open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Винокуров Николай Григорьевич

**Винокуров Николай Григорьевич** - Аҕа дойду Улуу сэриитин, Япония сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
Винокуров Николай Григорьевич 1917 с. III Байаҕантайга төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран, Н.К.Крупская аатынан колхозка үлэлээбитэ.  1943 с. ыам ыйыгар Сэбиэскэй Аармыйаҕа Таатта оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыта. Таатта, Амма оройуонун дьоно холбоһон биир эшелон буолан Дьокуускай куораттан Иркутскай куоракка айаннаабыттара. Онно тиийбиттэрин кэннэ араартаан сорохторун Мальтаҕа хаалларбыттар. 70 киһин  (ол иһигэр Н.Г.Винокуровы) Монголияҕа ыыппыттар. Маҥнай Чайболсан куорат таһыгар ый курдук олорбуттар, бэс ыйыгар 1943 с. байыннай бирисээгэни рота иннигэр ылыммыттар. Ол кэнниттэн 48-с  авиационнай батальоҥҥа сулууспалаабыт, сахалартан икки эрэ эбиттэр. 

1945 с. Японияны кытта сэриилэһии буолбут, онно кинилэр роталара самолет турар сирин харабыллаабыт уонна бомба таһыытыгар сылдьыбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт.

## Наҕараадалара
"Японияны кыайыы иһин" мэтээл (03..6.1946)

"Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин" мэтээл (31.05.1948)

"20 лет Победы в ВОВ" мэтээл (27.05.1968)

"50 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (20.06.1969)

"30 лет Победы в ВОВ"  мэтээл (03.10.1975)

"Үлэ бэтэрээнэ" мэтээл (17.10.1977) с. 

"60 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (28.10.1978)

"Аҕа дойду Улуу сэриитин II-c истиэпэннээн уордьанынан" (01.03.1985)

"70 лет Вооруженных сил СССР" мэтээл (26.09.1989)

"50 лет Победы в ВОВ" мэтээл (22.03.1985)

"50 лет Победы" нагрудной бэлиэ (28.03.1995)

Г.К.Жуков мэтээлэ (12.02.1996)

## Сигэлэр
Е.И.Колесова. Историю делают люди. Якутск: Дани-Алмас, 2019.
Харитонов Савва Прокопьевич

**Харитонов Савва Прокопьевич** — Саха АССР үтүөлээх учуутала, тылбаасчыт, эрэдээктэр. 

## Олоҕун олуктара
1901 с. атырдьах ыйын 6 (19) к. Томпо оройуонун III Байаҕантай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1909-1912 сс. Кириэс-Халдьаайы оскуолатыгар үөрэммит, икки сыл Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэммит. 1923-1927 сс. учууталлаабыт. 1925 с. Кириэс-Халдьаайы орто оскуолатыгар бастакы комсомольскай ячейканы тэрийэр. 1927-1928 сс. Дьокуускай уобаластааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа үлэлиир. 1928 с. бжс ыйыттан ЯЦМК комиссариатын чилиэн-сэкирэтээрэ. 1929-1932 сс. "Кыым"хаһыат эрэдээктэринэн, онтон сүрүн эрэдээктэринэн үлэлиир. 1938 с. А.С.Пушкин аатынан Дьокуускай судаарыстыбыннай  бибэлэтиэкэҕэ библиографтыыр. 1937-1938 сс. Мэҥэ-Хаҥалас Хаптаҕай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлыыр.  1940-1943 сс. Дьокуускай госиздатыгар эрэдээктэрдиир. Ону таһынан, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлиир, 1961 с. биэнсийэҕэ тахсар.

## Айар үлэтэ
М.Е.Салтыков-Щедрин "Бэрт муударай ылбай", А.П.Чехов "Эһэ", марксизм-ленинизм айымньыларын тылбаастаабыт

Г.С.Тарскайдыын, П.А.Ойуунускайдыын "Русско-якутский термино-орфографический словарь" диэн бөдөҥ научнай үлэни суруйсубута.

## Наҕараадалара
"За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг." мэдээл

## Сигэлэр
Е.И.Колесова. Историю делают люди. Якутск: Дани-Алмас, 2019
Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет

Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет

Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ " Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет"(ОмСТУ) - Арассыыйа Омскай куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1942 с. Омскайдааҕы машиностроительнай институт арыллыбыт. 
1963 с. Омскайдааҕы машиностроительнай институт РСФСР үрдүк уонна анал орто үөрэх министиэристибэтин 470 нүөмэрдээх бирикээһинэн хос тэриллэн, Омскайдааҕы политехническай институт буолбут.
1993 с. АБ үрдүк үөрэх Судаарыстыбаннай хамыыһыйатын 55 нүөмэрдээх бирикээһинэн" Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет" буолбут.
Университетка билигин 15000 устудьуон күнүскү, киэһээҥҥи уонна заочнай салааларга үөрэнэллэр. Университет штатыгар 1600 кэриҥэ үлэһиттээх ол иһигэр 800-тэнтахса преподаватель баар. Ону кытта университекка Омскай куоракка иккис улахан бибилэтиэкэ баар
2016 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтэ таһаарбыт 223 нүөмэрдээх бирикээһинэн Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет уонна Омскайдааҕы дизайн уонна технология университетын базаларыгар эрэгийиэн опорнай университета тэриллибит.

## Факультеттара

1. Гуманитарнай үөрэх факультета

2. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета

3. Информационнай технологиялар уонна компьютернай систиэмэлэр факультеттара

4. Радиотехническай факультет

5. Художественнай-технологическай факультет

6.Тырааныспар, ньиэп уонна гаас факультета

7. Экэниэмикэ, сервис уонна салайыы факультета

8. Элитнай үөрэх уонна магистратура факультета.

Институттара

-олоххо куттал суох буолуутун института

-байыаннай-техническэй үөрэх факультета

-дизайн, экэниэмикэ уонна сервис института

-эбии профессиональнай үөрэх института

-заочнай үөрэх института

-машиностроительнай институт

-нефтехимическай институт

-энергетическэй институт.

## Рейтиннэрэ

Омскайдааҕы судаарыстыбаннай техническэй университет

1. Омскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Омскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 70-с миэстэ

4. "Социальный навигатор" аан дойдутааҕы рейтинигэр 735-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://xn--c1arfsf.xn--p1ai/ 
https://www.omgtu.ru/ 
https://www.omgtu.ru/
Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета

Орлеллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета

Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтиир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета - Арассыыйаҕа Орел куоракка баар судаарыстыбаннай университет - үрдүк үөрэх тэрилтэтэ

## Устуоруйата

Бастаан, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Киин Бэдэрээлинэй уокурук устудьуоннарыгар үөрэхтэрин тэрийэргэ көмөлөһөр учебнай-консультационнай пуунун быһыытынан арыллыбыт.

Кэлин, сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Орел куораттааҕы факультетыгар кубулуйбут.
1985 с. "Сэбиэскэй эргиэн Заочнай институтун Ореллааҕы филиала";.- Москватааҕы коммерческэй институт Ореллааҕы филиала;.-Ореллааҕы коммерческэй институт;.-Судаарыстыбаннай үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы суудаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк профессиональнай үөрэхтиир "Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн института";.-"Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета"диэн буолбут.

Университет састаабыгар 6 факультет, 12 кафедра, орто профессиональнай үөрэх салаата бааллар.

## Факультеттара

1. Экономика уонна салайыы факультета

2. Информационнай технологиялар уонна системнай анализ факультета

3. Бизнес уонна реклама факультета

4. Аһылык технологиятын факультета

5. Магистратура уонна үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет

6. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна эбии үөрэхтээһин факультета.

## Рейтиннэрэ

Ореллааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна эргиэн университета

1. Орел куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр
4-с миэстэ

2. Орловскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 4-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 313-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://orelgiet.ru/ 
https://orel.ucheba.ru/uz/1879
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%93%D0%A3%D0%AD%D0%A2
Никифоров Степан Семенович

**Никифоров Степан Семенович** — тылбаасчыт, учуутал, редактор.

## Олоҕун олуктара
Никифоров Степан Семенович 1906 с. Таатта оройуонун Эһэ нэһилиэгэр Хочо диэн сиргэ (билигин Томпо улууһа Байаҕантай) төрөөбүтэ. Кириэс-Халдьаайы  сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран 1928-1929 сс. үөрэх сылыгар Дьокуускайга политехническай сырдатар үлэһиттэр биир сыллар куурустарыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Тааттаҕа учууталлаабыта. 1929 с. сайын Эһэ нэһилиэгэр ыытыллыбыт сир реформатыгар үлэлээбитэ. 1941-1961 сс. Саха Сиринээҕи кинигэ издательствотыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1961-1971 сс. Саха АССР кэмитиэтигэр  сурук отделын сэбиэдэссэйинэн үлэлээбитэ. 

Степан Семенович 1931 с. ССКП чилиэнэ этэ Издательствоҕа үлэлии олорон ССКП Дьокуускай кулраттааҕы кэмитиэтин чилиэнинэн, баартыйа Саха уобаластааҕы кэмитиэтин ревизионнай хамыыһыйатын чилиэнинэн талыллыбыта.

1972 с. сэтинньи 23 к. олохтон туораабыта.

## Айар үлэтэ
Э.Казакевич  "Сулус" диэн сэһэнин (1949), Елена Кошевая "Уолум туһунан сэһэн" диэн кинигэтин  (1950), уо.д.а кинигэлэри тылбаастаан таһааттарбыта. 

## Сигэлэр
Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ

**Аан дойдуга Дьон биир санааланыытын күнэ** () — ХНТ Генеральнай Ассамблеята быстар дьадайыыны суох гыныыга анаммыт ХНТ Уон сылыгар тахсыбыт резолюциятыгар (Резолюция №  A/RES/60/209) ахтыллыбыта. Сылын ахсын ахсынньы 20 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сыллаахтан.

ХНТ резолюцията Тыһыынча сыл декларациятыгар сигэнэр, онно солидарность XXI үйэ биир сүрүн сыаннаһын быһыытынан ахтыллар.

## Эбии көр
* День сотрудничества Юг-Юг Организации Объединённых Наций
* Международный день борьбы за ликвидацию нищеты
* Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ

## Сигэлэр
* Резолюция Генеральной Ассамблеи № A/RES/60/209
И. С. Тургенев аатынан Ореллааҕы судаарыстыбаннай университет

мини|250px

**И.С.Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет** (ОСУ) — Арассыыйа Орёл куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
Эрэгийиэннэр тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ.

## Устуоруйата

мини|250px

1931 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр РСФСР НК Сэбиэтэ Орёл куоракка индустриальнай-педагогическай  институту арыйарга уураахтаабыт. Ол сыл сэтинньитигэр Орёллааҕы пединститут арыллыбыт. Материальнай уонна научнай базата кыаҕырбытын түмүгэр, 1996 с.ОСПУ классическай университет статуһун ылбыт.

2020 с. атырдьах ыйын 18 күнүгэр Орёллааҕы судаарыстыбаннай университекка И. С. Тургенев аата иҥэриллибит.

## Факультеттара

# Үрдүк үөрэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна профессиональнай ориентация факультета
# Историческай факультет
# Философскай факультет
# Социальнай факультет
# Технология, предпринимательство уонна сервис факультета
# Физико-математическай факультет
# Художественно-графическай факультет
# Тас дойдуттан кэлбит устудьуоннары бэлэмниир факультет
# Физическэй култуура уонна успуорт факультета
# Квалификацияны үрдэтэр уонна бизнес-образование факультета

## Институттара

* Архитектурнай-строительнай институт
* Юридическай институт
* Политехническай институт
* Приборостроение, автоматизация уоннаинформационнай технология института
* Экэниэмикэ уонна салайыы института
* Очнай уонна заочнай үөрэх института
* Медицинскэй институт
* Педагогика уонна психология института
* Омук тылын института
* Естественнай наукалар уонна биотехнология института
* Эбии профессиональнай үөрэхтээһин института.

## Филиаллара

# Карачаевскайдааҕы филиал
# Мценскайдааҕы филиал
# Ливенскайдааҕы филиал.

## Рейтиннэрэ

И. С. Тургенев аатынан Орёллааҕы судаарыстыбаннай университет

# Орёл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
# Орловскай уобалас үрдк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ
# Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 180-с миэстэ
# U-Multirank2019 биэрсийэтинэн  аан дойду топ-25 бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киирбит.

## Сигэлэр

* http://flagshipuniversity.ntf.ru/universities/126 
* https://www.provuz.ru/vuz/univ-orel/
* http://oreluniver.ru 

## Быһаарыылар
Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет

мини

**Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет** (ПсковСУ) — Арассыыйаҕа Псков куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

2010 с. ахсынньы 27 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ В. В. Путин  Псковтааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 2440 нүөмэрдээх дьаһалы таһаарбыт.
Университет биэс үрдүк үөрэх тэрилтэтин базатыгар төрүттэниэхтээҕэ: С. М. Киров аатынан Псковтааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет, Псковтааҕы судаарыстыбаннай политехническай институт, Псковтааҕы индустриальнай техникум, Псковтааҕы тутуу уонна экэнимикэ кэллиэһэ уонна Великолукскайдааҕы тутуу кэллиэһэ.

2011 с. муус устар 7 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин наука уонна үөрэх министиэристибэтин 1465 нүөмэрдээх "Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэн үөрэхтээһин үрдүк профессиональнай үөрэхтиир тэрилтэ «Псковтааҕы судаарыстыбаннай университеты» тэрийэр туһунан" бирикээһэ тахсыбыт.

2011 с. алтынньы 24 күнүгэр Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет судаарыстыбаннай тэрилтэлэр реестрдарыгар киллэриллибит.

мини

## Факультеттара

1. Историческай факультет

2. Ааҕар-суоттуур техника уонна электроэнергетика факультета

3. Инженернай уонна тутуу технологияларын факультета

4. Естественнай-географическай факультет

5. Менеджмент факультета

6. Технология уонна дизайан факультета

7. Нуучча филологиятын уонна омук тылын факультета

8. Физико-математическай факультет

9. Финансово-экономическай факультет

10. Юридическай факультет

11. Мэдиссиинэ факультета

12. Факультеттар ыккардыларынааҕы кафедра. Физичекэй култуура кафедрата.

Аспирантура

Научнай-педагогическай каадырдары  21 научнай испэссээлинэскэ бэлэмниир.

## Рейтиннэрэ

Псковтааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Псков куорат үрдүк үөпэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Псковскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэринн рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр  171-с миэстэ

4. Арассыыйа экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2019 с. киирбит.

## Сигэлэр

* Университет официальнай ситим-сирэ 
* https://pskov.ucheba.ru/uz/21996

## Быһаарыылар
Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

мини

**Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет** (ПСТУ, Волгатех) — Арассыыйаҕа Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтигэр Йошкар-Ола куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1932 с. бэс ыйын 5 күнүгэр ССРС Наркомлес Казаннааҕы лесотехническай институту Йошкар-Олаҕа көһөрөр туһунан уураах таһаарбыт.
Көһөрүллүбүт тэрилтэ - Поволжьетааҕы лесотехническай институт диэн ааттаммыт.
1968 с. Марийскай политехническай институт буолбут.
1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.
1995 с.кулун тутар 31 күнүгэр Марийскай судаарыстыбаннай техническэй университет буолбут.
2012 с. Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай технологическай университета диэн ааттаммыт.

мини

## Структурата

Факультеттара

1. Экэнэмиичэскэй факультет

2. Радиотехническэй факультет

3. Социальнай технология факультета

4. Информатика уонна ааҕар-суоттуур техника факультета

5. Салайыы уонна быраап факультета

Институттара

-Ботаническай сад - институт

-Эбии проф.үөрэхтээһин института

-Айылҕаны туһаныы уонна ойуур факультета

-Машиностроение уонна механика института

-Тутуу уонна архитектура института

Филиаллара

1. Волгатааҕы филиал

2. Мариинско-Посадский филиал

Йошкар-олатааҕы аграрнай кэллиэс

"Политехник" кэллиэс.

## Рейтиннэрэ

Поволжьетааҕы судаарыстыбаннай  технологическай университет

1. Йошкар-Ола куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Марий Эл үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 162-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://www.volgatech.net/
* https://academia.interfax.ru/ru/university/155/?page=ratings&ratingnationalyear=2019

## Быһаарыылар
Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет

мини|250px

**Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай исследовательскай судаарыстыбаннай университет** — Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
1909 с. төрүттэммит. Национальнай чинчийэр университет диэн статустаах.

## Устуоруйата

мини|250px|left

Импэрээтэрискэй Николаевскай университет 1909 с.бэс ыйын 10 күнүгэр Саратов куорат уопсастыбаннаһын, салалтатын уонна оччотооҕу премьер-миниистир П. А. Столыпин туруорсууларынан арыллыбыт.
Маҥнай утаа биир мэдиссиинэ факультета баар эбит.

1917 с. физико-матаматическай, историко-филологическай уонна юридическай факультеттар эбиллибиттэр .
1923 с. алтынньыга университет Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай университет диэн ааттаммыт. Сэрии кэмигэр Саратовка Ленинградтааҕы университет эвакуацияҕа кэлбит.

## Факультеттара

1. Биологическай факультет

2. Географическай факультет

3. Геологическай факультет

4. Механико-математическай факультет

5. Социологическай факультет

6. Омук тылын уонна лингводидактика факультета

7. Көмпүүтэр наукаларын уонна информационнай технологиялар факультеттара

8. Нано- уонна биомэдиссиинэ технологияларын факультета

9. Нелинейнай процесстар факультеттара

10. Психолого-педагогическай уонна спец.үөрэх факультета

11. Психология факультета

12. Физическай факультет

13. Философскай факультет

14. Экэнэмиичэскэй факультет

15. Юридическай факультет

Институттара

-Филология уонна журналистика института

-Балашовскай институт

-Археология уонна культурнай наследие факультета
-Эбии профессиональнай үөрэх института
-Ускуустуба института
-Устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института

-Физическэй култуура уонна успуорт института

-Филология уонна журналистика институт

-Химия института

-Оптика уонна биофотоника научнай- образовательнай института

-Наноструктуралар уонна биосистемалар образовательнай-научнай институттара

-микро- уонна наноэлектороника холбоспут института

-Электроннай уонна дистанционнай үөрэх института.

## Рейтиннэрэ

Н. Г. Чернышевскай аатынан Саратовтааҕы национальнай чинчийэр судаарыстыбаннай университет(СарСУ)

1. Аан дойдутааҕы университеттар рейтиннэригэр 701-800 интервальнай группаҕа киирбит

2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 25-32 инт.группаҕа баар

3. "Times Higher Education Emerging Economies University Ranking" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа 39 үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 16-с миэстэ.

4. "QS World University Rankings" рейтиҥҥэ киирбит Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 18-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://vuzopedia.ru/vuz/3048
* https://www.sgu.ru/
* http://oreluniver.ru/media/news/show/1/7822 
* https://www.sgu.ru/news/2020-08-01/sgu-uluchshil-pozicii-v-nacionalnom-reytinge

## Быһаарыылар
Твердээҕи судаарыстыбаннай университет

мини|250px|left

**Твердээҕи судаарыстыбаннай университет** — Арассыыйа Тверь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

мини|250px

1870 с. ахсынньы 1 күнүгэр П. П. Максимович оскуолата диэн чааһынай педагогическай оскуола арыллыбыт. Кэлин, Твердээҕи дьахтар учительскай оскуолата буолан, 50 сыл үлэлээбит уонна бүтүн Арассыыйа үрдүнэн аптарытыаттаммыт. Оскуола үтүө үгэстэрэ, научнай уонна култуурунай олоҕо Твердээҕи учительскай институт арылларыгар тирэх буолбуттар.
1917 с. Твердээҕи учуутал института буолбут.

Институкка үөрэх сэтинньи ыйга саҕаламмыт, 37 истээччи баар эбит. Кинилэр үс салааҕа: словеснай-историческайга, физико-математическайга уонна естественно-географическайга үөрэммиттэр. Ити салаалартан Твердээҕи судаарыстыбаннай университет билиҥҥи факультеттара, институттара төрүттэммиттэр.

1971 с. Калининнааҕы судаарыстыбаннай университет, 1990 с. Твердээҕи судаарыстыбаннай университет буолбут.

Бөдөҥ бибилэтиэкэлээх.

## Факультеттара

1. Биологическай факультет

2. Историческай факультет

3. Математическай факультет

4. Социальнай технологиялар уонна педагогическай үөрэх института

5. География уонна геоэкология факультета

6. Омук тыла уонна норуоттар ыккардыларынааҕы алтыһыы факультета

7. Прикладной математика уонна кибернетика факультета

8. Психология уонна социальнай үлэ факультета

9. Социология уонна салайыы факультета

10. Физическэй култуура факультета

11. Физико-техническай факультет

12. Филологическай факультет

13. Химико-технологическай факультет

14. Экэниэмикэ уонна салайыы факультета

15. Юридическай факультет

## Рейтиннэрэ

Твердээҕи судаарыстыбаннай университет

1. Тверь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

2. Тверской уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 176-с миэстэ.

4. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ "The Times Higher Education Unversity Impact Rankings 2020" 601+ миэстэ

5. Ити рейтиҥҥэ кыттыбыт Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 43-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://web.archive.org/web/20060831020347/http://university.tversu.ru/
* https://www.tversu.ru/news/index8385.html 
* https://tverigrad.ru/publication/tvgu-popal-v-rejjting-vedushhikh-universitetov-mira/

## Быһаарыылар
Б. Б. Городовиков аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета

мини|250px

**[[Городовиков Басан Бадьминович|Б. Б. Городовиков]] аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета** — Арассыыйаҕа Калмыкия Элиста куоратыгар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 2017 с. тирэх университет буолбут

## Устуоруйата

1970 с. Калмык педагогическай институттун базатыгар тэриллибит.
1975 с. бастакы выпуһун таһаарбыт.
2000 с. Университет тэриллибитэ 30 сылынан, Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыт.

мини|250px

## Структурата

1. Аграрнай факультет
агрономия кафедрата
зоотехния кафедрата
аграрнай технология уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын пеоеработкатын кафедрата

2. Гуманитарнай факультет
-бүттүүн история кафедрата
-Россия историятын кафедрата
-нуучча тылын уонна тыллар кафедрата
-нуучча уонна тас дойдулар литературалара
-лингвистика уонна омук тылын кафедрата

3. Востоковедение уонна калмыцкай филология института
-калмык тылын уонна монголистика кафедрата
-калмык литературатын уонна журналистика кафедрата
-омук тылын, култууралар ыккардыларынааҕы коммуникация уонна регионоведение кафедрата
-культурология уонна философия кафедрата

4. Инженернай-технологическай факультет
-агроинженерия кафедрата
-природообустройство уонна тулалыыр эйгэни харыстааһын кафедрата
-промышленнай уонна гражданскай тутуу кафедрата

5. Математика, физика уонна информационнай технологиялар факультеттара
-алгебра уонна анализ кафедрата
-математика уонна информационнай технологиялар кафедрата

6. Орто профессиональнай үөрэх факультета

7. Педагогическай үөрэх уонна биология факультета

8.  Салайыы уонна быраап
факультета

9.Экэниэмикэ факультета

10. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи уонна тас дойдуттан кэлбиттэри үөрэтии факультета

11. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета.

## Рейтиннэрэ

Б. Б. Городовников аатынан Калмык судаарыстыбаннай университета

1. Элиста куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 180-с миэстэ

3. Арассыыйа экэнэмиичэскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 295-с миэстэ

4. Арассыыйа аграрнай уонна агроинженернай үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 104-с миэстэ

5.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 591-с миэстэ.

## Сигэлэр

* https://www.kalmgu.ru/ 
* https://tverigrad.ru/publication/tvgu-popal-v-rejjting-vedushhikh-universitetov-mira/
* https://www.provuz.ru/vuz/kalmsu/rating/ 

## Быһаарыылар
Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет

мини|250px|left

**Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет**  (УИБУ) — Арассыыйаҕа Владивосток куоракка баар бэдэрээлинэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Япония сиригэр аккредитированнай филиаллаах Арассыыйаҕа соҕотох үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

2010 с. муус устар 10 күнүгэр Арассыыйа бырабыыталыстыбатын 503 нүөмэрдээх дьаһалынан Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет тэриллибит. Түөрт үрдүк үөрэх тэрилтэтэ(Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет, Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай техническэй университет, Тихоокеанскай судаарыстыбаннай экэнэмиичэскэй университет уонна Уссурийскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институт) холбоспутуттан саҥа улахан университет баар буолбут.

Урукку үс таһымнаах "институт - факультет - кафедра" диэн структураттан, икки таһымнаах "оскуола - департамент" диэн структуранан үөрэҕи ыытыыны төрүттээбиттэр. 2020 сылга кафедралары холбоон департамент оҥортоон, структура масштабнай уларыйыыта буолбут. 
Университет структуратын сүрүн чааһа оскуола - үөрэтиини, научнай үлэни, норуоттар ыккардыларынааҕы үлэни бэйэтэ салайан ыытар салаа.

мини|250px

## Оскуолалара

1. Биомэдиссиинэ оскуолата

2. Ускуустуба уонна гуманитарнай наукалар оскуолата

3. Естественнай наукалар оскуолата

4. Педагогика оскуолата

5. Юридическэй оскуолата

6. Экэниэмикэ уонна менеджмент оскуолата

7. Цифровой экэниэмикэ оскуолата

Университет структуратыгар 32 академическай департамент, 8 оскуолаҕа уонна 1 институкка холбоспут 65 кафедра, 8 филиал бааллар.

## Рейтиннэрэ

Уһук Илиннээҕи бэдэрээлинэй университет

1. Владивосток куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 24-с миэстэ

3. RAEX агенство биэрсийэтинэн Арассыыйа топ-25 бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киирбит

4. Аан дойду бастыҥ университеттарын топ-500 рейтинигэр 493-миэстэ.

## Сигэлэр

* https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/fefu 
* https://www.dvfu.ru/
* https://www.dvfu.ru/news/fefu-news/the_university_entered_the_top_25_best_universities_in_russia_according_to_the_agency_raex/

## Быһаарыылар
Ильяна Павлова

**Ильяна Семеновна Павлова** (06.12.1980) **-** Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыската, Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската.

## Олоҕун олуктара

* 1980 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Булуҥ улууһун Таймылыыр бөһүөлэгэр  күн сирин көрбүтэ.
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Саха тыйаатырыгар үлэҕэ киирбитэ.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:**

* эдэр Одьулуун – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 
* Кыыс Кыскыйдаан – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо», 
* леди Макбет – Э.Ионеско «Макбет», 
* Адела – Г.Лорка «Иччитэх дьиэ», 
* Маша – А.Чехов «Үс аҕас-балыс», 
* Томуора - У.Шекспир «Тиит», 
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал»,
* Кэтэриис - А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай»,
* Мотуруос - П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт», 
* Аргундьа – П.Ламутскай «Сир иччитэ», 
* Аллаах Алааппыйа - Н.Неустроев «Тиэтэйбит», 
* Хлопов ойоҕо - Н.Гоголь «Ревизор», 
* Долгунча - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат»,
* Малаанньыйа - Н.Якутскай «Төлкө», 
* Суоппуйа - Д.Таас «Кыһыл көмүс хоруоп», 
* Диаманте – Л.Пиранделло «Хайа аарымалара», 
* Эбэ Хотун - П.Ойуунускай «Кээрэкээн», 
* Ньуоралдьыма Куо - П.Ойуунускай «Имииһит түүлэ», 
* скрипачка - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…», 
* Натаа – М.Горькай «Тимир Баасса», 
* Даарыйа -  Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.  

**Олоҥхо тыйаатырыгар оруола:** Аан Чаҥый – А.Сарын «Эллэй Боотур».  

**Омук киинэтигэр оруола:** Эмили – «Сердце медведицы», режиссер Арв Ихо (Эстония, Финляндия).  

**Россия киинэтигэр оруола:** Одьулуун – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов. 

**Саха киинэтигэр оруоллара:** Даайа – «Куораччыт», режиссер М.Лукачевскай, Настя – «Манчаары», режиссер А. Гаврильева, кытай кыыһа – «Покидая благоухающую гавань», режиссер С.Ооржак, Юля - «Ыаллыылар 2» сериал, режиссер А.Кириллин, Эльвира – «Айыы уола», режиссер Э.Новиков, баһылык ойоҕо – «Кытыл», режиссер Р.Тараховскай, Жанна – «Күүдээринэ күүрээн» сериал, режиссер М. Платонова, удаҕан – «Иччи», К.Марсан уо.д.а.
Петр Тимофеевич Макаров

**Петр Тимофеевич Макаров** (12.08.1981) -  Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр дириэктэрэ, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл атырдьах ыйын 12 күнүгэр Хаҥалас улууһун Улахан-Аан нэһилиэгэр  күн сирин көрбүтэ. 
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ уонна Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэтин саҕалаабыта. 
* 2002 сылтан Саха тыйаатырын Профсойууһун бэрэссэдээтэлинэн үстэ талыыллан үлэлээбитэ.  
* 2017 с. Москваҕа сцена искусствотын деятеллэрин ГИТИС иһинэн «Г.Г. Дадамян үрдүкү оскуолатын» ситиһиилээхтик бүтэрэн сыана искусствотын менеджэрин идэтин ылбыта.
* 2020 сылтан Саха тыйаатырын дириэктэрэ.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:**

* Исай Попов – И.Гоголев «Кэрэ көмүскэлигэр», 
* Боорчу – Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан», 
* Ньургун Боотур – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо, 
* Чаллаайы – И.Гоголев «Дыгын Дархан», 
* Эрдэлиир Миитэрэй – А.Аччыгыйа «Сааскы кэм», 
* Касым – Ч.Айтматов «Ийэ сирэ», 
* Сиэнньэ – С.Ермолаев «Эйиэхэ сибэкки биэрээри», 
* Дэгэнэ Дугуй – И.Избеков «Сыгый Кырынаастыыр», 
* Испирдиэн - А.Софронов «Үс ини-бии», 
* таҥара үлэһитэ – А.Дойду «Мэҥэ халлаан оҕото Манчаары Баһылай», 
* Гаврил Ксенофонтов - В.Харысхал «Тэпсиллибэт үтүө аат», 
* Г.Ксенофонтов – Н.Лугинов «Максим», 
* Апанаас – Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.  
**Россия киинэтигэр оруола:** Дьэлмэ – «Чыҥыс Хаан кистэлэҥэ», режиссер А.Борисов.  

**Саха киинэтигэр оруола:** Марҕа баай – «Тыгын Дархан», режиссер Н.Аржаков.
Дьулустаан Семенов

**Дьулустаан Игнатьевич Семенов** (10.06.1981 –) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа,  Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.

## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл бэс ыйын 10 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулуу нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ. 
* 2002-2018 сылларга Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын артыыһынан үлэлээбитэ. 
* 2018 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа.

**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:**

**Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар:** 

* Саһыл ойуун – П.Ойуунускай «Кыһыл Ойуун», 
* Макс – В.Сигарев «Пластилин», 
* Яков – С.Ефремов «Хобороос хоһооно», 
* Володя – И.Черкашин «Симэлийбэт суол», 
* Клеон – М.Булгаков «Өй аҥардаах Журден», 
* кавалер Риппофратта – К.Гольдони «Таптал таабырыннара», 
* Күөх Көппө – С.Омоллоон «Күөх Көппө» уо.д.а. 

**Саха тыйаатырыгар:** 

* П.А.Ойуунускай – Д.Наумов «Республика», 
* П.Ойуунускай – Н.Лугинов «Максим», 
* Батас, адвокад Уйбаан - Н.Якутскай «Төлкө», 
* Мылардыын - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара», 
* Кээрэкээн ойуун – П.Ойуунускай «Кээрэкээн», 
* Суруйааччы – П.Ойуунускай «Имииһит түүлэ», 
* хайа, хараҕа суох оҕонньор, кыыл  – П.Ойуунускай «Сүрэх», 
* сцена машиниһа - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…», 
* Дьэкиим - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара» уо.д.а.

**Саха киинэтигэр оруоллара**:  Иван - «Эргиир», М.Васильев, Ардахов – «Снайпер Саха», режиссер Н.Аржаков, Бааска – «Хаамаайы Бааска», режиссер К.Барашков, Күрүөйэх – «Күрүөйэх», режиссер С.Бурнашев уо.д.а.
Ньургуйаана Шадрина

**Ньургуйаана Николаевна Шадрина** (13.01.1981) -  Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыската, тыйаатыр уонна киинэ артыыската. 

## Олоҕун олуктара

* 1981 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Амма улууһун Болугур нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 
* 2002 сыллаахха М.С.Щепкин аатынан театральнай училищены бүтэрбитэ. 
* 2002 сылтан Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэтин саҕалаабыта.

## Айар үлэтэ
**Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара:**

* Аанчык – А.Аччыгыйа «Сааскы кэм», 
* леди Капулетти – У.Шекспир «Биирдэ куоракка», 
* леди Макбет – Э.Ионеско «Леди Макбет», 
* Туйаарыма Куо – П.Ойуунускай «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» олоҥхо, 
* Ньюшен-Ойуу кыыс – А.Гоголева «Ойуу кыыс», 
* Хобороос – И.Гоголев «Хара кыталык», 
* Маайыс – Л.Иванова-Гримм «Үрүҥ күн сырдыга…», 
* үөрэнээччи - В.Харысхал «Учуутал», 
* Боккуойа - П.Ойуунускай «Оҕоҕо баҕарбыт», 
* Исмиэнэ – Софокл «Антигуона», 
* Маайа – Н.Якутскай «Төлкө», 
* Диаманте - Л.Пиранделло «Хайа аарымалара», 
* бастыҥ актриса - Л.Пиранделло «Театрга буолбут түбэлтэ…»,
* сэкэрэтээр Анна – М.Горькай «Тимир Баасса», 
* Тамара - Д.Наумов «Сандаарар сарыал саллааттара»  уо.д.а. 

**Саха киинэтигэр оруоллара:** Туйаара - «Тыын», режиссер С.Потапов, Света - «Кыһын тымныы эрээри дьоллоох дьоҥҥо ичигэс», ыал кыыһа -«Кэскил», Киэсэ кэргэнэ - «Сибэкки», «Детсат» айар бөлөх, ыанньыксыт - «Лыах», режиссер В.Семенов, «Я люблю тебя, Якутск», режиссер М.Лукачевскай, оҕо ийэтэ - «Кини кыыһа», «Төлөрүйүү», режиссер Т.Эверстова, «Ыаллыылар» сериал, режиссер Л.Васильева, кэргэн дьахтар - «Тиэтэйбит», режиссер Р.Дорофеев, кинээс ойоҕо - «Хаайыылаах», режиссер В.Мункуев, Аня - «Холодное золото», режиссер П.Хики уо.д.а.
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет

мини

**Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет** (ПСУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1943 сыллаахха олохтоммут. 8 институттаах, 8 факультеттаах.

## Устуоруйата

1943 с. Пензаҕа эвакуацияламмыт Одессатааҕы индустриальнай институт базатыгар тэриллибит.
1943 с.от ыйын 3 күнүгэр ССРС НКС үрдүкү оскуола Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин таһаарбыт бирикээһигэр олоҕуран арыллыбыт уонна Пензатааҕы индустриальнай институт диэн ааттаммыт.
1959 с.үрдүк үөрэх миниистирин бирикээһинэн Пензатааҕы политехническай институт буолбут.
1993 с.от ыйын 5 күнүгэр АБ үрдүк үөрэҕин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бирикээһинэн - Пензатааҕы судаарыстыбаннай техническай университет.
1998 с.тохсунньу 22 күнүгэр АБ уопсай уонна профессиональнай үөрэх миниистирин бирикээһинэн, ПензатааН университет диэн ааттаммыт.

мини

## Институттара

1. Байыаннай үөрэх института

2. Физическэй култуура уонна успуорт институтШ

3. Мэдиссиинэ института

4. Тохтоло суох үөрэх института

5. В. Г. Белинскай аатынан педагогическай институт

6. Политехническай институт

7. Экэниэмикэ уонна салайыы института

8. Юридическай институт

Факультеттара

-ааҕар-суоттуур техника факультета

-устуоруйа уонна филология факультета

-лечебнай факультет

-промышленнай технология, электроэнергетика уонна транспорт факультета

-педагогика, психология уонна социальнай наукалар факультета

-информационнай технология уонна электроника факультета

-стоматология факультета

-физика, математика уонна естественнай наука факультета

Филиаллара

1. Кузнецкайдааҕы информация уонна салайыы технологиятын института

2. Нижнеломовскайдааҕы филиал

3. Сердобскай филиал.

## Рейтиннэрэ

Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Пена куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтлэрин рейтинтгэр 73-с миэстэ.

4. Норуоттар ыккардыларынааҕы Вебометрикс рейтиҥҥэ 52-с миэстэ

5. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 2949-с миэстэ

## Сигэлэр

https://www.pnzgu.ru/
https://presscentr.pnzgu.ru/univ_gazeta 
https://www.pnzgu.ru/news/2020/02/18/15421696
https://www.pnzgu.ru/news/2020/08/3/14442995

## Быһаарыылар
Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

**Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет** (ПСАУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1950 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ үрдүк үөрэх Министиэристибэтигэр Пенза куоракка лесотехническай техникум базатыгар Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун арыйарын көҥүллээбит.
1995 с. сэтинньи 16 күнүгэр институт Пензатааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата буолбут.
2016 с. ахсынньы 1 күнүгэр Арссыыйа Тыа  хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 536 нүөмрдээх бирикээһинэн Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университета буолбут.

## Факультеттара

1. Агрономическай факультет

-почвоведение, агрохимия, химия

-уопсай сири оҥоруу уонна сири үллэрии 

-селекция, семеноводство уонна биология 

-растениеводство уонна ойуур хаһаайыстыбата

2. Инженернай факультет

-физика, математика

-трактордар, массыыналар уонна теплоэнергетика

-АПК технологическай процесстары механизациялааһын

-механизмнары уонна массыыналары оҥоруу төрүөттэрэ

-массыына техническай сервиһа

3. Технологическай факультет

-биология, биологическай технологиялар уонна ветеринарнай-санитарнай экспертиза

-тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын переработкалааын

4. Экэнэмиичэскэй факультет

-бух.учуот, анаалис уонна аудит

-салайыы, экэниэмикэ уонна быраап

-финанстар

-оҥорон таһаарыыны тэрийии уонна информатизациялааһын.

## Рейтиннэрэ

Пензатааҕы судаарыстыбаннай аграрнай университет

1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ

2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-с миэстэ

4. 2019 с. "Востребованность вузов" рейтиҥҥэ 4-с миэстэ

## Сигэлэр

https://pgau.ru/
https://na.ria.ru/20161108/1480831777.html
https://vuzopedia.ru/vuz/3721
https://pgau.ru/ob-univer/%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B2%D1%83%D0%B7%D0%B0

## Быһаарыылар
Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет

мини|250px|left

**Пермнааҕы судаарыстыбаннай университет**, толору аата: **Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үөрэхтээһин тэрилтэтэ үрдүк үөрэхтиир "Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай  чинчийэр университет"** — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Уралга бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. Арассыыйа классическай университеттарын ассоциацияларын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

## Устуоруйата

1916 с. алтынньы 1(14) күнүгэр Арассыыйа норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин 2773 нүөмэрдээх ааҕынан, Импэрээтэрискэй Петроградтааҕы университет үс куурустаах, үс факультеттаах Пермнээҕи салаата арыллыбыт. Салааҕа 522 устудьуон ылыллыбыт, 32 кафедра тэриллибит.
1917 с. Арассыыйа Бириэмэннэй бырабыыталыстыбатын 752 нүөмэрдээх уурааҕынан от ыйын 1(14) күнүгэр Пермнааҕы университет арыллыбыт.

мини|250px|

## Факультеттара

1. Биологическай факультет

2. Географическай факультет

3. Геологическай факультет

4. Историко-политологическай факультет

5. Механико-математическай факультет

6. Аныгы омуктар тыллара уонна литературалара

7. Физическай факультет

8. Философско-социологическай факультет

9. Филологическай факультет

10. Химическай факультет

11. Экэнэмиичэскэй факультет

12. Юридическай факультет

Университет уопсай кафедралара

-педагогика кафедрата

-физическэй култуура уонна успуорт кафедрата.

Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии

1. ПСНЧУ информационнай технологиялар академическай оскуолата

2. Көмпүүтэр оскуолата

3. Эдэр чинчийээччи оскуолата

4. Профессиональнай үөрэх кэллиэһэ

Үрдүк үөрэх кэннэ үөрэхтээһин

1. Профессорскай-преподавательскай састаап квалификациятын үрдэтии факультета

2. "Littera" эбии үөрэх киинэ

3. Психологическай үөрэхтээһин киинэ

## Рейтиннэрэ

Пермнааҕы судаарыстыбаннай национальнай чинчийэр университет

1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 61-с миэстэ.

## Сигэлэр

* http://www.psu.ru/
* https://permtpp.ru/members/obrazovatelnye_uslugi/permskiy_gosudarstvennyy_natsionalnyy_issledovatelskiy_universitet/
* https://web.archive.org/web/20070930084238/http://echo.freedomfund.ru/n41/art01.htm

## Быһаарыылар
Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет

**Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет** — Арассыыйаҕа Пермь куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1918 с. от ыйын 1 күнүгэр Пермнааҕы судаарыстыбаннай университетка тыа хаһаайыстыбатын факультетын быһыытынан арыллыбыт. Онон, тыа хаһаайыстыбатын наукаларын үөрэтии ити факультеттан саҕаламмыт.
1922 с. факультет аата уларыйан агрономическай факультет буолбут.
1930 с. факультет туспа үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут - Ураллааҕы тыа хаһаайыстыбатын института. Бастакы дириэктэрэ - Бынов Ф. А.
1933 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын института диэн ааттанар буолбут. Киниттэн Ирбиккэ рабфак арыллыбыт.
1941 с. Молотовтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун ССРС Наркомзём салайар этэ.

1948 с. институкка учуонай-агрохимик Д. Н. Прянишников аата иҥэриллибит.
1995 с. Пермнааҕы тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйата.
2017 с. Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет статуһун ылбыт.

Билигин университекка 7 факультет, 39 кафедра баар, онно, 6000 устудьуон дьарыктанар. Үөрэх 56 бакалавриат, специалитет уонна магистр программатынан ыытыллар. Университет 25 араас испэссээлинэскэ үөрэтэр.

## Факультеттара

1. Агротехнология уонна ойуур хаһаайыстыбатын факультета

2. Почвоведение, агрохимия, экология уонна товароведение факультета

3. Архитектурнай-строительнай факультет

4. Ветеринарнай мэдиссиинэ уонна зоотехния факультета

5. Инженернай факультет

6. Землеустройство уонна кадастр факультета

7. Прикладной информатика факультета

8. Экэниэмикэ, финанса уонна кэммиэрсийэ факультета

9. Кэтэхтэн үөрэнии факультета.

## Рейтиннэрэ

Д. Н. Прянишников аатынан Пермнааҕы судаарыстыбаннай аграрнай-технологическай университет

1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ

2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 8-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 508-с миэстэ

## Сигэлэр

https://pgsha.ru/today/ 

https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%9F%D0%93%D0%90%D0%A2%D0%A3/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8

## Быһаарыылар
Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

**Пензатааҕы судаарыстыбанай технологическай университет** (ПензСТУ) — Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

1959 с. ахсынньы 30 күнүгэр Пензатааҕы суоттуур-анаалистыыр массыыналар собуоттарыгар үрдүк техничнескай үөрэх тэрилтэтэ арыллыбыт. 1994 с. ол тэрилтэ Пензатааҕы технологическай институт буолбут.
2004 с.судаарыстыбаннай технологическай акадьыамыйа, 2013 с. Пензатааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет статуһун ылбыт.

## Факультеттара

1. Промышленнай технология факультета

2. Биомэдиссиинэ технологиятын факультета

3. Автоматизированнай информационнай технология факультета

4. Киэһээҥҥи үөрэх  факультета

5. Заочнай үөрэх факультета

6. Интегрированнай үөрэхтээһин программаларын факультета

7. Квалификацияны үрдэтии уонна каадырдары эбии үөрэхээһин факультет

Сүрүн кафедралара:

-ааҕар-суоттуур массыыналары, технология систиэмэлэрин уонна тулалыыр эйгэни харыстыыр инженернай оҥоһуулары автомаизациялааһын уонна салайыы кафедрата

-прикладной информатика кафедрата

-информационнай систиэтэлэр уонна технология кафедрата

-прикладной математика уонна экэниэмикэ эпэрээссийэлэрин чинчийии кафедрата

-уопсай уонна роботизированнай оҥорон таһарыы технологиятын кафедрата

-биотехника уонна мэдиссиинэ менеджменын уонна информационнай технологиятын кафедрата

-электроника уонна электротехника кафедрата

## Рейтиннэрэ

Пензтааҕы судаарыстыбаннай технологическай университет

1. Пенза куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

2. Эрэгийиэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 18- тан 2-с миэстэ

3. Арассыйа техническай уонна технологическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 444-тэн 49-с миэстэ

4. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2168-тан 135-с миэстэ.

## Сигэлэр

http://www.penzgtu.ru/ 
https://edu.penzgtu.ru/

## Быһаарыылар
Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет

**Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет** — Арассыыйа Пермь куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1916 с. Пермь куоракка Петроградтааҕы Импэрээтэрискэй университет филиалын арыйбыттар.
1919 с. алтынньы 2 күнүгэр норуот үөрэхтээһинин института арыллыбыт. 1921 с. балаҕан ыйын 9 күнүгэр Педагоическай институт буолбут. 1922 с. институт үлэлээбэт буолбутунан педагогтар уонна устудьуоннар Пермнааҕы судаарыстыбаннай университекка педагогическай факультет тэриллибитигэр сыһыарыллыбыттар.
1930 с. алтыньы 15 күнүгэр Наркомпрос дьаһалынан Пермнааҕы индустриальнай-педагогическай институт тэриллибит.
1994 с.аттестация түмүгүнэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университет буолбут.
2012 с.үөрэхтээһин уонна наука министиэристибэтин ыам ыйын 25 күнүнээҕи бирикээһинэн Пермнааҕы судаарыстыбаннай гуманитарнай-педагогическай университет буолбут.

## Структурата

Факультеттара

Университет 13 факультеттаах уонна институттаах:

1. Математическай факультет

2. Филологическай факультет

3. Историческай факультет

4. Физическай факультет

5. Естественнонаучнай факультет

6. Информатика уонна экэниэмикэ факультета

7. Омук тылын факультета

8. Музыка факультета

9. Физическэй култуура факультета

10. Оҕо педагогикатын уонна психологиятын факультета

11. Начаалынай үөрэх методикатын уонна педагогикатын факультета

12. Правовой уонна социальнай-педагогическай үөрэх факультета

13. Психология института.

2002 сылтан университет филиаллара:

1. Остааҕы филиал

2. Лысьватааҕы филиал

3. Кунгурдааҕы филиал

4. Чайковскайдааҕы филиал

5. Кудымкардааҕы бэрэстэбиитэлистибэ.

## Рейтиннэрэ

1. Пермь куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

2. Пермскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 6-с миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 367-с миэстэ

4. Арассыыйа бастыҥ педагогическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 12-с миэстэ.

## Ссылкалара

* https://eduscan.net/colleges/pspu 
* https://pspu.ru/university/fakultety-i-instituty 
* https://pspu.ru/university/ob-universitete 

## Быһаарыылар
Туватааҕы судаарыстыбаннай университета

Туватааҕы судаарыстыбаннай университет

Туватааҕы судаарыстыбаннай университет - Арассыыйаҕа Тыва Өрөспүүбүлүкэтин Кызыл куоратыгар баар улахан үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1995 с.балаҕан ыйын 30 күнүгэр Арассыыйа Бэрэсидьиэнин укааһынан Туватааҕы судаарыстыбаннай университет арыллыбыт.

Университет структуратыгар Кызыллааҕы пеагогическай институт, профессиональнай переподготовка уонна каадырдар квалификацияларын үрдэтии института уонна үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.
Ону кытта, Кызыллааҕы педагогическай кэллиэс, тоҕус факультет, түөрт уон биир кафедра, музейнай комплекс, Ботаническай сад, аҕыс ааҕар саалалаах научнай бибилэтиэкэ, информационнай-аналитическай киин, доруобуйа Киинэ, сэттэ спортивнай саала, спортивнай-чөл туруктуур лааҕыр уо.д.а.

2011с.Туватааҕы судаарыстыбаннай университет "Открытый сибирский университет" диэн үөрэхтиир-научнай тэрилтэлэр Ассоциацияларын уонна икки технологическай платформа: "Национальная информационная спутниковая система" уонна "Национальнаясуперкомпьютерная технологическая платформа" чилиэнэ буолар. ТувСУ классическай университеттыы үөрэхтээһин уонна испэссээлинэстэр бөдөҥсүйбүт 11 бөлөхтөрүгэр үрдүк үөрэхтэр метод холбоһуктарын чилиэнэ буолар. Университет үс профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ холбоспутуттан төрүттэнэн, кинилэр научнай потенциалларын туһанан үөрэхтээһин систиэмэтин уонна өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтин сүрүн салааларын үрдүк квалификациялаах испэссээлиистэринэн хааччыйар.

## Факультеттара

1. Естественно-географическай факультет

2. Историческай факультет

3. Экэнэмикэ уонна менеджмент факультета

4. Инженерно-техническай факультет

5. Тыа хаһаайыстыбатын факультета

6. Физико-математический факультет

7. Физическэй култуура уонна успуорт факультета

8. Филологическай факультет

9. Юридическай факультет

10. Квалификацияны үрдэтии уонна профессиональнай эбии үөрэтии института

11. Үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии института.

## Рейтиннэрэ

Туватааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Кызыл куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

2. Тыва Өрөспүүбүлүкэтин үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 319-с миэстэ

## Ссылкалара

http://tuvsu.ru/ 
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%A2%D1%8B%D0%B2%D0%93%D0%A3
https://www.provuz.ru/vuz/tuvsu/rating/ 
https://kyzyl.ucheba.ru/uz/69672