open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илин Эҥэр

**Илин Эҥэр** (Саха латыын алпабыыта: **İlin Eñer**), Саха Сирин биир улахан региона, бүтүннүүтэ 5 улуус киирэр: Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Амма, Таатта, Уус Алдан улуустара. Илин Эҥэр олохтоохторун ахсаана 120 тыыһынча курдук (Саха омугуттан 34%), олортон сахалара - 114 тыыһынча. Илин Эҥэр олохтоохторун «Илин Эҥээрдэр» дииллэр. 

## Экономиката

Илин Эҥэр экономикатынан улахан сайдыыта суох регион, 85% тыа хаһаайыстыбата буолар. Дьон орто хамнаһа 8 тыыһынча солкуобайга тэҥнэспит, ол иһин бу регион Ил Түмэн дьокутааттарыгар улахан кутталы суоһатар, Илин Эҥэр оппозиционнай регион буолар. Ону таһынан Илин Эҥэр улахан депопуляция сирэ буолар, Дьокуускай куорат сахаларыттан 40% Илин Эҥээрдэр буолаллар.
Прокопьев Семен Иванович

**Прокопьев Семен Иванович** — саха сэдэх дьылҕалаах дьонноруттан биирдэстэрэ. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсун быһыыытын уонна батальону табыгастаахтык салайбытын иһин Богдан Хмельницкэй орден III степенинэн наҕараадаламмыт, Верховнай Кылаабынай Командующай И. В. Сталин Махтал суругун туппут, Аҕа дойду сэриитин I уонна II степеннээх орденнарынан, Кыһыл Сулус орденынан, уопсайа 21 мэтээлинэн наҕараадаламмыт киһи.

1922 сыллаахха, билиҥҥи Хаҥалас улууһун Хачыкаат нэһилиэгин Буотама үрэҕин үрдүгэр олохтоох Иван Федорович, Дария Дмитриевна Прокопьевтар диэн ыалга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүө эбиттэр. "Дьоммут сарсыарда эрдэттэн ыкса киэһээҥҥэ диэри колхоз үлэтит-тэн ордубакка умса-төннө түһэллэрэ" - диэн ахтар бэтэрээн.

## Быһаарыылар
Жегусов Гаврил Дмитриевич

**Жегусов Гаврил Дмитриевич** - полковник сыбаанньалаах байыаннай прокурор, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Кыһыл знамя уордьан кавалера, сэрии толоонугар иккитэ улаханнык бааһыра сылдьыбыт киһи.

Жегусов 1915 сыллаахха Таатта оройуонун Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ, саха. 1929 сыллаахха Чөркөөх сэттэ кылаастаах оскуолатын, 1931 сыллаахха Дьокуускайдааҕы саха национальнай байыаннай оскуолатын бүтэрэн баран летчик буолар баҕалаах Туулаҕа байыаннай летнай училищеҕа үөрэнэ тиийэр, ол эрээри үөрэнэ сылдьан доруобуйатын туругунан комиссияны кыайан ааспат, онон тимир суол институтугар үөрэнэ киирэр. Сэрии иннинэ Арҕаа Белоруссия прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.

## Быһаарыылар
Абразия

**Абра́зия**  ( — кыһыйыы, кыһыйан ылыы) — долгун охсуутуттан үрэх, өрүс, күөл, байҕал, далай кытыллара алдьаныыта. thumb|Балтика байҕала. Польша 

## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Үрүҥ тэллэй

thumb|250px

**Үрүҥ тэллэй** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр. Булкаас сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга көстөр.

## Морфологията
Сэлээппэтэ томтоҕор, кылааккай саҥардыы быгарын саҕана кубархай араҕас буолар, онтон улааттаҕына, ордук бэстээх сиргэ үүннэҕинэ, кыһыллаҥы бороҥ өҥнөнөр. 

Сэлээппэтин алын өттө капроновай губка курдук. Тэллэй кыра эрдэҕинэ үп-үрүҥ, сиппитин кэннэ көҕөрүмтүйэн көстөр араҕас өҥнөнөр. 

Хайа туттахха иһэ маҥан, өҥө уларыйбат. Олус үчүгэй-тэллэй сыта сыттаах. 

Атаҕа суон, төкүнүк, үрүҥ өҥнөөх, сэлээппэтиттэн дөбөҥнүк туллар. Үрүҥ, бөлтөйө сылдьар сетка ойуулаах. 

Споратын өҥө күрэҥ эбэтэр араҕастыҥы күрэҥ. 

## Үүнэр кэмэ
От ыйыттан хаһыҥ түһүөр диэри баар буолар. Ардах кэнниттэн итии бэриэмэҕэ үчүгэйдик үүнэр. 

## Үүнэр сирэ
Мутукчалаах ойуур, булкаастаах бэс мас тыата. Тэтиҥ, харыйа, хатыҥ төрдүгэр тыа саҕатыгар, киһи үгүстүк сылдьыбат буолбут суолун кытыытынан, үүнэр. Күөх муохтаах, сэппэрээктээх, уулах отон уктаах сииктээх сири сөбүлүүр. Аҥардас тиит ойуурга үүммэт. Саха сиригэр Арктикаҕа тиийэ баар, ол гынан баран, сүнньүнэн хойуутук Ленскэй, Өлүөхүмэ, Алдан оройуоннарыгар үүнэр. Якусткай, Орджоникидзевскай, Мэҥэ-Хаҥалас уо. д. а. Саха сирин киин оруйуоннарыгар, Бүлүүгэ даҕаны арыый сэдэх. 

## Химическэй састааба
Саха сирин киин оруйуоннарыгар үүнэр үрүҥ тэллэй сиэнэр чааһыга 3,75% белоктаах, 0,48% арыылаах, 0,76% минеральнай веществолардаах.

## Аска туттуу
Бу тэллэйи амтана үчүгэйинэн атын бары тэллэйдэртэн ордороллор. Ханнык баҕарар бүлүүдэни бэлэмнииргэ барар: миин оҥоруохха, соркуойдуохха, тууһуохха, хатарыахха, маринуйдуохха сөп. 

Соҕутуопкаҕа сибиэһэйдии эбэтэр хатаран баран туттараллар. 

Атын маарыннаһар дьааттаах тэллэйэ суох. Дэҥҥэ, сиэммэт үөстээх тэллэйи кытта бутуйаллар. Үөстээх тэллэй үрүҥ тэллэйтэн уратыта - хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх буолар. 

## Быһаарыылар
Кыһыл тэтиҥээйи

**Кыһыл тэтиҥээйи** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сирин соҕуруу, киин уонна арҕаа улуустарыгар үүнэр. Сииктээх сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, ньуолах түүлээх ньуурдаах, өҥө бастаан кыһыл, онтон хараҥа кыһыл.
Туруупкалаах араҥата: үрүҥ, онтон кирдээх үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, алдьаттахха бастаан халлаан куөҕэ буолар, онтон хараҥа чэриниилэ өҥнөнөр.
Атаҕа: төкүнүк, уһун, үрүҥ өҥнөөх.

## Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа, бастакы хаһыҥ түһүөр дылы. Саамай иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.

## Быһаарыылар
Дойду хатыҥаайыта

**Дойду хатыҥаайыта** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Булкаас уонна хатыҥ ойуурдарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык хоҥортон хараҥа хоҥорго дылы.
Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ
Этэ: үрүҥ, өнө уларыйбат.
Атаҕа: төкүнүк, уһун, көҥдөй.


## Хомуллар кэмэ
От ыйа — балаҕан ыйа. Сыаналаах тэллэйдэргэ киирэр. Ардах кэннэ тута хомуллубат, оччоҕо наһаа минньигэһэ суох буолар. Элбэх бүлүүдэҕэ туттуллар.

## Быһаарыылар
Араҕас тэтиҥээйи

**Араҕас тэтиҥээйи** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

## Морфологията
**Сэлээппэтэ араҕас**, күрэҥ араҕас, тэтэркэй араҕас, томтоҕор, атаҕа холбоһор өттө оҥкуллаҕас, сороҕор кытыытынан сэлээппэтин хаҕа намылыйа сылдьар буолар. Ситтэҕинэ кэтитэ 25 см тиийэр. 

**Сэлээппэтин алын өттө**: туруупката капроновай губкаҕа маарынныыр, хайаҕастара иннинэн тэһитэ кэйбит курдук кып-кыралар, өҥө бастаан үрүҥ, ситтэҕинэ кирдээх үрүҥ. 

**Хайа туттахха** этэ кытаанах, үрүҥ, салгыҥҥа сотору буолан баран тэтэрэр, ол кэнниттэн көҕөрөн, онтон харааран хаалар. Сыта да, амтана да суох. 

**Атаҕа** суон, үрдүк, алларанан соҥуур, иһэ бүтэй, үрүҥ, ол гынан баран хара дьураалаах. Тэллэй сэлээппэтинээҕэр атаҕа түргэнник үүнэр - иккис күнүгэр 4 см кэриҥэ сиртэн өндөйөр, ити кэмҥэ сэлээппэтэ атаҕар хаппах курдук сыста сылдьар. 

Споратын өҥө бороҥҥуҥу. 

## Үүнэр кэмэ
бэс ыйыттан күһүн хойукка диэри баар буолар. 

## Үүнэр сирэ
Булкаастаах тиит, бэс, харыйа ойуур. Тэтиҥэ да суох сиргэ үүнүөн сөп. Кураанах соҕус сири сөбүлүүр. Саха сирин бары оруйуоннарыгар үүнэр. 

## Аска туттуу
Бэрт үчүгэй амтаннаах, иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Сибиэһэйдии даҕаны (буһаран, ыһаарылаан, миин оҥорон), хатаран, маринуйдаан да баран сиэниллэр. Хатарар, маринуйдуур кыах суох буоллаҕына, сороҕор, тууһууллар. Астыырга өҥө уларыйар. Атын маарыннаһар сүлүһүннээх даҕаны, сиэммэт даҕаны тэллэйэ суох. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 25 см тиийэр, көппөҕөр, көнө ньуурдаах, өҥө араҕас, кытархайдыҥы араҕас.
Туруупкалаах араҥата: үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, кытаанах, алдьаттахха хараарар.
Атаҕа: модьу-таҕа, көҥдөй; үрүҥ өҥнөөх, хара сурааһыннардаах



## Быһаарыылар
Ойуулаах хатыҥаайы

**Ойуулаах хатыҥаайы** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сирин бары улуустарыгар үүнэр. Маардарга уонна сииктээх хатыҥ ойуурдарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-10 см, көппөҕөр, өҥө хараҥа хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: бастаан үрүҥ, онтон хоҥордуҥу
Этэ: үрүҥ, кытаанах, өҥө алдьатахха кытарар.
Атаҕа: төкүнүк, уһуна 9-12 см.


## Хомуллар кэмэ
От ыйа — балаҕан ыйа
Күрэҥ саһархай тэллэй

thumb|250px

**Күрэҥ саһархай** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Арассыыйаҕа европатааҕы өттүгэр уонна Уһук Илин үүнэр. Сэбирдэхтээх ойуурдарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, сыттыктыҥы, көнө ньуурдаах, өҥө сырдык бороҥ.
Туруупкалаах араҥата: бороҥнуҥу үрүҥ
Этэ: үрүҥ, уулаах, өҥө алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар.
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.


## Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.
Бадараан саһархайа (тэллэй)

**Бадараан саһархайа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Европатааҕы сииктээх ойуурдарга, Арҕаа уонна Илин Сибииргэ, хотугу Америкаҕа уонна Уһук Илин үүнэр. Бэс ойуурдарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бороҥнуҥу араҕас.
Туруупкалаах араҥата: кирдээхтиҥи үрүҥ
Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха кытарар.
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах.


## Хомуллар кэмэ
Бэс ыйа — балаҕан ыйа.
1896 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**I [[Сайыҥҥы Олимпия онньуулара]]** 1896 сыл муус устар 8-19 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
Тиит саһархайа

**Тиит саһархайа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Тиит ойуурдарга, Саха сирин элбэх улуустарыгар үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 25 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кыһыл көмүстүҥү хоҥор, лимоннуҥу араҕас. Кураан кэмҥэ кылабачыйар.
Туруупкалаах араҥата: саһархайдыҥы бороҥ
Этэ: сырдык саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат эбэтэр кыратык кытарар, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа: кытаанах, 10 см дылы уһуннаах.


## Хомуллар кэмэ
Бэс ыйа – алтынньы.
Бэс саһархайа

**Бэс саһархайа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Бэс ойуурдарга, үксүн сырдык, сэдэх мастаах сирдэргэ, ойуур саҕатыгар, күн сылытар сирдэригэр улахан бөлөхтөрүнэн көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10 см тиийэр, бастаан көппөҕөр, онтон хапатйар, сыттык курдук буолар, сороҕор үөһэ иэҕиллэр кырыылардаах, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө сакалаат өҥүн курдук эбэтэр саһархайдыҥы хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: туруупкалара уһуннар
Этэ: модьу-таҕа, эдэр тэллэйдэр киэннэрэ сымнаҕас, кырдьаҕастара - уутуйбут, өҥө алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: кытаанах, 10 см уһуннаах, кытаанах.
Бараах саһархайа

**Бараах саһархайа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Бэс, тиит ойуурдарга, ырааһыйаларга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө бастаан кытархайдыҥы, онтон араҕастыйар.
Туруупкалаах араҥата: чараас, саһархайдыҥы
Этэ: саһархай, кытаанах, өҥө алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: кытаанах, 4-8 см уһуннаах, 2 см дылы модьулаах.


## Хомуллар кэмэ
Ыам ыйа — сэтинньи.
Сыалаах мас саһархайа

**Сыалаах мас саһархайа** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сыалаах мас үүнэр сирдэригэр, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа үүнэр. Сорох киин улуустарга көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-12 см, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө кытархайдыҥы хоҥор эбэтэр араҕастыҥы хоҥор.
Туруупкалаах араҥата: мүөттүҥү араҕас, губка курдук
Этэ: кытархайдыҥы хоҥор.
Атаҕа: кытаанах, 6-8 см уһуннаах.


## Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.
Аһыҥас саһархай

**Аһыҥас саһархай** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Кураайы бэс уонна ардыгар харыйа, булкаас ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: кыра, 8 см дылы, көппөҕөр, салахайдаах, көнө ньуурдаах, өҥө араҕастыҥы буурай, дьэстиҥи кыһыл, оранжевайдыҥы хоҥор. Сииктээххэ сыстаҥанас салыҥнаах, курааҥҥа килэбэчийэр. 
Туруупкалаах араҥата: кытархай
Атаҕа: кытаанах, 8 см уһуннаах, көнө эбэтэр токур.


## Хомуллар кэмэ
От ыйа – балаҕан ыйа.

## Туттуллуута
Сибиэһэйдии сиэнэр, тууһанар, маринуйданар. Хатарыллыбыт, ньыһыллыбыт тэллэйи биэрэс оннугар тума быһыытынан эмиэ тутталлар.
2004 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXVIII [[Сайыҥҥы Олимпия онньуулара]]** 2004 сыл атырдьах ыйын 13-29 күннэригэр Греция Атина куоратыгар буолаллар.
Күөх муох тэллэйэ

**Күөх муох тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 12-15 см тиийэр, көппөҕөр, кураанах, көнө ньуурдаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай, кэлин от куөхтүҥү.
Этэ: сырдык араҕас, көпсөркөй соҕус,  өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар.
Атаҕа: кытаанах, 12 см тиийэр уһуннаах.


## Туттуута
Саһархай тэллэйдэртэн питательноһа намыһах. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Чааччахаан

**Бороҥ муох тэллэйэ** эбэтэр **Чааччахаан** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Бэс уонна бэһи кытта булкаастаах кумахтаах сирдээх ойуурдарга үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-15 см тиийэр, көнө ньуурдаах сииктээххэ салахайдаах.
Туруупкалаах араҥата: хоҥордуҥу табах өҥнөөх.
Этэ: саһархайдыҥы, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар.
Атаҕа: кылгас, аллараннан синньиир.


## Туттуллуута
Сибиэһэйдии сииллэр. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар. Иҥэмтэлээх тэллэйдэртэн биирдэстэрэ.
Ойуулаах муох тэллэйэ

**Ойуулаах муох тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сэбирдэхтээх уонна бэс ойуурдарга үүнэр. Аһыҥас кунуһу сөбүлүүр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: көппөҕөр, кураанах, бастаан түүлээх өнө ньуурдаах, онтон хайыта барар. 
Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар.
Этэ: араҕас, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах.
Атаҕа: синньигэс, кылгас, араҕас өҥнөөх.


## Туттуллуута
Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Гематит

**Гематит** эбэтэр **сангвин** - бөлөхсүйбүт хаан курдук өҥнөөх былыр былыргыттан биллэр таас. Тимир оксидтара элбэх буоланнар маннык өҥнөнөр. 

Гематиты Туркестааҥҥа, Бразилияҕа, Италияҕа, Швейцарияҕа уонна АХШ сирдэригэр хостууллар. Украинаҕа Кривой Рог таһыгар хостонор. Арассыыйаҕа Курскайга уонна Ураалга.

## Аба-хомуһуна
Индияҕа былыргыттан хорсун буолуу уонна мындыр буолуу бэлиэтэ этэ. Европаҕа аптаах дьон таастарынан биллэрэ, бу тааһынан аптаах курууктары уонна аналлаах бэлиэлэри уруһуйдууллара.

## Астрология
Араактар уонна Скорпионнар таастара. Кыыс, Балык уонна Ыйааһын бэлиэлэрин анныгар төрөөбүт дьоҥҥо бу тааһы илдьэ сылдьыбаттарыгар сүбэлииллэр эбит.

## Быһаарыылар
Хризоберилл

**Хризоберилл** — күндү таас. Бериллий уонна алюминий оксидтарыттан турар таас. 1781 сыллаахха бу ааттарын ылбыттар. Гириэк *көмүс* диэн тылыттан () таһаарбыттар.

Кыһыл көмүс өҥнөөх таастартан ураты өссө хоҥор, кыһыл уонна фиолет өҥнөөх хризобериллар баар буолаллар.

Бразилияҕа, Мадагаскаарга уонна Цейлоҥҥа хостоноллор.

## Аба-хомуһуна
Былыргы индустар бу таас көмөтүнэн аптаах дьон көтөрдөр уонна кыыллар тылларын өйдүүргэ туһаналлар диэн итэҕэйэллэр эбит. Оттон коннөрү дьоҥҥо хризобериллар нус-хас сыһыаны уонна эмтэниини аҕалаллар. Саахалтан комүскүүр диэн эмиэ итэҕэйэллэр

## Быһаарыылар
Топааз

**Топааз** — Кыһыл байҕалга баар Топазос арыы (билигин Сент-Джонс) аатынан ааттаммыт араас өҥнөөх дьэҥкир күндү таас.

Аата үөскээбит өссө биир барыла:  санскрит тылыгар *уот, сылаас* диэн суолталаах *tapas* диэн тылтан тахсыбыт буолуон сөп.
Куобах сиидэтэ

**Куобах сиидэтэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Үксүн бэс ойуурдарга, суол кытыытыгар, бэстээх маардарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 12 см дылы, хаптаҕайдыҥы көппөҕөр, араҥастыҥы буурай эбэтэр кытархай. 
Туруупкалаах араҥата: сэлээппэтиттэн арахсыбат.
Этэ: кытаанах, араҕастыҥы үрүҥ, өҥө алдьаттахха халлаан күөхтүҥү буолар, минньигэс амтаннаах.
Атаҕа: 10 см дылы, синньигэс, кытаанах.


## Туттуллуута
От ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Намыһах хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, сибиэһэйдии сииллэр, тууһууллар.
Хатан тэмиэрийэ (тэллэй)

**Хатан тэмиэрийэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Бэс ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-12 см, ортотугар көппөҕөр, чаҕылхай кыһыл өҥнөөх.
Туруупкалаах араҥата: от күөхтүҥү саһархай, таарыйдахха халлаан куөҕэ буолар.
Этэ: үрүҥ саһархайдыҥы.
Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур. Тиэрбэстэрдээх.


## Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Маар тэмиэрийэтэ

**Маар тэмиэрийэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сиригэр сэбирдэхтээх уонна булкаас ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см, сымнаҕас хатырыктардаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай.
Этэ: саһархай, алдьаттахха халлаан күөҕэ буолар.
Атаҕа: 4-9 см. Аллара модьуруур. Сороҕор тиэрбэстэрдээх, улааттаҕына сүтэллэр.


## Туттуллуута
От ыйа — балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Хатырыктаах тэмиэрийэ

**Хатырыктаах тэмиэрийэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха сирин сииктээх сэбирдэхтээх ойуурдарыгар үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 7-12 см, бастаан кыһыл өҥнөөх, онтон киппииччэ кыһыл. Салахайдаах, хоҥор хатырыктаах.
Туруупкалаах араҥата: саһархай.
Этэ: араҕас, алдьаттахха уларыйбат.
Атаҕа: 5-9 см. Көҥдөй. Тиэрбэстэрдээх.


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Ыылаах мас тэмиэрийэтэ

**Ыылаах мас тэмиэрийэтэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Саха Сиригэр кедр ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см, көппөҕөр, кыһыл өҥнөөх хатырыктардаах, олор быыстарынан араҕас этэ көстөр.
Туруупкалаах араҥата: кыһыллыҥы буурай.
Этэ: араҕас.
Атаҕа: 5-9 см. Аллара модьуруур.


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Саарба сүүтүгэ

thumb|250px

**Саарба сүүтүгэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сэбирдэхтээх ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-5 см, Хоҥордуҥу, хатырыктардаах.
Туруупкалаах араҥата: чаҕылхай араҕас, сырдыыр.
Этэ: соломо саһархай.
Атаҕа: 4-6 см. Көҥдөй.


## Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Орто хаачыстыбалаах тэллэй. Маринуйдууллар, хатараллар, тууһууллар.
Долгунча (тэллэй)

thumb|250px

**Долгунча** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сэбирдэхтээх эбэтэр булкаас хатыҥнаах ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-13 см. Бастаан көппөҕөр, улааттаҕына боруонка быһыылаах буолар. Иһирдьэ иэҕиллибит түүлээх иилээх. Розатыҥы кыһыл, чуолкай көстөр тиэрбэстэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: араҕастыҥы роза өҥнөөх, чараас.
Этэ: сырдык саһархай, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үрүҥ, дабаххай сыттаах. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат.
Атаҕа: Кылгас. Көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.


## Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Үрдүк хаачыстыбалаах тэллэй. Ол эрээри аһыы амтаннаах буолан тууһуохтарын иннинэ бастаан уһуннук буһараллар. Сэлээппэтин эрэ хатараллар.
Туртаайы

thumb|250px

**Туртаайы** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр тэллэй.

Сииктээх тиит эбэтэр хатыҥ ойуурдарга үүнэр. Хатыҥ чараҥ саҕатыгар ордук хойуу буолар. Саха сиригэр барытыгар көстөр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 7 см дылы. Түүлээх иилээх. Үрүҥ, сороҕор кытархай соҕус өҥнөөх.
Таҥалайдаах араҥата: розатыҥы үрүҥ.
Этэ: розатыҥы, убаҕаһа аһыы амтаннаах, үүт курдук. Салгыҥҥа өҥүн уларыппат.
Атаҕа: Орто. Сорох сиринэн көҥдөй. Сырдык роза өҥнөөх эбэтэр үрүҥ.


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан иккис категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар эрэ.
Шпинель

thumb|250px

**Шпинель** — рубииҥҥа майгынныыр хаан кыһыл таас. Бу өҥө хром булкааһыттан тахсар. Химия өттүттэн бу таас магний уонна алюминий оксиидтара.

## Астрологияҕа сыһыана
Хахай тааһа. Планетата — Сатурн.

## Быһаарыылар
Берилл

thumb|250px

**Берииллар** — минерааллар кылаастарын — алюминий уонна бериллий силикааттарын ааттыыллар. Халлаан күөҕэ аквамарин, хараҥа от күөҕэ изумруд, көмүс гелиодор — бу барыта берииллар. Өҥө суох берииллары Гошен диэн аан бастаан көстүбут сирдэрин аатынан гошенит диэн ааттаабыттар. Кыһыл уонна роза өҥнөөх бериллары коллекционер аатынан морганит диэн ааттаабыттар. Онно майгынныыр Ураалга көстөр кыһыллыҥы-роза өҥнөөх таастары нуучча минералога В. И. Воробьев аатынан воробьевит дииллэр.

Ол гынан баран берилл диэн кыараҕас өйдөбүлгэ сырдык чээл күөх өҥнөөх таастары этэллэр.

Саамай сыаналанар берилл — кыһыл биксбит, холобур, караат чиэппэрдээх таас сыаната биир караата 2,5 тыһыынча дуоллар буолуон сөп

## Быһаарыылар
ASEAN

thumb|200px|ASEAN дойдуларын хаартата

**Соҕуруулуу илин Азия иллэрин ассоциацията** (, *ASEAN*) диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕа баар 10 дойду геополитика уонна экономика тэрилтэтэ. 1967 c. атырдьах ыйын 8 тэриллибитэ. Тэрийээччилэрэ Индонезия, Малайзия, Пилипиин, Сингапур уонна Тайлаан. Кэлин Бруней, Бирма, Камбодьа, Лаос уонна Вьетнам кыттыспыттара. Тэрилтэ сүрүн соруктара — кыттааччы дойдулар сайдыыларыгар сабыдыаллааhын, региоҥҥа эйэни уонна бигэ туругу харыстааhын.

ASEAN кыттааччы дойдуларын бүтүн иэннэрэ 4.46 млн км2, олохтоохторун ахсаана 580 млн киhи (аан дойду дьонун 8.7%).

## Сигэлэр
* ASEAN секретариата 
* ASEAN регионнааҕы форума 
* BBC Country Profile/Asean
Саха ата

thumb|200px|Саха ата
[thumb|200px|Саха ата [Азербайдьан почтатын мааркатыгар]]

Саха атаһа-Саха Өрөспүүбүлүкэтин атыыһыта. Кини монгол атын уонна аттарын кытары тэҥнээтэххэ улуу. Кини Саха сирин экстремальнай тымныы климатыгар бэйэтин адаптациятынан, ол иһигэр дириҥ хаары аннынан сытар үүнээйилэргэ бостууктары булар уонна олорго -70 °C (-94 °F) тиийэр кыахтаах.

Сылгылар, арааһа, сахалартан бу оройуоҥҥа, 13- с үйэттэн саҕалаан Чыҥыс хаан ыйааҕынан тахсыбыттарыгар, биллэрин курдук, бу оройуон нэьилиэгэр олохсуйан олорбут кыыллар удьуора буолбатахтар быһыылаах.

## Уратылар уонна характеристика
Бу боруода ортотунан 140 см (13,3 илиилээх) атыыр оҕустартан 136 см (13,2 см) уонна атын хотугу боруодалартан уратылаах, шетландскай сылгы уонна Исландия сылгылаах, хойуу сиэллээх, ыарахан сиэллээх.]

Саха сылгытын хас да тииптээх баар.Хотугу тиип-ыраас Саха, сороҕор Орто Халыма эбэтэр Верхоянскай ат диэн ааттыыллар. Үксүгэр атах ойуулаах хараҥа балаһаны уонна хараҥа өҥнөөх балаһалары киллэрэн баран, тус-туспа, хараҥа эбэтэр сырдык өҥнөөх кытархай өҥнөөх. Атыыра 139 см (13,3 ч) холкуоска ортотунан 137 см (13,2 см) кээмэйдииллэр. Бу суорт саамай сыаналаах дииллэр. Иккис көрүҥэ-соҕурууҥҥу кыракый тиип, ону тэҥэ ыраас боруоданан ааҕыллар. Орто үрдүгэ 135 см (13,1 ч) атыыра 132 см (13,0 ч) биэ аттыгар баар. Үһүс суорт-Соҕурууҥҥу тиип, атын боруодалары кытта бопсуу түмүгэ уонна киин Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт. Бу тиип 141 см (14,0 ч) атыыра уонна 136 см (13,2 см) биэ аттыгар мээрэйдиир.
Тутулуга суох иллэр сомоҕолоһуулара

thumb|270px|СНГ былааҕа
thumb|270px|СНГ хаартата

**Тутулуга Суох Cудаарыстыбалар Түмсүүлэрэ**, кылгас аата **СНГ** (). Сэбиэт Холбоhугун урукку сорох өрөспүүбүкэлэрин түмэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1991 c. ахсынньы 8 тэриллибитэ.

Кыттааччылара:
* Азербайдьан
* Арассыыйа
* Беларусь
* Казахстан
* Кыргызстан
* Молдова
* Узбекистан
* Тадьикистан
* Түркменистан
* Эрмээн Сирэ

## СНГ бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 2 — Идэтийбит техническэй үөрэх күнэ
Муссон

**Муссон** — сайын кыһын хайысхатын утарыта уларытар тыал. Сайыҥҥы М. байҕалтан кыһыҥҥы М. континентан үрэр. Итинник уларыйыы уу уонна кураанах сир сылыйыылара дьыл кэминэн араастарын кытта сибээстээх.

## Ылыллыбыт сирэ
* География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Арчыһыттар

**Арчыһыттар** - 

## Кондаков В.А. барыла

1 клан - начинающие и ученики.
2 клан - имеющие трехгодичный опыт и результаты в работе.
3 клан - имеющие более четырех лет опыта и довольно заметные результаты работы, получившие признание у населения и у руковдства Ассоциации народной медицины РС (Я).
4 клан - целители, имеют 5 летний опыт работы, уже признаные целители- арчыһыты.
5 клана по девятый - это высшие уровни.
Географическай балаһыанньа

**Географическай балаһыанньа** — Географическай балаһыанньата — сир үрдүгэр баар ханнык эмэ объект кинилиин хардарыта дьайсар, кинини кытта ханнык эмэ сибээстээх атын объектары кытта сыһыаннаһыыта. Атын объектар туһааннаах объекка куһаҕаннык да, үчүгэйдик да дьайыахтарын сөп, онтон Г. б. табыгастаах уонна табыгаһа суох диэн сыаналанар. Г. б. тулалыыр эйгэ быһыыта-майгыта уларыйарыттан тутулуктанан уларыйа туруон сөп.

## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] — Маннайгы тахсыыта. — Дьокуускай: Бичик, 1993. − 112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Клэр Һолт

**

**Клэр Һолт''' (), Аустралия дойдутун артыыһа, эдэр ыччатка киэҥник биллэр, H2O: Just Add Water сериалга уһулла сылдьар.
Пертһ

thumb|250px|Перт Аустралияҕа
**ПЕРТ** - арҕаа Австралия портовай куората, дойду биир бөдөҥ куората буолар, киһитин ахсаанынан 4-үс миэстэҕэ турар уонна Арҕаа Австралия штат киинэ. Дьон ахсаана - 1 987 471 киhи. Олортон 1 миллионтан тахса кытайдар, 500 000 - кэриэйдэр, Дьоппуон дойдутуттан - 100 000. Онон кыараҕас харахтаах омуктар баhыйаллар уонна куорат дьонун ахсааныттан 68,7% ылаллар. Кэлин ахсааннара күүскэ үрдүү турар. Ону таhынан элбэх саха, нуучча, Африка омуктара бааллар. Кэнники бириэмэ5э ньиэмэстэр уонна таджиктар ахсааннара үрдүүр.

## История
Перт куорат бэс ыйын 13 күнүгэр 1829 с. капитан Джеймс Стирлинг диэн киһи "Колония Свон Ривер" көҥүл олохсуйар киин курдук төрүттээбит эбит. Күн билиҥҥэ дылы Арҕаа Австралия штат салайар резиденцията баар.
Аччыктааһын

[thumb|250px|Аччыктаабыт кыыс өлөн эрэр, аттыгар сиэри кэтэһэ сылдьар чыычаах ([Судан)]]
thumb|250px|Аччыктаабыт чыычаах оҕолоро

**Аччыктааһын** диэн биир улахан иэдээҥҥэ киирсэр турук буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 2 миллиард 338 мөллүйүөн аччыктыыр киһи баар, олортон 920 мөллүйүөнэ өлөр туруктаах. Саамай тот аччыктаабат дьонноох дойдулар - Канаада, АХШ, Аустралия, Саҥа Зеландия, Германия, Швеция, Норвегия, Дьоппуон. Онтон саамай аччыктыыр дьонноох дойдулар - Индия (400 мөл), Кытай (250 мөл) уонна Африка дойдулара. Саха Сирэ син тот соҕус дойдуларга киирсэр.

## Саха Сиригэр аччыктааһын содула

## Аан дойдуга

## Харамайдарга аччыктааһын

## Өссө маны көр
* Тотуу
* Баай
* Дьадайыы
* Хамнас
* Үлэтэ суох буолуу
Автотрофтар

**Автотрофтар** атыннык **оҥорооччулар** эбэтэр **продуценнар** — тыыммат айылҕаттан органиканы синтезтыыр организмнар: үүнээйилэр, салахайдар, сорох микробтар.

Сорох автотрофтар энергияны Күнтэн ылаллар (фототрофтар), сорохтор (хемотрофтар) — тыыммат айылҕа химия реакцияларыттан.

## Өссө маны көр
* Фотосинтез
Аазимут

**Аазимут** — меридиан уонна кэмнэнэр эттик ыккардынааҕы муннук. 
Дьиҥнээх аазимут географическэй меридиантан ааҕыллар, магнитнай аазимут магнитнай меридиантан ааҕыллар.

## Ылыллыбыт сирэ
География терминнэрин тылдьыта/ Г. Н. Максимов, А. И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н. П., Оконешников Е. И.; рец. Гоголева П. А., Михайлова Т. В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. −112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Айсберг

thumb|250px

**Айсберг** — байҕалга уста сылдьар эбэтэр чаардаан олорор муус хайа. Айсберг континент леднигыттан быстан түһэр, үрдүгэ 70-100 м буолар, 5/6 — 9/10 уу анныгар буолар.
Плейстоцен паарката

**Плейстоцен паарката** диэн Саха Сирин хотугулуу илинигэр, Черскэйтэн 30 км соҕуруу баар айылҕа паарката. Плейстоцен, ол эбэтэр бүтэhик Муус үйэ, кэминээҕи хотугу хонуу куйаардарын экосистемаларын төнүннэрии, хаттаан оҥоруу эксперимена буолар.

Паарка территориятын иэнэ 20 км2, кини тула 600 км2 иэннээх буфернай зона баар.

## Кыыллар
**Пааркаҕа баар кыыллар:**

*Сиэмэхтэр:*
Бэдэр,
бөрө,
кырса,
эһэ,
сиэгэн

*От аһылыктаахтар:*
Таба,
тайах,
чубуку,
бизон,
саха ата

**Пааркаҕа баар буолуон сөптөөх кыыллар:**

*Сиэмэхтэр:*
Амур леопарда,
сибиир баабыра,
азия хахайа

*От аһылыктаахтар:*
Як,
сайга,
мускустаах оҕус,
икки арҕастаах тэбиэн

## Сигэлэр

*Официал саайта
*The Pleistocene Park Foundation: “Pleistocene Park: an ice-age ecosystem to save the world.” Kickstarter crowdfunding campaign, active 10 March – 9 April 2017.

## Өссө маны көр
* Голоцен
* Плейстоцен
1936 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XI [[Сайыҥҥы Олимпия онньуулара]]** 1936 сыл атырдьах ыйын 1-16 күннэригэр Германия Берлин куоратыгар буолаллар.
1980 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

мини|уҥа|Оонньуулар логотииптара

**XXII [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1980 сыллаахха Арассыыйа Москва куоратыгар 1980 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы  буолан ааспыттара. Кыттааччы ахсаана 80 дойдуттан 5179 эбит. Барыта 2-3 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.

## Ооннььулар бойкота
ССРС Афганистаҥҥа саба түһүүтүн кэнниттэн АХШ бэрэсидьиэнэ Джимми Картер 1980 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларын бойкотка ыҥырбыта. Ол кэнниттэн элбэх дойдулар кыттарга аккаастаммыттара, кыттыахтаах дойдулартан 66 дойду кыттыбатаҕа. Ираан бойкокка кыттыбатаҕа ол гынан баран бэйэтэ Афгаан сэриитин сэмэлээн хамаандатын эмиэ ыыппатаҕа. Кытай эмиэ бойкокка кыттыбатаҕа даҕаны Тайпей хамаандата ыҥыраллыбытын утаран бэйэтин хамаандатын ыыппатаҕа. Ол дойдулар Либерти Белл Классик диэн күрэстэри Филадельфия куоракка ыыппыттара.
2000 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXVII [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 2000 сыллаахха Аустралия Сидней куоратыгар буолан ааспыттара.
Кариба Һейн

**Кариба Һейн** (, 1988–), Аустралия биир артыыската, H2O: Таах уута эбэн кэбис диэн сериалга уһуллан биллибитэ. Кини Соҕуруу Африка Республиката диэн дойдутугар төрөөбүтэ. Билигин Аустралияҕа олорор.
1992 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXV [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1992 сыллаахха Испания Барселона куоратыгар буолан ааспыттара.
1988 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXIV [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1988 сыллаахха Корея Сеул куоратыгар буолан ааспыттара.
1996 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXVI [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар буолан ааспыттара.
Фһиби Тонкин

**Фһиби Тонкин** (нучч. Фиби Тонкин, англ. Phoebe Tonkin), Аустралия эдэр ыччатын биир инникитэ, артыыска, H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
1948 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XIV [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1948 сыллаахха Холбоhуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар буолан ааспыттара.
2012 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

2012 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпия оонньуулара, ол эбэтэр XXX Олимпиада, Холбоһуктаах Хоруоллук Лондон куоратыгар от ыйын 27 күнүттэн Атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы буолбута, ол кэнниттэн 2012 сыллааҕы сайыҥҥы паролипиада атырдьах ыйын 29 күнүттэн балаҕан ыйын 9 күнүгэр дылы буолбута.

Лондон куорат Олимпия оонньууларын ыыппыт куораттартан бастакынан үстэ ыыппыта: 1908 уонна 1948 сыллардаахха эмиэ Лондоҥҥа ааспыта.

## Жеребьевка процеһа
Олимпия оонньууларын ыытар жеребьевка 2003 сыллахха от ыйын 15 күнүгэр саҕаламмыта. Тоҕус куорат кыттыбыта: Гавана, Стамбул, Лейпциг, Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк, Париж уонна Рио де Жанейро.
2004 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр Олимпия оонньууларын тутар комитет куорат ахсаанын биэс куоракка дылы аҕыйаппыта: Лондон, Мадрид, Москва, Нью Йорк уонна Париж.
2005 сыл олунньу уонна кулун тутар ыйдарын устата Олимпия хамытыата ол куораттары көрбүтэ от ыйын 6 күнүгэр Лондоҥҥа буолар диэн биллэрбитэ.

## Оонньуулар
204 дойдулартан кыттар санааларын биллэрбитэ.   Ону тэҥэ 4 киһи олимпия былааҕын кытта кыттыбыта - биир Соҕуруу Судантан, үс киһи - Антилия арыыларыттан сылдьар. 

### Мэтэллэр

### Спорт көрүҥнэрэ
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа 26 спорт көрүҥүгэр күрэх буолбута. 2009 сыл атырдьах ыйын 13 күнүгэр спорт көрүҥнэрин испиэһэгэр дьахтар боксын биэс весовой категорияларыгар эппитиэрэ. 

### Сахалар Олимпия оонньууларыгар
2012 сыл сайыҥҥы олимпиадаҕа Саха Сириттэн кыттыбыттара:
* Кристина Тимофеева - ох ытыыта 
* Евгения Колодко - ядроны быраҕыы (үрүҥ көмүс мэтээлин ылбыта)
* Николай Ноев - көҥүл тустуу(55 килограммҥа дылы) (Таджикистан аатыыттан барбыта)
* Виктор Лебедев - көҥүл тустууга резерваҕа барбыта

## Эбиитэ


## Атын сигэлэр
* 2012 сыл Лондон Олимпиадатын официальнай страницата
2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

безрамки|справа|XXXI сайыҥҥы Олимпия оонньууларын логотииба
**XXXI [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 2016 сыллаахха Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс. .  2016 сыллааҕы Паралимпия оонньуулара онно же буолаллар уонна тэрийээччилэрэ оннуктар эмиэ.

## Күрэскэ кыттыбыт куораттар

2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ханна буоларын быһаарыы процеһа 2007 сыл ыам ыйыгар саҕаламмыта. Хас куорат бэйэ туһунан сайаапканы 2007 сыл балаҕан ыйын 13 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. Толору сайаапканы 2008 сыл тохсунньу 14 күнүгэр диэри ыытыахтааҕа. 2008 сыл бэс ыйыгар испиһэк кылгатыллыбыта, уонна 2009 сыл алтынньы 2 күнүгэр биллэриллибитэ.

**Америкалар**
*  Чикаго, АХШ (Бастакы рауҥҥа тахсыбыта)
*  Рио де Жанейро, Бразилия (талыллбыта)

**Азия**
*  Токио, Дьоппуон (Иккис рауҥҥа тахсыбыта)

**Европа**
*  Мадрид, Испания

### Сайаапканы ыыппыт куораттар
2008 бэс ыйыгар бу куораттар испиэһэктэн таһаарыллыбыттара:

**Азия**
*  Баку, Азербайджан
*  Доха, Катар

**Европа**
*  Прага, Чехия

## Спорт көрүҥнэрэ

* Уу спорт көрүҥнэрэ
** Ууга ыстаныы
** Харбааһын
**Синхроннай сөтүө
** Уу полота
* Ох ытыы
* 
* Бадминтон
* Баскетбол
* Бокс
* Каноэнан харбыы
** Slalom (4)
** Sprint (12)
* Бэпэсипиэт спорт көрүҥнэрэ
** BMX (2)
** Mountain biking (2)
** Road (4)
** Track (10)
* Ат спорт көрүҥнэрэ
** Dressage (2)
** Eventing (2)
** Jumping (2)
* Фехтование
* Окко хоккей
* Футбол
* Гольф
* Гимнастика
** Ар (14)
** Rhythmic (2)
** Trampoline (2)
* Гандбол
* Дзюдо
* Аныгы пятиборье
* Гребля
* Регби
* Парус спорта
* Ытыы
* Остуол тенниһа
* Теквондо
* Теннис
* Триатлон
* Воллейбол
** Воллейбол
**Пляж воллейбола
* Ыараханы көтөҕүү
* Тустуу
** Вольнай тустуу
** Греко-римскай

## Быһаарыылар
Харыйа кубачыына

**Харыйа кубачыына** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Харыйа эбэтэр харыйа булкаастаах ойуурдарга үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Бастаан хаптаҕай, онтон боруонка курдук. Араҕастыҥы кыһыл, чээл күөхтүҥү оттеноктаах.
Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр.
Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, кэлин чээл күөх. Убаҕаһа аһыы амтаннаах, кытархайдыҥы араҕас, дабаххай сыттаах.
Атаҕа: 2-3 см. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр.
Бэс кубачыына

**Бэс кубачыына** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Бэс эбэтэр тиит булкаастаах ойуурдарга үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-15 см, көнө ньуурдаах, арыылаах, иһирдьэ эриллэр ыылаах. Араҕастыҥы кыһыл, оранж өҥнөөх.
Таҥалайдаах араҥата: Араҕастыҥы кыһыл. Баттаатахха көҕөрөр.
Этэ: араҕастыҥы-кытархай, көпсөркөй, алдьаттахха бастаан кытарар онтон чээл күөх буолар. Убаҕаһа кытархайдыҥы араҕас, үчүгэй баҕайы дабаххай сыттаах.
Атаҕа: 10 см дылы. Бастаан кытаанах, онтон көҥдөй. 


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар, маринуйданар, эбэтэр тута буһаран сиэнэр. Сиикэйдии сиэххэ эмиэ сөп. Киһи иигин кытардар.
Хаарчаана (тэллэй)

**Хаарчаана** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. Түспүт сэбирдэхтэр анныларыгар баар буолар.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 8-15 см. Кураанах, чараас түүлээх, үрүҥ, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: Маҥан, эбэтэр халлаан күөхтүҥү маҥан.
Этэ: кытаанах, үрүҥ, уута суох. Үчүгэй сыттаах.


## Туттуллуута

Тууһанар эрэ.
Хаар төбө (тэллэй)

thumb|250px

**Хаар төбө** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха сиригэр барытыгар үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 20 см дылы. Түүлээх иһирдьэ иэиллибит иилээх. Сииктээх, салахайдаах, сороҕор кытархай бээтинэлэрдээх.
Таҥалайдаах араҥата: Нисбегающие
Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы, үчүгэй сыттаах.
Атаҕа: Кытаанах. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.


## Туттуллуута
Хаачыстыбатынан бастакы категорияҕа киирэр тэллэй. Тууһанар.
Үүттээх тэллэй

**Үүттээх тэллэй** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга Саха Сиригэр барытыгар үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 10-25 см. Бастаан хаптаҕай, көппөҕөр, ортотугар батары баттаммыттаах. Онтон боруонка курдук. Кураанах, үрүҥ, кэлин кыратык кытарар.
Таҥалайдаах араҥата: Батсаан үрүҥ, онтон кытархай, нисходящие
Этэ: Кытаанах гынан баран тостуркай. Убаҕаһа суох, үрүҥ, салгыҥҥа саһарар, амтана аһыы.
Атаҕа: Кытаанах, үрүҥ, көҥдөй.


## Туттуллуута
От ыйыттан балаҕан ыйыгар дылы хомуллар. Сылаастык тууһанар.
Эрдэҕэс кутуруга (тэллэй)

**Эрдэҕэс кутуруга** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Хатыҥ эбэтэр хатыҥ булкаастаах ойуурдарга үүнэр. Сорохтор Саха сиригэр үүммэт дииллэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Көппөҕөр, онтон кэтит боруонка курдук, иэҕиллибит түүлээх иилээх. Сииктээх, салахайдаах, чээл күөхтүҥү эбэтэр хараҥа буурай, хара.
Таҥалайдаах араҥата: Кирдээх үрүҥ
Этэ: Үрүҥ, тоһуттаахха хараарар. Убаҕаһа үрүҥ, амтана аһыы.
Атаҕа: Модьу. Көҥдөй. Сэлээппэтин курдук өҥнөөх.


## Туттуллуута
Хаачыстыбатынан үһүс категорияҕа киирэр тэллэй. Сэлээппэтин эрэ тууһууллар. Тууһаатахха кыһыл арыгы өҥнөнөр.
Оҕус мунна (тэллэй)

thumb|250px

**Оҕус мунна** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сэбирдэхтээх эбэтэр инньэлээх ойуурдарга бөлөхтөрүнэн үүнэр. 

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 6-15 см. Курааҥҥа хайыта барар, килбэчигэс, иитэ чараас, курдат көстөр. Сииктээх кэмҥэ салахайдаах. 
Таҥалайдаах араҥата: Сырдык саһархай, кэлин арыый кытарар.
Этэ: кытаанах, үрүҥ, аһыы. Оччото суох сыттаах.



## Туттуллуута
Буһаран баран тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Аһыы сиик тэллэйэ

**Аһыы сиик тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сэбирдэхтээх сииктээх ойуурдарга эбэтэр инньэлээх ойуурдар саҕаларыгар, маардар кытыыларыгар үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 4-10 см. Көппөҕөр, кэлин хаптаҕай, ортотугар боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, кыһыллыҥы, сырдык-кыһыл.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ.
Этэ: үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох.


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. 4-с категорияҕа киирэр. Тууһууллар уонна маринуйдууллар.
Үлтүркэй сиик тэллэйэ

**Үлтүркэй сиик тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 2-7 см. Хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Тириитэ үчүгэйдик арахсар, розатыҥы-кыһыл, хоҥордуҥу-кыһыл.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ.
Этэ: тостумтуо, үрүҥ, аһыы сыттаах. Өҥө уларыйбат, үүтэ суох. 


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Тууһууллар.

## Быһаарыылар
Осипов Софрон Софронович

thumb|"От края до края" кинигэтэ
**Осипов Софрон Софронович** — *Софрон Осипов* диэн аатынан биллэр нууччалыы суруйар саха поэта.

«Молодежь Якутии» хаһыакка от ыйын 14 күнүгэр 1977 сыллаахха аан бастаан бэчээттэммит. Бу кэмҥэ поэт орто оскуоланы (29№ Дьокуускай оскуолата) бүтэрбитэ биир сыл буолбут эбит, «Якутгражданпроекка» үлэлии сылдьар кэмэ.

Горькай аатынан Литература институутун бүтэрбитэ. Арассыыйа суруйааччыларын түмсүүтүн чилиэнэ.

## Тахсыбыт кинигэлэрэ
* «Пульс» хомуурунньук, 1982
* «Шиповник» хомуурунньук, 1988
* «Текущий век», 1992
* «Северо-юг», Бичик, 1996
* «От края до края»: Хоһооннор, / — Дьокуускай, Бичик, 2008. — 192 с. ISBN 978-5-7696-3103-0

## Быһаарыылар
Тарас Шевченко

**Тарас Григорьевич Шевченко** () — Украина аатырбыт поэта, уруһуйдьут.

1814 сыллаахха Киев губерниятын Моринцы сэлиэнньэтигэр крепостной бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Дьоно эрдэ өлөннөр эрэйи-муҥу көрбүт, 16 саастааҕар хаһаайынын помещик Энгельгардт дьиэтигэр хамначчыт буолбут. Уол уруһуйга дьоҕурдааҕын көрөн Энгельгард Петербурга үөрэтэ ыыппыт. Онно аатырбыт нуучча худуоһунньуктара кинини сөбүлээннэр, помещигын кытта уһун кэпсэтии кэнниттэн көҥүлүн атыылаһан ылаллар.

1840—1847 сылларга Шевченко поэт быһыытынан тыллан тахсар. 1840 с. «Кобзарь» диэн ааттанан айымньыларын дьоҕус хомуурунньуга тахсар. 1842 с. «Гайдамактар» диэн саамай улахан айымньыта бэчээттэнэр. 1843 с. Шевченко көҥүл худуоһунньук степенин ылар.

1846 с. Киевка олорон Н.И. Костомаровтыын билсэр. Ол сыл Кирилл-Мефодий уопсастыбатын чилиэнэ буолар. Бу тэрээһин славян омуктара (ол иһигэр украиналар) сайдыыларынан үлүһүйэр эдэр дьону түмэр этэ. Куруһуок кыттыылаахтарын 10 киһини политика уопсастыбатын тэрийиигэ буруйдааннар тутан хаайаллар уонна араас сэмэҕэ тардыллаллар. Шевченко хоһооннорун иһин саамай ыардык сууттанар, Оренбург кыраайыгар саллаат быһыытынан ыытыллар, суруйар уонна уруһуйдуур бырааба быһыллар. 

Өр кэмҥэ дойдутуттан ыраах, казарма олоҕор-дьаһаҕар олорор. 1857 с. Художестволар Академияларын вице-президена граф Ф.П. Толстой уонна кини кэргэнэ А.И. Толстая көрдөһүүлэринэн босхолонор. Көскө сылдьыы, арыгылааһын ыар содула суруйааччыны түргэнник айгыраппыттара. Ойох ыла сылдьыбыта туһалаабатаҕа (актриса Риунова, бааһынайдар Харита уонна Лукерья). 1859 с. Шевченко дойдутугар сылдьыбыта, Днепр үрдүгэр уһаайба ылар санааламмыта. Ол да буоллар манна олороро табыллыбатаҕа. Бу сылларга суруйарын да уруһуйдуурун да быраҕан, оччо күттүөннээҕи оҥорботоҕо. Өлүөн аҕай иннинэ украиннныы учебниктары оҥорууннан дьарыктанан испитэ. 1861 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүтэ. 

Үгүс айымньыларын критиктар оччо күүстээҕинэн аахпаттар эбит, чыпчаалынан «Кобзарь» диэн бастакы кинигэтин билинэллэр. Тас көстүүтүнэн дьоҕуһун иһин, «Кобзарь» ис тутулунан уустук уонна баай дииллэр. Биир өттүнэн Украина бөлөһүөгэ Сковорода уонна норуот кобзаардарын дьайыыта биллэр, иккис өттүнэн — Мицкевич, Жуковскай, Пушкин уонна Лермонтов поэзияларын дьайыыта көстөр.

## «Кэриэс»

Өллөхпүнэ, көмүҥ миигин
Таптыыр Украинам
Унаар күөх киллэм истиэбин
Үрдүк кургааныгар:
Онтон мин көрө сытыаҕым
Дойдум күөх быйаҥгын:
Истиэм Днепр эҥсиллэр тыаһын.
Бардам барылҕанын...
Кини Украина устун
Хаһан күөх муораҕа
Өстөөх хаанын сүүрдэн устуо,—
Мин тиллэн туруоҕум.
Оччоҕо мин үҥүөх этим
Таҥарабыт диэҥҥэ…
Ол кэммит кэлиэр диэритин
Айбыт диэн суох миэхэ.
Миигин көмөөт, өпө туруҥ.
Хандалыны хампарытыҥ,
Өстөөх өһөх хаанын тоҕуҥ,—
Көҥүл уота кыыстын!
Саҥа улуу кэргэн үөскүө —
Миигин умнумаарыҥ,
Итии намыын тылгытынан
Истиҥник ахтаарыҥ.
Тарас Шевченко, «Кэриэс»

## Быһаарыылар
Күөх сиик тэллэйэ

thumb|200px

**Күөх сиик тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Хатыҥ үүнэр ннньэлээх ойуурдарыгар Саха сирин үгүс улуустарыгар үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 8-15 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Күрэҥ уонна чээл күөх ыккардынан өҥнөөх, хатырыктардаах.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, чараас.
Этэ: үрүҥ, субатын анныгар кытархай. Үүтэ суох.
Атаҕа: 5-12 см дылы. Кэпсөркөй, маҥан.. 


## Туттуллуута
Бэс ыйа – балаҕан ыйа. 3-с категорияҕа киирэр. Араас бүлүүдэ оҥороллор.

## Быһаарыылар
Минньигэс сиик тэллэйэ

**Минньигэс сиик тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Саха сирин сэбирдэхтээх, инньэлээх уонна булкаас ойуурдарыгар үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-10 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. Хаан кыһыл, ортотугар олива курдук саһархай өҥнөөх, кытаанах, салахайдаах, субата чэпчэкитик арахсар. Иитэ долгун курдук, хайыта барар.
Таҥалайдаах араҥата: Бастаан сырдйк олива өҥнөөх, онтон саһарар, хоҥордуҥу буолар.
Этэ: үрүҥ, тостумтуо. Бастаан минньигэс, онтон аһыҥас. Үүтэ суох.
Атаҕа: Модьу, диаметра 2-3 см дылы. Маҥан.. 


## Туттуллуута
От ыйа – балаҕан ыйа. Тууһуллар, маринуйдууллар, араас бүлүүдэ оҥороллор.

## Быһаарыылар
Көҕөрөөн

**Көҕөрөөн** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Кыра, чуораан курдук формалаах. Фиолет өҥнөөх, субата маатабай, кураанах. Ортотугар иһирдьэ киириилээх.
Таҥалайдаах араҥата: Тиистэрдээх, халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. 
Этэ: фиолет өҥнөөх. Фрукта сыттаах, минньигэстиҥи амтаннаах.
Атаҕа: Уһун синньигэс, 8 см дылы. Кытаанах.. 


## Туттуллуута
Наһаа минньигэс тэллэй. Үксүн тута сиэнэр.

## Быһаарыылар
Лаахтаах тэллэй

**Лаахтаах тэллэй** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сииктээх сэбирдэхтээх, инньэлээх ойуурдарга муох анныгар үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: Хаптаҕайдыҥы, кураанах, кыһыллыҥы-хоҥор, эбэтэр розатыҥы хоҥор, кэлин өлбөөдүйэр. 
Таҥалайдаах араҥата: Халыҥ, бэйэ бэйэтиттэн ыраах-ыраах. 
Этэ: кыһыллыҥы-хоҥор, чараас. Сыта да амтана да суох.
Атаҕа: сэлээппэтин курдук өҥнөөх.. 


## Туттуллуута
Үксүн тута сиэнэр.

## Быһаарыылар
Сапожников Владимир Васильевич

**Сапожников Владимир Васильевич** (14.06.1914—23.03.1982) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944), бомбардировщикка сулууспалаабыт лүөччүк.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайга рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылааһы, ФЗУ бүтэрбит. Воронежтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэммит.

Аармыйаҕа 1934 сылтан сулууспалаабыт. Энгельстааҕы байыаннай оскуоланы бүтэрбит. Арҕаа Белоруссия уонна Арҕаа Украинаҕа буолбут кыргыһыыларга, Финляндияны кытта 1939—1940 сыллардааҕы сэриигэ кыттыбыт.

Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941 сыл бэс ыйыттан кыттыбыт. 1942 сыл ыам ыйыгар биир бастакыннан саҥа Ли-2 сөмүлүөтү үөрэппитэ, сэрии бүтүөр диэри онно сулуспалаабыта. Курскай тоҕойугар сэриигэ кыттыбыт. 1944 с. дылы 360 бойобуой көтүүнү оҥорбут.

63-с авиация аармыйатыгар сулууспалаабыт. Сэрии кэмигэр майор.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл атырдьах ыйын 19 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Сапожников Владимир Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


Сэрии кэнниттэн В. В. Сапожников салгыы ВВС-ка сулууспалаабыт. 1957 сылтан Сапожников подполковник сыбаанньалаах саппааска барбыт.

Куйбышев куоракка (1991 сылтан — Самаара) олорбут, үлэлээбит. 1982 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр өлбүт. Самаараҕа «Рубежное» кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 4461) (19.08.1944)
* Икки Ленин уордьана (27.07.1943; 19.08.1944)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (12.03.1943; ?)
* Үс Кыһыл Сулус уордьана (06.01.1942; ?; ?)

## Аатын үйэтитии
Дьоруой аатынан Дьокуускай куорат Новопортовской микрорайон переулога ааттаммыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
*
Билэ (көмпүүтэр)

**Билэ** (,  — паапка, скоросшиватель) — ааҕар-суоттуур техникаҕа туттуллар концепция: ааҕар-суоттуур систиэмэ ханнык эрэ ресурсатын туһанар кыах биэрэр уонна хас да бэлиэлэрдээх өйдөбүл:

* тус ааттаах (последовательность символов, число или что-то иное, однозначно характеризующее файл);
* ханнык эрэ логикалаах, ааҕар/суруйар дьайыылардаах.
: хайдах баҕарар буолуон сөп — бииттэр эрээттэриттэн саҕалаан базы данных дылы.

**Информатикаҕа** маннык быһаарыллар: билэ — диэн диискэҕэ ууруллар, тас өй (память) ханнык эрэ уобалаһын ылар наардаммыт дааннайдар бөлөхтөрө. Билэ улахана кини иһигэр баар билии (информация) иэниттэн тутулуктаах. Билэлэри систематизациялыырга кинилэри катаалогтарга түмэллэр.
Балык сыттаах сиик тэллэйэ

thumb|250px

**Балык сыттаах сиик тэллэйэ** (, ) — үрдүкү тэллэйдэргэ киирэр сиэнэр таҥалайдаах тэллэй.

Сэбирдэхтээх уонна инньэлээх ойуурдарга Саха сиригэр тарҕанан үүнэр.

## Оҥоһуутун ойуулааһын

Сэлээппэтэ: 5-12 см. Бастаан көппөҕөр, онтон хаптаҕай, ортотугар кыра боруонка курдуктаах. хараҥа-кыһыл, килэбэчийбэт.
Таҥалайдаах араҥата: Үрүҥ, онтон араҕас. Баттаатахха олива өҥнөнөр, чараас.
Этэ: үрүҥ, селедка сыттаах. Өҥө алдьаттахха хараҥарар, үүтэ суох. 


## Туттуллуута
Атырдьах ыйа – балаҕан ыйа. Наһаа минньигэс тэллэй. Араас бүлүүдэ оҥороллор.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-12

150px|thumb|right|Кульбертинов сэриигэ
* Бэргэн ытааччылар аан дойдутааҕы рейтиннэрэ көрдөрөрүнэн Иван Кульбертинов 487 өстөөҕү ытан өлөрөн 4 миэстэҕэ баар, онтон Федор Охлопков 429 өстөөҕү өлөрөн 7 миэстэҕэ сылдьар. Онтон рейтиҥҥа 542 өстөөҕү ытан өлөрөн финн Симо Хэүхэ бастаабыт. Кини 1940 сыллаахха Сэбиэскэй Союз Финляндияҕа саба түспүтүгэр сэриилэспит.
* Күнтэн тахсыбыт сырдык 500 сөкүүндэнэн эбэтэр 8 мүнүүтэнэн Сиргэ тиийэр.
* Саха бастакы идэтийбит муосчута Дмитрий Никифоров (1883—1965),1909 сыллаахха үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан губернатор Крафт И. И. быһаарыытынан өссө икки үөрэнээччини кытары Москва куоракка үөрэххэ ыытыллыбыт. Сергиев Посад диэн куоракка Хрусталев И. С. биллиилээх ууска үөрэнэр. 1917 сыллаахха Дьоппуоҥҥа үөрэнэ барар.
thumb|150px|left|Кыайыы чыпчаала
Өрөбөлүүссүйэ буолбутун иһин Токио куоракка биир ый сылдьан баран дойдутугар төннүбүтэ.
* «…мин билигин үөрэбин таптыыр Сахам тылынан маҥнайгы суругу мин суруйбуппуттан», — диэбит саха уус-уран литературатын бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай 1800 с. Эдьигээҥҥэ төрөөбүтэ.
* Муома улууһугар Улахан Чиистай сискэ баар Кыайыы чыпчаала (пик Победы) Саха сирин саамай үрдүк туочуката — муора таһымыттан 3004 м үрдүк.