Ыарыы дьайыыта

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэн иһэр тутулугар киһи бэйэтэ эмиэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсара салгыы олоҕор улахан уустуктары киллэрэр:

1. Этэ-сиинэ. Киһи тутаах чааһа этэ-сиинэ буолар.

2. Өйө-санаата. Үс куттара уонна сүрэ манна киирсэллэр.

Ыарыы диэн эт-сиин уонна өй-санаа тутулуктара, бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэрэ буолар. Эт-сиин туга эмэ табыллыбатар, бүөлэннэр, хааттардар эрэ сонно ыарыы үөскээн өйгө-санааҕа тиийэн биллэрэр. Өй-санаа ыарыы туохтан үөскээбитин быһаарарын тэҥэ, ону суох оҥорор туһугар бэйэтин кыаҕынан дьарыктаммытынан барар. 

Ыарыы үөскүүр төрүтүн өй-санаа эрэ билэн, быһааран суох оҥорор суолу эккэ-сииҥҥэ этэн, ыйан биэрэр. Өй-санаа киһиэхэ суол ыйааччы, салайааччы буолар, онтон эт-сиин күүстээҕинэн туһанан этиллибити, ыйыллыбыты толорон иһээччитэ быһаарыллар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр кыра ыарыыны биллэҕинэ этэ-сиинэ баарын, ыалдьарын билэн харыстыыр, көмүскүүр санаатын эрдэттэн сайыннарар. Сахалар өй-санаа бу тутулугун былыр үйэҕэ быһааран билэннэр оҕо итии тэрили соһуччу туппатыгар, тардыалаабатыгар анаан кэһэтэн үөрэтэллэр. Бу үөрэх оҕо тарбаҕын төбөтүн итиигэ кыратык хаарыттаран ылан кэһэтиигэ олоҕурар. Оҕо онтон кэһэйэн ханнык да билбэт тэрилин соһуччу тыыппакка, эмискэ харбаан ылбакка үөрэнэр. Бу үөрэх үйэтин тухары туһалыы сылдьар уонна көрсүө, сэмэй буолуу үөрэҕин төрүтүнэн ааҕыллар.

Соһуччу улахан ыарыыттан харах хараҥаран ылар, өй баайыллан ылара киириэн сөп. Өй көтөн ылар кылгас да кэмигэр киһини ийэ кута баһылаан салайар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибэтэх, атаахтыы сылдьыбыт буоллаҕына, бу кылгас кэмҥэ сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ киирэн кэлиэн сөп.

Эккэ-сииҥҥэ биллибит ыарыы буор куту үөскэтэн иһэр. Кыра чыпчархай үөскэтэр ыарыытын оҕо хаһан да умнубакка өйдөөн хаа-ларынан туһата улаатан биэрэн сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр. 

Ыарыы киһиэхэ тулуйар, туттунар күүһүн үөскэтэр. Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах киһи кыра да ыарыыны тулуйбатын дьон бары билэллэр. Билигин бырдах сиирин тулуйбат эдэрдэр элбээтилэр. Тулуура аҕыйах киһи этэ-сиинэ эмискэ ыарыйдаҕына хайдах хамса-нара, далбаатанара, ыстаҥалыыра, туохха иҥнэн сыыһа-халты тутту-нара биллибэт киһиэхэ кубулуйара атыттарга кутталы үөскэтэр.

Айылҕа киһи ыарыылары тулуйарга үөрэнэригэр анаан-минээн көмөлөһөр. Сайын бырдахтар дьөлүтэ кэйиэлээн кыра ыарыылары киһи этигэр-сиинигэр оҥорон тулуйарыгар, тулуура улаатарыгар үөрэтэллэр. Соҕуруу дойдулартан хоту диэки сыҕарыйан кэлэн истэххэ бырдахтар хойдон, элбээн иһэллэр. Бу быһаарыы хоту дойду дьоно тулуурдара, туттунар күүстэрэ лаппа улаханын дакаастыыр. 

Бырдах киһи хаана хойдубатыгар, иммунитета улаатарыгар оҥорор туһатын туһунан билигин бастаан иһээччилэр уонна наукаҕа үөрэтэ сылдьаллар. Сайыҥҥы куйааска күлүмэннэр түһэннэр ытыраллара өссө улаатан эт-сиин уонна өй-санаа тулуйар күүстэрин эбии улаатыннараллар. Күлүмэн соһуччу ытырдаҕына киһи ойуоххалыы түспэтэ тулуура чахчы улааппытын биллэрэр.

Билигин тигээйи тигиитинэн эмтэнэр дьон бааллар. Эмискэ ыарыы буолуута өйү-санааны туруктаныыга, тулуурга эрчийэрин туһаналлар. 

“Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат” диэн өс хоһооно киһи бэйэтэ өйдөөбөтөр, билбэтэр даҕаны илиитэ ыалдьар сирин диэки баран иһэрин биллэрэр. (1,62).

Түргэнник айаннаан иһэр суоппардар эмискэ киирэн кэлбит улахан ыарыыларыттан сыыһа туттаннар массыына абаарыйаларын оҥорол-лоро биллэр. Бу быһыыттан харыстанарга анаан суоппар рейскэ тахсыан иннинэ медицинскэй хонтуруолу оҥороллор уонна аналлаах ыспыраапканан туоһулууллар. 

Аныгы үйэҕэ аҥардас дьахталлар биир эмэ атаах оҕолорунан ому-гу, дойдуну сайыннарыахтара диэн быстах санааҕа оҕустарыы үөскээн  сылдьар. Дьахтар бастакы оҕото төбөтө ыарыылаах буолара элбэҕин уонна хойутаан баран оҕолонуу эмиэ оҕо доруобуйата мөлтүүрүгэр тириэрдэрин медицинэ үлэһиттэрэ билэллэр. Дьахтар эдэригэр элбэхтэ оҕолонноҕуна оҕолоро доруобай буолан төрүүллэрин сахалар туһанан кыыс сааһын ситтэр эрэ эргэ биэриини туһаналлар.

Биир эмэ оҕо былыр да атаахтык иитиллэрэ элбэҕин “Мин оҕом саары чаккылаах” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. Билигин кыахтаах төрөппүттэр биир эмэ оҕолорун атаахтатар кыахтара аһара улаатта. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиини төрөппүттэр билэр, олохторугар туһанар, оҕолорун аһара атаахтаппат кэмнэрэ кэлиитин ырыынак сыһыаннара үөскэтэн биэрдилэр.

Сахалыы олох, ыал буолуу үөрэҕин тутуһан элбэх оҕолонноххо эрэ омук тулуура улаатарыттан, көрсүө, сэмэй майгыланан үлэни-хамнаһы кыайарыттан сайдара, ахсаана элбиирэ ситиһиллэрин билэн элбэх оҕолоохторго көмөлөһүүнү үксэтэн биэрии эрэйиллэр. Оҕо төрүөҕүттэн саҕалаан аһылыгар, таҥаһыгар тиийэ сыһар көмөнү хас оҕо аайы оҥорон иһиэххэ сөп этэ. Россияҕа нууччалар ахсааннара аҕыйаан иһиилэрэ, барыһы киллэрэр үлэлэргэ үлэһит илии тиийбэтэ, билигин дойду сайдыытыгар уустук проблемалары үөскэтэр.

Дьахталлар былыргы сахалар ыалы тэрийии туһунан үөрэхтэрин тутуспаттарыттан уонна сэбиэскэй былаас араас ыарыылардаах дьа-даҥылары көҥүл ыыппытыттан үгүс эмтэммэт ыарыылаах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Бу кэмҥэ ДЦП-лаах оҕолор төрүүллэрин меди-цинэ науката эрдэлээн төрүүллэриттэн уонна араас инфекцийэлэр баалларыттан тутулуктаах диэн быһаараллара айылҕа көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт. Эдэр дьахталлар эргэ тахсыбакка сылдьаннар элбэхтик сиэксинэн дьарыктананнар араас инфекцийэлэри мунньуналлара уонна эр киһи сайдыылаах буор кутун буккуйан кэбиһэллэрэ, ити ыарыы үөскээһинигэр сөптөөх быһаарыы буолар. 

Атын омук оҕотун төрөтөн саха оҥоруу, ол аата омук сайдыы-тыгар кыайыыны оҥорууга тэҥнэһэр. Бу хаана тупсубут киһи элбэх саханы үөскэтэрэ саарбахтаммат, оҕолоро доруобай, кыахтаах буолан төрүүллэрин сахалар билэннэр “Хааны тупсарыы” диэн аналлаах үгэһи үөскэтэн туһана сылдьаллар. Төһө элбэх бааһынайдар сахаларга холбоһоллор даҕаны омук сайдыыны, ахсаана элбээһинин ситиһэр.

Тулуурдаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах көрсүө, сэмэй киһи эрэ сыыһа-халты туттунара аҕыйыырынан үлэни-хамнаһы кыайан омугу сайыннарар кыахтанарын туһаннахпытына табыллар.

Кыра ыарыылары киһи этэ-сиинэ тулуйарга үөрэнэрэ өйүн-санаатын бөҕөргөтөн биэрэрин туһана сылдьыы эрэйиллэр. (2,44).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.