Куттар солбуйсан биэрэллэр

Киһи үс куттаах диэн этиини сахалар туһананнар олус былыргы кэмнэртэн билбит төрүт үөрэхтэрин, дириҥ билиилэрин биллэрэллэр. Саха дьоно куттар тустарынан бэрт элбэх уонна дириҥ өйдөбүллэри иҥэринэн сылдьалларын мин сурукка киллэрэн үйэтиттим. Кэнники кэмҥэ киһи үс куттарын тустарынан араас суруйуулар элбээтилэр. Олору бииргэ хомуйан маннык наардыахпытын сөп:

- Былыр-былыргыттан саха дьоно киһи үс куттааҕын  билэллэр.     Киһи этэ-сиинэ - буор кут диэн ааттанар. Өллөҕүнэ киһи этэ-сиинэ үрэллэн буор буоларын иһин итинник ааттаабыттар. Буор кут сир информациятын илдьэ сылдьар. Саха киһитэ саныырынан киһи кут-тара Айылҕаны кытта сибээстээхтэр. Ийэ кут киһиэхэ космостан киирэр уонна Айылҕа саамай дириҥ күүстэрин кытта сибээстээх. Сал­гын кут Айылҕа түргэнник буола турар уларыйыыларын ылар. (1,24).

- Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ билинэринэн киһи тыыннаах сырыттаҕына ийэ кут буор куту кытта бииргэ сылдьар. Киһи олоҕор биир эмэ түбэлтэлэргэ, холобур, соһуччу ыарыйдаҕына эҥин, ийэ кут арахсан туспа баран сылдьара бэлиэтэнэр. Абааһылар киһи кутун ылан бардахтарына киһи кута төннүөр диэри ыалдьар. (2,73). 

- Былыргы ойууннар киһини ыарытыннарбыт куһаҕан тыыны булан тутан, бохсуруйан, ыалдьы­бытын үтүөрдэллэр эбит. (3,47). 

- Дьоҥҥо куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи кутун улахан ойууннар тутан ылан буруйун боруостуор диэри хаайан баран, буруйун боруос-таатаҕына бэйэтигэр аҕалан биэрэллэрэ эмиэ биллэр. (4,214).

- Бу кэмҥэ диэри биллибит сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин өйдөбүллэрин К.Д.Уткин “Философия “Кут-сүр” диэн үлэ­тигэр хомуйбута уонна Кут-сүр диэн өйдөбүлү атын омуктар туһана сылдьар үөрэх­тэригэр тэҥнээн көрүүнү оҥорбута. (5,4).

- “Кут-сүр үөрэҕэ” диэн үлэбэр мин киһи үс; буор, ийэ уонна салгын куттарын саҥалыы, түүл үөрэҕин туһанан ырытыыны оҥор-бутум, куттарга тус-туспа өйдөр-санаалар мунньусталларын быһаарбытым, кыахтарын быһааран оннуларын буллартаабытым. (6,75).

Мин бу үлэбэр киһи өйө-санаата үс куттарга мунньулларын, сахалыы буор кут, ийэ кут уонна салгын кут диэн ааттаналларын салгыы ыры­табын. Бу үс куттар, киһи өйүн-санаатын салайар өрүт-тэрэ, киһини ханнык кэмнэргэ быһаччы салайалларын быһаардым. Киһи Айылҕаттан аналын быһыытынан тыыннаах буолан олох олоруон баҕата бастаан иһэр. Бу баҕа санаа олус күүстээх, ол иһин уустук кэмнэргэ бэйэтин, этин-сиинин көмүскэнэригэр киһини буор кута уонна ийэ кута быһаччы салайаллар. 

Kиһи тугу эмэни оҥороругар аан бастаан этигэр-сиинигэр, буор кутугар туһалаах өттүн оҥо­ро сатыыр, бэйэтин олоҕор, өйүн-санаатын салайыыга салгын ку­та сайдан ийэ кутун өйүн-санаатын баһыйдаҕына эрэ, үөрэх-билии ту­гу этэрин оҥорор быһыытыгар туһанарга, киһилии быһыыланарга күһэллэн үөрэнэр. Киһи куттарын өйдөрүн-санааларын уратылара уон­на сөбүлэспэтэхтэринэ утарыта турууну үөскэтэллэрэ сахалар Кут-сүр үөрэхтэринэн ити кур­дук быһаарыллаллар.

Киһи өйө-санаата, үс куттара маннык арахсаллар:

1. Буор кут. Киһи хас биирдии быччыҥнара хайдах хамсаабыт-тарын, ууммуттарын-кылгаабыттарын өйдөөн хаалан иһэллэриттэн үөскүүр өй-санаа буор кут диэн ааттанар. Бу оҥоруллар хамсаныылар элбэхтик хатыланан үөрүйэхтэри үөскэттэхтэринэ киһи бэйэтин санаатынан быччыҥын хамсатар, тугу эмэ оҥорор кыахтанар. Киһи быччыҥнарын хамсатара буор кут үөскээбитин бэлиэтэ буолар.

2. Ийэ кут. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ үөрэтэн биэрбит үгэстэрэ ийэ кутун үөскэтэллэр. Ийэ кут оҕо тугу саҥаны, уратыны билбититтэн сонно үөскээн иһэр. Оҕо ийэтин таба көрөр кэмиттэн саҕалаан 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитии, үөрэтии өйүн-санаатын төрүттээн биэрэр.

3. Салгын кут. Киһи үөрэҕи билиититтэн түргэнник сайдан иһэр өйө-санаата ааттанар. Үөрэҕи, саҥаны билии оҕо киһи буолууну ситиһэрин үөскэтэрэ уонна бу кут көтөн, баайыллан хаалара киһи өйүн-санаатын ордук кыһанан харыстыырын эрэйэр.

Сүр диэн өй-санаа киһи санаатын күүһүн, майгынын уратыларын холбуу иҥэринэн сылдьар уонна өйү-санааны, куттары холбуу тута сылдьар күүс буолар. Сүр диэн өй-санаа туспа күүһүн мин “Сүр. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ” диэн үлэбэр дириҥник ырыппытым.

Буор кут уонна ийэ кут хаһан уонна ханнык кэмнэргэ киһини быһаччы салайаллара киирэн кэлэрин киһи олоҕун маннык бэлиэ кэрчиктэргэ араартаан быһаардахха ордук табыллар:

а. Оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтин толкуйдуур өйө киирэ илигинэ эбэтэр үөрэҕи-билиини ылынан салгын кута сайдан барыан иннинэ буор кута уонна ийэ кута баһылааннар быһаччы салайаллар. Оҕону буор кут баһылаан салайарын бэлиэтинэн туох эмэ табыллыбатаҕына эбэтэр этэ ыарыйдаҕына оҕо ытыыр, мөхсөр, куотар, онтон ийэ кут баһылаан салайара оҕо кыра эрдэҕинэ куруук үтүктэн, хамсанан, батыһан үөрэнэриттэн биллэр. Ийэ кут салайар кэмигэр, ол аата 5 сааһыгар  оҕо урут тугу оҥорбутун уонна сарсын тугу оҥоруохтааҕын барытын ситэн өйдөөбөккө умнан хаалларан иһэр.

б. Оҕо улаатан үөрэҕи-билиини ылынан бэйэтин толкуйдуур өйө-са­наата, ол аата 5 эбэтэр 6 сааһыгар, салгын кута сайыннаҕына кини өйүн-санаатын салайыыны салгын кут баһылаан оҥорон барар. Бу кэмҥэ кини өйө-санаата сайдан, ханнык быһаарыыны ылынарын толкуйдаан, үөрэх-билии тугу этэринэн оҥорорго үөрэнэр. Киһиэхэ салгын кута сайдыбытын бэлиэтинэн үөрэҕи-билиини ааҕан билэр, ылынар, кулгааҕынан ис­тэн иҥэринэр уонна тугу билбитин-көрбүтүн умнубата, өйдүү сылдьар кэмэ кэлбитэ ааҕыллар.

в. Көтөн, баран хаалар куппут - салгын кут. Бу кут мэйии тас сарыытыгар олорор. Улаатан бэйэтин өйө киирбитин кэннэ, араас соһуччу түбэлтэ­лэргэ түбэһэн төбөтүн доргуттаҕына эбэтэр итирдэ-ҕинэ толкуйдуур өйө, салгын кута, көтөн хааллаҕына киһини ийэ эбэтэр буор кута  быһаччы баһылаан салайаллар.

Атын дойдуларга оҕону кыра эрдэҕинэ бөрө дуу эбэтэр атын кыыл булан ииппит түбэлтэлэрэ биллэллэр. Итинник иитиллэн улааппыт оҕо­лор ииппит кыылларын майгыларын ылынар, туттууларын-хаптыыларын үтүктэр уонна саҥаралларын курдук саҥарарга үөрэнэн хаалаллар эбит. Кыра эрдэхтэринэ ылыммыт үөрэхтэрэ олус күүскэ иҥэн, улааттахта­рына даҕаны кыыл курдук майгыларын кыайан бырахпакка, өйдөрө-са­наалара салгыы сайдыбат буола мастыйан хаалаллар эбит. (7,12). Бу курдук иитиллибит оҕо майгына тоҕо итинник уларыйан хаалара киһи куттара тус-туспаларынан эрэ табатык быһаарыллар. Оҕо маҥнайгы билэр, иҥэринэн иһэр үөрэхтэрин ийэтин үтүктэн, үгэс оҥостунан ылынан иһэр уонна ол үөрэҕэ олус дириҥник, букатын уларыйа охсубат гына иҥэн хаалар диэн биһиги сайдан иһэр Кут-сүр үөрэхпит быһаарар.

Киһи өйүн-санаатын төрүттүүр өйдөбүллэр оҕо кыра эрдэҕинэ, бэ­йэтин толкуйдуур өйө-санаата ситэ сайда, салгын кута үөскээн сала­йа илигинэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар, буор уонна ийэ куттары­гар үгэс буолан быһа киирэн мунньуллан иһэллэр. Бу өйдөбүллэр оҕо ийэтин көрөн үөрэр кэмиттэн, илиитинэн бастакы хамсаныылары оҥороруттан саҕалаан үөскүүллэр. Бу быһаччы оҕо ийэ кутугар киирэн мунньуллар өйдөбүллэр киһи өйүн-санаатын төрүттүүллэрин бэлиэтинэн оҕо аан маҥнайгыттан ылынан, үөрэнэн иһэр үөрэҕэ барыта үтүгүннэрэн үөрэтиинэн ситиһиллэрэ буолар. Оҕо бэйэтэ атын ула­хан дьону эбэтэр оҕолору көрөн үтүктэн, үөрэнэн иһиитэ ураты күүс­тээх. Оҕо бэйэтин бараллаата оҕолортон үтүктэн үөрэниини ордук түргэнник ылынар. Бу үөрэҕи толору дакаастааччыларынан элбэх оҕо­лоох ыаллары ааҕыахха сөп. Ыал улахан оҕолорун кыралара  бары үтүктэн кини курдук буола улаатыылара дьоҥҥо барыларыгар  былыргыттан биллэр улахан туһалаах холобурга киирсэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ “куһаҕан быһыыны” оҥорума диэн үөрэтии,  сорох кэмҥэ сыыһа туттан аһара хамнаннаҕына, охсуолаатаҕына,  тэптэҕинэ эбэтэр тугунан эмэ бырахтаҕына, маннык быһыы сыыһа,  куһаҕан быһыы буолар диэн сонно тохтоттоххо, оҕоҕо бу куһаҕан  быһыылары оҥорбокко аналлаах тохтотор, туормастыыр өй-санаа,   майгылар үөскээн олохсу­йаллар уонна кини ийэ кутугар мунньуллан  ууруллан иһэллэр. Бу быһаарыы “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи  тахсыбат” диэн этиинэн дакаастанар. Оҕоҕо куһаҕан быһыыны билэригэр уонна оҥорботугар аналлаах үөрэтии туһалыыр.

Оҕо улаатан истэҕинэ бары баҕа санаалара эмиэ улаатан, кэҥээн бараллар. Кыра эрдэҕинэ бэйэтин баҕатын кыайан туттуммакка үөрэммит оҕо улааттаҕына, ордук улааппыт баҕаларын кыайан тут-туна­ра өссө уустугурар. Кини толкуйдуур өйө, салгын кута ийэ кутун баҕа санааларын кыайан тохтоппот, ол иһин бэйэтин быстах баҕа са­нааларын кыайан туттуммат киһи буола улаатар. Сахалар маннык үөрэммит киһини “Атаахтык иитиллибит киһи” диэн атыттартан туспа арааран бэлиэтииллэр. Ийэ кут баҕа санаата барыта киһи бэйэтин этигэр-сиинигэр, буор кутугар сыһыаннаах быстах баҕа са­наалара буоланнар, киһи бэйэтин быстах баҕа санааларын урутаан толо­ро сатыыра улаатан хаалар. Ханнык эрэ дьыалаҕа быһаарыыны ылы­нарыгар бэйэтин этигэр-сиинигэр туһалаах өттүн урутатан, бас­татан оҥорор киһиэхэ кубулуйар.

Элбэх оҕолордоох ыал оҕолоро бэйэ-бэйэлэрин хардарыта көрсөл­лөрүн, бэйэ-бэйэлэриттэн үтүктэн үөрэнэллэрин түмүгэр үчүгэй, киһилии иитиилээх буола улааталлар. Арай кинилэр кыра оҕолоро, бары көмөлөөн аһара көрөн-истэн, бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиһиилэрин түмүгэр атаахтык иитиллэн хаалара эрэ хомолтону үөскэтэр. “Кыра оҕо атаах буолар” диэн этии бу быһаарыыны билинииттэн үөскээбит.

Үтүгүннэрэн үөрэтии элбэхтэ хатылаатахха ордук дириҥник иҥэр. Бу майгы оҕо ийэ кутугар мунньуллан иһэриттэн, бэйэтин толкуй­дуур өйүгэр-санаатыгар биллибэт курдук. Бу майгы эдэр киһи итирэн дуу, хайаан дуу толкуйдуур өйө, салгын кута көттөҕүнэ биллэн тахсар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар куһаҕан быһыыны оҥорума диэн үөрэх иҥэриллибэтэҕиттэн, итирэн, “Өйө көтөн” сырыттаҕына кини аһара түһүүнү, охсуһууну, уһуктааҕынан, биилээҕинэн сыыһа туттан буруйу оҥорууну таһаарар кыахтанар. Кини ийэ кутугар тохтотор, аһара барбатын үөскэтэр үөрэх иҥэриллибэтэҕиттэн, салгын кута кыайан салайбат кэмэ кэллэҕинэ, бэйэтин тохтоту­нар кыаҕа аҕыйыыр. Ити иһин кэнники кэмҥэ оҕолор атаахтык иитиллэллэрэ элбээн биирдэ арыгы иһэн итирэн хаалбыт эдэрдэр туох эмэ буруйу оҥоро охсоннор хаайыыга түбэһэл­лэрэ олус элбээтэ. 

Үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыылары туспа арааран билбэт буола иитилли­бит киһи итирэн, толкуйдуур өйө, салгын кута көтөн, ийэ-кутун быһаччы салайыытыгар киирэн сырыттаҕына, хайаан даҕаны аһара туттан кэбиһэр киһиэхэ кубулуйар. Бу быһыыны чуолкайдыырга маннык холо­буру ылыахпытын сөп; эдэр киһи итирбит кэмигэр дьонугар кыыһырбыта бэр­диттэн оннооҕор ыты сүгэнэн кэрдэн кэбиспитэ биллэр. Бу киһи кыра эрдэҕинэ, биилээҕи; сүгэни, быһаҕы сэрэнэн туттарга үөрэтиллибэтэҕин таһынан ийэтиттэн эбэтэр аҕатыттан элбэх хааччахтааһыннары көрсүбүтүн сөбө биллэн тахсар. Итирдэҕинэ, өйө көтөн, ийэ кутун салайыытыгар киирдэҕинэ төрөппүттэригэр кыыһырара, өйө-санаата тапсыбата аны таһыгар тахсан кэлэриттэн итинник куһаҕан быһыыны оҥоруон сөп.

Куттар солбуһуулара, өйө баайыллара соһуччу тиийэн кэлиэхтэрин сөбүттэн киһи өйө-санаата ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан харыстанар кыаҕа улаатар. (8,5).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха төрүт культурата. 11 чааһа. Саха республикатын үөрэҕин министерствота. Учууталга көмө. Дьокуускай: 1992. – 80 с.

2. Г.В.Ксенофонтов.   Шаманизм.   Избранные  труды.   Якутск: Творчес­ко-производственная фирма “Север-Юг”. 1992. -  318 с.

3. Ойууннар норуот номоҕор. Дьокуускай: Саха сиринээҕи  тыл, ли­тература уонна история института. 1993. – 64 с.

4. Сэһэн Боло. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха  олоҕо. Дьо­куускай: Нац. Кн. Изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.

5. К.Д.Уткин. Философия “Кут-сүр”. Якутск: “Ситим” ЧИФ, 1994.- 20 с.

6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с.

7. Газета “Якутия”. 23 декабря 2000 год.

8. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.