Саҥа үйэ билгэлэрэ

Бука бары саха омукпут сайдыыны ситиһэн үйэтин уһатан иһэ-ригэр олуһун баҕарабыт. Бу үчүгэйгэ тириэрдэр баҕа санаа ситиһиитэ айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутаах быһаарыытыгар сөп түбэһэринэн олоххо элбэх уустуктары үөскэтэрин билии эрэйиллэр. 

Сахалар омук үйэтин уһуна 900 сылга, ол аата, 9 үйэҕэ тиийэр диэн ааҕаллар. Мин бу иннэ-кэннэ биллибэт курдук саҥаны киллэрэр этиини уһун үйэлээх диэн ааттанар нуучча омугун олоҕун суолугар тэҥнээн көрүүнү оҥорон чуолкайын быһаарар кыахтанным.

1237 сыллаахха Киевскэй Русь мөлтөөһүн кэмигэр киирэн, кня-жестволарынан ыһыллан олордоҕуна хотугу княжестволара монгол-татаардарга улаханнык утарыласпакка эрэ бас бэриниилэрэ уонна холбоһуулара буолбута. Хас да үйэлэргэ сайдыы күүһүн монгол-татаардартан ылынан саҥа омук-россилар үөскээн тахсыбыттара.

Москва княжествотын монголлар үөскэппиттэрэ, кыра кээмэйдээх дань хомуйаннар сайыннарбыттара, улуу кинээһи аныыллара. 1480 сыллаахха Москва княжествота монголлартан босхолонуутун кэнниттэн саҥа омук дьоно Европаны кытта кыттыһан сайдыыны ситиһиилэрэ өрө баран Сибиир элбэх омуктарын бас бэриннэрэн, сирдэрин улаханнык кэҥэтинэн Россия импиэрийэтин олохтообуттара. 

1825 сыллаахха ыраахтааҕы салайар былааһын уларытаары декабристар өрө туруулара буолуута монголлары, татаардары кытта хааннарын тупсаран саҥа үөскээбит омук мөлтөөһүнүн кэмин саҕаланыытын, салайар былааһы дьон сөбүлээбэттэрэ улаатан эрэрин биллэрбитэ. 

1905 сыллаахха революция буолуута Россия үгүс олохтоохторо салайар былааһы уларытар санаалара улааппытын дакаастаабыта.

1917 сыллааҕы өрө туруу уонна ыраахтааҕыны тутан ытан өлөрүү уһун үйэлэргэ үөскээбит баттабылы ылан быраҕан олохтоох омуктар колониальнай батталтан босхолонууну ситиһэллэригэр тириэрдибитэ уонна олохторун суола тосту уларыйарын, аны дьадаҥылар салайар былааһы кырыктаах сэриигэ кыайан ылалларын үөскэппитэ.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр ситиспит кыайыылары аһара өрө тутуу сабыдыалынан туһанан баһылыыр омук атыттары баһыйар санаатын улуутумсуйууга, улаатымсыйыыга тириэрдибитэ аҕыйах ахсааннаах кыра омуктары анныларынан саныылларын үөскэппитэ.

Билигин Россияны баһылыыр омук мөлтөөһүн кэмигэр киирэн олорор. Бу кэмҥэ бэйэлэрин атын омуктартан үрдүктүк туттубут, олору кытта ыал буолбат, тылларын үөрэппэт буолуу эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ахсаан өттүнэн аҕыйаан иһэллэрэ атыттарга баһыттаран, туоратыллан барыылара сэриини саҕалааһыннарыттан билиннэ.

Баһылыыр омук улуутумсуйарыттан биир эрэ омук тылын билэрэ, үөрэтэрэ атын омуктары кытта бииргэ олордоҕуна өйө-санаата сайдыытын бытаардар, хаалан, туоратыллан барыытыгар тириэрдэр. 

Сүүрбэ биирис үйэ тохсус сылыттан саҕалаан православнай, мусульманскай, буддийскай уонна иудаискай таҥара үөрэхтэрин оскуолаларга үөрэтии саҕаланна. Бу үөрэхтэри оскуолаҕа киллэрии Россия олохтоохторо итэҕэллэринэн тус-туспа арахсыыларын үөскэтэн, хайалара табатын, сыыһатын була сатааһыны улаатыннарыан сөп.

Баһылыыр омук ахсаана биллэрдик аҕыйаан иһэриттэн элбэх оҕо-лоноллорунан биллэр мусульманнар бастакы күөҥҥэ тахсар кыахтара улаатта. Ыал буолууга былыргыттан олохсуйбут бэрээдэги, үгэстэри тутуһууга кытаанах көрдөбүллээх мусульманнар ахсааннара биллэр-дик эбиллэн иһэллэрин тэҥэ, сайдыылаах буор куттарын кэлэр көлүө-нэлэригэр салгыы биэрэн иһэллэриттэн эр дьонноро күүһүрэн, кыаҕыран иһэллэрэ биллэр. Эт-сиин күүһүн-уоҕун быһаарар көҥүл тустуу күрэхтэһиитигэр Россия тустуутун барытын баһылаатылар. 

Күүһүрэн иһээччи мусульманнар оҥорор баттааһыннарыттан Россияҕа итэҕэллэр сэриилэрэ саҕаланар кыаҕа улаатан иһэр. Сиирийэҕэ мусульманнары утары сэриигэ кыттыһыы Асад диктаторы көмүскүү сатааччылар кыайтарыыларын кэнниттэн балаһыанньаны өссө мөлтөттө. Саҥа Сиирийэ сэриилэрэ кыайаннар Асад Россияҕа куотан олорор.

21-с үйэҕэ Турция республикатын баһылыыр туроктар 9 үйэлэрэ туоларынан эмиэ нууччалар курдук омуктарын күүһүрдэр санаалара аһара баран сылдьар. АХШ-тан, Европаттан арахса сатыыллара ити күүһүрдэр санаалара улааппытыттан биллэрдик тутулуктанар.  

Сүүрбэһис үйэҕэ сэбиэскэй былааһынан туоратыллыбыт, куһаҕана биллибит православнай таҥара үөрэҕэ элбэх киһи итэҕэлин ылар кыаҕа аҕыйаан сылдьар. Оҕону иитии, үөрэтии өттүгэр кытаанах көрдө-бүлэ суох таҥара үөрэҕэ дьон сайдыыларыгар туһата кыра.

Саҥа, 21-с үйэҕэ Турция уонна Иран, онтон 22-с үйэҕэ Россия саҥалыы үөскүүр, баһылыыр омуктара атын омукка уларыйар кэмнэрэ кэлэн иһэр. Олус элбэх атомнай сэрии сэптэрин мунньуммут Россияҕа, бу уларыйыыны хайдах аһараллара биллибэтэ уустуктары үөскэтэр. Аан дойду олоҕо олус улахан туруга суох буолуу кэмигэр киирдэ. 

Россияҕа баһылыыр омуга мөлтөөһүн кэмигэр киирбититтэн уларыйан эрэрин тохтото, күүһүрдэ сатааһын үөскээбитэ улуутумсуйуу аһара барыытыгар тириэртэҕинэ улахан сэрии буолар куттала өссө улаатан биэрэр. Омугу бииргэ түмэн күүһүрдэ сатааһын сэрии суолун тутустаҕына атын омуктары туоратыыны, намтатыыны, баһылыы сатааһыны сайыннарара атыттар сөбүлээбэттэрин үөскэтэр. Ааспыт үйэҕэ Германияны күүһүрдэ сатааһын, араас лозуннары, ыҥырыылары туһаныы аһара барыыта былааһы националистар ылыыларыгар уонна атыттары сэриилээһиннэригэр тириэрдибитэ туох куһаҕаны үөскэппитин билигин бары билэн улаханнык сэрэнэллэр.

Саҥа итэҕэл, билигин баар туттулла сылдьар итэҕэллэри баһыйар буоллаҕына эрэ Россияны быыһыыр, омуктарга эйэлээх буолууну үөскэтэр  кыахтаах. Ол итэҕэл былыргы сахалар итэҕэллэрэ – Күн таҥара үөрэҕэ, тенгрианство диэн ааттынан киэҥник биллэр. 

Сахалар бу итэҕэл үөрэҕин билэн, былыргы кэмнэртэн иҥэринэн сылдьалларыттан Үрүҥ Күн таҥара ойуулаах былаахтаахтар уонна таҥараларга аналлаах ыһыахтары ыһан тарҕатан эрэллэр. 

Биһиги элбэх үлэбитинэн сахалар итэҕэллэрин үөрэҕин – Күн таҥара үөрэҕин оннун булларан научнай төрүккэ киллэрдибит. Өй-санаа үөрэҕэ оҕо улаатан иһэр өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэһэн киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэрэ уонна үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран сөптөөхтүк быһаарара манна олук буолар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун Күн таҥара үөрэҕэ үөскэтэрэ киһи өйө-санаата туруктаахтык, олоххо үөскээн иһэр икки өрүтүн тутуһан сайдыытыгар туһалыыр.

Украина республикатын үс салаалаах гербэтин өйгө-санааҕа уруһуй, көстүү нөҥүө дьайыытын ырытан баран, бу республика үрэллэр, тус-туспа барар кыахтаах диэн быһаарыы оҥорбутум. Үс салаалаах атырдьах бэлиэ омук түмсэр күүһүн хайытан, тус-туспа хайысхалыыр аналлааҕа үрэллии үөскүүрүгэр тириэрдэр. Саҥа сүүрбэ биирис үйэҕэ бу быһаарыы туолуон сөп диэн билгэ оҥорбутум туолара кэлэн Кырыым арахсан Украинаттан туспа барбыта.

2014 сыллаахха Крым арахсан барбытын кэнниттэн Украинаттан эмиэ арахсаары Луганскай уонна Донецкай республикалар үөскээн билигин Россия көмөтүнэн туһанан сэриилэһэ сылдьаллар.

2022 сыллаахха Россия бу республикалары көмүскүүр аатыран Украинаны утары СВО диэн ааттанар сэриини саҕалаабыта түөрт сыл буолан  эрэр эрээри, хаһан бүтэрэ биллибэт.

Сүүрбэ иккис үйэҕэ Россия мөлтөөһүнүн кэмэ туолан үрэллэн тус-туспа ыһыллар уонна саҥалыы үөскээһини ситиһэр кэмэ кэлэр. Кавказ олохтоохторо туспа барыахтарын баҕараллар эрээри, элбэх сир баайдаах Россия туһатын билэллэр. Автономнай республикалар статустара союзнайга диэри үрдээн саҥа конфедерация Россия иһигэр үөскүөҕэ.

Саха сирэ Россия саҥа киининэн буолуон сөп. Манна сахалыы Күн таҥара үөрэҕин тарҕатыы ордук улахан сабыдыалы оҥоруоҕа.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар айылҕа тутулугун быһаарар этиилэрэ киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта ордук күүстээх. Бу этии кэмэ кэллэҕинэ туох барыта уларыйан, эргийэн биэрэн саҥалыы сайдыыны ситиһэрэ тиийэн кэлэрин дьоҥҥо биллэрэр. 

Өй-санаа үөрэхтээхтэрэ хаартыскаҕа киһи кута иҥэн сылдьарын быһаарбыттара ыраатта. Күүстээх экстрасенс хаартысканы көрөн киһи тыыннааҕын дуу, өлбүтүн дуу быһаарар кыахтааҕын тэҥэ, олоҕун суолун, туох санаалардааҕын быһааран кэпсээн биэриэн сөп. 

Өлбүт киһи кута чугас аймахтарын көрө-истэ, араҥаччылыы сылдьарын сахалар билэннэр кута иҥмит малларын харыстыыллар. Айыылары харыстааһын диэн ити куттары үргүппэт, олохсуйан сылдьар сирдэрин үрэйбэт, ыскайдаабат буолуу ааттанар. (1,81).

Өлбүт дьон куттарын, айыылары харыстыыры билэр сахалар өлбүт дьон хаартыскаларын улаатыннаран уулуссаҕа, тыаллаах, салгын хам-сыыр сиригэр таһаарары сөбүлээбэттэр. Өлбүт киһи кута салгыҥҥа оҕустаран баран, сүтэн хаалыан сөп. Өбүгэ киһи кута суох буолуута, бу аймахтар биир санааланыыларын, айыылартан көмөлөрүн суох оҥорон быстах быһыыга киирэн биэриилэрин элбэтиэн сөп. 

Уулуссаҕа өлбүт дьон, өбүгэлэр улахан хаартыскаларын тутан хаамыы сахалар айыылары, иччилэри харыстыыр үйэлээх өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт. Хаартыскаҕа иҥэн сылдьар кут баран, сүтэн хаалыыта аймахтары харыстыыр, сомоҕолуур күүһүн суох оҥоруон сөп. 

Сэриигэ, ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэн өлбүт, куһаҕан санаала-рын Үөһээ дойдуга илдьэ барбыт дьон санаалара сири-сибиири биир гына ыһыллан тарҕаныыта кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүгэр-санааларыгар өлөрсүү, алдьатыы өйүн-санаатын тарҕатыахтарын сөп.

Үрдүк дуоһунастарыгар уһуннук олорор салайааччылар айгыраабыт, “застойга” оҕустарбыт былаастарын “үчүгэй” курдук көрдөрө сатаан “бессмертный полк” диэн сэриигэ өлбүт дьон хаартыскаларын тутан дьону уулуссаҕа хаамтарыылара Россия дьонугар туох да үчүгэйи аҕалыа суоҕа, дьон өйө-санаата сэрии, өлөрсүү, алдьатыы диэки салаллан хаалар кыаҕын улаатыннаран кэбиһиэн сөп. 

“Бессмертный полк” диэн сэриигэ өлбүттэр улахан хаартыскаларын тутан уулуссаларынан хаамсыы сэрии туһунан билбэт эдэрдэр санааларын сэрии, өлөрсүү диэки халытыыта, саҥа үйэҕэ–саҥа аһара барыы,  урукку сэриигэ кыайбыттар аһара барыыларын төрүттүөн сөп. Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн сэриигэ үөрэтии, байыаннайдар таҥастарын тигэн таҥыннара сылдьыы оннук үгэс үөскээн хааларыгар тириэрдэрэ өйдөрө-санаалара, ол диэки халыйарын үөскэтэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон үөрэҕи аһара эккирэтэннэр, бары-барыта бэлэмигэр үөрэнэн, өйөнөн хааланнар үлэни күүскэ үлэлииллэрин бырахпыттара. Үлэни күүскэ үлэлиэхтээх, баайы-малы оҥоруохтаах эр дьон мөлтөхтөр, арыгыһыттар ахсааннарыгар киллэриллэн хааланнар үлэни үлэлииллэрин быраҕан сылдьаллар.

Россияны күүһүрдүү саҥа сэрии сэптэрин элбэхтик оҥостуунан доҕуһуолланан, атын омуктары куттааһынынан салгыы баран иһэр. Куттаныы да кэмнээх-кэрдиилээх. Куттанан-куттанан хал буолартан куттаммат буолан хаалыы кэлэрэ аҕыйах салайааччылар сыыһа-халты туттунуулара үөскээн тахсарыгар тириэрдиэн сөп.

Кыайыы да, кыаттарыы да кэмэ кэллэҕинэ умнуллан иһэллэрин дьон олоҕо сайдан уонна уларыйан иһиитэ биллэрэр. Ааспыт сэриилэр кэмэ кэллэҕинэ умнуллан хаалыылара саҥа көлүөнэлэргэ эйэлээх олоҕу төрүттүүрүн таба өйдөөн туһана сылдьыы табыллар. 

“Тоҕус үйэнэн омук уларыйар” диэн сахалар этэллэр. Ону чуолкайдаан биэрдэххэ, омуктар үйэлэрэ 9 үйэнэн кэмнэнэр, онтон омук саҥалыы үөскээһинэ уонна сайдыыта, күүһүрүүтэ 300-түү сылы ылаллар, салгыы кэлэр 300 сыла омук мөлтүүр кэминэн ааҕыллар. 

Былыргы Киевскэй Русь сиригэр монголлар 1237 сыллаахха кэлбиттэрэ, онтон барыылара 1480 сыллаахха буолбута. Омук атын омуктуун холбоһуутуттан сайдыыта, ахсааннара эбиллиитэ саҕаланар. Саҥа үөскээбит “росси” омук сайдыыта 1237 сыллардаахтан 1537 сыллаахха диэри салҕанан барбытыттан элбэх буккуллуу, “смута” кэмэ кэлэн ааспыта. Онтон сайдыы 1837 сыллаахха диэри барбытын кэнниттэн мөлтөөһүн кэмэ 2137 сыллардаахха диэри барыан сөп.

22-с үйэ баһылыыр омук уларыйыытын, атын, саҥа үөскүүр омукка баһыттарыытын кэмэ буолара итинник чуолкайдык быһаарыллар. Бу быһаарыы төһө да  билгэ буоллар, чуолкай ааҕыыга олоҕурар.   

21-с үйэҕэ Аан дойду олоҕун хамнатааччылар, түөрэҥэлэтээччилэр иранецтар уонна туроктар буолаллар. Кинилэр саҥалыы үөскүүллэригэр атыттары хамсаталлар. Онтон нууччалар уонна украинецтар кэлэр үйэҕэ хамсааһыннары үөскэтиэхтэрин сөп. Сирийэҕэ туроктар уонна арабтар утарыта харсыһыылара эйэлээхтик түмүктэнэрэ улахан уустуктар кэннилэриттэн, саҥа омук үөскээтэҕинэ табыллыан сөп.

Аан дойду олоҕун улахан долгуннары үөскэтэн хамсатааччынан саҥа омук үөскээн тахсыыта, сайдыыны ситиһиитэ уонна мөлтөөн барыыта, онтон үрэллиитэ буолар. (2,41).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.