Иэс төлөнүүтэ

Саха дьоно былыр-былыргыттан хардары-таары иэс ылсан, бэрсэн, ону төлөһөн бэйэ-бэйэлэрин кытта сөптөөх, иккиэннэрин туһааннаах көрдөбүллэригэр сөп түбэһэр, сөбүлэһэр сыһыаны олохтуур эбиттэр.

Ханнык баҕарар иэс төлөнөрө ирдэнэр. Иэс төлөнүүтүн сокуона кытаанах уонна киһи буолуу үөрэҕиттэн тутулуктаах биллэр уратылардаах. Үчүгэй үчүгэйинэн төлөнөрө хаһан баҕарар ирдэнэр, онтон куһаҕан куһаҕанынан төлөнөрүн сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылаах киһи оҥорбот быһыыта буолар. Киһи куһаҕаны оҥоруута санаатыттан буолбакка үгүстүк сыыһа-халты, аһара туттунан кэбиһэриттэн үөскээн хааларыттан сөптөөх ырытыы, чуолкайдааһын кэнниттэн таба сыаналанара быһаарыллар.

Төлөммөккө хаалбыт иэс иҥэн, баайыллан хаалар, умнуллубат куһаҕан санааны, өһүөнү үөскэтэр. Бу куһаҕан санаа хаһан баҕарар дьайыыта тиийэн араас сыыһа хамсааһыннары оҥорууга тириэрдиэн сөп. 

Иэһи төлөөбөт буолуу сахалыы иэс баайыыта диэн ааттанар. Бу аатын курдук, иэс төлөнүөр диэри арахсыбакка, баайыллан барсан иһэрин биллэрэр уонна “Иэс төлөнүөхтээх” диэн этиини үөскэппит.

Киһи кыайа-хото үлэлиир-хамсыыр, “Киһи күннээх, балык ыамнаах” диэн этэр кэмнэригэр элбэх оҕолорун улаатыннаран, үөрэттэрэн барыларыгар иэс баайан кэбистэҕинэ, кырдьыбытын, мөлтөөбүтүн кэннэ, оҕолоро иитиллибит иэстэрин санаатахтарына, элбэх көмөнү оҥоруохтарын сөбүн үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас кэмиттэн атеистар элбээннэр өй-санаа, олох сайдыытын бу тутаах көрдөбүлүн умуннаран сылдьаллар. Биир эмэ оҕону төрөтөн баран кыайан киһи буолууга ииппэккэ атаахтатан кэбиһээччилэр үксээтилэр.

Эдэр киһиэхэ үөрэнэригэр, үлэ булунарыгар, туһалаах дьыаланан дьарыктанарыгар элбэхтик көмөлөһөн, иэс баайан кэбиһии диэн үгэс сахаларга туттуллар. Улаатан, үлэһит киһи буоллаҕына, иэһин саныаҕа диэн үтүө баҕа санааттан, итинник уһун кэмнээх быһаарыныыны ылынаннар кыахтаах эрдэхтэринэ атыттарга элбэхтик көмөлөһөллөр.

Сахаларга кэһиини ылсыы, бэрсии диэн былыр-былыргыттан туттулла сылдьар үгэс баар. Кэһиини биэрии диэн хойут төлөнүөхтээх иэскэ киллэрии диэн буоларын бары билэллэр. Кэһиини ылар киһи хаһан эрэ төлүүргэ иэскэ киирэр.

Иэс төлөнүүтэ диэн араас буолуон сөп. 2012 сыллаахха Россия президенин быыбарыгар “Уралвагонзавод” диэн тааҥканы оҥорор завод үлэһитэ Игорь Холманских В.В.Путины агитациялыыр туһугар  таһаарыылаахтык үлэлээбитэ, үлэһиттэр өйүөхтэрэ диэн тыл эппитэ. В.В.Путин президент буолан баран И.Холманскайы Уральскай уокурукка президент представителинэн анаабыта.

Иэс хаалыма диэн этии киһиэхэ тугу оҥорбуттарай да, оннук хардарыы, хардатын биэрии, оҥоруллубукка соннук оҥоруунан төлөһүүнү биллэрэр. Кэһиини ылбыт киһи атын кэһиини төттөрү биэриитэ олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сылдьар. 

Иэһи ситиһии диэн урут куһаҕаны оҥорбутун өһүөмньүлээн, хардатын эмиэ куһаҕаны оҥоруу, куһаҕаны куһаҕанынан төлөөһүн ааттанарынан аныгы дьоҥҥо туттуллубата ордук этэ. Өй-санаа сайдан истэҕинэ иэһи ситиһии киһи быһыытын аһара барбата олохсуйан иһиэ этэ. “Үтүө үтүөнэн төлөнөр, онтон куһаҕан куһаҕанынан төлөнөрө киһи быһыыта буолбатах” диэн этии билигин олоххо киирэн туттулла сылдьар уонна киһи быһыытын уратытын быһаарар.

Иэһи төлөөбөт буолуу өһүөнү үөскэтэр, ол иһин иэс төлөнүөхтээх диэн этии халбаҥнаабакка эрэ тутуһуллара ордук. Иэһи төлөтүү эбэтэр иэс көрдөөһүн иэстэһии диэн ааттанар. Иэһи бэйэ көҥүлүнэн төлөөбөтө, ол аата өйө-санаата бэйэтин кыайан салайбата, оҥорор быһыытын баһылаабата билиннэҕинэ күүс дьайыыта киирэригэр иэстэһии, иэстэбил үөскүүрүгэр тириэрдэр кыахтанар.

Бииргэ, кыттыһан үлэлээн тугу эмэни булан баран онтуларын сатаан, табан үллэстибэккэ айдаарса, этиһэ сылдьар дьон билигин бааллар. Манна салайааччы киһи бэйэтин туһугар элбэҕи быһа анньан ыла сатыыра эбэтэр атыттары барыларын матарара хаһан да оспот дириҥ хомолтону, өһүөнү үөскэтиэн сөп. 

Салайааччы маннык сиэрэ суох быһыыта туга да суох, хааман хаалбыт дьоҥҥо иэс баайыы буолар уонна иэс атын көрүҥҥэ уларыйан биэриитигэр тириэрдиэн сөп. Иэс хаһан баҕарар төлөнүөхтээх диэн этии иэс төлөнөр кэмэ төһө баҕарар уһаан биэрэрин эмиэ биллэрэр.

Хомолто иэстэбилгэ кубулуйара ыраахтан буолбатах. Маппыт, туохха да тииһиммэккэ хаалбыт үлэһит кыыһырбыта аһара баран салайааччытын быһаҕынан анньан өлөрөн кэбиһэрэ биһиэхэ эмиэ баар буолбута. Кыайан үллэстибэтэх баайдарын-малларын кимиэхэ да тиксибэтин диэн уоттаан, уматан, күл-көмөр оҥоруу түбэлтэтэ биллэр. Өй-санаа көҥүлүнэн барыыга үөрэммитэ, ханнык да хааччаҕы билиммэтэ куһаҕан быһыылар эмиэ аһара барыыларыгар тириэрдэрин ити холобурдар дакаастыыллар.

Иэс баайыы куһаҕаны оҥорууттан үөскээтэҕинэ өһү-сааһы, умнуллубат өһүөнү үөскэтэн дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын куһаҕан өттүгэр уларытар кыахтанар. Төлөммөтөх иэс куһаҕан санаа мунньуллуутун, уһуннук дьайарын үөскэтэринэн эбиллэн, күүһүрэн иһиитигэр тириэрдэр. Итини тэҥэ, куһаҕан санаалара мунньуллубут киһи, ол санаалара үгэскэ кубулуйан хааллахтарына бэйэтэ сыыһа-халты туттунара, ол санааларын толороро киирэн кэлиэн сөп.

Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар күүс аһара барыыта дьа-йыытын улаатыннаран утары өттүттэн иэстэһиини үөскэтэн таһаарара эйэлээх буолууга туох да үчүгэйи, туһаны аҕалбат. Дьон бэйэ-бэйэлэригэр, аймах аймахха, омук омукка сыһыаннарыгар өй бастаан, сирдээн иһэрэ, иэһи ылыыны-биэриини салайара, эйэлээх сыһыаны тутуһара уонна харыстыыра улахан туһаны аҕалыа этэ. Эйэлээх сыһыан үөскүүрүгэр киһи быһыытын хаһан да аһара барбат буолуу, нэми билэн туттунуу эрэ туһалыырын сахабыт тыла, эйэ-нэм диэн этэн биллэрэрин таба өйдөөн оннугар киллэрэн туһана сылдьыахпыт этэ.

Сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин олоххо хаһан баҕарар туһана сылдьыы эрэйиллэр. Билигин бары өйбүтүн-санаабытын сайыннараары кыһана-мүһэнэ сатыыбыт, оҕолорбутун кыра эрдэхтэринэ, бэрээдэккэ, киһи буолууга үөрэниэхтээх кэмнэригэр аҥардастыы оонньото сылдьабыт, атаахтатабыт, сорох кэмҥэ көтөн хаалар салгын кутун, үөрэҕинэн эрэ эрчийэ сатыыбыт. Оҕобут өйө-санаата аһара сайдыан, билиитэ-көрүүтэ элбиэн кырдьык баҕарабыт эрээри, саамай туһалааҕын, бэрээдэккэ, сиэргэ-туомҥа кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтии туһата улаханын умнан, хаалларан сылдьабыт. Бу сыыһаны көннөрүүгэ таҥара үөрэҕэ туһалыа этэ.

Бука бары өй-санаа сайдыытын ситиһэ сатыахпытын баҕарабыт уонна ону ситиһээри олус диэн тиэтэйэбит. Сахалар “Тиэтэйимэ, ыксаама” диэн үөрэхтэрин умнарбыт, оҕолорбутун саҥа өйдөрө киирэн истэҕинэ үөрэҕи ситиһиннэрэ сатыыбыт, кыра эрдэҕинэ аан маҥнай бэрээдэккэ үөрэниэхтээҕин, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоро үөрэнэн киһи буолууну ситиһэрэ туһалааҕын хаалларан кэбистибит. Эдэрдэрбит бэрээдэги кэһэллэрэ, сыыһа-халты туттуналлара, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрэ аһара элбээтэ.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн өй-санаа сайдыыта үчүгэйэ уонна куһаҕана тэҥҥэ сайдан иһиитэ икки өрүтү үөскэтэрин умнубатахпытына табыллыа этибит. Өй-санаа аһара сай-дан барыыта өһүөн, иэстэһии эмиэ аһара барыытыгар тириэрдэрин таба өйдөөммүт икки өрүттэр икки ардыларынан, ортолорун диэкинэн барар быһаарыылары ылынарга кыһаныахпыт этэ.

“Сыыһа туттуу иэстэбилэ суох хаалбат” диэн сахалар этэллэр. Бу этии айылҕа сүрүн тутулугуттан, тэҥнэһииттэн тирэх ылар. Ханнык баҕарар өттүн диэки халыйыы тэҥнэһиини хамсатар, ула-рытыыны киллэрэр, ол иһин аҥар өттүгэр хардары хамсааһыны үөскэтэр. Бу хардары хамсааһын сыыһа туттууттан үөскээтэҕинэ, куһаҕана биллэриттэн иэстэбилэ суох кырдьык хаалбатын билэн эппиттэр. Иэстэһии аһара барыыта аһара барар куһаҕан быһыылар үөскээһиннэригэр тириэрдэрин сахалар үөрэхтэрэ арыйарын билбэтэҕэ буолабыт да, олоххо оннук быһыылар элбээн тураллар.

Ирина Волк “Месть и закон” диэн передачатыгар иэстэһии аһара барара кэлэрин арыйар. Кущевскай станицаҕа 12 киһини өлөрүү алҕаска, сыыһаны оҥорууттан, атын дьону балыйыыттан тахсыбыт. Коля Цапогу өлөрбүттэрин иһин иэстэһэн, бу олус ыар быһыыны оҥорбуттар эрээри, кинини Вадим Палкин Дмитрий Девтерев диэн та-баарыһынаан куһаҕан дьонтон дэриэбинэни босхолоору өлөрбүттэр эбит. Д.Девтерев билигин ханна эрэ саһа сылдьар. (1).

Коля Цапог доҕотторо киһилэрин иэстэһэн 12 киһини өлөрбүттэрэ ханнык да сыһыана суох дьон буолан хаалбыттар. Киһи быһыыта, бэрээдэк, сокуон тутуһуллубат буолбут, криминал сабардаабыт сиригэр иэстэһии аһара барыан сөбө итинэн дакаастанар.

Киһини соруйан өлөрбүт киһиэхэ олус кыра ирдэбили туруоран, аҕыйах сылга хаайыыга ыыталлара эбэтэр төрүт даҕаны усулуобунай хаайыыны биэрэн хааллараллара иэстэбил үөскүүрүн таһаарыан сөп. Оҕотун өлөрбүт киһини ийэтэ бэстилиэнэй харчытынан бэстилиэт атыылаһан баран ытан өлөрөн кэбиспитэ онно холобур буолар. 

Суут-сокуон кыаҕа аҕыйаҕа, араас дьону тус-туһунаннык сууттуура дьон сууту-сокуону аанньа ахтыбаттарын, толорботторун үөскэтэн тарҕатан кэбиһэр. Тойоттор, чиновниктар суукка, сокуоҥҥа түбэспэттэрэ, халты харбатан иһэллэрэ билигин элбээн хаалбыта батыһааччылар, үтүктэ сатааччылар элбииллэрин үөскэтэр.

Сахаларга иэс төлөнүөхтээх диэн этии иэс төлөбүрэ тэҥнээх, тэҥ-нэһиини оннугар түһэрэр, ол аата сөп түбэһэр сыаналанарын ирдиир. Иэс хайаан да төлөнөрүн бары билэллэр эрээри, сороҕор онон-манан, атынынан солбуйан кэбиһиэхтэрин баҕалаахтар син-биир бааллар.

Оҥорбут куһаҕан быһыыга кэлэр иэстэбил урукку тэҥнэһиини оннугар түһэриигэ сөп түбэһэрин сахалар үөрэхтэрэ ирдиир. Ол кур-дук, киһини өлөрбүт киһини былыргы кэмҥэ өлөрүллэр этэ. Бу быһыы “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн өс хоһоонунан бигэргэтиллэрэ. Иэстэбил аһара барыыта хардары, утарар хамсааһыны үөскэтэн тиийэн кэлиэхтээх иэстэбил ордук улаатыытыгар тириэрдиэн сөп. (2,46).

“Тыын тыыҥҥа харбас” диэн этии тыыннаах киһи тыыннаах ки-һиэхэ быһаччы тэҥнэһэрин биллэрэр. Киһини өлөрүү атын киһинэн эрэ төлөнүөхтээх диэн былыргы үөрэх этэрин билигин хаалларбыт курдукпут. Бу этии, тыыннаах атын тыыннааҕы солбуйар кыахтааҕын билинэр, утарбат. “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһиллэр” диэн өбүгэ үгэһэ ити быһаарыыттан үөскээбитэ саарбаҕа суох. Киһини соруйан өлөрүү диэн саамай ыар буруйунан бэйэтигэр сөп түбэһэр, тэҥнэһиини олохтуур эппиэттэнэрэ, иэстэбиллээх буолара сайдыыны, үөрэҕи ситиспит да иһин улаханнык туһалыа этэ.

Киһи атын киһиэхэ сыһыаннаах оҥорор бары быһыылара иэс баайыыта буолан тахсалларын билиэ этэ. Иэс баайыыга ханнык эрэ, онно сөп түбэһэр иэстэбил хайаан да кэлэрин өйдөөх-санаалаах, үөрэҕи-билиини баһылаабыт киһи эрдэттэн билэн, оҥорор быһыыларыгар сэрэнэрэ, содул үөскээбэтигэр кыһанара улаатыа этэ. (3,74).

## Туһаныллыбыт литература.
1. НТВ. 17.02.11. “Месть и закон”.

2. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

3. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.