Айыылар ыҥыран ылаллар

Өй-санаа үөрэхтэрэ тыыннаах киһи уонна өлбүт киһи өйдөрө-санаалара уратыларын таба арааран туһаналлара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Тыыннаах уонна өлбүт киһи өйдөрө-санаалара тус-туспалар, Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойду диэн ааттанар тус-туспа дойдуларга сылдьаллар, уларыйар уратыларынан көрөн икки аҥы арахсаллар: 

1. Тыыннаах киһи өйө-санаата.

2. Өлбүт киһи өйө-санаата.

Бу уратылары төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:

1. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата икки өрүтүн үөскэтэллэр, ол иһин эт-сиин баарын, салгыны тыынан ыларын иһин тыыннаах диэн быһаарыллан этиллэр. Салгыны тыыныы киһи олоҕор олус улахан суолталаах, 7 мүнүүтэ устата киһи тыыммата даҕаны өлөн хаалара тыыны харыстаныы улахан суолтатын биллэрэр. Киһи тыыннаах эрдэҕинэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылан туһанарыттан уларыйа, эбиллэ, көҕүрүү турар уратылаах. Ону-маны саныы сылдьара, оҥорон көрөрө хаһан да хаалбат, араас санаалар киириэхтэрин сөп. Тыыннаах киһи саныыр санаата баҕатын хоту уларыйар, тупсан биэрэр кыахтанар.

Тыыннаах киһи санаатын хайа эрэ диэки салайыан, күүһүрдүөн оҥорор быһыыга кубулутуон сөбүн тэҥэ, суох оҥоруон, умнан, хаалларан кэбиһиэн сөп. Киһи буолууну ситиһиини, олоҕу киһи быһыылаахтык олорууну тыыннаах киһи эрэ ситиһэр.

2. Өлбүт киһи этэ-сиинэ өлөрүттэн өйө-санаата эньиэргийэ ылара тохтоон уларыйбат турукка киирэр уонна туспа баран үгэстэринэн арахсан айыы буолар. Өлбүт киһи бу өйө-санаата тосту уларыйыытын сахалар үөрэтэн билэн айыы буолуу диэн ааттыыллар. Өлбүт киһи өйө-санаата атыттартан уратытынан, маарыннаабатынан уларыйбат турукка киирэн туспа айыы буоларыттан өр кэмҥэ сүтэн хаалбакка үгэстэринэн арахсаннар тус-туспа сылдьаллар.

Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолан уһуннук сылдьарын түүлгэ киирэн хаһан баҕарар көстөллөрүнэн быһаарыллар. Түүлгэ киирэн өлбүт төрөппүттэр көстүүлэрэ киһини аан бастаан сэрэтэр, харыстыыр аналлаахтарын билэн таба тойонноон туһаныы эрэйиллэр.

Айыылар угуйар, ыҥырар күүстээхтэр. Тыыннаах киһи өйүн-санаатын ыҥыран ылыахтарын сөп. Түүлгэ өлбүт киһи ыҥырара тыыннаах киһиэхэ олус кутталлаах түүл буолар. Бу ыҥырарын ылынан батыһан бардахха өлүү буолуон сөбө киһини сэрэтэр, өлбүт дьон, айыылар диэки аһара чугаһаан хаалар кутталлааҕын биллэрэр аналлаах.

Өлбүт дьон айыы буолбут өйдөрүн-санааларын улаханнык ааттаан ыҥырыы кэлэ, биллэ сылдьалларыгар тириэрдэрэ куһаҕаны үөскэтиэн сөп. “Бүлүүһэни сүүрдүү” диэн таҥхаҕа өлбүт киһини ааттаан ыҥырыы уонна араас ыйытыктары биэрии оҥоруллара айыылары уйгуурдуу, аймааһын, кэлэ, биллэ сылдьалларыгар тириэрдии буолар. 

Маннык таҥхалааһын кэнниттэн өлбүт дьон куттара арахсан Анараа дойдуларыгар кыайан барбакка хаалан хаалыахтарын араас иччи-лэргэ кубулуйуохтарын, туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп. Таҥха кэнниттэн дьон айаннаан иһэн массыына абаарыйатыгар түбэспиттэрэ биллэр, ону тэҥэ, араас сыыһа-халты туттунууларга түбэһэн киһи олоҕо кылгааһыныгар тириэрдиэхтэрин эмиэ сөп.

Бэйэлэрэ айыы буола сатаабыт, айыы диэн тылы элбэхтик, дорҕоонноохтук саҥара сылдьыбыт В.Кондаков, Тэрис уонна С.Попов саҥа сааһыран иһэн үлэлэрин үгэнигэр өлбүттэрэ, айыыларыгар барбыттара. Айыы уола диэн ааттаммыт талааннаах ырыаһыт букатын эдэригэр өлбүтэ. Айыы диэн улахан сэрэхтээх, улаханнык саҥарыллыбат, киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэх тыл буолар. 

Саха сиригэр 2007 сыллаахха 459 киһи бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ, ол иһигэр 392 эр киһи, 67 дьахтар. Оттон 2006 сыллаахха – 443 (355 эр киһи, 88 дьахтар), 2005 сыллаахха – 459 (391 эр киһи, 68 дьахтар), 2004 сыллаахха – 469 (390 эр киһи, 79 дьахтар). 2003 сыллаахха – 463 (390 эр киһи, 73 дьахтар), 2002 сыллаахха – 471 (387 эр киһи, 84 дьахтар). Саха сиригэр бэйэҕэ тиийинии аһара үрдүгүн чинчийээччилэр сурукка киллэрэннэр син биллэллэр. Бэйэҕэ тиийинии сүрүн төрдө – эдэр киһиэхэ олоххо тыыннаах итэҕэл, эрэл, тулуур уонна дьулуур ситэри сайдыбатаҕар сытар. (1,7).

Айыы буола сатыыр санаа улаатыыта оҕону бэйэтигэр тиийинэр санаатын улаатыннаран кэбиһиэн сөп. Билигин Саха сиригэр эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ “айыы үөрэҕэ” диэн секта оҕолорго оҥорор олус куһаҕан сабыдыала буолар.

Саха сиригэр “Тэтим” радио тэриллиитигэр “айыы үөрэҕэ” оҥорор “Аламай күҥҥэ айхал” диэн айыы буолууга ыҥырар, куһаҕан дьа-йыыны оҥоро сылдьар передачаны тохтоппуттара. Көрсүө, сэмэй, үлэһит саха дьонун айыыны оҥорууга, сиэри таһынан барыыга ыҥыра сатааһын улахан сыыһа буоларын билэллэриттэн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар үлэһиттэр киирэн биэрбэттэр. 

Бу быһаарыылары тэҥэ, киһи саҥаны айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара элбээн хаалара өссө улахан куһаҕаннары оҥорор. Айыыны оҥорор санаалаах эдэр киһи кыахтаах массыынаҕа олордоҕуна суол быраабылата диэни умнар, аһара барар санаата таһынан баран абаарыйаны оҥоруон сөп. Өй-санаа бу уратытын билэн сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан оҕо улаатан иһэн аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһи буолууну ситиһэрин үөскэтэллэр.

Саха дьоно өлбүт киһи уҥуоҕар үс сыл кэнниттэн сылдьыбаттара тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын туспаларын билэл-лэриттэн тутулуктаах. Бу өйдөр-санаалар уратылара улаханын иһин тус-туспа дойдуларга сылдьаллар диэн үөрэтэллэр:

А. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара Бу дойдуга сылдьар. 

Б. Өлбүт, айыы буолбут дьон өйдөрө-санаалара Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьарын сахалар билэллэр.

Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара, ол аата айыылар бэйэлэригэр ыҥыран ыллахтарына киһи өлөрө тиийэн кэлэрэ өй-санаа үөрэҕэ табатын, кытаанаҕын, киһини ханна да халбаҥнаппатын биллэрэр. Хас биирдии төрөппүт оҕотун өйүн-санаатын харыстаан сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһан иитэрэ, үөрэтэрэ эрэйиллэр.

Тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара маннык арахсарын киһи барыта билэн туһана сылдьара ирдэнэр. Өлбүт дьону умнуу, элбэхтик санаабат буолуу тыыннаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буоларын тутуһа сырыттахха олох уһуурун ситиһии табыллар.

Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ Бу дойдуну Орто дойду диэн, онтон Ол эбэтэр Анараа дойдуну икки аҥы арааран Үөһээ уонна Аллараа дойдулары үөскэппиттэрэ. Үчүгэй уонна куһаҕан санаалары тус-туспа араарар сыалтан бу дойдулары үөскэппиттэрэ эрээри, олоххо санаа үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан араарыллыбатыттан ким эрэ эттэҕин аайы бииргэ сылдьаллара суох буолан хаалбатын “Үчүгэй уонна куһаҕан куустуспутунан сылдьаллар” диэн өс хоһооно биллэрэр.

Тыыннаах, Бу эбэтэр Орто дойдуга олорор киһи өйүн-санаатын өлбүт дьон өйдөрүттэн-санааларыттан, ол аата айыылартан туспа араарына сылдьара, араас ыҥырыыларга киирэн биэрбэтэ эрэйиллэр. (2,78).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Винокурова У.А. Ыччаты бэйэҕэ тиийинииттэн сэрэтии. – Дьокуускай: АГИИК, 2009. – 28 с. 

2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.