open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Realme

**Realme** — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Realme тэрилтэни бас билэр акцианердар:

* BBK Electronics (88% өлүүтүн)

* Норвегия пенсионнай фондата (7% өлүүтүн)

* Mitsui Group (5% өлүүтүн)
OnePlus

**OnePlus** — Кытай электрониканы оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телевизор уонна смартфон оҥорооччу. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

OnePlus тэрилтэни бас билээччилэр:

* BBK Electronics (98%)

* Realme (1%)

* Canon (1%)

## Флагманнар
* OnePlus 9 Pro
* OnePlus 10 Pro
IQOO

**iQOO Electronics** — Кытай стартап тэрилтэтэ, биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Vivo тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын.
Dyson

**Dyson, Dyson for Jelly Jamm, Dyson for Henry Hugglemonster, Dyson for The Hive, Dyson for Sherazade, Dyson for Ben and Holly's Little Kingdom** уонна **Dyson for Everything Rosie** – Улуу Британия уонна Сингапур, чан соргуч саамай бөдөҥ техника оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат. бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Mitsui Group, Ariston, Hansa, Hotpoint, Indesit, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.
LG Electronics

**LG Electronics** — Соҕуруу Корея улахан электроника, чиптары, программалары, ырыа истэр тэриллэри, аудиосистемалары, телевизордары уонна видеосистемалары, мобильнай телефоннары уонна смартфоннары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ буолар. 

Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Mitsui Group тэрилтэ бизнес эйгэтигэр холбонор, ол эрэн бэйэтэ LG Group бизнес процестарга үлэлиир. 

2021 сыл түмүгүнэн планетаҕа саамай бөдөҥ электроника уонна смартфон оҥорооччу.

Бэйэтэ LG Group уонна Mitsui Group бизнес империаларга бас бэринэр эрээри, Самсон Электроникс бэйэтэ империя курдук. Кини бизнес эйгэтэ 190 омук сиригэр бары сфераны ылар.
Allianz

**Allianz** — Германия уп уонна инвестиция тэрилтэтэ. Аан Дойдуга конгломератка киирэр.
Netflix Animation

**Netflix Animation** – АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри Netflix оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
Ajinomoto

Ajinomoto — Дьоппуон биотехнология уонна саамай улахан ас оҥорор тэрилтэтэ.

Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
Yamaha Motor Company

**Yamaha Motor Corporation**, – Дьоппуон биир биллэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ үрдүк технологиянан двигательлары, байыаннай, IT быһаарылаары оҥорор конгломерат, ону таһынан элитнай мотоцикллары уонна мотовездеходтары. 

Yamaha Индастриз сүрүн запчастары уонна компоненнары NASAҕа оҥорор. Ону таһынан бэйэтэ куйаары үөрэтэр лабораториялаах.

Yamaha Индастриз тэрилтэ аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно сүрүн оруолу оонньуур. 

Акциялара көҥүл эргийэр, ол эрэн сүрүн тутааччылар:

1. Дьоппуон былааһа - 34%

2. Mitsui Group - 21%

3. BlackRock - 12%

4. The Vanguard Group - 6%

5. Уоннааҕыта көҥүл эргийэр.
Citroën

**Citroën** диэн Stellantis оҥорор аутомобил брэнда. Groupe PSA атыытынан бастыҥ маарката.

## Быһаарыылар
Renault Samsung Motors

**Renault Samsung Motors** – Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.

80% акциятын Renault бас билэр, Hyundai 50% чааһын, Kia Motors 5% көҥүл биржаҕа эргийэр.
GSK

**GSK** (GlaxoSmithKline), Улуу Британия фармацевтическай уонна медицинскай империята, улахан конгломерат тэрилтэ, бизнес интириэһэ 140 омук сиригэр баар. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group медицина эйгэтигэр холбонор.

Урут Sanofi, Bayer, Novartis, AstraZeneca киниэхэ баара, Мицуи быһаарытынан туспа барбыта (Мицуи бизнес эйгэтигэр структураларын хамсааһыныгар, оптимизация).
Volkswagen

**Volkswagen** — Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen Group уонна Mitsui Group бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга.
FCA

**Fiat Chrysler Automobiles N.V.** (**FCA**) — Улуу Британия  уонна Недерланд биир бөдөҥ конгломерата. Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэтэ. Ону компонеҥҥа холбонор, Elsevier, Stellantis, Groupe PSA, Mitsui Group уонна BlackRock таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Dodge, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati уонна Ram.
Reckitt-Benckiser

**Reckitt Benckiser** – Улуу Британия уонна Недерланд олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Reckitt Beneckiser for the Octonauts». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «RB» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Reckitt» таҥас сууйар Dettol бороһуогу «Benckiser» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «Reckitt-Benckiser» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1810-с сылларга Durex диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.

Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Strepsils диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Reckitt Benckiser for Jelly Jamm» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Reckitt Benckiser for the Octonauts» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Vanish диэн ааттаан таһаарбыттара.

RB үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн Reckitt-Benckiser тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.

## Быһаарыылар
Coolpad

**Coolpad** — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ.
Redmi

**Redmi** — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроника чиптарын оҥорооччу, ону таһынан аудио видео системалары. Кэнники смартфоннары эмиэ оҥорор. 2021 сыл түмүгүнэн биир түргэнник   барыһа үрдүүр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр.

## Өссө маны көр
* Xiaomi
Toys "R" Us

**Toys "R" Us** — АХШ улахан ас атыылыыр ретейла оонньуур тэрилтэтэ.
HP

**Hewlett-Packard Inc.** диэн мультинационал технология корпорацията. Тус көмпүүтэрдэри оҥорор, атыылыыр уонна хааччыйар. Салалтата Калифорния. Үлэhиттэрин ахсаана 87 000.
Нэлэкэ

**Нэлэкэ [[күөл]]** — Бүлүү уокуругун фондатыгар Нэлэкэ күөлүн былдьаһыы дьыалата харалла сытар (СӨ НА. Ф.И-22. Оп.4. Д.1.). Дьыала төрүөтэ диэн маннык. Чаччыына Софрон Ильин 1844 с. Нөөрүктээйиттэн Наахараҕа көһөөрү Арбаҥда, Булгунньахтаах, Нэлэкэ күөллэри бэйэтин туһатыгар көрдөөбүт. Сунтаар инороднай управата ону сөбүлэҥ биэрбит. 1846 с. Бордоҥ нэһилиэгин старостата Степан Егоров Сунтаар улууһун дьаһалтата Нэлэкэ күөлү сыыһа бэрдэрбит диэн утары сурук суруйан оспуордаспыт. Сунтар дьаһалтата кыккыраччы аккаастыырын иһин бордоҥнор үөһээ тойоҥҥо Бүлүү исправнигар үҥсүбүттэр. Исправник силиэстийэлээн «чахчы Бордоҥнор гиэннэрэ» диэн быһаарбыт. 1851  с. бэс ыйын 16 күнүнээҕи Иркутскайдааҕы казеннай палата ыйааҕынан (№ 6325) 2-с Бордоҥ нэһилиэгэр Нэлэкэ күөлү сокуоннайдык биэрбиттэр. Сэрии ыарахан сылларыгар бордоҥнор Нэлэкэ күөлтэн балыкка түһэр былааны биригээдэлэринэн баран балыктыыллара докумуоннартан көстөр.
ВИТАЛИЙ ЕГОРОВ

**Виталий Егоров**

Виталий Михайлович Егоров сулууспатын Ис дьыала министиэристибэтигэр, холуобунай ирдэбилгэ саҕалаабыта. Тус бэйэтэ элбэх ыар буруйу, сүнньүнэн, киһини өлөрүү дьыалаларын арыйбыта. Ол быһыытынан киһи туох санааттан саамай ыар аньыыны-хараны оҥорорун, ол туох содуллааҕын кини бэркэ билэр. Сулууспатын усталаах туоратыгар араас оперативнай дуоһунаска боростуой оперативниктан Саха сирин ИДьМ криминальнай милииссийэтин начаалынньыгын солбуйааччыга тиийэ үлэлээбитэ. Холуобунай дьыалалары арыйыы иһин элбэх наҕараадалаах. 
Виталий Егоров чахчы буолбут түбэлтэлэргэ олоҕурбут хас да сэһэн ааптара.  «Адыаччы аймалҕана», «Сиэхсит сэтэ туолуута» сэһэннэри «Чочур Мыраан иэстэбилэ» айымньыны кытары трилогия сүрүн бэрсэнээһэ Владлен Димов уонна саамай ынырык хара дьайы – өлөрүүнү  – кытары охсуһар үтүө санаалаах, эрэллээх доҕотторо ситимнииллэр.
Сүрүн дьоруой Владлен Димов – тус идэлэригэр бэриниилээх, сиэрдээх быһыы, сокуон өрөгөйдүүрүн туһугар сыраларын-сылбаларын уурбут ол саҕанааҕы бастыҥ сыщиктартан таҥыллан оҥоһуллубут уобарас.
Хотугу эҥэлэй

мини|250px|Сир хоту эҥээрэ саһархай өҥүнэн бэлиэтэммит
мини|250px|Хоту эҥээр

**Сир хоту эҥээрэ** () — экватортан хоту сытар Сир аҥаардама. Иэнин 60,7 % уунан бүрүллэ сытар. Уунан бүрүллүбэтэх кураанах сир 67,3 % бу эҥээргэ тиксэр, онно киһи аймах 90-ча бырыһыана олорор.

Хотугу эҥээргэ
Unisoc

**Unisoc** — Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс телефоннарга анаан процессор оҥорор тэрилтэ (Qualcomm уонна MediaTek кэнниттэн).
Савлук Петр Федорович

**Савлук Петр Федорович** — 1921-22 сс. Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующайа.

1921 сыл алтынньы 28 күнүгэр Илиҥҥи-Сибиир байыаннай уокуругун командующайын бирикээһинэн Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующщайынан, күбүөрүнэ военкомунан анаммыт.
360 Total Security

**360 Total Security** — антивирус программа. Кытайдар оҥорбуттар.
Dr.Web

**Dr.Web** (*Доктор Вэб* эбэтэр *Doctor Web*), антивирус программа Windows, Linux, Android системаҕа аналлаах.

2022 сыллаахха АХШ былааһа Dr.Web программа шпионскай диэбитэ, туттарга боппута. Сураҕа ФСБ-лар айбыттар үһү.
Kaspersky Internet Security

**Kaspersky Internet Security** — антивирус программа. ФСБ айбыт программата. 2022 сылтан ыла Америкаҕа, Европаҕа, Дьоппуон дойдуларыгар компьютерга уонна телефоҥҥа туруорарга бобуллубута, шпионскай диэн буолбута.
 
## Өссө маны көр
* Kaspersky Lab
Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэни устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ

**Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ** ()
()  — сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сылтан. ХНТ Генеральнай ассамблеята 2005 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр бэлиэтииргэ быһаарбыта (№ A/RES/69/97 резолюция «О помощи в деятельности, связанной с разминированием»). 

Бу быһаарыы сэрии кэмигэр туруоруллубут миинэлэри устууга уонна пехотаны утары миинэ туруорууну бобууга болҕомто тардаары ылыныллыбыта.

2006 сыллааҕы туһаайыытыгар ХНТ Генсегэ *сиргэ туруоруллар миинэни биир да цивилизованнай уопсастыба ылыныа суохтааҕын* туһунан эппитэ.

## Күн тиэмэлэрэ
* 2021 сыл — «Дьаныардаах буолуу, алтыһыы, прогресс» 
* 2020 сыл — «Бары бииргэ миинэни утаран» 
* 2019 сыл — «Куттала суох сир, куттала суох дьиэ»
* 2018 сыл — «Көмүскэллээх буолууну, эйэни уонна сайдыыны хааччыйыы»
* 2017 сыл — «Олоҕу быыһаан, көрдөбүллэргэ сөп түбэһии»

## Сигэлэрэ
* Резолюция ООН № A/RES/60/97 (нуучч.)
* Послание Генерального секретаря  по случаю Международного дня 2006 года (нуучч.)
* Сайт ООН, посвящённый минной опасности
НИМХ Кистэлэҥэ

**НИМХ Кистэлэҥэ** (), мультик 1982 сыллаах. Саха Сиригэр VHS таҕыспыта 1998 сыллаахха.

Салҕыыта — НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө.
Родионов Николай Николаевич (1886-1937)

**Родионов Николай Николаевич** (1886-1937) — Колчак Сибииргэ былааһын кэмигэр Благовещенскай куорат кулубата буола сылдьыбыт Өлүөхүмэттэн төрүттээх киһи, 1903 сыллаахтан бырабыыталыстыбаны утары аахсыйаларга кыттарын иһин полиция аһаҕас кэтэбилигэр сылдьыбыт, Күлүмнүүрдүүн алтыспыт. 

Дьокуускайга Реальнай училищеҕа үөрэммит. Кинини бэйэтин билэр Ираида Клиорина суруйарынан, ол үөрэнэ сылдьан Игорь Будилевич диэн көскө сылдьар өрөбөлүссүйүнүөрү кытта билсэн кини дьайыытыгар киирбит. Полиция кэтэбилигэр киирбититтэн  сылтаан училищеттан үүрүллүбүт. Өлүөхүмэҕэ төннөн тиийэн дьаамсыктар забастовкаларын тэрийбит. 1906 сыллаахха Күлүмнүүрдүүн бырабыыталыстыбаны утары аахсыйаорга кыттыбыт. Өлүөхүмэҕэ олорор кэмигэр сыылынайдар Саха уобалаһыттан күүрүүллэригэр көмөлөһөр эбит. 

Клиорина ахтарынан, кинилэр Благовещенскайга олороллорун саҕана (Харбинтан 1917 сыл ахсынньытыгар көспүттэр) куорат баһылыган олорбут:
"Ну, а в Благовещенске тогда был "Городским головой" дядя Коля, Николай Николаевич Родионов... Наши семьи сдружились потому, что Н.Н. Родионов был тоже якутянином, родом из Олекминска..."

1924 сыллаахха Читааҕа Күлүмнүүрдүүн Халыма туһунан мөккүспүтүн Клиорина ойуулуур: Күлүмнүүр (ол саҕана Саха сирин Москубатааҕы постпредствотын үлэһитэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин сирдэрин уонна экэниэмикэтин сайдыытын турууласпыт, Алдан көмүһүн хостууру, уонна Чуумпу далайга Айаан пуордун нөҥүө тахсары, оттон Родионов Дальревком аатыттан Халыманы Саха АССР-тан хайытан ылары туруорсубут, Дьокуускайтан сатаан салаллыа суоҕа диэн матыыптаан. Клиорина суруйарынан, ол да буоллар М.К. Аммосов кэлин Родионову Саха сиригэр үлэлии ыҥырбыт (оҕо эрдэҕиттэн 1905-06 сыллартан билэр буолан диир). Онно Н.Н. Захаренко (Клиорина таайа) салалтатынан САССР госпланын сэкиритээринэн үлэлээбит. Аммосовтыын чугаһыспыта бэрт буолан 1928 сыллаахха кинини батыһан Казахстааҥҥа барбыт.

Сураҕынан 1934 сыллаахха хаайыллыбыт (Клиорина сабаҕалыырынан, Карлагка сыппыт). Кэлин Караганда куоракка олоро сылдьыбыт. 1937 с. кулун тутар 19 күнүгэр иккистээн хаайыллыбыт, 1937 с. сэтинньи 1 күнүгэр ытыллыбыт. Донской манастыыр сиригэр көмүллүбүт.

### Дьиэ кэргэнэ
* Кэргэнэ Александра, эрэ бастаан хаайыллыбыт кэмигэр бэйэтигэр тиийинэн өлбүт
* Кыыһа Муза

## Быһаарыылар
НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө

**НИМХ Кистэлэҥэ 2: Тимми көмөтө** () — мультик, 1998 күн сирин көрбүт. VHS нөҥүө Саха Сиригэр 1999 тахсыбыта оригинал тылынан, сахалыы уонна нууччалыы нелегальнай тылбаастаах.

## Өссө маны көр
* НИМХ Кистэлэҥэ
Continental AG

**Continental AG** — Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр шина оҥорооччу. Sumitomo Rubber Industries бизнес империяҕа холбонор.
Көппөх

**Көппөх**, **Көппөхтүҥүлэр** эбэтэр **Бриофиттар** (, ) — үрдүкү үүнээйилэр салаалара, 700 кэриҥэ ууска киирэр 10-ча тыһыынча көрүҥнээх (общее число всех мохообразных, включая Печёночные мхи и Антоцеротовые мхи, составляет около  видов). Үксүн бытархай 50 мм уһаабат үүнээйилэр; арай ууга үүнэр көппөх уонна эпититтэр уһун буолаллар. 

## Быһаарыылар
Rock-a-Doodle

**Rock-a-Doodle** (Рок Дудл), мультик, 1991 сыллаахха күн сирин көрбүт. Шантеклер диэн ырыаһыт бөтүүк туһунан. Саха Сиригэр VHS нөҥүө нелегально сахалыы уонна нууччалыы тылбаастанан тахсыбыта, кэнники НВК Саха уонна Первай (Бастакы канал) көстүбүтэ.
Винни Пух уонна мүөттээх мас

**Винни Пух уонна мүөттээх мас** (), мультик, 1966 сыллаахха Walt Disney оҥорбут мультига. Саха Сиригэр 90 сыллардаахха VHS нөҥүө тарҕаммыта.
Түбэ саҥата

**Түбэ саҥата** () — түөлбэ тылын (диалект) биир көрүҥэ, омук тылын саамай кыра биирдэмэ. Биир ханнык эрэ түбэҕэ олорор дьон дьоҕус бөлөҕөр алтыһар тыл быһыытынан туттуллар. Түбэ саҥата тыл сүрүн сорҕотуттан грамматикатынан уратыласпат, үксүн дорҕоону саҥарар ньыматынан уратылаах буолар. Саха тылыгар, холобур аакайдыыр түбэ тылларын бөлөҕө баар.
Түөлбэ тыла

**Түөлбэ тыла** () — омук тылын сорҕото, бэйэтэ туспа тыллаах-өстөөх, уонна үксүн литэрэтиирэ тылыттан ураты грамматикалаах (быраабылалаах) буолар. 

## Саха тылын түөлбэ тыллара
Саха тылыгар туспа түөлбэ тылынан дулгаан тыла буолар, ону таһынан Үт сахаларын тыла буолуон сөп.

М.С. Воронкин саха саҥатын маннык бөлөхтөргө араарар:
# Хотугулуу-арҕаа түбэ саҥалара (говордара), бу бөлөххө Дьэһиэй *түбэ саҥата* уонна дулгаан тылын *түөлбэ тыла* киирэллэр
# Бүлүү түбэ тылларын бөлөҕө, бу бөлөххө эбии Өлүөхүмэ, Лиэнискэй, Кэбээйи кырыы түбэ саҥалара (периферийные говоры) киирэллэр
# Киин бөлөх (Саха сирин киин улуустарын тыллара)
# Хотугулуу-илин түбэ саҥаларын бөлөҕө (манна Магадаан сахаларын түбэ саҥата эмиэ киирэр).
Маны таһынан Воронкин саха тылын икки бөдөҥ бөлөххө араарар: Хотугулуу-илин тыллар бөлөхтөрө, Бүлүү тылларын бөлөҕө уонна Хаҥалас түбэ тыллара арҕааҥҥы түөлбэ тыл массивын үөскэтэллэр, оттон киин уонна хотугулуу-илин саҥа түбэлэрин бөлөҕө илиҥҥи түөлбэ тылын массивын үөскэтэллэр. Бу икки массивы Өлүөнэ өрүс хайытар.

Киин түөлбэ тылын зонатыгар Горнай, Хаҥалас, Мэҥэ-Хаҥалас, Чурапчы, Таатта, Амма, Уус-Маайа, Нам, Уус Алдан улуустарын саҥалара, ону таһынан Томпо улууһун Саһыл, Мэҥэ-Алдан, Байаҕантай, Ыҥаа нэһилиэктэрэ (урукку Байаҕантай улууһугар киирэллэрэ) уонна Кэбээйи улууһун Кэбээйи, Куокуй, Нидьили, Тыайа, I уонна II Сииттэ нэһилиэктэрин саҥалара киирэллэр

## Быһаарыылар
Буча куоратка дьону өлөрүү

**Буча куоратка дьону өлөрүү** эбэтэр **Бучаҕа дьону эттээһин** - Кулун тутар 23-30 күннэригэр 2022 сыллаахха Буча куоратка буолбут трагедия, сүрүннээн Арассыыйа саллааттара олохтоохтору массово өлөртөөбүттэрин кэмэ. 

Арассыыйа уонна Украина сэриитигэр Буча куорат Арассыыйа саллааттарынан оккупированнай буолбута, олохтоохтор онно өрө турбуттара, Арассыыйа састаабар киирбэппин диэн. Владимир Путин уурааҕынан олохтоохтору ытар ыйаах түспүтэ.

Украина Бучаны босхолуур кэмигэр уопсайа 600-800 курдук дьон өлүгэ көстүбүтэ. 

Дьо Байден Владимир Путины байыаннай преступник диэбитэ, суудтуохха диэн буолла. 

75 омук дойдулара Арассыыйаны Украинаҕа уонна украиннары геноцид оҥорбут диэн уураах ыллылар.
Гэноцид

**Гэноцид** (, , ), ханнык эмит омук атын омугу эбэтэр ханнык эмит былаас атын омугу эбэтэр түөлбэлээн олорор дьону омугунан, итэҕэлиттэн, политическай көрүүтүттэн сибээстээн соруйан өлөрөрө эбэтэр куһаҕаны оҥороро буолар. Бу улахан преступленийа буолар, киһи дууһатыгар уонна нормальнай киһи өйүгэр баппат быһылаан буолар.

Аан Дойду историятыгар геноцид хас да холобура баар:

* Нууччалар сахалары геноцидтара (Саха Сирин Арассыыйа састаабар холбооһун процеһа).

* Нууччалар украин омугун геноцида (Голодомор уонна 2022 сыллаах сэрии)

* Дьоппуоннар кытайдары геноцидтааһыннара (Иккис Аан Дойду сэриитин кэмэ)

* Туроктар эрмээннэри кыргааһыннара

* Ниэмэстэр еврейдэри кыргааһыннара (Аан Дойдуга саамай улахан геноцид буолар)
Дьо Байден

**Дьо Байден** (, оригинал аата ) (1942–), АХШ 46 президенэ, Скрантон куоратка, Пенсильвания штатка төрөөбүтэ, Сэтинньи 20 күнүгэр 1942 төрөөбүтэ.
Скрантон

**Скрантон** — Пенсильвания штатын алтыс улахан куората. Нэһилиэнньэтэ 76000 киһи. Дьо Байден төрөөбүт уонна оҕо сааһа ааспыт сирэ.
Володимир Зеленский

**Володимир Зеленский** (), Украина президента. Урут Интер телеканалга үлэлээбитэ. Тохсунньу 25 күнүгэр 1978 сыллаахха Кривой Рог куоракка төрөөбүтэ.
Үс Түмсүү

**Үс Түмсүү** (былыргы саха тылыттан **Üs Tümsüü**), саха эр дьон патриотическай уонна саха итэҕэлин өрө тутар түмсүү (тэриллии) буолар. Сүрүннээн — Арчы дьиэтэ сиригэр өрөбүлгэ күнүс 12:00 кэмҥэ түмсэллэр, Аар Айыы Итэҕэлин тутуһаллар.

Толору аата - АВТОНОМНАЯ НЕКОММЕРЧЕСКАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ "ЦЕНТР ГРАЖДАНСКО-ПАТРИОТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ МОЛОДЕЖИ РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) "ТРИ"  16 февраля 2018 с.  тэриллибит. 
Сүрүннээн эдэр ыччаты патриотическай иитиинэн, төрүт үгэстэри сөргүтүүнэн, чөл олоҕу пропагандалааһынынан, Аар Айыы Итэҕэлин тарҕатыынан дьарыктанар
Газпром Медия

**Gazprom Media** (Газпром Медия), Арассыыйа тэрилтэтэ, улахан медия активтары бас билээччи. Газпром тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.

## Өссө маны көр
* Rutube
Blue Bell

**Blue Bell Creameries** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ мороженай оҥорооччу.
Mint Mobile

**Mint Mobile** — АХШ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн биэрэр. Сотовай оператор. Арҕаа штаттарга (Калифорния, Невада, Орегон) бэйэтэ бас билэр вышкалардаах. Онтон атын штаттарга T-Mobile нөҥүө үлэлиир (вышкаларын арендалыыр).

## Устуоруйата
Хампаанньа 2015 сыллахха Mint SIM диэн ааттаах олохтоммута, Ultra Mobile хампаанньа оҕо хампаанньата, ону Дэвид Гликмэн уонна Ultra Mobile төрүттээччитэ Ризван Кассим олохтообуттара. 

2019 сыл сэтинньитигэр хампаанньа үлэтин саҕалаабыта, ол кэнниттэн Райан Рейнольдс хампааньа 20-25 бырыһыанын атыыласпыта.

## Быһаарыылар
Boost Mobile

**Boost Mobile** - АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
H2O Wireless

**H2O Wireless** — АХШ сотовай оператора, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 5G суох. AT&T вышкаларын арендалыыр.
Tello Mobile

**Tello Mobile** (Телло Мобайл) — АХШ тэрилтэтэ, телекоммуникационнай тэрилтэ. Сотовай оператор, супер бүджетнай тарифтааҕынан биллэр. 4G, 5G сибээскэ үлэлиир. T-Mobile вышкаларын арендалыыр.
A1

**A1** — Беларусь тэрилтэтэ, государственнай унитарнай телекоммуникационнай тэрилтэ, 4G уонна 3G сибээс өҥөтүн тарҕатар.
Life:)

**life:)** - Беларусь телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
Turkcell

**Turkcell** (Turkcell İletişim Hizmetleri A.Ş.) диэн Түүркүйэ ордук улахан телекоммуникация компанията, 3G, 4G, 5G, Wimax, GPON ситим өҥөтүн тарҕатааччы.

Салалтата — Истанбул

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Turkcell бас билиитигэр lifecell (Украина),  (Беларусь) сотовай оператордар киирэллэр, ону таһынан Эуропа Холбоһугун дойдуларыгар уонна Америкаҕа, Мексикаҕа 4G / 5G талалары бас билэр. 

## Бас билээччилэрэ
Оператор 26,2%ын Турция баайын пуондата тутар. IMTIS холдинг 19,8% бас билэр.
* 54% тэрилтэ өлүүтэ көҥүл эргийиигэ сылдьар. 
2022 сыллаахха капитализацията 79 млрд турция лирата ол эбэтэр $3.3 млрд.
Lifecell

**lifecell** — Украина телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы. 

Салалтата — Киев.

lifecell тэрилтэ Turkcell телекоммуникационнай конгломератка киирэр.
Tinkoff Mobile

**Tinkoff Mobile** (Тинькофф Мобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 2G, 3G, 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Бэйэтин вышкалара Москваҕа эрэ баар, ол эрэн Билайн, Мегафон уонна TELE2 вышкаларын арендалаан Арассыыйа үрдүнэн үлэлиир. Саха Сиригэр официально 2021 сылтан.

Тинькофф Мобайл тэрилтэ 100% акциятын Тинькофф Баан бас билэр.

## История
«Тинкофф мобиль " Москваҕа уонна Санкт- Петербурга ахсынньы 13 күнүгэр 2017 с. үлэлээтэ. Оператор 2018 сыл от ыйыгар регионнарга экспансия туһунан иһитиннэрбитэ. Түөрт регион Волгоград уобалаһа, Краснодарскай кыраай, Адыгея уонна Марий Эл бастаатылар. Бу регионнарга Эдьигээҥҥэ сим- каартаны тиэрдии уонна ону оператор атыылааһын 200 салоҥҥа быһа холоон 2018 сыл муус устарыгар бииргэ үлэлээһин саҕаламмыта. Оператор сыл бүтүүтэ 47 региоҥҥа, оттон 2019 сыл сааһыгар өссө алта региоҥҥа көрдөрүлүннэ.

Информационнай- аналитическай агентство чахчыларынан, "Тинкофф Мобиль" регионнар ахсааннарынан саҥа бырайыактары олоххо киллэрэр. Ол курдук, Сбербаан виртуальнай оператора ааспыт сыл күһүнүгэр 18 региоҥҥа, оттон Мындаҕаайыга 14 региоҥҥа үлэлээтэ.

29 сентября 2022 года, 12:45 по МСК, оператор үлэтигэр- хамнаһыгар бары кэриэтэ суотабай сибээс сүтэн эрэр. Теходдержкаларга: «билигин сибээс куһаҕаннык үлэлиир. Биһиги итини ситиһэн үлэлиибит уонна барытын хайдах баарынан сыаналыырга кыһаллабыт». К 20:30 по МСК работа "Тинкофф Мобиль".

## Оператор үлэтин принцибэ
Ханнык баҕарар бырайыак үлэтин принциптэрэ компания бэйэтин бренд аннынан өҥөнү атыылыыр, онуоха аны атын оператор бэлэмнээх инфраструктуратын туһанар. Киинэ ураты дьоҕурдаах, Linguns, Lingus, Munsu уонна Рулево уратылаахтар. Ханна да таһаарбатах, сүрүн оператор сүрүн көрдөрүүтүнэн буолар. Базовай оператор бары инфраструктуратын толору туһаналлар. Почталар би- инфраструктураларга, БСС (билинг) киллэрэн туран, туһаналлар. Ол иһигэр бэйэлэрин сетевой элеменнэрин, ол иһигэр бэйэлэрин коммутатордарын уонна билингэлэрин олохтууллар. Ол курдук, «Тинкофф Мобайл» иин «Т2к холдинг» ситимнэригэр (били22и схеманан) үлэлиир. 2019 сылга, били22и инфраструктураҕа 18 МӨЛ. оператор үлэлиир (2019 сыл ыам ыйыгар компания аан дойдутааҕы хостор- операторынан билиниллибитэ). Аан дойдуга суотабай сибээс абоненнарын уопсай ахсаанын 10 %- нын эбэр, оттон Россияҕа телек- рынок 2 %- нын(Европаҕа-40 %- ҥа диэри) ылаллар.

## Быһаарыылар
TELE2

**Tele2** — Швеция телекоммуникационнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 

Швецияҕа, Эстонияҕа, Латвияҕа, Литваҕа, Норвегияҕа, Арассыыйаҕа (Tele2 Россия курдук), Финляндияҕа, Германияҕа, Кытайга биир сүрүн 4G тарҕатааччы буолар. Арассыыйаҕа ВТБ уонна Ростелеком тэрилтэлэри кытта совместнай өлүүлээх.
2G

**2G** — иккис көлүөнэ сибээһэ. 90 сылларга үөскээбит. Е диэн символынан бэлиэтэнэр телефоҥҥа.
Sber Mobile

**SBER Mobile** (Сбер Мобайл, СберМобайл), Арассыыйа телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 3G уонна 4G сибээс өҥөтүн тарҕатар. 100% акциятын Сбербанк бас билэр.

TELE2 вышкаларын арендалыыр.
Rogers Communications

**Rogers Communications** (Роджерс Коммуникейшн), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, улахан конгломерат. IPTV, 4G, 5G, GPON сибээс өҥөтүн тарҕатар.

Салалтата — Торонто.
Bell Canada

**Bell Canada** (дьоҥҥо - Bell диэнинэн биллэр), Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
Кыра саллааттар

**Кыра саллааттар** () — киинэ, 1998 сыллааха тахсыбыт. Саха Сиригэр VHS форматка тахсыбыта.
Google Fi

**Google Fi** — АХШ тэрилтэтэ, бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэ, 5 бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. 43 мөллүйүөн абоненнардаах Америкаҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа. Google конгломерат империятыгар киирэр.
Telus

**Telus** — Канаада телекоммуникационнай тэрилтэтэ, 4G, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатааччы.
NEXTA

**NEXTA** — Беларусь оппозиционнай көрүүлээх былааһы кириитикэлиир тэриллиитэ.
Степан Путило төрүттээбитэ.

Nexta бэйэтин структуратыгар NEXTA Live киирэр.
Маунтин Вийү

**Маунтин Вийү** () — Калифорния штатыгар баар куорат. Google, Apple, InDriver, Meta курдук гиганнар салалталара баар.
Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы

**Краматорскай куоратка вокзалы ракетанан ытыы** (2022) — Краматорск куоратка Арассыыйа өттүттэн ракета түһэн элбэх киһи өлүүтүн ааттыыллар.

Арассыыйаны Кытай, Япония, Украина, Евросоюз, АХШ буруйдууллар, онтон Арассыыйа Украинаны.
Э

**Э** - Саха алпабыытын 38-с буукубата.

**Алпаабыт:**

А, Б, В, Г, Ҕ, Д, Дь, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ҥ, Нь, О, Ө, П, Р, С, Һ, Т, У, Ү, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я

## Өссө маны көр
* Э (буукуба)
Ньютон сокуоннара

**1-КЫ СОКУОН**

Ньютон механика бастакы сокуона маннык оҥоһулунна: хас биирдии эти- сиини- майгыны уоскутар эбэтэр холкутук хамсатар, билиҥҥитэ тохтуу илигинэ, бу туругу уларытар кыаҕа суох.

**2-ИС СОКУОН**

Механическай хамсааһын туспа сокуона, эт- сиин өттүнэн кыһарыйыытыттан, этин- сиинин эрчимиттэн тутулуктаах буолууну үөскэтэр. Ньютон үс сокуонуттан биирдэстэрэ. Динамика сүрүн сокуона

**3-С СОКУОН**

Икки материальнай туочукалар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ, төттөрүтүн, ити материальнай өттүлэрин ситимнээн, тэҥнээн, тэҥнээн үлэлииллэр

## Өссө маны көр
* Ньютон Исаак
Таргетолог

**Таргетолог** () диэн аныгы кэм идэтэ. Маннык идэлээх үлэһитсоциальнай ситимнэргэ рекламаны сааһылыыр, тарҕатар. "Таргет" Англия тылыттан "сыал" диэн тылбаастанар. Таргеттаах реклама диэн чопчу биир сыаллаах аудиторияҕа анаммыт реклама.
Сахалыы тыллар тылбаастара

**КУТАЙ - мээчик курдук төгүрүйэн, тэскэйэн көһүн, хамсаатахха туллаҥнаан эйэҥнээ (туох эмэ ыарахан сымнаҕас ыга симиллибит хааһаҕын, бэрэмэдэйин эбэтэр олус уойбут киһи төгүрүк иһин этэргэ)**

**КУТААРДАН - кутаар буол, кутаарынан ыарыы (дермотит)**
Дорофеев Иван Андрианович

**Дорофеев Иван Андрианович** — Саха АССР НКВД-тын наркома, кини ис дьыала уорганнарын салайан олорбут кэмигэр Саха сиригэр репрессия чыпчаала буола сылдьыбыта.

1895 сыллаахха тохсунньу 18 күнүгэр оробуочай дьиэ кэргэнигэр Нижегородскай күбүөрүнэҕэ Кулебяки куоракка төрөөбүтэ. 1915 сылтан Хара байҕал флотугар мотуруоһунан сулууспалаабыта, онно сэриини утары аҕытаассыйаны ыыппытын иһин икки ый хаайыыга сыппыта, онтон миннай оскуоланы бүтэрэн "Счастливый" диэн миноносецка слууспалаабыта. 1917 сыл бэс ыйыгар хараабыл кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн уонна Севастополь реввоенсоветын чилиэнинэн талыллыбыт. Бу кэмҥэ бассабыык тар баартыйаларыгар киирбит. Гражданскай сэрии кэмигэр румыннары уонна Щербаков генерал сэриилэрин утары сэриилэспит кыһыл чаастарга сулууспалаабыта. Одесса куоратын өрөпкүөмүн чилиэнэ буола сылдьыбыт. Наарва анныгар кыргыһыыларга батальону хамаандалаабыт. 1919 сыллаахха төрөөбүт куоратыгар Кулебякига ыытыллыбыт, онно полка тэрийэн хамыһаар буолбут. Колчак утары сэриилэспит. 1920 сыллаахха Тургай истиэптэригэр ыытыллыбыт, онно өстөөх тыылыгар бартыһааннар этэрээтэрин баһылыгынан сэриилэспит.

1921 сыллаахтан ис дьыала уорганнарыгар үлэлээбит. 1922 сыл сэтинньитигэр Орто Азия ОГПУ-тун политотделын начаалынньыгынан анаммыт. Ибрагим-бек этэрээттэрин урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт, 1928 сыллаахха Туркмен ССР Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан, онтон 1930 сыллаахха Узбек ССР Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыт.

1933 сыллаахха эмискэ үлэтиттэн ууратыллан Алдаҥҥа ыытыллыбыт. Ол төрүөтүнэн кини эппиэттиир кыраныыссатын учаастагынан Сталин көмөлөһөөччүтэ Н. Бажанов кыраныысса таһыгар күрээбитэ буолбут. Алдаҥҥа оперативнай сектор начаалынньыга буолбут, кэлин 1937 с. НКВД управлениета Саха АССР НКВД-та (ис дьыала наркомаата) буолбутугар онно нарком Андрей Коростин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.

## Быһаарыылар
Карпат хайалара

**Карпат хайалара** (өссө тарҕаммыт аата **Харпаат хайалара**), хайа буолар, улахан хайа хас да учуостаах, Украина Арҕаа өттүн, Чехия, Румыния, Венгрия, Польша, Словакия, кыратык Аустрия уонна Сербия сирдэригэр баар. Аан Дойдуга биир улахан хайа системата буолар. Ынырык айылҕалаах сир буолар.

## Айылҕата
Dish Network

**Dish Network** — Колорадо штатын сотовай оператора, АХШ ахсыс улахан оператора. 19 штат территориятыгар бэйэтэ 5G вышкаларын туруорар. 

2025 сыллаахха Америка 50 штаттарын барытын 5G ситиминэн сабыахтаах. 

Boost Mobile операторы кытта доҕордоһор.

Speedtest этэринэн Америкаҕа 5G ситимэ саамай түргэн, 2Гбит/сек саайар.

Канаадаҕа, Мексикаҕа, Кытайга эмиэ вышкалары туруорар 5G ситимин.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Ultra Mobile

**Ultra Mobile** — АХШ тохсус улахан сотовай оператора, сүрүннээн Калифорния штатыгар вышкалардаах. Атын штаттарга сүрүннээн Sprint вышкаларын туттар.

## Туһаныллыбыт сир
* Профиль
U.S. Cellular

**U.S. Cellular** — АХШ бэһис улахан сотовай оператора, 28 штат территориятыгар 4G/5G ситими тарҕатар. 

Америкаҕа олорор сахалар сүрүннээн бу операторы тутталлар.
Verizon

**Verizon** (Верайзон) — АХШ саамай бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, интернет тарҕатыы, спутниковай телевидение уонна медия конгломерат буолар. Бу тэрилтэ бас билиитигэр Америка саамай бастыҥ сотовай оператора киирэр — Verizon Wireless.
Verizon Wireless

**Verizon Wireless** (Верайзон Уаерлис) — АХШ саамай бөдөҥ сотовай оператора уонна бастыҥ федеральнай 5G ситиминэн 50 штаты, бары куораттары, дэриэбинэлэри, федеральнай суоллары сабар. 200 мөллүйүөн абненнардаах, ол эбэтэр Америка 70% дьоно туттар.

Verizon конгломератка киирэр.
Visible Mobile

**Visible Mobile** (), АХШ сэттис улахан сотовай оператора, сүрүннээн Илиҥҥи Штаттарга үлэлиир (Флорида, Нью Йорк, Хоту Каролина, Соҕуруу Каролина, Мэриленд, Пеннсүлваниа). Ити штаттарга бэйэтэ бас билэр 4G уонна 5G билэр вышкалардаах. 

Онтон атын штаттарга Verizon вышкаларын арендалыыр.

Speedtest этэринэн, 5G интернета биир түргэн көрдөрүүлээх. Тарифтара безлимиттарынан биллэр.
Пуэрто-Рико

**Пуэ́рто-Ри́ко** ( — «баай порт»), толору аата — **Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко** (), эбэтэр **Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга** () — Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах.

Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.

## Пуэрто-Рико бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 30 — Лодка буолбут кыргыы сиэртибэлэрин күнэ. Лод аэропордугар (Израиль) 1972 сыллаахха буолбут теракка 18 пуэрториканец өлбүтэ
* От ыйын 17 — Луис Ривьера төрөөбүт күнэ (Luis Muñoz Rivera)
* От ыйын 25 — Конституция күнэ
* От ыйын 27 — Быраас Хосе Селсо Барбоза төрөөбүт күнэ. Хосе Селсо Барбоза (1857–1921) Пуэрто-Рико судаарыстыбаннаһын олохтообут киһи, дойду бастакы анал үөрэхтээх бырааһа, социолог, бэлиитик.
* Сэтинньи 19 — Арыйыы күнэ
А.С. Константинова-Дархаана олоҕо, айар үлэтэ

**Александра Степановна Константинова-Дархаана** 1948-ыс сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Чурапчы улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт. 

1968-ыс сыллаахха Дьокуускай куорат 20-c нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбит. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа. 1976-ыс сыллаахха Магаданскай салаа юридическай үнүстүүтүн бүтэрбит. Бүтэриэҕиттэн идэтинэн үлэлии-хамныы сылдьар. Аан бастаан САССР борокуратууратыгар юристконсультант, адвокат дуоһунаһыгар сылдьыбыт. Билигин нотариуска үлэлиир. Төһө даҕаны уустук эйгэҕэ сырыттар, кини талааннаах поэтесса быһыытынан биллэр.

1995-ис сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ буолбут, 2003-үс сыллаахха Арассыыйа Суруналыыстарын Сойуустарын бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт. 2007-ис сыллаахтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһугар киирбит. 1986-ыс сыллаахха «Хотугу сулус», «Чолбон», «Полярная звезда» сурунаалларга, «Кыым», «Сахаада», «Эдэр саас», «Саха сирэ» хаһыаттарга айымньылара бэчээттэммиттэр. Александра Степановна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах мецената. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Меценаттарын көмүс кинигэтигэр киирбитэ ону туоһулуур.

Кини хоһоонноругар биллиилээх мелодистар Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөй, Валерий Платонов матыып оҥорбуттара. Ырыа буолбут хоһооннорун Людмила Акимова-Спиридонова, Фатина Иванова толороллор. Кини «Олох», «Мин эйигин таптыыбын», «Эйиэхэ», «Күһүҥҥү сэбирдэх», «Чараҥ суугуна», «Олох устар, устар», «Эйигинэ суох», «Олох лоскуйдара», «Килбик иэйиим» о.д.а. кинигэлэрдээх.

Саха киһитэ айылҕаҕа чугас. Саха – айылҕа оҕото диэн мээнэҕэ эппэттэр. Александра Степановна хоһоонноругар айылҕаны үрдүктүк тутар, доҕор-атас оҥостор. Ол курдук кини сайыҥҥы уоппуска сынньалаҥын, ийэни санатар алаадьыны, тэтэркэй сибэккини, куруһуба күөх хатыҥы, тоһуттар тымныыны, сулус тырымын, кыталык үҥкүүтүн туойар. Маны таһынан, айылҕа киһини арчылыыр, ыар кэмнэргэ өйүүр-өйдүүр диэн нуоҕайбыт хатыҥы, үрүҥ ыйы, сиикэрэ ардаҕы, Ийэ Сири, чараҥ суугунун, түүҥҥү халлааны, күһүҥҥү түүнү, үрүҥ көмүс былыттары, сиккиэр тыалы уо.д.а. көстүүлэри хоһуйан суруйар. 

Ити курдук, Дархаана хоһоонноро төрөөбүт-үөскээбит дойду ахтылҕанын иэйиитинэн кууһаллар, дойдунан киэн туттууга, сарсыҥҥы саргыга салайаллар, ыҥырар-угуйар тардар күүстээхтэр.

1.  Константинова А. С., Күһүҥҥү сэбирдэх. хоһооннор - Дьокуускай: Офсет, 2003.

2.  Константинова А. С., Олох устар, устар... – Дьокуускай: Сайдам, 2014.

3.  Константинова А. С., Оһуордаах оҕо сааһым. – Дьокуускай: Сайдам, 2015.

4.  Константинова А.С. Килбик иэйиим. –Дьокуускай, Алаас, 2018.
ССРС ыһыллыыта

[мини|[Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара|Тутулуга суох иллэр сомоҕоһууларын төрүттүүр протоколун илии баттааһына. Алматы, Казахстаан]]
**ССРС ыһыллыыта**, эбэтэр **ССРС хайдыыта** () — 1991 сыллаахха ахсынньы 26 күнүгэр ССРС баар буолуутун бүтэрбит, судаарыстыбаҕа, уопсастыбаҕа, народнай хаһаайыстыбаҕа, общественно-политическэй сфераларга буолбут процесстар. ССРС ыһыллыыта 15 өрөспүүбүлүкэ тутулуга суох буолуутугар аҕалбыта. 

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Why Did the Soviet Union Collapse? Encyclopaedia Britannica
Арассыыйа хайдыыта

**Арассыыйа хайдыыта** (өссө биллэринэн **Дезинтеграционнай процестар Арассыыйаҕа** эбэтэр **Иккис ыһыллыы**) - гипотетическай теория, ырытыы, концепция, Арассыыйа биир дойду буолан бүтүө, ыһыллыа хас да дойдуларга диэн. 

Арассыыйаҕа 23 национальнай республикалар бааллар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ. 23 республикалар бары туспа барыахтарын баҕараллар. 

Ону таһынан, сүрүннээн нууччалар олорор уобаластара эмиэ арахсыахтарын баҕараллар, холобура Приморье, Хабаровскай кыраай, Иркутскай уобалас, Урал регионнара. 

Дьиктитэ диэн, Иркутскай уобалас Саха Сирин иннинэ ССРС эстибитин кэннэ "суверенитет" конституциятыгар ылыммыта.

Ванга этэринэн Арассыыйа ыһыллыыта 18 от ыйын 2666 сыллаахха буолуохтаах.
Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана

**Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана** (, өссө биллэринэн ) — АХШ уонна Саха Сирэ 1992–1994 сыллардаахха бэлэмнээбит программалара, ол эрэн олоххо киирбэккэ хаалбыт юридическай документ. Бу документ туһунан өйдөбүлү 2002 сыллаахха Владимир Путин сотторбута, Арассыыйа хайдыыта буолуо диэн. 2004–2008 сыллардаахха Америка уонна атын Арассыыйа регионнара быстыбыта Москва уурааҕынан. 2012 сыллаахха Саха Сирин конституциятыттан "суверинитет" диэн тылы соппуттара.

## Сигэлэр
* https://lenta.ru/articles/2009/06/18/saha/
* https://dvrepublic.livejournal.com/1325.html

Ол эрэн Саха Сирэ уонна АХШ сыһыана төттөрү саҕаланыан сөп, кэнники Украина Арассыыйа сэриитин түмүгэр.
Мариуполь блокадата

**Мариуполь блокадата** — Арассыыйа Украина сэриитэ биир тутаах чааһа буолар, ол түмүгэр Мариуполь куорат практически сири кытта тэҥнэнэр. Азовсталь тула өлөрсүү бөҕөтө буолар. 

Блокадата кэмигэр 70 тыыһынча киһи өлбүт буолуон сөп.
Азовсталь

**Азовсталь** (укр. Metalurgійний Kомбінат Азовсталь) ПФТС: AZST, Мариуполь куоратка баар улахан тимир уһаарар уонна дойдуга биир улахан сталепокатнай тэрилтэтэ этэ.

«Азовсталь» Завод Украинаҕа Арассыыйа саба түһэригэр Марууполь осадатын биир саамай бэлиэ пуунунан буолла. Собуокка ядернай атааканы тулуйар туннеллар уонна бункердар бааллара ол иһин позицияны көмүскүүр олус табыгастаах сир буолбутаа. Арассыыйа сэриитэ Маруупольга барбытыгар Украинскай сэриилэр Азовсталь диэки саһа барбыттара уонна муус устар бүтүүтэ куоракка Украинскай утарсыы бүтэһик түһүмэҕэ буолбута. Бу миэстэҕэ Азовсталь, кульминация кэнниттэн хаалбыт көмүскээччилэри капитуляциялааһын буолбута.

Собуот кыргыһыы кэмигэр Россия бомбардировкатынан бүүс-бүтүннүү кэриэтэ урусхалламмыта. Мариуполь кэлбитин кэннэ куораты чөлүгэр түһэриигэ собуот тобоҕун сөргүтэр былааннааҕын биллэрбиттэрэ.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана

**Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана** — хаһан да тэҥнээх буолбатахтара, алдьархайлаах хаан тохтуулаах, баттабыллаах сыһыан буолбуттара, Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ, сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ, Чурапчы көһүүтэ, Сталин репрессийалара, Аччыктааһын кэмэ. 

2022 сыл туругунан Арассыыйа Саха Сирин оккупациялаан тутан олорор процеһа бара турар, неоколония буолан олорор Саха Сирэ.

Саха Сирэ бэйэтин халлаанын, тыатын, сирин, хостонор баайын бас билбэт. Хостонор баай харчыта барыта Москваҕа бара турар, онтон Саха Сирэ өссө униженно көрдүөхтээх Өлүөнэ өрүс муостата тутулларыгар.

Кистэлэҥ ыйытык этэринэн 78% сахалар уонна 45% саха сиригэр олорор нууччалар Саха Сирэ туспа дойду буоларын наһаа кэтэһэллэр.
Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ

**Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ** (, , , ), 11 бэс ыйын 1632 сыллаахха саҕаламмыта интервенция Саха Сиригэр. 

Аныгы историяҕа национальнай айдаан таһаарымаарылар **Добровольная вхождения Якутии в состав России** дииллэр.

Араас историктар чинчийэн үөрэтэллэринэн сүрүннээн 97 000 сахалар өлбүт буолуохтарын сөп. 

Төлөй боотур таҥнарыахсыт буолан (Уус Алдан) нууччалар Саха Сирин оккупациялара түргэнник барбыта. Тоҕо диэтэххэ оччолорго Уус Алдан Республиката диэн туспа государство курдук үөскээн Хаҥаластары кытта сэриилэһэ сылдьыбыта. 

Сэрии кэмигэр Уус Алдан Республикатын принцессата Абакайаада Семен Дежнев нуучча үспүйүөнүгэр холбоһон ыал буолбуттара. Сураҕа Төлөй боотур кыыһа буолар уонна нууччалары Хаҥаластары утары ыытаары союз төрүттээри диэн политиката буолар.

Сураҕа, Абакайаада күүһүлэнэн кырбанан олорбут сурахтааҕа.

## Өссө маны көр
* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
Сахалары геноцидтааһын кэмнэрэ

**Сахалары геноцидтааһын** (, ), Саха Сирин историятыгар араас кэмнэргэ буолан ааспыт түбэлтэлэр, элбэх киһи өлүүлээх:

* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сэриитэ кэмигэр буолбут түбэлтэлэр. 100-150 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп.

* Аччыктааһын кэмэ () — Иосиф Сталин Украинаны уонна Саха Сирин утары тэрийбит политиката. Быһа холоон Саха Сиригэр 40 тыыһынча саха өлбүтэ. Устунан итиннэ сыһыаннаах Чурапчы көһүүтэ.

* Чурапчы көһүүтэ — Чурапчылары күүстэринэн Хоту улуустарга көһөрүү. Быһа холоон 17 тыыһынча саха өлбүт.

Ону таһынан Иккис Аан Дойду сэриитигэр немецтэр сахалары өлөрөллөрө киириэн сөп. Быһа холоон сэриигэ 190 тыыһынча саха өлбүт буолуон сөп. Быраһыанынан аахтахха атын омуктартан саамай элбэх сүтүктээх буолар.

## Өссө маны көр
* Саха Сирэ уонна Арассыыйа сыһыана
Исакова Мария Дмитриевна

**Исакова Мария Дмитриевна** (5.12.1933–) — сэрии оҕото.

## Оҕо сааһа

Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр 1933 сыллаахха ахсынньы ый 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Биир ийэттэн, аҕаттан төрөөбүт эдьиийэ  Саанньа (Лукачевская Александра Дмитриевна) иккиэлэр. Аҕата Лукачевскай Дмитрий Ионович, ийэтэ Афанасьева Татьяна Семеновна. Ийэтээрдэ эрдэ өлөн хаалбыт, аҕабытынаан сылдьыбыттар. Аҕалара иккистээн кэргэннэнэ сылдьыбыта да арахсыбыттар.

## Сэрии кэмэ

Сэрии кэмигэр аҕалара кыһыны быһа Ааллаах Үүн таһаҕаһын таһа барара. Кыргыттар абаҕаларыгар Сөдүөттээх Балбаара дьиэ кэргэннэригэр хаалаллар эбит. Онтон Өнөр оскуолатын интэринээтигэр олорорбуттар. Хам аччык буолаллара. Туох да ас суох. Сут бөҕө, сэрии бөҕө. Иэдээннээх олох этэ. Оҕо даҕаны, улахан даҕаны дьон өлүүлэрэ элбэҕэ, быһыыта, өлбүт үһү диэн тылы элбэхтэ истибиттэр.

## Дьиэ кэргэнэ

Кыайыы үөрүүтэ умнуллубат. Дьон ытыы-ытыы күлэн-үөрэн айманаллара. Аҕалара кыайыы кэнниттэн кэргэн ылбыт - Протопопова Ульяна Максимовнаны. Онон үс балтыламмыттар уонна үс бырааттаммыттар.

Өнөр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ киирбит уонна бүтэрэн «Мастер пошива верхней одежды» диэн исписээлинэс ылбыт. Дьокуускайга үлэҕэ киирбит. 1956 сыллаахха Исаков Гаврил Николаевич диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта, кини дойдутугар Хаҥалас улууһун Булгунньахтааҕар иккис дойду оҥостон, үйэтин тухары олорор. Элбэх оҕолордоох, сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.

## Литература
А.С.Черноградскай, В.П.Иванов, Н.Н.Литвинцев, А.Д.Попова Олох өһүөтүн көтөхсөн: сэрии сылларын оҕолоро - Дьокуускай: Алаас, 2020, 552 с.
Лукина Роза Николаевна

**Лукина Роза Николаевна** (12.01.1946–18.02.2020).

## Эдэр сааһа
1946 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр Сунтаарга төрөөбүтэ. Ийэтэ Татьяна Ивановна Лазарева тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ, ыанньыксыт этэ. Түөрт кыыс оҕо соҕотох ийэҕэ улааппыттара. 1953 сыллаахха Сунтаарга «О» кылааска үөрэнэ киирбит, аҕыс кылааһынан бүтэрэн баран, Уссурийскай куоракка үүт маастарын үөрэҕин бүтэрбит, 1964 сыллаахха Нөмүгү нэһилиэгэр үүт собуотугар маастарынан үлэтин саҕалаабыт.

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнин - Эдуард Константинович Лукины, 1964 сыллаахха С.С.Шадрин туту биригээдэтигэр үлэлии сырыттаҕына көрсөр. Булгунньахтаах нэһилиэгиттэн Нөмүгүгэ көһөн кэлэллэр уонна 1965 сыллаахха ыал буолаллар. Алта оҕону төрөтөн, иитэн-такайан, атахтарыгар туруортаан дьон оҥорбуттара.

## Үлэтэ, дьарыга
ОПХ (опытно-производственное хозяйство) собуотугар 35 сыл үлэлээн «Үлэ бэтэрээнэ» буолбута. Бочуоттааз сынньаныытыгар баран элбэҕинэн дьарыгырбыта – урбаанньыт буолбута, элбэх оҕолоох ийэлэр кулуубтарыгар сылдьара, Нөмүгү тыйаатырыгар «Тирэх» диэн ансаамбылга киирэн сири-дойдуну кэрийбитэ.

Кини оҥорбут быырпаҕын испэтэх киһи диэн суоҕа буолуо, ыһыах саҕаланна да быырпахха элбэх сакаас киирээччи. Дьүөгэлэрэ «Ыалдьыттыы кэлэн баран эбии илии тутуурдаах, өттүк харалаах барар этибит» диэн ахтан саныыллар.

## Литература
Н.Н.Васильев Умнуллубат 25 сыл: Нөмүгү нэһилиэгин бэтэрээннэрин "Тирэх" ансаамбыла - Дьокуускай: Дани-Алмас, 2021, 212 с.
Саха бала5ана ыраах Исландия5а

Биhиги ийэбит Евдокия Гаврильевна Аргунова, Герой ийэ бииргэ тѳрѳѳбүт балта Александра Гаврильевна Аргунова (Күөрэгэй) Исландияҕа олорор, түөрт оҕолоох. Кини 60-сыллар саҕана Москваҕа театральнай училищеҕа үөрэнэ сылдьан, ВГИК-кэ режиссерскэй факультекка үөрэнэр Магнус Йонссоны, исландеhы көрсөн ыал буолбут. 1966с. Исландияҕа олохсуйбуттар. 47 сыл олорорун тухары, төрөөбүт сахатын тылын умнубакка, холкутук саҥарар, кэпсэтэр.

1990с. Дьокуускайга кэлэ сылдьан, музыка үрдүкү оскуолатын ректора В.А.Босиковы көрсөн, саха балаҕанын туттарыан баҕалааҕын эппит. Ол туhунан В.Босиков Республика Правительствотын кытары кэпсэтэн, быhаарыы ылыллыбыта. Биhиги, бырааттара, нэhилиэкпит сиригэр мас кэрдэн, тиэллэн барар гына бэлэмнээбиппит. Эдьиийбит баҕа санаата туолан, 1999с. балаҕан буолар мас, Тикси-Архангельскай-Голландия порда-Рейкьявик маршрутунан, муоранан айаннаан тиксибитэ.

2002с. сайын мин бырааппынаан Колялыын Исландияҕа тиийэн, балаҕан дьиэтин икки ый устата туппуппут. Коля- норуот уус-уран оҥоhуктарын маастара. Эдьиийбит балаҕаны, дьиэтин тиэргэнигэр, туох баар сиэри-туому тутуhан туттарбыта. Олорор дьиэтигэр сэдэх музейдаах, онно сахалыы иhит, мал-сал, хартыыналар, кинигэ арааhа баар. Бу тэриллэрин эрдэ самолетунан ыыттарбыт, онуоха Культура министиэристибэтэ көмөлөспүт. Сахалыы ырыаны холбоон истэрин сөбүлүүр.

Сахатын сирин маhын, сибэккитин үүннэрэр, ол курдук хатыҥы, бэhи, харыйаны, ньургуhуну, сардаананы.

Исландия дьоно сүрдээх судургу майгылаах үлэhит дьоннор эбит. Атын омуктарга ытыктыбыллаахтык сыhыаннаhар үрдүк культуралаахтар. Айылҕата дьикти, тыйыс, тымныы, биhиги сылдьар кэммитигэр иккитэ эрэ күн кѳрѳн ылбыта уонна барыта ардахтаах этэ. Күѳллэригэр куhа-хааhа дэлэй, ол эрээри бултаабаттар, хас биирдии кѳтѳрү бэлиэтии, кѳрѳ-истэ сынньаналлар. Каникул кэмигэр элбэхтик айанныыллар, туристыыллар. 

Эдьиийбит хас да омук тылынан иҥниhэ суох кэпсэтэрин, бараммат эрчимин, элбэх доҕоттордооҕун, дьулуурдаах улэhитин сѳхтүбүт уонна кининэн киэн тутуннубут.
                                
                                                                                                                               Савва Иннокентьевич Данилов
                                                                                                                                                     2014с.
"Кировскай" кинигэ 2014с.
Редакционнай коллегия: Иванова Т.В.,Угарова В.Н., Дьячковская А.Н., Леонтьева Е.А., Леонтьева Е.Н., Леонтьева М.И., Николаева О.С., Александров И.Н.
Лукачевскай Дмитрий Дмитриевич

Лукачевская Дмитрий Дмитриевич (1938-2009) — сэрии оҕото.

## Оҕо сааһа
Уус Алдан Өнөр нэһилиэгэр ахсынньы 5 күнүгэр 1938 сыллаахха Лукачевскай Дмитрий Илларионович уонна Анна Матвеевна Лукачевская дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Өнөргө бастакы холкуоһу тэрийсибит, кыладыапсыгынан, биригэдьииринэн үлэлээбит. 1942 сыллаахха сэриигэ барбыт. Ийэтэ сэрии кэмигэр арыы маастарынан үтүө суобастаахтык үлэлээн "Аҕа дойдуну Улуу сэрии 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Миитэрэй, 4 оҕо кэнниттэн соҕотох ордон, төрөппүттэригэр күндү этэ.

## Дьарыга
Өнөр оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан сайын аайы холкуос оҕуруотугар уу кутааччыннан үлэлээбит. Өнөргө 7 кылааһы бүтэрэр, онтон армияҕа пограничнай чааска Благовещенскайга 4 сыл сулууспалаабыт. Армияттан кэлэн Бороҕон промкомбинатыгар столярынан үлэлии кииэрэ. Талааннаах тарбахтаах уус уиһи этэ. 1969 сыллаахха Горькайга столяр-станочник курсугар үөрэнэн саамай үрдүк5 разряды ылбыт. Маһы таһынан кинигэни ордорон ааҕара, волейболга, теннискэ оонньуура, бултуура.

Уус Алдан улууһугар тутуспут объектара элбэх: Мүрү 8 кылаастаах орто оскуолата, администрация, банк дьиэлэрэ, Мүрү таас оскуолата, 2-лии этээстээх уопсайдар уо.д.а. Кини бэйэтэ туппут саха балаҕана сайылыкка билигин да баар. Өнөргө, үөрэммит оскуолатыгар махтанан 40 устуука түннүк арааматын оҥорбута.

Үлэ бэтэрээнэ. 

сэрии сылларын оҕолоро
Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ

**Аан дойду ыччатын сомоҕолоһуутун күнэ** — сылын ахсын муус устар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.

1955 сыллаахтан социалистыы уонна хомуньуустуу хамсааһыннар тэрийбит Аан дойдутааҕы дэмэкирээтии ыччат федерацияларын көҕүлээһинэн бэлиэтэнэр. Бастаан Аан дойду ыччатын холуонньалары утары сомоҕолоһуутун күнэ диэн ааттааҕа. ССРС сууллубутун кэннэ сүрүн өйөөччүтүн сүтэрэн биирдиилээн хомуньуус баартыйалар бэлиэтиир күннэригэр кубулуйбута.
Сивцев Гавриил Федотович

**Сивцев Гавриил Федотович** (1909—1975) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт "Сахалыы кылгас тылдьыт" ааптара.

1909 сыллаахха кулун тутар 16 (аныгыннан 29) күнүгэр Бүлүү улууһун Бастакы Чочу нэһилиэгэр төрөөбүт.