1916 сыл

**1916** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 2 — Нуучча ботаникаҕа уопсастыбата тэриллибит.

### Олунньу
* Олунньу 16 — генерал Юденич Кавказтааҕы аармыйата Туурсуйа 3-с аармыйатын урусхаллаабыт, хааннаах кыргыһыы түмүгэр Эрзурум кириэппэһи ылбыт.
* Олунньу 21 — Аан дойду бастакы сэриитигэр улахан Верден кыргыһыыта саҕаламмыт. Тоҕус ыйдаах элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыыга Германия кимэн киириитин Франция тохтоппут.
* Олунньу 25 — Верден кыргыһыытын кэмигэр ньиэмэстэр Дуомон форту ылбыттар, Бу форт Франция сэриилэрин сүрүн көмүскэнэр тутуута этэ.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 20 — Альберт Эйнштейн «Основы общей теории относительности» ыстатыйатын Annalen der Physik сурунаалга бэчээттээбит, относительность уопсай түөрүйэтин аан бастаан бэчээккэ таһаарыы этэ.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 6 — Вьетнам импэрээтэрэ Дуй Тан французтары утары өрө турууга ыҥырбытын иһин билиэн ылыллыбыт, бу кэнниттэн Реюньон арыыга көскө ыытыллыбыта.
* Ыам ыйын 17 — Англияҕа аан бастаан сайыҥҥы кэмҥэ көһүү буолбут.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 4 — Аан дойду бастакы сэриитэ: Арассыыйа Брусилов көҥү көтүүтэ () диэн ааттаммыт кимэн кииритин саҕалаабыт, Галицияҕа Австро-Венгрия позицияларын артиллериянан ытыалаабыт.

### От ыйа
* От ыйын 1 — Аан дойду бастакы сэриитэ: Сомма кыргыһыытын бастакы күнүгэр Британия 19 000 саллаата өлбүт, 40 000 бааһырбыт. Бу Сомма өрүс кытылыгар биир өттүттэн Британия уонна Франция, иккис өттүттэн Германия аармыйалара 18 күн сэриилэспит кыргыһыыларыгар 3 мөлүйүөн киһи кыттыбыта, 1 мөлүйүөн киһи өлбүтэ эбэтэр эмсэҕэлээбитэ.
* От ыйын 8 — Туркестаан уонна истиэп уобаластарын 400 тыһ. олохтооҕун күһэлэҥ үлэҕэ ылыы (мобилизация) туһунан ыйаах тахсыбыт. Онтон сылтаан буолбут казаахтар өрө туруулара кырыктаахтык хам баттаммыта.
* От ыйын 20 — Дьокуускай таһыгар Хатыыстаахха бастакы уу ылар станция арыллыбыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 15 — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр тааҥка бастакы туһаныыта буолбут. Сомма кыргыһыытыгар англичаннар 49 Mark I тааҥканы ниэмэстэри утары ыыппыттар.
* Балаҕан ыйын 29 — «Standard Oil» хампаанньа төрүттээччитэ Джон Рокфеллер аан дойдуга бастакы миллиардер буолбут. 2019 сылга миллиардер ахсаана 2153-гэ тиийбит. Билиҥҥи туругунан 8 саамай баай киһи аан дойду баайын аҥаарын бас билэр.

### Алтынньы
* Алтынньы 4 — Романов-на-Мурмане диэн куорат олохтоммут, кэлин Мурманскай диэн ааттаммыта, кэлин хотугу эргимтэ иһигэр турар аан дойдуга саамай бөдөҥ куорат буолбута.

* Алтынньы 18 — Хабаровскайга Амур өрүһүн туоруур күргэ тутуллубут. Транссибирскай магистраль Арассыыйа импиэрийэтин территориятыгар түмүктэммит. Бу иннинэ тимир суол Читаттан Владивостокка диэри кэрчигэ Кытай сиринэн ааһара.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 18 — Аан дойду бастакы сэриитин Арҕаа фронугар биир саамай улахан хаан тохтуулаах кыргыһыы — *Сомма кыргыһыыта* — түмүктэммит. 1916 сыллаахха буолбут арҕаа фроҥҥа Сомма уонна Верден кыргыһыылара, ону кытары Илин фроҥҥа буолбут *Брусилов кимэн киириитэ* сэриигэ стратегическэй инициативаны Антанта өттүгэр оҕуннарбыттар. Элбэх ресурсалаах Антанта дойдулара ыарахан кыргыһыылар кэннилэриттэн сүүйүүлээх балаһыанньаҕа тахсыбыттар.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 18 — Верден аннынааҕы кыргыһыы түмүктэммит. Французтар 2-3 км кимэн киирэн ньиэмэстэри тохтоппуттар. 430 тыһ. тиийэр киһи өлбүт.
* Ахсынньы 30 — Нуучча ыраахтааҕытын сүбэһитин Григорий Распутины кинээс Феликс Юсупов салалталаах бөлөх өлөрбүт. Өлүгүн үс хонон баран Москуба өрүскэ ойбонтон булбуттара.

## Төрөөбүттэр

* Тохсунньу 20 — Николай Доможаков — хакаас учуонайа. Хакасияҕа Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа научнай-чинчийэр институтун тэрийсибитэ уонна 1944 сылтан 1955 сылга диэри салайбыта. Доможаков хакаас омук тылын, оскуолаҕа үөрэтэр кинигэлэрин, үөрэтии босуобуйаларын, атын элбэх үөрэх фундаментальнай үлэлэрин оҥорбут ааптар быһыытынан биллэр.

* Кулун тутар 27 — Игнатьев Георгий Гаврилович, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ.
* Кулун тутар 30 — Власов Иосиф Тимофеевич (1916—1989), Социалистическай Үлэ Геройа.
* Муус устар 3 — Семенов Василий Алексеевич (1916—1977), Ойуунускай айар үлэтин үөрэппит чинчийээччи, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Муус устар 11 — Слепцова Матрёна Васильевна (1916—1995), РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Бэс ыйын 17 —  Кривошапко Галина Михайловна (1916—2013), дирижер, РСФСР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* Бэс ыйын 26 — Павлов Валентин Васильевич (1916—1974), Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
* Бэс ыйын 29 — Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич (1916—1949), поэт.
* Бэс ыйын 30 — Бахсыга Саха АССР үтүөлээх артыыһа Андриан Слепцов төрөөбүт (өлбүт сыла 1992).

* Атырдьах ыйын 5 — Александра Велижанина — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Хотугу Сулус» уордьан кавалера.

* Балаҕан ыйын 3 — Вера Чиряева — Саха АССР үтүөлээх учуутала, Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.

* Сэтинньи 24 — Эртюков Иннокентий Илларионович (1916—06.06.1991) — бэйиэт, тылбаасчыт, суруналыыс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
* Сэтинньи 24 — Михаил Сафронов — ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).
* Ахсынньы 14 — Васильева Анна Михайловна (1916—1992), Социалистическай Үлэ Геройа.
* Ахсынньы 16 — Анастасия Данилова — Саха АССР общественнай, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

* Ахсынньы 31 — Ким Леонид Александрович (1916—1994), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

## Өлбүттэр
* Алексеев Степан Прокопьевич — Боһуут (1866—1916), Марха улууһун кулубата, атыыһыт.

* От ыйын 15 — нуучча биолога уонна патолога Илья Мечников.
* От ыйын 23 — Уильям Рамзай — Англия хиимигэ, аргон, криптон, ксенон уонна неон инертнай гаазтары арыйбыт учуонай, Нобель бириэмийэтин 1904 сыллааҕы лауреата.

## Быһаарыылар