Киһи майгына

Киһи айылҕаттан, төрүттэриттэн улахан тутулуга сахалыы Кут-сүр үөрэҕэр табатык быһаарыллан билигин сурукка киирэн сылдьарын интернеттэн, Сахалыы Бикипиэдьийэ иһигэр баар Бикитека диэн библиотекаттан автор үлэлэриттэн ылан туһаныахха сөп. Сүр диэн өйдөбүл өй-санаа тутулугун быһаарарынан Кут-сүр үөрэҕэр киирэ сылдьар. Кыһын, тымныы кэмҥэ төрөөбүттэр сүрдэрэ элбэҕиттэн майгылара кытаанах, тулуурдара, дьулуурдара улахан буолар.

Киһи айылҕаттан тутулуга уонна өйө-санаата сайдан тугу оҥороро барыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэннэр икки аҥы, икки өрүккэ арахсаллар:

1. Сахаларга хас киһи барыта төрүөҕүттэн дьылҕата су­руллан, быһаарыллан, бу сиргэ-дойдуга олохсуйа кэлэр диэн былыргы өйдөбүл иҥэн сылдьара буор кут бэриллэн иһэринэн чуолкайданар. Буор кут диэн киһи араас хамсаныылары оҥороруттан этигэр-сиинигэр үөскээн иһэр уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр өй-санаа ааттанар.

2. Kэлин кэмҥэ үөрэх-билии сайдыбытынан туһанан киһи олоҕун өйүн-санаатын күүһүнэн салайыан, тупсарыан, төлкөтүн бэйэтэ оҥостунуон сөп диэн быһаарыы эмиэ баар буолла. 

Бу быһаарыылар киһи дьылҕатын уонна майгынын уратыларын арыйан көрүүгэ улахан суолтаны ылаллара айылҕаттан икки өрүттээҕинэн; этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспаларынан араарыллан биллэр. Араас гороскуоптар киһи дьылҕатын, айылҕаттан тутулугун быһаараллар, онтон бэйэтэ оҥорор быһыыта олоҕун уларытар, тупсарар күүһэ төлкөтүн үөскэтэр уонна өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ улаатан, күүһүрэн биэрэн иһэрэ уустуктары, аҥар өттүгэр халыйыыны, сөп түбэспэти таһааран кэбиһэр.

Хас биирдии киһи тас көрүҥнэрэ тус-туспаларын курдук, майгыла­ра эмиэ хаһан даҕаны маарыннаспаттар. Киһи киһиэхэ сыһыанын тупсарарын туһугар чахчы билэр дьонун гороскуоптарын үөрэтэн билэрэ ордук туһалыан сөп. Төрөппүттэр оҕолорун гороскуобун билэн, кини айылҕаттан бэриллибит майгынын таба туһанан иитэллэрэ, үөрэтэллэ­рэ улахан туһаны аҕалыа этэ.

Аан дойду дьоно бары араас суол гороскуоптары туһанан бэйэлэрин инники дьылҕаларын билэргэ дьулуһаллар. Дьон бары туттар гороскуоптарыт­тан киһи майгынын ордук чугастык быһаарарынан былыргы үөрэхтээх Пифагор оҥорбут гороскуоба туттуллар. Бу гороскуоп киһи төрөөбүт күнүн сыыппараларын туһанан суоттанан тахсар буолан туһа­нарга ордук табыгастаах уонна атыттардааҕар чуолкай, ол аата, сөп түбэһэр элбэх быһаарыылары биэрэр.

Пифагор гороскуобугар киһи майгынын тоҕус килиэткэттэн маҥнай­гыта быһаарар. Бу килиэткэҕэ суоттаан булуллубут биир сыыппаралар кэккэлэччи суруллаллар. Биир сыыппара төһө элбээн иһэрэ киһи майгына кытаатан, ыараан иһэрин бэлиэтиир.

Биир сыыппара соҕотох эрэ буоллаҕына, бу киһи улахан бэйэмсэх киһи буолар. Ханнык да дьыаланы оҥордоҕуна бэйэтигэр барыстаах эрэ буолуон баҕарар санаата улаатар. Барыһа суох дьыалаҕа кыттыһыан олох да баҕарбат. Бу дьон бэйэмсэхтэрэ оҕолорун иитэллэригэр улахан мэһэйи оҥорор. Оҕом мин эрэ этэрбин иһиттин, мин эрэ курдук буоллун, миигин эрэ батыһа сырыттын диэн өйдөбүлгэ ыллараннар, оҕолорун бэйэлэриттэн аһара тутулуктаах гына үөрэтэн кэбиһэллэр. Аһара маныыллар, бэйэ­лэриттэн төрүт даҕаны араарыахтарын, тэйитиэхтэрин баҕарбаттар. Бу дьон төһө да бэйэлэрин көрүнэ сатаабыттарын иһин, атын итэҕэйбит киһилэрин са­быдыалыгар олус кииримтиэлэр, аһара үтүктүмтүөлэр.

Гороскуобугар икки биир сыыппаралаах киһи майгына үчүгэйэ киир­дэҕинэ үс биирдээх киһи курдук буолан ылыталыыр эрээри, бэйэм киэ­нэ диэн өйдөбүлэ арыыйда элбэх буолара бэйэмсэҕин улаатыннарар. Бэйэтин киэнин атын кимиэхэ эмэ биэрэригэр олус ыарырҕатар, ол кэриэтин таах сытара кинини уоскутар.

Биир сыыппара үс буоллаҕына киһи майгына саамай үчүгэй, сымнаҕас, атыттары сыаналыыр буолар. Маннык майгылаах киһи атын дьону кытта олус тапсар, сөбүлэтэр, оҕону иитиигэ ордук тулуурдаах, холку, көрдөбүлэ сымнаҕас буолан үөрэҕи иҥэрэрэ табыллар, арай атаахтатан кэбиһиэн сөп. Бары хаачыстыбалара тэҥ соҕус­тук сайдыбыт киһи, майгына сымнаҕас буолан кытаанах майгы­лаахтарга баһыттарар, ол иһин дьону салайар үлэни ыарырҕатыан сөп.

Биир сыыппара үстэн элбээн истэҕинэ киһи майгына кытаатан, дьиппиэрэн иһэр. Түөрт биир сыыппаралаах киһиттэн үчүгэй салайаач­чы, кытаанах үөрэтээччи тахсыан сөп. Бу дьон туруоруммут сыалларын ситиһиигэ уонна ылыммыттарын толорууга ордук дьулуурдаахтар, дьа­ныардаахтар. Бу курдук гороскуоптаах биллэр дьонунан;  И.В.Сталин, М.Е.Николаев буолаллар.

Биир сыыппара биэс буоллаҕына, киһи майгына аһара кытаатан мин эрэ эппитим диэн өттө баһыйар буолан барар. Ылыммыт дьыала­ларын толорууга ордук дьулуурдаахтарын таһынан, бэйэлэрэ билбиттэриттэн атын тугу да аах­сыбаттара быдан баһыйан хаалар. Бу дьон өйдөрө-санаалара турук­таах, халбаҥнаабат, уларыйбат кытаанах санаалаахтар. Маннык гороскуоптаах дьоҥҥо киэҥник биллэр улахан салайааччылар; Б.Н.Ельцин, И.Н.Ба­рахов, Л.И.Брежнев, П.А.Ойуунускай, М.К.Аммосов уонна да атыттар киирсэллэр.

Алта биир сыыппаралаах киһи майгына олус туруору, мин эрэ билэ­бин диэнэ хаһан баҕарар ааһа барар. Тугу барытын оҥороругар бэйэ­титтэн туох эмэ уларытыыны киллэрдэҕинэ эрэ табыллар. Ханнык эмэ дьыаланы оҥороору бэлэмнэннэҕинэ, онтун хайаан да оҥордоҕуна эрэ санаата табыллар. Билиэхтэрин-көрүөхтэрин, туох эмэ саҥаны оҥоруохтарын баҕараллара аһара элбэх. Атын дьонтон тугунан эмэ уратыланан, чор­бойуохтарын баҕараллара улахан. Бэйэлэрин олохторугар сөптөөх ситиһиини оҥороллоругар толору кыахтаахтар. Аһара баран атын бэйэлэриттэн тутулуктаахтары баттаабатахтарына баһыыба. Бэйэлэригэр туһалаах диэтэхтэринэ дьон туһугар үлэлииллэрин сөбүлүүллэр. Оҕолорун иитиигэ көрдөбүллэрэ үрдүк буолан сайдыы диэки тардыһыылаах көлүөнэни үөрэтэн таһаараллар эрээри, бэйэтин санаатын хам баттаабатахтарына табыллар. Маннык гороскуоптаах биллэр дьонунан; Л.Н.Гумилев, М.Горбачев буо­лаллар.

Биир, икки эбэтэр үс биирдээх гороскуоптаах оҕолору үөрэтии ханнык да улахан айдаана суох баран иһиэн сөп. Бу оҕолорго сым­наҕастык сыһыаннаһан, тирэх буолан көмөлөһөн биэрии сорох кэмҥэ наада буолуон сөп. Бэйэлэрин күүстэрин хойутаан билинэллэр. Хаһан даҕаны киһи быһыытын аһара бар­баттар, көрсүөлэр, сэмэйдэр. Утары турар майгылара суох буолан, улахан, уопуттаах киһи үөрэтэр этиитин олус истимтиэлэр, ылынымтыалар, толоругастар. Маннык сымнаҕас майгылаах оҕолору кытаанах майгылаах төрөппүттэр аһара баран өйдөрүн-санааларын хам баттаабат­тара эрэйиллэр.

Оҕо майгынын уратыларын билии кинини үөрэтиигэ улаханнык туһалыа. Гороскуопта­рыгар элбэх биирдээх, кытаанах характердаах, ыарахан майгылаах оҕолору үөрэтии ураты уустук. Бэйэлэрэ аһара сымнаҕас майгылаах төрөппүттэр, кытаанах көрдөбүлү туруорбатахтарына, улаатан иһэр оҕолорун баһылааһыннарыгар киирэн хаалыахтарын сөп. Кини­лэргэ тастан көмө эрэйиллэр. Элбэх биирдээх дьон аһара барым­тыалар, куруук инники баран иһиэхтэрин эрэ баҕараллар. Оҕо өйө-санаата ситэн киһи буолууну баһылыар диэри сөптөөх тохтотор майгы баара хайаан да ирдэнэр. Былыргы саха­лар маннык ураты мэник кыра оҕолору тохтоторго ийэ кута иитиллэр кэмигэр чыпчархайы, бэргэһэ эбэ­тэр кыын быатын тутталлара биллэр. Табан туһаннахха билигин даҕаны туһаны аҕалыахтарын сөп.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн буойуу-хаайыы баарын билэрэ хайаан да эрэйиллэр, кинини “Аһара барыма” диэн өйдөбүлү билэригэр үөрэтии улаатан иһэн сыыһа-халты туттубатын үөскэтэн улаханнык туһалыыр. Сахалар “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиилэрэ оҕо аһара барар өйүн-санаатын мөҕүүнү туһанан тохтотон, киһилии быһыыга киллэрэн биэриигэ аналланар.

Киһи уһун олоҕун устата хайаан даҕаны суруллубут дуу, суруллубатах дуу бэрээдэги син-биир тутуһа сылдьарыгар тиийэр. Улаатан истэҕинэ аны сокуоннары халбаҥнаабакка толорорун аныгы демократия оҥкулун тутуһар дойду ирдиир. Бэрээдэктээх киһи­ни иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга төрөппүттэр бары кыахтарын ууран оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн дьарыктаннахтарына, ийэ куттарын үчүгэй үгэстэринэн ииттэхтэринэ кэлэр көлүөнэлэрин олохторо табыллар.

Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаны аҕалар гороскуобу билии уонна туһаныы эрэйиллэр көрдөбүлгэ кубулуйуо этэ. (1,15).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.