Уһун санаа

Оҕо улаатан иһэн араас ыра санааларга ылларара санаатын уһатарыгар, ырааҕы быһааран олоҕор туһана сатыырыгар көмөлөһөр. Ыра санаалары ырытан дьаарыстааһын ханнык эрэ улахан туһалаах саҥаны айыыны оҥорор кыаҕы биэриэн сөп. Оҕо бэйэтэ кыайан толорбот ыра санаата туоларын кэтэһэ сатааһына санаата уһуурун, ыраахха диэри тиийэрин үөскэтэн туһалыан сөп.

Кыра эрдэҕинэ ыра санаа оҥостубут быһыыта улааппытын кэннэ туоллаҕына уһун санаа үөскээбитэ туһалыыра быһаарыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэргэ үөрэннэҕинэ улаатан баран үлэлииргэ баҕа санаалаах буолар уонна бу баҕа санаатын то-лорон ханнык баҕарар үлэни кыайар кыахтанар. Уһун санаа туһата диэн бу быһаарыыны ааҕыахха сөп. 

Санааны элбэхтик ырыттахха, ханнык санаа буоларын, төһө кэминэн туохха тириэрдэрин быһаардахха, олоххо туһалааҕа билиннэҕинэ уһун санааҕа кубулуйар. Уһун санаа диэн ырааҕы үчүгэйдик ырытан быһааран сөптөөх, туһаны оҥорууга тириэрдэр санааны ылыныы ааттанар. Уһуннук, элбэхтик ырытыллыбыт санаа куһаҕана биллэн тахсан туоратылларыттан туһалаах буолар кыахтанар. Уһун санааны олоххо киллэрии уһун кэми ыларынан уонна элбэх үлэни эрэйэринэн киһиэхэ туһаны оҥороро кыаллыан сөп.  

Саха дьонун үгүстэрэ тыа хаһаайыстыбатын үлэлэринэн үйэлэрин тухары дьарыктаналларыттан уһун санаалаахтар, ырааҕы эҥсэн, дириҥник ырытан быһаарыыны ылынарга кыра эрдэхтэриттэн үөрэнэллэр. Саҥа төрөөбүт торбос улаатан туһаны аҕалыар диэри, түөрт сылы быһа аһатыахха, көрүөххэ-истиэххэ наадата үлэһит саха киһитин уһун санаалаах оҥорор. Сири оҥорууттан, күөлү көһөрүүттэн кэлэр барыс, туох эмэ туһа тахсыыта эмиэ хас да сыллаах үлэни оҥорууну, кэтэһиини эрэйэллэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар, уһун санаата суохтар салайар былааһы ылбыттарын үгүс бэйэлэрэ чааһынай хаһаайыстыбалаах, төрүт сирдэрин бас билэр үлэһиттэр сөбүлээбэккэ сэриилэһэ сатаан баран кыаттарыы кэнниттэн биирдэ билиммиттэрэ.

“Эр киһи уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх” диэн өс хоһооно эр киһи ырааҕы дириҥник ырытан саныырын уонна холку майгылааҕын бил-лэрэр. “Үлэ киһини айбыта” диэн этии эр киһини быһаарыыга олус табыллар. Куруук үлэлии сылдьар киһи тулуура уонна дьулуура улаатарыттан быстах, аһара барар санааларын туттунар кыахтанан холку майгыланар, ол аата киэҥ көҕүстэнэр. 

Аныгы киһи атын киһини кытта сыһыаныгар илиитинэн түһэрэ өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ суоҕун биллэрэр. “Сүүскэ биэриэм этэ да туттунабын” диэн этии киһи сөбүлэспэт дьоно хаһан баҕарар баалларын ыйарын тэҥэ, тулуура улаатан быстах баҕа санаатыгар киирэн биэрбэтин уонна сыыһа-халты туттунара суох буолбутун биллэрэр. Үөрэҕи баһылааһын киһи уһун санаатын элбэтэр. Өр сыллаах үөрэх киһи тулуурун, дьулуурун улаатыннарарын таһынан баҕа санаата ыраахха диэри тиийэрин үөскэтэр. Сайдыыны ситиспит кэмҥэ киһи үөрэҕэ суох олоҕун олороро кыаллыбат буолуон сөп. Араас улаатан, уустугуран иһэр тиэхиникэнэн таба туһаныыны ситиһии аналлаах үөрэҕэ, билиитэ суох кыаллыбата чахчы. 

“Аҕам киһи санаата улуу сыһыы уҥуоргу өттүн туоруур, дьахтар санаата аһын саҕатын ааспат” диэн өс хоһооно олоххо уопутурбут, сааһырбыт киһи санаата улуу сыһыы уҥуорун хабар, онтон дьахтар санаата ырааппатын, этин-сиинин таһыгар тахсыбатын биллэрэр.

“Дьахтар санаатын дьахтар табар” диэн өс хоһооно дьахтар санаата эр киһи санаатыттан биллэр уратылааҕын быһаарар. Эт-сиин уратыта өйгө-санааҕа дьайыыта улаханыттан дьахтар санаата эр киһи санаатыттан улаханнык уратыланар. 

“Мин саныырым, эн умнарыҥ саҕана” диэн өс хоһооно уһун санаа кэнники, атыттар умнубуттарын да кэннэ туһалыан сөбүн биллэрэр. Умнугана суох буолуу санаа уһуурун үөскэтэр. 

“Үчүгэйи оҥоруу умнуллар, куһаҕаны оҥоруу умнуллубат” диэн өс хоһооно киһи үчүгэйи оҥотторбутун умнара түргэнин, онтон куһаҕаны оҥоруу киһи этин-сиинин таарыйдаҕына, буор куту үөскэтэн умнул-лубат буоларын быһаарар. Киһи ааспыт куһаҕаны умнара, хаалларара өйө-санаата ол санаалартан ыраастанарын үөскэтэрэ үчүгэйи оҥоруу эбиллэригэр тириэрдэн биллэр туһаны оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи куһаҕан санааларын мунньубакка умна, ыраастана сылдьарыгар үөрэтэр.

Куһаҕан санаалар мунньуллан хаалан үгэстэри үөскэттэхтэринэ киһи бэйэтэ ол куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөп. Кыра да куһаҕан санааны умна, хааллара сылдьыы киһи өйүгэр-санаатыгар туһаны, ыраастаныыны оҥорор. Куһаҕан санааларын умнубут, ыраастаммыт киһи үчүгэй санаалардаах буолар кыаҕа улаатар. Уһун санаа элбэхтик ырытыллан быһаарылларынан сыыһа-халты буолара аҕыйаан, ыраастанан киһилии санааҕа тириэрдэр. Киһи буолабын диэн баҕа санаа үөскээһинэ киһини киһи оҥорор. Уһун санаа киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатан туһалаах быһыыны, үлэни оҥорорун элбэтэн киһилии быһыыны үөскэппит. 

Көрсүө, сэмэй майгылаах киһи уһун санаалаах киһи буолар. Сыыһа-халты туттунара аҕыйаан туһалааҕы оҥороро элбиир.

Киһи санаата сайдан, тупсан иһиитэ, ырааҕы эҥсэн былаанныыра үөскээһинэ уһун санаа диэн ааттанар уонна олоххо туһалааҕы оҥорууга тириэрдэн сайдыыны аҕалар. (1,21).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.