Уһун санаа туһата

Сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиини тутуһан, санаа киһи оҥорор быһыыларыттан эрдэлээн, инники иһэрин уонна дьон оҥорор быһыылара санаалара хайа диэки уларыйарыттан тутулуктааҕын билинэллэр. Билигин наукаҕа санааны ситэ үөрэтэ иликтэриттэн сахалар өй-санаа үөрэҕин билиилэрэ туттуллууга киирэн бастаан иһэрэ табыллар кыахтанар. Бу этии дьон үгүстэрин санаалара хайа диэки уларыйарыттан Аан дойду олоҕо быһаччы тутулуктааҕын биллэрэр уонна өйдөспөт буолан икки аҥы арахсыыны тэрийии, эйэлэспэт өйү-санааны үөскэтии сайдыыта этиһиигэ, охсуһууга уонна улахан сэриигэ тириэрдиэхтэрин сөбүн биллэрэр.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон үчүгэй киһи буолар баҕа санаалара улаатан, тарҕанан Христос таҥараҕа кубулуйбута. Үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээһинэ дьон үчүгэйи оҥорор санааларын үксэтэн биэрэриттэн Сир үрдүгэр үчүгэй быһыылар элбээһиннэрин билигин киэҥник тарҕатар кыахтанна. 

Киһи оҥорор быһыылара санаата хайдаҕыттан тутулуктааҕын сахалар былыргыттан билэллэр, “Киһини санаата салайар” диэн этии таҥара үөрэҕин төрүтэ буолар. Үчүгэй санаалара элбэх киһи үгүс үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарын былыр үйэҕэ быһааран таҥара үөрэҕэр киллэрэн олохторугар туһаналлар.

Уһун санаанан салайтарыы диэн ырааҕы, кэскиллээҕи, олоххо туһалааҕы ситиһэргэ сыал оҥостон олоҕу олоруу ааттанар. Тыа ха-һаайыстыбатын үлэһиттэрэ куорат дьонунааҕар, промышленность үлэһиттэринээҕэр уһун санаалаахтара хамнастарын уратыларынан, ылар барыстара хас да сылынан кэлэринэн быһаарыллар.

Уһун санаалаах саха дьоно сэбиэскэй былаас дьадаҥылары, туох да баайа суохтары өрө тутарын сөбүлээбэккэлэр кыахтара баарынан утарылаһа, сэриилэһэ сатаабыттара. Сэриигэ кыаттаран эрэ баран, бу олоххо сыыһа хайысханы тутуһар былааска бэриммиттэрэ.

Оҕону иитии икки өрүттээҕэ аймахтар, омук сайдыыны ситиһэллэригэр утарыта дьайыыны оҥороллор:

I. Үчүгэй иитиилээх. Оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэммит уонна көрсүө, сэмэй майгылаах буолуута үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар.

Уһун санаа үйэлэргэ дьайар кыахтаах. Манна холобуру аҕаллахха, киһи көрсүө, сэмэй буолан үлэни кыайа-хото үлэлээтэҕинэ, оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ көрсүө, сэмэй майгылананнар, үлэлии үөрэнэннэр олохторо салгыы сайдарын, өссө тупсан иһэрин ситиһэллэр. Үлэһит сахалар көрсүө, сэмэй буолууну тутуһаллар.

II. Куһаҕан иитиилээх. Оҕо атаахтык иитиллэн улаатара, аһара барар майгыланан хаалара, үлэни кыайан үлэлээбэтэ, сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыыга түбэһэрин элбэтэр уонна куһаҕан үгэстэнэн, үөрүйэхтэнэн хааларыгар тириэрдэр. Бу куһаҕан үөрүйэхтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэриттэн аймахтара салгыы сайдаллара атахтанар, уһун үйэни ситиһэр кыахтара суох буолар.

Оҕо олоҕун хайдах олороро ийэ кута хайдах иитиллибититтэн улахан тутулуктаах. Атаах оҕо аймахтары эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр буоллаҕына, көрсүө, сэмэй буолуу тулууру улаатыннаран биэрэриттэн салгыы сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр. 

Саха омуга олус уһун үйэлээх. Казактар сэриилээн кэлиилэригэр үөскээбит балаһыанньаны таба сыаналаан кинилэр диэки буола охсон, киэҥ сирдэргэ тарҕаммыттара, хаан тупсарыыта дьайан ыраахтааҕы былааһын кэмигэр ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сүрүн тутулугун билэллэриттэн уонна олохторугар туһаналларыттан казактар кэлиилэрин сайдыы киириитин курдук сыаналаан, ыарахан да буоллар бэринэн, сахалар саҥалыы сайдыыны ситиспиттэригэр оччотооҕу кэмнээҕи өй-санаа үөрэҕин билэр салайааччыларбытыгар махтал тылын этэбит. 

Бэриммэккэ уһуннук сэриилэспит чукчалар, коряктар билигин кэлэн, хас эмэ сүүс сыллар ааспыттарын кэннэ, ааҕынан көрбүттэрэ хаан тупсарыытын туһамматахтарыттан ахсааннара улаханнык эбиллибэтэх, олорор сирдэрин лаппа кыараппыттар. Үөрэҕи, билиини ба-һылааһыннара эмиэ ити таһымынан хаалбыт. 

Көрсүө, сэмэй быһыылаах, туох барыта икки өрүттээҕин тутуһар сахаларга махталбытын тириэрдэбит. Билигин даҕаны икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллары туһана сылдьарбыт, бу быһаарыыны тутуһарбытын биллэрэр. Айыы, ытык, ынырык, алдьархай диэн тыллар иккилии; үчүгэй уонна куһаҕан өрүттээхтэрин өй-санаа сайды-бытынан быһааран икки аҥы арааран туһана сылдьарбыт айылҕа кэмэ кэллэҕинэ үөскэтэн биэрэр уларыйыытыгар, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэһэрэ уһун үйэни ситиһэрбитигэр тирэх буолар. 

Уһун санаалаах киһи көрсүө, сэмэй киһи буолар. Кини өйө-санаата туруктааҕыттан, кыра аайыттан буккуллан барбатыттан олоххо ситиһиилэри оҥорор кыаҕа улаатар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун үлэһит, көрсүө, сэмэй сахалар үөскэтэн оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр туһана сылдьаллар.

Элбэх оҕолоох буолуу уһун санааны үөскэтэр уонна оҕолору үлэҕэ үөрэтэр күүһү эбэн биэрэр. Биир эрэ оҕо иннин буолбакка, элбэх оҕону көрүү-истии, инникилэрин тэрийии бэйэтэ уһун санааҕа тириэрдэр. Элбэх оҕолоох ыаллар тутуһар, үлэҕэ үөрэтэр туһа киһитэ буолуу диэн үөрэхтэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөрө, кыралары харыстыыллара санааны уһатар, ыраахха тиийэрин үөскэтэр. 

Тыа сирин уустук үлэлэринэн дьарыктанар сахалар уһун санаалаахтарыттан салайар былааһы революция оҥорон тосту уларытары сөбүлээбэтэхтэрэ. Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн салайар былааһы дьадаҥылар; “эриэн тараһалаахтар”, сүрэҕэ суохтар, үлэлиэхтэрин-хамсыахтарын баҕарбаттар ылыыларын кэнниттэн быстах санааҕа баһыттарыы сайдыбыта. Үөһэттэн хамаандалаан колхозтары тэрийии диктатураны үөскэппитэ уонна сэриигэ бэлэмнэнии күүһүрбүтэ.

Сэбиэскэй былаас “айыыны үчүгэй” диэн этэн саха дьонун үксүлэрин кылгас санааҕа киллэрбитин билигин ырыынак үйэтин көмөтүнэн туһанан көннөрдөхпүтүнэ табыллар. Сэбиэскэй былаас албыннарын оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, оччотооҕу учуонайдар “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа сектаны оҥорон салҕаан иһэллэрин тохтотуу ирдэнэр буолла.

Омук олоҕо уһун санааны тутустахха эрэ үйэлээх буолара кыаллар. Эр дьон уонна дьахталлар холбоһон ыаллары тэрийэллэр. Элбэх ыаллар олохторо холбонон аҕа уустарын уонна омугу үөскэтэллэр. Омук үйэтин уһуна сахалар билэллэринэн 9 үйэҕэ тиийэр уонна 3-түү үйэнэн быысаһан маннык бэлиэ кэмнэргэ арахсар:

1. Омук саҥалыы үөскээһинэ. Атын сайдыылаах омуктуун ыал буолан холбоһуу элбээһинэ омук хаанын тупсаран, доруобуйалара көнөн, ахсааннара үксээн саҥалыы үөскээһинин саҕалыыр.

2. Омук күүһүрүүтэ. Бэйэтин уратытын билиниитэ саҕаланар. Ахсаана эбиллэринэн туһанан олорор сирдэрин кэҥэтинэн, атыттары үлэҕэ кыайан баһылаан киэҥ сирдэри бас билиигэ ылыыта уонна барыһы биэрэр үлэ саҥа көрүҥнэрин сайыннарыыта табыллар.

3. Омук мөлтөөһүнэ. Уһун үйэлэр усталарыгар атын кыра омуктары баһылаан салайан үчүгэйэ улаатан аһара барыыта кэрэ буолууга тириэртэҕинэ атыттары куһаҕаннарынан ааҕыыга тиийэн хааллаҕына ыалы тэрийиилэрин суох оҥорон ахсааннара аҕыйыырын үөскэтэр. Дьахталлар баһылаан салайан барыылара кэлэн үлэни кыайан үлэлээбэт буолуу үөскээһинэ мөлтөөһүн бэлиэтэ буолар. Биир тылы булунуу уустугуран тус-туспа барыы үрэллиини, ыһыллыыны саҕалыыр.

Аан дойду бары омуктарыгар сайдыы, уларыйыы хамсааһыннара тохтообокко бара тураллар. Бары омуктар 9 үйэ иһигэр итинник уларыйыыларга түбэһэллэрин билиэхтэрэ этэ. Элбэх сэриилээх, үгүс ахсааннаах, киэҥ сирдэри баһылаабыт омук мөлтөөн эрэр кэмигэр күүһүрдэ, күүс киллэрэ сатааһын, “улуу омук” диэн ааттаан улуутумсуйарын аһара ыытыы улахан сэриини тоҕо тардар кутталы үөскэтэр. Улуу ааттаммыт омук атыттары сэниириттэн суох оҥортуур санаата улаатан хааллаҕына сэриини саҕалыан сөп.

Дьон уһун санааны тутуһаннар маннык уустук кэмҥэ түбэспит омукка көмөлөһөн, бары күүһүн сэриигэ буолбакка, эйэҕэ, үлэҕэ аныырыгар тириэртэхтэринэ сэрии буолара тохтуон сөп.

Ханнык эрэ кэмҥэ өй буккуллан ылыыта, “Кыайыыттан төбө эргийэр” кэмэ үөскээтэҕинэ уһуннук олорор салайааччылар быстах санааҕа оҕустаран сэрии суолун тутустахтарына, сиргэ алдьархайдар кэлиэхтэрин сөп. Уһун санааны тутуһуу туохха барытыгар сэрэхтээх буолууну улаатыннаран эйэлэһиини төрүттүүр. Айылҕаҕа тугу барытын харыстыыр, көмүскүүр санааны уһун санаа эрэ үөскэтэр.

Дьон олоҕо уһун санаанан салайтардаҕына эрэ табыллар кэмэ кэлэн турар. Аһара барыыны тохтотон уһун санааны тутустахха эрэ сиргэ сайдыы ситиһиллэр уонна уһун үйэлэнэр кыахтанар. (1,64).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.