open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Отто фон Бисмарк

thumb|right|Bismarck-Monument, Hamburg

Принц **Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк Шөнхаузен** Лавенбург Граафа (1815 сыл муус устар 1 күнэ — 1898 сыл от ыйын 30 күнэ) диэн Европа XIX үйэҕэ политига. Пруссия премьер-миниистир 1862 сыллаахтан 1890 сыллаахха дылы Германия араас сирдэрин холбуурга уонна 1871 сыллахха Германия Империятын олохтуурга эппиэттээх этэ. Саҥа Империя бастакы консула буолбута.

Бисмарк олус консервативнай этэ уонна монархиялары кытары улахан сибээстээх этэ. Демократияны өйөөбөт этэ. Биир ордук улахан сыалынан Пруссияны күүстээх дойду оҥоруон баҕарара, уонна ону Германияны холбообутун ситиспитэ. Социалисттар хамсааһыннарын тохтотуон уонна Католик Таҥара дьиэтин былааһын кыччатыан баҕарара. Социализм хамсааһынын тохтоторго үлэһит дьону дьоллоох оҥоруохтааҕа, ол иһин социальнай реформалары саҕалаабыта, ол курдук уопсастыба доруобуйатын уонна страховканы, кырдьаҕас дьоҥҥо пенсияны киллэрбитэ.
Октябрь Кыайыыта

**«Октябрь кыайыыта» холкуос** — Үөһээ Бүлүү улууһугар, l Хороҕо сэрии сылыгар үлэлээбит колхоз 1941—1945 с.с.

= Yлэhиттэр =
Колхоз бэрэсэдээтэлэ: Иванов Иван Иванович (Уйбаанта).
Сельсовет бэрэсэдээтэлэ: Сергеев Кирилл С.
Биригэдьиирдэр: Павлов Василий Васильевич (Баhыылаах), Егоров Харлампий Захарович (Хаампый), Сергеева Федора Сергеевна.
Нэhилиэк комсомольскай тэрилтэтин сэкэрэтээрэ: Чиряева Анастасия Николаевна.
Евсеев Василий Евсеевич

**Евсеев Василий Евсеевич** (1901-1978) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгин олохтооҕо. 

=Төрөөбүт сирэ=
1901 с. - Сунтаар улууһун Күндээдэтигэр төрүүр. Эрдэ тулаайах хаалан Уөһээ Бүлүү Мэйигэр иитийэххэ кэлэр.

=Дьиэ кэргэнэ=
Үстэ кэргэннэммит. Бастакы икки кэргэнигэр оҕото суох. Үһүс кэргэнэ Кутанова Пелагея Семеновна, киниттэн сэттэ оҕолоох: 
Бастакы оҕо - Кэриэй.
Иккис оҕо - Илья.
Үһүс оҕо - Захар.
Төрдүс оҕо - Розалия.
Бэһис оҕо - Өрүүнэ.
Алтыс оҕо - Мария.
Сэттис оҕо - Юрий. 

=Сэрии саҕанааҕы уонна сэрии кэннинээҕи олоҕо=
1943 с. - Сэриигэ 42 саастааҕар ыҥырыллар. Латвияҕа тиийэ сэриилэһэр. Строительной ботальиоҥҥа сылдьар.

1946 с. - Сэрииттэн эргиллэн кэлэр. Кыайыы кэнниттэн аҕыс ый урусхалламмыт куораттары чөлүгэр түһэриигэ тутуу этэрээтигэр үлэлиир.

Сэрииттэн кэлэн баран бастаан колхоз, кэлин совхоз тутаах улэһитинэн, мастерскойга столярынан, ыалга уонна тэрилтэлэргэ ыҥырыкка сылдьан оһох, араама, аан оҥорон үлэлиир.  

Хоро нэһилиэгэр улахан оскуола тутуутугар биригэдьиир буолар.

1978 сыллаахха ыалдьан өлөр.
Харалыаба Элизабет I

**Англия Харалыабата Элизабет I** (1533 сыл балаҕан ыйын 7– 1603 сыл кулун тутар 24) диэн Англия, Ирландия Харалыабата этэ. Кини троҥҥа 1558 сыл сэтинньи 17 күнүттэн өлүөҕэр дылы, 1603 сыл кулун тутар 24 дылы саоалайбыта. Хоруол Генри VIII оҕото этэ. Тюдордар дьиэлэттирэттэн кэнники этэ. 

Культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх бириэмэ этэ.Испания Армадатыттан дойду харысхалаабыта. Кэргэн тахсыбатаҕа, ол гынан баран хас да фавориттаах этэ, Кини 1603 сыллаахха өлбүтүн кэннэ Шотландия хоруола Джеймс VI буолбута.

## Олоҕун олуктара
Элизабет  1533 сыллаахха Гринвичка төрөөбүтэ. Хоруол Генри VIII уонна иккис кэргэнин Анна Болейн оҕото. Киниэхэ кииринньэҥ  эдьиийдээҕэ уонна

Кыра эрдэҕиттэн үөрэххэ тартыһыылаах этэ, алта тылынан саҥарара: английскайдыы, француз, италия, испания, гириэк  тылыан уонна латыынныы.

## Харалыаба салайыытыгар ситиһиилэрэ
thumb|upright=1|left|Элизабет I коронациятыгар

Кини иннинэ былааска олорбут Мэри I рим-католик таҥара итэҕэйэли төттөрү көҥүллээбитэ. Элизабет I протестаннар итэҕэли төннөрбүтэ, ол гынан баран сорох католик итэҕэл традицияларын хаалларбыта. 

Элизабет I троҥҥа былаастыыр бириэмэтигэр культураҕа улахан ситиһиилэр баар буолбуттара, ол курдук Уильям Шекспир, Кристофер Марлове, Эдмунд Спенсер уонна атын дьон наар үлэлиир театрдары олохтообуттара, поэзия тарҕаммыта. Томас Таллис уонна Уильям Бирд Элизабет I суутугар үлэлээбиттэрэ.

Кини салайар бириэмэтигэр эдэр дьон мүкчүргэннээх сырыылара элбээбиттэр, ол курдук Америкаҕа дьон барыыта элбээбит, ол иһин колонизация төрүтэ баар буолбут, In 1580, Drake became the first Englishman to sail around the world. Элбэх экспедициялар Англияны колонизация бириэмэтигэр уонна эргии улаатарыгар бэлэмнэбитэр. 1600 сыллаахха Элизабет I кэлин обургу буолбут Илин Индия Хампаанньатын олохтообут.

## Испания Армадата
thumb|upright=1|Элизабет I "Армадатааҕы мэтириэтэ"

Англия уонна Испания ити бириэмэҕэ аан дойду былааһын ыларга мөккүөрдээх этилэр. Элизабет I протестаннаах Голландияны Испания утары өрө туругууну өйөөбүтэ уонна бэйэтин "муора ыттарын" Испания хараабылларыгар саба түһэллэрин көҥүллүүрэ. Ол иһин 1588 сыллахха Испания хоруола Филипп II армаданы (ол эбэтэр элбэх хараабыллары) Англияны саба түһэргэ ыыппыта.

Армада Англия быдан кыра ол гынан баран сылбырҕа хараабылларын 1588 сыл от ыйын 29 күнүгэр көрсүбүтэ. Кыракый Англия хараабылларыгар Испания кыаттарбыта, онно күн-дьыл олус көмөлөспүтэ.

## Быһаарыылар
Каженкин Константин Николаевич

**Каженкин Константин Николаевич (Архаан)** — поэт, ырыаһыт уонна мелодист.

1989 с. муус устар 20 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

## Айар үлэтэ
2011 с. «Эр Тойон» маҥнайгы кинигэтэ Бичик кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. 2014 с. аан бастакы суруйбут «Үөһээ Дьааҥым» ырыата интернет ситимигэр бэйэтин толоруутугар тарҕаммыта. 2015 с. Саха Араадьыйатыгар 3 ырыата сүрэхтэммитэ, ону таһынан саха эстрадатын чаҕылхай сулуһа Надина Эльпис ааптар тылларыгар 3 ырыаны «Туймаада Куо» диэн саҥа альбомугар киллэрбит.
Холкуос

**Холкуос** ( — '''кол'''лективное **хоз**яйство) — Сэбиэскэй Сойуус тыаларыгар баар буола сылдьыбыт тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар тэрилтэ көрүҥэ. Сир, үлэ тэриллэрэ, сүөһү, уонна да атын үп холкуоска холбоон бас билиигэ сылдьара, уонна тэрилтэни холкуоска киирэр дьон бэйэлэрэ салайаллара, үлэ түмүгүн холкуостаахтар бэйэлэрэ түҥэттэллэрэ. Маны тэҥэ балыктыыр холкуостар бааллара.

1930 сыллаахтан холкуоска үлэлиир иһин "көлөһүн күнэ" (трудодень) диэн ааҕыллара. Бу "көлөһүн күнүн" аналлаах киниискэҕэ суруйаллара, кэлин, ол "күннэринэн" холкуостан табаар (бурдук, эт, үүт уо.д.а.) ылыахха сөп этэ (холкуос судаарыстыбаҕа туттарыахтаах былаанын толорбутун кэннэ хаалбыт табаартан). Бу тиһик 36 сыл кэриҥэ үлэлээбитэ, ол тухары холкуостаахтар хамнас аахсыбатахтара (сорох эрэ сирдэргэ хамнастарын сорҕотун харчынан биэрэллэрэ).

1966 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр тахсыбыт ССКП КК уонна ССРС Совминын уурааҕынан от ыйын 1 күнүттэн саҕалаан холкуостаахтарга хамнас төлүүр буолбуттара.

## Быһаарыылар
Феофанов Степан Васильевич

**Феофанов Степан Васильевич** — учуутал.

Сэтинньи 21 күнүгэр 1929 с. II Үөдүгэй нэһилиэгэр Бүтэйдээх учаастагар Чочуобуна алааска төрөөбүт. 1942 с. — Эгэй начаалынай оскуолатын бүтэрбит, 1946 с. — Далыр сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэр, 1946—1947 сс. сэбиэккэ суруксут, 1950 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрэр. 1952 с. -Якутскайдааҕы пед. институт, математика салаатын бүтэрэр. 1962 с. — М. А. Алексеев салалтатынан республикаҕа, Үөһээ Бүлүү оройуонугар, И.Барахов аатынан оскуола бастакы физикаҕа, математикаҕа анаан ыытыллыбыт олимпиаданы тэрийэн ыытыы кыттыылааҕа. Уопсай педагогическай ыстааһа 26 сыл.

## Үлэтэ-хамнаһа
1952—1955 сс. Тойоку оскуолата — физика, математика учуутала.
1955—1957 сс. Ороһу оскуолата — завуч, математика учуутала.
1957—1962 сс. Далыр орто оскуолата — физика, математика учуутала.
1962—1978 сс. Дүллүкү орто оскуолата — завуч, математика учуутала.

## Наҕараадалара
Знак Сухомлинского
«Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа». 1973сыл.
«Наставник учителей» 1973 с.; «Наставник молодежи» 1977 с.
Талалаевка

**Талалаевка** () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 5 055 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Дракон чөмчүүгэ

— Торияма Акира айбыт мангата уонна аниме сериала.  *[[Shonen Jump]]* диэн дьоппуон сурунаалыгар түһүмэхтэринэн  1984 сылтан 1995 сыллаахха диэри тахсыбыта, кэлин Shueisha кыһа 42 туомунан таһаарбыта. Арассыыйаҕа «Комикс-Арт» хампаанньа лиссиэнсийэлээх. Мангаҕа олоҕуран үс аниме-сериал, уон сэттэ анимация киинэтэ, элбэх видео оонньуу уонна коллекцияланар хаарты оонньуута тахсыбыттара.  2002 сыллаахха 20th Century Fox хампаанньа «Дракон чөмчүүгэ: Эволюция» диэн киинэни устан саҕалаабыта, онтуктара 2009 сыл муус устарыгар тахсыбыта. Кытайга 1989 сыллаахха «Дракон чөмчүүгэ: Хомуһун саҕаланар» диэн киинэ устубуттара.

«Дракон чөмчүүгэ» Японияҕа уонна АХШ-ка саамай биллэр айымньылартан биирдэстэрин быһыытынан ааҕыллар.

## Быһаарыылар
Киэҥ көҕүстэнии

**Киэҥ көҕүстэнии** диэн эйэлэһиини үөскэтэр тулуурдаах майгы ааттанар.

Наҕыл, холку киһи ыксаабат, тиэтэйбэт, ыгылыйбат, сыыһа-халты туттубат майгынын быһааран «Киэҥ көҕүстээх» диэн этэллэр.

Сүрэҕэ ыалдьар киһи кыайан киэҥ көҕүстэммэт. Ыксаатар эрэ ыарыыта ыга тутан көхсүтэ кыарыыр, ыгыллан барара түргэн. Киһи бу уларыйар майгынын арааран билэн сахалар “Киэҥ көҕүстээх” диэн этиини үөскэппиттэр. (1,62).

Былыргы кэмнэргэ сахалар элбэх кыайыылары ситиспиттэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн этиилэрэ биллэрэр. «Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр» диэн этиини таба сыаналаан, кыаттарбыттары аһара кыйахалаабакка, кыынньаабакка эрэ чугуйар, халбарыйар сири хайаан да хааллардахха, эйэлэһии кэлэрэ түргэтиир кыахтанарын кыайбыттар туһаналлар. 

Кыаттарыы хаһан баҕарар кыһыылаах. Элбэх киһи биир санааламмытын уларытыы ордук уустуктары үөскэтэр. Манна бу дьон бөлөҕүн барыларын суох оҥорон кэбиһии биир саамай боростуой быһаарыы буоларын былыргы кэмнэргэ элбэхтик туһаналлара. Олус былыргы кэмнэргэ кыайбыттар кыаттарбыттары имири кыргаллара, суох оҥороллоро «Нет человека — нет проблем» диэн этиигэ сөп түбэһэр. Билигин да бу этиини туһана сатааччы государстволары салайааччылар бааллар. Кинилэр дьон улахан бөлөҕүн террористарынан ааттаан баран барыларын суох оҥоруохтарын саныыллара уларыйа илик. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини таба сыаналаан кыаттарбыттар санааларыгар сөп соҕус түбэһэр быһаарыыны булан эйэлэһиини үөскэтиини кыайбыттар сыал-сорук оҥоһуннахтарына ситиһиэхтэрин сөп. Кыаттарбыттар санааларын уларыталларын ситиһии эйэлээх буолууну төрүттүүр соҕотох суол буолар. Кыайбыттар аһара ыгар быһаарыыларын уларытан сахалыы үөрэҕинэн «**Киэҥ көҕүстэнии**» диэн этиини тутустахтарына эрэ эйэлэһиини үөскэтэр кыахтаналлар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. - Дьокуускай: Бичик, 2006. - 112 с.
Мэйии

200px|мини|справа|Киһи мэйиитэ
**Мэйии** диэн дьоҥҥо, кыылларга тула буолары өйдүүр уонна толкуйдуур этин чааһа. Билгэ органнартан даннайдары ылан туттары-хаптары уларытыан сөп. Дьоҥҥо мэйии тылы хонтуруоллуур, уонна абстрактнай толкуйу оҥоруон сөп.Мэйии эти барытын хонтуруоллуур киинэ буолар. Мэйии аналлаах килиэккэлэртэн турар. Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта уонна атын органнарын кытта ниэрбэнэн холбоноллор. Кыылларга барыларыгар мэйии хаххалаах, дьоҥҥо чөмчөкө уҥуоҕа оннук хахха буолар.

## Үлэтэ
Мэйии толкуйга үөрэнэргэ уонна билгэҕэ эппиэттиир. Дьоҥҥо өй-санаа төрүтэ буолар. Мэйии ону тэҥэ автоматтаммыт дьайыылары, ол курдук тыыныы, куртахха аһы буһарыытын, сүрэх тэбиитин хонтуруоллуур.

## Тутула
Үүтүнэн ииттээччилэргэ мэйии үс чаастан турар: улахан мэйии, мозжечок уонна мэйии умнаһа. Улахан мэйии ньуура мэйии коратыттан турар. Улахан мэйии икки аҥаардаах - эҥэлэйдээх (мэкэчэк, полушарие).

## Кээмэйэ
Киһиэхэ мэйии кээмэйэ, атын кыыллары кытта тэҥнээтэххэ олус улахан, ону тэҥэ ньуура олус улахан тоҕо диэн кора олус мырчыстыллыбыт. Атын кыылларга итинник эмиэ баар буолуон сөп, ол курдук дельфиннарга уонна слоннарга эмиэ мырчыстыллыбыт мэйии коралаахтар.

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Sylvius: 400+ structure neuroanatomical visual glossary; used by over half of U.S. medical schools
* High-resolution cytoarchitectural primate brain atlases
*Kolata, Gene 2013. *[[The New York Times]]*. In a first, experiment links brains of two rats February 28, 2013 
* Pais-Vieira, Miguel *et al* 2013. *Nature* Scientific Reports **3**, #1319. A brain-to-brain interface for real-time sharing of sensorimotor information 

## Өссө маны көр
* Инсульт - тымыр быһа барыыта
* Таламус
Альцгеймер ыарыыта

**Альцгеймер ыарыыта**  диэн мэйии клеткаларын алдьатар мэйии ыарыыта. Билигин эмтээһин суох. Бириэмэ ааһарынан сибикилэрэ өссө улаханнык көстөр буолар. Дьон Альцгеймер ыарыытыттан өлөр. Ыарыы мэйии араас районнарын саайар, ол гынан баран ордук улаханнык өйгө тутуута мөлтүүр, тылынан саҥарара уонна толкуйдуура ыарырҕыыр. 

Альцгеймер ыарыытын сибикилэрэ 65 саас кэнниттэн тахсааччы, ол гынан баран көстүүтэ суох эрдэ саҕаланар. Кырдьаҕас дьонҥо эрэ тахсар эрээри, бу ыарыы кырдьыы процеһа буолбатах. 

Билигин ыарыы эмтээһинэ суох эрээри, сибикилэрин дьайыытын мөлтөтөллөр. Ону тэҥэ түргэнник дьайыытын бытаардар ньымалар бааллар. Дьон ыарыыны мөлтөтөргө олохторугар араас үгэстэри киллэриэхтэрин сөпю

Ыарыы туохтан үөскүүрэ биллибэт да буоллар, ыарыы үөскүүрүгэр хас да фактор баар. Сорохторо генетическай буолаллар. 

Билигин 65 саастаах дьоҥҥо ыарыһах буолалларыгар  10.5% курдук буолар шанстаах. 2007 сыллаахха аан дойдуга  26.6 Альцгеймер ыарыытынан ыалдьара..  

Альцгеймер ыарыыта 'Алоис Альцгеймер аатынан ааттаммыта, тоҕо диэн кини 1906 сыллаахха Франкфуртка баар балыыһаҕа баар дьахтар ыалдьарын көрөн бастаан ойуулаабыта.  

## Быһаарыылар
Сүүс сыллаах сэрии

right|thumb|300px|Сэрии хаартаҕа.
**Сүүс сыллаах сэрии** (, ) диэн Франция уонна Англия ыккардыгар Орто сылларга буола сылдьыбыт сэриини ааттыыллар. 1337 сыллаахтан 1453 сыллаахха дылы 116 сыл устата буолан ааспыта. Сэрии 1328 сыллаахха Франция Хоруола Карл IV оҕото суох сылдьан өлбүтэ. Англия Хоруола Эдвард III ийэтинэн бырааптанан саҥа Франция хоруола буолар бырааптааҕа диэн саныыра. 

Франция дьоно атын дойдуттан кэлбит хоруолланыахтарын баҕарбаттара, ол кэнниттэн Филип VI Хоруол буоларын туһунан иһитиннэрбитэ, тоҕо диэн ол бириэмэ сокуоннарынан дьахталлар былаастара суоҕа, уонна ийэ атын киһиэхэ былааһы биэрэрэ көҥүллэммэтэ.

Сэрии саҕана Франция быдан күүстээх этэ. Ол бириэмэҕэ Францияҕа 17 мөл. кэриҥэ киһи олороро, онтон Англияҕа 4 мөл. курдук киһи баара. Франция Шотландияны кытта холбоһон альянс олохтообуттара. Ол бириэмэҕэ Англия атын дойдулары кытта (Бельгия, Голландия, Люксембург) кытта холбоһуу олохтоно сатаабыта. Слейс аттыгар муораҕа улахан кыргыһыыга кыайбыта, ол кэнниттэн Франция Англияны саба түһэр былаанын тохтоппута. Ол кыргыһыы кэнниттэн сэриилэр Франция сиригэр ааспыттара. 1346 сыллаахха Креси куорат аттыгар кыргыһыга Англия Францияны хоппута, ол кыргыһыы сэриини түмүктээбитэ.

1348 сыллаахтан 1356 сыллаахха дылы чумаа ыарыыттан сибээстээн кыргыһыылар аччаабыттара. 

## Быһаарыылар

## Библиография
* Allmand, Christopher, *The Hundred Years War: spain and France at War, c.1300-c.1450*, Cambridge University Press, 1988, ISBN 0-521-31923-4
* Braudel, Fernand, *The Perspective of the World,* vol III of *Civilization and Capitalism* 1984 (in French 1979).
* Burne, Alfred, *The Agincourt War*, Wordsworth Military Library ISBN 1-84022-211-5
* Seward, Desmond, *The Hundred Years War. The English in France 1337-1453*, Penguin Books, 1999, ISBN 0-14-028361-7
* Sumption, Jonathan, *The Hundred Years War I: Trial by Battle*, University of Pennsylvania Press, September 1999, ISBN 0-8122-1655-5
* Sumption, Jonathan, *The Hundred Years War II: Trial by Fire*, University of Pennsylvania Press, October 2001, ISBN 0-8122-1801-9
* Dunnigan, James F., and Albert A. Nofi. ''Medieval Life & The Hundred Years War'' , online book.
* Wagner, John A. *Encyclopedia of the Hundred Years War*. Westport, CT: Greenwood Publishing Group, August 2006. ISBN 0-313-32736-X
* Bell, Adrian R. *War and the Soldier in the Fourteenth Century*, The Boydell Press, November 2004, ISBN 1-84383-103-1
Саввинова Раиса Васильевна

**Саввинова Раиса Васильевна** — педагогика билимин хандьыдаата, ХИФУ педагогическай институтун оскуола иннинээҕи салаатын кафедратын доцена.
Дьаҥ

**Дьаҥ** () — ыарыы, ыарыы элбэх киһини сутуйуута.

## Өссө маны көр
* Пандемия
Үрүҥү, хараны араарыы

**Үрүҥү, хараны араарыы** диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоххо таба туһаныы ааттанар.

Киһи үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа араарарын олус былыргы кэмнэргэ Күн таҥара үөскэппит. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарыгар олук буолбут.

Өй-санаа сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдэр диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. (1,116). 

"Үрүҥү, хараны араарыы" диэн оҕо төрөппүттэрин ыйыыларынан, кинилэри үтүктэн улаатан иһэн бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран хайаан да билиэхтээх үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран оҥоруу субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылынан этиллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэригэр айыы киһи оҥорор быһыыта буоларынан уларыйбат. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах. 

Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран олоҕор туһанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ ирдиир.   

Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн арааран этэллэрэ аан бастаан бэйэлэригэр туһалыыр.  

Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, биир эмэ, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр. (2,76).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с.

## Өссө маны көр
* Үрүҥ уонна хара
Сабыдыал

**Сабыдыал** диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта. Үчүгэй сабыдыал. Туора сабыдыал. Килиимэккэ тастыҥ сабыдыал. (1,368). Сабыдыал "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх өйдөбүлү үөскэтэрэ тылдьыппытыгар этиллэн сылдьар.

Дьай ордук киһи өйүгэр-санаатыгар сыһыаннаах буоллаҕына сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар, буор кутугар ордук чугас. Дьайыы сабыдыалы оҥорор. Сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара быһаччы уларыйаллар.

Куһаҕан сабыдыал куһаҕаны үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн үөскүүр. «Куһаҕаны үтүктүмэ» диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. «С кем поведешься, что и пожнешь» диэн этии бу сабыдыал суолтатын быһаарар.

Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттээх. Сабыдыал эмиэ дьай курдук үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэр быһыы. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэллэр, эттэрин-сииннэрин дьарыктыы сатыыллар.

Тулалыыр дьон оҥорор куһаҕан быһыылара атыттарга куһаҕан сабыдыалы үөскэтэллэр. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санааларыгар оҕустараннар куһаҕан сабыдыалга киирэн биэрэллэрин сахалар таҥараларын үөрэҕэ "Айыыны оҥорума" диэн этэн хааччахтыы сатыыр.   

Араас дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар оҕо, киһи майгына кытаанах, чиҥ, ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэрэрэ, «Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс» диэн өс хоһоонун тутуһара ирдэнэр.

Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларга дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа иҥэн сылдьарыттан тыл олус күүһүрэр, иччилэнэр. Саха тылын харыстааһын диэн тыл дорҕооннорун уларыппат буолуу ааттанар. Саҥа, "аньыы" диэн саха тылыгар суох тылы киллэрэ сатааһын сахалыы өйү-санааны алдьатыы буолар. 

## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.
Макошино

**Макошино** () диэн Украина Чернигов уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 1 850 (2024).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Бааттаах (2015 киинэ)

**Бааттаах** () диэн 2015 сыллаах Америка киинэтэ. 

Режиссер Алехандро Дь. Инньариту. Суруйааччылар Алехандро Дь. Инньариту уонна Марк Л. Смитһ. Майкл Панки кэпсээнинэн *The Revenant: A Novel of Revenge* суруллубут. 

Киинэ 1823 сыллаахха Монтана уонна Соҕуруу Дакота штаттарга, Хью Глэс диэн саҥа сири олохтооччу уонна түүлээҕи атыылыыр киһини кытта дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэннэн уһуллубут. Сүрүн оруолу толорооччулар Леонардо ДиКаприо уонна Том Харди.
Кычкин Иннокентий Гаврилович

**Кычкин Иннокентий Гаврилович** (1893–1952) — учуутал. Ленин орденын кавалера. САССР үтүөлээх учутала.
Конотоп

**Конотоп** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 68 000 (2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Историческая информация о городе Конотоп
Сыыһа

**Сыыһа** диэн киһи оҥорор быһыытыттан үөскээн тахсар куһаҕан быһыы ааттанар.

Сыы диэн түргэнник ааһар тыастан үөскээбит сыыһа диэн тылбыт киһи үгүстүк тиэтэйииттэн, ыксааһынтан, урутаан түһэ сатааһыныттан, киһиргиириттэн сыыһа-халты туттунарын биллэрэр. 

Сыыһа диэн тыл киһи оҥорор быһыыта хайдаҕын, үчүгэй буолбатаҕын биллэрэр. Үксүгэр куһаҕан буолан тахсар. Туох эмэ табыллыбата, кыайан сатаммата даҕаны сыыһаны оҥорууга кубулуйа охсор. Үчүгэйи оҥоро сатааһын табыллыбатаҕына сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа кубулуйарыттан куһаҕан быһыылар элбииллэр. Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар быһыылар бары кэриэтэ сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр.

Эдэр оҕолор “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн сылтаан туох эмэ саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара үксээн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээтэ. (1,28).

Саха дьоно көрсүө, сэмэй киһини сөбүлүүллэр. Киһи тугу эмэни оҥороругар эрдэттэн үчүгэйдик ырытан, өр толкуйдаан, туох содул үөскүүрүн быһааран баран оҥордоҕуна сыыһа буолара аҕыйыыр. Тиэтэйбэт, ыксаабат, урут түһэ сатаабат, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. (2,94). Ол иһин сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн иитэллэр, үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй киһи буолуу диэн саха дьонун олоххо ситиһэр баҕа санаалара буолар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.

2. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.

## Өссө маны көр
* Абырах (аат)
Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара

**Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара** () 

Холобурдар: толурҕаа, лиһиргээ

## Эбии көр
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
Атаахтатар-аччатар форма

**Атаахтатар-аччатар форма** ()

Холобурдар: 

## Эбии көр
*Атаахтатан этэр тыл
*Аччатан этэр тыл
*Ахсарбакка этэр тыл
Атаахтатан этэр тыл

**Атаахтатан этэр тыл** () 

Холобур:

## Эбии маны көр
Атаахтатар-аччатар форма
Арыттаахтык хатыланан көстүү формата

**Арыттаахтык хатыланан көстүү формата** ()

Холобурдар: ирим-дьирим гын, күөгэдьий, мадьардаа

## Эбии көр
* Арыттаахтык хатыланар тыас туохтуурдара‎
* Биир тэҥник хатыланан көстүү формата
*
Аччатан этэр тыл

**Аччатан этэр тыл** ()

Холобурдар: 

## Эбии көр
Атаахтатар-аччатар форма
Атаахтатан этэр тыл
Бытааран көстүү формата

**Бытааран көстүү формата** () — туохтуур көрүҥэ

Холобур, *сайбаарый*, *килээрий*

## Эбии маны көр
Бүтэһиктээх көрүҥ формата
Биир тэҥник хатыланан көстүү формата

**Биир тэҥник хатыланан көстүү формата** ()

Холобурдар: 
малаҥнаа, бырдаҥалаа, куйбаҥхалаа

## Эбии көр
*Арыттаахтык хатыланан көстүү формата
Бэйэни солбуйар аат

**Бэйэни солбуйар аат** () — солбуйар аат көрүҥэ

Холобур,

## Эбии маны көр
* Бэйэни туһаайыы
* Быһаарыылаах солбуйар аат
* Быһаарыыта суох солбуйар аат
Туһаайыы (тыл үөрэҕэ)

**Туһаайыы** () — тыл үөрэҕэр

Холобур,

## Эбии маны көр
* Бэйэни туһаайыы
* Атынтан туһаайыы
Сыһыат дьөһүөл

**Сыһыат дьөһүөл** () — дьөһүөл көрүҥэ.

## Эбии маны көр
* Сыһыат сыһыан тыл
* Сыһыат сыһыан холбоһук
* Сыһыат холбоһук
* Сыһыат туохтуур
Дьөһүөл

**Дьөһүөл** () — саҥа ирээтэ. Түһүк суолтатыгар хосуһан тыллары, этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө суолталаах саҥа чааһа.

## Эбии маны көр
* Сыһыат дьөһүөл
* Туохтуур дьөһүөл
Туохтуур дьөһүөл

**Туохтуур дьөһүөл** () — саҥа ирээтэ, дьөһүөл көрүҥэ.

## Эбии маны көр
* Сыһыат дьөһүөл
* Туохтуур сыһыан тыл
* Туохтуур эбиискэ
* Тутах туохтуур
Шостка

**Шостка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана ≈74 000 (22.10.2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сыһыат туохтуур

**Сыһыат туохтуур** () — саҥа ирээтэ, сүрүн дьайыыны быһаарар хаттыгас дьайыы. *Тугу гынаары? Хайаары?* диэн ыйытыыга хоруйдуур.
    Сүрүн хайааһыҥҥа хосуһар, ойоҕос хайааһыны көрдөрөр туохтуур туттуллук халыыба сыһыат туохтуур дэнэр. 
Атын түүр тылларыгар сыһыат туохтуур букатын уларыйбат халыыбынан ааҕыллар буоллаҕына, саха тылыгар сыһыат туохтуур балачча уларыйар курдук өйдөнөр. Сорохторго кэпсиирэ сыһыарыытын холбонон, сирэй халыыптарынан уларыйаллар.
    Сыһыат туохтуур, тус туохтуур курдук, оҥоһуллар хайааһыны саҥарар түгэҥҥэ тэҥнээн (кини иннинэ, кэмигэр эбэтэр кэнниттэн) буоларын көрдөрбөт. Кини  сүрүн туохтуур кэмин иннигэр,кэмигэр эбэтэр кэннигэр буолар хосуһар хайааһын оҥоһуллар кэмин (тааксыһы) көрдөрөр.
    Саха тылыгар маннык сыһыат туохтуурдар бааллар: 1)-ан,2)-а,-ы,3)-ымына, 4)-баакка, 5)-аары, 6)-ымаары, 7)-аат,8)-бытынан уонна 9)-бычча.
    СЫҺЫАТ ТУОХТУУР АРААСТАРА 
    Урут(-АН) СЫҺЫАТ ТУОХТУУР\
    Урут сыһыат туохтуур туохтуур олоҕор -ан сыһыарыы сыстыытынан үөскүүр .
-ан сыһыат туохтуур сороҕор сирэй сыһыарыытын ылынар.Бу көстүүнү Е.И.Убрятова эбэҥки тылын сабыдыалынан үөскээбит диэн сабаҕалаабыт
 ситэрэн биэрин не успела простите

## Холобур
Кэлээри, суруйаары
Кэпсиирэ

**Кэпсиирэ** — туһаан туһунан туох этиллэрин көрдөрөр этии тутаах чилиэнэ.
Этии ойоҕос чилиэнэ

**Этии ойоҕос чилиэнэ** — этиигэ сүрүн санааны ситэрэн-толорон, чопчулаан биэрэр тыллар, туһаантан уонна кэпсиирэттэн ураты тыллар.

Үс бөлөххө хайдаллар: быһаарыы, толоруу, сиһилии.

### Быһаарыы
*Быһаарыы* — быһаарар, сырдатар суолталаах ойоҕос чилиэн. Иккис ааты биэрэн сырдатар быһаарыы даҕаамыр дэнэр.

Ханнык? Хайдах? диэн ыйытыыларга эппиэттиир

### Толоруу
Толоруу — хайааһыҥҥа кыттыктаах тэрили көрдөрөр ойоҕос чилиэн.

### Сиһилии
Сиһилии — хайааһын сүрүн бэлиэтин көрдөрөр ойоҕос чилиэн.

## киэһээҥҥи
Этии тутаах чилиэнэ
Туһаан

**Туһаан** — ким, туох туһунан этиллэрин бэлиэтиир этии тутаах чилиэнэ.

## Эбии маны көр
*Кэпсиирэ
*Этии ойоҕос чилиэнэ
Этии (тыл үөрэҕэ)

**Этии** — ситэри санааны бэлиэтиир саҥа кылгас кэрчигэ.

## Этии көрүҥнэрэ

### Тэнийбитинэн
* Судургу этии
* Холбуу этии — судургу этиилэр ис хоһоонунан ыпсыһан үөскэппит кэрчиктэрэ.

### Соругунан
* Сэһэн этии — туох эрэ туһунан биллэрэр, кэпсиир этии
* Ыйытыы этии — тугу эмэ билээри, бигэргэтээри ыйытар саҥа кэрчигэ
* Соруйар этии — соруйууну, буойууну, көрдөһүүнү бэлиэтиир саҥа кэрчигэ
* Күүһүрдэр этии — күүстээх иэйээни бэлиэтиир саҥа кэрчигэ.
Украин Национальнай Сойуустара

**Украин Национальнай Сойуустара** (укр. *Український Національний Союз*) —  диэн Украинаҕа политика партията. От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев партия салайааччыта буолбута.
## Быһаарыылар
Linux Mint

**Linux Mint** (*Линукс Минт*, *Линукс Мята*, сахалыы жаргона *Минньигэс Линукс*), операционнай система, ПК уонна ноутбук, сорох планшеттар уонна телефоннар тутталлар. Кэнники араас Виндоустарга альтернатива буолар.
Нуул

**Нуул** эбэтэр **0** ( → ) — математикаҕа суох бэлиэтэ, эбэтэр атын чыыһыла сорҕото.

## Устуоруйата
Былыргы дьон нуулу билбэттэрэ. Холобур, сайдыылаах былыргы гириэктэр да, былыргы риимлэннэр да нуулу суокка туттубаттара, бэлиэтиир сыыппаралара суоҕа. Сабаҕалааһынн быһыытынан, былыргы Вавилон олохтоохторо нуулга майгынныыр, кини билиҥҥи сорох функциятын толорор бэлиэни биһиги ээрабыт иннинэ 700 сыл ынараа өттүгэр туттар буолбуттар. Маны билэн Клавдий Птолемей диэн астроном нуулу эмиэ чыыһыланы чыыһылаттан араарар бэлиэ курдук туттубута, холобур, 45 чыыһыланы 405 чыыһылаттан араарарга. Билиҥҥи Миэксикэ оннугар баар буола сылдьыбыт Маайа цивилизацията туһанара биллэр. Аан бастаан нуулу чыыһыла быһыытынан 628 сыллаахха Ииндийэ математига Брахмагупта киллэрбитинэн ааҕыллар. Арҕаа дойдуларга нуулу алта үйэ ааспытын кэннэ Хотугу Африкаҕа үөскээбит Леонардо Пизанскай — Фибоначчи «аҕалбыта»: 1202 сыллаахха «Liber Abaci» диэн кинигэтигэр нуулу ойуулаабыта.

## Быһаарыылар
Билим күнэ (Арассыыйа)

thumb|Олунньу 8 күнэ — Арассыыйа билимин күнэ
**Билим күнэ** — **[[Олунньу 8 күнэ]]**. Арассыыйа бэрэсидьиэнин Б. Н. Ельцин ыйааҕынан 1999 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтоммут.

Идэлээхтэр күннэрин быһыытынан аан бастаан Арассыыйа билимин акадьыамыйатын 275 сылын бэлиэтээһинтэн бэлиэтэнэр буолбут. 

## Устуоруйата
Урут ССРС саҕана Билим күнэ муус устар 3-с баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ. Бу күн талыллыбыт төрүөтүнэн В. И. Ленин «Набросок плана научно-технических работ» диэн үлэни муус устарга суруйбута буолбута. Бу үлэ саҥа судаарыстыба билими билиниитин кэрэһэлээбитэ. 

Аныгы Арассыыйаҕа бэлиэ күн 1724 сыллаахха Билим акадьыамыйатын төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн Бүөтүр I ыйыытынан Арассыыйа Сенаата Ыйаах таһаарбыт эбит. 

## Быһаарыылар
Середина-Буда

**Середина-Буда** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 7 231 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Каратаев Николай Нифонтович

**Николай Нифонтович Каратаев** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин хас да ыҥырыытын дьокутаата.

1932 с. тохсунньу 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Каратаев Нифонт Иванович 1943 сыллаахха фроҥҥа ыҥырыллыбыта. Ийэтэ Ирина Ефимовна үс оҕотун кытта хаалбыта. Нифонт Иванович 900-с стрелковай полка 242-с дивизиятыгар сэриилэспитэ.1944 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүгэр Польшаҕа кыргыһыы хонуутугар охтубут.  1949 с. Бүлүү педагогическай училищетыгар киирбитэ, ону Советскай Армияҕа сулууспалаан кэлэн баран 1957 с. бүтэрбитэ. Хампа орто оскуолатыгар учууталлыыр кэмигэр салайар үлэҕэ — Бүлүү оройуонун физкультураҕа уонна спорка комитетын председателинэн өрө таһаарыллыбыта. Онно тэрийэр дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ. 1960 с. Свердловскайдааҕы юридическай институкка киирбитэ, ол институтун 1964 с. туйгуннук бүтэрбитэ. 1964—1968 сс. Дьокуускай куорат следователинан, Бүлүү уонна Хаҥалас улуустарыгар прокурорунан үлэлээбитэ. 1968—1971 сс. ССКП Саха сиринээҕи обкомун административнай уонна финансовай органнарга отделын инструктора. 15 сыл устата — 1972 сылтан 1987 сылга диэри — Николай Нифонтович Саха Республикатын прокурорунан үлэлээбитэ. 1987 сыл алтынньы ыйтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри кини - республика суутун үрдүкү инстанциятын -  Саха Республикатын Үрдүкү суутун бэрэстээтэлэ.

ССКП Саха сиринээҕи обкомун чилиэнинэн, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан хас да ыҥырыы тухары талыллыбыта. Үлэҕэ үтүөтүн, общественнай үлэтин иhин кини «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээлинэн, РСФСР уонна САССР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта, киниэхэ «Саха Республикатын үтүөлээх юриhа», «Российскай Федерация үтүөлээх юриhа» бочуоттаах ааттар иҥэриллибиттэрэ.

Н.Н. Каратаев республикаҕа прокурорскай надзору олоххо киллэриигэ уонна суут кырдьыгы көрүүтүн тутуһууга саамай үрдүк дуоһунастарга олорон, кини мэлдьи принципиальнай буолара, сокуону киэҥник билэрин көрдөрөрө, профессиональнай иэһин халбаҥнаабакка тутуһара.

1998 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр ыараханнык ыалдьан күн сириттэн барбыта.

Н. Н. Каратаев аатын 1999 сылтан Бүлүү улууһун Тааһаҕар орто оскуолата сүгэр.

Туһаныллыбыт матырыйааллар:

1. Николай Нифонтович Каратаев/[хомуйан оҥордо В. И. Каратаева; эппиэттиир ред. Н. А. Крылов]. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 304 с. — (Саха сирин государственнай деятеллэрэ)
Жараев Иван Спиридонович

**Жараев Иван Спиридонович** (1935, Ньурба оройуона) — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа, РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
 
Жараев Иван Спиридонович Хорула нэһилиэгин Хапчаан диэн сиригэр 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр төрөөбүт.

## Быһаарыылар
Кривошеев Виталий Сергеевич

**Кривошеев Виталий Сергеевич** (Тохсунньу 19 1987, Харьков) диэн Украин уонна политига.  От ыйа 15 2012, Виталий Кривошеев уонна Украин Национальнай Сойуустара партия баhылыга.  

## Быһаарыылар
Голтвянский Олег Николаевич

** Голтвянский Олег Николаевич **(, балаҕан ыйа 8 1980, Харьков, Украина) диэн Украин уонна политига.
## Быһаарыылар
Дьэбдьэриэс

thumb|250px|Дьэбдьэриэс оҥорбут үүтэ
[thumb|250px|[шуруповёртунан киллэрии]]
1) - саморез (нуччалыы) арааһа, кудрявай тоһоҕо
Отох киһи

**Отох киһи** диэн этэ-сиинэ улааппытын кэннэ өйө-санаата кэмигэр сайдыбакка хаалбыт киһи ааттанар.

Киһи бэйэтэ; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэрин төрөппүттэр билэн оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин улаатыытыттан хаалан хаалбакка сайдан, билиитэ кэҥээн иһэрин ситиһэллэрэ эрэйиллэр.

Оҕо өйө-санаата сайдыбатаҕына, эбиллэн испэккэ сайдыыттан улаханнык хаалан хааллаҕына даҕаны этэ-сиинэ улаатан улахан киһи курдук көрүҥнээх буолан тахсарын сахалар быһааран “Киһи курдук көрүҥнээх”, эбэтэр оҥорор быһыыта киһиттэн таһынан бардаҕына “Киһи буолбатах” диэн этэллэр.

Төрөппүттэр оҕо өйө-санаата сайдыытын этэ-сиинэ улаатыытыттан хаалларан кэбиспиттэрин “Отох киһи” диэн этии баара биллэрэр.

“Отох киһи” диэн оҕо өйө-санаата сайдыыта, билиитэ-көрүүтэ этин-сиинин улаатыытыттан биллэр соҕустук хаалан хаалбыт буоллаҕына этэллэр. Улааппыт оҕону "Кыра оҕо курдук" диэтэхтэринэ өйө-санаата хаалан иһэрэ бэлиэтэнэр.

Бу хаалан хаалыы көнөр кыахтаах буоллаҕына “Отох киһи отутугар өйдөнүөҕэ” диэн этиини туһаналлар. Бу этии кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайдыыта хойутаан хаалбытын улаатан баран бэйэтэ дьарыктанан ситиһиннэрэр кыахтааҕын биллэрэр.

Сахалар өй-санаа сайдыытын ити уратыларын билэллэриттэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн өйүн-санаатын сайыннарыыны, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорорун модьуйан ситиһэллэр. Киһи оҥороруттан атыннык оҥоруу, айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн оҕолорун харыстаан "Айыы диэмэ", “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр, куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэтэллэр.

Оҕо улаатан этэ-сиинэ ситиитигэр улахан киһи оҥорор бары быһыыларын таба оҥорорун ситиһиитэ киһи буолуу диэн ааттанар. (1,56).

Отох киһи буолбат туһугар оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, туһалаах үгэстэргэ үөрэнэрин, киһи буолууну кэмигэр, хойутаабакка эрэ ситиһэрин төрөппүттэр хааччыйаллар. (2,50). 

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. - Дьокуускай: Издательский дом "Якутия", 2005. - 80 с.

2. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Өй-санаа уратылара. - Дьокуускай: РГ "MEDIA+", 2020. - 116 с.
Сүлбэ

**Сүлбэ** () — өрүс, үрэх онно, халаан кэмигэр уу кэллэҕинэ толорор сирэ, кытылыттан уҥуоргу кытылыгар диэри тайаан сытар сирэ. Пекарскай тылдьытыгар маннык холобурдар бэриллибиттэр: Үрэх уута хара сүлэбитнэн ылбыт, уу үрэҕи сүлбэтинэн кэлбит.
Дэн Сяопин

**Дэн Сяопин** (кит. трад. 鄧小平,&#x20;упр. 邓小平, пиньинь: *Dèng Xiăopíng*; **Дэн Сяньшэн **төрөөбүт(кит. трад. 鄧先聖,&#x20;упр. 邓先圣, пиньинь: *Dèng Xiansheng*); 22 августа 1904, округ Гуанъань пров. Сычуань — 19 февраля 1997, Пекин) — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, Кытай Хомуньуус Баартыйатын диэйэтэлэ. Дэн хаһан даҕаны дойдуну салайар дуоһунаска олорботоҕо, ол эрээри 1970 сылтан 1990 сылга дылы Кытай дьиҥнээх салайааччыта этэ.
left|thumb|264x264px|Дэн Сяопин Францияҕа үөрэнэ сылдьар кэмэ
Куско

thumb|Компаниа таҥара дьиэтэ
**Ку́ско** (, кечуа Qusqu, Qosqo) —  Перу соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар куорат,  Куско регионун административнай киинэ уонна итинник аатта провинция. Олорор дьонун ахсаана — 319,4 тыс. киһи (2002).
Уайна-Пикчу (хайа)

thumb|Уайна-Пикчу хайа уонна Мачу-Пикчу руина боруҥуй быыһыгар көстүүтэ
**Уайна-Пикчу** (кечуа *Wayna Pikchu — «Эдэркээн хайа»*) — Перуга баар хайа, кинини Урумамба өрүс эргийэр. Мачу-Пикчу үрдүнэн 360 миэтирэ дабайар ( муора үрдүнэн 2721 миэтирэ).
Гюго Виктор

**Викто́р Мари́ Гюго́** ( ; 1802 олунньу 26 күнэ, Безансон —  1885 ыам ыйын 22 күнэ, Париж) — Франция суруйааччыта (поэт, прозаик уонна драматург), француз романтизмын сүрүннээччитэ уонна теоретига.  Француз академиятын (1841) чилиэнэ.
  
left|thumb|220x220px|Виктор Гюго эдэр сылдьан

## Произведения Гюго в других видах искусства

## Экранизации

## Музыкальный театр

## Быһаарыылар
Бунге Александр Андреевич

**Алекса́ндр Андре́евич Бу́нге** (1803—1890) — немец-нуучча ботанига,  Император Санкт-Петербургдааҕы Академия наукатын дьиҥнээх чилиэнэ,  Дерптскай университетын профессора.
Дюранс өрүс

**Дюра́нс** (, ) — Франция куорат со5уруулуу-илинигэр сытар өрүс. Дюранс Үрдүкү Альпалартан Италия куорат чугастааҕы Шенайе хайа аттыттан саҕаланар уонна соҕуруу сытар Авиньоҥҥа баар Ронаҕа түһэр. Үрдүкү Альпалартан уонна Воклюзтан ураты, Дюранс Альпа Үрдүкү Провансатын департаменыгар түһэр. Дюранс үрдүгэр турар сүрүн куораттар— Бриансон, Амбрён, Систерон, Маноск, Кавайон. Биллэр салаалар— Юбей, Блеон, Вердон, Калавон, Жаброн уонна Гиль.
Нансен Фритьоф

мини|Нансен 1900 сыл эргин
**Фри́тьоф Ве́дель-Я́рлсберг На́нсен** (норв. Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen;  1861 алтынньы 10 күнэ  —  1930 ыам ыйын 13 күнэ) — Норвегия  полюстааҕы  чинчийээччитэ, учуонай — зоология доктора, физическай океанография диэн саҥа билими төрүттээччи, политическай уонна общественнай диэйэтэл, гуманист, филантроп,  1922 сылга аан дойду Нобелевскай премиятын лауреата, элбэх дойду наҕараадатын ылбыт, ол иһигэр Арассыыйа гиэнин эмиэ.  Нансен аатынан географическай  уонна астрономическай эттиктэр  ааттаммыттар, ол иһигэр  Ый Хотугу полюһугар баар кратер.link=Нансен,_Фритьоф#Аатын үйэтитии|alt=|baseline|10x10px 

Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта.

## Төрдө-ууһа
left|thumb|Ханс Нансен — төрүттээччи

## Аатын үйэтитии
Кёрлиҥ

right|thumb|282x282px|Кёрлиҥҥа күрэх
**Кёрлинг** (, от гэльск. curr) — муустаах болуоссакка хамаандаттан турар оонньуу. Икки хамаанда кыттыылаахтара биирдиилээн гранит таастан оҥоһуллубут анал тэрили мууска ойууламмыт сыалга дылы ыытыһаллар. Хас биирдии хамаанда түөртүү оонньооччулаах.
Рузвельт, Франклин Делано

**Фра́нклин Делано́ Ру́звельт** (, МФА ; АХШ-га маннык инициалынан биллэр — **ФДР** ():  1882 тохсунньу 30 күнүгэр , Хайд-Парк, штат Нью-Йорк — 1945 муус устар 12 күнүгэр, Уорм-Спрингс, Джорджия) —  АХШ 32-ис бэрисидьиэнэ, XX үйэ бастакы аҥарын аан дойду түбэлтэтин сүрүн дьонноруттан биирдэстэрэ,  Дойду экономическай кризиһин уонна   иккис аан дойду<nowiki/> сэриитин саҕана АХШ-ын салайбыт. Икки сылтан ордук талыллыбыт соҕотох Америка бэрисидьиэнинэ буолар .
left|thumb|250x250px| Американскай  дайм сирэйигэр Рузвельт мэтириэтэ

## Примечания
Кыһыҥҥы Олимпиада

thumb|450x450px|Кыһыҥҥы Олимпиада буолар дойдулара
**Кыһыҥҥы олимпиада** — Норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэт салайар 4 сыл иһигэр биирдэ ыытыллар кыһыҥҥы оонньуу көрүҥнэригэр норуоттар икки ардыларынааҕы бөдөҥ оонньуу. Кыһыҥҥы Олимпиада оонньуулара 1924 сылтан сайыҥҥы Оонньууларга эбии курдук ыытыллыбыттара. Сорох кыһыҥҥы спорт көрүҥнэрэ сайыҥҥы Олимпийскай оонньууларга өссө эрдэ 1908 уонна 1920 сылларга киирбиттэрэ. 1924 сылтан 1992 сылга диэри кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы кэмҥэ ыытыллар күннэригэр курдук ыытыллыбыта. 1994 сылтан кыһыҥҥы Олимпиада сайыҥҥы Олимпиадаттан ураты 2 сылынан эрдэлиир.
Ворожба

**Ворожба** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 1 800 (2025).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Шарлотта Рэмплинг

**Шарлотта Рэмплинг** Улуу Британия фотомодель уонна артыыс, биир супер-баай чүөчэ төрөөбүт күнэ 1946 от Олунньу 5 күнэ Стэрмер, Эссекс күоракка.
## Быһаарыылар
Гаврильев Иван Иванович

мини|Уйбаан Хабырыылайап Хаандыгаҕа сылдьан. 2014, муус устар
**Гаврильев Иван Иванович** — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы үтүөлээх суруналыыһа, биллиилээх публицист уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, «Кыым» хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ (2008 сылтан).

1966 сыллаахха олунньу 21 күнүгэр Бүлүү улууһун Баппаҕаайытыгар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Монголияҕа сулууспалаабыта. Ол кэннэ Дьокуускайга СГУ-га саха салаатыгар үөрэммитэ. Онтон ыал буолан баран Ленскэй улууһун Бэтинчэтигэр баран учууталлаабыта. Аҕыйах сылынан куоракка көһөн кэлэн «Ил Түмэн» хаһыакка, СӨ Култуура министиэристибэтигэр сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэлээбитэ. Онтон «Саха Сирэ» хаһыакка көспүтэ. Ити кэннэ «Ситим» медиа бөлөх, «Кыым» хаһыат хаттаан тэриллибитигэр икки сыл буолан баран 2004 сыллаахха онно көспүтэ.

## Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх суруналыыһа диэн аат 2018 сыллаахха от ыйыгар иҥэриллибитэ (өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан ылбыта). 

Күлүмнүүр аатынан Суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин туттарар туһунан Ил Дархан ыйааҕа 2024 сыл от ыйын 27 күнүгэр баттаммыта.

## Быһаарыылар
Wii U

**Wii U** (*Вии У*, *Вай Ю*), оонньуу приставката, 2011 сыллаахха күн сирин көрбүтэ, Nintendo хампаанньа оҥоһуга буолар. Билиҥҥи туругунан (20.02.2016) Аан Дойдуга (Саха Сиригэр эмиэ) Xbox One, Xbox 360, PS4 конкурена буолар. Урукку версията — Wii диэн.
Wii

**Wii** (*Вии*, эбэтэр *Ваай*), Nintendo тэрилтэтин биир бастыҥ оонньуу приставката буолар. Кинини салҕыыр — Wii U буолар.
Халаабыс

**Халаабыс** — хаттык таҥас, эр киһи таһаҕын хаата, үксүгэр кыһын ыраах айаҥҥа кэтэллэрэ. Икки быалаах буолар, бииллэригэр баайаллар.
Людингхаузен

**Людингхаузен** () —  Хотугу Рейн-Вестфалия сир Германия куората.

Мюнстер дьаһалтатын уокуругар киирэр. Косфельд оройуоҥҥа киирэр. Олохтоохторун ахсаана 24 195 киһи (2010). Иэнэ 140,31 км². Олохтоох салайыныы куода — *05 5 58 024*.

Куорат икки оройоуҥҥа арахсар.

Кэрэхсиир сирдэриттэн ууга турар 3 заамактаах: Вишеринг, Вольфсберг уонна Людингхаузен.

## Галерея

File:Pfarrkirche Lüdinghausen.jpg|Людингхаузен Евангелистарын сыаркаба
File:Kirchensaeule Luedinghausen01.jpg|Людингхаузен
File:Burg Vischering bei Lüdinghausen, 3.jpg|Вишеринг заамак


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай ситим-сирэ
УКРОП

**УКРОП** (укр. *Українське об'єднання патріотів - УКРОП*) диэн Украинаҕа политика партията. Бэс ыйа 15 2015, Генадий Корбан партия салайааччыта буолбута.

## Быһаарыылар
Freeform

**Freeform** (2016 сыл тохсунньутугар диэри — **ABC Family**) — американскай кабельнай уонна спутниковай телеканал, АХШ биир улахан уонна сүрүн медиа тэрилтэтэ. Тэрилтэ Disney-ABC Television Group диэн The Walt Disney Company бас билэр медиа бөлөҕөр киирэр. Freeform аудиторита 13 — 34 саастаах дьон. Дьиэ кэргэҥҥэ анаан уһуллубут бырагыраамалары, сериаллары, бэйэтэ устубут киинэлэрин көрдөрөр, ону таһынан атын тэлэбиисэр ханаалларын кытта бииргэ устар бырйыактардаах. Дойду олохтоохторун 81 бырыһыаннара көрүөхтэрин сөп.

## Быһаарыылар
Надаар (фотограф)

**Надаар** (; дьиҥнээх аата — **Гаспар Феликс Турнашон**, ; 1820 сыл муус устар 6 күнэ — 1910 сыл кулун тутар 21 күнэ) — аатырбыт француз фотограба, карикатурииһа, романииһа уонна воздухоплавателэ. 

## Галерея

File:Charles Baudelaire.jpg|Шарль Бодлер
File:Nadar 1.jpg|Сара Бернар
File:Georges Boulanger Nadar.jpg|Жорж Буланже
File:Georges Clemenceau Nadar.jpg|Жорж Клемансо
File:Camille_Corot-Nadar_corrected.jpg|Камиль Коро
File:Gustave Courbet.jpg|Гюстав Курбе
File:Charles francois daubigny.jpg|Шарль-Франсуа Добиньи
File:Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|Эжен Делакруа
File:Jules Favre 1865 Nadar.jpg|Жюль Фавр
File:Léon Gambetta 1870 Nadar.jpg|Леон Мишель Гамбетта
File:Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|Гюстав Доре
File:Alexandre Dumas Nadar.jpg|Александр Дюма (отец)
File:Ilja Iljitsch Metschnikow Nadar.jpg|Илья Мечников
File:Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|Жан-Франсуа Милле
File:Kropotkin Nadar.jpg|Пётр Кропоткин
File:Franz Liszt photo.jpg|Ференц Лист
File:Félix Nadar 1820-1910 portraits Gérard de Nerval.jpg|Жерар де Нерваль
File:Nasir ad-Din Nadar.jpg|Насер ад-Дин Шах Каджар
File:Henri Rochefort Nadar.jpg|Рошфор, Анри
File:George Sand by Nadar, 1864.jpg|Жорж Санд (1864)
File:Ernest Henry Shackleton Nadar.jpg|Эрнест Шеклтон
File:Adolphe Thiers Nadar.jpg|Луи Адольф Тьер
File:Jules Verne.jpg|Жюль Верн
File:Galliffet, Gaston de.jpg|Гастон Галифе
File:Théophil Gautier 1856 Nadar.jpg|Теофиль Готье
File:Jules Ferry Nadar.jpg|Жюль Ферри
File:Gustave Eiffel 1888 Nadar2.jpg|Гюстав Эйфель
File:Giuseppe Garibaldi 1870 Nadar.jpg|Джузеппе Гарибальди
File:Alexander III. Czar Of Russia Nadar.jpg|Александр III
File:Hector Berlioz (1857).gif|Гектор Берлиоз
File:Victorcousin.JPG|Виктор Кузен
File:Honore Daumier-Nadar.jpg|Оноре Домье
File:Jean Henri Fabre Nadar.jpg|Жан Анри Фабр
File:Nadar atelier 001.jpg|Наполеон III
File:Jean Richepin.jpg|Жан Ришпен
File:Émile Zola Nadar.jpg|Эмиль Золя
File:Auguste Rodin 1893 Nadar.jpg|Огюст Роден
File:Claude Monet 1899 Nadar.jpg|Клод Моне
File:LeBris1868.jpg|Ле Бри и планёр Альбатрос II


## Сигэлэр
* История фото: Надар — Тициан фотографии  (рус.)
* Парижский светописец (рус.)
Алын Австрия

**Алын Австрия** () — Австрия хотугулуу-илин сирэ. Олохтоохторун ахсаана 1,546 мөл киһи (Австрия сирдэриттэн 2-с миэстэ ; 2001 с. дааннайынан). Сирин иэнэ 19 178 км² (1 миэстэ).

Алын Австрия киинэ Санкт-Пёльтен куорат, олохтоохторун ахсаана 50 тыһ. киһи. Санкт-Пёльтен Венаттан арҕаа 60 км сиргэ Трайзен өрүс үрдүгэр турар. 

## Дьаһалтанан тыырыллыы
right|thumb|250x250px|Алын Австрия дьаһалтанан тыырыллыыта

## Сигэлэр
* Официал ситим-сирэ (нем.)
Калласте

**Ка́лласте** (Kallaste), 1923 сыллаахха диэри **Красные горы** — Эстония уһук илин куората, Тартумаа уезка киирэр, Чудской күөл кытылыгар турар. Олохтоохторо балыгынан олороллор. Олохтоохторо үксэ нууччалар. Эстоннар 15% кэриҥэ.
left|thumb|Чудской күөл Калласте аттыгар

## Олохтоохтор ахсааннара

## Галерея

Kallaste2.jpg|Чудской күөл
Kallaste rannik.JPG|Кытыл
Kallaste liivakivipaljand 2010.JPG|Девон көстөр
Kallaste-Peipussee.JPG|Чудской күөл
Kallaste liivakivipaljand.JPG|Тахсыы
Kallaste-paljand.JPG|Чудской күөл кытыла
Kallaste.jpg|Калласте көстүүтэ
Kallaste main street.jpg|Калласте киин уулуссата
Church in Kallaste.jpg|Православнай сыаркап
Kallaste-House.JPG|Дьиэ
Kallaste Bus Port.jpg|Автостанция
Red army memorial.jpg|Сэбиэскэй буойуттарга мэҥэ
Orthodox graveyard kallaste.JPG|Православнай кылабыыһа


## Быһаарыы

## Сигэлэр
* Русскоязычный сайт о городе Калласте 
* Калласте. Немного истории
* Эстонская Республика, г. Калласте (Kallaste)
* Старообрядческая община Калласте