Кэрээнтэн тахсыы

Саха тылыгар араас дорҕооннор бииртэн биир төрүт тылларга эбиллэн иһэллэриттэн саҥа тыллар үөскээн иһэллэр. Саха тыла иннигэр, кэннигэр эбиликтэммит нуучча тылыттан улахан уратылаах. Төрүт тыл, тыл саҕаланыытыгар турар аналлаах. Бу тылтан тутулуктаах саҥа тыллар, сөп түбэһэр суолталаах дорҕооннору эбэн биэрииттэн үөскүүллэр. Быс диэн тылга дорҕооннор эбиллиилэриттэн үөскүүр быһыы, быстах, бысталаммыт диэн тыллар быс диэн төрүт тыл суолтатын илдьэ сылдьаллар.

Кэрэ буола сатааһын кэрээни аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэр. Дьонтон ураты кэрэ буола сатааһын киһи үчүгэйдик сананарын аһара улаатыннаран бэйэтигэр тиийбэт, атыттары, абааһы көрөрүн үөскэтэриттэн кэрээннэриттэн тахсыыларыгар тириэрдиэн сөп. Кэрээнтэн тахсыы диэн киһи өйүгэр-санаатыгар баппат ыар, куһаҕан быһыылары билэ-билэ, анаан-минээн оҥоруу ааттанар.

Кэрээн диэн тыл кэрэ буолаары, көстүүнү тупсараары аһылыгы аҕыйаҕы аһыыры биллэрэрэ сахалыы өй-санаа, тыл сайдыыта киһи өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһэрин биллэрэр. Кэрээн киһи аҕыйах аһылыктаах. Кэрэ буола сатыыр дьон быстар аҕыйахтык аһыыллар. Кэрэ буола сатааһын аһара барыыта кэрээнтэн тахсыыга, ол аата сиэри тутуспакка тириэрдэр. Сиэри-майгыны тутуспат, кэрээнэ суох дьон элбээтэхтэринэ омук эстиитэ, симэлийиитэ саҕаланар.

Сахалыы быһаарыылаах тылдьыт кэрээн диэн тылы маннык быһаарар. Кэрээн диэн сиэри кэһимээри эбэтэр иэстэбилтэн куттанан куһаҕаны оҥорортон туттунар санаа, туттунуу, кэрэйии. 

Кэрэ буолуу кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэрэ элбэҕин сахабыт тыла биллэрэр. Кэрэ диэн тыл кэнниттэн кэрээн диэн тыл кэлэрэ тыл төрүтэ кэрэ диэнтэн саҕаламмытын уонна эн диэн киһиргэтэн, дэбдэтэн биэрии эбиллибитин биллэрэр.

Кэрээн диэн киһи хаһан да аһара барбат кээмэйэ, мээрэйэ буолар. Кэрэ буола сатааһын кэрээнтэн тахсыбатаҕына эрэ табыллар. Кэрэ буолуу аһара баран кэрээнтэн тахсыыга тириэртэҕинэ омук аһара барыылары оҥороруттан бэйэтэ уларыйыыта саҕаланар. 

“Кэрээниттэн тахсыбыт” диэн эттэхтэринэ киһи быһыытын, сиэри таһынан барар, сэриигэ кыайаары ураты саҥаны айыылары оҥоро сатаан туохтан да тутуллубат буолбут быһыылары оҥорор киһини этэллэр. Кэрээнтэн тахсыы холобурун 20-с үйэҕэ ньиэмэстэр “арий-скай раса” диэн ураты кэрэ буолууну ситиһэн баран, атыттары суох оҥоро, симэлитэ сатаабыттарыттан булан ылыы ордук табыллар. Кэрээннэриттэн тахсыбыттар сорох омуктары барыларын суох оҥоро сатыылларыгар араас саҥа, урут туттуллубатах ньымалары арыйан, саҥаны айыылары оҥорон элбэхтик туһаммыттара, үгүс киһини ула-хан эрэйэ суох өлөрөөрүлэр араас газовай камералары оҥорбуттара уонна өлүктэри крематорийдарга уматаллара.

Аһара улахан, ыраах тэбэр пушкалары, ыарахан тааҥкалары оҥос-тубуттара. Ыраах көтөр ракеталары, бэйэтэ көтөр самолеттары аан бастаан оҥостоннор дьон олорор куораттарын ытыалаабыттара.

Кэрэ буолууну ситиспит киһи майгына тосту уларыйан бэйэтин аһара билиммиккэ кубулуйар, атыттартан ураты курдук сананара аһара улаатар, бары оҥорор быһыылара эмиэ уларыйаннар киһи быһыытын барытын аһара бараллара тиийэн кэлэр. Ф.Киркоров диэн биллиилээх ырыаһыт кэрэ киһи, араас үөйбэтэх-ахтыбатах түүлээх таҥастары оҥостон таҥнарын тэҥэ, дьахталлары кырбаан сууттана сылдьыбыта. Саха ырыаһыта Сиэйэ Уола дьахтары былдьаһар быһаарсыыга иитиилээх саалаах тиийэн киһини дэҥнээн сууттаммыта.

Кэрэ киһи бэйэтэ кэрэтин билиннэҕинэ атыттартан улаханнык, үчүгэйдик сананара аһара улаатан куһаҕаннык, түһэрэн этэри букатын сөбүлээбэт, кэрэтин эрэ өрө тутарыттан итинник этээччилэргэ хайдах эппиэттиирэ биллибэт турукка тиийэр. Бэйэтин уратытын аһара билиммит кэрэ буолууга тиийбит киһи куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна аһара улахан, кэрээнтэн тахсыбыт буолан хаалыан сөп.

Кэрээн диэн мээрэйи, бэлиэни кэрэ киһи элбэхтик аһара барар кыахтанар. Бу мээрэйи аһара барыы куһаҕан быһыылары элбэтэр. Атаахтык иитиллибит, мааныламмыт оҕо кэрэ буола сатыырга дьулуһара улаатарыттан кэрээниттэн тахсарга тиийэн хаалыан сөп.

Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар, ырыа, тойук аргыстанар. Кэрэ кэнниттэн кэлэр кэрэх диэн тыл үөскээбит. Кэрэх көрө сылдьарга аналлаах туох эмэ ураты бэлиэ буолар. Бу бэлиэ билигин тупсан, сайдан пааматынньыкка кубулуйан сылдьар.

Ырыа, тойук, күүлэй аһара бардахтарына үлэ-хамнас хаалыыта саҕаланар. Бары кэрэ буола сатааннар үлэни-хамнаһы быраҕаллар, атыттары сааратааччыларга эрэ кубулуйаллар. Олоххо туох барыта иккис өрүттээх тутулуктаах. Биир өрүт иккис өрүтүн кытта холбуу тутулла сылдьар, ол иһин хайалара да суох буолбаттар, арай солбуй-сан биэрэллэрэ тиийэн кэлэр. Ырыа, тойук, күүлэй холбоон үлэ-хамнас иккис өрүтүн үөскэтэллэриттэн аһара барбаттара ирдэнэр.

Кэрэтин билиммит киһи дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууга урутаан түһэр уратыланар, саҥаны айыыны оҥорууга ураты дьулуурданар. Дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥордоххо букатын ураты саҥаны айыы буолан тахсарын иһин, кэрэ киһи элбэхтик оҥорон кэрэтин улаатыннарарга туһанар. Аныгы үөрэх, билии, информация сайдыбыт кэмигэр киһи билбэт буолан оҥорбот быһыылара диэн арай куһаҕан, сиэри таһынан барар быһыылар эрэ ордон хааллылар.  

Олоххо туһаны аҕалар биир эмэ саҥаны айыыны киһи олус сэрэнэн оҥороро ирдэнэр. Бу быһаарыы туоһутунан олоххо туһаны аҕалар саҥаны киллэрбит учуонайдар, патены, сертификаты ылбыттар олус аҕыйахтар. Дьон үксүлэрэ ханнык да сиэри аһара барар саҥаны айыыны оҥорбокко эрэ олохторун дьоллоохтук олороллор. Эбэтэр бу дьон тугу эмэ саҥаны айыыны оҥоро сатаабыттара барылара кэриэтэ табыллыбакка, сатаммакка таах хаалбыт буолуохтарын сөп. 

Айыы диэн тылы элбэхтик туттууттан айыыны оҥоро сатыыр үгэс бары дьоҥҥо үөскээн тарҕаннаҕына дьон бары саҥаны айыыны оҥоро сатааннар алдьатыыны оҥороллоро элбээһинигэр эбэтэр улахан сэ-риини саҕалааһыннарыгар тириэрдиэн сөп:

А. Айыыны дьон бары оҥоро сатаатахтарына ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн, атыттартан урутаан оҥоро охсоорулар сыыһа-халты туттунуулары элбэтэннэр, куһаҕаны үксэтэн кэбиһэллэр.

Б. Үчүгэй буолуо диэн тиэтэйэр, ыксыыр санааларыттан саҥаны айыыны булан оҥоро охсубуттара табыллыбакка, сатаммакка хаалара элбэҕиттэн куһаҕаҥҥа кубулуйуута үксээн хаалар.

В. Айыы буола сатааһын өй көтүүтүн үөскэтэр. Айыылар диэн биһиги иннибитинэ олорон ааспыт, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьалларын, тыыннаах дьону онно угуйа, ыҥыра сатыылларын саха киһитэ барыта билэр. Орто уонна Үөһээ дойду икки ардыларыгар тыыннаах сылдьар, эттээх-сииннээх киһи кыайан туораабат кыйыата баар. Киһи өллөҕүнэ эрэ өйө-санаата туспа арахсан Үөһээ дойдуга бардаҕына бу кыйыаны туоруура табыллар. “Айыы буол” диэн тыл үөрэхтээхтэрин албын ыҥырыыларыгар киирэн биэрбэтэххэ эрэ тыыннаах буолан олоҕу олоруу уһуура кыаллар. 

Киһи сиргэ, Орто дойдутугар олоҕун олороругар киһи буолан сиэри тутуһара уонна киһи быһыытын аһара барбата ирдэнэр. Кэрээн диэн аналлаах мээрэй, киһи кэрэ да буоллар аһара барбат кыйыата буолар. Кэрээнтэн таһынан барыыны киһи быһыылаах киһи хаһан да оҥорбот улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэр быһыыта буолар.

Сиэри таһынан барыы киһи быһыытын таһынан барар быһыыны оҥорууга тириэрдэринэн куһаҕаны оҥорууну элбэтэр. Саҥаны айыы-ны оҥоруу сиэри таһынан барарынан сахалар туспа үөрэҕи, кэс тылы туһанан саҥаны айыыны олус улахан сэрэхтээхтик оҥороллор.

Сиэр диэн сахалар уһун үйэлэргэ тутуһан кэлбит сыыһа-халты туттунууну аҕыйатарга аналлаах олохторун сокуона буолар. Киһи сиэри тутуһан, таһынан барбакка эрэ олоҕун олорорун сахалар олохторун үөрэҕэ ирдиир. Олоххо сиэри таһынан барыыны киһи бэйэтин баҕатынан эбэтэр баҕарбакка да оҥорон кэбиһиэн сөп:

1. Сыыһа-халты туттунан сиэри таһынан барыы.

2. Билбэт буолан сиэри таһынан туттунуу.

3. Улаханнык сананыыттан сиэри аахайбат буолуу.

4. Саҥаны айыыны оҥороору сиэри таһынан барыы.

Киһи олоҕор, үлэлиир кэмигэр бу үөскээн кэлэр сиэри таһынан барыылары арыычча дириҥэтэн ырытан көрүөхпүт:

1. Киһи бэйэтин баҕатынан буолбакка сыыһа-халты туттунан сиэри таһынан барара ордук элбэх. Суоппар суол абаарыйатыгар түбэһиэм диэн санаатыгар да оҕустарбакка эрэ айаннаан иһэн соһуччу биир сыыһа туттунууттан онно түбэһэн хаалыан сөп. 

2. Эдэрдэр олох үөрэҕин билбэттэриттэн, аахсыбаттарыттан сиэри таһынан туттунууну оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Охсуһа сылдьан кыыһырбыт омуннарыгар өйдөрө баайыллан хааларыттан араас сэби туһананнар киһини дэҥнээн кэбиһэллэрэ элбээтэ. 

3. Мин эрэ уратыбын, үчүгэйбин диэн санаа улаатыыта дьон сиэри тутуспаттарын элбэттэ. Улахан дуоһунастаах үлэһиттэргэ аһара элбэх чэпчэтиилэри оҥорууларыттан аһара үрдээбит санаалаах киһи арыгы иһэн баран массыына уруулугар олоруута улаханнык сананара өссө улаатан сиэри таһынан барбытын биллэрэр.

Бэйэтин аһара улаханнык сананар киһи оҥорор куһаҕан быһыыта олус куһаҕан буолан тахсарыттан кэрээнтэн тахсыыны үөскэтэр. 

4. Дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Хас биирдии саанан ытыы саҥаны айыыны оҥоруу буолан иһэр. Ол иһин саҥаны айыыны оҥоруохтарын баҕалаахтар элбээтэх-тэринэ аһара барыыны оҥорон сэриини саҕалыахтарын сөп.

Саҥаны айыы сиэри тутуспат, таһынан барар быһыы буолар, ол иһин биир эмэ буолара олоххо туһаны аҕалар. Саҥаны айыыга олус улахан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр. Сахалар айыыны оҥорууга улахан уопуттаах кырдьаҕас киһи “Кэс тылы” этиитин туһаналлар.

Киһи оҥорор быһыылара хаһан даҕаны киһи быһыытын аһара барбаттарын сахалар киһи быһыыта диэн хааччахтара ирдиир. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыыта диэн ааттанар уонна сыыһа-халты туттунууну аҕыйатарга аналланар.

Сиэри, киһи быһыытын кыратык эмэтик кэһиэххэ сөп буоллаҕына, киһи кэспэт кыйыата кэрээн диэн ааттанар. Кэрэ буолбут дьон элбэхтик кэһэллэриттэн, бу кыйыа кэрээн диэн ааттаммыт. Киһи быһыытын тутуһа сылдьыы кэрээнтэн тахсыыны үөскэппэт.    

Киһи буолан олоҕу олоруу элбэх уустуктардаах. Сиэр, киһи быһыыта уонна кэрээн диэн аналлаах, киһи аһара барбат кыйыаларын тутуһа сырыттахха эрэ олох табыллара ситиһиллэр. (1,73).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.