open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)

**Дитмар К. экспедицията (1854 - 1856)**.

Геолог Дитмар Камчааткаҕа ыытыллыбыта. Кини бэйэтэ турунан зоология уонна минералогия матарыйаалларын хомуйуом диэн.

## Өссө маны көр
* Дитмар К. *Поездки и пребывание в Камчатке в 1851 - 1855 гг. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам*. СПб., 1901.
* Алексеев А.И. *Русские географические исследования на Дальнем Востоке и в Северной Америке*. М., 1976.
Оротко

500px|thumb|right|Оротко күөл
**Оротко күөл** — Дьааҥы-Индигир намтал арҕаа өттүгэр Чондоон өрүс тардыытыгар баар күөл.

Иэнэ 89,5 км², тардыытын иэнэ 791 км². Уһуна 16 км, кэтитэ 12 км.

Күөлтэн *Тоҕуста* үрэх бастаах. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Буустаах

500px|thumb|right|Буустаах күөл
**Буустаах күөл**. Усуйаана улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталын хотугу өттүгэр сытар күөл.

Тардыытын иэнэ 1640 км². Бэйэтин иэнэ 249 км². Устата 23 км, кэтитэ 14 км.
Күөлгэ *Архыып Үрэҕэ* түһэр. Балаҕан ыйыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Павылон

**Павылон күөл**. Орто Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталын соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл.

Иэнэ 119 км², тардыытын иэнэ 186 км², дьириҥэ 29 м. Устата 16 км, кэтитэ 11 км.

Күөлтэн Алаһыай хаҥас салаата *Павылон Сээнэ* үрэх тахсар.

Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник. Якутск, 1980.
Шарджа

Бу тыл хас да өйдөбүллээх

* Шарджа куорат - Шарджа куорат, ХАЭ дойдутугар үһүс улахан куорат
* Шарджа эмират - биир ХАЭ дойдутугар баар эмират
* Шарджа мегапроектара - 2020 сыллаахха дылы ылыллыбыт программа, Дубай куорат тугунан.
Бохсурҕан

300px|thumb|right|Бохсурҕан
**Бохсурҕан** (лат. *Plantágo*) () — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт Бохсурҕаннар кэргэннэригэр киирэр (семейство Подорожниковые, Plantaginaceae) биир эбэтэр элбэх сыллаах оттор уустара. 153 көрүҥү ааҕаллар

## Тарҕаныыта

Бохсурҕан бэрэстэбиитэллэрэ Европа, Азия, Африка уонна Америка сымнаһыар уонна субтропик курданыыларыгар үүнэллэр. Урукку ССРС-ка 30-ча көрүҥү араараллар этэ. Ордук биллибиттэрэ: Орто бохсурҕан (Plantago media), Бөдөҥ бохсурҕан (Plantago major) уонна Ланцеттыҥы бохсурҕан  (Plantago lanceolata) — элбэх сыллаах оттор. Закавказьеҕа уонна Орто Азияҕа Кумах бохсурҕана (Plantago arenaria) үүнэр — лабаалардаах 40 см үрдүккэ тиийэ улаатар оттуҥу үүнээйи. 

Бохсурҕаннар суол кытыытыгар, кураанах сирдэргэ, истиэпкэ, хонууга, кумахха үүнэллэр.

Суол кытыытыгар үүнэр төрүөтэ - дьон атахтарын таҥаһынан сиэмэтин тарҕатыыларыттан. Америкаҕа оннук тарҕаммыта, олохтоох омуктар ол иһин «үрүҥ киһи суола» диэн ааттаабыттар.

10—12 см уһуннаах, лаппаҕар, кэтит сэбирдэҕэр биэс тымыр чуолкайдык көстөр, ол иһин сороҕор «биэс тымыр» диэн ааттыыллар. Үксүн суол, ыллык кытыытынан, дьиэ тэлгэһэтигэр, сииктээх сиргэ үүнэр.

Итии ууга көөнньөрөн, сөтөлгө, сили хоҥуннарыыга, күөмэй ыарыйдаҕына туттабыт. Итини таһынан куртах, оһоҕос ыарыытыгар (гастрит, колиэнтерит, энтероколит), куртах бааһырыытыгар, сэлликкэ сэбирдэҕин оргутан туттуохха сөп. Сэбирдэҕин бэйэтинэн сии сырыттахха, чэй да курдук оҥостон истэххэ, куртах ыалдьара ааһар. Ол гынан баран, куртах аһыыта үрдүк буоллаҕына, бохсурҕаны туттубат ордук.

Сахарнай диабекка, куртах бааһыгар, хойуу хаайтарыытыгар сиэмэтин туттуллар. Биилээххэ быһыннахха, хаан барыытыгар бохсурҕан бороһуогун кутан ыга баайыллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *К. Токумова, П. Токумов,* Төрөөбүт дойдубут эмтээх үүнээйилэрэ. Дь., Бичик. 2008. ISBN 978-5-7696-2947-1
Шарджа куорат

**Шарджа** () — ХАЭ дойдутугар баар куорат, 3-үс миэстэ улаханынан, нэһилиэнньэтэ 600 тыһ. киһи (2009). Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан наадалаах дойдуга хабба аэропорт, улахан транспортнай узел. Аныгылыы аутобаннар. 2006 сыллаахтан ыла аныгы үрдүк этээстээх дьиэлэри туталлар, бары 90 тахса этээстээхтэр. Дубай куораты кытта аныгы фривейдэринэн уонна аутобаннарынан сибээстэһэр.
Алексеев (суолталара)

Бу тыл хас да өйдөбүллээх:
* Алексеев Аркадий Михайлович
* Алексеев Иван Гаврильевич
* Алексеев Михаил Андреевич
* Алексеев, Роман Петрович
* Алексеев Семен Григорьевич
Васильев (суолталара)

**Васильев (Васильева)** — араспаанньа.

* Васильев Артур Дмитриевич (1953 төр.) — саха норуодунай худуоһунньуга.
* Васильев Василий Егорович — Харысхал (1950 төр.) — суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Васильев Валериан Романович (1938 төр.) — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.
* Васильев Виктор Николаевич (1877—1930) — этнограф.
* Васильев Георгий Митрофанович (1908—1981) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин кандидата.
* Васильев Герасим Семенович — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер.
* Васильев Николай Васильевич (1938—1990) — философия билимнэрин кандидата.
* Васильев Роман Гаврильевич (1913—1991) — Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ (1953—1956).
* Васильев Семен Митрофанович (1917—1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, суруналыыс, экскаваторщик.
* Васильев Сергей Степанович — Борогонскай (1907—1975) — суруйааччы.
* Васильев Степан Васильевич (1896—1943) — саха биллиилээх революционера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин автономиятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
* Васильев Степан Иванович — ырыа айааччы, ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Васильев Степан Иннокентьевич — Социалистическай Үлэ Геройа, сылгыһыт.
* Васильев Федор Федорович (1951—1994) — историк-этнограф, история билимнэрин кандидата.
* Васильев Эдуард Иосифович (1943 төр.) — саха худуоһунньуга, Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга.
* Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай (1952—2011) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, С. А. Новгородов аатынан бириэмийэ лауреата.
* Васильева Анна Михайловна (1916—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Васильева Дора Егоровна (1938 төр.) — тыл үөрэҕин билимнэрин доктора.
* Васильева Оксана Владимировна (1981 төр.) — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.
Тамбов уобалаһа

**Тамбов уобалаһа**, (Нууччалыы: Тамбовская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Тамбов.

## География
мини|Тамбов уобалаһын каартата
Тамбов уобалаһа Илин Европа дэхси сирин соҕуруутугар сытар, Ока-Дон дэхси сирин ортотугар (саамай үрдүк точката 219 м).

Кирбиилэһэр – Рязань, Пенза, Саратов, Воронеж уонна Липецкай уобаластарын кытта.

### Сир баайа

* Ильменит-Рутил-Цирконий-даах кумахтар, Никольскай бөһүөлэк аттыгар (Рассказовскай улуус).
* Фосфориттар, тутуу материаллара, минеральнай кырааскалар, торф.

### Күөллэр уонна үрэхтэр

Уобалас сиригэр 1400 өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр. Саамай обургу өрүстэр – Цна, Ворона, Битюг, Воронеж уонна Савала. 900 көлүйэ уонна водохранилища, уопсай киэлитинэн 534,5 мөл. м³.

### Экосистема

Уобалас лесостепь зонатыгар сытар.
Сүрүн кырыһа – чернозём.

Тыаларга сүрүн үүнэр мастар – бэс, дууб, клён, липа, ясень, хатыҥ, тэтиҥ.

Кыыллар – куобах, саһыл, хорёк, кэрбээччилэр.

## История

Былыргы нэһилиэнньэтэ  Мокша (Мордва) омук эбит, онтон нуччалар XVII үйэттэн олохсуйбуттара.

## Демография

Уобалас дьонун ахсаана – 1117119 киһи (2006), олортон куораттарга 57,6% киһи (2006) олорор.

## Экономика

## Сигэлэр
* Тамбов уобалаһын Дууматын саайта (нуучч.)
Афанасьев (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
 
* Афанасьев Михаил Алексеевич
* Афанасьев Николай Егорович
* Афанасьев Петр Алексеевич (1868-1925) - түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ
* Афанасьев-Токосов Даниил Прокопьевич
* Афанасьева-Адамова Айталина Саввична
Винокуров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Винокуров Иван Николаевич
* Винокуров Илья Егорович
* Винокуров Иван Николаевич (олоҥхоһут)
* Винокурова Ульяна Алексеевна
Горохов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Горохов Василий Алексеевич
* Горохов Никита Семенович
* Горохова Евдокия Николаевна
Егоров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Егоров Егор Григорьевич
* Егоров Семен Степанович
* Егорова Анна Ивановна
* Егорова Федора Петровна
Ефимов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Ефимов Георгий Семенович
* Ефимов Иван Владимирович
* Ефимов Моисей Дмитриевич
Иванов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Иванов Александр Николаевич, тустуук
* Иванов Василий Ксенофонтович
* Иванов Владимир Харлампьевич
* Иванов Климент Егорович
* Иванов Курбат
* Иванов Петр Михайлович
* Иванов Семен Александрович
* Иванов-Ороһуунускай Иван Еремеевич
* Иванова Екатерина Егоровна
Махаров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Махаров Александр Егорович
* Махаров Дмитрий Дмитриевич
* Махаров Егор Михайлович
Михайлов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Михайлов Александр Михайлович
* Михайлов Алексей Константинович
* Михайлов Михаил Прокопьевич
* Михайлова Марта Георгиевна
Николаев

Бу тыл хас да суолталаах:

* Николаев Егор Дмитриевич
* Николаев Михаил Ефимович
* Николаева Мария Евсеевна
* Николаева Мария Георгиевна

* Николаев (куорат)
Петров (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Петров Василий Тимофеевич
* Петров Иван Иванович
* Петров Спиридон Васильевич
* Петрова Тамара Ивановна
Сивцев (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Сивцев Василий Тарасович
* Сивцев Николай Афанасьевич
* Сивцев Федор Гаврильевич
* Сивцева-Мигалкина Сардаана
Слепцов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Слепцов Георгий Николаевич
* Слепцов Иван Егорович (Иван Арбита)
* Слепцов Марк Дмитриевич
* Слепцов Михаил Федорович
* Слепцов Спартак Иванович
Степанов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:

* Степанов Владимир Николаевич
* Степанов Захар Константинович
* Степанов Иван Прокопьевич
* Степанов Николай Иванович
* Степанов Тимофей Андреевич
Сарбанньах

300px|thumb|right|Сарбанньах

**Сарбанньах** эбэтэр **Сарбынньах** (, ) — талах үүнээйи. Мутукчалаах эбэтэр булкаһык тыаҕа биирдиилэн үүнэр, билигин дэлэйдик дьон тэлгэһэригэр киэргэл курдук үүннэрэллэр.

Сиппит үүнээйи 4-5 м үрдүктээх буолар. Сибэккилэннэҕинэ, астаннаҕына уонна күһүн сэбирдэҕэ кытарар буолан ураты кэрэ дьүһүннээҕин иһин дьон дьиэлэрин таһыгар аҕалан үүннэрэллэр. Аһа ордук С битэмиининэн уонна микроэлеменнарынан баай.
Сарбынньахха Р, В2, РР битэмииннэр, А провитамин, элбэх органическай аһыыбалар (дьаабылыка, лимон, янтарнай) бааллар. Оттон С битэмиинэ лимоннааҕар элбэх. Ол иһин эпэрээссийэ кэнниттэн үтүөрэн, чөлгө түһэргэ уонна авитаминозка олус туһалаах. Хааннарын баттаһына үрдүүр дьон манан көдьүүстээхтик туһанар кыахтаахтар. Бу айылҕа эмин туһаныы ньымата боростуой – отоннорун куҥҥэ үстэ аһыаҥ чаас аҥаарын иннинэ ытыскынан баһын ылан сиигин.

Күһүн хойут, үчүгэйдик сиппитин кэннэ, элбэҕи хомуйан, салапаан мөһөөччүккэ уган, эһиилгэ дьылга тиийэр гына холодильникка, морозильникка хаһаанар сөп. Оччоҕуна сарбынньах туһалаах бэссэстибэлэрэ бары оннуларынан хаалаллар.
Уҥуохтаах отон

300px|thumb|right|Уҥуохтаах отон
**Уҥуохтаах отон** (, ) — хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, кыһыл кытаанах сиэмэлээх отонноох үүнээйи.

Сырдык, кураайы тыаҕа үүнэр. Сэбирдэҕин көөнньөһүгэ бүөр, хабах ыарыыларыгар ииктэтэр дьайыылааҕа туһалыыр.
Кытыан

300px|thumb|right|Кытыан
**Кытыан** (лат. *Juniperus*) () — куруутун күөх, сытыы инньэлээх, отоно көҕөрүмтүйэн көстөр сэппэрээк үүнээйи.

Өлүөнэ, Алдан, Бүлүү өрүстэр сүнньүлэригэр үксүн үрдүк сирдэргэ үүнэр.

## Эмкэ туттуллуута
Кытыан ииктэтэр дьайыылааҕынан биллэр. Онон хатыҥ сэбирдэҕин кытта холбоммут көөнньөһүгүн бүөр, хабах ыарыыларыгар, дыгдайыыга туттуллар. Итиэннэ сөтөл силин үчүгэйдик хоҥуннарар. Сүһүөх дьарҕа ыарыытыгар ванна оҥостон эбэтэр көөнньөһүгүнэн сэрэнэн ыалдьар сири н сотон, илбийиллэр (массаж).

## Быһаарыылар
Хаастаах, тамах

500px|thumb|right|Хаастаах тамах
**Хаастаах тамах**. (). Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хаастаах үрэх түһэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980.
Нерпалаах

400px|thumb|right|Чукочье уонна Нерпалаах күөллэр куйаартан көстүүтэ
**Нерпалаах күөл**. Аллараа Халыма улууһун территориятыгар Халыма намталыгар, Халыма өрүс төрдүн диэкки сытар күөл.

Иэнэ 237 км², тардыытын иэнэ 1320 км². Устата 32 км, кэтитэ 11 км тиийэр. Чукочье күөлү кытта холбуур үөстэрдээх.

Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр *Нерпичья* үрэх тахсар. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник. Якутск, 1980.
Солунтах

500px|thumb|right|Солунтах күөл
**Солунтах күөл**. Аллайыаха улууһун территориятыгар Дьааҥы — Индигир намталга Хрома өрүс тардыытыгар сытар күөл.

Иэнэ 131 км², тардыытын иэнэ 1936 км². Устата 19 км, кэтитэ 11 км. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник. Якутск, 1980.
Биллингс Иосиф Иосифович

**Иосиф Иосифович Биллингс** (1758? - 1806) - нуучча флотун аппыһыара, төрдө Аҥгл.

Джеймс Кук Сири эргийэр экспедициятыгар астроном көмөлөһөөччүтэ этэ.

1783 сыллаахха Арассыыйаҕа сулууспалыы кэлэр.

1785 сыллаахха Халыма төрдүн уонна Чукотка сирдэрин астрономия ньыматынан координааттары суоттуур экспедиция салайааччытынан анаммыта.

Кини аатынан Илин Сибиирдээҕи байҕал Чукотка кытылыгар тумул уонна Беринг байҕалын кытылыгар турар бөһүөлэк ааттаммыттара.

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795).
* Обручев В.А. *И.И. Биллингс*. — Избранные труды. Т. VI, М., 1964.
Науру

**Науру** (*Nauru*) диэн Чуумпу океан биир арыыта буолар. Аан дойду ордук кыра дойдуларыттан биирдэстэрэ. 21 км туоралаах. 15 тыһ. киһи олохсуйан олорор. Дойду дьаhалтата Ярен оройуоҥҥа баар (де факто - дойду киинэ).

## Экономиката

Науру биир ордук сайдыылаах дойду буолар, дьон орто хамнаһа 30 000 долларга тэҥнэһэр, онтон науру инвестицията АХШ курдук дойдуга улахан барыс аҕалар. Кэнники кэмҥэ тайфуннартан ынырык элбэх ночоот буолар, дойду бүддьүөтэ сытарыйар кыахтанна. Эбиитин кризис кэлэн дойду үрдүнэн үлэтэ суохтар ахсааннара 12% элбээтэ.

## Дьоно

Науру элбэх омук олорор дойдута. Манна элбэх кытайдар, индонезиялар, аустралиялар олороллор. Төрүт олохтоох омук — наурулар буолаллар.

## Науру бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 25 — Дойду эдэр ыччатын күнэ
* Алтынньы 26 — Ангам күнэ (Өрөгөй күнэ). Бу күн 1932 сыллаахха Науру төрүт олохтоохторун ахсаана 1500 буолбут (1919 сыллаахха салалта наассыйа өлбөтүн-сүппэтин туһугар науру омуга бачча буолуохтааххыт диэн сорук туруорбут эбит). Билигин бу омук ахсаана 9 тыһыынчаттан тахса.

* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн  биэрэр.
Циндао

**Циндао** (青島, Qingdao) — Кытай дойдутугар баар улахан порт куорат, шаньдун сирин биир улахан мегаполиһа буолар. Нэһилиэнньэтэ 3 мөллүйүөн, эргимтэлиин 10 мөллүйүөн курдук. Билигин Циндао аныгы куорат, барыта халлаан кыраай дьиэлэринэн тутуллубут куорат буолар.
Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета

400px|thumb|right|Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета
**Дьокуускайдааҕы С.Ф. Гоголев аатынан 1 №-дээх педагогика училищета** **(ЯПУ)**. Учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.

1937 сыллаахха Педтехникум педучилищеҕа кубулуйбута. Оскуола уонна оскуола иннинээҕи иитии отделениялардаах этэ.

1947 сыллаахха пионердар отделениелара аһыллар.

1957 сыллаахха муусука отделениета аһыллар.

1962 сыллаахха физика култууратын отделениета аһыллар.

1987 сыллаахха эбээн уонна эбэҥки отделениета хаттаан аһыллар.

Тэриллиэҕиттэн ыла ЯПУга биллиилээх педагогтар үлэлээбиттэрэ:
Романов И.М., Самсонов П.Н., Романов М.П., Потапов К.Д., Саввин З.П., Антипин А.Г., Белозерова Т.А., Ефимова М.С., Жилянина В.М., Серкина Л.П., Скрыбыкин Е.Н., Филиппова М.И. уонна да атыттар.

1937 - 1991 сылларга ЯПУ 3874 учууталы бэлэмнээн таһаарбыта.

Билигин Педагогика коллледжа диэн ааттаах.

## Өссө маны көр
* Дьокуускайдааҕы педагогика техникума
* 1 №-ээх Педколледж саайта

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета

**Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика училищета (ЯПУ-2)**, оскуола иннинээҕи иитээччилэри бэлэмниир орто анал үөрэх тэрилтэтэ.

1931 сыллаахха Педтехникум иһинэн оскуола иннинээҕи иитии отделение тэриллибитэ. Корнилов Л.Ф. тэрийбитэ.

1937 - 1966 сыллардаахха отделение 1051 специалиһы бэлэмнээн таһааран баран 1966 сылллаахха туспа Педучилище буолбута.

Маҥнайгы дириэктэринэн 1985 сылга диэри Макарова Г.Ф. этэ.

Училищеҕа үлэлээбиттэрэ педагогика кандидата Глезер В.А., үтүөлээх учууталлар Слепцов Г.И., Винокурова Л.В., Платонова С.И., Потапов К.Д., Слепцова К.Н., Филиппова К.Н., Чарина М.Е. уонна да атыттар.

ЯПУ-2 икки отделениелаах Оскуола иннинээҕи иитии уонна муусука.

1991 сыллаахха муусука отделениетыгар ыольклор группата аһыллыбыта.

Училищеҕа 141 учуутал үлэлиир. Макаренко А.С. аатынан музейдаах.

Билигин 2 №-дээх Педколледж диэн ааттанар.

## Өссө маны көр
* 2 №-дээх Педколледж саайта

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Дьокуускайдааҕы педагогика техникума

**Дьокуускайдааҕы педагогика техникума**, учууталлары бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.

1920 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятаны Педагогия техникумугар кубулуппуттара.

Ол сылларга учууталлары эрэ буолбакка саха маҥнайгы интеллигенциятын бэлэмнээбитэ.

1931 сыллаахха политпросвет үлэһиттэри бэлэмниир отделение аһыллыбыта.

1932 - 1942 сылларга техникумҥа, кэнники Педучилищеҕа эбээн уонна эбэҥки отделениета аһыллыбыта.

1933 сыллаахха физика уонна математика, литература уонна тыл, социал уонна экономика отделениелар аһыллаллар.

Педагогика техникумун бүтэрбиттэрэ Кулачиков С.Р., Мординов Н.Е., Сивцев Д.К., Слепцов П.А., наука доктордара Башарин Г.П., Егоров А.Д., наука кандидаттара Григорьев Н.С., Данилова А.П., Избеков Д.Д., Попов С.Ф., уонна да атыттар.

1937 сыллаахха Педагогика училищетыгар кубулуйбута.

## Өссө маны көр
* Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педагогика училищета

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Вологда уобалаһа

**Вологда уобалаһа** () — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Вологда.

Тэриллибитэ балаҕан ыйа 23-үс күнүгэр, 1937-ис сылга.

## География

Кирбиилэһэр: Архангельскай, Киров, Кострома, Ярославскай, Тверь, Новгород, Ленинград уобаластарын уонна Карелияны кытта.

Уобалас Илин Европа дэхси сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар, сирин рельефа – томтордоох.

Климата умеренно континентаальнай, тымныы кыһыннаах (тохсунньу орто темп. -14&nbsp;°C) уонна сылаас сайыннаах (от ыйын орто темп. +18&nbsp;°C). Халлаан уута – сылга 500 мм түһэр.

2/3 уобалас иэнэ – тыалар, сүрүнэн харыйалар.

### Сир баайа

Сиртэн хостонор баайынан уобалас мөлтөх. Торф, тутуу материаллара, туус уонна минеральнай уулар бааллар.

## Демография

Уобалас омуктарын ахсааннара:

* Нууччалар — 1 225 957 (96,56 %)
* Украиннар — 12 297 (0,97 %)
* Омуктарын эппэтэх дьоннор — 5 668 (0,45 %)
* Белорустар — 4 918 (0,39 %)
* Азербадьааннар — 2 665 (0,21 %) 
* Эрмээннэр — 2 150 (0,17 %) 
* Цыганнар — 2 079 (0,16 %) 
* Татаардар — 1 857 (0,15 %)
* Молдаваннар — 1 048 (0,09 %)

## Экономика

Уобаласка хара метталургия улаханнык сайдыылаах. 2004-үс сылга, Вологда уобалаһа (Россияны барытын 100% диэн аахтахха) оҥорбута – тимир прокат – 17%, ыстаал – 16%, минераальнай уоҕурдуу – 11%, подшипник – 14,5%, деловой мас – 7%, лён таҥастар – 11,4%.

## Сигэлэр
* Уобалас правительстватын саайта (нуучч.) 
* Уобалас форума (нуучч.)
Итуруп

**Итуруп** — Курил арыытын архипелагар баар биир улахан арыы. Элбэх тыалаах, үүһэрдээх. Саамай улахан үүһэр — Илья Муромец үүһэрэ. Киин куората — Курильскай.
Бүлүүтээҕи педагогика кэллиэһэ

300px|thumb|right|Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика училищета
**Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г. аатынан педагогика кэллиэһэ** (Вилюйский профессионально–педагогический колледж им. Н.Г. Чернышевского) — Бүлүү куоракка баар учууталлары бэлэмниир орто анал үөрэх кыһата.

1922 сыллаахха Бүлүүтээҕи 2-с үктэллээх оскуола Наркомпрос кэллиэгийэтин быһаарыытынан педагогика диэкки эниэлээх II үктэл оскуола буолбута.

1927 сыллаахха педагогика техникумҥа кубулуппуттара.

Маҥнайгы дириэктэринэн Казан духуобунай академияны бүтэрбит Петр Новиков буолбута.

1929 сыллаахха техникумҥа Чернышевскай Н.Г. аатын иҥэрбиттэрэ.

1937 сылтан педагогика училищета буолбута. 2002 сыллаахтан кэллиэс буолбута.

Атахха туруу кытаанаах сылларыгар дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Г.И. (1936 - 1939), Гутин И.Л. (1940 - 1942), Эверстов М.И. (1945 - 1950), Иванов М.С. - Багдарыын Сүлбэ (1958 - 1974).

Билигин училище бэлэмниир алын кылаасстар учууталларын, норуот култууратын учууталларын, оскуола иннинээҕи иитээччилэри.

Элбэх саха интеллигенция бэрэстэбиитэллэрин бэлэмнээн таһаарбыта. Олор ортологугар Социалист Үлэ Дьоруойдара Семенов Г.Т., Бессонов Г.Е., Кондаков Николай Алексеевич — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ

300px|thumb|right|Намнааҕы Винокуров И.Е. аатынан технология уонна дизайн педагогика колледжа
**Винокуров И.Е. аатынан Намнааҕы педагогика кэллиэһэ** (урукку аата **Намнааҕы педагогика училищета**) - үлэ уонна уруһуй учууталларын бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

1963 сыллаахха Нам улууһун Нам сэлиэнньэтигэр Намнааҕы оскуола-интэринээт оннугар аһыллыбыта. Ол туһунан РСФСР үөрэҕин миниистирин бирикээһэ 1963 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр тахсыбыта. Бастаан учуулусса начаалынай кылаас учууталларын 7 кылааһы бүтэрбит оҕолортон бэлэмниир этэ, ону тэҥэ учуутал идэлээх дьону 10 ыйдаах кууруска ылан матымаатыка учууталларын бэлэмниирэ. Бастакы сыл 60 оҕо Намҥа бэйэтигэр үөрэнэ киирбит, эбии 30 оҕо Бүлүү учуулуссатыгар эксээмэн туттаран кэлбиттэр. Физика-матымаатыка бастакы кууруһун 1964 сыллаахха 22 киһи бүтэрбит. Алын кылаастар учууталларын бэлэмниир салаа1970 сыллаахха сабыллыбыта.

2002 сыл муус устар 26 күнүгэр үөрэх кыһата СӨ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан Нам улууһуттан төрүттээх саха уһулучулаах судаарыстыбаннай диэйэтэлэ Винокуров Илья Егорович аатын сүкпүтэ.

## Училище дириэктэрдэрэ
* 1963 - 1965 Шапошников Владимир Петрович;
* 1965 - 1966 Сивцев Михаил Алексеевич;
* 1966 - 1969 Винокуров Дмитрий Иванович;
* 1969 - 1973 Гаврильев Иван Семенович;
* 1973 - 1989 Москвитин Иннокентий Романович;
* 1989 - 2003 - Иванов Василий Петрович.
* 2003 - 2005 - Местников Петр Петрович
* 2005 - билиҥҥэ диэри - Ядреева Екатерина Владимировна.

Араас сылларга училищеҕа үлэлээбиттэрэ үтүөлээх учуутал Гаврильева Р.Н., үөрэҕирии туйгуннара Азарова В.П., Шапошникова В.П., худуоһунньуктар холбоһуктарын чилиэнэ Крылов К.К. Ону таһынан Местникова К.Ф., Бережнов Н.И., Крылова В.П., Яковлева К.П. уонна да атыттар.

Билигин Намнааҕы Винокуров И.Е. ааттынан технология уонна дизайн педагогика колледжа диэн ааттаах

## Өссө маны көр
* Намнааҕы технология уонна дизайн колледжын саайта

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Чурапчытааҕы педагогика училищета

**Чурапчытааҕы педагогика училищета**, 1934 - 1957 сыллардаахха үлэлээбит учууталлары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

1934 сыллаахха үрэхтэнии боппуруоһа кытаанахтык турбут кэмигэр Чурапчы сэлиэнньэҕэ аһыллыбыта.

## Дириэктэрдэрэ
* 1934 - 1937 Иванов Н.А.;
* 1937 - 1942 Потапов К.Д.;
* 1942 - 1946 Сафронов Ф.Г.;
* 1946 - 1950 Сафронов Ф.И.

Манна үөрэммиттэртэн 23 киһи үтүөлээх учуутал буолбута. 

Училищены бүтэрбиттэрэ суруйааччылар Соловьев В.С., Софронов С.Ф., Федосеев-Доосо И.Е., Яковлев-Далан В.С., 

Наука үлэһиттэрэ Гермогенова М.Д., Дьячковский Н.Д., Пинигин В.В. Федоров К.Ф. уонна да атыттар.

1957 сыллаахха училище сабыллыбыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума

300px|thumb|right|Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума
**Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума**, тыа хаһаайыстыба специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

1918 сыллаахха Дьокуускайга түөрт сыллаах тыа хаһаайыстыба курсттара аһыллыбыта.

1919 сыллаахха уобаластааҕы земскай училищеҕа кубулуйбута.

1923 сыллаахха Тыа хаһаайыстыба техникума буолбута.

## Техникум отделениелара
* Агрономия;
* Ветеринария;
* Сири олохтооһун;
* Зоотехника;
* Бухгалтерия;
* Сир уонна баай-дуол.

7 тыһыынчаттан тахса специалиһы бэлэмнээн таһаарда. Техникуму бүтэрбиттэрэ экономика доктора Габышев М.Ф., наука үтүөлээх диэйэтэлэ Попов С.Н., профессор Решетников И.С., филология доктора Коркина Е.И., уонна да атыттар.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Дьокуускайдааҕы Үп-экэниэмикэ кэллиэһэ

300px|thumb|right|Финансалар техникума
**Дьокуускайдааҕы үп уонна экэниэмиэкэ кэллиэһэ**, үп уонна кредит тэрилтэлэригэр идэлээх ;лэһиттэри бэлэмниир анал орто үөрэх тэрилтэтэ.

Саха АССР Совнаркомун 1930 сыл атырдьах ыйын 25 күнүнээҕи уурааҕынан Дьокуускайга финансалар уонна экономика техникума аһыллар. 

Маннык идэлэри бэлэмниир этэ: Ил бюджета, бюджет учуота, банк дьыалата, финансалар уонна кредит, страхование.

1949 сылга финансалар уонна кредит техникума диэн ааттаммыта.

1976 сыллаахха финансалар техникума диэн аат бэриллибит

1993 сыл олунньу 3 күнүгэр финансалар уонна экономика колледжа диэн ааттаммыт.

2005 сылтан «Академия бюджета и казначейства Министерства финансов Российской Федерации» диэн үрдүк үөрэх тэрилтэтин филиала буолбута. 

Колледж тэриллиэҕиттэн ыла 6,5 тыһ. специалиһы бэлэмнээбитэ.

Олор истэригэр суруйааччы, бэйэтин кэмигэр Финансалар миниистирэ, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Протодьяконов В.А., Саха АССР Финансаларын миниистирдэрэ Кононов В.И. уонна Алексеев И.Н., Социалист Үлэ Дьоруойа Кладкин В.М.
 
## Өссө маны көр
* Финансалар техникумун саайта 

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Ойуур техникума

300px|thumb|right|Ойуур техникумун маҥнайгы бүтэрээччилэр 
**Ойуур техникума**. 1944 - 1960 сыллардаахха үөскүү сылдьыбыт ойуур хаһаайыстыбатыгар специалисттары бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

1944 сыллаахха аһыллыбыта, маҥнайгы дириэктэринэн  Сакунов Н.Ф. буолбута.

Икки отделениелаах этэ, ойуур хаһаайыстыбата уонна ойуур эксплуатацията.

Иккис отделениета 1952 сыллаахха сири олохтуур отделениеҕа кубулуйбута.

1960 сыллааха техникум сабыллыбытын кэннэ кини базатыгар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникумугар ойуур хаһаайыстыба отделениета аһыллыбыта.

Техникуму бүтэрбиттэр ортолоругар РСФСР Үтүөлээх лесовода Куклина З.Ф., Саха АССР ойуур хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта Оконешников Д.С.

## Өссө маны көр
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Тибиэт тыла

**Тибиэт тыла** ( — транслитерация Вайли: bod skad, саҥарыллыыта (лхаса түөлбэ тылынан): бөө ке) — Тибиэт омук тыла. КНР Тибиэт автономиялаах оройуонугар, сорох атын оройуоннарыгар, Индияҕа, Непалга уонна Бутааҥҥа тарҕаммыт тыл. Тибиэт тылынан 6 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. Тыллар сиин тибиэт кэргэннэрин Тибиэт-биирма тылларыгар киирэр.

## История
Возникновение литературного тибетского языка связывается с появлением письменности (древнейший памятник - надпись в монастыре Самье, 7 век) и проникновением в Тибет буддизма. Литературный язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита (перевод Трипитаки, 8 век), в дальнейшем получил развитие в богатой литературе: исторической (Сочинения Бутона, 14 век), религиозной (Дзонхава, 14-15 века), художественной (стихи Миларепы, 11-12 века, VI Далай-ламы, 17 век).

Современный литературный тибетский язык сохранил с древнейших времен традиционную орфографию, мало изменилась грамматика, инновации касаются главным образом лексики.

## Суруга-бичигэ
Язык использует тибетское письмо, генетически восходящее к письму брахми.

### Фонологические сведения

#### Слог

### [[Морфология]]

#### Тыл морфологическэй тиибэ
Для классического письменного тибетского характерны девять падежей.

#### Состав и характер морфологических категорий

#### Тыл оҥоһуутун сүрүн ньымалара

### [[Синтаксис]]
Тибетский относится к языкам с эргативным строем.

#### Этии тутула
Для фраз характерна структура SOV.

### Генетическая и ареальная характеристика лексики

## Түөлбэ тыллара

## Библиография
* Йешке, Генрих Август. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Чома де Кёрёши, Александр Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Чома де Кёрёши, Александр Grammar of the Tibetan language, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Чома де Кёрёши, Александр Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Calcutta, 1910, 1916, 1944; Budapest, 1984.

## Сигэлэр

* Проект Tibetan — подборка материалов, изучение тибетского языка 
* Учебники и словарь тибетского языка 
* Тибетская письменность
Юникод

thumb|right|200px|Юникод бэлиэлэрэ
**Юнико́д**, эбэтэр **Унико́д** () — бэлиэлэри куодтуур стандарт, кини көмөтүнэн бары суруктаах-бичиктээх тыллар бэлиэлэрин суруйуохха сөп. 

1991 сыллаахха «Юникод Консорциума» (, ) диэн уопсастыбаннай тэрилтэ оҥорбут. Бу стандарты туһанан араас суруктар бэлиэлэрин куодтуохха сөп: Unicode дөкүмүөннэргэ кытай иероглифтара, математика бэлиэлэрэ, гириэк, латыын алпабыыттарын, кириллица буукубалара тэҥҥэ туттуллуохтарын сөп. Оччоҕо аналлаах куодтар сирэйдэрэ наадата суох буоллаллар. 

## Ссылки
* Официальный сайт Консорциума Юникода
*  
* Что такое Unicode?
* Версии 5.0.0 и 5.1.0 стандарта Юникод 
* Связь Юникода и ISO/IEC 10646 (файл PDF)
* FAQ по UTF-8 и Unicode
* Кириллица в Юникоде (файлы PDF)]: http://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf, http://www.unicode.org/charts/PDF/U0500.pdf, http://www.unicode.org/charts/PDF/U2DE0.pdf, http://www.unicode.org/charts/PDF/UA640.pdf
* DecodeUnicode — Unicode WIKI, 50 000 изображений символов
* Включение поддержки дополнительных символов Юникода в Windows
* Таблица всех символов Юникода по 64  и по 100 символов на страницу
Кооперация техникума

**Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика коледжа**, эригиэн үлэһиттэрин бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

Саха АССР Эргиэн наркоматын 1930 сыл атырдьах ыйын 3 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга эргиэн уонна сырье техникума тэриллибитэ. 

1933 сыллаахха ити техникум икки техникумҥа арахсыбыта **Центросоюз Потребительскай кооперациятын** уонна **[[Главсевморпуть]] Түүлээх хаһаайыстыбатын** техникумнарыгар.

1941 сыллаахха ити икки техникуму холбообуттара, ол түмүгэр Роспотребсоюз Дьокуускайдааҕы кооперация техникума үөскээбитэ. 

1955 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэр отделение аһыллыбыта.

1996 сыллаахха статуһа уларыйан колледж буолбута.

## Дириэктэринэн үлэлээбиттэрэ
300px|thumb|left|Кооперация техникумун бэлиэтэ
* 1930 - 1933 Семенов К.О.;
* 1933 - 1940 Авдонин А.Ф.;
* 1940 - 1943 Михайлов Д.Н.;
* 1943 - 1960 Жирков С.Н.;
* 1960 - 1978 Новиков А.А.;
* 1978 - 1994 Кардашевскай А.Г.

Колледж бэлэмниир товароведтары, бухгалтердары, экономисттары, аһылык технологтарын, атыыһыттары, заготовителлэри.

700 кэриҥэ үөрэнээччилээх, 40 учууталлаах.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000.
Челябинскай уобалас

**Челябинскай уобалас**, (Нууччалыы: Челябинская область) - Российскай Федерация субъега. Киин куората — Челябинскай.

Кирбиилэһэр Свердловскай, Курган, Оренбург уобаластарын, Башкирияны уонна Казахстанны кытта.

Тэриллибитэ Тохсуньу 17-ҕэ, 1934-үс сылга.

## География

Челябинскай уобалас соҕурууҥҥу Ураал хайалар илиҥҥи халдьыаларыгар, Заураальскай уонна Арҕаа-Сибиир дэхси сирдэргэ сытар. Кэтитэ, хотуттан соҕуруу – 490 км, илинтэн арҕааҕа – 400 км.

## Сир баайа

Элбэх саппаастаах тимир рудатын мустуута, алтан уонна никель рудалара, тутуу материаллара (магнезит уонна цемент сырьёта), сидерит.

## Демография

Биэс саамай элбэх ахсааннаах омуктар, уобаласка:

* Нууччалар - 2 965 835 (82,3 %)
* Татаардар - 205 087 (5,7 %)
* Башкирдар - 166 372 (4,6 %)
* Украинестар - 76 994 (2,14 %)
* Казахтар - 36 219 (1,01 %)

## Экономика

Тимири уулларыы – уобалас сүрүн специализацията (Магнитогорскай, Челябинскай, Златоуст – аатырбыт металлургия кииннэрэ), өссө улахан сайдыылаах машинострение.

## Сигэлэр

* Губернатор официаллык саайта (нуучч.) 
* Уобалас правительстватын саайта (нуучч.) 
* Сынньалаҥ Челябинскай уобаласка
Akon

**Аляун Бадара Эйкон Тиам** (*Aliaune Badara Akon Thiam*), **Akon** диэн сцена аатынан ордук биллэр, АХШ R&B ырыаhыта уонна ырыа суруйааччыта, музыка продюсера, эргиэмсигэ уонна филантроба. Дьоно Сенегалтан төрүттээхтэр. Akon биллиитэ 2004 "Locked Up” диэн сингла (*[[Trouble (Akon)|Trouble]]* диэн дебютнай альбомыгар киирэр) тахсыбытын кэнниттэн саҕаланар. *[[Konvicted]]* диэн иккис альбомын "Smack That" диэн сингла киниэхэ Grammy Award номинациятын аҕалар. Akon бэйэтэ тэрийбит икки рекорд лейбллаах, Konvict Muzik уонна Kon Live Distribution.

Akon атын ырыаhыттары кытта элбэхтэ бииргэ ылласпыта. Billboard Hot 100 чартка киирсибит 32 ырыалаах.

## Дискографията

* *[[Trouble (Akon)|Trouble]]* (2004)
* *[[Konvicted]]* (2006)
* *[[Freedom (Akon)|Freedom]]* (2008)
* *[[El Negreeto]]* (2019)

## Сигэлэр

* Официал уэбсайта 
*
Андреев Ефрем Николаевич

**Андреев Ефрем Николаевич** — доруобуйа харыстабылын уонна медицина науукатын салайааччыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна.

1909 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун 2-с Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата Николай Андреев 1918 с. өлбүт. Ийэтэ Агафия Гаврильевна Андреева 1941 с. өлбүт. Үс уолтан биирдэстэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ Терентий уонна Тарас холкуостаахтар. 1922 с. нэһилиэк оскуолатыгар киирбит, интэринээккэ олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран 1927 с. Дьокуускайдааҕы медтехникумҥа киирбит, 1931 с. туйгуннук бүтэрбит. Хомсомуол путевкатынан Иркутскайдааҕы мединститукка киирбит, 1937 с. бүтэрбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран икки сыл институукка хомсомуол кэмитиэтин салайбыт (ординатураҕа сылдьан). Иркутскай горсоветын дьокутаатынан талылла сылдьыбыт.

1939 с. ЯФАШ дириэктэринэн анаммыт. 1940 с. Совнарком быһаарыытынан Москубаҕа Киин Сэллик институтугар аспирантураҕа киирбит. Онно сылдьан сэлликтээн 1941 с. уурайбыт, 5 ый эмтэммит. Онтон Дьокуускайга "Красная Якутия" диэн сэллик санаторийыгар кылаабынай бырааһынан 1943 сыллаахха диэри үлэлээбит. 1944 с. Доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччытынан, онтон биир сылынан ССКП обкуомун доруобуйа харыстабылын отделын сэбиэдиссэйинэн анаммыт, 1948 с. диэри үлэлээбит, онтон дьаһал отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан 1950 сыллаахха диэри үлэлээбит.

1950 сыллаахтан ССРС Мэдиссиинэҕэ акадьыамыйатын Сэллик институтун Саха сиринээҕи филиалын дириэктэрэ.

Фтизиатрия институутун Саха сиринээҕи филиалын төрүттэниэҕиттэн дириэктэрдээбитэ, сэллик ыарыы олохтоох уратыларын үөрэтэр үлэни салайбыта уонна бэйэтэ чинчийбитэ.

1954 с. "Сэллик уонна Саха АССР-га сэллиги утары охсуһуу" диэн мэдиссиинэ билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээбит.

Кэргэнэ: Попова Екатерина Ильинична, Сунтаар аҕабыытын кыыһа, учуутал. 1955 с. суруйбут автобиографиятыгар үс оҕолоохпун диэбит: Люция (устудьуон), Владимир уонна Зинаида (оскуола үөрэнээччилэрэ).
Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа

**Дьокуускайдааҕы сибээс электротехникума**, сибээскэ аналлаах техника үлэһиттэри бэлэмниир орто үөрэх тэрилтэтэ.

1933 сыллаахха Сибээс Салалтатын иһинэн үөрэх комбината тэриллибитэ.

1938 - 1939 үөрэх сылыгар техникум статуһун ылбыта. Радио уонна ситимнээх сибээс отделениелаах этэ.

6 тыһ. тахса специалииһы бэлэмнээбитэ. 

Араас сылларга дириэктэрдээбиттэрэ Эверстов Д.Д., Баширов А.О., Шарондина Л.В., Дудкин П.И., Бочковскай В.И., Бунин В.Л., Саметов В.И., Куприянов Н.М.

Техникуму бүтэрбиттэртэн маннык биллэр дьоннор бааллар Аммосова Т.С., Абрамович Р.Г., Андреев В.Д., Бацев Н.И., Белямов И.К., Карпов В.М., Корнев К.И., Иванов В.С., Ипполитова Н.С., Коновалов М.И., Марколля Э.В., уонна да атыттар.

1989 сыллаахха техникум саҥа үөрэх уонна лаборатория дьиэтигэр көспүтэ.

Билигин 600 кэриҥэ үөрэнээччи үөрэнэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Дьокуускайдааҕы өрүс хамандыырдарын училищета

**Өрүс училищета** Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета, Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ.

1932 сыллаахха Дьокуускайдааҕы өрүс техникума диэн аатынан аһыллыбыта. Ол сыл муус устар 10 күнүгэр Уу көлөтүн норуот хамыһаарын  № 139 бирикээһинэн тэриллибитэ. 

* 1932 сыл – Дьокуускайдааҕы өрүс техникума һыллыыта. Бастакы дириэктэр - Хамазюк И.С.
* 1945 сыл – гидротехника салаата аһыллыыьа
* 1952 сыл – Дьокуускайдааҕы өрүс училищета диэн буолбут
* 1954 сыл – саҥа таас дьиэ тутуллубут
* 1960 сыл – Организация и открытие учебно-консультационного пункта НИИВТ на базе Якутского речного училища. Открытие заочного отделения  СПО
* 1965 сыл  – 400 миэстэлээх саҥа уопсай тутуллубут
* 1976 сыл – иккис үөрэнэр куорпус тутуллубут (лабораториялар, мастарыскыайдар)
* 1980 сыл –  саҥа биэс этээстээх уопсай үлэҕэ киирбит
* 1981 сыл – саҥа спортзал тутуллубут
* 1982 сыл – Өлүөнэ тардыытын речниктарын түмэлэ тэриллибит
* 1997 сыл – сүрүн үөрэнэр куорпус урусхалланыыта
* 2005 сыл – Саҥа дьиэ үлэҕэ киириитэ. Открытие дневного отделения ВПО
* 2007 сыл – НГАВТ филиала буолуута
* 2011 сыл – Саҥа ааттаммыт (Распоряжение Федерального агентства морского и речного транспорта № АД152-р от 26.05.2011 г.) – Якутский институт водного транспорта (филиал) ФБОУ ВПО "НГАВТ"

2007 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр РФ бырабыытыластыбатын 465-р нүөмэрдээх дьаһалынан Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета Новосибирскайдааҕы уу көлөтүн үнүбэрсиэтигэр (билигин ФГБОУ ВО "Сибирский государственный университет водного транспорта" диэн ааттанар) филиал  быһыытынан холбоммута. Ол сылтан Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ (Якутский институт водного транспорта) диэн ааттанар уонна үрдүк үөрэх кыһата буолбута.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

**Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ**

## [[Алдан]]
* Алданнааҕы медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума;
* Дьокуускайдааҕы Жирков М.Н. аатынан муусука колледжа (училищета). Алданнааҕы филиал.

## [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]]
* Бүлүүтээҕи Чернышевскай Н.Г аатынан педагогика колледжа.

## [[Дьокуускай]]
* Дьокуускайдааҕы төрүт медицина колледжа;
* Дьокуускайдааҕы Гоголев С.Ф. аатынан педагогика колледжа;
* Дьокуускайдааҕы 2 №-дээх педагогика колледжа;
* Дьокуускайдааҕы потребительскай кооперация эргиэн уонна экономика колледжа;
* Дьокуускайдааҕы команднай өрүс училищета;
* Дьокуускайдааҕы Жирков М.Н. аатынан муусука колледжа (училищета);
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба техникума;
* Дьокуускайдааҕы Фадеев И.И. аатынан финансалар уонна экономика колледжа;
* Дьокуускайдааҕы Романов П.П. аатынан уус-уран училище;
* Дьокуускайдааҕы Саха сирин норуоттарын удьуордарын технология уонна дизайн колледжа;
* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа;
* Дьокуускайдааҕы сервис технологиятын колледжа;
* Дьокуускайдааҕы авиация техникатын училищета;
* Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа;
* Өрөспүүбүлүлэтээҕи Олимпия резервын орто анал училищета;
* Өрөспүүбүлүкэтээҕи хореография училищета;
* Саха Ил университетын Дьокуускайдааҕы физика уонна радиотехника колледжа;
* Челябинскайдааҕы юриспруденция техникума. Дьокуускайдааҕы филиал.

## [[Жатай]]
* Жатайдааҕы идэлээх колледж.

## [[Мирнэй]]
* Регионнааҕы техника колледжа.

## [[Нам]]
* Намнааҕы Винокуров И.Е. аатынан педагогика коледжа.

## [[Ньурба]]
* Ньурбатааҕы колледж.

## [[Нүөрүҥгүрү]]
* Нүөрүҥгүрүтээҕи политехника колледжа;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи гуманитарнай колледж;
* Нүөрүҥгүрүтээҕи медицина училищета;
* Алданнааҕы политехника техникума, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы финансалар уонна экономика колледжа,  Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Благовещенскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал;
* Иркутскайдааҕы эргиэн уонна экономика колледжа, Нүөрүҥгүрүтээҕи филиал.

## [[Покровскай]]
* Покровскайдааҕы бизнес технологияларын колледжа.

## [[Сунтаар]]
* Сунтаардааҕы колледж.

## [[Уус Маайа]]
* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа. Уус Маайатааҕы филиал.

## [[Чурапчы]]
* Чурапчытааҕы колледж.

## [[Черскэй]]
* Аллараа Халыматааҕы Хотугу норуоттар колледжтара.

## [[Өлүөхүмэ]]
* Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыба механизация уонна электрификация техникума.

## Өссө маны көр
* Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
* Северо-Восточный региональный ресурсный центр ЯГУ
Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

**Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ.**

## [[Алдан улууһа]]
* 24 №-дээх Идэлээх училище (Алдан).

## [[Амма улууһа]]
* 15 №-дээх Идэлээх лицей (Алтан).

## [[Булуҥ улууһа]]
* 33 №-дээх Идэлээх училище (Тиксии).

## [[Бүлүү улууһа]]
* 31 №-дээх Идэлээх училище (Бүлүү).

## [[Дьокуускай]]
* Дьокуускайдааҕы идэлээх лицей;
* 11 №-дээх Идэлээх лицей;
* 16 №-дээх Идэлээх лицей;
* УФСИН 317 №-дээх Идэлээх училище;
* Күндү тааһы уонна металлы кырыылыыр үөрэх уонна үлэ комбината;
* Күндү тааһы уонна металлы кырыылыыр Киин.

## [[Кэбээйи улууһа]]
* 9 №-дээх Идэлээх училище (Сангаар).

## [[Ленскэй улууһа]]
* 20 №-дээх Идэлээх училище (Ленскэй).

## [[Мирнэй улууһа]]
* 28 №-дээх Идэлээх училище (Удачнай);
* 30 №-дээх Идэлээх училище (Айхал).

## [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа]]
* 4 №-дээх Идэлээх лицей (Төҥүлү).

## [[Нам улууһа]]
* 2 №-дээх Идэлээх лицей (Хараап Биэрэгэ).

## [[Ньурба улууһа]]
* 3 №-дээх Идэлээх лицей (Маар).

## [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
* 10 №-дээх Идэлээх лицей (Үөһээ Бүлүү).

## [[Сунтаар улууһа]]
* 23 №-дээх Идэлээх училище (Сунтаар);
* «Сунтар Таас» үөрэх уонна үлэ кобината (Сунтаар).

## [[Таатта улууһа]]
* 18 №-дээх Идэлээх лицей (Харбалаах).

## [[Томпо улууһа]]
* 35 №-дээх Идэлээх училище (Хаандыга).

## [[Уус-Алдан улууһа]]
* 19 "-дээх Идэлээх лицей (Хоноҕор).

## [[Хаҥалас улууһа]]
* УФСИН 318 №-дээх Идэлээх училище (Мохсоҕоллоох).

## [[Чурапчы улууһа]]
* 14 №-дээх Идэлээх лицей (Одьулуун).

## [[Эдьигээн улууһа]]
* 27 №-дээх Идэлээх училище (Эдьигээн).

## [[Өймөкөөн улууһа]]
* 34 №-дээх Идэлээх училище (Уус Ньара).

## [[Өлүөхүмэ улууһа]]
* 26 №-дээх Идэлээх училище (Өлүөхүмэ).

## [[Үөһээ Дьааҥы улууһа]]
* 32 №-дээх Идэлээх техника училищета (Баатаҕай).

## Өссө маны көр
* Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
* Северо-Восточный региональный ресурсный центр ЯГУ
Суйфэньхэ

**Суйфэньхэ** (кит.: 绥芬河市, пиньинь Suifēnhé Shì) - Кытай хотугу өттүгэр баар кыракый атыы эргиэн куората, улахан туризм киинэ, 3 км Арассыыйа күрүөтүттэн, утары Пограничный диэн дэриэбинэ. Нэһилиэнньэтэ 80 тыһ киһи, өссө 300 тыһ кэлии дьоннор. 1975 сыллаахтан куорат статуһун ылбыта. 

## Экономиката

Суйфэньхэ - улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар, улахан атыы уонна эргиэн киинэ. Улахан аһаҕас экономическай зона буолар. Элбэх бизнесменнэр бааллар. 

## Нэһилиэнньэтэ, омуктара

Суйфэньхэ - интернациональнай куорат (элбэх араас омуктар олороллор). Саамай улахан уонна төрүт олохтоох омук кытайдар буолаллар, ону таһынан куоратка элбэх сахалар, нууччалар, кэриэйдэр, узбектар, ниэмэстэр уонна сэрии кэнниттэн дьоппуоннар олороллор. 

thumb|250px|Суйфэньхэ куорат понарамата
thumb|250px|Суйфэньхэ куорат түүн
thumb|250px|Гуаньлинь хыраама
Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

**Саха сиринээҕи үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ**.

## [[Дьокуускай]]
* Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университета
: Педагогика института
: Медицина института
: Финанса уонна экономика института
: Математика уонна информатика института
: Физика уонна техника института
: Физика култууратын уонна спорт института
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията
* Саха педагогия Ил академията
* Арктика култууратын уонна искусствотын Ил института
* Саха инженер уонна техника Ил института

## [[Мирнэй]]
* Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университета. Политехника института.

## [[Нүөрүҥгүрү]]
* Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университета. Техника института.

## [[Чурапчы]]
* Чурапчытааҕы физика култуура уонна спорт института

## [[Өктөм]] ([[Хаҥалас улууһа]])
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията. Өктөмнөөҕу филиал.

## [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэ]]
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията. Өлүөхүмэтээҕи филиал.

## Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин филиаллара

### Дьокуускай
* Үлэ уонна социал сыһыаннар Академията. Дьокуускайдааҕы экономика уонна быраап института (филиал)
* Москватааҕы Шолохов М.А. аатынан Ил аһаҕас педагогика университета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Арассыыйатааҕы Патрис Лумумба аатынан Норуоттар доҕордоһууларын унитерститета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Ил администрированиетын института. Дьокуускайдааҕы филиал
* Аныгы искусство института. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Аныгылыы гуманитарнай академия. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Быраап уонна салайыы академията. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Москватааҕы сервис Ил университета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Санкт-Петербургтааҕы профсоюзтар гуманитарнай университета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Санкт-Петербургтааҕы салайыы уонна экономика института. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Санкт-Петербургтааҕы киинэ уонна телевидение университета. Дьокуускайдааҕы филиал
* Новосибирскайдааҕы Экономика уонна салайыы Ил университета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Новосибирскайдааҕы Уу транспорын Ил академията. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Сибиирдээҕи потребительскай кооперация университета. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Уһук Илин Арассыыйа Ис дьыалаҕа министерствотын юриспруденция института. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Уһук Илин Ил сулуусбатын академията. Дьокуускайдааҕы филиал.
* Баай Күөллээҕи экономика уонна быраап университета (Иркутскай). Дьокуускайдааҕы филиал.

### [[Нүөрүҥгүрү]]
* Уһук Илин тимир суол Ил универститета Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.
* Новосибирскайдааҕы техника Ил университета. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.
* Хотугулуу-илин гуманитарнай институт. Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.
* Идэлээх инновация института (Москва). Нүөрүҥгүрүүтээҕи филиал.

### [[Мирнэй]]
* Идэлээх инновация института (Москва). Мирнэйдээҕи филиал.

## Өссө маны көр
* Саха сиринээҕи алын анал үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ
* Саха сиринээҕи анал орто үөрэх тэрилтэлэрин тиһиктэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регионнааҕы ресурс Киинин саайта
Тэндьиин

[250px|thumb|[Tianjin Railway Station]]
**Тэндьиин**, () - Кытай илин өттүгэр баар улахан мегаполис куорат, нэһилиэнньэтэ 11 мөллүйүөн, эргинниин 67 мөллүйүөн киһи буолар (Пекин куораты эппэккэ аата), онтон агломерациялыын уонна конурбациялыын аахтахха аан дойду биир плотнозаселённай региона буолар - уопсайа 119 мөллүйүөн киһи олохсуйан олорор. Дойду биир түөрт федеральнай значениялаах куората буолар. 

## Экономиката

Тэндьиин - ынырыктаахай улахан индустрия киинэ буолар, манна улахан бытовой техниканы, байыаннай һобуоттар эрэ буолбакка өссө улахан массыына оҥорон таһаарар һобуоттар бааллар. Улахан киинэ, фантастика, футуризм, музыка киинэ буолар. Кытай биир улахан промышленнай киинэ. Биир супер күүскэ промышленно-сайдыбыт куорат буолар. 

2003 сыллаахтан ыла куоратка ынырык элбэх тутуу бөҕөтө бара турар.

2008 сыллаахтан ыла Тэндьиин куорат - аан дойду биир баай уонна олорорго комфортнай куорат буолбута, улахан лауреат кыайыылааҕа.

right|240px|thumbnail|Modern buildings in Tianjin Economic and Technological Development Area (TEDA)
[right|240px|thumbnail|A view of [Hai River in Tianjin.]] 

## Нэһилиэнньэтэ

Тэндьиин - улахан интернациональнай куорат, уопсайа 290 араас омук олохсуйан олорор. Манна элбэх сахалар
бааллар.

## Транспорта

Тэндьиин - ынырык күүскэ сайдыбыт транспортнай инфраструктурнай системалаах куорат.thumb|200px|Tianjin North Railway Station

## Көтөр аал (Аэропорта)

* Tianjin Binhai International Airport (ZBTJ)

## Туризм
[thumb|left|A [Mazu Temple in Tianjin]]
thumb|left|Gulou Shopping Street and Drum Tower
thumb|left|Entrance to Ancient Culture Street

### Тэндьиин галереята


Ойуу:Tianjin hai river2.JPG|Haihe River Park （海河公园）
Ойуу:Tianjin guanyinhao.JPG|Old Guanyinhao Bank （官银号）
Ойуу:Tianjin hai river.JPG|Haihe River （海河）
Ойуу:Tianjin konggangwuliu.JPG|Airport Industrial Park （空港物流加工区）
Ойуу:Tianjin shuidi.JPG|Tianjin Olympic Stadium "The Water Drop" （水滴）
Ойуу:Tianjin dongli.JPG|Dongli District （东丽）
Ойуу:20zhongxue.JPG|Wu Da Dao "Five Main Avenues" （五大道）
ойуу:SNV33613.JPG‎|Italian District （意式风情区）