыһы 1980 сыллаахха ылбыта.

## Устуоруйата
Былыр Хакасия истиэптээх түөлбэлэригэр ыытыллара. Ыам ыйын бүүтүүтэ, бэс ыйын саҥатыгар сүөһү кыстыктан сайылыкка тахсыбытын кэннэ, бастакы айран бырааһынньыга тэриллэрэ. Кыһыны этэҥҥэ туораабыт сүөһү күөххэ үктэнэн, бастакы үүт ас баар буолара. Тун пайрам (туруору тылбаастаатахха — «бастакы, бастакы төрүөх бырааһынньыга») сүөһүнү, сүөһүгэ сүгүрүйүүнү кытта ыкса ситимнээх -- төрүт буолбут олох, үгэс быһыытынан. 

Тун Пайрамҥа анаан эрдэттэн үрүҥ аһы астыыллара, бастакы айраны иитэллэрэ, саҥа таҥа сап тигэллэрэ. Айрантан бастакы арыгыны (арака) сүүрдэллэрэ. Уонна биир болдьоммут күн чугастыы сытар хас даҕаны аалтан истиэпкэ эбэтэр хайа үрдүгэр мусталлара. Онно чэчир анньаллара, ытык сылгытыгар (хакаастыы -- изых) сэргэ туруораллара уонна уот оттоллоро. Онтон биир эмэ ытык кырдьаҕастара кэлбит дьону күнү бата тоҕус төгүл (кунгер) эргийэ эргийэ, уоту, чэчирдэри, сылгыны айранынан айах тутара, күнтэн, сиртэн уйгуну быйаҥы, төрүөҕү көрдөһөрө. Бастакы айран уонна бастакы арака эмтээх диэн ааттыыллара. Кинини иһэ туран сиргэ тоҕор аньыырҕанара. Үгэс быһыытынан, аан бастаан оҥоһуллубут үрүҥ ас барыта сиэниллиэхтээҕэ, сарсыҥҥыга ордуо суохтааҕа.

Сиэр туом толоруллан бүттэҕинэ, күрэхтэһии арааөа тэриллэрэ -- ат сүүрдүүтэ, оҕунан ытыы, төрүт тустуу (курес). 

## Сөргүтүллүү
мини|Тун пайрам. Курес. 2011 с.
Сэбиэскэй былаас атаҕар туруутун саҕана бу бырааһынньыгы былыргы олох хаалынньаҥа, религиознай бырааһынньык диэн былаастар боппуттара. Тун Пайрам 1980 сыллаахха, Хакаас автономнай өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитин 50 сылыгар, биирдэ сөргүррүттэрэ. Көҕүлээччилэр суруналыыс Юрий Забелин, историк Виктор Бутанаев, этнограф Виктор Кривоногов, худуоһунньук Александр Котожеков, тыйаатыр диэйэтэлэ Эльза Кокова, Хакасиятааҕы баартыйа судаарыстыба диэйэтэллэрэ (Владимир Штыгашев, Владислав Торосов, Елена Филатова) уо. д. а. Аан бастакы Тун Пайрам 1980 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Аскиз оройуонугар Базин сыһыытыгар ыытыллыбыта. Кэлиҥҥи сылларга Тун Пайрам Хакасия Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр анаан, от ыйыгар, Саҕай сыһыытыгар ыытыллар.  

## Литэрэтиирэ

* Бутанаев, В. Я. Традиционная культура и быт хакасов: Пособие для учителей. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 1996.

* Алексей Анненко, Юрий Забелин. Тун пайраму — 25! И века… История возрождения праздника. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2005.

## Сигэлэр

* Тун Пайрам в Хакасии (Видеосюжет. 2011 год)
* Тун Пайрам начинался так  // Хакасия. — 2011. — 3 июня.
Pop! OS

** Pop! OS ** (*Поп ОС*), Linux система, Ubuntu систематтан оҥоһуллубут уонна Gnome үлэлиир остуоллаах. Үксүн System76 базатыгар айыллыбыт операционнай система, ол эрэн ханнык баҕарар көмпүүтэргэ барар. Көмпүүтэр оонньууларыгар уонна видео рендериҥ оҥорорго биир саамай табыгастаах системанан биллэр. GitHub базатыгар баар.
GNOME

**GNOME** (, онтон көннөрү ) — Linux системаларга үлэлиир остуол.
Айран

**Айра́н** — турахха эбэтэр катыкка оҥоһуллубут үрүҥ ас, түүр, хотугу кавказ, соҕуруу кавказ, балкан норуоттарыгар баар кефир бииһин ууһа.

Атын атын омуктарга уонна атын атын тылларга айран араастык, тус туспа ааттанар, оҥоһуутун тенхологията эмиэ кыратык араастаһар. Ол гынан баран, кинини, сүрүннээн, аһыйбыт үүт бактерияларыттан оҥороллор. Аны туран, биир сиргэ олорор, көһө сылдьыбат норуоттар айрана убаҕас, утаҕы ханнарар буоллаҕына, көс олохтоох омуктар киэнэ сүөгэйгэ майгынныыр хойуу буолар. Тоҕо диэтэххэ, хойуу аһылык айаҥҥа илдьэ сылдьарга быдан табыгастаах. Ол эрээри, көс олотхоох омуктар айраны сиэхтэрин иһиэхтэрин иннинэ уунан, үүтүнэн эбэтэр кымыһынан убаталлар (көс олотхоох омуктар убатыбыллыбыт айраны суусаб, чалап, шалап дииллэр). Сыатын састааба араас буолуон сөп. 

## Састааба уонна микробиологията
Айраны (төрүт, саамай былыргы көрүҥүн) ынах үүтүгэр ууну уонна тууһу эбэн оҥороллор. Ардыгар ынах үүтүн оннугар коза эбэтэр бараан (хой) үүтүн туһаналлар. "Болгар палочкатын" сакыбааскатыттан уонна Streptococcus thermophilus оҥоһуллар. Айан сүрүннээн 94 %-на уу, 1,2—1,5 %-на сыа, 1,7 % белок уонна 0,75 % үүт кислотата буолар. Болгар айрана ордук аһыы буолар, 1,16 %-ҥа тиийэ. Аан бастакы сакыбааска быһыытынан онно ньирэй сычугун туһаналлар. Ол инниттэн сычугу тууһууллар уонна хатараллар. Айраны оҥордоххо, ол тобоҕунан эмиэ бэлэм аһытыы оҥоруохха сөп буолар. Айран — аҕыйах колорийдаах утах, кини колорийнаһа 100 грамҥа 25-тэн 60 килокалорийга диэри халбаҥныыр, сыатыттан көрөн.

## Олохтоох омуктар айраннара
Бу айран оҥоһуллуутун биир сүрүн уратыта диэн, катыгы кытта оргуйбут тымныы ууну эбэтэр муустаах (муус кыырпахтарын кытта) минирельнай ууну кытта буккуйаллар. Онтон саамай үчүгэйэ уута 1/3, оттон мууһа 1/10 арыый кыра буоллаҕына табыллар.

## Көс омуктар айраннара
[мини|250x250пкс|Суол кытыытыгар араны атыылыыр точка. [Азербайдьан|Азербайджан]]
Айраны үүтү аһытан, ону аһытыыны кытта тирии бурдюкка уган акка мэҥэһиннэрэн оҥороллор. Аныгы кэмҥэ үүккэ аһытыыны кутан баран, сылаас сиргэ туруоран хоннороллор. Аччыктаабыты аһардарга хойуу айраны сииллэр. Оттон утаппыты аһардарга, айраны ууну, үүтү кытта холбуу убатан иһэллэр.  

## Бырамыысыланнай оҥоруу
альт=|мини|250x250пкс|Аныгы айран
Айраны аан бастаан бырамыысыланнай таүымнаахтык ааспыт үйэ 70-с сылларыгар Ставрополь кыраайыгар, Узбекистаҥҥа уонна Азербайджаҥҥа оҥорбуттара.

## Эбии көр

* Агаран, ак-айран — туркмен куукунатын аһа
* Тан (утах)
* Кефир
* Шубат, чал
* Курт (ас)
* Чалоп, шалап
* Ласси (утах)
* Ирьян — казактар оҥорор барыйааннара
* Турах (чуваш. турӑх)

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* 
*
Ыстыбаев, Бейбит

**Бейбит Ыстыбаев** (*[[Казахстаан|каз]]*. *Бейбіт Ыстыбаев*, төр. 1985,  Болтирик сэл., Таласс оройуона, Жамбыл уобалаһа, Казахстаан) — казах биллэр көстөр, улаханнык аатырар тустууна.

Бейбит Ыстыбаев кахаз күрэһигэр (күрес) Аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ, казах күрэһигэр "Туйе палуаны" диэн категориятыгар ыытыллар Казахстан  өрөспүүбүлүкэтин хас да төгүллээх кыайыылааҕа. "Казахстан барысы" (Казахстан барса (кыыл)) диэн өрөспүүбүлүкэ биир саамай улахан түһүлгэтин -- күрэс турнирын үс төгүллээх муҥутуур кыайыылааҕа  . Дзюдоҕа Казахстан өрөспүүбүлүкэтин чөмпүйэнээттэрин хас да төгүллээх призера

## Биографията
Бейбит Ыстыбаев аан бастакы тус тириэньэрэ Елдос Далбаев

Кини 2011 сыллаахха казах норуотун күрэс диэн национальнай тустуутугар ыытыллар "Казахстан Барысы" турнирын үрүҥ көмүс призера буолбута

2012 сыллаахха балаҕан ыйыгар эмиэ күрэс национальнай тустуутугар Казахстан Бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев бирииһигэр ыытыллар "Казахстан Барысы" чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута.

2015 сыллаахха от ыйыгар "Казахстан Барысы" өрөспүүбүлүкэ аһаҕас турнирыгар иккис төгүлүн чөмпүйүөннээбитэ.. Күрэхтэһии саамай сүрүн бирииһин -- кыһыл көмүс тайтуяк трофейын кыайбыта уонна 150 тыһыынча эмиэрикэ дуолларынан, Судаарыстыба Баһылыгын махтал суругунан уонна анал мэтээлинэн наҕараадаламмыта Бейбит Ыстыбаев ити улахан күрэхтэһиигэ кыайан хотон кэлбитин кэннэ, кинини уобалас акима Карим Кокрекбаев көрсөн приемнаабыта. Ол көсрүһүүгэ киниэхэ махталларын бэлиэтигэр саҥа массыына бэлэхтээбиттэрэ

2016 сыллаахха от ыйыгар Бейбит Ыстыбаеы "Казахстан Барысы -- 2016" күрэскэ, аны, үһүс төгүлүн чөмпүйүөннээбитэ. Кыайыытыгар бириис быһыытынан чһмпүйүөн курун, 25 мөлүйүөн тэнгени, Астана куоракка кыбартыыра ылбыта.

«Ерен Енбегi Ушін» (Үлэҕэ килбиэнин иһин) (2017) диэн бырабыыталыстыба бэлиэтинэн наҕараадаламмыта.

## Тус олоҕо
6 сааһыгар төрөппүттэрин кытта Тараз куоракка көһөн кэлбитэ.

Үөрэҕинэн — юрист.

Аҕата — Абдрахман Кульбаевич,ырыынакка атыыһыттаабыта Ийэтэ Ляззат — дьиэтин көрөн олорор.

Улахан убайа — Шерхан.

Быраата — Аян.

Балта — Эльмира.

2014 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Айгерим диэн Алмататааҕы медиссиинэ институтугар үөрэнэр магистрант кыыһы ойох ылбыта. Урууларын малааһына Тараз куорат биир улахан эрэстэрээнигэр буолбута. Кэргэнниилэр Бексултан диэн уоллаахтар уонна биир кыыстаахтар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Результаты выступлений на международных соревнованиях спортсменов РК
* «Казахстанская правда»: Палуан из Тараза
* «Тараз Times»: Палуан земли жамбылской
* Официальный аккаунт в instagram:https://www.instagram.com/istybayev_beibit/
Урумнар

**Урумнар** (урумнуу: *урумлар, урумнар*, кырыым татаардыы: Urumlar, ), **гириэк татаардар да дииллэр** — Кырыымҥа олорор уонна урум тыллаах олохтоох омуктартан биирдэһэ.

Урумнар төрүттэрин туһунан икки сүрүн сабаҕалааһын баар. Бастакы сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ Кырыым татаар тылын ылыммыт Кырыым гириэктэрэ буолаллар. Иккис сабаҕалааһын: урумнар өбүгэлэрэ сүрэхтэммит Кырыым татаардара буолаллар.

## Ааттара
"Урум" диэн аат арааб тылыттан үөскээбит. Араабтар "рум" (روم) диэн тылынан Рим, онтон кэлин Византия олохтоохторун ааттыыр этилэр. Түүр тыллара "р" дорҕоонтон саҕаланар кыахтара суох, ол иһин "рум" диэн тыл "урум" диэҥҥэ уларыйбыт.

## Приазовье урумнара
Кырыым уонна кэлин ыаллыы сытар Приазовье гректэрэ икки бөлөххө арахсаллара:

* гириэк тыллаах румейдэр уонна
* түүр тыллаах урумнар.

Бу икки бөлөх Кырыым сиригэр былыр былыргыттан олорбуттар. Кинилэр өбүгэлэрэ б.к.и. IV үйэтиттэн IV үйэҕэ диэри көспүт гириэктэр этилэр. Кэлин Кырыымҥа түүр тыллаахтар көспүттэрин уонна кинилэр дьайыылара күүһүрбүтүн кэннэ үгүс гириэктэр бэйэлэрин тылларын уларытан түүр тыллаах буолбуттар.

Приазовье урумнарын итэҕэллэрэ православие буолар. Урумнар былыргыттан туспа бэйэлэрэ бэйэлэригэр олороллор уонна гириэк тыллаах румейдэри кытта булкуспаттар. Николай Баскаков диэн түүр тылларын үөрэппит чинчийээччи этэринэн Украинаҕа 1969 сыллаахха 60 тыһ. урум тыллаах олорбут.

## Эбии көр

* Урум тыла
* Кырыым
* Кырыым татаардара
* Гагаузтар
* Түүр тыллара
* Түүр омуктар

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *Гаркавець О.* Уруми Надазов’я. Iсторія, мова, казки, піснi, загадки, прислів’я, писемнi пам’ятки — Алма-Ата: УКЦ, 1999.
* *Гаркавець О.* Урумський словник  — Алма-Ата: Баур, 2000. — 632 с.
* *Смолина М.* Урумский язык. Урум дили. Приазовский вариант : Учебное пособие для начинающих с аудиоприложением — Киев: Бланк-Пресс, 2008.
Урум тыла

**Урум тыла** (*гириэк-татаар тыла*, урум тылынан: *урум тили* эбэтэр *урум дили*) – Приазовьеҕа олорор түүр тыллаах гириэк урум омугун төрөөбүт тыла. Урумнар сүрүннээн Украина Донецк уонна Запорожскай уобаластарыгар олороллор. Грецияҕа да аҕыйах ахсааннаах урум диаспората баар.

## Тыл туһунан
Урум тыла Кырыым татаардарын тылларыгар чугас уонна майгынныыр. Урум тыла X үйэ ортотугар Илиҥҥи Европаҕа, Дашт-и Кыпчак диэн киэҥ сиргэ олохсуйбут половецтар тылларыттан үөскээбит буолуон сөп. Сорох чинчийээччилэр урум тылын туспа тыл дии саныыллар, сорохтор Кырыым татаардарын тылын биир диалега дииллэр.

Урум тыла үчүгэйдик үөрэтиллэ илик буолан бу тыл диалектарын туһунан биир кэлим санаа суох. С. Н. Муратов урум тылын үс диалекка араарар:

* кыпчак (бешевскэй, янисольскай уонна мангушскай гуобардар);
* оҕус (мариупольскай уонна старокрымскай гуобардар);
* орто диалект икки бөлөххө арахсар: оҕус диалектан улахан дьайыыта суох (богатырскай, керменчикскэй уонна улаклинскай гуобардар) уонна күүстээх оҕус диалегын дьайыылаах (игнатьевскай, каранскай, комарскай, ласпинскай гуобардар).

А. Н. Гаркавец буоллаҕына урум тылын түөрт диалекка араарар:

* кыпчак-половец (Великая Новосёлка, Старобешево, Мангуш);
* кыпчак-оҕус (Старый Керменчик, Богатырь, Улаклы);
* оҕус-кыпчак (Карань, Староласпа, Камара, Гурджи);
* оҕус (Мариуполь, Старый Крым, Каракуба).

Ону тэҥэ диалектарга арахсыбат урум фольклорун тыла баар. Бу тыл лексикатыгар уонна морфологиятыгар оҕус тылларын дьайыыта улахан .

## Сурук-бичик
Урум тылынан аҕыйах тиэкистэр гириэк алпабыытынан суруллан хаалбыттар. 1920–1930 сылларга урум сэлиэнньэлэригэр латыын алпабыыттаах Кырыым татаардарын тылын үөрэтэр этилэр. Билиҥҥи кэмҥэ кирилл суруга туһаныллар, ол гынан баран биир кэлим уонна официальнайдык бигэргэммит көрүҥэ суох, ол иһин араас-араас көрүҥнээх алпабыыттар бааллар. Александр Гаркавец диэн кыпчак тылларын чинчийээччитэ бэйэтин үлэлэригэр маннык алпабыыты туһанар:

2008 сыллаахха Киевкэ тахсыбыт урум тылын үөрэтэр кинигэҕэ маннык алпабыыт туһаныллыбыт:

## Эбии көр

* Кырыым татаардарын тыла
* Кырыымчах тыла
* Түүр тыллара
* Урумнар

## Кинигэлэр
Тектурмас

**Тектурмаз мавзолейа (кумбез)** () — XIV–XV үйэлэрдээҕи архитектура пааматынньыга, Тараз куорат соҕуруулуу-илиҥҥи кытыытыгар, Талас үрэх үрдүгэр, Тектурмас томторго турар. Мавзолейы ким туппута биллибэт. Олохтоохтор мавзолейга Султан-Махмуд-хан сибэтиэй (аулие) көмүллэн сытар дииллэр.

## Архитектурата
Мавзолей дьиэтэ биллэр эргэрбит, алдьаммыт этэ. 1890-с сыллардааҕы хаартыскаттан көрдөххө, оччолорго мавзолей умайбит кирпииччэттэн оҥоһуллубут, түөрт кырыылаах, купаллаах дьиэ. Мавхолей муннуктара пилястраларынан түмүктэнэллэр, эркиннэригэр штукатурка тобоҕо көстөр. Мавзолей декоротивнай оҥоһуутуттан аҥаардас оһуордаах-дьарҕаалаах терракотавоай эрэ билиитэ көстөр. Онтон сэдиптээн Михаил Массон архитектор бу мавзолей XV үйэҕэ тутуллубут диэн сылыктаабыт.

Киирэр аана -- арката арҕаа диэки Тараз куоракка хайыһан турар.

## Устуоруйата
XIX үйэ бүтүүтүгэр мавзолейы Василий Каллаур үөрэппитэ, в 1939-1940 сыллардаахха Г.И. Пацевичем чинчийбитэ. Мавзолейы тулалыыр некрополлортан зароастриецтар киһи дьардьаматын харайар оссуарнай көмүүлэрэ көстүбүтэ. Онно орто үйэлэрдээҕи христианнар уонна мусульманнар кырамталара баара. Номохторго кэпсэнэринэн, мавзолей Махмуд-хан Султан (Тектурмас-ата) уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини эрэгийиэҥҥэ ислам итэҕэлин сайыннарыыга улахан өҥөлөөҕө, олохтоохтор кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрэр.

1864 сыллаахха мавзолей Аилие-Ата куораты сэриилэр ылыыларыгар эмсэҕэлээбитэ.

1935 сыллаахха мавзолей кирпииччэтин тутуу ыытаары барытын көтүрбүттэрэ. Ол кэннэ олохтоохтор мавзолей турбут сирин таһыгар, сибэтиэй уҥуоҕун аттыгар, үҥэр сүктэр дьоҕус сири -- зияраты -- оҥорбуттара.

2001 сыллаахха Тараз 2000 сылын көрсө, А.Итенев бырайыагынан урукку мавзолейы үтүгүннэрэн саҥа тутууну туппуттара.

## Бэлиэтээһиннэр
Карахан мавзолейа

**Карахан мавзолейа** (Аулие-ата мавзолейа) () — Казахстан Тараз куоратыгар Толе би уонна Байзак батыр уулуссаларын быһа охсуһуутугар баар  XI үйэ архитектуратын пааматынньыга. Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлин уҥуоҕун үрдүгэр оҥоһуллубут тутуу.

## Устуоруйат
хаҥас|мини|300x300пкс|Карахан мавзолейыгар киһи уҥуоҕа
Олохтоох дьон номох быһыытынан кэпсииллэринэн, мавзолей түүрдэртэн аан бастакынан ислам итэҕэлин ылыммыт, Караханидтар династияларын төрүттээбит Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут.

Чинчийээччилэр этэллэринэн, мавзолей Караханидтар династияларын бэрэстэбиитэлэ Шах-Махмуд Бугра Карахан уҥуоҕун үрдүгэр тутуллубут. Кини туһунан чинчийээччи Василий Каллаур биллэр кэпсээннэрэ, суруктара бааллар. Олорго маннык этиллэр: «Абду-р-Рахим-Баб. Кини уола Ша-Хасан, иҥэриллибитинэн Кылыдж-Карахан… Кини уола Абдул-Халык-хан. Уҥуоҕа -- Отрарга (Туркестан куорат соҕуруу өттүгэр, оттон Аулие-ата уҥуоҕа  — Талас үрэххэ. Аулие-ата иккис уола Касым-хан-Баба диэн ааттааҕа, кини эһэтэ — Кыран-шейх, күтүөтэ Махмуд-хан-шейх, кыыһа Биби-айша, кини уҥуоҕа Аулие-Ата куораттан икки хардыылаах сиргэ баар».

Мавзолей биһиги күммүтүгэр диэри урукку көстүүтүнэн ордон хаалбатах. 1905 сыллаахха (сорохтор этэлэринэн, 1920 сыллаахха) бүтүннүү диэри көтүрбүттэрэ. Кэлин биирдэ уруккутун курдук үтүгүннэрэн, саҥаттан туппуттара. Мавзолей иһигэр чардаат ордон хаалбыт. Тутууну ташкент ишаһа Саид Бакханов үбүлээбит ..

2002 сыллаахха Тараз куорат 2000 сааһын көрсө, рестоврациялаабыттара.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Карахана кумбез // Казахская ССР: краткая энциклопедия / Гл. ред. Р. Н. Нургалиев. — Алма-Ата: Гл. ред. Казахской советской энциклопедии, 1991. — Т. 4: Язык. Литература. Фольклор. Искусство. Архитектура. — С. 305. — 31 300 экз. — .
* 
*
Салардар

мини|300x300пкс|Сиань куорат салардара Сабантуй бырааһынньыкка
**Салардар** (кыт. 撒拉族, пиньинь: *Sǎlá Zú*; бэйэлэрин ааттанар ааттара — *салар*, *салыр*) — Кытайга олорор *салыр* диэн түүр тыллаах туркмен бииһин сыдьааннара. Салардар Сюньхуа-Салар автономнай оройуонугар уонна Цинхай провинция атын сирдэригэр олороллор, ону таһынан Ганьсуга уонна Сиҥдьээҥҥэ бааллар. 2000 сыллаах биэрэпиһинэн салардар ахсааннара 104&nbsp;503 киһи. Салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайбыттар; билиҥҥи суруктара латыын алпабыыта буолар. Итэҕэллэрэ ислам суннизм салаата, аҕыйах киһи тибиэт буддизмын ылыммыт. Салардар сүрүннээн бааһынайдар, ону таһынан сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлар.

## История
Салардар былыргы уонна улахан *салыр* диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билигин туркмен салырдара сүрүннээн Туркменистан Ахал велайаатыгар (оройуонугар) олороллор.

Салардар уруккуга Кытайы утары өрө туруулара биллэр. Биир саамай аатырбыт өрө туруу 1781 сыллаахха буолбут. Су Сышисань (苏四十三) диэн ааттаах таҥараһыт бэйэтин уһуйааччытын, "дьахрия" диэн сектэни тэрийбит Ма Минсины босхолоору өрө турууну саҕалаабыт уонна Ланьчжоу куоракка диэри тиийбит. Ма төбөтүн быспыттарын кэннэ салардар Ланьчжоу куораты төгүрүйбүттэр, ол эрээри Кытай сэриитэ кэлэн барыларын кыргыбыт.

Кытай ис сэриитин кэмигэр Салар сирин Ма Буфан диэн ааттаах Кытай мусульманнарын сэрииһитэ баһылаан олорбут. Ма Буфан 1949 сыллаахха кыһылларга хотторон баран Кытайтан күрээбит. Амнистияламмыт салардар дойдуларыгар төннөн баран хас да сыл устата Цинхай уонна Ганьсу сирдэригэр кытайдары утары партизан сэриитин салҕаабыттар.

## Итэҕэллэрэ
Салардар итэҕэллэрэ ислам суннизм (чуолаан ханафит-матурид) салаата буолар. Бэйэлэрин төрүт сирдэрин таһынан куораттарга, атын мусульманнары, сүрүннээн дунганнары кытта ыаллыы олороллор. Бэйэлэрэ итэҕэл үөрэхтээһиннээхтэр, холобур Дьиэзи диэн сиргэ Gaizi Mişit диэн мэдрэсэ баар.

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* Народы Восточной Азии, М. — Л., 1965.
* Lipman, J. N. (1998), *[https://books.google.com.au/books?id=4_FGPtLEoYQC Familiar strangers: a history of Muslims in Northwest China]*, Hong Kong University Press.

## Сигэлэр

* Кытай информационнай интернет-киинигэр салардар тустарынан (нууччалыы)
* China’s Official Gateway to News & Information салардар тустарынан (ааҥл.)

## Эбии көр

* Салар тыла
* Түүр омуктар
* Кытай
* Оҕустар
Салар тыла

**Салар тыла (салардыы: ''Salırça'', سالارچا)** — түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр салар омук төрөөбүт тыла. Салардар сүрүннээн Кытай Цинхай уонна Ганьсу провинцияларыгар олороллор. Салар тыллаахтар ахсааннара 60 000 кэриҥэ киһи..

Салардар былыргы уонна улахан *салыр* диэн туркмен бииһин сыдьааннара буолаллар. Кинилэр XIV үйэҕэ селдьуктартан арахсан илин диэки көспүттэр. Номох быһыытынан салардар былыр Самарканд таһыгар олорбуттар. Билиҥҥи кэмҥэ салар тылыгар кытай уонна тибиэт тыллара күүскэ дьайаллар.

Салар тыла аан маҥнай XVIII үйэҕэ ахтыллыбыт. Г. Н. Потанин диэн аатырбыт чинчийээччи уонна айанньыт салар тылын түүр тыллар илиҥҥи бөлөҕөр киллэрбит.

Салар тылыгар төһө да оҕус тыла буолбутун иһин күүстээх кыпчак тылларын дьайыыта көстөр, ону таһынан илиҥҥи түүр тылларыгар майгынныыр өрүттэрдээх, холобур, Сайаан тылларыгар курдук сорох тылларга -d- дорҕоон оннугар -j- дорҕоон үөскээбит (*adıg* "эһэ", оҕустуу *aju*; *adax* "атах", оҕустуу *ajax*). Дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин көрдөххө салар тыла ордук сарыг йоҕыр уонна фуйуй кыргыс тылыгар чугас.

## Сурук-бичик
Салардар салардыы сүрүннээн кэпсэтэр эрэ буолбуттар, суруйалларыгар ордук кытай тылын тутталлар.

Салардар официальнай суруктара суох этэ, ол эрээри былыр арааб суругун туттар буолаллара. Салар кырдьаҕастара арааб суругун тутта сатыыллар, ол эрээри эдэр көлүөнэ латыын алпабыытын ордорор. Биир кэлим салар суруга суох буолан салардар билиҥҥи кэмҥэ ордук кытайдыы эрэ суруйаллар. Кытай чинчийээччилэр салар тылыгар анаан латыын суругар олоҕуран салар алпабыытын айбыттар, ол эрээри бу алпабыыт киэҥник тарҕамматах.

Ол эрээри эдэр салардар түүр тылларын орфографиятыгар олоҕурбут латыын алпабыытын туһанар буолбуттар. Икки сүрүн вариант баар: ТВ30 уонна ТВ31. Аҕа көлүөннэ билигин даҕаны арааб суругун тутта сатыыр.

### TB30
ТВ30 диэн латыын суругар олоҕурар салар тылын алпабыыта маннык:

## Кинигэлэр

* 
* Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2-3), 235—237.
* Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
* Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49-83.

## Быһаарыылар

## Эбии көр

* Салардар
* Оҕустар 
* Түүр тыллара
Йүрүктэр

уҥа|мини|Анатолияҕа үрүктэр олорор сирдэрэ
**Йүрүктэр** (, *Yürük(ler)*; "сүүрэр" диэн суолталаах) – турок омугун көс биистэрэ. 

## Йүрүктэр туһунан
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан үрүк диэн аат *yürümek* "сүүрэр" диэн туохтууртан үөскээбит. Йүрүктэр түүр тыллаах омуктар оҕус биистэриттэн, чуолаан туркмен биистэриттэн үөскээбиттэр. Былыр турок-селдьуктар Орто Азияттан Ирааҥҥа уонна Византия сирдэригэр көспүттэр уонна ол сирдэри баһылаан онно олохсуйбуттар. Кинилэри кытта кэлбит, ол гынан баран туроктар курдук биир сиргэ олорбокко былыргы үгэстэринэн көһөр биистэри *йүрүк* диэн ааттаабыттар. Йүрүктэр Конья уонна Осман султанаттар сэриилэрин сүрүн күүстэрэ этилэр.

## Йүрүктэр биистэрэ
Йүрүктэр былыр былыргыттан хас да биистэргэ арахсаллар:

* Ак-Сигирли (Aksigrli),
* Али-Эфенди (Ali-Efendi),
* Баһсыс (Bahsıs),
* Чакаллар (Cakallar),
* Чошлу (Coşlu),
* Кекли (Qekli),
* Гачар (Gacar),
* Гюзельбейли (Güzelbeyli),
* Хорзум (Horzum),
* Кара-Эвли (Karaevli),
* Кара-Хачили (Karahacılı),
* Кара-Коюнлу (Karakoyunlu),
* Кара-Каяли (Karakayalı),
* Кара-Лар (Karalar),
* Кара-Кечили (Karakeçili),
* Манавли (Manavlı),
* Мелеменчи (Melemenci),
* Сан-Агали (San-Agalı),
* Сан-Хачили (Sanhacılı),
* Сары-Кечили (Sarıkeçili),
* Текели (Tekeli) уонна
* Йени-Османли (Yeni-Osmanlı).

## Олорор сирдэрэ
Йүрүктэр XIV үйэ ортотугар турок сэрииһиттэрин кытта Европаҕа тиийэн баран сүрүн суоллар усталарынан олохсуйбуттар (Фракияҕа, Добрудьаҕа, Македонияҕа)

Европаҕа олохсуйбут йүрүктэр, ордук Козани диэн Греция йүрүктэрэ былыргы үгэстэринэн көс олохторун салҕаабыттар. Македонияҕа йүрүктэр Плачковица диэн сиргэ олохсуйбуттар, Дойран, Штип уонна Струмниц диэн сирдэргэ олороллор. Холобур, Мустафа Кэмал Ататүрк аҕата Македония йүрүктэриттэн этэ.

Йүрүктэр олохторо-дьаһахтара сорох ромаан омуктарын кытта майгыннаһар буолан, бу омуктар ситимнэрэ күүһүрбүт. Сорох ромааннар йүрүктэртэн ислам итэҕэлин ылыммыттар. Кинилэри 1923 сыллаахха турок-гириэк сэриитин кэмигэр йүрүктэри кытары Турцияҕа үүрбүттэр.

Билиҥҥи Турцияҕа, ордук илин уонна соҕуруулуу илиҥҥи өттүгэр (Тавр хайаларыгар) йүрүк көс биистэрэ баччааҥҥа диэри бааллар

Македонияҕа билигин даҕаны йүрүк диаспората баар. Кинилэр сүрүннээн былыргы олохторун-дьаһахтарын тутан хаалбыттар. Үгүстэрэ үөрэҕэ суох уонна туроктыы эрэ билэр.

## Тас дьүһүннэрэ
А. А. Ивановскай диэн чинчийээччи йүрүктэргэ күүстээх монголиднай быһыыларын булбут. Монголоиднай быһыылара Орто үйэтээҕи түүрдэртэн хаалбыт буолуохтаах.

## Эбии көр

* Туроктар
* Оҕустар
* Кашкайдар
* Түүр омуктар
*

## Быһаарыылар
Ирак туркменнэрэ

мини|360x360пкс|Ирак туркменнэрин былааҕа
**Ирак туркменнэрэ**, **туркоманнар**, **туркманнар да дииллэр** (азерб. *İraq türkmanları*) – хотугулуу илиҥҥи уонна киин Иракка олорор аҕыйах ахсааннаах түүр омуга. Ирак туркменнэрин өбүгэлэрэ ХI үйэҕэ Ирак сиригэр көспүт уонна кэлин Ак-Койунлу, Кара-Койунлу диэн дойдулары тэрийбит оҕус биистэрэ буолаллар. Сорох чинчийээччилэр Ирак туркменнэрин азербайдьаан омугун эбэтэр атын түүр тыллаах омук сорҕотун курдук саныыллар. Туркменнэр араабтар уонна курдтар кэннэ Ирак үһүс улахан омуга буолаллар.

## Тыллара
Ирак туркменнэрин тыла түүр тыллар оҕус бөлөҕөр киирэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн туркменнэр тыллара туспа тыл буолбакка азербайдьаан тылын диалега буолар.

Хидайат Кэмаль Байатлы диэн ааттаах Ирак туркменнэриттэн төрүттээх Турция чинчийээччитэ этэринэн Ирак туркменнэрин гуобардара азербайдьаан тылын сороҕото буолар. Азербайдьаан тыла уонна кини диалектара Соҕуруу Кавказка, Илиҥҥи Анатолияҕа, Ираан Азербайдьааныгар, Иракка уонна Сирияҕа тарҕаммыт.

Супһи Саатчы диэн эмиэ Ирак туркменнэриттэн төрүттээх турок чинчийээччитэ бэлиэтээбитинэн Киркук туркменнэрин тыла азербайдьаан тылыгар чугас.

Кристиан Булут диэн тыл үөрэхтээҕэ сабаҕалыырынан Ирак туркменнэрин тыла туспа тыл буолар, ол эрээри турок уонна азербайдьаан тылларын дьайыыларыгар сылдьыбыт. Туркменнэр сурукка үгэс быһыытынан турок тылын стандартарын туһаналлар. Оттон кэпсэтэр тыллара буоллаҕына сурук тылыттан чыҥха атын, тоҕо диэтэр кэпсэтэр тылга арааб уонна курд тылларын дьайыыта күүстээх.

Туркменнэр үксүлэрэ арааб тылын билэр. Ону таһынан үгүс эдэр ыччат төрөөбүт тылын билбэт, ол аата араабтары кытта булкуһуу күүстээх диэн бэлиэтэммит.

## Ахсааннара уонна олорор сирдэрэ
мини|255x255пкс|Ирак картатыгар сырдык саарыл өҥүнэн туркменнэр олорор сирдэрэ бэлиэтэммит
Ирак туркменнэрин ахсаана чопчу биллибэт. Кинилэр ахсааннарын быһа холоон 500–800 тыһ. киһи иһинэн сыаналыыллар, ол эбэтэр Ирак дьонун 2–3 эрэ быраһыана. Ол эрээри Ирак туркменнэрэ бэйэлэрэ саныылларынан кинилэр ахсааннара быһа холоон 2–3 мөл. тэҥнээх, ол эбэтэр Ирак дьонун 7,5–11 быраһыана. Туркменнэр сүрүннээн Ирак хоту өттүгэр, Ираан кыраныыссатыттан ылата Сирия кыраныыссатыгар тиийэ олороллор. Үгүстэрэ куораттарга олохтоохтор, холобур, Талль-Афарга, Алтынкөпрүгэ, Эрбилгэ, Мосулга уонна Киркукка. Элбэх туркмен Ирак киин куоратыгар Багдадка бааллар.

Ирак туркменнэрэ араабтар курдук итэҕэллэриттэн сылтаан арахсаллар. Бары мусульманнар, ол эрээри улахан аҥара сунниттар, уоннааҕылара шииттэр. Ирак туркменнарын общината 30000 киһи, католическай христианство итэҕэлэ буолар. 2021 с. Туркмен Библия партнерствота Иракка саҥа кэс тылын тылбаастаан 2000 экземплярынан Иракка бэчээттэппитэ.

## Эбии көр

* Сирия туркменнэрэ
* Ирак
* Оҕустар
* Түүр омуктар

## Быһаарыылар