open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Андросов Иван Афанасьевич

**Андросов Иван Афанасьевич** — айанньыт-Россия Журналистарын союһун чилиэнэ, Саха Республикатын Суруйааччыларын союһун чилиэнэ.

Бастакы кэпсээнэ, булчуттар тустарынан «Кыым»хаһыат сирэйигэр бэчээттэммитэ. Сүүстэн тахса кэпсээн уонна очерк автора. Республика хаһыаттарыгар уонна сурунаалларыгар бэчээттэнэр. 

СӨ үөрэҕириитин уонна бэчээтин туйгуна, спорт ветерана, булчуттар тустарынан кэпсээннэр республикатааҕы интернет- конкурстарын кыайыылааҕа. Республикатааҕы «бэриниилээх темаҕа», республикатааҕы спортивнай журналистар конкурстарын лауреата. В. Г. Степанова уонна Саха литературатын сылыгар аналлаах республикатааҕы конкурс конкурса. 

2021 с. «тумаҥҥа суураллыбыт» романын иһин «СӨ» Айар- Арчы «бириэмийэтэ номинацияламмыта.

## Быһаарыылар
Эдэр режиссер Юрий Макаров

Билсин: эдэр режиссер Юрий Макаров
   Юрий Маккаров 1962 с. Чурапчы оройуонугар тереебутэ. 1985 с. Москва5а Щепкин аатынан театральнай училещаны бутэрбитэ. Ньурба5а артыыьынан улэлээбитэ. 1992 с. тохсунньутуттан Ньурбатаа5ы кеье сылдьар драматичесскай театр уус-уран салайааччыта. Кжргжннээх, 2 о5олоох. Театр айар улэтин сана хайысханан сайдар суолга киллэрээри хас да сыллаах кэскиллээх программаны онордо. Ол быьыытынан театр сыыйа этническай кииннэ кубулуйуохтаах. Чуолкайдаан эттэххэ, ебугэ культуратын научнай теруккэ оло5уран кичэйэн уэрэтиэхтээх уонна ону керееччугэ тиэрдиэхтээх. кэлэктиип учуонайдары, Айыы уэрэ5ин тар5атааччылары, норуот талааннаахтарын, оскуоланы кытта сибээьи тутуьуо5а. Ону таьынан норуодгай театрдары,  фольклорнай ансамбллары уо.д.а. кытта бииргэ улэоиэ5э, айар лаборатория быьыытынан сайдыа5а. Ньурбатаа5ы театр эстетиката, кеье сылбар театр буоларын быьыытынан, олонхоььуттар эстетикаларыгар сеп тубэьэр. Программа онно оло5урбут. Инникитин, кэлктиип ылыммыт программата олоххо киирдэ5инэ (кырата ус сылынан), театр аата уларыйан, Ньурбатаа5ы кеье сылдьар этническэй театр диэн буолуохтаах.

                                                                                                                                      Е. Николаева
 
Ньурба. - 1992. - Олунньу 25 кунэ
Степанова Татьяна Николаевна

Степанова Татьяна Николаевна өр сылларга ырыаны олоҕун аргыһа оностон "Сыана бэтэрээнэ" аатын ылбыта. Кини "Герой Фёдор Кузьмич Попов" төрөөбүт, элбэх талааннаах ырыаһыттарынан биллибит Мэҥэ-Ханалас улууһун Сыымах нэһилиэгэр Санниковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Татьяна Николаевна айылҕаттан бэриллибит чуор куоластааах, онон оҕо эрдэҕиттэн дьон сөбүлээн истэр ырыаһыта буолбута. 

Ол курдук ордук табыллан, собүлээн ыллыыр ырыаларынан ааттыахха сөп: Иннокентий Сосин тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Биригэдьиир Марыына", Эллэй тылларыгар Ольга Иванова мелодиятыгар "Таптыа5ын ийэни", Роман Атласов тылларыгар, Христофор Максимов мелодиятыгар "Эйэ холууба", Иван Сысолятин тылларыгар, Валерий Ноев мелодиятыгар "Кыракый уолчааным", Валерий Ноев тылларыгар, мелодиятыгар "Кыракый кыысчааным" о.д.а. 

Татьяна Николаевна кэргэнэ, Степанов Иннокентий Иннокентьевич "Аҕа дойду улуу сэриитин" кыттыылааҕа эмиэ олус үчүгэйдик үнкүүлүүрэ, мандалина5а оонньуура эбитэ үһү. Татьяна Николаевна быраата билигин Горнайна олорор, биллэр мелодист Данил Санников баар. Тастын балта эмиэ киэнник биллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин культууратын үтүөлээх үлэһитэ,  Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай артыыһа, самодеятельнай композитор Анастасия Николаевна Варламова "Эдьиий Настааны" ааттыахха сөп. Татьяна Николаевна улахан оҕото Иннокентий Иннокентьевич ийэтин удьуордаан, Өрөспүүбүлүкэ, Россия араас куораттарыгар, омук дойдуларыгар киэнник биллибит Мэнэ-Ханалас Тара5ай нэһилиэгин "Нэһилиэк культуурнай киинин" иһинэн тэриллибит "Төлөн" эр-дьон народнай вокальнай ансамбль ырыаһыта. Татьяна Николаевна сиэнэ Надя, Музыка урдуку оскуолатын бутэрэн Москвага консерваторияга уерэнэр, кларнет инструменна оонньуур. 
Кыра уола Николай 5 сааһыттан гармошкаҕа оонньоон сыанаттан туспэт эбит.Ол курдук оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар биир интэриэстээх оҕолору кытары ВИА тэриммиттэр.Онно кини солист, гитарист быьыытынан уонна ударнай  инструменнарга оонньообут. Онтон оскуоланы бүтэрэн Дьокуускайдаагы 2-с нүөмэрдээх музыкальнай отделениетыгар үөрэнэн 1994 бутэрбитэ. Онтон музыка учууталынан Мэнэ-Ханалас спортивнай лицейыгар үлэлээбитэ.Кини билигин даганы ийэтин удьуордаан баянна, гитараҕа оонньуурун, ыллыырын себүлүүр. Бэйэтэ ырыа суруйар, мелодиятын айар.
Колесов Иннокентий Николаевич

**Колесов Иннокентий Николаевич** (1926–2011) — сэрии оҕото.

## Сэрии сылларыгар ааспыт оҕо саас

Ийэтэ эрдэ өлөн, 1940 сыллаахха үөрэнэ киирбит, 1941 с. окко оҕус сиэтэ сылдьан сэрии буолбутун истибит. Кини холкуоһуттан аан бастаан сэриигэ Потапов Василий Степанович диэн киһи соҕотоҕун барбыт. Чэркээччигэ оттуу сырыттаҕына ылан барбыттар, нэһиилэ дьиэтигэр киирэн уларыттар таҥаһын ылбыт.
1942 с. иккис кылааска үөрэнэ киирбит, бу сыл сайыныгар ыанньык ынахха көмөлөһөөччү бостуугунан үлэлээбит. Саас окко киириэх инньинэ холкуос үлэһиттэрэ сэриигэ барбыттар.
Иккис кылааһы бүтэрэн алта дояркаҕа үүт отчуотчутунан үлэлээбитэ. Биирдии ынаҕынан суруйар буолан олус уустук үлэ этэ.
Үһүс хомуурга эмиэ уолаттар сэриигэ барбыттар, онон кыра холкуоска үлэһитэ суох хаалбыттар. 1943 с. сүүс ынахха бостуугунан анаммыт. Ол спҕпнп күҥҥэ 4 ыыллар, ол иһин ынахтарын батыһа сылдьара. Бу сыл аҕата ыалдьан хаалан, ымын быыһыгар аҕатын ыарыылыыра. Күҥҥэ 5 киилэ үүт биэрэллэриттэн сороҕун суортан оҥорон иһэр, сороҕун аҕатыгар ынах хомуйа сылдьан хомуйбут сир аһыгар буккуйан биэрэр.
4 кылааска тулааах хаалан үлэлии барбыт. Сайын 1 га сири мунньар, 150 бугул бугуллуур.
Кыһын 30 сылгыны биэрэн, 4 сиринэн аһатан кыстаппыт.
Сэрии бүппүтүн туһанан үлэлии сылдьан истибит. Холкуостан сэриигэ барбыт дьонтон, 6 киһи эргиллибэтэх. 1946 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар Сталин төбөлөөх мэтээл биэрбиттэр.
305

**305 сыл**.

## Туох буолбута

* Ыам ыйын 1 — Диоклетиан уонна Максимиан сааһыраннар бэйэлэрин баҕа өттүлэринэн Рим импиэрийэтин ыраахтааҕылара буолан бүппүттэр. Диоклетиан бэйэтэ Илиҥҥи импиэрийэни салайара, Максимиан диэн байыаннай киһини (атаһын) Арҕаа импиэрийэни салайсарга 286 сыллаахха анаабыта. Салгыы 293 с. бэйэтин уонна Максимиан анныларынан өссө биирдии "цезарь" титуллаах "балыс" ыраахтаҕылары анаан, былааһын түҥэттибитэ (тетрархия). Диоклетиан салайар кэмигэр Рим импиэрийэтэ бөҕөргөөбүтэ, сармааттары, алеманнары кыайталаабыта, Егиипэккэ былааһы былдьаабыт узурпатордары хам баттаабыта, былыргыттан өстөөҕүн Персияны кытта сэриилэһэн киин куоратын урусхаллаабыта, дойду үрдүнэн нолуоктар бигэ уонна ордук сиэрдээх буолбуттара. Кырдьар сааһыгар төрөөбүт сиригэр Далмацияҕа (билигин Хорватия) оҕуруот үүннэрэн үйэтин моҥообута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Туҥуй ыһыах

**[[Туҥуй]] ыһыах** (Былыргы Саха халандаарынан ыытыллар Саҥа Дьыл), ыам ыйын 1 күнүгэр былыр Саха Сиригэр ыытыллар ыһыах, сүрүннээн Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыгар ыыталлар эбит. Бүтэһик Туҥуй ыһыах Мэҥэҕэ Матта сиригэр бэлиэтэммит.
Айхал Аммосов

Следователем следственной части Следственного управления МУ МВД России «Якутское» возбуждено уголовное дело в отношении 60-летнего жителя города Якутск, подозреваемого в совершении преступления, [Унабомбер|предусмотренного]] ч. 1 ст. 280.3 Уголовного кодекса Российской Федерации «Публичные действия, направленные на дискредитацию использования Вооруженных Сил Российской Федерации в целях защиты интересов Российской Федерации и ее граждан, поддержания международного мира и безопасности или исполнения государственными органами Российской Федерации своих полномочий в указанных целях».

В течение 2022 года Якутским городским судом фигурант трижды привлекался к административной ответственности по ч. 1 ст. 20.3.3 КоАП РФ, ему был назначено три штрафа в размере по 90 тысяч рублей. Однако позже подозреваемый разместил на крыше одного из зданий в центре города Якутска баннер с надписью, содержание которой дискредитировало использование Вооружённых сил Российской Федерации в целях защиты интересов страны и её граждан.

Оперативники Центра противодействию экстремизму МВД по Республике Саха (Якутия) пресекли его противоправное деяние.

В настоящее время проводятся следственные действия и оперативно-розыскные мероприятия, направленные на установление обстоятельств совершенного преступления. В отношении подозреваемого избрана мера пресечения в виде подписки о невыезде и надлежащем поведении.

Пресс-служба МВД по Республике Саха (Якутия)

Сахалыы эттэххэ Манчаары сиэнэ диэн буолар. Манан хаар серай луэд
Антон Красовский

**Антон Красовский** (толору аата *Антон Вячеславович Красовский*) (1975–), RT телеканал директора, Владимир Путин уонна Айсен Николаев доҕоро, Z буукуба туһугар охтооччу, аһаҕастык гей буоларын билиммитэ НТВ канаалга, СПИД ыарыылааҕынан биллэр.
Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона

**Кастус Калиновскай аатынан Беларусь көҥүл батальона** (), Беларусь дойдутун батальона, Беларусь көҥүл буоларын туһугар охсуһар. Муус устар 1 күнүттэн 2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ конфлигар кыттар, Украина диэки сэриилэһэр.
Легион «Көҥүл Арассыыйа»

**Легион «Көҥүл Арассыыйа»** (Легiон «Свобода Росiї»), Арассыыйа демократия уонна көҥүл тыл иһин охсуһар саллааттара, Владимир Путин былааһын утары үлэлииллэр. 

Муус устар 1 күнүттэн 2022 сыллаахтан Украина Арассыыйа сэриитэ кытталлар, Украина диэки. 

Ыам ыйын 1 күнүгэр уопсай ахсааннара 10000 саллаат буолла, олортон 18 сахалар.
1112

**1112** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 3 — Рамон Беренгер III, Барселона граф титуллаах ыраахтааҕыта Дус I диэн Прованс графинятын ойох ылбыт, икки судаарыстыба холбоспуттар.

## Төрөөбүттэр
*

## Өлбүттэр
960

* Олунньу 4 — Кытайга генерал Чжао Куанъинь импэрээтэр буолбут, Тай-цзу диэн аат ылбыт. Кини олохтообут Сун динээстийэтэ маҥнай Кытайы барытын, онтон кэлин Кытай соҕуруу өттүн үс үйэ тухары салайбыта.
Б.э.и. 2

## Туох буолбута
* Олунньу 5 — Октавиан Август «дойду аҕата» диэн титул ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Rafael Nadal

**Рафаэль Надаль Парара** (, төрөөбүтэ. Бэс ыйын 3 күнэ. 1986 дьыл Манакор, **Балеарскай** арыылар) - испанскай теннисист төрдүс миэстэлээх РЕЙТИ АТП.

Кини историяҕа сүҥкэн тенниһинэн ааҕыллар буортовай уонна саамай бастыҥнартан биирдэстэрэ.Бүгүҥҥү күҥҥэ саамай элбэх титуллаах эр дьон ортотугар саамай улахан теннисист буолар Улахан шлема соҕотох разрядка-21, урутаан швейцарец Федор Роджера и серба Дьоковичка Саҥа-иккиэн 20- лии.
421 сыл

## Туох буолбута
* Олунньу 8 — Констанций III Арҕаа Рим импиэрийэтин хос ыраахтааҕыта буолбут.
* Кулун тутар 25 — Венеция олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
474 сыл

**474** сыл — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Олунньу 9 — Зенон Византия хос ыраахтааҕытын быһыытынан хоруоналаммыт (бэргэһэлэммит).
* Сэтинньи 10 — Византия импэрээтэрэ Лев II уон эрэ ый бүрүстүөлгэ олороот, өлөн хаалбыт. Импэрээтэринэн кини аҕата Зенон буолан, Византия импиэрийэтин соҕотох баһылыга буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1003 сыл

**1009 сыл** — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута

* Олунньу 9 — Богемияҕа Болеслав III былааска хос кэлбит (Польша хоруола Болеслав I Хорсун өйөбүлүнэн). Бу хоруолу Чиэхийэ саамай куһаҕан ыраахтааҕытынан ааҕаллар.
X5 Group

**X5 Group** — Арассыыйа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, хас даҕаны ретейл сетевой гипермаркеттары бас билэр.
Каспи баан

**Kaspi Bank** (Каспи Банк), Казахстаан биир бөдөҥ баана.

## Конкуреннара
* Jusan Bank
* ЦентрКредит (Bank CenterCredit)
* Halyk Bank
Сир Банк

**Сир Банк** (), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ, банкротства барбыта. 

10.06.1992 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.

24.07.2014 банкротства уонна ликвидация.
Саха Даймонд Банк

**Саха Даймонд Банк** (Sakha Diamond Bank), Саха Сирин биир улахан финансовай конгломерата этэ, сыыһа туттуунан сибээстээн банкротства процеһын барбыта.

09.10.1995 Дьокуускай куоратка төрүттэммитэ.

29.09.2010 ликвидацията

Америкаҕа уонна Канаадаҕа үлэлээбит баан буолар, NYSE фирменнай "SakhaDiamondBank", Ltd кода итинник этэ, 3272 кодунан Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа налоговай резидент этэ.
Metro-Goldwyn-Mayer

**Metro Goldwyn Mayer** (Метро Голдуин Майер), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, улахан медиаконгломерат, 64 студиялары бас билэр. Голливуд пропискалаах.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Sony империаҕа киирэр уонна юридическай киинэ мультик бырааптара эмиэ Sony бас билэр.
Дмитрий нестерович апросимов

**Дмитрий Нестерович Апросимов** 1925 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа улууһугар Күп нэһилиэгэр дьадаҥы эбэҥки ыалыгар төрөөбүтэ. Төрөөбүт сирэ-дойдута Эдьээн сэлиэнньэтэ айылҕата ураты кэрэ көстүүлээх, ыраас салгыннаах, көмүс уулаах Алдан долгуннарыгар сүгүрүйэн инники айар үлэтигэр дойдута, сирэ-уота уус-уран тылынан хоһуйуллан кумааҕыга, хаһыакка, кинигэҕэ бэчээттэнэн, суруйааччы айар талаана үгүс дьон биһирэбилин ылбыта.

Д.Апросимов эбэҥки литературатыгар талааннаах, ураты буочардаах суруйааччынан биллэн барбыта. Кини бэйэтин айымньыларын сахалыы суруйара, хотугу суруйааччылар хоһооннорун сахалыы тылбаастыыра.

Кыра эрдэҕиттэн кыһалҕалаах олоҕу билбитэ. Аҕата удьуор булчут эбэҥки эбит. Ол иһин Дмитрий эмиэ кыра эрдэҕиттэн бултка сыстыгаһа, айар үлэтигэр булт тиэмэтэ үгүстүк көстөр. Ийэтэ - саха дьахтара, Чурапчы Амматыттан төрүттээҕэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, оҕо сааһа ыараханнык ааспытын Д.Апросимов ахтыытыттан билэбит. Балтын Катяны хоргуйан өлүө диэннэр, атын Апальковтар диэн ыалга иитэ биэрбиттэр. Иитиэх-аһатыах соҕотох убайдара сэриигэ тылланан баран, Сталинград иһин кыргыһыыга геройдуу охтубут. Миитэрэй төһө да ыарахан олохтоннор, төһө даҕаны ас-таҥас суох буоллар, Якутскайдааҕы художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, онно үөрэнэ сылдьан саха народнай суруйааччытын Семен Даниловы кытта билсибитэ, бу билсиһии кини айар үлэтигэр улахан оруолу оонньообута.

Д.Апросимов поэзияҕа олоҕун бүтүннүүтүн анаабыта. Ол курдук бастакы хоһооно 1958 с. Үөһээ Бүлүү оройуонугар  «Дьолоох айаҥҥа»  диэн хомууруньукка бэчээттэммитэ. Онтон 1968 с. «Сүүрээн» хоһоон хомуурунньуга, 1978 с. «Үс үрүйэ», 1981 с. Москуба куоракка тахсар «Современник» сурунаалга «Три родника» хоһоон, 1983с. «Куралай Кустук» сэһэнэ бэчээккэ тахсыбыттара.

«Утум» кинигэ хоһооннорун хас да араас тиэмэҕэ усулуобунайдык араарыахха сөп:

Анабыл хоһооннор
Таптал хоһоонноро
Оҕолоругар анаабыт хоһооннор
Дьыл-кэм тиэмэтэ
Көмүс күһүн тиэмэтэ
Ийэ, аҕа уобараһа
Оҕо саас тиэмэтэ
Норуот сиэрэ-туома, дириҥ толкуйдаах хоһооннор.
Хоһооннорун бастакы хомуурунньуга «Сүүрээн» диэн ааттанан 1968 с. тахсыбыта. Сахалыы суруйар буолан, эдэр поэт эбэҥки норуотугар туох эрэ уратыны киллэриэхтээҕин өйдүүрэ. Бастакы хоһоонноругар, оччотооҕу поэттар курдук, үксүгэр социализмы, күүстээх үлэни, норуоттар доҕордоһууларын туойарын көрөбүт. Ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэннэ, Д.Апросимов поэзията сыыйа уларыйан, тиэмэтэ кэҥээн испитэ, бэйэтин эрэ олоҕун туһунан буолбакка, бүтүн норуотун дьылҕатын толкуйдуура көстөн барбыта.
TriStar Pictures

**TriStar Pictures** (ТриСтар Пикчерз), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ, Голливуд пропискалаах студиялартан биир бөдөҥнөрө. Аатырбыт Sony конгломератка киирэр.
Credit One Bank

**Credit One Bank** — Невада штатын муниципальнай баана, 2018 сылтан бары 50 штаттарга үлэлиир. Сүрүннээн кредитнай карта өҥөтүн тарҕатар.
C Spire

**C Spire** (Си Спайр), АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор, 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар. Сүрүннээн Соҕуруу штаттарга үлэлиир.
Иннокентий Иннокентьевич Корякин

Саха биллэр худуоhунньуктарыттан биирдэстэрэ - Корякин Иннокентий Иннокентьевич (эдэрэ). Кини улэлэрэ норуокка киэнник биллэр. Холобура, «Алаас хотуна» (эдэркээн кыыс ынахтар, о5устар мэччийэ сылдьар алаастарыгар кымыс ытыйа олорор) уонна «Атаах боотур» (сайынны хонууга улахан, куустээх бухатыыр киhини ийэтэ хамыйа5ынан аhата олорор). Кини а5ата эмиэ Иннокентий Корякин диэн биллэр живописец - художник. Иннокентий Корякин (эдэрэ) а5атын курдук улахан талааннаах, дьо5урдаах. Кини бэйэтин улэлэригэр саха остуоруйаларын, номохторун, керудьуес кэпсээннэрин туhанар. Кини тыа5а, киэн - куон дьиэ5э, улахан дьиэ кэргэннэ улааппыт. О5о эрдэ5иттэн Сахабыт сирин кэрэ айыл5атын кытта алтыспыт. Онон кини  хартыыналара наhаа кэрэлэр, ча5ылхайдар, аптаах курдуктар. Худуоhунньук аптаах тууллэргэ майгынныыр, сахалыы матыыптаах, кестуулээх киhини абылыыр хартыыналары суруйар.                    Иннокентий Корякин Дьокуускайдаа5ы художественнай училищены бутэрэн баран, Красноярскайдаа5ы художественнай институтка уерэммитэ.

Источники: картины художника; статья Кюннэй Еремеевой «Иннокентий Корякин: диалог мифа и реализма», газета Якутия от 4 декабря 2020 г.
US Mobile

**US Mobile** — АХШ тэрилтэтэ, 4G уонна 5G сибээс өҥөтүн тарҕатар дьоҥҥо. Бэйэтин вышкалара сүрүннээн Калифорния штатыгар баар, онтон 49 атын штаттарга T-Mobile уонна Verizon вышкаларын арендалыыр.

2021 сыл түмүгүнэн US Mobile сибээс өҥөтө АХШ территориятын барытын хабар, федеральнай сабар сибээһинэн.
TAG Mobile

**TAG Mobile** — Техас сибээс өҥөтүн тарҕатар тэрилтэтэ, 4G өҥөнөн туттар. Сотовай оператор. 50 штатка барытыгар үлэлиир. Сүрүннээн дьадаҥылар уонна кыаммат араҥаларга туһааннаах сибээс, тоҕо диэтэххэ TAG Mobile государственнай буолар.
Telestial

**Telestial** — АХШ тэрилтэтэ, сотовай оператор. 75 омук сиригэр үлэлиир.
Cellcom

**Cellcom** — Висконсин уонна Мичиган штатыгар үлэлиир сотовай сибээс, 5G өҥөнү тарҕатар.
Б.э.и. 660 сыл

* Олунньу 11 — Дьоппуон бастакы импэрээтэрэ Дзимму ил тэрийбит. Кини олохтообут дьынаастыйата билигин даҕаны Дьоппуону баһылыыр.
951

**951 сыл**

## Туох буолбута
* Олунньу 11 — Го Вэй диэн чунуобунньук Хойукку Чжоуга (Хотугу Кытай) күүһүнэн былааска кэлбит, импэрээтэринэн биллэриммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Репарацийа

**Репарацийа** ( — «көннөрүү» эбэтэр «төҥүннэрии»), Аан Дойдуга норуоттар икки ардыларыгар туттуллар мораль уонна киһилии сыһыан биир көрүҥэ. Сүрүннээн сэриини тардыбыт дойду харчынан уонна да атын материальнай төлөбүрүнэн алдьаппын тугун төлүүр процеһа ааттанар.

Аан Дойдуга репарацийа бары төлөөбүттэрэ:

* Германия 1950-2010 сыллаахха дылы уопсайа 13 триллион евро харчыны 78 омук сиригэр төлөөбүтэ, сэриинэ тардыбыт компенсациата. Арассыыйа сүрүннээн 400 млрд евро ылбыта, 3 триллион евро ССРС ылбыта. Ону таһынан 265 рояль уонна пианино, 200 тонна хортуоппуй, 1 миллион литр спирт.

* Дьоппуон уонна Италия Германия доҕоро буоллалларын быһыытынан эмиэ 5 триллион доллар төлөөбүттэрэ 78 дойдуларга.

* Дьоппуон Кытайга 2 триллион доллар төлөөбүтэ оккупациялаабытын иһин,Германия Израиль дойдутугар билигин да төлүүр, еврейдэр иннэ эбии төлөбүр ылаллар.

* Арассыыйа Чечняҕа 500 миллиард солкуобай төлөөбүтэ уонна 2033 сылга дылы хас биирдии чеченнэргэ күн аайы 140 солкуобай ааҕыллар бүджеттан. Аанньаҕа Рамзан Кадыров Путин эмэһэтин эрэ салаабат буолуо да.

* АХШ Дьоппуоҥҥа 1 триллион доллар төлөөбүтэ атомнай бомба туттубутун иһин.

* ССРС Афганистаҥҥа уонна Финляндияҕа элбэх харчы төлөөбүтэ, онтукатын тулуйбакка биир сүрүн биричиинэтин ССРС хайдыыта.

Инники репарациа:

* Украинаҕа Арассыыйа сэриинэн киирбитэ. Билиҥҥи туругунан (ыам 10 күнүгэр репарация төлөбүрэ 1 триллион доллар буолла уонна өссө да улаатыа). Ити репарация төлөннөҕүнэ эрэ Арассыыйаттан санкциалар уһуллаллар.

* Контрубуция - репарация төттөрүтэ, сэриилээбит дойдуга сэриилэппит дойду харчы төлүүр. Билиҥҥи кэмҥэ мораль өттүнэн туттуллубат.
Контрибуцийа

**Контрибуцийа** диэн репарацийа утары өйдөйбүлэ. Төттөрүтүн сэриилиир длйдуга сэриилэппит дойду төлүүр харчы. Билиҥҥи кэмҥэ мораль сайдан туттуллубат.
Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич

**Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич** — Амма улууһун бастакы кулубатын Афанасий Рязанскай уола, Кытайга уонна Австралияҕа олорон бэйэтин тула саха эмиграннарын түмпүт киһи, суруналыыс.

1898 сыллахха муус устар 26 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта, онно сылдьан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1949 сыллаахха дьиэ кэргэнин илдьэ Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ. 1968 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Австралия Брисбен куоратыгар өлбүтэ, онно көмүллүбүтэ. 

Кэргэнэ Елизавета Рязанская (1910 с. т.) 2008 сыллаахха өлбүтэ. Икки уоллаахтар этэ: улаханнара — Афанасий (1933-2018), кыралара — Евгений (1939-2014).

## Быһаарыылар
286

* Олунньу 14 — 1260 сыл эргин суруллубут "Көмүс номох" диэн христианнар үһүйээннэрин хомуурунньугар этиллэринэн, бу күн быраас уонна аҕабыыт Валентин Рим былаастарын дьаһалынан өлөрүллэргэ ууруллубут. Кини буруйа диэн ыал буолуо суохтаах саллааттары кистэлэҥинэн бэргэһэлиир эбит.
842

**842** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 14 — Людовик II Ньиэмэс уонна Карл II Тараҕай Страсбургтааҕы андаҕардарын икки тылынан эппиттэр: романныы (эргэ боронсуустуу) уонна ньиэмэстии. Бу күн боронсуус тыла билиниллибит күнүнэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Чомчоев Анатолий Игнатьевич

**Чомчоев Анатолий Игнатьевич** — аармыйа эпиһиэрэ (1969-1990 сс.), полковник, Чернобыль саахалын ликвидатора, учуонай, Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутаата, Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга (1992 с.), СӨ Гражданскай оборуонаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ (1992-1994 сс.)

1951 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Далыр нэһилиэгэр төрөөбүт. 

Уһук Илиннээҕи үрдүкү общевойсковой хамандыырдар училищеларын, М.В.Фрунзе аатынан байыаннай акадьыамыйаны, Гражданскай көмүскэл акадьыамыйатын бүтэрбит.

1969-1990 сс. аармыйаҕа сулууспа. 

1990-1991 сс. СӨ Үрдүкү Сэбиэтин социальнай хайысхаҕа уонна экэниэмикэҕэ отделын сүрүннүүр испэсэлииһэ.

1991-1992 сс. ЯНЦ СО РАН экэниэмикэ институтун аҕа билим үлэһитэ.

1992 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун баһылыга.

1992-1994 сс. СӨ Гражданскай оборуонаҕа Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 

1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы ыҥыырытыгар №5 Орто Бүлүү уокуругуттан дьокутаатынан талыллыбыта. Ил Түмэн Бэрэстэбиитэллэрин балаататын аграрнай реформаҕа, сир бэлиитикэтигэр, хостонор баайдарга уонна экологияҕа кэмитиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбитэ (1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр диэри).

### Наҕараадалара
«ССРС Сэбилэниилээх Күүстэригэр эҥкилэ суох сулууспатын иһин» мэтээл I, II уонна III истиэпэннэрэ
Уйар

**Уйар** (, ), Красноярскай кыраайга баар кыра куорат. Былыр сахалар ааттаабыттара, олоро сылдьыбыттара. Үрэх баар Уйар диэн ааттаах.

2022 сыл сааһыгар куорат 30% дьиэтэ умайан хаалбыта баһаарга, 8 киһи умайан өлбүтэ.
Тыа баһаара (2022)

**Тыа баһаара** — 2022 сыл сааһыттан Арассыыйаны айылҕа Украинаҕа сэриинэн түспүтүн иһин иэстэһэн диэбит курдук улахан баһаардар саҕаланан эрэллэр. Быйыл Саха Сиригэр улахан баһаардар буолаллара күүтүллэр.

## Өссө маны көр
* Тыа умайыыта
590 сыл

**590** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 15 — Хосров II Пиэрсийэ ыраахтааҕыта буолбут

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
706

* Олунньу 15 — Византия импэрээтэрэ Юстиниан II кини иннигэр бөрүстүөлгэ олорбут Леонтий уонна Тиверий III ыраахтааҕылары Константинополь ипподромугар өлөртөрбүт.
Интеррос

**Интеррос** (*Interros Global Invest*), Арассыыйа биир бөдөҥ чааһынай инвестиционнай бөлөҕө. 

2022 сыллаахтар Тинькофф Банк 3% дьиҥнээх сыанатыттан рэкеттаан ылбыта.
Михаил Ходорковский

**Михаил Ходорковский** (толору аата **Михаи́л Бори́сович Ходорко́вский**), Арассыыйа уонна Аан Дойду биллэр политическай активиһа, Владимир Путин күтүр өстөөҕө, харчы уорарын барытын билэн дьоҥҥо тарҕаппыт киһи буолар. Урукку ЮКОС үлэлээбитэ.

Бэс ыйын 23 күнүгэр 1963 Москваҕа төрөөбүтэ, оҕо сааһа Украинаҕа Харьков куоратка ааспыта.

Ийэтэ — украинка, аҕата — нуучча.

Билигин Лондон куоратка олорор дииллэр, ол эрэн Латвияҕа эмиэ политическай куотуу ылбыта.

2022 сылтан ыла Украина Арассыыйа сэриитэ тохтуурун туһугар антивоеннай комитет айбыта, Youtube Ходорковский LIVE диэн канааллаах.

## Өссө маны көр
* http://www.youtube.com/@khodorkovskyru/
* http://www.youtube.com/@khodorkovskylive/
Рашизм

**Рашизм** (*нуучча [[фашизм]]а*), нууччалар фашисткай идеологиялара, атын омуктартан ордукпут уонна үчүгэйбит диэн, туспа цивилациябыт диэн. Рашизм бастакы төрдө () «русский — старший брат, младший брат — якут, украинец, беларус, татарин, чеченец» диэн буолар. ССРС саҕана ити күркэйэн билигин нууччалар онтуктарын суохтууллар, ол иһин рашизм буолбуттар.

Рашизм символа — георгиевскай лента (атын дойдуларга националисткай диэн бобуллубута) уонна Z буукуба.

Рашизм дьиҥнээх сирэйин Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр көрдөрбүтэ. Ол да иннинэ көстөр этэ, сүрүннээн интернет ситимигэр.

САХА СИРЭ САХАЛАРГА! УРУЙ АЙХАЛ! ТУСПА ДОЙДУ БУОЛУОХПУТ!!!

## Өссө маны көр
* Владимир Путин
Майкл Наки

**Майкл Наки** (толору аата **Michael Sidney Nacke**), блогер, ютубер, журналист, политическай уонна уопсастыбаннай активист, биллэр стример. Ахсынньы 25 күнүгэр 1993 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.

Аҕата — американ омук, АХШ олохтооҕо, ийэтэ — нуучча дьахтара.

Майкл утары Владимир Путин уурааҕынан уголовнай дьыала тэрийбиттэрэ, Украина Арассыыйа сэриитэ кэпсиирин иһин YouTube канаалыгар.

2022 сыллаахха сэрии саҕаламмытын кэнниттэн Грузияҕа куоппута,онтон устунан Америкаҕа.

Ойохтоох, биллэр журналист чүөчэ, Эхо Москвы үлэлии сылдьыбыт ойоҕо.
НХЗ Group

**НХЗ Group** — Нөмүгү килиэн уонна араас бурдук аһы оҥорор тэрилтэтэ, Саха Сиригэр саамай улахан. Биир бөдөҥ конгломерат, 12 тэрилтэлэр бөлөххө киирэр.
Аргыс Кредит

**Аргыс Кредит** (листиҥ аата **Argys Credit**), харчы эргитэр уонна үлүннэрэр тэрилтэ. 2014 сыллаахха төрүттэммитэ.
Натали Дениз

**Натали Дениз** (, ; Котловина киинэ, Рени оройуон Одесса уобалаһа) — диэн Украина гагаузскай ырыаһыт.

## Источниктар

* Натали Дениз презентовала новую песню // Рени — Одесса наш общий дом 
* «Мелодия Зурны»: украинская гагаузка Натали Дениз выпустила новую песню на гагаузском (ВИДЕО) «Ой у лузі червона калина» и на гагаузском языке! Гагаузская певица Натали Дениз перепела гимн борьбы за свободу Украины // Топор 

## Ссылка

* YouTube-канал
DreamWorks Animation Television

**Dreamworks Animation Television** — АХШ аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара,
Эбиһээнэ оспата тарҕаныыта (2022)

**Эбиһээнэ оспата** диэн оспа ыарыы биир көрүҥэ, сахалыыта араҥ диэн буолар. 2022 сылтан бу ыарыы дьоҥҥо сыстан эрэр.
Татыйыына

**Татыйыына** (ол эбэтэр **Татыйыына Бөлөх**, **Татыйыына хампаанньата**, **Tatyjyyna Group**, норуоттар икки ардыларынааҕы листиҥа **Tatyjyyna Group LLC**), Сунтаар улууһун биир түргэнник сайда турар тэрилтэтэ, 15 тэрилтэттэн турар конгломерат буолар.

Салалтата — Сунтаар.

Филиаллара — 7 улууска.

Төрүттээччи уонна салайааччы Tatyjyyna Group конгломераты — Нина Прокопьевна Герасимова.
Atomic Cartoons

**Atomic Cartoons** — Канаада саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
IHI Corporation

**IHI Corporation** (толору аата 株式会社) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ турбированнай двигатель, ракеталары, авиационнай техникалары оҥорор тэрилтэ. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

## тэрилтэни бас билээччилэр

* Mitsui Group - 58% өлүүтүн бас билэр.

* Softbank - 30% өлүүтүн бас билэр.

* BlackRock - 9% өлүүтүн бас билэр.

* 3% өлүүтэ NYSE биржаҕа көҥүл эргийэр.
Japan Marine United

**Japan Marine United** — Дьоппуон иккис улахан хараабыл оҥорор тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга иккис буолар улаханынан (Imabari Shipbuilding кэнниттэн). Планета 38% рыногын тутар, ол эрэн Америкаҕа уонна Кытайга 60% рыногы бас билэр. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

## тэрилтэни бас билээччилэр

* JFE Holdings - 45% бас билэр.

* IHI Corporation - 45% бас билэр.

* Hitachi - 8% бас билэр.

* 2% көҥүл эргийэр NYSE биржаҕа
Дьордь Оруэлл

**Дьордь Оруэлл** () — Улуу Британия биллэр суруйааччыта, Аан Дойдуга биир биллэр киһи буолар. Биллэринэн тоталитаризм уонна диктатура утары үлэлээбит киһи, элбэх политическай көрүүлээх романнары суруйбут киһи, холобура Улахан убай 1984. 

* Улахан убай 1984 диэн роман 2022 сылтан ыла Хоту Кореяҕа, Арассыыйаҕа, Беларуссияҕа экстремизм курдук ааҕыллыан сөп.
Улахан убай 1984

**Улахан убай 1984**  (сороҕор боростуойдук 1984), роман, үһүйээн, кэпсээн, антиутопическай көрүүлээх, инники ыччакка көлүөнэҕэ ананар, улахан айымньы. Сүрүн айааччыта Дьордь Оруэлл. 

Айымньы ис хоһоонугар сүрүннээн дьон сэргэ улахан убай кэтэбилигэр олорор, фашизм форматыгар маарынныыр кэм.
Экстремизм

**Экстремизм** (латыын тылыттан - **атын көрүүлээх киһи**), дьигинэн экстремизм диэн өйдөбүл суох. Ханнык эмит тоталитаризм эбэтэр диктатура былааһа былааһын тутаары киннэри утары барбыт дьону экстремистэр диэн ааттыан сөп. Дьон көрүүтүн уларытар, ол эбэтэр салайар былааһы уларытар санаалаах литературалар киинэлэр ырыалар эмиэ экстремистическай материаллар буолуохтарын сөп салайар былаас өйдөбүлүнэн (сүөһүлэр былааска уһуннук олорор туһугар ону маны толкуйдууллар).
20th Century Studios

**20th Century Studios** (сахалыы: **Сүүрбэһис үйэ Студио**), АХШ киинэ уонна мультик устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Walt Disney тэрилтэ 96% акциятын бас билэр, 4% акциятын Sony.
Regency Enterprises

**Regency Enterprises** (*Редьенси Энтерпрайзис*), АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Голливуд пропискалаах. 

Walt Disney тэрилтэ 80% акциятын бас билэр, 20% акцията Mitsui Group бөлөххө киирэр.
Walt Disney Studios

**Walt Disney Studios** - АХШ киинэ уонна мультик оҥорор тэрилтэтэ, аатырбыт Аан Дойду медия империятыгар 100% акцията киирэр - Walt Disney.
Ситим тыл

Этии биир уустаах чилиэннэрин, икки этиини эбэтэр санаа кэрчиктэрин ситимнииргэ идэтийбит тылы **ситим [[Тыл (саҥарар)|тыл]]** дэнэр.
Эрэйдэммиттэр хаамыынан (киинэ)

**Эрэйдэммиттэр хаамыынан** (), АХШ оҥорбут киинэтэ, 1995 сыллаахха. 20th Century Studios тэрилтэ уһулбут киинэтэ. 275 омук тылынан тахсыбыта, олор ахсааныгар саха тылынан. 1996-1998 сыллардаахха Саха Сиригэр VHS форматка сахалыы уонна нууччалыы тылынан тарҕаммыта, ол эрэн эрюн оригинал тылынан (английскай) тылынан эмиэ тарҕанара. Грег Биман () айымньытынан уһуллубут киинэ.

## Сүжет

Оҕолор походка баралларын туһунан.

## Сүрүн артыыстар

* Дэниэл Стерн — Макс Грабэльски
* Кори Кэрриер — Ральф
* Джон Полито — агент Палмер
* Энн Дауд — миссис Петтерсон
* Энтони Хилд — Рейнхардт Брегден
* Блейк Башофф — Горди Паттерсон
* Майкл О’Нил — Дьон Дьордан
Lucasfilm

**Lucasfilm** — АХШ киинэ устар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 

2012 сылтан 76% акциятын Walt Disney тутар. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Кори Кэрриер

**Кори Кэрриер** (), АХШ биллэр артыыһа, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр 1981 сыллаахха Мидлсборо () куоратка төрөөбүтэ, Массачусетс.

Оҕо эрдэҕиттэн онно манна уһуллар. Атын киинэлэр ортотугар, 1995 сыллаахха Эрэйдэммиттэр хаамыынан киинэҕэр көһүннэ, уонна 2017 сыллаахха ыал буолбут диэн сурах баара.
Крюков Лука Егорович

**Крюков Лука Егорович** — 1922 сыллааҕы Саха сиригэр бастаанньыстар хамсааһыннарын кыттыылааҕа, Сунтаарга, Хочо улууһугар бастаанньыстар этэрээттэригэр штаб начаалынньыга.

1882 сыллаахха Сунтаар I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүт. Аҕата I Нөөрүктээйи нэһилиэгин ыстаарыстата Егор Иванович Крюков Тойбохойго кииннээн Хочо улууһун тэрийэргэ этии киллэрбит уонна ону дьаныардаахтык туруорсубут киһи.

1930 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр тутуллан хаайыллыбыт. РСФСР ХК 58-10, 59-3 ыстатыйаларынан буруйданан ГПУ коллегиятын 20.06.1931 уурааҕынан үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит. Бириигэбэр 13.08.1931 толоруллубут.

## Быһаарыылар
Heineken

**Heineken** (толору аата **Heineken for Vampirina**) — Недерланд арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр.
Корнилов Анатолий Алексеевич

**Корнилов Анатолий Алексеевич** — сахалыы тыллаах маннайгы психиатр, Кемерово медакадемиятыгар профессордаабыта.
Walt Disney Television

**Walt Disney Television** (*Уолт Дисней Телевижн*), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан телевидение канаалларын тутан олорор медия холдиҥ буолар. Аатырбыт Walt Disney медия империятыгар киирэр уонна подчиняйся буолар.
Николай Васильев(Харыйалаах Уол)

**Николай Васильев** Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгиттэн төрүттээх. 35 саастаах. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай колледж физкультура салаатын бүтэрбит. Оскуолаҕа үлэлиир, улахан кэтэх хаһаайыстыбалаах.

2015 сыллаахха «Хоhооннор», 2019 «Халлааҥҥа тыгар күн» диэн дьоҕус кинигэнэн тахсыбыттара, Айымньылара «Чолбон» сурунаалга, «Күрүлгэн» альманахха, «Кыым», «Үөhээ Бүлүү» хаһыаттарга? «Тапталтан тыллыбыт иэйиилэр», «Тобуруокап көмүс күhүнэ» (2016, 2017) хомуурунньуктарга, бэчээттэммиттэрэ.

Эдэр суруйааччылар ХХI өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2018) поэзия семинарын арыйыытынан ааттаммыта, ХХII өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахтарын (2020) поэзия семинарын бастыҥ кыттааччыта. Литература маастарыстыбатын өрөспүүбүлүкэтээҕи семинарын (Суотту, 2019), «Москва-Владивосток» эдэр литератордар улахан онлайн сүбэ мунньахтарын (2020) кыттыылаахтара. Үгүс өрөспүүбүлүкэтээҕи айар күрэстэр кыайыылаахтара.
Ижор тыла

**Ижор тыла** (иж. *ižorin keeli* эбэтэр *inkeroin keeli*) — ижорлар тыллара, фин-угор тылларын балтия-финн салаатыгар киирэр.

## Сурук-бичик

### Alphabet (1932-1936)

### Alphabet (1936-1937)

### Билиҥҥи алпаабыттара
Билиҥҥи сурук-бичик официаллык суоҕа. Бастакы версия ижор сурук-бичик финнээх суругэ-бичигэ төрдүнэн.

* *Бастакы версия*

* *Иккис версия*

 Тэҥнээр таблица 



## Тыл туһунан
Ижор тылыгар маннык нөҥүө саҥа чаастара бааллар: аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат, туохтуур, сыһыат, саҥа аллайыы, дьөһүөл, предлог, ситим тыл.

Ижор тылыгар 12 түһүк (номинатив, генитив, партитив, иллатив, инессив, элатив, аллатив, адессив, аблатив, транслатив, эссив, абессив).

### Солбуйар аат

### Ахсаан аат

## Быһаарыылар
Томтор (Өймөкөөн улууһа)

**Томтор** — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ. Байҕал таһымыттан 740 м үрдүккэ Өймөкөөн оҥхойун ортотугар турар.
Көмүс глобус (бириэмийэ)

**«Көмүс глобус»** (, ) — АХШ-ка Омук прессатын Голливудтааҕы ассоциацията 1944 сыллаахтан киинэҕэ үлэ иһин туттарар бириэмийэтэ.  «Көмүс глобус» бириэмийэни сылын ахсын тохсунньуга 90-ча аан дойду суруналыыстарыттан турар хамыыһыйа туттарар. Киинэ эйгэтигэр Оскар кэнниттэн иккис турар дииллэр.

## «Көмүс глобус» номинациялара

### Толору миэтир киинэлэрэ
* Бастыҥ киинэ (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ киинэ (комедия эбэтэр мюзикл) — 1952 сылтан
* Бастыҥ режиссёр — 1944 сыллаахтан
* Бастыҥ эр киһи оруола (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ эр киһи оруола (комедия эбэтэр мюзикл) — 1951 сыллаахтан
* Бастыҥ дьахтар оруола (драма) — 1944 сылтан
* Бастыҥ дьахтар оруола (комедия эбэтэр мюзикл) — 1951 сыллаахтан
* Эр киһи бастыҥ ойоҕос оруола
* Дьахтар ойоҕос бастыҥ оруола
* Бастыҥ сценарий
* Киинэҕэ бастыҥ муусука
* Бастыҥ ырыа
* Омук тылынан бастыҥ киинэ
* Бастыҥ ойуулук
* Сесиль Б. Де Милль бириэмийэтэ

### Тэлэбиидэнньэҕэ үлэ иһин
* Бастыҥ драма
* Бастыҥ комедия/мюзикл
* Сериал бастыҥ артыыһа (драмаҕа)
* Сериал бастыҥ артыыһа (комедияҕа/мюзиклга)
* Сериал бастыҥ дьахтар артыыһа (драмаҕа)
* Сериал бастыҥ дьахтар артыыһа (комедияҕа/мюзиклга)
* Тэлэбиидэнньэ бастыҥ мини-сериала эбэтэр киинэтэ
* Тэлэбиидэнньэ мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ дьахтар артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ сериалын, мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ ойоҕос оруоллаах артыыһа
* Тэлэбиидэнньэ сериалын, мини-сериалын эбэтэр киинэтин бастыҥ ойоҕос оруоллаах дьахтар артыыһа

## Быһаарыылар
Григорьев Павел Васильевич

**Григорьев Павел Васильевич** — Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, "Бочуот Знага" уордьан кавалера, "Килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээллээх.

1930 сыл от ыйын 9 күнүгэр Амма оройуонун Лээги нэһилиэгэр төрөөбүт. 1947 с. Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 1947-1950 сс. В.П. Чкалов аатына холкуоска оробуочайдаабыт. 1950-1953 Дьокуускадааҕы кульпросвет училищеҕа үөрэммит. 1953-1955 сс. Өлөөн оройуонун култуураҕа салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1955 сыллаахха Москубатааҕы государственнай библиотечнай институкка киирбит.

1989 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр өлбүт.
356

**356** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 19 — Констанций II ыраахтааҕы Рим импиэрийэтигэр эмэгэттэргэ үҥэри боппут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Abbott

**Abbott Laboratories** (**Эбботт Лэбораториз**), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан уонна биллэр фармакология уонна медицина эйгэтигэр баһылаан иһэр тэрилтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ рыночнай өлүүтүнэн. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Nasdaq үрдүкү индекска ааҕыллар.

Сүрүн акционердар, ол эбэтэр тэрилтэни туораттан салайааччылар:

* The Vanguard Group - 30%

* BlackRock - 20%

* Mitsui Group - 15%

* Sumitomo Group - 5%

* Goldman Sachs - 5%

* SoftBank - 5%

* Bank of America - 5%

* Chase - 5%

* 10% көҥүл эргийэр NYSE биржаҕа
Morgan Stanley

**Morgan Stanley** (**Морган Стэнли**) — АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ харчы конгломерата. Улахан бизнес уонна харчы эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, эргитэр урбатар актива 2022 сыллаахха 5 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Mitsui Group, Sumitomo Group уонна BlackRock тэҥэ). 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

2011 сылтан ыла сир шаарын харчытын эргитэр тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр, глобальнай системнай бааннар ахсааннарыгар.
Mitsui & Co.

**Mitsui & Co.** (**Мицуи Буссан**), Дьоппуон 12 улаханынан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга капитализациятынан 23 буолар. Тэрилтэ 53 бизнес секторга үлэлиир, сүрүннээн энергетика, атомнай промышленность, продуктовай гипермаркеттар, нефтехимия. 

Mitsui & Co. 80% өлүүтүн Mitsui Group конгломерат бас билэр (онно кини 743 тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ эрэ буолар глобальнай конгломератка).

Mitsui & Co. бэйэтэ Nasdaq үрдүкү хаачыстыбалаах тэрилтэлэр компонеҥҥа холбонор, Fortuna 500 компонеҥҥа эмиэ холбонор.
Самурай

**Самурай** — былыргы Дьоппуон дойдутугар охсуһуук боотурдары ааттыыллар.
NASDAQ

**NASDAQ** (ол эбэтэр National Association of Securities Dealers Automated Quotation) — АХШ биир улахан биржата, 500 үрдүк технологияҕа сыһыаннаах тэрилтэлэр индекстарын учуоттуур уонна оонньотор индекс. 

Fortuna 500 индекска сыһыана суох.
Көмүс сүргүөр күнэ

**Үрүҥ көмүс сүргүөр**, эбэтэр **Көмүс сүргүөр күнэ** — Саха итэҕэлигэр от ыйын 12 күнүгэр буолар бэлиэ күн.

## Ис хоһооно
Бу күн Улуу Айыы Тойон үрүҥ көмүс сүргүөрэ түһэр.

Улуу Айыы Тойон сүрү түһэрэр күнэ. Айыы халлааныгар ийэ кут сэттэ ытык уокка сыраллар. Сэттэ ытык уот сырала үрүҥ көмүс сүргүөр буолан орто дойдуга киирэр.

## Сиэр-туом
Туому чээлэй күөх хонууга, оттуур ходуһаҕа толоруллар. Илин диэки оту чоҥоччу охсон, ачаахтаах маһы туруору анньыллар. Ачаахтаах мас анныгар охсуллубут оту тэлгэтиллэр. Мас үрдүгэ миэтэрэттэн ордук буолуон сөп. Салгыы  мас  уҥа  өттүгэр кэккэлэһиннэрэ үс сиргэ харах-харах оту охсон эмиэ миэстэтигэр чөкөччү ууруллар. Уҥа өттүгэр эмиэ биир оннук гыныллар.  
Бу кэнниттэн  ачаах мас  анныгар түптэ уматан, алгыы-алгыы сиэлинэн айах тутабыт.
Дьылҕа үрүҥ суруга суруллар күнэ

**Дьылҕа үрүҥ суруга** — Саха итэҕэлигэр от ыйын 13 күнүгэр оҥоһуллар туом. 

Куту тардыы уонна сүрү иҥэринии кэнниттэн бу күн дьылҕа үрүҥ суруга суруллар.

## [[Сиэр]]-туом
Туому оттоох-мастаах, уулаах айылҕаҕа толоруллар. Бу бүтэй туомҥа дьөһүөлдьүттэр эрэ кытталлар. Туом толоруллар сирэ уһуктаах кулгаахтаахха, кыһыл тыллаахха мээнэ кэпсэммэт уонна уоттаах чонук харахтаахха ыйыллыбат. Уу ньамаан саҥалаахха, уйгуур-сэлээр тойуктаахха, уодай-албын кэпсээннээххэ тыл-өс номоҕо гыныллыбат.

Дьылҕа үрүҥ суругун суруйарга туомньут чопчуурдаах дьабаканы кэтэр. Уҥа илиитигэр хаҥарҕастаах (чылырҕас кыракый чуорааннардаах) тайах мастанар. Хаҥас илиитин ыраахтарыгар үс гына үрүҥ сүүмэх кылы кыбыта анньар. Туомньут ити ымыылара Сээркээн Сэһэн буолууну бэлиэтиир. Туомньут биэс эйгэ иччитигэр сүгүрүйэн баран, күнү көрөн туран (күн көстүбэт буоллаҕына, илин диэки хайыһыллар) сиэллээх илиитин өрө уунар уонна алгыыр.

Туомҥа туттуллубут үрүҥ кылы дьөһүөлдьүттэр үллэстэллэр. Эһиилги туомҥа диэри дьылҕа ымыыта гынан кичэллик ууран илдьэ сылдьаллар.

## Өссө маны көр
* Уһун Дьурантаайы
Дьэймс Уэбб Телескоп

**Дьэймс Уэбб Спэйс Телескопе** (, ) — сир үрдүнэн 2022 сыллаахха саамай улахан телескоп буолар. Үлэтин толору от ыйын 2022 сыллаахха саҕалаабыта.
Гипертоническай кризис

**Гипертоническай кризис** — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары үрдээн тымыр тэстэр куттала үөскүүр. Гипертоническай кризис Аан Дойдуга 24% киһи өлүүтүн уонна кыыллар 12% өлүүтүн биричиинэтэ буолар.

Дьон нормальнай давленията:

* 110-130 диэн буолар, DIA - 77-90 тэҥнэһэр

Кутталлаах давления, ол эрэн киһи өлүүтүгэр тириэрдибэт:

*  131-139 диэн буолар, DIA - 90-110 тэҥнэһэр

Дьон өлөр куттала, ол эбэтэр гипертоническай кризис саҕаламмыта: 

* 141 уонна онтон үрдүк, DIA - 110 уонна үрдүк. 

Бу маннык үрдүк давленияҕа киһи органнара алдьанар, тымыр тэстэр куттала үөскүүр, инсульт шанса 80% үрдүүр. 

## Эбии маны көр

* гипотензия (гипотония) - давления аһары түһүүтэ.

* метопролол - давления түһэрэр эмп.
Гипотензия

**Гипотензия** (ол эбэтэр **гипотония**) — киһи эбэтэр кыыл давленията аһары түһүүтэ. Ол араас биричиинэттэн буолуон сөп. Гипертоническай кризис курдук куттала суох. Киһи намыһах давлениялаах уһуннук олоруон сөп. Дьарыктаныахтаах, салгыҥҥа уһуннук сылдьыахтаах. Күнүс уута кэлэн утуйар — гипотония биир биричиинэтэ буолар.

Гипотензиялаах киһи метопролол иһиэ суохтаах — истэҕэ өлүөн сөп.
Метопролол

**Метопролол** () — давления түһэрэр эмп буолар, адреноблокатор группатыгар киирэр. Гипертоническай кризис кэмигэр дьону быыһыыр эмп буолар.
Terna

**Terna Group** — Италиа биир улахан тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн уонна 50 омук сиригэр элетричество остуолбаларын бас билээччи, уонна уоту оҥорооччу. Биир барыһы генерируйдуур тэрилтэ. Аатырбыт элитнай Enel компоненыгар киирэр.
Федеральнай ситим хампаанньата - Россети

**Федеральнай ситим хампаанньата - Россети**, Арассыыйа бөдөҥ уот тиэрдэр тэрилтэтэ. Айылҕатынан монополия буолар.
 
Хампаанньа уоту салайар обектара Арассыыйа 78 регионнарыгар бааллар. Хампааньа 2.45 млн километр уот линияларын уонна 826 тыһ мегаватт уоту оҥорор 548 тыһ. подстанциялардаах. Хампаанньа ситиминэн Арассыыйа оҥоһуллубут уотуттан 77% тарҕанар. 

Төбө офиһа Москваҕа баар. Генеральнай дириэктэрэ уонна барабылыанньа бэрэсэдээтэлэ - Андрей Рюмин.
EPCG

**Elektroprivreda Crne Gore** — Хара Хайа тэрилтэтэ, 10 омук дойдуларыгар филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.
Jugopetrol

**EKO Jugopetrol**, Хара Хайа иккис улахан газ, ниэп хостуур тэрилтэтэ уонна саамай улахан химия оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир үрдүк барыһы генерируйдуур тэрилтэ компоненыгар киирэр.
Uniprom KAP

**Uniprom KAP** — Хара Хайа саамай улахан металлургия тэрилтэлэрин акцияларын тутар уонна салайар инвестиционнай бөлөх. Сүрүн активтара En+ Group (50%), Русал (50%), у.д.а.
Rokšped

**Rokšped Centar d.o.o.** — Хара Хайа биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан массыына, автобус, тыраахтыр, грузовиктары оҥорор тэрилтэ. Ону таһынан биир биллэр премиум сегмеҥҥэ тахсар массыыналары оҥорор баайдарга уонна олигархтарга Volkswagen, Audi уонна SEAT бренын кытта биир биллэр бренд буолар Аан Дойдуга "Volkswagen Crna Gora", "Audi Crna Gora" уонна "Seat Crna Gora".
VOLI

**VOLI** — Хара Хайа улахан ас атыылыыр ретейла, Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ буолар.
Nikšićko pivo

**Nikšićko pivo** - Хара Хайа арыгы уонна пиибэ оҥорор тэрилтэтэ, 2021 сылга сир шаарын үрдүнэн саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар алкоһольнай утахтары оҥорорунан. Планета үрдүнэн 18% водка уонна 48% пиибэ рынога тиксэр.
Radio Televizija Crne Gore

**Radio Televizija Crne Gore** (***Радио и Телевизија Црне Горе***) диэн Хара Хайа уонна аан-дойду биир саамай улахан телевиденията буолар. Уопсай аудиторията 1 миллиард 775 мөллүйүөн киһи, онно өссө эбии 2009 сылга балаҕан ыйын 10-25 чыыһылатыгар. Салалтата: Подгорица, Хара Хайа уонна дойдуларыгар эмиэ трансляциятын эмиэ биэриэхтээх. Оччоҕо аудиторията өссө эбии 300 мөллүйүөн киһинэн эбиллиэ.
Montenegrobreža AD

**Montenegrobreža AD** (ол эбэтэр *Хара Хайа фондовай биржата*), Хара Хайа уонна да атын омук дойдуларын уопсай фондовай биржата, Аан Дойду саамай улахан биржата буолар. Салалтата — Подгорица, Хара Хайа куоратка Уолл Стрит уулуссаҕа баар.

Планета, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын көрдөрөр биир глобальнай индекс буолар.
Nothing (тэрилтэ)

**Nothing** диэн технологическай тэрилтэ, Кытай уонна Улуу Британия совместнай тэрилтэлэрэ буолар. Nothing Phone диэн смартфону от ыйын 12 күнүгэр 2022 таһаарбыттара. OnePlus тэрилтэ дьоно инжернернай үлэ оҥороллор.
Еленовка хаайыытын эстэрии

**Еленовка хаайыытын** эстэрии 29 от ыйын күнүгэр 2022 буолбута. Онно Азов боотурдара билиэн түбэһэн сыппыттара. Нууччалар пыткалаан баран өлөрөн баран буруйдарын кистээри 53 Украина саллаатын эстэрэн тыыннаахтыы умаппыттара. 

Арассыыйа былааһа HIMARS ракетанан ыппыттар диир. Еленовка диэн кыра куорат.
Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын

**Юра Кэм Саҕана: Баһылааһын** () — Недерланд, АХШ, Кытай бииргэ түмсэн 2022 сыллаахха уһулбут киинэтэ, бастакы Юрскай Парк киинэтин түмүктүүр франшизата буолар. Стивен Спилберг туруоруутунан. Universal Puctures тэрилтэ лицензиятын бас билэр уонна  тарҕанар.

Киинэ Кытай, АХШ (Гавайи), Мексика, Италия, Мальта национальнай пааркаларыгар уһуллар, Universal Pictures үбүлээһинэн, Недерланд, Кытай, Италия былаастара гран көрөннөр үбүлээһиҥҥэ кыттыспытта. 

## Сүжета

Biosyn Genetics диэн Италия тэрилтэтэ баар, онно дьоппуон учуонайа генетически мутированнай аһыҥалара тарҕанан планетарнай кризис тардар, экологическай кризис. Biosyn тэрилтэ динозаврдары бас билэр буолан проблема дириҥиир. Киинэҕэ сүрүн геройдар Аан Дойдуну быыһыыллар.
Олынэк

**Олынэк** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 9 км, тардыытын иэнэ 20,5 км². Днестр түһэр.


Яруга 10.jpg
Яруга 8.jpg
Яруга 9.jpg
Olynek River in the place falling to Dnister 4.jpg
Olynek River in the place falling to Dnister 3.jpg
Olynek River in the place falling to Dnister 2.jpg
Olynek River in the place falling to Dnister 1.jpg
Olynek River in the place falling to Dnister 5.jpg


## Быһаарыылар
Жегусов Иван Пудович

**Жегусов Иван Пудович** — Саха судаарыстыбыннай пединституутун бастакы дириэктэрэ (1934-37).

1898 сыллаахха Тааттаҕа Дьиэбэгэнэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Чөркөөххө Таатта биир кылаастаах училищетыгар уонна көскө сылдьар киһи чааһынай оскуолатыгар үөрэммитэ. Дьокуускайдааҕы учуутал сэминээрийэтигэр үөрэнэ киирбитэ, онон ол тэрилтэ аата уларыйбытын кэннэ 1922 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумун бүтэрбитэ. 1927 с. Надежда Крупская аатынан Хомуньуустуу иитии акадьыамыйатын (Академия коммунистического воспитания) оскуола факультетын бүтэрбитэ.

1928 с. Саха АССР үөрэҕин, доруобуйа харыстабылын уонна социальнай хааччылыы хамыһаарынан анаммыта, 1932 сыллаахха диэри бу дуоһунаска үлэлээбитэ.

1934 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай педагогика иснтитута аһыллыбытыгар бастакы дириэктэринэн анаммыта, 1937 с. уһуллубута. Кини үлэлиир сылларыгар институт атаҕар турбута, онно кини туруорсуутунан Ленинградтааҕы Герцен аатынан пединститут шефствоҕа ылбыта туһалаабыта (холобур, бибилэтиэкэ бастакы кинигэлэрин Ленинградтан ыыппыттара).

1938 с. ахсынньы 4 күнүгэр сымыйа буруйдааһынынан хаайыллыбыта. 1940 с. кулун тутар 28 к. холуобунай дьыалата тохтотуллубута, көҥүлгэ тахсыбыта. Ол эрээри, хаайыыга сытан туруга улаханнык эмсэҕэлээбит этэ, онон ол содулуттан 1941 сыллаахха олунньуга Дьокуускайга өлбүтэ. 2000 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр толору реабилитацияламмыта.

## Быһаарыылар
Салахайдар

мини|Салахай килиэккэлэрин тас көстүүтэ
Салахайдар () - араас организмнары киллэрэр экологическэй бөлөх, улахан анаара ууга олорор уонна фотосинтезтыыр. Биир килиэккэлээх, элбэх килиэккэлээх буолуохтарын сөп. Тэллэйдэри кытары симбиоз оҥорон саҥа тыынар тыыннах көрүнэ буолбуттар - лабыкталар. Салахайдары үөрэтэр уөрэх - альгология.

## Сигэлэр

# Биология. Многообразие живых организмов. / Сонин Н.И.. — 7-нче басма. — М: Дрофа, 2003. — Б. 248. — ISBN 5-7107-8300-5.
Panda Express

**Panda Express** — АХШ түргэн аһы буһарар ресторана кытай кухнятыгар сыһыаннаах. Кытайтан Америкаҕа көһөн кэлбит эмиграннар төрүттээбит рестораннара. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан фастфуд ресторана, 43 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн АХШ уонна Кытай куораттарын дэриэбинэлэрин барытын хабар.

Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа Олунньу 24 күнүгэр 2022 иннинэ үлэлээн испитэ, сэрии иннинэ. Санкциялар кэнниттэн төттөрү эргиллибитэ (куоппуттара). 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Б. э. и. 747 сыл

## Туох буолбута
* Олунньу 26 — 23 сыл халдейдар баһылаан олорбуттарын кэннэ Набу-насир Вавилон ыраахтааҕыта буолбут, б.э.и. 734 сыллаахха диэри олорбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
425 сыл

## Туох буолбута
* Олунньу 27 — кэргэнин Элия Евдокия көҕүлээһининэн Феодосий II ыраахтааҕы Константинополь университетын олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
907

## Туох буолбута
* Олунньу 27 — Кидань басхана Өлүүй Амбагай (Тайцзи уонна Абаоцзи диэн ааттарынан эмиэ биллэр, 872–926 сс.) Хотугу Кытайга Ляо династиятын олохтоон импэрээтэр буолбут.
* Ыам ыйын 12 — 3 үйэ тухары Кытайы  салайбыт Тан династия эстиитэ: Чжу Вэнь ыраахтааҕыны бөрүстүөлтэн батынарга күһэйбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр