Маһмуд ал-Кашгари

**Маһмуд ибн ал-Хусейн ибн Муһаммад ал-Кашгари** ( — *Maḥmūd ibnu 'l-Ḥussayn ibn Muḥammad al-Kāšġarī*; Иссык-Күөл соҕуруулуу илиҥҥи кытылгар турар Барсхан куорак сиригэр 1028 эбэтэр 1029 сыллаахха төрөөбүт —  Кашгар таһыгар баар Опал диэн сиргэ өлбүт, ол эрээри хаһан биллибэт, сорохтор сабаҕалыылларынан 1101 эбэтэр 1126 сыл буолуон сөп) — аатырбыт түүр филолога уонна лексикографа. Харахаан илигэр төрөөбүт. Кини саамай биллибит үлэтэ *"[[Диван луҕат ат-Турк]]"* ("Түүр тылларын тылдьыта") буолар: Маһмуд Кашгари араас түүр тылларын үөрэппит уонна олор тустарынан үлэ суруйбут.

## Олоҕо

### Төрдө
Маһмуд ал-Кашгари баай ыалга Барсхан куоракка төрөөбүтэ. Барсхан улахан уонна күүстээх, ислам итэҕэллээх Харахаан илин киин куората этэ. Омельян Прицак диэн ааттаах Эмиэрикэ чинчийээччитэ сабаҕалыырынан Маһмуд ал-Кашгари өбүгэлэрэ Боҕрахаан диэн ааттаах Харахаан илин салайар аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр. Ону таһынан Маһмуд ал-Кашгари Хусейн ибн Муһаммад диэн ааттаах Барсхан куорат баһылыгын уола, Муһаммад Боҕрахаан диэн Кашгар баһылыгын сиэнэ уонна Харун ибн Сулейман Боҕрахаан диэн Харахаан баһылыгын хос сиэни буолуон сөп.

### Олоҕо
мини|Маһмуд ал-Кашгари суруйбут "Диван луҕат ат-Турк" кинигэтигэр баар аан дойду картата
Маһмуд ал-Кашгари бэйэтин кэмигэр үрдүк таһымнаах үөрэххэ үөрэммит. *Садьиа* диэн Кашгардааҕы мэдрэсэҕэ сылдьыбыт. Кини уһуйааччыларыттан биирдэстэрэ аатырбыт учуонай Имам Захид Хусейн этэ.

1056 сыллаахха Маһмуд ал-Кашгари эһэтэ Муһаммад Боҕрахаан Кашгар баһылыга буолбут. 15 ый буолан баран Муһаммад Боҕрахаан былааһын уолугар Хусеиҥҥэ (Барсхан куорат баһылыга, Маһмуд ал-Кашгари аҕата) биэрбит..

Сотору буолан баран Хусейн уонна Муһаммад Боҕрахаан өстөөхтөртөн өлбүттэр, ол иһин Маһмуд ал-Кашгари 1057 сыллаахха Кашгартан куоппут. Кини арҕаа диэки, Мавераннаһрга, онтон Баҕдадка айаннаабыт. Ол кэмҥэ Баҕдады түүр-селдьуктар салайан олорбуттар.

Бу айан кэмигэр Маһмуд ал-Кашгари араас түүр тыллаах омуктар сирдэринэн сылдьыбыт, кинилэр олохторун-дьаһахтарын уонна тылларын кытта билсибит.

Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан Маһмуд ал-Кашгари 1080 сыллаахха Кашгарга төннүбүт. Маһмуд ал-Кашгари өлбүт сыла уонна сирэ чопчу биллибэт, кини Кашгар таһыгар баар Опал диэн сиргэ көмүллүбүт буолуон сөп.

Махмуд ал-Кашгари суруйбут "Диван луҕат ат-Турк" аҥардас түүр тыллар тылдьыта эрэ буолбакка, түүр тыллаах омуктар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын уонна былыргыларын туһунан буолар. Бу үлэ киэҥ хабааннааҕын иһин бастакы түүр энциклопедията да диэххэ сөп.
мини|Опалга баар Маһмуд ал-Кашгари көмүүтэ
Маһмуд ал-Кашгари бэйэтин үлэтин 1072–1074 сылларга суруйбут уонна ал-Муктади диэн баһылыкка анаабыт.

## "Диван луҕат ат-Турк" нууччалыы тылбаастара
* 
*  (в пер.)

## Эбии көр

* Юсуф Хаджиб Баласагуни
* Диван луҕат ат-Турк
* Харахаан илэ
* Харахааннар

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *Боровкова Т. А.* О губных согласных в «Дивану лугат-ит-турк» Махмуда Кашгари : библиография / Т. А. Боровкова // Тюркологический сборник. — Москва, 1966. — С. 24−28.
* *Боровкова Т. А.* К вопросу о долготе гласных в языке «Дивану лугат ит-тюрк» Махмуда Кашгари // Тюркологическая конференция в Ленинграде 7−10 июня 1976 г. Тезисы докладов. — Л., 1967. — С. 12−13.
* *Короглы Х.* Алп Эр Тонга и Афрасияб по Юсуфу Баласагуни, Махмуду Кашгари и другим авторам : К вопросу о взаимосвязях иранского и тюркского фольклора / Х. Короглы // «Советская тюркология». — 1970. — № 4. — С. 108−115.
* *Кулиев Г. К.* О форме винительного падежа типа sozin, tewesin в тексте «Divanu lugat-at-turk» Махмуда Кашгари : каталог / Г. К. Кулиев // «Советская тюркология». — 1970. — № 4. — С. 67−70.
* *Кучкартаев И.* Лексика «Дивану лугат-ит-тюрк» Махмуда Кашгари и современный узбекский литературный язык / И. Кучкартаев // «Советская тюркология». — 1972. — № 1. — С. 83−90. (Материалы данного номера посвящены 900-летию «Дивану лугат-ит-тюрк»)
* *Искакова Н.* Винительный падеж в словосочетаниях «Дивана» Махмуда Кашгари / Н. Искакова // «Советская тюркология». — 1977. — № 1. — С. 94−97.
* *Баскаков Н. А.* О древнем типе сказуемого в уйгурском языке эпохи Караханидов (на материале Словаря Махмуда Кашгарского) // Средневековый Восток. История, Культура, Источниковедение. — М., 1980.
* *Наджип Э. Н.* Махмуд Кашгари и его словарь «Диван-у лугат ит-турк» // Исследования по истории тюркских языков XI−XIV вв. / Э. Н. Наджип; АН СССР. Ин-т востоковедения; Отв. ред. А. Н. Кононов, Г. Ф. Благова. — М.: «Наука», 1989. — 283 с. — Библиогр.: С. 280−282. — С. 32−45. — ISBN 5-02-016993-5.
* Из «Диван лугат ат-турк» Махмуда Ал-Кашгари : [Фрагменты] // Поэзия древних тюрков VI−XII веков / Сост. И. В. Стеблева; Поэтический перевод Анатолия Преловского. — М.: «Раритет», 1993. — С. 111−147.