Саҥа олоҕу тутуу содула

Билигин ырыынак кэмэ кэлэн, сэбиэскэй былаас 74 сыллар уста-ларыгар сабардаабыт диктатурата уурайан Россияҕа өй-санаа үөрэх-тэрэ саҥалыы сайдан эрэллэр. Элбэх таҥара үөрэхтэрэ, араас секталар бары дьон өйүн-санаатын салайыыны былдьаһан бэйэлэрэ үчүгэй-дэрин, туһалаахтарын дакаастыы сатыыллар. Олох салгыы сайдан истэҕинэ таҥара үөрэхтэрэ дьон өйүгэр-санаатыгар төһө туһаны оҥо-роллоруттан көрөн сайдан бараллар эбэтэр симэлийэн иһэллэр.

Киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыыларын икки аҥы араарбыт таҥара үөрэхтэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта биир тылы булуммаккалар кыайан эйэлэспэккэ, сэриилэһэн эстиилэригэр тиийэн хаалыылара кэ-лэн иһэр. Ол аата, дьон өйө-санаата икки аҥы арахсыыта үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыттан үөскүүрүттэн, олору атын-атын тылларынан этэн туһаныы арахсыы ордук улаатан барарыттан икки утарыта өрүттэр букатын эйэлэспэттэригэр тириэрдэн кэбиһэр. 

Өй-санаа сайдыыта олус уһун кэми ылар. Манна биллэр холо-бурунан Христос таҥара биллибитин кэнниттэн дьон 300 сыл буолан баран биирдэ билиммиттэрэ, туһалаах диэн ылынаннар таҥара үөрэҕэ сайдыбыта уонна европеецтары кытта Аан дойдуга киэҥник тарҕам-мыта. Былыргы Кытай үөрэхтээҕэ Конфуций киһи буолуу үөрэҕин билигин саҥалыы үөрэтэ, сыаналыы сылдьаллар.

Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн кыайан-хотон былааһы ылбыт дьадаҥы бассабыыктар бары таҥара үөрэхтэрин билиммэт-тэрин биллэрбиттэрэ, дьон олоҕуттан туораппытынан барбыттара.

Россияҕа өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууну ааспыт үйэ 30-с сылларыгар колхозтары тэрийии, коллективизацияны тарҕатыы кэмигэр материалистар, атеистар, коммунистар биир улахан ситиһии-лэринэн аахпыттара. Бүтүн Советскай Союз үрдүнэн дьадаҥы өйдөөх-санаалаах эдэрдэри туһанан биир да үлэлиир таҥара дьиэтин хааллар-батахтара, таҥара үлэһиттэрин барыларын кэриэтэ туораппыттара.

Былыргы олоҕу алдьатабыт, саҥа олоҕу тутабыт диэн этиини “үчү-гэйи” оҥоруу курдук быстах санааларыттан дьону барыларын саҥаны айыыга, айыыны оҥорууга ыҥырбыттарын таһынан, ол-бу уратыны оҥоттороору ыкпыттара, түүрбүттэрэ, тиэтэппиттэрэ. Тыа хаһаайыс-тыбатын үлэһиттэрин үүрэн-хаайан аҕалан холкуостарга түммүттэрэ уонна былаан суруйан биэрэн толотторо сатаабыттара.

Бэйэлэрэ дьадаҥы, намыһах өйдөөх-санаалаах эрээри, ону-маны оҥоруон баҕалаах эдэрдэри киһиргэтэн, баай-талым олоҕу бэйэҕит оҥостуоххут диэн албыннаан баар таҥара дьиэлэрин барыларын алдьаттарбыттара, колокуонньаларын үрэйтэрбиттэрэ. 

“Перестройка” уларыта тутуутун кэнниттэн, аны коммунистар бат-талларыттан быыһаммыт үөрүүгэ эдэрдэри айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорууга ыҥырыы, үөрэтии, сэбиэскэй былаас кэмин курдук, билигин да салҕанан баран иһэр. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы учууталлар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ бары билигин даҕаны урукку оннуларыгар үлэлии сылдьалларыттан оҕолору уруккуларын, эстибит сэбиэскэй былаас үөрэппитин курдук айыыны элбэхтик оҥор диэн үөрэтэллэрин тохтото, уларыта иликтэр.

“Айыыны оҥор” диэн оҕону үөрэтии бэйэтэ да улаата охсон саҥаны, айыыны оҥоро охсуон олуһун баҕарар эдэр киһини өссө эбии тиэтэтэн, ыксатан, сыыһа-халты тутуннаран куһаҕаны оҥорорун элбэ-тиигэ тириэрдии буолар. Ол иһин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара кэлин кэмҥэ элбээн иһэрэ үөрэхтээхпит, сахалар сайдал-ларын туһугар аһара кыһанабыт дэнэр дьону хата санаарҕаппат.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитэн биэрбэккэ, үлэҕэ үөрэппэккэ аҥардастыы олоххо туохха да туһата суох кылапачыгас оонньуурдарынан оонньотуу, компьютерга, телефоҥҥа үөрэтэ сатааһын сайынна уонна салҕанан иһэр. Кыыс уонна уол оҕолору детсадтан саҕалаан тус-туспа иитии-үөрэтии олоххо ситэ киирэ илик. Россия кыра омуктара сайдыахтарын үрдүкү салайааччылар баҕарбаттар, саҥарар тылларын оскуолаҕа үөрэтэл-лэрин ол-бу биричиинэ булан хааччахтыы сылдьаллар. 

Сэбиэскэй кэмнээҕи салайааччылар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ араадьыйа, бэчээт, телебизэр үлэтигэр быһаччы сыһыаннаахтарынан элбэхтик саҥаралларынан уонна суруйалларынан эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээһинигэр бэйэлэрэ буруйдаахтарын саптынаарылар аҥардастыы полиция үлэһиттэрэ эрэ буруйдаахтар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. Онтубут баара полиция да үлэһиттэрэ бу кэмнээҕи оҕону иитии содулугар оҕустарбыт буоланнар бэйэлэрэ эмиэ сыыһа-халты туттуналлара, атаахтык иитиллибиттэрэ, тулуурдара аҕыйаҕа син-биир биллэн тахсан иһэллэр.

Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, куһаҕан быһыылары оҥоруулара эл-бээһиниттэн салайар былаас өттүттэн бэрээдэги көннөрүү үлэтигэр ылсыһыы кытаатан эрэр. Полиция үлэһиттэрин ахсааннара эбиллэ турарын таһынан араас сокуоннар элбээн уонна кытаатан иһэллэр. Суолунан сылдьыы быраабылаларын кытаатыннарыы, ыстарааптары лаппа улаатыннарыы кэнниттэн суоппардар бэрээдэктэрэ лаппа туп-сан иһэрэ биллибитэ. Бу үчүгэй диэки уларыйыы үөскээһинэ кытаанах сокуоннары киллэрэ сатааччылары элбэтэн эрэр. 

Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан суруллубут, ылыныллыбыт бэ-рээдэги тутуһа үөрэнэрэ олус уһун кэми ыларынан, үгэстэри үөскэ-тиннэҕинэ эрэ туһаны аҕалар үөрэх буолуон сөп. Үөрэх кыра эмэ ыгааһыннаах буоллаҕына, түргэнник ылыныллар уонна туһата улаа-тар. Киһиэхэ баай-мал дьайыыта тиийимтиэтэ улаханыттан, бу туһа улаатарыгар тириэрдэр. Бэрээдэги кытаатыннарыы дьайыыта улахан туһалааҕын иһин, аны манабыл, кэтэбил аһара барбатын туһугар аҥар, үлэһиттэр өттүлэриттэн эмиэ хонтуруол баара ирдэнэр кэмэ кэлэ-риттэн депутаттар үлэлэрэ эбиллэн биэрэрэ эрэйиллэр. 

Билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэриттэн, төрөппүттэр оҕолоро, сиэннэрэ онно түбэһэллэриттэн син санааргыыр, тоҕо, туохтан сылтанан маннык куһаҕан балаһыанньаҕа киирэн хаалалларын ырыта сатыыр буолан эрэллэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, үөрэтии хаалбытыттан, өйүн-санаатын, салгын кутун сайыннарыы, киһи быһыылаах киһи буолууга үөрэтиини барытын оскуолаҕа көһө-рөн уопсайга холбоон кэбиспиттэриттэн, онтон билигин сыыһа хайыс-ханан, “айыыны оҥоруу” диэки өттүн тутуһан ыытан иһэллэриттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбиирин билбэтэҕэ буолуу улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Ол курдук, айылҕаттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй буола улаатыахтаах, куруук баар ийэтин көрүүтүнэн-истиитинэн иитиллэр, кини курдук буолуохтаах кыыс оҕолор ыар буруйу оҥорорго кытта тиийэн хаалыылара оҕону иитии-үөрэтии тутуһар хайысхата улахан сыыһатын, куһаҕаны оҥоруу диэки халыйан сылдьарын дакаастыыр.  

Былыр-былыргыттан сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ аналлаах “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэрин умну-батахпытына, аныгы элбэх уларыйыылардаах олохпутугар туһаннах-пытына табыллар. Эдэр, саҥа улаатан иһэр оҕону “айыыны оҥор” диэн үөрэтии, ыксатыы, тиэтэтии улахан сыыһатын сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ этэрин мин быһааран киэҥ бэчээккэ таһааран иһэбин. Бу үлэҕэ билигин сахалыы Википиэдьийэ үлэлиир, “Саха сирэ”, “Туймаада” хаһыаттар уонна “Чолбон” сурунаал демократия үөрэҕэ кыратык тутуһуллар эрдэҕинэ үлэлии сылдьыбыттара.

Өй-санаа үөрэҕин умнууттан, хаалларан кэбиһииттэн дьон куһаҕан санааларыттан ыраастаммакка, умнубакка саныы сылдьалларыттан  куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбээн иһэллэрэ чахчы. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин олох ханнык баҕарар кэмигэр дьон тутуһа сылдьаллара ир-дэнэр. Хайа да өттүгэр аһара барыы табыллыбат. Элбэх маныыр, көрөр-истэр полиция үлэһиттэрдээх дойду сайдар кыаҕа аҕыйаҕын таһынан араас репрессийэлэр үөскүүллэригэр олук ууруллар. Ол курдук, элбэх ахсааннаах кэтиир-маныыр үлэһиттэр үлэлэрин түмүгүн, туһалааҕын көрдөрөөрүлэр олус кыһанан, аһара барыылары оҥорор кыахтаналлар. Ол аата, элбэх буруйдаахтары, сөп түбэспэти оҥорооч-чулары бэйэлэрэ көрдөөн булуохтарын да сөп. Биһиги олохпутугар оннук быһыылар буолан ааспыттара. Ф.Э.Дзержинскэй биир кынат-таах этиитигэр: “Буруйа суох киһи диэн суох, биһиги куһаҕаннык үлэлиибит” диэн этиитигэр эмиэ тиийэн хаалыахпытын сөп.

Билигин Россия салайар эргимтэтигэр былаас дьарыйар күүһэ кытааттаҕына бэрээдэк түргэнник тупсуоҕа диэн быһаччы быһаа-рыылар киирэн эрэллэр. Ол курдук, арыгы иһэн баран массыынаны ыытан буруйу оҥорооччулары дьарыйыы, хаайыы кытаатан иһэр. Киһи арыгы иһэн, итирэн баран буруйу оҥоруута барыта кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн эрэ быһаччы тутулуктааҕын, сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин төрөппүттэр бары билэллэрэ, тутуһаллара эбитэ буоллар, олохсуйбут бэрээдэги кэспэт, таһынан бара сылдьыбат эдэрдэри иитэн, үөрэтэн улаатыннарыа этилэр.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибит, айыыны оҥорума диэн үөрэҕи билэр эдэр киһи итирдэҕинэ даҕаны ханнык да киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот киһи буола улаатарын уонна олоҕун устата ону тутуһа сылдьарын билиэххэ сөп буолла. Бу үөрэҕи бары төрөппүттэр тутустахтарына эрэллээх, бары баҕа санааларын толорор кэлэр көлүөнэлэнэллэрин ситиһиэхтэрэ этэ.

Омук сайдан иһиитэ кэлэр көлүөнэлэр, ол аата оҕолор туруктаах өйдөрүттэн-санааларыттан, олохсуйбут бэрээдэги, сокуоннары тутуһа үөрэнэн үгэс оҥостоллоруттан уонна үлэни кыайалларыттан кэлэрин, аныгы үөрэҕи баһылаабыт төрөппүттэр биллэхтэринэ табыллар.

Киһи өйүгэр-санаатыгар төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр буор кута ордук улахан суолталаах. Ол курдук, буор кут үөрүйэхтэртэн хомуллан үөскүүрүттэн киһи этигэр-сиинигэр уларыйыылары оҥорор, ол иһин кэлэр көлүөнэлэргэ эти-сиинин кытта бэриллэн иһэр. 

Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыытан талбытта-рынан эргэ тахсалларын үөскэтиитэ араас ыарыылардаах, үлэни-хамнаһы кыайбат дьадаҥы буор куттаах, өйдөрө-санаалара тиийиммэт оҕолору элбэтэн кэбиспититтэн, билигин Россияҕа ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмэ тиийэн кэлэн сылдьар. Бу быһаарыы Россия-ҕа үлэ-хамнас сайдыыта отуттан тахса сылларынан даҕаны кыайан көммөтүн биллэрэрэ ордук улахан суолталаах. 

Былыргы сахалар ыал буолуу үгэстэригэр аан бастаан төрөппүттэр төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна эр киһини, сайдыы-лаах буор куттаах күтүөтү таба талан ылыыны оҥороллоро. Ол иһин кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, тупсан иһэллэрин “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат”, “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук” диэн өс хоһооннорун туһаналлара олоххо киллэрэрэ. Дьон үгүстэрин баҕа санаалара байыы диэки тардыстарыттан үлэ оҥорон таһаарыыта эбилиннэҕинэ сайдыы кэлэрин былыргыттан билэн ыал буолуу үгэстэригэр туһаналлара.

Онон сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмы” тута сатаан дьону албыннаабыта өйдөрүгэр-санааларыгар ыра санаа буолан хаала-ра биллэн тахсан, бу былаас бэйэтэ эйэлээхтик эстибитин, уларыйбы-тын кэнниттэн ордон сылдьар тобохторуттан ыраастаныы эрэйиллэр. (1,96).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.