open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nine Network

**Nine Network**, **Channel Nine** эбэтэр **Nine** — Аустралия биир улахан медиа бөлөҕө, тэлэбиидэнньэ канаала.

Австралия ордук бөдөҥ канаалларыттан биирдэстэрэ (Seven Network, Network Ten, ABC уонна SBS тэҥэ). 1956 сыллаахтан ордук элбэхтэ көрүллэр канаал этэ, 1985 сыллаахха Network Ten сиппитэ. 2007 сыллаахха сүрүн күрэстэһээччитэ Seven көрүү ахсаанынан сиппитэ. Онон урукку "Still the one" слоганнара эргэрэн, 2009 сыллаахтан уларыйан — «Дьиэҕэр кэлбиккинэн» () буолбут. Аҕыйах сыл рейтинэ түһэ сылдьан баран кэлин, уларыйан-тэлэрийэн Nine эмиэ биир тэҥник үлэлиир буолбут.

## Быһаарыылар
Збых Трофимүк

**Збых Трофимүк** () — Польша уонна Аустралиа биллэр артыыһа.

Муус устар 7 күнүгэр 1979 сыллаахха, Варшаваҕа (Польша) төрөөбүтэ, Зоя Трофимүк оҕото.

## Наҕараадалара
* 1994 — Young Actors Award («Sky Trackers»)
* 1995 — Australian Film Institute Award («Sky Trackers»)
* 1996 — Premier’s VCE Award
Бенетице

**Бенетице** диэн Чехия киин уонна куората. Олохтоохторун ахсаана 37 киhи.
Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич)

**Дионисий (Хитров Дмитрий Васильевич)** (1818-1896) - Дьокуускай уонна Бүлүү бастакы епискоба, архиепископ Иннокентий (Вениаминов) үөрэнээччитэ.

1841 с. Дьокуускайга Градо-Якутскай Преображенскай таҥара дьиэтигэр сулууспатын саҕалаабыт, 1844 с. походнай таҥара дьиэлэр аҕабыыттара. 1851 с. Синод миссионер аатын иҥэрбит.  1862 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария ректора. Лингвист быһыытынан Император иһинэн география уопсастыбатын чилиэнэ эбит. Саха тылын, үгэстэрин үөрэппит, сахалыы азбука уонна саха тылын грамматикатын суруйбут, библияны тылбаастыыр кэмитиэт тойоно эбит.

1870-1884 сс. Дьокуускай уонна Бүлүү епискоба. Онтон Уфаҕа көһөрүллэн Уфа уонна Мезелин епискоба буолан олорон өлбүт. Уфаҕа олорор кэмигэр Кэт Марсден диэн араҥ ыарыыны  үөрэтэр Англия дьахтарыгар Саха сирин ыйан ыыппыт.

Кини кэнниттэн Дьокуускай уонна Бүлүү епискобынан Иаков (Домскай Иероним Петрович) буолбут.
Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord

**Spellbinder: Land of the Dragon Lord** (), Аустралиа, Польша уонна Кытай бииргэ усутубут телевизионнай сериаллара. Nine Network канаалга кэлэр.

## Өссө маны көр
* Spellbinder
Грэмми

**«Грэмми»** () — Америка звукозапиһын академиятын музыкаҕа бириэмийэтэ. 1957 сыллаахтан баар. Билиҥҥи аан дойду музыкатын индустриятыгар саамай сыаналанар бириэмийэлэртэн биирдэстэрэ. Киинэҕэ Оскар бириэмийэни кытта тэҥниэххэ сөп.

## Бастыҥ түөрт
**Бастыҥ түөрт** () — Грэмми саамай сыаналанар наҕараадалара:

* Сыл суруттарыыта / Record of the Year
* Сыл альбома / Album of the Year
* Сыл ырыата / Song of the Year
* Уһулуччулаах саҥа артыыс (или музыкальный коллектив) / Best New Artist
Үрдүкү тэллэйдэр

**Үрдүкү тэллэйдэр** () — Тэллэйдэр диэн хоруоллук үөдүҥэр киирэр Аскомицеталар уонна Базидиомицеталар. Көннөрү олоххо тэллэй диэн үрдүкү тэллэйдэри ааттыыллар. Латыынныы аата ууһуулларыгар икки дьаадыралаах сааныктар (килиэккэлэр) -  дикарионнар - үөскүүллэриттэн тахсыбыт
[500px|thumb|left|Схематическое изображение [гифа|гифы, клетки которой имеют по два различных гаплоидных ядра.]]


## Быһаарыылар
Петрашевскай дьыалата

**Петраше́вецтар** — М. В. Буташевич-Петрашевскай дьиэтигэр мустан мунньахтааччылар, бу дьону 1849 с. Николай I ыраахтааҕы бырабыыталыстыбата былааһы утарбыттарын иһин сууттаабыта уонна хаатырҕаҕа ыыталаабыта. Бары да көҥүл санаалаах дьон этилэр эрээри бэйэлэрин көрүүлэринэн араас дьон эбиттэр. Сорохторо өрөбөлүүссүйэ оҥоруохтарын баҕараллара, сорохторо олоҕу эйэ-дэмнээхтик тупсарыы туһунан идиэйэлэри тарҕаталлар этэ. Сууттаммыт дьонтон үгүстэрэ Белинскэй Гогольга суруйбут суругун тарҕаппыттарын иһин уонна мунньахха сылдьан баран тыллаабатах буруйдарыгар эппиэккэ тардыллыбыттара. 

Петрашевскай куруһуога киэҥник биллибит биир төрүөтүнэн онно эдэр Достоевскай кыттыбыта буолар. Иккис биллибит төрүөтэ - ытарга уураахтаан, ону дьиҥнээхтии ытаары гыммыт курдук көрдөрөн баран, бүтэһигэр өлүүнү хаатырҕанан солбуйар туһунан уураах аахпыттара буолар. Биир сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.
Алын Новгород

**Алын Новгород** (төрүттэммитэ 1221 с.) —- Волга өрүс Ока кытта силбэһэр сиригэр турар Арассыыйа былыргы куората, бөдөҥ промышленнас, транспорт уонна култуура киинэ.

Нижегородскай уобалас уонна Волгатааҕы федеральнай уокурук киин куората. 1932 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы куорат **Го́рькай** диэн ааттаах этэ (суруйааччы Максим Горькай аатынан).

Алын Новгород — олохтоохторун ахсаанынан Арассыыйа бэһис куората с населением 1 278 803 чел.. Агломерацияҕа 2,02 мөл киһи олорор. 

Алын Новгород Москубаттан 400 км илин сытар.

## Быһаарыылар
Подольскай

**Подольскай** () — Арассыыйа куората, Москуба уобалаһын Подольскай оройуонун киинэ, Москуба өрүс салаата Пахраа өрүс үрдүгэр турар. Москуба кииниттэн 36 км оттон МКАД-тан 15 км ыраах турар. Хоту өттүнэн Щербинкалыын, соҕуруу — Климовскайдыын быысаһар. Куорат иэнэ — 40,04 км², нэһилиэнньэтэ — 183,1 тыһ. киһи (2010). 

Подол диэн XVIII үйэҕэ Москуба Данилов монастыырын дэриэбинэтиттэн үөскээбитэ. Куорат статуһун 1781 сылтан сүгэр. 1971 сыллаахха Үлэ Кыһыл Знамятын уордьанынан наҕараадаламмыта. 2004 сылтан куорат уокуруга диэн стаатустаах.
Чаҥ

**Чаҥ** () — алтан уонна хорҕолдьун булкааһа.

Устуоруйаҕа чаҥ үйэтэ диэн ааттанар киһи-аймах сайдыытын биир улахан кэрчик кэмин ааттыыллар.
Халан

Халан - Павлов Николай Николаевич. Сахалыы тыллаах Бикипиэдьийэни төрүттээччи, айбыт "аҕата". Мэдэссиинэ билимин хандьыдаата.
Ньилбэк

**Ньилбэк** - киһи буутун илин өттүнээҕи этэ. Сүөһү илин атахтарын тобугуттан үөһээ өттө.

## Быһаарыылар
Саадах

**Саадах** - ох саа оноҕосторун хаалыырга аналлаах хаа. Үксүгэр "саа" диэн тылы кытта бииргэ туттуллар. Холобур: "Саатын-саадаҕын сүгэн бултуу таҕыста".

СТБУТ этэринэн саадах диэн тыл хас да өйдөбүллээх: былыргы саха ытар тэрилэ барыта (ох саата, саатын хаата, оноҕосторо, оноҕос хаата), иккис өйдөбүл - саа хаата, үһүс өйдөбүлэ - оноҕос хаата.

Сэһэн Боло этэринэн "саадах (кэһэх) диэн кураахтаах ох саа хаата. Кэһэх диэн охтор хаалара, мас түнэ буолар. Куоньньалык диэн саатын хаата, мас, түнэ буолара үһү".

Бу тылы кытта садалҕа диэн тыл дьүөрэлэһэр, садалҕа - саадаҕы ыйыыр көхө.

## Быһаарыылар
Остуос

**Остуос** () - хаарты оонньуутун арааһа, сүүйүүлээх судургу оонньуу. 

XIX үйэҕэ Арассыыйаҕа сүрдээхтик тарҕаммыт буолан классик-суруйааччылар айымньыларыгар киирбит: Пушкин "Пиковая даматыгар", Лермонтов "Маскарадыгар". Высоцкай биир ырыатыгар ахтыллар.
Насретдин Ходжа

**Насредтин Ходжа** (Ходьаа диэн ааҕыллар) — Сахаларга Наара Суох, Нууччаларга Вовочка курдук, түүр омуктарыгар күлүүлээх киһи уобараһа. Үксүгэр күллэринньиктэргэ кэпсэнэр кыра, тэттик айымньы дьоруойа.
Бенелли

**Бенелли Арми** () - аан дойдуга биир саамай биллэр Италияҕа баар саа оҥорор фирма.

Ситим-сирэ http://www.benelli.it/

## Устуоруйата
Матассыыкыл оҥорор собуот хаһаайыттара бырааттыы Бенелли 1967 сыллаахха Урбино диэн куоракка "Бенелли Арми" диэн тэрилтэни арыйбыттара. Элбэхтэ иитиллэр аптамаат саа муодата кэлэн иһэрин өйдөөн сүрүн болҕомтолорун саа бу көрүҥэр уурбуттара, онтулара барыстаах буолбута.

## Быһаарыылар
Хаартылааһын

**Хаартылааһын** — аналлаах хаарты холуодатын көмөтүнэн оонньонор остуол оонньууларын уопсай ааттара. Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччулар тэҥ туруктаахтар, хайдах хаарты тиксибититтэн уонна ону сөпкө туһанан утарылаһааччылары (эбэтэр бааны, казинону) кыайа сатыахтааххын.

Хаарты оонньууларын икки бөлөххө араарыахха сөп: сүүйүүлээх (сүүйсүүлээх) уонна өй оонньуулара.

Сүүйүүлээх оонньууларга табыллыы, сатаныы суолтаны ылар, ханнык хаарты кэлбититтэн хотуу-хотторуу улахан тутулуктаах. Маннык оонньууларга холобура, остуос, очкуо, бырыы киирэллэр. Үксүн бу оонньуулар түргэнник оонньоноллор.

Өй оонньууларыгар тоҕоос, ханнык хаарты оонньооччуга тиксибитэ инники күөҥҥэ тахсыбат, ол оннугар киһи бэйэтин оҕуруктаах өйө, сатаан аттаран оонньуура улахан суолталаах. Өй оонньууларын холобура: вист, бридж, преферанс. Бу оонньуулар уһун кэмҥэ бараллар.

Бу икки бөлөххө өссө үһүс бөлөҕү эбиэххэ сөп: судургу, дьону кытта алтыһарга аналлаах оонньуулар уонна оҕо оонньуулара. Бу оонньууларга табыллыы да, өй да, үксүгэр тэҥ суолтаны ылаллар. Холобурдар: дураак араас көрүҥнэрэ, марба.

Сорох оонньууларга, холобур очкуоҕа, бэйэни кыатаныы, тулуур улахан оруоллаах буолар.

## Өссө маны көр
* Баарыс (хаарты)
* Курууска
* Остуос
Сафронов Федот Григорьевич

200px|thumb|right|Сафронов Федот Григорьевич
**Сафронов Федот Григорьевич** (22.02.1914—22.12.1995) — РСФСР и Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАН Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, история билимин доктора. 

## Олоҕун олуктара
* 1914 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Ньурба улууһун Иккис Маалдьаҕар нэһилиэгэр саха бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1930 сыллаахха Маалдьаҕар начаалынай оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1933 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумун иккис куурсун бүтэрбитэ.
* 1942 с. — Дьокуускайдааҕы педагогика институутун устуоруйа факультетын бүтэрбитэ.  
* 1946—1949 сс. Москубаҕа ССРС Наукатын Академиятын Устуоруйа институтун аспирантуратыгар үөрэммитэ. 
* 1950 с. хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ, тиэмэтэ: «Крестьянская колонизация бассейнов Лены и Илима в ХVII веке».
* 1963 с. — доктор диссертациятын «Русские крестьяне в Якутии (XVII–начало ХХ вв.)» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ.
* 1995 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кини аатынан, ИФ бастыҥ студеннарыгар, стипендия олохтообут.

## Кини туһунан
* Историк русского крестьянства Якутии. *Чертков А.* «Илин» сурунаал, 1996. — 1—2 №№.
* Выдающийся историк северо-востока страны/ Алексеев Н. А., Петров П. П.//Избранные труды. — Новосибирск, 2010.

## Сигэлэр
*  Биобиблиографический справочник

## Быһаарыылар
Хаарты

**Хаарты** — хаартылыырга туттуллар түөрт көнө муннуктаах хортуон эбэтэр пластик ойуулаах лиистэр. Хаарты толору бөлөҕө холуода диэн ааттанар. Хаарты хаартылааһынтан ураты өссө пасьянстарга, фокус оҥорууга уонна билгэлээһиҥҥэ туттуллар. 

Хаарты биир өттүгэр - сирэйигэр - хаарты суолтата ойууланар. Төттөрү өттө барыта биир ойуулаах буолар.

Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.





### Маастар
Хаарты маастара:
:* ♠ — Эбиэн
:* ♣ — Туора
:* ♥ — Чиэрбэ
:* ♦ — Буугунай

## Быһаарыылар
Сэһэн Боло

250px|thumb|right|Сэһэн Боло
**Сэһэн Боло**,  Дмитрий Иванович Дьячковскай (08.11.1905—15.07.1948) — саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ. 

## Олоҕун олуктара
1905 с. сэтинньи 8 күнүгэр Боотур уус улууһун I Болугур нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ.

1925 с. бэйэтин баҕатынан үһүйээннэри хомуйуутун саҕалыыр. Фольклор матырыйаалларын научнай методиканан суруйууну баһылааһыҥҥа элбэх сыратын биэрэр, ол быыһыгар саха омугун устуоруйатыгар уонна этнографиятыгар сыһыаннаах литератуураны 1931-34 сылларга дириҥник үөрэтэр. 1934—1937 сылларга Саха АССР кыраайы үөрэтиигэ Бюротун инспиэктэринэн үлэлиир. 1937—1946 сс. Тыл уонна культура институтун научнай үлэһитэ. 1938 с. А. А. Саввинныын Бүлүү оройуоннарыгар экспедиция тэрийэн баай матырыйаалы хомуйар, 1939—1941 сс. хотугу улуустарга фольклор уонна түөлбэ тыл хабааннаах үлэни ыытар.

1942 с. сэрии үгэннээн турар кэмигэр А. П. Окладников тэрийбит археология эспэдииссийэтигэр фольклорист быһыытынан кыттан, Өлүөнэ өрүс аллараа салааларыгар чинчийэр үлэни ыытар.

Сүүрбэттэн ордук сыл иһигэр Сэһэн Боло уопсайа 300-тэн тахса киһиттэн сыралаһан, алта сүүс норуот үһүйээннэрин суруйан ылар, сүүс төрүччүнү оҥорор.

Тыыннааҕар «Лиэнэҕэ сахалар нуучча кэлиэн иннинээҕи олохторо» диэн биир кинигэни таһаартарбыта. Кэлин 63 үһүйээнэ 1980 с. тахсыбыт «Исторические предания и рассказы якутов» хомуурунньукка тахсыбыта.

1948 с. от ыйын 15 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник 

## Быһаарыылар
Куонаан Бандьыыт

**Куонаан Бандьыыт**, дьиҥнээх аата  **Никифоров Конон Васильевич**(?) - Өрөбөлүүссүйэ сылларыгар Бүлүү сүнньүгэр кыһыллары утары охсуспут үрүҥ хамандыыра.

Уус-Маайаҕа Айаайа диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата - Байаҕантай улууһун, ийэтэ - Амма улууһун Дьоҥку нэһилиэгин (кэлин Абаҕа нэһилиэгэр холбообуттара) сахалара эбит. Үрүҥнэр кини насревком абаҕатын өлөрөөрү гыммыттарын бэйэтинэн толуйан кинилэргэ холбоспут киһи.
Алтан Кырыылаах.

*Куонаан Бандьыыт. Номох. Кыым хаһыат
*Куонаан Бандьыыт туһунан өссө биирдэ
Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)

## [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр]] эбии кыттыбыт дьон тиһигэ

#Скрябин Василий Николаевич
#Молотков Егор Михайлович
#Ефимов Спиридон Васильевич
#Васильев Иван Гаврилович
#Эверстов Николай Тимофеевич
#Слепцов Вонифатий Харлампович
#Слепцов Федор Маркович
#Аржаков Иван Алексеевич
#Кривошапкин Николай Осипович
#Слепцов Николай Симонович
#Егасов Елпидифор Михайлович
#Готовцев Пантелеймон Егорович
#Шараборин Софрон Афанасьевич
#Кулаковскай Роман Федорович
#Башарин Илья Никифорович
#Киприянов Никита Константинович
#Андреев Георгий Иванович
#Афанасьев Иван Алексеевич
#Новгородов Семен Андреевич
#Сивцев Иннокентий Дмитриевич
#Аргунов Герасим Сидорович
#Макаров Иван Иванович
#Силин о. Афанасий
#Новгородов Семен Трофимович
#Михайлов Власий Ильич
#Климентов Алексей Иванович
#Готовцев Иван Иванович
#Соловьев Иван Герасимович
#Иванов Кузьма Константинович
#Тимофеев Михаил Тимофеевич
#Слепцов Гавриил Андреевич
#Готовцев Семен Петрович
#Никифоров Дмитрий Михайлович
#Степанов Иван Алексеевич
#Лазарев Николай Колнстантинович
#Ефимов Егор Семенович
#Слепцов Семен Николаевич

Бу дьон тиһигин күбүрүнээтэр Крафт бигэргэппит, утарбатын биллэрбит.

Боротокуолга эбии ыҥырыылаах дьон тиһигэ баар:
#Боотуруус улууһун урукку кулубата Николаев Егор Дмитриевич
#Байаҕантай улууһун урукку кулубата Неустроев Егор Васильевич
#Илин Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин сахата Егоров Семен Иванович.

#
Брамс Иоганнес

мини|225px|Брамс, 1889 c.
**Иоганнес Брамс** (; ыам ыйын 7 1833, Гамбург — муус устар 3 1897, Вена) — ньиэмэс композитора, дирижера уонна пианииһа, романтизм кэмин биир сүрүн бэрэстэбиитэлэ.
Skylink

**«Скай Линк»** — Россия сотовай сибээһин уонна киэҥ полосаҕа интернет оператора.  IMT-MC-450 стандарттарга үлэлиир.

Россия 73 регионугар үлэлиир лицензиялардаах. 

Россия бастакы сотовай оператор - Дельта Телеком уонна Москва регионугар бөдөҥ "Московская сотовая связь" базаларыгар оҥоһуллубута. Штаб квартирата Москваҕа баар.

## Үлэтэ
2009 сыл иккис аҥарыгар 1.1 мөл. абоненнардаах этэ. 

## SkyLink Саха Сиригэр
Саха Сиригэр МТС 2009 сыллахха "Северо-восточные телекоммуникации" хампаанньаны атыылаһан  үлэтин саҕалаабыта. 

## Конкуреннара
МТС, МегаФон, Билайн.

## Толоруулар
Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ

**Эрилик Эристиин аатынан литератуураҕа бириэмийэ** 

## Лауреааттар тиһиктэрэ
1992 сыллаахха Эрилик Эристиин айар үлэтигэр научнай үлэни өссө 1965 сыллаахха суруйбут лингвист учуонай Тобуроков Николай Николаевич лауреат буолбута.
Магадаан сахалара

**Магадаан сахалара** (сороҕор сыыһа Дьэһиэй сахалара диэн ааттыыллар) - былыр-былыргыттан, өссө Магадаан уобалаһын сирдэрэ Саха сиригэр киирэллэрин саҕаттан онно икки сүрүн бөлөҕүнэн олохсуйбут сахалар. 

Уларыта тутуу саҕанааҕы социальнай хамсааһыннар кэмнэригэр дойдуга буолбут уларыйыы онно олорор дьон сүргэлэрин көтөхпүтэ, сахалар бэйэлэрин туспа култууралалаах омук быһыытынан билиниилэрэ күүһүрэн, туспа бөлөх быһыытынан иннилэрин көрүнэр, дьаһанар санааҕа киирбиттэрэ. Бултуур уонна балыктыыр быраабынан туһанаары аҕыйах ахсааннаах омуктар ахсааннарыгар киллэрии туһунан кэпсэтии буолбутугар, атын элбэх ахсааннаах сахалартан ойуччу олороллорун көрдөрөөрү туспа хайдах эрэ ааттаныы кыһалҕата турбута. Ол саҕана ким эрэ Дьэһиэй сахалара диэн Красноярскай кыраайга олохтоох туспа бөлөх үөскээбитин туһунан истэннэр, Дьэһиэй сахалара диэн ааттанан кэбиспиттэрэ. Оннук аатынан Магадаан уобалаһын дьаһалтатын 1994 сыл ыам ыйын 31 күнүнээҕи аҕыйах ахсааннаах омуктары өйүүр Уурааҕар киирбиттэрэ.

Магадаан уобалаһын билиҥҥи сирдэригэр сахалар былыр-былыргыттан олороллор. Ол гынан баран аныгы этнографтар этэллэринэн саха омук билиҥҥи бөлөҕө көһөн кэлбит дьонтон турар. Аан бастаан XVII үйэ бүтэһигэр батталтан күрээн көһөн кэлбиттэр дэнэр. Ол саҕана Тыылаах (Тыаллаах? Тыллаах? ), Балыгычаан, Сэйимчээн үрэхтэргэ олохсуйбуттар. 1930 сылларга дылы бу сирдэр Саха сирин састаабыгар киирэллэрэ - Өймөкөөн улууһун Оротук уонна Сэйимчээн нэһилиэктэрэ дэнэллэрэ.

Иккис бөлөх сахалар Охуоскай муора кытылыгар олохтоохтор. Балар өбүгэлэрэ үгүстэрэ икки долгунунан кэлбиттэр: 1909-1910 сылларга Ола-Халыма суолугар дьаам сүүрдээччилэр, онтон 1920-с сылларга балыктыы. Балар Ола (Ольскай) оройуон Гадля (Хатылы?) уонна Ола сэлиэнньэлэригэр олохсуйбуттар.

Дальстрой саҕанааҕы кэмҥэ (1932-1953 сс.) билиҥҥи Магадаан сирдэригэр үлэлээбит 20 колхуостан биэһэ саха колхуоһа этэ: "Саҥа олох (Новая жизнь)", Гадля с., "Кыһыл Бухатыыр" (Красный богатырь), Таскаан, "Кыым" (Искра), Алын Сэйимчээн, III пэтилетка аатынан, Балыгычаан уонна "Сталинец", Оротук.

## Быһаарыылар
Аан дойду суруйааччыларын күнэ

**Аан дойду суруйааччыларын күнэ** - Пен-кулууп 1986 сыллаахха тохсунньуга буолбут 48-с конгреһыгар (мунньаҕар) олохтообут күнэ.

Бу күнү олохтуулларыгар пен-кулууп чилиэннэрэ суруйааччылары манныкка ыҥырбыттар: сымыйаны суруйбаттарыгар, баар чахчылары уларыппаттарыгар, буолбут түбэлтэлэри политика, бөлөх, эбэтэр тус бэйэ интэриэһин кытта дьүөрэлэһэр гына көрдөрө сатаабаттарыгар.

Арассыыйаҕа үксүн бу күнү бырааһынньык курдук бэлиэтииллэр, суруйааччылары чиэстииргэ сылтах курдук көрөллөр.
Бабаарына

**Бабаарына** - түөртэн элбэх муннуктаах, эркиннээх тутуу.

## Өссө маны көр
*Балаҕан
*Ураһа
*Холомо
Бүтэй туйахтаахтар

**Бүтэй туйахтаахтар** () — бөдөҥ уонна олус бөдөҥ сиргэ үөскүүр үүтүнэн иитиллээччилэр аймахтара. Ыыраахтаах туйахтаахтартан  (*Artiodactyla*) уратылара диэн туйахтара чорбохтоммот ахсааннаах тарбахтартан үөскээбит. 

Аймахха билигин үс кэргэн киирэр — аттыҥылар (*Equidae*), муос тумустар (*Rhinocerotidae*) уонна тапирдыҥылар (*Tapiridae*), холбоон 17 көрүҥнээхтэр. Бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах кыыллары аан бастаан Ричард Оуэн XIX үйэҕэ уруулуу буолалларын дакаастаабыта. Кини бу бөлөххө аат биэрбитэ - паарата суох туйахтаахтар (, ).
Улуу Араб долгуйуута

**Улуу Араб долгуйуута**, Долгуйуу дьадайыыттан тахсыбыта уонна демократия суоҕуттан. Араб улуу долгуйуута 20 тахса дойдулары таарыйда, саҕаланыытын Тунис саҕалаабыта. Кэнники Египет, Ливия дойдулара эмиэ долгуйаллар. Долгуйуу кэнники өссө 19 дойдуну таарыйар. Ити дойдуларга барыларыгар дьадайыыны утары акция буолар. Ити айдаан Ливия дойдутугар гражданскай сэриигэ кубулуйар. Эспиэрдэр этэллэринэн, ити Улуу Араб долгуйуута сыыйа Африканы барытын ылыа дииллэр, ону таһынан Россияны, Индияны, Дьадаҥы Азия дойдуларын.
Ураһа

**Ураһа** - чумчугур эркиннээх тутуу. Уһун ураҕастары туруортаан баран туоһунан, хатырыгынан, кырыс буорунан бүрүйэллэрэ. Үксүн күһүн-саас, сайын олороллор. Кырыһынан бүрүллүбүккэ кыһын да олоруохха сөп.

Ураһа киэҥиттэн тутулуктаах хаста көрүҥүн араараллар.

* Сайыҥҥы кыра ураһаны даллар ураһа дииллэр
* Ыалдьаттары көрсөргө улахан ураһаны моҕол ураһа дииллэр

Сахалар уон тоҕсус үйэ бүтүүтүгэр, ураһаны сайынны дьиэ быһыытынан оҥорон бүппүттэрэ. Билиҥни кэмнэ ураһаны Ыһыахха чэпчэтэҥ оҥороллор.альт=|мини|Томмот тимир суол вокзалын куполлара ураһаҕа майгыннатан оҥоһуллубут.
## Өссө маны көр
* Балаҕан
* Бабаарына

## Быһаарыылар
Жирков Егор Петрович

250px|мини|Жирков Егор Петрович
**Жирков Егор Петрович** — бэлиитик, түмэт дьайыксыт, педагогика билимин дуоктара. 

## Олоҕун олуктара
* 1954 сыллаахха бэс  ыйын 10 күнүгэр  Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Тандаҕа төрөөбүтэ.
* 1971 с. Уус-Алдан Мүрү орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1976 с. СГУ физико-математическай факультетын бүтэрбитэ.
* 1978—1982 сс. учууталлар идэлэрин үрдэтэр республикатааҕы институт (ЯРИУУ) методиһа.
* 1982—1985 сс. Москва ССРС педагогическай наукаларын академиятыгар математиканы  чинчийэр институт аспирана.
* 1985—1990 сс. СГУ математиканы үөрэтиигэ методика кафедратын преподавателэ, сэбиэдиссэйэ.
* 1990—1991 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
* 1992—1994 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин миниистирэ. 
* 1990—1992 сс. Саха Республикатын конституционнай хамыыһыйатын анал бөлөҕүн салайааччы.
* 1994—1996 сс. Арассыыйа Государственнай Дууматын дьокутаата. 
* 1996 с. Президент программатын олоххо киллэрии Департаменын салайааччы.
* 1997—2002 сс. Ил Түмэн Өрөспүүбүлүкэ палататын народнай депутата.
* 1997—1998	сс. «Сахазолото» ФПК дириэктэрин солбуйааччы.
* 1998—1999	сс. Өрөспүүбүлүкэ Президенин Дьаһалтатын салайааччы.
* 1999—2000 сылларга Москубаҕа Арассыыйа Президенигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* 2000 сылтан «Сарыылаах-Сурьма» хайа-промышленнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ.
* 1985 с. педагогическай наука кандидата. 1993 с. педагогическай наука доктора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Cаха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
«Ийэ тыл» көҥүл түмсүү 12 сыла. Ред. Т. И. Петрова. — Дьокуускай, 2007
Хомус Уйбаан

**Алексеев Иван Егорович** — **Хомус Уйбаан** — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора, СГУ бэрэпиэссэрэ, Хомус Аан дойдутааҕы тэрилтэтин генеральнай сэкэрэтээрэ, саха хомуһун Ньургун Боотура.

## Олоҕун олуктара
* 1941 с. кулун тутар 6 күнүгэр  Бүлүү улууһун Кыргыдайыгар төрөөбүт. 
* 1965 с. Саха судаарыстыбыннай үнүбүрсүтүөтүн бүтэрбит. Үөрэнэ сылдьан 1962 с. ССҮ-гэр хомусчуттар бөлөхтөрүн тэрийбит. Хачыкаакка учууталлаабыт. 
* 1969—1971 сс. аспирантураҕа үөрэммит.
* 1971—1999 сс. ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиалын тыл, литэрэтиирэ, устуоруйа Үнүстүүтүгэр алын, онтон аҕа билим үлэһитэ, кырамаатыка салаатын сэбиэдиссэйэ. 
* 1999—2002 сс. CӨ бырабыыталыстыбатын билим, үрдүк үөрэх Судаарыстыбыннай кэмитиэтигэр тыл бэлиитикэтин салаатын салайааччыта.
* 2002 сылтан ССҮ саха билэлиэгийэтин, култууратын бакылтыатын бэрэпиэссэрэ, тылы эксперимиэннээн чинчийии Киин салайааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* ССРС наукатын Академиятын Сибирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2011)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Максимов Николай Иванович

**Максимов Николай Иванович** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, биллиилээх араадьыйа суруналыыһа, СӨ Суруналыыстыкаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2009).

## Олоҕун олуктара
* 1939 с. ахсынньы 19 күнүгэр Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1960 с. Сунтаар улууһун Шея орто оскуолатын бүтэрбитэ. 
* 1960—63 сс. Советскай Армияҕа сулууспалаабыта.
* 1964—1965	сс. Саха драмтыйаатырын артыыһа.
* 1965—1969	сс. культура Илин-Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай институтутар үөрэммитэ. 
* 1971—80 сс. Саха ACCP культура министиэристибэтин искусство отделын старшай инспектора. 
* 1976—1980 сс. Луначарскай аатынан театр искусствотын институтугар үөрэммитэ. 
* 1980—1984 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай филармония дириэктэрэ. 
* 1984 сылтан «Саха» НКИХ араадьыйа биэриитин суруналыыһа.

«Олорбут олохпут туһунан санаа» диэн ыстатыйатыттан: 
Сахалар улахан омук сабыдыалыгар олорон тускулбутун
бэйэбит быһаарыммакка, үйэлэргэ муспут баай мындырбытын ыһыктан, сүрэхпит сөбүлүүрүнэн, өйбүт салайарынан дьаһаммакка кэлбит дьоммут. Россия хайа диэки хайыһар да ол хоту саппай уопсан, хайдах даллах гынар да ону тугу бэрсэринэн онон сеп буолан олордохпут. Ол оччоттон баччааҥҥа дылы кэтэһэ-манаһа, көрдөһ үҥэ-сүктэ үөрэммиппит. Тойоттор билиэхтэрэ, дьаһайыахтара, мин кыра киһибин, өйүм хоппот номоҕо биһиэхэ иҥмит. Бэйэбит, көҥүл дьон сиэринэн дьаһаныы суоҕа. Сүгүрүйэ, махтана үөрэммиппит эккэ-хааҥҥа иҥмит, оттон бэйэтин суолун соломмот норуот ыыра кыра татым, кылгас.

## Быһаарыылар
Связной Банк

**Связной Банк** (Сибээс Баанката, Ситим баанката), Связной тэрилтэ биир улахан салаата. 
Связной Банк сирэйэ, 2015 сыллаахха сабыллыбыта

## Быһаарыылар
Слепцов Петр Алексеевич

200px|thumb|right|Слепцов Петр Алексеевич
**Слепцов Петр Алексеевич** — Саха тылын улахан быһаарыылаах тылдьытын сүрүн эрэдээктэрэ, тыл үөрэҕин билимин дуоктара, профессор, академик, Арассыыйа уонна CӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, наука Нью-Йорктааҕы академиятын академига, ССРС НА СС үтүөлээх бэтэрээнэ, CӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Таала-Күөл нэһилиэгэр төрөөбүт. 1956 с. Дьокуускайдааҕы пединституту кыһыл дипломнаах бүтэрбит.

1956-1960 сс. Үөһээ-Халыма улууһун оскуолаларыгар учуутал, завуч, дириэктэр, оройуоннааҕы норуот үөрэҕириитин отделыгар педкабинет сэбиэдиссэйэ.

1963с. аспирантураны бүтэрбитэ, онтон ыла ТЛИНЧИ (ИГИ) научнай сотруднига, отделын сэбиэдиссэйэ. 

1965 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

1990 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.

CP президенигэр Тыл бэлиитикэтин сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
Тарасов Тарас Лукич

200px|thumb|right|Тарасов Тарас Лукич
**Тарасов Тарас Лукич** — өр сылларга Саха араадьыйатын салайбыт суруналыыс, билигин Тускул диэн аатынан халлаан туругун билгэлиир. Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1956 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Чурапчы оройуонун Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1973 с. Амма орто оскуолатын (Мындаҕаайы нэһилиэгэ) бүтэрбит.
* 1975—1977 сс. — Советскай Армияҕа сулууспалаабыт. 
* 1977—1979 сс. — совхозка үлэлээбит.
* 1980—1983 сс. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище устудьуона.
* 1985—1989 сс. РФ идэлээх сойуустарын гуманитарнай университеттара. 
* 1989—1992 сс. Чурапчы улууһун дьаһалтатын культураҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. 
* 1994—1998 сс. Чурапчы улууһун баһылыгын солбуйааччыта. 
* 1998 сылтан ыла «Саха» НКИК араадьыйаҕа дириэктэрэ.
* 2013 сыл, олунньу — «Саха» НКИК вице-президенэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС культуратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар
Холомо

**Холомо** - буор эркиннээх ураһа. Туруору кэккэлээбит мас ойоҕостордоох, таһынан сир кырса сабыылаах 2-4 киһи олороругар аналлаах тутуу. Сорох холомо балаҕаҥҥа майгынныыр дьүһүннээх буолар, дулҕа-балаҕан диэн ааттанар. Үрдүгэ киһи үрдүгүн саҕа.

## Өссө маны көр
*Балаҕан
*Ураһа
*Бабаарына
Филиппов Гаврил Гаврильевич

250px|thumb|right|Филиппов Гаврил Гаврильевич
**Филиппов Гаврил Гаврильевич** билэлиэгийэ билимин дуоктара, профессор, РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
Билимҥэ үлэтин сүрүн хайысхалара: саха тылын морфологията уонна синтаксииһа, саха суруйааччыларын тыла-өһө, саха тылын үөрэтии ньымалара (мэтиэдикэтэ), саха тылын олоххо-дьаһахха туттуллуута, саха тылын истилиистикэтэ.

1944 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Бүлүүгэ Тылгыны нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1951 сыллаахха Тылгыны начаалынай оскуолатыгар киирбит. 1962 с. Үгүлээт орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1962 с. үөрэммит оскуолатыгар математика уонна физкультура учуутала, интэринээт иитээччитэ.

1963-1966 сс. Сэбиэскэй Армияҕа Приморьеҕа Посьет диэн тумул арыыга сулууспалаабыта. Ол саҕана сулууспа болдьоҕо 3 сыл эрээри, секретчиктээбит буолан, солбук кэлбэккэ сыл аҥаара ордук, 3,5 сыл сылдьыбыт.
1966-1968 сс. «Мастаах» сопхуос оробуочайа, Коммунистическай үлэ ударнига. Балтараа сыл үлэлээбит.

1968-1973 сс. СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин идэтин кыһыл дипломнаах бүтэрбитэ. Тылга Николай Демьянович  дьарыктаабыт. Аат туохтуур тиэмэтигэр курсовой, онтон дипломнай көмүскээбит.

1973-1974 с. Новосибирскай ГУ проф. Е.И.Убрятова салалтатынан научнай тиэмэтин анаппыта, экзамен туттарбыта.
1974 с. Тылгыны 8-с кыл, оскуолатыгар саха тылын учууталынан уонна үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Ол сырыттаҕына хаапыдыра сэбиэдиссэйэ Дьячковскай телеграмманан ыҥыран куонкуруска кытын диэн ыҥыран ылбыт.
1974 с. бүтүүтэ СГУ саха тылын уонна литэрэтиирэтин хаапыдыратыгар аҕа преподаватель быһыытынан үлэҕэ киирбитэ.

1987 с. Алматы куоракка билэлиэгийэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ.
1991 с. хаапыдыра сэбиэдиссэйэ.
1991 с. — дассыан, 2000 с. — профессор аатын ылбыта.

1992-2003 сс. саха билэлиэгийэтин уонна култууратын саҥа тэриллибит бакылтыатын декана.

1999 с. Дьокуускайга билэлиэгийэ билимин дуоктарыгар диссэртээссиэйтин көмүскээбитэ.

2003 сылтан саха тылын хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.

2002	с. CӨ НА «Билимҥэ ситиһиилэрин иһин» бэлиэлээх.

2003	с. РФ педагогическай уонна социальнай билимнэрин академиятын дьиҥнээх чилиэнэ.
2005 с. CӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.

200-тэн тахса билимҥэ үлэлээх, ол иһигэр 20-чэ үөрэх кинигэтэ, брошюрата.

«Саха оскуолаларын саҥардан сайыннарыы көрүгэ» олоххо киирэригэр күүскэ үлэлэспитэ, СФКФ сүһүөҕэр туруорбута, ССҮ үнүстүүттэригэр уонна бакылтыаттарыгар саха тыла, төрүт култуура барамайдары киллэрбитэ.

"Сахатыйыы уонна саха тыла" диэн ыстатыйатыттан:
Төрөөбүт тыл эйгэтэ киһиэхэ балык ууга, көтөр салгыҥҥа наадыйарын курдук суолталаах. Ол эрэн балык да, көтөр да ити эйгэтэ суох тыыннаах буолар кыахтара суох. Оттон төрөөбүт тыл киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэр социальнай көстүү буолан, кэскилэ, сайдыыта эйгэттэн улахан тутулуктаах. Тыл буомтуйуута омук кэхтэригэр тириэрдэрин үгүстэр өйдөөбөттөр, салгын, уу курдук төрөөбүт тыл өрүү баар, чөл буолуох курдук сыһыаннаахтар. Аҕыйах ахсааннаах омук тыла, кэскилэ хас биирдии киһи төрөөбүт тылыгар сыһыаныттан, оҕотугар иҥэрэриттэн быһаччы тутулуктаах.

## Быһаарыылар
Васильев Юрий Иванович

200px|thumb|right|Васильев Юрий Иванович
**Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай** — лингвист-учуонай, түмэт диэйэтэл, тыл үөрэҕин билимнэрин ханьыдаата, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, РФ Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, Турция Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1952 сыллаахха атырдьах ыйын 27 күнүгэр Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
* 1969 с. Үөһээ Бүлүү Исидор Барахов аатынан оскуолатын бүтэрбит. 
* 1974 с. — Горнай-Алтаай педагогикаҕа институтун бүтэрэн баран, икки сыл Тобелер орто оскуолатыгар (Кош-Агаач оройуона) нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ. 
* 1976—1979 сс. Новосибирскайга ИИФФ СО АН СССР аспиратуратыгар үөрэммит. 
* 1981 с. — Алма-Ататааҕы Тылы үөрэтии институтка «Способы выражения сравнения в якутском языке» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбит. 
* 1979—1989 сс. ТЛИНЧИ научнай үлэһитэ.  
* 1989—1991 сс. — РСФСР Национальнай оскуолалар научнай-чинчийэр институтун Саха Сиринээҕи филиалын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 
* 1991 с. — Саха судаарыстыбаннай университетын саха тылын кафедратын аҕа преподавателэ, доцент. 
* 1997 с. — Аан дойдутааҕы Түүр академиятын академига. 
* 1992—1994 сс. Турцияҕа Анкара университетыгар саха тылын туһунан лиэксийэлэри аахпыта. 
* 2011 с. кулун тутар 2 к. Дьокуускайга ыалдьан өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* С. А. Новгородов аатынан бириэмийэ лауреата
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ (2008)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова
Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич)

200px|thumb|right|Подбельскай Вадим Николаевич
**Подбельскай Вадим Николаевич (Паппиевич)** (1887—25.02.1920) — Сэбиэскэй Арассыыйа почталарын уонна телеграфтарын наркома.

Саха Сиригэр билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас Алтаныгар, Өлөчөйгө, Суон Тииккэ төрөөбүт киһи. Сорох источниктарга алҕас Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр 1887 с. төрөөбүт дииллэр. Амма Алтана — Үөһээ Алтан, Мэҥэ киэнэ — Аллараа Алтан. Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыт народоволец Паппий Подбельскай уонна полицияҕа сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбут дьахтар уоллара. Аҕата 1889 сыллаахха бырачыас кэмигэр ытыллыбыт. 

Вадим Подбельскай улаатан баран бассабыык буолбут, Олунньутааҕы уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэлэрин, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

1920 с. субуотунньукка илиитин өлөрөн, онтон хаан сүһүүрүүтэ баран олунньу 25 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.

## Быһаарыылар
Симэлийээһин

Симэлийээһин хас да өйдөбүлгэ хайдар:

* Омук симэлийиитэ - Этнографиаҕа
* Тыл симэлийиитэ - Лингвистикаҕа
* Анаболизм - Биологияҕа
Атомнай электростанциа

**Атомнай электростанция** (АЭС) – атом хайдыытыгар тахсар энергияны туһанан электроэнергияны оҥорон таһаарар станция. 

Билигин Россияҕа баар АЭС-тар барыллаан оҥорон таһаарар күүстэрэ — 160,04 млрд кВт·ч/год. АЭС-тары ООН иһигэр баар МАГАТЭ диэн тэрилтэ көрөр, хонтуруоллуур. 
## История
Аан дойду үрдүнэн бастакы АЭС 1954 с. Калууга уобалаһыгар Обнинскай бөһүөлэгин таһыгар тутуллубута. Станция күүһэ 5 МВт. 1956 с. 46 МВт күүстээх станцияны Колдер-Холл куоракка (Улуу Британия), сыл буолан буолан баран АХШ-ка Шиппингпорт куоракка 60 МВт күүстээх станция үлэҕэ киирбиттэр.

## Станциялар наардааһыннара
### Реактор көрүҥүнэн
* Итии нейтроннарга олоҕурар реактордар, араас көрүҥнээх бытаардааһыннар көмөтүнэн нейтрону атом киинэ иҥэрэр:
** Көннөрү ууга олоҕурар реактор;
** Ыарахан ууга олоҕурар реактор;
* Түргэн нейтроннарга олоҕурар реактордар;
* Субкритическэй реактордар, тас  төрүттэн нейтроннары үөскэтэр тэрил көмөтүнэн үлэлиир реактор. 
* Термояд реактора; 
### Энергияны оҥорон таһаарар көрүҥүнэн
* Уоту () оҥорон таһаарар станция — АЭС;
* Сылааһы оҥорон таһаарар станция — АТЭС.
## АЭС дьайар схемата
center|frame|Атомнай электростанцияҕа икки котурдаах уунан үлэлиир реактор үлэтин схемата

## Дойдулар
### Арассыыйа
* Балаково (Балаково, Саратов уобалаһа).
* Белоярскай (Белоярскай, Свердловскай уобалас).
* Билибино АТЭЦ (Билибино, Чукотка автономиялаах уокурук).
* Калинин (Удомля, Тверь уобалаһа).
* Кола (Полярные Зори, Мурманскай уобалас).
* Курск (Курчатов, Курск уобалаһа).
* Ленинград (Сосновый Бор, Ленинград уобалаһа).
* Саҥа Воронеж (Hововоронежскскай, Воронеж уобалаһа).
* Смоленск (Десногорскай, Смоленск уобалаһа).

### Аан дойду
Аан дойдуга баар АЭС толору испииһэгэ 

## АЭС-тарга буолбут улахан быһылааннар
### Три-Майл-Айленд ([[АХШ]])
1979 с., кулун тутар 28-гар АХШ-ка, Три-Майл-Айленд куоракка Аан Дойдуга АЭС-ка бастакы улахан быһылаан тахсыбыта. Ол түмүгэр иккис реактор алдьаммыт, тэстибит сириттэн радиациялаах уу сиргэ түспүт (Cиһилии манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан 5-ис таһымнаах авария.
### Чернобыль ([[СССР]])
1986 с., муус устар 26 күнүгэр СССР, Чернобыль куоракка Аан дойду үрдүнэн ордук улахан алдьаныылаах, ороскуоттаах, дьон өлүүлээх уонна радиация тайаан сытар сиринэн авария буолбута. Авария түмүгэр төрдүс реактор оҥоһуллубат гына урусхалламмыта уонна бетонтан уонна сибиниэстэн чардаат () оҥорбуттара (Манна аах). МАГАТЭ наардааһынынан саамай үрдүк 7-ис таһымнаах авария. 
### Фукусима ([[Япония]])
2011 с., кулун тутар 11 күнүгэр Японияҕа, Фукусима куоракка сир хамсааһын түмүгэр Чуумпу океаҥҥа сүүнэ улахан цунами кэлэн «Фукусима дай ичи» Атом станцияны урусхалаабыта. Реактор иһинээҕи давлениятын аччатар клапаны арыйбыттарыгар оргуйбут уу паарыттан водород арахсан түөрт реактортан түөрдээннэригэр утуу-субуу дэлби тэбии буолбут (Быһылаан сиһилии суруллубут сирэ). МАГАТЭ наардааһынынан бастаан 4-үс таһымнаах авария диэн биллэрбиттэр, кэлин 7-ис таһымҥа дылы улаатыннарбыттар.

## Быһаарыылар
Вернадскай Владимир Иванович

**Вернадскай Владимир Иванович** — сэбиэскэй учуонай, ноосфера туһунан үөрэҕи олохтообут киһи, уопсастыбаннай диэйэтэл. Учуонай киэҥ далааһыннаах науканы сэргиирэ: геология, кристаллография, минералогия, геохимия, науканы тэрийии, радиогеология, биология, биогеохимия уонна философия. Сталин аатынан I истиэпэннээх бириэмийэ лауреаата. 

1863 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр Санкт-Петербурга төрөөбүт. 1945 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Эрнан Кортес

мини|Эрнан Кортес официальнай (дьаралык ойуулаах) мэтириэтэ. Хойукку, XIX үйэҕэ биллибэт худуоһунньук суруйбут
**Ферна́ндо Корте́с Монрой Писа́рро Альтамира́но** (), ордук биллэр аата **Ферна́ндо**, **Эрна́ндо**, **Ферна́н** эбэтэр **Эрна́н Корте́с** () — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.

Медельин диэн Бадахос провинцияҕа баар сиргэ 1485 төрөөбүт. Кастильеха де ла Куэста диэн Севильяҕа баар сиргэ 1547 сыллаахха ахсынньы 2 күнүгэр өлбүт. Карл V хоруол *Marqués del Valle de Oaxaca* (Оахака хочо маркииһа диэн тиитулу бэлэхтээбит, транслитерация **Маркиз дель Валье де Оахака**). Кини олоҕун-дьаһаҕын туһунан аҕыйах сибидиэнньэ хаалбытынан устуоруйаҕа суолтатын улаханнык араастаан суруйаллар.
Муаммар Каддафи

**Муаммар Каддафи**, Лиибийэ урукку аҕа баһылыга. Толору аата Муамма́р бен Мухаммад Абу Менья́р Абде́ль Саля́м бен Хами́д аль-Кадда́фи (1940 эбэтэр 1942, Сирт, Мисрата, Италиятааҕы Лиибийэ - алтынньы ый 20, 2011). Лиибийэ джамахириятын баһылыга уонна тэрийээччитэ. 1969 сыллаахха тиэрэ тутуу түмүгэр былааска кэлбитэ, полковник дуоһунастаах (генерал дуоһунаһын биэрбиттэрин үрдүнэн полковнигын хаалларбыта). 2011 сыл алтынньы ыйын 20 Арҕаа дойдулар үөһээннэн буомбалааһыннарын көмөтүнэн кинини утары турунааччылар кыыллыы өлөрбүттэрэ.
Маайыын

**Маайын** - **Маарыан** - **Баарыан** - **Маарыын** (нуучча тылыгар *Недавно* диэн тылбаастанар). Чурапчылар таптаан туттар тыллара. Атын улуустарга тоҕо эрэ кестубэт.
Сахалыы өс хоһооно

## Дьахтар туһунан өс хоһооннор

## Эр киһи туһунан өс хоһооннор

## Туһаныллыбыт сирдэр
**Ылылынна: 1.	Кулаковский А.Е. Научные труды – Якутск: Кн. изд-во, 1979. – 484 с.**
Odyssey Dawn байыаннай эпэрээссийэ

**Operation Odyssey Dawn** («Одиссея саҕаланыыта» эбэтэр «Одиссей. Саҕаланыы») — АХШ сэбилэниилээх күүстэрэ Лиибийэҕэ тэрийэн ыыппыт байыаннай эпэрээссийэлэрэ. 1973 сыллааҕы ХНТ Совбеһын резолюциятыгар олоҕурбута. Ол резолюцияҕа эйэлээх олохтоохтору көмүскүүр миэрэлэри, ол иһигэр сэбилэниилээх күүстэри туһанан (оккупациялаабакка эрэ), ылар туһунан суруллар.

Ыытыллыбыт кэмэ — 2011 сыл кулун тутар 19 күнүттэн 31 күнүгэр диэри. Буолбут сирэ: Лиибийэ. Түмүгэ: НАТО сэриилэрэ толору кыайыыны ситиспиттэр. Лиибийэ ВВС уонна ПВО сэриилэрэ олоччу кэриэтэ суох оҥоһуллубуттар. 

## Сэрии
Сэрии кулун тутар 19 күнүгэр 2011 сыллаахха саҕаламмыта. Сэриини Франция саҕалаабыта. Лэбийэ байыаннайдара Французстар көтөр аалларын охторбуттара. Ону Французстары көмүскэһэн АХШ уонна Англия Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. АХШ үтүктэн Канаада Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Кэнники Бельгия, Недерланд, Норвегия, Дания эмиэ Лэбийэҕэ сэриини биллэрэллэр. Италия уонна Германия Францияҕа көмө оҥороллор.

Кулун тутар 31 күнүгэр НАТО «Сойуустаах көмүскээччи» эпэрээссийэтэ саҕаламмытынан сибээстээн тохтообута.
Сибиир доруобуйата

**Сибиир доруобуйата** (*Сибирское здоровье, Siberian Health*), Бүрээтийэ норуоттар икки ардынааҕы корпорация, 67 дойдуга үлэлиир тэрилтэ. Штаб-квартирата - Новосибирскай. Улахан заводтара уонна фабрикалара - Улан Удэ, Нью Йорк, Москуба, Сидней.
Siberian Health
Филиппов Василий Васильевич

200px|thumb|right|Филиппов Василий Васильевич
**Василий Васильевич Филиппов** — техника билимин доктора, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1951 сыл муус устар 1 күнүгэр Горнай улуус Мытаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

В 1973 году окончил Московский инженерно-строительный институт им. В.В. Куйбышева, в 1977 г. – аспирантуру МИСИ.

С 1978 г. по 1988 г. – ассистент, старший преподаватель, доцент, заведующий кафедрой строительных конструкций и проектирования, заместитель декана, декан инженерно-технического факультета ЯГУ.

С 1991 г. по 1997 г. – ректор Якутского государственного университета.

С 1998 г. по 2002 г. – народный депутат, Председатель Палаты Республики Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия).

С 1993 г. – действительный член, а с 1994 г. – президент Академии наук РС (Я), с 1997 г. – член-корреспондент Российской академии наук.

Народный депутат РС(Я) III созыва по Бердигестяхскому избирательному округу № 51. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Россия үрдүк үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ» Бэлиэ
* М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (1997)
Тинькофф Баан

right|thumb|245px|Төбө офиһын иһигэр
**Тинькофф Баан** (), урукку аата **Tinkoff Credit Systems** () диэн  2006 сыллаахха Олег Тиньков  тэрийибит Араассыйа баана. Бу баан салаалара да, банкомааттара суох баан буолар. 2016 сыллаахха Тинькофф Баан Фитч рейтиҥынан рейтиҥа  B+  этэ, онтон Мудис рейтиҥынан B2 этэ. уонна Арассыыйаҕа кредитнай карта иккис улахан тарҕатааччы буолар.

## Бизнеһын модела
*«Тинькофф Баан»* — Арассыыйаҕа соҕотох онлайн-баан буолар - ол аата салаалара да, банкоматтара да суох. Дьоҥҥо сүрүн бородууктата - кредит уонна дебет карталара, ону тэҥэ харчыны кылаат ууруута. Баан араас кобрендовай карталары таһаарар, интернет-эквайриҥынан, интернет-маҕаһыыннарга кредит биэрэр, уонна урбаанньыттарга өҥөлөрү оҥорор.
. Ону тэҥэ атын бааннары кытары дьиэни атыылаһарга иэс биэрэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Tinkoff Mobile
Айыы тойон таҥара

**Айыы тойон [[таҥара]]** — Аан Дойдуну бас билэр тойон, тоҕус халлааны олохтооччу, сиргэ баар хамсыыр харамайдары, үөннэри, кыыллары уонна дьоннору төрүттээччи, куйаары бас билээччи улахан аар тойон буолар. Айыы тойон таҥара куһаҕаны оҥорон дьону сөбүлээбэт, бырастыы кыммат. Айыы тойон таҥара оҕолоро диэн сахалар уонна атын омуктар.
Бүрээт тыла

**Бүрээт тыла** (эбэтэр **бүрээт-моҥҕол тыла**, бэйэтинэн аата — *буряад хэлэн* эбэтэр *буряад-монгол хэлэн*) диэн бүрээттэр уонна сорох атын омуктар тыллара буолар. Моҥҕол тылларын бөлөҕөр киирэр. Нуучча тылын кытта Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин ил (государственнай) тыла буолар.

## Диалектэр
Субу маннык диалектэри араараллар:
* арҕааҥы (эхирэд-булагад диалегэ)
* илиҥҥи (хори диалегэ)
* соҕурууҥҥу (сонгоол-сартуул диалегэ)
* ортоку
* баргыт тыла

Лексиканан уонна кыратык фонетиканан уратылаахтар. Морфологияҕа улахан уратылара суох, ол иһин араас диалегинэн саҥарар бүрээттэр бэйэ бэйэлэрин өйдөһөллөр.

## Сурук-бичик
XVII үйэ тиһэҕиттэн ыла моҥҕол былыргы суруга туттуллар этэ. XX үйэ саҕаланыытыгар бүрээт тыла маҥнайгылаан латын суругунан суруллубута: 1910 сыллаахха «Buriaad zonoi uran eugeiin deeji» диэн брошюра тахсыбыта. 1926 сыллаахтан бүрээт латын алпаабытын оҥоруута саҕаламмыта. Үс сылынан алпаабыт оҥкула бэлэмнэммитэ. Ол эрээри, ити барайыак бигэргэммэтэҕэ. 1930 сыл олунньутугар иккис барайыак оҥоһуллубута, ол гынан баран эмиэ туһаныллыбатаҕа. Дьэ, 1931 сыллаахха бүрээт латын алпаабыта үһүстээн тутуллан баран бигэргэммитэ:

Болҕой: **x** уонна **ь** буукубалар 1937 сыллаахха биирдэ киирбиттирэ.

1939 сыллаахха алпаабыт өссө биирдэ уларыйбыта: бу сырыыга кириллицаҕа көспүтэ. Нуучча алпаабытыгар холоотоххо үс буукубанан элбэх: **ө**, **ү** уонна **һ**.
En101

**En101** (English World Global), 2005 сыллаахха Оклахомаҕа (АХШ) төрүттэммит, омук тылларыгар дьону үөрэтэр, МЛМ бириинсибинэн аан дойдуга үлэлиир тэрилтэ.  

Ситим-сирэ: www.en101.com
Spellbinder

**Spellbinder** (,  («Икки эйгэ») — Австралия уонна Польша кыттыһан уһулбут научнай-фантастическэй сериаллара, 1995 сыллаахха тахсыбыта. Nine Network канаалга кэлэр.

## Өссө маны көр
* Spellbinder 2 - Land of the Dragon Lord
Зоя Трофимүк

**Зоя Трофимүк**  (), Аустралия биллэр скульптора, Чехияттан төрүттээх. Кини оҕото Збых Трофимүк.
Милан

**Милан** () — Италиа саамай моднай куората, Париж кэнниттэн иккис аан дойду мода уонна шоппинг киинэ буолар. Дьоно 7 миллион.
Корбин Блю

thumb|Корбин Блю (2010)
**Корбин Блю**, толору аата **Корбин Блю Рейверс** (; 1989–) — аан дойду аатырбыт ырыаһыттарыттан биирдэстэрэ, АХШ артыыһа.

## Дискографията
* 2006-High School Musical Soundtrack
* 2007-Another Side 
* 2007-Jump In! Soundtrack
* 2007-High School Musical 2 Soundtrack
* 2007-Disneymania 5
* 2007-Disney Channel Holiday
* 2008-High School Musical 3: Senior Year soundtrack
* 2008-Radio Disney Jams 10
* 2008-Minutemen Soundtrack
* 2009-Hannah Montana 3
* 2009-Disney Channel Playlist
* 2009-Speed of Light
Консепсьон

left|120px
right|240px
left|240px
right|320px

**Консепсьон** () диэн Чили уонна бүтүн Соҕуруу Америка. Олохтоохторун ахсаана 216,061 уонна иэнэ 221,6 км2.

### Кэм зоната
* UTC-4 & Сайын (DST): UTC-3 
## Уэбсайт
* Concepcion.cl
Италиалар

**Италиалар** (), Италия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.

## Быһаарыылар
Тайпэй 101

**Тайпэй 101** () — Тайбаан киинигэр Тайпэйга баар халлаан кирбээччи. Халлаан кирбээччи 101 мэндиэмэннээх, үрдүгэ — 509,2 м (шпилын кытта). Аллараа мэндиэмэннэргэ атыы-эргиэн кииннэрэ, онтон үөһээ офистар бааллар. Үрдүгүнэн аан дойдуга уон биирис миэстэни ылар.

Халлаан кирбээччини тутуу 1999 сылга саҕаламмыта. Официальнай арыллыыта 2003 сыл сэтинньи 17 күнэ, онтон 2003 ахсынньы 31 күнүгэр үлэтин тэтимнээхтик саҕалаан барбыта. Халлаан кирбээччини тутуу сыаната 1,7 млрд дуоллар.
 
Бу халлаан кирбээччигэ аан дойдуга саамай түргэн лифт баар — түргэнэ 63 км/ч. Маҥнайгы мэндиэмэнтэн одуулуур мэндиэмэҥҥэ, ол эбэтэр 89-с этээскэ дылы, 39 сөкүүндэнэн тахсыахха сөп.

Бу тутууга өстүөкүлэни, ыстаалы уонна алюминийы 380 бетон өйөбүл өйүүр, олортон хас биирдиитэ сиргэ 80 м батары түһэ сытар. Тутуу буурҕаттан эбэтэр сир хамсааһыныттан самныбатын гына, үөһээ 87 уонна 91 мэндиэмэннэр икки ардыларыгар 660-тонналаах биэтэҥнэс одон турар. Инженердар этэллэринэн, бу тала күүстээх хамнааһыны 2500 сыл устата тулуйар кыахтаах.

Бу тутууну Taipei Financial Center Corp. бас билэр.

Билиҥҥи кэмҥэ, бу тутуу Тайпэй, Тайбаан эрэ киэҥ туттуута буолбатах, Азия континена бүтүннүүтэ сөҕөр-махтайар символа буолар. Сир үрдүгэр 101 мэндиэмэннээх уонна сир анныгар 5 мэндиэмэннээх. Архитектурнай истиилэ аныгы уонна кытай архитектуратын холботтоон оҥорбуттар.

## Галерея

Image:Taipei 101 at night.jpg|Түүҥҥү сырдатааһына
Image:Taipei_skyline.jpg|Түүнүн
Image:Taipei101_in_Xmas_Tree_Costume.jpg|Саҥа дьыллааҕы сырдатааһын
Image:2008TaipeiCityNewYearCountdownParty Firework Taipei101.jpg|Саҥа дьыллааҕы фейерверк, 2008


## Примечания

## Сигэлэр

* Официал сайт 
* Тайпэй 101 хаартыскалара 
* Биэтэҥ одон үлэтин принциптара
Сир кэмэ

**[[Сир]] [[кэм]]э** (), Аан Дойду омуктара бары кулун тутар бэһилиэннэй субботатыгар ыытар акциалара. Ити кэмнэ хас биирдии аан дойду куоратыгар уонна дойдуларыгар, биир чаас уоту араараллар. Сылтан сыл аайы, элбэх киһи кыттар буолла.

## Өссө маны көр
* Сир Чааһа
Таоюань

**Таоюань** () — Тайвань хотугулуу-арҕаа өттүгэр турар куората, Таоюань провинциятын административнай киинэ.

## Устуоруйата
Куораты XVIII үйэҕэ Хакка диэн омуктар туппуттар. Бу куорат кытыы эргиннэригэр персик мастарын олордон баран, бу сири «Тао-ах-юань» диэн ааты иҥэрбиттэр, тылбаастаатахха «персик саада» диэн эбит. Кэлин аата «Таоюань» диэҥҥэ уларыйар, уонна маннык ааттаах араас Цин династиятын дөкүмүөннэригэр 1888 сылга ахтыллар.

## Транспорт
### Тимир суолт
Таоюань нөҥүө, Тайвань хоту уонна соҕуруу өттүн холбуур, тимир суола ааһар. Таоюань провинциятыгар түргэн сырыылаах тимир суолун тохтобула баар.

### Автобус
Автобус сырыылара, Таоюаны, атын провинциялары уонна куораттары кытары холбууллар.

### Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда

Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда (2006 сылга дылы норуоттар икки ардыларынааҕы Чан Кайши аатынан көтөр аал порда) — Тайваньҥа саамай элбэх киһини, таһаҕы тиэйэр көтөр аал порда. Икки терминаллаах, дойдулар икки ардыларынааҕы рейстары ылынар. Саҥа бырайыагынан, метро Тайпэйы уонна көтөр аал пордун ситимниэхтээхх.

## Бырааттыы куораттар
Бүгүҥҥү күҥҥэ Таоюань түөрт бырааттыы куораттаах:

*  Кенневик, АХШ олунньу 24 күнүттэн 1992
*  Логан Сити, Австралия кулун тутар 18 күнүттэн 1995
*  Балвы, Латвия олунньу 12 күнүттэн 1997
*  Ирвайн, АХШ олунньу 2 күнүттэн 2001

## Бэлиэлэр

## Ссылки
* Официальный сайт администрации Таоюаня  
* Бюро высокоскоростного железнодорожного транспорта, отделение проектирования MRT
Осетин тыла

**Осетин тыла** — осетиннар тыллара.

Осетин алпабыыта:

А а Ӕ ӕ Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Дз дз Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н О о П п Пъ пъ Р р С с Т т Тъ тъ У у Ф ф Х х Хъ хъ Ц ц Цъ цъ Ч ч Чъ чъ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Кирис

**Кирис**. Кирис ох сааҕа, айаҕа туттуллар. Ох саа кириһэ ынах, сылгы тириититтэн оҥоһуллар. Икки өттө туомту баайыллар, кыратык атыннаах.