Саҥаны айыыны оҥоруу

Олоххо саҥаны айыыны оҥордоххо эрэ сайдыы, тупсуу кэлэрин бары билэбит. ол эрээри, бу билиини аһара көнөтүк өйдөөһүн, айыыны “үчүгэй” диэн этии араас буолар-буолбат, ол-бу саҥаны айыылары оҥоро сатааһыны аһара элбэтэн кэбиһэн алдьатыыга тириэрдэрин билэн таба туһаннахха сайдыыны ситиһии табыллар.

Саҥаны айыы диэн дьон уратыны, урукку кэмҥэ суоҕу, өссө билэ иликтэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоруу буолан өйү-санааны ыҥырар, угуйар кыаҕа аһара улаатан хаалар. Дьон олохторун тупсарар, барыһы ситиһэр санаалара хаһан баҕарар элбэҕиттэн уонна салгын куттара сайдарынан саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара айылҕаттан анаммыт өйдөрүн-санааларын сайдыыта буолар.

Бары атын тыынар-тыыннаахтартан киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарыттан үөрэҕи, билиини түргэнник ылынан туох эрэ уратыны, саҥаны айыыны булан оҥоро сатыыр. Салгын кут киһи өйө-санаата түргэнник сайдарын үөскэтэр уонна оҥорор быһыылара өссө түргэнник сайдалларыгар, тупсан иһэллэригэр тириэрдэрин тэҥэ, куһаҕаны, сыыһаны оҥоро охсон кэбиһэрин саҕалаан иһэр. 

Саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан хаалара оҥоруллубутун кэнниттэн эрэ биллэн тахсара улахан уустуктары үөскэтэр. “Үчүгэй” буолуо диэн быстах санааттан оҥоруллар саҥаны айыылар табыллыбакка хаалан куһаҕаны элбэтэллэр.

Сайдыыны ситиһии түргэтиирэ киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсалларын элбэтэрэ дьон олоҕо туруга суох буолан хааларыгар тириэрдэр. Куһаҕаны оҥоруу элбээн уонна таһаарар содула улаатан хааллаҕына дьон олоҕо төннүү, кэхтии диэки халыйара түргэнник кэлэн хаалыан сөп.

Киһи өйүн-санаатын бу уратыта кэнники 200 тыһыынча сыллартан сайдыбыт буолуон сөп диэн быһаараллар. Мин бу быһаарыыга кыттыһан киһиэхэ сайдыбыт салгын куту атын планетаттан, холобур Марстан кэлиилэр дьоҥҥо иҥэрбиттэр диэни ылынабын. Тоҕо диэтэххэ, мөлүйүөнүнэн сылларга сайда сатыыр атын тыынар-тыыннаахтарга салгын куттара өссө сайдыбыта биллэ илик, санааларынан салаллан туһалаах быһыыны оҥорууга тиийэллэрэ букатын ыраах.

Киһи саҥаны айыыны оҥорон сайдыыны ситиһэр аналлаах. Бу аналын бэйэтэ толоро сатыырынан дьону “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн ыҥыра сылдьыы өйдөрө-санаалара аһара баралларын үөскэтэн, аһара туттуналлара элбииригэр тириэрдэрэ олохторугар кутталы улаатыннарар. Бу быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара дьон өйө-санаата сайдыытыгар сөп түбэспэтин биллэрэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн үчүгэй буоларын тэҥэ, куһаҕан буолан тахсара элбэҕинэн дьон олоҕор уустуктары үөскэтэр. Саҥаны айыыны оҥоруу туһаны оҥорорун курдук санааттан улахан атомнай буомбалары дьон элбэҕи оҥостон бараннар, аны бу буомбалара эһиннэхтэринэ ханна баран куоталларын, саһалларын өссө кыайан быһаарына иликтэр.

Уһун үйэлээх сахалар айыыны оҥоро сатааһын киһи өйүн-санаатын аһара ыытарын баһааран “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан өй-санаа аһара барарын хааччахтыыллар. 

Оҕо өйө-санаата саҥаны айыылары оҥорон иһэриттэн сайдар, ийэ кута үөскээн, мунньуллан иһэр. Сахалар оҕо ийэ кутун иитиигэ улахан суолтаны биэрэллэр. Кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥотторон ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан анаан иитиини туһаналлар.

Аныгы наука бу быһаарыыны бигэргэтэр кыахтанан иһэр. Киһи мэйиитигэр нейроннар холбоһуулара саҥаны билиититтэн үөскээн иһэллэрин туһанар буолан эрэллэр.

“Ай” диэн тыл икки эрэ дорҕооннооҕо сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн баһылаабыттарын биллэрэр. "А” дорҕоон өй-санаа баарын биллэрэр, онтон “й” дорҕоон өй-санаа хамсыырын, уларыйарын бэлиэтээн биэрэр суолталаахтар. 

Киһи саҥаны айыыны оҥорорун аан бастаан санаатыгар оҥорон көрөн бэлэмниирэ, элбэхтик ырытара, боруобалыыра айар диэн тылынан этиллэр. Хаһан баҕарар бэйэтигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостор санаата элбэҕиттэн, бу оҥорор быһыытыттан туох барыс киириэҕин, туһа тахсыаҕын быһаара сатыыра бастаан иһэр. Туох эмэ барыс кии-рэр буоллаҕына, куһаҕаны да оҥорон кэбиһэрэ хаалан хаалбат.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи аан бастаан дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕаннарын билэн, олору оҥорбот буоларыгар үөрэтэр.  “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕи туһанан оҕо аан бастаан аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕаннарын билэн, олортон туттунарыгар үөрэтэн куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар тириэрдэр. Киһи субу оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын билэрэ туттунар күүһүн улаатыннаран бу быһыыны оҥорботун үөскэтэр.

Санаа олус түргэниттэн, уларыйа охсон хааларыттан киһи сыыһа-халты туттунара элбээн хааларын “Санаабычча быһыыланыма” диэн аналлаах үөрэҕи тутуһан сахалар хааччахтыыллар.

“Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн өс хоһооно киһи санаатыгар оҥоруохтаах быһыытын элбэхтик ырытан, сыыһатын-халтытын быһааран, көннөрөн биэрэн баран үчүгэйи оҥорууга тириэрдэр эрэ буоллаҕына оҥороругар ыҥырар.

Киһи хас биирдии оҥорор быһыытын элбэхтик ырытан, быһааран баран туох да куһаҕан, содул үөскээн тахсыбат буоллаҕына уонна үчүгэйи, туһалааҕы оҥорууга тириэрдэрэ чахчы билиннэҕинэ эрэ оҥордоҕуна үчүгэй быһыы буолан тахсар кыахтанар.

Дьон тугу эмэ туһалааҕы ситиһэ сатыырга тиэтэйэр, ыксыыр өйдөрө-санаалара улаханыттан саҥаны айыыны оҥороллоругар сыыһа-халты туттуналлара элбээн хааларыттан туһалааҕы оҥоруохтарынааҕар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр.

Киһи санаата оҥорор быһыыга уларыйарыгар сылдьар сирин уларытара тиийэн кэлэр. Санаа аһара түргэниттэн уонна туохтан да иҥнибэтиттэн, хааттарбатыттан Ол эбэтэр Анараа дойдуга сылдьара быһаарыллар. Санаа оҥорор быһыыга кубулуйан Бу дойдуга кэлэригэр үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллара эрэйиллэр кэмэ кэлэр. Дьон үчүгэйи оҥорор санаалара элбэҕиттэн олору эрэ талан ылан оҥороллоруттан үчүгэй элбээн иһэр, онтон куһаҕаны умнан, хаалларан иһэллэриттэн олор аҕыйыыллара ситиһиллэр.

Ай диэн саҥаны айа сатыыр өй-санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэн тыл буолар уонна икки өрүттээх өйдөбүллэнэн киһи оҥорор быһыытын барытын быһаарар кыахтанар. Киһи оҥорор саҥаны айыыта табыллыбата, сатаммата үксээн куһаҕан буолан тахсара элбэҕин, бу тыл “ыы” диэн ытааһыны үөскэтэр сыһыарыылааҕа биллэрэр. Ытааһыҥҥа тириэрдэрэ элбиирэ быһаарыллан тахсар.

Киһи тугу оҥорбута барыта атыттар хайдах сыаналыылларыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн тахсаллар. Киһи оҥорор саҥаны айыыта аан маҥнай хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсара биллибэтэ уустуктары үөскэтэр. Үчүгэй буолуо диэн санааттан оҥоро охсубут саҥаны айыы куһаҕан буолан тахсара элбээн хаалар.

Аан маҥнай оҥорорго саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт уратылаах. Айыы диэн тыл үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны холбуу илдьэ сылдьара табыллар. Кэлин саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана чуолкайдык быһаарыллыбытын кэннэ айыы диэҥҥэ үрүҥ эбэтэр хара диэн тыллары эбэн биэрэн хайдах айыытын быһааран биэрии туттуллар. Дьон үчүгэй буолуо диэн быстах санааларыттан тиэтэйэн, ыксаан оҥоро охсубут саҥаны айыылара куһаҕан буолан тахсан хомоторо элбэхтик бэлиэтэнэр.

Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу тутуһан сайдан иһэр. Сырдык уонна хараҥа алтыһыыта, сылаас уонна тымныы кэмнэр солбуйсан биэриилэрэ айылҕа икки өрүттээх тутулугун үөс-кэтэллэр. Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүккэ арахсан тахсаллара, бу быһыы оҥоруллубутун кэнниттэн быһаарыллан иһэрэ олоххо уустуктарга тириэрдэр.

Саҥаны айыыны оҥоруу икки өрүккэ арахсара быһаарыллар:

1. Үчүгэй, олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар уонна дьон туһаналларыгар аналланар.

2. Куһаҕан, олоххо буортулаах саҥаны айыыны оҥоруу хара айыы диэн ааттанар уонна быраҕыллан хаалан умнуллан иһэр.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорон туох эмэ туһаны, барыһы ыла охсуохтарын баҕара саныыллара элбэҕиттэн сыыһа-халты туттунууга киирэн хаалаллара үксүүрүттэн сахалыы таҥара үөрэҕэ харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэр.

Бу икки; үчүгэй уонна куһаҕан өрүттэр икки ардыларынан, ортолорунан түбэһэн киһилии быһыылаах саҥаны айыыны оҥоруу үһүс өрүтү үөскэтэр. Саҥаны айыы киһи быһыытыгар сөп түбэстэҕинэ эрэ сайдыыны, тупсууну аҕалар кыахтанар.

Сахалар “Туох даҕаны ортотунан тоҕоостоох” диэн этиилэрэ киһи оҥорор саҥаны айыытыгар эмиэ дьайыыта тиийэн туһалааҕы оҥорууну элбэтэр аналлаах туттуллар. (1,48).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.