Сэт үөскээһинэ

Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи куһаҕаны, киһи быһыытын таһынан барары, оҥоруллуо суохтааҕы оҥорон кэбиһэрэ аһара барыыларыттан сэт үөскээн тахсарын билэллэр. Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһаннар сэти үөскэппэккэ кыһаналлар. 

Сэт диэн киһи куһаҕан быһыыны оҥорон аһара барыыны таһаар-бытыттан утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрэ ааттанар. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктанан сайдарыттан аҥар өттүгэр аһара барыы тахсыыта, атын өттүттэн утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрүгэр тириэрдэр. Бу утары хайысхалаах хамсааһын сэти үөскэтэр.

Киһи оҥорбут быһыыта айылҕаҕа ханнык эрэ хамсааһыны үөскэ-тэн иһэринэн куһаҕаны оҥорор хамсааһынтан үөскээбит утары ха-йысхалаах сэт хамсааһына өссө улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүттэн сахалар Сэт үөрэҕин туһанан харыстана сылдьаллар.

Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара барар уратылаах. Бу уратыны бэлиэтээн киһи кыаҕын таһынан барар, кыайан толорбот араас санааларын ыра санаалар диэн арааран ааттыыллар. Элбэхтик хаһан да туолбат ыра санааҕа оҕустара сылдьыы киһилии быһыыны оҥорууну аҕыйатар, киһини араас туһата суох санаатыгар аралдьыйа сылдьа-рыгар тириэрдиэн сөп. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһини харыстаан өйө-санаата аһара бара сылдьарын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуннаран тохтото, хааччахтыы сатыыр.

Киһиэхэ үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалара сиэри үөскэтэллэр. Бу санаалары тутуһан салгыы оҥоруллар быһыылар үчү-гэй буолан тахсалларын олоххо тутуһууга сиэр аналланар. Сиэр диэн хааччах киһи өйө-санаата аһара баран иһэрин аҕыйатан, тохтотон киһилии быһыыны оҥорууга тириэрдэргэ туттуллар.

Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыыта диэн ааттанар. Киһи быһыытын тутуһуу диэн хааччах киһи оҥорор быһыыта аһара баран куһаҕаҥҥа кубулуйарын тохтотон киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ туһалыыр.

Бу хааччахтары тус-туспа арааран билэн киһи өйө-санаата тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр.

Элбэх сыыһалардаах, албыннаан, була сатаан, мунньахтаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн секта саха дьонун өйдөрүн-санааларын “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн, оннук үөрэтэн киһи быһыытын аһара барааччылар, араас ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунааччылар элбииллэригэр тириэртэ. 

Билигин эдэрдэр оҥорор быһыылара хайа диэки салаллыытыттан быһааран тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” дьоҥҥо оҥорор куһаҕаннарын арааран билэр кыах баар буолла.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар саха дьонун албыннаан, була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” сыыһаларын, албыннарын мин арыйан “Чолбон” сурунаалга өссө 2006 сыллаахха суруйбутум, бу сымыйа үөрэх итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албынныыр секта буоларын быһаарбытым. (1,70).

Бу дьон оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара, “айыы үчүгэй” диэн этэрэ эдэрдэр айыыны, ол аата уратыны, урут билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санааларын аһара ыытан, улаатыннаран куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэттэ. Аһара барбыт өйдөөх-санаалаах дьон ону-маны, ол-буну, араас айыыны була сатаан оҥоро сатыыллара үксээтэ уонна олортон үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэрэ сэти үөскэттэ. 

Сэт үөскээбит бэлиэтинэн элбэх киһи саҥаны айыыны, ким да оҥорбот быһыытын оҥороннор, антисептиги иһэн өлүүлэрэ тахсыбыта буолар. Бу элбэх дьон өлүүлэрэ үөскээбит төрүт биричиинэтин булан, үөрэтэн “айыы үөрэҕин” тэрийээччилэри эппиэккэ тардыы ирдэнэр.

Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” саха дьонун өйдөрүгэр-санаа-ларыгар оҥорбут куһаҕан өттүгэр халыйыылара манныктар:

1. Айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этии. Маннык сымыйанан этииттэн эдэр уолаттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара улаатан ханнык эрэ айыыны, киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытын оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара, буруйу оҥороллоро элбээн хаайыыга киирэн тахсаллара үксээтэ.

2. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолар. Эт-сиин өллөҕүнэ өй-санаа эньиэргийэ ылара тохтуур уонна үгэстэринэн арахсан уларыйбат турукка киирэн туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсар. Айыылар Үөһээ эбэтэр былыргылыы эттэххэ Анараа дойдуга сыл-дьаллар. Бу айыылар ыҥырар, угуйар күүстэриттэн “айыы үчүгэй” диэн сымыйа үөрэххэ оҕустарбыт оҕолор айыы буола сатыыллара аһара улаатан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээтэ.

3. Эдэр дьахталлар элбээтилэр. Уһуннук үөрэтэр оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэр буоллулар. Уолаттары кытта бииргэ үөрэ-нэр улаатан эрэр кыргыттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара элбээбититтэн, биир кыайар айыыларын оҥоро сатааннар кыыстарын харыстаабаттара үөскээн тарҕанан сылдьар. Бу эдэр дьахталлар чараас эрэһииҥкэ албыныгар түбэһэннэр эр дьон буор куттарын истэригэр буккуйаннар күүстээх, кыахтаах үлэни кыайар уолаттар төрөөбөт буо-лан хаалбыттарын сахаларга күүстээх тустууктара биллэ аҕыйаабыт-тара быһаарар. Кыайан саҥарбат, сатаан хамсаммат ыарыһах оҕолор элбээн иһэллэрэ биллибитэ ыраатта.

4. Наркоманнар элбээн иһэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх дьайыытыттан эдэрдэр айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин оҥоро сатыыр санаалара улаатан табаах тардаллара, арыгы иһэллэрэ, саҥа наркотиктары булан боруобалыы сатыыллара өссө элбээтэ. Ханнык эрэ айыыны оҥорор санаалара улааппыт эдэрдэр биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьаннар наркотикка ыллара охсубуттарын бэйэлэрэ билбэккэ хаалалларыттан наркоманнар өссө эбиллэн иһэллэр.

5. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр. Оҕо толору ыалга төрөөтөҕүнэ өйө-санаата туруктаах буолан иитии, үөрэтии көмөтүнэн киһи буолуу-ну ситиһэрэ кыаллар. Ыал буолуу оонньуу буолбатах, төрөппүттэри бэйэлэрин солбуйар кыахтаах оҕолору төрөтүүгэ, иитиигэ уонна киһи буолууга үөрэтиигэ аналланар. Аныгы эдэрдэр саҥаны айыыны, уратыны оҥорор санаалара үксээбититтэн, солумсахтара аһара улааппытыттан, эр уонна ойох эйэлээх, тэҥнээх сыһыаннарын сөптөөхтүк сыаналаабаттарыттан эдэр ыаллар арахсыылара элбээн иһэр. 

6. Саха төрөппүттэрин быһаччы албыннааһын. Бу албын оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан, була сатаан этиилэриттэн үөскээн тахсар. Бу сымыйаны итэҕэйбит төрөппүттэр оҕо иитиитигэр аанньа кыһаммат буола сылдьаллар. Кыра оҕолорун ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииппэккэ атаахтатан, көҥүлүнэн ыытан кэбиһэллэриттэн үлэни үлэлээччилэр быста аҕыйаатылар.

7. Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан, солумсах буолуу суох буолбутун курдук оҥорон, дьон солумсахтарын улаатыннардылар. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэр уонна чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыттан, уһуннук үлэлэнэр үлэлэр кыайан үлэлэммэт буолуулара үөскээбититтэн биллэр. Тыа сирин үлэлэриттэн солумсах буолбут эдэрдэр барыылара элбээн иһэр.

8. Массыынанан айаннааһын айыыны оҥорууга тириэрдэр. “Айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, була сатаан мунньахтаан оҥоруллубут үөрэх дьайыытыттан дьон айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаатан массыынанан айаннаан иһэн уратыны, дьон оҥорботторун оҥороору суол быраабылаларын тутуспаттарыттан уонна киһиргэс санаалара улааппытыттан атыттары куота, инникилии сатаан аһара түргэнник айанныылларыттан киһи өлүүлээх абаарыйалар тахса тураллар.

9. Антисептиги иһии содула. “Айыы үчүгэй” диэн этии дьон айыыны оҥоро сатыыр санааларын улаатыннарарыттан уратыны, атыттар өссө билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны бары оҥоро сатыыллара үөскээн сайынна. Ханнык эрэ испиирдээх антисептиги иһии диэн киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу, олус улахан саҥаны айыы буолар.  Дьон антисептиги иһэн кэбиспиттэрэ олус улахан содулланан элбэх өлүү-сүтүү таҕыста, ону бүтүн Россия барыта биллэ.

10. Саҥа тыллары үөскэтэ сатааһын куһаҕана. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар урут суох, саҥа тыллары айан киллэрэ сатыыллара элбээн саха тыла нуучча тылынааҕар үөрэтэргэ ыараан, эрэйэ эбиллэн, өйдөммөтө үксээн таҕыста. Номуука, бэссэстибэ, бакылтыат, үнүстүтүүт диэн уустук, табан өйдөммөт маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары элбэҕи оҥороннор эдэрдэри саха тылыттан тэйитэн эрэллэр. Төрөппүттэр үөрэтэргэ аһара ыараан хаалбыт саха тылын үөрэттэрэ оҕолорун биэрэллэрэ аҕыйаата. (2,8).

11. Сахалар эйэлээх сыһыаннарын алдьатыы. Тыл үөрэхтээхтэрэ эйэни харыстыырга аналлаах эйэ-нэм диэн тыллары эйэ-“дэм” диэн тылларга уларытаннар эйэҕэ сэрэнэн, нэмин билэн харыстаан сыһыаннаһыыны суох оҥоро сатыыллар. Сахалар эйэлээх буолууларын сэбиэскэй былаас кэмиттэн суох оҥорорго үлэлии сылдьаллар. Дэм диэн киһиргэтэр, дэбдэтэр тыл киһини аһара туттунууга тириэр-дэринэн эйэни нэмин билэн харыстааһыны суох оҥороруттан, дэҥниириттэн сахаларга эйэлэрэ кыайан үөскээбэккэ сылдьар.

12. Саха омугу эстиигэ тириэрдии. Тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин суох оҥороннор саха омук былыргы олоҕун умуннарар санаалара ордук улахан куһаҕан содуллаах. Бу саҥа тылы туһаныыттан былыргы олоҕун остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын омукка кубулуйан хаалара уонна үйэтин кылгатан кэбиһэрэ үөскүүрүн оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэллэр.

Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээнин саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларынан солбуйаннар сахалар былыргы төрүттэрин уонна олорбут олохторун билиилэрин суох оҥоро сатыыллар. Былыргы төрүттэрин умнубут омуктар эстиигэ тиийэн хаалаллара наукаҕа төһө эмэ биллэрин үрдүнэн, бу дьон сахалары үрэйэргэ, эһэргэ анаан сэбиэскэй былаас саҕаттан үлэлээбиттэрин тохтото иликтэр.

13. Айыы диэн икки өрүттээх тылы уларыта сатааһын. Күн уонна түүн, сайын уонна кыһын айылҕа икки өрүтүн үөскэтэллэр. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору, онтон куһаҕаны туспа арааран “аньыы” диэн ааттыы сатыыллар. Киһи оҥорор быһыыларын маннык икки аҥы араарыы куһаҕан тупсан, үчүгэйгэ уларыйара кэлэрин суох оҥорор уонна өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэспэт.

14. Сахалар олохторун үөрэҕин тутуспат буолуу. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ киһи көрсүө, сэмэй буолуутун тутуһарга ыҥырарын “айыы үчүгэй” диэн оҕолору оскуолаҕа үөрэтии суох оҥороруттан, эдэрдэр ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара үксээбитин таһынан, сиэри тутуспакка, киһи быһыытын аһара бара сылдьыылара биллэрдик элбээтэ.

Ону-маны айа сатааһын санаата айыыны оҥорууга тириэрдэрэ уонна сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕиттэн куһаҕан быһыыны үксэтэн кэбиһэрэ киһи сэрэхтээх буоларын ирдиир. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри туһанан аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһилии быһыыга киллэрэн биэриини тутуһар.

Өй-санаа үөрэҕэр “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан маннык халыйыылар үөскээбиттэриттэн дьон оҥорор быһыылара куһаҕан өттүгэр халыйыыта үөскээтэ. Бу өй-санаа халыйыыта сэти үөскэппитин дьон бары билэллэрэ уонна харыстаналлара, “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныттан босхолоноллоро эрэйиллэр. 

Сэт үөскээһинэ саха омугу эстиигэ тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэн элбэх сыыһалардаах, сахалары албынныыр “айыы үөрэҕин” тохтотуу ирдэнэр. Бу секта үгүс сыыһалара оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр, сыыһа-халты, аһара туттубатыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр төрөппүттэр үөрэхтэригэр сөп түбэспэт. Оҕо өйө-санаата аһара барыытыгар тириэрдэрин иһин тохтоттоххо эрэ эдэрдэр киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһэр кыахтаналлар.

Сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сахалар өйдөрүн-санааларын буортулуур үлэлэрин тохтоппотохторуна олох салгыы баран сайдан истэҕинэ бэйэлэрэ симэ-лийиигэ тиийэллэрин билиэхтэрэ этэ. Омук сайдыыны ситиһэрин мэһэйдиир араас була сатаан оҥоруллар мэһэйдэри, харгыстары ылан быраҕан истэҕинэ эрэ ситиһиини оҥороро табыллар.

Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕинэ ийэтэ иитэн, үөрэтэн биэрбит быһыыларыттан үөскүүр үгэстэртэн хомулларын сахалар билэллэрин учуонайдар билбэттэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр. Учуонай Р.И.Бравина оҕо ийэ кута үөскээһинин була сатаан маннык суруйар:

- Верховный правитель Урунг Айыы Тойон во время любовного акта внедряет в мужчину через его темя кут будущего ребенка. Мужчина в свою очередь переносит его в лоно женщины. (3,51).

Өй-санаа үөрэҕин билбэт аата саха дьонун барыларын ону-маны, хантан эрэ булан этэн албынныы сылдьыыны сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрин тобохторо билигин да оҥоро сылдьаллар.

Киһи өйө-санаата аһара барарыттан, быстах санаата элбэҕиттэн араас, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыыра үксээн хаалар. Бэйэлэрэ быстах санаалаах сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар өй-санаа ити уратытын билбэт эрээрилэр, итэҕэл үөрэҕэр кыттыһа сатаан, оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албыннаан айыы “үчүгэй” диэн этэринэн ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны уонна сыыһа-халты туттунааччылары элбэтэн кэбистилэр.

“Айыы үөрэҕэ” диэн сэбиэскэй былаас тобохторо була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрэ, секта ити курдук хантан эрэ халлаантан ылыллыбыт быһаарыылары туһанан саха дьонун барыларын албынныы сылдьарыттан босхолонуу эрэйиллэр буолла.

Саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сэти үөскэппит “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны тохтотор кэм кэллэ. (4,94).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006. 

2. “Кыым” хаһыат. 30№, 2022 с. атырдьах ыйын 4 күнэ.

3. “Open” сурунаал. №3 (3), апрель-июнь 2013.

4. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.