open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тайыы

**Тайыы** - иҥэрчэлээх (туорайдаах) уһун уктаах үҥүү, булт эбэтэр сэрии сэбэ-сэбиргэлэ.

Сэһэн Боло суруйарынан: "Бульчут кыылга тоһуйан биэрэн кыылы тайыылаан бэйэтин үрдүнэн быраҕыахтаах, эбэтэр кыргыс киһитэ өстөөҕөр утары тоһуйуохтаах"".

## Быһаарыылар
Эр сулуута

**Эр сулуута** - кыргыһыыга кыайтарбыт өрүт (боотур, уус эбэтэр омук) кыайыылаахха төлүүр соболоҥо. Киһинэн (кулутунан), сүөһүнэн төлөнөр эбит. 

Эр сулуутун кутуу атах соболоҥун кутууну кытта ситимнээх".

## Быһаарыылар
Гоголь Николай Васильевич

**Никола́й Васи́льевич Го́голь** (төрүт дьиэ кэргэнин аата  **Яно́вский**, 1821 сыллаахтан  — **Го́голь-Яно́вский**; Сорочинцы, Полтавскай губернияҕа  1809 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт - 1852 сыл кулун тутар 4 күнүгэр, Москва куоракка өлбүт) — нуучча  прозаик, драматуур, поэта, критига, публицист,  билигин нучча литературатын классикатынан ааҕыллар..

## Айамньылара
* Өлбүт дууһалар
* Ревизор
* Сыбаайба
* Театральный разъезд
* Вечера на хуторе близ Диканьки
* Миргород
* Вий
* Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем
* Старосветские помещики
* Тарас Бульба
* Петербургские повести
* Невский проспект
* Нос
* Шинель
* Записки сумасшедшего
* Портрет
* Коляска
* Выбранные места из переписки с друзьями

## Атын сигэлэр
Осама бен Ладен

**Усама бен Мохаммед бен Авад Ладен** (1957 сыл кулун тутар 10 күнүгэр Саудовскай Арабия Рияд куоратыгар төрөөбүт, 2011 сыл ыам ыйын 2 күнүгэр Пакистан Абботтабад куоратыгар өлбүтэ) — Ал-Каида террористическай организациятын тойоно этэ, ол организация сир үрдүнэн элбэх киһини өлөрбүтэ. Ҋемеҥҥа баар олус баай Ладен дьиэ кэргэниттэн төрүтээх.

АХШ-ка Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрин былааннааһынаабын билиммитэ. Ол туһунан кэпсиир видеотын тэлэбиидэнньэ тарҕаппыта.
Нэдиэлэ

**Нэдиэлэ** (сахалыы **Чук**) диэн сэттэ хонук холбоспут кэм кээмэйэ. Сыл аайы 52 нэдиэлэ баар.

Сэттэ хонуктаах нэдиэлэ ааттара:

* Бииринньик (бэнидиэнник)
* Иккинньик (оптуорунньук)
* Үһүнньүк (сэрэдэ)
* Төрдүнньүк (чэппиэр)
* Бэһинньик (бээтинсэ)
* Быыһык (субуота)
* Өрөбүл (баскыһыанньа)
Тыко Вылка

**Тыко Вылка** (олунньу 15 (27) 1886 — балаҕан ыйын 29 1960) (нууччалыы аата — *Илья Константинович Вылка*) — дьураак худуоһунньуга, кэпсээнньитэ, литератууратын төрүттээччитэ, салайааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.

## Олоҕун олуктара
Тыко Вылка  1886 сыллаахха олунньуга Саҥа Сир диэн байҕал бөдөҥ арыытыгар төрөөбүтэ. Булчуттар ортолоругар улааппыта. «Тыко» диэн аат «тугут» диэн суолталаах. Аҕата — арыыга биллэр муора кыылын булчута Ханец Вылка этэ. Тыко 1904 сыллаахтан уруһуйдуур буолбута, халандаар ойууларын, чэй хаатын ойуутун түһэрэн ылара. 

1901 сыллаахха Саҥа Сиргэ аатырбыт хотугу айылҕа худуоһунньуга  Александр Борисов кэлэр, Тыко киниэхэ хамначчытынан киирэр. Арыыны кэрийэн уруһуйдуур кэмигэр эдэр Тыко ону сүрдээҕин сэргиир. Ону көрөн худуоһунньук кыһыны уонна сааһы быһа арыы кыраасканан суруйарга үөрэтэр.  

1903 сыллаахха Саҥа Сиргэ  худуоһунньук уонна суруйааччы Степан Писахов көскө кэлэр. Писахов күннүгэр маннык суруйан хаалларбыт:

Работы Вылки поразили меня своей «неровностью», в них удивительно сочетается детская неумелость и сила, полнозвучие и утонченность европейских мастеров. Откуда у него это!… Он слишком самобытен, своим природным чутьем Тыко сам найдет свою дорогу. Он сможет показать Новую Землю такой, какой мы, приезжие, ее никогда не увидим…

Писахов бастакы кырааскалары уонна харандаастары бэлэхтиир. 1904 сыллаахха Вылка бастакы хартыынатын атыылыыр - англия айанньыттарыттан хартыынатыгар компас уонна термометр атастаһан ылар.

1909 сыллаахха архипелаакка хоту дойду чинчийээччитэ Владимир Русанов кэлэр, Вылкалыын арыыны барытын чинчийэллэр, сиһилии картографическэй ойуулааһыны оҥороллор. 
Ол сылга Вылка Москубаҕа барар, Архипов уонна Переплётчиков диэн худуоһунньуктарга үөрэнэр. 1910 сыллаахха «Русский Север» диэн быыстапкаҕа кыттар. 1911 сыллаахха Вылка убайа өлөр, онон Тыко кини ойоҕун уонна алта оҕотун көрөн-истэн хаалар. Онтон сылтаан Москубатааҕы үөрэҕин быраҕарга күһэллэр. 
Уруһуйтан ураты Вылка фольклору сэргиир, 1914 сыллаахха «Записки о Новой Земле» диэн хомуурунньугу таһаарар.

1917 сыллаах өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн бөһүөлэк сэбиэтин бэрэстээтэлинэн (1918—1934) уонна Новоземельскэй арыытааҕы дьокутааттарын сэбиэтин (1924—1956) бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ. Ону таһынан булчуттар артыалларын салайара. 1950-с сыллардаахха Саҥа Сиргэ ядернай полигон оҥорон барбыттара. Онтон сылтаан ненецтэри көһөрбүттэрэ. Тыко Вылка дьонун кытта Архангельскайга көспүтэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар дылы төрөөбүт сирин көрүөн баҕарара. 

Тыко Вылка Архангелькайга 1960 сыллаахха 74 сааһыгар өлбүтэ.

## Литератуура
* Воронова Ольга Порфирьевна. Президент Новой Земли Тыко Вылка. М., Советский художник, 1977. 160 сир., "Рассказы о художниках" сиэрийэ.
*Кошечкин Б. И. Сын Новой Земли. (Тыко Вылко). М. Мысль, 1980
* Сухановский А. Ф., Тыко Вылка. Сын полярной звезды. Архангельскай, СК-Россия, 2009

## Кинематограф
* 1981 — «Великий самоед» (реж. Аркадий Кордон).

## Сигэлэр
* Тыко Вылка
* Ненец — это значит человек! 
* Могила Тыко Вылки на сайте «Архангельский некрополь»
* Нелегкая судьба «великого самоеда»
Куритиба

]

**Куритиба**  () диэн Соҕуруу Бразилия ордук улахан куората. 
Олохтоохторун ахсаана 1 828 092  уонна иэнэ 430.9 км2. 

* http://www.curitiba.pr.gov.br 
* http://www.curitiba-brazil.com
Real McCoy

**Real McCoy**, bastaky áta **M.C. Sar & the Real McCoy** — germán Eurodance-grúppa. Kiniler '90 syllardáqqa "Another Night" ônna "Run Away" dên single'larynan án-doÿduga átyrbyttara.

## Biographyÿa
### Ongohullú

### Another Night

### One More Time

### Araqsan baran

## Grúppa kyttáccylara
* Olaf "O-Jay" Jeglitza - vokál (1989-bügün)
* Shampro - (1990-1992)
* Patricia "Patzy" Petersen - "On The Move" albom'nga soroq yrëlarga & "No Showbo" single'ga vokál. 1993. syltan méne fonogrammannan yllýr. (1990-1996)
* Yvonne "Sunday" Parker - "On The Move" albom'nga soroq yrëlarga & "Don't Stop" single'ga vokál. (1990-1991)
* Karin Kasar - "Another Night" (uncredited) albom'nga yrëtygar barytygar vokál. (1992-1994)
* Vanessa Mason - vokál (1994-1998)
* Lisa Cork - vokál (1997-1998)
* Gabriele Koopmans - vokál (1999-2000)
* Ginger Maria Kamphuis - vokál (1999-2000)
* Jason Ammon - vokál (1999-2000)
* Debbie Butts - vokál (2009-bügün)
* Gemma Sampson - vokál (2009-bügün)

## Prodüserdar
* Olaf "O-Jay" Jeglitza
* Frank "Quickmix" Hassas
* Berman Brothers (producers)
* David Brunner
* Juergen Wind
* Douglas Carr
* Per Adebratt
* Tommy Ekman
* Billy Steinberg
* Rick Nowels
* Shep Pettibone
* Tony Moran
* Brent Argovitz

## Diskographyÿa
### Albom'nar

### Single'lar

### Sigeler
* Real McCoy  "Dance Artist Info" saÿttan sireÿ
* List of releases Discogs database'ttan
* All about the recording artist Real McCoy  Ofitzial saÿttara

## Быһаарыылар
Башкиир суруга

**Башкиир суруга** (башк. *Башҡорт әлифбаһы*) — башкиир тылын. Бүгүн 1940 сылтан кириллица туттуллар. Уопсайа 42 буукубалаах.

## Бүгүҥҥү алпаабыт
Алпабыыт бүтүн нуучча алпабыытыттан уонна өссө эбии 9 графемалартан оҥоһуллубут. Эбии графемалар: *Әә, Өө, Үү, Ҡҡ, Ғғ, Ңң, Һһ, Ҙҙ, Ҫҫ*.

*Ё*, *Ц*, *Ч* & *Щ* буукубалар нуучча тылыттан киирбит эрэ тылларга туттуллаллар. *Ҡ* & *Ҙ* уникаал буукубалар, ол аата башкиир эрэ суругар бааллар.

## Урукку суруктар

### Рууналар
Былыр башкиирдэр руунаннан суруйар этилэр.

### Арааб суруга
thumb|250px|right|1915—1923 с. башкиир суруга

X үйэттэн башкиирдэр Ислам итэҕэлин ылаат арааб суругунан суруйан барбыттар. Бастакы башкиир суруга 22 буукубалаах этэ. 1923 сыллаах саҥа сурук-бичик 33 буукубалаах этэ.

### Латын сурук
Латын алпабыыта башкиир тылыгар 1928 (яҥалиф диэн ааттанар) сылтан туттуллубута. 1939 сыллаахха улахан наадата суох *Çç* буукубаны уонна *ьj* диграфы алпабыыттан суох гыммыттар.

**''Đ** буукуба кыратык атын көрүҥнээх буолуохтаах.''

1938 сыллаахха ВКП(б) башкиир обкомун бюротугар кириллицаҕа көһүү туһунан бопуруос көтөҕүллүбүт. 1939 сыл, сэтинньи 23 күнүгэр саҥа алпабыыт ылыллыбыт, оттон 1940 сылтан туттуллан барбыт. 1950 сылга Ёё буукубаны эбэн биэрбиттэр, ол кэнниттэн алпабыыт билиҥҥи көрүҥүн ылбыт.

## Сигэлэр

## Литература
Canada Goose

**Canada Goose** (ол эбэтэр *Канаада хааhа*), Канаада тэрилтэтэ, Арктика климпатыгар маарынныыр тыйыс климаттаах дойдуларга кэтэр таҥаһы тигэр хампаанньа. 1957 сыллаахха Сэм Тик  *Metro Sportswear* диэн ааттаах олохтообута. Билигин курткалары, һэлиэччиктэри, бэргэһэлэри, перчаткалары уонна атын таҥаһы тигэр. Атыыланар сыаната 600 дуоллартан тахса буолар.
Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан консерватория

**Урааллааҕы М.П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория** — муусукаҕа үөрэтэр үрдүкү үөрэх кыһата, Екатеринбург куоракка баар.
мини|Консерватория сүрүн дьиэтэ
Консерватория 1934 сыллаахха Свердловскай консерваторията диэн ааттанан аһыллыбыта, 1946 сыллаахха Урааллааҕы буолбута. Филиааллара Тюмень уонна Дьокуускай куоракка бааллар. 2008 сыллаахха академия стаатуһун ылбыта (ол иннинэ институут этэ). Консерватория сүрүн дьиэтэ — куорат биир кырдьаҕас тутуутунан биллэр, 1737 сыллааҕы (классицизм истиилэ), онно XVIII—XIX үйэлэргэ Хайа собуоттарын сүрүн салалтата (Хайа канцелярията) баар этэ.

Ситим-сирэ: http://uralcons.org/ 

## Бүтэрбиттэрэ
Марыына Попова - Саха норуотун артыыската.
Саахар

**Саахар** эбэтэр **саакыр**  (C12H22O11) - минньигэс амтаннаах химия субстанцияларыгар тарҕаныллыбыт аат. Ордук тарҕаныллыбыт саахар арааһа - сахароза, лактоза ол эбэтэр фруктоза.  Саахар араас аска баар буолар, уонна араас аска минньгиэс буоларыгар угуллар. Cаахар тростнига эбэтэр саахар сүбүөкүлэ курдук саахардаах үүнэйилэртэн сүмэһиннэнэр. 

Учуонайдар саахары углевод диэн аатыыллар, тоҕо диэн саахар чох уонна уу молекуларыттан тутулуктаах. Углеводтар судургу эбэтэр уустук буолаллар. Судургу углевод молекулата биир эбэтэр аҕыйах кыра саахар молекуларыттан тутулуктаах. Уустук углевод элбэх араас саахар молекуларыттан тутуллар.

Крахмал - диэн уустук углевод буолар. Килиэпкэ, бэчиэнньэҕэ, хортуоппуйга баар, элбэх глюкозаттан тутулуктаах. Киһи крахмаллаах аһы сиэтэҕинэ, искэ кыракый саахардарга бытарыллар. 

Бразилия дойдута сир үрдүгэр ордук элбэх саахары оҥорор. 

## Быһаарыылар
Kia Motors

**KIA Motors** (*Korea Industrial Automobile Motors*), Соҕуруу Кэриэйэ биир улахан массыына онорон таһаарар тэрилтэтэ.

45% акциятын Credit Suisse бас билэр, Hyundai 50% чааһын, 5% көҥүл биржаҕа эргийэр
ZAZ Auto

**ZAZ Auto** (*Zaz Automobile Company*), Украина саамай улахан бөдөҥ массыына уонна автобус оҥорон таһаарар тэрилтэтэ.
АвтоВАЗ

**АвтоВАЗ ААТ** (ОАО АвтоВАЗ, *Auto VAZ*) — Арассыыйа уонна Илин Европа саамай улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ.

Толору аата *«АвтоВАЗ» Аһаҕас акциялаах тэрилтэ*
Урукку ааттара — *Волгатааҕы массыына собуота* (нууччалыыттан кылгатан *ВАЗ*) (1966—1971), *«АвтоВАЗ» Волгатааҕы легковой массыыналары оҥорор холбоһук * (1971 сылтан). РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынанв 1972 сыллаахха собуокка *ССРС 50 сылын * аата иҥэриллибитэ.

1993 сыллаахха Вячеслав Зубарев 1992 сыллаахха тэриллибит «ТС» Автовазалаах контракт илии баттаабыттара. 1995 сыллаахха бастакы толору автоцентр - салон куоракка аһыллыбыта уонна автозаводтан быһаччы туруорууга тахсыбыттара. 1995 сыллаахха Казань кэнсиэрэ аһыллыбыта. 1997 сылга диэри Набережнай человек массыыналарын көтүрэн кэбиспиттэрэ. Кэлин тимир суолунан тиэйэллэрэ.

## Быһаарыылар
Мординов Авксентий Егорович

200px|thumb|right|Мординов Авксентий Егорович
**Мординов Авксентий Егорович** (10(23)02.1910 — 01.11.1993) — сахаттан бастакы бөлүһүөк-учуонай; философскай билимин доктора, профессор, Россия билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
Таатта улууһун Уус-Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1930 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Пед.техникуму бүтэрэн баран Москватааҕы философия, литература уонна история институтугар туттарсан киирэр, 1934 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр. Бу кэмтэн ыла үрдүк үөрэх кыһатыгар философияны үөрэппитэ, 1936 сылтан — Дьокуускайдааҕы пед.институт философия кафедратын сэбиэдиссэйэ, ону таһынан Тыл, литэрэтиирэ, устуоруйа чинчийэр институтугар 1936-38 сс. учуонай сэкиритээрдээбит. 1956 сылтан — Саха государственнай университетын философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.

Кандидатскай диссертацията — «Диктатура пролетариата и национальная культура» (1940). Докторскай диссертацията — «Социалистическое содержание и национальная форма советской культуры народов СССР» (1954). Авксентий Егорович нация уонна культура теориятын проблематыгар үгүс научнай үлэлээх, үйэтин тухары норуоттар доҕордоһууларын тутуһара, онон, интернационализмы сайыннарыыга, чинчийиигэ улахан кылааты киллэрбит киһи. Республикаҕа үрдүк үөрэҕи тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ, Саха государственнай университетын бастакы ректора.

Кини этэринэн, хас биирдии омук (норуот) хайаан да эпическэй сайдыы түһүмэҕин ааһар, ол иһигэр критическэй түһүмэҕи, барҕарыыны ааһар. Ити киһи, личность төрүүрүгэр ханыы. Бу — омук бэйэтин ийэ өйө тиллэн эрэрин сибикитэ. Саха героическай эпоһа — олоҥхо маннык усулуобуйаҕа айыллыбыта. Олоҥхо тыына — диэн киһи чөлүгэр түһэр, туругурар туһугар мөккүһүүтэ.

### Тылга сыһыаннаах үлэтэ
1950 сыллаахха "Вопросы философии" диэн ССРС Билимин Акадьыамыйатын бүтүн сойуустааҕы сурунаалын үһүс нүөмэригэр "О развитии языков социалистических наций" диэн ыстатыйа таһааттарбыт. 1951 сыллаахха муус устарга тахсыбыт "Большевик" диэн ВКП(б) бүтүн сойуустаҕы билимин сурунаалын 8 нүөмэригэр тылга сыһыаннаах "Некоторые вопросы развития младописьменных языков народов СССР" диэн ыстатыйаны Г. Санжеев диэн киһилиин таһаартарбыт. Бу икки ыстатыйаҕа атын омук тылыттан киирии тыллар суруллуулара хайдах буолуохтааҕар бэйэтин санаатын эппит.

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ студеннарыгар кини аатынан стипендия олохтоммут

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 

## Быһаарыылар
Blue Bird Vision

**Blue Bird Vision**, диэн автобустар типтара, үксэ "А" уонна "С" типтаах автобустар, АХШ уонна Канаада дойдуларгыар киэнник тэнийбит уонна тарҕаммыт оскуола автобуһа. Оҥорор тэрилтэ - Blue Bird Corporation. Саха Сиригэр итинник автобустар атыыга баар буоллулар, 2012 сыл кэмигэр Саха Сиригэр "С" типтаах саһархай өҥнөөх 18 оскуола автобуһа баар.
Наарва

**Наарва** (, , )  — Эстония олохтоохторун ахсаанынан үһүс куората, Ида-Вирумаа уезд бөдөҥ куората. Былыргыттан Арассыыйа уонна Эстония ыккардыларыгар улахан суолтаны ылар куорат.

Олохтоохторун ахсаана — 61 076 киһи (2012).

Билиҥҥи ааҕылларынан датчааннар Наарва заамогун 1223 сыллаахха туппут кэмнэриттэн олохтоммут дэнэр.

### Архитектуура мэҥэлэрэ

Narva asv2022-04 img22 Friendship Bridge.jpg|Наарва заамога
Narva – Town hall (2023).jpg|Наарва раатушата
Narva asv2022-04 img17 Alexander II Church.jpg|Александровскай лютерааннар таҥараларын дьиэтэ
Водонапорная башня (Нарва).jpg|Уу баттыыр баасына
Narva asv2022-04 img03 Resurrection Church.jpg|Нарватааҕы Воскресенскэй собуор
Фонтан в Нарве на бастионе Пакс.jpg|Пакс бастион фонтаана
Здание Нарвской гимназии, 19 в.jpg|Наарва гимназията
Здание художественной галереи.jpg|Уус-уран галерея дьиэтэ


## Сигэлэр
* Нарва (нуучч., эст., англ.)
* Наарва сонуннарын хомуурунньуга «Нарва со всех сторон!»  
* Наарва түмэлэ

## Быһаарыылар
Эстон тыла

**Эстон тыла** ()&nbsp;— эстоннар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр. Официальнай тыла Эстония уонна Европа Сойууһун официальнай тыла. Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.

## Алпабыыта

## Быһаараллар
* Эстон тыла 
Ethnologue:  
* Эстон тыла
Glottolog 3.0: Language: Estonian 
* Эстон тыла. Уэб-сайт:WALS Online: Language Estonian
Старостин Егор Егорович - Тоҕурууса

**Старостин Егор Егорович – Тоҕурууса, Урдус Кулуба Уола** (1898-1944) –  уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ, Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыт, ЯЦИК чилиэнэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрин кытта саа-саадах тутан сэриилэһии кыттыылааҕа, Финляндия дьоруойа.

Е.Е. Старостин Илин Хаҥалас улууһун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баай ыал кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра үөрэхтээх эбит. 1921-22 сс. үрүҥ повстанчествоҕа уонна сорох дьон ахтыытынан пепеляевщинаҕа кыттыыны ылбыт эбит. Повстанчествоҕа кыра этэрээти хамаандалаабыт. 

1924-25 сс. «Тоҥустар бастаанньаларын» Саха АССР бырабыыталыстыбатын кытта тупсуһуннарыыга – амнистияҕа активнай кыттыыны ылбыт. Хомуньуус баартыйаҕа киирбит. ЯЦИК чилиэнэ буолбут. Саха АССР салалтатын итэҕэлин толору ылбыт. 

1927 с. кинини «харчыны итэҕэстээтэ» диэн, онтон П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыан сөп диэн хаайыыга уган баран 1928 с. Соловки лааҕырга элбэх сылга хаайыыга ыыппыттара. Онно сылдьан М.Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ), С.К. Старостины (Боотуруускай улууһа) кытта 1931 с. бэс ыйын бүтүүтэ холобура суох хорсуннук Финляндияҕа күрээбиттэрэ. 

Олус сатабыллаахтык уонна түргэнник Финляндияны булан, онно олохторун булан, өссө аан дойду биллиилээх тюрколог ученайын Рамстедты билсэн саха тылыгар научнай информатор буолбуттара. 

1939-40 сс. советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятыгар ыҥырыллан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. М.Ф. Корнилов ол кэмҥэ 51, С.К. Старостин – 39, Е.Е. Старостин – 41 саастаахтара. Е.Е. Старостин «Кыһыҥҥы сэриигэ» «Көҥүл» мэтээлинэн (медаль «Свободы») наҕараадаламмыта. «Көҥүл» мэтээл статуһа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс мэтээлигэр тэҥнээх. Онон, Е.Е. Старостин – Тоҕурууса Финляндия Дьоруойа буолан тахсар эбит. Е.Е. Старостин 1944 сыл сайын Советскай Армия сэриилэрэ күргүөмүнэн кимэн киириилэригэр Валкесаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Финляндияҕа олорон кэргэннэммит эрээри оҕолоро суох эбит.

## Быһаарыылар
Геология

**Геология** ( — «Сир» уонна  — «үөрэх» диэн тыллартан) — Сир туругун, тутулун уонна сайдыытын үөрэтэр үөрэх.

## Геология салаалара

Геология сайдан истэҕин аайы тус-туспа хайысхалара дириҥээн бэйэлэрэ туспа билим салаалара буолбуттара.

Манна геология салаалара көстөллөр:
* **[[Хостонор баайдар геологиялара]]** хостонор баайдар көрүҥнэрин, кинилэри көрдөөһүн ньымаларын үөрэтэр салаа.

* **[[Гидрогеология]]** — сир аннынааҕы ууну үөрэтэр салаа.

* **[[Инженернай геология]]** — сир уонна араас тутуулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын үөрэтэр үөрэх. 

* **[[Геохимия]]** — Сир химическэй тутулун үөрэтэр салаа.

* **[[Геофизика]]** — Сир физическэй туругун үөрэтэр, араас чинчийэр ньымалардаах: гравиразведка, сейсморазведка, магниторазведка, электроразведка уо.д.а.

* Күн систиэмэтин геология маннык салаалара үөрэтэллэр: **[[космохимия]], [[космология]], [[космическая геология]] уонна [[планетология]]**.

* **[[Минералогия]]** — минерааллары, хайдах үөскээбиттэрин, класификацияларын үөрэтэр геология салаата. Атмосфера, биосфера уонна гидросфера дьайыытынан үөскээбит боруодалары литология үөрэтэр. Ирбэт тоҥу  **[[геокриология]]** үөрэтэр.

* **[[Петрография]]** — маагматтан үөскээбит боруодалары ойуулуур салаа. 

* **[[Петрология]]** — маагматтан тахсар буоруодалар хайдах үөскүүллэрин үөрэтэр салаа.

* **[[Геобаротермометрия]]** — минерааллар уонна хайа боруодалара үөскээбит батааһынын уонна температууратын үөрэтэр салаа.

* **[[Структурнай геология]]** — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр салаа.

* **[[Микроструктурнай геология]]** — минерааллар уонна агрегааттар туораахтарын таһымыгар уларыйыылары үөрэтэр салаа.

* **[[Геодинамика]]** — Сир эволюциятын үөрэтэр салаа. Сир киинигэр, маантиятыгар уонна хаҕыгар барар процестары үөрэтэр.

* **[[Тектоника]]** — Сир хаҕын хамсааһынын үөрэтэр.

* **[[Историческай геология]]** — Сир историятын үөрэтэр.

* **[[Палеонтология]]** былыр олоро сылдьыбыт харамайдары үөрэтэр. 

* **[[Стратиграфия]]** — хайа боруодаларын саастарын үөрэтэр билим салаата.
Уле Эйнар Бьорндален

**У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен** (; род. 27 января 1974 года) — Норвегия улуу биатлониһа, 13 олимпийскай мэтээл хаһаайына(13 мэтээл , 8-кыһыл көмүс)),19 төгүллээх аан дойду чемпиона. 95 төгүллээх Аан дойду кубогын этабын кыайыылааҕа, 6 төгүл Аан дойду кубогын хаһаайына.
DarkPlaces

**DarkPlaces** - Форест «LordHavoc» Хейл суруйбут оонньуу эндьиинэ. Аатырбыт Quake оонньуу эндьиинин форк’а. Босхо GNU GPL лицензиятынан тарҕанар. Nexuiz диэн шутерга туттуллубутун кэнниттэн аатырбыта.

## Историята
Бу эндьиини Форест Хейл Quake эндьиинин базатыгар алта сылы быһа суруйбута.

## Оонньуулар
Бу оонньуулар элбэхтэ уларыйаллар, бастакы эрэ версията тахсыбыт сыла суруллубут:
* 2002 — Nexuiz
* 2003 — Good Vs. Bad 2 (оҥорооччулар: Good Vs. Bad 2 хомаандата)
* 2003 — Transfusion (оҥорооччулар: The Transfusion барайыак)
* 2004 — Open Quartz (оҥорооччулар: Open Quartz хомаандата)
* 2005 — Defeat in Detail 2 (оҥорооччулар: Mauvebib)
* 2006 — Darsana (оҥорооччу: Chris Page)
* 2010 — Steel Storm (оҥорооччулар: Kot-in-Action Creative Artel)
* 2010 — Xonotic (оҥорооччулар: Xonotic хомаандата)
* Оҥоһулла илик, 2012 сыллааха альфа-версията тахсыбыта — Retro Blazer (оҥорооччу: Amilcar Parra)
* Тахсыбыт кэмэ биллибэт — Feral Flesh (оҥорооччу: Feral Flesh хомаандата)
* Тахсыбыт кэмэ биллибэт — The Hunted Chronicles (оҥорооччу: Chris Page)
* Статуһа биллибэт — WarQraft (оҥорооччу: diGGer)
* Статуһа биллибэт — Zymotic (оҥорооччу: Alientrap)
* Статуһа биллибэт — Quake 10 Year
* Оҥоһулла илик — Blood Omnicide (оҥорооччулар: RazorWind Games)

## Сигэлэр
Официаль сайта
Як

**Як** () — ыыраахтаах туйахтаах кыыл;  як диэн тыл  (*g.yag*) - оҕус диэнтэн тарҕаммыт. 

Үөскүүр сирэ — Тибиэт. Ат курдук туттуллар, этин сииллэр, үүтүн ыыллар. 
thumb|none|Дьиэ яктараthumb|none|
Уһун эттээх-сииннээх кылгас атахтаах, аллара олоро сылдьар төбөлөөх бөдөҥ кыыл. Арҕаһынан үрдүгэ 2 м тиийэр, кырдьаҕас оҕус ыйааһына 1000 киилэҕэ тиийиэн сөп. Кырдьаҕас атыыр устата 4,25 м, онтон 0,75 м кутугурга. Ынаҕын уһуна 2,8 м, үрдүгэ 1,6 м, ыйааһына 325—360 кг.
Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ

**Новгородов Василий Иннокентьевич – Чинэкэ** (1897-1941) – «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыба чилиэнэ, учуутал, репрессияҕа түбэһэн лааҕырга өлбүт саха интэлигиэнэ, "Саха норуотун чаҕылхай уолаттарыттан биирдэстэрэ" диэн ааттыыр кинини бэйэтин кинигэтигэр Ылдьаа Куолаһап.

В.И. Новгородов – Чинэкэ 1897 сыллаахха Верхоянскай улууһугар үөрэхтээх интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Верхоянскай куорат оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ. Олох эдэр эрдэҕиттэн төрөөбүт сахатын норуотун дьиҥнээх патриота буола иитиллэн тахсыбыта. Олунньутааҕы революцияны, норуоттар олохторугар сырдык ыра сана туолуутун күнэ тахсыбытын курдук үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. 1920 сыллаахха кини «Саха аймах» культурнай-сырдатар уопсастыбаҕа үлэлии сылдьыбыта. Уруккута Областной Совет, онтон Колчак милициятын начальнигынан Дьокуускайга үлэлээбит киһи 1920 сыл атырдьах ыйыгар «Оросинскай саагыбар» диэни арыйбыт аатырар. «Саха аймаҕы» сабаллар. Саха оччотооҕу интеллигенциятын лидердэрин В.В. Никифоровы, Г.В. Ксенофонтовы, Р.И. Оросины, В.И. Новгородовы тутан ытарга уураллар уонна ону бигэргэттэрэ Иркутскайга ыыталлар. Ону анарааҥылар революция үс сыла туолбутунан амнистиялыыллар уонна олус улахан үлэлэргэ үлэлэтэллэр. В.И. Новгородов онно сылдьан учуутал үөрэҕин бүтэрэр. 

Арҕаа Хаҥалас Нөмүгүтүттэн төрүттээх Анна Ивановна Павлова диэн кыыһы ойох ылар. 1926-27 үөрэх дьылыгар Чыамайыкы нэһилиэгэр олус үчүгэйдик, олохтоохтор өйдөрүгэр-санааларыгар хаалар гына учууталлыыллар. Биир кыыс оҕолоохторо. В.И. Новгородов Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбатаҕа. 

Кинилэр соҕуруу Крымҥа көһөн олохсуйбуттара. Сэрии иннинэ дуу, саҕаланыытыгар дуу В.И. Новгородовы НКВД үлэһиттэрэ тутан хаайыыга ыыппыттара. Василий Иннокентьевич ГУЛАГ лааҕырыгар мас кэрдиитигэр сылдьан 1941 сыл эргин өлбүтэ. В.И. Новгородовы тутууларыгар Венгрия Народнай Өрөспүүбүлүкэтин компартиятын генеральнай сэкиритээрин Матиас Ракоши ойоҕо кэлин буолбут Ф.Ф. Корнилова-Ракоши быһаччы сыһыаннаах дииллэрэ оруннаах диир Ылдьаа Куолаһап кинигэтигэр.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2012-11

[thumb|[Стивен Хокинг]]
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин устуоруйатыгар биир киһи араас кэмҥэ юстиция, доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһин наркома, өрөспүүбүлүкэ борокуруора буола сылдьыбыта.
* Булуҥ улууһун аата 1956 сыллаахха суох буолбут нэһилиэк аатынан ааттанар. 
* Саха тыйаатырын ойуулуур ускуустубатын төрүттээбит саха маҥнайгы үрдүк үөрэхтээх худуоһунньуга кыра эрдэҕинэ олоҥхону уруһуйдаан дьоҕурун көрдөрдөрбүтэ.
* Саха уһулуччу поэта Алампа кэргэнин түөрт сылы быһа сырсан ойох ылбыта.
* Аан дойду бастакы сэриитин түмүгэр 4 импиэрийэ суох буолбута.
* Аан дойдуга тыыннаахтартан саамай биллиилээх физик-теоретик былчыҥнара үлэлээбэт буоланнар саҥарар да кыаҕа суох.
Human Rights Watch

**Human Rights Watch** (*Хьюман Райтс Вотч* ол эбэтэр *Киһи быраабын харабыла*) — киһи быраабын күөмчүлээһини кэтиир, чинчийэр уонна дөкүмүөҥҥэ киллэрэр бырабыыталыстыбалартан тутулуга суох Аан Дойдутааҕы тэрилтэ. Салалтата - Нью Йорк уонна Вашингтон (АХШ), директивата - Торонто (Канаада).

«Хьюман райтс вотч» 1978 сыллаахха «Хельсинки вотч» диэн ааттанан тэриллибитэ.

## Сигэлэр
* «Хьюман Райтс Вотч» нууччалыы
* «Хьюман Райтс Вотч» Арассыыйаҕа

## Быһаарыылар
Томас Эдисон

**Томас Алва Эдисон** (; Олунньу 11 күнэ 1847, Майлен (), Огайо штат — Алтынньы 18 күнэ 1931, Вест Оранж (), Нью-Джерси штат, АХШ) — Аан дойдуга биллэр, Эмиэрикэ биир сүдү саҥаны айааччыта (), уопсайа 1093 тэрилгэ АХШ патенын ылбыт. Саҥа оҥоһуллубут тэриллэрэ сүрүннээн электрикаттан үлэлииллэрэ. 1878 с. «Эдисон электрик лайт компани» компанияны тэрийбит. 1892 с. «Томсон-Хьюстон электрик» компанияны кытта холбоһон баран «General Electric» корпорация тэриллэр.

## Эдисон сүрүн саҥа айбыт тэриллэрэ
Сталин конституцията

**ССРС 1936 сыллааҕы Конституцията** (олохсуйбут ааттара: «Сталин конституцията», ардыгар — «Кыайбыт социализм конституцията») — ССРС Сүрүн сокуона, 1936 сыл ахсынньы 5 күнүгэр Сэбиэттэр Бүтүн Сойуустааҕы VIII чрезвычайнай сийиэстэригэр ылыныллыбыт, 1977 сыллаахха дылы үлэлээбит.

thumb|500px|Конституция сорох сирэйдэрэ

1935 сыл күһүнүгэр тэриллибит  Сталин баһылыктаах хамыыһыйа суруйбута. Айааччылар санааларынан бу сүрүн сокуон дойдуга социализм тутуллубутунан саҥа тутулу киллэрэр соруктаах этэ.

Конституцияны барылын ырытыыга 75 мөлүйүөн киһи кыттыбыта, 1,5 мөл. этии киирбитэ.

## Ис хоһооно
Конституция аан бастаан дойдуга көҥүл тылы, бэчээти, мунньаҕы уонна итэҕэли мэктиэлээбитэ. Ону таһынан киһи тыытыллыа суохтааҕа уонна суруйсуу кистэлэҥэ мэктиэлэммиттэрэ. 

Сир, сир аннынааҕы баай, уу, ойуур, собуоттар, баабырыкалар, щаахталар, руднииктар, туох баар көлө, бааннар, сибээс сириэстибэлэрэр бүтүн норуот баайынан билиниллибиттэрэ. Колхуостар сирдэрэ бэйэлэригэр болдьоҕо суох туһаныыга бэриллибитэ.
Эйзенштейн Сергей Михайлович

**Эйзенштейн Сергей Михайлович** (1898 сыл, тохсунньу 22 (10), Рига — 1948, олунньу 11, Москуба) — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, дьоҕуру чинчийээччи, педагог. РСФСР дьоҕурун үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл).

ВГИК бэрэпиэссэрэ. Дьоҕур үөрэҕин дуоктара (1939 сыл), кинематограф түөрүйэтин чинчийээччитэ.

1925 сыллаахха тахсыбыт "Броненосец «Потёмкин»" («1905 год») диэн аатырбыт саҥата суох киинэтэ үһүс этэ. Ол кэнниттэн "Октябрь" диэн киинэтин 1927 сыллаахха уһулбута. Бу Владимир Ленин ойуута уус-уран киинэҕэ аан бастаан тахсыыта этэ. Кэлин "Бежин луг" диэн кулаактааһын туһунан киинэтин цензура аһарбатаҕа, онон түмүктэммэккэ бу киинэ суох буолбута. Ол кэнниттэн уһулбут "Александр Невскэй" диэн киинэтэ хайҕаммыта, бу үлэтин иһин дуоктар билимдьит таһымын иҥэрбиттэрэ уонна 1941 сыллаахха Сталин I таһымнаах бириэмийэтин туттарбыттара. Режиссер быһыытынан 23 киинэни устубута ("Иван Грознай" 3 сиэрийэтин тус туһунан киинэлэр курдук аахтахха).

1948 сылга Москваҕа «Цветовое кино» диэн ыстатыйатын суруйа олорон сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Москва Новодевичье көмүргэнигэр көмүллүбүтэ.

## Фильмографията
* 1923 - Дневник Глумова (Глумов күннүгэ, кылгас киинэ)
* 1925 - Стачка (Түксү)
* 1925 - Броненосец Потёмкин (Потёмкин халҕан аал)
* 1928 - Октябрь «Десять дней, которые потрясли мир» (Өктөөп: Аан дойдуну дьигиһиппит уон күн)
* 1929 - Буря над Ла Сарра (Ла Сарра буурҕата, сүппүт)
* 1929 - Старое и новое (Эргэ уонна саҥа)
* 1930 - Romance sentimentale (Франция)
* 1931 - El Desastre en Oaxaca (Мексика)
* 1938 - Александр Невский (Александр Невскэй)
* 1944 - Иван Грозный 1-я серия (Уордаах Уйбаан 1 серията)
* 1958 - Иван Грозный 2-я серия (Уордаах Уйбаан 2 серията, 1946 сылга уһуллубута)

### Бүппэтэх киинэлэрэ
* 1932 - Да здравствует Мексика! (Туругурдун Мексика!, 1979 сылга абырахтаммыта)
* 1937 - Бежин луг (Бежин ходуһата, 1960-с сылларга абырахтаммыта)
Кириллин Николай Дмитриевич

**Кириллин Николай Дмитриевич** - Саха сирин уопсастыбаннай диэйэтэлэ, геология-минералогия ноуукаларын хандьыдаата, СӨ үтүөлээх геолога.

1973 сыллаахха геолог идэтин Саха судаарыстыбаннай университетыгар ылбыта, 1997 сыллаахха экономист-менеджер үөрэҕин Арассыыйа судаарыстыбаннай сулууспатын академиятыгар бүтэрбитэ.

Үөһээ Дьааҥыга, Өлүөнэ Алдан ыккардыларыгар (Алдан антиклизата), Приморскай хапталга уонна Халыматааҕы көтөҕүүгэ (поднятие) сүүрбэ сыл устата геология чинчийиитин ыыппыта. 1991 сыллаахтан геологияны, промышленноһьы салайар үлэҕэ сылдьар. СӨ Геологияҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин тэрийиини 1993 сыллаахха көҕүлээччи уонна тэрийсээччи. 

"Аллараа-Өлүөнэтээҕи" (1994) уонна "Анаабыр Алмаастара" (1997) кыырпах алмаас хостуур хампаанньалары тэрийиигэ кыттыбыта. Хас да сокуон бырайыактарын суруйсубута, ол иһигэр Саха ССР "О недрах и недропользовании" (1991) уонна СӨ "О регулировании пользования и распоряжения особым природным ресурсом - ископаемыми остатками мамонтовой фауны" (2005) уонна да атын СӨ уонна кини олохтоохторун сиртэн хостонор баайыгар бырааптарын көмүскүүр сокуоннар уонна нормативнай аакталар ааптардара.

1994 сылтан "О недрах" РФ сокуонун Госудуумаҕа ырытааччы уонна эспиэр. Геологияҕа уонна айылҕа баайын туһаныыга элбэх ноуучунай ыстатыйалары суруйбута.

Саха омугун кэнгириэһин уонна Саха уопсастыбаннай Киин Сүрүннүүр Сүбэлэригэр киирэр.

"Ископаемая мамонтовая кость-особый природный ресурс Севера России: проблемы права, экономики и организация рационального пользования" (2011), "Федерализм и недра"(2012) кинигэлэр ааптардара.
Афанасьев Иван Алексеевич

**Афанасьев Иван Алексеевич** - Дүпсүн улууһуттан төрүттээх учуутал, Петр Афансьев (Бөтүрүүскэ кулуба) быраата.

Сыылынай Страндеҥҥа үөрэммит, дойдутугар учууталлаабыт. Онтон Москубаҕа университекка үөрэххэ киирбит. Доруобуйата мөлтөөн, үөрэҕин бүтэрбэтэх. Ити кэмҥэ эмиэ Москубаҕа үөрэммит М.Г. Слепцов бэйэтин ахтыыларыгар бу курдук суруйбут: "Саха студена И. Афанасьев Өктөөп революциятын кэнниттэн сэллигэ көбөн дойдулаары оҥосто сылдьан Москваҕа өлөөхтөөбүтэ".

## Быһаарыылар
Оросин Роман Иванович

**Оросин Роман Иванович** (1892—1922)  — саха уопсастыбаннай диэйэтэлэ, суруксут.

Таатта Игидэйин баайа Ньукулай Оруоһун сиэнэ.

Улууһугар суруксуттаабыт. Эдэр сааһыттан нэһилиэгэр, улууһугар, куоракка көхтөөхтүк кыттар. Алампа «таатталарга барыбытыгар баһылык киһи» диэбиттээх. 

1912 сыллаахха сахалар сийиэстэригэр учуутал сэминээрийэтин аһарга этии киллэрбитэ. Икки сылынан сэминээрийэ аһыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ учуутал техникумугар кубулуйбута.

Быраата Бүөтүр Оруоһуннуун бассабыыктар былаастарын утара сылдьыбыттара. «Оросин саагыбара» диэн ааттаах өрөбөлүүссүйэни утарар, Япония диэки тардыһыылаах тэрилтэ аһылынна диэн ааттаан элбэх киһи сууттаммыта биллэр. «Саха аймах» уопсастыбаны ыспыттара. Арамаан Оруоһун ол суут кэнниттэн көскө ыытыллыбыта. Икки сыл буолан баран амнистияланан дойдутугар төннөөрү сылдьан Томскай куоракка ис тиибинэн ыалдьан өлбүтэ.

Ол туһунан «Автономная Якутия» хаһыакка маннык биллэрии тахсыбыта (19.08.1922): «Сибирские газеты принесли известие о смерти в Томске от осложнений сыпного тифа бывшего работника народного образования и кооперации Р. И. Оросина».

## Быһаарыылар
Кулаковскай Роман Федорович

**Кулаковскай Роман Федорович** (1889-1939) - саха уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.

Боотур Уус улууһун Сиэллээх нэһилиэгэр сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Реальнай училище 4 кылааһын бүтэрэн баран, 1911-17 сылларга улууһугар суруксуттаабыта. 1912 сыллаахха Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа. Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа кыттыбыта. 1922 сылтан араас эппиэттээх дуоһунастарга үлэлээбитэ, биир кэмҥэ ис дьыала наркома буола сылдьыбыта. Саха сирин Киин ситэриилээх кэмитиэтин бары сийиэстэрин кыттыылааҕа (1938 сылга дылы).

1924 сыллаахтан хомуньуус баартыйа чилиэнигэр хандьыдаат этэ. 1927 сыллаахха урут кэтэх хаһаайыстыбатыгар 70-ча сүөһүлээх, хамначчытардаах этэ диэн донуоһунан баартыйаттан уһуллар.

Саха автономиятын Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бастакы бэрэстээтэлэ этэ. 

Кэргэнэ Говорова Варвара Иннокентьевна, дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттыылааҕа, Дьокуускайга маҥнайгы оҕо саадын сэбиэдиссэйэ.

Роман Кулаковскай 1938 сыллаахха репрессияҕа түбэспитэ, 10 сыл хаайыыга ыытыллыбыта, 1939 сыллаахха Эһэ Хайа лааҕырыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Шараборин Софрон Афанасьевич

**Шараборин Софрон Афанасьевич** (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.

Өлүөхүмэ уокуругун I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт, дьоно Кыыллаахтан төрүттээхтэр эбит. Родовой упрааваҕа суруксуттаабыт.

1928 сыллаахха Павел Ксенофонтов өрө туруутугар кыттыста диэн үс сылга Турухаан кыраайыгар көскө ыытыллыбыт. 

Көстөн төннөн кэлэн баран биир дойдулааҕа А. Бахсыров көмөтүнэн Уус Куутка хас да сыл "Холбос" ситимигэр үлэлээбит. Онтон "Краснай Якутия" санаторийга, онтон минздраавка булгаахтырдаабыт. 

1952 сыллаахха өлбүт.
Слепцов Афанасий Спиридонович

**Слепцов Афанасий Спиридонович** — сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Нам улууһун Бөтүҥэр бастакы миэлиҥсэни туттарбыт, бурдугу элбэхтик ыһан байбыт киһи.

Нэчимиэни уонна сэлиэһинэйи ыһарга аттакылартан үөрэммит. Сылгыны, ынаҕы да элбэҕи тутар эбит.

Улахан уола Тараах (Тараас) Слепцов Томскайга университекка үөрэнэ сылдьан дойдутугар кэлэн куорат олоҕор көхтөөхтүк кыттар, Саха омук уопсастыба баһылыыр-көһүлүүр чилиэнэ буолар. 1921 сыллаахха өрөбөлүүссүйэни утарар саагыбарга кытынна диэн Е. М. Егасовтааҕы кытта ытыллар.

А. С. Слепцов иккис уола Баһылай уонна кыыһа Маарыйа Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара. Баһылай 1944 сыллаахха полковник чыыннаах өлбүт, Мария — сержант, Берлины ылыыга кыттыспыт, Рейхстаг эркинигэр аатын суруйбут.

Өссө биир кыыһа Елизавета Афанасьевна — Алампа бастакы таптала.
Дулгааннар

**Дулгааннар** (долгааннар, долгааттар,тыа киhи) — саха тылын түөлбэ тылынан (сака-дулгаан тыла) саҥарар сахаҕа уонна эбэҥкигэ уруулуу омуктар.

Чинчийээччилэр суруйалларынан дулгааннар Сибиир саамай эдэр омуга буолаллар, кинилэр XVIII—XIX үйэлэргэ билиҥҥи Таймыыр оройуонун сиригэр омук быһыытынан үөскээбиттэрэ. Манна Бүлүү сахалара, эбэҥки Дулгаан, Донгот, Эдьээн, Каранто уустарыттан, Илимпиэй туундаратын эбэҥкилэриттэн (Тамбэгир, Малгачагир, Иолигир, Тыптагир уонна Якчар уустартан) ойдубут дьон түөлбэлээн өр кэмҥэ бииргэ олорбуттара. Ону таһынан энецтэр (Сонуко, Сойта, Масуадай, Муггади уонна Бай уустарыттан ойдубут дьон) уонна дьураактар (Ябтонгэ уонна Аседа уустарын дьоно) омук сорҕото буолбуттара.

Хойукка диэри бэйэлэрин туспа ааттаах омук быһыытынан билиммэттэр этэ. Сороҕор бэйэлэрин *тыа* эбэтэр *тыа киһи* диэн ааттыыллар этэ диэн суруйаллар. Билиҥҥи ааттарынан, А. А. Попов 1934 с. суруйарынан, нууччалар Дулгаан аҕа ууһуттан төрүттээн ааттаабыттар. Кырдьаҕастара бэйэлэрин сахаларбыт (сакаларбыт) дэнэллэр. Красноярскай кыраай хоту өттүгэр Таймыырга уонна Саха сирин Анаабыр улууһугар бааллар.

1979 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн 5100 киһи баар эбит. 1989 сыллааҕы биэрэпискэ — 6945 киһи суруттарбыт. Төрүт дьарыктара сүнньүнэн булт, таба иитиитэ уонна балыктааһын.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Туурактар

**Туурактар** (*Туроктар*, *Түрктэр*, ), түүр омуктартан биирдэстэрэ, Турция сүрүн уонна төрүт олохтоохторо. Элбэх турок мигрант быһыытынан Германияҕа, АХШка, Францияҕа, Швецияҕа, Японияҕа уонна Аустралияҕа олорор. Германияҕа 10 миллион курдук ол эбэтэр дойду 15% дьоно. Итэҕэллэрэ - Ислам (Суннизм).
Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола

**Ларионов Михаил Прохорович - Биэс уола** (Бэс уола, Биэс уол), Илин Хаҥалас, Хаптаҕайга Олом Күөлүгэр олохтоох биллэр-көстөр атыыһыт. 

1922 с. Дьокуускайга Набережнай уулуссаҕа (билиҥҥитэ Чернышевскай уул.) турар, кини сиэдэрэй оҥоһуулаах дьиэтэ-уота уокка былдьаммыта. М.П. Ларионов 1896 с. Саха сирин депугациятыгар киирсэн, Николай II коронациятыгар бара сылдьыбыта.

Отутус сыллардаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэн баран, Амма Наахаратыгар аймахтарыгар тахсан олорон өлбүтэ. Кур Күрүө диэн сиргэ баар көмүллүбүт сиригэр тугул-лубут олус кэрэ көстүүлээх мэҥэтин өрт уота сиэбит.

## Быһаарыылар
Сивцев Степан Егорович

**Сивцев Степан Егорович** - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, Өлүөхүмэ баайа.

## Быһаарыылар
Сивцев Степан Ефремович

**Сивцев Степан Ефремович** - - Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа, поэт Таллан Бүрэ аҕата.

## Быһаарыылар
Капитонов Адриан Егорович

**Капитонов Адриан Егорович** (сорох докумуоннарга Андриан), юрист, Өлүөхүмэ улууһун биллэр-көстөр киһитэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Кыыллаах. Нэһилиэгин ыстаарастата, улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Юрист үөрэхтээх, бочуоттаах мировой судьуйа. К. Завадскай диэн Мама куорат (Иркутскай уобалас) промышленнигын юрист быһыытынан көмүскээн итэҕэлин ылар, онтон Завадскай кыыһын Евлампияны кэргэн кэпсэтэр.

1912 с. сахалар сийиэстэригэр бэрэстээтэл Күлүмнүүр солбуйааччытынан талыллан үлэлээбит (П.И. Сокольниковтыын), Романовтар династияларын 300 сылын өрөгөйүгэр барар депутация чилиэнинэн талыллыбыт, ол эрээри тоҕо эрэ Петербурга барбатах.

Колчак былааһын кэмигэр А. Капитонов Өлүөхүмэ уокуругун земскэй управатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1919 с. Өлүөхүмэҕэ Колчак былааһа сууллубута, куоракка былааһы бассабыыктар ылбыттара. А.Капитонов күтүөтэ поручик Захаренконы кытта бэйэтин дьиэтиттэн тутуллан хаайыллыбыттара. Захаренконы Иркутскайга илдьэн, 1918 с. Центросибирь 12 комиссарын Өлүөхүмэ Куду күөлүгэр кыыллыы кыдыйбытын иһин сууттаан ытарга уурбуттара. А.Капитонов туох буруйга тиксибитэ билиҥҥитэ биллэ илик. Бу бэйэтин кэмигэр биллэр-көстөр киһи олоҕун хайдах түмүктээбитин туһунан этэр туох даҕаны көстүбэтэ.

Үс оҕолоох эбит. Сиэннэрэ Ужгород куоракка олороллоро биллэр. Суруйааччы Харысхал этэринэн 1929 с. элбэх киһи, П.Ксенофонтов дьыалатыгар түбэһэн, сыылкаҕа (үксүлэрэ Соловкига) ыытыллыбыттара. Капитонов, быһыыта, ол дьону кытта утаарыллан баран, дойдутугар төннүбэтэх.

## Быһаарыылар
Ходалевич Николай Леонидович

**Ходалевич Николай Леонидович**, Дьокуускай уокуругун исправнига. 

Сахалар сийиэстэрин мунньахтарыгар көтүппэккэ сылдьыбыт, үлэм эбээһинэһэ диирэ үһү. Ол кэмнээҕи биир хаһыат бу курдук суруйбуттаах: «сидевший как необходимая декорация представителя власти, исправник не понимал смысла произносимых на якутском языке слов».

Гражданский сэрии кэмигэр Н .Ходалевич уонна урукку вице-губернатор Н.М. Березкин буоланнар, хоту (Орто Халыма, Дьааҥы, Булуҥ) үрүҥнэр этэрээттэрин сэбиэскэй былааһы утары туруорбуттара (холобур, губревком боломуочунайын В.Д. Котенконы өлөрүү).

Кэнники дьылҕата биллибэт.

## Быһаарыылар

.
Попов Иван Николаевич I

**Попов Иван Николаевич I** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Нам улууһа;.

## Быһаарыылар
Араҥас (тутуу)

**Араҥас** - өлбүт киһини эбэтэр булду-алды харайарга анаммыт үрдүк атахтаах тутуу, холбо.

Кэлин булду харайар араҥаһы нууччалыыттан киирбит лаабыс (лабаз) диэн тылынан солбуйар буолбуттар.
Араҥас (суолталара)

**Араҥас** - хас да суолталаах тыл.
* Араҥас (нэһилиэк)
* Араҥас (тутуу)
Говоров Иннокентий Степанович

**Говоров Иннокентий Степанович** (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, муосчут.

Бороҕон улууһун Иккис Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кини эһэтэ Михаил Говоров улуус кулубата, Степной Дума чилиэнэ буола сылдьыбыт.

И. С. Говоров 13 саастааҕытган куоракка киирэн олохсуйар. 1871 с. уобаластааҕы саламтаҕа суруксутунан улэлиир. 1876—1878 сс. Бороҕоҥҥо баран учууталлыыр, онтон 1880—1890 сс. улуус суруксутунан улэлиир. 1890 с. куоракка киирэн духовнай консисторияҕа суруксутунан, уобаластааҕы саламтаҕа тылбаасчыт уонна канцелярия үлэһитэ буолар.

1874 с. 18 саастаах И. Говоров Курбуһахтан төрүттээх 14 саастаах Пелагея Аммосованы кэргэн ылан, 50-ча сыл ыал буолан олорон, 10 оҕону атахтарыгар туруораллар.

И. С. Говоров сааһын тухары куорат уонна улуустар общественнай олохторугар көхтөөхтүк кыттара. Кини В. В. Никифоровы кытта «Сахалар сойуустара» диэн уопсастыбаны төрүттэспитэ, Киин комитетын чилиэнэ. Сүүрбэттэн тахса сыл Бороҕон улууһун бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолан улуус интэриэһин көмүскэспипэ. 1912 с. буолбут сахалар сийиэстэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта, хаста да тыл эппитэ. 1916 с. ыҥырыллыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрин мунньахтарыгар бэрэстээтэллээбитэ. Саха сиригэр “Сырдатыы уопсастыбатын” (“Общество просвещения”) тэрийсибитэ, бу уопсастыба бастакы председателэ этэ. 1923 с."буолбут Саха сирин Сэбиэттэрин тэрийэр сийиэстэригэр СсКСК (ЯЦИК) секретарынан талыллыбыта.

И. С. Говоров Саха Сирин историятын туһунан хас да үлэни суруйбуттаах. Сахалартан биир маҥнайгы муосчут уонна ити идэни пропагандатааччы этэ.

## Быһаарыылар
Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола

**Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола**  (1868-1924), Боотур уус улууһун (билигин Таатта сирэ) Уус-Амма нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьиҥинэн, кини Ньоомньоон уола буолбатах, Ньоомньоон Ньукулай кини эһэтэ.

Маҥнай Димитриан аҕабыыт дьиэтээҕи оскуолатыгар Ытык Күөлгэ үөрэммит, онтон Чурапчы икки кылаастаах училищетын бүтэрбит. П.И. Слепцов Дьокуускай прогимназиятын толору кууруһун бүтэрбит Таатта аҕыйах дьонун ахсааныгар киирэр. Үөрэҕин кэннитгэн 1-гы Дьохсоҕон нэһилиэгин старостатынан талыллар, ол кэннэ Боотур уус улууһун суруксута буолар. Уус тыллаах араатар быһыытынан биллэрэ.

«Союз якутов» диэн общественнай-политическай тэрилтэ көхтөөх чилиэнэ этэ.

Улууһугар маҥнайгы оскуолалар Ытык Күөлгэ, Чычымахха, Чөркөөххө аһыллалларыгар көмө буолбут өҥөлөөх. Ытык Күөлгэ 1902 с. бастакы сүһүөх училище аһылларыгар бэйэтин дьиэтин туран биэрбитэ.

Колчак былааһа кыайбытыгар 1918-1919 сс. Таатта улууһугар земскэй управа бэрэссэдээтэлэ буолбута. 1919 с. Колчак былааһа эстэн, коммунистар былаастара олохтонон барбытыгар П.И. Слепцов Охотскайга күрүүр. 1923 с., Охотскайга олорон, гражданскай сэрииттэн тэскилээн сылдьар 248 саха мунньаҕар бэрэссэдээтэлинэн талыллар, мунньах Пепеляевы өйүүр резолюция ылынар.

П.И. Слепцов 1924 с. эмискэ ыалдьан өлөр.

1913 с. таатталар, Боотур уус улууһуттан арахсан, туспа Таатта улууһа буолалларыгар П.И. Слепцов элбэх сыратын биэрбит өҥөлөөх.

## Быһаарыылар
Кириллин Геннадий Иванович (Арҕаа Хаҥалас улууһа)

**Кириллин (Кириллов) Геннадий Иванович** (1880-1928) -  Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа (сийиэс сорох боротокуолларыгар Кириллов диэн суруллар). 

Арҕаа Хаҥалас улууһун кулубата

Ини-бии Ксенофонтовтар ийэлэринэн аймахтара. Кирилловтар олохторо Эрэдьэп диэн Нөмүгү икки Улахан Аан ортотутар баара.

«Ксенофонтовщина» диэн өрө турууга саа-саадах тутан кыттыста диэн сууттанан, уолун Иваны кытта 1928 с. ытыллыбыта. 2002 с. тахсыбыт «Книга памяти» суруйбутунан «расстрелян 31 декабря 1927 г.».

Нөмүгү кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Г И Кириллин көнө-көрсүө майгылаах, өрө турууга соччо-бачча кыттыспатах киһини, уола Ивантан сылтаан аҕатын сууттаабыттара үһү.

## Быһаарыылар
Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай

**Слепцов Вонифатий Харлампьевич - Балапаат баай** (1852-1924) 

Таатта улууһун I Дьохсоҕон нэһилиэгин Түөкэй аҕатын ууһуттан төрүттээх. Ийэтин нуучча дьахтара Ефросинья Плотникова хаана лаппа баһыйан кытархай баттахтаах, толору эттээх-сииннээх толуу киһи эбитэ үһү. Балапааттар олохторо Ытык Күөлтэн биир көс курдук Наммара үрэҕин батыһа сытар Ытык Тириитэ, Сөхпүт диэн алаастарга баара.

Балапаат — эдэр сааһыттан, айаны-сырыыны кыайар буолан, Охотскайга, Өймөкөөҥҥө куорат атыыһыттарын үтүмэн үгүс таһаҕастарын көтөхпүт, булугас-талыгас өйүнэн, сатабылынан улаханнык байбыт киһи. Охотскай—Дьокуускай телеграф линията тутулларыгар кини ыпсарыытаах кэпсэтиитинэн нэһилиэгин дьоно хас да сыл харчылаах үлэҕэ сылдьан туһа таһаарыммыттара.

Балапаат оҕонньор үс уола: Григорий, Терентий, Пётр улуустарыгар уонна куоракка киэҥник биллэр, ытыктанар, аныгылыы көрүүлээх дьон этилэр. В.Х. Слепцов удьуор ыччаттара, алтыс-сэттис көлүөнэтигэр тиийэ төрөөн-ууһаан, 230 тахса киһи Дьокуускайга, улуустарга, Саха сирин тас өттүгэр да олороллор.

Дьохсоҕон кырдьаҕастара кэпсииллэринэн Балапаат оҕонньор көнө-көрсүө майгылаах, кыра-хара дьону атаҕастаабатах киһи эбитэ үһү..

## Быһаарыылар
Слепцов Петр Петрович (Байаҕантай улууһа)

**Слепцов Петр Петрович**  - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Баайаҕа киһитэ. Ааҕарга-суруйарга сыылынайга үөрэммит, ол кэннэ сыаркап приходун оскуолатын бүтэрбит. 1903-04 сылларга нэһилиэгэр кинээстээбит, 1909-12 сыллларга Байаҕантай улууһун кулубатынан талыллан үлэлээбит.

Кини уолаттара Михаил уонна Василий сэбиэскэй былааһы утары бараннар, суттанан, көскө утаарыллыбыттара, болдьохторо бүтэн этэҥҥэ дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.

Силэпсиэптэр олохторо Баайаҕа Отор диэн сиригэр баара, онон бырааттыылар сурукка-бичиккэ үксүн Отоороптор диэнинэн биллэр этилэр.

## Быһаарыылар
IPod

*'iPod* диэн киһи сиэпигэр ильдьэ сылдьар Apple хампаанньа оҥорор музыкальнай плеердарын арааһын аата. Компьютертан плеерга музыканы быраҕан баран наушник нөҥүө истиэххэ сөп. Саҥа iPod плеердарга араас оонньуулары уонна программалары туруоруохха, интернетынан туттуохха сөп. 

Бастаан аата судургу iPod диэн этэ. 2001 сыллаахха тахсыбыта. Билигин даҕаны оннук iPod оҥоһуллар уонна iPod classic диэн ааттанар.

Apple makes a smaller iPod called the iPod nano. It is much smaller than the iPod, but does not hold as many songs.  It uses flash memory, a special kind of memory for very small electronics, instead of a hard drive. It replaced a version of the iPod called the iPod mini.

Another type of iPod, called the iPod shuffle, is very small, and it uses flash memory, like the iPod nano but it has no screen. It is the least expensive iPod.

The most expensive iPod is called the iPod touch. It has a touch screen, like the iPhone. The first iPod touch was released in 2007.

iPods often contain songs downloaded from an online music store, using a program called iTunes. (The name of Apple's music and video store is the iTunes Store.) Songs are sold in AAC file format, not MP3 or WMA. These are popular formats for compressing (making smaller) music until it does not take up much space and can easily be put on a media player such as the iPod.

The App Store is an online shop that is run by Apple Inc. where people can buy software for their iPhone or iPod Touch. It opened on July 11, 2008. Over 100,000 applications (or apps for short) are available for people to buy. Some apps are available for free.

## Models

## Other websites

* Apple iPod — Official website
* ''Apple's 21st century Walkman'' — Brent Schlender, *[[Fortune (magazine)|Fortune]]*, October 2001
* iPod Nation — Steven Levy, *[[Newsweek]]*, July 2004
* ''Behind the Music'' — Ken Aaron, *Cornell Engineering*, 2005
* The Perfect Thing — Steven Levy, *[[Wired (magazine)|Wired]]*, November 2006
* Apple Wiki