open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Кыппыгыров

Ньурба улууһун Чуукаарыгар 1953 с. төрөөбүт Кыппырыгов Владимир Николаевич музыкаҕа дьоҕура оскуолаҕа үөрэнэр кыра сааһыттан биллибит. Ханнык эмэ инструменнарга оонньоотоллор эрэ батыһа сылдьан көрөр-истэр, кэрэ иэйиигэ уйдаран дуоһуйар, астынар эбит. Ордук ыала Виктор Филиппов гармошкаҕа имигэс тарбахтарынан оонньоон илигирэтэрин сөҕө көрөр, кэрэхсээн истэр идэлэммит. Ол иһин киЬитэ Володяны үөрэтэр, инструменын уларсар буолбут. Аан бастаан Ольга Иванова "Манчаары" диэн ырыатын оонньуу үөрэммит, онтон тэптэн ырыалары, үнкүүлэри 7-с кылааска үөрэнэ сылдьан табаарыстарыгар оонньуур буолан барбыт.

1970 с. билигин республикаҕа киэҥник биллэр, самодеятельной композитор Е.М. Поликарпов Чуукаарга ырыа учууталынан үлэлии кэлэн, музыкальнай куруһуогу аһан, нотаҕа, баяҥҥа үөрэтэн барбыт. Тоҕо эрэ 20-чэ оҕоттон соҕотох Володяны хаалларан дьаныЬан үөрэтэр, сүбэлиир, музыкальнай училищеҕа хайаан да үөрэниэхтээҕин этэр буолбутун туһунан Володя истиҥик ахтан аһарар. Кини училищеҕа үөрэнэрэ наадалааҕын туһунан оччолорго оройуон культураҕа отделын сэбиэдиссэйэ К.Д. Уткин, саҥаһа, музыковед, искусствоҕа наука кандидата Г.Г. Алексеева элбэхтик эппиттэрэ, сүбэлээбиттэрэ. Ол иһин Дьокуускайга музыкальнай училищеҕа духовой отделениеҕа, кларнет кылааһыгар үөрэнэ киирбитэ. 1 сыл үөрэнэрин кытта армияҕа ыҥыраннар, Монголияҕа сулууспалыыр. Онно сылдьан эдэр саас эрчимигэр тэптэрэн байыаннай авиационнай училищеҕа үөрэнэр баҕа санаата күөдьүйбүтүн тохтотон, уоппускаҕа дойдутугар кэлэ сырыттаҕына, убайдара Петр, Прокопий музыкатыгар салгыы үөрэнэрин модьуйбуттар.
Сулууспатын кэнниттэн училищетыгар салгыы үөрэнэригэр, ситиһэригэр учууталлартан ордук турунан, кыһанан композитор З.К. Степанов көмөлөспүтүн махталынан кэпсиир. 1977 с. училищетын бүтэрэн Ньурба Маалыкайыгар музыкальнай оскуолаҕа биир дойдулаахтарын, саха дьахталларыттан бастакы композитор Полина Иванованы, Любовь Ноговицынаны, Раиса Ушканованы кытары үлэлиир. Кэлин культура дьиэтигэр уус-уран салайааччынан, директорынан, уус-уран сырдатар биригээдэ ыстаарсай методиһынан 1989 сылга диэри улэлиир. Оттон кэргэнин дойдутугар Кэбээйи улууһун Сиэгэн күөлугэр табаарыстыбаҕа көһөн үлэлии сылдьар.

Володя өссө оскуолаҕа, училищеҕа Уөрэнэ сылдьан ырыа матыыбын айан холоно сылдьыбыта. Училищеҕа үөрэнэ сылдьан айбыт бэрт аҕыйах ырыаларын Е.Поликарповка көрдөрбүтүгэр сороҕун сирэн, сөбулээн, хайдах конноруохтээҕин,ситэрихтээҕин туһунан сүбэ-ама биэрбит. Маалыкайга үлэлии сырыттаҕына наставнига К. Уткин төрөөбут күнүгэр-үбүлүөйүгэр ыҥырыллан, кини тылларыгар "Баҕа санаа" диэн ырыаны айбытын ыллаан биһирэммит. Онтон тирэх ылан ырыаларын республикатааҕы норуот Дьиэтигэр ыытан сүбэлэтэр, биһирэбили ылар.

"Ырыа айар да араастаах буолар эбит" диэн кэпсиир. Биирдэ директордыы олордоҕуна хачыгаар ыалдьыбытыгар, Сана Дьыл иннигэр солбуйан улэлии сылдьан эмискэ төбөтүгэр матыып киирэн кэлбитин сурунан ылбыт. Ол курдук "От ыйа", "Балаҕан ыйа" диэн ырыалара окко үлэлии сырыттаҕына чопчу баҕайытык киирэн кэлбиттэр.
Наара Суох

**Охлопков Петр Аммосович - Наара Суох**  (1858–1942) — Саха Сиригэр киэҥник биллибит олоҥхоһут, сэһэнньит. Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1858 сыллаахха төрөөбүт.

Эдэригэр Бодойбонон, Булуҥунан, Дьааҥынан, Дьокуускайынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Уонтан тахса олоҥхолоох. “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн” олоҥхото 1906 с. Дьокуускайга бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээх быһыытынан оонньоммут. Ааптар ити туруорууга артыыс быһыытынан кыттыыны ылбыта. Норуокка кини туһунан киэҥник тарҕаммыт кэпсээннэргэ олоҕуран Кындыл Уйбаан “Наара Суох” кэмиэдьийэни суруйбута. 

1942 сыллаахха өлбүт.

## Өссө маны көр
* Насретдин Ходжа
Булатов Виктор Николаевич

**Булатов Виктор Николаевич** — Саха уобалаһыгар 1903-1906 сс. губернаторынан үлэлээбитэ. 

Иркутскай куоракка дворянин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Күбүөрүнэтээҕи гимназияны бүтэрбитэ. 1901-1903 сс. Иркутскай уобалаһыгар вице-губернатордаабыта. Дьокуускайга «Романовка сэбилэниилээх бырачыаһын” хам баттаабыта, «Сахалар сойуустарын» кыттыылаахтарын дьүүллэппитэ. Икки төгүл I уонна II степеннээх Станислав орденынан наҕараадаламмыта.
Сабунаев Михаил Васильевич

**Сабунаев Михаил Васильевич** — өрөбөлүссүйэниэр, Саха сирин Куттал суох буолуутун кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1917), Сибиирдээҕи уобалас Дууматын дьокутаата (1918-19), сыылынай, быраас үөрэхтээх. 

МГУ-га мэдиссиинэ факультетыгар үөрэммит. Ол сылдьан народовлец буолбут (хос аата Лысый - Тараҕай). 1884 сылтан саһа сылдьыбыт. 1886 с. Илин Сибииргэ биэс сылга көскө ыытыллыбыт. 1888 с. күрээн, Приволжьеҕа тиийэн, революционнай тэрилтэни тэрийбит. 1890 с. Костромаҕа тутуллубут. 1892 с. биир сыл хаайыыга хаамыраҕа соҕотоҕун сыппыт уонна уон сылга Илин Сибииргэ сыылкаҕа ууруллан, Саха сиригэр кэлбит. 1899 с. Дьокуускайга Кыһыл Кириэс балыыһатын бырааһа буолбут, фельдшерскэй оскуоланы төрүттэспит. 

Олохтоох бэчээккэ элбэхтик суруйара. «Сибирские врачебные ведомости» хаһыакка бэчээттэнэр эбит.

1905 - «Союз мелких торговцев» көмүскүүр миитинин тэрийбит, куорат дууматын олохтоох барыта, тэҥ бырааптаахтык, быһаччы уонна кистэлэҥник таларын модьуйбут. 

1906 с. куорат дууматын мунньаҕын ыспыт 200 киһилээх бөлөх тэрийээччитэ. Уобалас суута дьыалатын көрбүт. 1917 с. куорат Дууматын чилиэнэ (гласнай), Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (ЯКОБ) бэрэссэдээтэлэ. 1918 —1919 сс. Сибиир уобаластааҕы Дууматын дьокутаата (Томскай к.). 1919 с. кулун тутарыттан Земскэй управа бэрэссэдээтэлин солбуйааччы.  

Дьокуускайга урбаанньыт Молотков тиэргэнигэр турар дьиэҕэ, Казарменнай уулуссаҕа олорбута.).
Жаров Василий Васильевич

**Жаров Василий Васильевич** - Саха сиринээҕи дьахтар гимназиятын учуутала. Саха сиригэр аан бастакы «Бюллетень Петербургского телеграфного агентства» чааһынай хаһыаты 1905 с. (ыам ыйа-атырдьах ыйа) таһаара сылдьыбыта. 1907 с. чааһынай типографияны тэрийбитэ.
Валь Михаил Иванович

Валь Михаил Иванович — Саха сирин уобаластааҕы управлениетын чунуобунньуга. 

Уус-уран уонна краеведческай литератураны мунньара, баай библиотекалааҕа. Литературнай ааҕыылар киэһэлэрин тэрийэрэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьиэтэ, бары тутуулара былдьанан, Горсовекка бэриллибиттэрэ.
Скрыбыкин Николай Николаевич (Кулады уола)

**Скрыбыкин Николай Николаевич** (1876 с.т.) Арҕаа Хаҥалас 1 Одуну нэһилиэгиттэн төрүттээх атыыһыт, кинээс Кулады Ньукулай уола. 

Скрыбыкин Н.Н. түүлээҕинэн эргинэр атыыһыт быһыытынан биллэрэ. Дьокуускай куоракка маҕаһыынааҕа, хас да куортамҥа биэрэр дьиэлээҕэ, бэйэтин дьиэтэ Аппа уҥуор (Залокка) баара. Кыра үөрэхтээх. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар баайа бүтүннүү туордаммыт. Кэргэнинээн биир иитэр уоллаахтара.
Кирилэ Дабыыдап (Спиридонов Кирилл Давыдович)

**Кирилэ Дабыыдап - Спиридонов Кирилл Давыдович** - балыгынан эргиммит саха атыыһыта, саха бастакы уһулуччулаах суруйааччыларыттан биирдэстэрэ Алампа олоҕор улахан дьайыылаах киһи,  мэссэнээт. 

Кирилэ Дабыыдап Уус Алдан Баатаҕайын киһитэ. Хоту балыгынан эргинэн балачча кыахтаахтык олорбут. Биир кыыһа Балапаат Силэпсиэп кэргэнэ. Саха бастакы үөрэхтээхтэрин түмпүт, өйөөбүт киһи.
Иванов Николай Егорович

Иванов, Николай Егорович - 1934 с. тохсунньу 12 күнүгэр Бүлүү оройуонун I Чочу нэһилиэгэр холкуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Егор Николаевич сэрииттэн эргиллибэтэҕэ. Онон элбэх оҕолоох соҕотох ийэ оҕото буолан, Николай үтүө санаалаах Михаил Семенович Тимофеев чааһынай детдомугар иитиллибитэ. Нэһилиэгин сэттэ кылаастаах оскуолатын, онтон Бүлүү куоратыгар киирэн Пионердар дьиэлэригэр инструкторынан үлэлии-үлэлии киэһээҥҥи оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. 1952-56 сс. Дьокускайдааҕы педагогическай институту ситиһиилээхтик бүтэрбитэ уонна дойдутугар I Чочу сэттэ кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан икки сыл үлэлээбитэ. 1958 сылтан1994 сылга диэри тохтобула суох Амма улууһугар норуот үөрэҕириитин систиэмэтигэр наар салайар үлэҕэ үлэлээбитэ. Ол курдук, аан бастаан кэлэн сыл районо инспекторынан, 1959-65 сс. Абаҕа сэттэ кылаастаах, 1965-80 сс. Эмис аҕыс кылаастаах, 1961-71 сс. Амма орто оскуолата, 1971-90 сс. Бөтүҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ уонна пенсияҕа тахсыбыта.

Н.Е.Иванов оскуолаларга дьө сыл устата дириэктэринэн үлэлээбит Саха сирин соҕотох педагога буоларын туһунан СР Президенэ М.Е.Николаев бэйэтин дакылаатыгар ойуччу этэн турардаах. Николай Егорович педагог быһыытынан дириҥ билиилээх, талааннаах салайааччы, коллективы биир сыалга түмэ тардар учууталлар учууталлара, бары нэһилиэккэ төрөппүттэр уонна үөрэнээччилэр истиҥ убаастабылларын туһанара. Иккис төрөөбүт дойдутунан буолбут Амма улууһугар кини дьү сыл устата айымньылаахтык үлэлээн, олорон ааспыта. Николай Егорович үлэлээбит сылларыгар мэлдьитин оскуолалар материальнай-техническай базаларын хаҥатыыга, оскуолаларга үөрэтии кабинеттарынан систиэмэтин олоххо киллэриигэ ахсаабат кыһамньытын уурбута. Абаҕа, Амма оскуолаларыгар үөрэнэр корпустары кэҥэттэрбитэ. Эмискэ үөрэнэо корпуһу, түөрт квартиралаах учууталлар уопсайдарын, мастарыскыайы, гараһы, Бөтүҥҥэ иккис үөрэнэр корпуһу, гараһы туттарбыта. Кини салайбыт оскуолаларын педколлективтарын үлэлэрэ Саха Сирин уонна Россия куоталаһыыларыгар 18 төгүл бириистээх миэстэлэргэ тахсыбыттара. !;һ: сылтан ССКП чилиэнэ, киниэхэ рекомендацияны аатырбыт кыһыл партизан А.Е.Кралин биэрбитэ. Николай Егорович олоҕун тиһэх күннэригэр диэри партийнай усунуоһун төлүү сылдьыбыта. Үлэлээбит нэһилиэктэргэ хас да ыҥырыыларга олохтоох сэбиэт норуодунай депутатынан, сельсовет осполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан быыбарданан, "Билии" уопсастыба иһинэн пропагандистаан нэһилиэнньэ ортотугар үгүс түбүктээх киэҥ общественнай ноҕоруускалары үтүө суобастаахтык толортообута. Н.Е.Иванов эдэр көлүөнэни үөрэтиигэ уонна иитиигэ өр сыллаах эҥкилэ суох үлэтин иһин Советскай Союз уонна Российскай Федерация норуоттарын үөрэҕириитин туйгуннарын знактарынан "1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "Үлэ ветерана", "В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сыла туолуутун бэлиэтээн килбиэннээх үлэтин иһин", "Кыайыы 50 сыла" үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, САССП Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Киниэхэ 1992 с."Саха Республикатын үтүөлээх учуутала" бочуоттаах аат иҥэриллибитэ.
Попов Илья Алексеевич

**Попов Илья Алексеевич - Ылдьаа кулуба** (1867-1909) - XIX үйэ бүтүүтүнээҕи XX үйэ саҥатынааҕы сырдатааччы, Сахалар Сойуустарын бырабылыанньатын чилиэнэ, Мэҥэ улууһун кулубата. 

Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгэр баай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Дьокуускай куоракка уолаттар прогимназияларын бүтэрбитэ. 1896 с. В.В.Никифоров-Күлүмнүүр, Илья Алексеевич Попов, Илин-Хаҥалас улууһун кулубата Прокопий Филиппович Лепчиков саха делегациятын састаабыгар киирэн, Николай II коронациятыгар Санкт-Петербурга бара сылдьыбыттара. 

И.А.Попов 1898 с. Мэҥэ улууһун Бүтэйдээҕэр бэйэтин үбүгэр оскуола туттарбыта. И.А.Попов Мэҥэ улууһугар кулубанан талыллан үлэлээбитэ. 1905 с. Илья Алексеевич В.В.Никифоровтыын уонна И.С.Говоровтыын “Сырдык” диэн культурнай-сырдатар обществоны тэрийэллэр. Эмиэ ити сыл кинилэр “Общество народных чтений”, “Общество попечения о народном образовании” тэрийэллэр. И.А.Попов хоһоон суруйара, нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбаастыыра үһү. “Сахалар сойуустарын” Киин комитетын чилиэнин быһыытынан сууттанан, хаайыыга аҕыс ый олорор. Хаайыыттан ыалдьан тахсар уонна өрүттүбэккэ, 1909 с. 44 сааһын туолбакка да сылдьан өлөр.
Николай I

**Никола́й I Па́влович** (бэс ыйын 25 от ыйын 6 1796 — олунньу 18 кулун тутар 2 1855) — 1825 ахсынньы 14 (26) күнүттэн  өлүөр диэри — Арассыыйа ыраахтааҕыта, Польша ыраахтааҕыта, Финляндия улуу кинээһэ. Император Павел I уонна Мария Фёдоровна үһүс уоллара, император Александр I бииргэ төрөөбүтэ, император Александр II аҕата.

Николай I бөрөстүөлгэ олоруутун кытта декабристар өрө туруулара ситимнээх. Аҕалара өлбүтүгэр убайа Константин оҕото суох буолан бөрүстүөлгэ олорортон батыммыта, бу элбэх булкууру таһаарбыта, сурах-садьык тарҕаммыта. Өрө турааччылар маны туһанан байыаннайдар бирисээгэ биэриэхтээх күннэригэр өрө турууну анаабыттара. 

Николай I 30 сыл ыраахтааҕылаабыта. Сорох устуоруктар кинини деспот диэн характеристикалыыллар эрээри, 30 сыл тухары суутунан биэс эрэ киһи өлөрүллүбүтэ — декабристар сүрүн бас-көс дьоно. Кини саҕана Сперанскай дьыала-куолу реформата оҥоһуллубута, Пушкины көстөн төннөрбүттэрэ, Петербург уонна Москуба ыккардыгар тимир суол тутуллубута, Польшаҕа өрө туруу хам баттаммыта, Венгрияҕа өрө турууну хам баттыырга Арассыыйа кыттыбыта, маны таһынан Арассыыйа Персияны, Туурсуйаны кытта сэриилэспитэ, түөрт дойдуну кытта Кырыым сэриитин (1853—1856) саҕалаабыта.
Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ

Сахалыы тылбаастаммыт уус-уран айымньылар испииһэктэрэ

Маннык наардыыбыт: 
Айымньы - Айымньы жанра - Ааптар - Суруллубут/Тахсыбыт сыла - Тыла - Тылбаасчыт - Айымньы сахалыы аата - Тылбаастаммыт/Тахсыбыт сыла - Эбии быһаарыы

* "Володя Ульянов" - ? - Н. Веретенников - ? - Нуучча - Миитэрэй Таас - Володя Ульянов - ? - ;
* "Оборона Сталинграда" - ? - В. Гроссман, - Нуучча - Миитэрэй Таас - Сталинграды көмүскээһин? - ? - ;
* "Степан Разин" - ? - С. Злобин, - Нуучча - Миитэрэй Таас - Степан Разин - ? - ;
* "Му-му" - кэпсээн - И. Тургенев - ? - Нуучча - Миитэрэй Таас - Му-му? - ? -.
* Евгений Онегин - хоһоонунан арамаан - Александр Пушкин - 1823—1830 - Нуучча -  Гавриил Иванович Макаров–Дьуон Дьаҥылы - 1954 - Евгений Онегин : хоһоонунан суруллубут роман / А. С. Пушкин ; [Дьуон Дьаҥылы тылбааһа ; киирии тылы суруйдулар Г. Окороков, С. Попов]. - Якутск : Саха сиринээҕи кинигэ изд-во, 1977. - 212, [2] с.
* Борис Годунов - Александр Пушкин - 1825 - Нуучча - С.К. Дьяконов - Борис Годунов - 1954 - 
* 

## Быһаарыылар
Петрова Татьяна Михайловна - Мойуу кыыha

**Петрова Татьяна Михайловна – Мойуу кыыhа** - 

1964 сыллаахха Ханалас улууьун I-Дьеппен нэьилиэгигэр тереебутэ.  I-Дьеппен орто оскуолатыгар уерэммитэ. 1985 сыллаахха тыа хаьаайстыбатын техникумук уерэнэн бутэрбитэ. Билигин «Сардаана» о5о саадын бухгалтера. «Олуенэ долгуннара», «Айар кут» литературнай тумсуулэр чилиэнэ.

2015 сыллаахха «Дьеппенум оьуордаах ыллыгынан» (хоьооннор хомуурунньуктара) диэн кинигэтэ тахсыбыта. Хоьоонноро «Чолбон», «Чолбон» сурунаал «Сэмсэ»сыьыарыытыгар, «Курулгэн», «Ханыл» сурунаалларга, «Орто дойду поэттарын куен курэьин айымньылара» (2015с), «Олуенэ долгуннара» (2016с.) бэчээттэммитэ. 

«Иэйиим илгэтэ - тылбааска» (тылбаастар - переводы) Кинигэ5э автор Федор Тютчев, Сергей Есенин, Дагестан народнай поэта Расул Газматов, Константин Симонов, Николай Добронравов, Светлана Кунакулова, Лариса Рубальская, Ирина Самарина, Евгений Евтушенко  уонна да атыттар суруйааччыларга тылбааьын холонуута киирдэ. Кинигэ аа5ааччы киэн эйгэтигэр ананар.    
3 кыыс о5олоох, сиэннэрдээх.
"Мэҥэдьэк" холкуоска хоргуйуу

Сэрии сылларыгар куһаҕан аргыһа суох, буолбат дииллэригэр дылы, улахан уот курааннар бүрүүкээбиттэрэ, ону тэҥэ ойуур, тыа уот сириттэн күл-көмөр буолбуттара.

Аһыҥка олус элбээн тыал буолан көппүтэ. Ходуһа отун бүтэрэн күөлгэ киирэн олорор срдэрэ суох буолан охтууллара. Бааһынаҕа бурдугу имри соппуттара. Дьон-сэргэ, оҕолуун, турардыын-турбаттын бука бары сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ күн киириэр диэри аһыҥканы утары охсуһан улахан ханааба хаһаллара. Куулунан куйуур оҥостон, онон баһан дьаамаҕа куталлара. Бааһынаҕа бурдукка олорор аһыҥкалары быанан төттөрү-таары соһон олордубат сиэппэт буола сатыыллара. 

Ити кэнниттэн хоргуйуу-аччыктааһын дьону эмэн киирэн барбыта. Колхозтаахтар, оҕолор бааһынаҕа тохтубут туорааҕы, кутуйах хаһааһын хомуйдахтарына тутан ылан, холкуос маҥхааһыйыгар куталлара. Ити сылларга колхоз бэрэссэдээтэлинэн Петров Михаил Петрович үлэлээбитэ. Мэҥэдьэккэ хоргуйан үс ыал эстэ сыыспыта. Ол курдук Дьоромолор оҕолоро өлбүтэрэ. Бэйэлэрэ ыалы кэрийэн  аһыыр этилэр. Чоҥойдоро аҕалара уолунаан өлбүттэрэ. Чоҥой оҕонньор сэрии иннинэ улахан от охсоочунан, кыайар-хотор үлэһит киһинэн биллэрэ. Ол бухатыыр киһи суорума суолламмыта. Чоҥой ойоҕо Маарыйа Титиктээх сиһигэр хоргуйан охто сыттаҕына, Сергеев Дмитрий Сергеевич булан оҕуһунан тиэйэн Мэҥэдьэккэ аҕалан тыыннаах ордубута.

Онтон Дьоодьо Өлөксөй оҕолоруттан үс оҕо өлбүтэ. Улахан уоллара, Иванов Николай Алексеевич, холкуоска үлэлии-үлэлии балтыларын-бырааттарын куобаҕынан аһатар этэ. Биирдэ үс куобах сүгэһэрдээх иһэн сэниэтэ эстэн, Күөхтэй ааныгар сиэрдийэҕэ өйөнөн, иннинэн-кэннинн барбат буолан турдаҕына, Ксенофонтов Маппый уолунаан Кууһумалыын булан дьиэлэригэр киллэрэн аһатан өрүһүйбүттэрэ. Сарсыныгар дьиэтигэр тиийбитэ, биир быраата өлбүт этэ. Сэрии бүтэһик сылларыгар армияҕа баран, дьоппуон сэриитигэр сылдьыбыта. 1951 сыллаахха 2 оҕолоох огдообо дьахтары, Григорьева Мария Даниловнаны ойох ылан 7 оҕолонон, барыта 9 оҕону иитэн-харайан улаатыннарбыттара. 

Мэҥэдьэккэ өссө да өлүү-сүтүү буолуоҕун дьоннор бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр этилэр, оттон холкуос үүт аннын туох баарынан нэрээттээн тыыннарыгар тыын эбэрэ. Айда, Хатыы икки ардыгар ыалы кэрийэн хонуктуур дьоннор суолга охтон өлө сыталларын көрөр этибит. 

Билигин даҕаны дьон өйдүүр-саныыр. Мэҥэдьэккэ үтүө ыаллар Ньаахтар, Былатыаннар элбэх киһини хоннорон, аһатан өлүүттэн быыһаабыттара. 1945 сыл сайыныгар бурдук бөҕө үүнэн холкуостаахтар лэппиэскэлэнэн тото-хана аһаабыттара. Ити кэмҥэ холкуос бэрэссэдээтэлинэн Платонов Василий Григорьевич үлэлээбитэ.
Ponsash

**Александр Пономарев "Ponsash"** — Саха Сирин биллиилэх ырыаһыта. Ponsash ырыаларын элбэх дьон дуоһуйа истэр уонна сэргиир.

## Олоҕун олуктара
Кини 1987, кулун тутар 13 күнүгэр төрөөбүтэ уонна Чурапчы улууһун Чыаппара (Алаҕар) нэһилиэгэр улааппыта. Г.Д.Протодьяконов аатынан Алаҕар орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан "Чаҕылыс" диэн Саха КВН хамаандатыгар оонньообута. Саша кыра эрдэҕиттэн ыллаан саҕалаабыта. Бастакытын сыанаҕа үһүс кылааска сылдьан ыллабыта. Оҕо эрдэҕиттэн компьютеры сөптөөхтүк туттар этэ, ол иһин инники ырыа айарыгар ити үөрэҕэ көмөлөспүтэ. Оскуолаҕа сылдьан ырыа айан саҕалаабыта уонна Дьокуускай куоракка киирэн, устудьуоннуу сылдьан дьон биһирэмин ылбыта. Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университекка ИМИ-га программист үөрэҕин бүтэрбитэ. Устудьуоннуу сылдьан "Бэйэ дьоно" диэн группа тэрийбитэ.
 
#### Айар үлэтэ
Ырыаларын матыыбын уонна тылларын бэйэтэ суруйар, ол иһин ырыалара истиҥ, иһирэх буолаллар. Виктор Иванович Хон - Омук уола ырыаларын тылларын суруйарга улахан көмө буолбута. 
Маннык биллэр ырыалардаах:
# Ponsash & Fiesta - Кытылга.
# Ponsash - Күүтүҥ(2015).
# Ponsash - Туохтан.   
# Ponsash - Ураты оҥоһуу.
# Рустам Хон & Ponsash - Таптыыбын.
# Fiesta - Represent feat. Ponsash.
# Ponsash - Оскуола, уо.д.а.

Бастакы ырыата 2007 сылга, атырдьах ыйыгар тахсыбыта. Ырыалара үксүн таптал туһунан. Fiesta диэн хос ааттаах рэперы кытары тэҥҥэ ыллаһан элбэх биллэр ырыалары тэҥҥэ таһаарбыттара. Билигин кинилэр ырыаларын билбэт дьон аҕыйаҕа буолуо. Биир дойдулаахтара Сашанан олус киэн тутталлар. Олоҕун тухары 3 улахан сольнай концерт ыыппыта. Дьокуускай куоракка 2008 сылга "Алаҕар студияны" олохтообута.  Билигин кини үксүн ырыа айааһынынан дьарыгырар. Кэргэнинээн 3 оҕолоохтор. Иннин диэки элбэх саҥа бырайыактардаах.
Стручков Степан Никифорович

**Стручков Степан Никифорович** (1913 с. сэтинньи 24 күнэ - 1981 с. ахсынньы 11 күнэ) — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор.

Төрөппүттэрэ Стручков Никифор Константинович уонна Дьяконова Анна Михайловна. Кэргэнэ Лыткина Татьяна Алексеевна (1924 -1980) Чурапчы оройуонун Чаачыгыйыттан төрүттээҕэ. Оҕолоро: Варвара (1948), Степан (1950), Алексей (1951-2008), Гаврил (1954), Анастасия (1959).

1940-1941 сс. Төҥүлүгэ саҥа тэриллибит МТС директорынан Украинаттан кэлбит Сергей Викентьевич Король анаммыта. Оччолорго Дьабыыл 4 колхоһун биир "ХТЗ-2" тракторын, булуугун, сеялкатын, от охсор массыынатын, бурдук быһар жнейкатын өрөмүөннүүргэ Степан Никифорович быраатынаан Александрдыын туруулаһан үлэлээбиттэрэ. Хаста да Степан Никифоровиһы фроҥҥа ыытаары гыммыттарын, Сергей Викентьевич көрдөһүүтүнэн, бронь бэрдэрэн хаалларбыттара. Ол курдук кинини солбуйар киһи суоҕа.

Степан Никифорович Дьабыыл 4 колхоһунан тракторист куурсун үөрэнэн бутэрбит эдэркээн кыргыттары сменщигынан илдьэ сылдьан тракторист идэтигэр уһуйбута. Кинилэр сэрии сылларыттан хойуккаанна диэри үлэлээн, МТС киэн туттар трактористара буолбуттара. Марфа Яковлевна Баишева Саха АССР Верховнай Советыгар депутаттаабыта. "Степан Никифорович төһө да тэҥҥэ улэлээтэр, эдэр кыргыттары харыстаан, күнүһүн солбуһуннара сылдьан сменщик оҥосторо, түүнүн бэйэтэ улэлиирэ", - диэн ахтар тыыл, улэ ветерана Прасковья Борисова.

Кини чахчы да айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи этэ. Дьабыыл нэһилиэгин үгүс тутуутугар кини айбыт "көтөҕөр кыраана" туһаныллыбыта. Илии ыарахан үлэтин чэпчэтэр бары оҥоһуктарын муспута буоллар, бэйэтэ туспа, сыаналаах рационализаторскай материал буолуо хааллаҕа. 1967 с. оройуоҥҥа бастыҥ рационализатор аатын ылбытын туоһулуур сибидиэтилистибэлээҕэ. Сэрии кэмигэр "ХТЗ" тракторынан саас "көрүүчэй" лэкээ эрбэтэрэ, сайынын сиилэс уксуһара, сааскы ыһыы, паар үлэтэ, күһүҥҥү бурдук хомуура барыта кини салайыытынан барара.

Степан Никифорович сэрииттэн төннөн кэлбит уолаттары трактор уонна комбайн ыытарга үөрэтэлээбитэ. Колхоз, совхоз саамай киэн туттар механизатордара киниттэн үөрэммиттэрэ. Үгүстэрэ пенсияҕа тахсан баран слесарь, токарь буолбуттара. Бастакы комбайны үлэлэппит киһинэн кини буолар. Давид Миронович Борисовтыын бастакы локомотивы таҥаннар, 1957 с. сэтинньи 7 күнүгэр Дьабыылга электро-уоту аан маҥнай кинилэр биэрбиттэрэ. Бастакы миэлиҥсэни станция олоҕор таҥан, үлэлэтэн, мээккэ бурдугу ылбыта. 1963 с. саҕалаан, ыаллар телевизор атыылаһан, оҥорон көрөр буолбуттара. Онно маастар эмиэ кини этэ, ыҥырыыга сылдьара. Остуол, олоппос, тимир ылтаһынтан "чох хабаала", күлүүккэ, килиэп буһарар лиис оҥортообута билиҥҥэ дылы сайылыкка туһалыы сылдьаллар.

Кэлин МТС-тар эстэннэр, автопаркаларга кубулутуллубуттарыгар, Степан Никифорович, төһө да сааһырдар, кадровай булчут буолбута.

Стручковтар 5 оҕолонон, элбэх сиэннэнэн утумнара салҕанар.
Кыдаана Игнатьева

Кыдаана Игнатьева - Чурапчы улууҺугар Кытаанах сэлиэнньэтигэр 1993 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.  Кыдаана кыра эрдэҕиттэн худуоһунньук буолуон баҕарара, сыалын-соругун ситиһээри  худуоһунньуктар оскуолаларын 2010 сыллаахха туйгуннук түмүктээн «дизайнер среды» диэн идэҕэ Дьокуускайдааҕы арктическай институкка туттарсыбыта. Институтун 5 сылынан  кыһыл мэдээлинэн түмүктээн архитектура салаатыгар үлэлии киирэр. Ол сылдьан элбэх быыстапка тэрийэр, Сахабыт сиригэр биллиилээх худуоһунньук аатын сүгэр. Саамай биллиилэх улэтин «Аан Алахчын Хотун» кирова 21 уулуссаҕа корүөхүтүн сөп. Онтон 2016 сыллаахха улахан бырайыак онорон, куораппыт таас дьиэлэригэр уруһуй хаалларан Сахабыт сирин дьонун-сэргэтин истинник  үөрдэр. Билигин Кыдаана саамай улахан сыала - Аан дойдуга Сахабыт сирин култууратын ойуулаан сырдатан көрдөрүөн баҕарар. Бу 2019 сыл Кыдаана улахан дьоҥҥо уонна оҕолорго аналлаах сөпкө уруһуйдуурга үөрэтэр дьиэни арыйбыта. Кини үлэлэрин инстаграмҥа уонна твиттерга көрүөххүтүн сөп.
Захарова Анастасия Петровна

**Анастасия Петровна Захарова (Крюкова)** (22.08.1934 — 2.04.2004) — Дьоруой ийэ,  тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа. 

## Олоҕун олуктара
1934 сыллаахха атырдьах ыйын 22 күнүгэр Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Оҕо сааһыгар тулаайах хаалан, эдьиийигэр Пелагея Петровнаҕа иитиллибитэ. Убайа Пётр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бастакы сылларыгар ыҥырыллан барбыт, кэлин кини өлбүтүн туһунан хара сурук кэлбит. 

1941 сыллаахха Чурапчы көһөрүүтүгэр Анастасия уонна Пелагея Нам улууһун Түбэ нэһилиэгэр кэлэннэр, сүөһү көрөн кыстаабыттар. Эһиилигэр эдьиийэ дойдутугар төннүбүт, Анастасияны Готовцевтар диэн саастаах дьон иитэ ылбыттар. Кыра кыыс кинилэргэ хаалан, 1951 сылга диэри улахан дьону кытта тэҥҥэ колхуос араас 
үлэтигэр сылдьыспыт.

Анастасия Петровна 4 кылаас уорэхтээх.

1951 сыллаахха Түбэ уолугар Захаров Николай Иннокентьевичка кэргэн тахсыбыт. Эдэр ыал Модут нэһилиэгэр көһөн кэлэн, дьиэ-уот тэринэн, 10 оҕону төрөтөн, көрөн-харайан, 4 кыыһы, 6 уолу атахтарыгар туруорбут.

Анастасия Петровна 1958 сылтан кэлин пенсия5а тахсыар диэри «Кэнчээри» оҕо саадыгар поварынан үлэлээбит. Ол кэминээҕи детсад иитиллээччилэрэ бары биир курдук Анастасия Петровна минньигэс аһын хайҕыыллар, билиҥҥэ диэри сүрдээх истиҥник ахталлар. Ону таһынан, Анастасия Петровна нэһилиэк иһигэр ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар, иистэнньэҥ бэрдэ диэн аатырар — оҕолорун, сиэннэрин бэйэтэ илииннэн тигэн таҥыннартыыр, кэлин нэһилиэк дьахталлара таҥас арааһын сакаастаан тиктэрэллэр эбит.  

## Наҕараадалара уонна мэтээллэрэ
* «Мать-героиня»  (1937 с.);
* «Материнская слава» (1-кы, 2-с, 3-с, 4-с, 5-с истиэпэнэ);
* «Ветеран труда»
* «Маршал Советского Союза Жуков»
Герасимов Гавриил Михайлович

**Герасимов Гавриил Михайлович** — РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Хаҥалас улууһун уонна Хачыкаат нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Саха НВК Н.А. Кондаков аатынан бириэмийэтин лауреата, суруйааччылар И.П. Никифоров уонна С.П. Ефремов журналистскай бириэмийэлэрин лауреаттара, краевед. 

1958 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены бүтэриэҕиттэн Өлүөхүмэ, Орто Халыма, Ньурба улуустарын оскуолаларыгар бастаан черчение, уруһуй, онтон 1971 сыллаахха СГУ Саха тылын салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэриэҕиттэн саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, ордук 1970-с сыллартан улуус, республика хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар балайда элбэх корреспонденциялары, ыстатыйалары бэчээттэтэр. Кини нэһилиэгин, улууһун историятын, биллиилээх дьоннорун тустарынан суруйар.

Гавриил Михайлович Герасимов биир дойдулааҕа, предприниматель, меценат С.П. Барашков аатын тилиннэриигэ ураты үтүөлээх. Өр сылларга сыралаһан хомуйбут, чөкөппүт матырыйаалларыгар олоҕуран хас да тэттик кинигэлэри бэчээттэттэ. С.П. Барашков аатынан Хачыкаат орто оскуолатын музейыгар көмөлөҺөр, үөрэнээччилэргэ краеведческай тиэмэлэргэ иҺитиннэрии, дакылаат онороллоругар сүбэ-ама уолар, сэдэх матырыйаалларынан, литературанан хааччыйар.
Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ

**Элгээйитээҕи [[Айылҕа]] [[түмэл]]э** — Элгээйи нэһилиэгэр (Сунтаар улууһа) баар түмэл.

Андреев Борис Николаевич төрүттээбитэ.
Куприянова Татьяна Семеновна

Куприянова Татьяна Семеновна — Норуот үөрэҕириитин туйгуна,  “Дети Саха-Азия” стипендиата, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

### Олоҕун олуктара

1937 сыллаахха, от ыйын 2 күнүгэр төрөөбүтэ. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрэн, Элгээйи сопхуоһугар үлэлии хаалбыта. ЯГУ университетыгар кэтэхтэн үөрэнэн,  1966 сылтан үөрэтэр үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр, 1978-2003 сс. Элгээйи оскуолатыгар үлэлээбитэ.

Татьяна Семеновна – сайыҥҥы сынньалаҥ уонна үлэ лааҕырдарын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Биология кабинетын иһинэн элбэх көлүөнэ оҕолорун үүнээйилэри чинчийиигэ уһуйан учуонай үөрэхтээхтэри иитэлээн таһаартаабыта.
Киһи олоҕун көмүс күһүнүгэр да тиийдэр, Татьяна Семеновна нэһилиэк, улуус, өрөспүүбүлүкэ уоспастыбыннай хамсааһыныттан туора турбакка сыралаах кылаатын киллэрдэ, чөл олох пропагандиһа, хас да кинигэ ааптара, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр “ЗОЖ лидерэ” (2011)
2006 сылтан “Сүүтүк” иистэнньэҥнэр, “Кулуһун” литературнай түмсүүлэрин салайааччыта, Элгээйи нэһилиэгин үс төгүлүн ыҥырыылаах депутаттар сэбиэттэрин депутата.
Степанова Наталия Степановна

**Степанова Наталия Степановна** - архыып үлэһитэ, чинчийээччи, суруналыыс, СӨ култууратын уонна СӨ архыып дьыалатыгар туйгуннара.

1960 сыллаахха Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы омук тылын үнүстүүтүн бүтэрбитэ. Москубатааҕы архивоведение, документоведение үнүстүүтүгэр идэни үрдэтэр куурустарга үөрэммитэ.
1990 сылтан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлиир. Сүүстэн тахса кыраайы үөрэтэр, устуоруйа чахчыларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар хабааннаах ыстатыыйалар ааптардара. 21 кинигэни хомуйан таһаарсыбыт.

2002 сылтан уопсастыбаннай эрэдээктэр быһыытынан Саха араадьыйатыгар "Архыып докумуоннара" биэриини оҥорон таһаарар уонна ыытар.
Кириллин Иван Васильевич

**Кириллин Иван Васильевич II (Уһун Уйбаан)**, (1918 с. Нөөрүктээйи (билигин Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгин сайылыга) — 1970 с.) - Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

### Олоҕун олуктара
Ол саҕана гражданскай сэрии буола турар кэмэ буолан сурукка-докумуоҥҥа киирбэтэх. Уйбаан, ийэтэ Кэтэриинэ биирдээх-иккилээх оҕо эрдэҕинэ өлбүт буолан, эһэтин аахха Василий Гаврильевичка иитиллэн, кэлин улаатан колхозтаах буолан үлэлии-хамсыы сырыттаҕына сэрии буолбут.

## Аҕа дойду сэриитигэр
1943 с. атырдьах ыйын 5 күнүгэр Уйбаан аҕата Кириллин Василий Васильевичтыын биир күн бэбиэскэ тутан, Сунтарга бииргэ киирэн борохуотунан элбэх буолан Бүлүү өрүһүнэн таҥнары устан Өлүөнэ өрүһү өксөйөн Качуг диэн дэриэбинэҕэ тиийбиттэр, онтон Кяхта диэн сиргэ массыынаннан этэҥҥэ айаннаан кэлбиттэр.

Кяхтаттан хастыы да гына араартаан тус-туспа сирдэргэ ыыталаабыттар. Уйбаан атырдьах ыйын бүтэһик күнүгэр 386 запасной полкаҕа түбэһэн алтынньы ыйтан 76 стрелковай полкаҕа ручной пулеметчик буолан сулууспатын саҕалаабыт.

Бу полка састаабыгар киирсэн балаҕан ыйыгар Гоби кумах куйаарын туораан Хинганы уҥуордаан Кытайы японскай милитаристартан босхолуур походка турбуттар. Саамай ыарахана Гоби кумах куйаарын туоруур кэмнэригэр ардаҕа суох киһини дьөлө көрөр итии-куйаас күннэр турбуттар. Ууну мээнэ иһэри боболлоро, уоскун аһара хаттаҕына барбах илиттэ эрэ түһэллэрэ, кыратык иһэр уонна төбөҕө эрэ куттар көҥүллэнэрэ. Ону судургутук быһаараллара: «Кумах куйаарга элбэх ууну иһэр туһата суох, төттөрүтүн киһи ордук утатар, итиини тулуйбат буолар» - дииллэрэ.

Хинган хайаларын туораан окопа хастан кимэн киирэргэ бэлэм сыттахтарына аны ардах бөҕө түһэн окопалара уу буолан эрэйдээбит. Кинилэр полкаларын соруктара диэн иккис эшалонунан сэриигэ киирии. Ол аата бастакы эшалоҥҥа өстөөх улахан утарсыыны, сүтүгү таһаардаҕына көмөҕө сэриинэн тоҕо анньан киириэхтээх эбиттэр.

Бу бастакы эшалоҥҥа Арҕаа сэриигэ элбэхтик кыргыһыыга киирсибит үөрүйэх сэрииһиттэр бааллар эбит. Онтон биһиги дьоммутун сэриигэ улахан үөрүйэҕэ суох дьон таах элбэх сүтүгү көрсүөхтэрэ диэн харыстыыр эбиттэр.

Онтон салгыы 1945 с. ахсынньы ыйыгар бу полкаҕа сулууспалаабыт, саҥа сылтан салгыы 239 отдельнай артиллерийскай дивизияҕа сулууспалаабыт. 1946 с. ыам ыйыттан демобилизацияланыар дылы лаборанынан сулууспалаабыт.

## Наҕараадалара
Иван Васильевич наҕараадалара хомойуох иһин билигин биирэ да хаалбатах.  «За победу над Японией» И.В.Сталин  төбөлөөх мэтээллэр, кэлин өлүөн иннинээҕи «Кыайыы 20 сыла» мэтээллэрдээҕэ биллэр. 

## Сэрии кэнниттэн
Демобилизацияланан кэлэн колхоһугар Ньөрүктээйигэ үлэлээбит. Кэргэннэнэн ыал буолан алта оҕоломмуттар. 1957 сылтан саҥа тэриллибит «Элгээйи» совхоз Сиэйэтээҕи отделениятыгар рабочайынан үтүө суобастаахтык 1970 с. дылы (өлүөр дылы) үлэлээбит, элбэх махтал грамоталар, дипломнар туоһулууллар.
Барашкова Дарья Григорьевна

**Барашкова Дарья Григорьевна** - саха ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха араадьыйатын солииһа.

Тарас Павлович Местников тыйаатырга ыҥырбыт. 1938 сыл атырдьах ыйыгар Дьокуускайга тиийэн тыйаатырга үлэҕэ киирбит.
Марк Жирков тэрийбит хуоругар ыллаабыт.
Угут Күөл

**Угут [[Күөл]]** () — Сунтаар улууһун Элгээйи нэһилиэгэр баар киэҥник биллэр сыһыы (62°29'48.5"N 117°37'24.3"E). Элгээйи нэһилиэнньэлээх пуунуттан 5 км. тэйиччи сытар. Угут Күөлгэ ыһыахтыыр паарка, оҕо сынньалаҥ лааҕыра, сайылыктар бааллар.

## Географията
Бүлүү өрүс сүнньүтүгэр хочотуҥу сыһыы. Иэнэ 998 га. Урукку кэмнэргэ ситимниир уу тымырдара суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр күөлүн уута элбиир уонна аҕыйыыр этэ. 2017 сылтан хоруу хаһыллан толору ууланнаҕына Харыйалаах үрэххэ түһэр. Угут Күөл түөлбэ сыһыылартан (хонуулартан) турар: Батакай - (арҕаалыы-соҕуруу), Силип Солооһуна (арҕаа), Турку - (хотугулуу-арҕаа), Уһун Атах (хотугулуу-арҕаа), Харба (хоту) Көлүйэ (хотугулуу-илин), Дьөссөк (илин), Мэчэкэ (соҕуруулу илин), Торулуур (соҕуруу), Бэрэ. Соҕуруу сытар тиит, бэс уонна хатыҥ булкаастаах арыы ойуур  ыһыахтыыр сиргэ кубулуйбут. Урут-уруккуттан биэс күөллээх: "Билии", "Угут Күөл", "Турку", "Харба", "Көлүйэ", угут дьылларга бу күөллэр бэйэ-бэйэлэрин кытта силбэһэллэр. Күөллэригэр собо балык сөбүлээн үөскүүр, кус-хаас түһэн ааһар, кураанах кустар үөскүүр сирдэрэ. 

## Климат

## Историята
Угут Күөл дириҥ историялаах, былыр-былыргыттан сахалар үөскээн олорбут түөлбэлэрэ, Угут Күөл сыһыыларын тула хас да өтөх онно бааллара туоһулууллар. Ситэ чинчийиллэ-үөрэтиллэ илик. Киэҥник биллиитин Сергей Афанасьевич Зверев - Кыыл Уола уонна Семен Максимович Журавлев, Элгээйи совхоһун бастакы директора Угут Күөлү ыһыахтыыр сир оҥостоллоруттан саҕаланар. 

Совхоз саҕана Мэчэкэ фермата, Көлүйэ диэн сайылык, Угут Күөл диэн нэһилиэнньэлээх пуун бааллара биллэр. 

Билигин Угут Күөлгэ 50-тан тахса сири туһанааччы оттуур сирдээх.
Репрессияламмыт суруйааччылар

## [[Репрессия]]ҕа түбэспит [[Сахалар|саха]] [[суруйааччы]]лара

1. Баишев Гавриил Васильевич-Алтан Сарын (1898-22.06.1931).

2. Борисов Георгий Иванович (04.03.1918-31.12.2000).

3. Винокуров Илья Дорофеевич-Чаҕылҕан (31.07.1914-09.09.1952).

4. Винокуров Федор Григорьевич-Даадар (19.02.1911-12.06.1949).

5. Габышев Лев Львович (10.11.1920-11.11.1994).

6. Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890-15.09.1938).

7. Доҕордуурап Михаил Федосеевич (25.09.1906-06.06.1961).

8. Емельянов Дмитрий Дмитриевич	(1902-?).

9. Заболоцкай Николай Максимович-Чысхаан (21.11.1908-01.04.1987).

10. Иванов Петр ?

11. Леонтьев Василий Никанорович (05.03.1895-22.01.1932).

12. Никифоров Василий Васильевич-Күлүмнүүр (18.05.1866-15.09.1928).

13. Ойуунускай Платон Алексеевич (11.11.1893-31.10.1939).

14. Оросин Петр Иванович-Хайыкы (19.11.1895-1954).

15. Павлов Николай Николаевич-Тыаһыт (11.06.1904-07.04.1974).

16. Петров Николай Герасимович (1882-?).

17. Поскачин Григорий Илларионович (02.03.1914-10.02.1943).

18. Саввин Степан Афанасьевич-Күн Дьирибинэ (24.12.1903-22.04.1970).

19. Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон (14.09.1906-25.06.2005).

20. Сивцев Ефрем Степанович-Таллан Бүрэ (25.01.1909-01.03.1984).

21. Слепцов Иван Егорович-Арбита (29.12.1913-13.07.1943).

22. Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур (15.04.1915-24.05.1993).

23. Софронов Анемподист Иванович-Алампа (14.11.1886-24.10.1935).

24. Спиридонов Николай Иванович-Тэки Одулок (22.05.1906-14.04.1938).

25. Тарабукин Николай Саввич (24.10.1910-14.12.1950).

26. Тарскай Григорий Семенович (30.01.1908-08.09.1982).

27. Федоров Афанасий Игнатьевич	(30.07.1926-19.04.1959).

28. Федосеев Иван Егорович-Доосо (20.12.1927-03.11.2003).

29. Чепалов Илья Ильич (1882-?).

30. Чиряев Валерий Георгиевич (19.12.1911-01.02.1989).

31. Яковлев Василий Семенович-Далан (01.04.1928-27.11.1996).

## Литэрэтиирэ
1. Николай Уус. Толук ууруллубут олох, Дьокуускай, 2010.

2. Протодьяконов В.Н. Тоҕус этиҥ тойуга, Дьокуускай, 1998.

3. Никифоров В.В.-Күлүмнүүр. Альбом, Якутск, Бичик, 2006.

4. Слепцова Е.В.-Куорсуннаах. Биэрэ Дабыыдап, Бүөтүр Оруоһун-Хайыкы. Ахтыылар, ыстатыйалар, очеркалар, хоһооннор, кэпсээннэр, Дьокуускай, 2011.

5. Писатели Земли Олонхо. Якутск, Бичик, 2000.
Макаров Валентин Валентинович

**Макаров Валентин Валентинович** — дыраама уонна киинэ артыыһа.

ыам ыйын 15 күнүгэр, 1988 сыллаахха, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар, Майа сэлиэнньэтигэр күн сирин көрбүтэ. 

1995 сыллаахха- Майатааҕы начаалынай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. 

1999 сыллаахха- Майатааҕы гуманитарнай орто оскуолаҕа туттарсан киирбитэ.

2006 сылга- оскуолатын бүтэрэн АГИКИ-га үөрэнэ киирэр.

2010 сылга- АГИКИ-ны бүтэрэн Саха Академическай театырын артыыһа буолар.

Саха театрыгар оруоллара:  Ургунньук Боотур – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Аркадий — «Я вернусь…»,  Илья — «Прости отец, прости…», үөрэнээччи – «Учитель», Клара доҕоро – «Три реалиста» В. Харысхала;  Петька- «В центральных районах ожидаются дожди» Сиэн Экэр;  Василий I — «Сыновний колокол» С. Барановой;  Садху- «Волшебное кольцо» кытай остуоруйата;  Иван Арбита – «Именитый поэт Арбита» А. Дойду;  Слепцов- Отоороп- «Сегодня или никогда» Д. Наумова; Деметрий — «Тиит», Эдгар – «Король Лир» В. Шекспира;  Франц- «Цирк Альберти» И. Бергмана;  Токарани – «Дух земли» П. Ламутского; старик- «Пробуждение» С. Барановой;   эдэр Манчаары – «Манчаары» В. Никифорова- Кюлюмнююр;  Инь Си –«Хунны» Н. Лугинова;  Фил — «Ассоль. Алые паруса» П. Морозова; Алгысов —  «Максим» С. Данилова, В. Протодьяконова. Н.Лугинова, Д. Наумова, В. Харысхала, Е. Алексеева, Граф — «Хайа аарымалара» (Гиганты горы) Л. Пиранделло.

«Поют драматические актеры» номинация кыайыылааҕа.

2011 сылтан Олоҥхо театырын артыыһа.

Олоҥхо театырыгар оруоллара:   картежник —  «Олох долгуннара» Ст. Борисовой; Алгысчыт – поэтичиэскэй испиктэкил «Ырыа-хоьоон»  А. Кулаковский,  Дыырай бухатыыр  — «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» Тон  Суоруна, Кюн Эрилик  — «Удаганки» Н. Абрамова;    Басымньы Баатыр  — «Муки любви» М. Андрсовой-Ионовой.
Режиссер быһыытынан үлэлэрэ —  «Игра жизни» Николая Коляд пьесатынан «Игра в фанты»(АГИИК),   «Туйаарыма Куо» (Театр Олонхо).
Киинэҕэ оруоллара:  Айтал — «Кэрэл» реж. В. Макаров,  И.Портнягин.
Муҥур (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Муҥур (кыыл)
* Муҥур (балык)
* Муҥур (анатомия)
* Муҥур (даҕааһын аат)
Волков Афанасий Софронович

**Волков Афанасий Софронович** - (27.12.1909 Мастаах, IV Тоҕус нэһилиэгэ – 1992) — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, уһулуччулаах салайааччы.

## Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха ахсынньы ый 27 күнүгэр Мастаахха төрдүс Тоҕус нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1920 сыллаахха Балаҕаччыга интернакка олорон үөрэммит. Түөрт кылааһы бүтэрэн баран, Бүлүү педучилищетыгар киирбитэ. Иккис кууруһу бүтэрээт, Үөһээ Бүлүү Нам, Өргүөт оскуолатыгар директордаабыта. ССКП Бүлүүтээҕи райкомун инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, үһүс сэкиритээринэн, "Колхуос суола" хаһыат эппиэттиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 1942 - 1947 сыллаахха ССКП Кэбээйитээҕи райкомун иккис сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Красноярскайга партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ, онтон Ньурбаҕа райком бастакы сэкиритээринэн үлэлээбитэ. Салгыы Москваҕа ССКП иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ. Бу кэнниттэн Саха АССР миниистирдэрин Советын бэрэссэдээтилин солбуйааччытынан анаммыта.

Афанасий Софронович  Бүлүү, Кэбээйи, Ньурба райкомнарын чилиэнинэн уонна райсоветтар депутаттарынан быыбардаммыта. ССКП  обкомун чилиэнинэн хас да төгүл талыллыбыта. Уонна Саха АССР Верховнай Советын депутатынан хаста да быыбардана сылдьыбыта. Партия 19 съеһин делегатынан талыллыбыта. "Үлэ Кыһыл Знамята" "Бочуот знага" орденнарынан, "1941 - 1945 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин", "В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын туолуутугар килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллэринэн уонна РСФСР Верховнай Советын Президиумун бочуоттаах грамотатынан наҕараадаламмыта, Союзнай суолталаах персональнай пенсияҕа тахсыбыта. 1992 өлбүтэ. Волков Афанасий Софронович -  үтүөкэн киһи, сатабыллаах салайааччы эбит.
Таабырын

**Таабырын** — болкулуор дьоҕус айымньыта, ханнык эмит көстүүнү дуу, тугу эмэни дуу, атыннык этэн таайтарыы. 

Аан дойду араас омуктарыгар таабырын олохтоох фольклордарыгар барыларыгар кэриэтэ баар. Таабырыны таайтарарга этиллэр ыйытыыга туох эмит да маарыннаһар буолуохтаах, саха фольклоругар ханалытан этии, тыл-өс туттуутун араас өйдөбүлүнэн таабырын балыйтарыылаах буолуон сөп. Таабырын тугу эмэ туоххэ эрэ холуу, тэҥнии көрүүттэн тахсар. 

Таабырын киһи (оҕо) өйө сайдарыгар эрчийэр, тулалыыр эйгэҕэ, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи өйдөбүллэргэ майгынныыр өрүттэри таба көрөргө үөрэтэр.

Вацлав Серошевскай саха таабырынын "саха омугун айымньытыгар балачча көстөр оруну ылар" () диэн сыаналаабыттаах. 

## Өссө маны көр
* Бороҥ
Сосин Тит Егорович

**Тит Егорович Сосин** (1887-1941) — мэдиссиинэ уонна санитария тэрийээччитэ, чөл олох пропагандиһа. 

Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Куораттааҕы үрдүкү оскуоланы уонна биэлсэр куурсун бүтэрбитэ. Амма, Булун, Таатта, Нам, Өлүөхүмэ уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар үлэлээбитэ.
Медицина уонна санитария тэрийии көҕүлээччитэ уонна салайааччыта. Культурнай революция буоларыгар үчүгэйдик үлэлэспитэ. 

Т.Е. Сосин медицина тиэмэтигэр сахалартан бастакы суруйан саҕалаабыт киһи. 7 кинигэни таһаарбыта, онтон бастакы кинигэтэ, "Куһаҕан ымынах" 1913 сыллаахха тахсыбыта. Нууччалыы уонна сахалыы тылынан элбэх ыстатыйата бэчээттэммитэ. 
Тит Егорович "Толковый русско-якутский словарь малопонятных, труднопереводимых якутских образных и удвоенных слов" уонна "Словарь образных, звукоподражательных  и парных слов" тылдьыттары оҥорбута. Бүтэһик тылдьыты Л.Н. Харитонов бэйэтин үөрэтиилэригэр туттубута. Ол курдук,  Т.Е. Сосин саха тылын үөрэтиитигэр сыаналаах кылаат уурбута. 

1918 сылтан саҕалаан Тит Егорович правительствоҕа Абалаах күөлү ыраҥалыырга сурук суруйар этэ. Бу сыалын тутуһан 1923 сыллаахха экспедиция тэрийбитэ. Экспедиция түмүгүнэн 1934 сыллаахха геолог инженердар  И.С.Лорви уонна А.Д.Егорова күөл дьабаҕын бальнеологическай сыалларга туттуохха сөбүн быһаарбыттара. 

1935 сыллаахха Т.Е.Сосин Абалаахха курортнай эмтэниини тэрийбитэ. Аҕыйах кэм иһигэр тыаны кэрдэн, маһы тиэйэн, эмтэнии куорпуһун оҥорорго материаллары бэлэмнээбитэ. 1935 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Абалаах балыыһата аһыллыбыта. 
Т.Е. Сосин Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр олохтоноругар улахан кылааты уурбут киһи.

]
Муҥур (анатомия)

**Муҥур** () — суон ойоҕоско сыста сылдьар чиэрбэтиҥи эттик. Киһи иммуннай ситимин сүрүн эттиктэриттэн биирдэстэрэ.
Аал (даҕааһын)

**Аал** (даҕааһын аат) — арахсыбат быһаарыы: Аал Луук Мас, аал уот, аал уххан. Муҥура суох ытыктабыллаах, абыраллаах.
Абырах (аат)

**Абырах**, аат. 1. Туох эмэ алдьаммытын абырахтааһын, оҥорон туһаҕа таһаарыы.  2. Туох эмэ алдьаммытын самыыр самалык, киллэһик

Абырах аат тылтан туохтуур тыл тахсар: 

абырахтыам, абырахтаа, абырахтыахтара.

Абырах атын суолтаҕа эмиэ туттуллар.

## Өссө маны көр
* Сыыһа
Абырҕал

**Абырҕал** — Хаппыт мас лабаата. Урут да, билигин да кулуһун уотун күөдьүтэргэ тутталлар.
Агда

**Агда** — киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта. 

*Агдам иһэ аһыйар. Байанай ата бастакы ытыыга агдатын дьөлө көтүтэн туора ойбута. Петр Филиппов*
Аал

thumb|Аал

**Аал** (аат тыл) — уунан устар тэрил. Хас да холбоһуктан оҥоһуллубут, баараҕай уонна уустук оҥоһуулаах, бэйэтэ хамсыыр тэрили эмиэ "аал" диэн этэллэр.
Фрустрация

Тиэрмин: Фрустрация

Кылгас описание: былаан туолбата, албыннааһын, соргу суоҕа, кэһиллии.

Уhyн описание:

Бу психологическай турук, маннык усулуобуйаха үөскүүр, бээхэр туруорбут сыалгар уонна былааңар, олоххо киллэриигэ, өскөтүн туох эммит мэһэйдиир буоллахынна.

Фрустрация хаайтарыылаах балаһыанньаҕа үөскүүр, ыар санаалары аҕалар. 

Фрустрацияха эппиэт ыраас буоллар, чахчыттан куотуу уонна санаа баҕатыгар ылларыы эбэтэр быддан бардам буолуу баар.

Фрустрация содуллара, бээхэр эрэллэ суох буолуу.

Фрустрация киhи туһалаах туругар охсор, уол иhин киhи ис санаата күүстээх буолуохтаах. 

Хайдах спуосабыннан фрустрацианны управляйдыырга, Эллисс миэтодыгар көрүөхө син.
Наталья

**Мэкчик күѳл**

Бу Ой сэлиэнньэтин хоту ѳттүгэр баар. 60-с сылларга Абааhы Баhылай диэн кэлии киhи, Ɵктѳм диэкиттэн дииллэр, бу күѳл соҕуруу баhыгар, арҕаа ѳттүгэр «землянка» курдук дьиэлээх этэ. Бу киhи аатынан «Абааhы күѳлэ» диэн ааттанан хаалбыта хомолтолоох. Бу маны кырдьаҕастар олох сѳбүлээбэттэр. 2009 сыллаахха 100 сааhын томточчу туолбут Адамова Александра, тѳрүт Нѳмүгү олохтооҕо маннык кэпсээбитэ: «Мэкчэ Ичээн диэн эмээхсин олорбут сирэ. Ол кини арааhа бу күѳл хоту ѳттүгэр баар ойуурга турар этэ. Ол иhин аата Мэкчэ күѳлэ диэн». Эмиэ кырдьаҕастар Мэкчэ буолбакка Мэкчик диэн этэллэр. 

Ичээн, урукку ѳйдѳбүлүнэн, ойууннаабатар да, кѳннѳрү дьон кѳрбѳтүн-истибэтин кѳрѳр-истэр, холобур, кѳтѳр-сүүрэр кэпсэтиитин, ол-бу абааhы, саҥатын уонна да атыны, истэн ѳйдүүр дьоҕурдаах киhи. Кѳрбүѳччү. Сахалыы кылгас тылдьыт. Г.Ф.Сивцев Якутскай 1979.стр. 56.

Мэкчэ (күтээ, хопоо) - кылгас саҕынньах.

Мэкчикээн, мэкчики, бүүчээн. Эмиэ бу тылдьыкка кѳрѳбµт. Стр. 88 

Ол аата бука мэкчики диэн быhыылаах. Бүүчээн диэн (абаҕа, дьаадаҕас, мэкчики, мэкчикээн, тайах абаҕата). Ыыраахтаах туйахтаах, кылгас кутуруктаах, таҥхаҕар уҥуохтаах кыра кыыл. Нууччалыы кабарга. Стр. 37

Таҥхаҕар- (положение корпуса, при котором передняя часть туловища ниже задней, например у медведя).

Таҥхай (быть наклоненным книзу передней частью. Стр. 375 Якутско-русский словарь. Москва 1971).

Ол аата Мэкчик эмээхсиммит бүгүрү кырдьыбыт, түѳкүйүн тайаҕар хаамар, таҥхайан бүүчээни санатар буолбут диэн ѳйдѳбүл. Саха омук дьүhүннүүр баай тыллааҕын сѳпсѳhүѳххэ сѳп.

Күѳлбүт аатын тѳҥүннэрэн Мэкчик күѳлэ диэххэйиҥ уонна бу аныгы кэмҥэ оннооҕор хартыына даҕаны уруhуйдатыахха сѳп эбит: Күѳл аттыгар Мэкчик эмээхсин тайах тайанан үйэлэри уҥуордаан кѳрѳн турарын…

Мэкчик күѳл билигин уларыйда. Илин ѳттүгэр баар ойуурга оҕо сылдьан дьэдьэнниир ойуурбутугар дьиэ бѳҕѳ дьэндэспит. 60-с сылларга  күѳл уолан түгэҕэр эрэ кыра уулаах этэ, күѳл дириҥ буолан сыырыттан хайыҥарынан, салаасканан хатааҥылыыр буоларбыт, күhүн туох эрэ саhархай сибэккилээх от үүнэрэ, ону тууран ылан бырахтахха таҥаска сыстан хааларын иhин, онон бырахса оонньуурбут, арыый уоскуйан баран таҥаспытыгар сыhыаран санныбытыгар «эппилиэт» (эполет), «мэтээл» оҥосторбут бу баар курдук. Билигин уута туолан, күѳл да күѳл, оннооҕор сорох сыл муҥхалыыр да түгэннэрэ баар, илиминэн хас да ыал балыктыыр, туулааччы да баар. Тѳгүрүччү олорор ыаллар ойбон алларан сүѳhүлэрин уулатан абыраналлар. Күѳлбүт үтүѳ аатын туруорсубут Нѳмүгү кырдьаҕастарыгар Уйбаан, Тамара Прокопьевтарга барҕа махтал. Ɵссѳ даҕаны былыргыны сѳргүтэн аныгы олоҕу тускулаан!
Иванова Анастасия РЯЛ-17

Тииттээх күѳл Тииттээх күѳл хоту баҺыгар билигин даƼаны аƼыйах тиит үүнэр, биҺиги оƼо эрдэхпитинэ үрдүк эмпэрэƼэ аарыма тиит баара, ол тиит эмпэрэтэ суураллан билигин суох. Күѳллэрбит ѳрүс хочотугар баар буоланнар, былыргыта бары хочо үрэхтэрин сорƼолоро, нууччалыы «старица» диэн. Ол былыргы кэм үрэхтэрэ быстаннар, дириҥ ѳттѳ күѳл буолан турдахтара. Yрэх сорƼото буолалларын кырдьаƼастар бэрткэ диэн туhаналлар эбит. АƼам Ой сэлиэнньэтигэр сэбиэт бэрэссэдээтэлэ буолан олорон, бу Тииттээх күѳл саас аайы халааҥҥа уутуйдун диэн анаан-минээн холлороон хастарбыт (ханаал) Бѳдѳҥкѳй диэн үрэхтэн (боротуоха дииллэр) сүүсчэкэ миэтэрэ хаспыттар бу 60-с сылларга. Бу холлороон билигин даƼаны туттуллар. Онтон улахан халааҥҥа уу Тииттээх күѳлү уҥуордаан ходуhаны күѳл сүтэр, Тѳҥүргэстээх, Тураахтаах күѳллэргэ оннооƼор бэйэтин соботуттан бэрсэр, Тииттээх күѳл дириҥ буолан «аарыма» улахан соболордоох, ону «урусхал собото» диэн ааттыыллар. Халаан кэнниттэн кып-кыра кѳлүччэттэн кыра муҥханан оннук соболору таhааран үѳрүү-кѳтүү үксээччи. Тииттээх күѳлү бэйэтин кыайан муҥхалаабаттар. Онтон былыр маннык эбит: «Биирдэ Эргис ойуун Ынах арыытыгар оттуу сылдьан Тииттээх күѳлү муҥхалаабыт. Онно тоƼус хоппо балык кэлбит. Ону кѳрѳн баран ойуун эппитэ үhү: «Оо, быйыл ѳлѳр дьылым буоллаƼа. Эбэм онньуубун биэрдэƼэ», диэбит. Кырдьык даƼаны Тииттээх балыга былыр даƼаны, аны даƼаны муҥхаƼа кэлбэт саҥнаах». Дьэ кырдьык Тииттээх күѳл баар суох күѳлбүт, иhэр уубутун онтон ылар этилэр, билигин даƼаны кыhын иhэр уубут мууhун онтон ылабыт, онтон ходуhаƼа баар күѳллэрбит соболорунан дьадьайдахтарына халаан уутун нѳҥүѳ Тииттээх күѳлбүт барахсан соболоруттан бэрсэн күѳллэрбит эмиэ собо балыгынан байан бараллар. Тииттээх күѳл Ытык күѳл. ОƼо сылдьан кѳрдѳххѳ Тииттээх күѳл эмпэрэтигэр хараҥаччы хото соƼустук уйаланар этэ, улаатан баран күѳл хоту баhыгар, чычаас ѳттүгэр тугунуок балык барахсаны баhан ылар кэмнэр бааллара. Биир кураанах тиит кѳҥдѳйүгэр 60-сс кугас кырбый уйаланар этэ. Ол тиит билигин даƼаны турар, сууллара чугаhаабыт, билигин даƼаны кырбый уйаланар эбит. Ону аныгы кэм буолан, хаартыскаƼа, киинэƼэ уhулан үѳрэтэн, 7-с кылаас үѳрэнээччитэ Борисов Тимофей дакылаат суруйан, орнитологиянан дьарыктанан республикаƼа I миэстэни ылбыта хайƼабыллаах. Бу Тииттээх күѳл үрдүгэр Ойуунуская Сардаана Платоновна дьиэ туттан олохсуйбута. Бу 90-с сыллар саƼаланыыларыгар. Аан бастаан кэлэн Нѳмүгү ытык сиригэр аал уот оттон алƼаабыта уонна эппитэ: «АƼам ѳбүгэлэрин дойдуларыгар Ытык сиргэ олохсуйарга сананным, Ытык сир туора кѳрүмэ!»