open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мунхалов Афанасий Петрович

**Афанасий Петрович Мунхалов** (10.01.1935, Болтоҥо нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха АССР — 09.09.2014) — РСФСР норуодунай худуоһунньуга, искусстволар уонна култуура Арктикатааҕы институттарын профессора, художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена.

## Олоҕун олуктара
1935 с. тохсунньу 10 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэр Күндэли алааска  төрөөбүт.

Сэрии сылларыгар Мунхаалаптары биир дойдулаахтарын кытта күүс өттүнэн хоту көһөрбүттэр. Онно дьоно бары өлөннөр, уолу оҕо дьиэтигэр биэрбиттэр.

Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены 1957 сыллаахха, онтон 1963 с. Суриков аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай уус-уран институт графикаҕа салаатын бүтэрбит (Е. А. Кибрик мастырыскыайа).

Афанасий Мунхалов 1960-с сылларга саха графикатын аан дойдуга таһаарбыт худуоһунньуктартан биирдэстэрэ буолар.

1964 сылтан — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

А. П. Мунхалов ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын (1970), Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX ыҥырыытын (1975) депутаттарынан талылла сылдьыбыт. 
 
## Сүрүн үлэлэрэ
#### Линогравюралар
* «Күн барыларыгар тыгар» (1963)
* «Мин хоту дойдум» (1965)
* «Гражданская война в Якутии» (1967—1968)
* «Мин Сахам Сирэ» (1969)
* «Думы о времени» (1974—1978)
* «Ленин туһунан тойук» (1981)
* «Аргументы без фактов»
* «Түүҥҥү харабыл» (1994)
* «Прерванный полет» (1999)
#### Литографиялар
* «Победа и мир» (1979)
* «Күндэли» (1980)
* «Күлүктэр» (1994)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР норуодунай худуоһунньуга
* Российскай Федерация үтүөлээх худуоһунньуга
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата
* Художестволар Арассыыйатааҕы Академияларын чилиэн-корреспондена (2012)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын дьиҥнээх академига
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2010)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (2000)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха библиотекатын ситим-сирэ: Г. Г. Неустроева ыстатыйата  
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха литературатын түмэлэ: Мунхалов Афанасий Петрович
* SakhaNews: В Якутске готовится к открытию выставка народного художника России Афанасия Мунхалова
Йога

**Йога** () диэн Индияттан төрүттээх эт-хаан уонна өй практикаларын холбуур өйдөбүл. Индуизм, буддизм уонна дьайнизм практикаларыгар баар. Онтон ураты, йога диэн индуизм философиятын алта ортодокс оскуолаларыттан (астика) биирдэстэрэ.

Индуизм философиятыгар йога сүрүн салаалара: Радьа йога (), Карма йога (), Дьнана йога (), Бхакти йога () уонна Хатха йога ().
Дзэн

[thumb|right|[Энсо, дьоппуон дзэн буддизмын бэлиэтэ.]]

**Дзэн** (Санскрит: ध्यान; Дьоппуоннуу: 禅; Кытайдыы: 禪) диэн буддизм Маhайана салаатын оскуолата. Кытайтан төрүттээх. Дьоппуонҥа киэҥ тарҕаныылаах, онно Кытайтан XII үйэҕэ аҕалыллыбыта. Онтон ураты Вьетнамҥа уонна Кэриэйэҕэ тарҕаныылаах.
Оҕо

[thumb|[Намибия оҕолоро]]

**Оҕо** диэн киhи төрүөҕүттэн сааhын ситиэн (улахан киhи буолуон) иннинээҕи олоҕун кэрдииhэ.

Холбоhуктаах Нациялар Оҕо быраабын конвенцията "оҕо диэн 18 сааhын туола илик киhи" диэн быhаарар.

Киһи бэйэтин сайдыытыгар хас да сүрүн стадия барар. Төрүөхтэн 2 сылга диэри сенсо- моторнай интеллект кэмэ бара турар; 2- тэн 11 диэри-доперациональнай операциялары бэлэмнээһин уонна чопчу операциялары тэрийии кэмэ (2- тэн 7- тэн 7- гэр диэри) уонна чопчу операцияларга илии баттааһын (7- тэн 11- гэр диэри); 11 сылтан 15- гэр диэри формальнай операциялары оҥорон таһаарыы.

## Быhаарыы
.tf

**.tf** диэн Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэр үрдүк таhымнаах ил домена.
.tt

**.tt** диэн Тринидад уонна Тобаго үрдүк таhымнаах ил домена.
.tw

**.tw** диэн Кытай Республиката (Тайвань) үрдүк таhымнаах ил домена.
Империализм

[thumb|right|260px|[Сесил Родс: Кейптаун-Каир тимир суол бырайыага]]

**Империализм** диэн бөдөҥ колониал уонна экономика империялары тутуу, экспансиялааhын уонна ил аан дойдутааҕы баhылааhыны ситиhэр политиката. Марксизм-ленинизм биир тутаах термина. Бу термин Ааҥл Сиригэр 1890-с сс. үөскээбитэ.
Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл

**Бүлүүтээҕи П. Х. Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл** — Саха Сиригэр улуустар түмэллэриттэн саамай кырдьаҕастара, Бүлүү куоратыгар баар. 

1917 с. учууталлар П. X. Староватов уонна А. А. Иванов (Күндэ) тэрийбиттэр. Колчак былааһын саҕана сабылла сылдьыбыт. 1928 с. Уокуруктааҕы сэбиэт исполкомун дьаһалынан сөргүтүллүбүт. Бастакы экспонаттарынан таҥара дьиэлэриттэн уонна баайдартан былдьаммыт маллар буолбуттар.

1921 с. түмэл хас да экспедиция түмүгэр айылҕа экспонаттарынан туолбута. Ол кэннэ Бүлүү өрүс сүнньүттэн барытыттан булумньулар муһулла турбуттара. Ону тэҥэ этнографияҕа сыһыаннаах маллар мунньуллубуттара (холобур, ойуун таҥаһа, дүҥүрэ, табаах хаалара уонна халандаардар, тоҥустар хайыһардара уонна хамсалара). Түмэлгэ политсыылынайдар тустарынан элбэх матырыйаал харалла сытар: М. И. Муравьев-Апостол, П. Ф. Дунцов-Выгодовскай, И. Огрызко, К. Ратынскай, С. Свидерскэй, Н. Г. Чернышевскай, П. Грабовскай. 

Өр кэмҥэ табыгастаах дьиэтэ суох буолан түмэл экспозициятын толору көрдөрөр кыаҕа суох этэ. 1959 сыллаахха үс салаалаах эбит: айылҕа, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олох-дьаһах, социалиистыы олох. Бу структура билигин да 15 саалаҕа тарҕанан баар. Экспонааттар ландшафт уонна ансаамбыл ньыматынан көрдөрүллэллэр — биогруппа, диорама, олоҕу-дьаһаҕы көрдөрөр комплекстар, интерьердар. Н. Г. Чернышевский 11 сыл сыппыт Бүлүү остуруогун хаамырата үтүгүннэриллибит. Композитор М. Н. Жирков киһини кэрэхсэтэр маллара көрдөрүллүбүттэр: туттубут мала-сала, илиитинэн суруйбут үлэлэрэ, нуоталара, үнүстүрүмүөннэрин коллекцията.
 
1978 с. түмэл ЯГОМИКНС салаата буолбут, 1991 с. эмиэ туспа тэрилтэ буолбут. Фондаларыгар 4 тыһ. кэриҥэ экспонат харалла сытар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Саха Сирин түмэллэрэ
Кугаевскай Павел Леонидович

**Кугаевскай Павел Леонидович**, 10(23).07.1912—10.12.1964 — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

## Олоҕун олуктара
* 1912 сыл от ыйын 23 Нам улууһун Хатыҥ Арыытыгар төрөөбүт.
* 1930 с. — Бүлүүтээҕи педтехникуму бүтэрбит.
* 1930—1944 сс. — Бүлүү оройуонун, Бүлүү куоратын оскуолаларыгар учууталлаабыт (математика учуутала, завуч).
* 1944 с. сайыныгар дьиэ кэргэнин кытта Ньурба оройуонугар көһөн, Ньурба 1 №-дээх орто оскуолатыгар 20-чэ сыл учууталлаабыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1946) 
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1947)
* «Бочуот Знага» уордьан (1956) 
* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1962)

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. Л. Кугаевского, заслуженного учителя школ РСФСР и ЯАССР
Самсонов Николай Георгиевич

.
**Самсонов Николай Георгиевич** — тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата, СГУ профессора, Духуобунас Академиятын чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1925 с. от ыйын 23 күнүгэр Ньурбаҕа Антоновка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
1943 с. Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан II Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, аармыйа разведчига этэ. Кыайыыны Прагаҕа көрсүбүтэ. Онтон Японияны кытта сэриигэ сылдьыбыта, Порт Артурга тиийбитэ. Бойобуой үтүөлэрин иһин Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, үгүс мэтээллэринэн (ол иһигэр Чехословакия, Польша) наҕараадаламмыта.
Балтыларыгар Розаҕа, Клараҕа 1945 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр суруйбут суругар: «Манчжурияҕа сылдьабын, орто оскуола таһымынан үөрэниэн баҕалаахтар бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии кэнниттэн үөрэниэхтэрин сөп диэн ыйыы кэллэ. Мин үөрэнэр санаалаахпын, а. э. 8—10 кылаастар матырыйаалларын хатылыыр» — диэбит.
2012 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Албан аат III ст. уордьана (28.09.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (21.02.1987)
* «Праганы босхолооһун иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэр
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2003)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2005)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ
* Дьокуускай ытык дьоно

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 80 лет со дня рождения Н. Г. Самсонова
Драверт Петр Людовикович

150px|thumb|right|Драверт Пётр Людвикович
**Драверт Петр Людовикович** (*Людвигович, Людвикович*) — Сибиири чинчийээччи, поэт.

## Олоҕун олуктара
thumb|1906-1910
1879 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Вяткаҕа төрөөбүт.

1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан Кэмпэндээйи тууһун, Өлүөнэ алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна Абалаах туустарын үөрэппит. Үлэлэрэ: «Экспедиция в Сунтарский соленосный район», «Гипс в Якутии», «К вопросу о драгоценных камнях Якутской области», «Опалы в Якутской области», «Материалы к этнографии и географии Якутской области».

1945 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Омскайга өлбүт.

## Өссө маны көр
* Метеорит
* Цветные камни 
* Ил саайта
* Саха национальнай бибилитиэкэтин саайта 
* «Илин» сурунаал
* «Тальцы» Сурунаал
Колбунов Владимир Акимович

**Колбунов Владимир Акимович** (27.07.1911, Ростовка д., Омскай уобалас — 06.10.1998) — Саха Сириттэн сэриигэ ыҥырыллыбыт Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Киин фронт 61-с армиятын 81-с стрелковай дивизиятын 467-с стрелковай полкатын разведкатын взводун отделениетын хамандыыра, старшай сержант.

## Олоҕун олуктара
1911 сыл от ыйын 27 күнүгэр Омскай уобалас Большереченскай оройуонугар Ростовка дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Нуучча. ВКП(б)/КПСС 1943 с. чилиэнэ. Орто ситэтэ суох үөрэхтээх, колхозка үлэлээбит. 

1937—1939 сс. Уһук Илин кавалерия полкатыгар сулууспалаабыт.

Сэрии иннинэ Ааллаах Үүн приискаларыгар, Хаҥалас шахтатыгар үлэлээбит.

1941 сыллаахха баҕа өттүнэн фроҥҥа ыҥырыллыбыт. 


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин сержант Колбунов Владимир Акимовичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. 1945 сыллаахха Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.

Сэрии кэнниттэн Дьокуускайга, Мирнэйгэ үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талылла сылдьыбыт.

1998 сыл алтынньы 6 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 1668) (15.01.1944) 
* Ленин уордьана (15.01.1944)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана 
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки «Хорсунун иһин» мэтээл (23.08.1942; 13.09.1943)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Берлины ылыы иһин» мэтээл
* Ытык горняк
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Мирнэй куорат ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
* Мирнэй куоракка Ленин уулуссатын 10-с нүөмэрдээх дьиэтигэр (олорбут дьиэтэ) өйдөбүнньүк бэлиэ туруоруллубут. 
* В. А. Колбунов аатынан улахан 76,15 караттаах алмаас  ааттаммыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Далдын

**Далдын үрэх.**

Марха өрүс хаҥас салаата. Тардыытын иэнэ 3380 км². Уһуна 138 км. Бүлүү хаптал хайалаах сиртэн устар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата *Сытыкан* (84 км.) Тардыытыгар 1954 сыллаахха алмаас трубката булуллубута.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Донской Семен Николаевич (иккис)

200px|thumb|right|Донской Семен Николаевич (иккис)
**Донской Семен Николаевич (иккис)** (1895—1938) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.

## Олоҕун олуктара
* 1895 сыллаахха Бүлүү уокуругун Ньурба улууһугар, Малдьаҕарга төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрбит. Петербурдааҕы психоневрологическэй институукка онтон Юрьев университетын медицинскай факультетка үөрэммит. 
* 1916—1918 сс. Финляндияҕа эмтэммит.
* Дойдутугар 1918 с. алтынньыга төннүбүт, учууталлаабыт. 
* 1919—1920 сс. — Бүлүүтээҕи уезд исполкомун норуот үөрэҕириитин инструктора, сэбиэдиссэйэ. 
* 1920—1922 сс. — Бүлүү кыраайы үөрэтэр түмэл дириэктэрэ, уокуруктааҕы  пленумун чилиэнэ.
* 1922—1923 сс. — Саха АССР үөрэххэ уонна доруобуйа харыстабылыгар бастакы а. 
* 1923—1924 сс. — -ка ЯЦИК бэрэстэбиитэлин солбуйааччы, Саха АССР ун Президиумун уонна  чилиэнэ.
* 1924—1926 сс. ССРС норуоттарын Центриздатыгар Саха секциятын редколлегиятын бэрэссэдээтэлэ.
* 1925—1926 сс. — Н. К. Крупская аатынан коммунистическай иитии Академиятын студена. 
* 1926—1927 сс. —  салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1927—1928 сс. — Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын ун эбээһинэһин толорооччу.
* 1928—1931 сс. — үөрэх наркоматын отделларын салайбыта. Кини кыттыылаах өрөспүүбулүкэ үөрэҕириитин бырайыага оҥоһуллубута. Кини салалтатынан сахалыы бастакы учебниктар, босуобуйалар уонна үөрэх бырагырааммалара суруллубуттара уонна таһаарыллыбыттара, оскуолаларга үөрэнэр кылаастар, кабинеттар, мастарыскыайдар, библиотекалар аһыллыбыттара, улахан дьону үөрэтии киэҥник тарҕаммыта. Босуобуйалар уонна учебниктар бастакы тылбаасчыттартан биирдэстэрэ.
* 1931—1932 сс. — Саха АССР -ка бэрэстэбиитэлистибэтин консультана. 
* 1932—1935 сс. — Москубаҕа Педагогика Киин чинчийэр институтун аспирана. 
* 1935 с. Саха педагогическай институтун дириэктэрэ, норуот үөрэҕириитин уонна история секторын сэбиэдиссэйэ, онтон бастакы саха билимҥэ тэрилтэтин — Тыл уонна культура чинчийэр институтун — учуонай сэкиритээрэ. 
* 1936 с. — Саха АССР Москубаҕа бастайааннай бэрэстэбиитэлэ.
* Саха Сирин Сэбиэттэрин I, V сийиэстэрин делегата, ЯЦИК I, II, IV, V ыҥырыыларын чилиэнэ, ЯЦИК Президиумун I уонна IV ыҥыыыларын чилиэнэ. РСФСР Сэбиэттэрин XI, XII сийиэстэрин делегата, ССРС Сэбиэттэрин II, III сийиэстэрин делегата, ССРС ситэриилээх киин кэмитиэтин Омугун Сүбэтин чилиэнэ. «Ыраас олох» уопсастыба бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, үөрэхтээһин үлэһиттэрин сойууһун бырабылыанньатын чилиэнэ, «Саха омук» уопсастыба бырабылыанньатын чилиэнэ.
* 1938 с. сымыйанан буруйданан репрессияҕа түбэспитэ.
* 1957 с. реабилитацияламмыта.

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Ил сиэрбэрэ
Булуус (дьүүктэ)

400px|thumb|right|«Булуус»
**Булуус** - Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин территориятыгар дьүүктэ. Муус сайын бүтэһигэр диэри ситэ ууллубат сирэ.
Туризм суолталаах сир. «Лена» федерал суолтан 1 км сиргэ сытар.
Күрүлүүр

400px|thumb|right|Күрүлүүр көстүүтэ
**Күрүлүүр**.

Хаҥалас улууһун Иккис Дьөппөн нэһилигин территориятыгар *Менда* үрэххэ төрдүттэн 25 км. сиргэ үрэх таас массивы быһа охсон күрүлгэннэр каскадтара үөскэбиттэр.

"Лена" федерал суолтан баара суоҕа 20 км. сытар буолан туризм суолтата улаатан эрэр.
альт=Күрүлүүр күһүн уута түһэн турар кэмэ|мини|Ефремова Оксана
Дьокуускай куораттан масыына суолунан бардахха 110 км тэйиччи сытар. Туристар сөбүлээн сылдьар сирдэрэ.
ССКП Саха обкомун бастакы сэкиритээрдэрэ

ВКП(б) - ССКП Саха сиринээҕи обкома 1923 сыллаахха тэриллибитэ уонна 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр суох буолбута.

* Аммосов Максим Кирович   1923 сыл тохсунньу — кулун тутар;
* Герценберг Константин Рудольфович  1923 сыл кулун тутар — ахсынньы;
* Пестун Ефим Григорьевич  1923 — 1925;
* Дьяков Василий Владимирович  1925 — 1926;
* Барахов Исидор Никифорович  1926 — 1928;
* Барышев Николай Иванович  1928 — 1930;
* Певзняк Павел Матвеевич  1930 — 1939;
* Степаненко Ион Лукич  1939 — 1943;
* Масленников Георгий Иванович  1943 — 1946;
* Винокуров Илья Егорович  1946 — 1951;
* Борисов Семен Захарович  1951 — 1965;
* Чиряев Гавриил Иосифович 1965 - 1982;
* Прокопьев Юрий Николаевич 1982 — 1991.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутия, хроника, факты, события*. Якутск, 2004 г.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
Якутия, хроника, факты, события. — Якутск, 2004.
Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

* Ойуунускай Платон Алексеевич  1922 — 1923;
* Барахов Исидор Никифорович  1923 — 1924;
* Аржаков Степан Максимович  1924;
* Винокуров Иван Николаевич  1924 — 1925;
* Аммосов Максим Кирович  1925 — 1928;
* Бубякин Николай Васильевич  1928 — 1929;
* Андреев Ананий Кононович  1929 — 1931;
* Шараборин Христофор Прокопьевич  1931 — 1937;
* Аржаков Степан Максимович  1937 — 1938;
* Фаткулов Нургали Гизетович  1938 — 1940;
* Муратов Владимир Алексеевич  1940 — 1943;
* Винокуров Илья Егорович  1943 — 1946;
* Борисов Семен Захарович  1946 — 1948;
* Протодьяконов Василий Андреевич  1948 — 1953;
* Васильев Роман Гаврильевич  1953 — 1956;
* Кучеров Василий Максимович  1956 — 1963;
* Иванов Семен Александрович  1963 — 1965;
* Леликов Алексей Емельянович   1965 — 1966;
* Петров Иван Иванович   1966 — 1979;
* Маркин Сергей Николаевич   1979 — 1989;
* Шамшин Владислав Павлович   1989 — 1990;
* Иванов Климент Егорович   1990 — 1992.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутия, хроника, факты, события*. Якутск, 2004 г.
Черных-Якутскай Петр Никодимович

200px|thumb|right|Черных-Якутскай Петр Никодимович
**Черных-Якутскай Петр Никодимович** (1882 - 1933), Саха сиригэр үөскээбит нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ.

1882 сыл кулун тутар 26 күүгэр Лаамы байҕал кытылыгар *Иня* диэн сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Аҕата грузин, татаар уонна нуучча хааннааҕа, ийэтэ саха этэ.
1894 сыллаахха Дьокуускайга олохсуйар онно бэйэтэ кэнники суруйбутунан "ийэтинээн наһа дьадаҥытык олорбуттара". 

Духуобунай семинарияҕа үөрэммитэ, ол гынан баран ыалдьан бүтэрбэтэҕэ. Сахалыы бэркэ билэрэ. 

1899 - 1912 сыллардаахха суруксутунан үлэлээбит. 1907 сылтан ыла бэчээттэнэр буолбута.

1921 сыллаахха Дьокуускайга олохтоох нуучча поэттарын "Огни Севера" диэн хомуурунньк тахсыбыт. Онно кини аҕыс хоһооно киирбит.

1926 - 1933 сыллардаахха ыарытыйар поэт Москва таһыгар *Загорскай* диэн куоракка (билигин Сергиев Посад) эмтэнэр соруктаах олорбута. Онно олорон "Родная Якутия" диэн улахан поэманы суруйар. Ойуунускай "Кыһыл Ойуун" поэматын нууччалыы тылбаастаабыта. Кириитиктэр билинэллэринэн кини нууччалыы суруйбут айар үлэтэ дьиҥ сахалыы тыыннаах.

1933 сыл ахсынньы 22 күнүгэр дойдутугар төннөн кэлэн баран өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*"Илин"* 2001 сыл №2.
## Быһаарыылар
Винокуров Иван Николаевич

200px|thumb|right|Винокуров Иван Николаевич
**Винокуров Иван Николаевич** (25.03.1893—15.01.1935) — саха политика диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1893 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Боотур Уус улууһун Бастакы Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны бүтэрэн баран Казаннааҕы духуобунай академияҕа үөрэххэ киирбитэ.

1917 сыллаахха атеист буолан, академияттан үүрүллэн, Казаннааҕы университет үһүс курсугар киирэр.

1919—1922 сыллардаахха Самара губерниятыгар үлэлиир. 1923 сыллаахха  КК быһаарыытынан Саха Сиригэр кэлэр.

1923 сыл атырдьах ыйыттан 1924 сыл ахсынньытыгар диэри Саха АССР үөрэҕирии уонна доруобуйуны харыстыыр а.

1924 сыл ахсынньытыттан 1925 сыл от ыйыгар диэри Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.

1925 сыл от ыйыттан 1928 сыл балаҕан ыйыттан Саха АССР ВЦИКка бэрэстэбиитэл.

1928 сыл балаҕан ыйыттан 1930 сылга диэри Саха АССР эргиэнин уонна промышленноһын наркома.

1930 сылга Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

Москваҕа эргиэн академиятын бүтэрэн баран Саха АССР хааччыйыы наркома.

1934 сыл сэтинньиттэн иккистээн Саха АССР ка бэрэстэбиитэлинэн ананар.

1935 сыл тохсунньу 15 күнүгэр Москваҕа өлбүт.

## Сигэлэр
*Якутия, хроника, факты, события*. — Якутск, 2004.
Шадрин Роман Иванович

**Роман Иванович Шадрин** (1893 — 1934), эбээн, общественнай диэйэтэл уонна тэрийээччи.

1893 сыллаахха Саккырыыр оройуонун Түһэгиир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.

1929 сыллаахха Сэрии Кыһал Знамятын орденынан наҕараадаламмыта. ЯЦИК чилиэнэ, ЯЦИК иһинэн Хотугу омуктарга көмө Комитетын бэрэсэдээтэлэ.

ЯЦИК бэрэсэдээтэлин Ойуунускай Платон Алексеевич солбуйааччыта этэ. Бүтүн Союзтааҕы Сэбиэттэр VI Съездка ВЦИК чилиэнинэн талыллыбыта. 

1934 сыл кулун тутар 31 күнүгэр, 40 саастаах сылдьан Москваҕа сэлликтэн өлөр.

Кини аатын билигин Баатаҕай-Алыытын оскуолата сүгэр.

## Ылыллыбыт сирэ

"Илин", 2001 сыл № 2.
Сюльскай Семён Семёнович

**Сюльскай (Алексеев) Семён Семёнович** (1908—1952) — Саха Сирин судаарыстыба диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр төрөөбүт. 

1925 сыллаахха Бүлүү оиккис ступеннаах оскуолатыгар киирбит. Ол сыл комсомол кэккэтигэр киирбит. 1928 сыллаахха Бүлүү уокуруктааҕы пионердар бюроларын бэрэстээтэлинэн үлэҕэ киирбит. Ол сыл хомуньуус баартыйаҕа киирэр. 1929-29 үөрэх сылыгар Бүлүү куоратын бастакы ступеннаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1933 сыллаахха Ленинградка Герцен аатынан пединституту бүтэрэр уонна Дьокуускайдааҕы педагогика рабфагын дириэктэринэн анаммыт. 

1936—1938 сс. — Дьокуускайдааҕы педтехникум директора уонна үөрэҕирии наркомун эбээһинэһин толорооччу. 

1941—1944 сс. — Саха АССР ун управлениетын начальнига. Онтон ВКП(б) КК Үрдүкү баартыйа оскуолатыгар үөрэммит, 1946 сыллаахха бүтэрбит.

1946 сыллаахха Саха АССР үөрэҕириитин миниистиринэн анаммыт. 

1950 сыллаахха Пединститутка үлэҕэ ыстаарсай преподавателинэн көһөр, ону таһынан обкуомҥа штааты таһынан лиэктэрдиир. 

1952 сыл ыам ыйыгар 44 саастааҕар өлөрүллэр. Өлөрөөччүлэр булуллубатахтара.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Посельская Аксения Васильевна, балет үҥкүүһүтэ. 
* Кыыһа — Посельская Наталья Семёновна (12.04.1946—08.07.2011)

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат кыра уулуссатыгар (ДСК оройуона) Семен Сюльскай аата иҥэриллибит (2008)
Ньурба улууһун Сүлэ с. Семён Сюльскай аатынан түмэл аһыллыбыт (2008)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан 
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* «Илин» сурунаал. — 2005 с. — № 3.
* Федеральный информационный портал «SakhaNews» 06.02.2008:В Якутске увековечили имя Семена Сюльского
Неустроев Николай Денисович

200px|thumb|right|Неустроев Николай Денисович
**Николай Денисович Неустроев** (15.12.1895—21.07.1929) — саха литэрэтиирэтин төрүттээбит суруйааччылартан биирдэстэрэ, драматург уонна прозаик.

## Олоҕун олуктара
1895 сыл урукку ааҕыынан ахсынньы 3, билиҥҥи ааҕыынан ахсынньы 15 күнүгэр IV Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Алдан эбэтэр Уус Таатта нэһилиэгэ дэнэр) Байаҕантай улууһугар төрөөбүтэ. Нэһилиэк билигин Таатта улууhугap киирэр.

Суруйааччы Анна Неустроева бииргэ төрөөбүт убайа.

Бастакы үөрэҕин Байаганскай оскуолаҕа ылбыта. 1910-1913 сылларга түөрт кылаастаах Дьокуускай куорат училищетыгар үөрэммитэ. Платон Алексеевич Слепцовы(Ойуунскай) уонна Максим Аммосовтыын кытта үөрэммитэ. Үөрэх сылларын кэмигэр литература куруһуогун үлэтигэр көхтөөхтүк кыттар. Тыйаатырынан умсугуйар - ол бириэмэҕэ приказчиттар дьиэллэригэр  уонна туспа дьэлэргэ нууча классиктарын драммаларын саха тылыгар тылбаастаан туруорааччылар.

Бастакы нууччалыы кэпсээнэ «Дикая жизнь» 1915 сыллаахха бэчээттэммитэ, комедия жанрын төрүттээбитэ.

Бастыҥ комедията «Кукаакы Кулуба» 1920 сыллаахха суруллубута. Саха драмтеатра кини суруйбут «Kyhaҕaн тыын» драматынан үлэтин саҕалаабыта (1925). «Балыксыт» кэпсээнэ саха классикaтыгаp киирэр.

Неустроев нуучча литературатын ааҕан суруйааччы буолбут. Нууччалыы кэпсээннэри суруйбутун тэҥэ, өссө революция иннинэ Платон Ойуунускайдыын Н. В. Гоголь «Ревизорун» сахалыы саҥардыспыта. Эдэр caaһыгap 1929 сыл от ыйын 21 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга көмүллүбүтэ.

Кинини, Ойуунускайы курдук, эмиэ баһааҕырдан, буржуазнай националист диэн ааттыы сылдьыбыттара. Саха үс бастакы суруйааччыларын үтүө ааттарын төнүннэриигэ профессор Г. П. Башарин улахан өҥөлөөх.

Ю.И. Васильев суруйааччы "Прокажённые", "Факир", "Торжество смерти" кэпсээннэрин, "Доҕорбор" уонна нууччалыы суруллубут хоhооннорун дьонугар кэриэс суругун архыыптан ылан күн сирин аан бастаан көрдөрбүтэ.

## Бэчээттэммит кинигэлэрэ
* *Талыллыбыт айымньылар*. — Дьокуускай, 1947.
* *Талыллыбыт аиымньылар*. — Дьокуускай, 1959.
* *Талыллыбыт айымньылар*. — Дьокуускай, 1985.
* *Пьесалар, кэпсээннэр*. — Дьокуускай, 1987.
* *Төрөөбүт сирбэр, тапталлаах дьоммор…*: Пьесалар, кэпсээннэр, очеркалар, тылбаас, xohooннop, суруктар, бэлиэтээһиннэр, докумуоннар. — Дьокуускай, 1995.

## Ылыллыбыт сирэ

* «Илин» сурунаал, № 2, 2000

## Быһаарыылар
Канаева Мария Спиридоновна

200px|thumb|right|Канаева Мария Спиридоновна
**Канаева Мария Спиридоновна** — Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр колхуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ахсыс кылаастан Ньурба судаарыстыбаннай театрыгар артыысканан киирбитэ. 1950—1955 сс. Щепкин аатынан театр училищатыгар үөрэнэн туйгуннук бүтэрбит.

1955 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай музыка уонна драма театрын, 1971 с. — Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай драма театрын артыыската.

## Айар үлэтэ
##### Толорбут оруоллара
* Ньургуһун («Лоокуут уонна Ньургуһун», Т. Сметанин) 
* Сөдүөччүйэ («Манчаары», А. Софронов) 
* Суон Суоппуйа («Наара суох», (И. Гоголев) 
* Кутурҕан Куо («Кыһыл ойуун», (П. Ойуунускай) 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1965)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл

## Сигэлэр
* Ил сиэрбэрэ
* Саха театра
Мегежекскэй Михаил Васильевич

200px|thumb|right|Мегежекскэй Михаил Васильевич
**Мегежекскэй (Ксенофонтов) Михаил Васильевич** — сэбиэт былааһын олохтооччулартан биирдэстэрэ, саха биллиилээх уопсастыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Саха Сирин автономиятын олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
1898 сыл сэтинньи 21 күнүгэр Ньурба улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Баһылай Ксенофонтов сүөһү иитиитинэн, тимир уһаарыытынан дьарыктанар киһи эбит. Михаил 12 саастааҕар Маалыкай церковнай-приходской оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрбит. 1915 с. сайыныгар Ньурба икки кылаастаах училищетын хайҕал суруктаах бүтэрэн баран, күһүн Дьокуускайга учуутал семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Ити семинарияҕа кинини кытта Платон Слепцов, Максим Аммосов, Исидор Барахов, Степан Васильев, Степан Аржаков курдук кэлин Саха Сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа сүрүн оруолу ылбыт дьон үөрэммиттэрэ. 1916 сыллаахха Ярославскай Е. М. марксизмы үөрэтэр куруһуогун чилиэнэ.

1917 сыллааҕы революция түгэннэрин кыттыылааҕа. 1918 с. М. Ксенофонтов В. Д. Котенко кыһыл этэрээтин бэлиитикэҕэ салайааччыта. 1919 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга куорат ыччатын кистэлэҥ революционнай куруһуоктарын тэрийбитэ (кэлин бу куруһуок «Эдэр коммунист» диэн ааттанан Саха Сиригэр комсомолу тэрийиигэ тирэх буолбута). Бу сыл Мегежекскай диэн араспаанньаны ылынар.

1920—1922 сыллардаахха Бүлүү уонна Өлүөхүмэ нарын бэрэссэдээтэлэ,  сэкэрэтээрэ.

1924 сыллаахха Москваҕа *Илин норуоттар коммунист университетын* бүтэрэр.

Үөрэҕи бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуола дириэктэрин үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир. 1925 с. баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын эппиэттээх сэкиритээринэн, онтон салгыы оробуочай-бааһынай инспекциятын унан ананар. 

1926—1927 сс. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин () чилиэнинэн уонна эппиэттээх сэкиритээринэн талыллан үлэлээбитэ. 1926—1927 сс. ЯЦИК бэрэссэдээтэлинэн талыллар, салгыы баартыйа уобаластааҕы хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир. 1928 с. ЯЦИК бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан уонна тэрийэр салаа сэбиэдиссэйинэн ананар.

1929 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дьокуускайга эмискэ ыалдьан өлбүт. Кини аатын Ньурба оройуонугар уонна Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй партийнай оскуолаҕа иҥэрбиттэрэ, Мегежекскэй стипендията диэн орто уонна үрдүкү үөрэх кыһаларыгар биэстии стипендияны олохтообуттара. Кэлин «Аммосов дьыалатыгар» сыһыараннар өлбүтүн да кэннэ норуот өстөөҕүнэн биллэриллибит. 1957 сыллаахха толору реабилитацияламмыт.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутия, хроника, факты, события*. — Якутск, 2004.

## Быһаарыылар
Сидорова Софья Петровна

200px|thumb|right|Сидорова Софья Петровна
**Сидорова Софья Петровна** (07.08.1904—23.01.1951), 1938—1947 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1904 сыл атырдьах ыйын 7 күнүгэр Дьокуускайга Хаҥалас Нөмүгүгүттэн төрүттээх дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ.
* 1938—1947 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.
* 1951 сыл тохсунньу 23 күнүгэр өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кини аатынан бастыҥ студеннарга стипендия олохтообут

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Лыглыйа

thumb|240px

**Лыглыйа** эбэтэр **эриэн түөс** (, ) - хаас көрүҥэ. Сүүһүгэр туоһахталаах, тумса, атаҕа араҕас, хоҥор хаастаан кыра хаас.

## Өссө маны көр
Кыра лыглыйа
Кыра лыглыйа

thumb|240px

**Кыра лыглыйа** эбэтэр **алтан харах**, **дыллык**  (, ) - лыглыйаҕа майгынныыр кытархай тумустаах, харахтарын тулатынан араҕас тиэрбэс курдуктаах кыра хаас. Улахан көтөр сүүһүгэр үрүҥ туоһахталаах, онто оройугар тиийэ сыһар буолар. Этин-сиинин уһуна  53 - 66 см, кынатын даллаҕа — 120 - 135 см. Улахан көтөр ыйааһына 1,6 киилэттэн 2,5 киилэҕэ диэри.

### Тарҕаныыта

Кыра лыглыйа Евразия хотугу өттүэр туундара кирбиитигэр, ойуурдаах туундараҕа уйаланар. Арассыыйаҕа Кольскай тумул арыыттан Анаадыр хомотугар тиийэ көстөр. Скандинавия тумул арыытыгар эмиэ баар. Хара уонна Каспий байҕалларга, Венгрияҕа, Румынияҕа, Болгарияҕа, Грецияҕа, Балкаан тумул арыытыгар, Азербайджааҥҥа уонна Кытайга уйаланар.

Бөдөҥ өрүстэр хочолоругар, күөллэргэ уонна үрүйэлэргэ көстөр, хайалаах сир ордорор. Маны таһынан күөл арыыларыгар олохсуйар. Оҕотун хонууга уонна уу кытыытынааҕы сэппэрээккэ мэччитэр.

## Өссө маны көр
* Лыглыйа

## Быһаарыылар
Быытта куба

thumb|240px

**[[Быытта]] [[куба]]** (, ) 

Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларыгар 8 тыһ. курдук төбөлөөх популяция көтөрдөрө Дьоппуон арыыларыгар уонна Корея тумул арыытыгар кыстыыллар. Өлүөнэ дельтатыгар олохтоох (2,3 тыһ.) Кытайга кыстыыллар.

## Ойуулааһына
Быытта куба — хотугу полушариеҕа саамай кыра куба — уһуна 115—146 см, кынатын даллаҕара 170—195 см, ыйааһына 4—9,5 кг. *C. c. bewickii* көрүҥ үөдүҥэ кубаҕа (*Cygnus cygnus*) майгынныыр, ол эрээри быдан кыра, арыый кылгас моойдоох, төбөтө арыый бөкүнүк соҕус көстүүлээх. Тумсун ойуута араас буолар, ол эрээри көннөрү кубаттан уратыта, хара өҥө араҕаһы баһыйар буолар. 

## Өссө маны көр
* Куба

## Быһаарыылар
Тыытыкы

300px|thumb|right|Кыырт
**Кыырт** *(нуучч. чеглок)* — тыҥырахтаах көтөр

## Өссө маны көр
* Мохсоҕол
* Чыычаахсыт
* Кырбый
* Кыра кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
* Умсан
Мохсоҕол

300px|thumb|right|Мохсоҕол
**Мохсоҕол** (*нуучч. сокол-сапсан* ) — тыҥырахтаах көтөр. Саха Сирин барытыгар (Хотугу муустаах байҕал арыыларыгар тиийэ) үөскүүр. Сэдэхтик көстөр, ахсаана улам аҕыйаан иһэр, ДДТ дьааты туттуу кэнниттэн аҕыйаабыта дииллэр.

Сүнньүнэн көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Бултууругар көтөн иһэр сиэртибэтигэр 300 км/ч түргэннээхтик көтөн түһэн тыҥыраҕынан сиирэ-халты саайар үгэстээх.

ССРС, РСФСР, РФ, Саха АССР Кыһыл кинигэлэригэр II категорияҕа киирэр.

## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
Ыытар кыырт, тэбэр *мохсоҕол*

## Өссө маны көр
* Харылыыр
* Тыытыкы
* Хардааччы
* Хара кырбый
* Кугас кырбый
* Мохсоҕоллуҥулар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Б. И. Сидоров. «Знаете ли вы птиц Якутии». — Дьокуускай: Бичик, 1999. — ISBN 5-7696-0956-7
Чыычаахсыт

thumb

**Чыычаахсыт** (, ) — тыҥырахтаах көтөр.
Бу аатынан Воробьев «Птицы Якутии» диэн кинигэтигэр кугас кырбыйы (нуучч. пустельга) сыыһа ааттаабыт. 

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Кыра чыычаахсыт
* Улар кыырда

## Быһаарыылар
Кутан

thumb|upright=1.2

**Кутан** (, ) — уһун атахтаах, уһун моойдоох бадараан көтөрө. 

Түүтүн үөһээ өттө бороҥ, алын өттө үрүҥ, хара эбирдээх. Уһун сытыы тумустаах. Кээмэйэ син бөдөҥ, улахан көтөр ыйааһына 2 киилэҕэ тиийиэн сөп. Тыһыта атыырынааҕар кыра, ол гынан баран тас көстүүтүнэн улахан уратыта суох.

Сүрдээх киэҥник тарҕаммыт көтөр, ареала Евразия уонна Африка үгүс өттүлэрин сабар. Уу аттыгар олохсуйар.
Кыра чыычаахсыт

**Кыра чыычаахсыт** (, ) — холууптан кыра тыҥырахтаах көтөр. Харахтара араҕас. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохтоох.

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Улар кыырда
Аҥыр

thumb|240px

**Аҥыр** ( ) — уу кытыытыгар, от быыһыгар олохсуйар күкээркэй бороҥ дьүһүннээх бадараан көтөрө. Аҥырдар уустарыгар киирэр. 
Кутаннааҕар кыра.

Ыам ыйыгар кэлэр. Атырдьах ыйын бүтэһигэр, алтынньы саҥатыгар соҕуруу барар. Бөлөҕүнэн түүн көтөллөр, ардыгар хаһыытаһаллар, арааһа бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсимээри буолуо.

Саҥатын тумсун ууга уган баран таһаарар эбит. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар ол саҥатын  *«ааҥк»* диэн ойуулабыттар. 

## Быһаарыылар
Кырбый

thumb|
thumb|''Falco vespertinus''

**Кырбый** эбэтэр **хара кырбый** (, ) — тыҥырахтаах көтөр. Атыыра хап-хара, хараҥа кыһыл сотолоох. Тыһыта көхсө бороҥ, төбөтө уонна өрөҕөтүн түүтэ - кытархай оранж өҥнөөх, эриэннэрдээх.

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Кыра кыырт
Боруллуо

thumb|240px

**Боруллуо** эбэтэр **ала тойон**, (, ) — Кыырдар кэргэннэригэр (Accipitridae) киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр.

Этин-сиинин устата 70 - 90 см, кынаттарын далааһына — 200 - 230 см, ыйааһына — 4 - 7 киилэ. Кутуруга кылгас, үрүҥ өҥнөөх. Тумса атын тыҥырахтаах көтөрдөртөн бөдөҥ, сырдык араҕас өҥнөөх.

Евразия хоту өттүгэр уонна орто балаһатыгар, ол иһигэр Саха сиригэр, уйаланар. Кыстыыр сирдэрэ: Кэриэй тумул арыыта, Кытай, Япония, Индия.

2013 сылы Арассыыйа көтөрдөрү көмүскүүр Сойууһа *Боруллуо сылынан* биллэрбитэ .

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
* Умсан
Үрүҥ сар

**Үрүҥ сар** (,  эбэтэр ) — сардар биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.
Этин-сиинин уһуна 51-61 см, ыйааһына 800-1300 г. Сар элиэҕэ майгынныыр гынан баран өрөҕөтүн түүтэ сырдык. Атаҕа тарбахтарыгар дылы түүнэн бүрүллүбүт. 

## Тарҕаныыта
Бөлөх саамай хотугу көрүҥэ, Евразия уонна Хотугу Америкаҕа полюс тула үөскүүр. 

Туундараҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Чыҥырыкаанынан (кырса кутуйаҕынан, лемминг) уонна атын бытархай кыылларынан уонна көтөрдөрүнэн аһылыктанар.  Соҕуруу Европаҕа, Орто уонна Киин Азияҕа, АХШ соҕуруу өттүгэр кыстыыр. Элбэх көтөр Украинаҕа кыстыыра биллэр.

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Умсан
Цинхуа университета

**Tsinghua University ** (**THU**), 清华大学 эбэтэр Qīnghuá Dàxué диэн Кытар бастакы улахан международнай университета буолар. Бэйэтэ туспа гимнээх университет:

西山苍苍东海茫茫 吾校庄严巍然中央 
东西文化荟萃一堂 大同爰跻祖国以光 
莘莘学子来远方 莘莘学子来远方 
春风化雨乐未央 行健不息 须自强 
自强自强 行健不息须自强 
自强自强 行健不息须自强 
左图右史邺架巍巍 致知穷理学古探微 
新旧合冶殊途同归 肴核仁义闻道日肥 
服膺守善心无违 服膺守善心无违 
海能卑下众水归 学问笃实生光辉 
光辉 光辉 学问笃实生光辉 
光辉 光辉 学问笃实生光辉 
器识其先文艺其从 立德立言无问西东 
孰介绍是吾校之功 同仁一视泱泱大风 
水木清华众秀钟 水木清华众秀钟 
万悃如一矢以忠 赫赫吾校名无穷 
无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 
无穷 无穷 赫赫吾校名无穷 

Кытайга саамай элбэх студеннардаах университет. Ынырык улахан үрдүк үөрэх кыһата буолар. 

thumb|left|The Tsinghua Bell
thumb|200px|A Qing Dynasty garden on Tsinghua University Campus 

thumb|200px|The traditional ''He Tang Yue Se'' (''moonlit pond'') is part of the Qing Dynasty Prince's Residence and Garden located at the grounds of the Tsinghua University

thumb|200px|Tsinghua's Science Park

## Сигэлэр

* Цинхуа үөрэҕирии киинин сүрүн сирэйэ - Кытай тылынан
* Цинхуа сүрүн сирэйэ - английскай тылынан 
* Цинхуа университетыгар хайдах туттарсабыт - абытуриеннарга
Пекин университета

**Пекин Университета** (**北京大學**), пиньинь тылынан **Běijīng Dàxué**. Олохтоон дьоннор кыччатан этэллэр - Бэйда. Кытайга биир саамай улахан университеттарынан биирдэстэрэ. Манна 72% кэлии омуктар (Үксэ Аустралия уонна АХШ дойду студеннара) Кэнники кэмнэ Арассыыйа эдэр ыччата эмиэ иннэ үөрэнэр буоллулар. Улахан научнай центр. Азия Саамай улахан библиотеката баар. Аан дойду биир улахан обсерваториятын уонна химическай лабораториятын бас билэр. Элбэх учуонайдар улэлииллэр. Улахан фармация бизнеһин тэрийбит буолар. Бу Университеты бүтэрбит студеннар 99,99% бары аан-дойду араас дойдуларыгар улахан үрдүк дуоһунаска үлэлииллэр. Пекин куоратка хоту өттүгэр сытар, Пекин силиконовай хочотугар баар.
Lycos

**Lycos** (Лайкос) диэн 1994 олохтоммут интернет ситимигэр көрдүүр сайт, уонна веб-портал. Почта, вебхостинг, социальнай ситим уонна араас аралдьыйар сайт холбооһуннара буолар.
Умсан

thumb|240px

**Умсан**, эбэтэр **балыксыт** (, ) — умсаннар кэргэннэригэр киирэр бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр. 

Этин-сиинин уһуна 55—58 см, кынатын далааһына 145—170 см. Уһун кынаттарын төбөтө өҕүллүүлээх буолар. Тыһыта ыйааһынынан 20% ыарахан, кынатын далааһынынан 5-10% улахан буолар. Сиппит көтөр атыырын ыйааһына1200—1600 г, тыһыта — 1600—2000 г.

Умсан 4 подвидтаах:
* **P. h. haliaetus** — бөдөҥ уонна хараҥа дьүһүннээх подвид. Евразияҕа олохсуйар.
* **P. h. carolinensis** — эмиэ бөдөҥ уонн ахараҥа өҥнөөх. Хотугу Америкаҕа үөскүүр.
* **P. h. ridgwayi** — төбөтө арыый сырдык. Улахана P. h. haliaetus курдук. Карибскай муораҕа үөскүүр. Олохсуйбут сириттэн ырааппат.
* **P. h. cristatus** — саамай кыра подвид. Австралия уонна Тасмания кытылларыгар уонна өрүстэригэр олохсуйар.

left|130px|thumb|Умсан хаһыыта

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
* Кыырт
* Чыычаахсыт
* Кырбый
* Кыра кыырт
* Элиэ
* Боруллуо
* Хара тойон
* Үрүҥ сар
Чэрэндэй

**Чэрэндэй** үрэх. Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 236 км., тардыытын иэнэ 2910 км². 

Өлүөнэ хаптал хайалаах сиригэр бастаах уонна сүүрээннээх. Тардыытыгар 100 тахса күөл баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара хаҥас өртүттэн *Нуучча Таныыта* (50 км.) уонна *Онкуучах Үрэх* (41 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Горохова Евдокия Николаевна

200px|thumb|right|Горохова Евдокия Николаевна
**Горохова Евдокия Николаевна** — Саха биллиилээх ил уонна уопсастыба диэйэтэлэ, 1980—1985 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1924 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Аллайыаха улууһун Бөрөлөөх нэһилиэгэр төрөөбүт.  
* Үлэтин библиотекарынан саҕалаабыта, ол кэнниттэн  Аллайыаха райкомун техническэй сэкэрэтээрэ.    
* 1946 сыллахха Чокуурдаах орто оскуолатын учуутала, Аллайыаха  райкомун сэкэрэтээрэ.  
* 1948 сыллаахха Москваҕа комсомольскай оскуолаҕа үөрэнэр.   
* Үөрэҕи бүтэрээт,  Саха обкомун сэкрэтээринэн ананан үлэлиир.  
* 1952 сылтан партия үлэтигэр. 
* 1952—1956 сыллардаахха Эдьигээн райкомун сэкрэтээрэ. 
* 1960 сыллаахха Красноярскайдааҕы Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрэр уонна  Аллайыаха райкомун сэкрэтээрэ. Бу дуоһунаска 17 сыл үлэлиир.  
* 1979 сыллаахха Саха  Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.  

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2004)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ
 
## Ылыллыбыт сирэ
Якутская Национальная библиотека. Календарь памятных дат. 2004 г.
Григорьева Люлия Николаевна

200px|thumb|right|Григорьева Люлия Николаевна
**Григорьева Люлия Николаевна** — Саха Сирин ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1985 - 1989).

## Олоҕун олуктара
* 1941 сыл кулун тутар 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.  
* 1968 сыллаахха Омскайдааҕы ветеринария институтын, 1975 сыллаахха ЦК КПСС Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрбитэ. Мэҥэ-Хаҥалас уонна Муома улуустарга партия уонна сэбиэт  үлэтигэр сылдьыбыта.  
* 1985 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн уонна РСФСР Урдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыбыта. РСФСР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин депутата.   
* 1989 сыллаахха социальнай хааччыйыы миниистиринэн ананар.  
* 1998 сыллаахха Саха Сиринээҕи пенсионердар союзтарын салайар.  
* 2008 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай сулууспатын туйгуна
* Саха Сирин Ытык гражданина
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык гражданина (1991)
* Эбээн Бытантай улууһун Ытык гражданина (2009)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕай нэһилиэгин, Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан нэһилиэгин Ытык гражданина
* «Үлэ Бэтэрээнэ» мэтээл
* Монголия норуотун өрөспүүбүлүкэтин  «Доҕордоһуу» мэтээлэ
* Софья Сидорова аатынан Ытык бэлиэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская Национальная библиотека*, Календарь памятных дат. — 2006.
Долгунов Василий Софронович

200px|thumb|right|Долгунов Василий Софронович
**Долгунов Василий Софронович** — учуутал, педагогика билимнэрин доктора.

## Олоҕун олуктара
* 1933 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун I Боотулу нэһилиэгэр Көтөрдөөх с. төрөөбүт.  
* 1953 с. — Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1957 с. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институт физмат факультетын бүтэрбит.
* 1957—1960 сс. — Муома орто оскуолатын директора.
* 1960—1963 сс. — Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр орто оскуолатын директора.
* 1963—1965 сс. — Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын үөрэҕирии салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1965—1974 сс. — Исидор Барахов аатынан Үөһээ Бүлүү 1 №-дээх орто оскуолатын директорын үөрэх үлэтигэр солбуйааччыта.
* 1974—1990 сс. — 2 №-дээх Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын директора.
* 1990 сылтан — Үөһээ Бүлүү республиканскай гимназиятын директора.
* Билиҥҥи кэмҥэ — үөрэнээччини сайыннарыы кафедра сэбиэдиссэйэ, РФ НА Сибиирдээҕи салаатын дьиҥнээх член-корреспондена, ИПКРО методиһа.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* ССРС үөрэҕириитин туйгуна
* Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан

## Сигэлэр
* Верхневилюйская республиканская гимназия имени М. А. Алексеева:Долгунов Василий Софронович
* Знаменательные даты и события:Памятные даты:2008
Овчинникова Александра Яковлевна

200px|thumb|right|Овчинникова Александра Яковлевна
**Александра Яковлевна Овчинникова** (25.10.1914—08.06.2009), 1963—1980 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1914 сыл алтынньы 25 күнүгэр Ньурба улууһун Тыалыкы нэһилиэгэр  төрөөбүтэ. 
* Үлэтин Сунтаарга суол тутааччы технигынан саҕалаабыта. 1935 сыллаахха Дьокуускайгэ көһөн кэлэр Саха АССР Совминын иһинээҕи Суол Салалтатыгар технигынан, кэлин инженерынан үлэлиир. 
* 1953 сыллаахха  обкомын промышленность уонна транспорт отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 
* 1956 сыллаахха ССКП Дьокуускайдааҕы горкомын иккис сэкрэтээрэ. Ити сылларга куоракка маҥнайгы уу ситимэ уонна канализация коллектора үлэҕэ киирэллэр, Өрүс пордун маҥнайгы уочарата тутуллар.
* 1963 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин бэрэсэдээтэлинэн талыллар.
* 1980—1991 сыллардаахха Тыл, литература уонна история институтугар үлэлиир.
* 1991 сылтан пенсияҕа барар.  
* 2009 сыл бэс ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1982)
* Чаппаҥда нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская Национальная библиотека*, календарь памятных дат. 2004 г.
Аат дала

**Аат дала** () — тугунан эрэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаах ааттар эбэтэр тиэрминнэр холбоһуктара. Булкуур тахсыбатын курдук биир аат далыгар элбэх суолталаах ааты иҥэрбэттэр. Холобур, куорат уулуссалырын аатын далыгар хатыланар ааттаах хас да уулусса суох буолуохтаах. Аат далын суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ эттик бэйэтин аата ханнык далга киирэриттэн суолтата уларыйыан сөп. Уулусса туһунан холобуру салҕаатахха, алҕас далы булкуйууттан тахсыбыт көрүдьүөһү  «Ирония судьбы, или С лёгким паром! киинэҕэ көрөбүт»

Дал кэҥиир түбэлтэтигэр ааттары кэҥэтэргэ эбэтэр уустугурдарга күһэллэбит. Холобурун киһи аатыгар көрүөххэ сөп: "Ыал" диэн далга киһи тус бэйэтин аата биир эрэ тылтан (Айхаан, Ньургун) турар да буоллаҕына өйдөнөр, оттон "Саха сирин дьоно" далга соҕотох эрэ аатынан ким туһунан этиллэрэ сатаан өйдөммөт. Эбии араспаанньатын, аадырыһын этиэххэ наада. 

Программирование тылларыгар аат дала чуолкай формааттаах буолар уонна ол тыл сиэрин булгуччу тутуһан туттуллар. 

## Холобурдар
* Пространство имён (программирование)
* Пространство имён (XML)
* Бикипиэдьийэ:Аат дала 
* IP-аадырыс
* Тыынар тыыннаах таксономията
* Химическэй номенклатура
* УДК

## Өссө маны көр
*Модель

## Сигэлэр
Кычкина-Борисова Альбина Михайловна

200px|thumb|right|Кычкина-Борисова Альбина Михайловна
**Кычкина-Борисова Альбина Михайловна** — опера ырыаһыта. 

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Павловскай сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1979 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище соло ырыаһыт кылааһын бүтэрэр.
* 1985 сыллаахха Свердловскай куоракка Урал Мусоргскай аатынан ил консерваториятын бүтэрэр.
 
Опера репертуара аан дойдуга аатырбыт опера партияларын толорор: Розина («Севильский цирюльник» Дж.Россини), Виолетта («Травиата» Дж.Верди), Джильда («Риголетто» Дж. Верди), Марфа («Царская невеста»), Розалинда («Летучая мышь» И. Штраус).

Арассыйаҕа уонна аан дойдуга 20-н тахса соло концертары толордо.  
Дискографията икки компакт-дискалаах.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1995)
* Российскай Федерация норуодунай артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Государственный театр оперы и балета имени Д. К. Сивцева — Суоруна Омоллоона:Альбина Борисова
* [http://www.ysia.ru/ru/culture/2194  ЯСИА 18.03.2013:В Якутске состоялся юбилейный вечер Альбины Борисовой «В созвездии блестящих голосов»
Бэлиитикэ баартыйата

**Бэлиитикэ баартыйата** диэн бэлиитикэ тэрилтэтэ, талыы нөҥүө дьаhалтаҕа былааhы ылар уонна тутар соруктаах. Баартыйалар үксүн хайа эмэ идеологияны эбэтэр көрүүнү тутуhаллар, ол платформаларыгар суруллар уонна туох эмэ соруктардаах. Биир кэрэхсэбиллээх баартыйалар коалиция тэрийиэхтэрин сөп.

## Сокуоҥҥа
Бэлиитикэ баартыйалара араас сиргэ тутулуга араас буолар. Ханнык эмит баартыйа күүһэ наһаа улахан буоллаҕына атын баартыйалары бобор кыахтаах буолар. Ол курдук Германияҕа  Нацисткай баартыйа уонна сорох дойдуларга коммунистическай баартыйа оннук гыммыттара. 

Араас дойдуларга, ол курдук Кытайга, Хоту Кэриэйэҕэ уонна Кубаҕа соҕотох баартыйа күүһэ тарҕаммыт. Атын диктатураларга, ол курдук Саудовскай Аравияҕа бэлиитикэ баартыйаларын үлэлэрэ бобуллубут, уонна ханнык даҕаны парламент суох.

## Демократияҕа суолтата

Улахан демократия дойдуларыгар бэлиитикэ баартыйаларын суолталара олус улахан.

Дойдуларга үксүгэр иккиттэн элбэхн баартыйа баар буолар, ол курдук АХШга Демократическай уонна Республиканскай баартыйалар бааллар. Атын баартыйалар баалларын да иһин Конгресска миэстэлэрэ суох. Германия Бундестагыгар алта партиялар миэстэлээхтэр, онтон Великобританияҕа икки улахан, биир орто кээмэйдээх уонна элбэх кыра баартыйалар бааллар.
Дипломатия

**Дипломатия** диэн бөлөхтөр уонна иллэр икки ардыларынааҕы кэпсэтиилэр дьоҕура уонна практиката. Омуктар икки ардыларынааҕы дипломатия омуктар икки ардыларынааҕы сыhыаннар майгылара, эйэни тутуу, эргиэн, сэрии, экономика уонна култуура эйгэлэринэн дьарыктанар. Омуктар икки ардыларынааҕы сөбүлэhиилэр тустарынан дипломаттар болдьоhоллор, ил баhылыктара ону сөбүлээhиннэригэр дылы.

Дипломатия диэн дьон сыhыаныгар бэйэни туттуу сиэрэ, бүтүн проблеманы бииргэ сөбүлэhэн быhаарыы, бэйэ санааны атын киhиэхэ иирсээнэ суох этии.
Шараборин Христофор Прокопьевич

200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич
**Шараборин Христофор Прокопьевич** (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

1904 сыл алтынньы 29 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1916—1921 сыллардаахха Өлүөхүмэтээҕи училищеҕэ үөрэнэр.

1923—1924 сыллардаахха Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэнэр.

1926—1929 сыллардаахха Ленинградка Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр.

Үөрэнэ сылдьан 1920—1923 сыллардаахха Ыччат союһун Өлүөхүмэ уокуруктааҕы бюро.

1924—1926 сыллардаахха РКП(б) Халыма уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.

1929—1930 сыллардаахха ВКП(б) Булуҥ уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.

1930—1931 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга
1931 бэс ыйыттан — 1937 атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

1937 сылга РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. 1938 сыл тохсунньу 15 күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. 1938 сыл тохсунньу 16 күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

1956 сыл муус устар 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр.
Термокарст күөллэр

**Термокарст күөл** — ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр баар буолбут күөл. Саха сирин күөллэрэ үгүстэрэ маннык айылҕалаахтар. Термокарст күөллэр үгүстэрэ голоцен термическэй оптимумун кэмигэр (ол аата 4-6 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) сылыйыы кэмигэр үөскээбиттэр. Ол кэнниттэн бу күөллэр аа-дьуо кыччаан иһэллэр. Сорохторо уоланнар оттонор алаас хонууларыгар кубулуйбуттар. Термокарст күөллэр түгэхтэрэ үүнээйилэр сыл ахсын хагдарыйбыттарын, өлбүттэрин түмүгэр оҥоһуллан тахасар былыыгынан бүрүллүбүт буолар. 

## Атын айылҕалаах күөллэр
* Тектон күөллэр
* Эол күөллэр
* Карст күөллэр

## Өссө маны көр
* Алаас
* Термокарст хаспах
* Криокарст
* Гляциокарст
* Баҕарах
* Геоморфология

## Туһаныллыбыт сирдэр
Про реки и озера Якутии. *Е. Мироненко.* "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009, от ыйын 31.