Монголия

**Монгол Улус**, **Моҕол Сирэ** (монг. *Монгол улс*) диэн Киин Азия дойдута. Арассыйа уонна Кытай икки ардыларыгар баар. Киин куората — Улаанбаатар. Байҕалга тахсыыта суох. 

Иэнэ — 1 564 116 км².
Ил ХНТ чилиэнэ, ТСИСка көрөөччү быһыытынан кыттыгастаах. Тыла — кириллицаҕа олоҕурбут моҕол тыла. 2024 сылга 3,5 мөлүйүөнтэн тахса киһи олорор. Бүттүүн олохтоох дьонуттан 95% моҕоллор буолаллар, онтон 4% тахсата — казахтар.

Билиҥҥи Моҕол Сиригэр киһи аан бастаан олохсуйуоҕуттан, көһө сылдьар цивилизация баһылаан, Сюнну, Сяньбэй, Нирун, Түүр хаганата, Уйгуур, Кидань иллэрэ үөскээбиттэрэ уонна баар буолбуттара. Чингисхан 1206 сыллаахха Улуу Монгол илин тэрийэн Евразияны баһылаабыт империяны олохтообута. Кини сиэнэ Хубилай Хаан Кытайы бүтүннүү баһылаан Юань династиятын (1271-1368 сс.) олохтообута уонна киин куоратын Дайдуга, билиҥҥи Пекиҥҥэ, көһөрбүтэ. Юань сууллубутун кэннэ, биир сомоҕо дьаһалтата мөлтөөн, моҕолллор хас да туспа өлүүгэ арахсан баар буолбуттара. 

XVII-XVIII үйэлэргэ Зурчин Маньчжур Цин династиятын хонтуруолугар киирбитэ, ол гынан баран 1911 сыллаахха тутулуга суох буолуутун төннөрбүтэ. ХХ үйэҕэ аан дойдутааҕы толору тутулуга суох буолууну ылан баран, Монголия Сэбиэскэй Сойуус салайар социалистическай дойдуларын кытта социальнай, экономическай уонна административнай өттүнэн союзнай дойду буолбута. 1924 сыллаахха историятыгар аан бастаан конституциялаах буолан, Дьон Өрөспүүбүлүкэтин салайыытын биллэрэн, социалистическай дойду буолбута. 

1990 сыллаахха Демократическай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Моҕол Сирэ социализмтан демократическай уонна көҥүл ырыынак экэниэмикэтигэр көһөр. 

Моҕол Сирэ сайдыылаах дойду. Дойду иһинээҕи валовай оҥоһугунан (21,9 млрд АХШ доллара) аан дойдуга 103-с оруҥҥа турар уонна биир киһиэхэ 6182 доллар тиксэр. Тыа хаһаайыстыбатын уонна көһө сылдьар сүөһү иитиитин үгэстээх. Алтан уонна чох тас дойдуга таһаарар. Харчы биригээдэтэ — МНТ. 

Монголия ООН 191 дойдутун, Ватикан, Палестинаны уонна Европа Сойууһун кытта дипломатическай ситими олохтообута, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин, Аан дойдутааҕы атыы-эргиэн тэрилтэтин, Аан дойдутааҕы валюта пуондатын уонна Европаҕа куттал суох буолуутун уонна бииргэ үлэлээһин тэрилтэтин чилиэнэ. 

## География

Моҕол Сирин иэнэ — 1 564 116 км², ол аата Сир иэнин 1%. Аан дойдуга 19-с улахан байҕалга киирбэт дойду, Азияҕа 7-с, 2-с улахан байҕалга киирбэт дойду. Территория 0,43% сир үрдүнээҕи уунан бүрүллүбүт.

### Баар сирэ
Монголия Азия континеныгар 41°35' - 52°09' хотугу кэтитэ (С) уонна 87°44' - 119°56' илин кэтитэ (З) икки ардыгар баар уонна ЮНЕСКО классификациятынан Орто Азия, саҥа Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин классификацията, Илиҥҥи Азияҕа киирэр. Култуура өттүнэн Орто Азияҕа, экэниэмикэ өттүнэн Илиҥҥи Азияҕа чугас. Соторутааҕыта Илиҥҥи Азия регионун конференцията сүбэлэһиигэ кыттар буолбута.

Кытайы кытта соҕуруу, илин уонна арҕаа 4677 км, Арассыыйаны кытта хоту 3543 км быыстаах. Бүттүүн быыһын уһуна — 8220 км. Быыс суох эрээри, арҕаа быыһа Казахстантан 38 эрэ килэмиэтир тэйиччи.

### Ландшафт

Моҕол Сирэ Орто Азия үрдүк хайаларыгар баар буолан, бүттүүн иэнин 80% кэриҥэ байҕал таһымыттан 1000м үрдүктээх. Дойду арҕаа өттүгэр 900 км уһуннаах Монгол Алтайа уонна салгыыта Гоби Алтай хайата баар. Дойду киин өттүгэр Хаҥгай уонна Хувсгол хайалардаах (Сойонтан соҕуруу диэки), оттон хотугулуу-илин өттүгэр Хэнти хайата баар. Үрдүгэ илин уонна соҕуруу-илин диэки намтыыр. Хайа үрдүгүнэн көрдөххө, Алтай хайаларыгар Таван Богд (4374 м), Хаҥгай хайаларыгар Отгонтоҕор (4008 м) уонна Сайаан хайаларыгар Мөҥх Сардаҕа (3491 м) уонна Хэнтии хайаларыгар Асралт Хайырхаҥҥа (2799 м). Илин өттүгэр Шили Богд (1778 м) курдук умуллан хаалбыт уоттаах хайалар бааллар.

Улахан өрүстэр уонна үрэхтэр тардыыларыгар арыый намыһах сытар. Регион арҕаа өттүгэр Аан дойдутааҕы айылҕа нэһилиэстибэтин сиригэр киирэр Улуу күөллэр дьөлөҕөстөрө уонна Увс күөл дьөлөҕөһө бааллар, оттон Дорнод провинциятыгар Монголия ордук аллараа сирэ, Күөх күөл 560 м үрдүктээх байҕал таһымыттан үрдүк.

### Гидрология

Моҕол Сиригэр бүттүүн 67000 км уһуннаах 3811 өрүс, 500 м3 кээмэйдээх 3500-тэн тахса күөл, 7000 кэриҥэ уу тахсар сирэ, 540 м² иэннээх 190-тан тахса тоҥуу, 250-тан тахса уулаах, 139 сир аннынааҕы уу ыстаансыйалара. Улаанбаатар аан дойдуга икки эрэ киин куораттан биирдэстэрэ, куоракка итии уулаах.

Моҕол Сирин өрүстэрэ үс тардыыга арахсаллар: Хотугулуу-Илиҥҥи далай, Чуумпу далай уонна Орто Азия тардыыта. Орхон диэн Моҕол Сиригэр баар ордук уһун өрүс (1124 км, уу ылар иэнэ 133000 км²). Ол гынан баран, Кытайга сүүрэр уһунун ааҕар буоллахха, Херлэн өрүс Моҕол Сиригэр ордук уһун өрүс буолар (1200 км). Сэлэнгэ өрүс ордук элбэх. Сыллааҕы сүүрүү ортотунан 300 м3/сек. Моҕол Сиригэр Алтай Таван Богдугар Потанин булууһа диэн 20 км уһуннаах саамай улахан булуус баар.

Ордук улахан күөлэ — Увс (3350 км²), ордук дириҥэ — Хувсгуль (238 м).
### Буор
Моҕол Сирэ хотуттан соҕуруу диэки түөрт кэтиттээх балаһалаах: ойуур-степь, степь, гоби уонна чөл. Моҕол Сирэ айылҕалаах сирдэрэ уонна подрегионнара түөрт улахан регионнарга арахсаллар: Хаҥгай, Хэнтии, Алтай, Илиҥҥи хочо уонна Гоби. Ойуур балаһата өрүү сылаас, үчүгэй климаттаах, үчүгэй үүнүүлээх уонна элбэх хомустаах.

Сир элбэх көрүҥэ баар, ол курдук хараҥа, хараҥа хараҥа, сырдык хараҥа, хараҥа сирдээх, хараҥа, Гоби хараҥа, чөл хараҥа сиэрэй, ходуһа бадараана, бадараан уонна туустаах. Ол иһигэр үүнүүлээх бороҥ сир биэс уонча бырыһыаны ылар. Үүнэр сир иэнин 0,76% ылар. Ууга киирэр иэнэ 840 км².

### Үүнээйилэр, харамайдар
Моҕол Сиригэр 4000 кэриҥэ үүнээйи уонна хортуоппуй көрүҥэ үүнэр, ол иһигэр биир сыллаах, элбэх сыллаах мастар, сэппэрээктэр уонна полукустарниктар.

7 бөлөххө, 24 ыалга, 70-тан тахса ууһугар киирэр 140-тан тахса үүтүнэн иитээччилэр уонна 390-тан тахса кус көрүҥнэрэ бааллар.

Олор ортолоругар аан дойдуга ханна да суох Пржевальскай сылгыта, икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн, Гоби эһэтэ диэн кыыллар, уонна Моҕол Сирин адониһа, мармозет шир, дорогостой вансемберу диэн үүнээйилэр бааллар.

## Эбии маны көр
* Монголия бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар