open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рубаилар

[мини|Каллиграфическайдык оҥоһуллубут [Омар Хайям рубаита]]
**Рубаилар** (, ; өссө *дубайти*, *таране*) — Чугас Илиҥҥэ улаханнык тарҕаммыт (газельдыын уонна касыдалыын), түөрт субурҕалаах (устуруокалардаах) хоһоон, лирическэй поэзия көрүҥэ.

Төрүтэ перстар уонна тадьиктар өс хоһоонугар сытар. Суруллубут литэрэтиирэҕэ IX эбэтэр X үйэттэн баар.

Классическэй перстар литэрэтиирэлэригэр рубаилар 4 строфанан суруллубут (2 двустишиянан) бэйиэмэ, хоһоон. AABA эбэтэр AAAA рифма тутулу туттар.

Саамай биллэр рубаилар ааптардара: Омар Хайям, Мехсети Гянджеви, Хейран-Ханум, Абу Абдаллах Рудаки, Захириддин Бабур уонна Амджад Хайдерабади.

## Холобурдар
107-c рубаи, Омар Хайям суруйуутунан уонна Николай Гаврильевич Павлов тылбааһа:





## Туттулубут литэрэтиирэ

* Рубаи // Литературная энциклопедия терминов и понятий / А. Н. Николюкина уларытыыларынан. — Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак, 2001. — Стб. 907. — 1596 с. — .
* Рубаи // Словарь литературоведческих терминов / Л. И. Тимофеев уонна С. В. Тураев уларытыыларынан. — Москуба: «Просвещение», 1974. — 338-с с.. — 509 с. — 300 000 экз.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Тадьик кыргыттара рубаилары ааҕаллар
618

## Туох буолбута
* Сэтинньи 29 — Тан династията Цяньшуйюань аттынааҕы кыргыһыыга Сюэ Рэнгао сэриитин кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
903

## Туох буолбута
* Сэтинньи 29 — Аббасидтар аармыйалара Хам аттынааҕы кыргыһыыга карматтары кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Германия Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ

**Германия Демокрааттыы Өрөспүүбүлүкэтэ** (нууччалыы кылгатыллан **ГДР**) — Дьобуруопаҕа баар буола сылдьыбыт дойду. 1990 сыллаахха ФРГ-га холбоһон суох буолбута.

## ГДР бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 7 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (дойду үөскээбит күнэ, 1949).
Кытай-Тибиэт тыллара

Кытай-тибиэт тылларын бөлөхтөрө|мини

**Кытай-Тибиэт тыллара** (өссө Транс-Гималай тыллара диэн ааттанар) диэн 400-тэн тахса тыллартан турар тыллар кэргэннэрэ, төрөөбүт тылынан саҥарааччылар ахсааннарынан инд-дьобуруопа тылларын кэнниттэн иккис миэстэҕэ турар. 1,4 млрд кэриҥэ киһи кытай-тибиэт тылынан саҥарар. Бу дьонтон улахан үгүстэрэ 1,3 млрд синит тылларын () төрөөбүт тылынан ааҕыналлар. Атын элбэх киһилээх кытай-тибиэт тылларыгар бирма тыла (33 мөлүйүөн) уонна тибиэт тыллара (6 мөлүйүөн) киирэллэр. Атын тыл кэргэттэрэ Гималай хайаларыгар, Соҕуруу-Илиҥҥи Азия массивыгар уонна Тибиэт платотун илин кытыытыгар саҥараллар. Бу тыллары илдьэ сылдьааччылар үксүлэрэ ыраах хайалаах сирдэргэ олороллор, онон мөлтөхтүк докумуоннаммыттар.

Хас да тыл бөлөҕө эрэбиллээхтик чинчийилиннилэр, ол гынан баран бу тыл кэргэнэ бүтүннүү ситэ чинчийиллэ илик. Тыл кэргэнин үгэс быһыытынан синит (ол аата кытай тыллара) уонна тибиэт-бирма тыллара диэн икки бөдөҥ бөлөҕөр араараллар, ол эрээри, синит буолбатах тыллар уопсай төрүттээхтэрэ баччааҥҥа диэри дакаастана илик.

Эрдэтээҥи классификацияларга Кытай-Тибиэт тылларын кэргэттэригэр Кра-Дай уонна Хмонг-Мьен тыллар киирэллэрэ. Бу бөлөхтөөһүнү кытай тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да өйүүллэр, ол гынан баран 1940-с сыллартан ыла аан дойду тылын үөрэхтээхтэрэ ылыммат буолбуттара, кинилэр бу тыллар майгыннаһар өрүттэрин өр кэм  тухары бииргэ ыаллыы олорбуттарынан, бэйэ-бэйэлэригэр дьайсыбыттарынан быһаараллар.  Атын Соҕуруу-Илиҥҥи Азия тылларын дьиэ кэргэттэригэр киирэр тыллары кытта бу тыллар ситимнээхтэрин туһунан хаста да этилиннэ эрээри,  биир даҕаны түөрүйэ киэҥник тарҕана, тыл үөрэхтээхтэринэн өйөммөккө сылдьар.

## Тыллары чинчийии устуоруйата

Кытай, тибиэт, бирма уонна да атын тыллар икки ардыларыгар генетическэй сыһыан баарын туһунан аан бастаан XIX үйэ саҕаланыытыгар этиллибитэ уонна билигин киэҥник билиниллэр. Аан бастаан уһун уус-уран үгэстээх (суруктаах-бичиктээх) цивилизациялар тылларыгар болҕомто ууруллар буоллаҕына, билигин киэҥник тарҕамматах тыллар киирэн биэрэн, классификация кэҥэтилиннэ.  Ол гынан баран, тыллар кэргэннэрин чинчийии таһыма инд-дьобуруопа эбэтэр австралия-азия тылларыгар холоотоххо быдан сайдыыта суох. Манна тыллар улахан уратылара, үгүстэригэр флексия суоҕа уонна тыллар ыаллыы дьайсыылара улахан харгыһы үөскэтэллэр. Ону таһынан, үгүс кыра тылларынан тиийэргэ уустук, хайалаах сирдэргэ саҥараллар уонна үксүгэр ол дьон кыраныысса нөҥүө-маҥаа олороллоро харгыстыыр. Бу тыллар хаһан уонна ханна үөскээбиттэрин туһунан биир санаа билигин суох.
US Foods

**US Foods** - АХШ иккис бөдөҥүнэн бэлэм астары оҥорор тэрилтэтэ, полуфабрикатка киирсибэт астары. Сүрүннээн оскуолаҕа, детсадтарга (оҕо уһуйааннарга), университеттарга, балыыһаларга астарын бэлэмниир.
Sysco

**Sysco** - АХШ бастыҥ бэлэм астары оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай бөдөҥ, 63 омук сиригэр үлэлиир уонна 643376 оскуолаларга Аан Дойдуга оҕолорго ас бэлэмниир уонна 100 тыыһынча балыыһаларга. 

Fortuna 500 компонеҥна киирэр, Mitsui Group бизнес интириэһигэр киирэр активтары.

Салалтата - Техас, Хьүстон.
Сэбиэскэй суруйааччылар Бастакы бүттүүн Саха сиринээҕи кэмпириэнсийэлэрэ

**Сэбиэскэй суруйааччылар Бастакы бүттүүн Саха сиринээҕи кэмпириэнсийэлэрэ** — 1934 сыллаахха буолбут улахан мунньах.

Ахсынньы 2 күнүгэр Дьокуускайга саҕаламмыт. Мунньах ахсынньы 11 күнүгэр түмүктэммитэ. Тэрийэр кэмитиэти Амма Аччыгыйа салайбыта. Сүрүн дакылааты ВКП(б) Саха сиринээҕи обкуомун иккис сэкиритээрэ Николай Окоемов оҥорбута, Күлүмнүүр, Өксөкүлээх уонна Алампа айымньыларын кириитикэлээбитэ, ол эрээри кинилэр айар үлэлэрин чинчийэр туһалааҕын ыйбыта.

Мунньахха Саха сирин суруйааччыларын сойууһа тэриллибитэ. Кини бастакы бэрэстээтэлинэн Былатыан Ойуунускай талыллыбыта. 

Мунньах матырыйааллара 1936 сыллаахха хомуурунньук быһыытынан бэчээттэммиттэрэ. 

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2025-12

* Бу Өлүөнэ арыытыгар үс холкуос баара.
* Бэчээт көҥүлүн туһунан аан дойдуга бастакы сокуону 1766 сыллаахха бу дойду ылыммыта.
Ытык гражданин

**Ытык гражданин** эбэтэр **Бочуоттаах гражданин** (кэлин сахалыы **Ытык киһи** диир буоллулар) — Арассыыйа импиэрийэтигэр баар буола сылдьыбыт, ытык аат. Туспа сословие курдук этэ, ол эрээри Ытык киһи аатын ылбыт дьон бэйэлэрин сословиеларыттан тахсыбаттара (холобур, атыыһыт сословиетыттан). Маны таһынан Арассыыйа импиэрийэтигэр Куорат Ытык киһитэ (Почетный гражданин города) диэн аат баар этэ. Кэлин бу ытык аат Арассыыйа Федерациятыгар сорох куораттарга уонна федерация субъектарын таһымыгар сөргүтүллүбүтэ (Арассыыйа үрдүнэн сөргүтүллүбэтэҕэ).

## Устуоруйаттан
Куорат олохтоохторо Арассыыйаҕа бэйэлэрин гражданин диэн ааттаммыттара төһө өр буолбута чопчу биллибэт, бастаан Бүөтүр I саҕана бырабыыталыстыба бэйэтин докумуоннарыгар билинэр уонна туһанар буолбута. Ол эрээри, хойутуу, 1785 сыллаахха Куорат балаһыанньатыгар (Городовое положение) толору бырааптаах куорат олохтоохторо "куорат обывателлэрэ" диэн ааттаммыттара ("көҥүл тыын элэмиэниттэн толлон" диэн быһаараллар сорох чинчийээччилэр).

## Дьокуускай Ытык киһитэ
Аан бастаан Дьокуускай куорат Ытык киһитэ диэн аат 1889 сыллаахха иҥэриллибит. 1917 сыллаахха Совнарком сословиелары суох гынар дэкириэтинэн бу балаһыанньа күүһүн сүтэрбитэ. Кэлин сойуус ыһыллыбытын кэннэ Дьокуускай куоратын дьокутааттарын мунньаҕын уурааҕынан 25.11.2003 анал балаһыанньа бигэргэммитэ. Онтон Михальчук саҕана 2005 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр саҥа уураах тахсыбыта).

Дьокуускай куорат Ытык дьонун испииһэгэ

## Быһаарыылар
732

**732 сыл** — VIII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Алтынньы 10 — Пуатье кыргыһыыта. Галлияҕа саба түспут араб сэриитин уонна Франк хоруоллугун сэриилэрин икки ардыларыгар кыргыһыыга Карл Мартелл салайыылаах франктар кыайбыттар. Бу арабтар Европаҕа саамай ырааппыт түгэннэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Оксфордшир (графство)

**Оксфордшир (графство)**

## Оксфордшир бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 19 — Оксфордшир күнэ
680

**680** сыл — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Алтынньы 10 — Кербела кыргыһыыта. Омейяд династиятын сэриитэ Муhаммед сиэнин Хусейн ибн Али этэрээтин кыргыбыт. Бу түбэлтэ исламҥа суннит уонна шиит салааларын ыккардыларыгар арахсыы саҕаланыытынан ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Ирбэт тоҥу чинчийэр П. И. Мельников аатынан институт

**Ирбэт тоҥу чинчийэр П. И. Мельников аатынан институт** () — РАН Сибиирдээҕи салаатын чинчийэр института.

## Устуоруйата
Институт устуоруйата 1941 сыллаахха Дьокуускайга ирбэт тоҥу чинчийэр ыстаансыйа арыллыытыттан саҕаламмыта. Бу ыстаансыйа мерзлотоведениены төрүттээччи проф. М. И. Сумгин көҕүлээһининэн ССРС Билимин акадьыамыйатын Ирбэт тоҥу чинчийэр В. А. Обручев аатынан институт иһинэн тэриллибитэ.

1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы ирбэт тоҥу чинчийэр ыстаансыйа үөһэ ааттаммыт институт Хотугулуу-Илиҥҥи отделениетын статуһун ылбыта. 

1960 с. ахсынньы 9 күнүгэр ССРС Билимин акадьыамыйатын бөрөсүүдьүмэ Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр институуту акадьыамыйа Сибиирдээҕи салаатын иһинэн тэрийэргэ уураах таһаарбыта. Дьокуускайдааҕы ыстаансыйаттан ураты институт бас билиитигэр Игаркатааҕы (Красноярскай кыраай), Анаадырдааҕы (Магадаан уобалаһа) уонна Алданнааҕы ыстаансыйалар киирбиттэрэ.
Джамму уонна Кашмир

**Джамму уонна Кашмир**

* Алтынньы 26 (Ииндийэ) — Холбоһуу күнэ
Виргин Арыылара (АХШ)

**Виргин Арыылара** (АХШ)

## Бэлиэтэнэр күннэр
* Сэтинньи 1 — Көҥүл күнэ
Мифтахетдин Акмулла

**Мифтахетдин Акмулла** (, , ), сурукка киирбит аата — **Мифтахетдин Камалетдинович Камалетдинов** — башкиир, казаах уонна татаар сырдатааччыта, башкиирдар XIX үйэтээҕи саамай бөдөҥ бэйиэттэрэ.

Кини төрөөбүт күнүгэр (ахсынньы 14) Башкортостааҥҥа башкиир тылын күнүн бэлиэтиллэр. 2019 сыллаахха олохтоммута. 

мини|Акмулла мэтириэтэ, Зильфат Басыров, 1981

## Олоҕун олуктара
Акмулла оччотооҕу Арассыыйа импиэрийэтин Оренбург күбүөрүнэтигэр Белебей уйуоһугар Илькульминскай буолас (тат. Илкүлмиң вулысы)  Туксанбаево дэриэбинэтигэр (Билигин Башкортостан Миякинскай оройуона) 1831 сыллаахха ахсынньы 26 (урукку ааҕыынан 14) күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата мулла. 

Ааҕарга-суруйарга төрөөбүт аулушар үөрэммит, онтон Менеузтамак уонна Анясово диэн аттынааҕы дэриэбинэлэр медреселарыгар үөрэммит. Онтон Стерлибашево диэн дэриэбинэҕэ суфий бэйиэт Шамсетдин Закига үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн указной мулла туоһу суругун туппут. Эдэр сылдьан Зайнулла Расулев диэн мусульман дьайыксытын кытта доҕордоһуута киниэхэ улахан дьайыыны оҥорбут. 

Башкир-мещеряктар сэриилэригэр сулууспаттан күрээн казаахтары кытта көһө сылдьыбыт. Мухаммедьяр диэн дьадаҥы казаахха уолунан суруттара, кини араспаанньатын ыла сылдьыбыт кэмнээх. Арҕаа Сибиир, Хотугу Казахстаан истиэптэринэн сылдьан учууталлаабыт. Казаахтар кинини үтүө санаатын иһин Үрүҥ Мулла (Акмулла) диэн ааттаабыттар.

1859 сыллааҕы X ревизия көрдөрөрүнэн Мифтахетдин 28 сааһыгар өссө да бэйэтин аҕатын кытта олорор диэн суруллубут.

1867—1871 сс. аармыйаҕа сулууспаттан күрэммитин иһин (сорох дааннайынан Зайнулла Расулевтыын куодарыспытын иһин) хаайыыга олорбут. Бу кэмҥэ элбэх хоһоону, ол иһигэр аатырбыт "Олоҕум миэнэ - зиндан" («Мәкамым минең — зиндан») суруйбута.

1895 сыл алтынньы 8 (20) күнүгэр өлбүтэ.
Түүр тылларын күнэ

**Түүр тылларын күнэ** — Аан дойдуга түүр тыллаах омуктар киһи-аймах култууратыгар кылааттарын көрдөрөр соруктаах ахсынньы 15 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

Бу туһунан быһаарыы ЮНЕСКО 43-с Сүрүн кэмпириэнсийэтигэр 2025 сыл сэтинньи 4 күнүгэр ылыныллыбыта. Бу күн түүр тылларын устуоруйатыгар улахан суолталаах Орхон суруга-бичигэ ааҕыллыбыта.

## Быһаарыылар
Микронезия

**Микронезия**

## Микронезия бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 3 — Тутулуга суох буолуу күнэ (АХШ-тан, 1986 с.)
Forsid

**Forsid** Түүркүйэ урнашкан SaaS электрон сәүдә платформасы. Ул онлайн электрон сәүдә инфраструктурасы хезмәтләрен күрсәтә һәм онлайн кибетләр булдыру һәм идарә итү өчен программалы чишелешләр тәкъдим итә.

## Гомум мәгълүмат
Forsid Программа тәэминатын хезмәт буларак (SaaS) моделе нигезендә эшләүче электрон сәүдә инфраструктурасы. Платформа бизнесларга үзләренең онлайн-кибетләрен булдырырга һәм идарә итәргә мөмкинлек бирә. Хезмәтләр веб аша тәкъдим ителә.

## Хезмәт күрсәтү өлкәсе
Forsid тәкъдим иткән хезмәтләргә продукт белән идарә итү, заказларны күзәтү, түләү системаларын интеграцияләү һәм онлайн-кибет белән идарә итү керә. Платформа нигездә кечкенә һәм урта бизнес тарафыннан кулланыла.

### Баш офис
Forsid ның баш офисы Түүркүйэ урнашкан.
Черняев Георгий Федорович

**Черняев Георгий Федорович** — күбүөрүнэ бырааптаах Саха уобалаһыгар 1876—1885 сыллардаахха күбүрүнээтэр. Де Лонг эспэдииссийэтин кыттыылаахтарын быыһыырга көмөлөспүтүн иһин АХШ бэрэсидьиэнин аатыттан шпаганан наҕараадаламмыта.
Луковцев Валерий Николаевич

**Луковцев Валерий Николаевич — Дьурустаан** (18.12.1960) — түмэтчи, публицист, суруйааччы, өр сыллар тухары (2020 сылга диэри) «Бичик» кинигэ кыһатын сүрүн эрэдээктэрэ, Баайаҕа нэһилиэгин (Таатта улууһа), Мэҥэдьэк нэһилиэгин (Ньурба улууһа) уонна Таатта улууһун Ытык киһитэ. СӨ Култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ бэчээтин туйгуна.

## Олоҕун олуктара

Валерий Николаевич Луковцев 1960 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Таатта оройуонун Баайаҕа сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

1985 с. СГУ филология факультетын бүтэрбитэ, «саха тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала» идэтин баһылаабыта. 

1985 - 1986 үөрэх сылыгар Өлүөхүмэ улууһун Дабаан оскуолатыгар учууталлабыта. 

1986 - 1991 г. - «Хотугу сулус», «Полярная звезда» сурунаалларга корректорынан үлэлээбитэ. Бу сылларга уус-уран тылбааһынан дьарыктанар, В. Солоухин,  Н. Шундик, Ч. Айтматов, С. Досанов, М. Руми,  В. Габышева, В. Авдеев айымньыларын тылбаастыыр. 

1991 сылтан - бастаан эрэдээктэринэн, онтон сүрүннүүр испэсэлииһинэн «Бичик» кыһа уус-уран уонна оҕо литэрэтиирэтин эрэдээксийэтигэр үлэлиир.

1998 сыллаахтан «Бичик» («Айар») тутаах эрэдээктэрэ, 2020 сылтан тэрилтэ дириэктэрин солбуйааччыта.

## Быһаарыылар
Чувашия бырааһынньыктара

Чувашскай Өрөспүүбүлүкэҕэ Бүтүн Арассыыйа бырааһынньыктарын таһынан, **Чувашскай Өрөспүүбүлүкэ** официальнай бэлиэлэрин уонна чуваштар былыр-былыргыттан бэлиэтиир бырааһынньыктарын кытта сибээстээх уонтан тахса бырааһынньык баар (сорохторун билигин нэһилиэктэргэ эрэ бэлиэтииллэр)   .

## Бырааһынньыктар испииһэктэрэ

### Тохсунньу

* Тохсунньу ый 5 өрөбүлэ – **Чувашияҕа бэчээт күнэ** .

### Муус устар

* Муус устар 25 күнэ - **Чуваш тылын күнэ** . Чувашия норуотун култуураҕа уонна үөрэххэ биллэр судаарыстыбаннай диэйэтэлэ уонна аныгы чувашскай суругунан тыл оҥорооччута Иван Яковлевич Яковлев төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. 1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан бигэргэммитэ  .
* Муус устар 29 күнэ - **Чувашскай Өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бэлиэлэрин күнэ:** судаарыстыбаннай дьаралыга, былааҕа уонна гимнэ .

### Ыам ыйа

* Акатуй (булуук бырааһынньыга) - ыһыы үлэтэ саҕаламмытын бэлиэтиир бырааһынньык.

### Бэс ыйа

* Бэс ыйын 24 күнэ – **Чувашскай Өрөспүүбүлүкэ күнэ** – Чувашскай Өрөспүүбүлүкэ сүрүн бырааһынньыга, 1995 сылтан бэлиэтэнэр.
* Симек - Троица иннинэ сразу, бэс ыйын 21 күнүттэн сэттэ күн буолан баран, толору ый эбэтэр саҥа ый кэнниттэн бастакы чэппиэр.
* Учук – истиэп чуваштарын бүтүн норуоттар хонуу мэлиппэтэ. Учук зороастризмҥа олоҕурбут итэҕэллэринэн ааҕыллар. Өбүгэ тыыннарыгар анаммыт симэк маассабай сиэр-туом тэрээһиннэрин кэнниттэн тута ыытыллар.

### От ыйа

* Акатуй - ыһыы үлэтэ түмүктэммитин бэлиэтиир бырааһынньык.

### Атырдьах ыйа

* Атардьах ыйын 3 баскыһыанньата - Чувашскай Өрөспүүбүлүкэ киин куоратын - Чебоксары куорат күнэ.

### Алтынньы

* Алтынньы 24 күнэ – Чувашия Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларацияны ылыммыт күнэ.

### Ахсынньы

* Сурхури диэн былыргы чуваштар кыһыҥҥы  бырааһынньыктара - кыһыҥҥы күн уларыйыытын кэмигэр бэлиэтэнэр.

## Бэлиэтээһиннэр
Баатылы Хайата

**Баатылы Хайата** (атыннык **Сангаар Хайа** эбэтэр **Сангаар Хайата** дииллэр) — Саха сиригэр Өлүөнэ өрүс орто тардыытыгар, Бүлүү өрүс төрдүгэр баар хайа. Таас чох хостонор сирэ.

Бу хайа аттыгар Сангаар бөһүөлэгэ тутуллубута. Тэллэҕэр Аччыгый Аабыйа, Хадан, Улахан Аабыйа (Аабычча), Ыҥыыр күөл диэн күөллэр бааллар. Үүкү үрэх сүүрүгүрдэр (нууччалыы кэлин Первая речка диэн ааттыыллар). Бу Үүкү үрэххэ Бастакы Өлүөнэтээҕи археология эспэдииссийэтэ 1940-46 сс. хаһыылары оҥорбута. Онно туой иһиттэр үлтүркэйдэрэ, тимир уһаарыы сибикитэ, чүүччүгэ майгынныыр тимир оҥоһук көстүбүттэрэ. Бу көстүүлэргэ олоҕуран А.П. Окладников (кэлин акадьыамык) Үүкү үрэх олохтоохторун Өлүөнэ бастакы тимири уһаарааччыларынан ааттаабыта, биһиги эрабыт саҕаланыытыгар олорбуттара диэн сабаҕалаабыта.

Эбэҥки топонимиһа В.А. Кейметинов этэринэн Сангаар диэн ойконим Саҥаар эбэтэр Хаҥар диэн "дьөлөҕөс", "оҥхой" диэн суолталаах оронимтан үөскээбит. Баатылы Хайатын билиҥҥи аэропорт аттыгар баар туруору таас эркиннэрэ элбэх дьөлөҕөстөөхтөр, оҥхойдоохтор.

## Быһаарыылар
Чехордуна Екатерина Петровна

**Чехордуна Екатерина Петровна** — Арассыыйа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин этнопедагог-учуонайа. Учуутал, СӨ үтүөлээх учуутала, педагогика билимин хандьыдаата, РСФСР норуоту сырдатыытын туйгуна, Таатта улууһун Ытык киһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр институтугар «Түөлбэ педагогиката” научнай хайысханы төрүттээбитэ, “Олоҥхо педагогиката” иитэр-үөрэтэр систиэмэ научнай төрүтүн оҥорбут, үөрэх эйгэтигэр киллэрбит чинчийэр бөлөх салайааччыта, Саха бастакы суруйааччыларын ыччакка тиэрдэр «Ойуунускай ааҕыылара”, «Өксөкү сиэннэрэ” бырайыактар научнай салайааччылара.

## Олоҕун олуктара
* 1966-1967 – Хаҥалас улууһун Харыйалаах начаалынай оскуолатын учуутала
* 1967-1968 – Чөркөөх орто оскуолатын пионер-баһаатайа
* 1968-1972 – Тыараһа аҕыс кылаастаах оскуолатын учуутала
* 1972-1974 – Чымнаайы аҕыс кылаастаах оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала
* 1974-1975 – Дьохсоҕон аҕыс кылаастаах оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учуутала
* 1974-1977 – Ытык Күөлгэ РОНО учуутала
* 1977-1981 – Игидэй орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала
* 1981-1984 – Чөркөөх орто оскуолатын завуһа
* 1984-1988 – Тыараһа орто оскуолатын завуһа
* 1988-1991 – Алексеевскай оройуон методическай кэбиниэтин (РМК) сэбиэдиссэйэ
* 1991-1992 – Алексеевскай оройуон методическай кэбиниэтигэр (РМК) Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтин олоххо киллэрэр мэтэдиис
* 1992-1996 – Тыараһа орто оскуолатын дириэктэрин солбуйааччыта
* 1996-2002 – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр институт ыстаарсай научнай үлэһитэ
* 2002-2008 –  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр институт дириэктэрин научнай үлэҕэ солбуйааччыта
* 2008-2019 - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай оскуолаларын чинчийэр институт лабораториятын сэбиэдиссэйэ, сүрүн научнай үлэһитэ

### Сүрүн научнай үлэлэрэ
100 тахса научнай үлэлээх,  ол иһигэр маннык монографиялар бааллар:

# «Педагогическое и этнокультурное взаимодействие микросоциумов якутского түөлбэ (села) в воспитании и развитии детей»;
# «Ыал үтүө үгэһин удьуордааһын»;
# «Этнокультурные основы педагогики олонхо». 
# «Этнокультурное образование в Дальневосточном федеральном округе»

Оҕолорго, устудьуоннарга, учууталларга уонна төрөппүттэргэ аналлаах 50 тахса босуобуйа ааптара. Олортон Олоҥхо педагогикатыгар аналлаах сүрүн үлэлэрэ манныктар:

#  «Олохо педагогикатын төрүтэ»;
#  «Олоҥхо педагогиката: олоххо киллэрии суола-ииһэ, ньымалара»;
#  «Олоҥхо тыла-өһө»;
#  «Олоҥхо эйгэтэ»;
#  «Олоҥхо дойдута”
#  «Олоҥхо уран тыла: ойуулаах тылдьыта”  

## Ытык ааттара, наҕараадалара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин  үтүөлээх учуутала 
* РСФСР Үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ
* Таатта улууһун бочуоттаах олохтооҕо
* Учууталлар учууталлара
* Саха сирин мэтэдьииһэ
* Гражданскай килбиэн бэлиэтэ 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин, Бырабыыталыстыбатын, министиэристибэлэрин грамоталара, махтал суруктара
1701 сыл

* Ахсынньы 27 — түүн Дьокуускайга улахан уот туран собуорунай сыаркабы, остуруок үс башнятын, колокуолунаны уонна да атын дьиэлэри сиэбит.
502

**502 сыл**
## Туох буолбута
* Ахсынньы 24 — Кытай Лян династиятын төрүттээбит Сяо Янь ыраахтааҕы бэйэтин улахан уолун Сяо Туну нэстилиэнньигинэн анаабыт.
Кини: Нөрүөн нөргүй Дерри куоратка

**Нөрүөн Нөргүй Дерри куоратка** - HBO телеканалга көстөр американскай телесериал, 2025 сыллаахха тахсыбыта.
533

{сыллар|533}}

**533** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 2 — Меркурий диэн Рим базиликатын аҕабыыта Иоанн II паапа буолбут, бөрүстүөлгэ олороругар паапалартан аан бастакынан аатын уларыппыт (Меркурий диэн былыргы римляннарга атыы-эргиэн таҥарата).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
366

{сыллар|366}}

**366 сыл** — Григориан уонна Юлиан халандаардарынан IV үйэ сыла.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 2 — мууһурбут Рейн өрүһү туораан алемааннар (Германия биис уустара) Рим импиэрийэтигэр саба түспүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Нуучча түмэлэ

**Нуучча Түмэлэ** (нуучча: *Русская община*) - террористическай уонна фашисткай организация, сүрүн идеологията: нуучча омугун өрө тутуу, сахалары баттааһын уонна эмтээһин, америкалары эһээһин, украиналары эһээһин, миграннары эһээһин, атын омуктары өлөрөөһүн эбэтэр Арассыыйаттан үүрээһин, Саха Сирин эһээһин, Арассыыйаҕа империа төнүннэрии уонна нацизм, ЛГБТ дьону өлөрөөһүн. 

Нуучча түмэлэ организациата Владимир Путин уонна ФСБ тэрилтэ үбүлээһиниттэн турар. 

Нуучча түмэлэ салайааччыта - Андрей Ткачук (уруккута бэйэтэ ЛГБТ үһү)
IC 1101

**IC 1101** (сахалыы хос аата - **Үүт күүгэнэ**) - Куйаарга баар саамай бөдөҥ галактика, иэнэ ынырык улахан. Кини атын галактикалары бэйэтигэр холбоон улааппыт. Иһигэр ынырык бөдөҥ хара дьөлөҕөс баар дииллэр.
Евгений Николаевич Григорьев

Евгений Николаевич Григорьев.(05.10.1985)

2021 сыллаахтан муус устар 2 күнүттэн Дьокуускай куорат (СӨ киин куората)баһылыга. 

Биографията.

- 2008 сыллаахха Бауман аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай техническэй үнүбэрсиэти «Организационнай менеджмент» (экономическай ресурсалары судаарыстыбаннай регулированиеҕа идэтийбит) идэтинэн бүтэрбитэ.
Napas

**Напас** (үксүн *NAPAS* эбэтэр *napas* диэн ааттанар; National PaymentServices, 'Ил Төлүү Өҥөтө' диэн тылбаастанар) диэн Вьетнам Национальнай төлөбүрдээх акционернай хампаанньата (Napas Corporation; английскайдыы: National Payment Corporation of Vietnam) таһаарар национальнай каарта брендэ, сайыннарар уонна көрөр-истэр уонна үлэлиир. Бу 2004 сыллаахха Smartlink Card Service акционернай хампаанньатын кытта холбоһуу кэнниттэн Вьетнам национальнай үп-харчы коммутациятын акционернай хампаанньатыттан аатын уларытыыга олоҕуран тэриллибит бизнес. NAPAS диэн Вьетнамҥа үп-харчы уларыйыытын уонна электроннай клиринг өҥөтүн оҥорорго судаарыстыбаннай баан лицензиялаах төлөбүр посреднигын биригээдэтэ.

## Устуоруйата
2000-с сылларга Вьетнам хамнаһы каартаҕа көһөрүүнү көҕүлүүр буолбута, бастаан дьону харчыны төлүүр уонна харайар үгэстэртэн каартанан туһаныыга көһөргө көҕүлээбитэ. Оттон кыһалҕа диэн хас биирдии баан туспа карта систиэмэлээх, бу баан биэрбит банкомат каарталара атын баан банкоматтарыгар харчыны ылар кыахтара суох буолара, онон туһанааччыларга табыгаһа суох, атыылаһарга картаны туһанар кыах суох буоллаҕына үөскүүр кыһалҕалары этэ да барыллыбат. Онон, Вьетнам бааннара ыал буолууну арыйарга көмөлөһөргө альянстары арыйарга илии тутуһан үлэлэһэр туһунан толкуйдаатылар.

**Напас** Вьетнамҥа баан альянстарын холбоһуутун түмүгэр тэриллибитэ. 2012 сыллаахха тохсунньуга икки сүрүн альянс, Smartlink уонна Banknetvn, активтары холбообуттара уонна сыаналыыр туһунан сөбүлэстилэр. 2014 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр премьер-миниистир Banknetvn уонна Smartlink холбоһууларын көҥүллээбитэ уонна 2014 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Banknetvn уонна Smartlink холбоһуу дуогабарын официальнайдык түһэристилэр.[1][2]

Түмүк уонна саамай суолталаах усулуобуйалар бигэргэммиттэригэр, бу хампаанньа үлэтин хонтуруоллуурга уонна салайарга саамай улахан акционердаах Вьетнам судаарыстыбаннай баанын кытта Национальнай төлөбүрдээх акционернай хампаанньа тэриллибитэ. Икки каарта альянса бэйэ-бэйэлэрин кытта бииргэ үлэлээһиннэрэ туһанааччыларга хаһан баҕарар, ханна баҕарар каартанан төлүүргэ көмөлөһөр, маҕаһыыҥҥа банкомат каартаны ылар тэрил баарын тухары, харчыны ылар эмиэ чэпчэки, тоҕо диэтэххэ ханнык баҕарар банкоматтан ылыахха сөп, атыылаһааччылар икки ардыларыгар харчыны төттөрү-таары көһөрүү эмиэ табыгастаах. Туһанааччылартан ордук туһаны ылар, бааннар бэйэлэрэ эмиэ туһаны ылаллар, тоҕо диэтэххэ туһанааччылар элбэх каартаны оҥорорго табыгастаах дии саныыллар, каарта ороскуота үрдүөҕэ, бааҥҥа бэриниилээх буолуу эмиэ үрдүөҕэ.

2016 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Национальнай төлөбүрдээх акционернай уопсастыба национальнай каарта брендин - **NAPAS** (Национальные услуги платежей) таһаарбыта. Судаарыстыбаннай баан ырыынакка баар бары дойду иһинээҕи каарталары эмитент бааннары NAPAS брендка холбуур политиканы этии киллэрбит, туһанааччылар ону чэпчэкитик билэллэригэр көмөлөһөргө, төлөбүр, ылыы, бааннар икки ардыларынааҕы харчы көһөрүү туһунан атыылаһааччыларга кэпсэтии эмиэ чэпчэки, тоҕо диэтэххэ билигин кэпсэтэр уопсай аат баар. сир, бөҕү-саҕы кыччатыы уонна НАПАС ол харчыны өссө туһалаах дьыалаларга туһаныан сөп.
2026 сыл

Илиҥҥи мөһүлгэнэн Кыһыл Сылгы сыла.

Чөл туругу харыстааһын сыла (СНГ).

Арассыыйа омуктарын сомоҕолоһууларын сыла (Арассыыйа).

Култуура сыла (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ)

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
* Тохсунньу 1 
** Болгария Еврозона харчытыгар евроҕа көспүт 21-с дойду буолбут. Бу көһүү өссө былырыын эмиэ тохсунньу 1 күнүгэр былааннаммыта эрээри, дойду иһигэр утарсыыны көрсөн, тохтуу сылдьыбыта. Онон лев диэн харчылара 145 сыл кэнниттэн туттуллууттан тахсыбыт.
** СӨ саамай кырдьаҕас олохтооҕо Татьяна Сафронова 105 сааһын туолбут.
* Тохсунньу 3 — АХШ байыаннайдара Венесуэлаҕа саба түһэн, дойду бэрэсидьиэнин Николас Мадуроны уонна кини ойоҕун тутан дойдуларыгар илдьэ барбыттар. Бэрэсидьиэн эбээһинэһин вице-бэрэсидьиэн Дельси Родригес бэйэтигэр ылбыт.
* Тохсунньу 7 — Миннеаполиска иммиграннары бэрэбиэркэлиир рейдэ кэмигэр 37 саастаах Рене Николь Гуд диэн дьахтары иммиграция уонна таможня (ICE) агена ытан өлөрбүтүн кэннэ бырачыастар саҕаламмыттар.
* Тохсунньу 10 2025–2026 Иран бырачыастара: Иран духовнай былааһын утары дойду үрдүнэн бырачыастар күүһүрэллэр. Бырабыыталыстыба кытаанах дьаһалын кэмигэр сүүсчэкэ киһи өлбүтүн уонна тыһыынчанан киһи хаайыллыбытын туһунан иһитиннэрии баар.

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 1 — Абхазияҕа саахалга түбэспит киһини быыһаары 66 сааһыгар Андрей Хорошев (Андрей И), киинэ артыыһа, өрөдьүссүөр уонна тэлэбиидэнньэ ыытааччыта. Андрей И Саха сиригэр 2005 сыллаахха көспүтэ, өрөспүүбүлүкэҕэ туризмы сайыннарыынан дьарыктаммыта, «Искатели Якутии» диэн биэриилэр циклларын устубута.
* Тохсунньу 10 — Иван Ушницкай, суруналыыс, түмэт дьайыксыт, "Эдэр саас", "Орто дойду", Киин куорат" хаһыаттары тэрийбит уонна салайбыт киһи, "Көмүс бөрүө" бириэмиэйэ, Вяч. Степанов аатынан суруналыыс бириэмийэтин, Күлүмнүүр аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаттара.
* Олунньу 22 — Дмитрий Михайлов — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, Саха тыйаатырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Быһаарыылар
Рэнээ Гоод дьахтары өлөрүү

мини
**Рэнээ Гоод** (иһиллэринэн Рэне Гуд) , американка, миграннары көмүскэһэн ICE утары протестарга кыттыбыта. Колорадо штатыгар төрөөбүтэ. 37 сааһыгар ICE агена Джонатан Росс Миннеаполис куоратка ытан өлөрбүтэ 2026 сыллаахха. Итинэн сибээстээн Америкаҕа Трамп политикатын утары протестар бөҕөтө бара тураллар.
Николас Мадуро

**Николас Мадуро Морос** (исп. [nikoˈlas maˈðuɾo ˈmoɾos]  1962 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр төрөөбүтэ) диэн Венесуэла политиката, 2013 сылтан 2020 сыллаахха атырдьах ыйыгар АХШ былаастан устуор диэри Венесуэла 48-с бэрэсидьиэнэ этэ. Венесуэла вице-президенэ 2012 сылтан уонна 2006 сылтан 2013 сылга диэри тас сибээс миниистирэ. Мадуро 2005 сылтан 2006 сылга диэри Венесуэла Национальнай Ассамблеятын 3-с бэрэсидьиэнэ этэ. Уго Чавес өлбүтүн кэннэ бэрэсидьиэн эбээһинэһин толорооччу буолбута.

## Быһаарыылар
2025–2026 Иран бырачыастара

2025 сыллаахха ахсынньы 28 күнүттэн саҕалаан, Ирааҥҥа куһаҕан экономическай кириисис буолан эрэр буолан, маассабай бырачыастар саҕаламмыттара. Бырабыыталыстыбаны абааһы көрүү эмиэ элбэх этэ. Бырачыастар үрдүк инфляцияттан, ас-үөл сыаната үрдээһиниттэн уонна Иран риалын сыаната намыһах буолан тахсыбыттара. Бырачыастар бастаан Тегерантан саҕаламмыттара уонна дойду атын улахан куораттарыгар тарҕаммыттара. Кэм ааһара, айдаан экэниэмикэ таһынан барбыта, миитиннээччилэр Ислам Өрөспүүбүлүкэтин былааһын тохтоторго ыҥырбыттара. СМИ иһитиннэриилэрэ бу бырачыастары Махса Амини өлбүтүн кэннэ 2022 сыллаахха дойду үрдүнэн ыытыллыбыт бырачыастартан ыла Ираҥҥа саамай улахан бырачыас быһыытынан бэлиэтээбиттэрэ.
Британия Виргин арыылара

**Британия Виргин арыылара** —

## Бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 22 — Мас олордуу күнэ
Йемен Норуотун Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ

**Йемен Норуотун Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ**

### Дойду бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1967)
Саха Сирэ уонна Кыргыстаан алтыһыылара

**Саха сирэ уонна Кыргыстаан алтыһыылара** тас политикаҕа ССРС ыһыллыытын кэнниттэн саҕаламмыттара, оттон официальнайдык 1996 сыл от ыйыгар саҕаламмыттара, онно Михаил Николаев Кыргыстааҥҥа улуу кыргыыс сурууйааччытын, Чингиз Айтматовы, 75 саастааҕынан бырааһынньыгар ыҥырыллыбыта.

2020 сыллаахха Дьокуускайга Кыргыстаан Арассыйатааҕы посольствотын канцелярията аһыллыбыта.
File:Flag of Sakha.svg|Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
File:Flag of Kyrgyzstan.svg|Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтэ


## Алтыһыылар устуоруйулара
1932—1937 сылларга Максим Аммосов Казахстааҥҥа уонна Кыргыстааҥҥа коммунистическэй партиялар обкомнарынан, бастакы сэкиритээрдэринэн үлэлээбитэ. Бэс ыйын 16 күнүгэр Кыргыстаан коммунистическэй партиятын төрүттээн, маҥнайгы бастакы сэкиритээринэн буолбута. Кини кэмигэр Кыргыыс ССР конституцията ылыллыбыта. 

2024 сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар Кыргыстаантан 16 спортсмен кыттыбыта, онтон Саха сириттэн сылдьар Айаал Лазарев уонна Сардаана Трофимова этэ. Арассыыйа Олимпия комитета 2024 сыллааҕы Олимпия оонньууларыгар кыттыбатаҕа. 

2024 сыллаахха СӨ Ил Дархана Айсен Николаев уонна Кыргыстаан бэрэсидьиэнэ Садыр Жапаров көрсүбүттэрэ. Социальнай, спортивнай, экономическэй уонна культурнай хайасхалаҕарга үлэлииллэрин торумнаабыттара. 

## Саха сирин кыргыыстара
2021 сыллаахха, перепись түмүгүнэн, Саха сиригэр 11123 кыргыыс олорор диэн аахпыттара. 1997 сыллаахтан Дьокуускайга «Манас» кыргыыстар түмсүүлэрэ үлэлиир.

## Кыргыстаан сахалара

## Быһаарыылар
Changhong

**Changhong** - Кытай телевизор оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥна киирэр. Google TV диэн брендынан атыыланар телевизордар.
Алекс Претти диэн киһини өлөрүү

**Алекс Претти** бүгүн, ол эбэтэр тохсунньу 24 күнүгэр Миннеаполис куоратка Дональд Трамп ыйааҕынан ICE ытан өлөрдүлэр.
395

**395 сыл** — IV үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 8 — Хойукку Янь сэриилэрэ Хотугу Вэй сэриилэрин кытта Цаньхэ хайа эниэтигэр буолбут кыргыһыыга хотторбуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
Реюньон

**Реюньон** — Франция байҕал уҥуоргу департамена.

## Бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 20 — Кулуттааһыны суох гыныы күнэ ()
Макао

**Макао** — Кытай народнай өрөспүүбүлүкэтин аналлаах дьаһалталаах оройуона.

## Бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 20 — Макао ураты дьаһаллар оройуон быһыытынан төрүттэммит күнэ
Попов Андрей Иннокентьевич (статистик)

**Попов Андрей Иннокентьевич** (1858-?) — 1886 с. Дьокуускайга бастакы метеостанцияны тэрийбит, 1887 с. Арассыыйа хотугулуу-илинигэр Дьокуускайга бастакы түмэли төрүттээбит киһи, ИРГО Саха сиринээҕи салаатын тэрийсээччи, тэрилтэ иккис бэрэстээтэлэ, Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, 1913 сылтан уобалас вице-күбүрүнээтэрэ, 1914 сылтан биир сыл Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин эбээһинэһин толорооччу.

## Олоҕун олуктара
1858 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Төрдө хаһаахтартан диэн суруллар, ол эрээри араспаанньатын көрдөххө аҕабыыттар эмиэ бааллар быһыылаах.

1879 сыллаахха ЯОСК сэкиритээринэн анаммыт. Бу дуоһунаска олорон кыраайы үөрэтэр олохтоох дьоҥҥо уонна көскө кэлбит сыылынайдарга көмөлөһөр эбит, Н.Д. Юргнес, И.Д. Черскэй, Э.В. Толль, П.Л. Драверт эспэдииссийэлэригэр көмөлөспүт ("просвещенное содействие"). 1894 сыллаахтан ВСОИРГО чилиэнэ буолбут. 

1888 с. тохсунньутуттан 1892 сыл кулун тутарыгар диэри метеостанцияҕа босхо үлэлээбит, метеорология кэтээһинин ыыппыт. 1891 с. олунньу 5 күнүгэр сарсыарда 7 чааска Дьокуускайга саамай тымныы тэмпэрэтиирэни бэлиэтээбит: -64,4 кыраадыс.

1995 сыл тохсунньутугар аатырбыт Сибиряков этнографияҕа эспэдииссийэтин (1894-96) бастакы мунньаҕын салайан ыыппыт.

ИРГО Саха сиринээҕи салаатын арыйыы көҕүлээччилэриттэн биирдэстэрэ этэ, 1913 с. сэкиритээринэн, 1914 сылтан бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ.

Сэбиэскэй былаас саҕана 1928 сыллаахха диэри статкэмитиэккэ үлэлээбит, ол сыл "чисткаҕа" түбэһэн ууратыллыбыт уонна 1933 с. Дьокуускайтан киин Арассыыйаҕа көһөн барбыт.

2023 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга Наассыйа бибилэтиэкэтин эргэ дьиэтигэр Андрей Поповка аналлаах мэҥэ хаптаһын арыйбыттара.

## Быһаарыылар
244

244 сыл 

## Төрөөбүттэр

## Туох буолбута
### Рим импиэрийэтэ

### Азия

### Итэҕэл

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 22 — Гай Авре́лий Вале́рий Диоклетиа́н (лат. Gaius Aurelius Valerius Diocletianus, 311 с. өлб.) — Рим импиэрийэтин 284 сыллаахтан 305 сыллаахха диэри ыраахтааҕыта.

## Өлбүттэр
Тумул арыы

**Тумул арыы** диэн уу түөлбэтигэр иһирдьэ киирбит кураанах сир сорҕото. Кини кураанах сирдиин ситимнээх, үс өттүттэн уу төгүрүйэр. Тумул арыы далайга, байҕалга, хомоҕо, күөлгэ баар буолар. 

Аан дойду улахан тумул арыылара: 
* Араб тумул арыыта
* Индостан
* Индокытай
* Африка муоһа
* Аляска
* Лабрадор
* Скандинавия тумул арыыта
* Балкаан
* Пиреней тумул арыыта
* Кэриэй тумул арыыта
* Флорида
* Чукотка
* Таймыыр
* Юкатан
Кураанах сир

**Кураанах сир** диэн далай байҕал буолбатах Сир ньуура. Кураанах сир континеннар уонна арыылар буолаллар.
Уу түөлбэтэ

**Уу түөлбэтэ** эбэтэр **уу эттигэ** диэн Сир ньууругар баар уу мустуута. Уу түөлбэлэрэ: далай, байҕал, хомо, күөл, өрүс, үрэх, уу ханаала, эстуарий, фьорд, хаабан, уу хаайар.
Малай тумул арыыта

мини|Малай тумул арыыта

**Малай тумул арыыта** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар тумул арыы, Индокытай соҕуруу салҕааһына буолар. Иэнэ 242,363 км2. Арҕаа кытылыгар Андаман байҕала уонна Малакка силбэһиитэ, илин кытылыгар Соҕуруу Кытай байҕала уонна Сиам хомото бааллар. Үрдүкү чыпчаала Тахан хайа 2,187 м.
Индокытай

**Индокытай** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар тумул арыы. Индостантан илин, Кытайтан соҕуруу баар. Илин кытыла Чуумпу далай, арҕаа кытыла Ииндийэ далайа. Индокытайга Камбодьа, Лаос, Мьянма, Сингапур, Тайлаан, Вьетнам, Малайзия дойдулара бааллар.
Ли Куан Ю

thumb|Ли Куан Ю

**Ли Куан Ю** (Lee Kuan Yew, кытайдыы 李光耀) диэн Сингапур политига, маҥнайгы премьер-миниистирэ (1959-1990). Дьон дьайыытын партиятын (People's Action Party) олохтооччута.

## Олоҕун олуктара
1923 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр Сингапурга төрөөбүтэ. Омуга кытай. 1945 сылга Раффлз колледжын бүтэрбитэ (билигин Сингапур ил университета). Салгыы Британияҕа баран Лондон экономика оскуолатыгар уонна Кембридж университетыгар үөрэммитэ. Экономист уонна юрист үөрэхтээх. 1950-1959 сылларга албакааттаабыта. 1949 сылга Сингапурга төннүбүтэ. 1959 сылга Дьон дьайыытын партиятын олохтуур. 1959 сылга партията парламент талыыларыгар кыайан Ли Куан Ю Сингапур маҥнайгы премьер-миниистирэ буолар. 1963 сылга Сингапур Малайзия Федерациятын сорҕото буолар. 1964 сылга кытай-малай омук айдааннара буолан Малайзиялыын утарсыы тахсар. 1965 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Сингапур Малайзия Федерациятыттан арахсан туспа дойду буолар. Кэлэр 25 сыл устата Ли Куан Ю Сингапуру салайан сайдыылаах экономикалаах, индустриялаах, технологиялаах биир бастыҥ дойду оҥорор. Бу кэмҥэ Сингапур биир Азия баабыра буолар. Ли Куан Ю ил салайыытыгар үс тутаах пириинсиптээҕэ: ил харысхала, экономика уонна түмэт бигэ туруга. Үөрэх, медицина, дьиэлээһин быдан тупсан дьоҥҥо тоҕоостоох буолбуттара. Ли Куан Ю меритократия уонна мультикультурализм политикатынан, коррупцияны утары охсуһуутунан эмиэ биллэрэ. 2015 сыл кулун тутар 23 күнүгэр пневмониялаан өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо Ква Геок Чу (1920-2010), Раффлз колледжка үөрэнэ сылдьан билсибиттэрэ. 1950 сыллаахха холбоспуттара. Үс оҕолоохторо икки уол, биир кыыс. Улахан уола Ли Сяньлун 2004-2024 сылларга Сингапур үһүс премьер-миниистирэ.
Саҥа Гвинея

**Саҥа Гвинея** (аангыллыы New Guinea, индонезиялыы Pulau Papua) диэн Чуумпу далай соҕуруулуу-арҕаатыгар Меланезия регионугар баар арыы. Аан дойду иккис улахан арыыта. Иэнэ 785,753 км². Аустралияттан 150 километр кэтиттээх Торрес силбэһиитэ араарар. Олохтоохторун ахсаана 14,800,000 киһи. Саҥа Гвинея арҕаа өттө Индонезия сирэ, илин өттө Папуа — Саҥа Гвинея сирэ.
Малай архипелага

**Малай архипелага** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа, Ииндийэ уонна Чуумпу далайдар ыккардыларыгар, баар архипелаг. Аан дойду ордук улахан архипелага. 25,000 тахса арыылаах. Улахан арыылара Ява, Лусон, Борнео, Минданао, Саҥа Гвинея, Сулавеси, Суматра. Иэнэ 2,870,000 км². Олохтоохторун ахсаана 350 млн тахса.
Малакка силбэһиитэ

thumb|Малакка силбэһиитэ

**Малакка силбэһиитэ** (малайдыы Selat Melaka) диэн Малай тумул арыытын уонна Суматра арыытын икки ардыларынан баар силбэһии. Андаман байҕалын (Ииндийэ далайа) Соҕуруу Кытай байҕалын (Чуумпу далай) кытта холбуур. Устата 900 километр, кэтитэ 65-250 километр. Малакка силбэһиитэ аан дойдутааҕы далай эргиэнин биир тутаах аартыга буолар.
Малуку арыылара

**Малуку арыылара** (индонезиялыы Kepulauan Maluku) диэн Индонезия илин өттүгэр баар архипелаг. Урут **Тума арыылара** диэн ааттааҕа. Архипелаг иэнэ 78,897 км². Үрдүкү чыпчаала Бинайя хайа 3,027 метр. Архипелакка 1000 тахса арыы баар. Сүрүн арыылара Хальмахера, Серам, Буру, Амбон, Тернате, Тидоре, Ару арыылара, Кай арыылара, Лусипара арыылара. Олохтоохторун ахсаана 3,131,860 киһи.
Лусон

**Лусон** (Luzon) диэн Пилипиин архипелагын ордук улахан элбэх киһилээх арыыта. Иэнэ 109,965 км². Олохтоохторун ахсаана 64,301,558 киһи. Лусон арыытыгар Пилипиин икки сүрүн куораттара, Манила уонна Кесон Сити, бааллар. Үрдүкү чыпчаала Пулаг хайа 2,928 метр.
Аччыгый Сунда арыылара

**Аччыгый Сунда арыылара** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы бөлөҕө. 975 арыылаах. Сунда арыыларын архипелагын сорҕото буолар. Сүрүн арыылара Бали, Ломбок, Сумбава, Сумба, Флорес, Тимор.
Улахан Сунда арыылара

**Улахан Сунда арыылара** диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар арыы бөлөҕө. Сунда арыыларын архипелагын сорҕото буолар. Улахан Сунда арыыларыгар киирэллэр Борнео, Суматра, Ява, Сулавеси.
Борнео

**Борнео** (Borneo) диэн аан дойду үһүс улахан арыыта. Атын аата **Калимантан** (Kalimantan). Иэнэ 748,168 км². Үрдүкү чыпчаала Кинабалу хайа 4,095 метр. Олохтоохторун ахсаана 23,053,723 киһи. Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Яваттан хоту, Сулавеситтан арҕаа, Суматраттан илин баар. Борнео арыытыгар Бруней, Малайзия, Индонезия дойдулара бааллар. Сүрүн экономика салаалара ниэп гаас хостооһуна, тыа хаһаайыстыбата, мастааһын, туризм.
Ява

**Ява** (Java, Jawa) диэн Индонезия биир арыыта, Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Иэнэ 132,598 км². Соҕуруу кытылыгар Ииндийэ далайа, хоту кытылыгар Ява байҕала бааллар. Ява аан дойду ордук элбэх киһилээх арыыта буолар. Олохтоохторун ахсаана 158 млн. Манна Индонезия киин куората Дьакаарта баар. Үрдүкү чыпчаала Семеру хайа 3,678 метр.
Сулавеси

**Сулавеси** (Sulawesi) диэн Индонезия биир арыыта, Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Иэнэ 174,416 км². Борнеоттан илин, Малуку арыыларыттан арҕаа, Минданаоттан уонна Сулу архипелагыттан соҕуруу баар. Сулавеси арҕаа кытылыгар баар Макасар силбэһиитэ кинини Борнеоттан араарар. Олохтоохторун ахсаана 20,568,411 киһи. Сулавеси ордук улахан куората Макасар. Үрдүкү чыпчаала Рантемарио хайа 3,678 метр.
Суматра

**Суматра** (Sumatra) диэн Индонезия биир арыыта, Малай архипелагын арҕаатыгар баар, Улахан Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр. Иэнэ 473,000 км². Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 1800 километрга тардыллар. Сулавеси ортотунан экватор барар. Хотугулуу-илин баар Малакка силбэһиитэ Суматраны Малай тумул арыытыттан араарар, соҕуруулуу-илин баар Сунда силбэһиитэ Яваттан араарар. Олохтоохторун ахсаана 62,259,500 киһи. Ордук улахан куората Медан. Үрдүкү чыпчаала Керинчи хайа 3,805 метр.
Сунда арыылара

**Сунда арыылара** (индонезиялыы Kepulauan Sunda) диэн соҕуруулуу-илин Азияҕа баар улахан архипелаг. Малай тумул арыытын уонна Саҥа Гвинея, Ииндийэ уонна Чуумпу далайдар ыккардыларыгар баар. 3000 тахса арыылаах. Иэнэ 1 700 000 км². Олохтоохторун ахсаана 244 900 000 киһи (2010). Сунда арыыларыгар Индонезия, Малайзия, Сингапур, Бруней, Илин Тимор дойдулара бааллар.

Улахан Сунда арыылара:
* Борнео
* Ява
* Сулавеси
* Суматра

Аччыгый Сунда арыылара:
* Бали
* Ломбок
* Сумбава
* Сумба
* Комодо
* Флорес
* Саву
* Тимор
* Барат Дая
* Роти
* Алор арыылара
* Атауро
* Танимбар
Соҕуруу Австралия

**Соҕуруу Австралия** — Австралия штаата

## Бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 28 (, Австралия штаата) — Төрүттэнии күнэ. Британия провинциятын быһыытынан 1834 сыллаахха төрүттэммит
Бали

**Бали** (Bali) диэн Аччыгый Сунда арыыларын бөлөҕөр киирэр арыы. Индонезия биир провинцията. Соҕуруу кытылыгар Ииндийэ далайа, хоту кытылыгар Бали байҕала бааллар. Иэнэ 5416,4 км². Киин куората Денпасар. Бали биир аан дойдутааҕы туризм киинэ буолар. Олохтоох омук балилар, итэҕэллэринэн үксэ индуистар.


Bali Labeled.png
TanahLot 2014.JPG
Pura Taman Ayun terletak di Mengwi, Bali.jpg
Temple Tanah loth ag1.jpg
Candidasa 200507-7.jpg
Gianyar 200507-2.jpg
Pura Besakih.JPG
Singaraja 200507-1.jpg
Pura Desa Ubud 200507-2.jpg
Ubud Cremation 2.jpg
Bali panorama.jpg
Bali - Ulu Watu Steilküste.jpg
Candidasa Lagoon 200507-3.jpg
Balinese stone guardian.jpg
Peliatan, Ubud 200507-1.jpg
Бали (провинция)

**Бали** (Bali) диэн Бали арыытыгар уонна чугастааҕы кыра арыыларга баар Индонезия биир провинцията. Иэнэ 5780 км². Олохтоохторун ахсаана 4,461,260 киһи. Киин куората Денпасар. Олохтоох омук балилар. Бали дьоно итэҕэллэринэн 86,40% индуистар. Бали экономикатын 80% туризм буолар.
Денпасар

**Денпасар** (Denpasar) диэн Бали провинциятын киин ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 670,210 киһи.


Flag of Denpasar City.png|Денпасар дуоҕата
Lambang Denpasar City.png|Денпасар гиэрбэтэ
Aerial view of Bajra Sandhi Monument Denpasar Bali Indonesia.jpg
Dempasar 200507-1.jpg
Убуд

**Убуд** (Ubud) диэн Бали Гианьяр аймаҕар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 112,490 киһи. Иэнэ 42.38 км². Убуд Бали дьоҕур, култуура, туризм киинэ буолар. Убудка сыл аайы үстэн тахса мөлүйүөн турист кэлэр.


Ubud Palace (2022).jpg
Ubud (49818456887).jpg
Ubud Cremation Procession 1.jpg
Kings Tombs, Gunung Kawi, Bali 1631.jpg
Бали силбэһиитэ

**Бали силбэһиитэ** диэн Ява уонна Бали арыыларын ыккардыларыгар баар силбэһии, Ииндийэ далайын уонна Бали байҕалын холбуур. Малай архипелагын акваториятыгар баар. Кэтитэ 50 — 2 километр.
Балилар

**Балилар** (балилыы ᬳᬦᬓ᭄‌ᬩᬮᬶ Anak Bali) диэн Бали арыытын төрүт омуга. Балилар биир австронезия омуга буолаллар, яваларга чугастар. Бали таһынан Ломбок уонна Ява арыыларыгар, Малайзия, Аустралия, АХШ дойдуларыгар олороллор. Бүтүн ахсааннара 4.2 млн. Итэҕэллэринэн индуистар.


Bali Hindu Wedding Traditional Dress.jpg
BaliytsiHram1.jpg
Baliyka1.jpg
BaliPolRaboti1.jpg
Balikecak1.jpg
Bali 0701a.jpg
17 Years of Sekar Jepun 2014-11-01 06.jpg
Gamelan Orchestra (6336847793).jpg
Bali 0720a.jpg
Three Balinese girls wearing kebaya.jpg
Бали (суолталара)

* Бали арыы
* Бали (провинция)
* Бали байҕала
* Бали силбэһиитэ
* Бали омук
* Бали тыла
Бали тыла

**Бали тыла** (ᬪᬵᬱᬩᬮᬶ Basä Bali) диэн бали омук тыла, биир австронезия тыла. Бали тыла 2000 сыл туругунан 3,3 млн саҥарааччылаах. Бали уонна латыын суруктаах. Тарҕаммыт сирдэрэ Бали, Нуса Пенида, илин Ява, арҕаа Ломбок, соҕуруу Суматра, Сулавеси.
Силбэһии

**Силбэһии** диэн кураанах сир сорҕолорун арааран икки уу бассейнарын холбуур уу түөлбэтэ. Силбэһии далайдары, байҕаллары, байҕалы уонна хомону холбуур. Дьон хаспыт силбэһиитэ ханаал дэнэр.
Бастааччы

**Бастааччы** (форвард, ) эбэтэр **тэбээччи** (страйкер, ) диэн инники позицияҕа сылдьар футболист. Кини сүрүн сыала утарсааччы хамаандатын хахпатыгар голлааһын буолар. Аныгы футбол схемаларыгар 1-3 бастааччы баар буолуон сөп. 

Көрүҥнэрэ:
* Киин бастааччы (центр-форвард, ) диэн киин позициялаах сүрүн гол киллэрэр бастааччы
* Иккис тэбээччи () эбэтэр тардыллыбыт бастааччы () диэн киин бастааччы кэннинэн позициялаах бастааччы. Кини атаакаҕа кыттарын таһынан хонуу ортотугар мээчиги былдьаһан утарсааччы атаакаларын тохтоторго көмөлөһөр. Ардыгар маннык футболистары плеймейкер () диэн ааттыыллар. Плеймейкер оруола үксүгэр атаакалыыр ортоһуту кытта булкуһар
* Вингер () диэн хонуу кытыытынан (фланганан) атаакалыыр бастааччы. Хонуу ханнык кытыытыгар оонньууруттан вингер уҥа-хаҥас буолар. Кэлин сылларга вингердар бастааччы уонна ортоһут позицияларын холбуур универсал оонньооччу буоллулар
* Инсайд () диэн эрдэтээҥҥи 2-3-5 (пирамида) уонна 3-2-5 (дубль-вэ) схемаларга киин бастааччы уонна вингер ыккардыларыгар позициялаах бастааччы
Хахпаһыт

**Хахпаһыт** () эбэтэр **голкипер** () диэн бэйэтин хахпатыгар гол киллэртэрбэт сүрүн сыаллаах футболист. Хахпаһыт пенальти сиригэр мээчиги илиитинэн тутара көҥүллэнэр.
Харҕысчыт

**Харҕысчыт** () диэн футбол хонуутун бэйэтин аҥарыгар кэлин позициялаах, утарсааччы атаакаларын тохтотон гол киллэртэрбэт футболист. Харҕысчыт хахпаһыт уонна ортоһут ыккардыларыгар пенальти сириттэн чугас оонньуур.
Франц Беккенбауэр

**Франц Антон Беккенбауэр** (Franz Anton Beckenbauer) диэн Германия футбол оонньооччута, тренера, функционера. Ортоһут уонна харҕысчыт позицияларыгар оонньообута. Футболга либеро (көҥүл харҕысчыт) амплуатын үөскэппитэ. Аан дойду биир чулуу футболиһа, ХХ үйэ биир бастыҥ харҕысчыта диэн ахтыллар. Алтан мээчик биһирэбилин икки төгүллээх кыайыылааҕа. 1965-1977 сылларга Германия ил хамаандатынаан 103 матчы ооньообута, бу ахсааныгар үс Аан дойду чемпионатыгар уонна икки Дьобуруопа чемпионатыгар. Футболист уонна тренер быһыытынан Аан дойду чемпионатын трофейын иккитэ сүүйбүтэ. Маҥнайгытын 1974 сыллаахха хапытааннаан, иккиһин 1990 сыллаахха тренердаан. Бавария кулуубун оонньооччутун быһыытынан 1967 сыллааҕы Дьобуруопа куубактаахтарын куубагын сүүйбүтэ. Үс сыл ахсын (1974, 1975, 1976) Дьобуруопа куубагын сүүйбүтэ. Бавария кэнниттэн Hamburger SV уонна New York Cosmos кулууптарга оонньоон ылбыта. Футболистаан бүтэн баран ситиһиилээх тренер буолбута. Германия, Олимпик Марсель, Бавария хамаандаларын дьарыктаабыта. Кэлин сылларга Бавария президенэ уонна Германия футбол холбоһугун вице-президенэ буолбута. 2006 сыллааҕы аан дойду чемпионатын тэрийэр комитетын баһылыга этэ. 2024 сыл тохсунньу 7 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Карьерата
### Футболист
Ыччат кулууптара:
* Мүнхен 1906: 1954-1958
* Бавария Мүнхен: 1958–1964

Профессионал кулууптара:
* Бавария Мүнхен: 1964-1977
* New York Cosmos: 1977-1980, 1983
* Hamburger SV: 1980-1982

Дойду сүүмэрдэммит хамаандата:
* Германия: 1965–1977

### Тренер
* Германия: 1984–1990
* Олимпик Марсель: 1990–1991
* Бавария Мүнхен: 1993–1994, 1996

## Ситиһиилэрэ
### Футболист
* Германия чемпиона: 5
** 1969, 1972, 1973, 1974, 1982
* Германия вице-чемпиона: 3
** 1970, 1971, 1981
* Германия куубага: 4
** 1966, 1967, 1969, 1971
* Куубактаахтар куубага: 1
** 1967
* Дьобуруопа чемпионнарын куубага: 3
** 1974, 1975, 1976
* УЕФА куубагын финалиһа: 1
** 1982
* Континеннардааҕы куубак: 1
** 1976
* АХШ чемпиона: 3
** 1977, 1978, 1980
* Аан дойду чемпиона: 1
** 1974
* Аан дойду вице-чемпиона: 1
** 1966
* Аан дойду чемпионатын үһүстээҕэ: 1
** 1970
* Дьобуруопа чемпиона: 1
** 1972
* Дьобуруопа вице-чемпиона: 1
** 1976

### Тренер
* Аан дойду чемпиона: 1
** 1990
* Аан дойду вице-чемпиона: 1
** 1986
* УЕФА куубага: 1
** 1996
* Германия чемпиона: 1
** 1994
* Германия вице-чемпиона: 1
** 1996
Ортоһут

**Ортоһут** () диэн футбол хонуутун ортотугар позициялаах футболист. Ортоһут оонньуу хабааныттан көрөн бастааччыларга уонна харҕысчыттарга көмөлөһөр. 

Көрүҥнэрэ
* Киин ортоһут () диэн ортоһут сүрүн көрүҥэ буолар, кини элбэх үлэни толорор: хонуу ортотугар мээчиги былдьаһар, кэлин линияҕа түһэн харҕысчыттарыгар эбии көмө буолар, бастааччыларга пас биэрэн атааканы саҕалыыр
* Атаакалыыр ортоһут () диэн атааканы саҕалыырын таһынан бэйэтэ атаакаларга кыттыһар сыыдам атахтаах оонньооччу. Ардыгар атаакалыыр ортоһуттары уонна тардыллыбыт бастааччылары () холбоон плеймейкер диэн ааттыыллар
* Тирэх ортоһут () диэн үксүн кэлин линия диэки сылдьан харҕысчыттарга көмөлөһөр оонньооччу
* Вингер () диэн хонуу кытыытынан (фланганан) сүүрэн атаакаҕа кыттыһар ортоһут. Кэлин сылларга вингердар бастааччы уонна ортоһут позицияларын холбуур универсал оонньооччу буоллулар
Дьэффри Эпштэйн

**Дьэффри Эпштэйн** — омугунан дьэбириэй, Арассыыйа агена, араас Америка тойотторугар компромат хомуйбут киһи. 2026 Дональд Трамп 13 саастаах оҕолору күүһүлээбит диэн тахсыбыта.