Демократия үөрэҕин тутуһуу

Билигин Аан дойду үрдүнэн дьон үөрэҕи-билиини баһылааһын-нара элбээн демократия үөрэҕин тутуһан дойдуну салайыы үөрэҕэ баһылаан иһэрэ тарҕанар. Бу салайыныы көрүҥэ киһи өйө-санаата киһилии суолунан барарын уонна сайдыыны ситиһии диэки хайысханы тутуһарынан дьон өйүгэр-санаатыгар ордук сөп түбэһэр.

Дьон өйүн-санаатын салайыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсар:

1. Тоталитарнай салайыы.

2. Демократия үөрэҕэ.

Бу дьоҥҥо туттулла сылдьар икки тус-туспа хайысхалаах киһи салайааччыларга бас бэриниитин уратыларын үөскэтэр үөрэхтэри төһө кыайарбытынан дириҥэтэн ырытыахпыт:

1. Өй-санаа үөрэҕэ оҕо өйө-санаата үөскээн, сайдан тахсыытыгар сөп түбэстэҕинэ эрэ табыллар уонна туруктаах өйү-санааны үөскэтэрэ кыаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүттэрин этэр тылларын истэн, оҥорор быһыыларын үтүктэн үөрэнэн улаатар. Төрөппүт тугу үчүгэй диэн этэрин элбэхтик хатылаан оҥорон соннук үгэстэри ийэ кутугар иҥэринэн улаатара, сайдыыны ситиһиитин бу кэмигэр тоталитарнай салайыы өрүтэ баһылаан туттулларын биллэрэр.

Тоталитарнай салайыы диэн ким эрэ этэрин истэн үтүктүү, батыһыы, кини оҥорорун курдук быһыылары оҥоруу ааттанар. Оҕо улаатыар диэри төрөппүттэрин этэллэрин истэрэ, олору толороро кинилэр баһылаан салайар кэмнэригэр улаатарын, оҥорор быһыыларын үтүктэн өйө-санаата үөрэнэрин, сайдарын быһаарар.

Дьон өйдөрө-санаалара кыайбыттары үтүктэн үөрэнииттэн сайдара ордук тиийимтиэтин үөскэтэр. Ол аата, күүстээх, кыахтаах киһини ба-тыһан, үтүктэн үөрэниинэн сайдыыны түргэнник ситиһии кыаллар. Оҕо төрөппүтүн көрөн, үтүктэн үөрэнэрэ өйүн-санаатын сайыннара-рын тэҥэ, соннук үгэстэри үөскэтэн өйүн-санаатын төрүттүүр. Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан киһини үтүктэн, батыһан үөрэнэрэ тоталитарнай салайыы көрүҥүн үөскэтэрин бары туһаналлар.

Салайыы маннык көрүҥэ уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан араас короллар, султаннар, шахтар, царьдар салайар былаастарыгар уларыйан сорохторо билигин даҕаны ордон сылдьаллар уонна биир киһи салайар, тоталитарнай былааһын үөскэтэллэр.

Дьон ким эрэ этэрин истэ, толоро сылдьаллара аһара бардаҕына диктатураны үөскэтэн кэбиһэрэ олоххо улахан халыйыыны үөскэтэрэ атыттары кытта сыһыаҥҥа уустуктарга тириэрдэр. Билигин, сайдыылаах кэмҥэ салайыы, бу көрүҥүн уларыта, тупсара, демократия үөрэҕиттэн туһанан уларыта сатыыллар.

2. Оҕо улаатан төрөппүттэрин салайыыларыттан тахсара ойох ыл-лаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына ситиһиллэн олоххо киирэр. Оҕо ойох ылара эбэтэр эргэ тахсара киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэрэ уонна төрөппүттэрин көрүүлэриттэн-истиилэриттэн босхолоноро демократия үөрэҕин туһаныыны үөскэтэн, олоххо салайыныы иккис өрүтэ баарын булларан биэрэр. 

Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһана үөрэммит дьон демократия үөрэҕин тутуһаллар. Хайа эрэ диэки халыйан барыы оҥорор быһыыны, ол диэки салайан куһаҕан быһыыга кубулутан кэбиһэрин киһи билэн оҥорор быһыытын уларытар, тупсарар кыахтаах буоллаҕына, демократия үөрэҕин тутуһар буолар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар кыахтаннаҕына киһи буолууну ситиһэрэ демократия үөрэҕин тутуһарын биллэрэр.

Оҕо улаатан ыал буолан бэйэтэ оҕолонноҕуна үһүс киһини үөскэтэрэ олоҕор демократия үөрэҕин тутуһарыгар тириэрдэр. Үһүс киһи улаатан бэйэтин көрдөбүллэрин киллэрэн иһиитэ демократия үөрэҕин олоххо туһаннахха эрэ халыйан хаалбакка табатык быһаарыллар.

Үчүгэйтэн куһаҕаны булан, арааран ылан олоҕун тупсарар, көннөрөр кыахтаах киһи өй-санаа сайдыытын ситиһэр. Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар, ортолорун диэки үһүс өрүт үөскээн тахсарын быһааран, ону тутуһар киһи демократия үөрэҕин билинэр өйдөөх-санаалаах киһи буолар. Олоххо үһүс өрүтү булан таба туһаныы демократия үөрэҕин тутустахха эрэ кыаллар уонна өй-санаа туруктаахтык, хайа да диэки халыйбакка сайдыытын быһаарар.

Киһи бэйэтин өйүн-санаатын сайыннаран, үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэрэ атын дьон албыннарыгар, ол-бу араас сымыйанан этиилэригэр киирэн биэрбэтин үөскэтэр. Сахалар “Дьон этэринэн сылдьыма” диэн этиилэрэ атыттар бэйэлэрэ үчүгэй буолал-ларын, ордон тахсалларын туһугар кыһаналлара элбэҕин биллэрэр уонна атын киһи онно киирэн биэрбэтигэр туһалыыр. Киһи бэйэтин өйүн-санаатын сайыннарара уонна үчүгэйи, куһаҕаны билэн таба арааран туһана сылдьара эрэйиллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сахаларга суох “аньыы” диэн тылы булан куһаҕан манна баар диэн этэн диктатураны, тоталитарнай салайыыны сахаларга албыннаан киллэрэ сатыыллар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи тутуһар сахалар үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэр уратыларын билэллэриттэн, ити албыҥҥа киирэн биэрбэттэр.

Тоталитарнай уонна демократическай салайыылар диэн икки өрүттэр икки ардыларыгар тэҥнэһиини үөскэтэр үһүс өрүт баар буолан тахсарын тутуһа сырыттахха дьон олоҕо табыллар. Бу икки өрүттэртэн тоталитарнай салайыы аһара барыыга тиийэн хаалара элбиир. Салайааччылар олус уһуннук салайа олорууга тиийэн хааллахтарына, киһи өйө-санаата бэйэтин билинэрэ аһара улаатар уратытынан диктатураҕа тириэрдэн, олоххо улахан хамсааһыны үөскэтиэхтэрин сөп. Киһи өр кэмҥэ улахан дуоһунаска олорон үлэлээн мааныга, арбааһыҥҥа түбэстэҕинэ бэйэм үчүгэйбин диэн санаата аһара барарыттан улаатымсыйара уонна улуутумсуйара улаатан кэлэн диктатураны үөскэтэн салайар кэмин уһатыан сөп.

Дьону салайыыны туһаныы бу икки өрүттэрэ кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, уларыйан биэрэллэрэ үөскээһинин ситиһэн истэххэ аҥар өттүгэр халыйан, аһара баран хаалыы тохтотуллан олоххо уларыйыы, сайдыы киирэрин туһана сылдьыы табыллара ситиһиллэр.

Элбэх дьон муһуннахтарына салайыыны үөскэтии кэмэ тиийэн кэлэр. Олус былыргы кэмнэртэн дьон күүстээх, кыахтаах эр киһи баһылаан салайыытынан олохторун олорон кэлбиттэр. Ол кэм тоталитарнай салайыы кэмэ диэн ааттанар. Билигин дьон өйө-санаата сайдан, тупсан уларыйыылар киирэн иһиилэрин үөскэтэр демократия үөрэҕэ баһылыыра үгүс дойдуларга олоххо киирэн иһэр.

Дьону салайыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсар уонна хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин тутуһа сырыттахха табыллар. Оҕо улаатан иһэн төрөппүттэрин үөрэхтэрин тутуһар, онтон сааһын ситтэҕинэ тэҥнэһиини үөскэтэр демократия үөрэҕэ туһалыыр.

Салайар былаас оҥорор дьайыыта киһи өйүн-санаатын түргэнник уларытан тоталитарнай салайыы диэки халытан кэбиһэрин иһин, кэмэ кэллэҕинэ бары кыттыһар быыбардарын ыытан, салайааччылары талан ылан атыттарынан солбуйан биэрэн иһиини оҥоро сырыттахха уларыйыы эйэлээхтик киирэрэ ситиһиллэр.

Сайдыылаах дойдулар салайар былаастара тоталитарнай диэки халыйан хаалыыларын кэмэ кэллэҕинэ бары бүттүүн быыбардары ыытан салайааччылары саҥалыы талан ылан уларытан демократия үөрэҕэр киллэрэн биэриини туһана сылдьаллар.

Тоталитарнай салайыы араас көрүҥнэрин салайааччылар оҥороллор. Ким эрэ этэрин истии, соннук толоруу, ханнык эрэ бэлэмҥэ үөрэнии итинник салайыыга тириэрдэр. Үлэҕэ ким эрэ этэрин кэтэһэ сылдьыы сайдыыны, тупсарыыны киллэриигэ хойутааһыны үөскэтэрэ салайыы бу көрүҥэ уһаан хааллаҕына бэйэ дьонун элбэтэн кэбиһэн хаалыыны аҕаларын биллэрэр.

Дьону салайыы бу көрүҥэ аан бастаан тэриллэригэр ситиһиини оҥорууну көҕүлээн баран сыыйа биир киһи баһылааһыныгар кубулуйан хааллаҕына, хаалыыга тириэрдэр. Билигин, 2025 сыллаахха Россия маннык балаһыанньаҕа киирэн сылдьарыттан атыттар туоратыыларыгар түбэстилэр, куһаҕан ааттананнар, аны сайдыыны ситиһэр кыахтара улаханнык кыччаабытын таһынан баһылыыр омуктара, нууччалар уларыйар кэмнэрэ түргэтиир буолла.

Салайыы бу икки көрүҥнэриттэн демократия үөрэҕэ сайдыыны ситиһиигэ оҥорор туһалаах уратыларын туһанар Европа дойдулара уонна АХШ үрдүк сайдыыны ситиһэн иһэллэрэ дакаастыыллар. Бу икки өрүттэр олоххо уларыйыылар киирэр кэмнэригэр бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэрин туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Омук саҥалыы үөскүүр, уларыйар кэмигэр демократия үөрэҕин тутуһара табыллар. Тоталитарнай салайыы кэмигэр саҥа омук үөскээн тахсара улаханнык уустугурар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини олохторугар тутуһар дойдулар саҥа омугу үөскэтэн таһаарар кыахтара улаатар. Сахалыы тылынан ааттаммыт элбэх омуктар бааллара уонна Европаҕа рустар киэҥник тарҕаммыттара сахалар уонна украинецтар төрүттэрэ элбэх саҥа омуктары үөскэппиттэрин биллэрэр.

Омук күүһүрэр, бэйэтин билинэр кэмэ кэлэригэр урукку кэмнэргэ тоталитарнай салайыы көрүҥүн тутуһаллар этэ. Бу кэм биир аймахтар, династия салайыытыгар тириэрдэрэ омук мөлтөөн барыытыгар, атыттар туоратыыларыгар түбэһэрин үөскэтэрэ. Династиялар уларыйар кэмнэрэ тиийэн кэлэн солбуйсууну аҕалара.

Омук мөлтөөбүт кэмигэр бэйэтин күүһүрдүнэ сатаан диктатура тутулугун аһара күүһүрдэн кэбиһэн кэрээнтэн тахсыыны үөскэттэҕинэ атыттар, сайдан иһээччилэр көмөлөөн суох оҥорон, симэлитэн, тыал буолбуттарга кубулутан кэбиһиэхтэрин сөп. Маннык халыйыыны 20-с үйэҕэ немец фашистара үөскэппиттэрин бары көмөлөөн тохтоппуттара. Омук куһаҕан ааттаныыта салгыы олоҕор улахан уустуктары үөскэтэрин, атыттар туоратыыларыгар тириэрдэрин сахалар быһааран “Ааты-суолу харыстаа” диэн үөрэҕи туһаналлар.

Демократия үөрэҕин тутуһуу омук кырдьан, мөлтөөн иһэр кэмигэр тутуһулуннаҕына эрэ атыттар симэлитэн, суох оҥорон кэбиһэллэрэ тохтотуллуон сөп. Бу үөрэх “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһарынан кэмэ кэллэҕинэ омукка сөптөөх уларыйыылары киллэрэн биэрэн сайдыы салҕанан иһэрин ситиһиннэрэн  үйэтэ уһуурун үөскэтэр.

Олус былыргы кэмнэртэн айылҕа икки өрүттээх тутулугун быһааран олохторугар туһанар сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии олоххо киирбитин кэнниттэн биллибит “Туох барыта үһүстээх” диэн үөрэҕи арыйан олохтообуттар уонна аныгы демократия олоҕор сайдыыны салгыы ситиһэр кыахтара улаатан иһэр.

Олох сайдан, тупсан истэҕинэ дьону салайыы икки өрүттэрэ хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин туһана сылдьар демократия үөрэҕэ сайдыыны ситиһиини баһылаан иһэр кыахтанар. (1,72).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.