Билгэлэр

Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдан иһэринэн уонна олоҕун тупсарар санаата элбээн биэрэринэн туох эмэ ураты саҥаны айыыны оҥорон уларытыыны, тупсууну киллэрэн иһэр аналлаах. Дьон саҥаттан саҥаны айан, оҥорон олоххо киллэрэн иһиилэриттэн үчүгэйи ситиһэ сатааһын, сайдыы, тупсуу диэки сыҕарыйан иһэр.

Бу өй-санаа сайдыытын быһаарыыны олус көнөтүк өйдөөччүлэр дьон бары саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыгар ыҥыраннар, угуйаннар сыыһа-халты туттунуулара элбээһинигэр тириэрдэннэр өлүүлэригэр, эстиилэригэр тиийиилэрин түргэтэтэ сылдьаллар.

Киһи курдук көрүҥнэнэн сүөһү өйүттэн-санаатыттан арахсан киһи буолуу таһымын ситиһэ сатааһын үөскээбитин кэнниттэн дьон бииртэн биир сайдыы үктэллэрин баһылаан, ситиһэн иһэллэр:

1. Киһи буолуу ситиһиллиитэ. Дьон киһи буолууну ситиһэн оҥорор быһыылара киһи быһыылаах буолууга тиийиитэ Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаах киһи таҥара үөскээһинигэр тириэрдибитэ.

2. Улахан киһи буолууну ситиһии баҕа санаата оҕоҕо уонна төрөп-пүккэ үөскээһиниттэн Будда таҥара үөрэҕэ сайдан тахсыбыта.

3. Дьон үчүгэй киһи буоларга баҕа санааны үөскэтиниилэрэ кыаллан үчүгэй киһи таҥаралар - Христос, Аллах олоххо киирбиттэрэ.

Дьон өйө-санаата сайдыыта, бу тупсан, өрө тахсан иһэр таһымнары барыларын баһылаан баран ааһа барыыны үөскэтэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонун быһаарыытыгар киирэн эрэрэ олоххо уустуктары үөскэтэрэ быһаарыллан эрэр. 20-с үйэ бүтүүтүгэр дьон өйө-санаата сайдыыта бүтэн, муҥурун булан, сыыйа мөлтөөн барыыга киирэн иһэрэ быһаарыллар кыахтанна.

Билигин Аан дойдуга үгүс элбэх омуктар үөскээннэр эйэлээхтик бииргэ олорууну син ситиһэн сылдьаллар. Бу урукку кэмҥэ үөскээбит омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһууларыттан саҥа омуктар, бааһынайдар, мэтистэр үөскээн тахсан кырдьаҕас омуктары икки аҥы үтүтүйэллэриттэн сайдыы хамсааһыннарын үөскэтэллэр. 

Саҥа омук үөскүүр хамсааһына куруук баарын аһара улаатыннаран цивилизация таһымыгар таһааран кэбиһии билгэлээһин сыыһа хайысханы тутуһуутугар тириэрдиэн сөп. Уларыйыы ханнык баҕарар омукка кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэрин туох да тохтоппот. Омук дьонун эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөһүнэ, ууһуур, сайдар кыахтара аҕыйааһына мөлтөөһүн кэмигэр тириэрдэн иһэр. Арай салайар былаас кэмэ кэллэҕинэ эйэлээхтик уларыйан биэриитэ эрэ, бу хамсааһын аһара баран өрө турууга, революцияҕа кубулуйарын тохтотор кыахтаах.  

Сайдыы диэни таба өйдөөһүн улахан суолталаах. Омук ахсаана эбиллибэт, аҕыйаан иһэр кэмэ кэлиитэ уонна биир тылы булуммат балаһыанньа үөскээһинэ мөлтөөһүн тиийэн кэлбитин биллэрэр. Мөлтөөбүт омук үлэни-хамнаһы кыайбата, буор кута сайдыыта суоҕуттан сатаабат буолуута үөскээн олохсуйарыттан уонна араас албастары туһанан омугун күүһүрдэ сатыырыттан атыттар туоратыыларыгар түбэһэрэ тиийэн кэлэрин туох да тохтоппот.

Дьон олоҕо биир тэҥник устан иһэр кэмэ куруук салҕанан испэт. Олох долгуннуран хамсаан ылар кэмнэрдээх. Хас үйэ аайы ханнык эрэ омуктар уларыйыы, саҥалыы үөскээһин кэмигэр киирэннэр сайдыы, тупсуу хамсааһыннарын үөскэтэллэр. Бу кэмҥэ хайа эрэ омук мөл-төөһүн кэмигэр киирэрэ сири-дойдуну хаттаан үллэстэр кэми үөскэтэн улахан хамсааһыҥҥа тириэрдиэн сөп.

Билигин Сир үрдүгэр халлаан сылыйыытыттан “глобальное потепление” диэн ааттанар итийии үөскээн салҕанан баран иһэр. Бу итийииттэн сир үрдүгэр мунньуллубут муустар ууллуулара тарҕанан муоралар уулара эбиллэн иһэллэр. Сир аайы ууга барбыт дойдулары телебизэринэн көрөн дьон айманаллара улаатар. (1,43).

Айылҕаҕа уу эбиллиитэ билиҥҥи таһымыттан 60 м тиийэ үрдүөҕэ диэн аналлаах үөрэхтээхтэр ааҕаллар. Ирбэт тоҥ буор анныгар төһө муус сытара өссө биллибэт. Ирбэт тоҥноох сир ирдэҕинэ киһи олорбот сиригэр кубулуйар кыахтаах, араас чөҥөрө чүөмпэлэр, былларааттар, обоччо бадарааннар үөскүөхтэрин сөп. Сахалыы сирэр диэн тыл сир ирэр диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбитэ тоҥон сытар сир ирдэҕинэ улахан куһаҕан тиийэн кэлэринэн быһаарыллар.

Олус былыргы олоҥхо кэмигэр сир улаханнык ирэ сылдьыбытын Аллараа дойду ооҕуй оҕус бадараанныыр сиринэн ааҕыллара кэпсэнэрэ биллэрэр. Бу кэмҥэ Баатаҕайга үөскээн, сыл аайы улаатан иһэр сир ириитин дьаамата ону дакаастыыр көстүү буолар.

Сир, дойду алдьаныытыттан, уу ылыытыттан үөскээн тахсар куһаҕан санаалар элбээн кэлииллэрин туруга суох буолууга тиийэн хаалбыт өйдөөх-санаалаах дьон тулуйбакка, бэстилиэнэй тыһыынча дьэ кэллэ диэн айманыахтарын, сыыһа-халты туттунуохтарын сөп.  

Биһиги цивилизациябыт иннинэ атланнар цивилизациялара сайдан баран ууга тимирэн суох буолбута диэн ааҕаллар. Маны быһаарарга дьон барыта билэр, көрөр көстүүлэрэ улахан дьайыылаахтар:

1. Египет пирамидалара.

2. Египеткэ баар Сфинск.

Бу улахан тутуулары аһара кыахтаах цивилизация дьоно туппуттар диэн быһаарыыны оҥорон эрэллэр. Муора анныгар тимирбит улахан тутуулардаах сири булан ылыылара ону эмиэ туоһулуур.

Биһиги цивилизациябытын эмиэ оннукка маарынныыр дьылҕа кэтэһэр. Дьон аймах сайдыыта 2 тыһыынча сыллар усталарыгар аһара түргэтээн өй-санаа сайдыытын этэ-сиинэ сиппэт кэмэ тиийэн кэллэ. Киһи ханнык баҕарар үөрэҕи үөрүйэх оҥостунан этин-сиинин уларыттаҕына эрэ кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр буор кута үөскүүр. Өй-санаа этин-сиинин быраҕан босхо, көтө сылдьар баҕа санааланыыта үөскээһинин наркотиктары туһаныы аһара ыытан кэбиһэриттэн дьон сыыһа-халты туттунуулара элбээн хаалыыга тиийиэн сөп.

Дьоҥҥо улахан алдьархайы үөскэтиэн сөптөөх сыыһа-халты туттунуу тиийэн кэлиитин төрүөттэрин үөрэтэн, маннык холобурдарынан дакаастааһын табатык өйдөнөрүгэр тириэрдэр:

1. Дьон оҥорон таһаарар күүстэрин сайдыыта атын планетаҕа көтөн тиийэр кыаҕы биэриэн сөп. Сайдыыны ситиспит дьон атын сиргэ көһөн биэрэр кыахтара бу кэмҥэ суох. Сир оннугар сыыйа-баайа сыҕарыйан кэлиэхтээх Венера планетата айылҕа сайдар; Күнтэн кэлэр итии уонна космос тымныыта тэҥнэһэр кэмигэр өссө да тиийэн кэлэ илигэ буолар. Марска уонна Ыйга дьон олорор кыахтара суоҕа улахан уустуктары үөскэтэрэ мэһэйдиир. Чугастааҕы кэмҥэ дьон Сиргэ буолан хаалар улахан алдьархайдартан ханна да куотан биэрэр кыахтара билигин суоҕа быһаарыллар.

2. Дойдулар бэйэ-бэйэлэриттэн көмүскэнэр санааларыттан аһара элбэх атомнай буомбалары оҥостон хаһаанан сытыараллар уонна улахан буомба тэҥнэһиини олохтууруттан эйэлээх олох уһаата диэн үөрэ сылдьаллар. Бу мунньуллубут улахан буомбалар дьон хайдах эрэ сыы-һа туттунууларыттан эһиннэхтэринэ сир күлүнэн, көмөрүнэн уонна радиациянан бүрүллүөн сөп диэн суоттааннар аналлаах үөрэхтээхтэр дьону эйэлэһиннэрэ, өй киллэрэн биэрэ сатыыллар. 

3. Интернет Аан дойдуга барытыгар тарҕаныытыттан, бэлэм билиилэр телефоҥҥа баалларыттан дьон өйдөрүн-санааларын дьарыктыы сылдьыбаттара үөскээн өй-санаа сайдыыны ситиһиитэ тохтоото. Киһи саамай кэбирэх сирэ өйө-санаата буолар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитилиннэҕинэ эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табылларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаастыырын туһаныы ирдэнэр көрдөбүл буолар. (2,14).

4. Наркотиктар тарҕаныыларыттан дьон өйдөрө-санаалара туруга суох буолуута, оҥорор быһыыларын хонтуруоллуулларын мөлтөтөн сыыһа-халты туттунуу элбээһинэ үөскээн тарҕаныыта “Бэстилиэнэй тыһыынча” кэлэригэр тириэрдиэн сөп. Наркотик дьайыытыттан өйө-санаата буккуллубут киһи атомнай буомбалаах ракетаны ыытар кыһыл кунуопканы баттыалыыр кыаҕа аһара улаатыыта сир үрдүгэр алдьархайдары үөскэтэн кэбиһии чугаһаабытын биллэрэр.

Наркотиктары кытта охсуһуу дойдулар аайы баран иһэр да сөптөөх, таба суолун булара уһун кэми ылыан сөп. Бобон-хаайан, суох оҥорон охсуһуу халыйыыны үөскэтэн кэбиһэн эдэрдэр булар-талар санааларын улаатыннаран, туһанааччылар өссө хабыллан иһэллэрин элбэтэн улахан буортуну оҥорор. Улаатан иһэр оҕолор бобууга-хаайыыга түбэһэ сылдьалларын сөбүлээбэттэриттэн, ол бобуулааҕы булуу, туһаныы баҕа санааларыгар кубулуйан хаалыан сөп. Кинилэргэ бу бобууну хайдах эрэ тумнуу, суох оҥоруу баҕа санаата үөскээн олохсуйара улааппыттарын кэннэ, ол бобуулааҕы булан, туһа-нан сыыһа-халты туттунууларыгар тириэрдиэн сөп.

Атомнай сэрии кэнниттэн уһун үйэлэргэ дьон сайдыылара кэхтэн, төннөн, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһүөхтэрин, динозаврдар үйэлэриттэн олохторун саҥалыы саҕалыахтарын сөп.

Биһиги “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн үлэбитигэр дьон өйө-санаата туруга суох буолуута улаатыыта, саҥаны айыыны оҥоро сатааһын элбээһинэ амырыын алдьархай тахсыытыгар ордук улахан оруолу ылыаҕа диэн быһаарыыбытын эппиппит. (3,132).

Дьон эйэлээх олоҕу ордук сөбүлүүллэриттэн, ону уһатар кыах баарын билиилэрэ эрэйиллэр. Ол өйү-санааны бөҕөргөтүүгэ сахалар үөрэхтэрин “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҕону иитиигэ туһаныы тулуурдаах, өһөс санаалаах кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн, сыыһа-халты туттубаттарын сайыннарыы буолар. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэрин тутуһа сылдьыы ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Сахалыы Үрүҥ Күн таҥара үөрэҕин тарҕатыы дьон айылҕаны харыстыылларын, көмүскүүллэрин үөскэтэн, улаатыннаран сиргэ эйэлээх олох быстыбакка салҕанан иһэрин ситиһиигэ тириэрдиэн сөп.

Дьон аймах сайдыыларын муҥура кэлиитэ, улахан алдьархайдар тахсан хаалыылара бэрт кыраттан тутуллан турарыттан дьон  тулуурдара, өһөстөрө улаатан биэрэрин уонна айылҕаҕа туох баарынан дуоһуйалларын, аһара барбаттарын ирдиир. (4,52).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. - 78 с.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –    128 с.

3. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с. 

4. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.