Си Цзиньпин

**Си Цзиньпин** (, Xí Jìnpíng) диэн Кытай үрдүкү тойоно, ил политика дьайыксыта, Кытай коммунист партиятын киин комитетын бас сэкэрэтээрэ.

## Олоҕо
Си Цзиньпин 1953 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр Пекиҥҥа төрөөбүтэ. Аҕата Си Чжунсюнь (1913—2002) Шэньси провинциятын Фупин аймаҕыттан төрүттээх, Мао Цзэдун чугас табаарыһа, өрөбөлүүссүйэниэр, Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтин биир олохтооччута. Си Цзиньпин оҕо сааһа Пекиҥҥа ааспыта. Култуура өрөбөлүүссүйэтин кэмигэр аҕата репрессияҕа түбэһэн 1969 сыллаахха Пекинтан Шэньси провинциятын Яньчуань диэн дьадаҥы тыа сиригэр ыытыллыбыта. Манна сылдьан комсомолга киирэн үлэтин саҕалаабыта.

1969—1975 сылларга Яньчуань аймаҕын Лянцзяхэ үлэ бөлөҕүн парторганизациятын сэкэрэтээрэ.

1975—1979 сылларга Цинхуа университетын химия-технология факультетын устудьуона.

1979—1982 сылларга Кытай Ил сүбэтин, Сэрии сүбэтин канцелярияларын сэкэрэтээрэ.

1983—1985 сылларга Хэбэй провинциятын Чжэндин аймаҕын ККП комитетын сэкэрэтээрэ.

1985—1988 сылларга Фуцзянь провинциятын Сямэнь куоратын иккис баһылыга.

1988—1990 сылларга Фуцзянь провинциятын Ниндэ куоратын ККП комитетын сэкэрэтээрэ.

1990—1995 сылларга Фуцзянь провинциятын Фучжоу куоратын ККП комитетын сэкэрэтээрэ, дьон сирэйдээччилэрин мунньаҕын мэлдьи комитетын баһылыга.

1995—1999 сылларга Фуцзянь провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрин солбуйааччыта.

1999—2000 сылларга Фуцзянь провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрин солбуйааччыта, Фуцзянь провинциятын баһылыгын булгуларын толорооччута.

1998—2002 сылларга Цинхуа университетын гуманитар уонна түмэт билимнэрин институтун кэтэх аспирана, идэтэ «Марксист теорията уонна идея-политика иитээһинэ».

2000—2002 сылларга Фуцзянь провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрин солбуйааччыта, Фуцзянь провинциятын баһылыга.

2002 сылтан Чжэцзян провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрин солбуйааччыта, Чжэцзян провинциятын баһылыгын булгуларын толорооччута.

2002—2003 сылларга Чжэцзян провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрэ, Чжэцзян провинциятын баһылыгын булгуларын толорооччута.

2003—2007 сылларга Чжэцзян провинциятын ККП комитетын сэкэрэтээрэ, Чжэцзян провинциятын дьон сирэйдээччилэрин мэлдьи комитетын баһылыга.

2007—2008 сылларга Шанхай ККП куораттааҕы комитетын сэкэрэтээрэ.

## Үрдүкү биилик

2007 сыл алтынньытааҕы Кытай коммунист партиятын XVII мунньаҕын бастакы пленумун ылыныытынан Си Цзиньпин ККП Политбюротун мэлдьи комитетын уонна Киин комитетын секретариатын кыттааччыта буолбута.

2008 сылтан Кытай дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччыта.

2010 сыл алтынньыттан ККП киин комитетын сэрии сүбэтин баһылыгын солбуйааччыта.

2012 сыл сэтинньи 15 күнүгэр ККП XVIII мунньаҕын бастакы пленумун ылыныытынан Си Цзиньпин ККП киин комитетын бас сэкэрэтээрэ буолбута.

2013 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Кытай дьон сирэйдээччилэрин түмэнэ Си Цзиньпины Кытай дойдутун баһылыгынан анаабыта.

## Политиката
### Ис
Си Цзинпинь Кытайы туругурдар санаата "Кытай баҕа санаата" (中国梦) диэн ааттаах. Бу санаа Кытай дьоно бука бары Коммунист партиятын тула түмсэн кинини өйөөн улуу туругурууга тиийиэхтээхтэр диэн буолар. 

Си Цзиньпин үрдүкү бииликкэ кэлбитигэр Кытайга коррупция утары бары таһымнарга улахан охсуһуу буолар диэн биллэриллибитэ. Ил, партия, сэбилэниилээх күүстэр элбэх тойотторун уураттылар хаайдылар.

Си Цзинпинь экономикаҕа талаһар сүрүн сыала Кытайга хара дьадаҥылар ахсааннарын аччатан түмэт тэҥ орто баайдаах буолуута. Ыраах хаалынньаҥ тыа сирдэригэр дьиэ суол тутуутун, инфраструктура сайдыытын, олохтоох урбааны өйүүр программалар үлэлииллэр.

Си Цзинпинь салайыытын кэмигэр киһи көҥүллэрин хааччахтааһын, интернет-цензура, бүтүн кэтэбил күүһүрдэ диэн санаа эмиэ баар.

### Тас
Си Цзиньпин тас политикатын сүрүн стратегията Биир кур биир суол (一带一路) көҕүлээһинэ буолар. Бу стратегия Кытай инвестицияларын көмөтүнэн бары кыттыгас дойдулар суол-иис уонна тулатааҕы инфраструктураларын тутан тупсаран барыстаах сайдыы буолар. Бу курдук Кытай аан дойдуга "сымнаҕас күүһүн" дьайыытын тарҕатар. Бу стратегияны утарааччылар Кытай мөлтөх дьадаҥы дойдулары соруйан ыбылы кредиттээн хонтуруоллуур ньымата дииллэр.

Си Цзиньпин салайыытын кэмигэр Америкалыын эргиэн сэриитэ саҕаланна. Тайбаан утарсыыта күүһүрдэ. Дьоппуоннуун, Ииндийэлиин, Вьетнамныын, Пилипиинниин сир былдьаһыыта эмиэ күүһүрдэ.

## Дьиэ кэргэнэ
Бастакы ойоҕо Кэ Линлин 1980-с сыллар саҥатыгар холбоспуттара. Линлин Кытай Британияҕа илдьитин Кэ Хуа кыыһа этэ. Сотору арахсыбыттара. Иккис ойоҕо Пэн Лиюань, Кытайга биллиилээх ырыаһыт. 1987 сыллаахха холбоспуттара. Си Минцзе диэн биир кыыстаахтар, 1992 сыллаахха төрөөбүтэ.

## Литэрэтиирэ
* Bouée, Charles-Edouard (2010). China's Management Revolution: Spirit, Land, Energy. Palgrave Macmillan. ISBN 978-0-230-28545-3.
* Simon, Denis Fred; Cong, Cao (2009). China's Emerging Technological Edge: Assessing the Role of High-End Talent. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88513-3.
* Lam, Willy (2015). Chinese Politics in the Era of Xi Jinping: Renaissance, Reform, or Retrogression?. Routledge. ISBN 978-0-7656-4209-7.
* Heilmann, Sebastian (2017). China's Political System. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-7734-2.
* Bougon, François (2018). Inside the Mind of Xi Jinping. C. Hurst & Co. ISBN 978-1-84904-984-9.
* Goodman, David S. G. (2015). Handbook of the Politics of China. Edward Elga. ISBN 978-1-78254-437-1.
* Economy, Elizabeth C. (2018). The Third Revolution: Xi Jinping and the New Chinese State. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-086607-5.
* Pieke, Frank N.; Hofman, Bert, eds. (2022). CPC Futures: The New Era of Socialism with Chinese Characteristics. Singapore: National University of Singapore Press. doi:10.56159/eai.52060. ISBN 978-981-18-5206-0. OCLC 1354535847.
* Marquis, Christopher; Qiao, Kunyuan (2022). Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise. Kunyuan Qiao. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-26883-6. OCLC 1348572572.
* Wong, Chun Han (2023). Party of One: The Rise of Xi Jinping and China's Superpower Future. Simon & Schuster. p. 48. ISBN 978-1-9821-8573-2.
* Tsang, Steve; Cheung, Olivia (2024). The Political Thought of Xi Jinping. Oxford University Press. ISBN 9780197689363.