De Beers

**De Beers** (нууччалыыттан `Де Бирс`) — алмааһы хостооһуҥҥа, обработкалааһыҥҥа уонна атыылааһыҥҥа идэтийэр транснациональнай хампаанньа. 1888 сыллаахха Соҕуруу Африкаҕа Сесиль Родс төрүттээбитэ уонна үгүс сыллар усталарыгар аан дойду алмааһын рыногын бас билэн олорбута. Билигин хампаанньа аан дойду алмааһын хостооһунун 35% кэриҥин ылар.

Хампаанньа сүрүн хостуур сирдэрэ Ботсванаҕа, Намибияҕа, Соҕуруу Африкаҕа уонна Канадаҕа бааллар. De Beers ону тэҥэ алмааһы сортировкалааһынынан, сыаналааһынынан уонна атыылааһынынан дьарыктанар.

## Устуоруйата

### Төрүттэниитэ
"De Beers" хампаанньа историята 1866 сыллаахха Соҕуруу Африкаҕа, Оранжевай өрүс кытылыгар, алмаас үөскээбит сирэ арыллыбытыттан саҕаланар. Бу улахан арыйыы "алмаас лихорадкатыгар" тиэрдибитэ. 1871 сыллаахха ол эргин "Большая дыра" диэн ааттаммыт сиргэ алмаастаах кимберлитовай туруупка көстүбүтэ.

Сесиль Родс, эдэр урбаанньыт, бу сиргэ баар шахталары биир-биир атыылаһан саҕалаабыта. 1888 сыллаахха кини баар-суох конкуреннарын, Барни Барнато хампаанньатын кытта холбоһон, **De Beers Consolidated Mines Limited** диэн ааттаах бөдөҥ хампаанньаны тэрийбитэ. Бу хампаанньа сотору кэминэн аан дойду алмааһын хостооһунун 90%-ын бас билэр буолбута.

### Оппенгеймердар салайыылара
XX үйэ саҕаланыытыгар De Beers монополията арыый мөлтөөбүтэ, тоҕо диэтэххэ атын сирдэргэ саҥа алмаас үөскээбит сирдэрэ көстүбүттэрэ. Ол гынан баран, 1926 сыллаахха хампаанньаҕа саҥа күүстээх салайааччы кэлбитэ — Эрнест Оппенгеймер. Кини Anglo American Corporation хампаанньаны төрүттээччи этэ. Оппенгеймер De Beers акцияларын атыылаһан, хампаанньа салайааччыта буолбута уонна аан дойду алмааһын атыытын хонтуруоллуур соҕотох ханааллаах системаны — **Central Selling Organisation (CSO)** тэрийбитэ.

Бу системанан аан дойду алмааһын 90%-тан тахсата De Beers нөҥүө атыыланар буолбута. Хампаанньа алмаас сыанатын хонтуруоллуур кыахтаммыта, ол эбэтэр наада буоллаҕына атыыны аччатан сыананы үрдэтэр, эбэтэр элбэтэн намтатар кыахтаммыта.

### "Бриллиан үйэлэргэ" (A Diamond Is Forever)
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн алмаас атыыта быста аччаабыта. Ол иһин De Beers маркетинг стратегиятын тосту уларыппыта. 1947 сыллаахха хампаанньа "Бриллиан үйэлэргэ" ("A Diamond Is Forever") диэн аатырбыт рекламнай кампаниятын саҕалаабыта. Бу кампания сүрүн сыала-соруга дьоҥҥо бриллиан таптал уонна үйэлээх буолуу символа буоларын иҥэрии этэ.

Бу реклама олус ситиһиилээх буолбута. Дьон бриллианнаах биһилэҕи уруу кэмигэр бэлэхтиир үгэһэ киэҥник тарҕаммыта. Ол түмүгэр алмааска спрос хас да төгүл үрдээбитэ.

## Дьарыга
Билиҥҥи кэмҥэ De Beers алмаас индустриятын араас эйгэлэригэр үлэлиир:

* **Алмаас хостооһун**: Хампаанньа сүрүн шахталара Ботсванаҕа (Debswana), Намибияҕа (Namdeb), Соҕуруу Африкаҕа (De Beers Consolidated Mines) уонна Канадаҕа бааллар.
* **Атыы-эргиэн**: De Beers хостоммут алмаастарын бэйэтин атыылыыр ханаалларынан тарҕатар. Хампаанньа "сайтохолдердар" диэн ааттанар талыллыбыт атыылаһааччыларга алмааһы бөдөҥүнэн атыылыыр.
* **Брендтар**: De Beers бэйэтин ювелирнай брендтардаах, ол курдук **De Beers Jewellers** уонна **Forevermark**.

## Критика
De Beers хампаанньа устуоруйатын тухары араас критикаҕа хаста да түбэспитэ.

* **Монополия**: Хампаанньа уһун кэм устата алмаас рыногын монополиялаан олорбутун иһин кириитикэлииллэр. АХШ-ка монополияны утары сокуоннары кэспитин иһин De Beers үлэтэ бобуллан турбута.
* **"Хааннаах алмаастар"**: XX үйэ бүтүүтүгэр De Beers Африка дойдуларыгар буолар сэриилэри үбүлүүр "хааннаах алмаастары" атыылаһарын иһин буруйдаммыта. Бу айдаан кэнниттэн аан дойдуга алмаас төрүтүн туоһулуур Кимберли процеһа диэн система киллэриллибитэ. De Beers бу системаны өйүүрүн биллэрбитэ.

## Билиҥҥи туруга
Билигин De Beers аан дойду алмааһын рыногар урукку курдук апсалютнай монополист буолан бүппүтэ. Россия, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ "АЛРОСА" уонна Австралия Rio Tinto курдук бөдөҥ хампаанньалар киниэхэ күүстээх конкуренцияны оҥороллор. Ол да буоллар, De Beers билигин даҕаны алмаас индустриятыгар биир саамай күүстээх уонна дьайыылаах хампаанньанан буолар.

Хампаанньа 85% акцията **Anglo American plc** бас билиитигэр, оттон 15% — **Ботсвана правительствотыгар** баар.