Киһилии санаа

Олус былыргы кэмнэргэ киһи улахан кыыллартан үөскээн баран, олортон арахсан өйүн-санаатын уонна оҥорор быһыыларын уратыларын, киһи буоларын билинэн кыыллартан туспа араарыммыт. Бу киһилии өй-санаа кыыллартан арахсыытын, тэйиитин биллэрэн киһи диэн тыл үөскээн олоххо киирэн туттуллар буолбут. 

Сахалыы киһи диэн тыл үөскээбит кэмин Сомоҕотто майааттары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт кэмҥэ эбит диэн быһаарар. Бу тыл “ки” диэн төрүтэ майааттыы тыл эбит.

Киһи бэйэтин кыыллартан төһө да араарыммытын, туспатын билиммитин иһин оҥорор быһыылара барылара киһилии быһыыга уларыйаллара өссө да ырааҕа билигин да кыыллыы быһыылары сорох дьон оҥорон кэбиһэллэриттэн биллэр. Бу быһаарыы олох салгыы баран истэҕинэ хаһан эрэ киһи уонна кыыл өйдөрө-санаалара эргийэн биэрэр, солбуйсар кэмэ тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэр.

Киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр икки өрүттэнэн тахсаллар:

1. Кыыллар быһыылара.

2. Киһилии быһыылар.

Кыыллар оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар кыайан тиийбэттэр. Итилэр салгын куттара сайдыбатыттан үгэстэринэн салаллаллар, ол иһин куруук биир, үгэс буолбут быһыыларын оҥороллор. 

Киһилии быһыылары оҥорууга киһилии санаалар тириэрдэллэр. Өй-санаа сайдыыта, тупсуута киһилии санаа диэн баар буоларыгар тириэрдибитин тутуһа сылдьыы ирдэнэр, онтон киһилии санааны сиэри тутуһа сылдьыы үөскэппитин сахалар былыргы үйэҕэ билэн таҥараларын үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар.

Киһини салгын кута салайарынан, саҥаны айыыны оҥорон иһэ-ринэн оҥорор быһыылара тупсан, уларыйан иһэллэрэ элбээн хаалар. Киһи өйө-санаата бу сайдыыны ситиһэр олус былыргы кэмигэр саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт эбит. Өй-санаа үөрэҕэр бу уларыйыы баара олоҥхолорго айыы диэн тыл үчүгэй өрүтэ элбэҕинэн киллэриллэ сылдьарынан быһаарыллар.

Олоҥхо хаһан үөскээбитэ биллибэт былыргы, саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕинэ баар буолбута чахчы. Дьон тугу саҥаны айыыны оҥорбуттарын, билбиттэрин барыларын айыы диэн ааттыы уонна үчүгэй курдук ылына сылдьыбыт кэмнэрэ баар буола сылдьыбыт.

Өй-санаа сайдан истэҕинэ киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан; үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсаллара быһаарыллан олоххо киирбит. Бу быһаарыы олоххо туттулларын бэлиэтээн айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллэммит. Билигин сахалар бу айыы диэн тылы икки өрүттээх өйдөбүлүнэн туһаналлар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбуттара, ол иһин дьон барылара атеист буолан хаалбыттара уонна хаһан да кэлбэт “коммунизм” кэлиэ диэн итэҕэйэ сылдьыбыттара. Бу былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн суох оҥоро сатыыллар, сахалары албынныыллар. Бу албыны туһанан “аньыы” диэн тылы булан оҥорон куһаҕаны онон бэлиэтээн, айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн симэлитэн, халыйыыны үөскэтэн диктатураҕа тириэрдэ сатыыллар. Саха дьоно бу албыҥҥа киирэн биэрбэтэхтэринэ табыллар.

Кыыллар быһыыларыттан ураты, тупсубут быһыылар киһилии быһыылар диэн ааттаналлар. Киһилии быһыылар кыыллар быһыыларыттан сүрүн уратылара манныктар:

1. Саатар кыбыстар майгы баар буолуута.

2. Таҥаһы таҥныы.

3. Үлэни үлэлээһин.

4. Кыамматтары, мөлтөхтөрү аһынар, харыһыйар санаа үөскээһинэ. 

Бу киһи уонна кыыллар оҥорор быһыыларын биллэр уратыларын төһө кыайарбытынан ырытан көрүөхпүт:

1. Кыыллар саатар, кыбыстар майгылара суох диэххэ сөп. Арай ыт эрэ куһаҕаны, оҥоруллуо суохтааҕы оҥордоҕуна кутуругун кумуйан буруйдаммыт курдук туттара биллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ кыбыытын кыанар буолуута үөскээтэҕинэ киһи буолан эрэрин билинэн өйүгэр-санаатыгар иҥэринэн киһилии уларыйыылары оҥорор.

Оҕо икки атаҕар туран хаамар буолууну ситиһиитэ киһилии көрүҥнээх, киһи курдук буолууну, ол аата киһитийиини аан бастаан этэ-сиинэ улаатаҕына ситиһэрин биллэрэр. Онтон салгыы улаатан истэҕинэ өйө-санаата сайдан, тупсан оҥорор быһыылара киһилии буоллахтарына киһи буолууну ситиһэрэ быһаарыллар.

2. Дьон кыыллартан арахсан киһи буолууну ситиспиттэрин кэн-ниттэн сирэйдэригэр түү үүнэрэ аҕыйаабыт. Олус уһун үйэлээх Азия уонна Африка дьонугар сирэйдэрин түүлэрэ отой аҕыйах уонна дьахталлар сирэйдэригэр түү үүммэтэ, аҕыйаҕа эр дьонтон лаппа уһун үйэлээхтэрин биллэрэр уратылара буолар.

Киһи буолууну ситиһии бэлиэтинэн таҥаһы таҥныы ааҕыллар. Аныгы дьон туох эрэ “үчүгэйи” оҥорор курдук санааларыттан сыгынньахтанан иһэллэрэ элбээһинэ киһи уонна кыыл икки ардыларыгар өй-санаа эргийэн биэриитэ, солбуйсуута кэлэн, чугаһаан эрэрин чуолкайдык биллэрэриттэн сэрэниэхтэрэ, сахалыы таҥара үөрэҕин туһана сылдьыахтара этэ. Киһилии өй-санаа сайдыыта сөбүгэр тымныы баар дойдуларыгар эрдэлээн сайдыбыта таҥаһы таҥныы, ол сирдэргэ эрдэлээн сайдыбытынан быһаарыллар. 

3. Киһи буолуу киһилии быһыылары оҥорууттан саҕаланар уонна киһилии быһыылаах буолууну, үлэни сайыннарыыны уонна олоххо туһалаах тупсарыылары киллэриини үөскэтэр. 

Киһи үлэни үлэлиир кэмиттэн өйө-санаата сайдан кыыллартан туспа арахсан киһи буоларын билиммит. Үлэни үлэлээһин киһини киһи оҥорбут. Бу кэмтэн ыла киһилии санаа үөскээн тарҕаммыт. Киһилии быһыылары оҥорорго тириэрдибит санаалар киһилии санаалар диэн араарыллан ааттанан туттуллар буолбуттар. 

Киһилии быһыылары оҥорор буолууга баҕа санаа үөскээһинэ үгүстэргэ сөп түбэһэн Киһи таҥараны сайыннарбыта Аан дойдуга барытыгар тарҕаммыт. Сахаларга бастакы киһи таҥараларынан Үрүҥ Аар тойон аатырбыт. Бу улахан тойон салайан олорбут кэмигэр сиргэ аан маҥнайгы Киһи таҥара үөскээбитэ быһаарыллар. 

Киһи буолуу баҕа санаата үөскээн дьоҥҥо киэҥник тарҕаныыта Киһи таҥара үөрэҕин Аан дойдуга барытыгар тарҕаппыт. Атын омуктар туһалааҕын билэн бары ылынаннар бэйэлэрин таҥараларын курдук ааттаан туһана сылдьаллар.

4. Олох уопутун туһаныы киһилии санаа үөскүүрүгэр тириэрдэр. Олох ыараханнарын дьон көмөлөөн тулуйар, кыайар кыахтаныылара аһынар, харыһыйар санаалара улаатарыгар тириэрдибит. 

Бары тыынар-тыыннаахтартан кыралары, мөлтөхтөрү аһынар санаа киһиэхэ эрэ сайдыбыт. Былыргы олоҥхо кэмин саҕана кыайбыттар кыаттарбыты сиэн кэбиһэллэрэ олоҥхолорго кэпсэнэллэр. Оччотооҕу кэмнэргэ кыыллыы санаалар бааллара биллэр эбит.

Дьон бэйэ-бэйэлэрин сиэспэт буолбут кэмнэриттэн кыыллартан туспа арахсан киһилии санааланан барбыттар, онтон сиэмэх кыыллар бу да кэмҥэ мөлтөхтөрү тутан сиэн кэбиһэллэрэ биллэр.

“Киһи тугу баҕарар кыайар, санаатын ууруо эрэ кэрэх” диэн өс хоһооно баҕа санаа киһини хамсатар кыаҕа улаханын, бу кэмҥэ кыаттарбаты да кыайарыгар тириэрдэрин быһаарар.

“Эр киһи уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх” диэн өс хоһооно эр киһи уонна дьахтар санааларын уратыларын быһаарар. Уһун санаа диэн ырааҕы, кэлэн иһэри таба сыаналааһын ааттанар. (1,62).

“Киһи санаалаах, туу сүрэхтээх” диэн өс хоһооно сахалар тууну оҥостор кэмнэригэр киһи санаатын дириҥник үөрэппиттэрин, санаа киһини салайарын быһаарбыттарын биллэрэр.

Өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ киһи киһилии санааланарын үөскэппит. Киһилии санаалар киһиэхэ киһи буоларын билиниитин үөскэтэн кыыллартан туспа арахсыыга тириэрдибиттэр. 

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан таҥнар, аһынар, харыһыйар, үлэни үлэлиир санаалара үөскээһинэ киһилии санаалар туспа арахсан киһи буолуу үөрэҕэ Аан дойдуга тарҕанарыгар тириэрдибит. (2,23).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с. 

2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн. Таҥара үөрэҕэ.