Эрэл

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһан өй-санаа бастаан иһэрин биллэрэн олохторугар туһаналлар. Бу этии чуолкай дакаастабылынан киһи баҕа санаатын толороору, олоҕун тупсараары тугу эмэ туһалааҕы, барыһы киллэрэри оҥороро быһаарыллар.

Санаа бэйэтэ тугу да; туһалааҕы да, куһаҕаны да оҥорбот, оҥорор кыаҕа суох. Санаа эрэ буоллаҕа дии. Арай киһини угуйан, ыҥыран, ымсыырдан этин-сиинин хамсатан тугу эмэ оҥотторор, оҥороругар көмөлөһөр уонна сирдээн биэрэн барар суолу ыйар аналлаах. 

Киһи эттээх-сииннээх уонна күүстээх буолан тугу эмэ; үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥороро кыаллар. Өйгө-санааҕа үөскээбит баҕа санааны илэтигэр оҥорон таһаарыыга киһиэхэ этин-сиинин хамсатарга анал-лаах ураты кыах баара ирдэнэр. Кыаҕа суох киһи тугу да оҥороро кыаллыбат буолуон сөп. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн кыах диэн тыл эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Өй-санаа этин-сиинин хамсатар күүһүн кыах диэн ааттанар.

2. Кыах диэн баай-мал баттааһына баарын биллэрэр суолталаах.

Өй-санаа кыахтааҕын тэҥэ, баай-мал эмиэ кыахтаах. Баайа элбэх киһини кыахтаах диэн этэллэр. Оҥорор быһыыга сөптөөх баай-мал көстүбэтэҕинэ баҕа санааны олоххо киллэрии кыаллыбакка хаалар.  

Киһи санаатын үөрэтэр таҥара үөрэхтэрэ баҕа санаа киһиэхэ баар буоллаҕына, киһи ол баҕатын толороору олоҕун олорорун билэллэр. Оҕо диэн төрөппүт инники баҕа санаатын олоххо киллэрээччи буо-ларын эрдэттэн биллэрэн кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэс-тэринэн иитэн биэрии, үөрэтии эрэли үөскэтэр. Эрэллээх, баҕа санаа-тын толорор кыахтаах киһи буола улаатарыгар өйө-санаата баайыл-лыбата, буккуллубата, туруктаах буолара тириэрдэр.

Ыра санаа диэн киһи хаһан да туолбат баҕа санааларын сахалар туспа арааран ааттыыллар. Баҕа санаа кыайан олоххо киирэн туол-батаҕына, оҥорор быһыыга кубулуйбатаҕына ыра санаа буолан хаа-лан  киһини аралдьытар, саататар эрэ кыахтанар эбэтэр умнуллар.

Баҕа санааны толорууга киһи тугу эмэ эрэннэҕинэ, кыайарыгар эрэлэ үөскээтэҕинэ табыллар. Бу эрэли киһи өйүн-санаатын кыаҕа уонна баай-мал үөскэтэллэр. Кыаҕы итэҕэйии эрэли үөскэтэр. Эрэлэ суох ханнык да дьыаланы ылсыһыы, оҥоруу кыаллыбат.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар эрэл диэн тылы маннык быһаараллар. Тугу эмэ эрэнэ санааһын, туоларыгар эрэнии. Киһи инникитигэр туохха ордук эрэнэрэ, тугу кэскил оҥосто саныыра. (1,674). Кэскил диэн саҥаны айыыны оҥорууну, олоххо киллэриини быһаарар тылбытын оннугар түһэрэн туһаныахпыт этэ. Кэһиини оҥо-рон киллэр диэн суолталаах. Ол аата, кэһиини киллэрэн олоххо уларыйыылары оҥоруу табыллар кыахтанарын биллэрэр. 

Оҕо төрөппүт олоҕун, үлэтин салгыыр, үйэтин тухары мунньубут баайын-малын харыстыыр, элбэтэр киһи буола улаатарыгар бары төрөппүттэр баҕараллар. Төрөппүттэр бары оҕолоругар эрэнэ, үчүгэйи баҕара саныыллара бэлэми туһанарын өттүгэр аһара барбакка бэйэтэ туһалааҕы оҥоро үөрэнэригэр тириэрдэрэ эрэйиллэр. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ көрүүгэ-истиигэ наадыйарыттан төрөппүттэр бары баҕа санаатын толоро сатыыллар. Оҕо улаатан истэҕинэ, бу баҕа санааны толорон биэрии сыыйа уурайан, уларыйан, аны оҕо бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорун ситиһии төрөппүттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Ол аата иитии, үөрэтии хайысхата оҕо ийэ кута иитиллибитин, оскуолаҕа киирбитин кэнниттэн сыыйа уларыйар кэмэ тиийэн кэлэр. Бу хайаан да кэлиэхтээх уларыйыыны улаатан иһэр оҕо табатык сыаналаан, төрөппүтүн көмөтүнэн уонна бэйэтэ кыһанан ылыннаҕына тулуурун улаатыннаран ситиһэр кыахтанар.

Дьон үөрэҕи-билиини баһылаан сайдыыны ситиспиттэрин кэннит-тэн Аан дойду үрдүнэн атомнай сэрии буолан хаалар куттала улаатан иһэр. Сайдан иһэр саҥаттан саҥа дойдулар атомнай сэрии сэбин оҥостоорулар бары кыахтарын уураннар саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэн иһэллэр. Кинилэр быстах санааларыгар ким эрэ атын кэлэн сирдэрин былдьыахтарын сөп курдугуттан көмүскэнэр санаа-ларыттан атомнай буомбаны оҥостуна сатыыллар.  

Атомнай сэрии буолуо суоҕа диэн дьон бары эрэнэ саныыллар. Маннык улахан алдьатыылаах сэрии буолбата буоллар диэн баҕа санааны, бу сэрииттэн ким да ордон хаалара биллибэтиттэн тутулук-танан бары тутуһа сатыыллар. Бары киһилии өйдөөх-санаалаах дьоҥ-ҥо бэйэ-бэйэлэрин атомнай буомбаларыттан куттансан улахан сэрии-ни саҕалыахтара суоҕа диэн эрэл үөскээн сылдьар.

Ол эрээри, дьоҥҥо биир кыыбаҕа баар. Туохтан да иҥнибэт буолуу, тоҕо түһүү диэн ааттанар. Омук дьоно бэйэлэрин атыттартан аһара үрдүктүк сананаллара үөскээн улааттаҕына уонна араас нарко-тиктары туһанан өйдөрө-санаалара буккулуннаҕына киһи үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын, ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорон улахан буомба-ларын эһэн кэбиһиэхтэрин сөп. Элбэх дьону муннукка хаайыы, ыгыы итинник быстах быһыыны оҥорон кэбиһиигэ тириэрдиэн сөбүттэн өйдөөх-санаалаах дьон сэрэниэ, эрдэттэн харыстаныа этилэр.

Үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэлэр кэрэ буолуу диэн өйдөбүл аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыы үөскүүр. Кэрээнтэн тахсыы диэн олох-суйбут өйдөбүлү сахалар билэн туһаналлар. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээн диэн кэрэ да киһи кэспэт аналлаах кыйыата ааттанар. Кэрэ киһи үчүгэйдик сананара аһара үрдээн хаалан атыттары намы-һахтык саныыра, бэйэтигэр тэҥнээбэтэ, итинник сиэрэ суох быһыыны оҥороругар тириэрдэрин кэрээнтэн тахсыы кэлэрэ биллэрэр.

Бэйэлэрин аһара “үчүгэйдик” санаммыт, арийскай диэн туспа араа-һы үөскэппит немец нацистара кэрээнэ суох быһыыламмыттарын, атын, кыра омуктары букатын симэлитэн суох оҥоро сатаабыттарын билигин киһи барыта билэр. Омук дьоно бэйэлэрин аһара үчүгэйдик, атыттартан туспа курдук сананыылара үөскээһинэ сайдыылара бүтэн, мөлтөөн истэхтэринэ, омуктарын күүһүрдэ сатааһын үөскээтэҕинэ сайдан, күүһүрэн барара тиийэн кэлэрэ халыйыыга тириэрдэр.

Бу 21-с үйэҕэ Россияны күүһүрдүү аһара баран эрэриттэн эйэни сөбүлүүр дьон бары куттана олороллор эрээри, улахан сэрии буолуо суоҕа диэн эрэллэрин сүтэрбэккэ кыһаналлар. Ол да буоллар сэрэххэ бары саҥа сэрии сэптэрин оҥостууну элбэтэн биэрдилэр.

Дьон бары эйэни сөбүлүүллэр. Эйэлээх кэмҥэ дьон экономиканы сайыннаран үгүс тутуулары тутан, саҥа тиэхиникэлэри, сэрии сэптэ-рин оҥостууну ситиһэллэрэ кыаллар. Төһө эрэ кэминэн сайдан иһэр омуктар ахсааннара эбиллэн атыттарга баттааһыннары оҥороллоро, сирдэрин кэҥэтэ сатыыллара улаатарыттан уларыйыылар, хамсааһын-нар үөскүүллэр. Билигин Аан дойду үрдүнэн сибээс, интернет сайды-бытынан мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһэр турукка киирбит омук аһара барыыны оҥорорун кэминэн хааччахтаан уустук уларыйыыны сыыйа киллэрэн иһиэххэ сөптөөҕүн туһаныахха сөп. 

Оҕотун төрөппүтэ батыһыннара сылдьан бэйэтэ тугу оҥороругар үтүгүннэрэн үөрэтэн истэҕинэ киһилии майгыланан киһи буолуо диэн  эрэлэ туолар кыаҕа улаатар. Туох эрэ баҕа санааны туолуо диэн эрэнэ санааһын онно тириэрдэр быһыылары оҥорон биэрдэххэ эрэ кыаллар. Эрэл хас биирдии киһиэхэ баара эрэйиллэр. Эрэллээх киһи өйө бук-куллара, быстах быһыыга киирэн биэрэрэ аҕыйыыр, өйө-санаата ту-руктанар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун киһилии быһыыларга ииттэххэ төрөппүт эрэлин толорор кыаҕа улаатар.

Эрэли соһуччу сүтэрэн кэбиһииттэн киһи өйө буккуллан сыыһа-халты туттунара үөскүөн сөп. Бу быһаарыы туруга суох өйдөөх-санаалаах, туттунар күүстэрэ аҕыйах эдэрдэр маҥнайгы тапталларын кытта ыал буоларга баҕа санааларын сүтэрдэхтэринэ бэйэлэригэр тиийиниигэ кытта тиийэн хаалалларынан дакаастанар.

Эрдэттэн эрэнэ санаан кэбиспити аһара тутуһуу сыыһа буолан хаалара элбэх. Оҕону иитии, улаатыннарыы олус уустук. Ол иһин төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэрэ, оннук үгэстэргэ кыра эрдэҕинэ үөрэтэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар. 

Оҕо төрөппүтүттэн этин-сиинин тэҥэ, буор кутун эрэ ылынан төрүүрүн хас биирдии төрөппүт билиэ этэ. Ийэ кутун кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга ийэтин көмөтүнэн ииттинэн туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатар. Салгын кутун өйүн-санаа-тын бэйэтэ билэн-көрөн үгэс оҥостунан, иҥэринэн үөскэтинэрин төрөппүттэр биллэхтэринэ оҕолорун ийэ кутун иитиитигэр, үөрэ-тиитигэр кыра эрдэҕиттэн улаханнык кыһаналлара үөскүө этэ. 

Онон эрэллээх киһи диэн өйө-санаата туруктаах, тулуурдаах буо-лан  буккуллубат, эппит тылын толорор кыахтаах киһи ааттанар. (2,92).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай, Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.