Айыылар диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара

Үөһээ дойду өйө-санаата Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүн-санааларын түүл дьайыытын көмөтүнэн салайар диэн этэр сахалар үөрэхтэрэ. Ол иһин Үөһээ дойду өйө-санаата үчүгэй, үчүгэйи оҥоруу диэки өттүгэр тардыстыылаах буоларыгар саха дьоно баҕараллар уонна харыстыырга аналлаах  ньымалары туһаналлар:

- Үөһээ дойду өйүн-санаатын харыстыырга анаан үрүҥ айыылары үөскэтэн туһаныыны өлбүт киһини тиһэх суолугар атаарыы аайы оҥоро сылдьаллар. Өлбүт киһи оҥорбут араас элбэх быһыыларыттан үчүгэйин талан ылан ахталлар, саныыллар, ол аата үрүҥ айыы оҥороннор кэлэр көлүөнэлэр үтүктэн туһаналларыгар аныыллар.

- Киһи өлүөн иннинэ үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин үлэһитин ыҥыран үйэтин тухары мунньуллан сылдьар куһаҕан санааларыттан ыраастанарын, умнарын үөскэтэн бэриллэр. Бу туһалаах үгэс олус былыргы кэмнэртэн туттуллар уонна “айыы этиитэ” диэн ааттанар.

Айыы этиитэ диэн киһи оҥорбут ураты, куһаҕан быһыыларын билиниитэ уонна олортон өйүн-санаатын ыраастааһына ааттанар. Өлбүт киһи ыраастаммыт өйө-санаата Үөһээ дойдуга таҕыстаҕына атын дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайар кыахтанарыттан Орто дойду дьонун өйдөрө-санаалара тупсарын сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугар сөп түбэһэн итэҕэл үөрэҕэ эмиэ икки өрүттээх:

1. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. Итэҕэл олоҕу баһылаан, сирдээн иһэр уонна саҥаны олоххо киллэрэр өрүтэ таҥара үөрэҕэ буолар. Саҥа, урут суох үгэстэри оҕо үөскэтинэригэр уонна киһи буолууну ситиһэн, киһи быһыытын аһара барбатыгар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.

2. Үрүҥ айыы буолуу. Итэҕэл бу өрүтэ былыргылар билиилэриттэн тутулуктааҕын иһин, үрүҥ айыы буолуу диэн ааттанар. Былыргылар, өлбүттэр элбэх билиилэриттэн үрүҥүн, үчүгэйин, аныгы олоххо туһаны аҕаларын куһаҕаныттан, харатыттан туспа арааран ылан туһана сылдьарга аналланар. Бу элбэх билиилэри ылан аныгы кэмҥэ туһаныынан өйдөрүн-санааларын туппут, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ таба арааран билэр, элбэх уопуту мунньуммут  дьон дьарыктаналлара атыттарга туһатын улаатыннарар. Саха дьоно ол иһин, олоххо элбэх уопуттаах кырдьаҕастары ытыктыыллар, этэр тылларын болҕойон истэллэр уонна толороллор.

Айыылар Ол эбэтэр Үөһээ дойдуга олороллор диэн өйдөбүл сахаларга былыр-былыргыттан баар, урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ куруук туһаналлар этэ. “Көхсүттэн көнтөстөөх” диэн былыргы кэмҥэ үөскээбит этии киһи Үөһээ дойдуттан өйүнэн-санаатынан тутулла сылдьарын, ханна да арахсан барар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Түүлгэ куһаҕан диэн сыаналанар киһини көрдөххө туох эрэ табыллыбат буолуута, санаа түһүүтэ кэлиэн сөп.

Дьон олоҕо Үөһээ дойду өйүттэн-санаатыттан олус улахан тутулуктаах. Киһиэхэ өлбүт төрөппүттэрин айыы буолбут өйдөрө-санаалара хаһан баҕарар түүлүгэр көстөн араас ыарыыттан эҥин сэрэтэллэрэ, көмүскүүллэрэ биллэр. Дьон айыылары харыстааһын уонна Үөһээ дойду өйүн-санаатын ыраастааһын диэн сиэрдэри-туомнары олохторун устата толоро сылдьаллара ирдэнэр: 

А. Айыылары харыстааһын диэн итилэри үргүппэт, уйаларын ыспат, улаханнык ыҥыран уйгуурдубат, аймаабат буолуу ааттанар. Биһиги тулабытыгар араас иччилэр, айыылар ханна эрэ сылдьалларын билэн, олору харыстааһын, араас улахан тыастарынан туһанан уйгуурдубат буолуу эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Үөһээ дойду диэн ааттыыр, ыраах баар буолуо дии саныыр дойдубут бэйэбит тулабытыгар, эргийэн, бүрүйэн сылдьар. Көрбүөччү киһи хаһан баҕарар көрүөн, билсэ сылдьыан сөп. Үгүстэр Үөһээ дойду өйүн-санаатын кытта түүлү көрөн билсиһэллэр.

Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара киһи өлбүтүн кэннэ туспа баран сылдьаллара ааттанар. Хас биирдии киһи өйө-санаата атыттартан туспалаах, хаһан да маарыннаабат уратылардаах. Өй-санаа атыттартан уратытын, туспатын бэлиэтээн айыы буолуу диэн ааттаабыттар. Үгүс дьон айыылары, өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын кытта түүллэригэр көрсөн билсэллэр, кэпсэтиэхтэрин, араас билгэлээһиннэри кытта билиэхтэрин, билиини ылыныахтарын сөп.

Ыраах сылдьар өлбүт киһи кутун ыҥыран, чугас аҕалан араас сэрэбиэйдэри ыйыталаһыы куһаҕана элбэх. Урукку олоҕуттан хоҥнон кэлбит кут аны ким эрэ кутугар сыстан барымаары эбэтэр кыайан барбакка, хаалаары сорунара эмиэ баар буолуон эбэтэр ким эмэ кутун илдьэ барыан сөп. Ханнык баҕарар өлбүт киһини кытта барсыы олус куһаҕан түүл буоларын таба өйдөөһүн уонна өлбүттэртэн харыстана, тэйиччи сылдьа сатааһын тыыннаах киһиттэн эрэйиллэр.

Сахалар өлбүт дьон ааттарын да улаханнык ааттаан, ыҥыран куттарын аймаабаттар, уйгуурдубаттар этэ. Манна өлбүт киһи туһунан куһаҕаны этимэ диэн үөрэҕи тутуһа сылдьаллара куһаҕан санаа арахсыбакка тардыһар дьайыылааҕынан быһаарыллар.

Айыылары харыстааһын диэҥҥэ өлбүт киһи уҥуоҕун тыыппат буолуу бастакынан киирсэр. Урукку кэмҥэ тарбаҕынан ыйыы бобуллара. Өлбүт киһи кута уҥуоҕун харыстыырын, тыыттахха, алдьаттахха араас тыаллары, холоруктары түһэрэрин кэпсээннэртэн билэбит.

Киһи уҥуоҕар мунньуста-мунньуста арыгылааһын, улаханнык айдаарыы, аһара баран ытааһын-соҥооһун кутун харыстааһыҥҥа сөп түбэспэт. Сахалар киһи өлбүтэ үс сыла ааспытын кэнниттэн улахан соруга суох уҥуоҕар тахса сылдьыбаттар уонна айыы буолбут өйүн-санаатын кытта түүллэринэн билсиһэллэр.

Б. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата этиттэн-сииниттэн туспа баран ханнык эрэ; үрүҥ эбэтэр хара айыы буолан сылдьарын бары сахалар билэллэр. Өлбүт этиттэн-сииниттэн арахсан туспа барбыт өй-санаа Үөһээ дойдуга тахсар диэн, бу дойду үөһээ диэки баарын курдук арҕаа дойдулар өй-санаа, таҥара үөрэхтэригэр этиллэр. 

Киһи үйэтин тухары оҥорбут араас айыытын-харатын этэн өйүн-санаатын ыраастанан баран өллөҕүнэ Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас буолар аналланар. Киһи өйүттэн-санаатыттан куһаҕан санаалара хаалан ыраастаннахтарына эбэтэр кимиэхэ эмэ этиллэн хааллахтарына Үөһээ дойдуга тахсыбаккалар ыһыллан, хаалан иһэллэриттэн Үөһээ дойду өйө-санаата ырааһырар кыахтанар. (1,120).

Өй-санаа төһө ыраах барарын ханнык санаалардааҕа быһаарар. Куһаҕан санаа тардыһар күүһэ улаханыттан ханна да ыраах барбакка чугас сылдьан, оннооҕор көннөрү дьоҥҥо биллиэн сөп. Өй-санаа маннык турукка киириитин үөр буолуу диэн ааттанар. Үөр аймахтарга урут-бастаан биллэр уратылаах.

Өйү-санааны үөр буолууга кубулуппат туһугар киһи өлүөн иннинэ санаата ыраас, хантан да тардыспат гына арахсыбыт буолара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Өлөөрү сытар киһи бэйэтэ итэҕэйэр, эрэнэр киһитигэр “айыы этиитэ” диэн сиэри-туому толороро туһалаах. Бу сахалар таҥараларын үөрэҕин сиэргэ-туомҥа кубулутан билигин православнай таҥара дьиэтэ киэҥник туһана сылдьар. 

Киһи ханна да сырыттаҕына Үөһээ дойду өйүттэн-санаатыттан кыайан харыстанан, хаххаланан хаалар кыаҕа суох, бу өй-санаа сири бүтүннүүтүн бүрүйэн турар. Үөһээ дойду өйө-санаата куруук биллэ, түүл буолан киирэ сылдьарын бары билэбит. 

Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырара элбэх буоллаҕына, сиргэ, ол аата Орто дойдуга дьон өйө-санаата тупсан эйэлээх олоххо тардыһаллара улаатан туһалаах үлэни кыайаллара эбиллэн олоҕу сайыннарар кыахтаналлар. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн дьон өйдөрө-санаалара тупсан эйэлээх олох уһаата.

Киһи өлүөн иннинэ айыытын-харатын этэн өйүн-санаатын ыраастыыра Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үтүө буоларын хааччыйарга аналланар. Өлүөх иннинэ таҥараҕа тиксии диэн айыыны этэн сиэри-туому толоруу буолар уонна өйү-санааны ыраастыырга туһалыыр. Ол курдук, киһи санаата атын кимиэхэ эрэ эттэххэ биллэн тахсарынан, өйүгэр-санаатыгар хаатыйаланан сылдьыбыт санаалара тахсаннар, ыһылланнар өйө ырааһыран үчүгэй санаата элбиир кыахтанар.

Өй-санаа ырааһырдаҕына, санаа-оноо туохтан да тардыспат буоллаҕына ыраах барар, тэйэр, ол иһин өлбүт дьон өйдөрө-санаалара мунньустар Үөһээ дойду өйө-санаата ырааһырар уонна тыыннаах дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайыыны оҥорор кыахтанар. 

Былыргы сахалар Үөһээ дойду өйө-санаата диэн билиилэрин аныгы наука үөрэҕэ билинэн эрэр. “Коллективное бессознательное” баар диэн З.Фрейд быһаарбытын тутуһааччылар элбээтилэр. Киһи өллөҕүнэ ханнык эрэ эньиэргийэ тахсан барара быһаарыллан сылдьар. Бу үтүө үгэс олоххо киирбитин үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин тарҕатааччылар туһаныахтара этэ.

Былыргы сахалар билиилэринэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара билигин ханнык эрэ; үрүҥ эбэтэр хара айыыга кубулуйан хаалан сылдьалларынан олору тус-туспа арааран үчүгэйдэрин харыстааһын, онтон куһаҕаннарын умнуу, хаалларан иһии тыыннаах, олохторун салгыы олорор дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар. 

Айыылары харыстааһын диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара икки өрүккэ арахсалларын билэн үрүҥ айыылары оҥорбуттарын атыттарга биллэрии, олоххо кэмигэр таба туһаныыны киллэрэн уһун үйэлээһин уонна былыргыттан олохсуйбут үгэстэри, сиэри-туому тутуһуу ааттанар, онтон хара айыылары оҥорбуттара умнуллар, хаалларыллар аналланар. (2,81).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.