Омук мөлтөөһүнэ

Урукку кэмҥэ омук сайдыыны ситиһэр кэмэ биир сатабыллаах династия үйэтин кэмигэр тиийэ барара. Бу кэм аастаҕына салайар аймахтарга мөлтөөһүн кэлэрэ, ахсаана аҕыйыыра уонна биир тылы булуммат, тус-туспа барыы өйө-санаата үөскээн тарҕанара. 

Мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьар омук атын сайдыыны сити-һэн, күүһүрэн иһэр омук сэриилээн кыайан баһылааһыныгар киирэн хаалара былыргы кэмнэргэ элбэх этэ. Сайдыыны ситиһии бэлиэтинэн элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу уонна атыттары, мөлтөхтөрү сэриилээн олорор сирдэрин былдьаан ылыы буолара.

1632 сыллаахха сахалар кэлии казактарга кыаттарыылара уонна биир тылы булуммакка бас бэриниилэрэ мөлтөөһүн кэмигэр киирэн олорор эбиттэринэн, улуустарынан тус-туспа барар санаалара улаатан сылдьарынан толору дакаастанар. Бу кэмҥэ сайдыыны ситиһии таһымыгар тиийэн сылдьар буряттар казактарга күүскэ утарсыбыттара.

Улаханнык сэриилэспэккэ бэриммит сахалар казактартан сайдыы хамсааһынын түргэнник ылынан билигин саҥалыы үөскээһиннэрэ бүтэн сайдыы, күүһүрүү кэмигэр киирэн олороллор. Бэйэлэрин республикаларын сайыннарар кыахтара биллэрдик улаатан сылдьар.

Омук мөлтөөбөккө сайдыыны ситиһэн иһэригэр этин-сиинин ту-руга уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр буор кута ордук улахан оруолу ылаллар. Эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөбөтүн туһугар сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн аналлаах үгэһи үөскэтэн туһана сылдьаллар.

1237 сыллаахха монгол-татаар омуктарга хотторуу, бэринии кэнниттэн саҥа үөскээбит “росси” омуга билигин үйэтэ туолара чугаһаан мөлтөөһүн кэмигэр киирэн олорор. Бу мөлтөөһүн кэмигэр киирии биллэр бэлиэлэрин ааҕыталаан биэриэхпит:

- Декабристар бастаанньалара салайар былааска мөлтөөһүн кэмэ саҕаланан эрэрин, уларыйыылар киирэллэрэ кэлбитин биллэрэр.

- 1905 уонна 1917 сыллардааҕы өрө туруулар Россия дьонун олохторугар улахан уларыйыылар киириилэрин биллэрэллэр.

- Аан дойду икки сэриитигэр кыттыһыы кыахтаах эр дьону биллэрдик аҕыйатан дьадаҥы буор куттаахтар элбииллэрин үөскэппитэ.

- Сэбиэскэй былаас олохтонон дьахталлары көҥүллэринэн ыытан эр дьон мөлтөөһүннэрин өссө улаатыннаран баһылыыр омук ахсаана биллэрдик аҕыйыырыгар тириэрдибитэ.

- Оҕолору атаахтатыы уонна бэлэмҥэ үөрэтии омук дьоно үлэни кыайан үлэлээбэт буолууларын үөскэтэн симэлийиилэрин саҕалаата.

Үлэни кыайбат буолуу омугу симэлийиигэ тириэрдэрин сахалар үөрэхтэриттэн булан ылыы ордук табыллар. “Хоро салаҥ”, “Хоро таһар” диэн сирэр, куһаҕан ааттыыр этиилэр үөскээбиттэрин кэнниттэн хоро омуктар сахаларга уларыйбыттар. Хоро омуктар симэлийбиттэрэ, “Тыал буолбуттара” ыраатта, олоро сылдьыбыт сирдэригэр-дойдуларыгар иҥмит ааттара эрэ хаалан сылдьаллар.

Омук мөлтөөһүнэ эр дьоно мөлтөөн иһиилэриттэн саҕаланар. Эр дьон мөлтөөһүннэрэ маннык саҕаланан барар:

1. Дьахталлар көҥүллэринэн баран сайдыыта суох, дьадаҥы буор куттаах эр дьону кытта холбоһууларыттан күүстээх үлэни кыайбат уонна ыарыһах оҕолору төрөтөллөрө элбээтэҕинэ эр дьон мөлтүүллэрэ улаатарыттан омук барыта мөлтүүрэ кэлэр.

2. Уолаттары аһара атаахтатан, бэлэмҥэ үөрэтэн улаатыннарыы эттэрэ-сииннэрэ уонна өйдөрө-санаалара мөлтөөһүнүн үөскэтэрэ үлэни кыайан үлэлээбэттэри элбэтиигэ тириэрдэр.

Омук эр дьоно күүһү-кыаҕы быһаарсар күрэхтэһиилэргэ кыайан бастаабат буолуулара мөлтөөһүн кэмэ кэлбитин биллэрэр. Билигин Россия көҥүл тустууктара барылара кэриэтэ Кавказ омуктарын кыахтаах уолаттара буолбуттара ону дакаастыыр чахчынан буолар. Элбэх ахсааннаах нууччалар уолаттара быста мөлтөөннөр биир да күүстээх тустууктара суох буолбуттара ыраатан бастакы буолууну умуннулар. 

Атаах буолан хаалбыт уол оҕо этэ-сиинэ мөлтөх буоларын таһынан өйө-санаата мөлтүүрүн “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно биллэрэр. Атаах оҕо олоххо көрсүллэр кыра да ыараханы кыайан туораабат кыахтанан уонна аһара бара сылдьар майгыланан хаалара барыта-бары мөлтүүрүгэр тириэрдэр.

“Киһини санаата салайар” диэн сахалар этэллэр. Киһи этэ-сиинэ мөлтөөһүнэ санаата түһэ сылдьарыгар тириэрдэриттэн ханнык да кыайыыны, ситиһиини оҥоруу кыаллыбат кэмин үөскэтэр.

Билигин сайдыы кэмигэр киирэн олорор украинецтар санаалара күүстээҕиттэн, дьулуурдара улаханыттан сэрии сэбинэн улаханнык баһыйар Россияттан арахсыы суолун тутуһаллар. Сэрии хайа омук кыайарын, баһылыырын быһаарар оруола өссө да хаала, уларыйа илигэ быһаарыллан таҕыста. Омуктар арахсыылара кэллэҕинэ төрөөбүт сирдэрин былдьаһаллара үөскүүрэ төһө да өй-санаа сайыннар даҕаны, сэриитэ суох быһаарыллара кыаллыбат уонна сайдан иһэр омук, бу сэриигэ кыайыан сөбө биллэн тахсар.

Омук үйэтэ 900 сылга тиийэр. Бу үйэтин туолуутугар 300 сыллар усталарыгар мөлтөөһүн кэмэ сыыһа-баайа кэлэн иһэриттэн омук уларыйара, атынынан солбуллара тиийэн кэлэр. 

Мөлтөөһүн кэмэ кэлиитин омук өйүгэр-санаатыгар маннык уларыйыылар киириилэриттэн булан ылыахха сөп:

А. Тус-туспа барыы өйө-санаата сайдыыта.

Б. Туохха барытыгар биир тылы булуммат буолуу үөскээһинэ.

В. Омук этэ-сиинэ мөлтөөһүнүттэн ахсааннара аҕыйааһына.

Бэйэтин “үчүгэйин” билиммит, улаатымсыйыыга тиийэн хаалбыт омук атын омуктары кытта ыал буолан холбоспотуттан сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн үөрэхтэрин тутуһа сылдьыбата үөскээн тахсарыттан этэ-сиинэ мөлтөөн барыытыгар тиийэн хаалар. 

Омук аһара “үчүгэй” курдук сананыыта улааттаҕына бэйэтэ эрэ саҥарар тылын үөрэтиитэ өйө-санаата кыччаан, мастыйан барыытыгар тириэрдэрэ кэрэ буола сатыырын түргэнник үөскэтэн кэбиһэр. Кэрэ киһи үлэни үлэлээбэтиттэн, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарыттан омук үлэлиир кыаҕа кыччыыра мөлтөөһүнүгэр тириэрдэр.

Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук эстэрэ, симэлийэрэ тиийэн кэлэрин былыргы Библийэҕэ суруллубут Содом уонна Гоморра туһунан үһүйээн биллэрэр. Онно б.э. иннинэ 2100 сыллаахха имэҥириигэ, содурдааһыҥҥа ылларан хаалбыт дьон эстиилэрэ кэпсэнэр. (12,575). Бу быһаарыы дьахталлары көҥүллэринэн ыыттахха содурдааһын улаатан аһара баран хааларыттан омук эстэрэ, симэлийэрэ тиийэн кэлэрин чуолкай дакаастабыла буолар.

Арҕааҥҥы омуктарга элбэх сыгынньах дьахталлары уруһуйдаабыттара улахан быыстапкаларга көстөллөр. Дьон үөрэ, сэргии көрөллөр. Элбэх сыгынньах дьон бааллара өйдөрө-санаалара кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түспүттэрин илэ көрдөрөр уонна мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьалларын илэ биллэрэр бэлиэ буолар. 

Өй-санаа, итэҕэл үөрэҕин кытаанахтык тутуһар, дьахталлары көҥүллэринэн ыыппат мусульманнар сайдан, эр дьонноро күүһүрэн, кыаҕыран иһэллэрэ ахсааннара биллэрдик эбиллэригэр тириэрдэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕиттэн сайдан, тупсан тахсыбыт мусульманскай итэҕэл ыал буолуу үгэстэрин кытаанахтык тутуһан диктатураҕа кубулуппута туһалыы сылдьарынан дьахталлар көҥүллэринэн баралларын суох оҥорбута мөлтөөһүн кэлэрин тэйитэн биэрэр.

Омук бэйэтин аһара “үчүгэй” курдук сананыыта улаатара уонна олох уопутун табан туһаммата этэ-сиинэ мөлтөөһүнүн үөскэтэн үлэни кыайбата тарҕаныыта эстиитигэр, симэлийиитигэр тириэрдэр. (1,33).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.