Улуутумсуйуу өйө-санаата

Улуутумсуйуу өйө-санаата киириитэ диэн омук дьоно бэйэлэрин атын омуктартан уратыбыт, “үчүгэйбит” диэн санаалара аһара барыытыттан үөскүүр. Бу санаа урукку кэмнэргэ кыахтаах омук хайа эрэ кыаҕа кыраны сэриилээн кыайдаҕына түргэнник үөскээн хаалара биллэр. Импиэрийэни баһылаан салайар омук кыайыыны ситистэҕинэ улуутумсуйар санаата өссө улаатан биэрэрэ үөскүүр.

Улуутумсуйар санаа аһара барыыта омук бэйэтин уратытын билинэн омугун иһигэр хааттарыытын, атын омуктары кытта аанньа ахтан ыал буолан холбоспотун үөскэтэрэ хааны тупсарыыны суох оҥорон кэлин куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Омук дьоно атын хааннаах, кыра омуктары кытта холбоспотторо бэйэтин бииргэ олорор омуктарынааҕар үрдүктүк, улаханнык сананыытыттан саҕаланар. Атын омуктартан үрдүктүк сананыы кэлин күүһүрэн аһара бардаҕына улуутумсуйууга кубулуйан хаалар кыахтанар. Ити үөскээбит күүһүрэн иһэр өй-санаа: “Атын омуктартан лаппа ордук эрээрибит хайдах маннык мөлтөхпүтүй?”- диэн ыйытыкка сөптөөх эп­пиэт кыайан көстүбэтэҕинэ, ордук дириҥээн тахсар өйдөбүл буолар.

Омук өйө-санаата улуутумсуйуу диэки эргийиитэ кэлэрин таба быһаарарга урукку сайдыыны ситиһэ сылдьыбыт кэминээҕи олохсуйбут өйдөбүллэрин чуолкайдаан быһаарыы туһалыыр. Сайдыыны ситиһэ сылдьыбыт, атын омуктары баһылаабыт кэмигэр үөскээн олохсуйбут улуутумсуйуу өйдөбүллэрэ омук дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар үгэстэри үөскэтэн дириҥник иҥэн хаалаллар. Ити кэмтэн ыла үөскээ­бит улаханнык сананыы өйдөбүлүн омук дьонун өйдөрүттэн-санааларыт­тан ылан быраҕа охсуу түргэнник кыаллыбат суол буолар. Бу уларыйыы хас эмэ көлүөнэ дьон өйдөрө-санаалара уларыйдаҕына эрэ кэлиэн сөп. Улуутумсуйуу өйүн-санаатын оннунан хааллара сатаач­чылар аҕыйаабатахтарына өр кэмҥэ салҕанан барыан сөп. Бу өйү-санааны оннунан хааллара са­тааһын  өссө күүһүрэн, сайдан иһиитигэр тириэрдэр.

Нацистскай Германияны кыайыы кэнниттэн национализм боппуруоста­рын марксизм-ленинизм теоретиктара киэҥник үөрэппиттэрэ эрээри, кинилэр быһаарыылара сүнньүнэн, бу омук экономикатын уонна салайар былааһын политикатын буруйдааһынынан түмүктэммиттэрэ. Омук үгүс дьонун өйдөрө-санаалара улуутумсуйууга оҕустаран хаалыылара үөһээ этиллибит курдук, урукку кэмҥэ ситиһэ сылдьыбыт кыайыыларыттан үөскээн тахсар “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн өс хоһоонугар этиллэр уларыйыы сабыдыалын марксизм-ленинизм теоретиктара таба өйдөөн кыайан арыйбатахтара.

Кырдьык, омук улуутумсуйууга оҕустаран, атын омуктартан үрдүк­түк, улуутук сананыытын кыайан көнөтүк өйдүүр уустук. Арай бу боп­пуруоһу быһаарарга мин киллэрэр этиим атыттардааҕар биллэр уратылардаах. Өйдөрө-санаалара сайдыыта халыйан хаалан улуутумсуйууга тиийбит омук дьонун доруобуйалара лаппа улаханнык мөлтөөн, тууйуллан, бэйэ-бэйэлэ­рин кытта уопсай тылы кыайан булбаттарыттан тоталитарнай салайыыга, кытаанах диктатураҕа тиийэн хаалаллар. Бэйэлэрин үрдүк­түк, улаханнык сананыылара өссө улаатан атын омуктары кытта хол­боһоллоро тохтоон хааларыттан омуктарын иһигэр эрэ ыал буолан оҕо төрөтүүлэрэ салҕанан баран иһэриттэн аймахтаһыы куһаҕан дьайыытыгар оҕустаран хаалыыларын үөскэтэр. Атын омук дьонунуун холбоһон оҕолонор кыахтарын улуутумсуйан хаалбыттара тохтотон, хаан­нарын тупсарыылара аҕыйыырыттан доруобуйалара өссө мөлтөөн барар.

Маннык балаһыанньа үөскээн, күүһүрэн бардаҕына, бу омук дьонун икки ардыларыгар аймахтаһыы ордук күүһүрэр, саҥа төрүүр оҕолорун доруобуйалара өссө мөлтөөн, ахсааннара аҕыйыырын тэҥэ, ыарыһах оҕолор элбээн бараллар. Ити иһин, бу омук лаппа мөл­төөн, ахсааннара аҕыйаан барыыта улаханнык түргэтээн биэрэр. 

Бу кэм тиийэн кэллэҕинэ омугу күүһүрдээри араас ыҥырыылар туһаныллыахтарын сөп. Холобур, “Улуу Германия”, “Улуу Россия” диэн ыҥырыылар кэлин улуутумсуйууга кубулуйар кыахтаналлар. Омук улаханнык сананар, улуутумсуйар санаата аһара барыыга тиийдэҕинэ, салгыы баран милитаризмҥа кубулуйан барарын уонна сотору кэминэн омук өссө мөлтүүрүгэр, майгына уларыйарыгар, атын омуктары аннынан саныырыттан кинилэри кытта сыһыаныгар кэрээнтэн тахсыыга хайаан даҕаны тиийэллэрин остуоруйа чахчылара бигэргэтэллэр. Былыргы кэмнэргэ сайдыыны ситиһэн, киэҥ сирдэри сэриилээн ыла сылдьыбыт омуктар бары мөлтүүр кэмнэрэ кэллэҕинэ, улуутумсуйуу угаарыгар оҕустарбыт күүстэрэ сэриигэ кыаттарыыттан түргэнник тахсан уҕарыйара биллэр. Улахамсыйар, улуутумсуйар санаалара таҕыстаҕына, мөлтөөн-ахсаан барыы кэллэҕинэ, төрүт оннуларын син булунан иһэллэр этэ.

Ити аата, улуутумсуйуу диэн атыттардааҕар улаханнык сананар омук сотору кэминэн бэйэтин майгынын-сиэрин уларыйыытын түргэтэтэр, ыган биэрэр ньымата буолар. Бу ньыма омук улаханнык, үрдүктүк сана­ныыта өссө күүһүрэн, улуутумсуйууга оҕустардаҕына, омук дьоно атын омуктары кытта холбоспотторун үөскэтэн бэйэтин мөлтөтөр. Омук дьоно бэйэлэрин омуктарын дьонун эрэ кытта холбоһууларын бу халыйыы үөскэтиитэ аймахтаһыы сокуонугар оҕустарыыга тириэрдэн, оҕолорун доруобуйалара мөлтөөн, ахсааннара аҕыйаан, көҕүрээн симэлийэн барыылара тиийэн кэлэр.

Улуутумсуйуу бириэмэтэ аастаҕына омук дьоно атын омуктары кытта холбоһон, ыал буолан оҕолоннохторуна, хааннара тупсан, олохторо салгыы сайдан иһиитин ситиһэллэр. Ити иһин, омук атын омуктары кыт­та холбоһорун ситиһии, өй-санаа халыйыыта үөскээн сайдан барыытыгар сөптөөх мэһэй буолуон сөп.

Өй-санаа халыйыыта үөскүүр балаһыанньатын суох гынарга чугастааҕы, кэккэлэһэ олорор омуктар, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын өссө туп­саран, ордук бииргэ олорууларын уонна үлэлээһиннэрин кэҥэтиэххэ сөп. Бары бииргэ олорор омуктар олохторугар биир интэриэстэнэн биир үлэни үлэлииллэрин ситиһэргэ бары кыаҕы ууруу эрэйиллэр. Бииргэ олорор омуктар олохторо тупсарын туһугар биир санааланыыларын ситиһии, өйдөрө-санаалара биир сыалланан түмсүүлэрэ улаатарыгар туһалыыр.

Бастакы Аан дойду сэриитин кэнниттэн Германияҕа экономика оҥорон таһаарыыта таҥнары түспүтэ. Үлэлиир миэстэ аҕыйаабыта арыычча чөллөөх хаһаайыстыбалардаах еврейдэри абааһы көрүүгэ тириэрдибитэ. Ол кэмҥэ немецтэр еврейдэри абааһы көрүүлэрэ үчүгэй үлэ миэстэлэрин еврейдэр эрэ бас билэллэр, кинилэр дьаһайалларыттан биһиги эко­номикабыт мөлтөх диэн өйгө-санааҕа киириилэриттэн үөскээбитэ уонна дойду уһуннук барбыт сэрииттэн мөлтөөбүтүн буруйун барытын еврейдэргэ түһэрииттэн өссө күүһүрэн испитэ. (1,15). Дойдуну салайар былаас биир киһи, биир партия илиитигэр киириитэ үлэни тупсарбытын таһынан, улуутумсуйуу сайдан иһиитин олус күүһүрдэн аһара ыытан кэбиспитэ.

Германия дойдутун иһигэр социал-демократтар мөлтөхтөрүттэн икки утарыта күүстэр үөскээннэр баһылыыр былааһы ылыыга туруммуттара. Ол күүстэр; коммунистар уонна националистар бэйэ-бэйэлэрин кытта хайалара баһылыырын быһаарсыыларыгар элбэх баайы бас билээччилэр көмөлөрүнэн националистар кыайбыттара. Коммунистары рейхстагы уоттаатылар диэн сымыйанан буруйдаан туораппыттарын кэнниттэн былааһы аҥардастыы ылбыттара. 

Германияҕа национализм сайдыбыт кэмигэр дьону тас көрүҥнэриттэн көрөн тус-туспа араартааһын үөскээн киэҥник тарҕаммыта. Дьон тас көрүҥнэ­рин тэҥнээн көрөргө аналлаах “арийскай көрүҥ” диэн туспа көрдөбүл туттуллубута. Бу көрдөбүл үөскээн тахсыыта дьон кэрэ буолууга тиийбиттэрин, тас көрүҥнэрэ ордук тупсубутун  биллэрэр. Манна сөп түбэспэт көрүҥнээх дьон арийс­кай киһинэн ааҕыллыбаттара уонна карьералара тохтотуллара.

Ханнык баҕарар түгэҥҥэ киһи атын киһилиин көрсүһэ түстэхтэринэ аан маҥнай тас көрүҥнэрин көрсөн маҥнайгы билсиһиилэрин саҕалыыл­ларын дьон бары былыргыттан билэллэр уонна “По одежде встречают, по уму провожают” диэн өс хоһооно оҥорон бэйэлэрин олохтору­гар күн аайы туһана сылдьаллар. Мантан салгыы киһи тас көрүҥэ диэн этиигэ ханнык өйдөбүллэр холбуу киирсэ сылдьалларын быһаардахпы­тына; бу өйдөбүлгэ аан маҥнайгынан киһи сирэйэ, ол кэннит­тэн эрэ кини кэтэ сылдьар араас таҥастара, үчүгэй көстүүмнэрэ, сонноро уонна бэргэһэлэрэ киирсэллэр.

Киһи сирэйэ тас көрүҥү быһаарыыга сүрүн суолтаны ыларын чуол­кайдыыр туһугар маннык холбуу этии омук дьонугар баарын ылан көрүөххэ сөп. Омуктар бары ханнык эмэ киһиттэн олус кэлэй­дэхтэринэ уонна сиргэннэхтэринэ: “Сирэйгэр силлиэм”,- диэн этиини туһаналлар, атын кэтэ сылдьар мааны да таҥаһыгар силлии сатаабаттар. Ити этии киһи тас көрүҥэ хайдаҕын быһаарар саамай сүрүн бэлиэтинэн киһи сирэйин эрэ дьон бары билинэллэрин биллэрэрэ улахан суолталаах.

Айылҕа айбытын быһыытынан дьон сирэйдэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн биллэр уратылардаахтар. Аан дойдуга ордук биллибит, көстүбүт сирэйдэринэн биэс тус-туспа араас сирэйдэр көрүҥнэрэ бааллар. Бу сирэйдэр дьүһүннэриттэн көрөн өссө үс тус­-туспа араастарга арахсаллара бары булкуһаннар өссө элбээбиттэр. 

Сир үрдүгэр дьон былыр-былыргыттан бииргэ олороннор, бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон булкуһаннар, араас дьүһүннээх уонна көрүҥнээх сирэйдэр баар буолан хаалбыттар. Били­гин Аан дойду үрдүгэр ханнык араас сирэйдээх дьон бааллара кыайан ааҕыллыбат  буола элбээбит. Итинник да буоллар билиҥҥи кэмҥэ, сорох үрдүк сайдыылаахпыт диир дойду столицатыгар сирэйдэрэ хайдаҕыттан көрөн дьону туспа араартаан сурукка киллэртээһин ситиһиилээхтик ыытылла сылдьыбыта. Москва куорат уһуллубут мээрэ Ю.Лужков кэлии дьону хаттаан регистра­цияны барыыларыгар күһэйиитэ дьону хайдах сирэйдээхтэринэн көрөн араартаан туспа докумуоҥҥа киллэртииргэ тириэрдибитэ. Маннык быһыы урукку кэмҥэ улаханнык тарҕана илик, көннөрү тылга эрэ киирбит “кавказтыы көрүҥнээх сирэй” диэн өйдөбүлү, бу курдук сирэйдээхтэргэ барыларыгар дьэ дьиҥнээхтик, туспа докумуон оҥортоон, аны сотул­лубат гына сыһыартаабыта сирэйдэрин көрүнэ сылдьалларыгар тириэртэ.

Кэнники кэмҥэ Россия дьонугар сирэй суолтата улаханнык ула­рыйда. Манна олус тосту уларыйыыны Дагестаҥҥа буолбут сэрии уонна Москваҕа дьон олорор дьиэлэрин дэлби тэптэриилэр ыар содуллара оҥорбуттара. Россия салайар эргимтэлэриттэн бу Дагестаҥҥа саҕаламмыт сэрии сыалын уонна сабыдыалын аһара күүркэтэн, атын өйдөбүлгэ кубулута сатааһын, “кавказтыы сирэйдээх” дьону барыларын кытта охсуһууга, туоратыыга, абааһы көрүүгэ кубулуйан барыан сөптөөх кутталын үөскэтэр.

Билигин Россияҕа маннык туспа сирэй өйдөбүлэ баарынан сибээстээн уонна салгыы баран, “азиаттыы сирэй” диэн баар буолара букатын даҕаны саарбахтаммат буолбута улуутумсуйуу улаатан эрэрин биллэрэр. Араас элбэх тус-туһунан си­рэйдээхтэр бэйэлэрин чинчийэн көрүнэн хайаларын диэки ордук чугастарын быһаарына сылдьаллара туһалааҕын билинэллэрэ эрэ хаалла.

Бу сирэйдэри көрсүү күүстээх хампаанньата баһылыыр омук атыттары кытта холбоһон бииргэ ыал буолан олороллоругар бил­лэр ыараханнары киллэрэр кыахтаах. Мантан инньэ ханнык ыал суос-соҕотох мааны кыыс оҕолоро “кавказтыы сирэйдээх” бандьыыттар аймахтарыгар эргэ тахсан, өссө “кавказтыы сирэйдээх” оҕолору төрөтүөй, эмиэ бандьыыттары уонна террористары элбэтиэй? Россия салайааччылара кыыс оҕолорго, бэйэ­лэрэ кыайан быһаарына охсубат уустук боппуруостарын үөскэппиттэрэ төрүүр оҕолору аҕыйатыыга тириэрдэр буолла.

Бу балаһыанньаттан үөскээн тахсар атын омуктары кытта холбоспот буолуу салҕанан барыыта, бу омугу өссө күүстээхтик атын омуктартан туспа туттунуу диэки үтүрүйэн иһэр уонна кинилэртэн бука­тыннаахтык арахсан, бэйэ-бэйэлэрин омуктарын эрэ кытта холбоһон салгыы оҕолонон баралларын күөртүүр. Маннык балаһыанньаҕа тиийбит омук, сотору кэминэн киһи аймах кыайан куоппат, халбаҥнаабат кытаанах сокуонугар, “аймахтаһыы сабыдыалыгар” улаханнык оҕустарара остуоруйа үөрэҕиттэн биллэр.

Сир үрдүгэр туох баар барыта иккилии өрүттээхтэр, ол иһин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, уларыйан биэрэллэр. Итини сахалар өссө чуолкайдаан “Куһаҕан үчүгэйэ, онтон үчүгэй куһаҕана суох буолбат” диэн этэллэр. Бүтүн Советскай Союз үрдүнэн коммунистар “советскай нацияны” күүстэринэн оҥоро сатаабыттара кыаттарбакка хаалбыта. Онтон, ол күүһүлээн биир омук оҥоро сатааһын содула аҥар өттүттэн анньарыттан, билигин Россия омуктара бары тус-туспа барыынан үлүһүйэн сылдьаллар. 

Улуутумсуйуу икки өрүккэ арахсара уустуктары үөскэтэр:

1. Омук бэйэтин көмүскэнэр, харыстанар, атыттартан араарынар, бэйэтин уратыларын билинэр күүһэ улаатара санаатын көтөҕөн биэрэн сайдыыны, ситиһиини оҥороругар туһаны оҥорор.

2. Бэйэни үчүгэйинэн билинии улуутумсуйуу аһара барыытын үөскэтэрэ омук ахсаана аҕыйыырыгар тириэрдэрин тэҥэ, маннык уларыйыы ордук санааһыны аһара ыытан сэриини үөскэтиэн сөп.

Бу икки өрүттэр аһара барбатахтарына, бэйэ-бэйэлэрин туоратыһа сатаабатахтарына эрэ омук атыттары кытта эйэлээх сыһыаны олохтуур уонна бииргэ олорор, үлэлиир кыахтанар.

Дьон олоҕун остуоруйатын сайдыыта көрдөрөрүнэн, омуктар эмиэ сөп буола-буола, холбоһор уонна арахсар кэмнээхтэр. Омуктар хол­боһуулара уонна арахсыылара урукку кэмҥэ куруук улахан, уһун сэ­риилэринэн доҕуһуолланар эбиттэр. Ол уһун кэмнээх сэриилэргэ кыат­тарбыттар Сир үрдүн ыарахан олохтоох; хайалардаах уонна улахан тымныылаах өттүлэригэр үтүрүллэн иһэр эбиттэр.

Билиҥҥи кэмҥэ Россия дьонугар үөскээбит бүттүүн сирэй­дэри көрсүү хампаанньата аһара баран хаалбатын хааччыйыы, өйдөөх, үөрэхтээх дьон улахан ситиһиилэригэр киирсиэн сөп. Кэнники кэмҥэ дьон бары өйдөрө-санаалара сайдыбытын бэлиэтинэн, ханнык даҕаны ыарахан балаһыанньаҕа бэйэ-бэйэлэрин көрдөбүллэрин кыччатан биэрэн уопсай тылы булан эйэ­лээх сөбүлэһиигэ киирсэллэрэ элбээбитэ буолар. Ити иһин Россия дьоно эйэлээх олох иһин охсуһуу эмиэ икки өрүттээҕин билэллэрэ улаханнык туһалыа этэ.

Билигин Россияҕа абааһы көрүллэр террористар, мусульманнар эмиэ баар буолан эрэллэр. Сэриилэһэн кыаттарбат уонна бэриммэт террористары Россия дьоно абааһы көрөр, киһинэн да аахпат, “Сортирга эмиэ мочи гынар” кэмнэрэ кэлиитэ Гер­манияҕа еврейдэри абааһы көрбүттэринээҕэр ордук күүстэнэригэр сөптөөх төрүөттэр көстөн иһэллэр. Террористар элбэх дьону ытыалаан, дэлби тэптэрэн өлөртөөһүннэрэ ханнык баҕарар балаһыан­ньаҕа куһаҕан содуллара улаатан тахсаллар. Дэлби тэптэриилэр террорис­тарга уонна кинилэри суох оҥоро сатааччыларга иккиэннэригэр куһаҕаны оҥороллор, дьон барыларын санааларын алдьаталлар уонна дойду экономиката сайдыытын улаханнык атахтыыллар.

Аан дойду маҥнайгы сэриитин кэнниттэн Германияҕа олох олус ыарахан этэ. Нацистар былааһы ыланнар биир киһи дьаһайар былааһа күүһүрүүтүттэн, кыайа-хото тутан дьаһайан барбытыт­тан үлэ миэстэлэрэ бөҕө тахсаннар, сайдыы киирэн, үлэһиттэр саҥа былааһы сөбүлээбиттэрэ. Бу сайдыы хайысхата сэриигэ бэлэмнэнии, сэрии сэбин оҥостуу диэки салаллыбыта атыттарга кутталы үөскэппитэ. Элбэх уопуттаах Германия сэрии сэбин оҥосторугар ССРС кистии-саба көмөлөспүтэ. (2,7). Германияҕа саҥа сэрии сэбин дэлэччи оҥостон барбыттарыгар атын дойдулар сөбүлээбэккэлэр эр-гиэни эҥин хааччах­тыы сатаабыттара.

Билигин Россияҕа эмиэ ыарахан. Үлэ-хамнас таһаарыыта суох, эко­номика сайдыыта намыһах, аҥардастыы сир баайын; таас чоҕу, ньиэби уонна гааһы атыылааһын эрэ кыаллар. Биир киһи салайар былааһа экономиканы тупсарыа этэ диэн баҕа санаалар баһыйар суолга киирдилэр эрээри, сэрииттэн сылтанан саҥа сэрии сэбин оҥостуу сайдыыта аһара баран эрэр. “Кто твой друг и я тебе скажу кто ты” диэн кынаттаах этии баара биһиги салайар эргимтэбит олоххо хайа суолу тутуһан сылдьарын чуолкайдык быһаарар. Россия доҕотторунан Хотугу Корея, Иран, Венесуэла дойдулара буолаллар, онтон улахан салайааччылартан билигин суох буолбут М.Каддафи, С.Милошевич уонна С.Ху­сейн этилэр.

“Аргументы и факты” хаһыат бэчээттээбит социологическай ыйыты­гар эппиэттээбит дьон 42 бырыһыаннара биһиги норуоппутун дьаһайар­га куруук ыга тутар күүстээх илиилээх киһи наада, онтон 30 бырыһыаннара - бары былааһы соҕотох биир киһи бас биллэҕинэ  дьаһайарга ордук этэ диэбиттэр. (3,18). 

Биһиги олус дьадаҥы, аҥардас атыылыыр ньиэппитигэр уонна гааспытыгар олорор дойдубут 54 мөлүйүөнтэн ордук олохтоохторо 2001 сыллааҕы дааннайдарынан быстар дьадаҥылар таһымнарыгар олороллор. Быстар дьадаҥы дьон өйдөрө-санаалара үчүгэй тойону арбааһын, тугу биэрэ­рин кэтэһии өттүн диэки хайысхаланан хаалан, биир киһи дьаһайар былааһа, диктатура үөскээн сайдарыгар тириэрдэн кэбиһэрэ былыргыттан биллэр суол буолар.

Россия экономикатын сайдыыта олус намыһаҕыттан, дьон олоҕор сыһыан­наах тугу барытын атын омуктартан киллэрии элбээтэ. Ааспыт үйэҕэ Германия сэ­рии сэбин барытын саҥалыы оҥостубута, онтон билигин Россияҕа арай сэрии сэбэ дэлэччи баар. Уһун кэмҥэ Аан дойду сайдыылаах дойдула­рын сэриилэрин барыларын соҕотоҕун утаран турбут Советскай Союз саҕаттан сэрии сэбин оҥостуу үчүгэй базалааҕыттан салгыы сайда ту­рар чинчилээх. Россия тоталитарнай салайыылаах дойдулары кытта сэрии сэбинэн эргинэн элбэх барыһы киллэринэрин атын сай­дыылаах дойдулар сөбүлээбэккэ бопсо, атыыны-эргиэни хааччахтыы, санкциялары киллэрэн тохтото сатыыллар. Россия Аан дойду барыта кэриэтэ туоратар куһаҕан ааттаммыт дойдутугар кубулуйар буолла.

Остуоруйа үөрэҕэ кэпсииринэн улахан сэриилэри тоталитарнай, диктаторскай тутулуктаах дойдулар саҕалыыр эбиттэр. Бу дойдулар урукку кэмнэргэ күүһүрэн-кыаҕыран, “улуу” аатыра сыл­дьыбыт кэмнэрин дьайыыта “Кыайбыт көҥүлэ” диэн өс хоһоонунан этиллэрэ ситэ ааспакка уруккуну төннөрө сатыыл­ларыгар кыаҕы биэрэр. 

Россияҕа кэнники кэмҥэ үлэһиттэр аҕыйааннар мөлтөөн, ахсаан, экономика­лара айгыраан баран иһэрин бары күүстэрин, кыахтарын мунньан тох­тото, кэлиилэри эбинэ сатыы сылдьаллар. Ол түмүгэр өссө күүстээх тоталитарнай, дик­таторскай көрүҥнээх салайыыга тиийэн хаалаллара, сэрии сэбинэн үлүһүйэн атын дойдулары сэриилээн бас бэриннэрэн, дьону эбинэн экономикаларын тупсара, күүһүрдэ сатыыллара бэлиэтэнэр. Ааспыт үйэ 30-с сылларыгар олус киэҥник туттуллубут “Германия превыше всего” диэн ыҥырыы Гер­мания сэриитин күүһүрдүүгэ ордук туһалаабыта, немец норуотун Аан дойдуну барытын сэриилээн ылыыга ыҥырыы курдук буолан тахсыбыта. Экономиканы күүһүрдүүнү ситиһии ордук сэрии сэбин оҥостуу өттүгэр салаллан барбыта. Байыаннайдар сэриилэрин сэбин хайҕааһыннара, өрө туталлара өссө күүһүрэн испитэ. Кырдьык, сэриини саҕалыырыгар Германия сэриитин сэбин сорох көрүҥнэрэ атын Европа дойдуларын ба­рыларын баһыйар этэ.

Германия 1938 сыллаахха кулун тутарга Австрияны бэйэтигэр хол­бообута. Бу сыл күһүнүгэр элбэх немецтэр олорор Чехословакия Судетскай уобалаһыгар бэйэтин сэ­риилэрин киллэрбитэ. (4,13). Судетскай уобалаһы бэйэтигэр хол­бонуутуттан Германия атын дойдулары сэриилээн ылан иһэр баҕата улаатан, кэҥээн барбыта.

Билигин Россия армията күүһүрэн, саҥалыы тэриллэн иһэр. В.Пу­тин кыра Чечня дойдутун уонна Д.Медведев Грузияны сэриилээн кыайан армия оруолун олус үрдэтэн сылдьаллар. Армия бэйэтин күүһүн дакаастаан, туһалааҕын көрдөрөрүгэр кыайыылаахтык ыытыллыбыт кыра хампаанньалар ордук туһалыыллар. 

2014 сыллаахха Крымы сэриитэ суох Россияҕа холбууру ситисһии кэнниттэн армия аптарытыата аһара үрдээбитэ. Украина дойдутун кыраныыссата бу курдук, эйэлээхтик уларыйыытыгар саҥата суох сөбүлэһэрин биллэрэн сэриинэн утарсыыны оҥорботохторо. Сири үллэстии манан түмүктэммитэ буоллар сэрии буолуо суоҕа этэ.

Рос­сияҕа сэрииттэн, сэрии сэбиттэн туһаны, харчыны, баайы таһаары­нааччылар элбээн иһэллэрэ өссө сирдэрин кэҥэтэр санааларын улаатыннарбыта. Дьон олоҕо, үлэтэ-хамнаһа мөлтөөн кыра оҕолоох дьахталлар сэрииттэн элбэх харчыны булан-талан кэлэр эрдэ­рин үөрэ-көтө көрсөллөрө эбиллэр. Экономика атын өрүттэрэ мөлтөөн, ахсаан туралларынан Россияны күүһүрдүөххэ диэн ыҥырыы сэрии сэбин оҥоруу уонна армияны күүһүрдүү диэки хайысхаланан сылдьар. Ол иһин, Россияны күүһүрдүү элбэхтик сэ­рии сэбин оҥорууга тириэрдэр буолла. 2018 сыллаахтан саҥа сэрии сэптэринэн Аан дойду дьонун барыларын куттааһын улаатта.

Сэриигэ кыра-кыра кыайыылары ситиһэн иһии улуутумсуйуу улаатан аһара барарыгар тириэрдэр холобурун нацистскай Германия 20-с үлэҕэ улахан сэриини саҕалыырга тиийбититтэн булан ылыы ордук табыллар. Кыайыылары ситиһэн иһии омук улуутумсуйуутун улаатыннаран бэйэтин кыаҕын сыыһа сыаналыырын үөскэтэн кэбиһэн улахан сэриини саҕалыырыгар тириэрдиэн сөп.

Россия байыаннайдара саҥа сэрии сэптэринэн ордук киэн туттар буолан иһэллэр. Бюджеттэн эбии харчы көрдөрөн өссө сайыннара са­тыыллар. Атын, сайдыылаах омуктары кытта тэҥҥэ тардыһар, сорох өт­түлэринэн аны баһыйалларыттан саҥа сэрии сэптэрин Россияны күүһүрдүөхтэрин баҕарар дьон бары сөбүлүүллэрэ, ыраахтан көрө-көрө үөрэллэрэ үксээн иһэр. Олус күүстээх уонна саҥа сэрии сэптэрэ  суохтара эбитэ буоллар, лаппа хаалыылаах дойдуга тэҥнэниэ этэ, ол курдук, экономика дьон туһугар үлэлиир өттүн сайдыыта сорох Африка дойдуларын кытта эрэ тэҥнэһэрэ биллэр.

Хас саҥа үйэ аайы ханнык эрэ омуктар кырдьаннар мөлтүүр кэмнэрэ кэ­лэр. “Улуу” аатыра сылдьыбыт дойду экономиката мөлтөөн, ыһыллара кэллэҕинэ, туох баар күүһүн барытын сэриилээн ылыыга ууру­нан атын дойдулары сэриилээн баһылыан, урукку улуу кэмин эргитиэн баҕата киирэн кэлэриттэн сэриини саҕалыыр этэ. 

19-с үйэҕэ Франция Европаны барытын сэриилээн ыла сыспыта. 20-с үйэҕэ Германия икки Аан дойду сэриилэрин тоҕо тардыбыта.   21-с үйэҕэ Турция уонна Иран дойдуларын баһылыыр омуктара уларыйыы кэмигэр киирэннэр улахан хамсааһыннары оҥорор кыахтаннылар. Атомнай буомбаны оҥосто сатыыр Ираны Россия саҥа сэрии сэптэринэн хааччыйан бэйэтин диэки тарда сатыыр.

Улахан, ыарахан сэриигэ кыайыы улуутуйууну үөскэппитин салгыы сайыннаран иһиини уһуннук олоро сатыыр салайааччылар араас ньымаларынан туһанан бэйэлэригэр барыһы аҕалыналлар:

1. Кыайыы күнүн бырааһынньыктарын киэҥник тэрийэн ыытыы.

2. Георгиевскай лиэнтэлэри иилиниини тарҕатыы.

3. “Бессмертный полк” диэн ааттаан сэриигэ өлбүт буойуннар улахан хаартыскаларын тутан уулуссаҕа хаамыыны тэрийии.

Бу эбии дьаһаллары олоххо киллэрэн уһуннук олорор салайааччылар бэйэлэрин үчүгэйдэрин биллэрэ таарыйа Россия дьоно улуутумсуйбут санааларын мөлтөппөккө, күүһүрэн иһэрин үөскэтэллэрэ саҥа сайдан тахсар халыйыы аһара барыытыгар тириэрдиэн сөп.

Билигин Россияҕа икки утарыта турар итэҕэллэр сайдыылара икки аҥылара быһаарыллар кыахтанна. Мусульманскай итэҕэл дьоно атын туораттан көмөтө суох ахсааннара биллэрдик эбиллэрэ, үлэни-хамнаһы кыайаллара биллэн, элбээн истэҕинэ, православнай таҥара дьиэтэ дойду көмөтүн туһанан сайда, дьон итэҕэллэрин ыла сатыыр эрээри, сэбиэскэй былаас атеистара итэҕэли ылыналлара уустук. 

Ыал буолуу былыргы сахалыы үгэстэрин кытаанахтык тутуһар мусульманнар Аан дойду үрдүнэн сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэрэ Россия олохтоохторугар оҥорор баттааһыннара улаатарыгар тириэрдэр. 2015 сыллаахха алтынньы ый 30 күнүгэр Россия байыаннай самолеттара Сирийэҕэ Асад диктаторы көмүскээн уонна террористар диэн ааттаан баран мусульманнары буомбалааһыннара уһун, улахан сэрии саҕаланарыгар төрүөт буолуон сөбө эрээри, 2024 сыллаахха Асад диктатор Сирияттан үүрүллэн кэлэн саһан сылдьар.

20-с үйэҕэ Германия коммунистара өрө туруулары тэрийэннэр  салайар былааска улахан кутталы үөскэтэ сылдьыталаабыттара. Билигин Россияҕа мусульманнар ахсааннара эбиллэн, эттэрэ-сииннэрэ күүһүрэн  иһэриттэн араас үлэлэргэ баһыйаллара олоҕурда.

Билигин оҕолору иитии-үөрэтии былыргы көрүҥэ уларыйан турар. Кыра оҕолору бас-баттах, атаахтатан үөрэтии сайдыылаах диэн ааттанар дойдулар­бытыгар ордук тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр буолла. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун өйүн-санаатын киһилии быһыыга, үгэстэргэ иитии, үөрэтии суоҕуттан, улааппыт дьон быстах өй-санаа сабыдыалыгар оҕустара сыл­дьарга тиийдилэр. Кинилэр бэйэлэрин быстах баҕа санааларын толоро сатааннар тугу үчүгэй диэбиттэрин оҥоро охсон иһэртэн туттумматтара элбээн иһэр. (5,70).

Сэрии сэбэ олус күүһүрэн балаһыанньа тыҥаан турдаҕына, аҕыйах киһи хан­нык быһаарыыны ылыммыттарыттан Аан дойду олоҕо барыта тутулуктанар кэмэ кэлэн иһэр. Урукку кэмҥэ “улуу” омук буола сылдьыбыт дьон атыттары, кыралары сэниир, аннынан саныыр санаалара улаатара сыһыаннарын улаханнык уустугурдар.

Ядернай сэрии сэбин бас билэр хас биирдии дойду салайааччыларыттан, кинилэр ханнык өйдөрүнэн-санаала­рынан салаллан дойдуларын салайалларыттан Аан дойду, дьон-аймах олоҕо барыта тутулуктанан турар кэмэ тиийэн кэлбитэ биллэр. (6,50).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Лев Троцкий. Тайны и истории. В двух томах. Сталин. Том пер­вый. Москва: “Терра”, 1996.- 323 с.

2. Ю.Л.Дьячков, Т.С.Бушуева. Фашистский меч ковался в СССР. Москва: Изд. “Советская Россия”, 1992.- 384 с.

3. Газета “Аргументы и факты”. N 28, 2001 г.

4. История СССР. (1938 - 1978 гг.) Учебник для 10-го класса. Под ред. чл.-кор. АН СССР М.П.Кима. Москва: “Просвещение”, 1980. -   256 с.

5. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “МEDIA+”, 2017. – 156 с.

6. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.