open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1851

**1851** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 8 — Франция физигэ Жан Бернар Леон Фуко Сир бэйэтин киинин тула эргийэрин дакаастаабыт.

### Сайын
* Бэс ыйын 5 — Дьахтар суруйааччы Гарриет Бичер-Стоу «Убай Туом отуута» () диэн арамаанын бастакы түһүмэхтэрэ "National Era" диэн хаһыакка тахсыбыттар. Суруйааччы айымньытын бастаан аҕыйах нүөмэргэ таһаарар былааннааҕа, ол эрээри, улам кэҥээн 40 нэдиэлэ устата бу хаһыакка бэчээттэммитэ. Арамаан хара тириилээх кулуттар эрэйдээх олохторун көрдөрбүтэ, элбэх киһи хараҕын арыйбыта. Кинигэ буолан тахсыбытын кэннэ бастакы сылыгар АХШ-ка 300 тыһ. экз. атыыламмыта, "дойдуга Гражданскай сэрии төрүөтүнэн буолбута" диэн сыаналыыр дьон бааллар.

* От ыйын 11 — Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарылларын туһунан быһаарыныы ылыныллыбыт: "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит.  Онон 1852 сыл тохсунньу 13 (урукку истиилинэн тохсунньу 1) күнүттэн Саха сирэ Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. 
* От ыйын 23 күнэ -  Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буоларын туһунан Балаһыанньа ("Саха уобалаһын салайыы туһунан" - ) бигэргэммит.

* Атырдьах ыйын 6 — Кытай уонна Арассыыйа Кулдьатааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар, дойдулар ыккардыларыгар атыы-эргиэн сыһыана бөҕөргөөбүт. Бу иннинэ Арассыыйа Кулдьа куорат тула олохтоох казаахтар уонна уйгуурдар олорор сирдэригэр Синцзяҥҥа суоһуура (нуучча кириэппэһэ Вернай, билиҥҥитэ Алма Ата, итинтэн чугас этэ).

* Атырдьах ыйын 12 — Исаак Зингер иистэнэр массыынаҕа патент ылбыт.

* Атырдьах ыйын 28 — Санкт-Петербург уонна Москуба икки ардыларыгар тимир суол аһыллыбыт.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 7 — Саха уобалаһыгар аан бастакы губернатор действительнай статскай советник, кавалер Григорьев Константин Никифорович анаммыт. Онон Саха сирэ губерния бырааптаах туспа уобалас быһыытынан  сыллаахха буолбут.
* Сэтинньи 13 — Москуба уонна Санкт-Петербург ыккардыларыгар тимир суол сырыыта аһыллыбыт. Суолу 10 сыл устата туппуттар, тутууга 67 млн солк. бараммыт. Холоон көрдөххө 1842 сыллааҕы Арассыыйа импиэрийэтин бүддьүөтэ 187 млн солк. эбит. Бастакы пуойас 645 километр уһуннаах суолу 21 чаас 45 мүнүүтэнэн ааспыт.
* Сэтинньи 14 — АХШ-ка Герман Мелвилл «Моби Дик» арамаана бэчээттэммит.

## Төрөөбүттэр
* Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.

* Кулун тутар 20 — уруккуннан кулун тутар 8 күнүгэр Исмаил Гаспринскай (1914 сыл балаҕан ыйын 11 [24] өлб.) — Кырыым татаардарыттан төрүттээх сырдатааччы, бэлиитик уонна сурунаалы таһаарааччы, Арассыыйа импиэрийэтин мусулумааннарын басхаана (бас-көс киһитэ), дьадид хамсааһынын төрүттээччи.

## Өлбүттэр
* От ыйын 19 — Польша бэйиэтэ Томаш Зан.

## Быһаарыылар
1855

**1855** сыл.

## Туох буолбута
* Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ Константин Григорьев 1855 сыллааҕы ыраахтааҕыга оччуотугар Саха уобалаһыгар 211916 киһи олорорун, Лаамы байҕалыгар өстөөх хараабыллара баар буолан Хамчаакканы кытта ситим быһынна диэн суруйар.

### Олунньу
* Олунньу 7 — Арассыыйа уонна Дьоппуон ыккардыларыгар «мэлдьитин эйэни уонна истиҥ доҕордоһууну» биллэрбит *Симода трактата* диэн дуогабар түһэрсиллибит. Симода трактатын чэрчитинэн Курил арыыларыгар киирсэр Кунашир, Итуруп, Шикотан уонна Хабомаи Дьоппуон киэннэрэ буолбуттар.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 2 — Александр II Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 10 — Кырыым сэриитэ: Франция, Британия уонна Сардиния сэриилэрэ Севастопольга киирбиттэр.

### Алтынньы
* Алтынньы 17 — Англия айааччыта Генри Бессемер ыстаалы уһаарыы ньыматын патеннаабыт. Бессемер ньымата, ону кытары эмиэ бу саҕана айыллыбыт Мартен ньымата ыстаал уһаарыытын быдан чэпчэппиттэрэ. Ыстаал киэҥник туттуллар кыахтаммыта, чуолаан тимир суол тутуутугар.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 14 — Иохельсон Владимир Ильич (1855 - 1937), этнограф, народник, Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт киһи.
* Муус устар 10 — Саха сиринээҕи биэксэл оскуолатын (билигин Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ) төрүттээччи В. И. Вонгродскай төрөөбүт.
* Бэс ыйын 7 — Иван Мичурин (1855 — 6.7.1935) төрөөбүт, биолог учуонай уонна селекционер.

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 2 (урукку ааҕыынан олунньу 18 күнэ) — Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта Николай I. Бу киһи бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара. Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта, ол тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
1852

**1852** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 13 — (урукку истиилинэн тохсунньу 1 күнүттэн) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон Саха сиригэр бастакы күбүрүнээтэр Константин Григорьев анаммыт. Быһаарыныы сыл аҥаарын инниттэн 1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр (саҥа истиилинэн от ыйын 23 күнэ) ылыныллыбыт эбит: ол күн "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит.

* Тохсунньу 13 күнэ (урукку истиилинэн тохсунньу 1 күнэ) - Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон Саха сиригэр бастакы күбүрүнээтэр Григорьев Константин Никифорович анаммыт. Быһаарыныы сыл аҥаарын инниттэн 1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр (саҥа истиилинэн от ыйын 23 күнэ) ылыныллыбыт эбит: ол күн "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит.

### Олунньу
* Олунньу 24 — суруйааччы Николай Гоголь «Өлбүт дууһалар» арамаанын иккис туомун уоттаан кэбиспит.

### Муус устар

* Муус устар 17 — Сибиири салайар Сибиир кэмитиэтэ диэн тэрилтэ ыраахтааҕы ыйааҕынан тэриллибит.
* Муус устар 19. Сыл тохсунньу 1 күнүгэр (саҥа истиилинэн тохсунньу 13 күнэ) Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан күбүөрүнэ бырааптаах туспа уобалас буоларыгар дуоһунаска киирбит Саха уобалаһын бастакы күбүрүнээтэрэ Константин Григорьев муус устар 19 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит.
* Муус устар 29 — оччотооҕуга эдэр суруйааччы И. С. Тургенев (Муму, Отцы и дети) хаайыыга угуллубут. «Московские ведомости» хаһыакка Н. Гоголь өлбүтүгэр ыстатыйа суруйбутун былаастар өрө турууга ыҥырда диэн сыаналаабыттар. Эбэн эттэххэ Иван Сергеевич — дворянин этэ, Арслан Турген (Түргэн Хахай) диэн татаар муурзатын сыдьаана.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 15 — Илин Сибиир генерал-губернатора предписание таһаарбыт. Бу дьаһалы толорон Саха Сирин уобаластааҕы бырабылыанньата уонна Киренскэй исправнига Саха Сирин Иркутскай губернияны кытта кыраныыссатын чуолкайдаабыттар.

### От ыйа
* От ыйын 26 — Саха уобалаһын таҥараһыттара Камчаатка епархиятыгар холбоммуттар. Сотору кэминэн Иннокентий аҕабыыт Дьокуускайга көһөн кэлбит.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 24 — Дирижабль бастакы көтүүтэ. Француз Анри Жиффар көппүт.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 25 — Антонио Гауди (1926 өлб), Испания архитектора, Барселонаҕа элбэх харахха быраҕыллар тутуулар ааптардара.

* Ахсынньы 15 — Анри Беккерель, француз физига уонна химига, Нобель бириэмийэтин лауреата (1908 өлб.).

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 25 — Фаддей Беллинсгаузен (1778 төр.), Ньиэмэс төрүттээх Арассыыйа айанньыта, Антарктиданы арыйааччылартан биирдэстэрэ.
* Кулун тутар 4 — урукку ааҕыынан олунньу 21 күнүгэр Москубаҕа Николай Гоголь (1.04.1809 төр.) — нуучча классик суруйааччыта, драматуур, бэйиэт.
1853

**1853** сыл.

## Туох буолбута
### Күнэ-ыйа чопчулана илик эбэтэр биллибэт
* Дионисий Хитров "Саха тылын кылгас грамматикатын" (Краткая грамматика якутского языка) суруйбут.

### Тохсунньу
* Тохсунньу 19 — Джузеппе Верди «Трубадур» операта аан бастаан Римҥэ турбут.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 12 күнүгэр Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан Гольман Вольдемар Густавович анаммыт — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрбит. 
* Кулун тутар 14 — Тифлис куоракка бастакы «Чэркиэс тылын букубаара» тахсыбыт.

### Муус устар
* Муус устар 18 — Азияҕа бастакы тимир суол үлэҕэ киирбит (Бомбей—Тхана, 36 км).

### От ыйа
* От ыйын 2 — нуучча армията туурактар баһылаан олорор Молдавияларыгар саба түһэр. Кырыым сэриитэ саҕаланыыта.
* От ыйын 8 — Токио хомотугар командор Мэтью Перри салайыылаах АХШ флота кэлбит уонна Дьоппуону атыы-эргиэн саҕалыырга күһэйбит. Икки үйэлээх Дьоппуон изоляцията түмүктэммит.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 9 — Нуучча сэриилэрэ Сырдарья өрүскэ турар Ак-Мэчиэт диэн сири баһылаабыттар. Бу кыайыы Коканд ханствотын сэриилээһиҥҥэ көмөлөспүтэ.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 24 — Контр-адмирал Огюст Фебврье-Деспуант Чуумпу далайга баар Саҥа Каледония арыытын Франция бас билиитинэн биллэрбит. Французтар манна хаайыы тэрийбиттэрэ.

### Алтынньы
* Алтынньы 4 
** Нуучча адмирала Геннадий Невельскай Сахалиҥҥа Арассыыйа былааҕын көтөхпүт.
** Осмаан импиэрийэтэ Арассыыйа импиэрийэтигэр сэриини биллэрэн Кырыым сэриитэ саҕаламмыт.
* Алтынньы 5 (урукку ааҕыынан балаҕан ыйын 23) — Дьокуускайга Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтэ диэн тэрилтэ аһыллыбыт. Бу тэрилтэ элбэх чинчийиилэри ыыппыта уонна тэрийбитэ, ону таһынан уобалаһы сайыннарарга бөдөҥ кылааты киллэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

* Оросин Константин Григорьевич (1853 - 1903), олоҥхоһут.

* Кулун тутар 30 — Винсент ван Гог, Недерланд уруhуйдьута
* От ыйын 5 — Сесиль Джон Родс (1919 өлб.), Англия уонна Соҕуруу Африка бэлиитигэ, урбаанньыт, «Де Бирс» хампаанньаны төрүттээччи.
* От ыйын 15 — саха олоҕун хоһуйбут нуучча суруйааччыта Владимир Короленко төрөөбүт (1921 өлбүт).

## Өлбүттэр
* Атырдьах ыйын 28 — Москубаҕа Фридрих Йозеф Гааз (ниэм. Friedrich Joseph Laurentius Haass, 1780 төр.), Арассыыйаҕа Фёдор Петрович Гааз диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Германияттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.
1857

**1857** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 24 — Калькутта университета олохтоммут, Соҕуруу Азияҕа бастакы университет.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Опиум иккис сэриитэ: Франция уонна Британия Кытайга сэрини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 26 — 1856 сыллаахтан (биир сылтан арыый ордук) Саха уобалаһын салайан олорбут бырабылыанньа старшай советнига кавалер Николай Скрябин оннугар күбүрүнээтэр дуоһунаһыгар действительнай статскай советник Юлий Штаубендорф (1811-1878) киирбит.
* Кулун тутар 29 — 34-с бенгальскай пехота сипаайа Мангал Пандей Ост-Индскай хампаанньа салататын утары өрө турууну тэрийбит. Устуоруйаҕа Сипаайдар өрө туруулара диэн ааттанар уһун дьалхаан саҕаламмыт. Ииндийэҕэ Улуу Моҕуоллар саҕаларыттан сипаай диэн тиэрмининэн сатыы сэрииһити ааттыыллара.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 10 — Ииндийэҕэ 1857 сыллааҕы өрө туруу: Ииндийэҕэ Мирут диэн сиргэ сипай саллааттар ааҥыл хамандыырдарын утары өрө турбуттар. Ииндийэ тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэрии саҕаламмыт.
* Ыам ыйын 11 — Ииндийэҕэ 1857 с. өрө туруу: Британияны утары өрө турааччылар Дели куораты ылбыттар.

### От ыйа
* От ыйын 13 — Лондоҥҥа Герцен «Колокол» сурунаал бастакы нүөмэрин таһаарбыт. Бу сурунаал Арассыыйаҕа бастакы оппозиционнай таһаарыыннан ааҕыллар.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 21 — Ииндийэтээҕи өрө турууну хам баттааһын кэмигэр Улуу Британия сэриилэрэ Делини штурмалаан ылбыттар. Уруккута Ииндийэни бас билэн олорбут Улуу Моҕол импиэрийэтэ ыһыллыбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 31 — Лаамы байҕалын кытылыгар сытар Үт (Чумикан) сирэ Саха уобалаһыттан Приморье уобалаһыгар бэриллибит. Билигин бу Хабаровскай кыраай сирэ.

* Ахсынньы 22 — Арассыыйаҕа бастакы почта маарката тахсыбыт. выпущена первая почтовая марка в России.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 5 — Клара Цеткин (1933 өлб.), ньиэмэс уонна аан дойду хомуньуус хамсааһынын дьайыксыта.

* Балаҕан ыйын 20 — Ястремскай Сергей Васильевич (1857-1931) - Саха сиригэр көскө кэлэ сылдьан саха тылын грамматикатын үөрэппит киһи.
* Балаҕан ыйын 20 — Николай Виташевскай — этнограф, суруйааччы, народниктар хамсааһыннарын биллэр-көстөр диэйэтэлэ, политсыылынай. 1882 сыллаахха былааһы утаран Сибииргэ көскө ыытыллыбыт, онно Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын чинчийбит.

* алтынньы 10 — Бүлүү куоратыгар Кондаков Иван Лаврентьевич (1857—1931) — Саха сиригэр төрөөбүт синтетиичэскэй эрэһиинэни оҥоруу ньыматын бастакынан тобулбут биллиилээх хиимик-учуонай.
* Сэтинньи 26 — Фердинанд де Соссюр — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру XX үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар.

## Өлбүттэр
* Олунньу 15 — Михаил Глинка (1804 төр.), нуучча композитора. "Иккиэн саҥа нуучча тылын айбыттара — биирэ поэзияҕа, иккиһэ муусукаҕа" - диэн кириитик Владимир Стасов Пушкины уонна кинини эппиттээх.
* Ыам ыйын 15 — Василий Тропинин (1776 с.т.), аатырбыт нуучча реалист уонна романтик худуоһунньуга, мэтириэти суруйарынан биллэрэ.
1859

**1859** сыл.

## Туох буолбута
* 1708 сыллаахха Дьокуускайга тутуллубут Троица кафедралаах собуоругар от ыйын 19 күнүгэр аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.
### Тохсунньу
* Тохсунньу 24 — Молдавия уонна Валахия княжестволара холбоспуттар (кэлин холбоһук Румыния диэн ааттаммыта). Баһылыгынан (домнитор диэн ааттанара) Александру Иоанн Куза буолбут.
### Олунньу
* Олунньу 4 — Эгиипэккэ Синаай кодексын булбуттар.
* Олунньу 17 — Франция флота билиҥҥи Вьетнам соҕуруу өттүгэр баар Сайгону сэриилээн ылбыт.

### Муус устар
* Муус устар 13 — Манчаары Баһылайы Дьокуускайга куорат суолун оҥоһуутугар үлэлэтэ таһаарбыттар. Сотору кэминэн Марха улууһугар көскө ыыталлар.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 23 — бэйэтин дьоһунун көмүскээн саха номоҕор уонна устуоруйатыгар киирбит Манчаары Баһылай 54 сааһыгар күһэлэҥ көскө олорор сиригэр Бүлүү уокуругар хандалылаах хомбуойдаммыт.
* Ыам ыйын 31 — Лондоҥҥа Биг Бен чаһыыта хаамыытын саҕалаабыт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 18 (Юлиан халандаарынан бэс ыйын 6 күнүгэр) — Сибиир кэмитиэтэ Саха уобаластааҕы бырабылыанньатын иһинэн типография аһар туһунан балаһыанньа таһаарар. Бу казеннай типография өр сылларга Саха сиригэр суос-соҕотох типография этэ.
* Бэс ыйын 30 — Франция акробата Шарль Блонден Ниагара күрүлгэнин быа устунан хааман туораабыт.

### От ыйа
* От ыйын 19 — Дьокуускайга Троица кафедралаах собуоругар аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 27 — АХШ-га Тайтусвилл куоратын таһыгар полковник Эдвин Дрейк (Edwin Laurentine Drake) бастакы ниэп хостуур скважина үүттээбит. Бу дата Америка ниэбин бырамыысыланнаһа төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 24 — Чарлз Дарвин «Көрүҥнэр үөскээһиннэрэ» диэн кинигэтин таһаарбыт. Кинигэҕэ кини биология көрүҥнэрэ айылҕа сүүмэрдээһининэн эволюцияны ааһалларын быһаарбыт. 1953 сыллаахха ДНК-ны арыйыы бу теорияны эбии бигэргэппитэ.

## Төрөөбүттэр
* Крафт Иван Иванович — Якутскай уобалас уонна Енисей губерниятын губернатора.
* Ыам ыйын 13 — Кэтт Марсден — араҥ ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара.

* Ыам ыйын 22 — Артур Конан Дойль (1930 өлб.), Англия аатырбыт суруйааччыта, Шерлок Холмс туһунан сэһэннэри айбыт киһи.

* Ахсынньы 15 — Лазарь Заменгоф, Польшатан төрүттээх тыл үөрэхтээҕэ, офтальмолог быраас, эсперанто тылы айааччы (1917 өлб). Бастакы кинигэтин нууччалыы таһаарбыта.

## Өлбүттэр
1854

**1854** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 8 — Иисус Христос ийэтэ Мария оҕотун эрэ аньыыта-харата суох үөскэппит буолбакка, бэйэтэ эмиэ оннук үөскээбитин туһунан догманы папа Пий IX эппит.
* Ахсынньы 25 — Ричард Маак эспэдииссийэтин икки бөлөҕүттэн сүрүннэрэ, Өлөөн сиригэр Хуриҥда күөлгэ тиийэ сылдьан баран уһун унньуктаах айан кэнниттэн төннөн иһэн, Чуона өрүс төрдүгэр тиийбит. Бу кэнниттэн тохсунньуга Павловскай учуутал салалталаах бөлөҕү кытта Сунтаарга холбоспут.
* Олунньу 16 — Казахстаҥҥа Жетысу () сиригэр Верный диэн кириэппэс олохтоммут. Билигин — Алматы.
* Кулун тутар 27 — Кырыым сэриитэ саҕаламмыт. Англия уонна Франция Арассыыйаҕа сэриини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 28 — Кырыым сэриитэ: Франция уонна Британия Арассыыйаҕа сэриини биллэрбиттэр.
* Кулун тутар 31 — Коммодор Мэтью Перри Токугава сёгунаатын кытта Канагава конвенциятыгар илии баттаан Симода уонна Хакодате пуортарыгар эмиэрикэ атыыһыттарыгар арыйары ситиспит.

### Атырдьах ыйа
Сири эргийэр айаныттан төннөн иһэн Дьокуускайга суруйааччы Иван Гончаров кэлбит, икки аҥаар ый олорон баран суол туруута дьиэтигэр аттаммыт. 

* Атырдьах ыйын 31 — Кырыым сэриитин кэмигэр Лондон Сохо диэн түөлбэтигэр холера эпидемията саҕаламмыт. Маны Джон Сноу диэн холера тарҕаныытын чинчийэр быраас үөрэтэн көрөн баран Темзаттан кирдээх ууну ылан тарҕатар уу колонкатыттан сылтаан ыарыы турбутун дакаастаабыт. Бу түгэни эһиилигэр биэс сыл ынаара өттүгэр таһаарбыт кинигэтин иккис таһаарыытыгар эбии киллэрэн биэрбит. Онон бу дакаастаммыт түгэн эпидемиология диэн билим саҕаланыытыгар биир сүрүн түбэлтэ быһыытынан көрүллэр.

### Күһүн, кыһын
* Балаҕан ыйын 26 — Кырыым сэриитин кэмигэр Англия, Франция уонна Осмааннар импиэрийэлэрин холбоһуктаах сэриилэрэ Севастополь куораты осаадалаабыттар. Куораты 11 ыйдаах көмүскээһин саҕаламмыт, түмүгэр куорат өстөөххө бэриллибитэ, сотору кэминэн эйэлээх сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммитэ.

* Ахсынньы 8 (урукку ааҕыынан сэтинньи 26) — Дьокуускайга икки аҥаар ый олорбут суруйааччы Иван Гончаров суол туруута сыарҕалаах атынан дьиэтин диэки аттаммыт. Петербурга кулун тутар 6 (олунньу 25) күнүгэр тиийбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1856

**1856** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 9 — Саха уобалаһын салайааччытынан бырабылыанньа үрдүкү сүбэһит хабалыара Николай Скрябин буолбут. Кини уобалаһы 1857 сыл кулун тутар 2 күнүгэр диэри салайбыта.
* Олунньу 11 — Британия Ост Ииндийэ хампаанньата Авад хоруолун бөрүстүөлтэн түҥнэрбит уонна Авад хоруоллугу бэйэтин сирдэригэр холбообут.

* Кулун тутар 30 
** Парижка эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит, Кырыым сэриитэ түмүктэммит. Туурсуйа Севастополь уонна союзниктарга бэриллибит атын Кырыым куораттарын оннугар Карс куораты ылбыт, Молдавия — Соҕуруу Бессарабия сорҕотун Дунаай өрүс алын тардыытын ылбыт.
** Александр II ыраахтааҕы Москуба дворяннарыгар крепостной быраабы "үөһэттэн" суох гынар санаалааҕын эппит.

* Ыам ыйын 22 — Москубаҕа Третьяковскай галерея тэриллибит.

* Бэс ыйын 2 — Амыр уонна Зея өрүстэрин силбэһиилэригэр Амыр уобалаһын киинэ Благовещенскай куората олохтоммут.

* Атырдьах ыйын 19 — АХШ айааччыта Гейл Борден (Gail Borden) *хойдубут үүтү* оҥоруу ньыматын патеннаабыт.

## Төрөөбүттэр
* тохсунньу 5 — Егор Дмитриевич Николаев (Улахан Дьөгүөрдээн), XIX үйэ иккис аҥаарыгар биллибит киһи (өлбүт сыла1888) — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ салайыныыларын туруорсубут, Степной Думаны сөргүтэ сатаабыт, земство институутун Саха Сиригэр киллэриини туруорсубут, Саха сиригэр холуобунай көскө ыытыы суох буоларыгар кылаатын киллэрбит киһи. Боотур Уус улууһун кулубата. Саха уһулуччулаах киһитэ Күлүмнүүр учууталынан билинэр киһитэ
* Тохсунньу 25 — Монастырев Василий Григорьевич — Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит учуутал.

* Кулун тутар 17 — Михаил Врубель, нуучча аатырбыт худуоһунньуга (1910 өлб.).

* Ыам ыйын 6 — Зигмунд Фрейд төрөөбүт.
* От ыйын 10 — физик Никола Тесла

## Өлбүттэр
* Олунньу 12 — Николай Лобачевскай — нуучча математига, неевклидовай геометрия айааччыларыттан биирдэстэрэ, университет үөрэҕириитин уонна дьону сырдатыы диэйэтэлэ.
* Муус устар 26 — Пётр Чаадаев (1794 төр.), нуучча бөлүһүөгэ, суруйааччы, түмэт дьайыксыт уонна публицист. Александр Пушкин киниэхэ туһаайан суруйбут хоһоонун Арассыыйаҕа оскуолаҕа бараллар.
1861

**1861** сыл.

## Туох буолбута
* «Айан саҥа сурунаала» диэн Парижка тахсар сурунаалга Уваровскай «Ахтыыларын» быһа тардыыта французтуу тылбаастанан «Сахалар дойдуларыгар айан» диэн төбөлөөх бэчээттэнэн тахсыбыта.
* Олунньу 19 — Александр II ыраахтааҕы «Крепостной быраабы ууратыы туһунан манифест» диэн докумуону таһаарбыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Александр II ыраахтааҕы *Крепостнойдары босхолуур туһунан манифест* таһаарбыт.
* Кулун тутар 18 — 4 сыллаах бэлэмнэнии кэнниттэн Александр II ыраахтааҕы Арассыыйаҕа крепостной быраабы суох гыммыт.

* Ыам ыйын 17 — Шотландияттан төрүттээх физик Джеймс Максвелл ньыматынан оҥоһуллубут бастакы өҥнөөх хаартысканы Лондоҥҥа көрдөрбүттэр.

* Атырдьах ыйын 20 — Дьокуускайга уобалас бырабылыанньатын иһинэн типография аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 7 — Рабиндранат Тагор (1941 өлб.), Ииндийэ суруйааччыта, бэйиэт, бөлүһүөк, Нобель бириэмийэтин лауреата (1913).

## Өлбүттэр
Алтынньы 2 - Уваровскай Афанасий Яковлевич - Саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта.
1864

**1864** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 31 — Москубаҕа «аһаҕас зоология саада» — зоопарка аһыллыбыт.

* Олунньу 12 — Москуба зоопарката аһыллыбыт.

* Ыам ыйын 21 — Арассыыйа Кавказ сэриитин бүппүтүнэн биллэрбит. Бу кэннэ элбэх чэркиэс (бэйэлэрин тылларынан адыыгтар) дойдуларыттан Осмаан Импиэрийэтигэр үүрүллүбүттэрэ.

* Атырдьах ыйын 22 — Бастакы Женева конвенцията түһэрсиллибит. Судаарыстыбалар сэриигэ бааһырбыт уонна ыалдьыбыт саллааттар уонна медиктэр көмүскэллээх буолуохтаахтарыгар сөбүлэспиттэр. Ону кытары Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара тэриллибит.

* Балаҕан ыйын 28 — *[[Бастакы Интернационал]]* төрүттэммит — Дойдулар ардыларынааҕы үлэһиттэр түмсүүлэрэ.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 14 — Ионова-Андросова Мария Николаевна (1864 — 1941), олоҥхоһут, ырыаһыт.

## Өлбүттэр
1865

**1865** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 6 — Санкт-Петербурга күн оройун бууска ытыытынан бэлиэтиир үгэс олохтоммут.

### Муус устар
* Муус устар 11 — өлөрүллүөн 3 хонук иннигэр АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн хара тириилээх дьоҥҥо быыбардыыр быраабы биэрэр туһунан тыл эппит.
* Муус устар 15 — АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн тыйаатырга Джон Уилкс Бут диэн артыыс бэстилиэтинэн ыппытын нөҥүө күнүгэр өлбүт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 17 — Электросвязь дойдулар ыккардыларынааҕы сойууһа олохтоммут.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 10 — Мюнхеҥҥа Рихард Вагнер «Тристан уонна Изольда» оператын аан бастаан көрдөрбүттэр.
* Бэс ыйын 16 — Нуучча сэриилэрэ Ташкены ылбыттар.

### От ыйа
* От ыйын 31 — Саха сирин губернатора Илин Сибиир генерал-губернаторыгар Дьокуускайдааҕы реальнай училищены реальнай прогимназияҕа кубулутар туһунан ходатайство туһэрбит.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 12 — Англия бырааһа Джозеф Листер бастакынан операция кэмигэр илиитин уонна инструменнарын соторго антисептик туттубут. Инньэ гынан хирургическэй операция кэнниттэн пациеннар өлүүлэрэ үс төгүл аччаабыт.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 18 — АХШ конституциятыгар кулуттааһыны суох оҥорор 13-с Көннөрүү ылыныллыбыт.
* Ахсынньы 24 — Ку-клукс-клан диэн расистыы тэрилтэ үөскээбит.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 1 — Прокопий Сокольников, саха бастакы идэтийбит быраастарыттан биирдэстэрэ.

* Ахсынньы 8 — Ян Сибелиус — биллиилээх фиинн композитора, дирижёр, педагог.
* Ахсынньы 30 — Редьярд Киплинг (1936 өлб.), суруйааччы, бэйиэт. "Маугли" ааптара.

## Өлбүттэр
1866 сыл

**1866** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 4 — Ишутинецтар Александр II ыраахтааҕыны өлөрө сатаабыттар. Бу дьон истэригэр Николай Странден диэн дворянин баара. Ытылларга ууруллан баран болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Дьыалатын хат көрөннөр 1871 сыллаахха Саха уобалаһын Дүпсүн улууһугар көскө ыыталлар. Манна кэлэн бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр, мэлииһэ туттарар, оҕолору ааҕарга-суруйарга үөрэтэр. Ол оҕолор истэригэр кэлин Күлүмнүүр диэн биллибит улуус суруксутун уола Баһылай Никифоров баар этэ. 1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар.
* Ыам ыйын 2 — Испания уонна Перу ыккардыларыгар Кальяо аттынааҕы кыргыһыы буолбут.
* Ыам ыйын 24 — Александр Пушкин олохтообут отут сыл тухары тахсыбыт «Современник» сурунаал тахсыытын цензура тохтоппут.

* От ыйын 27 — Атлантиканы туоруур бастакы телеграф хаабылын Ирландияттан Ньюфаундлэнд арыытыгар диэри (билиҥҥитэ Канаада сирэ) тарпыттар.

* Атырдьах ыйын 26 — Шамиль Арассыыйа ыраахтааҕытыгар андаҕар биэрбит.

## Төрөөбүттэр
* Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт
* Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр, Саха сирин уһулуччулаах общественнай, политическэй диэйэтэлэ
* Захаров Тимофей Васильевич — Чээбий (1866 — 1931), аатырбыт олоҥхоһут.
* Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.

* Сэтинньи 12 — Сунь Ятсен  (1925 өлб.), — кытай революционера, Гоминьдан баартыйатын төрүттээччитэ, Кытайга саамай ытыктанар бэлиитикэ диэйэтэллэриттэн биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
1863

**1863** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 10 — Лондоҥҥа аан дойдуга бастакы метрополитен бастакы лиинийэтэ аһыллыбыт.
* Тохсунньу 22 — Польшаҕа, Литваҕа уонна Беларуська Арассыыйа былааһын утары *Тохсунньутааҕы өрө туруу* саҕаламмыт. Бу өрө туруу хам баттаммытын кэннэ элбэх киһи көскө ыытыллыбыта, ол иһигэр Саха сиригэр.

### Олунньу
* Олунньу 17 — Женева гражданнарын бөлөҕө "Бааһырбыттарга көмөлөһөр норуоттар ыккардыларынааҕы кэмитиэт" тэрийбит, кэлин бу тэрилтэ Кыһыл Кириэс кэмитиэтэ диэн ааттаммыта.

### Муус устар
*Муус устар 17 — Суутунан таһыйары бобор туһунан Ыйаах тахсыбыт. Ол гынан баран бааһынайдары, штрафной саллааттары, сыылынайдары уонна хаатаргаҕа сылдьар дьон таһыллалларын бу Ыйаах уларыппатах.
* Муус устар 26 — Тохсунньутааҕы өрө туруу: поляк өрө турааччылара Новая Весь аннынааҕы кыргыһыыга импиэрийэ сэриилэрин кыайбыттар.
* Муус устар 29 — Арассыыйаҕа таһыйыыны хааччахтаабыттар.

### Ыам ыйа
*Ыам ыйын 22 (эргэ истиилинэн ыам ыйын 10) күнүгэр Дьокуускайы улахан халаан уута ылбыт. Бастаан куорат соҕуруулуу-арҕаа өттө ууга барбыт. Икки хонугунан намыһах сиргэ турар дьиэлэр сарайдарыгар диэри ууга барбыттар, даллар отой көстүбэт буолбуттар.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 25 — Сёгун Токугава Японияттан кэлии дьону барыларын үүрэргэ ыйаахтаабыт.

* Бэс ыйын 30 (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) — Арассыыйа импиэрийэтигэр үрдүк үөрэх туһунан саҥа ыйаах тахсыбыт, дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубут (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн).

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 27 — Санкт-Петербургка Софья Люгебиль Арассыыйаҕа бастакы уһуйааны тэрийбит.

### Алтынньы
* Алтынньы 3 — АХШ бэрэсидьиэнэ Авраам Линкольн сэтинньи төрдүс чэппиэригэр *Махтаныы күнүн* бэлиэтииргэ уурбут.
* Алтынньы 29 — Швейцарияҕа Кыһыл Кириэс уопсастыбата тэриллибит.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 19 — Англия айааччыта Фредерик Уолтон линолеуму патеннаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 1 — Пьер де Кубертен — Франция учуутала уонна устуоруга. Аныгы Олимпия оонньууларын төрүттээччитэ, Аан Дойду Олимпия кэмитиэтин олохтооччута уонна бэрэсидьиэнэ.
* Тохсунньу 17 — Константин Станиславскай — нуучча сэбиэскэй тыйаатыр диэйэтэлэ, артыыс, режиссёр, педагог, ССРС бастакы норуодунай артыыһа. Кини аатырбыт тыллара — "Не верю!".

* Кулун тутар 12 — Владимир Вернадскай — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туhунан үөрэх айааччыта, Украина наукаларын академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ.

* От ыйын 30 — Генри Форд — АХШ инженерэ уонна урбаанньыта. 1896 сыллаахха Форд Мотор хампаанньатын олохтообут.

* Атырдьах ыйын 31 — нуучча фотограба Сергей Михайлович Прокудин-Горскай
* Борисов Тихон Петрович — Ырыа Тиихэн (1863 - 1917), аатырбыт олоҥхоһут.

## Өлбүттэр
* Атырдьах ыйын 13 — Эжен Делакруа (1798 төр.), француз худуоһунньуга.
1868

**1868** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 3 — Дьоппуоҥҥа император былааһа сөргүтүллүбүт (Мэйдзи реставрацията).
* Кулун тутар 6 — Дмитрий Менделеев Россия химия уопсастыбатыгар Периодтаах таабылын бастакы барылын көрдөрбүт.
* Муус устар 11 — Японияҕа сёгунаты суох гыммыттар: урукку сегун Токугава Ёсинобу Эдо бөҕөргөтүүтүн импэрээтэр сэбилэниилээх күүстэригэр арыйан биэрбит.

* Бэс ыйын 23 — Америкаҕа Кристофер Лэтем Шоулз бэчээттиир массыыҥканы айбыт. Кини сотору кэминэн түргэнник бэчээттииргэ табыгастаах QWERTY-клавиатураны айбыта.
* Бэс ыйын 28 — Бухара эмирэ бэйэтин Арассыыйа вассаалынан билиммит.

* От ыйын 17 — Япония киинэ Киото куораттан Токиоҕа көспүт.

* Сэтинньи 18 — учуонай Дмитрий Менделеев көҕүлээһининэн Нуучча химияҕа уопсастыбата тэриллибит.
* Сэтинньи 1 — Дьокуускай епискоба Үөһээ Дьааҥыга уонна Халыма уокуруктарыгар айаҥҥа туруммут. Бу сырыытыгар таҥараһыт аара баар таҥара дьиэлэрин туруктарын, үлэлэрин-хамнастарын көрүтэлээн ааспыт.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 28 — Максим Горькай, нуучча сэбиэскэй суруйааччыта (өлб. 1936).
* Ыам ыйын 19 — Николай Александрович Романов, Россия императора, Александр III уола.

* Бэс ыйын 10 — Виктор Курнатовскай — өрөбөлүссүйэниэр, Латвияҕа төрөөбүт нуучча бастакы марксистарыттан биирдэстэрэ, Дьокуускайга көскө олорон сэбилэниилээх өрө турууну тэрийэ сатаабытын иһин Забайкальеҕа хаатыргаҕа ыытыллыбыта.
* Бэс ыйын 16 — Виктор Курнатовскай — өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи, Дьокуускайга көскө сылдьан 1904 сыллаахха Романовка диэн устуоруйаҕа биллибит сэбилэниилээх утарсыыны тэрийбитэ.

* Атырдьах ыйын 10 — Ху́го Э́ккенер (ниэм. Hugo Eckener; 14.8.1954 өлб.) — ньиэмэс салгыҥҥа көтөөччүтэ (воздухоплаватель). 1929 сыллаахха кини салайар дирижабла Дьокуускай үрдүнэн көтөн ааспыта, оччотооҕу куораты салгынтан киинэҕэ устубута.

* Алтынньы 4 — Петр Афанасьев — түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, Дүпсүн улууһун кулубата, "Сахалар сойуустарын" тэрийсээччи. Cири хорутан бурдук, оҕуруот ыһыытын пропагандалаабыт, тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах техниканы маҥнайгынан боруобалаан дьон туһанарыгар холобур буолбут. Ону кытары сири нүөлсүтэр соруктаах Саха сиригэр бастакы аһыллар-сабыллар быһыты туттарбыт уонна кыыл-сүөл түмэлин арыйан үлэлэппит киһи.

* Абрамов Николай Алексеевич — Кынат (1868—1941), биллиилээх олоҥхоһут.
* Бурнашев, Иннокентий Иванович — Тоҥ Суорун (1868—1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.

## Өлбүттэр
* Олунньу 29 — Джоаккино Антонио Россини, итальянскай композитор (төр. 1792).
* Бэс ыйын 1 — Джеймс Бьюкенен, АХШ президенэ 1857—1861 сс. (төр. 1791).
* От ыйын 16 — Дмитрий Писарев, нуучча литэрэтиирэтин кириитигэ (1840 төр.). XIX үйэ 60-с сылларыгар нуучча литэрэтиирэтигэр Бүлүү куоракка көскө олорбут Чернышевскай уонна Добролюбов кэннилэриттэн үһүс улуу кириитик.

## Быһаарыылар
1869

**1869** сыл.

## Туох буолбута
* I Ватикан Собуора үлэтин саҕалаабыт.

### Кулун тутар
* кулун тутар 1 — Арассыыйа импиэрийэтэ. Д. И. Менделеев Периодическэй тиһилигин бастакы барылын таһаарбыт.

* Кулун тутар 18 — Нуучча химиятын уопсастыбатын мунньаҕар Д. И. Менделеев аатыттан Н. А. Меншуткин элэмиэннэр атомнарын ыйааһыныттан кинилэр свойстволара тутулуктааҕын туһунан биллэриини оҥорбут (кэлин Периодическай систиэмэ табылыыссата диэн аатынан биллибитэ).

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 8 — Чикаготтан сылдьар Айвз Макгаффни пылесоһу патеннаабыт.

### От ыйа
* от ыйын 26 — Британия Ирладияҕа баар Англиканскай таҥара дьиэтин боппут.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 22 — Австрияҕа аан дойдуга бастакы почта открыткаларын таһаарбыттар.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 11 — Австралияҕа Виктория штат олохтоох омуктарын "көмүскүүр" туһунан сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан бырабыыталыстыба олохтоохтор бэйэлэрэ уонна оҕолоро ханна олороллорун хонтуруоллуур кыахтаммыта. Тиһэҕэр, оҕолору күүстэринэн дьонноруттан былдьаан, интэринээттэргэ көһөртөөн «уоруллубут көлүөнэлэр» баар буолууларыгар тириэрдибитэ.
* Сэтинньи 16 — Эгиипэккэ Сир Орто байҕалын Кыһыл байҕалы кытта холбуур Суэц ханаала аһыллыбыт.
* Сэтинньи 17 — Эгиипэккэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга Средиземнай уонна Кыһыл байҕаллары холбуур Суэц ханаала аһыллыбыт. Ханаалы Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутан саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ. Ханаал уһуна 163 километр, кэтитэ ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 18 — Сулейман Стальскай (дьиҥнээх араспаанньата Гасанбеков; 1937 өлб.), лезгин ашуг бэйиэтэ, Дагестаан норуодунай бэйиэтэ.

* Ыам ыйын 25 — Тимофеев-Теплоухов Иннокентий Гурьевич (1869 - 1962), аатырбыт олоҥхоһут.

* Балаҕан ыйын 29 — Густав Ми — ньиэмэс физигэ.

* Алтынньы 2 — Моhандас Карамчанд Ганди
* Ахсынньы 31 — Анри Матисс, Франция уруhуйдьута

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 27 — Василий Никифоров — Дүпсүн улууһун ыстаарыһата, Күлүмнүүр аҕата.
1862

**1862** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 20 — Луи Пастер уонна Клод Бернар олох бэйэтэ үөскүүрүн туһунан түөрүйэ олоҕо суоҕун дакаастыыр уопуту түмүктээбиттэр.

* Ыам ыйын 22 — Арассыыйа импиэрийэтигэр «Хайа биистэрин бүтэһиктээхтик бас бэриннэрэргэ … Хапхаас сиһин арҕаа өттүгэр Кубаан казаактарын уонна Арассыыйа атын олохтоохторун олохсутар туһунан» балаһыанньа тахсыбыт.

* Бэс ыйын 19 — АХШ Кэнгириэһэ кулуттааһыны боппут. Бу кэмҥэ гражданскай сэрии хайыы-үйэ буола турара.

* От ыйын 1 — Арассыыйа судаарыстыбатын бибилэтиэкэтэ олохтоммут, ол саҕана Москубатааҕы публика түмэлин бибилэтиэкэтин быһыытынан.

* Атырдьах ыйын 26 — өр сылларга Дүпсүн улууһугар олорбут Нөмүгүттэн төрүттээх Василий Никифоров бэйэтин дьиэ кэргэнинээн Тэбиик нэһилиэгэр суруйар туһунан көрдөһүү киллэрбит. Ол сыл Дүпсүн улууһун ыстаарыһата буолбут. Бу — саха чулуу киһитин Күлүмнүүр аҕата.

* Балаҕан ыйын 20 — Санкт-Петербурга Арассыыйа бастакы консерваторията олохтоммут.

* Балаҕан ыйын 22 — АХШ-га Гражданскай сэрии кэмигэр бэрэсидьиэн Авраам Линкольн дойду иһигэр баар кулуттары барыларын босхолуур прокламация таһаарбыт.

* Сэтинньи 13 — Льюис Кэрролл күннүгэр суруйбут: «Алиса туһунан остуоруйаны суруйан эрэбин, Ороһооспоҕо бүтэрбит киһи дии саныыбын».

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 23 — Давид Гильберт — биллиилээх ниэмэс математига.
* Муус устар 14 — Пётр Столыпин (1911 өлб.), нуучча судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, ис дьыала миниистирэ, Арассыыйа премьер-миниистирэ (1906—1911), аграрнай реформа көҕүлээччитэ.

## Өлбүттэр
1870

**1870** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 10 — Америкаҕа Джон Д. Рокфеллер Standard Oil диэн ньиэп хостуур хампаанньаны тэрийбит. Бу хампаанньа биир кэмҥэ ньиэп хостооһунугар аан дойдуга монополист буола сылдьыбыта. Кини арахсыытыгар үөскээбит хампаанньалар ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips уо.д.а. билигин да аан дойдуга саамай улахан ньиэп хостуур тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэллэр.

* Ыам ыйын 29 — Арассыыйа миниистирдэрин кэмитиэтин быһаарыытынан Оренбург генерал-күбүрүнээтэрэ башкиирдары Сибииргэ ыытар быраабын бигэргэппиттэр. 1887 сыллаахха Саха уобалаһыгар дьиэ кэргэттэрин  кытта көскө кэлбит башкиирдар ахсааннара 3 тыһ. тиийбит.

* От ыйын 18 — Арассыыйаҕа забастовканы эрдэттэн тохтотор туһунан циркуляр тахсыбыт, күбүрүнээтэрдэр көҕүлээччилэри ыраах күбүөрүнэлэргэ көскө ыытар быраабы ылбыттар.
* От ыйын 19 — Ватикааҥҥа баар Сибэтиэй бөрүстүөл римнээҕи папа аньыыта-харата суоҕун туһунан догмааты бигэргэппит.

* Балаҕан ыйын 1 — *Седан кыргыһыытыгар* Пруссия Францияны быһаарыылаахтык кыайбыт. Бу кыайыы Германия судаарыстыбалара холбоһоллоругар улахан суолталаах этэ.

* Балаҕан ыйын 19 — Франция уонна Пруссия сэриитин кэмигэр пруссактар Париж куоратын төгүрүйбүттэр. Түөрт ый тухары төгүрүктээһин кэнниттэн Париж бэриммитэ.

* Балаҕан ыйын 20 — Италия холбонуута түмүктэммит. Италия сэриилэрэ *Папа Судаарыстыбатын* ылбыттар уонна Римҥэ киирбиттэр. Папа Пий IX ону билиммэтэх уонна дыбарыаһыттан  Ватикан томторугар көһөн тиийэн олохсуйбут.

## Төрөөбүттэр
* Порядин Афанасий Семенович (1870 - 1956), саха фольклорын хомуйааччы.

* Муус устар 22 — Владимир Ленин (1924 с. өлб.), Арассыыйа революционера, сэбиэскэй политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэл.

* Бэс ыйын 13 — Жюль Борде (1870 — 6.4.1961) төрөөбүт, Бельгия бактериолога. Кини аатынан билигин *бордетелла* диэн бактерия ааттанар.

* Атырдьах ыйын 31 — Мария Монтессори — Италия бырааһа, педагог, учуонай, философ, гуманистка. ЮНЕСКО XX үйэҕэ педагогикалыы өй-санаа ньыматын тобулбут түөрт педагогтарыттан биирдэстэрэ (1952 өлб.)

* Алтынньы 22 — Иннокентий Сивцев - Мытыйыкы — худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы, география уонна краеведение чинчийээччитэ.

## Өлбүттэр
* Бэс ыйын 9 — Чарльз Диккенс (1812 төр.), Англия суруйааччыта.

* Сэтинньи 12 — Манчаары Баһылай көскө Марха улууһугар олорон 65 сааһыгар өлбүт.
Тутулуга суох буолуу

**Тутулуга суох буолуу** диэн дойду эбэтэр ил олохтоохторун бэйэлэрин бэйэ салалталара. Суверенитет баар буолуохтаах.
1871

**1871** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 28 — Франция-Пруссия сэриитигэр Париж осадата тупсуунан түмүктэммит. Сэриини Пруссия уонна кини ньиэмэс кыттыгастыылара быһаарыылаахтык кыайбыттар.
### Кулун тутар
* Кулун тутар 18 — Парижтааҕы коммуна (кулун тутар 18 — ыам ыйын 28 кк.). Бу күн коммуна олохтонуутун туһунан прокламация бэчээттэммит.
* Кулун тутар 21 — Отто фон Бисмарк Германия импиэрийэтин бастакы рейхсканцлера буолбут.
* Кулун тутар 26 — Париж коммунатын сэбиэтигэр быыбар буолбут.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 21 — Франция сэбилэниилээх күүстэрэ Париж коммунатыгар кимэн киирбиттэр. Биир нэдиэлэ тухары буолбут кыргыһыыга 20 000 кэриҥэ коммунар өлбүтэ, 38 000 хаайыллыбыта.

* Ыам ыйын 28 — нэдиэлэ тухары барбыт кырыктаах кыргыыһылар түмүктэригэр Париж коммуната урусхалламмыт. 25 тыһ. коммунар өлбүт, 40 тыһ. кэриҥэ киһи хаайыыга угуллубут уонна Саҥа Каледонияҕа уонна Алжирга хаатыргаҕа ыытыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 10 — боронсуус суруйааччыта Марсель Пруст

## Өлбүттэр
* Олунньу 16 — Шамиль Имам (1797 төр.), Хапхаас олохтоох омуктарын баһылыга, Хотугу Хапхаас имамаатын салайааччыта.
1872

**1872** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 5 — Джордж Вестингауз пневматика туормаһы патеннаабыт.

* Бэс ыйын 11 — Москубаҕа Бастакы бүтүн Арассыыйатааҕы политехническай быыстапка аһыллыбыт. Бу быыстапка матырыйааллара эмиэ бу сылга Политехническай түмэл аһылларыгар туһаныллыбыттар.

## Төрөөбүттэр
* Черканова Дарья Сидоровна — Чааркааннаах Даарыйа (1872 - 1967), олоҥхоһут.

* Бэс ыйын 6 — ньиэмэс принцессата Аликс фон Гессен-Дармштадт, кэлин Арассыыйа ыраахтааҕытын кэргэнэ Александра Федоровна (1918 өлб.).
* От ыйын 16 — Норвегия чинчийээччитэ уонна айанньыта Руаль Амундсен (1928 өлб.).

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 13 — Лүдвиг Фейербах — ниэмэс филосова уонна материалиhа.
1873 сыл

**1873** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 22 — Испания дойдутун мунньаҕа Пуэрто-Рикоҕа кулуттааһыны суох гыммыт.
* Ыам ыйын 20 — Ливай Страусс (Levi Strauss) уонна Джэйкоб Дэвис (Jacob Davis) сиэбигэр алтан сөкүлүөпкэлээх күөх ыстааҥҥа АХШ патенын ылбыттар. Бу түгэн джинсы төрөөбүт күнүн быһыытынан биллэр.

* Бэс ыйын 5 — Илин Африкаҕа Улуу Британия күһэйиитинэн Занзибар султаана улахан кулут ырыынагын саппыт.

* Бэс ыйын 18 — суфражистка (фр. suffrage — талар быраап) Сьюзен Энтони АХШ бэрэсидьиэнин быыбарыгар кытта сатаабытын иһин 100 дуолларга ыстырааптаммыт. Өчөһөн ыстыраабын төлөөбөтөх. Дьахталлар быыбарга кытталлара аан дойду үрдүнэн бобуулаах этэ, холобур, Арассыыйаҕа бу быраабы аан бастаан Финляндия Улуу княжествотын үөрэхтээх дьахталлара 1906 сыллаахха ылбыттара (оттон импиэрийэ атын сирдэригэр — 1917 сыл муус устар 15 күнүгэр).

* Атырдьах ыйын 24 — Хива Арассыыйаттан тутулуга суоҕун биллэрбит.

* Атырдьах ыйын 30 — Австрия чинчийээччилэрэ Юлиус Пайер уонна Карл Вейпрехт Хотугу Муустаах далайга *Франц-Иосиф Сирэ* архипелагы арыйбыттар. Бу билигин Арассыыйа биир саамай хотугу территорията.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 1 — Афанасий Рязанскай — Амма улууһун бастакы кулубата.
* Тохсунньу 15 — Иван Бабушкин — нуучча идэтийбит өрөбөлүссүйүнүөрэ, Саха сиригэр Дьааҥыга көскө ыытыллыбыта. 1973 сыллаахха Дьокуускайга Иван Бабушкин аатынан уулусса ааттаммыта.

* От ыйын 1 — Илья Башарин  (1928 өлб.) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар..

* От ыйын 11 күнүгэр (урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча хаһаагын дьиэ кэргэнигэр Пётр Староватов төрөөбүт. Бу киһи Бүлүүгэ учууталлыы олорон 1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска бастакы 4 Үлэ дьоруойдарыттан биирдэстэрэ буолбута.

## Өлбүттэр
*Ыам ыйын 8 — Дьон Стюарт Милл, Британия филосова
1874

**1874** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 6 — Арҕаа Хаҥалас улууһугар бастакы оскуола аһыллыбыт (билигин М.Е. Николаев аатынан Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинэ, Хаҥалас улууһа).
* Тохсунньу 13 — Арассыыйа аармыйатыгар *рекрутунан хомуур* оннугар *призывтаах хомуур* олохтоммут. Ол саҕана нуучча аармыйатыгар христианскай итэҕэллээх дьон уонна иудейдэр ыҥырыллаллара, онтон мусульманнар, буддистар, көс туора урдустар (инородецтар) ыҥырыллыбаттара. Сатыы сэриигэ сулууспа болдьоҕо 6 сыл этэ, онтон флотка — 7 сыл.

* От ыйын 1 — Шоулз уонна Глидден бэчээттиир масыыҥкалара атыыга тахсыбыт, бу бастакы урбаан өттүнэн ситиһиилээх масыыҥка этэ.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 7 — Попов Иван Васильевич (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.

* Атырдьах ыйын 22 — Макс Шелер — ниэмэс идеалист-бөлүөһүөгэ, аксиологияны, билии-көрүү социологиятын уонна философия антропологиятын туспа дисциплина быһыытынан төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

* Сэтинньи 4 — Александр Васильевич Колчак, гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1875

**1875** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 5 — Парижка аатырбыт Гарнье операта аһыллыбыт.

### Олунньу
* Олунньу 25 — Кытайга түөрт саастаах Гуансюй импэрээтэр буолбут. Цин династия онус импэрээтэрэ. 1908 сыллаахха диэри бүрүстүөлгэ олорбута эрээри, урукку импэрээтэр ойоҕо Цыси дьайыыта суох 1889 сылтан 1898 сыллаахха диэри эрэ ыраахтааҕылаабыта.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 7 — Нуучча-дьоппуон сөбүлэҥинэн Курил арыылара Японияҕа бэриллибиттэр, Сахалины Арассыыйа ылбыт.

* Ыам ыйын 20 — Париж куоракка аатырбыт «Метрическэй Конвенцияны» ылыммыттар.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 25 — Англия моряга Мэтью Уэбб бастакынан Ла-Манш силбэһиитин харбаан туораабыт, бириэмэтэ — 21 чаас 45 мүнүүтэ.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 10 — Арассыыйа импиэрийэтин сэриитэ Коканд куораты ылбыт.

## Төрөөбүттэр
* Семенов Платон Саввич (1875—1963) — олоҥхоһут

## Өлбүттэр
* От ыйын 23 — Айзек Меррит Зингер — АХШ айааччыта, киэҥник тарҕаммыт иистэнэр массыына оҥорбут киһи.
1877

**1877** сыл.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
* Тохсунньу 7 — Марха улууһун Ньурба сэлиэнньэтигэр алын сүһүөх оскуолата аһыллыбыт.
### Кулун тутар
*кулун тутар 4 — Петр Ильич Чайковскай «Лебединое озеро» балета аан бастаан көрдөрүллүбүт.
*кулун тутар 24 — Арассыыйа осмааннар империяларыгар сэриини биллэриитэ.
### Муус устар
* Муус устар 24 — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Бу икки сыл кэриҥэ салҕаммыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Кавкаазка дьайыытын күүһүрдүбүтэ (Карс уонна Батум кириэппэстэри баһылаабыта, Буджак уобалаһын холбоммута). Румыния, Сиэрбийэ уонна Черногория тутулуга суох буолууларын сөргүппүттэрэ, Болгария 5 үйэлээх осмаан баһылааһыныттан босхоломмута.

### Ыам ыйа
*ыам ыйын 1 — Японияҕа Кыһыл кириэс уопсастыбата тэриллибит (Japanese Red Cross Society).

* Ыам ыйын 6 — Иирбит Сылгы диэн оглала-лакота биис-уустар баһылыктара Небраскаҕа АХШ сэриилэригэр бэриммит.

* Ыам ыйын 10 — Румыния Осмаан Импиэрийэтиттэн тутулуга суоҕун биллэрбит.
* Ыам ыйын 23 — Румыния княжествота Туурсуйа импиэрийэтиттэн толору тутулуга суох буолбутун биллэрбит.

### Атырдьах ыйа
*атырдьах ыйын 12 — Америка астронома Асаф Холл Марс аргыстарын арыйбыт, Фобос уонна Деймос диэн ааттаабыт.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 6 — Томас Эдисон аан бастакы фонограмманы оҥорбут.
* Ахсынньы 10 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ: Нуучча аармыйата Плевна куораты 5 ый төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. 25 000 тыыннаах хаалбыт туурак бэриммит. Сэрии түмүктэнэригэр уонна Болгария босхолоноругар быһаарыылаах кыайыы буолбута.
* Ахсынньы 31 — Нуучча-Туурак сэриитин кэмигэр Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Ташкессен аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар.

Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.

Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 4 — Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
* Кулун тутар 11 — Афанасьев Николай Егорович, саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* Кулун тутар 16 — Өксөкүлээх Өлөксөй — саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, бэйиэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.

* Атырдьах ыйын 8 — Александр Ханжонков (1945 өлб.), нуучча бастакы киинэ промышленнига.

* Балаҕан ыйын 11 — Феликс Дзержинскэй (1926 өлб.) — революционер, Польшаттан төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

* Сэтинньи 10 — Васильев Виктор Николаевич, этнограф.

## Өлбүттэр
1878

**1878** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 4 — Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78): Болгария киин куората София Осмааннартан босхоломмут.
* Тохсунньу 16 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878): Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут.

### Олунньу
* Олунньу 19 — Америка айааччыта Томас Эдисон фонограбы патеннаабыт.
* Олунньу 26 — Франция филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн *микроб* диэн тиэрмини айбыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ Болгария Осмаан импиэрийэтиттэн тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт.

### От ыйа
* От ыйын 5 — Саха уобалаһын дьаралыга бигэргэтиллибит.
* От ыйын 13 — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: Сербия, Черногория уонна Румыния Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 21 — Дьокуускайга бастакы паарынан хамсыыр «Лена» борохуот кэлбит.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 31 — Мустафа Маһмудов — азербайдьаан уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ.

* Олунньу 19 — Емельян Ярославскай — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС-ка итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини 1913 с. бэс ыйын 14 (27) күнүттэн 1917 сыл ыам ыйыгар дылы Дьокуускайга көскө олорбута.

## Өлбүттэр