open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эйкен Говард

Го́вард Ха́тауэй Э́йкен (англ. Howard Hathaway Aiken; 9.03.1900, Хобокен, штат Нью-Джерси, США - 14.03.1973, Сент-Луис, штат Миссури, США) - көмпүүтэр оҥорор Америка пионера. Бастакы Америка көмпүүтэрин «Марк I» оҥоһуутугар көмөлөспут киһи.

Медисон Висконскай университетыгар үөрэммит (англ. University of Wisconsin–Madison).

## Биографията
Философ бырааһын степенэ физика өттүнэн Гарвард университетыгар 1939 с. ылбыт. Кини үлэтигэр дифференциальнай уравнениялары көрсөн, суоттуур массыынаны оҥорорго санаа киирбит. Оннук массыынаны Эйкен сатаан оҥорбут. Бастакы аата «Automatic Sequence Controlled Calculator» (ASCC), ол гынан баран «вычислительное устройство, управляемое автоматическими последовательностями», бастакы Америка көмпүүтэрэ «Гарвардский Марк I» биллэр буолбута. Грейс Хоппер көмөтүнэн (англ. Grace Murray Hopper) уонна IBM компаниятынан харчы көмөтүнэн суоттуур массыына 1944с. оҥоһуллубута.

IBM хампааньыйаны кытта этиспитин утары, Эйкен көмпүүтэр оҥорорун салҕаабыта. 1947 сылга кини «Гарвардский Марк II» бүтэрэр  ол кэннэ  «Гарвардский Марк III» (англ.) (1949) уонна «Гарвардский Марк IV» (1952) кэлэллэр. «Марк III» көмпүүтэргэ туспа электроннай компоненнар туттуллар этилэр, оттон «Марк IV» барыта электроннай устройство этэ. Ити уонна атын масыынаҕа магнинай барабаннаах памяттах этилэр, өссө «Марк IV» атын көмпүүтэр памята туттуллар этэ, ол магнитнай сердечник туттулуутугар оҥоһуллубут этэ.

Көмпүүтэр оҥоһуутугар Эйкены разностнай Чарльз Бэббидж көҕүлээбит этэ. Говард Эйкенҥа «Алта электроннай цифровой көмпүүтэр Холбоһуктаах Штат кыһалҕатыгар барытыгар тиийиэхтээх» диэн этиини суруйбуттара. Атыттар итини «IBM» урукку президиэнин киэнэ диэн саныыллар, маҥнайгы «Маркы» хаччыннан көмөлөспүт киһи.

Эйкен улуу дьоннортон биирдэстэрэ - кини суоттуур массыынаны программанан эрэ онорон таьаарыахха себун дакаастаабыта.

## Ссылки

* История компьютера: Компьютер Марк-1
* 
* Father of the computer age
* UW-Madison College of Engineering Engineers' Day 1958 Award Recipients — Howard Aiken
* Устное интервью с Robert Hawkins — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Hawkins discusses the Harvard-IBM Mark I project that he worked on at Harvard University as a technician as well as Howard Aiken’s leadership of the project.
* Устное интервью с Richard M. Bloch — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Bloch describes his work at the Harvard Computation Laboratory for Howard Aiken on the Harvard Mark I.
* Устное интервью с Robert V. D. Campbell — Институт Чарльза Бэббиджа, University of Minnesota, Minneapolis. Campbell discusses the contributions of Harvard and IBM to the Harvard Mark I project.
* IEEE Biography
Миопия (ырааҕы мөлтөхтүк көрүү)

## Ыарыы өйдөбүлэ
Миопия (харалҕана, ырааҕы көрбөтө) – бу харах ыарыыта, ырааҕы мөлтөхтүк көрүү, ол эрээри чугаһы быдан үчүгэйдик көрөөһүн буолар. Киһи көрөр ойуута харах сетчаткатыгар буолбакка иннигэр буолар. Ол иһин дьоннор ачыкы,линза кэтэллэр. Бу ыарыы сыыйа-баайы сайдан иһэр, эмтээбэтэххэ киһи көрбөт буолуон сөп. 
 
Ордук миопия сайдааһына харах мөкүнүгэ олус түргэнник улаатарыттан буолар, ол иһин о5олорго 7 саастарыттан 18 саастарыгар дылы биллэр, онтон улааттахтарын аайы сайдан иһэр.
мини|241x241пкс


## Ыарыы төрүөтэ
	
# Удьуорунан бэриллэр
# Кэнники ылыллыбыта:

* Чугастан олорон эрэ телевизор көрүү
* Кинигэни мөлтөх уот сырдыгар ааҕыы
* Наһаа өр компьютерга уонна суотабайга оонньооһун
*Битэмиин, минеральнай веществолар тиийбэт (кальций, цинк, селен) буолааһына

Маны таһынан дьиҥ харалҕан уонна албын харалҕан диэннэргэ арахсар.

## Ыарыы истиэпэнэ
*  Бастакы истиэпэнэ: 3 диоптрийга дылы;
*  Иккис истиэпэнэ: 3,25 − 6 диоптрий;
*  Үһүс истиэпэнэ: 6 диоптрийтан үөһээ.
Үрдүк миопия −15, −20, −30 D дылы тахсыан сөп.
## Ыарыы сибикэтэ
* Ырааҕы мөлтөхтүк көрүү
*Төбө, харах мөкүнүгэ ыалдьар
* Хараҕын уута кэлэр, аһыйар
## Диагностика
	Харах бырааһа эбии маннык ньыманан чинчийэр: 
* Сивцев таблицатын көмөтүнэн (харах кыраҕытын быһаарар );
* Периметрия (хайдах көрөрүн быһаарар);
* Тонометрия  (харах иһинээҕи баттааһынын быһаарар); 
* Офтальмоскопия (харах түгэҕин көрүү).

## Эмтэнии
* Харах былчыҥын эрчийии
* Эмтэринээн (Тауфон, Мезатон, Ирифрин, битэмиин А, В)
* Харах кыраҕытын коррекциялыырга быраас анаабытынан линза, ачыкы кэтээһин
* Хирургическай ньыма (лазернай коррекция, склеропластика)
## Сэрэтии

* Хараххытан кинигэн (монитор) ырааҕа илиин уунуутун саҕа буолуохтаах
* Уотун сырдыга уҥа өттүгэр түһүөхтээх. Кинигэни ааҕарга естественнай сырдыгы туһан эбэтэр лампан кыамтата 60 Вт буолуохтаах 
* Айаҥҥа ааҕар сыыһа, сахсыйан хараҕын аккомодационнай аппараатын мөлтөтөр.
* Телевизорын ырааҕа 3 миэтэрэ буолуохтаах
* Өскөтүн үлэҕэр куруук мониторга олорор буоллаххына, хас 40 мүнүүтэ аайы хараххын эрчий
* Өскөтүн сварочнай аппараакка үлэлиир буоллаххына, анал ачыкыны эбэтэр масканы кэт
* Ханнык баҕар истиэпэннэх миопия сылга биирдэ диспансернай кэтэбилгэ туруохтаах

Ону таһынан аскар элбэх фрукта уонна оҕуруот аһын киллэр. Ретиноллаах (витамин А) и аскорбиновай аһыылаах: черника, моркуоп, шпинат, банан, цитрусовайдар, моонньоҕон, облепиха, сарбанньах уо.д.а.
## Туһаныллыбыт литература
# Кузнецова М.В. Причины развития близорукости и её лечение. — М.: МЕДпресс-информ, 2004. — 176 с. — ISBN 5-98322-020-9.
# Стукалов С.Е., Фаустов А.С., Попов В.И., Щепетнева М.А., Попова И.В. Клиника различных форм близорукости, лечение и профилактика. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-222-10942-7.
# https://ru.wikipedia.org/wiki/близорукость
Михаил боппосов

## Михаил Боппосов
**Боппосов Михаил** — Таатта улууһун Уолба нэҺилиэгин олохтооҕо. Кини интернет ситимигэр күүстээхтик биллибит дьыалата диэн балбааҕынан иҥин-араас скульптура оҥорорунан киэҥник биллбит киһи. Билигин пенсионер ыраатта совхозка механигынан уонна тырахтарыыһынан үлэлээбитэ.


## Бастакы үлэлэрэ

Бастакытын 2011 сыллаахха балбааҕынан танка оҥорон холонор.


## Үлэлэрэ

Аны хас сыл аахсын Михаил Боппосов Саҥа Дьыл кэлэр символун балбааҕынан оҥорон таһаарар:
Решетников Пётр Егорович

**Решетников Петр Егорович** (08.06.1929-29.09.2013) - биллиилээх ийэ тыллаах олоҥхоһут.

## Олоҕун олуктара
Олоҥхоhут **Петр Егорович Решетников** Таатта улууhугар Чөркөөх (Күнээйи)  нэhилиэгэр 1929 с. бэс ыйын 8 күнүгэр төрөөбүтэ.

Аҕата Егор Петрович Решетников 1870 с. Маңаас аҕатын ууhугар Тоҕус Бүөтүр диэн киhиттэн төрөөбүт. Төрүттэрэ Бөҕө Боотур диэн улахан күүстээх, дьоҕурдаах киhи үөскүү сылдьыбыт. Решетниковтар аймахтан аҕатын абаҕата Решетников Егор Петрович диэн баай киhи олорон ааспыт. Кини сылгылыын – ынахтыын 400–кэ сүөhүлэнэ сылдьыбыт. Чөркөөх таңаратын дьиэтин туттарыыга улахан көмөнү оңорбут. Ол курдук 15 байтаhын ынаҕы, 15 байтаhын биэни босхо биэрбит, маhын таhыытын нэhилиэккэ ыалларынан түhээн түhэрэн тастарбыт. Таңара дьиэтигэр маңнайгы старостанан үлэлээбит. Кини докумуона уонна личнэй бэчээтэ Чөркөөх музейыгар баар.

Аҕата Егор Петрович биир кылаастаах үөрэхтээх буолан, революция буолуор диэри икки сыл улууhугар кулубалаабыт.

Ийэтэ Евдокия Исаевна Новгородова 1898 с. Чурапчы Болтоңотугар төрөөбүт. Кини аҕата Исаак Новгородов лингвист учуонай Семен Новгородов чугас аймаҕа эбит.

Аҕата Дьөгүөрдээн оҕонньор олоңхоhуттары ыңыран олоңхолотор буолара. Онон Петр Егорович оҕо сылдьан Мырылаттан Оччоох Борокуоппай, Күнээйиттэн Денис Элбэрээкэп, Сиэллээхтэн Дарыбыан Дабыыдап олоңхолорун истибит.

Петр Егорович 1951 с. Ытык Күөл орто оскуолатын бүтэрэн, икки сыллаах Дьокуускайдааҕы пединституту 1953 с. бүтэрэн, Эдьигээн улууhун Баахынай нэhилиэгэр анаммыта. Манна 7 сыл физика, математика учууталынан, оскуола директорынан үлэлээн баран, 1960 – 1969 сс. Эдьигээн орто оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. 1969 – 1974 сылларга дойдутугар, Чөркөөх орто оскуолатыгар, бастаан учууталынан, онтон завуhунан, оскуола директорынан үлэлээбитэ. 1974 сылтан Октябрьскай нэhилилиэк сэбиэтин председателинэн, 1976 сылтан "Таатта" совхоз профкомун председателинэн, партком солбуйар секретарынан, юриhынан үлэлээн баран, 1984 сылтан бочуоттаах сынньалаңңа олорорбута. 1991 сыллаахха Сергей Зверев - Кыыл Уола 100 сааһыгар анаммыт республикатааҕы олоҥхо күрэҕэр аан бастаан олоҥхолообута. Бастакы олоҥхото «Сүүрэр сулус сырыыта сырыылаах сыыйылла хара сүүрүк аттаах аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай бухатыыр» 1998 сыллаахха суруйбута. 2004 сыллаахха иккис олоҥхотун «Тоҕус көс сири туйаҕын анныгар туората үктүүр, ала дьоруо аттаах Уордаах кылыннаах Уордайа Хаан Бухатыыр» толорбута. Ити олоҥхолор билигин уһуллан Республикатааҕы култуура киинигэр харалла сыталлар. Таатта, Эдьигээн улуустарын бочуоттаах гражданина, ЮНЕСКО стипендиата,тыыл, педагогическай үлэ ветерана. 2013 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр күн сириттэн туораабыта.

## Олоҥхолоро

*«Сүүрэр сулус сырыыта сырыылаах сыыйылла хара сүүрүк аттаах аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай бухатыыр»
*«Уолака Боотур»
*«Аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай»
*«Уордаах Кылыннаах Уордайа Хаан Бухатыыр»
*«Тоҕус көс сири туйаҕын анныгар туората үктүүр, ала дьоруо аттаах Уордаах кылыннаах Уордайа Хаан Бухатыыр»

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Андросов Е.Д. Таатта олоҥхоһуттара. Ытык Күөл: "Таатта" хаһыат редакцията, 2006. С. 18.
Өлүөнэ турууктара

**Өлүөнэ турууктара** () — геологическай уорэтээбин, Россияҕа, Өлүөнэ өрус кытыытыгар турар биир ааттаах айылҕа парката. Хаҥалас улууьугар, Покровкай куораттан 104км баар. Өлүөнэ турууктара диэн хас да км устата барар халлаанна дабайар хайалар,Өлүөнэ өруьу кытта кэккэлэьэ тураллар. Хайалар саамай хойуу сирэ Тиит-арыы уонна Петровкай икки ардыгар баар. Айылҕа онорбут дьктилэрэ 220м урдуккэ диэри тиийэллэр. Өлүөнэ турууктарын площада 4850 км. 1995 сыллаахха теруттэммитэ.
Мандарин туhата

## Характеристиката
Мандарин () куруук куөх үүнээйи, үрдүгэ 2-4 м, бороҥ өҥнөөх талахтаах. Кыра, маҕан сибэккилээх. Аһа төгуркэй, сырдык саарыл эбэтэр саһархай дьүһүннээх. Аһыытыны минньигэс амтаннаах. Үүнэр кэмэ Олунньу - Муус устар ыйдар. Эмтэнэр сыалга мандарин аһын уонна хаҕын туһаныллар.

## Мандарин туһата
Мандарин 85% ууттан турар. Киниэхэ тиамин (В1), рибофлавин (В2), пиридоксин(В6), холин (В4) киирэллэр. Киниэхэ элбэх калий, кальций, магний, фосфор, железо о.д.а. компоненнар киирэллэр. Маҕан  сетка курдук бүрүөһүнэ гликозидтаах. Гликозид тымыры уонна капилляры бөҕөргөтөр. Хаҕа С битэмииннээх. Хаҕыттан медицинскэй препараттары оҥороллор. Мандарин эфирнэй арыытын сирэйи, эти кыраһыабай оҥорор кириэмнэргэ эбэллэр. Баттаҕы уһатарга уонна куйаханы кытаатыннарага мандарин уутунан баттах мааскатын оҥоруохха сөп.     

Мандарин аһа уонна уута противогрибковай уонна противоцинготнай хаачыстыбалаах. Кинилэри тириигэ тахсар грибковай ыарыылары эмтииргэ аныыллар. Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа куртахха ас буһарыытын тупсарар. Өссө сөтөлгө, бронхитка аныыллар. Мандарин холестерин таһымын аччатар, иммунитеты күүһүрдэр. Аппетиты таһаарар, метаболизмы түргэтэтэр. Мандарины анемиялаах дьон сиирэ олус табыгастаах, тоҕо диэтэххэ киниэхэ элбэх магний, натрий о.д.а. туһалаах компоненнар бааллар. Мандарин сыта киһини уоскутар, хаан эргиирин тупсарар.

## Буортулааҕа
Мандариҥҥа аллергиялаах буоллаххына иһимэҥ.

## Мандарин хаҕыттан буспут уу

### Ирдэнэр:
2 ст.л хатарыллыбыт мандарин хаҕа

200 мл уу.

### Буһарар ньыма:
Хаҕы бытарытабыт, итии оргуйбут ууну кутабыт уонна 15 мүнүүтэгэ уу паарыгар кыра уокка туруорабыт. Ол кэннэ 30 мүнүүтэгэ хаалларабыт, сиидэлиибит.

### Иһэр ньыма:
Сөтөлгө күҥҥэ 3-тэ аһылык иннинэ 1 ст.л. иһэбит.

= Испииргэ туруоруллубут мандарин хаҕа =

### Ирдэнэр:
3ст.л сибиэһэй мандарин хаҕа

350 мл 40% испиир эбэтэр үрүҥ арыгы

### Буһарар ньыма:
Хаҕы бытарытабыт, испиири эбэтэр үрүҥ арыгыны кутабыт. 7 күн хараҥа хос иһигэр турар.

### Иһэр ньыма:
Ас буһарыытын тупсарарга 15-20 хааппыланы ууну кытта, күҥҥэ 3-тэ, 30 мүнүүтэ аһылык буолуон иннинэ иһэҕит.

= Туһаныллыбыт литература =
1) Травник. Лучшие рецепты народной медицины. Автор М.А.Изотопа, Т.Ф.Плотникова, Ю.К.Кирова, Н.А.Сарафанова. 2009.
Неймар да Сильва

**Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор** (1992–, ; португальское произношение (IPA): [nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]) кыччатан **Неймар** — национальнай бразилия сборнайын уонна «Пари Сен-Жермен» () хамаандатын, сүрүн инники линияҕа ооньуур футболиһа.

Уон биир сааһыттан "Сантос" диэн молодежнай академия5а ооньообута. 2009 сыллаахха бастакы составыгар киирбитэ. 2010 сыллаахха Сан-Паулу штатын чөмпүйүөнэ уонна Бразилия кубогын кыайыылааҕа. Сайын 2013 сылга "Барселона" () хамаандатыгар ыҥырыллыбыта. Ол онно Испания лигатын, кубогын кыайбыта. Уонна Лига чемпионов УЕФА кубогын кыайбыта. Онтон 2017 сыл атырдьах ыйыгар "Барселона" хамаандатыттан "Пари Сен-Жермен" көспүтэ. Уопсай сыаната 222 млн евро буолбута. Онон саамай сыаналаах футболист аатын сүкпүтэ. Францияҕа Лига 1, Кубок Франции, Кубок Лиги уонна "Игрок года" званиятыгар тиксибитэ.
Егоров Василий Михайлович

**Егоров Василий Михайлович** (16.09.1993) — Саха сирриттэн сылдьар боксаҕа чэпчэки ыйааһыҥҥа ( 49 кг дылы) Европа икки төгүллээх каыйылааҕа (2015, 2017) уонна Аан Дойду иккис миэстэлээҕэ.

## Олоҕун олуктара
Василий Михайлович Егоров 1993 сыллаахха балаҕан ыйын 16 кунугэр Мэҥэ-Хаҥалас Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Боксанан эдэр сааһыттан дьарыктыммыта.

2016 сыл муус устарга Арассыыйа үтүөлээх спорт маастарын аатын сүкпүтэ.

Хотугу-илиҥҥи федеральнай университет юридичэскэй факультет устудьуона.

## Бастыҥ көрдөөрүүлэрэ
*2013 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа иккис  миэстэлээҕэ(49 кг дылы).
*2014 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
*2015 - Аан дойдутааҕы WSB серия Чемпионаатын кыттылааҕа (49 кг дылы).
*2015 - Европа чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
*2015 - Аан дойду чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа иккис  миэстэлээҕэ(49 кг дылы).
*2016 - XXXI Олимпия оонньууларыгар кыттыбыта.
*2016 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
*2017 - Европа чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
*2017 - Аан дойду чемпионатыгар кыттыбыта.
*2018 - Россия чемпионаатын бастакы чэпикки ыйааһыҥҥа кыайылааҕа(49 кг дылы).
Местников Касьян Иванович

**Местников Касьян Иванович** - Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр Германияны уонна Японияны кытта сэриилэр кыттыылаахтара.

## Олоҕун олуктара
1925 с. олунньу 29 кунугэр Чурапчы оруойонун Бахсы нэhилиэгэр төрөөбүт. 1932с. нэhилиэк Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Дойдуунускай нэhилиэгэ буолбут.
  
Касьян Иванович 1933-1936с. Дойдуунускай алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1936 с. "Кыhыл Майаак" холкуос чилиэнэ буолбут. 1937-1940 с. Мэлдьэхси ситэтэ суох орто оскуолатыгар үөрэммит.
  
1942 с. балаҕан ыйын 6 күнүттэн тохсунньу 15 күнүгэр диэри Төхтүр сельПО-гар кассыырынан уонна соҕотуопка сиэктэринэн улэлээбит. 1942с. ыам ыйын 1 күнүттэн Мэҥэ- Хаҥалас оройуонун БСК(б)П РК техсэкирэтээринэн уонна суотчутунан үлэҕэ киирбит.
  
1943 с. ыам ыйын 20 күнүгэр Аҕа дойдутун көмүскүү сэриигэ барбыт. Мотострелковай полк 3-с батальон 8-с ротатыгар стрелок-рядовоуйнан сулуспалаабыт. 1944с. олунньу 23 күнүгэр бирисээгэ биэрбит. 1947с. муус устар 4 күнүгэр 28-с мотострелковай полк сапер-подрывнига, 1947с. бэс ыйын 11 күнүгэр 141-с тааҥка полкатын иккис  батальонун бууска иитээччитэ буолбут. Бойобуой сырыылара 1945с. алтынньы 1 күнүгэр - "Хорсунун иhин", 1946с. ыам ыйын 9 күнүгэр - "Японияны Кыайыы иhин", 1946с. от ыйын 23 күнүгэр И.В.Сталин мэтээллэринэн бэлиэтэммит.
  
372-дээх бирикээскэ олоҕуран Хинган хайатын туорааhын иhин Махтал сурук туттарыллыбыт. 1948с. тохсунньу 13 күнүгэр Кыhыл Аарымыйа кэккэтиттэн демобилизацияламмыт.
  
1948с. муус устар 1 күнүгэр төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлэн, мясомолпром салаатынан үөрэнэн, маастар-арыыhыт, буҕаалтыр, технолог идэлэммит, 1976с. диэри ситиhиилээхтик үлэлээбитэ. 1976с. соhумардык олохтон туораабыта. Ситиhиилээх үлэтинэн элбэх наҕараадалары туппута: 1952 с. Саха сирин главмаслопромун Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибит.
Кычкин Николай Николаевич

**Кычкин Николай Николаевич** — дуобатчыт, тренер, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.

1940 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Дойдунуускайга төрөөбүтэ.

1948 с. Куеллэрини, Матта оскуолатыгар үөрэнэн, 1960 с Төҥүлү орто оскуолатын бутэрбитэ.

1960 с. ереспуубулукэ чемпионаатыгар 3-5 миэстэни уллэстэн бастакы разряды толорбута.1966 с. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бутэрбитэ. 1966-1973 сс. Мэҥэ-Ханаласка, 1973-1977 сс. Таатта оройуонугар математика учууталынан үлэлээбитэ.

Ити кэмнэргэ оскуолага математика кабинетын тэрийбитэ. Дуобакка общественнай тренерынан улэлээн, угустук улуус, ереспуубулукэ чиэьин кемускээн курэхтэьэрим. 1977 сыллаахтан Ытык Куелгэ о5о спордун оскуолатыгар дуобат тренеринэн 1992 сыллаахха диэри таьаарыылаахтык үлэлээбитэ, оскуола хамаандата ереспуубулукэ5э, Россияҕа бастаан Сойууска 4, СНГ 1992 с. 2-с миэстэ буолбута.

5 спорт мастера, 168 урдук разрядтаахтар уескээн тахсыбыттара. 1992-2004 сс. Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар 51 аан дойду, 36 Европа, 204 Россия чемпионнара, призердара, 1 грассмейстер, 1 норуоттар икки ардыларынаагы спорт маастара, 8 спорт маастара ты5ыстылар.

1997 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин, 2000 с. РФ утуелээх тренера буолбута.2004 с. Таатта опойуонун бочуоттаах гражданина. 20 уйэ спордун уонна Д.П.Коркин аатынан государственнай бририэмийэ лауреатын аатын сукпутэ.2003с. "гражданская килбиэн" бэлиэни туппута. С8 дуобакка федерациятын чилиэнэ, дуобакка элбэх методическай кинигэлэри суруйбута.
Сэрбэкэ атыыhыт.

Сэрбэкэ атыыһыт.
Эверстов Николай Дмитриевич — Сэрбэкэ (ахсынньы, 1827 — ахсынньы, 1915) — атыыһыт, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.

Олоҕун олуктара[уларыт]
Николай Дмитриевич Эверстов 1827 сыллаахха Нам улууһун Модут нэһилиэгэр төрөөбүт. 1909 сыллаахха Саха уобалаһын 12 саамай баай атыыһыттарын ахсааныгар киирэрэ. Сыллааҕы оборуота 100 тыһыынча солкуобай эбит.

1859 сыллаахтан 3-с гильдиялаах атыыһыт, 1864 сыллаахха 2-с гильдиялаах буолбут, 1888 с. — 1-кы гильдиялаах. 1911 сыллаахха уобалас губернатора И. И. Крафт көрдөһүүтүнэн атыыны-эргиэни тарҕаппытын иһин киниэхэ «коммерц-советник» аатын иҥэрбиттэрэ.

Сэрбэкэ түүлээҕинэн, мануфактуранан, чэйинэн, табаҕынан, галантереянан эргинэн байбыта. Москуба атыыһыттара бөдөҥ атыыһытынан ааҕан толору итэҕэйэллэрэ, табаардарын иэс биэрэллэрэ.

Н. Д. Эверстов Иркутскай уонна Кээхтэ атыыһыттарын кытта ыкса ситимнээх буолан, түүлээҕин уонна бүүчээн иитин Кытайга ыытара. Дьокуускайдааҕы дьаарбаҥкаҕа куруук кыттара уонна сэлии муоһун, түүлээҕи бөдөҥ баартыйанан атыылаһара, кыра атыыһыттарга мануфактураны иэс атыылыыра. Чэйи Кытайтан Айаан уонна Охотскай нөҥүө биир бастакынан аҕалтарар буолбута[1].

Сэрбэкэ бэйэтин үбүттэн 50 тыһыынча солкуобайы Дьокуускай куоракка кини аатынан уопсастыбаннай бааны олохтуулларыгар босхо биэрбит. Ол баан Дьокуускай куоракка «Якутский городской общественный банк Н. Д. Эверстова» диэн ааттанан тэриллибит. Баан урукку дьиэтигэр билигин фольклор түмэлэ үлэлиир.
Николай Дмитриевич Эверстов нэһилиэнньэҕэ улаханнык ытыктанар киһи эбит. «Потомственный почетный гражданин» ааты ылбыт, 1894 сыллаахха моойго иилиллэр Анненскай лиэнтэлээх үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини аатынан Дьокуускай куоракка баар билиҥҥи Аржаков уулуссата ааттана сылдьыбыттаах
Паразиттар

**Паразиттар** диэн араас кыыл, үөн, үүнээйи, киһи сүмэһинэн аһыыр, доруобуйаҕа буортулаах харамайдары аатттыыллар.
Оһоҕос палочката

**Оһоҕос палочката** диэн киһи оһоҕоһун иһигэр паразиттыыр бактериялары ааттыыллар.
Энтеробактер

**Энтеробактер** диэн киһи оһоҕоһун иһигэр баар бактерия. Ас буһарага көмөлөһөр харамай. ОҺоҕостон атынт оргаҥҥа түбэстэҕинэ араас ыарыыны көбүтэр.
Лямблия

Лямблия диэн оһоҕоско, ноорго, үөскэ паразиттыыр бактерия. Лямблиоз диэн ыарахан ыарыыны көбүтэр.
Описторхос

**Описторхос** — киһи үөһүгэр, быарыгар паразиттыр трематода диэн ааттаах чиэрбэ көбүтэр ыарыыта.
Шистосома

**Шистосома** диэн трематодалар бииһин ууһа. Киһи паразита.
Донник

мини|Донник, эмтээх донник. Донник лекарственный (Melilotus officinalis L.)
**Донник** (), эмтээх донник. Донник лекарственный (). Бобтаахтар уруулуу уустар бөлөхтөрө.

## Кылгас морфологията
Донник икки сыллаах от үүнээйи, салаалаах сүрүн силистээх. Умнаһа биир эбэтэр хас даҕаны салаалардаах, кырыылаах 50-100 см үрдүктээх. Сэбирдэхтэрэ үстүүлэр, сэбирдэхчээнэрэ кыра эрбии тииһин курдук кэрдиистээхтэр, ньолбоҕордор, сайыны быһа сибэккилэнэр.

## Үүнэр сирэ
Сыыс от курдук бааһыналар кытыыларыгар, талахтар, оһорбо уонна быраҕыллыбыт эргэ бааһыналарга балачча киэҥник тарҕанан бөлөхтөөн үүнэр.

## Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика киин оройуоннара.

## Туттуллар органа
Донник ото. Сэбирдэхтээх үөһээ өттө инструкция быһыытынан сибэккилэнэр кэмигэр хомуллар.

## Химическэй састааба
Донник "кумарин" диэн сыттаах веществолааҕа умнаһыгар уонна сэбирдэҕэр уопсайа 0,4%, сибэккитигэр 0,86% баар. Кумарин сыта от куурдаҕына ордук күүһүрэр. Донник отуттан кумаринтан ураты кумариновай уонна мелилотовай кислоталар, дигидрокумарин, мелилотозид (гликозид көрүҥэ) көстүбүт (Кузнецова, 1967). Олохтоох эмтээх донникка сэбирдэхтэригэр, сибэккилэригэр кумариннар уонна флавоноидтар булуллубуттар. Анализтар алкалоидтары, дубильнай веществолары суохтар диэн көрдөрбүттэр (Макаров, 1989).

## [[Медицина]]ҕа туттуллуута
Эксперимент түмүгүнэн донник кумарина киин ньиэрбэ системэтин (КНС) баттыыра, таттарар ыарыыны мөлтөтөр дьайыылааҕа быһаарыллыбыт. Научнай медицинаҕа донник сымнатар, күүрдэр, аралдьытар дьайыылааҕа туттуллар. Медицинаҕа таттарар ыарыыттан ураты, стенокардияҕа, ревматизмҥа, уоскутарга, о.д.а. ыарыылара туттуллар. Билиҥҥи народнай медицинаҕа доннигы оһоҕос уонна хабах ыарыыларыгар, ыйданыы кэһиллиитигэр, ордук климакстыыр кэмҥэ туһаныллар. Итини таһынан, утуйбат буолууга, наһаа өрүкүйүүгэ, долгуйууга, төбө ыарыытыгар, санаа түһүүтүгэр; таска - искэннэргэ,  кутургуйаларга; сүһүөх ыарыытыгар компресс быһыытынан тутталлар. Доннигы бэйэтинэн эрэ иһэр сэрэхтээх. Холбодоһукка киллэрэн туттар ордук. Специалист сүбэтинэн эрэ туттуллара ирдэнэр.

## Туттуллубут кинигэ
"Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ" А.П.Басыгысова, Дьокуускай 2004 г. ISBN 5-7696-1872-8
Хроническай

Хроническай () диэн хас да сыл үтүөрбэт, ааспат ыарыыны ааттыыллар.
Склезорующай

**Склезорующай** диэн тымыр, проток иһэн кыарыыр ыарыытын ыарыытын ааттыыллар.
Ксилит

**Ксилит** диэн фрукта, оҕуруот аһын, хатыҥ уутун саахара. Сахар оннугар туттуллар. Хос амтана суох.
Глаубер тууһа

**Глаубер тууһа** (**мирабилит**) — Na2SO4·10H<sub>2</sub>O — диэн натрий сульфатын кристаллогидрата (декагидрат). Аан бастаан химик Иоган Глаубер минеральнай ууттан булбут, кэлин сернай кислотаны натрий хлоридыгар кутан ылбыттара. Өстүөкүлэ уонна суода оҥоруутугар, мэдиссиинэҕэ саах хатыытыгар убатар эмп быһыытынан туттуллар.

Атын ааттара: Sal glauberi, мирабилит, сибиир тууһа, гуджир, сернокислай натрий.
thumb|450px|center|Мирабилит кристаллын тутула 

## Литература
* Илья Леенсон. Чудесная соль Иоганна Глаубера. // Энциклопедия для детей. Том 17. Химия. М.: Аванта+, 2000, с. 457; 2-е изд, перераб., 2006, с.463.
* 

## Сигэлэр
* Мирабилит в базе webmineral.com
*
Сорбит

**Сорбит** диэн глюкозаттан оҥоһуллар сахар солбуйар минньигэс бороһуок.
Үөс

**Үөс** диэн араҕас, бороҥ эбэтэр саһархайдыҥы аһыы амтаннаах убаҕас. Аһылык буһарарга көмөлөһөр.
Уринотерапия

**Уринотерапия** диэн иигинэн эмтэнээһин. Дьон былыр-былыргыттан иик улахан эмтээҕин билэллэрэ. Ол билиилэрин суола-ииһэ народнай медицинаҕа ордон кэлбит. Тибет ламалара бэйэлэрин доруобуйаларын бөҕөргөтөөрү ииктэрин элбэхтик иһэллэрэ биллэр. Былыргы Греция муударай өйдөөхтөрө бааһырбыттары эмтииргэ ииги туһаналлара. Цыганнарга иик эмтиир свойстволааҕа үгүс үйэлэргэ биллэр.

Былыргы 1695 сыллааҕы кинигэттэн быһа тардыы: “Ииги киһиттэн уонна түөрт” атахтаах үгүс кыыллартан, сүөһүлэртэн ылаллар, онуоха врачтар чуолаан киһи иигин эмкэ итиэннэ аптекаҕа туһаналлар. Эр киһи уонна дьахтар ииктэрэ сылаас, салыҥа суох, суураллар, ырааһырар, иһиллэр, сытыйбат.

Иигинэн эмтэниини Джон Армстронг аан бастаан бэйэтиттэн саҕалаабыта. Аан дойду маҥнайгы сэриитин сылларыгар врачтар кинини сэллигинэн ыалдьыбыт диэн диагнозтаабыттара.

## Аан тыл
Сир шарын бары норуоттарын народнай эмчиттэрин опыттара көрдөрөрүнэн, эт-хаан бэйэтэ оҥорон таһаарар дэгиттэр үчүгэй эминэн иик (урина эбэтэр ) буолар.

Биһиги дойдубутугар научнай уринотерапияны төрүттээччинэн профессор А. А. Замков буолар. Кини бу үйэ 30-с сылларыгар Москваҕа уринотерапия научнай-чинчийэр буолбута. Бу бэртээхэй талааннаах врач туһунан биһиги билиибит олус татым, ол эрээри кини былыргы эмчиттэр, йогтар үлэлэрин кичэллээхтик үөрэппитэ, нуучча народнай уонна Тибет медициналарын, XVII–XIX үйэлэрдээҕин кичэллээхтик үөрэппитэ. Кини ииги бэрт өрдөөҕүттэн оһоллонууга, биигэ быстыыга, харах ыалдьыытыгар, ас буһарар органнар үлэлэрэ кэһиллиитигэр туһаммыттар эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. Урина эти-хааны бөҕөргөтөр, сөтөлү тохтотор, тымныйыыттан түргэнник өрүһүйэр, нервэни уоскутар, лиистиги суох гынар. Кини хат дьахтар иигиттэн гравидан диэн эми оҥорбута. Ону киһиэхэ килилэрдэххэ настроение көтөҕүллэр, өй-санаа дьэҥкэрэр, аҕылааһын уонна сүрэх түргэнник тэбиитэ аҕыйыыр. Профессор А. А. Замков бэйэтин научнай үлэлэригэр гравидан соһумар өлүүттэн быыһыан, киһи үйэтин уһатыан, кырдьыыны бытаардыан сөбүн ыйбыта. Оҕо рахиттааһына, гормоннар кэһиллилэрэ, эр киһи ууһатар органнарын мөлтөөһүннэрэ, нервнай система айгырааһына иигинэн эмтээтэххэ кыайтараллара көстүбүтэ.

Онон уринотерапия историятын кылгастык ырытыыттан былыр-былыргыттан аан дойду норуоттара ханнык баҕарар ыарыыны эмтииргэ уринаны киэҥник туттубуттар эбит диэн түмүктүөххэ сөп.

## Уринаны туттуу көрүҥнэрэ
* Таска туттуу-ииктээх маарыланнан, компреһынан эмтэниллэр.
* Иһирдьэ туттуу-уринаннан иһэн эмтэнээһин.

## Түмүк
Иигинэн эмтэнэр киһи тус-бэйэтин уратыларын, үгэстэрин, кэмэлдьилэрин, кыаҕын хайаан да болҕомтолоохтук үөрэтэн билинэрэ, онтуларын учуоттанара наадалаах. Бу эмтэниигэ киһи бэйэтигэр врач буолуохтаах.

Уринотерапиянан эмтэнии саҕаланыа түөртэн итэҕэһэ суох хонук инниттэн бары атын эмтэри, процедуралары ылыы тохтотуллуохтаах. Иигинэн эмтэнэр кэмҥэ атын эми уонна арыгыны иһии букатын көҥүллэммэт.

## Литэрэтиирэ
Тимофеев, Дмитрий Семенович. Лечебные свойства урины / Д. С. Тимофеев, К. Г. Башарин. - Якутск : Нац. кн. изд-во Респ. Саха (Якутия), 1992.
Бороҥ лоһуор

мини|258x258пкс|Бороҥ лоһуор,  Вероника седая (Veronica incana L.)

## Бороҥ лоһуор
Вероника седая, длиннолистная (Veronica incana L., V. longifolia L.). Норичниктыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.
## Кылгас морфологията
Бороҥ лоһуор элбэх сыллаах синньигэс сыылар силиргэхтээх кыра от. Үүнээйи барыта хойуу сиэрэй түүлээх. Умнастара 10-30 см үрдүктээх, сэбирдэхтэрэ утарыта олороллор, уһун синньигэстэр, кэрдиистэрэ суоҕун кэриэтэ, 3-10 см уһуннаах сибэккилэрэ бытырыыс курдук үөһэ тахсаллар. Хоруоналара хараҥа халлаан күөҕэ өҥнөөх. Аһа коробкачаан, кылгас түүлээх. От уонна атырдьах ыйдарыгар сибэккилиир.
## Үүнэр сирэ
Ыраас хонуу, кумахтаах, таастаах күн сырайар эниэлэр, кураанах талахтар тастара, сэндэлэс бэс ойуурдар сырай саҕалара.
## Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика бары улуустара.
## Туттуллар органнара
Оттоох сибэккитэ. Сырьену сибэккилэнэ турдаҕына хомуйуллар. Куурдуллара уопсай быраабыла быһыытынан.
## Химическэй састааба
Аанньа үөрэтиллэ илик. Бороҥ лоһуорга каротин, гликозид, ринатин, аскорбиновай кислота уонна алкалоид суола баара биллэр. Саха сирин услуобуйатыгар лоһуор окко аҕыйах флавоноидтар булуллубуттар. Сапониннар уонна алкалоидтар көстүбэтэхтэр.
## [[Медицина]]ҕа туттуллуута
Научнай медицинаҕа туттуллубат. Литератураҕа сурулларынан, народнай медицинаҕа чэй быһыытынан ис тэһэҕэскэ, сүрэх сорох ыарыытыгар, күөмэй ыарыытыгар уонна тымныйыыга туттуллар. Лоһуор оту сахалар уруккуттан (норуот эмчиттэрэ) киэҥник тутталлар (Ф.П. Чашкин - Таатта отоһута). Көөнньөрүк эбэтэр оргутуллубут уутун араас куртах, оһоҕос ыарыытыгар, хаан баттааһына үрдүүрүгэр, сүрэх ыалдьарыгар, ньиэрбэ күүрүүтүгэр, быар ыарыыларыгар, ону таһынан ириҥэлээх, кыһыылаах ымынахтарга (чесотка) туһаныллар.

Сибиэһэй лоһуор сэбирдэхтэрин атах наһаа ууланарын утары тутталлар. Лоһуор көөнньөһүгүнэн ванна оҥостоллор, грибковай тирии ыарыыларын,кыһыылаах ымынахтары, уокка буспуту уонна өлөрүү бааһы эмтииллэр.

Лоһуор бу көрүҥүттэн ураты народнай медицинаҕа уһун сэбирдэхтээх лоһуор ходуһаларга Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр. Бу үүнээйиттэн C битэмиин, провитамин A (каротин), дубильнай веществолар, флавоноидтар суоллара булуллубуттар. Норуокка баас оһордор эмп, атах уутун куурдарга, оргутуллубут уутун быар ыарыыларыгар, сороҕор тымныйыыга, хабах ыарыытыгар тутталлар.
## Литэрэтиирэ
Басыгысова Анна Петровна, "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ", Дь., Бичик, 2004 с. ISBN 5-7696-1872-8
Сиеста

**Сиеста** (, «алтыс чаас») — күнүскү түүл, итии климаттаах дойдулар үгэстэрэ (Греция, Испания, Италия). Эдуардо Эстивиль () диэн быраас этэринэн, сиеста кыра оҕоҕо эбэһээт наада, онтон улахан киһиэхэ 30 мүнүүтэлээх буолуохтаах. Маннык кылгас түүл киһи доруобуйатын чэрдигирдэр, сылайыыны, күһэйиини аһарар.
Квантовай физика

**Квантовай физика** — квантово-механическай уонна квантово-полевой системаны уонна хамсаналларын сокуонун үөрэтэр физика теориятын баһа.
Квантовай логика

**Квантовай логика** — квантовай теориятын принципын учуоттуур, араас этиилэргэ наадалаах, логика раздела.
Түүлдьүт

**Түүлдьүт** — дьон түһээбит түүллэрин тойоннуур, ол аата тобулан тылбаастыыр киһи буолар. Саха майгытын сиэринэн туора киһи түүлүн тубэспиччэ дьүүллүүр табыгаһа суох уонна сэрэхтээх. Түүлү дьоһуннаах түүлдьүккэ эбэтэр киһи бэйэтэ бэркэ эрэнэр итэҕэйэр киһитигэр кэпсиэхтээх.
Степанов Юрий Павлович

**Степанов Юрий Степанович** (1949с.) – Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Республиканскай Реабилитационнай киин директора. 

## Олоҕун олуктара
Степанов Юрий Степанович 1949 с. от ыйын 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр «Атаҕа Суох» диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата – Степанов Павел Николаевич, ийэтэ- Пелагея Гаврильевна. Юрий Степанович бииргэ төрөөбүттэрэ 12 этилэр. Тымныйан, аччыктаан суорума суолламмытара  8 оҕо. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Еля эмп тэрилтэтигэр үлэлиир. Галя үрдүк үөрэхтээх  дефектолог-учуутал Дьокуускай куоракка олорор. Олег Сунтаар улууһун депутата, САПИ Сунтардааҕы филиалын генеральнай директора. 

### Үөрэҕэ
10 кылааһы Кириэстээх оскуолатын бүтэрэн баран «Кириэстээх» совхозка рабочайынан үлэлээбитэ. Онтон 1968 с. Иркутскайдааҕы медицинскэй институтсанитарно-гинекологическэй факультетыгар туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Үһүс курска хирург буолар баҕаттан (Иркутскайга лечебнэй факультекка көһөрбөтөхтөрүн иһин) Саха государственнай университетын медицинскэй факультетыгар көспүтэ. Оччотооҕу Республиканскай онкологическай диспансер кылаабынай бырааһа Местников Иван Иванович кыхтаахтык үөрэммит, үлэҕэ дьулуурдаах эдэр киһини хирурунан үлэҕэ ылбыта. Кини киһи ис органнарыгар уустук операциялары ситиһиилээхтик оҥорон дьон-сэргэ билиниитин ылбыта. Хирург-онколог уус тук идэтин баһылаабыта. Ити кэмҥэ Юрий Павлович туһунан «көмүс тарбахтаах»,  «чэпчэки илиилээх», диэн үтүө сурах тарҕаммыта.
          
1984-1986 сс. Москва куоракка клиническэй ординатураҕа үөрэммитэ. Онтон кэлээт, Республиканскай онкологическэй диспансер кылаабынай бырааһын эмтиир чааһыгар солбуйааччыннан анаммыта. 1989 сыллаахтан 1992 сылга диэри Доруобуйа харыстабылын министерствотын штаты таһынан кылаабыный хирурунан үлэлээбитэ. Президент М.Николаев Кииҥҥэ мөлүйүөн доллары анаабытыгар «Отто Бокк» фирматын кытта иккис контракт оҥостон дьахталларга уонна оҕолорго протез оҥорор аппараттары аҕалан туруорбуттара. 1995 с. сэтинньи ыйга үс мэндиэмэннээх, 25 куойкалаах Реабилитационнай киин буолар. 1992-2011 с. инбэлииттэр уонна ветераннар Республиканскай реабилитационнай киинин директорынан үлэлээбитэ. 

### Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын туйгуна 

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай сулууспатын туйгуна

* Саха Өрөспүүбүлүкэ Правительствотын знагын хаһаайына

* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх бырааһа

* Медицинскэй наука доктора 

* «За заслуги перед Отечеством» ІІ истиэпэннээх орден  хаһайына

## Сигэлэр
П. Ильяхов – Хамса «Степанов Ю.П – талааннаах хирург, сатабыллаах салайааччы», Дьокуускай: Бичик, 2001 - 144 с.
Таламус

**Таламус** (, латинское произношение: *талямус*; от  — «бугор») — область головного мозга, отвечающая за перераспределение информации от органов чувств, за исключением обоняния, к коре головного мозга. Эта информация (импульсы) поступает в ядра таламуса. Сами ядра состоят из серого вещества, которое образовано нейронами. Каждое ядро представляет собой скопление нейронов. Ядра разделяет белое вещество.

## Өссө маны көр
* Мэйии
Гипоталамус

**Гипотала́мус** (лат. *hypothalamus*, греч. *ὑπό* — «аннынааҕы» уонна *θάλαμος* — «хос, камера, таламус») — мэйии ортотугар баар кыра уобалас, элбэх килиэккэлэр бөлөхтөрүттэн турар (отуттан тахса), мэйии гормоннары оҥорон таһаарыытын, организм гомеостаһын хонтуруоллуур. Гипоталамус ньиэрбэлэринэн киин ньиэрбэ тиһигин салааларын барыларын кытта ситимнээх, ол иһигэр мэйии хатырыгын, гиппокампы, миндалинаны, мэйиичээни, мэйии сүнньүн уонна сис мэйиитин кытта. Гипофиһы кытта гипоталамус гипоталамус-гипофиз тиһигэ диэҥҥэ киирсэр, онно гипоталамус гипофиз гормоннары оҥоруутун салайар уонна ньиэрбэ уонна эндокрин тиһиктэр ыккардыларыгар сүрүн холбооччу быһыытынан буолар. Кини гормоннары уонна нейропептидтары оҥорон таһаарар уонна аччыктыыр, утатар баҕаны, терморегуляцияны, таҕылы, утуйууну уонна уһуктууну (циркада тэтимин) салайар. Кэлиҥҥи чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн  гипоталамус мэйии үрдүкү үлэтин эмиэ салайар, холобур, долоҕойу уонна уйулҕа туругун, онон киһи быһыыта-майгыта ситиитигэр-хотуутугар кыттар.
Харас

**Харас** () — сэппэрээк.

Уга намыһах, 15-30 см. Сэбирдэҕэ кыһын түһэр. Соҕох курдук суон, көнө силистээх; умнаһа эмиэ көнө силистээх; күрүҥ, биир күрүс сонос. Салаалара кырыылаахтар, күөх өҥнөөхтөр. Сэбирдэхтэрэ икки ойоҕосторунан итиэннэ аллара өттүлэринэн ооҕуй ситимин курдук тымырдаахтар.

Сибэккилэрэ кыралар, лыхаспыт кыра умнастаахтар, аллара сэбирдэхтэр хоннохторугар биирдиилээн онон-манан үүнэллэр.

Харас аһа - төп-төгүрүк, горох саҕа, хара, халлаан күөҕэ толонноох отон. Харас отонун сугуну кытта булкуйуохха сөп, ол эрээри сугун иһэ от күөхтүҥү өҥнөөх уонна сүмэөинэ күөх. Сугун отоно харастааҕар бөдөҥ, 7 мм кэриҥэ туоралаах, ньолбуһах, соттоххо барбат халлаан күөҕэ толонноох.

Харас бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр, отоно от, атырдьах ыйдарыгар буһар.

Отоно дьырылас, минньигэс амтаннаах, сүмэһинин өҥө харатыҥы кыһыл.

Бэс, харыйа, ону тэҥэ тиит мастаах ойуурга сииктээх сиргэ уонна сэппэрээктэр быыстарыгар үүнэр.

Саха Сиригэр харас соҕуруулуу-арҕаа оройуоннарга - Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, Алдаҥҥа - уонна Якутскай оройуоҥҥа уо. д. а. баар.

## Эмкэ туһаныы
Харас отонун, буспутун кэннэ илиилэринэн хомуйаллар. Оттуллубут оһоххо (60-тан ордуга суох итиигэ), күлгэ булкуйбакка, куурдуохха наада. Үчүгэйдик куурбут отон киһи илиитин марайдаабат.

Хараһы, ыраас мөһөөччүккэ кутан, кураанах сиргэ туталлар.

Научнай медицинаҕа да, норуокка да харас, хойуннарар свойстволааҕын быһыытынан, ис ыарыытыттан эмтиир средство быһыытынан туттуллар (ордук оҕо иһэ ыарыйдаҕына).

Ас промышленноһыгар харас отоно барыанньа оҥорорго, лүкүөр, кыһыл арыгы өҥүн тупсарарга туттуллар.

## Туттуллубут матырыйаал

1. А. В. Сергеев, М. И. Прокопьева - "Саха сирин эмкэ уонна аска туттуллар туһалаах үүнээйилэрин хомуйуу туһунан"

## Өссө маны көр
* Хаппырыас
Метод гаусса

**Ме́тод Га́усса** — линейнэй алгебраическэй тэҥнэбил систематын суоттуур ньыма. Немецкай математик Карл Фридрих Гаусс () аатынан ааттаммыта.
Джеймс сильвестр

**Джеймс Джо́зеф Сильве́стр** (, Балаҕан ыйын 3, 1814 – Кулун тутар 15, 1897) — биллиилээх Англия математига. Теория матриц (), теория чисел, уонна комбинаториканы оҥорбутунан биллэр.
Вигго Брун

200px|раамка|уҥа|Вигго Брун
**Вигго Брун** (эбэтэр **Виго Брун** (Алтынньы 13, 1885) диэн норвежскай математик. Норвежскай наука академиятын чилиэнэ. Бочуоттаах Гамбург университетын доктора. Улахан аҥаар үлэтэ ахсаан теориятыгар, комбинаторикаҕа өттүлэригэр буолар.

## Олоҕун олуктара
Вигго уон оҕоттон саамай балыс этэ. Осло университетын бүтэрбитэ, ол кэнниттэн Гёттингенскай университетка үөрэппитэ (1910-1923). 1923 сыллаахха Норвегияҕа төттөрү төҥнүбүт уонна Тронхейм куоракка Норвежскай технологическай институт профессора буолбута.

Ол кэнниттэн 1946 сыллаахха Осло университетын математика профессора буолбута. Кини үөрэннээччилэриттэн - Атле Сельберг кини ахсаан теоритыгар чинчийиилэрин салҕаабыт. 70 сааһыгар Брун үлэтиттэн тохтообут.

## Науканан дьарыга
1915 сыллаахха "решето Бруна" көрдөрбүтэ ("решето Эратосфена" салҕыыта) боростуой чыыһыланы чинчийэргэ. . Ити методы тутуһан Гольдбах Гипотезатын дакаастыбылыгар чугаһаабыта. Кини дакаастабыта:
* Ханнык баҕар улахан четнай чыыһыла маннык эбиигэ аҕалыахха сөп P_1+P_2, ханнык баҕар эбиллээчитэ 9 элбэҕэ суох множитель баар.
* Парааласпыт боростуой-игэрэ чыыһылалар эрээтэ тэҥнэһэр:
: B_2=\left(\frac{1}{3}+\frac{1}{5}\right)+\left(\frac{1}{5}+\frac{1}{7}\right)+\left(\frac{1}{11}+\frac{1}{13}\right)+\left(\frac{1}{17}+\frac{1}{19}\right)+\ldots \approx 1{,}902160583104 
: Эрээт сууммата B_2 ааттанар «Брун констатата» боростуой-игэрэлэргэ.
* Брун - Тичмарш теорематын бастакы холобурун таһаарбыт .
Брун элбэх кээмэйдээх непрерывные дроби чинчийбит. Улахан аҥаар кинигэтэ барыта математика остуоруйатын туһунан суруллубуттара. Комбинаторикаҕа "число размещений" быһаарытын холбообут.

## Основные труды
* Über das Goldbachsche Gesetz und die Anzahl der Primzahlpaare, Archiv for Math. og Naturvid. B, Band 34, 1915, Nr. 8. 
* Bull. Sci. Math., Band 43, 1919, S. 100—104, 124—128  О сходимости ряда обратных простых близнецов.
* Le Crible d'Eratosthène et le Théorème de Goldbach. C.R. Acad. Sci. Paris, 168, 1919, 544-546. Reprint:. London: Nabu Press, 2011, ISBN 978-1246733556. 42 p.
* Euclidean algorithms and musical theory, L'enseignement mathematique, Vol. 10, 1964, pp. 125–137. 

## Литература
* *Scriba C. J.* Viggo Brun, Historia Mathematica, 7 (1980) 1-6.

## Сигэлэр
* Виго Брун persons-info диэн сайтка.
* Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #117708739 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
Элэктроннай кэрдиис

* 1 ЭВМ 1-го поколения - вакунай лампа 
* 2 ЭВМ 2-го поколения - транзистор 
* 3 ЭВМ 3-го поколения - микросхема 
* 4 ЭВМ 4-го поколения - процессор

## Өссө маны көр
* Вычислиитэлнай тиэхника сайдыытын кэрдиистэрэ
Николай Васильевич Склифосовский

**Никола́й Васи́льевич Склифосо́вский** (кулун тутар25  күнэ[ыам ыйын алта күнэ] 1836 — сэтинньи 30 күнэ [ахсынньы 13 кунэ] 1904) — үтүөлээх нуучча профессора,Елена Павловна клиническэй институтун директора, байыаннай-полевой уонна ис тиибиин коҥднөйүн хирургиятын ааптара.

= Олоҕо =
Николай Склифосовский – биллиилээх учуонай.  1936 сыллаахха Дзержинскэй диэн нэһилиэккэ төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт уон икки этилэр.Ийэлээх,А5ата эрдэ ыалдьан өлбүттэрэ.1854 сыллаахха Николай Одесскай иккис гимназиятын үрүҥ көмүс мэдээлинэн бүтэрбитэ.1859 сыллаахха МГУ медицинскэй факультетын бүтэрбитэ.1863 сыллаахха  докторскай диссертациятын көмүскээбитэ.Үс сыл кэнниттэн Николай Склифосовскайы  опыт атастаhыннара Европаҕа командировкаҕа ыыппыттара.Икки сыл кини Англия,Германия,Франция медицинэтин үөрэппитэ.Араас саҥа арыллыбыт наркоһу,антисептиканы кытта билсибитэ.Ол билиитин нуучча сиригэр илдьэ кэлэн хирургияны сайыннарбыта.1880 сыллаахха МГУ хирургическай салаатын сэбиэдиссэйэ буолбута.Дуоһунаһыгар 14 сыл тухары үлэлээбитэ.Нуучча медицинэтин новатора.Бастакынан со5уо,куртах, тыл раагын суох гынааһынын уо.д.а эпэрээссийэлэри оҥорбута.Кэнники ыалдьан үлэлээн бүппүтэ .Саад үүннэриитинэн дьарыктаммыта.Улаханнык ыалдьан 1904 сыллаахха бу күн сириттэн барбыта..

= Дьиэ кэргэнэ =

* Кэргэнэ-Склифосовская Софья Александровна
* Кыыһа-Тамара Николаевна ,
* уола Борис - оҕо сылдьан өлбүтэ.
* уола Константин-17 сааһыгар сэллик ыарыынан ыалдьан өлбүтэ,
* уола Николай  русско-японскай сэриигэ өлбүтэ
* Уола Владимир-бэйэтин тиинэн өлбүтэ
* Кыыһа Ольга
* Кыыhа Мария

= Үлэлэрэ =
70 медицинскэй научнай үлэ ааптара.

= Өйдөбүнньук =

* Научно-исследовательский институт скорой помощи имени Н. В. Склифосовского в Москве
* 1961 сыллаахха 125  сааһын бэлиэтээн почтовай марка таһаарбыттар

= Тyhaныллыбыт литературата =

https://ru.wikipedia.org/wiki/Склифосовский,_Николай_Васильевич

= Ссылки =

*
* Биография Склифосовского Н. В. на сайте московского медико-стоматологического университета.
* Усадьба Склифосовских под Полтавой
* Склифосовский Николай Васильевич. *Летопись Московского университета*. Проверено 29 сентября 2017.
Орхус

**Орхус** (, урут *Århus* [1948–2011]) — Данияга иккис самаайан улахан куоратынан ааттанар. Ютландия (, ) полуостров илинни биэоэгэр Орхус-Бугт (,  эбэтэр ) хомотугар турар.

Нэһилиэнньэ — 310 956 жителей (2011).

Орхус диэн Орхус университета салалтата.
Куб

**Куб** (был.-гириэк. κύβος) (ардыгар **Халыып:D-ll** эбэтэр соптоох гексаэдр) — бары кырыыта тэн көнө муннуктаах параллелепипед. Параллелепипед уонна призма чааһынай көстүгэ.

Куб кырыыта (грань куба) — туорт муннук еруттэринэн кэмчитиммит плоскость анара.

Куб еттугэ (ребро куба) — куб икки еттуктэринэн оноьуллубут кэрчик.

Куб вершината (вершина куба) — куб кииниттэн ыраах сытар чоп (точка), куб ус еттуктэрин быьа охсуспут сиригэр сытар.

Куб диагональа (диагоаль куба) — утары сытар куб оройдорун холбуур уонна куб киининэн ааьар кэрчик.

## Куб свойствата
* Куб туорт быьыылара алта тэн кырыылаах геометрическай эттик буолаллар — ити быьыылара куб киининэн перпендикулярно туорт сурун диагоналльарынан ааьаллар.
* Куб иьигэр тетраэдр фигураны икки ньыманан батарыахха сеп. Ити икки тубэлтэ5э тетраэдр туорт вершиналара куб туорт вершиналарын кытта холбоьоллор, оччо5о тетраэдр бары алта кырыылара куб кырыылара буолаллар. Бастакы тубэлтэ5э тетраэдр бары вершиналара ус кырыылаах муннукка киирэллэр, онтон вершината куб биир вершинатын кытта сеп тубэьэр. Иккис тубэлтэ5э тетраэдр бииргэ быьа охсуьар ойо5осторо куб утары сытар кырыыларыгар киирсэр буолаллар. Ити инник тетраэдры септеех дииллэр, онтон кэринэ (объём) куб кэриниттэн 3 тегул кыра буолар.
* Куб иьигэр октаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп,  өскөтүн октаэдр алта еттуктэрэ куб алта еттуктэрин кытта сеп тубэьиэхтээхтэр.
* Куб иьигэр октаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп,  өскөтүн куб бары а5ыс еттуктэрэ октаэдр а5ыс еттуктэрин ортотугар сытар буолуохтаах.
* Куб иьигэр икосаэдр геометрическай фигураны киллэриэххэ сеп,  өскөтүн икосаэдр утары сытар алта еттуктэрэ куб алта еттуктэригэр сытар буолуохтаахтар, онтон атын 24 еттуктэр — куб иьигэр. Икосаэдр бары 12 еттуктэрэ куб алта еттуктэригэр сытар буолуохтаахтар.
* Куб диагоналльара кэрчик диэн ааттаналлар, өскөтүн икки вершиналары холбуур буоллахтарына уонна куб киининэн тэн буолуохтаахтар. a еттуктээх куб диагональын устата d кэлин формуланан булуллар: d=a\sqrt{3}.
* a еттуктээх куб иэнэ (площадь): S=6a^2.
* a еттуктээх куб периметрэ (периметр): P=12a.

## См. также

* Игральная кость
* Кубик Рубика
* Удвоение куба
* N-мерный куб (гиперкуб)
* Marching cubes
* Кубики сома
Орхус университета

**Орхус университета** () — Орхуска (Дания) биир бөдөҥ университета. 1928 сыллаахха олохтоммут.

Орхус университета аан дойду үрдүнэн 100 бастыҥ университеттарга киирсэр.
Габриэль Крамер

**Габриэ́ль Кра́мер** (, от ыйын 31 1704, Женева, Швейцария—тохсунньу 4 1752, Баньоль-сюр-Сез, Франция) — Швейцария математига, Иоганн Бернулли үөрэнээччитэ уонна доҕоро, "линейнай алгебра" төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ.

## Олоҕун олуктара
Крамер боронсуус тыллаах быраас дьиэ кэргэнигэр Швейцарияҕа 1707 сыллаахха төрөөбүтэ. Оҕо эрдэҕиттэн математикаҕа дьоҕурдааҕын көрдөрбүтэ.  18 сааһыгар диссэртэссийэ көмүскээбитэ. 20 сааһыгар Женева университетыгар философия хаапыдыратыгар преподаватель дуоһунаһыгар сайабылыанньа биэрбит. 3 хандьыдаат үһүөн үчүгэй таһымнаахтарын көрдөрөннөр, магистрат туспа математика хаапыдыратын тэрийэн үһүөннэрин үлэҕэ ылбыта, уонна бэйэлэрин харчыларыгар уочаратынан айанныыр быраап биэрбитэ.

1727: Крамер бу быраабын туһанан 2 сыл Европаны кэрийбитэ, таарыйа оччотооҕу кэм уһулуччулаах математиктарар үөрэммитэ — Иоганн Бернуллига уонна Эйлерга Базельга, Галлейга уонна де Муаврга Лондоҥҥа, Мопертюига уонна Клероҕа Парижка уонна да атыттарга. Төннөн баран кинилэри кытта суруйсар буолбута.
Кембридж университета

**Кембридж университета** (, ) — Великобритания университета, аан дойдуга саамой бөдөҥ уонна кырдьаҕас университеттартан биирдэстэрэ (Оксфордскай университет кэнниттэн иккис).
Осипов Евграф Алексеевич

Евграф Алексеевич Осипов (21  ахсынньы - 1841- 4 муус устар 1094) — нуучча бырааһа , медиссиинэҕэ улахан халыып укпуттарыттан биирдэстэрэ буолар.

## Киһи олоҕун кэпсээнэ
Аҕата, Алексей Матвеевич Осипов Бульгуумҥа суут үлэһитинэн үлэлээбитэ.

Евграф Алексеевич,уфимскай гимнаазияны бүтэрэн,тыл факультетыгар Казань университетыгар киирбитэ,кэлин медиссиинскэйгэ көспүтэ.Кинини факультетка Францевич Лесгафт үөрэппитэ,уонна кинилиин бииргэ Иван Иванович Моллесон - бастакы санитаар быраас үөрэммитэ.Кэлин иккиэн бииргэ үлэлээбиттэрэ.Кэлин Самараҕа төннөн баран бырааһынан Самарской уездка үлэлии киирэр. Онно кини аҕата олорор. Евграф Чердалинскай балыыһаҕа анаммыт буолар. Кэлин кини маннык диир:

1865 сыллаахха Евграф үөрэҕин бүтэрэр уонна Казань психиатрическай килииньикэтигэр үлэлии киирэр. Бэйэтин үчүгэйдик көрдөрөн Европаҕа стажировкаҕа ыытаары гыналлар. Ону кини аккаастанар, бэйэтигэр сэллик ыарыытын  булбут. 1895 сыллаахха отставка5а тахсар.Сири-дойдуну кэрийэр, ол истэригэр Стравапольга сылдьан ааһар. Күһүн 1902 сыллаахха тыҥа ыарыытынан ыалдьан сүрэҕэ эмиэ мөлтүүр. Муус устар 4 күнүгэр 1904 сыллаахха өлөр.

## Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо  Мария Николаевна , биллиилээх адвокат кыыһа.

Мария Николаевна киэҥ өйдөөх дьахтар , олус үчүгэйдик омук тылларын билэрэ. Үксүн Мария дьиэ үлэтин оҥороро, ол гынан баран истерическай ипохондриятыттан сылтаан дьиэ кэргэнигэр улахан болҕомто уурбатаҕа.

Кинилэр түөрт оҕолоохторо: уол уонна үс кыыс оҕо. Уоллара Николайбиллилээх психиатр идэтин баһылаабыт, улахан кыыстара Варвара- уруһуйдьут,онтон Анна актриса идэтин баһылаабыт.

## Сүрүн үлэтэ
Санитарнай ыстатыйааны олохтооһуннарыттан биирдэстэрэ. 1875 сыллаахха “Программа санитарного исследования Московской губернии” олохтообута. П.И Куркинныын уонна И.В. Поповтуун общественнай медиссиинэ үлэтин «Русская земская медицина» диэнинэн киллэрбиттэр. 1890 сыллардаахха сэттэ томнаах сборниктара тахсыбыт.

## Библиография
• Осипов Е.А "Об общественных банях, купальных и прачечных"(1868)

• Осипов Е. А ., Попов И.В., Куркин П.И. Русская земская медицина.-М.:Т-во "Печати С.П Яковлева",-1899.-299 с.

• Очерк статистики народонаселения Московского уезда/ Осипов Евграф Алексеевич; Осипов Евграф Алексеевич,

## Быһаарыылар
Виктор Овчаренко , Дмитрий Брылев. Психоаналитические и филосовские искания Николая Осипова (12.10.2006) Проверено 14 июня 2011. Архивировано 11 августа 2012 года.

## Туһаныллыбыт литература
• Шидловский К. И. Евграф Алексеевич Осипов. Краткий биографический очерк .- Саратов, 1904.

• Мицкевич С.И. Записки врача-общественника. 1888-1918 гг. - М.-Л..,1941
Даан тыла

**Даан тыла** (*dansk*, *dansk sprog*) — Дания олохтоохторун тыла, скандинавия тылларыттан биирдэсэтэрэ. Данияга уонна хотугу Германияга тарҕаммыт. Бүттүүн 5,7 миллион киһи саҥарар.
Герофил

**Герофи́л**( биһиги үйэбититтэн 335-280 сыл ынараа өттүгэр олоро сылдьыбыт)- былыргы гириэк бырааһа. Анатомияҕа аан бастаан өлүктэри арыйан үөрэтиини киллэрбитэ. Ол эрэн Александрияҕа өлүгү арыйар олох бобуллар этэ. Герофил олоҕун улахан аҥарын Александрияҕа олорбута. Эрасистраты кытта тэҥҥэ Александрийскай медицинскэй оскуоланы төрүттээбиттэрэ. Бу икки быраастар ньиэрбинэй систиэмэ киинэ төбө мэйиитигэр сытар дии саныыллар этэ, уонна "билимтиэ" уонна "хамсатар" ньиэрбэлэри араартаабыттара.

**Герофил** () медицинэ араас киинигэр элбэх үлэни хаалларбыта, анатомияны, хирургияны, офтальмологияны, кардиологияны уонна акушерствоны холбуу. Кини үлэлэрэ суолтатын сүтэрбиттэрэ, ол эрэн ону Гален хайгыыр, сыаналыыр. 

Гиппократ суругар Герофил харах хаатын ойуулабытын, ис оҥоһуутун с, хаан сүүрээһинин, төбө мэйиитин оҥоһуутун уонна сүрэх сосууттарын үлэтин суруйбутун туһунан суруллубут.Синуснай стугу (torcular Herophili) ойуулаабыта, бу манна төбө затылогун уҥуоҕун синустара барыта киирсэр. Кини маннык курдук түөс сүүрээнин ойуулаабыта, ол эрэн бу суолтатын билбэт этэ, уонна ол саҕанааҕы кэмҥэ саамай үчүгэйдик дьахтар уонна эр киһи оҥоһуутун ойуулаабыта.

Герофил тымыр тэбиитин үлэтин сүрүнээн чинчийбитэ киэҥник биллэр. Кини аан маҥнайгыннан тымыр тэбиитин үлтин быһаарбыта. Бу үлэтин чинчийэ сылдьан, улахан таһымнаах медицинскэй түмүккэ кэлбитэ. Артерияҕа хаан үлэтин билбитэ, хас биирдии тымыр тэбиитигэр анал аат биэрбитэ. Итилэртэн биир аат "Сүүрэр тымыр тэбиитэ" диэн ааттабыта бу күҥҥэ дылы тиийбитэ.

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт литература
https://ru.wikipedia.org/wiki/Герофил