open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хамчаакы тумул арыыта

**Хамчаакы тумул арыыта** - Евразия хотугулуу-илин өттүгэрсытар, Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр тумул арыы. Арҕаа өттүгэр Охотскай муора, илин өттүгэр Беринг муората уонна Чуумпу акыйаан иилии сыталлар. Таймыыр кэнниттэн кээмэйинэн Арассыыйа иккис тумул арыыта. Уһуна 1200 биэрэстэ кэриҥэ, оттон муҥутуур кэтитэ 480 биэрэстэ. 
Хамчаакы киин чааһыгар кэккэлэһэ сытар Ортоку уонна Илин сис хайалар икки ардыларынан Хамчаакы киин намтала сытар. Сис хайалар намтал диэки эниэлэрэ сиҥнииттэн үөскээбиттэр, ол иһин туруорулар. 1500-2000 м үрдүктээх ортоку сис хайа дэхсилэммит, көнө ньуурдаах. Ол ньуурун үрдүнэн умуллубут вулканнар хороһон тураллар. Сис хайа соҕуруу чааһыгар үөһэ тахсыбыт былыргы криссталлическай боруодалар кырыылаах арҕастары, өргөстөрү үөскэтэллэр. 
Илин сис хайа уонна муора биэрэгин икки ардыларынан 1300 м диэри үрдүктээх вулканическай плато баар. Плато ньууругар үгүс ахсааннаах умуллубут уонна дьайар вулканнар хороһон тураллар. Барыта Хамчаакы тумул арыытыгар 150-тан тахса вулкан баар, онтон 30-ун кэриэтэ дьайар; ити вулканнар бары бу платоҕа бааллар. Вулканнар сир хаҕын тектоническай быһыттыыларын батыһа тарҕаммыттар. Вулкан үксэ конус курдук быһыылаах; хойуу, сыыйыллаҕас лаабаны тоҕо тэбэн таһаарар. Евразияҕа саамай үрдүк, сотору-сотору эстэр вулкан - Ключевскай сопка (4750 м). Бу Хамчаакы саамай үрдүк туочуката. Сорох вулкан конуһа күүскэ алдьанан, сүүнэ тутуу үлтүрүйэ сытарын курдук буолар. 990-ка диэри итии температуралаах уулаах сыркылар, гейзердэр сир үрдүгэр тахсыылара вулкан дьайыытыттан сибээстээхтэр. Гейзернэй өрүс хочотугар 22 бөдөҥ гейзер баар. Олортон хас биирдиитэ өтөр буола-буола итии ууну, паары өрө тыбыыран таһаарар. Саамай улахан гейзер Великан 3 чаас буола-буола 4 мүнүүтэ устата үөһэ тэбэр. Уу фонтана 30 м үрдүккэ тиийэр, оттон паар 300 м үөһэ тэбэр. Гейзердэр тулалара бүтүннүү паар буолар уонна ууттан арахсар туустар араҥаларынан бүрүллэр. Учуонайдар итии сыркылары эмкэ, дьиэлэри, теплицалары ититэргэ уонна электроэнергияны ыларга туттар ньымалары ырытан оҥорбуттара.
= Айылҕатын уратыта ==
Элбэх ардахтаах ичигэс сайын, халыҥ кунустаах почва шеламайник, эһэ силиһин, борщевик үрдүк отторо дохсуннук үүнэллэрин хааччыйаллар. Зонтичнай үүнээйилэр ордук үрдүктэр уонна олус түргэнник үүнэллэр: 12 күн устата ол оттор 2-3 м үрдүүллэр. Токур намыһах умнастаах, налыйбыт лабаалардаах, халыҥ хара туостаах таас хатыҥын сэдэх мастаах тыалаах Хамчаакы хамсыыр харамайыгар тайҕа кыыллара баһыйаллар. Хамчаакыга эрэ төрүүр-ууһуур харамайдар бааллар.
Хубсугул

**Хубсугу́л** (урут **Косогол**, ардыгар **Хувсгел**, , ) — Хоту Монголияҕа сытар улахан күөл, Арассыыйа кыраныыссатыттан чугас. Иэнинэн иккис уонна ордук дириҥ күөл буолар. Төрүтүнэн (күөл Байкал рифтыгар киирэр), гидрогеологиятынан уонна уутун састаабынан Байкалга олус майгынныыр, ардыгар күөлү «Байкал биитэ» диэн ааттыыллар эбит. 

## Гидрография уонна климатын уратылара
Хубсугул — хайларга үрдүк сытар күөл, Илин Саяннар соҕуруу эниэтигэр байҕал таһымыттан 1646 м үрдүккэ сытар. Күөл уутун сабардама 381 км³, муҥутуур дириҥэ 262 м., Хубсугул — Монголия ордук дириҥ күөлэ буолар. Күөл уһуна 136 км, ордук кэтирээһинэ 36,5 км. Күөлгэ 96 өрүс уонна үрэх түһэр. Хубсугултан Эгийн-Гол өрүс тахсар (Селенга бассейныгар киирэр). Ахсынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥор. Күөл устун ааллар усталлар. Соҕуруу Хатгал, хоту Ханх бириистэннэр үлэлииллэр. Сыл ахсын күөл сэтинньи бүтэһигэр мууһуран барар, муус халыҥа 1,4 м. Муус ууллуута ыам ыйыгар саҕаланар уонна бэс ыйын саҕаланыытыгар ууллан бүтэр. Уу температурата ортотунан +10…+14 °C, хомолорго сайынын балайда сылыйар. Хубсугул таһыгар фосфориттар сытар сирдэрин булбуттар.

## Бэлиэ сирдэр уонна туризм
Хубсугул иккис аата — Күөх чөмчүүк. Хубсугул — быһа холоон 17 былыргы күөллэртэн (2 мөл саастаах) биирдэстэрэ. Хубсугул олохтоохтор айыыргыыр сирдэрэ буолар. Күөлтэн сүүрдэн тахсар Эгийн-Гол өрүс 1000 км устан Селенга өрүһүнэн Байкал күөлүгэр түһэр. Күөллэр икки ардылара быһаччы 200 км. 

Күөл тула киин Азия истиэбин уонна сибиирдээҕи тайҕа уларыйар сирэ, судургутук харайыллар национальнай парк буолар. Паркаҕа элбэк Аан дойду кыһыл кинигэтигэр киирбит кыыллар уонна харамайдар үөскүүллэр: чубуку, тайах, бөрө, сиэгэн, бүүчээн, эһэ, киис, сибиир хайа козела, күөлгэ балык 9 көрүҥэ иитиллэр, ол быыһыгар быйыт уонна дьарҕаа.

Хубсугул — туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ. 2007 сыллаахха, Ханх таһыгар 5 турбаза баар эбит, соҕуруу Хатгал диэки 29. Күөл устун дьону таһар «Сухэ Батор» паромсылдьар, ол гынан баран массыыналары тиэйбэт. Күөл хоту өттө Россия кыраныыссатыттан 11 км сиргэ сытар, КПП Монды — Ханх.

## Литература
* *Сельский И.* Озеро Косогол и его нагорная долина по сведениям, собранным членом-сотрудником ИРГО Пермикиным // Вестник РГО. — СПб., 1858. Ч. 24. — Разд. 2. — С. 41-76.
* Атлас озера Хубсугул: Монгольская народная республика / Гл. ред. Б. А. Богоявленский. — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1989. — 120 с. — 15 000 экз. (в пер., суперобл.)

## Быһаарыылар
Elementary OS

**Elementary OS** (Элементари ОС), Linux системнай программаларыттан биирдэстэрэ. Кэнники кэмҥэ ордук биллэр, дьиэҕэ да, корпоративнай да секторга, офиснай да секторга (LibreOffice диэн офистаах).
LibreOffice

мини
**LibreOffice** (*ЛибреОфис*, ) — аһаҕас куодтаах офиснай бырагыраамалар бакыаттара. 2010 сыллаахха OpenOffice бакыаттан хайытыллан төрүттэммитэ. Программистар үлэлэрин The Document Foundation диэн барыс киллэрбэт пуонда дьон сиэртибэлээбит харчыарын хомуйан өйүүр.

Офис бакыатын иһигэр тиэкиһи уонна табылыыссаны оҥорор процессордар, презентация оҥорор бырагыраама, векторынан ойуулуур эрэдээктэр, билии олоҕун салайар тиһик уонна формула эрэдээктэрэ киирэллэр. Сүрүн формаата аһаҕас OpenDocument (ODF, ISO/IEC 26300) формаат буолар, ону таһынан атын да формааттары туттуохха сөп, ол иһигэр Office Open XML, DOC, XLS, PPT, CDR.

Офис бакыата GNU LGPL аһаҕас лиссиэнсийэннэн тарҕанар, ол иһин бүддьүөт да, урбаан да, үөрэх да тэрилтэлэригэр, биирдиилээн да дьон босхо туһаныахтарын сөп.

## Быһаарыылар
Евразия

мини
**Евразия** - сир саарын улуукан материга. Иэнэ -  54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса.  
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспийскай муора, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Аравия тумул арыыта, саамай улахан географическай уобалас -  Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.

## Географическай балаһыанньата
Евразияны свет икки чааһа - Европа уонна Азия үөскэтэр. Итилэр кыраныыссаларын барыллаан Ураал хайатын илин тэллэҕин кыйа, Эмба өрүһүнэн, Каспийскай муора хоту биэрэгинэн уонна Кума-Манычскай хаспаҕынан ыытар үгэстээхтэр. Муоратааҕы кыраныыссалара Азовскай, Хара муоранан, ону тэҥэ Средиземнэй муораны холбуур силбэһиинэн ааһар. 
Атлантическай акыйаан, Скандинавскай тумул арыыны туспа арааран, кураанах сиргэ ыраахха диэри үтэн киирэр. Материк соҕуруу өттүгэр Аравия уонна Индостан тумул арыыта ойуччу улаханнар. Итилэри Индийскэй акыйаан тулалыыр. Евразия соҕуруу биэрэгин ыксатыгар арыы аҕыйах, саамай бөдөҥнөрө - Шри-Ланка. 

Чуумпу акыйаантан тумул арыылар (Хамчаакы) уонна арыы субурҕалара кытыы муоралары араараллар. Евразияны хотуттан тулалыыр Хотугу Муустаах акыйаан кураанах сиргэ кыратык үтэн кииртэлиир. Арассыыйа сиригэр-уотугар киирэр ордук бөдөҥ тумул арыылар - Кольскай, Таймыыр, Чукотскай. Биэрэктэн тэйиччи соҕус Саҥа Сир, Саҥа Сибиир уо.д.а. арыылар бааллар. 
Евразия - сир саарын түөрт акыйаана тулалыыр соҕотох материга.
Кыраныысса таһынааҕы Азия

**Кыраныысса таһынааҕы Азия** - Арассыыйа олохтоохторугар сыһыаннаах география өйдөбүлэ, Азия Арассыыйаттан ураты сирдэрэ. Манна уонунан бөдөҥ уонна кыра судаарыстыба баар. Хас биирдии судаарыстыба айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар.

## Соҕуруулуу-Арҕаа Азия дойдулара
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Ирак, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар итилэрдээҕэр кыра судаарыстыбалар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн холбуу ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы култуурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара биллэр. 
## Киин Азия дойдулара
Евразия бу чааһыгар Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр. 
## Илин Азия дойдулара
Илин Азия ылар сирэ-уота балачча киэҥ. Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын судаарыстыбалара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония бааллар. 
## Соҕуруу Азия дойдулара
Азия бу чааһыгар сэттэ дойду киирэр. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраахтар. Соҕуруу Азия сүдү дойдута - Индия, саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. 
## Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр.  Соҕуруулуу-Илин Азия дойдулара Евразия уонна Австралия икки ардыгар айылҕа "муостата" буолар курдук субуһан сыталлар. Материк бу чааһын бөдөҥ судаарыстыбалара - Индонезия, Лаос, Таиланд, Вьетнам,Филиппиннэр, кыракый судаарыстыба - Сингапур бааллар.
Соҕуруу Кэриэйэ воната

**Соҕуруу Кэриэйэ воната** (, `KPW`) диэн Соҕуруу Кэриэйэ валютатын биирдигэ. Биир вона 100 чоҥҥа арахсар, ол гынан баран билигин туттуллубат. Вона Соҕуруу Кэриэйэ киин куоратыгар Сеулга бэчээттэнэр. Өссө атын вона — Хоту Кэриэйэ воната баар.

## Аатын устуоруйата
Урукку вона диэн тыл Кытай юаньын уонна Дьоппуон иенатыгар сыстыганнаах. Хандьаҕа баар иенаттан  (), бэйэтэ кытай тылыгар баар иероглифтан тахсыбыт. төкүнүк формалаах диэн тылбаастанара. Билиҥҥи вонаны кэриэйэ буукубалаларынан эрэ суруллааччылар. 

Эргиигэ 1962 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр тахсыбыта. Онно биир вонаны уон Соҕуруу Кэриэйэ **хваныгар** уларыталлара. 1975 сыл кулун тутар 22 күнүгэ хваннаах харчы бүппүтүн кэннэ соҕотох төлөбүр ньымата буолбута. ISO 4217 куодугар KRW диэн буукубалаах куод биэриллибитэ.1962 сыллаахха сэрии буолар бириэмэтигэр вона АХШ дуолларыгар баайыллыбыта.

1980 сыл олунньу 27 күнүттэн бэйэтин курсугар тахсарыгар хардыылар оҥоһуллубуттара. Толору бэйэтин курсугар 1997 сыл ахсынньы 24 күнүгэр Аан дойду үп пуондатын кытта сөбүлэһии илии баттаммытын кэннэ тахсыбыта.  Сотору буолан баран Азия үп кризиһын түмүгэр икки төгүл чэпчээбитэ.

## Быһаарыылар
Эбилгэ (Бүрээтийэҕэ оройуон киинэ)

**Эбилгэ** (бур. Эбилгэ, , барыйааннара — *Ивалга*, *Иволга*) — сэлиэнньэ (1973—1991 сс. — куорат тииптээх бөһүөлэк), Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин Эбилгэ оройуонун уонна Эбилгэ тыа сэлиэнньэтин киинэ.  
Олохтоохторун ахсаана — 7382 киһи (2010).

## Географията
слева|мини|260x260пкс|Эбилгэ. Баян-Тогод диэн ытык хайа
Эбилгэ хочотун ортотугар  Улан-Удэттэн соҕуруулуу арҕаа 27 км сиргэ Кяхта федераллыы суолталаах А340 тыраагар сытар. Сэлиэнньэ хочо соҕуруу өттүгэр баар. Сирин ньуура — куйаар хаптала, Эбилгэ өрүс диэки кыратык иҥнэри. Сэлиэнньэ соҕуруу кырыытыгар Баян-Тогод диэн хайа турар (710 м).

## Устуоруйата
Эбилгэ хочотунан былыргаттан араас моҕуол биистэрэ сылдьаллара. XVIII үйэ саҕаланыытыгар Байкаал арҕаа өттүттэн кэлбит эхирииттэр уонна булагааттар олохсуйбуттара. Үһүйээн быһыытынан олохсуйбут сирдэрин  *Эбилгэтэ* (*өҥ сир*) диэн ааттаабыттар, кэлин бу аат нуучча докумуоннарын сабыдыалынан *Эбилгэ́*,* Ивалга́*, *Иволга́* диэн ааттанар буолбут.

XX үйэ саҥатыгар билиҥҥи Эбилгэ сэлиэнньэтин оннугар Мангазай уонна Боро-Губээ диэн бүрээт улуустара бааллара.  1940 сыллаахха Мангазай улууска  Эбилгэ оройуонун киинэ Саянтуй сэлиэнньэтиттэн көспүт, онон ситимнээн сэлиэнньэ Эбилгэ (Иволгинскай) диэн ааттаммыта. 

1951—1959 сыллардаахха Бүрээт тыа хаһаайыстыбатын  техникумун Иволгатааҕы үөрэтэр-уопуттуур хаһаайыстыбата (ОПХ) баар этэ. 1959 сыл кулун тутар 3 күнүгэр оҕуруот аһын уонна үүтү оҥорон таһаарар  «Иволгинскай» сопхуос үөскээбитэ.

1973 сыл кулун тутар 22 оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһа иҥэриллибитэ.

1991 сыл алтынньы 4 күнүгэр тыа сэлиэнньэлээх пууна буолбута.

## Үөрэх
* Бүрээт өрөспүүбүлүкэтээҕи агротехническэй техникума (БРАТТ)
* Забайкалье норуоттарын ускуустубаларын лиссиэйэ
* Орто оскуола
* Оҕо ускуустубатын оскуолата
* Киэһээҥҥи оскуола
* Оҕо-ыччат спордун оскуолата

## Култуура
* Эбилгэ дацаана — Арассыыйа буддизмын киинэ, Эбилгэттэн 8 км сиргэ сытар Үөһээ Эбилгэ диэн сэлиэнньэҕэ баар.
* Баян-Тогод (*Баай павлин*) — бөһүөлэк соҕуруу кырыытыгар турар ытык хайа. Айылҕа уонна археология бэлиэ сирэ.

## Быһаарыылар
Булагааттар

**Булагааттар** (бур. булагадууд) — Байкаал аттыгар олорбут биис уустара, бүрээт омугун сорҕото.

## Устуоруйалара
Булагаат биис-ууһа XIII — XVII үйэлэргэ Байкаал аттыгар олорбут бүрээт ордук бөдөҥ биистэрэ этэ.

Чинчийээччилэр суруйууларынан булагааттар *чинос* биис ууһуттан биитэр эхириит биис ууһуттан төрүттээхтэр. Бастакы биэрсийэнэн чиностары XIII үйэҕэ Бухаа-нойон диэн Чыҥыс Хаан киһитэ  Орто Азияҕа илдьибит. Иккис биэрсийэннэн эхириит саллааттарын монгуоллары кытта булкуйан Чыҥыс Хаан сиэнэ Бату Орто Азияҕа илдьибит. Онно баран Мавераннахр диэн сиргэ олохсуппут. 

Кэлин XIV үйэҕэ Монгол Алтаайыгар, Тянь-Шань чугаһыгар булагааттар Булагачи диэн ханствоны төрүттээбиттэр, ол дойдуну кэлин Тимур (Тамерлан) урусхаллаабыта. Булагачи дьоно ол кэннэ дойдуларыгар төннүбүттэрэ биллибэт эрээри, Байкаалга хаалбыт чинос омуктар булгааттарбыт дэнэр буолбуттар.

Булагааттар өс номохторугар Бухаа-нойон *Булагаат* диэн уоллаах эбит, ол уолуттан *Булган-хара* (Хара Саарба) диэн уол төрөөбүт, киниттэн *Тугалак* төрөөбүт, ол Тугалактан булагаат уустарын үөскэппит сэттэ уол төрөөбүт.

Булагааттар өбүгэлэрин дойдуларынан Кудаа өрүс (үрэх) ортотун (Мурин үрэх төрдүттэн Бозой улууска диэри) ааттыыллар. Онтон төрүттээх уустар: Алагуй, Абаганад, Ашаабагад, Бозой, Бурлай, Буиновский, Бубай, Готол, Ноёд, Онгой, Онхотой, Хогой, Холбутай, Шаралдай, Эрхидэй. Бу уустар ытык сирдэрэ Ухыр-Манхай уонна Удэгэ-Булен (Бэлеэн) диэн хайалар буолаллар, онно өс номох кэпсииринэн уус киинэ көмүллэ сытар.

## Аныгыта
Билигин булагааттар  Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Охан, Бохан, Нукут оройуоннарыгар уонна Бүрээтийэҕэ олороллор.

## Литэрэтиирэ
* **Балдаев С. П.** Родословные предания и легенды бурят. Ч.1. Булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970.- 362 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Народы Байкала
Битэмииннэр

**Битэмиин** — ( диэн тылтан «олох» диэн тылбаастанар) уустук тутулларынан уонна органическай эттиктэрин физиологическай активностарынан киһи-сүөһү этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлииригэр-сайдарыгар наадалаахтар. Онон араас ыарыылар сүрүн төрүөттэрэ эттиктэр атастаһыыларын солбуйсууларын кэһиллиититтэн, битэмииннэр тиийбэттэрэ буолар. 30-ча араас битэмииннэр булуллан үөрэтиллибиттэр. Онуоха үксүлэрэ эмтээх үүнээйилэргэ баар эбит. Олортон ордук суолталаахтара А, В, Д, Е, К, РР битэмииннэр, аскорбиновай кислота уо.д.а.буолаллар.

## Битэмииннэр араастара

## Быһаарыылар
Улуус (Бүрээтийэ)

**Улуус** — диэн Бүрээтийэҕэ бүрээттэр түөлбэлээн олорор тыа нэһилиэнньэлээх пууннарын ааттыыллар, Саха сирин нэһилиэктэрин курдук. Оттон оройуоннарын *аймак* биитэр аймаг диэн тылбаастыыллар, бу аймаг диэн тыл билигин нуучча тылыгар туттуллубат, бүрээттии эрэ докумуоннарга туттуллар.
Эхирииттэр

**Эхирииттэр** () — билигин Байкаал арҕаа өттүгэр олорор биис ууһа (этническая группа, племя),  бүрээт омугун сорҕото.

## Аат туһунан
*Эхирит* — арҕаа бүрээт тылыгар баар *эхир*, «игирэ». Сорох нууччалыы суруйууларга *икирес* дэнэр. Бүрээттэр игирэлэри *эхир хубууд* дииллэр.

## Устуоруйата
Эхирииттэр Өлүөнэ баһыгар уонна Куда (Худэ) өрүс орто тардыытыгар олорбуттара. Кэлин Байкаалга көспүттэр. Эхириит бииһигэр 8 уус киирэр этэ — абзай, баяндай, бура, олзойтон, һэнгэлдэр, шоно, нэхэлэй.

Аан бастаан биллэринэн эхирииттэр билиҥҥи Качуг, Баяндай уонна Эхирит-Булагаат оройуоннарын сирдэригэр Өлүөнэ (Зулхэ) үөһээ хочотунан, кини салааларынан (Анга, Манзурка, Куленга, Кудаа орто уонна үөһээ сүүрүгүнэн уонна Мурин үрэҕинэн баар куйаардарга (истиэптэргэ) олорбуттара. Кэлин, тэнийэн, уустар ыккардыларыгар иирсээн, эбэҥкилэри кытта булду былдьаһыы түмүгэр, ону таһынан кураантан сылтаан сүөһүлэрэ аһа суох хаалан эҥин билиҥҥи Ольхон уонна Баргузин оройуоннарын сирдэригэр уонна Сэлэҥэ үрэх дельтатыгар диэри тарҕаммыттара. Манна бастакы көһөөччүлэр эбэҥкилэри кытта сэриилэспиттэрэ. 

Сэлэҥэ үрэххэ маннык уустар олохсубуттар: Хэнгэлдэр, Абазай, Баяндай, Балтай, Бахай, Буровский, Олзон, Хадалай, Шоно.

Ольхон арыыга – Баяндай, Хэнгэлдэр, Харбатов (Хэнгэлдэр сорҕолоро), Шоно.

Байкаал кытылыгар Бугульдейкаттан Онгуреҥҥа диэри уонна материк куйаардарыгар Хэнгэлдэр уонна Шоно сорҕолоро олорбуттара, Сарма үрэх төрдүгэр Баяндай ууһа олорбута.

Өлүөнэ хочотугар уонна уҥа салаата Ангаҕа маннык уустар олорбуттара: Баяндай, Басай, Хадалай, Хэнгэлдэр, Шоно. Өлүөнэҕэ шоно ууһа Тутура уонна Уус-Кут сирдэригэр диэри олороллоро. Куленга диэн Өлүөнэ хаҥас салаатын баһыгар уонна төрдүгэр  Олзон уус олохсуан олорбута. Манзурка үрэх хочотугар Абазай, Балтай, Шоно уонна Хэнгэлдэр уустар бааллара.

Кудаа үрэх ортотугар уонна баһыгар Абаганат, Абазай, Буровский, Олзон, Тогто, Хадалай, Хэнгэлдэр уустар олороллор.

Мурин үрэххэ – Абазай, Баяндай, Басаев, Олзон.

Мурин уонна Манзурка ыккардыларыгар – Абазай, Баяндай, Буровский, Хадалай, Хамнагадай, Хэнгэлдэр.

Эхирииттэр сорох уустарын сорҕолоро Бохаан оройуонун Идаа үрэҕэр – Шоно уус; Оса өрүс хочотугар (Осинский оройуон) – Буров, Хамнагадай, Хэнгэлдэр; Зима үрэххэ өссө XVI үйэҕэ Ашабагат ууһуттан көспүттэр курдук, билиҥҥи Зима куораттан Барлук сэлиэнньэҕэ диэри.

## Аныгыта
Эхириит уустара Иркутскай уобалас  Эхирит-Булагат, Баяндай, Бохан, Охан, Ольхон уонна Качуг оройуоннарыгар тарҕанан, түөлбэлээн олороллор.

Эхирииттэр сыдьааннара Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтигэр Сэлэнгэ, Кабан уонна Усть-Баргузин оройоуннарыгар (аймактарыгар) эмиэ бааллар.

## Литэрэтиирэ
* **Балдаев С. П.** Родословные предания и легенды бурят. Ч.1. булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970.- 362 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Народы Байкала
Юань

thumb|200px|Кытай юань банкоталарын хомуллубута,
thumb|200px|Толору хомуллуу.

**Юа́нь** () — Урукку Кытай сиригэр туттуллар харчылар аатттара. Ол иһигэр Кытай өрөспүүлүбүкэтигэр эмиэ туттуллар. Сороҕор Кытай дуоллара диэн ааттааччылар. .

## Тыл туттуута
Кытай тылыгар ханнык баҕарар валютаны юань диэн ааттыллар, ол курдук АХШ дуолларын *мэй юань* ().  Ол гынан баран аан дойдуга юань Кытай валютатынан ааттанар. Сороҕор Тайвань долларын, Гонгконг дуолларын эбэтэр Макао патакатын эмиэ иннэ диэн ааттааччылар.

Тылга өссө юань эрэ буолбакка *куай* (块) диэн туттуллар, онтон «цзяо» оннугар *мао* (毛).

## Тыл тахсыыта
Туруору тылбаастаатахха **юань** диэн *төкүнүк объегы* эбэтэр *төкүнүк харчыны* ааттыыллар. Цинь династия бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут манньыаталары ааттыыллара. 

Кытайдар сыыппараны ааттыылларыгар юань икки формалаах - судургута () уонна быдан уустуктук суруллар ( эбэтэр ), ону финансовай докумуоннарга подделка суох буолбатын диэн тутталлар. Кэлиҥҥи бириэмэҕэ Кытайга өссө маннык символ  (Y биир сытыары черточкалаах) туттуллар буолан эрэр.

Дьоппуон, Кэриэйэ валюталарын ааттара **юань** тылтан тахсыбыттара, Дьоппуоҥҥа  дылы, онтон Кэриэйэлэргэ билигин Кэриэй тылынан суруллар.

Монголия маньыататын аата «тугрик» эмиэ Кытай юаньыттан тахсар, ол гынан баран ол калька буолар - монгуол тылыгар төкүнүк диэн тылтан тахсыбыт.

С 1994 по июль 2005 юань был жёстко привязан к доллару США с обменным курсом 8,28:1.

## Билиҥҥи юань
Билиҥҥи Кытай юаныгар түөрт тылынан суруллуулаах — (чжуан, монгоол, уйгуур, тибет тылларынан), тоҕо диэн ол тыллар автономнай оройоннарга сүрүн буолаллар — (Гуанси-Чжуань, Монгольскай, Синьцзян-Уйгурскай уонна Тибеетскай).

Арассыыйа валюталар классификатордарыгар араастык ааттана сылдьыбыта:

Кытай юаня (26.12.1994 - 01.01.2001),
юань Ренминби (01.01.2001 - 01.02.2007),
юань Жэньминьби (01.02.2007 - 2009 год),
юань (2009 сылтан билиҥҥигэ дылы).

Bloomberg агентство этэринэн SWIFT диэн бааннар икки арыларыгар ситимин эргииригэр 2013 сыл ыам ыйыттан 2014 ыам ыйыгар дылы  1,47 % этэ (сылынан иннинэ 0,84 % этэ). АХШ дуолларын өлүүтэ — 42 %, евро — 32 %, Арассыыйа солкуобайа — 0,35 %.

## Сигэлэр
* Юань (CNY / RMB) 1953-2019   
* Юань (FEC) 1980-1994
Тагалог тыла

**Тагалог тыла** (*Tagalog*, ; ) диэн Австронезия тылларыттан биирдэрэ. Филиппиҥҥа ордук тарҕаммыт тыл буолар. 

Атын Филиппин тылларын кытта сибээстээх, ол курдук Биколь, Локаон, Висая, Пангасинан тылларын кытта, уонна ырааҕынан атын Австронезия тылларын кытта сибээстээх, Формоза, Индонезия ууонна малай тылларын кытта, Гаваи уонна Маори олохтоохторун тылын кытта эмиэ сыһыаннаах.

### Аһаҕас дорҕооннор
Тагалог тылыгар уона судургу аһаҕас дорҕоон, биэс кылгас уонна биэс уһун:
*  сахалыы а дорҕооҥҥо майгынныыр.
*  сахалыы э дорҕооҥҥо майгынныыр.
*  сахалыы и дорҕооҥҥо майгынныыр.
*  сахалыы о дорҕооҥҥо майгынныыр.
*  сахалыы ү дорҕооҥҥо майгынныыр.

Түөрт дифтонг баар , , , уонна  .

### Сабыылаах дорҕооннор

## Быһаарыылар
Пхеньян

**Пхеньян** (кэр. 평양 *Пхөҥяҥ*, , туруору тылбаастаатахха: "Хаптаҕай сир" эбэтэр "Эйэлээх сир") диэн Хоту Кэриэйэ киин куората. Тэдоҥ өрүс үрдүгэр сытар. 2008 сыл биэрэпиһин түмүгүнэн олохтооҕун ахсаана 3,255,388. 1946 сылаахха соҕуруу Пхенган провинцияттан арахсыбыта уонна быһа салайыллар куорат буолбута. (*chikhalsi*, 직할시).

## Быһаарыылар
Күл-Тэгин

**Күл-Тэгин** (былыргы түүр тыла: , Kül  Tigin Khan Bengü İnançu Apa Tarkan, 闕特勒 (684 — 27 февраля 731) — Иккис түүр каган баһылыга уонна сэрииһитэ, Бильгэ Хааны кытта тэҥҥэ баһылаан олорбут, Кутлуг-Элтэрис хаан уола.

## Биографията
Киин Азияны баһылаабыт, элбэх сэриилэргэ кыттыбыт улуу хорсун сэрииһит аатынан биллибит.

710 сыллаахха Төнүкүк () уонна Билгэ хааны кытта түүрдэр армияларынан Хакасияҕа тоҕо анньан киирбиттэр уонна олохтоох кыргыстары баһыйбыттар. 

716 сыллаахха перевороту тохтоппут уонна инитин Могиляны (Билгэ хааны) былааска олорпут. 

Кини туһугар улахан таас көмүү тутуллубут, сүрүн чааһа — таас балбаллар — таастан оҥоһуллубут Күл тэгин кыайбыт өстөөхтөрүн төбөлөрө, сүрүн өстөөҕө Барс-каган төбөтө эбит.  

Күл-Тэгиҥҥэ анаммыт эпитафия — VIII үйэтээҕи руналарынан суруллубут былыргы түүр тылын мэҥэ тааһа — 1889 с. Н.М. Ядринцев Монголияҕа, Орхон өрүскэ, Кошо-Цайдам хотоолугар булбут. Суруктары 1893 с. Дания чинчийээччитэ, профессор Вильгельм Томсен тылбаастаабыт. Мэҥэ таас былыргы кэм сыаналаах истиилэри уонна баай лингвистика матырыйаалын биэрэр. 

## Литература

* Мелиоранский П. М. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб., 1899;
* Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л., 1951.
* Jisl L. Výzkum Kulteginova památníku v Mongolské Lidové Republice // Archeologické rozhledy. — Praha, 1960a,T.XII, № 1. S. 86-115.

## Анимация киинэ
"Каган" - https://www.youtube.com/watch?v=aEwPD22xVnw
Цянь Сюэсэнь

thumb|right|250px|Цянь Сюэсэнь

**Цянь Сюэсэнь** ( (Qián Xuésēn), латыын транскрипциятынан *Chien Hsüeh-sen*) (1911, Ахсынньы 11, Ханчжоу, Кытай — 2009, Алтынньы 31, Пекин, КНР) — кытай учуонайа, чинчийээччитэ, Кытай халлаан куйаарын (космос) программатын төрүттээччитэ, АХШ космос программатын кыттыылааҕа, кытай баллистическай ракеталарын оҥорбут киһи. АХШка олорон үлэлэрин *Hsue-shen Tsien* (аата араспаанньатын иннигэр) диэн илии баттыыр эбит, ол иһин НАСА докумуоннарыгар кини аата **H.S. Tsien** диэн суруллар. 

## Биографията

### Төрдө
Цянь Сюэсэнь *Цянь* (, иероглиф суолтата — *«харчы»*) диэн дьиэ кэргэнтэн төрүттээх.

Сун империя суруллуутунан, *Цянь* диэн араспаанньа бэйэтин аатын Цзи Чжуань Сюй диэн киһиттэн тэнийбит, ол киһи Биэс императордартан биирдэрэ (25000 б.э.и.), кини хос-хос сиэнэ *Пэн Цзу* Шан династия кэмигэр Пэн диэн ил төрүттээбит. Фу диэн араспаанньалаах Чжоу династия биир сановнига Пэн Цзу удьуора *Цяньфу* («Харчы тэрилтэтэ») ыраахтааҕы казначействотыгар үлэлээбит. Кини удьуордара «Цянь» диэн араспаанньаны ылбыттар, ол аата «харчы» диэн. Цянь Сюэсэнь аҕата Гоминьдан бырабыыталстыбыгар Үөрэх министиэристибэтин тойоно эбит.  

### Эдэр сааһа уонна үөрэҕэ
Цянь Сюэсэнь бастакы үрдүк үөрэҕинэн (Шанхайдааҕы транспорт университета) — тимир суол инженера. 1934 Нанкин университетыгар туттарсан киирэр, онно үөрэнэ сылдьан АХШка үөрэнэр быраабы ылбыт. Массачусетстааҕы технологиялар институтун бүтэрбит, магистр званиетын ылбыт, ол кэннэ Калифорниятааҕы технологиялар институтугар аэронавтика докторын стиэпэнин ылбыт. 

### АХШка карьерата
1940 сыллардаахха Цянь реактивнай хамсааһын лабораториятын төрүттээчилэриттэн биирдэстэрэ. Авиация ядернай двигателин, космоска киһи салайыылах көтүүлэри, түргэн таһынан () дьону таһар көтөр ааллар идеялар автордарыттан биирдэстэрэ. 

1950 сыллардаахха АХШ коммунистары кытта охсуһуу кэмигэр ФБР 1938 АХШ компартиятын докумуоннарыгар олоҕуран Цянь Сюэсэни «коммунистарга куомуннаспыккын» диэн буруйдаабыт. Цяни ракеталар тематикатын кистэлэҥ үлэлэриттэн туораппыттар уонна чахчытынан дьиэтигэр хаайыллыбыт. Икки нэдиэлэнэн учуонай Кытайга төннөрүн туһунан биллэрбит уонна оччотооҕу КНР Госсоветын премьерыгар Чжоу Эньлайга сурук суруйбут. 1955, балаҕан ыйын 17 дойдутугар төннүбүт.

### Кытайга төннүү
Кытайга төннөөт Цянь кытай бэйэтин ракеталарын оҥоруутун саҕалааччытынан буолбут. Кини кытайдааҕы космос программатын баһылаабыт уонна «кытай космонавтикатын аҕата» аатын сүкпүт. Кытай учуонайдарын бэлэмнээбит, олор көмөлөрүнэн Кытай халлаан куйаарын чинчийиитигэр үрдүк ситиһиилэммиттэр.  КНРга улахан обществаннай оруолу оонньообут, ЦК бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан уонна ЦК бочуоттаах бэрэсэдээтэлинэн буола сылдьыбыт.

Пекиҥҥа «Бабаошань» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

## Өйдөбүл
Кини аатынан 1980, алтынньы 14 арыллыбыт «3763 Цяньсюэсэнь» астероид ааттаммыт. «Цянь» диэн ааттаах кытай космос хараабыла Артур Кларк «2010: Одиссея Два» романыгар ахтыллар. 

## Сигэлэр
Кэриэктэр

**Кэриэктэр** (, бэйэлэрин анкалгакку — байҕал кытылын дьоно — диэн ааттыыллар эбит) — Чукоткаҕа олоро сылдьыбыт чукотка-камчаатка бөлөҕөр киирэр тылынан саҥарар хотугу палеоазиат омуктара. Билигин да сыдьааннара бааллар эрээри (2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн 4 киһи кэриэкпин диэбит), тыллара өлүктүйбүт.

XX үйэҕэ Чукотка аптаныамыйалаах уокуругун Беринг оройуонугар Мейныпильгыно, Хатырка уонна Беринговскай диэн нэһилиэнньэлээх пууннарыгар чукчалары кытта булкуһан олорбуттара.  

Тыллара кэрээк тылыгар чугас, сорох чинчийээччилэр кэрээк түөлбэ тыла дииллэр этэ. Лиэксикэтигэр эскимос тыла эмиэ көстөр. Аан бастаан тылы ойуулааһыны сэбиэскэй чинчийээччи П. Я. Скорик 1954—1956 сылларга сылдьан хомуйбут бэйэтин матырыйаалыгар олоҕуран оҥорбута. Хас да тиэкиһи суруйан хаалларбыта.

Онтон кэриэктэри Чукоткаҕа төрөөбүт-үөскээбит Владилен Леонтьев диэн сэбиэскэй этнограф 1970-с сыллардаахха үөрэппитэ, кырдьаҕастары кытта кэпсэппитэ, былыр олоро сылдьыбыт сирдэрин чинчийбитэ. 1971 сыллаахха аҕыс саҥа тиэкиһи суруйбута. 

## Төрүт дьарыктара
Кэриэктэр балыктыыллара, байҕал кыылын бултууллара, табалыыллара уонна чубукулууллара, ону таһынан сиэнэр үүнээйи (отон) хомуйаллара. Ыт көлөлөөхтөрө (наарталара уонна көлүйэр ньымалара чукотка-кэрээк ньымата). Соҕуруу кэриэктэр таба иитэллэрэ. Балыгы элбэх гына хаһааналлара.

Байҕал кыылын атараннан (этнографияҕа анал тиэрмин баар «керекская спица»), ох сааннан бултууллара, кэлин уоттаах сааннан бултуур буолбуттара.  1970-с сылларга диэри байҕал кыылын уонна эһэни бултуурга аналлаах дубинканы (кэлюунэн) туһаналлара, онтуктарын төбөтө моржа аһыыта, биитэр тимир буолара, чинчийээччилэр бу сэби Хотугу Америка индеецтэрин томагавкаларын былыргы торумугар чугаһаталлар. 

Кыһынын 1-3 улахан холомоҕо олороллоро, хас холомо аайы хас да ыал кыстыыра. Сааһын сайылыкка көһөллөрө, онно анаан сиэр-туом толороллоро. Ойууннаахтара; ойуун кыырар таҥастааҕа. Олорор сирдэрин аттыгар кэрэх сирдэр бааллара — киит сыҥааҕа батары анньылыбт моржа чөмчөкөтүн уҥуохтарын эҥин булаллар.

Болкулуордара кэрээк, ительмен уонна чукча болкулуордарыгар чугас; Куки (Кутхе) диэн суор туһунан остуоруйалаахтар.

## Литэрэтиирэ
* Леонтьев В. В. По земле древних кереков. Магадан, 1976.
* Леонтьев В. В. Этнография и фольклор кереков. М., 1983.
* Шнакенбург Н. Б. Нымыланы-кэрэки // Советский Север, 1939, № 3.
* Кереки // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3
* Кереки // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8

## Быһаарыылар
Кэрээктэр

**Кэрээктэр** (, бэйэлэрин туундара кэрээктэрэ *чавчыв, чавчывав* - табалаах, оттон кытыл кэрээктэрэ *нымылъын, нымылъу* дэнэллэр) - Камчаатка тумул арыы хоту өттүгэр олорор төрүт олохтоох омуктар. Кытыл кэрээктэрин төрүт дьарыктара - байҕал кыылын бултааһын, тыллара туундара кэрээктэриттэн туһунан, билим литэрэтиирэтигэр олютордар (ардыгар нымылааннар) тыллара дэнэр.

## Ахсааннара
**Арассыыйаҕа кэрээктэр ахсааннара:**

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7438 width:15  text:7438 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7339 width:15  text:7339 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6168 width:15  text:6168 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7367 width:15  text:7367 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7637 width:15  text:7637 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8942 width:15  text:8942 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8743 width:15  text:8743 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7953 width:15  text:7953 textcolor:red fontsize:8px


**Кэрээктэр нэһилиэнньэлээх пууннарынан (2002 с.)**

Камчаатка кыраайа:
* Палана бөһүөлэк 1212
* Тымлат 706
* Манилы 565
* Седанка 446
* Лесная 384
* Вывенка 362
* Оссора 351
* Тиличики 329
* Карага 289
* Слаутнай 254
* Таловка 254
* Петропавловск-Камчатскай куорат 245
* Тигиль 203
* Хаилино 201
* Воямполка 163
* Ивашка 162
* Хайрюзово 102

Магадаан уобалаһа:
* Верхний Парень 262
* Эвенскэй бөһүөлэк 234
* Тополовка сэлиэнньэ 160

### Кэрээктэр олорор сирдэригэр олохтоохтор ахсааннарыттан өлүүскэлэрэ ([[Бүтүн Арассыыйтааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис|2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн]])
(кэрээктэр олохтоохтор ахсааннарыттан 5 % тахсаны ылар муниципальнай тэриллиилэрэ ыйылыннылар):
Аанҕа (Байкаалга түһэр өрүс)

**Аанҕа (Анга́)** — Арассыыйа Иркутскай уобалаһыгар сүүрүгүрэр,  Байкал күөлгэ арҕаа өттүттэн түһэр өрүс (үрэх).

## Сүнньүнэн
Ольхон оройуонун сиринэн устар. эбэҥки уонна бүрээт тылларыттан *«кыыл айаҕа», «айах»*, көспүт суолтаҕа  — *«хапчаан», «аппа», «аҥхай»*.  Приморскай систэн саҕаланар, алын сүүргэр сиһи быһа түһэр.

Устата — 99 км, тардыытын иэнэ — 1010 км².  1960 сылтан 1999 сылга диэри кээмэйдээһин көрдөрбүтүнэн төрдүттэн 14 км сиргэ сылга ортотунан  2,64 м³/с ууну ороскуоттуур. Төрдүгэр кэтитэ — 27 миэтэрэ, дириҥэ — 1,4 миэтэрэ, сүүрүгүн түргэнэ — 1 м/с. Байкаал Уус-Аанҕа диэн хомотугар түһэр. Өрүс үрдүгэр Куреть уонна Хурай-Нур дэриэбинэлэр, Ялга-Узур диэн өтөх (заимка) уонна оройуон киинэ —  Еланцы диэн сэлиэнньэ тураллар.

## Уу реестрын дааннайдара
Арассыыйа судаарыстыбаннай уу реестра уонна РФ уу хайһаайыстыбатын оройуоннааһынын геоинформационнай систиэмэтин дааннайынан:
* Тардыытын уокуруга — Ангара-Байкааллаҕы
* Өрүс тардыыта — Байкаал күөл орто уонна хотугу өттүн үрэхтэрэ. 
* Уу хаһаайыстыбатын учаастага  — Ангара өрүс тардыытын илиҥҥи кирбиититтэн Баарҕыдьын өрүс тардыытын хотугулуу-арҕаа кирбиитигэр диэри, Байкаал орто уонна хотугу өттө.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Лист карты**[//www.google.ru/webhp?#q=%22N-48-106%22 N-48-106]**&nbsp;**Сахюрта**.&nbsp;Масштаб: 1 : 100 000.&nbsp;Состояние местности на 1981 год.&nbsp;Издание 1987 г.
* Лист карты **[//www.google.ru/webhp?#q=%22N-48-117%22 N-48-117]**&nbsp;**Еланцы**.&nbsp;Масштаб: 1 : 100 000.&nbsp;Состояние местности на 1982 год.&nbsp;Издание 1987 г.
* Лист карты **[//www.google.ru/webhp?#q=%22N-48-118%22 N-48-118]**&nbsp;**Тонта**.&nbsp;Масштаб: 1 : 100 000.&nbsp;Состояние местности на 1981 год.&nbsp;Издание 1987 г.
Палеоазиаттар

**Палеоазиат омуктар** эбэтэр **палеоазиаттар** (*былыргы азиаттар*) — билигин эргэрбит этнография тиэрминэ, нуучча этнограба (гипотеза быһыытынан)  Л. И. Шренк  XIX үйэ ортотугар Сибииргэ уонна Куриил уонна Дьоппуон арыыларыгар олохтоох хас да хотугу омугу (чукчалары, кэрээктэри, айналары уо.д.а.) бэлиэтээри айбыта.  

## Төрүөтэ
Туһунан бөлөххө араарыы төрүөтүнэн бу омуктар тыллара Азияҕа баар тыллар бөдөҥ бөлөхтөрүн кытары чугас ситимнэрэ суоҕа буолбута. *Палео-* диэн сыһыарыы бу омуктар ол саҕана архаичнай култуураҕа олорбуттарын бэлиэтиир. Кэлиҥҥи чинчийиилэр (лингвистикэ, этнография, археология) көрдөрбүттэринэн бу омуктар биир төрүттэрэ суоҕун дакаастабыттара, ол эрээри кинилэр Хотугу Азия былыргы олохтоохторун сыдьааннара буолаллара саарбахтаммат.   Бу омуктартан ительменнэр, кэрээктэр, кэриэктэр уонна чукчалар эрэ биир төрүттээхтэрэ быһаарыллыбыта, онон бу бөлөх билигин да *хотугулуу-илиҥҥи палеоазиаттар* диэн ааттанар, оттон тыллара *чукотка-камчаатка тылларын кэргэнигэр* түмүллэр. Алеут уонна эскимос тыллара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар чугастар диэн үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, уонна туспа бөлөххө киллэрэллэр. Дьүкээгир тылыгар ураал тылларын түҥ былыргы сорҕото баарын үгүс чинчийээччилэр бэлиэтииллэр, онно олоҕуран дьүкээгир тыла ураал-дьүкээгир тылын кэргэнин үөскэтэр дииллэр. Нивхэлэр тыллара ханнык да атын билигин баар тылга майгыннаабат.

## Антропология өттүттэн
Тас көрүҥнэринэн палеоазиат омуктар майгыннаһар өрүттэрэ элбэх. Байкаал уонна арктика тииптээх монголидтар. Археология дааннайдара көрдөрүнэн Сибииргэ көстүбүт үөһээ палеолит стоянкаларын дьоно эмиэ монголоидтар. Генетика чинчийиилэрэ этэринэн монголоид көрүҥнээх былыргы киһи Киин Азияҕа үөскээбит уонна Сибииргэ Монголияны кытта тэҥҥэ эрдэтээҥҥи таас үйэҕэ олохсуйбут.

## Омуктар тиһиликтэрэ
Палеоазаттарга маннык омуктары барыллаан киллэрэллэрэ: чукчалар, кэрээктэр, ительменнэр, дьүкээгирдэр, чуван, нивхэлэр, кеттэр уонна айналар.

## Литэрэтиирэ
* Палеоазиатские народы&nbsp;//&#x20;Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Шренк Л. И., Об инородцах Амурского края, т. 1—3, СПБ. 1883—1903;
* Левин М. Г., Этническая антропология и проблемы этногенеза народов Дальнего Востока. М., 1958.

## Быһаарыылар
Аргунов Пантелеймон Никифорович

thumb|Аргунов хаартыската
**Аргунов Пантелеймон Никифорович** — Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, бастаан Арҕаа фроҥҥа, онтон Японияны утары сэриигэ кыттыбыта.

1910 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Лоомтука нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Аргунов Никифор - аҕабыыт. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Бүтэйдээххэ уонна Нам улууһун Улуу Сыһыытыгар таҥара дьиэлэрин туттарбыт. Мэҥэ-Хаҥаласка хас да оскуоланы тэрийсибит.

Пантелеймон Никифорович Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕэр олохсуйбут. 1941 сыллаахха райОНО инспекторынан үлэлии олорон, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллыбыта. 1945 сыллаахха демобилизацияламмыта. Бастаан фашистскай Германияны утары сэрии фронугар, онтон Японияны утары сэриигэ войсковой чаастар штабтарыгар старшай писарь, сержант дуоһунастаах. Ол туһунан «Сахаполиграфиздат» 1995 сыллаахха таһаарбыт «Уоттаах сэрии сылларыгар» диэн (редактор Алексеев В. И.) Горнай улууһун «Өйдөбүнньүк» кинигэтигэр суруллубут.

Өр сылларга үөрэҕирии салаатыгар үлэлээбитэ. 1967 сыллаахха «Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» аат иҥэриллибитэ. 1968 сыл ахсынньы 18 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Уруулара-аймахтара
Бииргэ төрөөбүт быраата Аргунов Евстафий Никифорович Аҕа дойду улуу сэриитигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха 23 сааһыгар Украинаны босхолуур сэриигэ олоҕун толук уурбута. Донецкай уобаласка көмүллэ сытар. Кэнниттэн олоҕун салгыыр киһини хаалларбатах.

Пантелеймон Никифорович кэргэнэ Софьялыын түөрт оҕоломмуттар. Улахан кыыстара Надежда Пантелеймоновна кэргэнэ Ядреев Сив Петровичтыын Намҥа олорбуттара. Станислав уонна Александр диэн уолаттардаахтар. Клавдия Пантелеймоновна диэн иккис кыыһа Бэрдьигэстээххэ олорбута. Кэргэнэ Павлов Василийдыын түөрт оҕоломмуттара: икки уол, икки кыыс. Үһүс кыыһа Виктория Пантелеймоновна кэргэнэ Саввин Алексей Дмитриевичтыын алта оҕоломмуттара. Саамай улаханнара - Пестрякова София Алексеевна, эһэтин идэтин салҕаан 27-с сылын оскуолаҕа үлэлиир. Майа Ларионов аатынан орто оскуолатын алын кылааһын учуутала.. Уола Аргунов Евстафий Пантелеймонович, Амма сэлиэнньэтигэр олорор. Өр сылларга Амма главнай бырааһынан үлэлээбитэ. Вера, Пантелеймон уонна Надежда диэн оҕолордоох.
Жирков Михаил Васильевич

**Михаил Васильевич Жирков** — Саха АССР үтүөлээх артыыhа.

1907 сыллаахха тѳрѳѳбүтэ. 1934 сыллаахха Саха тыйаатырын устуудьуйатын бүтэрбитэ уонна профессиональнай артыыс быhыытынан 1959 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Саха норуотун театральнай искусствотыгар Ньургун Боотур уонна Кыһыл ойуун уобарастарын аан маҥнайгынан кыайа-хото тутан арыйбыт айыл5аттан талааннаах артыыс. 1947 сыллаахха маҥнайгы национальнай операны — «Ньургун Боотуру» уонна маҥнайгы национальнай балеты — «Сир сиэмэ5ин» туруорууга режиссер кѳмѳлѳһѳѳччүтүнэн үлэлээбитэ. 1943 сылтан Саха АССР үтүѳлээх артыыhа, 1958 сыллаахха «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1969 сыллаахха күн сириттэн барбыта.

Тыйаатыр салайааччыта, култуура үтүѳлээх үлэһитэ Павел Павлович Никитин суруйбута: «1934 сылаахха театр бэйэтин икки сыллаах студиятын бүтэрбит ыччат тыйаатырга артыыстыы хаалбыта. Дьолго, ити устуудьуйаҕа айылҕаттан чахчы талан бэриһиннэрбит ыччат сүүмэрдэммит эбит. Ол да иһин чуо кинилэр ортолоругар кэнэҕэс ССРС норуодунай артыыһа Д. Ф. Ходулов, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыстара П. М. Решетников, В. А. Саввин, Саха үтүѳлээх артыыһа М. В. Жирков үүнэн таҕыстахтара».
Россия уонна Саха норуодунай артыыстара Матрена Васильевна, Марк Дмитриевич Слепцовтар ахталлар: "Саха тыйаатыра 1933 сыллаахтан улаханнык биллэн барбыта дии саныыбыт. Ити Былатыан Ойуунускай «Кыһыл ойуун» И. И. Слепцов туруоруутунан барбыта. Онно Кыһыл ойууну артыыс Михаил Жирков олус ситиһиилээхтик толорон, кэлин бэйэтин «Кыһыл ойуун» диэн ааттаабыттара, араспаанньата ахтыллыбат да буолан барбыта. Ый устатын тухары кѳрѳѳччулэр билиэккэ тииһиммэккэ эрэйдэммиттэрэ. Онтон ылата тыйаатыр аптарытыата биллэрдик үрдээбитэ. Михаил Васильевич Жирков Кыһыл ойуунун курдук Кыһыл ойууну билиҥҥээҥҥэ диэри кѳрѳ иликтэр.

Тыйаатыр литературнай чааһын сэбиэдиссэйэ И. А. Дмитриев кэпсиирэ: «Тыйаатырдар сайын үгэннээн турдаҕына ол кэмҥэ олохтоммут үтүѳ үгэс бэрээдэгинэн окко кѳмѳлѳһѳ Уус-Алданнаатыбыт. Куоракка тыа барахсан ыраас салгынынан тыымматахпыт ырааппыт дьон, үѳрүү-көтүү бѳҕѳ. Олохтоохтор „ытыс үѳһэ“ туһэрдилэр. Ол сахха театр тыа сиригэр чаастатык сылдьара, күүтүүлээх күндү ыалдьыттарынан буоларбыт. Дьон сѳбүлүүрүн билэр буоламмыт, ис испититтэн тэптэн туран, дууһабытыттан оонньуурбут, кѳрѳѳччулэрбитин кытта олус истиҥ сылаас сыһыаннаах этибит. „Артыыстарбыт кэлбиттэр, Кыһыл ойуун баар“, — диэн кэпсэл оройуону толорбут буолар этэ. Сайыҥҥы былдьаһыктаах от үлэтин кэмигэр оонньуу-кѳрүлүү сылдьыаҥ дуо. Ол үрдүнэн киэһэ үлэ кэнниттэн ыраахтан-чугастан дьоннорбут кэлэн кэпсэтэн баран, кыратык оонньоон кѳрдѳрүҥ диэн үүйэ-хаайа туталлара. Балачча сааһырбыт Михаил Васильевич кѳрдѳһүүнү быһа гыммакка „былыргытын“ киллэрэрэ. Саһааннаах, тѳлү кѳрүҥнээх киһи туттан-хаптан Ньургун Боотур буолан ыраас, сѳҥ кылыһахтаах куолаһынан ыллаан доллоһуттаҕына, Кыһыл ойуун буолан этэн-тыынан бардаҕына киһи уҥуоҕа кычыгыланара, тыыммакка истэр буоларбыт».
Бэһиҥкэ

Бэһиҥкэ диэн сибиитэрэ (нуч.Свитер).XIX үйэҕэ айыллыбыта. Бастатан туран бэһиҥкэ туһата ырарга диэн этэ. Мэрлин Монро уонна Эр Булт өрөбүлүссүйэ онорбуттара.
Чучунаах

**Чучунаах** - хонууга үүнэр, аһыы амтаннаах киһи сиир ото (нуч. Лук).
Күн айыы дьоно

Былыыр-былыр харамайдар бары биир дьүһүннээхтэрэ. Оттон биһиги дойдубут мэлдьи сайын курдук сылаас эбитэ үһү. 

Арай биирдэ Тымныы оҕуһа тыал-буурҕа аргыстаах хаарынан-мууһунан кыһарыйбыт. Дьон, кыыл улахан моһуокка ылларбыт. Хайдах тыыннаах хаалары толкуйдаабыттар. Көтөрдөр үксүлэрэ соҕуруу көппүттэр, кыыллар да тоҥуйдара сылаас сирдэргэ таласпыттар. Үрдүк айыылар үөһэттэн ону көрөн, бу киэҥ нэлэмэн сиргэ хамсыыр-харамай тыыннаах хаалымаары гынна диэн, кыыллары, көтөрдөрү, дьону түмэн мунньахтаабыттар. Көтөрдөр: „Сайыммытын эргитиҥ, кэлэн, төрөөн-ууһаан барыа этибит“, – диэн баҕа санааларын эппиттэр. Оттон олохтоохтор: „Кыстыыр оппутун-маспытын бэлэмнэниэ этибит“, – дэспиттэр. Кыыллар эмиэ сайын мэлдьи турарыгар сөпсөспүттэр. Ол кэнниттэн кыһыны тоҥмокко туоруур туһунан толкуйдаабыттар. Табалар сылаас түү саҥыйахтаммыттар, саһыллар, кэм оҕуруктаах өйдөрө, кубулҕаттара батарбакка, айыылартан сырыы аайы уларыттарга элбэх дьүһүннээх күндү түүлээх саҥыйахтары көрдөспүттэр. Кырсалар, куобахтар хаарга көстүбэт буолуохтарын баҕарбыттар. Көтөрдөр тус-туспа дьүһүннэнээри аймана түспүттэр. Салгыы дьон уочарата кэлбит. Онуоха толкуйдаан баран: “Биһиэхэ күммүт сылааһын курдук уотта биэриҥ”— диэбиттэр. Ону эмиэ айыылар толорбуттар. 

Онтон ыла бу сиргэ күһүн кэлиитэ көтөрдөр ыраах сылаас сирдэргэ айанныыр буолбуттар. Күһүҥҥүттэн саҕалаан, тымныы оҕус мөҥүрээбитинэн сири-дойдуну тоҥорор. Хаалбыт кыыллар-көтөрдөр итии түү таҥастарынан, оттон дьон аал уоттарын оттон, бу тыйыс дойду тымныы кыһынын туорууллар. Саас аайы араас өҥнөөх көтөрдөр манна кэлэллэр. Онтон ыла хоту дойду дьонун „күн айыы дьоно“ диир буолбуттар.
Порядин Степан Викторович

**Порядин Степан Викторович** — Саха сирин биир талааннаах артыыhа. 2005 сыллаахха Арктикатааҕы култуура үнүстүүтүн (АГИИК) бүтэрэн, «тыйаатыр уонна киинэ артыыһа» дипломун ылбыта. 2011 с. идэтин үрдэтинэн Москуба куоракка Бутун Россиятаа5ы судаарыстыбаннай киинэ унстутуутугэр (ВГИК) уорэнэн кэлбитэ. Билигин «Detsat» айар-бөлөх салайааччыларыттан биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
Мэҥэ Хаҥаласка улааппыт. Оскуолаҕа спордунан көхтөөхтүк дьарыктаммыт, Мэҥэ Хаҥалас сборнай хамаандатын чилиэнэ буола сылдьыбыт.
Кононов Дмитрий Павлович

Кононов Дмитрий Павлович - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Хаҥалас киһитэ.

1915 сыл алтынньы 9 күнүгэр Быһаҕас диэн сыһыыга Чкалов дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ 15 саастааҕар өлөн, ыалга иитиллибитэ, биэстээх быраатынаан Ньукулайдыын тус-туспа ыал оҕолоро буолбуттара. 18 сааһыгар диэри тулаайахтарга анаан тэриллибит Рожин Петр салайааччылаах «КОП» диэн кооперативка үлэлээбитэ. Быһаҕаска тэриллибит 20 хаһаайыстыбалаах коллективнай хаһаайыстыбаҕа анаан үлэлэтэллэр. Онтон 1936 сыллаахха Тумул колхоһугар киирэн сайынын массыынанан от оҕустарарга, күһүнүн от кээһэрэ. Түөрт кыһын Охотскай перевозтан Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Тумултан ити государственнай суолталаах таһаҕас таһыытыгар 14 киһиэхэ тиийэ, биирдии бэйэлэрэ түөртүү сыарҕа аттаах бараллара. Ити уһун сындалҕаннаах айаҥҥа алтата сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлэн, муҥу муҥнунан тыыран, киһи быһыытынан ситэр-хотор.							 

Аҕа дойду сэриитин бастакы сылларыгар, армияҕа ыҥырыллартан тохтотуллан эрэр суруктаах (бронялаах) буолан, икки сыл кэриҥэ мас үлэтигэр сылдьар. Армияҕа 1943 сыллаахха ыҥырыллан хаьан да олорботох сэбигэр борохуокка олорон, Өлүөнэни өрө өксөйөн тиийэн, тас Монголияҕа 80-с полкаҕа бастакы пулеметнай батальоҥҥа сулууспалыыр.					

«1945 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр пулемеппун сүгэн сэриигэ киирдим, атаакалааһан бардым. Улахан ытыатаһыы суох, куоттулар диэн буолла. Олору эккирэтэн сатыы айаннаа да айаннаа, күнүһүн сынньата түһэллэр. Ол курдук походтаан Хайлар станциятын кыратык сэриилии түһээт, атаакалаан ыллыбыт. Үөруу-көтуу, ырыа-тойук. Онно кыайыы буолбутун биллэрдилэр. Пулеметтарбытын хомуйан ыллылар. Нэһилиэнньэни тыытыман диэн хамаанда бэриллиннэ. Муклен куоракка тиийдибит. Аны барыбытыгар хал буолуохпутугар диэри винтовкабытын суктэрдилэр. Пулемекка холоотоххо чэпчэкитэ, үчүгэйэ бэрт. Ый кэринэ оккупацияламмыт куоракка сырыттыбыт,онтон билиэннэйдэри харабыллыыр буоллубут. Кэлин олору харабыллаан, Караганда куоракка тиэрпиппит. Чааспытыгар төннөн кэлэн кыраныыссаны,ыскылааттары харабыллыырбыт. Дойдубар ыыппакка сверхсрочнай сулууспаҕа хааллара сатаабыттарын буолумматаҕым. 1947 сыллаахха атырдьах ыйыгар төрөөбут дойдубун булбутум», - диэн кэпсиир этэ.

Дмитрий Павлович 1947 сыллаахха эмиэ Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьар. Кэлин сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр, ынах ферматыгар бостууктаабыта. Биэнсийэҕэ тазсан баран 8 сыл үлэлээбитэ. Сайынын пенсионердар оттуур звеноларын үлэлэппитэ.

Кэргэнэ Федорова Мария Иннокентьевналыын үс оҕону төрөтөн,иитэн, үөрэттэрэн, 8 сиэннэнэн Покровскайга олорон 81 сааһыгар 1996 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр өлбүтэ.
Тмииннээх сыыр

**Тмииннээх сыыр** (латыш: Jāņu siers) — латыштар үгэс буолбут бүлүүдэлэрэ, үүт, тмин эбээһиннээх; Яков бырааһынньыгар бэлэмнииллэр. 

**Оҥоруу:**
Сүрүн ингиридийиэнэ сыыр, иэдьэгэй уонна ыаммытынан үүт буолар, ону таһынан атын ингиридийиэннэр эбиллиэхтэрин сеп.  Сыырга тмиин куталлар. 
Үүтү оргуталлар, уонна өлүүлээн иэдьэгэйи куталлар. Оргуйуор диэри буккуйаллар, үүтүн үрүмэтэ тахсыар диэри.  Үүтүн тоҕоллор, хойуутун хааллараллар. 

Сылаас массаҕа ууллубут арыыны куталлар, сымыыт, сүөгэй, туус уонна тмин эбэллэр уонна кыра уокка сылыталлар. Ол кэнниттэн биир маасса буолуор диэри буккуйаллар. Бэлэм маассаны формаҕа куталлар уонна сөрүүн сиргэ уураллар. Аҕыйах күнүнэн бэлэм буолар. 

## Ылыллыбыт сирэ
*приготовить тминный сыр
Дарбасов Егор Григорьевич

**Дарбасов Егор Григорьевич** - региональнай экэниэмикэ институтун дириэктэрэ, СӨ Акадьыамыйатын академига, экономическай наука дуоктара, бэрэпиэссэр.

Сунтаар улууһун Кэбээйи нэhилиэгэр төрөөбүт Саха АССРга колхозниктар дьиэ киэргэнигэр. Кэбээйи оскуолатыгар үөрэммит. 1955 сылга планово-экономическай факультетка үөрэнэ киирбит. Ону бүтэрэн баран 1959 сылга эдэр идэлээх үлэhит экономика отделыгар Саха филиалга СО АН СССР үлэлии киирбит. Бэйэтин научнай улэтин *экономика золотодобывающих уонна алмазодобывающих промышленных отраслей* үөрэтииттэн саҕалаабыт. 1968 сылтан *сектор эффективности промышленного производства* сэбиэдиссэйинэн улэлээбит. 1982 сылга Дарбасов докторскай диссертацияны көмүскээбит "методологические проблемы оценки эффективности региональной экономики Севера" уонна сахалартан бастакы экономика билимин доктораынан буолбут. Егор Григорьевич 47 сыл үлэлээбит ол сыллартан 43 сылы үөрэххэ анаабыт. Россия региональнай экономикатыгар уонна политикатыгар биир бөдөҥ специалиһынан ааҕыллар. Дарбасов 400 научнай улэҕэ суруйаччы буолбут. 1998 сылтан профессор Дарбасов Региональнай институтун диссертиционнай советын тэрийээччи уонна мунньаҕы салайааччы. 1993 сылтан Региональнай экономика АН РС(Я) дириэктэрэ.