Көҥүлүнэн барыы куһаҕана

Аһара барар өй-санаа киһи оҥорор быһыытын кыыллыы быһыыга тириэрдэн кэбиһэриттэн киһи сэрэнэ сырыттаҕына табыллар. Көҥүл киһини угуйар, ыҥырар кыаҕа олус улаханыттан оҕо көҥүлүнэн, талбытынан барар санаатын аһара барыыга тириэрдэн кэбиһэр. 

Кыһыҥҥы тымныыга бэргэһэтэ суох сылдьа сатааһын эбэтэр хаатыҥка оһун төрдүгэр тиийэ тиэрэн кэбиһии оҕо көҥүлүнэн барыыта улаатан бэйэтэ эрэйдэнэрин биллэрэр көстүүлэр буолаллар.

Өй-санаа аһара барарын сиэри тутуһуннаран хааччахтааһын оҕо, киһи көҥүлүнэн барарын суох оҥорорго аналланар. Өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистар киһи быһыытын аһара барар санаалара элбээн сиэр диэн хааччах баарын сөбүлээбэттэр, тутуспат буола сатыыллар, ол иһин бэрээдэктээх буолууну абааһы көрөллөр диэн этиэххэ сөп.

Саҥаны айыыны оҥоруу диэн сиэри таһынан барар быһыы буоларын, оҕону сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ элбэҕин иһин сахалар сөбүлээбэттэр. Оҕолорун өйүн-санаатын аһара барарыттан харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр.

Киһи санаата хаһан баҕарар көҥүлүнэн бара сатыыр. Олус былыргы кэмнэргэ киһи тайҕаҕа соҕотоҕун сылдьар эрдэҕинэ талбытынан, көҥүлүнэн сылдьар курдук сананара кырдьык баара.

Көҥүлүнэн барыы киһи санаата талбытынан, баҕарбытынан сылдьарын үөскэтэринэн баҕа санаатыгар кубулуйан хааллаҕына үчүгэйи оҥорорунааҕар куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбээн хаалар. 

Билигин дьон-аймах ахсааннара элбээбитинэн киһи атыттары кытта бииргэ олоруу бары быраабылаларын, сокуоннарын тутуһа сырыттаҕына эрэ табыллар буолбута ыраатта. Көҥүл диэн киһиэхэ суох. Киһи ону өйүнэн-санаатынан билинэн көҥүлүнэн барар санаатын сиэри тутуһан хааччахтыы сылдьара эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Өй-санаа үөрэҕин дириҥник үөрэппит сахалар “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһоонун үөскэтэн оҕо көҥүлүнэн барарын суох оҥорон киһи быһыылаах буола улаатарын ситиһэллэр. “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһоонун тутуһан оҕо куһаҕан диэн тугун кыра эрдэҕиттэн билэрин уонна олору оҥорботугар үөрэтэллэр. Мөҕүү диэн куһаҕаны оҥорууну тохтотуу, аны манныгы оҥорума диэн үөрэтии ааттанар.

Оҕо көҥүлүнэн барыыта элбээһинэ кыра эрдэҕинэ ийэ кутун хайдах ииппиттэн тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсар:

1. Атаах оҕо.

2. Көйгө оҕо. 

Бу оҕо ийэ кутун хайдах иитэртэн үөскээн тахсар өй-санаа аһара барыытын үөскэтэр уратылар көҥүлүнэн барыыга дьайыыларын төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:

1. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно атаах оҕо өйүн-санаатын толору арыйар. Оҕону атаахтатан иитии диэн барыта төрөппүттэртэн тутулуктанар уонна оҕо өйө-санаата аһара барарыгар, куһаҕаны оҥороро элбииригэр тириэрдэр быһыы буолар. Оҕону атаах-татыы маннык быһыылартан хомуллан үөскүүр:

- Оҕо туохха баҕарбытын барытын төрөппүттэрэ оҥорон, булан биэрэ сылдьаллара бэйэмсэх санаатын улаатыннарар. “Мин эрэ” диэн санаата аһара улаатан атыттары билиммэтэ үөскээн хаалар. Ханнык эмэ баҕа санаатын бэйэтэ толороругар үөрэттэххэ эрэ тугу эмэ туһалааҕы оҥорор кыахтанарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.

- Кыра оҕону маанытык таҥыннарыы уонна “уратыгын” диэн этэн киһиргэтэн кэбиһии атыттартан биллэр уратытын билинэн улаатарын үөскэтэн бэйэтин улаханнык сананарын аһара ыытан кэбиһиэн сөп.

- Тугу баҕарбытын төрөппүттэрэ тук курдук оҥорон иһэллэрэ ту-луура, туттунар күүһэ суох буоларын үөскэтэр. Оҕо тугу баҕарбытын барытын була охсон биэрбэккэ, кэтэһиннэрэн, баҕа санаатын үөскэтэн баран биэрдэххэ, кэлин бэйэтэ ону оҥорор кыахтанар.

- Оҕону атаахтатыы диэн көҥүлүнэн ыытан кэбиһии буолар. Туох баҕарбытын барытын оҥорорун куруук көҥүллээн иһии көҥүлүнэн барарын үөскэтэрэ оннук үгэстэнэн хааларыгар тириэрдэр.

2. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит оҕо көйгө оҕо диэн ааттанар. Ийэ кута иитиллэр кэмигэр туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэриммит оҕо үлэлииргэ баҕа санаалаах буола улаатар. Үлэлии үөрэнии оҕо тулуурун уонна дьулуурун улаатыннаран олоҕор ситиһиилэри оҥорор кыахтанарын үөскэтэр. 

Үлэни оҥоруу аналлаах хааччахтары тутустахха эрэ табыллара оҕо өй-санаа хааччахтарын кыра эрдэҕиттэн тутуһа үөрэнэрин үөскэтэн киһи быһыылаах буола улаатарыгар тириэрдэр. Үлэлии үөрэммит оҕо тулуура улаатара уонна элбэх баҕа санааларын бэйэтэ толоро үөрэнэрэ олоҕор ситиһиилэри оҥорор кыаҕын улаатыннарар.

Оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн саҕалаан көҥүлүнэн барыы диэн суоҕун билэн, киһилии быһыылары оҥорорго үөрэнэн үчүгэй үгэстэрдээх киһи буола улаатара эрэйиллэр. (1,70).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.