Кыйахаланыы

Саха дьонун үгүс өттүлэрэ көрсүө, сэмэй, тулуурдаах майгы-лаахтар, онтон сорохторо, аҕыйахтара түргэнник өрө күүрүмтүө, аһара барымтыа, ол-бу саҥаны айыыны оҥорор санаалаахтарын таһынан, бастаан, урутаан түһэн иһиэхтэрин баҕараллара элбээн хаалар. 

Салгын кут мөлтөх, үгэстэри өссө үөскэтэ илик буолан, аҥардас үөрэҕинэн, билиилэринэн салалларыттан сорох кэмҥэ көтөн хаалар уратылаах. Киһи бэйэтин санаатынан салгын кутун кыйахалаан, өрө күүрдэн биэрэр кыахтааҕын кыйахаланыы диэн өй-санаа уратыта баара биллэрэр. Кыра туох эмэ сатамматаҕын, табыллыбатаҕын аһара күүркэтэн, дарбатан букатын улаатыннаран, алдьаммытын, хаалбытын курдукка тириэрдэн кэбиһиини кыйахаланыы оҥорор.

Сахалар өй-санаа, таҥараларын үөрэхтэригэр киһи быһыытын хаһан да “Аһара барыма”, “Аһара туттума” диэн үөрэх туттулла сыл-дьар. Бу үөрэх “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа эргийэн, уларыйан биэрэр сүрүн тутулугуттан тирэх ылан сайдыбыт. Хайа баҕарар өттүн диэки аһара барыы өрүттэр солбуйсан, эргийэн биэриилэрин үөскэтэрин бу үөрэх биллэрэр:

1. Бука бары үчүгэйи оҥоро, элбэтэ сатыыбыт. Үчүгэй аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ эргийэн биэрэр кэмэ кэлэрэ букатын чуга-һаабыта быһаарыллар. Кэрэбит өссө аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэриттэн эрдэттэн сэрэннэхпитинэ эрэ табыллар.

2. Куһаҕаннары билэр буоллаҕына киһи олору оҥорботуттан куһаҕан аҕыйаан иһэр. Куһаҕаны тупсаран үчүгэйгэ уларыттахха олоххо сайдыы уонна тупсуу ситиһиллэр кыахтанар.

Бу икки өрүттэр хардары-таары солбуйсан биэрэллэриттэн сир үрдүгэр олох уонна дьон өйдөрө-санаалара сайдаллар. Дьоҥҥо ордук улахан куһаҕан кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээнтэн тахсыыттан үөскүүрүн остуоруйа үөрэҕэ бигэргэтэр. Кэрэ буолууну ситиһэн “арийскай раса” диэн ааттаммыт ньиэмэс фашистара Аан дойдуну бас билэ сатаан улахан сэриини саҕалаабыттара уонна атыттары туората, суох оҥоро сатаабыттара.

Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ол аата ортолорунан курдук сылдьарынан табыллыы, сөп түбэһии өрүтэ үһүс өрүтү үөскэппит. Бу быһаарыыттан тирэх ылынан “Туох барыта үһүстээх” диэн этии сахаларга үөскээбитин православнай таҥара үөрэҕэр таба быһаарбаккалар “святая троица” диэн буккуллубут, сымыйа өйдөбүлү киллэрэн сылдьаллар.

Киһи бэйэтин санаатынан атын дьон дьайыыларыттан үөскээбит туох эмэ кыраны, куһаҕаны өйүн-санаатын аһара күүрдэн өссө улаатыннарыыта кыйаханыы диэн ааттанар. Аһара кыйаханыы киһи быһыыта буолбатах уонна өй баайыллыытын үөскэтэн сыыһа-халты туттунуутугар тириэрдиэн сөбүттэн киһи быһыытыгар сөп түбэспэт майгы уларыйыытыгар бэйэтэ тиийэн хаалара буолар.

Күрэхтэһии ханнык эмэ көрүҥэр кыаттаран баран, кыһыытын-абатын кыа­йан туттуммакка араастаан саҥарар, сыыһа-халты хамса-нар киһини “Бэйэтин кыайан тут­туммат киһи” диэн этэллэр. “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этии кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитил-либэтэх, үөрэммэтэх киһи өйө-санаата уларыйара түргэниттэн хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһиэн сөбүн биллэрэр.

Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сыыһаны оҥорортон тохто­тунарга үөрэтиллибэтэх оҕо ыксаабыт, ыгылыйбыт кэмигэр бэ­йэтин кыайан хонтуруолланан тохтотунара аһары уустугун ити этии бэлиэтиир. Улааппыт киһи итинник майгынын кыайан көннөрүнэрэ олус уустугун бэлиэтиир этиинэн: “Куһаҕан майгылаах киһини кыйахалаа­ма”,- диэн этии баара буолар. Бу этии, киһиҥ эмиэ ыгыллан, кыыһыран муҥуругар тиийэн хааллаҕына кыайан туттунара кыаллыбакка, сыыһа хамнанан да кэбистэҕинэ көҥүлэ диэн өйдөтөр.

Кыйаханыы диэн атын дьон оҥорбут быһыыларыттан киһи эрдэ санаабыта, итэҕэйэн кэбиспитэ туохтан эрэ сылтанан табыллыбатын, сатамматын билииттэн санаатын күүрүүтэ ааттанар. Ханна эрэ бараа-ры бэлэмнэммит киһи онто туохтан эрэ тардыллан табыллыбатаҕына тымтан, кыыһыран барыыта кыйаханыы буолар.

Киһи бэйэтин санаатынан кыраны даҕаны аһара күөртээн, күө-дьүтэн улаатыннаран иһиитэ кыйахаланыы диэн ааттанар. Итини тэҥэ кыйахаланыы диэн киһи бэйэтин кыйахаммыт санаатын аһара күөртээн улаатыннаран барыытын эмиэ этэллэр. Киһи бэйэтин санаатын аһара ыытан, күөртээн кыйахаланан, кыыһыран, ыгыллан барыытыттан өйө баайыллан ылыытыгар тиийиэн сөп. 

Кыйахаланыы диэн киһиэхэ уот сиирин курдук куһаҕан, ыар дьайыылаах. Бу дьайыы өйгө-санааҕа оҥорор уратытын таба быһааран идэһэ төбөтүн аһаҕас уотунан сиэтэн түүтүттэн ыраастааһыны кытта тэҥнээн кыйахалааһын диэн ааттыыллар. 

Кыйахалааһын диэн киһиэхэ туох эмэ итэҕэстээҕин, сыыһалааҕын булан, ону күөртээн атыттар күлүү-элэк оҥостуулара ааттанар. 

Киһиэхэ тулуур, туттунар күүс баара олоххо көрсүллэр эрэйдэри туоруурга хайаан да ирдэнэр. Тулуур, туттунар күүс баара киһи кыраттан сылтанан кыйаханан барарын тохтотор абырала буолар. 

Кыайан тохтотуммакка кыйахаланан аһара баран иһии киһи быһыыта буолбатах. Кыйахаланан барыыны киһи бэйэтэ өйүн-санаатын, тулуурун күүһүнэн эрэ тохтотор, уодьуганныыр, уоскутар кыахтааҕа өй-санаа туруктааҕын, тулуурдаах буоларын ирдиир.

Кыйахаланыы аһара барыыта киһи өйө баайыллыытыгар, сыыһа-халты туттунуутугар тириэрдиэн сөбүттэн сэрэнии, эрдэттэн туттунуу, оҥорор быһыыны тохтотор кыахтаныы уонна өй-санаа туруктааҕа киһилии быһыыланарга ирдэнэр көрдөбүл буолар. (1,40).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.