open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тыа кутуйаҕа

**Тыа кутуйаҕа** (,  эбэтэр ) — Ойуур кутуйахтарын ууһугар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ. Илин Азия кутуйаҕа диэн аатынан биллэр. Кыра кутуйах. Төбөтө этигэр холоотоххо бөдөҥ, тумса сытыы. Кулгааҕа улахан. Кутуругунан тугу да туппат. Көхсө кытархайдыҥы бороҥ, өрөҕөтө — сырдык бороҥ. Тыһыта атыыра өҥнөрө биир.

Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа уонна киин өттүлэригэр үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Үксүн ойуур саҕатыгар, хонууга үөскүүр. Инньэлээх үүнээйилэр туораахтарынан аһылыктанар, эбии сэппэрээктэр астарын сиир. Кыһын аһын хороонугар хаһаанар.

Ыам ыйын саҥатыттан атырдьах ыйын бүтүөр дылы 2-3 оҕолонор. Биирдэ оҕолонуутугар 3-8 (ортотунан 5-7) оҕолоох буолар.

## Атын кутуйахтартан уратыта
* Бытаһыттартан уратыта — кутуруга уһун.
* Дьиэ кутуйаҕыттан уратыта — көхсө кытархайдыҥы бороҥ, үөһээ аһыытын кэлин өттүгэр тордуога суох
* Кырачаан кутуйахтан уратыта — бөдөҥ кээмэйдээх.

## Өссө маны көр

Бытаһыттыҥылар кэргэннэрэ
* Кырачаан кутуйахтар
* Кутуйахтар
* Кырыысалар

## Быһаарыылар
Таас бытаһыттара

**Таас бытаһыттар** (, ) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Дьааҥы бытаһыта киирэр.

## Өссө маны көр
* Күтэрдэр
* Тыа бытаһыттара
* Туйахтаах кутуйахтар
* Кырса кутуйахтара
* Бытаһыттар
* Чыҥырыкааннар
* Андаатардар
Кутуйахтыҥылар кэргэннэрэ
Талкы

**Талкы** — сүөһү, сылгы эбэтэр атын да бөдөң кыыл тириитин, тыһын имитэргэ аналлаах саха былыргы туттар тэрилэ. Дүлүң мастан оңоһуллар, аллараа өттө икки эрээт сыңаахтыы тиистэрдээх буолар. Ол икки ардынан хамсыыр, аҥаар өттө иэччэхтээх балтарык маһа эмиэ тиистэрдээх буолар.
Удьуор харалы

**Удьуор харалы ** — төрүт-уус халыҥ аймах төрүттээх киһи.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Ф.П. Ефимов «Саха сирэ, сахалар таабырыннаах уонна кэрэхсэбиллээх былыргылара» Дьокуускай к. ЯРО «Книга» 1994 с.
Ыт ымыы

**Ыт ымыы** — ыты ымыы гыныы. Холобур, наар өлө турар ођолоох ыал, кэлин ођо төрөөтөђүнэ, ыт аатынан хос ааттыыллара, биһиккэ эбэтэр биһик аттыгар ыт ођотун сытыараллара. 

## Туһаныллыбыт сирдэр
* «Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
Сылгы уона (мээрэй)

**[[Сылгы]] [[Уон (ахсаан)|уона]]** — сүүс сүөһү аата. (Былыр сыана бысыһыытыгар туттуллар тыл). Сылгы биирэ диэн уон сүөһү суоттаах буолар. **Уон боһомо **диэн бөдөҥ сүөһү аата. **Уйгуур **– элбэх диэн,алыс элбэх, киһи ахсын да билбэт элбэх./…/

## Туһаныллыбыт сирдэр
	«Үһүйээннэр, номохтор» 2-с таһ. Багдарыын Сүлбэ хом. Дьокуускай, Бичик, 2006 с.
Диэрэ-дэпсэ

**Диэрэ-дэпси **- сылгы баттахтаах тириитинэн оҥоһуллубут мааны олбох эбэтэр сиргэ тэлгэнэр үктэл.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Көмүлүөк

**Көмүлүөк оһох ** – былыргы саха балађаныгар титириктэри иңнэри сођус төгүрүччү кэккэлэтэн баран, сигэнэн кэлгийэн, кумахтаах туойу симэн оңоһуллубут оһох (Олох былыргыта сутуруо оһох дэнэр.) Онтукаларын оңо хаһан, уот оттор сирдииллэрэ уонна үөлэстииллэрэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Моҕол ураһа

**Моҕол ураһа** — Тэрис суруйарынан, аҕа ууһун тойоно моҕол ураһалааҕа. Мођол ураһа ыһыаҕы (Сүбэни?) тэрийэргэ аналлаађа. Ађа ууһун тойоно эрэ маннык тэрээһини ыытар бырааптаађа, онон киниэхэ эрэ мођол ураһа диэн баара. Маннык ыһыахха (сүбэђэ) атын ађа уустарын баһылыктара кэлэллэрэ, онон үөрүүлээх быһыыга-майгыга ил-эйэ, сүбэ, мунньах, инники олохторун торумун быһаарсаллара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И. Н. Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Боотур

**Боотур** — Былыр сэриилэһэргэ эрэ идэтийбит дьону боотурдар дииллэрэ. Боотуру кыра ођо эрдэђиттэн ханна эмэ кистээн иитэллэрэ. Боотур ађыйах буолара, ол иһин кыргыс дьоно диэни анаан үөрэтэн бэлэмнииллэрэ. Кыргыс дьоно Боотур салалтатыгар киирэллэрэ. Боотурдар мэлдьи бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэстэһэн, ким ордугун быһаарсан тахсаллара. Кинилэр күөн былдьаһыыларыгар көннөрү дьон кыттыбат этилэр. Итинник күөнтэһии түмүгэр хапсађай, тустуу, мас тардыһыыта сайдан тахсыбыта.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Боотур диэн тыл өссө биир өйдөбүлэ - кырыктаах(агрессивнай) диэн.Ити өйдөбүл үксүн сүөһүгэ,кыылга туттуллар.
Айыы киһитэ

**Айыы киһитэ **– Саха итэђэлин быһыытынан киһи барыта айыы киһитэ дэнэрэ. Инньэ гынан атын омуктарга кытары киһилии сыһыан баара. Сахалар оччолорго сүөһүлээх буолан балачча кыанан олороллоро. Ойууру кэрийэ сылдьар булчут омуктар быһыннахтарына, сахаларга кэлэн өйөбүл ылаллара. Сорохтор устунан олохсуйан сахатыйан хаалаллара. Оттон хоту сирдэргэ тиийбиттэр табанан сылдьары,  бултууру баһылаан онноођу омуктары кытары булкуһан сахатыталлара. Манна *айыы киһитэ* диэн өйдөбүл баара улаханнык көмөлөспүтэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Богдо сирэ

**Богдо сирэ **– Былыр Кытайы кытта сибээһи үксүн эбэңки ађатын уустара хааччыйаллара. Эбэңкилэр Кытай сиригэр маньчжур диэн уруулуу омуктаах буолан көңүл киирэ-тахса сылдьаллара. Сорох сахалар бу эбэңки ађатын ууһун кытары Кытайга тиийэллэрэ.Оччолорго Кытайы **Богдо сирэ** диэн ааттыыллара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н.Тарабукин «Хотун Төңүлү тула». Дьокуускай. Сайдам. 2007 с.
Борисов Егор Афанасьевич

**Его́р Афана́сьевич Бори́сов** — судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ (2010 сыл бэс ыйын 17-ис күнүттэн), Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана (2014 сыл балаҕан ыйын 27-ис күнүттэн - 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр диэри).

## Олоҕо
* 1954 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 
* 1974 с. Новосибирскайдааҕы Тыа Хаһаайыстыба институтугар үөрэнэ киирбит, 1979 с.  инженер-механик идэтин ылбыт. 
* 1973—1991 сс. ССКП чилиэнэ, 2007 с. ыла "Биир Ньыгыл Россия" партияҕа турар.
* 1991 — Саха Сирин тыатын хаһаайыстыбатын министрин солбуйааччыта.
* 1998 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын министерствотын министрэ.
* 2003 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ, Саха Сирин бокса федерациятын баһылыга.
* 2010 сыл бэс ыйын 17 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнэ. Бу иннинэ биллибэт төрүөтүнэн Вячеслав Штыров бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан батыммыта, Егор Борисовы ол саҕанааҕы Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев быстах кэмҥэ эбээһинэһи толорооччунан анаабыта, онтон бу күн Ил Түмэн бигэргэппитэ (куоластаабыт 68 дьокутааттан 61 куолаһынан).
* 2014 сыл муус устар 24 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын эбээһинэһин толорооччу.
* 2014 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр 58 бырыһыаны ылан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын быыбарыгар кыайбыта . Балаҕан ыйын 27 күнүгэр дуоһунаска 5 сыл болдьоххо киирбитэ.
* 2018 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр СӨ Ил Дарханын дуоһунаһыттан уурайарын туһунан биллэрбитэ. Ону дойду бэрэсидьиэнэ өйөөбүтэ.
* 2018 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр Федерация Сэбиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн анаммыта.

## Дьиэ кэргэнэ
* Ойоҕо — Борисова Прасковья Петровна ( кэргэн тахсыан иннинэ Черкашина), СӨ норуот хаhаайыстыбатын үтүөлээх үлэhитэ. Икки кыыс оҕолоохтор, сиэннэрдээхтэр.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За заслуги перед Отечеством» уордьан IV ст. (23.06.2014)
* Доҕордоһуу уордьана (2007)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Почётный железнодорожный строитель
* Мастер связи
* Арассыыйа бочуоттаах донора
* Орден святого равноапостольного великого князя Владимира I степени (2010)
* Чурапчы улууhун ытык киhитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Егор Борисов бас билэр саайта
* Официальный web-server органов государственной власти Республики Саха (Якутия)
Ракитин Василий Александрович

**Васи́лий Алекса́ндрович Раки́тин **(? — 1923) —  Нуучча байыаннай салайааччыта. Аан дойду маңнайгы сэриитин, Гражданскай сэрии илиңңи фронун кыттыылаађа.  Үрүң  гвардеец. 

1918 сыл тохсунньутугар, Иркутскайдаађы кистэлэң тэрээһин ротатын командира буолан, бассабыыктары утары охсуһууга туруммута. 1918 сыл от ыйын 1 күнүгэр,  Иркутскайга Сэбиэскэй былааһы суулларалларыгар, Василий Ракитин капитан чыыныгар сылдьара. 1918 сыл күһүнүгэр 12-с  Верхнеудинскайдаађы стрелковай полка хамандыырынан анаммыта. 1919 сыл тохсунньутугар В.Ракитин полковник чыыныгар таһаарыллыбыта, ол кэнниттэн 3-с Иркутскайдаађы  уонна 15-с Воткинскайдаађы стрелковай дивизиялар холбоһуктарын командующайа буолбута.  Тохсунньу ыйтан 1921 сыл балађан ыйын 21 күнүгэр дылы 3-с Иркутскайдаађы стрелковай дивизияны хамаандалаабыта. Ити кэмңэ кини генерал буолбута. Ол кэнниттэн Ракитин 2-с стрелковай корпус Иркутскайдаађы стрелковай полкатын хамаандалаабыта. 1921 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр диэри  Приамурскайдаађы Временнэй правительство сэриилэрин дьаһайсар генералынан сылдьыбыта. 

1922 сыл сайыныгар генерал Пепеляев «Татарскай проливтаађы милициятыгар» киирбитэ уонна олору кытары Саха сиригэр барсыбыта. 1922 сыллаахха балађан ыйын 6 күнүгэр Охуоскайдааҕы десаңңа кыттыбыта. Охуоскайга Ракитин генерал Саха сиригэр Амма-Охуоскай суолунан Дьокуускайга тиийэ киириэхтээх бөлөђү баһылаабыта. Ол бөлөх дьону үрүңнэр диэки эргитэн, кыһыллары утары  бартыһааннааһыны тэрийиэхтээх этэ. Ракитин бэйэтин бөлөђүн хамаандалаан, тайђанан айаннаан тиийэн Чурапчыны ылбыта. Ол эрээри, олунньуга оччолорго Төҥүлүгэ баар Мэҥэ улууһун быраабатын ылаары сэриигэ хотторон Дьокуускайга тиийэр былаана тохтубута. Пепеляевка Мэҥэ быраабатыгар кыайтарбытын туһунан отчуотугар сахалары буруйдаабыт, сатаан сэриилэспэттэр, куттастар диэбит. 

Ол кэнниттэн, 1923 сыл олунньу 27 күнүгэр  куораттан тахсыбыт кыһыл этэрээтэ кинини Чурапчыттан үтүрүйэн, төттөрү Охуоскайга чугуйарга күһэллибитэ. 

1923 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Владивостоктан борохуотунан Охуоскайга Степан Вострецов хамандыырдаах кыһыллар этэрээттэрэ эмискэ тиийэн кэлэн үрүҥнэри үлтүрүппүтэ. Ракитин кыһылларга бултуу сылдьан түбэспитэ уонна бэринимээри булт саатынан бэйэтин искэ ытыммыта. Ол бааһырыытыттан 1923 сыл бэс ыйын 7 күнүгэр Охуоскайга өлбүтэ. 

## Өссө маны көр
Төңүлүтээђи кыргыһыы

## Туһаныллыбыт сирдэр
Күүдээхтэр кэргэннэрэ

[thumb|''[Crocidura sapaensis*]]
*'Күүдээхтэр кэргэннэрэ''' (, ) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.

Саха сиригэр икки уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: куторалар уустара уонна бурозубкалар уустара.

## Өссө маны көр
* Куторалар уустара

## Быһаарыылар
Куторалар уустара

**Куторалар уустара** (, ) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.

Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ баар: уу күүдээҕэ.

## Өссө маны көр
Бурозубкалар уустара

## Быһаарыылар
Күүдээхтэр уустара

**Бурозубкалар уустара** (, ) — Күүдээхтэр кэргэннэригэр киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар кырачаан кыыллар.

Саха сиригэр бу ууска 7 көрүҥ баар: орто күүдээх, бөдөҥ тиистээх күүдээх, тэҥ тиистээх күүдээх, аччыгый күүдээх, кыракый күүдээх, хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх, уһун тумус.

## Өссө маны көр
* Кроттар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Орто күүдээх

**Орто күүдээх** (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах кырачаан кутуйах.

Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ олохсуйар, туундара улахан аҥаарыгар кытта баар. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. 

## Өссө маны көр
*Бөдөҥ тиистээх күүдээх, 
*Тэҥ тиистээх күүдээх, 
*Аччыгый күүдээх, 
*Кыракый күүдээх, 
*Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх, 
*Уһун тумус
*Куторалар уустара

## Быһаарыылар
Тэҥ тиистээх күүдээх

**Тэҥ тиистээх күүдээх** (, ) — бурозубкалар уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Бөдөҥ тиистээх күүдээхтэн уһун кутуругунан уонна тииһин оҥоһуутунан уратылаах, атын күүдээхтэртэн бөдөҥ.

Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Көпсөркөй буордаах ойуурдарга, уу ылар хонууларыгар, маардарга үөскүүр. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Сууккаҕа аһыыр аһылыгын ыйааһына бэйэтин ыйааһынын 2-4 төгүл куоһарар. 

## Өссө маны көр
* Орто күүдээх, 
* Бөдөҥ тиистээх күүдээх, 
* Аччыгый күүдээх, 
* Кыракый күүдээх, 
* Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх, 
* Уһун тумус
* Куторалар уустара

## Быһаарыылар
Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх

**Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх** (, ) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар уһун тумустаах бөдөҥ күүдээх. Атын күүдээхтэртэн бөдөҥ уонна тииһин оҥоһуута атын.

Саха сирин ойуурдаах сирдэригэр барытыгар тарҕаммыт, хотугулуу илин туундараҕа эмиэ көстөр. Туундараҕа, тайҕаҕа уонна хайалаах сирдэргэ олохсуйар. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сороҕор тэллэйи сиир. 

Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.

## Өссө маны көр
*Орто күүдээх, 
*Бөдөҥ тиистээх күүдээх, 
*Тэҥ тиистээх күүдээх, 
*Аччыгый күүдээх, 
*Кыракый күүдээх, 
*Уһун тумус
*Куторалар уустара

## Быһаарыылар
Уһун тумус

**Уһун тумус** (, ) — күүдээхтэр уустарыгар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар атын күүдээхтэргэ тэҥнээтэххэ саллаҕар төбөлөөх, кылгас уонна кэтит тумустаах күүдээх. Атын күүдээхтэртэн көхсүгэр хара эбэтэр буурай чаппараахтааҕынан уратылаах.

Саха сирин барытыгар тарҕаммыт көрүҥ. Сүрүн олохсуйар сирдэрэ - тиит уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, оттонор ходуһалар уонна бааһыналар. Элбэхтик көстөр көрүҥ. Кыһын утуйбат. Олоҕун уһуна 1,3-1,5 сыл. Үөнүнэн-көйүүрүнэн, ооҕуйдарынан, ардах чиэрбэлэринэн аһылыктанар. Сууккаҕа бэйэтин ыйааһыныттан 170% элбэх аһы сиир. 

Сүрүн өстөөхтөрө кыра тыҥырахтаах көтөрдөр.

## Өссө маны көр
*Орто күүдээх, 
*Бөдөҥ тиистээх күүдээх, 
*Тэҥ тиистээх күүдээх, 
*Аччыгый күүдээх, 
*Кыракый күүдээх, 
*Хаптаҕай чөмчөкөлөөх күүдээх
*Куторалар уустара

## Быһаарыылар
Кроттар кэргэннэрэ

**Кроттар кэргэннэрэ** (, ) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.

Саха сиригэр биир уус баар: Сир эһэтин ууһа.

## Өссө маны көр
Күүдээхтэр кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Сир эһэтин ууһа

**Сир эһэтин ууһа** (, ) — Кроттар кэргэннэригэр киирэр уус.

Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр: Сир эһэтэ. 

## Өссө маны көр

## Быһаарыылар
Сир эһэтэ

**Сир эһэтэ** (, ) — Сир эһэтин ууһугар киирэр үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар сир анныгар олорорго үөрүйэхтэммит кыра кыыл. Харахтара кырачааннар, илин атахтарын баппаҕайа кэтит, ытыстара таска хайыһа сылдьаллар, бөҕө тыҥырахтаах тарбахтардаах.

Саха сиригэр Өлүөнэ-Бүлүү ыккарды арҕаа өттүгэр эрэ олохсуйар. 1938 с. Саха сиригэр 8 тыһыынча баар диэн сыаналаммыт эбит, кэлин чинчийии суох. Кыһын утуйбат. Буорга 2-3 см дириҥҥэ элбэх хорооннору хаһар, уонна онно түспүт үөннэринэн аһылыктанар. Сир эһэтэ атын кроттар курдук кротовина (буор мунньуллуута) оҥорбот эбит. Уйатын балтараа миэтэрэ дириҥнэ хастар. Сыты үчүгэйдик билэр. 

## Өссө маны көр
*Күүдээхтэр кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Чирков Константин Иванович

**Чирков Константин Иванович** - "Абый улуу кырдьаҕаһа", "Эһэккэ", "Эһэккэбит" диэн Саха сиригэр ааттанар XX үйэҕэ олоро сылдьыбыт эмчит, ойуун.

Үөһээ Дьааҥы уездын Элгэс улууһугар Арыылаах диэн сиргэ (билигин Абый улууһа) 1879 с. бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт. Аҕата Чолоох Уйбаан, ийэтэ - Евдокия, түөрт оҕоттон үһүстэрэ (атыттара кыргыттар). 

1974 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр өлбүт.

### Төрүччүтэ

Ефим Чирков бииргэ төрөөбүт улахан убайа Платон Черемхин (1771 с.т.) управа быыбарынайынан үлэлээбит, онтон дэһээтинньиктээбит. Иккис Байдун нэһилиэгэ тэриллибитигэр староста буолбут. Ефим Чирков бэйэтэ Н.Ефимов кулубаҕа быыбарынайынан үлэлээбит. Платон Черемхин уола Степан эмиэ нэһилиэк ыстаарастата буола сылдьыбыт, оттон сиэннэрэ Ньукулай уонна Баһылай улуус кулубалара буола сылдьыбыттар.

Кыыһа Александра суруйарынан омугунан саха буолан баран бэйэтэ курууксахалар ол дойдуга тиийиэхтэрин иннинээҕи  түҥ былыргы дьоҥҥо эмиэ сыһыаннааҕын кэпсиир эбит. Хотугу тылларынан барыларынан кэпсэтэр, онтон кыырарын кэмигэр сороҕор ханнык эрэ биллибэт тылынан саҥарар эбит. Маны кэлин олохтоох кырдьаҕастар хоро тыла диэн кыыһыгар быһаарбыттарын кинигэтигэр ахтар.

## Кини туһунан кинигэлэр
* Улуу ойуун олоҕуттан. Ильяхов П.Н., 1993, Дьокуускай, 15 000 экз.
* Из жизни великого шамана. Ильяхов П.Н., нууччалыы тылбааһы Руфов С.Т. оҥорбут, 1994
* Великий Абыйский Старец и другие. Обутова-Эверстова М.
* "Отец" телефильм. Дмитриева Н., Раевская Г., Неустроев П.
* Мой отец - шаман. А.Чиркова, 2006 - 144 с.

## Быһаарыылар
Владимиров Леонид Николаевич

**Владимиров Леонид Николаевич** - РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата. 

От ыйын 9 күнүгэр 1959 сыллаахха Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.

1977 - 1979 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт.

1985 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбит.

1986 с. К.И. Скрябин аатынан Москубатааҕы ветеринарнай медицина академиятын аспирантууратыгар киирбит. 1993 с. биология билимин хандьыдаата буолбут. 1990 с. саҕалаан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институутугар билим үлэһитинэн, ассистенынан, старшай преподавателинэн, ректор көмөлөһөөччүтүнэн, онтон үөрэххэ уонна билимҥэ проректорынан үлэлээбит.

1997 - 2016 сс. Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академиятын ректора.

2000 с. биология билимин дуоктарыгар диссертациятын көмүскээбит. Ол сыл профессор сыбаанньатын ылбыт. 

Ил Тумэн  III-IV ыҥырыыларын дьокутаата.

2000 сыллаахха «Заслуженный деятель науки Республики Саха (Якутия)»,  2003 сыллаахха – «Почетный работник высшего профессионального образования»,  2007 сыл тохсунньутугар «Заслуженный деятель науки Российской Федерации» буолбута.

СӨ тенниска федерациятын бэрэсидьиэнэ, хотугу многоборье федерациятын бэрэсидьиэнэ, ат сүүрдүүтүн федерациятын I вице-бэрэсидьиэнэ.

## Быһаарыылар
Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ

**Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ** (, ) - харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар киирэр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ алта уус киирэр: Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, Муора куобахтарын ууһа, Эриэн түлүөннэр уустара, Саадьаҕай түлүөннэр уустара, Эбир түлүөннэр уустара, Ньиэрпэлэр уустара.

## Өссө маны көр
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Мордьотуҥулар кэргэннэрэ киирэр.
Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара

**Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара** (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Хос төбөлөөх түлүөн.

## Өссө маны көр
*Муора куобахтарын ууһа, 
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
*Эбир түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.
Эбир түлүөннэр уустара

**Эбир түлүөннэр уустара** (, ) - Түлүөннүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ киирэр: Эбир түлүөн.

## Өссө маны көр
*Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, 
*Муора куобахтарын ууһа, 
*Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара,
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Мордьолор уустара

**Мордьолор уустара** (, ) - Мордьотуҥулар кэргэннэригэр киирэр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сиригэр бу ууска биир көрүҥ - Мордьо киирэр.

## Өссө маны көр
Харбыыр атахтаахтар аймахтарыгар өссө Түлүөннүҥүлэр кэргэннэрэ киирэр.
Ньиэрпэ

thumb|250px

**Ньиэрпэ** эбэтэр **Дааргы (даарда) балык** (, ) - Ньиэрпэлэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.

Илин атахтара кэлин атахтарынааҕар биллэ кылгас. Сырдык үрүҥ көмүстүҥүттэн хараҥа бороҥҥо дылы өҥнөөх буолар. Хараҥа бээтинэлэрдээх.

## Өссө маны көр
* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, 
* Муора куобахтарын ууһа, 
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
* Эбир түлүөннэр уустара, 
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Хос төбөлөөх түлүөн

**Хос төбөлөөх түлүөн** (, ) - Хос төбөлөөх түлүөннэр уустарыгар киирэр бөдөҥ түлүөн.

Кулгааҕа суох. Илин эрэ атахтарыгар тыҥырахтаах. Атыыра төбөтүгэр паараласпыт тирии хабах курдуктаах. Бу хабах иһинээҕитэ муннун кытта ситимнээх.

## Өссө маны көр
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Муора куобахтарын ууһа, 
*Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
*Эбир түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара,
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Эриэн түлүөн

thumb|250px

**Эриэн түлүөн** (, ) — Эриэн түлүөннэр уустарыгар киирэр кыра түлүөн.

Улааппыт атыырдарын хара тириитэ улахан үрүҥ тиэрбэстэрдээх. Саха сирин ууларыгар билигин сороҕор алҕас устан киирэр. Урут Амундсен эспэдииссийэтэ Илин-Сибиир муоратын Эһэлээх арыыларыгар баалларын бэлиэтээбит.

## Өссө маны көр
* Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара,
* Муора куобахтарын ууһа,
* Саадьаҕай түлүөннэр уустара,
* Эбир түлүөннэр уустара,
* Ньиэрпэлэр уустара,
* Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Эбир түлүөн

**Эбир түлүөн** (, ) - Эбир түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.

Атыыра тыһыта өҥнөрө майгыннаһаллар, ол гынан баран атыырдар арыый бөдөҥнөр.

## Өссө маны көр
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Муора куобахтарын ууһа, 
*Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
*Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара,
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Кииттиҥилэр аймахтара

**Кииттиҥилэр аймахтара** (, ) - ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сирин ууларыгар икки кэргэҥҥэ, 3 ууска киирэр 3 көрүҥ көстөр.

* Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ
** Бөлүүгэлэр уустара
*** Бөлүүгэ
** Үҥүү тумустар уустара
*** Үҥүү тумус
* Кииттиҥилэр кэргэннэрэ
** Гренландия кииттэрин ууһа
*** Киит
Саадьаҕай түлүөн

**Саадьаҕай түлүөн** (, ) - Саадьаҕай түлүөннэр уустарыгар киирэр орто улаханнаах түлүөн.

Кырдьыбыт атыырын сирэйэ хара буолар, атын этэ маҥанныҥы-саһархай. Ойоҕосторугар быһаҕас ыйга майгынныыр харалаах.

## Өссө маны көр
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Муора куобахтарын ууһа, 
*Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, 
*Эбир түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара,
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ

**Нарвааллыҥылар кэргэннэрэ** (, ) - Кииттиҥилэр аймахтарыгар киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сирин ууларыгар икки уус бэрэстэбиитэллэрэ көстөллөр: Бөлүүгэлэр уустара уонна Үҥүү тумустар уустара.

## Өссө маны көр
* Гренландия кииттэрин ууһа
Бөлүүгэлэр уустара

**Бөлүүгэлэр уустара** (, ) - Нарвааллыҥылар кэргэннэригэр киирэр ууга үөскүүр кыыллар бөлөхтөрө.

Саха сирин ууларыгар бу уус соҕотох бэрэстэбиитэлэ көстөр: Бөлүүгэ.

## Өссө маны көр
*Үҥүү тумустар уустара
Бөлүүгэ

thumb|250px

**Бөлүүгэ** (, ) - Бөлүүгэлэр уустарыгар киирэр дельфин.

## Өссө маны көр
* Үҥүү тумус
Литвинов Игорь Александрович

**Литвинов Игорь Александрович** — НКИХ "Саха" симфоническай аркыастырын концертмейстера, филармония солиһа, муусука училищетын уһуйааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа. 

1939 сыллаахха от ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт. Саха сиригэр Омскай куораттан кэлэн үйэ чиэппэрэ устата Саха сирин музыкальнай култуурата сайдарыгар кылааты киллэрбит киһи. Саха элбэх композитордарын айымньыларын скрипкаҕа аан бастаан толорбута. 1980 сыллаахтан Дьокуускайдааҕы муусука училищетыгар бастаан преподаватель, онтон струнаалаах-смычоктаах үнүстүрүмүөннэр отделениелэрин сэбиэдиссэйэ этэ. 

1994 сыллаахха от ыйыгар өлбүт. Үлэлээбит училищетын (билигин Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһэ) дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.
Төхтүр (тылы быһаарыы)

**Төхтүр **(тыл суолтата) – /.../ Быһаарыылаах кылгас тылдьыкка “Төхтүр – кыра томтор, быллараат” диэбиттэр. Тыл үөрэхтээҕэ С.А.Иванов төхтүрү төрүт-уус түүр тыла диэбит уонна кыргыыстар “тэхтир – бугор, холм, возвышенность”, тывалар “дөхтүр – бугор, бугорок” диэн тылларыгар ханыылыы туппут/.../ 

## Туһаныллыбыт сирдэр
Багдарыын СҮЛБЭ, “Кыым”, 48-с №, 2009 с.
Күүс кээмэйэ

**[[Күүс]] [[Кээмэйдээhин|кээмэйэ]]** — Сахалар былыр киһи күүһүн буутунан кээмэйдииллэрэ. Буут уон алта киилэҕэ тэҥнэһэр. Биэс уон буут 800 кг. **Аҥар күүстээх киһи** оччо ыйааһыннааҕы ат сыарҕатыгар ууруохтаах. **Бухатыыр (бүтүн) күүстээх киһи **сүүс бууту – ол аата 1600 кг көтөҕөр буолуохтаах. **Чиэппэр күүстээх киһи **сүүрбэ биэс бууту – 400 кг көтөҕүөхтээх. Чиэппэр күүстэн саҕалаан **кэриҥнээх күүстээх **киһи дэнэн бараллар. Сахаҕа ыйааһын кээмэйэ суох, онон күүһү буутунан кээмэйдээһин нууччаттан киирбитэ чуолкай. Бэчээккэ сороҕор бүтүн күүстээх киһи – 1000 кг, аҥар күүстээх –  500 кг, чиээппэр күүстээх 250 кг көтөҕөр диэн букатын олоҕо суох, сыыһа суруйуулар тахсаллар. Киилэ диэн хойут, Сэбиэскэй былаас кэмигэр киллэриллибит кээмэй. Вацлав Серошевскай көтөҕөр күүһү буутунан кээмэйдээһин туһунан “Якуты” диэн кинигэтигэр суруйан турар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
В.А. Кондаков “Урукку дьыллар уорҕаларыгар” Дьокуускай, “Бичик”, 1995 c.
Лейкемиа

**Лейкемиа** (англ. leukemia, нучч. лейкемия, лейкоз, түрк. лөйкэмиа), хаан ыарыыта, молекулалар мээнэ мээнэ төрөө да төрөө буолалларыттан үөскээбит ыарыы. Дьон бу ыарыыттан өлөр. Эмтэммэт ыарыы. Араас көрүҥҥэ араараллар.

## Диагноһа

## Ыарахан туруга

## Киһи өлөрүн саҕана

## Метостаз
Аат туохтуур

**Аат туохтуур** () - даҕааһын аат уонна тус туохтуур курдук ис хоһоонноох туохтуур туттулук халыыба. Барамайы хайааһыҥҥа сыһыанынан чопчулуур аналлаах туохтуур халыыба.
Буотака

**Буотака**, **түлүөн** (, ) - Муора куобахтарын ууһугар киирэр бөдөҥ түлүөн.

Тумса уһун синньигэс. Саха сиригэр аҕыйах, хас да сүүс төбө.

## Өссө маны көр
*Эриэн түлүөннэр уустара, 
*Хос төбөлөөх түлүөннэр уустара, 
*Саадьаҕай түлүөннэр уустара, 
*Эбир түлүөннэр уустара, 
*Ньиэрпэлэр уустара,
*Мордьотуҥулар кэргэннэрэ.

## Быһаарыылар
Араарыы түһүк

**Араарыы түһүк** () — саха тылыгар баар 8 түһүктэн биирдэстэрэ.
Анал аат

**Анал аат** () -  барамай, киһи, көстүү тус аата. Анал аат көмөтүнэн барамай атын, кинини кытта биир көрүҥнээх барамайдартан туспа араарыллар.

Анал ааттар атын аат тыллартан морполуогуйаларынан ураты бэлиэлэрэ (анал сыһыарыы) тылга барытыгар баар буолбат. Анал ааттар улахан буукубаттан суруллаллар. Оттон сиинтэксис ньыматынан (хас да тыл ситиминэн) үөскээбит анал ааттары суруйуу чопчу быраабыланан чопчуланар.

Анал ааттары барамай ханнык көрүҥүн бэлитииллэринэн наардыыллар. Ол курдук, холобур, антропонимнар (киһи уонна кыыллар анал ааттара), топонимнар (сирдэр ааттара) диэн курдуктары араараллар

Анал ааттары үөрэтэр наука ономастика дэнэр. Бу термин онима (аат) диэн греческэй тылы кытта ситимнээх. Ономастика – греч. onomastike – «искусство давать имена». Ономастика көрүҥнэрэ: антропонимика, астронимика, зоонимика, космонимика, теонимика, эргонимика уо.д.а. буолаллар. Антропонимика –антропонимнары үөрэтэр ономастика биир көрүҥэ (киһи аата, аҕа аата, араспаанньа, хос аат, псевдоним, крептоним). Ону тэҥэ бу наука литературнай айымньыларга, фольклорга, номохторго, остуоруйаларга баар дьоруойдар ааттарын үөрэтэр. Анал ааттары литературнай, диалектнай, официальнай уонна официальнайа суох ньымаларга араараллар.

Антропоним — соҕотох анал аат эбэтэр киһини быһаарар анал ааттар холбоһуктара. Атыннык эттэххэ ханнык баҕарар айыллыбыт эбэтэр дьиҥнээх киһи аата.

Антропонимнар тииптэрэ:

• Аат (төрүөххүттэн иҥэриллибит аат)

• Аҕа аата (патроним, аҕаҥ эбэтэр эһэҥ ааттара)

• Араспаанньа (өбүгэ саҕаттан баар аат)

• Хос аат (киһиэхэ сүрүн кумааҕыга суруллар араспаанньатыттан, ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр)

• Андроним (дьахтар аата)

• Мононим (биир тылтан турар толору аат)

• Криптоним (кистиир, биллэрбэт аат)

Хас биирдии этнос хас биирдии эпохаҕа антропонимиконнаах — ааттар испииһэктэрэ. Антропоним холбоһуга антропонимия дэнэр. Бу наука аакка сыһыаннаах киһи майгытын, уруулаһыыны, төрүтүн туһунан информацияны, аат үөскээһинин устуоруйатын, номинация матыыбын үөрэтэр. Икки көрүҥнэргэ арахсар: теоретическайуонна прикладной.

Билим эйгэтигэр анал аат суолтата чопчу бэриллэр. Ономастика көмөтүнэн аат лиэксикэлии суолтатын эрэ буолбакка норуот истоиятын, итэҕэлин, омук тылларыттан киирии тыллары сиһилии үөрэтиэххэ сөп.
Биир ахсаан

**Биир ахсаан** () — саҥа ирээтэ.

## Эбии маны көр
* Элбэх ахсаан
Бигэргэтэр эбиискэ

**Бигэргэтэр эбиискэ** () - саҥа ирээтэ, эбиискэ көрүҥэ.

Холобура

## Эбии маны көр
Аат эбиискэ
Атынтан туһаайыы

**Атынтан туһаайыы** () - саҥа ирээтэ.

Холобура: *ыҥырылын*

## Эбии көр
Биирдэм тыас туохтуурдара

**Биирдэм тыас туохтуурдара** () — туохтуур көрүҥнэрэ. 

Холобур — лис гын, даах диэ, лыҥкыр гын.

## Эбии маны көр
*Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара
*Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара
Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара

**Биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуурдара** () - туохтуур көрүҥнэрэ. Холобур, дырылаа, ньааҕынаа.
Бүтэһиктээх көрүҥ формата

**Бүтэһиктээх көрүҥ формата** () — саҥаҕа туох эрэ хамсааһын түмүктэммитин көрдөрөр.

Холобур, *быраҕан кэбис*, *сүтэн хаал*, *ситэн ыл*, *аһаран биэр*.

## Эбии көр
* Бытааран көстүү формата
Быһаарыылаах солбуйар аат

**Быһаарыылаах солбуйар аат** () — саҥа ирээтэ, солбуйар аат көрүҥэ.

Холобур,

## Эбии маны көр
* Бэйэни солбуйар аат
* Быһаарыыта суох солбуйар аат
Буолбат форма

**Буолбат форма** () — саҥаҕа буолбаты көрдөрөр тыл көрүҥэ.

## Эбии маны көр
Буолбат эбиискэ
Буолбат эбиискэ

**Буолбат эбиискэ** () — саҥа ирээтэ, буолбаты көрдөрөр эбиискэ.

## Эбии маны көр
Буолбат форма
Дьөһүөл (тыл үөрэҕин тиэрминэ)

**Дьөһүөл** () - саҥа ирээтэ, түһүктэнэр тыл этиигэ атын тылларга сыһыаннарын көрдөрөр көмө тыл. Дьөһүөл иннигэр турар аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат эбэтэр аат туохтуур ханнык түһүккэ туруохтааҕа дьөһүөлтэн тутулуктаах буолар. Ол иһин дьөһүөл кини иннигэр турар тылы салайар дэнэр.

Дьөһүөл  көрүҥэ - Аат дьөһүөл.

Дьөһүөл ордук дьоппуон уонна кытай тылыгыр чугас ( кыт. 桌子上 zhuōzi shàng, көнөтүнэн "остуол үрдүгэр", ол аата  "остуолга"), түүр уонна финно-угорскай тылларга. ону таһынан сорох индоевропейскай тылларга кытта баар:
эрэмээннии
латыштыы
осетинныы.

## Быһаарыылар
Ахсаан аат

**Ахсаан аат** () — саҥа ирээтэ. Бирэдимиэт ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр.

Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон икки.

Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Барыллааһын ахсаан аат
* Төһө ахсаан аат (тыл)
Попов Димитриан Дмитриевич

**Попов Димитриан Дмитриевич (23.06.1827-29.04.1896)** – аатырбыт миссионер, этнограф, сырдатааччы. Боотуруускай улууска бастакы оскуоланы арыйан үлэлэппит киһи. Боотуруускай уонна Байаҕантай улуустарын олохтоохторун көмөлөрүнэн саха тылын чинчийбитэ, хомуйбут матырыйааллара Пекарскай тылдьытын саҕалыырыгар сүдү олук буолбуттара. Саха тылын букубаарын суруйбута иккитэ Казааҥҥа бэчээккэ тахсыбыта.

Протоиерей Димитриан (Димитриан аҕабыыт) Боотуруускай улууһун Ытык Күөлүгэр 1851 сыллаахха бэйэтэ туттубут балаҕаныгар, төлөбүрэ суох чааһынай оскуола аһан үөрэххэ сыһыаннаах уолаттары мунньан, аан бастаан саха тылын уонна грамматикатын үөрэтэр. Бу үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэр дириҥ билиини ылаллара, үгүстэр уобаласка биллиилээх дьон буолбуттара, кинилэртэн Константин Оросин аатырбыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону суруйбута.

## Олоҕун олуктара
Хаҥалас улууһун Покровскай сэлиэнньэтигэр 1827 сыллаахха аҕабыыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1850 сыллаахха Иркутскайдааҕы сэминээрийэни бүтэрбит. Уонна Боотуруускай улууска саҥа тутуллубут Ытык Күөл таҥаратын дьиэтигэр аҕабыытынан анаммыт. Манна 45 сыл тухары олорбут. 1852 сыллаахха улуус бастакы оскуолатын арыйбыта.

Димитриан эдэр эрдэҕиттэн аҕатын (дьякон), эһэтин (миссионер) көмөлөрүнэн саха тылын мунньубут уонна туох суолталаахтарын нууччалыы тылбаастаан иһэр эбит, ол курдук үйэтин тухары саха тылдьытын оҥорорунан дьарыктаммыт. Итини таһынан остуоруйалары, үһүйээннэри, олоҥхолору, өс хоһооннорун, таабырыннары уо.д.а. суруйталаабыт. Кини этэринэн оччолорго Европаҕа француз тылынан кэпсэтэллэрин курдук, саха тылынан Илин Сибииргэ Туруханскайтан Сахалиҥҥа тиийэ кэпсэтэллэр эбит. Таҥара үөрэҕэр сыһыаннаах тылбаастара Петербурга, Дьокуускайга, өлбүтүн кэннэ Москваҕа, Казаньҥа бэчээттэммиттэрэ.

Димитриан 1881 сыллаахха политическай сыылынай Э.К. Пекарскайы тылыгар киллэрэн, тылдьыты хайдах оҥорору үөрэтэн, баай уопутуттан бэрсэн баран үйэтин тухары муспут, күтүөтүн, сиэнин көмөлөһүннэрэн үлэлээбит үлэтин бэлэхтээбитэ киһини сөхтөрөр уонна хара өлүөр диэри бу тылдьыкка көмөлөспүтэ.Билигин бу Э.К.Пекарскай“Словарь якутского языка” диэн үлэтинэн нууччалар, сахалар эрэ буолбакка Аан дойду тюркологтара бары туһаналлар.

Димитриан аҕабыыт суруйар идэтин таһынан иконалары уруһуйдуура, маска оһуордары оҥортуура.  Итэҕэли күүскэ ылыммыт киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабата, дьоҥҥо барытыгар үчүгэй сыһыаннааҕа. Олорор дьиэ-уот, иһэр уу ырааһын хонтуруоллуура, дьону бурдук ыһарга, килиэп буһарарга үөрэтэрэ, уоспа ыарыытын эмтиирэ. Уоспаны утары быһыы (прививка) оҥорон ыарыы тарҕаныытын тохтоппута.

## Наҕараадалара
Өлбүтүн кэннэ 1896 с. ыам ыйын 14 күнүгэр Сибэтиэй Владимир уордьанынан наҕараадалаабыттара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
И.Н. Тарабукин  “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с.
## Өссө маны көр
Сахаларга христианство киириитэ
Никитин Павел Павлович

**Никитин Павел Павлович** (1932—12.04.1994) — суруналыыс, Саха АССР культуратын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1932 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1954 с. Педагогическай институту бүтэрэн баран, Саккырыырга, Ньурбаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ньурбаҕа райкомол бастакы сэкиритээринэн талыллан 1959 с. үлэлээбитэ. Онтон Ленинградтааҕы үрдүкү баартыйа оскуолатыгар суруналыыстыка факультетыгар ыытыллар. 1963 с. Орто Өлүөнэ холбоһуктаах оройуонугар «Ленин суола» хаһыакка ананар. Онтон 1964 с. «Кыым» хаһыакка культура салаатын салайааччытынан 1969 с. үлэлиир. Бу сылтан Саха Сиринээҕи обком куьлтуратын салаатын инструкторынан ананар. Онно тыйаатыр уонна киинэ боппуруостарынан дьарыктанар. 

Кини бу дуоһунаска үлэлиир кэмигэр Дьокуускайга музыкальнай тыйаатыр (1982) уонна Литературнай музей (1981) тутуллаллар, Талааннаах ыччат айар специальностарга атын куораттарга үөрэнэр, Саха культуратын уонна ускуустубатын күннэрэ Магадаан (1965), Ульяновскай (1982) уобаластарыгар, Башкирияҕа (1972), Москубаҕа (1972, 1982), Монголияҕа (1985) ыытыллаллар.

1994 с. муус устар 12 күнүгэр өлбүтэ.

## Кинигэлэрэ
* Петр Михайлович Решетников. (ааптардар Суорун Омоллоон, П. П. Никитин).  Дьокуускай, 1973
* Якутский театр: 1925—1975. (хомуйан оҥорооччу П. Никитин). — Дьокуускай, 1975
* Мастера якутской сцены. — Дьокуускай, 1985

## Быһаарыылар
Бэйэни туһаайыы

**Бэйэни туһаайыы** () — саҥа ирээтэ.

## Өссө маны көр
* Дьаһайар туһаайыы
Дьаһайар туһаайыы

**Дьаһайар туһаайыы** () — саҥа ирээтэ, туһаайыы көрүҥэ.

## Өссө маны көр
Бэйэни туһаайыы
Көмө туохтуур

**Көмө туохтуур** () - саҥа ирээтэ, туохтуур көрүҥэ.

## Өссө маны көр
* Көмө тыл
* Көмө аат
Көспүт суолта

**Көспүт суолта** () - саҥа ирээтэ, тыл сүрүн суолтатыттан атын суолтаҕа туттуллуута.
Көстө түһүү формата

**Көстө түһүү формата** () — саҥаҕа туттуллар форма.

Холобур, *малас гын, ходьох гын, мичик гын, чугурус гын.*

## Эбии маны көр
* Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
* Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
* Бытааран көстүү формата
Кэрискэ ахсаан аат

**Кэрискэ ахсаан аат** () - саҥа ирээтэ, ахсаан аат көрүҥэ.

## Өссө маны көр
* Тиһилик
Күүһүрдэр эбиискэ

**Күүһүрдэр эбиискэ** () - саҥа ирээтэ, эбиискэ.

## Өссө маны көр
* Күүһүрдэр форма
Дуров Павел Валерьевич

200px|thumb|right|Павел Дуров 26 сааһын туолбут күнүгэр, 2010 с. алтынньы 10 к.

**Ду́ров Па́вел Вале́рьевич ** (1984 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт) — Россияҕа биллэр урбаанньыт, программист, миллиардер, «ВКонтакте» социальнай ситим уонна ити курдук ааттаах компания тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.
Устудьуоннуур сылларыгар РФ Президенын уонна РФ Правительствотын стипендияларын лауреата, Потанин стипендиятын үс төгүллээх лауреата.

2001 сыллаахха Академическай гимназияны туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 2006 сыллаахха — Санкт-Петербургдааҕы государственнай университет филологияҕа факультетын «Английскай филология уонна тылбаас» идэтин кыһыл дипломынан. Павел Дуров, үөрэҕин бүтэрээт, Россияҕа бу күҥҥэ биир улахан социальнай ситими — «ВКонтакте» — тэрийэр. 2001 сыл туругунан Дуров, баайа-дуола 7,9 миллиард солк. сыаналанан, Россия миллиардердарын рейтиннэригэр 350-с буолар.
Өс номоҕо

**Өс номоҕо** эбэтэр **тыл номоҕо** () — өс хоһоонугар майгынныыр, ол гынан баран иитэр-такайар ис хоһооно суох, уйулҕа туругун эрэ көрдөрөр көнөтүк өйдөнөр суолталаах этии, фольклор дьоҕус айымньытын көрүҥэ, этиини киэргэтэр тыл ойуулуур ньымата.

### Холобурдар
* Yрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ, үөhээ тыыммахтаата, өлөр күнүм кэллэ диэн өс номоҕун өhүллэ. (П. Ойуунускай)
* Эн эппэтэҕиҥ — таҥара эппитэ буоллун
* Үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тыл (иһилиннэ) — үчүгэйдик олохтоохтук этиллибит көрдөһүү туһунан
* (кини) Өһө тэстэр суола — элбэхтик куолулуур, сөбүлүүр тиэмэтэ
* Үгэх иччитэ эмиэ үгэлээх 
* Тыл уҥуоҕа суох
* Бас-баттах тыллаһар
* Дьыбардаахха саҥардыҥ 
* Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх

## Эбии маны көр
* Сомоҕо домох
* Өс хоһооно
Өс хоһооно

**Өс хоһооно** () — тыл ойуулуур ньымата. Салаҥ киһи хараҕа мындыр.

Оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах.

Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир.

Соруктаах сууххамсыйара үчүгэй.

Суол киһитэ доҕордоох, айан киһитэ аргыстаах.

Сылдьыбыт сыыһы булар, көрдөөбүт көмүһү булар.

Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар, тиэтэйбэтэх сыарҕа сыыр үрдүгэр тахсар.

Тумсун дулҕаҕа соттор.

Туораабыты тураах тоҥсуйар, элэйбити элиэ сиир.

Тыала суохха мас хамсаабат.

Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар, түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.

Уулаах балык быстыбат, дьонноох киһи тутайбат.

Ураҕаһынан ууга суруйбукка дылы.

Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах киһи.

Уол оҕо дьоло-сир түөрт өртүгэр.

Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан киһи буолар.

Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут.

Хара харах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх.

Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.

Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.

Ынах маҕыраһан билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.

Ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы.

Эр бэрдиттэн тымныы быалаах кымньыы устата тэйэр.

Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар.

Эһэни көрөн баран, суолун ирдээбиккэ дылы.

Эһэни өлөрбөккө эрэ, тириитин үллэстибиккэ дылы.

## Өссө маны көр
* Сомоҕо домох
Саҥа аллайыы

**Саҥа аллайыы** () — саҥа ирээтэ, иэйиини уонна ис туругу биллэрэргэ туттуллар уларыйбат тыллар. 

Саҥа аллайыы этиигэ уларыйбат, ыйытыыга хоруйдаабат, этии чилиэнэ буолбат. Холобур: Оо, тыый, ычча, чэ.

Сурукка саҥа аллайыы кэнниттэн соппутуой эбэтэр күүһүрдүү бэлиэтэ турар. Саҥа ааллайыы биир тылтан, эбэтэр паараласпыт, хоһуласпыт тыллартан туруон сөп. Хоһуласпыт тыллартан турар буоллаҕына дэпиис турар: Чэ-чэ, баран ис!

Биир саҥа аллайыы эгэлгэ суолталаах буолуон сөп: Оо, тоҕо үчүгэйэй! Оо, ынырыгын! Оо, тугун кыһыытай!
Протопопова Нина Иннокентьевна

**Протопопова Нина Иннокентьевна** — суруналыыс уонна түмэт дьайыксыт. 50 сыл устата «Бэлэм буол» хаһыат тутаах эрэдээктэрэ. РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Бүлүү улууһун, Дьокуускай уонна Нам улууһун Хамаҕаттатын Ытык Киһилэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Бүлүү улууһун Уотту нэһилиэгэр төрөөбүтэ.  
* Саха государственнай университет историяҕа салаатын бүтэрбитэ.  
* 1959 с. «Бэлэм буол» хаһыат сэрии кэнниттэн аан бастаан тахсыбыта. Эрэдээксийэҕэ Протопопованы ыҥырбыттара.  
* 1961 с., икки сылынан, тутаах эрэдээктэр буолбута.  
* 1988 с. хаһыат нууччалыы эмиэ тахсар буолбута. 1992 с. «Учуутал аргыһа» диэн икки тылынан тахсар хаһыат баар буолбута. 

Билигин урукку пионер хаһыаттара «Кэскил» уонна «Юность Севера» диэн аатынан тахсаллар.

2015 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр 88 сааһыгар өлбүтэ.

## Кинигэлэрэ
* Долгун курдук куугунаан... (Саха Сирин пионерскай тэрилтэтин 1924—1927 сыллардааҕы историятыттан). Н. Протопопова, М. Дьячковская, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1982.
* Оҕо сааһы оҕуурдаан тутаммыт. Н. Протопопова, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1984.
* Тимур сулустара (Саха сирин пионерскай тэрилтэтин 1937—1945 сыллардааҕы историятыттан). Н. Протопопова, Н. Дмитриев. — Дьокуускай:Кинигэ кыһата, 1985.
* Айыы Далбар Хотуна (үс кинигэлээх). — Дьокуускай:Бичик, 1999—2003.
* Эдьиий Дора. — Дьокуускай:Бичик, 2002.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* "Бочуот Знага" уордьан
* Норуот доҕордоһууларын уордьана
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна
* Дьокуускай куорат Ытык гражданина (1996)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин журналистикаҕа лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2008)

## Аатын үйэтитии
2020 сыллаахха Бүлүү куоратыгар киниэхэ мэҥэ туруорбуттара.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Сигэлэр
* НВК «Саха»:Журналист Нина Протопопова
* SakhaNews:Нина Протопопова: «Я счастлива, что судьба привела меня в журналистику» 
* SakhaNews:Имя якутянки занесено в российскую Книгу рекордов Гинесса
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ** - кылгас гынан баран сүрдээх дьалхааннаах былдьаһыктаах кэмҥэ үлэлээбит саха түмэнэ.

Инники тэриллии: Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ.

Кини кэнниттэн тэриллии: Ил Түмэн.
Богатырев Афанасий Данилович

**Богатырев Афанасий Данилович** (1882—11.09.1952) — сахалартан бастакы капитан, Өлүөнэ өрүс пароходствотын үтүөлээх воднига.

## Олоҕун олуктара
1882 сыллаахха Боотур Уус улууһун Таатта нэһилиэгин Харбалаах диэн сиригэр төрөөбүт. 1901 с. Громовтар "Лена" борокуоттарыгар мотуруоһунан киирбит. Хас да сылынан штурвальнай, онтон лоцман буолар. Саха Сиригэр сэбиэскэй былаас олохтонор кэмигэр  боломуочунайа буола сылдьыбыта. 1924 сылтан 1936 сыллаахха дылы пароходствоҕа үлэлиир, бастаан лоцманынан, онтон «Лена» уонна «Пропагандист» борокуоттар капитаннарынан. 

1936 с. партия обкома быһаарыытынан Главсевморпуть Дьокуускайдааҕы салаатыгар көһөрүллэр. «Саха омук» уопсатыбаҕа киирэрин иһин омугумсуйууга буруйданан 1938 сыллаахха ууратыллар. Онтон биир сыл буолан баран дьоҕус «Тикси» пароходка Өлөөн өрүскэ ыытыллар.

Саха АССР уонна РСФСР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыта.

Балаҕан ыйын 11 күнүгэр 1952 сыллаахха өлбүтэ.

## Наҕараадалара
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан

## Быһаарыылар
Абый улууһун Ытык гражданнара

## Тиһилик
Алексеев Иван Егорович
Борисов Семен Никифорович
Дохунаев Семен Васильевич
Ефимов Гаврил Николаевич — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
Ефимов Никодим Николаевич — физико-математическай билим доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
Жиркова Анна Михайловна
Корякин Алексей Семенович
Корякин Ким Дмитриевич
Никулин Владимир Николаевич
Никулин Гаврил Иннокентьевич
Потапов Марк Николаевич
Ребров Петр Семенович
Рязанскай Василий Дмитриевич
Садовников Василий Николаевич
Слепцов Алексей Гаврильевич-2
Слепцов Гаврил Афанасьевич
Слепцов Иван Николаевич
Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин) — суруйааччы уонна суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
Слепцов Николай Николаевич-2
Слепцов Петр Егорович
Слепцова Анна Алексеевна
Слепцова Екатерина Дмитриевна
Сорокоумов Василий Федотович
Старкова Мавра Ивановна
Стручков Афанасий Николаевич
Томскай Ариан Тимофеевич
Тулааһынап Юрий Петрович
Тутасова Маргарита Ивановна
Хабаров Василий Семенович
Черемкин Иннокентий Иванович
Шустова Екатерина Егоровна
Тиһик быһаҕас буолуон сөп (2006 сыл туругунан хомуллубут), эбэн биэриҥ.

## Өссө маны көр
Абый улууһун үтүөлээх дьонноро

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ

200px|thumb|right|«Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ» аат бэлиэтэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар, туругуруутугар үрдүк өҥө иһин иҥэриллэр ытык аат. Ытык аат туһунан Балаһыанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин 1996 сыллааҕы алтынньы 9 күнүнээҕи ПП 360-I №-дээх «О Положении о звании "Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)"» Уурааҕынан бигэргэтиллибит.
Ытык аат Өрөспүүбүлүкэ күнүгэр — балаҕан ыйын 27 күнүгэр — түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Ыйааҕынан иҥэриллэр.
 
## Ытык аат иҥэриллэр тирэҕэ
Аат Российскай Федерация гражданнарыгар иҥэриллэр.
:а) Саха Өрөспүүбүлүкэтин социально-экономическай, научно-техническай, гуманитарнай уонна культурнай сайдыытыгар уһулуччулаах өҥө иһин;
:б) өрөспүүбүлүкэни, норуоттар доҕордоһууларын  бөҕөргөтүүгэ ураты ситиһии иһин;
:в) аҕа дойдуну, дьоҥҥо-сэргэҕэ бэрээдэги тутуһууну  көмүскээһиҥҥэ хорсун быһыы иһин.

## Ытык аатынан наҕараадаламмыттарга
* Наҕарааданы бигэргэтэр докумуон уонна түөскэ кэтэр анал бэлиэ туттарыллар.
* Үлэлээбэт, пенсиялээх ытык дьоҥҥо хас ый аайы 15 000 солкуобай харчынан төлөнөр.
 
## Ытык бэлиэ дьүһүнэ
* Бэлиэ 26 мм диаметрдаах төгүрүмтэ. Икки өттүттэн иилии эргийэринэн томтоҕор. Сирэй өттө күннүү төгүрүк, киининэн бриллианнар иҥиннэриллибиттэр (8 бриллиант төгүрүмтэлии кыйа, 1 — ортотугар).
* Бэлиэ кэлин өттүгэр томтоҕор биэс устуруокалаах быһаарар сурук баар «ПОЧЕТНЫЙ ГРАЖДАНИН РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ)». 
* Бэлиэ иилиллэр үүтүнэн 28 мм усталаах 17 мм кэтиттээх тэлимниир былаах ойуулаах колодканы кытта силбиһэр. Колодка ис өттө Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕыгар дьүөрэлээн эмальларынан бүрүллүбүт. Колодка кэлин өттүгэр бэлиэни иилэргэ аналлаах ыстаал иилинньэ баар.
* Бэлиэ хас биирдии чымпыга  925° солотуулаах үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут.
  
## Ытык дьон

## Быһаарыылар

## Наҕараадаламмыт дьон ахсаана сылларынан

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Положение о звании «Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)»
Алдан улууһун ытык дьоно

## Тиһилик
* Дьячковская Августина Афанасьевна
* Мыреева Анна Николаевна

## Өссө маны көр
Алдан улууһун үтүөлээх дьонноро

## Сигэлэр
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.
Алдан улууһун үтүөлээх дьоно

Бу тиһиликкэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик

### А

Абрамчук Владимир Николаевич
Агафонов Дмитрий Васильевич
Агафонов Сергей Михайлович
Азанов Георгий Михайлович
Алферов Николай Федорович
Алферова Ольга Федоровна
Аносов Николай Федорович
Антипова Фаина Адреевна
Апанасенко Николай Макакрович
Ардашов Василий иванович
Архангельскай Анатолий Тимофеевич
Астахов Владимир Федорович
Афанасьева Нинелия Павловна
Ахапкин Евгений Валентинович
Ахмедов Идрси Сигатулович
### Б
Базалева Наталья Владимировна
Батудаев Петр Романович
Беломестных Татьяна Яковлевна
Белоусова Тамара Гавриловна
Бердышев Григорий Гилелович
Беркута Иван Андреевич
Бертульсон Лев Елиферьевич
Бессневич Надежда Николаевна
Бессонова Людмила Ивановна
Бирюкова Мария Никифоровна
Бобович Валентина Ивановна
Богатикова Таисия Семеновна
Богородниченко Валерий Афанасьевич
Бондаренко Георгий Владимирович
Борисов Михаил Михайлович
Бородин Николай Гаврилович
Бородина Клара Павловна
Бояринцев Владимир Васильевич
Брук Михаил Львович
Брук Ольга Борисовна
Бугай Лука Афанасьевич
Буданоев Анатолий Алексеевич
Быков Юрий Степанович
### В
Василевский Павел Никифорович
Васильева Пелагея Васильевна
Васютина Марина Матвеевна
Вашкевич Анна Ивановна
Вепрев Анатолий Сергеевич
Верещагина Людмила Михайловна
Вершинин Юрий Васильевич
Власов Анатолий Андреевич
Воблый Алексей Федорович
Волошкина Валентина Егоровна
Воронкова Елена Павловна
Воронов Николай Васильевич
Вострикова Анна Ивановна
### Г

Ганин Юрий Анатольевич

Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Эбии маны көр
Алдан улууһун Ытык гражданнара

## Быһаарыылар
Васильева Пелагея Васильевна

**Васильева Пелагея Васильевна** — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.

1933 сыллаахха II Үөдүгэй нэһилиэгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1956 сылтан 1963 сылга дылы Бүлүү орто оскуолатын уонна Бүлүү училищетын историяҕа учуутала. 1963 с. Алдан улууһун Ыллымах бөһүөлэгин оробуочай ыччатын оскуолатыгар учууталлыыр, онтон Эмельджак бөһүөлэккэ саабыстыыр, 1966 с. Ыллымахха история учуутала.

Алдан улууһун учууталларын Ытык кинигэтигэр киллэриллибитэ. "Аҕа дойду Сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин" мэтээлинэн бэлиэтэммитэ.
Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьоно

**Аллайыаха улууһун үтүөлээх дьонноро**
Бу тиһиккэ улуус үтүөлээх үлэһиттэрэ (ССРС, РСФСР, Арассыыйа Федерациятын, Саха АССР, СӨ) киллэриллэллэр.

## Тиһилик

Александров Павел Петрович
Барановскай Николай Мартынович
Воронов Александр Николаевич
Дохунаев Степан Петрович
Дуткин Василий Иванович
Едукин Егор Васильевич
Жиркова (Москаленко) Людмила Ильинична
Карельская Наталья Сергеевна
Киселев Алексей Васильевич
Киселев Куприян Алексеевич
Крылов Виктор Павлович
Лебедев Михаил Николаевич
Михайлова Анна Алексеевна
Муратов Алексей Александрович
Носик Вера Григорьевна
Орехова Валентина Степановна
Павлюкк Зинаида Алексеевна
Рак Анатолий Дмитриевич
Сивцева Анна Васильевна
Слепцов Алексей Афанасьевич
Слепцова Ульяна Ивановна
Стручков Борис Николаевич
Стручков Владимир Гаврилович
Стручков Иван Николаевич
Стручкова Рева Ивановна
Терентьев Николай Иннокеньевич
Уваровская Анна Гавриловна
Ходырева Алевтина Гавриловна
Черемкин Константин Алексеевич
Чикачева Аграфена Петровна
Шахов Иван Константинович
Щелканов Иосиф Николаевич

Тиһилик быһаҕас буолуон сөп (2006 с. сибидиэнньэлэр туһанылыннылар), эбэн биэриҥ.

## Быһаарыылар