Инники туох кэтэһэрэ

“Аан дойдуну санаа тутан тутар” диэн сахалар этиилэрин таба өйдөөн куһаҕан санааларбытыттан ыраастана, умна, суох оҥоро уонна өйбүтүн-санаабытын үчүгэй санааларынан куруук толоро сылдьарбыт ирдэнэр. Үчүгэй санаалары элбэхтик санааммыт үчүгэй үгэстэрбит элбээтэхтэринэ үчүгэй быһыылары оҥорорбут үксүүрүн сахалыы таҥара үөрэҕин олохпутугар туһана сырыттахпытына ситиһэр кыахпыт улаатарын таба сыаналааһын эрэйиллэр. Үчүгэй санаа, үчүгэйи оҥоруу элбиирин куһаҕан санаа, куһаҕаны оҥоруу аҕыйаатаҕына эрэ ситиһэр кыахтаахпытын билиннэхпитинэ табыллар. 

Сахалар былыр-былыргыттан санаа күүһүн үөрэтэн олохторугар туһаналлар, инники туох кэтэһэрин билэ-көрө сатыыллар. Былыргы кэмнэргэ ойууннар түүлү тойонноон инникини билгэлээн биэрэллэрин салайааччылар туһаналлара биллэр. Түргэн сырыылаах санаа киһи иннигэр куруук баран иһэриттэн билгэлээһини туһаныы үөскээбит. Инники туох буоларын, ханнык быһыы кэтэһэрин билээри билгэ, бит, биттэнии диэн үөрэхтэринэн билигин да туһана сылдьабыт.

Биир хаан аймахтарга буор куттара барыларыгар биир буолар. Бары маарынныыр быччыҥнар биир тэҥник хамсыыллара, буор куттара, хамсаныыны оҥорор өйдөрө-санаалара маарынныырыттан тутулуктаах. Хааһы хамсатар быччыҥы хамсатарга аналлаах өй-санаа, буор кут аймахтарга биир буолара быһаарылларын тэҥэ, дьоҥҥо барыларыгар да маарынныыра биллэн тахсар. Санаа дьайыыта бу быччыҥҥа тиийиитэ ханнык эрэ хамсааһыны үөскэтиэн сөп. 

Киһи бэйэтин санаатынан буолбакка, быччыҥнара тастан киирэр санааларынан салаллан хамсааһыннара биттэниини үөскэтэр.

“Уҥа хааһым тардыалаата” диэн этиини биирдэ эмэтэ истиэххэ сөп. Арай бу быһаарыы эр дьоҥҥо уонна дьахталларга тус-туспаларын арааран билии эрэйиллэр. Уҥа өттө – эр киһи өттө, онтон хаҥаһа – дьахтар киэнэ. Ол аата, эр киһи уҥа хааһа тардыалаатаҕына үөрэр, онтон дьахтар хаҥас хааһа тардыалаатаҕына үөрүөн сөп.

Билгэ диэн эрдэттэн туох буолуон сөбүн сэрэйэн көрөн, санааҕа билии аата. Түүл-бит диэн холбуу этиини элбэхтик туһанабыт. Түүл инникини өтө көрүүгэ туһалыырын билэн итинник этэбит. Тугу эмэ бүтэйдии таайыы, сэрэйэн көрөн билии билгэ диэн ааттанар.

Туох эмэ буолуохтаах быһыыны эрдэттэн сэрэйэн, таайан билии эбэтэр хайдах эрэ уратытык, урут оҥорбот быһыыны бэлиэтик быһыыланыы бит, биттэнии диэн ааттанар. Эр дьоҥҥо үчүгэйи биттэнии үөрэр хаас, уҥа хаас тардыалааһыныттан саҕаланан биллэр.

Харах халтаһата тардыалаатаҕына тугу эмэ уратыны, саҥаны  кө-рүөххэ сөп. Үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсыыта үөһээ эбэтэр аллараа өттүлэрэ диэннэринэн арахсан быһаарыллар.  

Быччыҥнар тардыалааһыннарыттан инникини билиини сахалар биттэнии диэн ааттыыллар. Биир көрүҥнээх, эньиэргийэлээх быччыҥнар хамныыллара төһө ырааҕыттан тутулуга суох биир ситимнээх буоларыттан тус-туспа дьоҥҥо биттэнии үөскээн биллэр.

Олус кыра бит сибики диэн ааттанар. Сибики биллиитэ араас биттэниилэринэн эмиэ биллэр. Ыарахан ыалдьыт иһэрин кыра оҕо эмиэ билэр. Атаҕыргыыр, ытыыр, кыҥкыйдыыра киириэн сөп. 

Киһи эти­гэр-сиинигэр сибики биллиитэ имэ кэйиитинэн, сорох быччыҥнара тар­дыалааһыннарынан эмиэ биллэр. Кыра оҕо кэннинэн харахтаннаҕына, ол диэкиттэн ыалдьыт кэлиэн сөп.

Куһаҕан быһыылар киһи өйүгэр-санаатыгар ордук дириҥник иҥэллэриттэн, куһаҕаны биттэнии үгүстүк умнуллубакка өйдөнөн хааларынан, үчүгэйи биттэнэрдээҕэр элбэх курдуга биллэр. 

Тыаҕа умайа турар баһаары хаайарга аналлаах ханаабаны хаһар тыраахтары арыаллыырга анаан баһаарынай массыынаны ыыппыттар. Массыына суоппарын кэргэнэ киһитэ сарсыарда үлэтигэр барарыгар аһара санаарҕаан, долгуйан, туох эрэ куһаҕан санааҕа баттатан, аймана, сайыһа хаалбыт. Баһаарынайдар уот төгүрүйбүтүгэр хааттаран хаалан бараннар нэһиилэ төлө көтөн бэйэлэрэ эрэ тахсыбыттар, онтон массыыналара хаалбыт, умайбыт, суоппардара өлбүт, биир киһилэрэ улаханнык умайан эчэйбит. Куһаҕан быһыы буоларын дьахтар эрдэттэн сэрэйэн билэн олус сайыһа, аймана санаабыт эбит.

“Туох эрэ буолуо”, - диэн хос-хос киирэр санаа үөскээтэҕинэ, киһи сэрэхэччийэн, өссө төгүл тугу оҥоруохтааҕын ырытан көрөрө туһаны оҥорор. Соһуччу, ханнык да сибээһэ суох ыраах сылдьар киһи туһунан дьөлө хатанар санаа киирэн кэллэҕинэ, ол киһи туһунан билэ-көрө сатааһын хайаан да туһалаах буолуон сөп. 

Ким эрэ кэнниттэн өтөрү-батары, болҕомтолоохтук көрөрүн киһи этинэн-сиининэн сэрэйэн көрөн билэн, туох эрэ баар диэн санаатыттан эргиллэ түһүөн сөп. Ол барыта киһи көрүүтэ ханнык эрэ эньиэргийэни таһаарарын уонна ону атын киһи билэрин биллэрэр.

Бараары хомунар киһини атаарыыга аны көрсүбэппит буолуо диэн өйдөбүл эмискэ киирэн кэлиитэ улахан санааҕа түһэриэн сөп. 

Сахалар “Куһаҕаны биттэнимэ”, “Куһаҕан тыллары саҥарыма”, “Айыы диэмэ” диэн этиилэрдээхтэр. Куһаҕаны баҕарбатар да этэн кэбиһии улахан суолталанан тахсарыттан сэрэтии, куһаҕан тиийэн кэлэриттэн эрдэттэн харыстана сатааһын буолар. 

Киһи атын киһини кытта бэйэтигэр биллибэт санааларынан сибээстэнэ сылдьарын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэ сатыыр. Биир хаан аймахтар буор куттара биир буоларын бу үөрэх бигэргэтэр. Бу дьон бары буор куттарын биир таһымнаах санааларынан холбуу ситимнэһэ, баайылла сылдьаллар. Аймахтартан хайа эрэ киһи туга эрэ табыллыбатыттан улаханнык санааргыыра, санаата түһэрэ барыларыгар дьайыыта тиийэриттэн олохторугар хомолтолоох түгэннэр кэлэннэр табыллымыахтарын сөп.

Биттэниигэ түүлү көрүү эмиэ киирсэр. Түүл-бит диэн холбуу этиини туһана сылдьабыт. Иччилээх түүлү таба тойонноон инники туох буоларын билэ сылдьыахха сөбүн бу үлэбэр киллэрдим. 

Дьон бары кэриэтэ иннилэригэр туох күүтэрин эрдэттэн билиэхтэрин баҕараллар, ол иһин ол-бу араас таҥхалары туһана сатыыллар. Киһини иннигэр туох кэтэһэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы тутулуктарга арахсаллар:

1. Тулалыыр эйгэ оҥорор сабыдыалын дьайыыта.

2. Киһи бэйэтин оҥоруута.

Бу тутулуктары ырытан, дириҥэтэн быһааран көрүөхпүт:

1. Киһиэхэ тулалыыр эйгэ оҥорор сабыдыалын үчүгэй эбэтэр куһаҕан дьайыылара маннык икки көрүҥнэргэ арахсаллар:

а/. Тулалыыр дьон олохторун үтүктүү дьайыыта, сабыдыала.

б/. Атын дьон өйдөрө-санаалара, араас этиилэрэ, тугу оҥороллоро оҥорор сабыдыала киһиэхэ дьайыыны оҥоруута.

Бу көрүҥнэри төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:

а/. Тулалыыр дьон олохторо киһиэхэ үтүктүү, батыһыы нөҥүө дьайар. Үгүстэр бэйэ-бэйэлэрин үтүктэллэрэ, тугу оҥороллорун хатылыыллара олус элбэхтик бэлиэтэнэр. Бэйэлэрин тэҥнээхтэрин ордук үтүктэллэр, батыһаллар. Кимиэхэ эрэ туох эмэ баар буоллаҕына киниэхэ эмиэ, онтон ордук баарын ситиһэргэ кыһаналлар. Үтүктүү олоҕу иннин, сайдыы диэки хамсатар күүһэ улахан. Бу быһаарыыны билигин рекламаны оҥорооччулар киэҥник туһаналлар.

б/. Биһиги санаа күүһүн үөрэтэр кыахпыт кыра. Арай санаа хос-хос хатыланнаҕына, үгэскэ кубулуйдаҕына күүһүрэр кыахтанарын уонна киһи түүлүгэр үгэс буолбут санаалара көстөллөрүн билэбит. Ханнык эрэ ураты, күүстээх санаа киирэн кэллэҕинэ, мөлтөх санаалаах киһи урукку санаата уларыйыан сөп. Киһиэхэ бэйэтин санаата күүстээҕэ, быстах, киирэн кэлэр санааларга баһыттарбата ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оҕо ийэ кутун кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитэн биэрдэххэ быстах, тастан киирэн кэлэр куһаҕан санааларга кыаттарбат кыахтанарын сахалар олохторугар туһана сылдьаллар.

2. Киһи бэйэтин оҥоруута инникигэ дьайыыта өйтөн-санааттан ордук улахан тутулуктаах уонна маннык көрүҥнэргэ арахсар:

а/. Тулуурдаах буолуута. Тулуурдаах буолуу киһи сыыһа-халты туттунарын суох оҥороруттан олоҕо инники диэки хайдах баран иһэрин быһаарыыга улахан суолтаны ылар. Сыыһа-халты туттубат буолуу олоҕу киһи быһыылаахтык олорор кыаҕы улаатыннарар.

б/. Үчүгэйгэ тардыһыы. Киһи үчүгэйи оҥорор баҕа санаата элбээ-тэҕинэ, үгэскэ кубулуйдаҕына эрэ үчүгэйи оҥорор кыахтанарын сахалар билэннэр үчүгэй санаалары элбэтэргэ анаан “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтиини таҥара үөрэҕэр туһаналлар.

в/. Куһаҕаны хаалларыы. Куһаҕаны билэн оҥорбот буолуу, умнуу куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэр соҕотох суол буолар. Сахалар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билиини, оҥорбот буолууну уонна куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн сиэри-туому таҥара үөрэҕэр киллэрэн толоро сылдьаллар.

Киһи олоҕор биллэр, улахан уларыйыылар киирээри гыммыттара иннилэригэр аналлаах бэлиэлэниэхтэрин сөп. Ханнык эмэ быһылааннарга түбэһиэх иннинэ иччилээх түүлү көрүөн сөп. Маннык түүлү көрбүт киһи сэрэҕэ улаатан куһаҕаны халбарытарыгар туһалыыр. Түүллэри үөрэтии киһи санаатын билиини үөскэтэн инникини билгэлээһиҥҥэ ордук табылларын туһана сылдьыа этибит.

Киһи олоҕун устатыгар араас суол түбэлтэлэргэ, быһылааннарга, мүччү-халты туттууларга төһөтө эмэтэ түбэһэр. Киһи олоҕор маннык түбэлтэлэр тахсалларын саха дьоно: “Киһи хас күн аайы 44 араас суол моһоллору ааһар”,- диэн этэллэр. Ити араас суол оһол­лору-моһоллору мүччү-халты түһэн этэҥҥэ туораатаҕына эрэ киһи сар­сыҥҥы күн сырдыгын үөрүүлээхтик көрсөр дьоллонор.

Кыра хомолтолоох түбэлтэлэргэ киһиттэн онтун-мантын уоруулара эмиэ киирсэр. Киһи туоҕун эмэтин сүтэрдэҕинэ эбэтэр уордар­даҕына, бу уорууттан тахсыбыт ночоотуттан ураты өссө тугу сүтэрби­тин дуу эбэтэр туох эмэ бэйэтигэр туһалаах дьыала үөскээн тахсыбытын дуу, дириҥник толкуйдаан көрөрө эрэйиллэр.

Уоруйахтар турар массыына көлүөһэтин уһулан баран хаалыылара, киһини улахан санаарҕабылга, ночоокко түһэрэр. Бу көлүөһэтэ суох буолан массыыната сүүрбэккэ турар кэмигэр суоппар киһи сатыы сылдьарыттан массыына абаарыйа­тыгар түбэһэрэ лаппа аҕыйыыр кыахтанара үөскүүрэ туһаны аҕалыан сөп.

Уһуннук ыалдьан дьиэтигэр олорор киһи видиктээх телевизэрин уоран ылан барыылара, ити “үчүгэй”, аралдьытар тэриллэринэн сыта-тура дьарыктанан, туһалаах бириэмэтин таах ыытарын тосту быраҕарыгар тириэрдэрэ дьарыгын уларытарыгар күһэйэр. Сүтүктээх киһи видиктээх телеви­зэри хардары-таары көрө, бириэмэтин халтай ыыта олорбокко быраҕан атын, өссө туһалаах дьарыгы булан дьарыктанарыгар ыган биэрэн күһэйии итинник тахсан кэлэр. Маннык уордарыы кэнниттэн киһи санаатын уларытан, атынынан, ордук улахан туһалааҕынан дьарыктанара кэлбитэ быһаарыллыан сөп.

Кыыннаах быһаҕын уордарбыт киһи маһынан ол-бу кыралары уһана сылдьара суох буолан, аҕыйаан барара, тохтуура биллэр. Уһаныыттан атынынан дьарыктаныыны саҕалыыр кэм кэлбит диэн дьылҕата олоҕун суолун салайан биэриитэ буолуон эмиэ сөп.

Киһи тугу эмэ сүтэрдэҕинэ, уордардаҕына ол малын тула өттүттэн ырытан, туох ночоот дуу, аны барыс дуу киириитэ үөскээбитин быһаарара олоҕор туһаны аҕалыан сөп.

Киһи туохха эмэ наадыйдаҕына кыайан көрдөөн да булбат дьоно бааллар. Кинилэр хайа наадалаах кэмҥэ ханна эрэ барбыт, суох буолан хаалаллар. Бу киһи субу кэмҥэ туһалаан абыраабата быһаарыллан тахсар. Туох эмэ туһаны оҥоруон сөптөөх киһи наадалаах кэмигэр этитиитэ да суох бэйэтэ кэлэн биэриэн сөп.

Киһи киһини кытта көрсүһүүтэ олоҕор ылар суолтата улаатан биэрэр кэмнэрдээх. Туохха эмэ наадыйар, биир санааламмыт дьон ханна эмэ көрсүһэ түһүүлэрэ хаһан даҕаны мээлэҕэ буолбат, туох эрэ уларыйыы тахсаары гыммытын бэлиэтиирин билиэхпит этэ.

“Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэр”,- диэн этии дьон олохторугар ордук сыһыаннаах. Умнаһыттыыр аналлаах, буор кута сайдыыта суох, хамсаныылары, үлэни оҥорорун сөбүлээбэт, сүрэҕэ суох киһи, тугу даҕаны туһалааҕы кыайан мунньунуо суоҕа диэн көнөтүк өйдөнөр этии буолар. Айылҕа аналын утаран булбуккун, Айылҕа бэйэтэ булан көҕүрэтэн биэ­рэн иһэрэ бу этиинэн бэриллэр. Умнаһыт ыһар-тоҕор майгына аһара улаханыттан, тугу эмэ харыстыыр санаата суоҕуттан төһө эмэ баайы ыскайдаан, аһаан-сиэн суох оҥорорун быһааран өс хоһооно оҥорон туһаналлар.

“Кыра ычалаах киһи” диэн сахалар быстах өйдөөх-санаалаах киһини быһааран этэллэр. Кини ханнык эрэ биллэр туһаны аҕалбат быстах дьыалаҕа эриллэн хаалан иһэринэн улаханы, туһалааҕы кыайан оҥорбокко хааларын бэлиэтээн итинник этэллэр. 

Туохтан эмэт­тэн кыраттан сылтанан туһалаах дьыалатын тоҕуон, хаалларыан сөптөөх киһини “Ычата кыра” диэн арааран бэлиэтииллэр. Кыра ычалаах киһи улахан туһалаах, барыһа хойутаан кэлэр дьыаланы кыайан, ситэн-хотон оҥорбот. Ордук тулуура тиийбэтиттэн бүтэрбэккэ, ситэрбэккэ хаалларан кэбиһэрэ биллэр. Улахан булка сылдьан чугас олорон биэрбит бочугураһы ыта охсон кэбиһэн улахан булду үргүтэр киһи кыра ычалааҕа быһаарыллан тахсар.

Ханнык эрэ дьон ордук санааһыннара иҥнэҕинэ, киһиттэн уоруу оҥоруллар кыаҕа улаатар. Ордук саныыр киһи санаатынан сирдэтинэн уоруйахтар тиийиэхтээх сирдэригэр баран уорууну оҥоруохтарын сөп.

Ордук санааһын иҥмит киһитэ аахайымтыата суоҕа улаатарыттан барытын ыһан-тоҕон хаалларан кэбиһэрэ элбиир. Ол ыһыллыыны-тоҕуллууну уоруйахтар таба көрөн туһаныахтарын сөп.

Киһилии быһыыга иитиллибит дьон олохторо биир тэҥник, туох да улахан уларыйыыта суох устан ааһан иһэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиитэ табыллыбатах, үгүстүк атаахтыы сылдьыбыт киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн олоҕо араас элбэх эндирдэрдээх, дол-гуннардаах буолар, ол аата өрө тахсар, тупсар кэмнэрин кэнниттэн аллараа түһэр, мөлтүүр кэмнэрэ олус элбээн хаалыахтарын сөп. 

“Куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат” диэн этиини таба сыаналаан олоххо туһаныы ханнык баҕарар куһаҕан балаһыанньаттан туох эмэ үчүгэйин булан ылыыны быһаарара өйө-санаата сайдыбыт киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Армияҕа сулууспалыы сылдьан куукунаҕа нэрээккэ түбэһии улахан эрэйдээх курдук ылыныллар этэ. Арай онно үлэлии сылдьан эти элбэхтик буһаран тото-хана сиэтэххэ ханнык эрэ үчүгэй кэлэн, тэҥнэһии баар буолара.

“Инникини тымтыктанан көрбүт суох” диэн этии баарын да иһин дьон инники туох күүтэрин билиэхтэрин былыр-былыргыттан баҕараллар, ол иһин араас билгэлэри туһана сылдьаллар. (1,36).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.