Саҥаны айыы куһаҕаны элбэтэр.

Биһиги сахалар кэлин кэмҥэ бэйэлээх бэйэбит айыы диэн тылбытын ситэ билбэппит, атын омуктары, нууччалары үтүктүүгэ оҕустаран эрэрбит арыллан таҕыста. Оннооҕор тылбыт үөрэхтээхтэрэ нууччалыы диэки аһара халыйан хаалыыларыттан, бу сыыһаны булан, көннөрөн бар дьоммутугар тириэрдэр кыахтара суоҕуттан, саҥа, урут саха тылыгар суох, “аньыы” диэн тылы булан сэбиэскэй былаас оҥорбут сыыһаларын, албыннарын сабына сатыы сылдьаллар. 

Сахабыт тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээбититтэн уонна уһун үйэлэргэ уларыйбакка сылдьарыттан төрүт дорҕоонноругар иҥмит өйдөбүллэрин билигин да иҥэринэн илдьэ сылдьар. Биһиги тылбытын өй-санаа үөрэҕин чахчы баһылаабыт, дорҕоон киһиэхэ дьайыытын үөрэтэн таба туһанар дьон эрэ, сөптөөх суолунан сайыннарар, саҥа тыллары үөскэтэн киллэрэр кыахтаахтар.

Сайдыыны ситиһии диэн олоххо саҥаны айыыны киллэрэн иһии диэни бары билэбит. Бука бары саҥаны айа охсоору тиэтэйэбит, ыксыыбыт. Ол сылдьан “Ыт ыксаан-ыксаан икки хараҕа суох оҕону төрөтөр” диэн өбүгэлэрбит этиилэрин умна охсон кэбиһэбит. Олус элбэх саҥаны айыылартан биирэ эмэтэ эрэ дьоҥҥо туһалаах, туох эмэ үчүгэйи оҥорор айыы буолан тахсарын букатын да умуннубут. 

Саҥаны айыы, айыыны оҥоруу диэн тугуй?

Саҥаны арыйыы, уратыны айа сатааһын диэн өй-санаа үлэтэ буолар, ол иһин айар диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Айыыны оҥоруу диэн урут, бу быһыы оҥоруллуон иннинэ дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аата буолар. Бу саҥаны айыы киһи олоҕор, үлэтигэр-хамнаһыгар туох эмэ уларыйыыны киллэрдэҕинэ эрэ итинник ааттанар, улаханнык сыаналанар. Ким барыта саҥаны, дьон билбэттэрин, уратыны, кыайбаттарын оҥоруон баҕата олус элбэх. Оҕолор улаатан сайдан, саҥаны билэн иһэр кэмнэригэр саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсор, оҥоро сатыыр баҕалара букатын даҕаны таһынан таһымныыр. Ол элбэх баҕа санааларыттан биир эмэ оҥордоххо табыллан, сатанан дьоҥҥо туох эмэ туһалааҕы оҥорууга тириэрдэр, онтон атыттара бары табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр.

Саҥа, сайдыылаах олоххо бары үөрэҕи, билиини баһылааммыт саҥаны, дьон билбэтин, оҥорботун оҥорор санаабыт өссө элбээбит курдук. Саҥаны айа сатааһын, айыы уонна ону олоххо киллэрии, туһаҕа таһаарыы уратыларын табан өйдүүрбүт уустугурар. Билигин оҥорон, тутан таһаарар үлэбит-хамнаспыт сатарыйбыт, мөлтөөбүт кэмигэр араас бытархайы, дуона суоҕу булан айааччылар, саҥа тылы булааччылар, тимэх тигээччилэр баһылаан иһэллэриттэн саҥаны айыы уратыларын, уустуктарын, табыллыбакка хааллахтарына сыыһа-халты буолан тахсалларыттан куһаҕан быһыы-ны элбэтэллэрин билбэт буола сылдьабыт.

Саҥаны айыылар дьон олоҕор ханнык дьайыылары оҥороллоруттан тутулуктанан икки уратыларга арахсаллар:

1. Кыра айыы.

2. Улахан айыы.

Саҥаны айыылары оҥоруу бу уратыларын эр-биир ыламмыт арыыйда дириҥник ырытан көрүөхпүт:

1.      Кыра айыы. Дуона суоҕу, бытархайы айыыны хас киһи барыта хаһан баҕарар оҥоруон сөп, бары да оҥоро сылдьаллар. Бу айыыттан хайа да киһи олоҕор ханнык да куттал суоһаабатаҕына, уларыйыы киирбэтэҕинэ кыра айыы диэн ааттанар. Холобурга, баар ырбаахыга ханнык эрэ сиэби дуу, тимэҕи дуу тиктэххэ кэтэ сылдьар киһи онтон туох да буолбат, туга да уларыйбат. Онтон ырыа ыллааһын, хоһоон этиитэ, ону-маны суруйуу оҥорор быһыыны үөскэппэттэриттэн кыайан айыы буолбаттар, ол иһин айар диэн тылынан этиллэллэр.

Кыра айыыны олус түргэнник оҥоруохха сөп, ол курдук бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистэххэ, эбэтэр урукку кэмҥэ курдук хаатыҥка оһун кылгас гына тиэрэн кэбистэххэ, соҕотохто саҥаны айыыны оҥорон дьонтон ураты киһи буола түһүөххэ сөп. Буолар буолбат айыыны оҥорооччулар бары бу суолу тутуһаллар.

Оҕо улаатан иһэн маннык быһыылары, дуона суох, кыра айыылары элбэхтик оҥорор кыахтаах. Саҥа сайдан иһэр өйдөөх-санаалаах оҕо кырата хас күн аайы саҥаны оҥорор, билиитэ-көрүүтэ кэҥээн иһэр. Оонньуурун маннык туруорар, оннук туруорар. Киниэхэ бары барыта саҥа, оҥоруон, ыһыан баҕата олус элбэх. Барыны бары боруобалаан тутан-хабан тардыалаан, ытыран көрөн билэн иһэр.

Кыра, суолтата суох айыылары дьон бары олохторо тупсарын, уратытык көстөллөрүн туһугар оҥоро сылдьаллар.  

2.      Улахан айыы. Саҥаны айыылар киһи олоҕор тосту уларыйыыны киллэрдэхтэринэ, кутталы үөскэттэхтэринэ улахан айыылар диэн ааттаналлар. Холобурга, кыра уол чараас мууска киирдэҕинэ ууга түһүөн, тимириэн сөбүттэн, олоҕор улахан куттал суоһуур. Оҕону чараас мууска кииримэ диэн үөрэттэххэ, хааччаҕы оҥордоххо, “Айыыны оҥорума” диэтэххэ эрэ табылларын, куһаҕаҥҥа киирэн биэрэрэ тохтуурун бары төрөппүттэр билэллэр, олохторугар туһаналлар уонна таҥара үөрэҕэ буоларын билбэт курдук тутталлар.

Уустук, улахан баҕа санааны олоххо киллэрии уһун кэми ылар. Бары улахан тутуулар улахан айыыга киирсэллэр. Бу улахан айыыны оҥоруох иннинэ аналлаах проект диэн, бу тутуу туһунан кумааҕыга суруйуу, сыанатын быһаарыы оҥоруллар. Бу кумааҕыга суруйуу кэмигэр туох куһаҕана барыта сиидэлээн ылыллан хааларынан проект үчүгэйэ эрэ хаалан тутуллар тутуу туһалаах айыы буолар кыахтанар. 

Кумааҕыга суруйуу, проект бэйэтэ саҥаны айыы буолбат, ол курдук ким да олоҕор уларыйыыны киллэрбэт. Кумааҕыга ону-маны суруйуу, проект оҥоруу сахалыы айар диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Бу проегынан салайыллан тутуу тутуллан бүтэн дьэндэйдэҕинэ биирдэ саҥаны айыы буолан олоххо киирэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыыга сөп түбэһэн саҥаны айыылар эмиэ икки өрүттээхтэр, үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах уонна куһаҕан, буортулаах диэҥҥэ арахсаллар. Куһаҕаны айыы оҥорорго судургутунан, дөбөҥүнэн эдэрдэргэ сабыдыалы оҥороро түргэнинэн, оҕо элбэхтик оҥорорун иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн куһаҕаны оҥорууну хааччахтыы сатыыр.

Былыргыны суруйааччылар урукку кэмҥэ айыы диэн тылы туһаналларыгар үчүгэйэ билиннэҕинэ үрүҥ айыы диэн, онтон үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллэ илигинэ бэйэтинэн, айыы диэн ааттыыллара, үрүҥэ, харата биллибэтиттэн сэрэнэллэрэ. Төһө эрэ кэминэн куһаҕаннара биллибит, быһаарыллыбыт айыылар айыы-хара, хара-айыы, айыы-буруй диэн бу айыыбыт куһаҕанын бэлиэтээн, хараардан суруйаллара. Куһаҕан, хара айыылары умнан, хаалларан иһэллэриттэн үчүгэй, үрүҥ айыылар элбииллэрин үөскэтэллэрэ.

Билигин дьон өйдөрө-санаалара сайдан улахан киһи билбэтэ, истибэтэҕэ, көрбөтөҕө уонна оҥорботоҕо диэн олус аҕыйаан турар. Дьиҥнээх, дьоҥҥо туһалаах айыыны оҥоруу, саҥаны айыы олус аҕыйах, биир эмэ киһи оҥорор. Маннык саҥаны айыылары оҥорбут дьоҥҥо араас сертификаттары, патеннары туттараллар. 

Дьоҥҥо туһалаах, ол аата үчүгэй саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу олус эрэйдээх, элбэх үлэни-хамнаһы ылар, өссө үгүстүк боруобалааһын, хос-хос хатылааһын, тупсаран оҥоруу эрэйиллэр. Биир саҥаны айыыны оҥороору сорохтор үйэлэрин моҥууллар. 

Олус элбэх саҥаны арыйыылартан, айыыны оҥоруулартан биир эмэтэ эрэ дьоҥҥо туһалаах, үчүгэйи оҥорор, онтон атын саҥаны арыйыыларбыт, айыыны оҥорууларбыт үгүс өттүлэрэ сыыһа-халты буолан куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Кэлин тиһэҕэр куһаҕаны айыылар, хара айыылар элбэх ахсааннанан тахсалларыттан сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ дьону, эдэрдэри аан бастаан сыыһа-халты тутталларыттан харыстыыр анала быһаарыллар.

Оҕо саҥаны билэр санаатын аһара хааччахтыыр сыыһа. Арай сөптөөх суолунан, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорго хайаан да салайан, үөрэтэн, көннөрөн биэрэн иһиллиэхтээх. Маннык оҥорор сыыһа, куһаҕан, бу курдук оҥордоххо үчүгэй буолар, табыллар диэн бэйэ оҥорон көрдөрөн биэрэрэ, үтүгүннэрэрэ үөрэтии таба суолунан барарын уонна түргэнник ситиһиллэрин хааччыйар.

Саҥа өйө-санаата сайдан эрэр оҕо тугу билбитэ, көрбүтэ барыта кини өйүгэр-санаатыгар саҥани билии, саҥаны, урут билбэтин билии, арыйыы, ол аата айыыны оҥоруу буолан иҥэн иһэр, ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Куһаҕан айыылар оҕону угуйар, тардар күүстэрэ улаханыттан, оҥорорго судургуларыттан оҕо олору ордук элбэхтик оҥорон кэбиһэр кыахтанар. Бу быһыы хайдаҕын ханна да тэҥнээн көрөн сыаналыыр кыаҕа суоҕуттан, бэйэтэ сөбүлээтэр эрэ оҥоруон сөбүттэн куһаҕан быһыылары оҥороро элбээн хаалыан сөп.

Кыра оҕо тугу элбэхтик хос-хос хатылаан оҥорбутун үгэс оҥостон иҥэринэн иһэр. Тугу элбэхтэ оҥорбута өйдөнөн хаалар. Бу үөскээбит үгэс өйтөн-санааттан хаһан да умнуллубат ийэ кут буолан ууруллан иһэр. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы үөрэммит оҕо улаатан баран итирдэҕинэ атаахтыыр, киһиргиир санаата киирэриттэн, ким эрэ көрөрүн-истэрин эрэйэриттэн атын дьону кытта тапсыбата улаатар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ сыыһаны, куһаҕаны оҥороро тохтотуллан, атыҥҥа аралдьытыллан иһэрэ табыллар. Оҕо кыра, көнө санаатыгар куһаҕан быһыылары олус эрдэ биллэҕинэ олору урут-бастаан оҥорор буола үөрэнэн хаалыан сөп. Бу оҥорор куһаҕан быһыыта хос-хос хатыланнаҕына оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хааллаҕына, куһаҕан быһыылаах киһи буола улаатыан сөп.

Оҕо кыра, бэйэтин өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илигинэ куһаҕан быһыылары билбэтэ ордук, өйө-санаата үчүгэй быһыылары оҥорон, үгэс оҥостон иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгылаах, үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорор киһи буола улаатар кыахтанар. Кыра оҕо өйө-санаата сайда илигинэ улахан дьон, төрөппүттэрин көрүүлэригэр, истиилэригэр сылдьар. Кинилэр оҕолоругар ханнык быһыылары элбэхтик оҥорторон ийэ кутун иитэллэр даҕаны соннук өйдөөх-санаалаах киһи буола улаатарын сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһаарарын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.

Дьон бары үчүгэйи оҥоро сатыыллар, ол иһин үчүгэй быһыылар олус элбэхтэриттэн кыайан ааҕыллыбаттар, ахсааннара быһаарыллар кыаҕа суох. Онтон быдан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары дьон арааран билэллэрэ уонна олору оҥорботторо үчүгэйи оҥорор кыахтарын улаатыннарар. Бу быһаарыыны сахалар таҥараларын үөрэ-ҕэ тутуһар уонна “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.

Ай диэн тыл өйдөбүлэ бу тыл “й” дорҕоонун хайдах саҥарартан тутулуга суох, бу тылга иҥэн сылдьар өй-санаа уратыларыттан, бу оҥоруллар быһыы үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн икки аҥы арахсан сыаналанарыттан тутулуктаах. Ханнык баҕарар киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыыны оҥорор кыахтааҕыттан субу оҥорор быһыыта дьон үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарар өйдөбүллэригэр сөп түбэстэҕинэ табыллар. Ол иһин тугу эмэни айыах, оҥоруох иннинэ, субу оҥорор быһыыбытын өйбүтүгэр-санаабытыгар хос-хос ырытан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын эрдэттэн быһаарарбыт эбэтэр быһаара сатыырбыт хайаан да ирдэнэр, мэйиибит бу үлэтэ “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этиинэн бэриллэр.

Айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥоро охсоору тиэтэйии, ким эрэ иннинэ урутаан түһэ сатааһын үөскээһинэ оҕону, улахан да киһини элбэхтик сыыһа-халты туттунууга үтүрүйэриттэн, билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороллоро элбээһинигэр элбэх сыыһалардаах, була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн секта тириэрдэн эрэрин биһиги быһааран киһилии быһыылаах кэлэр көлүөнэлэниэхтэрин баҕарар төрөппүттэргэ тириэрдэ сатыыбыт.

Өй-санаа үөрэҕин суох оҥоруу содула өр кэмҥэ дьайарынан айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүллээҕин, үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу быһаарарын суох оҥоро сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да баалларыттан өссө да өр кэмҥэ, сэбиэскэй былаас өйү-санааны буортулаабыта көнүөр диэри эрэйдэнии быһаарыллар.

Айыы диэн тылбыт хас да өйдөбүллээх. Олортон куһаҕан өйдөбүлэ элбэх өттүн ылар, баһыйар. Өй-санаа хааччахтаах, аһара барыа суохтаах, этин-сиинин бырахпата, көрөрө-истэрэ, харыстыыра эрэ киһи олоҕун уһуннук олороругар тириэрдэрин билиэхпитин сөп буолла. Көрсүө, сэмэй дьон олохторун уһуннук, киһи быһыылаахтык олороллорун, элбэх оҕону төрөтөн киһи быһыылаах буолууга иитэллэрин, үөрэтэллэрин уонна кыайа-хото үлэлээн элбэх туһалаах дьыалалары оҥороллорун билэн оҕону үөрэтиигэ туһаныы эрэйиллэр. 

Өй-санаа уонна эт-сиин тус-туспа төрүккэ олоҕуран, тус-туспа хайысхалаахтык сайдалларын итэҕэли үөрэтээччилэрбит билэллэрэ ирдэнэр. Өй-санаа аһара баран сайыннаҕына эти-сиини куота сайдар, хаалларар, быраҕар кыахтаах. Онтон өй-санаа эттэн-сиинтэн араҕыстаҕына киһи өлөр, өйө-санаата туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанар. Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ тиийэн кэлэр олус куһаҕан суолталаах этии буолар.

Айыы диэн ураты, туспа өй-санаа, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара ааттанарын бары билэбит. Өлбүт киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан, туспатынан, атын ханныкка да маарыннаабатынан айыы буолар уратылаах. Былыргы сахалар өлбүт киһи өйүн-санаатын айыы буолуу диэн ааттыыллар. Өй-санаа бу уларыйан биэрэр уратытын таба өйдөөн олохпутугар туһаныахпыт этэ.

Эрдэтээҕи көлүөнэлэр, айыылар билиилэрэ, үөрэхтэрэ оччотооҕу өй-санаа татыма намыһаҕынан, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбэҕинэн аныгы оҕолору үөрэтиигэ кыайан сөп түбэспэттэр. Айыылартан ылар билиилэрбит оҕолору үөрэтиигэ анаан аныгы көрдөбүллэргэ киллэрэн бэриллэллэрэ ирдэнэр. Былыргылар билиилэриттэн куһаҕан өттүлэрин хаалларан, онтон саҥа олоххо сөп түбэһэллэрин туспа арааран ылан оҕолорго тириэрдии Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар.

Былыргылар, айыылар билиилэрэ улахан дьонтон кыра оҕолорго тириэрдэргэ көнөллөрө, аныгы олоххо сөп түбэһэллэрэ, Үрүҥ айыы итэҕэлигэр кубулуйаллара оҕолор өйдөрө-санаалара сөптөөхтүк, киһи быһыылаахтык сайдалларыгар туһалыырга аналланар. (1,63).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.