open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана

мини|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханы штандара.|250px
**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана** диэн ордук үрдүк Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуоһунастаах сирэйэ. Өрөспүүбүлүкэ исполнительнэй былааһы сүгэр. Соруогун уһуна — 5 сыл. 2014 муус устарыгар диэри — **Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ**.

Билигин дуоһунаска олорор — Николаев Айсен Сергеевич.

## Устуоруйа
1990 сыллаахха, балаҕан ыйын 27 күнүгэр, Саха АССР судаарыстыбынай суверенитетын декларацията таҕыспыта. 1991 сыллаахха, олунньу 26 күнүгэр Саха АССР сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Саха АССР судаарыстыбынай статуһун туһунан сокуну тааһарбыта. Бу сокуон Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт сокуонун тахсыаҕын илигинэ, Саха Сирин Арассыыйа састаабыгар сувереннай өрөспүүбүлүкэ статуһун туруорбута.

1991 сыллахха, алтынньы 17 күнүгэр, Саха АССР бэрэсидьиэнэ диэн дуоһунас баар буолбута.

### 1991. Бастакы быыбардар
1991 сыллаахха, ахсынньы 20 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы быыбардарга икки эрэ хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ Михаил Николаев кыайбыта.

### 1996. Иккис быыбардар
1996 сыллаахха, ахсынньы 22 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Быыбардарга 5 хандьыдаат кыттыбыта. Итиннэ Михаил Николаев кыайбыта.

### 2001 — 2002. Үһүс быыбардар
2001 сыллаахха, ахсынньы 23 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбардара буолбуттара. Бастакы туурга 7 хандьыдаат кыттыбыта. Иккис туур 2002 сыллаахха, тохсунньу 13 күнүгэр Вячеслав Штыров кыайбыта.

2006 уонна 2010 сыллаахха быыбардар буолбатахтара. Сокуон быһыытынан Ил Түмэн бэрэсидьиэннэри быһаарар этэ.

### 2014. Төрдүс быыбардар
2014 сыллаахха, балаҕан ыйын 14 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 5 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүктэринэн Егор Борисов кыайбыта.

### 2018. Бэһис быыбардар
2018 сыллаахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын досрочнай быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн Айсен Николаев кыайбыта.

### 2023. Алтыс быыбардар
2023 сыллаахха, балаҕан ыйын 8, 9 уонна 10 күннэригэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара буолбуттара. Итиннэ 4 хандьыдаат кыттыбыта. Быыбар түмүгүнэн Айсен Николаев кыайбыта.

## Ил Дарханнар тиһиктэрэ

## Быһаарыылар
634 сыл

## Буолбут
* Балаҕан ыйын 19 — Халид ибн аль-Валид баһылыктаах араабтар Дамаскай куораты Византияттан сэриилээн ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Майнкрафт киинэҕэ

**Майнкрафт киинэҕэ** (A Minecraft Movie) - 2025 сыллаахха уһуллубут киинэ, Саҥа Зеландиаҕа уһуллубут.
Махачкала

мини|Махачкала 2016 сыллаахха.|250px
**Махачкала** (1857 — 1921 сылларга — **Петровск**) диэн Каспий байҕалын кытыытыгар турар Дагестан өрөспүүбүлүкэтин киин уонна ордук улахан куората. Хотугу-Хапхаас федераальнай уокурук ордук улахан куората.

## Устуоруйа

## Киэгирээпийэ
Махачкала Хапхаас хайаларын уонна Каспий байҕалын икки ардыгар турар. Куорат илин өттүтүгэр Тарки-Тау хайа турар. Махачкала UTC+3 кэм зонатыгар турар.

Махачкала клиимэтэ кураанах уонна намыһах-континентальнай. Сайын куйаас, +36 — +38 C° дылы тиийиэн сөп. Кыһын суох, ордук тымныы ыйдар орто тэмпэрэтиирэлэрэ +1,2 C° дылы түһүөн сөп.

## Олохтоохторо

## Хаартыскалар

Махачкала, сквер Сулеймана Стальского.jpg|Сулейман Стальскай аатынан сквер.
Махачкала на фоне Тарки-Тау.jpg|Торки-Тау хайа.
Ночная Махачкала.jpg|Шамиль уулуссата

## Быһаарыылар
Магас

мини|Магас үөһээттэн.|250px
**Магас** диэн Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Ордук эдэр Арассыыйа регионун киин куората.

## Устуоруйа
1994, олунньу 23 күнүгэр, аныгы Магас куорат бастакы тааһын Руслан Аушев, Ингушетия бэрэсидьиэнэ, түһэрбитэ. Борис Ельцин, Арассыыйа бэрэсидьиэнэ, 2 ый ааспытын кэннэ «Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтин киин куораты тутуу» диэн ыйаах баттабыта. Ол кэмтэн бу күн «Магас куорат күнүнэн» билиммитэ.

1998, алтынньы 31 күнүгэр, бастакы дьиэлэр тутуллан бүппүттэрэ. Бастакы аһыллыбыт дьиэ — бэрэсидьиэн дыбарыаһа. Ол кэннэ, хаҥас уонна уҥа өттүгэ Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалтата уонна парлаамен аһыллыбыта.

2000, ахсынньы 26 күнтэн, Магас Ингушетия киин куората буолбута.

## Киэгирээпийэ
Магас Назрань куораттан соҕурулуу-илин өттүтүгэр 4 км. ыраах. Уонна Хотугу Осетия — Алания Өрөспүбүлүкэтин кытта кыраныыссаттан 500 эрэ м. ыраах. Куорат UTC+3 кэм зонатыгар турар.

Магас клиимэтэ сииктээх-континентальнай. Сайын сылаас 25 °C дылы сылыйыан сөп, кыһын намыһах -3 °C аллараа түспэт.

## Олохтоохторо
2024 сыл саҕаланыытыгар, Магас олохтоохторун ахсааннара — 18 521 киһи.

## Быһаарылар
Элиста

мини|Сэттэ күн паагодата.|250px
**Элиста** (калм. *Элст*) диэн Арассыыйа соҕуруу чааһыгар турар куорат. Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Арассыыйатааҕы буддизм киинэ. Элиста өрүс кытыытыгар турар.
Олохтоохторун ахсаана: 103 219 киһи, иэнэ: 92,36 км².
## Этимология
Сэлиэнньэ 1865 сыллаахха баар буолбута. Сэлиэнньэ аатын Элиста өрүс биэрбитэ. Онтон Элиста өрүс аата калмык тылтан тахсар: *элсн* — «кумах», «кумахтаах».

## Устуоруйа
Элиста сиригэр сэлиэнньэ суох кэмигэр, итиннэ көс олохтоох калмыктар олорбуттара. Элиста өрүһүн кытыла барыта сахсархай кумах этэ. Ол иһин ити миэстэни *элст* (кумахтаах) диэн ааттаабыттара. Бу аат итиннэ үөскээбит сэлиэнньэ аатынан хаалбыта.
Степан Прокопьевич Кийков, урукку нуучча хамначчыта, Элиста төрүттээччитинэн ааҕыллар. Кини Бола сүбэтинэн, 1862 сыллаахха, Элиста-Сале сиргэ бастакы дьиэни туппута. 1865 күһүнүгэр, сэлиэнньэҕэ 15 олбуор ааҕыллар этэ. Ити сыл Элиста үөскэбит сылынан ааҕыллар.
1925 сыллаахха, Калмыкия сэбиэтин V съеһыгар Элистаҕа киин куораты көһөрөөрү ыйаах таһаарбыттара. Култуура, администрэтиибинэй уонна олорор дьиэлэргэ харчы анаабыттара, куорат тутуута саҕаламмыта. 1930 сыллахха, куорат аатын ылбыта.
1942 сыллахха, атырдьах ыйын 12 күнүгэр, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр ньиэмэстэр оккупацияларыгар киирбитэ. 1942 сыллахха, балаҕан ыйын 9 күнүгэр, 600 дьэбириэйи өлөттөрбүттэрэ. 1942 сыллахха, ахсынньы 31 күнүгэр, Элистаны босхолообуттара. Ол иннинэ ньиэмэстэр куораты уматтарбыттара.
1944 сыл саҕаланыытыгар, калмыктар уонна атын хапхаас норуоттара сибииргэ көһөрүнүллүбүттэрэ. Ол иһин Калмык АССР 1957 сылга дылы суох буолбута. Элиста аатын «Степной» диэҥҥэ уларыппыттара.
1988 сыллахха, Элистаҕа улахан ВИЧ дьаҥа буолбута, ССРСка бастакы ВИЧ дьаҥа.
мини|Сити-Чесс.|250px1998 сыллахха, Элистаҕа аан дойдутааҕы саахымат олимпиадата ааспыта, ол кэнтэн улахан «Сити-Чесс» киин аһыллыбыта.

## Киэгирээпийэ
## Олохтоохторо
## Быһаарыылар
Марио Варгас Льоса

**Хо́рхе Ма́рио Пе́дро Ва́ргас Льо́са** (, 1936-2025) — Перу суруйааччыта, прозаик уонна драматуур, литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреата (Перуттан бастакы), публицист, бэлиитик.

1936 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр төрөөбүтэ. Бастакы айымньыларын 1950-с сс. бэчээттээбитэ. 1960-с сс. нууччалыы тылбаастанан ССРС-ка бэчээттэммитэ. Перуга төрөөн баран Парижка, Лондоҥҥа, Барселонаҕа, Мадридка, Берлииҥҥэ, Вашингтоҥҥа, Нью-Йорка, Барзилияҕа уонна Доминикана Өрөспүүбүлүкэтигэр олоро сылдьыбыта. 

2010 сыллаахха "былаас тутулун сиһилии көрдөрбүтүн уонна өрө турбут, охсуспут уонна хотторбут киһини чаҕылхайдык ойуулаабытын иһин" Нобель литэрэтиирэҕэ бириэмийэтин ылбыта.

Бастакы бөдөҥ арамаана "Куорат уонна ыттар" 1963 сыллаахха тахсыбыта. Бу арамаана уонна "«Собуорга» кэпсэтии" диэн 1969 сыллаахха тахсыбыт кинигэтэ "кыра киһи" судаарыстыба ыар батталыгар олорор дьылҕатын ойуулууллар. Кэлин тахсыбыт "Аан дойду кэхтиитин сэриитэ" (1981), "Козел күнэ" (2000), "Кельт түүлэ" (2010) Бразилия, Доминика Өрөспүүбүлүкэтин уонна Британия импиэрийэтин холобурдарыгар итэҕэл туһугар уонна холуонньалааһыны утары охсуһууну ойуулаабыта. Кириитиктэр этэллэринэн Льоса айымньылара универсальнай буоланнар ханнык баҕарар дойдуга чэпчэкитик ааҕыллаллар. Ол иһин кинини "глобальнай арамаан" бастакы ааптардарыттан биирдэстэринэн билинэллэр. Кини бэйэтэ хаһан эрэ эппитинэн, "литэрэтиирэ универсальнай буолбатах буоллаҕына, ол литэрэтиирэ буолбатах, ол — фольклор".

2025 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр 89 сааһыгар Лимаҕа өлбүтэ.
Carmax

**CarMax** (КарМакс) - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, саҥа уонна эргэ сүүрдүллүбүт массыыналары атыылыыр тэрилтэ.
Carvana

**Carvana** (Карвана) - АХШ онлайн үлэлиир массыына атыылыыр дилера, сүрүннээн сүүрдүллүбүт массыыналары атыылыыр.
Eurovision-2023

**«Eurovision-2023» ырыа күрэҕэ** (, , ) диэн Украйиина, 2022 күрэҕиҕэр кыайбыт дойду, аатыттан Ливерпульга (Улуу Британия) ааспыт 67-с «Eurovision» ырыа күрэҕэ. 2022 сыллаахха, от ыйын 17 күнүгэр Дьобуруопа көрдөрөр-иһитиннэрэр сойууһа (EBU) «Eurovision-2023» ырыа күрэҕэ кыайбыт дойдуҕа — Украйиинаҕа буолбатын эппитэ. Ол иһин, от ыйын 25 күнүгэр Дьобуруопа көрдөрөр-иһитиннэрэр сойууһа (EBU) Улуу Британияҕа буоларын биллэрбитэ.

Күрэхкэ 37 дойду кыттыыны ылбыта. Болгария, Хара Хайа, Хотугу Македония ити сылга уурайбыттара.

Loreen «Tattoo» (Сибиэссийэ) кыайыылаах аатын ылбыта. Иккис миэстэни Käärijä «Cha Cha Cha» (Финляндия) ситиспитэ. Үһүс миэстэни Ноа Кирель «Unicorn» (Исраил) ылбыта. Loreen иккис иккитэ кыайбыт киһи буолбута, Дьонни Логантан кэннэ. Өссө Сибиэссийэ Ирландия рекордугар, 7 кыайыыҕа, тиийбитэ.
## Быһаарыылар
715

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 26 — Компьен аттынааҕы кыргыһыыга Рагенфрид урукку франктар герцогтарын сиэнин Теудоальды кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1087

**1087** сыл — XI үйэ сыла.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
### Олунньу
### Кулун тутар
### Муус устар

### От ыйа
### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 26 — Вильгельм II Англия хоруонатын кэппит, 1100 сыллаахха диэри бүрүстүөлгэ олобута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Гемофилия аан дойдутааҕы күнэ

**Гемофилия аан дойдутааҕы күнэ** — сылын ахсын аан дойдуга муус устар 17 күнүгэр бэлиэтэнэр. Хааннара бөлүөхсүбэт буолан, кыра да баастан дьон хааннарын сүтэрэн өлөр ыарыылара. Бу ыарыыга болҕомто тардаары 1989 сыллаахтан бэлиэтиир буолбуттара.

Сылын ахсын бу күн туспа слоганнаах буолар. Холобур 2025 сыллааҕы слоган маннык: Access for all: Women and girls bleed too (Барыбытыгар: Дьахталлар уонна кыргыттар эмиэ хааннара барар).

### Бу күн тугу гыныахха сөбүй (Гемофилия аан дойдутааҕы федерациятын сүбэлэрэ)
* Олохтоох дьаһалтаҕа, талыллыбыт дуоһунастаах дьоҥҥо, доруобуйа министерствотыгар эбэтэр доруобуйаны харыстыыр атын салалтаҕа сурук ыытан туох эрэ ыарыһахтарга көмөлөһөр дьайыыны оҥороллорун көҕүлээ. Оннук сурук холобурун мантан булуоххун сөп. 
* Дойдугар баар ыарыһахтар тэрилтэтин кытта сибээстэс, 
** Гемофилия аан дойдутааҕы федерациятын (WFH) национальнай тэрилтэлэрин бул (испииһэк манна баар)
** Дойдугар баар тэрилтэҕэ волонтердаа уонна доҕотторгун ыҥыр. Атын дьону кытыннаран, эн элбэх киһиэхэ биһиги түмсүүбүт туһунан билиһиннэрэҕин! 
* Олохтоох хаһыаттарга, иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ атын тэрилтэлэригэр пресс-релизтэ суруйан тарҕат: холобура манна баар.
* Ыарыы уонна ыарыһахтар тустарынан кэпсээннэри түмэт-ситимнэринэн тарҕат, хаан ыарыылаах дьону кытта ситимнэс, кинилэр кэпсээннэрин билис, уонна доруобуйа харыстабылын салайааччыларыгар бэйэҥ этиилэргин тиэрт.

## Сигэлэр
* Гемофилия аан дойдутааҕы күнэ
* «World Hemophilia Day»
Б. э. и. 551 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 551 сыл** — биһиги эрабыт иннинэ V үйэтин сыла.

### Түбэлтэлэр

### Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 28 — Конфуций — былыргы Кытай бөлөһүөгэ. Кини үөрэтиилэрэ уонна философията Кытай, Кэриэйэ, Дьоппуон уонна Вьетнам дьонун майгыларыгар уонна олохторугар-дьаhахтарыгар улаханнык дьайбыта, конфуцианство төрдө буолбута.
Краснодар

**Краснодаар** (1920 сылга дылы — **Екатеринодар**) диэн Арассыыйа соҕурулуу-арҕаа чааһыгар турар куорат. Краснодаар кыраайын уонна Кубаан киин куората. Соҕуруу бэдэрээлинэй уокурук ордук улахан куората.

1793 сыллаахха казаактарынан Кубаан өрүс уҥа кытылыгар төрүттэммитэ. Илин Дьобуруопатааҕы дэхси сирин соҕурулуу-илин чааһыгар турар.

Улахан соҕуруу Арассыыйа култуура уонна экэньиэмикэ киинэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Краснодарга маҥаннар салалталара баар этэ. Өссө «Кубаан киин куората» уонна «Соҕуруу Арассыыйа киин куората» диэн ааттыллар.

Краснодар — түргэнник үүнэр куораттартан биирдэстэрэ. Росстат дааннайдарынан билигин куорат олохтоохторун ахсаана — 1 154 885 киһи.
## Быһаарыылар
Allied Universal

**Allied Universal** (*Аллайд Үнивөрсал*) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ хахха тэрилтэтэ буолар, 9 омук сиригэр үлэлиир уонна 300 тахса тыыһынча үлэһиттэрдээх.
610 сыл

## Туох буолбута
* Алтынньы 5 — Африка экзархын уола Ираклий Константинопольга кэлбит, Византия импэрээтэрин Фоканы өлөрбүт уонна бэйэтэ импэрээтэр буолбут. Бөрүстүөлгэ 30 олорбута. Фока ыраахтааҕы эмиэ бу иннинэ олорбут ыраахтааҕыны суулларан бэйэтэ ыраахтааҕы буолбут кырдьа барбыт байыаннай этэ, ол эрээри 8 сыл иһигэр былааһын кыайан бөҕөргөппөтөҕө.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
675

**675** сыл.

## Туох буолбута
* 25 саастаах бэйиэт Ван Бо (王勃) «Тэнван Гэ Сюй» диэн аатырбыт хоһоонун суруйбут. Бу хоһоону билигин да Кытай оскуолаларыгар үөрэтэллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
679 сыл

**679** сыл.

## Туох буолбута
* Византия импэрээтэрэ Константин IV Омейядтар халифаттарын кытта эйэ сөбүлэҥин түһэрсибит. Ол түмүгүнэн сылын ахсын 3000 муунта көмүс, 50 ат уонна 50 кулут төлүөх буолбут. Ол оннугар араабтар сэриилэрин Византия кытылларыттан, Крит арыыттан уонна Кизик тумул арыыттан таһаарыах буолбуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
690 сыл

Биһиги эрабыт **690-с** сыла.

## Түбэлтэлэр
* Алтынньы 16 — У Цзэтянь Тан династиятын бүрүстүөлүгэр олорор уонна бэйэтин Кытай империятын баһылыгынан "Ытык уонна Айыы Императорынан" биллэрэр. Кини Кытай 5000 сыллаах устуоруйатыгар бастакы уонна соҕотох дьахтар "импэрээтэр" буолар. У Цзэтянь династия аатын Чжоу диэҥҥэ уларытар уонна бүрүстүөлгэ олороро сатыыр дьону уонна кинини утара сатыыр миниистирдэри өлөртөөн барар. Кини ыраахтааҕылыыр кэмигэр буддизм статуһун даосизмтан үрдэппитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
*
Батуми

**Батуми** (, 1936 сылга диэри — **Батум**) диэн Хара байҕал кытыытыгар турар Грузия куората уонна порта. Адьария Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. Аныгы Грузияҕа туризм киинэ.
## Быһаарыылар
695 сыл

**695** сыл.

## Туох буолбута
* Византия олохтоохторо өрө турбуттар, Юстиниан II ыраахтааҕыны суулларбыттар, кини оннугар Анатолия стратега (байыаннай күбүрүнээтэрэ) Леонтий импэрээтэр буолбут. Урукку ыраахтааҕыны муннун быһан баран Херсонеска (Кырыым) көскө ыыппыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
699 сыл

**699** сыл (DCXCIX сыл) — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Омейяд сэриилэрэ Арменияҕа саба түһэллэр уонна принц Смбат VI Багратуни бас бэриниитин ситиһэллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Испания бэлиэ күннэрэ

**[[Испания|Испанияҕа]] бэлиэтэнэр күннэр**

* Муус устар 23 — Сан-Хорхе (Сибэтиэй Георгий күнэ).

### Регионнарга бэлиэтэнэр күннэр
* Муус устар 23 —  (Испания) — Кастилья уонна Леон күнэ
Канаада бэлиэ күннэрэ

**[[Канаада|Канаадаҕа]] бэлиэтэнэр күннэр**

* Муус устар 23 — Кинигэ күнэ.
* Ыам ыйын 5 — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн АХШ-ка эмиэ бэлиэтэнэр.
* Ыам ыйын 17 — Гражданство күнэ
* Бэс ыйын 2 — Decoration Day
* Бэс ыйын 21 — Төрүт омуктар күннэрэ.
* Бэс ыйын 24  — Квебек күнэ
* Бэс ыйын 27 — Өрөгөй ырыатын күнэ ;

* От ыйын 1 
** Канаада күнэ (урукку аата Доминион күнэ). 1867 сыллаахха Канаада Британия Импиэрийэтиттэн тахсыбакка эрэ бэйэтин бырабыыталыстыбатын бэйэтэ талар буолбут.
** , Ньюфаундленд — Өйдөбүнньүк күнэ
* От ыйын 28 — Улуу аймаһыйыыны ахтар күн. 1755–1764 сс. Британия сэриилэрэ Акадияҕа XVII-XVIII үйэлэргэ көһөн кэлэн олохсуйбут 14 тыһыынча кэриҥэ францууһу күүстэринэн бастаан билиҥҥи АХШ сирдэригэр, онтон сорохторун Британияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ. Ол содулуттан тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Акадия диэн билиҥҥи Канаада Саҥа Шотландията, Нью-Брансуик, Принц Эдуард арыыта уонна Хотугу Мэн. 

* Атырдьах ыйын 9 — Эйэни хааччыйар сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ ()
* Атырдьах ыйын 15, Саҥа Шотландия — Акадия ()

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 3 — Эргиэн флотун күнэ

* Алтынньы 9 — Өрт уотун бохсуу күнэ. АХШ-ка эмиэ бэлиэтэнэр.
* Алтынньы 15 — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ
* Алтынньы 16 — Тойон (босс) күнэ
* Алтынньы 18 — Дьон күнэ (Persons Day). XX үйэ саҕаланыытыгар Канаада федеральнай сокуонугар "киһи" (person) диэн тыл "эр киһи" диэн эрэ суолталааҕыттан дьахталлар бырааптара күөмчүлэнэригэр болҕомто ууруллубута. 5 дьахтар көҕүлээһининэн икки сыл кэриҥэ барбыт суут кэнниттэн 1929 сыллаахха бу күн дьахталлар эмиэ бу өйдөбүлгэ киирэллэрин туһунан быһаарыы ылыныллыбыта
* Алтынньы 30 — Мэник түүнэ (), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор

* Сэтинньи 8 — Абориген бэтэрээннэр күннэрэ. Канаада олохтоох омуктара Бастакы уонна Иккис аан дойду сэриилэригэр уонна Кэриэй сэриитигэр кыттыыларын билинии күнэ. 1984 сыллаахтан бэлиэтэнэр

* Ахсынньы 6 — Дьахтары атаҕастыыры утарар күн
* Ахсынньы 13 — Акадия олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн Хотугу Америка хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ Канаада сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. Британия уонна Франция аан дойдуну баһылыыр иһин Сэттэ сыллаах сэриилэригэр Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006)

* Ахсынньы 24 (Инуиттар) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, Гренландияҕа уонна Арассыыйаҕа бэлиэтииллэр

* Ахсынньы 26 — Бэлэх күнэ. 26 чыыһыла баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ, бэнидиэнньиккэ көһөн  биэрэр.

## Быһаарыылар
Кытай бэлиэ күннэрэ

**Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтигэр бэлиэтэнэр күннэр**

* Муус устар 23 —  Байҕал сэбилэниилээх күүстэрин күнэ.
* Муус устар 24 —  Космонавтика күнэ (2016 сылтан бэлиэтэнэр)
* Ыам ыйын 4 — Ыччат күнэ. 1919 сыллаахха устудьуоннар өрө туруулара саҕаламмыт, бу түгэни куоракка олорор кытай ыччата эргэрбит олох-дьаһах утары, дойдуга саҥаны киллэриигэ туруммут күнэ диэн бэлиэтииллэр.
* Бэс ыйын 1 — Оҕо күнэ
* От ыйын 1 — Хомуньуус баартыйа олохтоммут күнэ
* Атырдьах ыйын 1 — Кытай Народнай босхолуур аармыйата төрүттэммит күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Аччык иччилэр бэстибээллэрэ
* Атырдьах ыйын 20 — Виноград бэстибээлэ саҕаланар (Турфан куорат)

* Балаҕан ыйын 3 — Японияны кыайыы күнэ
* Балаҕан ыйын 10 — Учуутал күнэ
* Балаҕан ыйын 26 — Күһүн ортото
* Алтынньы 1 — Кытай Норуотун Өрөспүүбүлүкэтин күнэ
* Алтынньы 10 — Икки уон күнэ. 1911 сыллааҕы Синьхай өрөбөлүүссүйэтин саҕалаабыт Учааннааҕы өрө турууну бэлиэтиир күн
* Сэтинньи 11 — Сулумахтар күннэрэ. 11-с ый 11-с хонугар бэлиэтэнэр. Биир сыыппара соҕотох сылдьыыны кытта ситимнээҕин иһин бэлиэтиир буолбуттар

* Ахсынньы 13 — Нанкин кэйгэллээһинин кэриэстиир күнэ

* Ахсынньы 21 эбэтэр ахсынньы 22 — Күн туруутун кэмигэр Илииҥи дойдуларга тэриллэр Дунчжи бэстибээл. Инь уонна Янь бөлүһүөпүйэтигэр хараҥа уонна сырдык алтыһыылырагыр суолталаах күн быһыытынан бэлиэтэнэр. Үксүн дьон аймахтарын кытта бэлиэтииллэр

## Быһаарыылар
Германия бэлиэ күннэрэ

**[[Германия|Германияҕа]] бэлиэтэнэр күннэр**

* Муус устар 23 — Ньиэмэс пиибэтин күнэ.
* Ыам ыйын 8 — Нацистар диктатураларыттан Босхолонуу күнэ
* Ыам ыйын 10 — Кинигэ күнэ
* Ыам ыйын 17 — Аҕа күнэ.
* Ыам ыйын 23 — Конституция күнэ
* Атырдьах ыйын 8 — Аугсбурга эйэ күнэ
* Алтынньы 3 — Ньиэмэс сомоҕолоһуутун күнэ (Германия холбоһуутун күнэ)
* Алтынньы 31 — Германия сорҕотугар Реформация күнэ бэлиэтэнэр

* Сэтинньи 9 
** Дьылҕаны быһаарбыт күн (). Бу күн Германия устуоруйатыгар араас сылларга элбэх улахан суолталаах уодаһыннаах да, дьоһуннаах да түбэлтэ буолбут
** Айааччы күнэ

* Сэтинньи 10 — Мартинизинген (Martinisingen, Мартин ырыата диэн тылбаастанар). Протестааннар бэлиэтииллэр, киэһэ фонарь тутан баран дьиэттэн дьиэҕэ көһө сылдьан ырыа ыллыыллар. Былыр баччаҕа хамначчыттар баайдарга үлэлээн бүтэллэр эбит, уонна уһун кыһыны туоруулларыгар көмө буолар аһы оҕолорунан умналатар үгэстээхтэр эбит

* Сэтинньи 11 — 11-с ый 11-с күнүн 11 чаас 11 мүнүүтэтигэр карнаваал саҕаланар

* Ахсынньы 21 — Күн туруутун кэмигэр Йоль күнэ (неоязычество) — былыргы германецтартан төрүттэрин ааҕынар дьон үксүн бэлиэтииллэр, мусталлар, аһыыллар, бэлэх бэлэхтэһэллэр

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ 

## Быһаарыылар
ХНТ-га Ааҥыл тылын күнэ

**Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэригэр Ааҥыл тылын күнэ** — сылын ахсын муус устар 23 күнүгэр, Уильям Шекспир төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

Ааҥыл тыла ХНТ үлэлиир икки тылларыттан (француз тылын кытта) уонна 6 официальнай тылларыттан биирдэстэрэ.

Бу күнү 2010 сыллаахтан бэлиэтииллэр. Соруга: Элбэх тылланыыны өйөөһүн уонна култуура эгэлгэтин тэнитии, ону тэҥэ Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэригэр 6 официальнай тыллар тэҥҥэ туттуллар буолууларын хааччыйарга туһуланар.

## Сигэлэр
* Celebrating the English language at the United Nations, ХНТ ситим-сиригэр Ааҥыл тылын күнүгэр аналлаах сирэй
Армения бэлиэ күннэрэ

**Армения бэлиэ күннэрэ** — Арменияҕа бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ.

* Муус устар 24 — Осмаан импиэрийэтигэр буолбут Армяннар геноцидтарын сиэртибэлэрин күнэ. Францияҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр.
* Муус устар 24 — Пограничник күнэ.
* Ыам ыйын 7 — Арассыыйаҕа, Арменияҕа, Беларуська Араадьыйа күнэ.
* Ыам ыйын 8 — Еркрап күнэ
* Ыам ыйын 15 — Дьиэ кэргэн күнэ
* Ыам ыйын 26 — Сардарапат кыргыһыытыгар кыайыы күнэ
* Ыам ыйын 28 — Бастакы Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1918)

* От ыйын 1 — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ.

* От ыйын 5 — Конституция күнэ

* Атырдьах ыйын 11 — Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ (Навасард). 2009 сыллаахха олохтоммута.
* Атырдьах ыйын 23 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1990 сыллаахха декларация ылыныллыбыт

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 4 — Быыһыыр сулууспа үлэһитин күнэ
* Балаҕан ыйын 18 — Астрономия күнэ
* Балаҕан ыйын 21 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан)

* Алтынньы 16 — Эрмээн прессэтин күнэ. 1794 сыллаахха Мадрас куоракка (Ииндийэ) эрмээн тылынан бастакы «Аздарар» («Сорук-боллур») сурунаал тахсыбыт.
* Алтынньы 19 — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ

* Сэтинньи 5 — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ

* Ахсынньы 7 — Сир хамсааһынын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн
* Ахсынньы 20 — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ

* Ахсынньы 22 — Энергетик күнэ

## Быһаарыылар
Франция бэлиэ күннэрэ

**Франция бэлиэ күннэрэ** — Францияҕа бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ.

* Муус устар 24 — Осмаан импиэрийэтигэр буолбут Армяннар геноцидтарын сиэртибэлэрин күнэ. Арменияҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр.
* Ыам ыйын 1 — Ландыш күнэ
* Бэс ыйын 21 — Францияҕа бу күн музыка бырааһынньыгын быһыытынан 1982 сылтан бэлиэтэнэр.
* От ыйын 14 — **[[Бастилияны ылыы күнэ]]** (1789). Бу бырааһынньык дьиҥнээх аата *Дойду күнэ* (). 1880 сыллаахтан (түбэлтэ биир сылыгар) дойдуну сомоҕолоору бэлиэтиир буолбуттара. Бастилияны ылыыны бэйэтин, дьиҥэр, французтар сорохторо туох да суолтата суох хаан тохтубут быһылаанынан ааҕаллар
* От ыйын 16 — Холокост толук буолбут дьонун ахтар күн
* От ыйын 18 — Сибэтиэй Арнульф күнэ. Арнульф Мец (582 эргин – 641), франк, Мец куорат эпиискэбэ, Каролинг династиятын өбүгэтэ, пиибэ буһарааччылар таҥара оҥостубут киһилэрэ.
* Атырдьах ыйын 25 — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут)
* Балаҕан ыйын 25 — дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр Харки хамсааһын кыттыылаахтарын чиэстиир күн. 1954–62 сс. Алжир сэриитин кэмигэр французтарга көмөлөспүт Алжир олохтоох сэбилэниилээх күүстэрэ. Аныгы Алжирга коллаборааннар диэн абааһы көрүллэр дьон.
* Сэтинньи 7 (Хотугу Каталония) — Пиреней сөбүлэҥин күнэ

* Сэтинньи 11 — Эйэлэһии күнэ. Аан дойду бастакы сэриитэ бүтүүтүн кытта ситимнээх

## Быһаарыылар
Лаборатория кыылларын көмүскүүр аан дойдутааҕы күн

**Лаборатория кыылларын көмүскүүр аан дойдутааҕы күн** () — сылын ахсын муус устар 24 күнүгэр уопут оҥорорго туттуллар кыыллар дьылҕаларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. 

1979 сыллаахтан Хью Даудинг төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу барон титуллаах авиация маршала Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр Британия байыаннай авиациятын салайбыта, сааһыран баран олоҕун кыыллары көмүскээһиҥҥэ анаабыта.

NAVS хамсааһын уонна кыыллары уопукка туһаныыны утарар атын тэрилтэлэр бу күнү Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ билиммитэ дииллэр, ол эрээри ХНТ официальнай саайтыгар ол туһунан суруллубатах. 

## Быһаарыылар
ХНТ-га Испаан тылын күнэ

**Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэригэр Испаан тылын күнэ** — сылын ахсын муус устар 23 күнүгэр, испаанныы литэрэтиирэ улуу суруйааччыта Мигель де Сервантес өлбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

Испаан тыла ХНТ 6 официальнай тылларыттан биирдэстэрэ.

Бу күнү 2010 сыллаахтан бэлиэтииллэр. Соруга: Элбэх тылланыыны өйөөһүн уонна култуура эгэлгэтин тэнитии, ону тэҥэ Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэригэр 6 официальнай тыллар тэҥҥэ туттуллар буолууларын хааччыйарга туһуланар.

## Сигэлэр
* Día del Idioma Español en las Naciones Unidas, 23 de abril, ХНТ ситим-сиригэр Испаан тылын күнүгэр аналлаах сирэй
Италия бэлиэ күннэрэ

**Италия бэлиэ күннэрэ** — Италияҕа бэлиэтэнэр күннэр.

*Муус устар 25
** Фашизмтан босхолонуу күнэ.
** Марк евангелист күнэ
* Бэс ыйын 2 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Festa della Repubblica). 1946 сыллаахха референдум түмүгэр Италия өрөспүүбүлүкэ буолбут.
* От ыйын 2 — Сиенатааҕы ат сүүрдүүтэ (Палио).

* Алтынньы 2 — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ
* Алтынньы 15 — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ
* Сэтинньи 17 — Хара куоска күнэ

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ 

## Быһаарыылар
K1 Speed

**K1 Speed** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дьону күрэхтэһиннэрэр тэрилтэ гоночнай массыыналарга Formula-1 форматынан.

2025 сыл туругунан 75 омук сиригэр үлэлиир, Америка иһигэр бары штаттарга.
Эмиграция

**Эмиграция** - диэн атын омук сиригэр көһөр дьону ааттыыллар, ол эбэтэр ол процеһын.
Эдэр ыччат

**Эдэр Ыччат** - диэн 19 саастарыттан 40 саастарыгар дылы дьону ааттыыллар.
Украина уонна Арассыыйа сэриитэ

**Украина уонна Арассыыйа сэриитэ - Арассыыйа агрессиата Украинаны утары** - олунньу 24 күнүттэн 2022 сылтан билиҥҥээҥҥэ дылы бара турар....
Taatta Heritage Community

**Taatta Heritage Community** - АХШ сиригэр үлэлиир сахаларынан төрүттэммит фонда.
АНЗАК күнэ

**АНЗАК күнэ** — Австралияҕа, Саҥа Зеландияҕа уонна Тонгаҕа бэлиэтэнэр күн, бу күн сулууспалыы сылдьан бары сэриилэргэ, дьалхааннарга уонна эйэни көмүскүүр дьайыыларга өлбүт автралиецтары уонна новозеландецтары ахтан ааһаллар, ону таһынан саллааттар сулууспа кэмигэр ыарахаттары көрсүһүбүттэрин саныыллар.

АНЗАК диэн "Австралия уонна Саҥа Зеландия аармыйаларын куорпуһа" диэнтэн кылгатыы.
Бордо

**Бордо** (, [bɔʁ.ˈd̪o]) диэн Быраансыйа соҕурулуу-арҕаа чааһыгар турар куорат уонна комуунна. Аквитания былыргы уобалас уонна аныгы Жиронда департаамен киинэ. Гаронна диэн өрүс кытылыгар турар, арыгы оҥоруутунан билинэр. Олохтоохторун ахсаана — 259 тыһ. киһи (2020).
орто|мини|XVIII үйэҕэ класицизм истиилигэр тутуллубут дыбарыас.
## Быһаарыылар
Самаркаан

**Самаркаан** () диэн үһүс ордук улахан Узбекистаан куората, Самаркаан уобалаһын киин куората. Бүтүннү куорат иэнэ — 132,82 км². Олохтоохторун ахсаана, 2023 сыллааҕы дааннайдарынан, 573,2 тыһ. киһи буолбута. 2022 сыллаахха, араас аттынааҕы сэлиэнньэлэри Самаркаан састаабыгар киллэрээри баҕарбыттара, ол иһин иэнэ 284,15 км² дылы улаатыахтаах этэ уонна куоракка мөлүйүөнтэн элбэх киһи олоруохтаах этэ.

2001 сыллаахха, куорат ЮНЕСКО аан дойду утумугар «Самаркаан — култуура суола» диэн ааттаах киирбитэ.

Самаркаан VIII үйэ б.э.и. төрүттэммитэ. Ол иһин аан дойду былыргы куоратынан буолар. 2 тыһ. сылы быһа улуу суолкабай суол киининэн буолбута, өссө орто үйэлэр илин билим киинэ этэ.

1925—1930 сылларга Узбек ССР киин куоратынан буолан сылдьыбыта.
## Быһаарыылар
Аманда Дыгын

**Аманда Дыгын** (*Amanda Dygyn*) - Саха Сирин ырыаһыта, толкуйданан айыллыбыт AI ырыаһыт буолар. Кини ырыалара нууччалыы, сахалыы, английскайдыы тахсар. Кини дьиҥнээх ырыаһыт буолбатах буолар, ырыаларын лицензиатын Неоновай олох Studio бас билэр. 

Ол курдук, Аманда Дыгын курдук Aita Girl, Сайыына Фридман, Күндүүнэ Бейби, DJ Кэндэмэ у.д.а. бары биир студиа айымньылара буолаллар.
Неоновай олох Studio

**Неоновай олох Studio** - АХШ AI контеннары оҥорор студиата, сахалыы, нууччалыы уонна английскайдыы видео уонна ырыа оҥорор араас темаҕа. 

Муус устар 26 күнүттэн 2025 формально OTON FM радионы кытта үлэлэһэр, ол эбэтэр ырыаларын лицензиатын туттарыгар көҥүл биэрбитэ.

Салалтата - Сиэтл (Уашингтон,АХШ)
OTON FM

**Oton FM** (*Отон ФМ*) - сахалыы уонна английскайдыы саҥарар радиостанциа, Лос Анжелес куоратка 2025 сыллаахха төрүттэммит. Америкаҕа бастакы сахалыы радиостанциа буолар.

Официал саайта: https://oton.fm/

мини
TellmeGen

**TellmeGen** - Испанияттан төрүттээх киһи геномун үөрэтэр тэрилтэ, 165 омук сиригэр үлэлиир. 2023 сыллаахха төрүттэмитэ .
Латыш тыла

**Латыш тыла** () — Латвия улуус тыла, балтийскай тыл төрүттэргэ киирэр. Оонньу уруйдааһынарнан латыш тыла үөскэлээх уонна салгыы аналҕастаннаах. Бүгүнэн латыш тыла Латвия сирин көмүс уонна төрүөт тыла, барыта туох сиригэр да латыш тылаһы билиэннэр.

Латыш тыла 33 бууквалы латин алфавита туһанар. Бу тыла оҥорбут сүбэлэринэн иһинээх үөрэтии, суох үлэҕэ тылытан хараҥныах дойдута көмө көрсө туһалаан көмүскэлээх.

Латыш тыла тылбаастары үөрэнэр кэргэ салгыы: латыш тыла төрүт өрүүһүнэн көмүс, уонна дьон тылынан ханнык сирдэрдэ туһалаан хаамыыта оҥоһуллубут.

Бүгүнэн Латвията олоҕу дьон латыш тыла сөйөһүлэр, баҕарар кини кытта политиката, эбиискэйэ, уонна медиатын көмө.
Кызылорда

**Кызылорда** (; 1867 сылга диэри *Ак-Мэчиэт*, 1867—1925 сылларга *Перовск*, 1925 — 1997 сылларга *Кзыл-Орда* диэн ааттаах этэ)  диэн Казахстааҥҥа баар куорат, Кызылорда уобалаһын киин куората.

Куоракка 315 550 киһи олорор. Кызылорда дьаһалтатыгар киирэр сэлиэнньэлэри кытта аахтахха 354 793 киһи олорор (2023).

Куорат бастакы аата — Ак-Мэчиэт. 1820 сыллаахха  Кокаан хаанстыба куорат-кириэппэс курдук төрүттэммитэ. Сырдарья икки уҥуоругар турар. Куорат Казахстаан киин куоратыттан — Алматыттан, соҕурулуу-арҕаа өттүтүтүгэр 830 км бардаххына турар. Тимир суоллаах уонна аэропортаах.

1925—1927 сылларга Кызылорда РСФСР састаабыгар киирэр Казах АССР киин куоратынан буола сылдьыбыта.

## Быһаарыылар
Украина бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 26 — Радиациялаах саахалларга өлбүт дьону ахтан ааһар күн
* Ыам ыйын 8 — Өйдөбүнньүк уонна эйэлэһии күнэ ()
* Ыам ыйын 19 — Бэлиитикэ репрессиятын сиэртибэлэрин ахтар күн
* Ыам ыйын 20 — Баан үлэһиттэрин күнэ
* Ыам ыйын 25 — Киев күнэ
* Бэс ыйын 6 — Суруналыыс күнэ
* Бэс ыйын 12 — Фонда ырыынагын үлэһитин күнэ
* Бэс ыйын 22 — Кутурҕан күнэ, 1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт
* Бэс ыйын 23 — Судаарыстыбаннай сулууспа күнэ
* Бэс ыйын 28 — Конституция (Төрүт сокуон)күнэ

* От ыйын 1 — Архитектура күнэ
* От ыйын 2 — Нолуок сулууспатын үлэһитин күнэ.
* От ыйын 28 — Русь сүрэхтэммит күнэ

* Атырдьах ыйын 2 — Десантниктар күннэрэ
* Атырдьах ыйын 23 — Былаах күнэ
* Атырдьах ыйын 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (ССРС-тан, 1991)

* Атырдьах ыйын 29: 
** Украина көмүскээччилэрин ахтан ааһар күн
** Шахтер күнэ

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 2 — Нотариат күнэ
* Балаҕан ыйын 7 — Байыаннай разведка күнэ
* Балаҕан ыйын 9 — Бронетанковай сэриилэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 10 — Физкультура уонна успуорт күнэ
* Балаҕан ыйын 17 — Украина өрүһүйээччитин (спасатель) күнэ
* Балаҕан ыйын 22 — Партизан килбиэнин күнэ.
* Балаҕан ыйын 30 
** Бүтүн Украинатааҕы бибилэтиэкэ күнэ
** Оҕону ииттии күнэ

* Алтынньы 8 — Украина юриһин күнэ
* Алтынньы 10 — Украина стандартизация и метрология үлэһиттэрин күнэ
* Алтынньы 14 
** Украина көмүскээччитин күнэ
** Украина хаһаактарын күнэ
* Алтынньы 27 — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ. Нестор Летописец төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бастаан сэтинньи 9 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ.
* Алтынньы 28 — Украина фашист халабырдьыттартан босхолонуутун күнэ

* Сэтинньи 3 
** Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ
** Инженернэй сэриилэр күннэрэ
* Сэтинньи 4 — Тимир суол үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 9 — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ
* Сэтинньи 16 — Араадьыйа, тэлэбиидэнньэ уонна сибээс үлэһиттэрин күнэ
* Сэтинньи 18 — Украина Сэбилэниилээх күүстэрин сержанын күнэ.
* Сэтинньи 19 
** Өстүөкүлэ оҥорооччу күнэ
** Гидрометеорология сулууспатын үлэһиттэрин күнэ
* Сэтинньи 20 — Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 21 — Дьоһун уонна көҥүл күнэ

* Сэтинньи 30 — Украина сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническай сэриилэрин күнэ

* Ахсынньы 1 — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 5 — Статистика үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 6 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ахсынньы 7 — Олохтоох салайыныы күнэ
* Ахсынньы 12 —  Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ

* Ахсынньы 14 — Чернобыль саахалын ликвидациятын кыттыылаахтарын чиэстиир күн
* Ахсынньы 15 — Суут үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 17 — Украина судаарыстыбаннай (буруйдааһыны) толорторуу сулууспатын үлэһитин күнэ
* Ахсынньы 19 — Адвокатура күнэ
* Ахсынньы 22 
** Энергетик күнэ
** Дипломатическэй сулууспа үлэһитин күнэ
* Ахсынньы 24 — Украинаҕа архыып тэрилтэлэрин күнэ

## Быһаарыылар
Марий Эл бэлиэ күннэрэ

Марий Эл Өрөспүүбүлкэтин бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 26 — Наассыйа дьоруойун күнэ
Татарстаан бэлиэ күннэрэ

Татарстаан Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 26 — Татарстааҥҥа Төрөөбүт тыл күнэ — аатырбыт бэйиэт Габдуллаа Тукаай төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

* Атырдьах ыйын 30 — **Өрөспүүбүлүкэ күнэ** (1990 сылтан бэлиэтэнэр)

* Сэтинньи 6 — Конституция күнэ
Финляндия бэлиэ күннэрэ

Финляндия бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 27 — Бэтэрээннэр күннэрэ
* Ыам ыйын 12 — Фииннэр бэйэлэрин билиниилэрин күнэ (1952 сыллаахтан, урут *Снелльман күнэ* дэнэрэ, бөлүһүөк Юхан Снелльман төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр)
* Ыам ыйын 19 
** Өлбүттэри ахтар күн
** Байыаннай былаах күнэ
* Бэс ыйын 4 — Көмүскэнэр күүстэр дуоҕаларын күнэ (1942)
* Бэс ыйын 12 — Хельсинки күнэ

* От ыйын 6 — Эйно Лейно күнэ (Сайын уонна Хоһоон күнэ) (1878);
* От ыйын 17 — Демократия күнэ
* От ыйын 27 — Уук (уулаах, утуйарын сөбүлүүр) киһи күнэ. Орто үйэлэргэ үөскээбит үһүйээнтэн сылтаан Финляндияҕа бэлиэтэнэр. Ол үһүйээн кэпсииринэн 7 уолу Эфес куоракка тыыннаахтыы хайа хаспаҕар хаайбыттара 200 сыл утуйбуттар. Билигин Финляндия Наантали куоратыгар куоракка саамай элбэх үтүөнү оҥорбут киһини бу күн ууга быраҕан сөтүөлэтэллэр, "уһугуннараллар".

* Алтынньы 2 — Сөлүөккэ балык күнэ
* Алтынньы 4 — Корицалаах буулка күнэ. Төһө да солуута суох курдугун уонна атыыны-эргиэни көҕүлээри тэриллибитин иһин, бу дойдуларга сүрдээх киэҥник бэлиэтэнэр буолбут, ону дьон төрүт үгэскэ тардыһыыларынан быһаараллар. Бу күн өссө Швецияҕа бэлиэтэнэр. 
* Алтынньы 10 — Фиинн литэрэтиирэтин күнэ
* Сэтинньи 6 — Швед култууратын күнэ

* Ахсынньы 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Арассыыйаттан, 1917)
* Ахсынньы 8 — Ян Сибелиус уонна фиинн музыкатын күнэ
* Ахсынньы 9 — Аана күнэ. Бу күн Ороһооспоҕо сиэнэр лютефиск диэн бүлүүдэни астаан саҕалыыллара. Билигин таарыйа Аана диэн ааттаах дьахталлары эҕэрдэлииллэр

* Ахсынньы 24 Турку куорат Эргэ Улахан болуоссатыгар — Ороһооспо эйэтин Декларацията

## Быһаарыылар
Кюрасао

**Кюраса́о** (, ) — бэйэтэ салайынар судаарыстыба, Кариб байҕалын соҕуруу өттүгэр Венесуэла аттыгар баар. Является составной частью Нидерланд хоруоллугун састаабыгар 2010 сылтан киирэр, ол сыл урукку Нидерлаҥҥа киирэр Нидерланд Антил арыыларын уларыйыытын түмүгэр.

Сирин иэнин кэээмэйэ — 444 км². Олохтоохторун ахсаана —  (2020).

Киин куората — Виллемстад (144 тыһыынча киһи).

## Бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
* От ыйын 2 — Былаах күнэ.
23andMe

**23andMe** - АХШ киһи геномун үөрэтэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
585 сыл

**585 сыл** — VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* 

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 15 — 13 сыл Японияны баһылаан олорбут импэрээтэр Бидацу 47 сааһыгар хара уоспаттан өлбүт. Кини биитэ Ёмэй Япония 31-с импэрээтэрэ буолбут.
Синт-Мартен

thumb|300px|Синт-Мартен
300px|мини|Филипсбург куоракка баар Сибэтиэй Мартин сыаркаба
300px|thumb|Airbus сөтүөлүү сылдьар дьонтан аҕыйах миэтэрэ үрдүгүнэн көтөн ааһыыта.
**Синт-Ма́ртен** (, МФА: ) — Нидерланд хоруоллугар киирэр ботуччу автономиялаах бэйэтин салайынар судаарыстыба.

Сен-Мартен арыы соҕуруу өттүгэр сытар (арыы хоту өттүн Сен-Мартен диэн Франция сирэ ылар). Киинэ — Филипсбург. Официальнай тыллара — Нидерланд тыла уонна Английскай тыл.

2010 сыл алтынньы 10 күнүгэр диэри Синт-Мартен Нидерланд Антил арыыларын састаабыгар киирэр этэ.

## Бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
Кыргыстаан бэлиэ күннэрэ

Кыргыстаан бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 29 — Бишкек куорат күнэ.
* Ыам ыйын 5 — Конституция күнэ.
* Ыам ыйын 10 — Баан үлэһитин күнэ.
* Ыам ыйын 19 — Ийэ күнэ
* Ыам ыйын 28 — Пограничник күнэ
* Бэс ыйын 4 — Кэриэс күнэ
* Бэс ыйын 7 — Үп-харчы уонна экэниэмикэ үлэһиттэрин күнэ

* От ыйын 1 — Нолуок үлэһитин күнэ

* Атырдьах ыйын 12 — Холуобунай-толорор систиэмэ үлэһиттэрин күнэ

* Атырдьах ыйын 24 — Ис дьыала сэриилэрин күнэ

* Атырдьах ыйын 31 — Тутулуга суох буолуу күнэ

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 20 — Урбаанньыт күнэ
* Балаҕан ыйын 23 — Судаарыстыбаннай тыл күнэ
* Сэтинньи 1 — Милиция күнэ
* Сэтинньи 7 
** Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин күнэ
** Устуоруйа уонна өбүгэлэри кэриэстээһин күннэрэ (сэтинньи 7-8). 1916 сыллаахха буолбут Орто Азиятааҕы өрө туруу кэриэстэбилэ
* Сэтинньи 8 — Устуоруйа уонна өбүгэлэри кэриэстээһин күннэрэ (сэтинньи 7-8). 1916 сыллаахха буолбут Орто Азиятааҕы өрө туруу кэриэстэбилэ.
* Ахсынньы 20 — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ

* Ахсынньы 22 — Энергетик күнэ

## Быһаарыылар
Грузия бэлиэ күннэрэ

Грузия бэлиэ күннэрэ

* Муус устар 30 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ыам ыйын 6 — Георгий Победоносец күнэ, Полиция күнэ
* Ыам ыйын 14 — Тамароба (Тамара ыраахтааҕыны ахтар күн)
* Ыам ыйын 23 — Симон Кананит Апостол күнэ
* Ыам ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1918 сыллаахха бастакы өрөспүүбүлүкэ төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр

* Бэс ыйын 1 — Нинооба

* От ыйын 16 — Гергетоба (Таҥараҕа таптал күнэ). Гергети сэлиэнньэҕэ баар былыргы сыаркапка ордук далааһыннаахтык бэлиэтииллэр

* Атырдьах ыйын 12 — Дидгороба (Дидгор күнэ). 1121 сыллаахха бу күн Давид IV Тутааччы баһылыктаах грузиннар уонна кинилэр союзниктара кыпчаактар Тбилиситтэн чугас Дидгори хайа анныгар мусульмааннар сэриилэрин кыайбыттар. Бу кэмтэн Грузия Көмүс үйэтэ саҕаламмыта.

* Алтынньы 14 — Мцхетоба (Мцхети куоракка баар Светисховели таҥара дьиэтигэр итэҕэлгэ сыһыаннаах сиэр-туом ыытыллар, дойдуга өрөбүл күн)

* Сэтинньи 23 — Гиоргоба (Сибэтиэй Георгий күнэ)

## Быһаарыылар
737

**737 сыл** — VIII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 30 — Түргис диэн түүр биис-уустара Омейадтар ("Умайаа уолаттара", араабтар) аармыйаларын Амударья үөһээ тардыытыгар кыргыһыыга үлтүрүппүттэр, инньэ гынан араабтары бэйэлэрин дойдуларыттан Тураантан (Трансоксиана, Мевараннахр уо. д.а. ааттарынан биллэр Сырдарья уонна Амударья өрүстэр ыккардыларыгар сытар сир) үүрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Смешариктар

**Смешариктар** () диэн араас төгүрүктэр курдук кыыллар түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир нуучча анимацияламмыт телесериала. Мультик дьоруойдара араас оҕо түбэһиэн сөп ситуацияларга түбэһэллэр. Сериалы Салават Шайхинуров, Илья Попов, Анатолий Прохоров, Анна Мальгинова уонна Игорь Шевчук айбыттара. «Смешариктарга» 7 сезон уонна 318 эпизод ааҕыллар. Бастакы 4 сезон 2004 сылын ыам ыйын 17 күнүттэн 2012 сыллаахха диэри көрдөрүллүбүтэ. Онтон 2020 сылтан көрдөрүү иккистээн саҕаламмыта.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
smeshariki.ru — «Смешариктар» ситим сирдэрэ
581 сыл

**581 сыл** — VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Кытайга Хотугу Чжоу династията быстыбыт — Чанъан куоракка Ян Цзянь 8 саастаах Цзин Ди диэн бүтэһик ыраахтааҕыны уонна кини 58 аймахтарын өлөртөөбүт. Бэйэтин импэрээтэринэн биллэрбит, Кытайга Суй династия баһылааһына саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
*
577 сыл

**577 сыл** (DLXXVII) — VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Кыһын — У Ди баһылыктаах Хотугу Чжоу судаарыстыба сэриилэрэ Хотугу Ци судаарыстыбаны сэриилээн ылбыттар. Хотугу Ци бүтэһик ыраахтааҕытыгар ГАО Вэйгэ уонна кини чугас дьонугар бэйэлэригэр тиийинэн өлөллөрүгэр биркээстээбиттэр. Онон Янцзы өрүс үөһээ өттүнэн сытар Хотугу Кытай биир дойду буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* 

## Быһаарыылар
Латвия бэлиэ күннэрэ

Латвия бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 1 — Конституция күнэ
* Ыам ыйын 4 — Тутулуга суох буолуу сөргүтүллүбүт күнэ
* Ыам ыйын 17 — Баһаарынай уонна быыһааччы күнэ
* Бэс ыйын 14 — Хомуньуустар репрессияларыгар толук буолбут дьону ахтар күн
* Бэс ыйын 23 — Лиго күнэ
* Бэс ыйын 24 — Ян күнэ

* Атырдьах ыйын 11 — Латвия көҥүлүн иһин охсуспуттары ахтар күн
* Атырдьах ыйын 14 — Рига куорат күнэ (Riga's Svetki)

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 22 — Балттар сомоҕолоһууларын күнэ.

* Сэтинньи 11 — Лачплесис күнэ. Лачплесис диэн латыш эпоһын дьоруойа, ийэ дойдуну көмүскээһин сиимбэлэ
* Сэтинньи 18 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Арассыыйа импиэрийэтиттэн 1918 сыллаахха

* Ахсынньы 21 — Күн туруутун кэмигэр Зиемассветки күнэ (былыргы Латвия)

## Быһаарыылар
Польша бэлиэ күннэрэ

Польша бэлиэ күннэрэ.

* Ыам ыйын 2 — Былаах күнэ.
* Ыам ыйын 3 — Конституция күнэ. Бу дойду Европаҕа бастакынан конституция ылыммыт.
* Ыам ыйын 26 — Ийэ күнэ.
* Бэс ыйын 28 — 1956 сыллааҕы Познань бастаанньатын күнэ
* От ыйын 24 — Полиция күнэ
* От ыйын 31 — Казначейство күнэ

* Атырдьах ыйын 1 — Варшава өрө туруутун сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн
* Атырдьах ыйын 15 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Атырдьах ыйын 29 — Муниципалитет полициятын күнэ
* Атырдьах ыйын 31 — Сомоҕолоһуу уонна Көҥүл күнэ

* Балаҕан ыйын 21 — Таможня сулууспатын күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Польша кистэлэҥ судаарыстыбатын күнэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр оккупацияламмыт Польшаҕа утарылаһыы хамсааһынын ахталлар
* Балаҕан ыйын 30 — Уол оҕо күнэ (Dzień Chłopaka). Кыргыттар уолаттарга бэлэх оҥороллор

* Алтынньы 13 — Биэксэл күнэ (Dzień Ratownictwa Medycznej), 2006 сыллаахтан судаарыстыба сокуонунан бэлиэтэнэр
* Алтынньы 14 — Үөрэх күнэ (урут Учуутал күнэ)
* Алтынньы 16 — Иоанн Павел II күнэ

* Сэтинньи 11 — Польша тутулуга суох буолуутун күнэ. 1918 сыллаахха 123 сыл буолан баран Польша туспа судаарыстыба буолбута

* Ахсынньы 13 — Байыаннай балаһыанньа сиэртибэлэрин ахтар күн (). 1981 сыллаахха былааһын тута сатаан Войцех Ярузельскай байыаннай балаһыанньаны биллэрбитэ, онто 1983 сыллаахха диэри уһаабыта. Тыһыынчанан киһи хаайыыга быраҕыллыбыта, 91 киһи өлбүтэ. Бу күн Польша Түмэнин (Сейм) уурааҕынан бэлиэтэнэр, өрөбүл буолбатах

* Ахсынньы 24 — Вигилия. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта ситимнээх.

* Ахсынньы 26 
** Сибэтиэй Стефан күнэ 
** Ороһооспо иккис күнэ
Литэрэтиирэҕэ сыһыаннаах бэлиэ күннэр

Литэрэтиирэҕэ сыһыаннаах бэлиэ күннэр тиһиктэрэ.

* Ыам ыйын 2 — **Гарри Поттер күнэ** — бу күн Джоан Роулинг Гарри Поттер туһунан арамааннарын сүгүрүйээччилэрэ кинигэлэри хос ааҕаллар, киинэлэри хос көрөллөр, араас түмсүүлэри тэрийэллэр. Кинигэҕэ сюжет быһыытынан бу күн Гарри өстөөҕүн Волан-де-Морт дьайыытыттан босхоломмут.

* Ыам ыйын 4 — Тайбааҥҥа Литэрэтиирэ күнэ. Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн Тайбаан арыыга уус-уран литэрэтиирэҕэ дьоппуон сабыдыалын утары охсуһар күн курдук саҕаламмыта. Бү күн суруйааччыларга бириэмийэ туттараллар
Тарту

мини|Дронтан уһулуу: Тарту, Домской собор, Домская горка
**Та́рту** (; 1030—1224, 1558—1582, 1656—1661 уонна 1893—1919 сылларга **Ю́рьев**; 1224 уонна 1893 сыллар ыккардыларыгар атын сылларга — **Дерпт** () — Эмайыги кытылыгар турар куорат, Таллин кэнниттэн Эстония иккис бөдөҥ куората, Тартумаа уйуос киинэ).

1211 сыллааҕы суруктарга  еириэппэс быһыытынан ахтыллар, 1225 сыллааҕы — , 1550 сыллааҕы — алын ньиэмэс тылынан  — *Darbt*, 1660 сыллааҕы — *tarto*, 1708 сыллаахха — *Tardo(-)Liin*, 1708 сыллаахха — *Tardo Liin, Tarto Liin*, 1796 года — *Tarto Lin (Tarto-Lin )*; XVII үйэттэн — , , былыргы нууччалыы *Юрьевъ* (1030, также в 1893—1918), лив тылынан — *Tǟrbot*. Ону таһынан *Гурьевъ* диэн аат ахтыллар. 1589 сыллаахха эстон тылынан *dörpt* диэн суруллубута баар.

## Быһаарыылар
Сойуолаһыыны утары охсуһуу күнэ

**Сойуолаһыыны утары охсуһуу күнэ** () — сүнньүнэн оскуола саастаах оҕолору туох эрэ уратылаахтарынан көйгөтүтэн сойуолаһалларыгар болҕомто тардаары сылын ахсын ыам ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

"Ханнык баҕарар оҕо атаҕастаныан сөп эрээри, сорох оҕолор атыттардааҕар элбэхтик атаҕастаналлар. Доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолор, беженецтэр оҕолоро, кыаммат ыал оҕолоро, оскуолаҕа үөрэммэт оҕолор үөҕүүгэ, атаҕастабылга ордук ыллараллар," — диир ХНТ генеральнай сэкиритээрин оҕолору күүһүлээһини утарсыыга аналлаах бэрэстэбиитэлэ.

## Устуоруйата
Бастаан 2007 сыллаахха Канаадаҕа икки тохсус кылаас үөрэнээччилэрэ сойуолаһыыга түбэспит оҕону өйөөн тэрийбиттэрэ, кэлин аан дойду үрдүнэн тарҕаммыта. 2012 сыллаахха ХНТ бу күнү бэлиэтиир буолбута. Чинчийии көрдөрөрүнэн сойуолаһыыга хас төрдүс оҕо түбэһэр, ол ахсаантан 71 бырыһыана тохтообот, ол аата ол оҕолор хас күн аайы көйгөлгө сылдьаллар.

## Күн суолтата
* *Бу күн дьон олоҕун быыһыыр.*
Чинсчийиилэр көрдөрбүттэринэн буллинг сиэртибэлэрэ икки төгүл элбэхтик бэйэлэригэр тиийинэр туһунан толкуйдууллар эбит. Оҕолорго болҕомто уурдахха, өйөөтөххө бу дьулаан статистиканы уларытыахха сөп.

* *Оҕолор оскуоланы бүтэрэллэригэр көмөлөһөр.*
Чинчийии көрдөрөрүнэн, атаҕастабылга түбэспит оҕолор үксүн оскуоланы быраҕан кэбиһэллэр. Сэрэтэр миэрэ оҕолору оскуолаҕа хаалалларыгар уонна инники олохторун сөпкө оҥостоллоругар көмөлөһүөн сөп.

* *Ураты буолууну көҕүлүүр.*
Аан дойду араас көрүҥүнэн баай. Анти-буллинг күнэ диэн атаҕастабылы тохтотуу эрэ буолбатах, ону таһынан дьон бэйэ-бэйэтиттэн уратытын бэлиэтиир күн.

## Күнү хайдах бэлиэтиэххэ сөбүй
Сойуолаһыыны утарар күнү бэлиэтииргэ маннык сүбэлэри биэрэллэр: 
* *Атын оҕолор бы тиэмэҕэ аһаҕастык этинэллэрин көҕүлээ*
Буллинг сиэртибэлэрэ үксүн инники күөҥҥэ бэйэлэрэ тахсыбаттар. Ол иһин атаҕастабыл туһунан атын оҕолор аһаҕастык этиэхтээхтэр. Атаҕастанар оҕолор төрөппүттэриттэн эбэтэр учууталларыттан көмө көрдүүллэригэр көҕүлээ.

* *Көмө уонна өйөбүл көрдөө*
Эн атаҕастабыллаах киһини кытта алтыһар буоллаххына, эрэллээх доҕоргор эбэтэр улахан киһиэхэ кэпсээ. Эн дьылҕаҕын уонна куттала суох буолуугун хааччыйар дьон, уопсастыбаннай бөлөхтөр уонна тэрилтэлэр бааллар.

* *Доҕор буол*
Аһылыкка соҕотоҕун олорор эбэтэр хаһан да оонньууларга кыттыспат киһиэхэ доҕор буол. Сороҕор көннөрү кини санаатын истии эбэтэр киниэхэ киһи быһыытынан интэриэһи көрдөрүү эрэ барытын төрдүттэн уларытыан сөп.

## Быһаарыылар
Тэтим

мини|250px|«Тэтим — саха араадьыйатын» логотииба**«Тэтим — саха араадьыйата»** диэн 1930 сылын сэтинньи 7 күнүгэр төрүттэммит, «Саха» НКИХ тэрилтэнэн хааччыйанар, саха араадьыйата. 107.1 FM ситимҥэ улэлиир. Вещаниятын тыла — саха.
## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* nvk-online.ru — «Тэтим» ситим-сирэ.
Музыкаҕа сыһыаннаах бэлиэ күннэр

**Музыкаҕа сыһыаннаах бэлиэ күннэр** — араас дойдуларга уоннааан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр музыкаҕа сыһыаннаах күннэр.

* Ыам ыйын 4 — Дэйв Брубек күнэ. Бу аатырбыт джаз мусукааны «5/4» диэн биллибит композициятын иһин бу күн ахтан ааһаллар.
Киинэҕэ сыһыаннаах бэлиэ күннэр

**Киинэҕэ сыһыаннаах бэлиэ күннэр** — араас дойдуларга уонна аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр киинэҕэ сыһыаннаах күннэр.

* Ыам ыйын 4 — "Сулус сэриитин" күнэ (). Бу аатырбыт сериал сүгүрүйээччилэрэ бэлиэтиир күннэрэ ("Эйигин кытта кыах баар буоллун" диэн киинэҕэ этиллэр алгыс этии, ааҥыллыы "Эйигин кытта төрдүс баар буоллун" диэҥҥэ майгынныырын иһин 1979 сыллаахха Маргарет Тэтчер Британия премьер-миниистирэн анаммытыгар аан бастаан бу күнү ахтыбыттар)
Беларусь бэлиэ күннэрэ

Беларусь бэлиэ күннэрэ

* Ыам ыйын 5 — Бэчээт күнэ (урукку аата *Сэбиэскэй бэчээт күнэ*)
* Ыам ыйын 7 — Арассыыйаҕа, Арменияҕа, Белорусияҕа Араадьыйа күнэ.
* Ыам ыйын 28 — Пограничник күнэ
* Бэс ыйын 5 — Евфросиния Полоцкаяны ахтан ааһар күн
* Бэс ыйын 22 — Кутурҕан күнэ, 1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт
* Бэс ыйын 26 — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ.

* От ыйын 3 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1996 с. дойдуга буолбут референдум быһаарыытынан бу күнү 1944 сыллаахха Минскэй куорат ньиэмэс оккупааннарыттан босхоломмут күнүгэр бэлиэтиир буолбуттара (бу иннинэ бу күнү *Минскэй күнэ* диэн аатынан бэлиэтииллэрэ)
* От ыйын 21 — Зажинки (Казаан иконата 1579 сыллаахха көстүбүт күнүн илиҥҥи славяннар бэлиэтиир буолбуттар)
* От ыйын 25 — Баһаарынай сулууспа күнэ

* Атырдьах ыйын 2 — Десантниктар күннэрэ
* Атырдьах ыйын 23 — Статистика үлэһиттэрин күнэ.

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 15 — Бибилэтиэкэлэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 17 — Норуот сомоҕолоһуутун күнэ
* Балаҕан ыйын 20 — Таможенник күнэ

* Алтынньы 6 — Архивист күнэ
* Алтынньы 14 — Ийэ күнэ
* Алтынньы 15 — Фармацевтика уонна микробиология бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин күнэ.
* Алтынньы 25 — Миэлиҥсэһиттэр бырааһынньыктара

* Сэтинньи 2 — Дзяды. Өлбүттэри кэриэстиир күн (Рим католик сыаркаба, англиканство)
* Сэтинньи 5 — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ
* Сэтинньи 7 — Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин күнэ
* Сэтинньи 19 — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ

* Ахсынньы 17 — Беларусь киинэтин күнэ
* Ахсынньы 20 — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ

* Ахсынньы 22 — Энергетик күнэ

## Быһаарыылар