Наркотик дьайыыта

Дьон өйө-санаата сайдан, үөрэҕи, билиини баһылаан, науканы сайыннаран истэхтэринэ саҥаны айыыны оҥороллоро элбээн өйү-санааны буккуйааччылары өссө эбии оҥорон, тупсаран, күүһүрдэн иһэллэриттэн олору туһанааччылар тулуурдара, туттунар күүстэрэ улаатан биэрэн иһэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. 

Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туттулларынан үчүгэй эбиллэн, күүһүрэн истэҕинэ куһаҕан эмиэ кыратык да хаалсыбакка улаатан иһэр. Дьон оҥорор, тутар күүстэрэ эбиллэн истэҕинэ алдьатарга аналлаах атомнай буомбалара өссө күүһүрэн биэрэр.

Урукку, сэбиэскэй былаас кэмигэр өйү-санааны улаханнык буккуйааччы арыгы эрэ эбит буоллаҕына, билигин араас элбэх наркотиктар тарҕанан өссө күүскэ өйү буккуйар, көтүтэр кыахтаннылар.

Наркотик диэн киһи өйүгэр-санаатыгар күүстээх дьайыылаах эмп. Мөлтөх наркотиктары айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн куурдан, хатаран, переработкалаан оҥороллор. Наука сайдан иһиитэ күүстээх, синтетическэй наркотиктары элбэтэн иһэр.

Ыарыыны уҕарытар сыалынан эмкэ эмиэ элбэхтик туһанылларыттан наркотиктары үгүс дойдулар оҥостоллор эрээри, көҥүл атыыга таһаарбакка боболлор. Аҥардастыы бобуу куһаҕанын быһааран Европа сорох дойдуларыгар мөлтөх дьайыылаах марихуана диэн наркотигы туһанарга көҥүллээн эрэллэр.  

Дьон олоҕор аҥардастыы бобууну туһаныы төттөрү дьайыыны оҥорор. Оҕо туох бобуулааҕы булууга өйүн-санаатын туһулаатаҕына, баҕа санааҕа кубулуттаҕына, улаатан баран ол баҕа санаатын толорор кыаҕа улаатан хаалар. 

Көҥүл атыыга бобо, хаайа сатыылларыттан ырыынакка наркотик элбэх барыһы биэрэр ураты табаарга кубулуйан сылдьар. Сыаната үрдээн эрэ иһэриттэн уоран, кистээн атыылааччылар элбэхтэр. Араас ханаалларынан барыларынан айыыны оҥорор санаалаах эдэрдэргэ тарҕанар. Дьон, ордук эдэрдэр туһалаах, киһилии үлэни булбаттарыттан наркотик тарҕатыытынан дьарыктаналлара үксээтэ.

Оҕолор улаатан, бэйэлэрин билинэн истэхтэринэ ханнык эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбиир. Табаах тардаллар, арыгы иһэллэр, наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьаннар ылларан хаалаллара эбиллэн иһэр.

“Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥорон ис” диэн сымыйанан этэн тыл үөрэхтээхтэрэ саха оҕолорун, эдэрдэри үөрэтэллэриттэн билигин эдэр наркоманнар эбиллэн иһэллэригэр тириэртилэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн үгүс киинэлэргэ көрөр наркотиктарын боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалан иһэллэриттэн наркоманнар элбээн иһэр буоллулар. Эдэрдэр өйдөрүн-санааларын харыстыыр, куһаҕантан көмүскүүр туһугар “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа үөрэҕи тохтоттоххо табыллар буолла. 

Хас биирдии төрөппүт оҕотун харыстыыр санаата элбэх. Араас куһаҕан сабыдыаллартан тэйитэ, хаххалыы сатыыллар. Бу “айыы үөрэҕэ" диэн сымыйа үөрэх эдэрдэри куһаҕаҥҥа тириэрдэрин төрөппүттэр биллэхтэринэ тохтотор кыахтаахтар. Мин бары үлэлэрбинэн бу үөрэх албынын, сымыйатын арыйан саха дьонугар тириэрдэбин. Оҕо төрөппүтүттэн атыҥҥа кимиэхэ да наадата суох. Салайааччылар да, тыл үөрэхтээхтэрэ да оҕо хайдах киһи буола улаатан тахсарыгар букатын кыһамматтар, ханнык эрэ саҥаны, ураты тыллары булан оҥорон хата албынныы эрэ сатыыллар.

Сахалар оҕо сайдан, саҥаны билэн иһэр өйүн-санаатын хайдах харыстыыры былыргыттан билэллэр. Ол үөрэхтэрин таҥара үөрэҕэр киллэрэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн туһаналлар. 

Дьон олохторо саҥаны айыыны оҥорон иһэллэриттэн туруга суох буолууга тиийэн хаалар. Атомнай буомбаны оҥостуу олус улахан саҥаны айыы буолан бары кыахтаах дойдулар атыттартан көмүскэнэбит диэн ааттаан оҥосто сатыыллар. Бу буомбалара сэриигэ туттулларыттан эрэ буолбакка, туохтан эрэ сылтанан эстэн хааллахтарына ханна куотан, саһан быыһаналларын кыайан тобулбакка, быһаарбакка эрэйдэнэллэрэ элбээтэ.

Оҕо аан маҥнай киһилии быһыылары оҥорорго үөрэнэн, киһи буолууну баһылаан баран оҥорор айыылара сиэри таһынан барбакка, олоххо туһаны аҕалалларын билэн, ити хааччаҕы оҥорбуттар. Оҕо өйө-санаата сайдарынан саҥаны айыыны оҥорор санаата элбэҕиттэн үчүгэй да, куһаҕан да саҥаны айыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалар. Олох уопутун ситэ билэ илигиттэн оҥорорго судургутун, дөбөҥүн булан, куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатан хааларыттан аналлаах хааччахтаннаҕына табыллар. Бу хааччахтары сахалар быһааран; сиэр уонна киһи быһыыта диэн ааттаан таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар.

Саха сиригэр атын уобаластартан наркотиктары аҕала тураллар. Ордук Амурскай, Иркутскай уобаластартан айаннаан кэлэр массыыналарга кистээн тиэйэн аҕалаллар. Быраабы харыстыыр органнар сотору-сотору туталларын туһунан суруйаллар. 

“Олоҕу саҥаттан саҕалыыр хаһан да хойут буолбат” диэн ыстатыйаҕа Серафим Иванов бэйэтэ наркотикка ыллара сыһан баран өрүһүнэн, наркоманнары көннөнөр суолга туруммута суруллубут.

Холобурун ыллахха, 2016 сыллаахха наркотигы кытта сибээстээх 661 буруй оҥоруллубут, ол түмүгэр 56,2 киилэ наркотик булуллан тутуллубут. Дьокуускай куоракка эдэр ыччаттар ордук дезоморфины булан боруобалыыллар эбит. (1,8).

Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон, оннук үгэстэргэ иитии ааттанар. Ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит оҕо улаатан баран сиэри таһынан барар, куһаҕан быһыылары оҥорбот кыахтанар. Бары оҥорор быһыыларын үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит ийэ кута хонтуруоллуу, көннөрө сылдьарыттан куһаҕаны, билбэтин оҥороро аҕыйыырын сахалар туһаналлар.

Наркотиктар киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара өй-санаа көтөн хаалан көҥүл барыытыгар тириэрдэр. Эдэр киһи өйүн-санаатын көҥүл, босхо ыытаары уонна ханнык эрэ саҥаны, урут билбэтин оҥороору наркотиктары боруобалаан көрүөн сөп. Оҕону “Айыыны оҥор” диэн үөрэтии оҕо элбэхтик киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатыырыгар тириэрдэринэн үгүстүк сыыһа-халты туттунарын тэҥэ, наркотиктары боруобалааһыҥҥа тиийэн наркоман буолан хаалыан сөбүн үөскэтэр. Киһи билбэтэ, оҥорбото диэн айыы буоларын эмиэ билэр курдукпут эрээри, тыл үөрэхтээхтэрэ бу тыл дьайыытын билбэттэриттэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар. 

Бу “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх дьайыыта эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэтэр. Билигин дойду оҕо иитиитигэр улаханнык кыһаммат кэмэ кэлэн турар. Хас биирдии төрөппүт оҕотун өйө-санаата туруктаах буоларыгар, инникигэ эрэллээх баҕа санаатын толороругар бэйэтэ эрэ урут бастаан кыһанарын кыра эрдэҕиттэн өйдөттөҕүнэ табыллар.

Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ эрэ оҕо өйө-санаата сайдан иһэн уларыйыытын уратыларын табатык быһаарар. Таҥара үөрэҕин ылынан, оҕону сахалыы үөрэтии туһалыа этэ.

Өйү-санааны наркотик дьайыытыттан харыстааһын диэн онно киирэн биэрбэт буолуу ааттанар. Тулуура улахан, кыратык ылларбыт киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн быраҕан кэбиһэр кыахтанарын туһаныы эрэйиллэр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһанар дьон кэлэр көлүөнэлэрэ ордук өһөс, тулуурдаах буола улааталларыттан өй-санаа буккуйааччыларыгар киирэн биэрбэт кыахтарын улаатыннарар.

Экономика сайдан, тупсан, саҥаны айыылар олоххо киирэн иһиилэрэ наркотиктары өссө элбэтэн, дьайыыларын күүһүрдэрэ дьон олоҕор уустуктары оҥоруон сөбө улаатан иһэр. Элбэх дойдулар атомнай буомбалара араас ракеталарга угуллан бэлэмнэнэн, биир кунуопканы эрэ баттыыры кэтэһэн турдахтарына, наркотик өйгө-санааҕа дьайыытыттан Аан дойду олоҕо тутуллара аһара улаатар. Биир эмэ наркоман хаһан да туолбат ыра санаатын толороору биир кунуопканы эрэ буолбакка хаһы да баттыалыан сөбө дьоҥҥо кэлэн иһэр куттал аһара улаханын биллэрэр. (2,132).

Наркотик куһаҕан дьайыытыгар киирэн биэрбэт туһугар оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиилээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах буола улаатара ирдэнэрин төрөппүттэр билэн оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр ирдэнэр көрдөбүлү улаатыннаран, кытаатыннаран биэриэхтэрэ этэ. (3,89).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Киин куорат” хаһыат. 19.07.2018. 

2. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.

3. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.