open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Готовцев Павел Петрович

Ленинград блокадатын туһунан литератураҕа, историческай наукаҕа хайа кыргыһыылардааҕар да ойоччу тутан ахтыллар. Онтон биһиги бу улуу куорат иһини хааннаах кыргыһыыларга кыттыбыт биир дойдулаахтарбыт туһунан билэ-көрө сатыыр ытык иэстээхпит.

Готовцев Павел Петрович 1914с. Байаҕантай улууһугар Тандыгы диэн сиргэ 9 оҕолоох Ирина Кузьминична уонна Петр Егорович Готовцевтар дьиэ кэгэттэригэр күн сирин көрбүтэ. Дьоно төһө да үөрэҕэ суох буоллаллар,төһө кыалларынан оччотооҕу кырыымчык кэмҥэ оҕолорун үөрэттэрэргэ кыһаллаллара. Павел Танда оскуолатын 4 кылааһын бүтэрбитэ.

1934с. «Табалаах» колхоз чилиэнинэн киирбитэ. Сэриигэ ыҥырыллан барыар диэри колхозка сайынын субай сүөһү бостуугунан, хонуу үлэтигэр, кыһынын кадровай булчутунан сылгыһытынан сылдьбыта. 1936с. Таатта улууһуттан Луковцева Мария Анемподистовна уонна Уоһук Харатыанабыс кыыстарын Маайаны сүгүннэрэн аҕалбыта.

1941с. бэбиэскэ тиийэн кэлбитэ. Барыта 9 буоланнар Чурапчы РВК –нан ыҥырыллан атырдьах ыйын 11 күнүгэр дойдуларыттан арахсыбыттара. 1942с. кулун тутар 9 күнүгэр аан бастаан атаакаҕа киирбит күнүн Байбал маннык ахтара: «Ыраах көстөр үрдэл сири ылыахтаахпыт диэн бирикээстээбиттэрэ». Күнүһүн хаары хаста-хаста тобулу түһэн сытабыт. Түүнүн хараҥарар, ол кэмҥэ иһирдьэ киирэ сатыыбыт. Сарсыарда сырдаатар эрэ ытыалаһыы саҕаланар, киэһээ бороҥуй буолуута арыый сэллиир. Ити курдук икки өттүнэн 5 күнү быһа мөҕүстүбүт. Кулун тутар 16 күнүгэр сарсыарда фашистар хас да чаастаах артеллирийскай атаака оҥордулар.
 
Сотору сотору снарядтар түһэн эстэр тыастара ньиргийэн олорор. Онтон эмискэ хаҥас илиим ньир гынна снаряд оскуолката илиибин үлтү көтөн ааста.Ону былаатынан саба тардан баран кэннибинэн үҥэн баран истэхпинэ өр буолбата винтовка буулдьата бүлгүнүм уҥуоҕун супту көтөн кэбистэ. Өйбүн сүтэрэ-сүтэрэ өйдөнөн кэлбин. Буулдьа киһини өндөппөт снарядтар сотору-сотору кэлэн түһэллэр. Снаряд түспүт боруоҥкатыгар нэһиилэ сыыллан киирдим хас да өлбүт киһи сытарыгар быыстарыгар киирэн сыттым. Онтон төһө өр өйө суох сыппыппын билбэппин, биирдэ өйдөнөн кэлбитим ыт үрэрин курдук саҥа иһиллэр.Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ үөһээ 4 киһи күлүгэ көстөр. Биирдэстэрэ аллараа түһэн сытар дьону тэбиэлээтэ дьолго мин түгэххэ сытар буолан таарыллыбатым быһыылаах. Дьэ ол курдук өйө-төйө суох сыттахпына санитардар булан ылан санчааска таһаарбыттар этэ.
Бу уоттаах охсуһууттан тыыннаах ордон дойдутун буларыгар боростуой саха уола аар тайҕаҕа тоҥуу хаары кэһэн булду сонордоон туора маары хаампыта улахан көмө буолбута, 12 төгүл бааһыран кыргыһыы толоонуттан тыыннаах ордон төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Стручков Николай Степанович

**Стручков Николай Степанович** — Аҕа дойду улуу сэриитигэр Япония утары сэриигэ кыттыылаах. Сэрии бэтэрээнэ.

## Ылыллыбыт сирэ
В.И.Алексеев Солоҕоон: Солоҕон нэһилиэгин историятын, биллиилээх, үлэһит дьонун, спортсменнарын туһунан кэпсиир кинигэ. Дьокуускай: НИПК "Сахаполиграфинстант" 1998
Максимова Анна Николаевна

**Максимова Анна Николаевна** — тыыл, үлэ бэтэрээнэ, улууска библиотечнай дьыала сайдыытыгар ураты кылааттаах, культура эйгэтигэр 30 сыл үлэлээбит.

## Ылыллыбыт сирэ
Үлэни өрө тутан / А.Н. Максимова ; Горнайдааҕы кииннэммит библ. ситим, П. Д. Аввакумов аатынан киин б-ка ; [бэчээккэ бэлэмнээтэ, редакциялаата А. И. Заровняева ; худож. Е. Е. Дьячковская ; фот.: В.В. Семенов, Л.Р. Охлопкова]. - Бэрдьигэстээх, 2020. - 152 с.
Алексеева Ульяна Ивановна

Алексеева Ульяна Ивановна - тыыл, үлэ бэтэрээнэ, коммунистическай үлэ ударнига

## Ылыллыбыт сирэ
Улуу Кыайыыны уһансыбыттара / А.Тарасов [Солоҕон нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, тыылга үлэлэрин туһунан] - .Дьокуускай.  - 2005.

Дьон алпаабытынан
Тыылга үлэлээбиттэр
Андреев Касьян Касьянович

Андреев Касьян Касьянович - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.Албан Аат III степенэ, Аҕа дойду Улуу сэриитэ I степенэ орденнар кавалердара.
Касьян Касьянович Андреев 1919 с. Арҕаа Хаҥалас улууһугар (Горнай оройуона) Маалтааны нэhилиэгэр тереебутэ.

## Ылыллыбыт сирэ

Л.Г.Саввинова. Хатан Хаһыйаан - Касьян Касьянович Андреев/ [хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтэ Л.Г.Саввинова; ред. Р.Н.Платонов]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2020. - 256 с.
Сергеев Иван Матвеевич

**Сергеев Иван Матвеевич** - Солоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.

## Ылыллыбыт сирэ
Тарасов А.А. Солоҕон снайпердара./ Бэрдьигэстээх: "Үлэ күүһэ" хаһыат редакцията" АУ, бэчээккэ бэлэмнээтэ В.И.Алексеев, хомуйан оҥордо А.А.Тарасов/ Бэрдьигэстээх, 2015, 68стр.
Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара

**Өлөксөй Навальнайы өйөөһүн протестара** 2021 сылтан Тохсунньу 23 күнүттэн саҕаланнылар. Арассыыйа үрдүнэн 700 тыыһынча киһи кыттар, сүрүннээн Путины тохтоторго, Навальнайы босхолуурга. Улахан күүс миитиннэрэ Москваҕа уонна Питерга буолар, ол эрэн Дьокуускайга номнуо 50 киһи тутуллубут, олор ахсааннарыгар Сулустаана Мыраан уонна Ойуун Һааска. Ойуун Һаасканы Путин ыйааҕынан Котенкаҕа психыарыылаахтар балыыһаларыгар укпуттара, Сулустаана Мырааны 90 тыһ солкуобайга штрафтаабыттара.

Арассыыйа үрдүнэн 10000 киһини туттулар, олор ахсааннарыгар 100 блогер уонна журналистар. Өлөксөй Навальнай бэйэтигэр Путин ыйааҕынан дьыала тэриллэр хаайыыга барда, ол иннинэ ФХС үлэһиттэрэ "новичок" көмөтүнэн өлөрө сатаабыттара.

Полициалар уонна Росгвардиалар миитиҥнээччилэри үнтү кырбыы-кырбыы туталлар, сорохторго наркотик быраҕан сымыйа дьыала тэрийэллэр. Политическай репрессиалар саҕаланнылар Арассыыйаҕа.
Сулустаана Мыраан

**Сулустаана Мыраан, Ол эбэтэр толору аата Сулустаана Мыраан Байанайдаах кыыһа**, урукку аата *Елизавета Николаевна Дмитриева-Антонова*, Саха Сирин биир сүрүн активистката, Саха Сирин урукку Ил Түмэн депутата, төрөөбүт күнэ ??????.

Биллэринэн 1982 сыллаахха Нөмүгү орто оскуолатыгар үөрэммит, Амма улууһугар Абаҕа сиригэр төрөөбүт, Өлүөхүмэҕэ учууталынан үлэлээбит, Майаҕа олоро сылдьыбыт, билигин Дьокуускай куоратка олорор. 

Сомоҕо күүс тэриллии кыттыылааҕа. 

Сүрүннээн популярноһа Нью Йорк куоратка ООН трибунатыттан саха тылынан тыл эппитинэн, уонна Өлөксөй Навальнай диэн киһини өйөөһүнүнэн. Конституцияны Путин уларытарын эмиэ утарбыта. Биллэр оппозиционер.

Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Путины кириитикэлээбитэ уонна сэриини утары акция оҥорбутун иһин, ФСБлар биир оҕотун Усуйаана улууһугар өлөрбүттэрэ.

Алтынньы 15 күнүгэр 2023 сыллаахха Саха Сириттэн Америкаҕа куоппута, Сиэтл куоратка олохсуйан олорор.
Ойуун Һааска

**Ойуун Һааска**, толору сүрүн аата *Габышев Александр Прокопьевич*, Саха Сирин активиһа, общественнай хамсааһыны тэрийээччи, 2018 сылтан Владимир Путины кириитикэлээһининэн дьарыгырар. Путины үүрэргэ хамсааһын тэрийэн марш оҥоро сылдьыбыттааҕа 2019 сылга.

2019 сыллаахха Владимир Путин бэйэтинэн ыйаах таһааран, Ойуун Һаасканы псих ыарыһахтар балыыһаларыгар Котенкаҕа укпуттара. 2020 сыллаахха Америка, Улуу Британия, Германия уонна Мемориал политическай хаайыылаах диэнинэн билиммиттэрэ.

2021 сыл Балаҕан ыйын 26 күнүттэн күүс өттүнэн эмтээһиҥҥэ түбэһэн, Новосибирскай уобаласка псих ыарыһахтар күүстээхтик эмтэнэр балыыһаларыгар хаайыллан сытар.
Түөрт капеллан

**Түөрт капеллан** («өлбөт үөстээх капеллааннар» эбэтэр «„Дорчестер“ капеллааннара») — дьону быыһаары бэйэлэрин олохторун толук уурбут АХШ аармыйатын 4 капеллана. 

«Дорчестер» диэн хараабыл 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр тимириитигэр дьону быһыы сылдьан өлбүттэрэ. Хараабылга ньиэмэс торпедата түбэспитигэр эвакуацияны тэрийбиттэрэ, дьоҥҥо шлюпкаларга олорорго көмөлөспүттэрэ, бэйэлэрин быыһыыр сэлиэччиктэрин атын дьоҥҥо биэрбиттэрэ . Капеллааннар малыыппа ааҕа-ааҕа, таҥара ыарыаларын ыллыы-ыллыы хараабылы кытта тимирбиттэрэ. 

Бары старшай лейтенант сыбаанньалаахтара.

* Джордж Лэнсинг Фокс (1900 сыллаахха кулун тутар 15 к. төр.), методистар сыаркаптарын аҕабыыта,
* Александр Дэвид Гуд (1911 с. ыам ыйын 10 к. төр.), раввин,
* Кларк Вандерсалл Полинг (1910 с. атырдьах ыйын 7 к. төр.), реформистар сыаркаптарын аҕабыыта,
* Джон Патрик Вашингтон (1908 с. от ыйын 18 к. төр.), католическай сыаркап аҕабыыта.

Гарвард университетын байыаннай капеллааннары үөрэтэр киинигэр билсибиттэр, онно Европаҕа сэриигэ барарга бэлэмнэниини ааспыттар. 1943 сыллаахха «Дорчестер» диэн хараабылынан сулууспалыахтаах сирдэригэр барбыттар.
слева|мини|298x298пкс|«Дорчестер» транспортнай хараабыл

«Дорчестер» Нью-Йорктан 1943 сыл тохсунньу 23 күнүгэр тахсыбыт уонна Гренландияҕа аттаммыт. 900 кэридҥэ пассажирдаах эбит, гражданскайдар уонна байыаннайдар. Хараабыл SG-19 диэн конвой састаабыгар киирэрэ. Конвойга өссө SS Lutz уонна SS Biscaya диэн транспортнай хараабыллар, кинилэри Tampa, Escanaba уонна Comanche диэн катердар харабыллыыллара. Сулууспалаахтар үгүстэрэ ханна баран иһэллэрин билбэттэрэ.

U-223 ньиэмэс подлодката Киль куораттан 1943 с. тохсунньу 12 күнүгэр тахсыбыта. Бу кини бастакы бойобуой бохуота этэ. Кини Хотугу байҕалы  Норвегия өттүттэн быһа көппүтэ, онтон Атлантикаҕа Исландия уонна Фарер арыыларын ыккардынан киирэн Гренландияҕа чугаһаабыта.

"Дорчестер" хапытаана Ханс Дж. Даниэльсен катердар сонардара подлодканы булбуттарын туһунан сэрэтиллибитэ. Дьону таҥастаах уонна быыүыыр сэлиэччиктээх утуйалларыгар бирикээстээбитэ. Ол эрээри элбэх саллаат итиитэ бэрт буолан уонна сэлиэччиктээх утуйар табыгаһа суоҕуттан бирикээһи толорботохторо.

Олунньу 4 күнэ буолар түүнүгэр U-223 подлодка Ньюфаундленд аттыгар торпеда ыытан "Дорчестеры" таппыта. Арыаллыыр катердар ону билбэккэ инники баран хаалбыттара.

904 киһиттэн 230-та эрэ тыыннаах хаалбыта. Торпеда хараабылы таппытыгар уот барбыта, хараҥаҕа паника саҕаламмыта, элбэх киһи ууга ыстаммыта, онно тоҥон өлбүтэ. Капелланнар дьону уоскута сатаабыттара, эвакуацияны тэрийбиттэрэ, быыһыыр сэлиэччиктэри түҥэппиттэрэ, онтон тиийбэтэҕэр бэйэлэрин сэлиэччиктэрин дьоҥҥо биэрбиттэрэ. Уу температурата 1°С, салгын киэнэ — 2°С этэ.

## Өйдөбүнньүк
1944 сыл ахсынньы 19 күнүгэр бары түөрт капелланы «Пурпурнай сүрэх» мэтээлинэн уонна «Уһулуччу өҥөлөрүн иһин» кириэһинэн өлбүттэрин кэннэ наҕараадалаабыттара..

Капелланнар АХШ үрдүкү байыаннай наҕараадатыгар Бочуот мэтээлигэр түһэриллэр кыахтара суоҕа, тоҕо диэтэххэ бу наҕараааданы дьоруойдуу быһыыны кыргыһыы кэмигэр эрэ оҥорбут дьоҥҥо биэрэллэр. 

АХШ кэнгириэһэ Түөрт капеллан күнүн олунньу 3 күнүгэр бэлиэтииргэ уураахтаабыта.

## Быһаарыылар
Тумусов Платон Терентьевич

**Тумусов Платон Терентьевич** — экэнэмиис, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знаага" уордьан кавалера.  

1979 с. Саха сирин киинин сопхуостарыгар сүөһү иитээччилэр хамнастарын тупсарыыга хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбитэ (тиэмэтин аата ).    

## Быһаарыылар
Рунеберг күнэ

**Рунеберг күнэ** () — фиин бэйиэтэ, Финляндия өрөгөйүн ырыатын ааптара Йохан Рунеберг төрөөбүт күнүгэр Финляндия судаарыстыбатыгар олунньу 5 күнүгэр бэлиэтэнэр 

Йохан Рунеберг нуучча-швед 1808—1809 сс. сэриитин туһунан «Столь прапорщик кэпсээннэрэ» диэн хоһооннор хомуурунньуктарын ааптара.

Бу күн Финляндия былааҕын ыйыыллар. Рунеберг пирожнайа дэнэр бэйиэт ойоҕо Фредрика ырыссыабынан астанар минньигэс аһы астыыллар.

Бу күн Финляндияҕа үрдүктүк сыаналанар литэрэтиирэ наҕараадатын — Рунеберг бириэмийэтин туттараллар. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* День Рунеберга — Runebergin päivä
Күннэй (ырыаһыт)

**Күннэй** — **Сергучева Ульяна Георгиевна** — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта, СӨ култууратын туйгуна.

Аҕата Георгий Сергучев эстрадаҕа ыллыыра («Чороон», онтон «Дапсы» бөлөхтөр), ийэтэ Татьяна Сергучева – ырыаһыт.

2016 с. СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта. 

Эрэ — фотограф Виктор Ли-Фу. Икки оҕолоохтор.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Күһүҥҥү долгураҥ
Өркөн (артыыс)

**Өркөн** — **Алексей Алексеевич Егоров** — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, эстрада ырыаһыта, сценарист, режиссер, продюсер, «Лена» киинэ тыйаатырын салайааччыта.

1983 сыллаахха олунньу 5 күнүгэр төрөөбүтэ. Ийэлээх аҕата ырыаһыттар. 2002 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү училищетын бүтэрбитэ, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» диэн идэни ылбыта. Саха тыйаатырыгар үлэлээбитэ.

2012 с. С.А. Герасимов аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы кинематография судаарыстыбаннай институтун бүтэрбитэ, «киинэ уонна телевидение продюсера» буолбута.

2015 сылтан 2018 сыллаахха диэри СӨ Эстрада судаарыстыбаннай тыйаатырын дириэктэрэ.

2018 с. «Лена киинэ тыйаатыра» МАУ салайааччыта.
TikTok

**TikTok** (*ТикТок*), Кытай программата, ByteDance тэрилтэ оҥорор сигэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ YouTube уонна Instagram кэнниттэн үһүс буолар аудиториатынан Аан Дойдуга, 2020 сылтан динамично сайда турар.

Кытайга «Дуинь " (кит. Ол курдук, күннээҕи түбүк. «TikTok «уонна» Доуоинь " ис хоһоонунан буолаллар, ол эрээри, Кытайга цензурнай хааччахтарга сөп түбэһиннэрэн туспа сервердэргэ үлэлииллэр. Лос- Анджелес, Нью- Йорка, Лондон, Парижка, Москва, Берлин, Дубай, Мумбаи, Джакартаҕа, Сеулга уонна Токиоҕа бааллар.

1 миллиардтан тахса туһанааччы 150 дойдуттан турар. Кытайга сыһыарыы саамай үрдүк чыпчааллаах, 25-44 саастаах, оттон Кытайга туһанааччылар 43 %- нара 24- тэн үөһэ саастаахтар. 2019 сыл түмүгүнэн ый аайы Россия туһанааччылара 16,25 млрд көрбүттэрэ уонна 20,83 мөл. видео туруорбуттара; 23 мөл. тэҥнэспиттэрэ уонна туһаммыттара 1,62 млрд видео. 2020 сыл бүтүүтэ сервис уопсай аудиторията 700 мөл. туһанааччы буолла.

## Тутаах уратылар
«TikTok» мобильнай сыһыарыы фондовай режимҥэ үгүстүк музыканы тутан олороллор, түргэтэтиэхтэрин, бытаарыахтарын, фильтр көмөтүнэн чопчуланыахтарын сөп. Музыкальнай клип айарга сыһыаран туһанааччылар музыкальнай жанрдартан киэҥ спектакль фоновай музыканы талыахтарын, фильтр көмөтүнэн 15- с секунднай видео суруйуохтарын сөп уонна дьону кытта «Tiktок» эбэтэр атын социальнай платформаларга. Синхроннай ырыаҕа сыһыаннаах видеоряды кытары кылгас видео уһулуохтарын сөп.

Один из режимов» реакция " — позволяет пользователями реакции на другое видео, создавая виртуальный экран, накладывающая на видео самой реакции. Атын режими, «дуэт», туһанааччыларга икки видеонан сыһыары тардарга көмөлөһөр, ол уратыта өссө тус- туһунан этэ. musical.ly.

Приложение позволяет пользователями " приватным». Маннык ааҕыыларга " TikTok «видеороликтар испииһэктэрин эрэ көрүөхтэрин сөп, олор суоттарыгар Суотту хаһаайына быһаарылларын, атыттара көрбөттөр. Туһанааччылар бары " доҕоттор» эбэтэр кинилэр эрэ «реакция» режиминэн эбэтэр «дуэт»режиминэн сыһыарыы нөҥүө бииргэ үлэлиир кыахтаахтар. Туһанааччылар эмиэ «публичнай» статуһу, «только для друзей» эбэтэр «личное» диэн статуһу туруоруохтарын сөп, олор истэригэр суоттанара «чааһынай» эбэтэр суох.

«Рекомендация» страницата — бу урукку дьайыыларга олоҕурбут видеоматериал сүүрээнэ, кини лайкалара. «ТХПК» политикатыгар сөп түбэһиннэрэн, автордара 16 сааһын туолар түгэнигэр эрэ видеоҕа түбэһэллэр. 16- тан тахса сыл туһанааччылар «рекомендациялар» страницаларыгар, дорҕоонноругар эбэтэр ханнык эмэ тыастарга олоҕуран көрдөрүөхтэрэ суоҕа.

Туһанааччылар эмиэ видео, хаамыытын, фильтрдэри уонна «сохраненнай» разделга киллэрэн биэриэхтэрин сөп. Бу раздел кини профилыгар туһанааччыга эрэ көстөр, ханнык баҕарар видеоҕа, хаамыыга, фильтрга, урут оннунан хаалбыт звуквукциятыгар төннөргө көҥүллэнэр.

«TikTok " диэн искусственнай интеллектуальнай интеллект туһанааччылар интэриэстэрин ырытар уонна кинилэри туһанааччы контенын кытта бииргэ үлэлииллэрин ситиһэр уонна хас биирдии туһанааччы контенын чопчулаан көрдөрөрүгэр туһаныллар.

## Быһаарыылар
ByteDance

**ByteDance** (*БайтДэнс*, ол эбэтэр Beijing ByteDance Technology Co., Ltd курдук биллэр), Кытай бэһис улахан технологическай сайдыбыт тэрилтэтэ, улахан холдиҥ, элбэх киэҥник биллэр проектара бас билээччи (холобура TikTok уонна Тоутяо). Сүрүннээн Кытай, Америка, Индия уонна Франция рыногар күүскэ үлэлиир, ол эрэн Саха Сиригэр TikTok дьон үксэ туттар буолбут. 

2020 сыл түмүгүнэн БайтДэнс тэрилтэ капитализациата рекорд улааппыт.
Clubhouse

мини|альт=Лого
**Clubhouse** (*КлабХаус*), саҥаран алтыһарга аналлаах аныгы социальнай ситим. 2020 сыллаахха Alpha Exploration Co тэрилтэ үлэһиттэрэ арыйбыттара. 

2020 сыл ахсынньытыгар сыаната 100 мөл. дуоллар кэриҥэ буолбута. 2021 сыл тохсунньу 21 күнүгэр сыаната биир миллиард дуолларга тиийбитэ.
Эмии

**Эмии**, ол эбэтэр **эмээһин** (*Минет* диэн латыын тылыттан Саха тылыгар киирбит, ол эбэтэр өссө Фелляция дэнэр), үксүгэр дьахтар эбэтэр эр киһи, эр киһи буччатын айаҕынан эмээһинэ буолар, тылынан, тииһинэр уонна күөмэйинэр мускуйан эр киһиэхэ дуоһуйуу, оргазм оҥоруу биир көрүҥэ. Эмээһин былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоннорго баар, айылҕаттан. Эмээһин хартыыната порно киинэлэргэ көстөөччү, сүрүннээн улахан макро устуунан. 

Эмээһин түргэнник эр киһини көҕүйүүгэ тиэрдэр, эр киһи астынар уонна дуоһуйар, эр киһи буччатыттан араас сүмэһин түһэр (сыраан) эмтэрэргэ эбэтэр анньыһарга сымнаҕас буоларын курдук. Оргазм кэмэ саҕаланар. 

Урут былыр гректарга эдэр уолаттар күүстээх боотурдары эмиэхтээхтэр эбит, ол аата убаастааһын биир көрүҥэ эбит.
Оххунуу

**Оххунуу эбэтэр охсунуу**, ол эбэтэр мастурбация диэн буолар. Эр киһи буччатын (өбүһүн) эбэтэр дьахтар абаһын илиитинэн мускуйан бэйэтин көҕүйүүгэ тиэрдэр , бүтэһигэр сексуальнай баҕа санаатын ханнарар, оргазм түмүккэ тиэрдиэн сөп. 

Оххунуу былыр былыргаттан бары кыылларга уонна дьоҥҥо баара, ол эрэн былыргы дьоннор оххунууну куһаҕан диэн ааттыыллара. Холобур, былыргы Италиаҕа эдэр уолаттары уонна кыргыттары оххуналларын көрдөхтөрүнэ өбүстэрин (абастарын) итии тимиринэн сиэтэллэрэ. 

Билиҥҥи билимньи ситиһиитинэн оххунуу доруобуйаҕа туһалаах, буортута суоҕунан биллэр. 

Оххунуу порно киинэлэргэ көстөр.Оххунан баран буччаҕын суунуохтааххын.
Турсуҥнаһыы

**Турсуҥнаһыы** ол эбэтэр Петтиҥ () диэн эр дьон уонна дьахтар, дьахтар дьахтары кытта, эр дьон эр дьону кытта сексуальнай баҕаларын көҕүтэн анньыспакка аата этэринэн сииннэринэн аалсалларын ааттыыллар, сыллаһыахтарын сөп. Петтиҥ биир көрүҥүҥ фроттеризм дииллэр.
Көҕүйүү

**Көҕүйүү** диэн сексуальнай баҕа санаа кэмигэр кэлэр киһи туруга. Көҕүйүү араас биричиинэттэн буолуон сөп, Холобура порно киинэни көрөөһүнтэн эбэтэр оххунуу кэмигэр. Көҕүйүүнү көҕүтэр биричиинэлэр:

* Оххунуу
* Эмии
* Анньыһыы
* Фетишизм

Көҕүйүүнү либидо процеһыгар киллэрэллэр.
Фетишизм

**Фетишизм** (өссө Фетиш диэн ааттыыллар), көҕүйүү биир көрүҥэ, сексуальнай баҕа санаалартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн эр дьоҥҥо айылҕаттан сайдар, дьахтарга наһаа оннук буотах. 

Фетишы көҕүтэр үксүн араас таҥастар, холобур араас халыҥ соннор (пуховиктар), берцы, араас байыаннай униформалар, араас дьахтар кэтэр таҥастара. 

Эр дьон фетиштыыр таҥастарын ким да көрбөтүгэр мунньуон сөп, коллекция оҥоруон сөп, уонна онно оххунуу оҥоруон сөп. 

Сүрүннээн биир санаалаах эр дьон фетиш тематыгар түмсэллэр, интернеткэ биир түмэл Recon диэн баар.

## Өссө маны көр
* Секс парафилиалара
Берцы

**Берцы** эбэтэр байыаннай атах таҥаһа диэн биллэллэр. Сүрүннээн эр дьон атаҕын таҥаһа буолар,охсуһууга уонна экстрим спортка туттуллар. Сүрүннээн фетишизм биир сүрүн көрүҥэ буолар.
Recon

**Recon** (Рекон), Германия социальной ситимэ, фетишистар мустан кэпсэтэр сирдэрэ. 2020 сыл түмүгүнэн Аан Дойду үрдүнэн 22 мөллүйүөн эр дьон регистрациаламмыт (олор истэригэр Арассыыйаттан 1 мөл, Саха Сириттэн 2 тыһ эр дьон). Рекон үксүн фетишизм уонна БДСМ тематыгар эр дьону түмэр. 

Рекон сүрүн сирэйэ https://www.recon.com/
BDSM

**BDSM** эбэтэр **садомазохизм** диэн психологическай уонна эротическай ситимнээх ролевой оонньуу, сексуальнай көҕүтүүлээх, охсуһуулаах, охсуһардаах, саайсыылардаах, тустааһыннаах, ыарыы оҥорооһуннаах, дьаһайааччы уонна толорооччу оруоллаах. Бастакы БДСМ хамсааһына 1980 сыллардаахха Америкаҕа тарҕаммыта, билиҥҥи кэмҥэ барытыгар баар, Саха Сиригэр эмиэ киэҥник эмиэ туттуллар. 

БДСМ оонньуу дьахтар уонна эр киһи икки ардыгар да буолуон сөп, эбэтэр гейдэр уонна лесбилар икки ардыгар буолуон сөп. 

Recon диэн ситим фетишизм уонна БДСМ темалаах дьон мустар сирэ.

ФИЗИОЛОГИЧЕСКАЙ- сексуальнай өттүнэн кэһии түмүгэр ол эбэтэр атын социальнай- детерминнээх усулуобуйаны эбэтэр табаҕы, ону тэҥэ (өрүү да буолбатах) өй-санаа өттүнэн сабыдыаллааһын, охсуу, кычыгылааһын уо. д. А. Онуоха сэргэх киһи быһаччы половой контактан тутулуга суох, сексуальнай дьайыылар сорҕолоро да буолуон сөп.

СОЦИАЛЬНАЙ- патриотическай эбэтэр буруйу оҥоруу уратыта, бастатан туран, СССК (аббевиатура) английскай тылтан са2а, sansensensual)-куттал суох буолуутун принциптэрэ, өй-санаа уонна көҥүл өттүнэн көрүү принциптэрэ быһаарыллаллар. Сэргэх буолуу үксүгэр моральнай уонна физическэй өттүнэн сабыдыаллааҕын, киһи естественнэй психоторнай реакцияларын уратылааҕын уонна сэргэх баҕатыттан сэрэхтээх буолуу анал механизмнары туһанарын көрдөрөр. Чуолаан, сессия кыттыылаахтара ханнык баҕарар кэмҥэ эрдэттэн быһаарыллыбыт стоп (Стп-тыл, тыйыс эбэтэр хамсаныы), ити дьайыылары тохтоторго бүтүн кэмҥэ тохтуур кэм ирдэбилэ буоларын көрдөрөр кыахтаахтар. Сорох паараларга сигнализация уустук системата туһаныллар, ону тэҥэ туһааннаах партнерга сыһыаннаах сабыдыаллааһын эбэтэр сабыдыаллааһын кыаҕын биллэрэргэ кыах биэрэр.

## Кыттааччылар атриутиката уонна сүһүөхтэрэ
Сэргэх кыттыылаахтара бэйэлэрин практикаларыгар (оттон сорохтор күннээҕи олоххо да) фетиш- атриутиканы уонна фетиш- моду туһаналлар.

Классическай атрибутунан ыстаалтан тигиллибит сиэри- туому (оннук суох), латекснай көстүүмнэри, моойторук, иистэнньэҥнэри, масканы о. Д. А.

Сэргэх - атрибуттарга сыһыаннаах ювелирнай оҥоһуктар бааллар. Үксүн «трискэл» уруһуйдаах ырыаһыт эбэтэр КУЛОНА-сэргэх култуура символа.

Бу партнердарга («эшен», английскай « — дьайыы) быһаччы сыһыаннаах предметтэр, ол гынан баран, туттулла сылдьар кэмнэригэр — плети, хлыстары, өстүөкүлэни уо. д. А, Россия сэргэх иһитиннэриитигэр, үксүн» девайс («ааҥлтан» девайс « — оҥоһук, оҥоһук) диэн ааттанар. Оттон бу тиэрмин формирование элеменнэрин — наручников, ошейников уо. д. А сыһыаныгар (декоратив элеменнэрин сыһыаныгар, быраабыла курдук, туһаныллыбат) туттуллуон сөп.

Үөһээ Бүлүүгэ маастар, хаһаайын, Тойон (М), Хотун (Ж) ааттыыллар.

Сексуальнай оонньуулар арҕааҥы дойдуларга ГЕЙ- кулууптарга, свингердэргэ уонна сэргэх кулууптарга сытар «хараҥа хостор» үгүстүк ыытыллаллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Секс парафилиалара
Гей

thumb|right|Гей эркектер үчүн желек.

**Гей** диэн уол оҕо, сексуальнай ортентациата сүрүннээн эр киһиэхэ охтор. Эр киһини таптыан баҕарар, кинини кытта сылдьыан баҕарар. Учуонайдар ырытыыларын 23% эр дьон гей буолуохтарын сөп, ол эрэн үксүлэрэ кыбыстан аһаҕастык эппэт. 

Америка, Европа, Корея, Япония, Бразилия курдук демократия сирдэригэр гейдэр көҥүллүк сылдьаллар, онтон Арассыыйаҕа саһан бобуулаахтык сылдьаллар. Ол иһин Арассыыйаттан элбэх гей омук сирдэригэр кэнники көһөн барар, эбэтэр хаһан Да ыал буолбакка олоруон сөп, эбэтэр дьахтары кытта сымыйанан ыал буолан баран сим биир дьоло суохтук сылдьар, арыгыһыт буолар.

## Өссө маны көр
* LGBT

## Быһаарыылар
Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ

**Уопсастыбаҕа сиэрдээх сыһыан аан дойдутааҕы күнэ** () ХНТ Генеральнай Ассамблета № A/RES/62/10 нүөмэрдээх 2007 сыл ахсынньы 18 тахсыбыт резолюциятынан бэлиэтэнэр. Сыл ахсын олунньу 20 күнүгэр 2009 сылтан ыла бэлиэтэнэр. 

Резолюцияҕа *аан дойду бүттүүнэ быстар дьадаҥы буолууну суох гыныыга, дьон үлэлээх буолууларын ситиһиигэ, дьахтар уонна эр киһи тэҥ буолуутун ситиһиигэ, уопсастыба баай-тот буолуутун уонна сиэрдээх буолуутун ситиһиигэ салгыы күүскэ үлэлиэхтээҕин туһунан этиллэр.* 

Аан бастаан маннык күнү олохтуур туһунан  Кыргыстаан  бэрэсидьиэнэ Курманбек Бакиев эппитэ. Кэлин бу этиини Кыргыстаан тас дьыалаҕа миниистирэ Эднан Карабаев Генеральнай Ассамблея 62-с сиэссийэтигэр көтөхпүтэ. 

## Күн тиэмэлэрэ
* 2018 сыл — «Үлэһиттэр уопсастыба сиэрдээх буоларын туһугар»
* 2017 сыл — «Үчүгэй үлэ иирсээни суох гыныыга уонна эйэни олохтуурга туһалыыр»
* 2016 сыл — «Сиэрдээх уларытыылар — экэниэмиэкэ уонна түмэт экология өттүнэн тирэхтээх буолуутугар»

## Маны эбии көр
* Дьон биир санааланыытын аан дойдутааҕы күнэ
* Быстар дьадайыыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

## Сигэлэр
* Генеральнай Ассамблея резолюцията
* Кыргыстаан бэрэстэбиитэлэ Генеральнай Ассамблея 62-с сиэссийэтигэр тыл этиитэ
* ХНТ ситим-сиригэр
Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ

**Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ** () — сылын ахсын олунньу 21 күнүгэр бэлиэтэнэр, ЮНЕСКО Генеральнай ассамблеята 1999 сыллаахха олохтообут күнэ. 2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
Байыаннай куорат (Ботлихскай оройуон)

мини
**Байыаннай куорат** (биитэр олохтоох диэн ааттыылларый **Куорат**) — байыаннай куорат в Дагестан Республиката Ботлихскай оройуон. Куорат көмүскэллээх диэн ааттаах байыаннай араас сиртэн ыыппыт Арассыыйа.

## География
Куорат сиргэ турар Арҕаа Дагестан Ботлих оройуона. Ботлихскай оройуон киинигэр турар.

## Омугум

Байыаннай куоракка икки сүрүн баар омугум: нууччалар и аварецтар. Билигин в. Н. пуун нууччалар аварецтартан ордуктар эрээри, аварецтар да аҕыйахтар.

## Итэҕэл
Марс 2020

**Марс 2020** (ол эбэтэр ) диэн Марс планетаны үөрэтэр NASA биир сүрүн программата. Ол программанан сылтаан Персеверанс диэн кыһыл чолбону үөрэтэр тэрил айыллыбыта.
Персеверанс

**Персеверанс** диэн «Кыһыл планета»ну (Марс) үөрэтэр тэрил, От ыйын 31 күнүгэр 2020 Канаверал сириттэн көтөн Олунньу 18 күнүгэр  2021 сыллаахха көтөн тиийбитэ. Персеверанс Марс 2020 диэн программанан үлэлиир.
NASA

**NASA** (ол эрэн булгуччу *National Aeronautics and Space Administration*, ол эбэтэр сахалыы тылбааһа *Национальнай Аэронафтика уонна Куйаары үөрэтэр салалта*), Америка дойдутун тэрилтэтэ, Аан Дойдуга куйаары үөрэтэр саамай улахан тэрилтэ буолар.

Базата — Хьюстон, Техас (АХШ).

## Өссө маны көр
* Аполлон 11
* Кэйп Канаверал
Genshin Impact

**Genshin Impact** (Гейщит Импэкт), оонньуу, секс Навальный Моргенштерн бомба көмпүүтэргэ, PS4, PS5, Nintendo, Android платформаларга тарҕанар. 2020 саамай популярнай оонньуута буолар. Немного спермы надо
Соҕотохсуйуу

**Соҕотохсуйуу** диэн киһи туруга буолар, ол эрэн дьоҥҥо эрэ буолбакка, холобура кыылларга эмиэ буолуон сөп. Холобура ыт соҕотохсуһар киһи курдук, эмиэ көрүүгэ наадыйар.

Соҕотохсуйуу икки өрүттээх: үчүгэй - бэйэн соҕотох дьонтон сынньаныы, куһаҕан - соҕотох хаалыы, туоратыллыы.

Ол эрэн соҕотохсуйуу диэн термины үксүн куһаҕан өйдөбүлүнэн ааттыыллар. 

Соҕотохсуйууну үксүгэр эдэр уол уонна кыыс ылыан сөп, аҥардарын булбакка, эбэтэр атын сексуальнай хайысхалаах киһи. Эбэтэр кырдьаҕас дьон. 

Соҕотохсуйуу туругун аһардыбатаххына депрессия туруга үөскүөн сөп.
Уйгуурдары хаайыыга угар политика Кытайга

**[[Уйгуурдар]]ы хаайыыга угар [[политика]] [[Кытай]]га** 2013 сылтан үлэлиир, 2013–2020 сыл иһигэр уйгуур омуктан 700 тыһыынча эр киһини, 670 тыһыынча дьахтары хаайыыга укпуттар, 320 тыһыынча оҕону. Хайыыга уйгуурдары эрэ буолбакка Кытай араас муннугуттан тутуллубут политическай оппозициалары, кыргызтары, казахтары, нууччалары, таджиктары угаллар. Уопсайа 2 мөллүйүөн киһи "иитиллии" лааҕырыгар олорон тахсыбыт. 

"Иитиллии" лааҕырга кытайдар уйгуурдары уонна атын омуктары Кытайы таптыырга, былааҕын сыллыырга уонна кытай тылынан саҥарарга үөрэтэллэр. Бэйэлэрин тылларынан саҥарарга бобуллар.

5 тохсунньу 2021 сыллаахха АХШ уонна Дьоппуон резолүциа таһаарбыттара, ол онно Кытай правительствота геноцид оҥорор диэн буолбута.

25 олунньу 2021 сыллаахха Канаада ыҥырыытынан, Украина, Аустралиа, Германия, Польша, Норвегия, Франция, Индия, Казахстан, Азербайджан ити резолүциаҕа кыттыспыттара уонна эмиэ геноцидынан билиммиттэрэ. Ол күн Арассыыйа, Беларусь, Венесуэла, Хоту Кэриэйэ Кытайы өйөөбүттэрэ.
Киви (ас)

**Киви** диэн үүнээйигэ үүнэр ас буолар, фрукталартан биирдэстэрэ. Сүрүннээн актинидия мастарын аймахтара буолар, сүрүннээн Кытайга уонна Саҥа Зеландияҕа үүнэр.
Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ

**Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ** («Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ») — Азербайджан Өрөспүүбүлүкэтигэр олунньу 26 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.

1992 сыл олунньу 25-26 күннэригэр Ходжалы куорат олохтоохторун эрмээн сэбилэниилээх формированиелара өлөртөөбүттэр. Азербайджан түмэнин силиэстийэтин түмүгэ этэринэн 485 киһи өлбүт.

1994 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Азербайджан бэрэсидьиэнэ Гейдар Алиев бу күҥҥэ аналлаах ыйаах таһаарбыт. Азербайджан Милли Меджлиһин (Ил Түмэн) уурааҕынан олунньу 26 күнэ «Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ» диэн биллэриллибит.
Дженнер Эдвард

**Эдвард Энтони Дженнер** (; (Ыам ыйын 17 кунэ 1749, Беркли (Голлершир)) — Тохсунньу 26 к. 1823) — хара уоспаны утары аан дойдуга бастакынан киһиэхэ суоһаабат ынах уоспатыттан оҥоһуллубут вакцинаны оҥорбут английскай быраас.  Лондоҥҥа уоспаны утары быһыы туруоруу хампаанньатын бастакы салайааччыта (1803).

Эдвард Дженнер Англияҕа Беркли куоракка, Гостерширга ыам ыйын 17 күнүгэр 1749 сыллаахха төрөөбүтэ. Кини аҕата Стефан Дженнер Беркли викарий этэ, онон Эдвард үчүгэй начальнай үөрэҕи ылбыта. Уон түөрт саастааҕар Даниэл Лудлоу диэн олохтоох хирурга үөрэттэрэ биэрбиттэрэ, салгыы Лондоҥҥа үөрэммитэ. Онно анатомияны үөрэппитэ уонна ыарыһахтары кытта алтыһарга үөрэммитэ, онтон төрөөбүт Беркли куоратыгар быраас уонна хирург буолбута. В 1792 сыллаахха Дженнер  Сент-Эндрюс университетыгар «норуот эмтээһинин чинчийиигэ» мэдиссиинэ степенин ылбыта.

## Быһаарыылар
Чэгиэн турук күнэ (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)

**Чэгиэн турук күнэ** () — бэрэсидьиэн М.Е. Николаев ыйааҕынан 2000 сыллаахтан олунньу бүтэһик баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.

Ыйаахха сурулларынан бу бэлиэ күн хас биирдии ыалга, үлэлиир кэлэктиипкэ уонна бүттүүн өрөспүүбүлүкэҕэ чөл туругу олохтуур соруктаах олохтоммут. 

## Быһаарыылар
Иванов Прокопий Семенович

**Иванов Прокопий Семенович** (4.03.1941-11.04.2025) — зоотехник учуонай, Ил Түмэн I ыҥырыытын дьокутаата, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ (1989-1992), Сунтаар, Горнай уонна Анаабыр улуустарын Ытык киһилэрэ, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонугар Элгээйигэ 1941 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр төрөөбүтэ.

СГУ-ну, Хабаровскайдааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатын бүтэрбит.
 
* 1957-1960 - рабочий совхоза «Элгээйи» сопхуос оробуочайа.
* 1960-1963 - Жданов аатынан холкуос хомсомуол тэрилтэтин сэкирэтээрэ.
* 1963-1966 - аармыйаҕа сулууспа.
* 1966-1968 - Сунтаарга олохтоох араадьыйа тэрийээччитэ.
* 1968-1969 - Сунтаар киносетин дириэктэрэ.
* 1969-1972 - Сунтаар райкомолун II сэкирэтээрэ.
* 1972-1973 - «Кириэстээх» сопхуос парткомун сэкирэтээрэ.
* 1973-1974 - Сунтаар райкомолун I сэкирэтээрэ.
* 1974-1978 - Сунтаар ССКП райкомун сэкирэтээрэ.
* 1978-1984 - Анаабыр ССКП райкомун I сэкирэтээрэ.
* 1984-1985 - Саха сирин ССКП обкуомун т/х уонна аска-үөлгэ промышленноһын отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччы.
* 1985-1988 - ССК Горнайдааҕы райкомун I сэкирэтээрэ.
* 1988-1989 - Саха сирин ССКП обкуомун аграрнай отделын сэбиэдиссэйэ.
* 1989-1992 - өрөспүүбүлүкэ Госагропромун бэрэстээтэлэ, тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.
* 1992-1993 - «Хоту» АПК генеральнай дирииэктэрэ
* 1993-1995 - «Таба» НАОК бэрэсидьиэнэ.

2025 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр 84 сааһыгар өлбүт.
Virgin Galactic

**Virgin Galactic** (*Вөрдьиҥ Галактик*), АХШ тэрилтэтэ, дьону куйаарга көтүтэргэ былаанныыр. Тэрилтэ бэйэтэ Virgin Group бөлөххө киирэр.
Square, Inc.

**Square, Inc.** (Сквуэр Инкорпорейтед), АХШ саҥа тэрилтэтэ, электроннай уонна интернет нөҥүө харчы төлөбүрүн оҥорор тэрилтэ. 2021 сылтан биткоин атыыласпыта.
Virgin Atlantic

**Virgin Atlantic** диэн Улуу Британия авиакомпанията, биир Аан Дойдуга саамай улахан авиакомпания буолар, 5 континеҥҥа уонна 138 дойдуларга көтөр көтөр ааллаах. 

Virgin Atlantic 51% акциата Virgin Group уонна 45% акциата Singapore Airlines бас билиитигэр киирэр. Өссө 4% көҥүл эргийэр, олор ахсааннарыгар 5000 кэриҥэ акция саха дьоно Тинькофф Инвестиции нөҥүө бас билэр.
Virgin Group

**Virgin Group** (Вөрдьиҥ Групп) диэн Улуу Британия технологическай конгломера, кини бас билиитигэр 68 аныгы тэрилтэлэр киирэллэр, олох ахсааннарыгар киэҥник биллэр Virgin Atlantic уонна Virgin Galactic.
Fntastic

**Fntastic** (*ФнТастик*, Эв Эн Тастик, сүрүннээн *Фантастик*), Саха Сирэ биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, стартап, видео оонньуулары оҥорор тэрилтэ уонна араас программалары. 

Салалтата — Дьокуускай.

Сүрүн бырайыактара - АХШ, Канаадаҕа, Арассыыйаҕа.

Төрүттэммит сыла 2015. 

## Остуоруйаҕа

## Туруга

Сүрүн сирэйэ https://www.fntastic.com/

## the Day Before инцидена
The Day Before диэн оонньууга Fntastic тэрилтэ 85% харчытын барытын укпута, онтуката Ахсынньы ый 2023 сыллаахха тахсыытыгар Steam платформаҕа умса түһүү буолбута. Ол фонугар тэрилтэ улахан харчыта барыта умайбыта. Ситуацианы Mitsui Group уонна BlackRock курдук инвестиционнай гиганнар Fntastic тэрилтэни инники кэскилгэ акциаларын IPO кэнниттэн ылар былааннара тохтообута иһилиннэ. 

Сурах хоту Ахсынньы 28 күнүттэн 2023 Fntastic официально банкротства туругун барар, ол эбэтэр эстэр уонна тэрилтэ быһыытынан сүтэр.

Биир сураҕынан Саха Сирин былааһа докапитализация оҥоруон сөп, Fntastic быыһанарын курдук.
Стартап

**Стартап**, өйдөбүл, сүрүннээн саҥа айыллыбыт тэрилтэлэри ааттыыллар. История көрдөрөрүнэн стартаптар түргэнник тахсыахтарын сөп, холобура биллэр стартаптар Tesla, Xiaomi, MyTona.
Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн

**Аан дойду үрдүнэн быһыттары утарар күн** эбэтэр **Өрүстэр күннэрэ** — «Өрүстэр аан дойдутааҕы ситимнэрэ» (АХШ) диэн түмэт тэрилтэ көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 14 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Быһыттары тутуу уу күүһүн туһанан электириичэстибэ ылаары, халаан уутутуттан көмүскэнээри уонна бааһыналары ууннан хааччыйаары ыытыллар. Аан дойдуга 45 тыһыынча бөдөҥ быһыт (15 миэтэрэттэн үрдүк) баар. Улахан быһыттар саамай элбэхтик Кытайга тутуллубуттар: 22 тыһыынча (аан дойду быһыттарыттан 45%). Иккис миэстэҕэ АХШ - 6575, онтон урукку ССРС, Ииндийэ уонна Япония. Онтон аҥаардара уу кутууга аналлаахтар: үүнээйи үүннэрэр сирдэр 30 - 40% быһыттан тутулуктаахтар. 75 дойдуга бөдөҥ быһыттар халаан уутун тохтотоллор. Дойдулар үс гыммыт биирдэрэ электириичэстибэлэрин улахан аҥаарын гидростанциялартан ылаллар. 

Ол эрээри быһыт тутуута - айылҕаны уларытыы биир көрүҥэ. Кэлиҥҥи 50 тыл тухары бөдөҥ быһыттары тутуу түмүгэр 30-60 мөл. киһи көһөргө күһэллибитэ. Быһыты тутуу түмүгэр 400 тыһ. кв. км өҥ буордаах сирдэр уонна сыаналаах ойуур тимирдиллибитэ. Саха сиригэр алмаас хостооһунугар электроэнергия ирдэммитигэр Бүлүү өрүскэ 60-с сс. быһыт туппуттара. Ол түмүгэр Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторун көһөрбүттэрэ, өбүгэлэрин сирэ, уҥуохтара уу анныгар хаалбыта. Быһыт үөһээ өттүгэр үөскээбит Бүлүү байҕалын түгэҕэр тыа тимирбитэ, онтон сылтаан өрүс фенол холбоһуктарынан уонна атын сытыйыы бородуукталарынан сүһүрдүллүбүтэ.

Быһыттар туһалаах өрүттэрин сэргэ омсолоох өрүттэрин болҕомтоҕо ыларга анаан аан дойдуга 80-с сс. быһыттары утары хамсааһыннар баар буолбуттара. Холобур, Латвияҕа Даугава өрүһү быһыттыыр бырайыагы утарыыттан саҕалаан дойду ССРС-тан арахсарыгар тиийэ туруорсубуттара. ССРС-ка Сибиир өрүстэрин соҕуруу Орто Азияҕа хайыһыннарар бырайыак баар буола сылдьыбыта. Маны элбэх киһи, экологтар утарбыттара. 

## Быһаарыылар
Пи чыыһыла күнэ

**π чыыһыла [[күн]]э** — математиканы сөбүлээччилэр кулун тутар 14 күнүгэр 1:59:26 бэлиэтиир күннэрэ. Пи чыыһыла — математика константаларыттан биирдэстэрэ.

Ларри Шоу () диэн Сан-Францискоҕа олорор математик 1987 сыллаахха толкуйдаабыт. Кини АХШ-ка туттуллар ыйы/күнү суруйар үгэһинэн кулун тутар 14 күнэ — 3/14 — уонна 1:59:26 кэм π чыыһыла бастакы разрядтарын кытта сөп түбэһэрин бэлиэтии көрбүт = 3,1415926… Үксүн күнүс 1:59:26 бэлиэтииллэр (12-чаастаах циферблатынан), ол эрээри 24-чаастаах чаһыны билинээччилэр ити кэми 13 чаас 59 мүнүүтэ дииллэр, онон түүн бэлиэтииллэр.

Бу күн π уонна кини киһи аймахха суолтатын туһунан тыл этэллэр, π-тэ суох аан дойдуну уруһуйдууллар, «Pi pie» бөрүөк сииллэр («пи» буукуба эбэтэр бастакы сыыппаралара ойуулаах), «пи»-ттэн саҕаланар утахтары иһэллэр, «пи»-ттэн саҕаланар оонньуулары оонньууллар, головоломкалары уонна таабырыннары суоттууллар, пи-ни кытта ситимнээх малы-салы тула үкүүлүүллэр, хоробуоттууллар.

Дьиктитэ диэн бу күн Альберт Эйнштейн төрөөбүт, ону таһынан Стивен Хокинг өлбүт.

Сорохтор π күнүн — от ыйын 22 күнүгэр бэлиэтииллэр (22/7).

## Өссө маны көр
* Моль күнэ
* Квадратнай корень күнэ
* Соттор күнэ
* День программист күнэ
* Билими тарҕатыы

## Быһаарыылар
Моль күнэ

**Моль күнэ** — сорох химиктэр алтынньы 23 күнүгэр бэлиэтиир күннэрэ.

Биир мольга баар атом эбэтэр мөлүөкүлэ ахсаана (Авогадро чыыһылата) 6,02⋅10²³ тэҥ, онон онус ый 23-с күнүгэр сарсыарда алта чаас икки мүнүүтэттэн саҕалаан киэһэ алтаны икки ааһыар дылы бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтээһин химияҕа оскуола үөрэнээччилэрин болҕомтолорун тардаары тэриллибитэ.

## Эбии маны көр
* Пи чыыһыла күнэ
Аммосова Галина Владимировна

**Аммосова Галина Владимировна** — бибилэтиэкэр, СО култууратын туйгуна, Мүрү нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

## Олоҕун олуктара
1960 сыллаахха Уус Алдан Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай культура институтун бүтэрэн библиотекарь-библиограф идэтин ылбыта. С. С. Васильев аатынан улуустааҕы киин библиотека ааҕааччыны кытта үлэҕэ отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 

## Айар үлэтэ
1999 сылтан "Уһуктуу" айар куттаах дьахталлар түмсүүлэрин салайар. 2003 сыллаахха түмсүү чилиэннэрин маҥнайгы "Олох умсулҕана" хомуурунньугун бэлэмнээн таһаарбыта.  2006 сыллаахха "Бичик" кинигэ кыһатын "Үргэл" литературнай альманаҕар, ону тэҥэ араас сылларга "Чолбон", "Далбар Хотун", "Үйэ" сурунаалларга, "Саха сирэ", "Голос профсоюза" уонна улуус "Мүрү саһарҕата" хаһыаттарыгар бэчээттэнэллэрин ситиспитэ.

## Быһаарыылар
Егоров Иван Яковлевич

**Иван Яковлевич Егоров** — Председатель государственного Комитета РС (Я) по санитарно-эпидемиологическому надзору. 

Родился 24 сентября 1939 года во втором Баягантайском наслеге Усть-алданского улуса РС (Я).

В 1967 году окончил Иркутский государственный медицинский институт по специальности - санитарный врач.

## Быһаарыылар
Сыромятников Николай Егорович

**Сыромятников Николай Егорович**.

* Алтынньы 7 кунугэр 1913 сыллаахха тереебутэ
* 2- Легей нэьилиэгиттэн теруттээх
* Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа
* Байыаннай летчик

## Быһаарыылар
Пестряков Николай Саввич

Уус Алдан улууһун кыраайы үөрэтэр түмэл тэрийээччитэ, бастакы салайааччыта.
Г.В.Егоров-Дьоруой Дьөгүөрэп

**ЕГОРОВ ГАВРИЛ ВАСИЛЬЕВИЧ** (1879–1942) — Гражданскай сэрии геройа, Культармеец, “Кыһыл Знамя” орден кавалера, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара

Г. В. Егоров 1879 сыллаахха Уус-Алдан оройуонугар Тандаҕа дьадаҥы кэргэҥггэ төреебүтэ. Улуу Окятябрьскай социалистнческай революция иннинэ кини баайдарга хамначчыттаабыта. 1918 с. Якутскайы үрүҥ гвардеецтартан босхолообут А. С. Рыдзинскай этөрээтигэр доброволеһынан киирбитэ,Советскай былааһы көмүскүүргэ саа-саадах туппута. Кини саҥа былааһы көмүскээн үрүҥнэри утары элбэх кыргыһыыларга кыттыыгы ылбыта. 1923 с- саас Г. В. Егоров национальнай рота байыаһа буолан, К. К. Байкалов этэрээтигэр киирсэн, генерал Пепеляев баандатын утары сэриигэ барбыта. Онно кулун тутар 2 күнүгэр Амма сэлиэнньэтин пепеляевецтартан босхолуур иһин кыргыһыыга геройдуу быһыыны көрдөрбүтүн иһин Кыһыл Знамя орденынан наҕараадаламмыта.Эйэлзэх олох саҕаламмытыгар сир түҥэтигин ыытыспыта, бастакы колхозтары тэрпйсибитэ, кулааҕы кылаас быһыытыгаи эһиспитэ. Республикаҕа культуриай революцияны ыытыыга Г. В. Егороз талааннаах салайааччы быһыытынап биллибнтэ. 1929—34 с.с. Саха АССР Киин ситэриилээх комиттэри н чилиэнинэн талыллап үлэлээбнтэ.Гавриил Васильевич саха норуотун сайдыытытыгар үөрэх оскуола наадатын, туһатын, бэйэтэ оскуола диэҥҥэ үөрэммэтэҕин да иһин, олус сытыытык, сөпкө өйдөөбүтэ.
Бурцев Данил Гаврильевич

Үлэ геройа **Бурцев Данил Гаврильевич**.

Данил Гаврильевич Бороҕон улууһун (билиҥҥинэн Уус-Алдан) Хоро нэһилиэгэр, 1899 сыл ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 30-ча сүөһүлээх сэниэ ыал эбит. Ийэтэ Настаачыйа турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит бэрт сытыы дьахтар эбитэ үһү.
Иннокентий Ильич Сыроватскай - Дүөндүн

**Иннокентий Ильич Сыроватскай** - Дүөндун поэт, тылбаасчыт, краевед.

Уус Алдан оройуонун Тэбиик (Дүпсүн) нэһилиэгэр 1941 с. ахсынньы 17 күнүгэр төрөөбүтэ. 2001 сылтан СӨ суруналыыстарын, 1985 сылтан ССРС (РФ) суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ. 1969 сыллаахха СГУ саха тылын уонна литературатын отделениятын бүтэрбитэ, үс поэтическай, түөрт краеведческай кинигэ автора, элбэх автор кинигэтин редактора. Сүүрбэттэн тахса лирическай хоһоонугар араас мелодистар ырыа айаллар. "Уйгу сирэ - Уус Алдан" , "Олоҥхо ыһыаҕа", "Сүгүрүй, үс саха төрүөҕэ", "Бастыҥ дьонноох Баатаҕай" гимн буолбут хоһооннордоох. Күлүмнүүр аатынан Государственнай бириэмийэ бастакы лауреата (2016). СӨ суруналыыстарын Сойууһун олохтообут Шувалов аатынан бириэмийэ иккис хаһаайына. 1973–1987, 1991–2017 сс. барыта 35 сыл "Ленинскэй тэрийээччи" "Мүрү саһарҕата" хаһыат эппиэттиир секретара, 2018 сылтан отдел редакторынан үлэлиир.
Черноградскай Иван Петрович

**Черноградскай Иван Петрович** — учуонай-бактериолог, Саха Сиригэр бактериологическай сулууспаны төрүттээччи. 

## Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Уус Алдан улууһун Эһэлээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 

## Үлэтэ

## Быһаарыылар
Окоемов Пётр Иванович

**Окоемов Петр Иванович** 1957 сыллаахха атырдьах ыйын 12 кунугэр Уус-Алдан Бэрт-Ууhун нэhилиэгэр Чирэпчигэ тɵрɵɵбʏт.
Оскуоланы 1975 сыллаахха Мʏрʏ нэhилиэгэр бʏтэрбит. Оскуолаҕа ʏɵрэнэ сылдьан ʏчʏгэй тренердарга тʏбэhэн, кʏʏстээх базаны ылбыт,ол курдук Кэптэнигэ ʏɵрэнэр кэммэр Дьячковскай Григорий Константиновичкэ, Мʏрʏгэ ʏɵрэнэр кэмигэр Румянцев Василий Васильевичкэ, Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ эрчиллибит, кинилэр спорт эйгэтигэр угуйбуттара.
Онтон сиэттэрэн 1979-1981 сылларга ЯПУ-га спорт ɵттʏнэн ʏɵрэммит, ол кэмнэ Бурляев Иван Алексеевичкэ республика старшай тренерыгар эрчиллибит.
Улахан марафон (42 км 195 м) Саха сиригэр 1979 сылтан ыытылыбыта. Онно I-кы, II-с марафону убаастыыр убайа, чугас доҕоро Уус-Алдан Тандатын чулуу уола, Заболоцкай Анатолий Михайлович кыайбыта.
1980 сыллаахха II-с марафонна кыттан IV-с миэстэ буолбут.
1981 сыллаахха 30 км Республика сʏʏрʏʏгэ чемпионатыгар кыттан эмиэ IV-с буолбут. 1ч 41м 27с кɵдɵрʏʏлээх кэлэн.
1981 сыл кʏhʏн Улахан марафонна 2ч 31м 51с кɵрдɵрʏʏлээх кэлэн Чемпион ʏрдʏк аатын ылбыт.
Ити сылларга Уус-Алдан хамаандата марафонна икки кубогы ылан, спорт эйгэтигэр букатыннаахтыы ɵйдɵбʏлгэ хаалбыта.
Убаайдарыгар, доҕотторугар сʏʏрʏʏгэ угуйбут Улуу сʏʏрʏʏктэргэ Слепцов Владимир Пантелеймоновичкэ, Заболоцкай Анатолий Михайловичкэ махтала муңура суох.
Ити сылларга Саха сирин сʏʏрʏʏтʏн сборнайыгар киирэн Улан-Удэ, Иркутскай, Омскай, Гагарино (Смолкенскай уобалас) куораттарыгар бэйэтин кыаҕынан кыттыбыт.
Сʏʏрʏʏттэн менискэтин ɵлɵрɵн, операциялатан эрдэ тохтообут.
Дуобакка сʏʏрэн бʏтэн баран дьарыктанан саҕалаабыт.
Уус-Алдан аатыттан республика элбэх турнирдарыгар кыттан ʏрдʏк ситиhиилэри, кыайыылары аҕала сылдьыбыт.
Улахан ситиhиитэ Красноярскай кыраай полуфиналын ааhан, Нижнэй - Новгородка Россия финалыгар 7-с миэстэ буолбутут, ити дьыл Волгоград куоракка I-е Всероссийские летние сельские спортивные игры кыттан I-ы миэстэ буолбут.
1996 сыллаахха Россия финалыгар 16 киhи иhигэр киирэн кыттыыны ылбыт.  Финалга 8 былырыынны миэстэлэспит уонна 8 полуфиналлары ааспыт дуобаччыттар кытталлар этэ.
Билигин даҕаны улууhун чиэhин наада буоллаҕына кɵмʏскʏʏ сылдьар
Дуобакка ситиhиилэригэр улахан кылааттарын оройуон кʏʏстээх дуобаччыта Бурнашев Юрий Алексеевич, онтон кэлин республика старшай тренерэ Азаров Александр Гаврильевич киллэрбиттэрэ.
Хамыдал сайылык

Хамыдал сайылык - Уус Алдан Курбуһах нэһилиэгин "Соҕуруу Оттоохой" уонна "Илин Сараах" аҕаларын уустарын саамай улахан киин сайылыктара этэ. Курбуһах нэһилиэгин үрдүнэн даҕаны биир биллэр, бөдөҥ сайылык эбит. Ол көстөр: икки Курбуһах нэһилиэгэ биир эрдэхтэринэ сайыҥҥы күөх кылааны үллэстэр нэһилиэк уопсай мунньаҕар киһи, тойон бөҕө мустан уонча хонукка мунньахтыыллара үһү.
С
Решетникова Вария Федоровна

Решетникова Вария Федоровна-"Россияҕа социальнай сулууспа 100 сыла" бэлиэ хаһаайката.

1972 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Сыроватская Елена Николаевна

Сыроватская Елена Николаевна - Саха Республикатын үөрэ5эриитин уонна ыччат политикатын туйгуна, Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ.

МУРУ
Решетникова Варвара Федоровна

Решетникова Варвара Федоровна - участник II съездов молодых писателей РС(Я)
Тереебут дойдута Уус Алдан.
Павлова Лена Семеновна

Павлова Лена Семеновна, 2008-2017 с.с. "Мүрү нэһилиэгэ" МТ дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы, СӨ үөрэҕириитин,СӨ ыччакка политикатын туйгуна, улуус мунньаҕын депутата, улуус координационнай киинин салайааччыта.
                                                                                                           

Мүрү нэһилиэгэр төрөөбүт.
Жирков Александр Николаевич

**Жирков Александр Николаевич** — саха бэлиитигэ, Ил Түмэн бэрэстээтэлин солбуйааччы.

почетный гражданин Дюпсюнского наслега
Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана

**Бурнашева Ульяна Ивановна - Уйана** — Россия журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын культуратын туйгуна. 1960 сыллаахха Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Илин Сибиирдээҕи государственнай култуура институтун театральнай, режиссура салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Бурцев Семён Иванович

Бурцев Семён Иванович- А5а дойду улуу сэриитин кыттыылаа5а

Хоро нэьилиэгэр 1911 сыллаахха тереебут.
Эрбэһин (Уус Алдан сирэ)

**Эрбэһин** - бу Уус Алдан биир маанылаах сирэ. Уруккута Дүпсүн улууһун сирэ этэ. Кэрэ айылҕалаах, бултаах-астаах, элбэх саханы саха дэппит биллэр дьоннордоох сир.
Попова Акулина Серафимовна

**Попова Акулина Серафимовна** — олоҥхону чинчийбит учуонай, Таатта улууһун Ытык киһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата.
862

**862** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 21 — Новгород олохтоохторо бэйэлэригэр кинээһинэн Рюрик, Синеус уонна Трувор диэн варягтары ыҥырбыттар. Ладогаҕа кэлиилэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
864

**864** сыл.

## Туох буолбута
*  — Аскольд уонна Дир Киевы баһылаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Голомарева Елена Христофоровна

**Голомарева Елена Христофоровна** — түмэт диэйэтэл, Ил Түмэн IV, V, VI ыҥырыыларын дьокутаата.  Ил Түмэн төрүт олохтоох, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар боппуруостарыгар уонна Аартыка дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.

Кулун тутар 21 күнүгэр 1961 сыллаахха төрөөбүтэ. 1979-1983 сс. Өлөөн орто оскуолатыгар начаалынай кылаас учуутала.
1983-1990 сс. Өлөөн орто оскуолатын дириэктэри солбуйааччы. 1987 с. Магадааннааҕы государственнай пединституту бүтэрбит, идэтэ "начаалынай үөрэхтээһин педагогигата уонна мэтиэдикэтэ". 1990-1993 сс. Өлөөн РОНО-тугар мэтиэдикэ кэмитиэтин сэбиэдиссэйэ. 1993-1995 сс. Өлөөн орто оскуолатын I сүһүөҕүн оскуолатын дириэктэрэ. 1995-2003 сс. Өлөөн улууһун үөрэҕин салаатын начаалынньыга. 1997 с. Уһук Илин госудаарыстыбаннай сулууспа акадьыамыйатын бүтэрбит, идэтэ "государственное и муниципальное управление".

2003 - 2008 сс. - Өлөөн эбэҥки национальнай оройуонун үөрэҕин управлениетын начаалынньыга, Оройуон дьокутааттарын сэбиэтин (Сугулаанын) бэрэстээтэлэ;

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР просвещениетын туйгуна
* РФ Үтүөлээх учуутала.
* СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
* Ил Түмэн Бочуоттаах грамотата, СӨ бырабыыталыстыбатын Бочуоттаах грамотата, "Совет Федерации. 20 лет" мэтээл.
Сибиир баҕата

**Сибиир баҕата** — Саха сирин киин улуустарыгар ордук элбэхтик көстөр сир-уу харамайа.

Кини уратыта — өрөҕөтүгэр кыһыл эбирдээх. Баҕалар атын көрүҥнэрэ элбэхтик саҥарар буоллахтарына бу баҕа саҥарбат.

Саас, ыам ыйыгар, кыра уулар сылыйдахтарына ыама саҕаланар. Тыһыта ууга үүнээйилэр умнастарын тула салахай курдук искэхтэрин эрийэн кэбиһэллэр. Сотору кэминэн уһун кутуруктаах, тас хайыылаах үөскэхтэр тахсаллар. Үөскэх улааттаҕын аайы кутуруга бэйэтин этигэр-сиинигэр тэҥнээтэххэ улам кыччаан иһэр, сиргэ тахсар кэмигэр отой да сүтэр.

Баҕа аһын ыйыстарыгар хараҕын халтаһатын былчыҥнара көмө буолаллар.