open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биология

Биология олох арааһын үөрэтэр *(үөһээ хаҥас ойууттан саҕалаан чаһы хоту)* *[[E. coli]]*, tree fern, gazelle, Goliath beetle
thumb|150px|Кыыллар - ынахтар
thumb|150px|Үүнээйилэр - Triticum
thumb|150px|Тэллэйдэр - Morchella esculenta
thumb|150px|Бактериялар - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
thumb|150px|Архейдар - Halobacteria
thumb|150px|Вирустар - Gamma phage
**Биология** ( - βίος, bios, "олох"; -λογία, -logia) диэн олоҕу үөрэтии уонна тыыннаах организмнары уонна кинилэр бэйэ бэйэлэриниин уонна тула эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр айылҕа үөрэхтэрин салаалара. Тыынар тыыннаах тутулун, үлэтин, үүнүүтүн, төрүөтүн, эволюциятын уонна тарҕаныытын чинчийэр. Организмнары уонна функцияларын наардыыр уонна суруйар.

## Историята

## Аныгы биология олоҕо
Биология биэс холбуур принциптара:
* Саанык теорията
* Эволюция
* Ген
* Хомеостазис
* Энергия

## Cалаалара
### Структура
* Молекуляр биология
* Саанык биологията
* Генетика
* Сайдыы биологията

### Физиология
* Физиология
* Анатомия

### Эволюция
* Эволюция биологията
* Эволюция
* Эволюция синтезис теорията
* Айылҕа сүүмэрдээһинэ

### Таксономия
* Таксономия

### Экология
* Экология
Организм

**Организм** диэн тыынар тыыннаах. Бары организмнар күүрдүүгэ хардараллар, ууhууллар, үүнэллэр, сайдаллар уонна хомеостазистаахтар. Организм биир эбэтэр элбэх сааныктаах буолар.

Организмнар прокариоттарга уонна эукариоттарга арахсаллар.
Прокариот

[thumb|300px|[Бактерия сааныгын структурата, прокариот көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.]]
**Прокариоттар** диэн саанык иччитэ суох организмнар. Икки домеҥҥа арахсаллар: бактериялар уонна архейдар.
Бактериялар

**Бактериялар** - ядросу жок, цитоплазма мембрана менен бөлүнгөн микроорганизмдер.Көпчүлүк бактериялары тамактануусу гетеротрофтук (даяр азык заттар менен тамактануучу)организмдер. микробиология салаата бактериология Бактериялар - спораларды пайда кылышат жана шарты жок чөйрөдө да жашай алышат 

Бактериялар фото: 

## Происшествия и ранья эволюция
Аныгы бактериялар өбүгэлэрэ сиргэ олохторун бастакы форматынан буолбут биир кэмнээх микрооройуон этэ, 4 миллиард сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Микроскопическай сир олоҕо үс миллиард кэриҥэ сыл буолла. Бактериялар ааттара биллэр эрээри (холобур, строматолиттар), морфология олус биир көрүҥэ, туспа идентификациялыыр кыах суох. Ол эрээри, бактериялар филологияларын чөлүгэр түһэриигэ туттуохха сөп уонна кинилэр көмөлөрүнэн архей уонна эукариот арахсаллара бэлиэтэммит. Бактериялар уонна архей уопсай көрдөрүүлэрэ, арааһа, 3-2,5 млрд сыл анараа өттүгэр олорбут гипермофил этэ.

Бактериялар эукариот киириитигэр улахан оруолу оонньоотулар. Эукариотическай клетка бактериялар эндосимбионтарын эндосимбионтара буолбуттарыгар, арааһа, аныгы археологтарга чугас буолуо дии саныыбын. Атыннык эттэххэ, боротокуол- эукариот клетка миитохондрия уонна гидрогеносомалар төрүт- Уус клеткаларын ыйыстыбыт. Билиҥҥитэ ол органнар митохондриялар уонна гидрогеносордара биллибэт эрээри, сороҕор ити органнар улаханнык редуциацияламмыттар. Кэлин митохондриялаах эмукариоттартан сорохторо клеткалары, үүнээйилэри уонна уулаах сирдэри дьапталҕалаан ыйыстыбыт.

## Быһаарыылар
Архейдар

**Архейдар** диэн биир сааныктаах микроорганизмнар бөлөхтөрө. Прокариоттар.
Микроорганизм

[thumb|250px|right|''[Escherichia coli* [[бактерия]] кластера 10,000 төгүл улаатыннарыллыбыт.]]
*'Микроорганизм''' диэн олус кыра организм. Микроорганизмнары микробиология үөрэтэр. Аан бастаан микроорганизмнары микроскобунан көрбүтэ Antonie van Leeuwenhoek.
Эукариот

**Эукариот** диэн сааныктара иччилээх организмнар. Харамайдар, үүнээйилэр, тэллэйдэр уонна протистар.
Протистар

**Протистар** диэн араас эукариот микроорганизмнар. Биир да элбэх да сааныктаахтар. Харамайдартан, үүнээйилэртэн уонна тэллэйдэртэн атыттар.
Таҥха Хаан

**Таҥха Хаан** - итэҕэл быһыытынан, Таҥха дьылҕа таҥарата буолар. Кини сиргэ түһүүтүн былыр кыһыҥҥы күн туруутун кытта сибээстииллэрэ. Ити быһа барыллаан ахсынньы 22—23-с күнүгэр бэлиэтэнэр. Кини Билгэ Хаанныын бииргэ кэлэр уонна олунньу ый 18-с күнүгэр диэри сылдьар. Билгэ Хаан уонна Таҥха сэттис халлаан Үрдүк Айыылара буолаллар.

Таҥха Хаан киһи айылҕа ханнык эргииригэр түбэһэ төрөөбүтүнэн сыһыаран, кини дьылҕатын быһаарар. Онон Таҥха киһи таайар, сэрэйэр күүстэрин кытта сибээстээх. Айыы үөрэҕэ этэринэн, Таҥха киһи дьылҕатын билгэлиир ньымалары түмэр. Онуоха киһи күн, дьыл, үгэс эргииригэр түбэһэ төрөөһүнэ улахан суолталаах.

Дьылҕа, Таҥха, Билгэ айыылар киһи инники дьылҕатын, сайдыытын билэн-көрөн таҥхалыыллар, билгэлииллэр.
Билгэ, Таҥха, Дьылҕа билии араас таһымын көрдөрөллөр.

Билгэһит билгэлэргэ (тугу эрэ этэр көстүүлэргэ) болҕомто уурар, билгэлэри таба көрөр, кинилэргэ олоҕуран тойоннуур. Кини өтө этэр идэлээх, тыла оттомноох, учуонайы кытта чугас.

Таҥхаһыт (эмчит, поэт, суруйааччы буолуон сөп) бити билэр, туох буолуон сэрэйэр. Кини ити билиитин киһи итэҕэйэр гына чопчулаан эппэт, быһаччы этэр эбэтэр уоба-растаан кэпсиир.

Дьылҕаһыт (өтө көрөөччү, сэһэнньит, ойуун уо.д.а.) туох буолуоҕун көрөр дьоҕурдаах. Кини ол көрүүтүн көстүү курдук кэпсиэн сөп эбэтэр санаа хаамыытынан бигэргэтэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
Дьулурҕан, хаһыат

«ДЬУЛУРҔАН» - спорт хаһыата.   

## Устуоруйата
1999 с. оччотооҕу «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат (кыл. редактор Г. А. Бочкарева) спорка сыһыаннаах «Дьулурҕан» диэн балаһата аан бастаан бэчээттэммитэ. 

2000 с. редакция салалтатын көҕүлээһининэн хаһыат спорка, чөл олоххо уонна туризмҥа анаан түөрт балаһанан анал сыһыарыы таһаарар буолбута. 2002 с. «Республика бүттүүнэ — Вся республика» хаһыат тохтотуллан, «Саха сирэ» хаһыакка (кыл. редактор Н. И. Харлампьева) сыһыарыы быһыытынан киирбитэ. Хаһыат уратыта диэн, тастан кэлбит сурукка, авторга болҕомто ууруу, төһө кыалларынан, кинилэр үлэлэрин киэҥ эйгэҕэ таһаарыы буолар. Редакция элбэх куонкуруһу, викторинаны тэрийэр. Футболу, хоккейы, көҥүл тустууну, дуобаты таптааччыларга араас сыаналаах бирииһи туттаран, хаһыат тэрийэр дьоҕурдааҕын, ааҕааччылары кытта араас ньыманан сибээстэһэрин көрдөрдө.

Хаһыаты хара тахсыаҕыттан Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Петр Павлов редактор быһыытынан үлэлэтэн кэллэ. Араас кэмҥэ корреспонденынан Геннадий Бечеряков (1999—2004 сс), Сергей Муксунов (2005—2007 сс.) үлэлии сылдьыбыттара.

### Үлэлээбит дьон

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*. Диодорова-Лаврентьева С. В. — Дьокуускай: «Бичик», 2008
Тэллэйдэр

мини|Тэллэйдэр
**Тэллэйдэр** () диэн эукариот организмнар хоруоллуктара.

Барыта 100 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр, сорох дааннайдарынан балтараа мөлүйүөнтэн тахса көрүҥ.

Тэллэйдэр органиканнан аһылыктаналлар, ол аата үүнээйилэр уонна харамайдар сэймэктэринэн эбэтэр ардыгар тыыннаах сааныктарынан (килиэккэлэринэн). Тэллэй этэ-сиинэ сип-синньигэс гиф диэн ааттанар саптартан турар. Грибница (тэллэй сир аннынан тарҕанар силиһэ) эмиэ гифтартан турар. Гифтар туох баар иэннэринэн иҥэмтэлээх эттиктэри иҥэринэллэр. Аһыыр ньымаларынан тэллэйдэр харамайдартан да, үүнээйилэртэн да атыннар.

Тэллэйдэр хоруоллуктара икки хоруоллук үөдүҥүттэн турар: Слизевиктар (Миксомицеталар) уонна Дьиҥнээх тэллэйдэр. Дьиҥнээх тэллэйдэр Алын уонна Үрдүкү тэллэйдэргэ арахсаллар.

## Тэллэйдэр аныгы систематикалара
Арассыыйа микологтара үксүлэрэ тутуһар классификациялара маннык.

Хоруоллук аҕыс салааҕа арахсар:
* Миксомицеталар
* Плазмодиофоромицеталар
* Оомицеталар
* Хитридиемициеталар
* Зигомциеталар
* Аскомицеталар
* Базидиомицеталар — сиэнэр тэллэйдэр манна киирэллэр.
* Дейтеромицеталар

## Аһыыр туһайыы

### Сиэнэр тэллэй
Холобур, сырощкалар, үрүҥ, түөстэр уо. д. А, убаҕас кэнниттэн аһылыкка туттуллар. Тэллэй аһылыгар тыа хаһаайыстыбатын култууратын курдук үүннэрэллэр эбэтэр айылҕа үүнэр сирдэригэр хомуйаллар. Тэллэйдэри мунньуу, эбэтэр» тэллэй бултааһын " элбэх дойдуга тарҕаммыт булт, көхтөөх сынньалаҥ эбэтэр хобби буолар.

Астыыр- таҥастыыр промышленноска араас микроскопическай тэллэйдэр туттуллаллар: арыгы, арыгы, арыгы, пиибэ, кымыс, кефир, ону таһынан килиэби астааһыҥҥа улахан суолталаах. Түүнүк культуралар иллэрээ сылтан сыру (рокфор, камамбер), ону сэргэ сорох арыгыны (херес) оҥорорго туттуллаллар.

Тэллэйдэргэ киитэрэй ис хоһооно улахан буолан, иҥэмтэлээх сыаннастара кыра уонна организмынан хааччыллаллара уустук. Ол гынан баран, ас-үөл сыаната итиччэ үрдүк амтаннаах уонна амтаннаах хаачыстыбалаахтар, онон припавкаҕа, заправкаҕа, тууһаммыт, туустаах, маринованнай тэллэйдэр, онтон да атын бороһуок курдук тэллэйдэр туттуллаллар.

### Дьааттаах тэллэй
Холобур, үгүс мухомордар, үгэс курдук, аһыыр- таҥастыыр сыалтан туттуллубаттар, ол эрээри сорох дьон анал көрүүнү (үксүн хас да төгүл таһаарыыны) туһаналлар. Ол гынан баран, итинник тупсарыы мэлдьи баҕалаах түмүгү аҕалбат, туох баар доза, характерын кээмэйиттэн, киһи маассатыттан уонна кини тус санаатын, сааһыттан (уопсайынан, улахан дьоҥҥо ордук кутталлаах) тутулуктаах.

## Быһаарыылар
Пинигин Павел Павлович

200px|thumb|right|Пинигин Павел Павлович
200px|thumb
**Павел Пинигин** —Олимпиада чөмпүйүөнэ.

## Олоҕун олуктара
1953 кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Көҥүл тустуунан 1967 с. дьарыктаммыта. Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), Эуропа уонна XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона. «Бочуот Знага» уонна «Хотугу сулус» уордьаннарынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн надараадаламмыта. Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ. Украина үтүөлээх тренерэ. Омуктар икки ардыларынааҕы категориялаах экстра-кылаастаах судьуйа. СР «Динамо» түмсүүтүн вице-президенэ, милииссийэ полковнига, СР спортивнай тустууга Федерациятын вице-президенэ, республика тустууга хамаандатын Ил тренерэ.
Билиҥҥи кэмҥэ «Триумф» спорт Киинин тэрийэр директора. 

## Бастыҥ көрдөрүүлэрэ
*1975	— ССРУ омуктарын Спартакиадатын кыайыылааҕа. Эуропа уонна Аан дойду чемпиона.
*1976	— ССРУ чемпиона. XXI Олимп оонньууларын чемпиона.
*1977, 1978 — Аан дойду чемпиона.
*1973, 1979 — Аан дойду Кубогын кыайыылааҕа.
*1980 — XXII Олимпия оонньууларыгар 4-с призер.
*1993 — бэтэрээннэргэ Аан дойду чемпиона.

## Кэргэнэ
Кэргэнэ — Мария Джумабаевна Кульчунова-Пинигина чэпчэки атлетикаҕа үгүс үрдүк көрдөруүлэрдээх бастыҥ спортсмен, ССРУ спордун үтүөлээх маастара, СР физическэй культураҕа, спорка үтүөлээх үлэһитэ. ХХIV Олимпиада чемпиона. Чэпчэки атлетиканан 1970 с. дьарыктанар. ССРС хас да төгүллээх чемпиона, рекордсмена, 400 м аан дойду чемпионатын икки төгүллээх боруонса призера. 16 сыл устата ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ
* «Бочуот Знага» уордьан
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1976)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата (2013)

## Быһаарыылар
Волков Николай Николаевич

200px|thumb|right|Волков Николай Николаевич
**Николай Николаевич Волков** (10.03.1933-5.10.2020) — спортсмен, көҥүл тустууга тириэньэр, көҥүл тустуу судьуйата, Бүлүү улууһун уонна Тоҕус нэһилиэгин Ытык киһитэ, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогическай наука кандидата, Россия уонна Саха сирин үтүөлээх тренерэ, Саха сиригэр көҥүл тустуу устуоруйатыгар кинигэлэр ааптардара, педагогика билимин хандьыдаата.

Бүлүүттэн төрүттээх. 1933 сыл кулун тутар 10 күнүгэр төрөөбүт. Мастаах сэттэ кылаастаах оскуолатын, Бүлүүтээҕи педагогическай училищены, Москватааҕы физическэй культура киин институтун иһинэн тренердэр оскуолаларын уонна СГУ историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ.

Үлэтин 1959 с. Республикатааҕы спорткомитет сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. Киэҥ эйгэҕэ спортсмен, тренер, тэрийээччи, салайааччы быһыытынан биллэр. Кини иитэн-такайан таһаарбыт уолаттарыттан 15 киһи Россия уонна ССРС чемпионунан уонна призерунан буолбуттара.

Н.Н. Волков  Д.П. Коркин аатынан СР Государственнай бириэмийэтин лауреата.

2020 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр 87 сааһыгар өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
Диодорова Анастасия Алексеевна

200px|thumb|right|Диодорова Анастасия Алексеевна
**Анастасия Диодорова** диэн харбааһыҥҥа омуктар икки ардыларынаады кылаастаах спорт маастара. Арассыыйа, Эуропа хас да төгүллээх чемпиона, Аан дойду рекордун олохтообута, Эуропа Кубогын кыайыылааҕа.
2008 с. Пекиҥҥэ ыытыллыбыт параолимпия оонньууларын кыттыылааҕа.

Аҕата биллиилээх тустуук **Алексей Диодоров** омуктар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. ССРУ омуктарын спартакиадатын (1979) уонна Сүбэ Униятын чемпионатын (1982) призера, Болгарияҕа, Ираҥҥа, Монголияҕа ыытыллыбыт омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа, Москва куорат хас да төгүллээх чемпиона. Билигин Дьокуускай куоракка 3 №-дээх оҕо спортивнай оскуолатын (ДЮСШ) тренерэ.

## Ситиһиилэрэ
* 2009 сыл сэтинньи 30 күнүгэр Бразилияҕа Рио де Жанейро куоракка 100 м көҕсүгэ устууга Аан Дойду рекордун олохтоото: **1 мүнүүтэ 28,73 сөкүүндэ**.
* 2009 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Бразилияҕа Рио де Жанейро куоракка 50 м баттерфляй ньыманан устууга Аан Дойду рекордун олохтоото: **38,86 сөкүүндэ**.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С.В., "Бичик", 2008
Спиридонов Леонид Николаевич

200px|thumb|right|Спиридонов Леонид
**Леонид Спиридонов** диэн көҥүл тустууга омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. XXVIII Сайыҥҥы Олимпия оонньууларын (Атина 2004) уонна ХХIХ Олимпия оонньууларын (Пекин 2008) кыттыылаахтара. Аан дойду чемпионатын  боруонса призера (Дания),  Казахстан сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Аан дойду Кубогар 4-с миэстэлээх (Тегеран, Иран). 

Хаҥалас улууһуттан төрүттээх. 2003 сылтан Казахстан чиэһин көмүскүүр. Бастакы тренерэ О. Д. Лебедев, билигин РФ үтүөлээх тренерэ Б. Г. Яковлев салалтатынан дьарыктанар.

## Бастыҥ көрдөрүүлэрэ:
*1996, 1999—2000 сс. Россия уолаттарга түһүлгэтин призера.
*1996 с. «Азия оҕолоро» спорт оонньууларын кыайыылааҕа.
*1999	с. эдэрдэргэ Аан дойду чемпионатын призера.
*2000	с. студеннарга Россия уонна Аан дойду чемпиона.
*2002 с. Россия Кубогын кыайыылааҕа.
*2004 с. Атинаҕа ыытыллыбыт XXVIII Олимпия оонньууларыгар 4 миэстэ.
*2006 с. Азия чемпиона. Казахстан Республикатын хас да төгүллээх чемпиона.
*2008 с. Пекиҥҥэ (Кытай) буолбут XXIX Олимпия оонньууларыгар 4 миэстэ.
*2009 с. Херниҥҥэ (Дания) ыытыллыбыт Аан дойду чемпионатын боруонса призера

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С.В. — Дь.: Бичик, 2008.
Одун Хаан

**Одун Хаан** — Айыы үөрэҕэ этэринэн, олунньуга Одун Хаан чугаһыыр. Одун ахсыс халлаан айыыта буолар.

Кини — Орто дойду буор кута. Одун — төрүт буор кут. Халлаан эттиктэрин, киһи бодотун Одун үөскэппит. Одун Хаан Дьылҕа Хаан курдук дьылҕаны оҥорор эбит.
Уратылара: Дьылҕа Хаан суолтата — билиини таһаарыы, оттон Одун Хаан дьылҕаны оҥорор.

Одун Хаан, Чыҥыс Хаан — дьон-сэргэ инники түһүн, өйүн-санаатын, билиитин-көрүүтүн тосхойор.
Одун, Чыҥыс биэриилэрэ. Одун, Чыҥыс айылҕа күүһүгэр дириҥник орооһор дьоҕуру биэрэллэр.

Саҥаны айааччы (конструктор, инженер уо.д.а.) — Одуну кытта сибээстээх. Кини айылҕа күүһүн туһанан, киһиэхэ наадалаах маллары толкуйдаан таһаарар. Саҥаны айааччы сүрдээх мындыр, элбэх билиилээх, иннин диэки туһаайыллыбыт киһи.

Өтө көрөөччү (дириҥ өйдөөх, учуонай уо.д.а.) — айылҕа дириҥ күүстэригэр өйүнэн өтөн киирэр, ити күүстэри билэн-истэн уларытан таһаарар сокуоннары арыйар.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С. В., «Бичик», 2008
Үүнээйилэр

**Үүнээйилэр** диэн тыынар тыыннаахтар хоруоллуктара. Мастар, эмтээх оттор, сэппэрээктэр, папоротниктар уонна муохтар. 350,000 тахса үүнээйи көрүҥэ баар. От күөх үүнээйилэр энергияларын улахан өттүн Күн уотуттан ылаллар, бу процесс фотосинтез дэнэр.

## Album

File:Borassus flabellifer.jpg|Borassus flabellifer
File:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome
File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
File:Pandan wangi.JPG|*Pandanus amaryllifolius*
File:California Papaya ID.jpg|California Papaya
File:Papaya sunset.jpg|*Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
File:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple)
File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
File:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*
[...]


## Быһаарыылар
Дьөһөгөй Айыы

**Дьөһөгөй Айыы** — сылгы таҥарата. Кини үһүс халлааҥҥа олорор. Киһиэхэ үлэһит, хаһаайын буолууну биэрэр.

Дьөһөгөй Айыы киһиэхэ күүһү, үлэлиир дьоҕуру, хаһаайын буолууну биэрэр. Хаһаайын диэн бэйэ бас билэр күрүөлэниитэ-хаһааланыыта, дьиэлэниитэ-уоттаныыта, сүөһүлэнии, сылгыланыы.

Дьөһөгөй бэрдэриилээх киһи сылгыһыт, отчут-масчыт, тутааччы буолар.

Дьөһөгөйтөн Айыы ыйыгар төрөөбүт дьон биһиктэрэ таҥха онус оронугар олорор. Кинилэр аһаҕас майгылаахтар, алгыстаах тыллаахтар уонна хаһаайыстыбаны тэринэр дьодурдаахтар. Кинилэри Дьөһөгөй таҥаралаах дьон диэн ааттыыллар.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С. В., «Бичик», 2008
Михайлов Александр Михайлович

**Михайлов Александр Михайлович** — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР, ССРУ чемпиона, ССРУ омуктарын VII спартакиадатын үрүҥ көмүс призера.

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Халыма оройуонугар Арыылаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
* 1984 сыллаахха Саха государственнай университетын история салаатын бүтэрбит.
* 2006 с. — РФ Президенын иһинэн государственнай сулууспа Российскай Академиятыгар үөрэммитэ.
* 2006 сылтан «Ньыгыл Россия» чилиэнэ.
##### Улэлээбит сирдэрэ
:Тренер-преподаватель
:ВДСО «Трудовые резервы», бэрэссэдээтэл солбуйааччыта
:СПТУ-16
:ПКП «Якутсксервисдосуг», старшай инспектор
:Национальнай концерн «ТЭВР», директор солбуйааччыта
:ЭНГ АОЗТ «Саха Агро Бай-Бэк», главнай специалист
:ООО «Лик», генеральнай директор солбуйааччыта
:Уу транспорын Новосибирскай государственнай академиятын Дьокуускайдааҕы салаата, директор солбуйааччыта
:Физическэй культура уонна спорт Салалтата, старшай тренер
:ООО «Сахаспецснаб», генеральнай директор
:ОАО «Нижнее-Ленское», спорт инструктора
:«Булуҥ улууһа» олохтоох тэриллии, администрация Баһылыгын бастакы солбуйааччыта
:2008 сыл алтынньы 12 күнүттэн — Үөһээ Халыма улууһун Баһылыгынан талыллыбыта.

## Спортка ситиһиилэрэ
*1978. Белград. Аан дойду чемпионатын боруонса призера.
*1978. Алматы.
*1978. ССРУ-Нигерия. 
*1979. Донецкай.
*1979. ССРУ—АХШ матч көрсүһүүлэр кыайыылааҕа.
*1980. Белград. Омуктар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
*1981. Самара. ССРУ Куубун призера.
Бастакы тренерэ Вильям Иванов. Чуумпу океаннааҕы флокка сулууспалыыр кэмигэр Вадим Откидачка уонна Борис Кубасовка эрчиллибитэ. А. Михайлов үөрэнээччилэриттэн кикбоксиҥҥа биллэр спортсменнарынан Александр Иванов, Алексей Уваров уонна Илья Черкашин буолаллар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Бокска ССРС международнай кылаастаах мастера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Гражданская доблесть» ураты Бэлиэтэ
* «За заслуги в развитии Олимпийского движения в России» ытык Бэлиэ
* «За заслуги в развитии физкультуры и спорта в РС(Я)» ытык Бэлиэ
* «За заслуги в развитии бокса РС(Я)» ытык Бэлиэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1980)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр:
*Король ринга, Георгий Татаринов
* SakhaNews:Глава муниципального района «Верхнеколымский улус (район)» 

## Ылыллыбыт сирэ
* *Саха халандаара, 2009*, Диодорова-Лаврентьева С. В. — Дь.:Бичик, 2008.
Харамай

**Харамайдар** (лат. *Animalia*) диэн элбэх сааныктаах, эукариот организмнар хоруоллуктара. Харамайдар хамсыыр кыахтаахтар уонна херетрофтар.
Көс

**Көс** — суол уһунун, эбэтэр туочукаттан туочукаҕа дылы ырааҕы кээмэйдиир былыргы единица.

Ыал туох баар малын-сээкэйин илдьэ, сүөһүтүн үүрэн биир күҥҥэ көһөн барар суолун уһуна буолуон сөп. Оччоҕо көс уһуна сир ньууруттан уонна дьыл хайдаҕыттан тутулуктаах буолуон сөп. Кэлин олоххо киэҥник туттуллар судаарыстыба единицаларынан кээмэйдэнэр буолбут. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа биэрэстэнэн (1 көс — 10 биэрэстэ), онтон кэлин метрическэй систиэмэҕэ көһүү кэнниттэн километрынан (10 километр).

## Быһаарыылар
Мохсоҕоллоох

Билэ:Ханалас2.PNG|600px|thumb|right|Хаҥалас улууһа|
poly 439 92 489 122 479 136 466 122 451 118 Покровскай
poly 357 18 380 25 375 35 360 35 349 55 347 31 Өктөм нэһилиэгэ
poly 376 56 393 79 374 85 366 65 Өктөм нэһилиэгэ
poly 470 51 489 51 496 67 510 79 521 84 510 95 506 87 497 87 492 82 492 77 Өктөм нэһилиэгэ
poly 384 25 410 25 435 14 459 14 445 48 450 68 497 101 490 115 469 101 438 85 418 51 382 43 Нөмүгү нэһилиэгэ
poly 433 138 450 152 424 186 424 198  411 198 413 230 372 215 397 189 397 173 413 168 406 160 411 149 425 149 Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 402 80 426 76 432 95 446 120 461 127 451 147 432 129 421 110 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 481 149 507 169 507 199 484 208 487 240 459 254 449 240 421 235 426 198 440 173 Хачыкаат нэһилиэгэ
poly 291 77 335 84 349 102 389 92 428 132 402 149 392 186 375 186 375 174 356 131 343 121 328 121 299 97 281 97 Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 555 155 594 185 594 218 581 226 589 272 576 281 560 266 544 289 525 257 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 529 100 529 132 538 141 530 147 493 133 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 241 107 273 143 287 177 275 215 228 215 228 156 245 153 214 114 Сиинэ нэһилиэгэ
poly 503 141 546 160 538 182 525 229 525 247 494 247 490 213 516 196 511 165 491 149 Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 362 37 376 43 373 56 363 64 363 76 372 93 351 93 335 75 340 60 356 56 Дьэр нэһилиэгэ
poly 452 46 452 65 459 65 471 77 477 77 486 85 490 78 470 58 Дьэр нэһилиэгэ
poly 510 51 526 72 521 80 512 76 494 56 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 380 46 396 48 404 53 416 53 421 69 397 75 392 58 377 52 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 299 103 324 126 352 132 357 171 371 175 371 194 356 198 360 220 335 210 339 178 317 141 288 126 278 115 Тиит-Арыы нэһилиэгэ
poly 144 96 170 112 157 160 176 192 170 230 149 230 112 281 101 273 110 253 127 196 107 192 74 156 126 129 Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 66 147 71 173 111 209 89 268 58 245 47 209 20 156 Иһит нэһилиэгэ
poly 179 111 192 124 208 117 231 145 222 151 215 220 179 228 190 187 163 163 Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 287 131 316 144 323 165 330 180 330 206 302 213 287 204 294 178 280 145 Тумул нэһилиэгэ
poly 247 105 275 105 275 121 259 121 Тумул нэһилиэгэ
rect 138 249 290 323 Өлүөхүмэ улууһа
rect 6 4 280 87 Горнай улууһа
rect 469 297 624 323 Амма улууһа
rect 364 250 449 323 Алдан улууһа
rect 466 3 552 45 Дьокуускай
rect 537 76 626 139 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа


**Мохсоҕоллоох**. Хаҥалас улууһугар баар бөһүөлэк. Өлүөнэ хаҥас кытылыгар улуус кииниттэн 18 км сиргэ турар. 1964 сыллаахха цемент оҥорор завод тутуллубутунан төрүттэммитэ. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 7 000 киһи (2007 с.). Орто оскуола, оҕо музыкальнай оскуолата, кулууп. Саха Сирин бүттүүн хааччыйар цемент оҥорор завод. 

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Хангаласский улус 
* naslegy.ru:Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Хангаласский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Жиркова Татьяна Юрьевна

300px|thumb|right|Татьяна Жиркова
**Татьяна Жиркова** — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүүк.

## Олоҕун олуктара
1970 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Төҥүлү с. төрөөбүтэ. Павловскай орто оскуолатын бүтэрбитэ. Бастакы тренерэ Павловскай оскуолатын физкультураҕа учуутала А. Н. Осипов. Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа үөрэнэ сылдьан, хайыһарга республика үтүөлээх тренерэ П. П. Харитоновка дьарыктанан, спорт маас-тарыгар кандидат нуорматын толорбута, сүүрүүгэ ДьТХА тренерэ А. Н. Ивановка дьарыктаммыта.
* 1996 с. — элбэх күннээх сүүрүүгэ СР спордун маастара.
* 1999 с. — классическай марафоҥҥа (42 км 195 м) Россия спордун маастара.
* 2002 с. — 100 км сиргэ аан бастаан Россия чемпионатыгар кыттан 7:45.29 сөк биэтэккэ иккис кэлэн, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын 15 мүн курдугунан куоһарар.
* 2002 с. — 100 км 7:37.06 сөк кэлэн, аан дойду чемпионката (Бельгия, Торхут к.).
* 2003 с. — 100 км 7:19.51 сөк кэлэн, Европа чемпионката уонна рекордсменката (Россия).
* 2004 с. — 100 км 7:10.31 с Европа саҥа ре-кордун олохтуур уонна Аан дойдуга 2 төгүл бастыыр (Голландия, Винсхотен к.).
* 2006 с. кулун тутар — 56 км сири 3:56.00 сек кэлэн, Соҕуруу Африкада «Икки акыйаан» диэн аан дойдуга иккис таһымнаах улахан сүүрүү кыайыылааҕа.
* 2006 с. бэс ыйа — 89 км 900 м 5:58.50 сөк кэлэн, Соҕуруу Африкаҕа сыл аайы ыытыллар «Комрадс» Аан дойду саамай улахан бириистээх суперпробегын кыайыылааҕа.
100 км Аан дойду 2 төгүллээх уонна Европа чемпионката, рекордсменката, Соҕуруу Африкаҕа «Комрадс» уонна «Икки акыйаан» Аан дойду 15-тии тыһыынча киһи кыттыылаах профессионал супермарафонецтарын саамай улахан сырсыыларын кыайыылааҕа.

## Сигэлэр
* Очередной триумф супермарафонцев И. Птицын
* Жиркова выиграла ультрамарафон «Два Океана»
* SakhaPress.ru Татьяна Жиркова уходит из спорта: Проводы
Васильева Оксана Владимировна

200px|мини|Васильева Оксана Владимировна
**Оксана Васильева** — WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ.

Сунтаар улууһугар 1981 с. муус устар 3 күнүгэр төрөөбүт.

Москватааҕы сервис государственнай университетын студентката. Боксанан 1998 сылтан дьарыктанар. Бокс эйгэтигэр «Гюрза» диэн аатынан биллэр. Профессиональнай рингэҕэ, барыта 10-на киирсэн, сэттэ кыайыылаах. Аан дойду үс, Европа икки, Россия алта төгүллээх чемпиона, боксаҕа РФ спордун үтүөлээх маастара, кикбоксиҥҥа норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Дьахталлар Аан дойдутааҕы боксаҕа федерацияларын быһаарыытынан профессионалларга Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа.

## Сигэлэр
* Федерация профессионального бокса России саайта 
* НТВ-Плюс саайта 
* regnum.ru
* Оксана Владимировна — BoxRec
Нохтунскай Гаврил Федорович

200px|thumb|right|Нохтунскай Гаврил Федорович
**Гаврил Федорович Нохтунскай** — Россия спордун маастара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ. 

## Олоҕун олуктара
Хабаровскай пединститут физкультураҕа салаатын бүтэрбит.
1985 сылтан чэпчэки атлетикаҕа тренерынан үлэлиир.
Д. П. Коркин аатынан Чурапчы спортивнай оскуолатын старшай тренерэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Чэпчэки атлетикаҕа Российскай Федерация спордун маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирииитин туйгуна
* Российскай Федерация физическэй культуратын туйгуна
* «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)» Бэлиэ
* «За развитие детского спорта РС (Я)» Бэлиэ

## Спортка ситиһиилэрэ
* Саха АССР X спартакиадата, 10 000 м сүүрүү (1986, чемпион)
* III спортивнай оонньуу, 10 000 м сүүрүү (чемпион, көрдөрүүтэ 32:39.72)
* Манчаары спартакиадата, бэтэрээннэр 5 000 м, 10000 м сүүрүү (1981—-2005 сс., аҕыс төгүллээх чемпион)
* Тыа сирин оонньуулара 1 500 м, 5 000 м, 10 000 м сүүрүү (1980, 1984, 1992 сс., биэс төгүллээх чемпион)
* Классическай марафон, республика  күрэҕэ (1982, 1983, 1985, 1986, 1988, 1990 сс., алта төгүллээх чемпион)
* Саха АССР, Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Хабаровскай кыраай, Краснознаменнай Дальневосточнай байыаннай уокуруг күрэстэригэр 1 000 м, 1 500 м, 5 000 м, 10 000 м сүүрүүгэ хас да төгүллээх чемпион
* 1982 с. Уһук Илин күрэһэ, сүүрүү (1982, 10 000 м 30:35.4, 5 000 м — 14:41.6 боруонса призер; 1988 с. 10000 м — 30:36.4 төрдүс призер)
* Бэтэрээннэргэ Аан дойдутааҕы «Семь холмов» (2000, 10 000 м — бастакы миэстэ; 3 000 м — боруонса призер)
Хордалыктар

мини|Хордалаахтар
**Хордалаахтар** (*Chordata*) диэн тоноҕостоох харамайдар бөлөхтөрө.
Тоноҕостоохтор

мини|Тоноҕостоохтор
**Тоноҕостоохтор** (лат. *Vertebrata*) диэн тоноҕостоох хордалыктар араастара.
Феофанов Артур Егорович

**Артур Егорович Феофанов** — чэпчэки атлетикаҕа сахалартан ССРС спордун бастакы маастара, СӨ үтүөлээх тренерэ, универсиадалар чөмпүйүөннэрэ, СӨ сүүрүүгэ араас дистанцияларга экс-рекордсмена. 

Артур Егорович Феофанов Чурапчы улууһуттан төрүттээх. 1983—87 сс. СГУ педагогическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайдааҕы 5 №-дээх оскуолаҕа физкультура учууталынан үлэлээбитэ. 

1990—92 сс. СГУ физкультураҕа кафедратын ассистена, 1992—95 сс. ЯПУ-1 тренерэ, 1995 с. чэпчэки атлетикаҕа ШВСМ тренерэ, СӨ чэпчэки атлетикаҕа федерациятын толорооччу дириэктэрэ. 

Ураалга, Сибииргэ, Уһук Илиҥҥэ, Орто Азияҕа, Казахстаҥҥа ыытыллыбыт студеннар Универсиадаларын, 1986 с. Пермҥэ 3000 м, 1987 с. Кемеровоҕа 5000 м, 1999 с. Алма-Атаҕа 10000 м сүүрүүлэргэ чөмпүйүөн буолбута. 

1991 с. муус устар 21-с күнүгэр сахалартан бастакынан Калининградка ыытыллыбыт марафоҥҥа ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. 1992 с. Хабаровскайга, 1993 с. Владивостокка ыытыллыбыт 10000 м сүүрүүгэ Сибиир, Уһук Илин зоналарын чөмпүйүөнэ. 1992 с. Иркутскайга буолбут Бүтүн сойуустааҕы тыа сирин оонньууларыгар 5000 м сүүрүүгэ чөмпүйүөн, 1999 с. Москуба уобалаһыгар 50 км Арассыыйа чемпионатын үһүс призера буолбута.
Кочнев Валерий Пантелеймонович

.
**Валерий Пантелеймонович Кочнев** — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига, Хотугу Форум Академиятын академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.

## Олоҕун олуктара
### Төрүттэрэ
1931 сыллаахха кулун тутар 6 күнүгэр Куочайга төрөөбүт. Эһэтэ Иннокентий Кочнев, Куочай атыыһыта, ыһыахтарга күрэхтэһэр бэйэтин кыанар киһи эбит. Аҕата Пантелеймон Иннокентьевич, көскө сылдьар дьон төрүттээбит оскуолаларыгар ааҕарга-суруйарга үөрэммит, онтон Ньурба оскуолатын бүтэрэн баран 1913 с. Бүлүүтээҕи үрдүкү начаалынай училищеҕа киирэн үөрэммит. 15 саастааҕар Марха начаалынай оскуолатыгар учууталынан анаммыт. 2014 сыл күһүнгэр Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр киирбит, өрөбөлүүссүйэ буолуон иннинэ П.Ойуунускайдыын, М.Аммосовтыын, С.Аржаковтыын, М.Мегежекскэйдиин, С.Васильевтыын үөрэнэн бүтэрбит. Ийэтэ Александра Кузминична Кочнева (Габышева), эмиэ олохтоох Куочай. Түөрт кылаастаах оскуоланы бүтэрбит үөрэхтээх дьахтар эбит. 

### Үөрэҕэ
Кыра Валерий 1938 с. оскуолаҕа киирэригэр нууччалыы билбэт эбит. Оскуолаҕа киириэн иннинэн убайдара дьарыктааннар 2-3 ый иһигэр ааҕарга-суруйарга үөрэммит. 1954 сыллаахха Москубаҕа И. В. Сталин аатынан физкультура институтун бүтэрбит.

### Үлэтэ
Барыта 100-н тахса научнай ыстатыйа, 43 кинигэ суруйбут. Научнай үлэтин хайысхатынан республикаҕа спорт уонна физкультура хамсааһынын историята, итиэннэ саха төрүт оонньуулара буолаллар. 1995 с. кандидатскай, 1998 с. докторскай диссертацияны Москваҕа Россиятааҕы киин научнай-чинчийэр институтка көмүскээбит.

2001 сылтан — СГУ физическэй культураҕа институтун саха төрүт көрүҥнэригэр кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор. «Эллэй Боотур» муус дыбарыаһыгар спорт историятын музейын тэрийэн үлэлэппит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР физическэй культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* Российскай Федерация физическэй культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР физическэй культуратын туйгуна
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Д. П. Коркин аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай бириэмийэтин физическэй культура уонна спорт уобалаһыгар лауреата
* Ньурба улууһун ытык киһитэ
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгин ытык киһитэ
* Дьокуускай ытык киһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан кавалера (2014)

## Аймахтара
* Аҕата — Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Убайа — Кочнев Михаил Пантелеймонович (төр. 1928), Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987?), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Амфибия

**Амфибиялар** (*Amphibia*) диэн тымныы хааннаах харамайдар. Ууга да кураанах сиргэ да бааллар.
Дмитриев Роман Михайлович

200px|thumb|right|Дмитриев Роман Михайлович
**Роман Михайлович Дмитриев** (07.03.1949—11.02.2010) — көҥүл тустууга Олимпиада чөмпүйүөнэ. 

## Олоҕун олуктара
1949 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Эдьигээн улууһун Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

Көҥүл тустуунан 1963 с. саҕалаан дьарыктаммыта. 1967 с. спорт маастарын, 1969 с. норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын нуорматын толорбута. Тренердэрэ — И. П. Габышев, Д. П. Коркин, С. А. Преображенскай.

Роман Дмитриев — Олимпиада чөмпүйүөнэ (1972), Олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призера (1976), Аан дойду чемпиона (1973), Аан дойду чемпионатын үрүҥ көмүс призера (1969), Европа чемпиона 1969 с, боруонса призера 1981 с. буолуталаабьгга. Кини 11 төгүл ССРС чемпионатыгар кыттыбыта. 1969, 1971, 1973, 1976, 1980 сс. ССРС чемпиона, 1975, 1978, 1979 сс. ССРС чемпионатын үрүҥ көмүс призера, 1977 с. III призер. 1971 с. уонна 1979 с. ССРС норуоттарын Спартакиадатын чемпиона, 1975 с. үрүҥ көмүс призер. Аан дойду турнирдарын сэттэ төгүллээх кыайыылааҕа (1969—1971, 1975, 1976, 1978, 1979, 1981 сс).

2010 сыл олунньу 11 күнүгэр Москваҕа өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Олимпийскай оонньуулар чемпионнара (1972, Мюнхен)
* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха АССР үтүөлээх тренерэ
* ССРС үтүөлээх тренерэ
* Российскай Федерация үтүөлээх тренерэ
* Д. П. Коркин аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1969)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
* Эдьигээҥҥэ 2012 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр Р. Дмитриевка бюст туруоруллубут.

## Быһаарыылар
Баҕа

thumb|200px|Дьимми Уэйлс

**Баҕа** (, ) — диэн кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа (амфибия). Баҕа ыамата   —  баҕа үөскэҕэ.

Саха сиригэр билим классификациятынан Сибиир баҕата диэн ааттанар баҕа киэҥник үөскүүр.

## Баҕа култуураҕа
Өс хоһооно: Баҕа бадарааныгар бардам.

Өс номоҕо: Баҕа баҕатыгар, чоху чохутугар.

## Эбии көр
Сибиир баҕата
Тыксаан

**Тыксаан** — остуолга оонньонор оонньуу.

1 см кэриҥэ диаметрдаах талаҕы 1,5 см уһуннаах гына кэрчиктээн, тэҥник хайытан, 50–60 тыксааны оҥороллор. Хас да киһи остуолу тула олорон уочаратынан оонньуур.

Тыксааны барытын, биир ытыска мунньан баран, остуол үрдугэр ыһа түһэрэллэр. Итини кутуу дэнэр. Кутуллубут тыксааннар араастык умса, тиэрэ, үрүт-үрдүлэригэр түһэллэр.

Икки тыксаан баттаһа, умса, тиэрэ түспүт буоллаҕына, ити тыксааннары куппут киһи хомуйан ылар уонна умса сытар тыксааны атын умса сытар тыксаанынан табардыы тыгыахтаах. Тыкпыт тыксаана таптаҕына уонна тыксааннары хамсаппатаҕына, тыкпыт тыксаанын ылар уонна салгыы оонньуур. Өскөтө кини сыыһа тыктаҕына эбэтэр атын тыксааны хамсаттаҕына, оонньуурун тохтотор, уочараттаах киһи саҥалыы кутар. Итинник тыксаан бүтүөр диэри оонньууллар. Элбэх тыксааны ылбыт киһи кыайар. Тыксааны аахпаттар. Оонньообут дьон ылбыт тыксааннарын иккилии тыксаанынан кэрийэ остуолга быраҕан иһэллэр. Ордук тыксааннаах хаалбыт оонньооччу кыайар.
Хабылык

**Хабылык** — остуолга оонньонор саха былыргы оонньуута.

## Хабылыгы хайдах оҥоруохха сөбүй?

Хабылыгы ордук киил мастан оҥорор та-быгастаах. Киил мас тиит саамай кытаанах маһа буолар, маны ылбычча быһаҕынан, эрбиинэн кыайан оҥоһуллубат. Бастаан көнө үөстээх маһы талаҕын. Хаһан баҕарар хабылыгы оонньуур ахсааныттан ордук гына оҥорор үчүгэй буолар. 30 хабылыгынан оонньуур буоЛлахха 35-һи оҥоруохха сөп.

Хас биирдии хабылык олус көнө, кыра да токура суох буолуохтаах. Оҥорон бүтэрэн баран, суустуур табыгастаах, кини икки баһа эрэһиинэнэн бааллар, оччоҕо уҥа-хаҥас тардыбат, куруук көнө сылдьар.

Хабылыгы кырааскалыыр, олифанан сотор көҥүллэммэт. Өскө хабаргар хабылыгыҥ тыастаах буоллаҕына, ол аата мин үчүгэй хабылыксыт эбиппин диэх тустааххын.
Остуол тенниһэ

**[[Остуол]] [[Теннис|тенниһэ]]** — күөн-күрэс көрүҥэ.

## Остуол тенниһэ [[Саха Сирэ|Саха Сиригэр]]

Остуол тенниһэ 1950 сс. Усть Нераҕа тэнийбитэ. Республикаҕа бу көрүҥ сайдыытыгар театр артыыстара, Усть Нератааҕы геология салаатын үлэһиттэрэ төһүү күүс буолбуттара.

Онтон 1950 с. Чурапчы улууһугар тэнийбитэ. Оччотооҕу кэмҥэ Б. Тытыгынаев, А. Собакин, Л. Барашкова-Попова, К. Оконешникова утумнаахтык дьарыктанан, Бүтүн Россиятааҕы зонатааҕы күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыбыттара.

1960-70 сс. эстафетаны бырааттыы Станислав, Александр, Михаил Доҕордуураптар, П.Оконешников, А. Поисеева (Чурапчы), Л.Попова (Дьокуускай), А. Осипов (Гор-най), Д. Максимов (Уус Алдан), Е. Шулыкина (Мииринэй), Р.Шварц (Өймөкөөн), А.Алексеев (Дьокуускай), Е. Таран (Томпо), О. Жуков (Дьокуускай) уо.д.а. туппуттара.

Чурапчы улууһун сүүмэрдэммит хамаандата хас да сыл устата Дальнай Восток зонатааҕы күрэхтэһиитигэр кыайан, «Урожай» общество Россиятааҕы көрсүһүүлэригэр бириистээх миэстэлэргэ тиксэн, кыайыы өрөгөйүн билбитэ.
Кырынаастыыр, оонньуу

**Кырынаастыыр** - саха оҕолорун былыргы оонньуута.

Бу — уол оҕо барахсан уолугунан тыынан, атаҕын төбөтүнэн дугунан, этэ-хаана умайыктана сылдьар кэмигэр, кини төһө сымсатын, илиитигэр, сиһигэр төһө кыахтааҕын көрдөрөн ыстаҥалыыр оонньуута.

Кырынаастыыр киһи сиргэ икки илиитинэн уонна атаҕын төбөтүнэн тирэнэн турар. Өрө ыстанарыгар илиилэринэн анньынар уонна кулгаахтарын ытыстарынан таарыйан ылаат, илиитинэн сиргэ тирэнэ түһүөхтээх. Бу кэмҥэ тобуктарын бокутуо суохтаах. Ыстаҥалыыр киһи тохтоло суох, кулгаахтарын ытыстарынан охсо-охсо, утарылаһааччьггын кыайыар диэри ыстаҥалыахтаах.

Оонньууну ыытааччы икки хамаанданы утары туруорар. Икки киһи тэбис-тэҥҥэ ыстаҥалыы түһэллэр. Биирдэрэ эмэ кулгааҕын ытыһынан таарыйбатаҕына эбэтэр тобугун чиккэппэккэ, токуруппут буоллаҕына, тута туораан иһэр. Хайа хамаанда дьоно төһө уһуннук ыстаҥалаатаҕына, ха-маандатын дьонуттан үгүс өттө уһуннук ыс-таҥалаабыт буоллаҕына, ол хамаанда дьоно кыайыылааҕынан ааҕыллар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу

**Тарбаҕы үтүктүһүннэрии** - оҕо оонньуута.

Хас да оҕо оонньуур. Биир көрдөрөөччү, атыттар үтүгүннэрээччи буолаллар. Көрдөрөөччү тарбахтарынан хамсатарын атыттар үтүгүннэрэн иһиэхтээхтэр. Кыайан үтүгүннэрбэтэхтэр оонньууттан туорууллар, атын оҕолор кытталлар. Көрдөрөөччү тарбахтарын сыһыары тутан баран, илиитин иннин диэки уунар уонна тарбахтарынан араастаан оонньуур. 

Холобур маннык, атын үс тарбахтарын хамсаппакка эрэ сөмүйэтин киэҥник арааран атытар, араарбыт сөмүйэтигэр, атын тарбахтарын хамсаппакка, ортоку тарбаҕын сыһыарар, онтон ити икки тарбаҕар, ылгын чыҥыйатын хамсаппакка эрэ, аата суоҕун арааран, холбуу тутар. Ылгын чыҥыйатын атын тарбахтарыгар холбоон баран, аны ылгын чыҥыйатыттан саҕалаан, эмиэ тарбахтарын биирдии араартыыр. Хаҥас илии тарбахтарынан эмиэ оонньуохха сөп. Тарбахтары араастаан бытааннык, түргэнник, арыт хат-хат араартыыллар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
Булт саата

**Булт [[саа]]та** — булка туттуллар саалар.

## Сааны сөпкө тал

МЦ 21—12 МР — полуавтомат. Бу саа эһиннэҕинэ бэйэтэ иитиллэр. Биэстэ эстэр. Үс насадкалаах: чок (доруоп бөлөхтүү барар); получок (арыый да ыһа соҕус); цилиндр (сүнньүөҕүнэн ытыллар). Маҕаһыыныгар 5 ботуруон киирэр. Дэлэй кустаах сиргэ эр дьон эбии өссө 4 ботуруон киирэр маҕаһыын (насадка курдук) олордон биэрэллэр. Ботуруонун уһуна 70 мм, 12 калибрдаах.

МР-153 — евростандарт ньыматынан оҥоһуллубут саа. Буорах эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.

ТОЗ-134 — саамай киэҥник тарҕаммыт саа. Икки уостаах, уоһа үрүт-үрдүгэр олорор, 12 калибрдаах, ботуруонун уһуна 70 мм.

ИЖ-43 — уоһа үрүт-үрдүтэр олорор, 12-с калибрдаах доруоп. Үөһээҥҥи уоһа — чок, алларааҥҥыта — получок.

ИЖ-58 — кэккэлэһэ икки уостаах саа (сы-тыары), 16-с калибрдаах.

СКС — улахан булка туттуллар карабин. Уруккута сэрии саата. Калибра — 7,62*39. Маҕаһыыныгар 10 ботуруон киирэр. Буораҕа эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.

ТОЗ-16 — 5,6 калибрдаах. Биир уонна эл-бэх зарядтаах буолар, затворунан иитиллэр. Тииҥҥэ, мас көтөрүгэр, киискэ тутталлар.

## Сааны харайыы

Булт саатын ыйга биирдэ хайаан да ыраастаныллыахтаах. Ону тэҥэ булт кэмэ бүттэҕинэ, ууруох иннинэ, сааны кичэйэн туран буорах, сибиньиэс суола суох буолуор диэри кылбаччы сотуллуохтаах.

Саҥа атыылаһыллыбыт саа хап-халыҥ оҕунуохтаах буолар. Ону сымнаҕас кумааҕыннан эбэтэр ыраас таҥаһынан ыраастаныллар, ол кэннэ арыынан сотуллар.

Саа уоһун ботуруон угар өттүттэн ыраастыыр ордук. Манна кумах, буор киирэриттэн ордук сэрэниэххэ наада. Харахха быраҕыллыбат кыра да сурааһын баар сиринэн тимир дөбөҥнүк дьэбиннирэр. Оччотугар саа уоһун кыраһыыҥҥа илитиллибит чуум-пурунан аалаллар. Дьэбин улаханнык сиэбит буоллаҕына, уоһугар кыраһыын кутан, икки өттүттэн бүөлээн баран суукка устата туруораллар, кичэйэн ыраастыыллар.
Күөрчэх ытыйыы, оонньуу

Күөрчэх ытыйыы - былыргы саха оҕолорун оонньуута.

Халыҥ тымтыгы төгүрүччү кыһаллар. Ортотунан курдаттыы үүттүүллэр. Үүккэ ытыйарга (эргитэргэ) сөптөөх тутаах угаллар. Тутаах аллараа өттүн чочулаан кыһаллар. Оонньооччулар күөрчэхтэрин угун икки ытыстарын тилэҕэр кыбытан баран, бары ытыйаллар уонна остуол үрдүгэр тэҥҥэ ыһыктан кэбиһэллэр. Күөрчэх атаҕар тура түһээт, эргийбитинэн барар. Ким күөрчэҕэ уһуннук эргийбит ол кыайар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
Бильярд

**Бильярд** (биллиард, ) диэн анал остуолга шаардары анал маһынан охсон бэйэ-бэйэлэриттэн тэйитэн луузаҕа киллэрэр оонньуу.

## Бильярд [[Саха Сирэ|Саха Сиригэр]]

1998 с. Дьокуускайга бильярд спордун сөбүлээччилэр ассоциациялара үөскээбитэ. Түмсүүнү энтузиаст оонньооччулар бу спорт көрүҥүн киэҥ эйгэҕэ таһаарар сыалтан көҕүлээбиттэрэ. Ассоциация тэриллиэҕиттэн биирдиилээн бастыыр иһин курэх, эбии дьа-рык секцията тэриллибитэ. 2000 с. бу түмсүү күүһүнэн СР Бильярка Федерацията спор-тивнай общественнай тэрилтэ быһыытынан регистрацияламмыта, Россия Спордун Бильярд Национальнай Федерациятын састаабыгар киирбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ федерация 85 актыыбынай чилиэннээх, 12 анал бильярд кулууба, Алдаҥҥа уонна Нерюнгрига феде-рация филиаллара үлэлииллэр. Энтузиастар, бильярды таптааччылар күүстэринэн республика улуустарыгар түмсүүлэр тэриллэллэр. Бу көрүҥүнэн 10 саастаах оҕоттон саҕалаан 70 саастарыгар тиийбит дьон дьарыктаналлар. Федерация инники сыалынан-соругунан бары улууска филиаллары, ирдэбилгэ эппиэттиир спортивнай саалалары тэрийии, үрдүкү категориялаах судьуйалары, тренердэри, спортсменнары бэлэмнээһин, Россия, Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттыы.
Үтүлүк ылыы, оонньуу

**Үтүлүк ылыы** - былыргы саха оҕолоро оонньуур оонньуулара.

Үтүлүгү сиргэ туруораллар. Икки илиини сис туттан, илиини араарбакка эрэ, тиэрэ түһэн, үтүлүгү ытыран ылыллыахтаах.
Бу күрэхтэһиини атыннык эмиэ оонньууллар. Үтүлүгү туруоран баран, оонньооччу хаҥас илиитинэн уҥа кулгааҕын эминньэҕиттэн тутар, хаҥас атаҕын, уҥа атах кэннинэн илдьэн, уллуҥаҕыттан уҥа илиитинэн тутар уонна итини төлөрүппэккэ уҥа атаҕынан кылыйа сылдьан, умса түһэн, үтүлүгү ытыран ылар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Тымтык күүгүнэй
Байанай

**Байанай (Баай Байанай)** — хара тыа иччитэ. 

Тыа, ойуур көтөрүн-сүүрэрин олоччу бас билэр, улахан иччи. Кини дьонтон кэһиини-тутууну эрэнимтиэ. Кыраҕа даҕаны олус үөрүнньэҥ, бэрт сайаҕас, эйэҕэс, сайдам майгылаах. Кини үөрдэҕинэ-көттөҕүнэ, санаата көнньүөрдэҕинэ, булчукка олус дьэллэм.

Булчуттар Баай Байанайы ытыктыыллар. Булт сиэрин-майгытын тутуһаллар. Байанай халлааны хабарҕатынан, муораны тобугунан сылдьары, күннээх халлааҥҥа быһахтанары сөбүлээбэт. Оннук киһиэхэ булдун чугаһаппат, күрэтэр, куоттарар.

Идэтийбит булчуттар бултуу баралларыгар дьиэлэригэр аал уоту аһатан, Байанайы үөрдэн-көтүтэн баран аттаналлар. Дьиэ кэргэттэрин кытары малааьын тэрийэллэр.  Бу сиэри-туому Байанай сэргэтин таһыгар толороллор. Бултуйдахтарына байанай сэргэтин таһыгар махталларын биллэрэр сиэр-туом толороллор. Кырынаас, солондо өлөрдөҕүнэ, булчут таһыттан киирээт да уокка ас биэрэр, бултаабыт булдун тумсун «хойут даҕаны биһиги дьиэбитигэр киирэр буолаар, эйигин бу курдук аһатыам» дии-дии, арыынан оҕунуохтуур.
Дугда, оонньуу

**Дугда** — остуол оонньуута.

Оонньуур дьон хас биирдиитэ 10-нуу мэһээл мастаах. Дугда күөрчэххэ маарын-ныыр. Атына диэн төгүрүк тымтык оннугар куб. Куб түөрт ойоҕоһо анал ааттаах, ойуу-лаах. Биир эркин ортотугар 1 үүттээх (ойбон дэнэр), иккис — икки муннугар биирдии үүттээх (икки оҥой), үһүс — муннугуттан муннугар диэри кириэстии сурааһыннаах (халлаан), төрдүс — үөһэттэн аллара уонна туора ыытыллыбыт сурааһыннардаах (баай).

Дугданы бастаан эргитээччи мэһээл маһыттан күөн диэн уурар. Кини хас маһы уурар да, атыттар эмиэ оччолуу маһы уураллар Күөнү кыра иһиккэ мунньаллар.

Күөрчэҕи ытыйар курдук ытыйаллар уонна ыһыктан кэбиһэллэр. Дугда, эргийэн баран, хайа эрэ ойоҕоһо үөһэ буолар гыш охтор. «Ойбон» түстэҕинэ, ытыйбыт киһи биир маһы, «икки оҥой» түстэҕинэ — ик кини, «баайга» — барытын ылар. «Халлаан» түстэҕинэ ылбат.

Оонньооччулар уочаратынан эргитэллэр Ким эмэ «баайы» түһэрэн, күөнү барытын хомуйдакьша, кини кэнниттэн оонньооччу күөн уурар. Маһын эрдэ бүтэрбит киһи элбэх мастаах оонньооччуттан иэс ылар. Оонньуу бүттэҕинэ ким төһө маһы ылбытын аахсаллар.
Примааттар

**Примааттар** (, латыынныы , ол аата «бастакы» диэнтэн) —  диэн үүтүнэн иитиллээччи кыыллар саамай сайдыбыт аймахтарыттан (этэрээттэриттэн) биирдэстэрэ.
Бу аймахха 400-тэн тахса көрүҥ, ол иһигэр киһи эмиэ киирэр.

## Тас көстүүлэрэ
Примааттар илиилэригэр биэс сүрдээх имигэстик хамсанар тарбахтаах буолаллар, биир тарбахтара (эрбэх) атыттарга утары турар. 

## Уопсай характеристикалара
* бинокулярнай көрүүлээхтэр
* баттахтаахтар
* биэс тарбахтаах илиилээхтэр-атахтаахтар
* тарбахтарын тыҥыраҕа хаптаҕай
* эрбэхтэрэ атын тарбахтарыгар утары турар
* сыты аанньа билбэттэр
* мэйиилэрин илин чааһа күүскэ сайдыбыт

## Быһаарыылар
Киhи

мини|Киhи
**Киhи** () — элбэх ахсааҥҥа **дьон** диэн Hominidae ыалга киирэр көнөтүк хаамар приматтар. ДНА көрдөрүүтүнэн дьон Африкаҕа 200,000 сыл кэриҥэ анараа өттүгэр үөскээбиттэр. Киhи cайдыылаах мэйиилээх, сатабыллара: абстракция, тыл, интроспекция уонна проблеманы быhаарыы. Киhи араас эттиктэри туттар илиилээх. Дьон Сир бары өттүлэригэр тарҕанан олороллор. 2008 с. от ыйыгар дьон ахсаана 6.7 млрд.

Атын үрдүкү приматтар курдук киhи айылҕаттан түөлбэлэhэр. Дьон бэйэ бэйэлэрин кытта билсэллэр - сүрүннээн тылынан кэпсэтэн уонна суруйсан — cанааны этэр уонна бэрсэр, тэрийсэр гына. Дьон социал структуралары тэрийэллэр, ол аата араас бөлөхтөр, ыалтан илгэ дылы.

Киһи икки көрүҥҥэ арахсар, арахсыылара дьон аймах ууһууругар тус-туспа аналлаах органнаахтар. Эр киһи; кини дьахтарга оҕо оҥорор член диэн органнаах. Дьахтар: эр киһиттэн оҕо ууһуур сиэмэтин ылан анал матка диэн органыгар 9 ыйы быһа илдьэ сылдьан ситэрэр оҕо гынар. 

Эһиэхэ сүрүн үөрэҕитин, кайыштаргытын, ол иһигэр паараларгытын тас көстүүгүт. 

саайталаа,

баһа-Дыгынас кулгаах-нос — кус-грех — тииһэ-Аллараа сыҥаах-сыҥаахтаах иэдэстэр;

моой — хабарҕата;

киһи илиитин бэгэччэгэр бэгэччэгэр — улахан тарбах;

сис тоноҕоһо - түөс иннэтэ;

дыгыныыр-пупок — половой органнар (половой член/или туөкүн клитора/влагалище) — анал дьөлөҕөс;

таз — бедро отоно — тобугунан — чолень — икра — атах хачынынан.

Киһи төбөтүн илин эҥээрэ, Үөһээ кыраныысса устун, Аллараа өттүнэн, Аллараа муннуктарынан, алларааттан уонна кулгаахтаах ракин мутуктарынан алларааттан, сэҥийэтигэр ааспыттар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Эр киһи
* Дьахтар
Амбарчик

**Амбарчик**. Халыма төрдүттэн чугас сытар Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Устата 3 км. Кэтитэ 7 км. дьириҥэ 4 м. Алтынньыттан от ыйыгар диэри тоҥ. 1733 - 1743 сыллардаахха Улуу Хотугу экспедиция арыйбыта уонна чинчийбитэ. 1740 сыллахха Миитэрэй Лаптев хомо кытылыгар ампаар туппута ол иһин хомо аата Амбарчик диэн.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүү

[thumb|270px|Өлүү диэн тугуй? Чэчик, бас умуоҕа уонна кумах чаhыта көрдөрөллөр [олох|Олоҕу, Өлүүнү уонна Кэми.]]

[thumb|Сэриигэ өлүү: саллаат өлүгэ. Питерсбург, Вирдьиния, 1865, [Америка Олохтоох Сэриитэ.]]

**Өлүү** диэн тыынаах организм функцияларын үлэтэ букатын бүтүүтэ.
Чукочье

400px|thumb|right|Чукочье күөл куйаартан көстүүтэ
**Чукочье**. Халыма намтал илин өртүгэр сытар күөл. Иэнэ 120 кв.км., тардыытын иэнэ 185 кв.км. Устата 23 км, кэтитэ 10 км.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.