Өй-санаа туруга

Киһи айылҕа биир улахан, кыахтаах, өй-санаа сайдыытын түр-гэнник ситиһэр уратылаах тыынар-тыыннааҕа, харамайа буолар. Ол иһин, билигин Сиргэ сайдыыны, тупсууну ситиһиини баһылаан иһэр.

Айылҕаҕа киһи биир тэҥ буолуута диэни албыннааһын диэххэ сөп. Дьоҥҥо биир эмэ игирэлэр тас көрүҥнэрэ маарыннаабытын иһин өйдөрө-санаалара туспалара элбэҕэ быһаарыллар.

Хас киһи өйүн-санаатын туруга улахан уратылаахтар. Дьон бары-ларыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннарын сайдыы, тупсуу диэки тар-дыһыылаах, өйдөрө-санаалара чаҕылхай, сытыы, тобуллаҕас, эттэрэ-сииннэрэ доруобай дьон, 70-ча бырыһыаннарын өйдөөхтөр, онтон ордубуттарын араас тиийиммэттэр ылаллар.

Өйдөрө-санаалара сайдыылаах, түргэнник ону-маны ырытан табатык быһаарар дьону сахалар маннык тус-туспа араараллар:

1. Чаҕылхай өйдөөх. Чаҕылхай өйдөөх-санаалаах уонна онтун атыттар киэҥник билиммит киһилэринэн М.Аммосов буолар. Кини чаҕылхай өйүн-санаатын Саха республикатын тэрийиигэ анаабыта улахан туһаны аҕалан олоххо киирбитэ.

2. Сытыы эбэтэр тобуллаҕас. Дьон сайдыылаах өттүлэрэ сытыы, тобуллаҕас өйдөөхтөр-санаалаахтар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорон биллэр тупсарыылары киллэрэр кыахтаахтар, ычалара киэҥиттэн тутулуктанан байыыны ситиһиэхтэрин сөп.

3. Өйдөөх. Дьон үксэ көрсүөлэр, сэмэйдэр, өйдөөхтөр, олохто-ругар ситиһиилэри оҥорон үлэни-хамнаһы тупсаран иһэр санаалара элбэх, тэҥнээхтэриттэн кыратык да хаалан хаалар санаалара суоҕуттан сайдыы киллэрэр уратыларын ситиһэн иһэллэр уонна үлэлии үөрэ-нэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара аҕыйыырын табан туһанал-ларыттан элбэх туһалааҕы оҥороллор, туталлар. 

Олоххо сайдыыны, тупсууну чаҕылхай, сытыы, тобуллаҕас уонна өйдөөх дьон аҕалаллар. Кинилэр аҕыйах да буоллар дьоҥҥо туһаны аҕалар саҥаны айыылары оҥорон, олору олоххо киллэрэн сайдыыны, ситиһиини туһаҕа таһаараллар.

Чаҕылхай уонна тобуллаҕас өйдөөх-санаалаах дьон саҥаны, уратыны, айыыны була сатаан оҥоро сатыыллара аһара элбэҕиттэн, киһи быһыытын элбэхтик аһара баралларыттан сыыһа-халты туттунууга түбэһэллэрэ үксүүр. Баайдарынан туһанан оҕолорун эмиэ аһара барыыга иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аймахтара ситэ сайдыбат-тар, ахсааннара эбиллэрэ аҕыйаан хаалар.

Өйдөөх, үлэһит дьон тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥордоххо сыыһа-халты буолан тахсара суох оҥорулларын быһааран киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин былыргы кэмҥэ айан олохтообуттар уонна бастакы, Үрүҥ Аар тойон диэн киһи таҥараны үөскэппиттэр. Көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэҕи элбэх ахсааннаах, өйдөөх, үлэһит дьон олохторугар туһаналлар, оҕолорун иитэллэр, үөрэтэллэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыытын үөскэтэн, сыыһа-халты туттунууну аҕыйатарыттан сайдыыны аҕалар уонна уһун үйэни ситиһиигэ тириэрдэр аналланар.

Өй-санаа туругун быһаарар тыллар саха тылыгар “а” уонна “и” дорҕооннортон үөскүүллэр, эбэтэр “а” уонна “и” дорҕооннор өй-санаа туругун быһаарар суолталаахтар.

Дьонтон барыларыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннара өйдөрө-санаалара туруга суохтар, төрүөхтэриттэн итэҕэстээхтэр, өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан буккуллан ылыахтарын сөп. Өй-санаа туруга суоҕун, итэҕэһин, буккуллара киирэн кэлэрин быһаарыыга сахалар маннык араарыылары тылларыгар киллэрэн туһаналлар: 

1. Тиийиммэт.

2. Акаары.

3. Аппаала.

4. Аҥала.

5. Ааргы.

6. Иирээки.

7. Өй суох буолуута.

Мантан салгыы өй-санаа бу уһуннук уларыйбат уратыларын биир-биир ылан ырытыахпыт. Өй-санаа уһуннук буккуллан ыларын үөрүйэх буолан хаалар буор кут дьайыыта оҥорор. Буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэринэн өй-санаа тиийбэтэ, буккуллара, дьадаҥыта кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы баран иһэригэр тириэрдэр.

Өй-санаа куһаҕан өрүтэ тарҕаныытыттан сахалар былыргыттан табан көмүскэнэллэр. Эдэрдэр ыал буолан холбоһуохтарын иннинэ сылдьыһалларын кытаанахтык боболлор. Бу бобууну туһаныы эр киһи буор кута дьахтарга бэриллэн иһэрин туһаны аҕалар өттүгэр салайан биэрииттэн тутулуктанар. Чараас эрэһииҥкэни уонна араас эмтэри туһаныахха диэн сүбэни биэриилэрэ дьахталлары быһаччы албыннааһын, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын, буор куттарын анаан-минээн буккуйуу, буортулааһын буолар.

Ыал буолууга эдэрдэр төрүччүлэрин дириҥник үөрэтэн ыраах аймахтарыгар даҕаны ханнык да ыарыылара суохтарын туоһулаан билэн баран салгыы кэпсэтиини ыытыы табыллар. Кыахтаах, үлэһит ыаллар үйэлэргэ үөскэтиммит сайдыылаах буор куттарын харыстаан дьадаҥылары кытта ыал буолан холбоспотторун “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно биллэрэрин аныгы үйэҕэ туһаныахха.

Үөрүйэххэ кубулуйбут өй-санаа буор куту үөскэтэр уонна эти-сиини элбэхтик хамсатан бэйэтигэр сөп түбэһэринэн уларыппыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. Араас ыарыылаахтары кытта сахалар эдэрдэрин ыал оҥорон холбооботтор. Ол барыта үгүс эмтэммэт ыарыылар, олохсуйбут куһаҕан майгылар, куһаҕан үөрүйэхтэр кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэн иһэллэрин тохтоторго аналлаах үйэлэргэ үөскэтиллибит олус туһалаах олох үгэһэ буолар. 

Омук сайдан иһэрин туһугар сахалар былыргыттан билэн, олохто-ругар тутуһар ыал буолуу үгэстэрин хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Оҕо төрүөн инниттэн ханнык хаачыстыбалаах буолуон сөбө төрөппүттэри таба талан ылыынан ситиһиллэрин сахалар туһананнар таптал диэн тылы үөскэппиттэр. Бу үөрэҕи хайаан да тутуһуу араас ыарыылаахтар, бодоҥнор, сүрэҕэ суохтар аҕыйыылларын үөскэтэрин аныгы, сайдыыны ситиһэн иһэр ырыынак кэмигэр туһаныахпыт этэ. (1,33).

Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас дьадаҥылар, ыарыылаахтар көҥүл бараннар куһаҕан, дьадаҥы буор куттарын Россия дьонугар барыларыгар киэҥник тарҕатан кэбистилэр. Ол түмүгэр билигин үлэни-хамнаһы кыайар олохтоох дьон быста аҕыйаатылар, тыа сирин үлэтин ыарахан диэн ааттаан сирэн үлэлээбэттэрэ сүрэҕэ суохтарыттан уонна үөрэҕи эккирэтэн солумсах буолбуттарыттан тутулуктанар. Олохтоохтор үлэни кыайбаттарын туоһутунан үлэ бары көрүҥнэригэр кэлии үлэһиттэр эбиллэн иһэллэрэ бэлиэтэнэр.

Сахалар сайдыыны ситиһэллэрин туһугар тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорон туһанар “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын албыныттан, сымыйаларыттан босхолонон, туоратан истэххэ өй-санаа үөрэҕэ көнөн, көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан үлэни тупсарар кыахтанар.

Дьону барыларын биир халыыпка уган тэҥнии сатааһын диэн сэбиэскэй былаас олус улахан сымыйалааһына, албына буолар. Бу сымыйалааһын түмүгэр билигин элбээн хаалбыт араас итэҕэстээхтэри, тиийиммэттэри көрүү-истии, өйдөрүн-санааларын сайыннарыы, араас үлэлэргэ үөрэтэ сатааһын эрэйиллэрэ элбээтэ. (2,15).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.