Ыксааһын, тиэтэйии

Айылҕа куруук уларыйан; күнүс кэнниттэн түүн, сайын аастаҕына кыһын солбуйсан биэрэн кэлэн иһэллэр, ол иһин туох барыта тэҥнээн көрөн сыаналааһынынан уларыйбыта эбэтэр хайаларын баһыйара быһаарыллар. Туох ситиспиттэригэр барытыгар тэҥнэһэн көрө сыл-дьыыны дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар ордук кытаанахтык тутуһаллар. Атын тэҥнээхтэриттэн кыратык да хаалан хаалыахтарын букатын баҕарбаттар. Ханнык эрэ өрүтүнэн баһыттаралларын билиннэхтэринэ, ханан эрэ атынынан баһыйалларын була сатаан тэҥнэһиини олохтоотохторуна санаалара табыллар.

Ыалларга тэҥнэһэн көрүү ордук оҕону таҥыннарыыттан биллэр. Араас саҥа, ураты таҥастары булан мааны оҕолорун таҥыннаран, симээн иһэллэр. Оҕолоро атыттартан хаалан хаалбатын ситиһэллэр эрээри, төрөппүттэр бэлэмнэригэр үөрэнии өттүгэр оҕо өйө-санаата халыйыытын үөскэтэллэрин билбэккэ хаалаллар.

Урутаан түһэн тугу эмэ уратыны, саҥаны айыыны оҥоро сатааһын оҕолорго ордук элбэхтик бэлиэтэнэр. Туох эмэ ураты киниэхэ баар буолуон баҕараллара аһара улаатан хааларыттан, саҥаттан саҥа оонньуурдарынан оонньуулларын бары сөбүлүүллэр. Саҥа тарҕанан эрэр улахан телефоннары оҕолор бары баһылаан сылдьаллар. Ол улаатан иһэр баҕа санааларын барытын төрөппүттэринэн толотторо сатаа-тахтарына сорохтор кэлин ыарырҕатыахтарын сөп.

Ыксаан, тиэтэйэн оҥоруллубут ураты быһыы, саҥаны айыы хаһан баҕарар табыллыбакка, сатаммакка хаалан сыыһа-халты буолара аһара элбэх. Ыксааһын, тиэтэйии бэйэтэ куһаҕаны оҥорууну элбэтэриттэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕолору харыстаан “Тиэтэйимэ, ыксаама”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.

Ыксааһын сүрэх тэбиитин түргэтэтэн сүһүөх хамсааһынын, салҕа-лааһынын үөскэтэриттэн киһи сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдиэн сөп. Ыксааммын сыыһа ытан кэбистим диэн аһарынар сыалга тут-туллар этиини бултуу сылдьан биирдэ эмэтэ да буоллар истэбит. 

Ханнык баҕарар киһи оҥорор быһыыта аналлаах кээмэйин аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйа охсорун арааран билии, олоххо таба туһаныы ирдэнэр. Кыратык ыксааһын киһи быһыытын аһара барбат, онтон аһара ыксааһын, ыгылыйыы куһаҕаҥҥа, сыыһа-халты тутту-нууга тириэрдэриттэн киһи быһыылаах дьон аны, онтон сэрэннэхтэринэ табыллар. Аһара ыксааһын ыгыллыыны үөскэтэринэн, хаан баттааһынын үрдэтэн өй баайыллан ылыытын үөскэтиэн сөп. 

Тиэтэйэн, хамсаныыны түргэтэтэн тугу эмэ оҥоро сатааһын үлэ оҥорон таһаарыытын үрдэтэр эрээри, хаачыстыбатын мөлтөтөрүнэн дьон сөбүлээбэттэр. Тиэтэйии ыксааһыҥҥа тиийэн хааллаҕына хаачыстыбаны өссө куһаҕан оҥороруттан үлэ туох да туһата суох хааларын элбэтэр. Тугу эмэ оҥорорго сахалар таҥараларын үөрэҕэ тиэтэйимэ, ыксаама диэн үөрэтэрин туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Өй-санаа уратылара киһи олорор олоҕуттан тутулуктаахтарын быһаарар “Бытье определяет сознание” диэн этиини бары үөрэхтээхтэр билинэллэр. Киһи үлэтин-хамнаһын, олорор олоҕун уратылара өйүн-санаатын тус-туспаларын үөскэтэллэр. Илиитинэн оҥорон, тутан үлэлиир киһи өй-санаа уратыларын, айыыны оҥоруу куһаҕана элбээн хааларын ордук чуолкайдык билэр. Үлэлии сылдьар киһи биирдэ ыксаан, ыгыллан сыыһа-халты тутуннаҕына дэҥнэниэн эбэтэр кыччаатаҕына оҥорбута табыллымыан, куһаҕан буолан хаалан быраҕыллыан сөп. Айыыны оҥоро сатааһын куһаҕаны элбэтэрин илиилэринэн үлэлиир, оҥорор, тутар дьон бары билэллэр. Туох эмэ уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэр.

Үлэ кэмигэр туттуллар аналлаах “Техника безопасности” диэн үөрэх айыыны оҥорума, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор, сыыһа-халты туттума диэн үөрэтэрин бары туһана сылдьаллар уонна “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх сахаларга былыргыттан баарын, саха-лыы таҥара үөрэҕэ туһанарын өссө билинэ иликтэр.

Үлэ бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи икки өрүттэригэр сөптөөх дьайыылары оҥорор:

1. Илии үлэтэ диэн эти-сиини элбэхтик хамсатар үлэ ааттанар.

2. Өй үлэтэ. Үгүстүк олорон эрэ үлэлэнэр.

Бу икки аҥы өрүттэргэ араарыыны үөскэтии үлэ хайдах оҥорулларыттан уонна толорулларыттан тутулуктанар. (1,54).

Өй үлэтинэн дьарыктанааччы уруучуканы эрэ тутарыттан, кумаа-ҕыны эрэ бэрийэриттэн сыыһа-халты туттунуу диэни  билбэтиттэн айыыни оҥоруу куһаҕана элбэҕин арааран билбэккэ эрэ сылдьар, өссө дьахталлар “үчүгэй” курдук сыыһа саныахтарын сөп. Билигин суру-йууларынан уонна өй үлэтинэн дьарыктанааччылар элбээннэр айыыны “үчүгэй” курдук этээччилэр үксээбит курдуктар. 

Дьон биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһаны аҕаларын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон бары элбэх  саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына, олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн кэлэриттэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Бары айыыны оҥоро сатыыл-лара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны оҥорууну үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр. Бу быһаарыы “айыы үөрэҕэ” диэн була сатаан оҥоруллубут секта олус улахан сыыһатын арыйар. Сахаларга айыы диэн тыл былыргыттан өйдөбүлэ, куһаҕана элбэҕэ Пекарскай Э.К. тылдьытыгар табатык сурулла сылдьарын мин туһанабын. (2,57 столб.).

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этиилэрэ, саҥаны айыыны оҥорууга ыҥырыылара аһара баран киһи бэйэтэ айыы буолара үчүгэйин итэҕэтэ сатааһыҥҥа тиийэ сылдьыбыта. Саҥаны айыыны билииттэн уонна олору оҥоро үөрэнииттэн өйдөрө-санаалара сайдан, билиилэрэ кэҥээн иһэр эдэрдэри тиэтэтэр, ыксатар, сыыһа-халты туттунууга үтүрүйэр быһыы буолар. “Айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, эрбэхтэн эмэн, була сатаан оҥоруллубут үөрэх оҕону иитиигэ улахан куһаҕаны оҥороруттан тохтотуллара ирдэнэр.

Үрүҥ айыы, саҥаны айыыны оҥоруу халлаантан түһэн кэлбэт, олох таһымыттан, сайдыыны ситиспититтэн быһаччы тутулуктанар. Ханнык баҕарар киһи саҥаны, айыыны оҥороругар, бу саҥаны айыытыттан туох уларыйыылар, содуллар үөскээн тахсалларын эрдэт-тэн, айыыны оҥоруон инниттэн билэрэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Ол иһин сахалар үөрэхтэрэ оҕону, өйө-санаата сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. Бу этии оҕону ситэ билбэтиттэн, билиитэ, уопута тиийбэтиттэн ыксыырыттан, тиэтэйэриттэн сыыһа-халты туттунарыттан көмүскүүр, харыстыыр аналлааҕын билигин, “айыы үөрэҕин” албыныгар балыттаран ситэ өйдөөбөккө, туһаммакка сылдьабыт. Эдэрдэрбит, бастаан иһэр уолаттарбыт сыыһа-халты туттуналлара элбээбитин салайааччылар билбэтэҕэ буолаллар.

Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ, “айыы үөрэҕин” айааччылар ыҥырыылара олус улахан сыыһа, бары айыыны оҥоро сатыылларыгар тириэрдэриттэн, онтуларын бүтэрэ охсоору ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн сыыһа-халты тут-тунуулары уонна аһара барыылары оҥороллоро элбээн хааларыттан алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэллэр. (3,87). Дьон өйдөрө-санаа-лара киһи быһыытын аһара барыы өттүгэр халыйдаҕына, саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннара элбээтэҕинэ, сыыһа-халты туттунуулара өссө үксээн куһаҕан айыылары оҥорууну элбэтэн кэбиһэллэр.

Тиэтэйии, ыксааһын диэн киһини сыыһа-халты туттунарын элбэтэр быһыыларынан ааҕыллаллар. Киһи быһыытын тутуһар киһи диэн ыксаабакка, тиэтэйбэккэ оҥорор быһыыларын элбэхтик ырытан холкутук, көрсүөтүк, сэмэйдик оҥорор киһи буолар. (4,30).

## Туһаныллыбыт литература.
1.  Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

2. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958.- 642 с.

3. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

4. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.