open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1696

**1696** сыл.

## Туох буолбута
Нуучча сэриитэ Азов кириэппэһи осаадалаабыт. Флот муораттан бүөлээбит. От ыйын 18  — тууроктар Азовы биэрбиттэр.
### Тохсунньу
* Тохсунньу 10 — Сибиирдээҕи бирикээс Саха уеһын уонна куоратын чертежтарын оҥорорго ыйаах таһаарбыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 13 — Кытай манчжурдар салайар Цин импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) Джунгария баһылыгын Галдан Бошогту 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр ойрааттар хааннарын өлүүттэн ойоҕо Ану Хатын өстөөхтөрү утары кимэн киириини тэрийэн быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, Халха сирин бүтүннүүтүн (Гоби кумах куйаарыттан соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара.

### От ыйа
* От ыйын 19 — Петр I салайааччылаах нуучча сэриитэ Азов диэн туурак кириэппэһин ылбыт. Арассыыйа Хара уонна Азов байҕалларыгар тахсыбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 30 — Байаар Дуумата Бүөтүр I көҕүлээһининэн Арассыыйаҕа сэбилэниилээх байыаннай флоту тэрийэр туһунан быһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Хара Уулаах (сис)

**Хара Уулаах сис**. Верхоянскай сис систематын уһук хотугу сис, 70° хоту сытар. 

Үрдүгэ соҕуруу диэкки муора таһымыттан 1000 м. тиийэр, хоту диэкки намтыыр, Өлүөнэ дельтатын Быков үөһүн аттыгар 430 м. буолар. 

Геология өртунэн сланецтар уонна известняк, диабаз эмиэ баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньаайба томтороот

**Ньаайба томтороот**. Верхоянскай сис систематын хотугу диэкки сытар томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотуттан Хара Уулаах өрүһү 65 км. соҕуруу диэкки батыһар.

Чыпчаала муора таһымыттан 1163 м тиийэр үрдүктээх. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куҥа томтороот

**Куҥа томтороот**. Верхоянскай сис систематыгар баар кылгас томтороот. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомо арҕааҥҥы кытылыгар баар.

Устата 60 км., үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 439 м үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туора Сис

thumb
**Туора Сис**. Верхоянскай сис систематын хотугу өртүгэр баар сис. Өлүөнэ өрүс уҥа кытылын батыһар *Көҥдөй* уонна *Чубукулаах* үрэхтэр икки ардыларынан. 

Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаалынан буолар *Сокуйдаах* хайа (муора таһымыттан 990 м.). 

Өлүөнэ өрүс манна **Туора сис** уонна Чекановскай томтороот икки ардынан кыараҕас үөстээх "Өлүөнэ турбата" диэн ааттаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буэнос Айрес

**Буэнос Айрес** (, нууччалыы тылбааһа «Город Пресвятой Троицы и Порт нашей Госпожи Святой Марии Добрых Ветров»; ) — Аргентина киин куората, дойду административнай, култуурнай, экономическэй киинэ. Бу куорат Буэнос-Айрес диэн ааттах административнай тутул (провинция) чааһа буолбатах, 1880 сыллааха тэриллибит туспа административнай оройуон. Соҕуруу Америка үһүс улахан куората, Рио де Жанейро уонна Сан Паулу кэннилэриттэн. Рио де ла Плата соҕуруу кытылыгар турар. Тула эргинниин олохтоохторун ахсаана 13 мөл.
Хайыырдаах томтороот

**Хайыырдаах томтороот**. Верхоянскай сис систематын Кулар сис сорҕото. Дьааҥы өрүс *Мытантай* уонна *Бакы* хаҥас салааларын икки ардыларынан сытар. 

Устата 60 км. Чыпчаала муора таһымыттан 746 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьардьаан (сис)

**Дьардьаан сис**. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр сытар сис. 

Хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 1000 - 1925 м. үрдүктээхтэр.

Өлүөнэ өрус уҥа салаалара быһа охсоллор. Геология өртүнэн сүрүннээн таас чох уонна пермь дьапталҕалара. 

Тиит ойуур буккаастаах туундара уонна хайа туундарата ландшафтаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэтэндэ

**Сиэтэндэ сис**. Верхоянскай сис систематын илиҥҥи эниэтигэр сытар сис. 

Омолой өрүс хаҥас кытылын устун хотуттан соҕуруу диэкки устата 200 км. кэриҥэ. 

Чыпчааллара муора таһымыттан 1163 - 1929 м. үрдүктээхтэр. Омолой өрүс хаҥас салаалара быһа охсоллор.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бырандьа

**Бырандьа сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. 

Өлүөнэ өрүс уҥа салаалара Соболоох Майаан уонна *Бэгидьээн* салааларын билирдэрэ буолар. 

Устата хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1915 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Күөллээх

**Күөллээх сис**. Верхоянскай сис систематын кыра систэриттэн биирдэстэрэ. 

Устата *Бэгидьээн* үрэх баһыттан Үндүлүҥ уҥа кытылыгар диэри 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр. 

Полюс эргимтэтин туоруур.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Боливия

thumb|left|Uyuni
thumb|left|
**Боливия** (*Bolivia*) диэн Соҕуруу Америка киинигэр баар дойду. Кинилиин кирбиилэhэллэр Бразилия хоту уонна илин, Парагуай уонна Аргентина соҕуруу, Чили уонна Перу арҕаа. 

Эуропа колонизациятын иннинэ билиҥҥи Боливия сирэ, Колумб иннинээҕи Америка ордук улахан илин, Инка Империятыгар киирэрэ. Испания Империята бу регионы XVI үйэҕэ баhылаабыта. Испан колониал кэмин улахан өттүгэр, бу сир "Үөһээ Перу" эбэтэр "Чаркас" диэн этэ уонна Перу Вице Хоруоллугун салалтатыгар киирэрэ. 1809 c. тутулуга суох буолбута. Атырдьах ыйын 6, 1825 c. Симон Боливар аатынан ааттаммыт республика тэриллибитэ. Боливия уhун уустук бигэтэ суох буолуу, диктатуралар уонна экономика эмсэҕэлээhиннэрин кэмнэрин ааспыта.

Боливия демократ республика, 9 департамеҥҥа арахсар. Дойду географията араас, арҕаа Анд хайалар бааллар, илин Амазон өрүс бассейнын намтал сирэ. Боливия сайдар дойду, киhи сайдыытын индекса орто уонна олохтоохтор 60% дьадаҥылар. Сүрүн экономика кыhаларынан буолаллар агрикултуура, тыа кэрдии уонна балыктааhын, хостооhун уонна мал (текстиль, таҥас, ыраастаммыт металлар уонна нефть) оҥоруу.

Боливия олохтоохторун ахсаана 9 млн. Бастыҥ тыл испан тыла, ону тэҥэ аймара уонна кечуа тыллара балай эмэ 
тарҕаныылаахтар.

## Боливия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 27 — Ийэ күнэ
* Бэс ыйын 6 — Учуутал күнэ 
* Бэс ыйын 24 — Инти Райми, Инкалар импиэрийэлэригэр Кыһыҥҥы Күн туруутун кэмигэр саҥа дьылы бэлиэтииллэрэ.
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Бу күнү Эквадор, Венесуэла, Колумбия эмиэ бэлиэтииллэр

* Атырдьах ыйын 6 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1825)
* Атырдьах ыйын 17 — Дуоҕа күнэ

* Балаҕан ыйын 21 — Устудьуон күнэ

* Алтынньы 5 — Инженер күнэ
* Алтынньы 12 — Американы арыйыы күнэ
Суверенитет

[thumb|200px|[Томас Хоббс *[[левиатан (кинигэ)|Левиатан]]* кинигэтин фронтиспиhыгар Суверенитет кылыстаах уонна тайахтаах уонна элбэх дьонтон турар аарыма курдук ойууланар.]]
**Суверенитет** диэн бүтүн өйдөбүлэ ил көҥүлэ, тутулуга суох буолуута. Ол гынан баран бу уустук тиэрмин политика көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн хас даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэрдээх буолла.

## Дьон суверенитета

Дойду (Ил) суверенитета уонна дьон суверенитета диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэри булкуйар сыыһа. Дьон суверенитета диэн арыый атын таһымҥа сытар. Кини дьон былаас төрүтэ буоларын бэлиэтиир, туоһулуур өйдөбүл. Былааһы талыы эбэтэр атын процедура нөҥүө (холобур, референдум) дьон бэйэтин бэрэстэбиитэллэригэр биэриитэ диэн быһаарыахха сөп.
Бу кэлиҥҥи историяҕа балачча киэҥник туттуллар буолла, ханнык баҕарар аҕа баһылык бэйэтин былааһын сокуоннай көрүҥнээх оҥороругар киниэхэ дьон былааһы биэрбитин көрдөрө сатыыр.
Үндүлүҥ (сис)

**Үндүлүҥ сис**. Верхоянскай сис систематын арҕааҥҥы эниэтигэр Үндүлүҥ өрүс тардыытыгар сытар сис. 

Устата Үндүлүҥ өрүстэн кини уҥа салаата *Тирэхтээх* үрэххэ диэри 45 км. Өлүөнэттэн 75 км. илин диэкки сытар.

Чыпчаала муора таһымыттан 734 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кулар

400px|thumb|right|Кулар сиһи Дьааҥы өрүс быһа охсор сирэ
**Кулар сис**. Верхоянскай сис систематыттан хотугулуу-илин диэкки салааланар. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ. Илиҥҥи өртүгэр Дьааҥы өрүс быһа охсор.

Устата 380 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1289 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн сланецтар уонна песчаник, гранит быһа охсуулурдаах.

Үнээйитэ туундара, хочолорго ойуур буккаастаах туундара. Кыһыл көмүс уонна хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арчакаан хаптал хайалар

**Арчакаан хаптал хайалар**. *Эчий* уонна Дулҕалаах өрүстэр бастарыгар Верхоянскай сискэ сыстар хайалар.

Иэнэ 8000 км². Муора таһымыттан орто үрдүгэ 900 м., ордук үрдүк чыпчаала 1521 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хабах томтороот

**Хабах томтороот**. Верхоянскай сис систематын илииҥҥи эниэтигэр сытар сис. 

Устата *Орто Салаа* уонна *Хабах* диэн Дулҕалаах өрүс уҥа салааларын икки ардыларыгар 75 км. 

Чыпчаала муора таһымыттан 1392 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тагындьа

**Тагындьа сис**. Верхоянскай сис соҕуруу өртүгэр Өлүөнэ диэккитээҕи эниэтигэр сытар сис.

Өлүөнэ уҥа салалара Дээнискэ уонна Белянка икки ардаларынан 120 км. усталаах. 

Лээпискэ үрэх быһа охсор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1742 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муоһучаан

**Муоһучаан сис**. Верхоянскай сис систематын биир кыра сиһэ. Лээпискэ өрүс орто сүүрээнигэр уонна *Муһучаан* диэн салаатын баһыгар  сытар. 

Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1243 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Казан

thumb|250px

**Казан** (, нууч. *Казань*) диэн Татарстан Республикатын киин куората, дьонун ахсаана 1,2 млн. киhи.
Рио де Жанейро

**Рио де Жанейро** (португаллыы Rio de Janeiro — "Тохсунньу өрүһэ") диэн Бразилия уонна Соҕуруу Америка иккис улахан куората, Сан Паулу кэнниттэн. Рио де Жанейро штатын киин куората. Куорат 1763-1822 cc. дойду киин куората этэ, уонна 1822-1960 cc. тутулуга суох ил этэ. Онтон таhынан урукку Португал Империятын (1808 - 1821) киин куората этэ. Кылгас аата **Рио**.

Рио де Жанейро айылҕатынан, карнавалынан, самбатынан уонна биллиилээх пляжтарынан (Копакабана, Ипанема уо.д.а.) аатырар. Аан дойдуга биллэр кэрэхсэбиллээх сирдэринэн буолаллар Корковаду хайа үрдүгэр турар Христос улахан статуята, Христос Өрөһүйээччи (*Cristo Redentor*) диэн биллэр; Саахар төбө хайа (*Pão de Açúcar*); Самбадром (*Sambódromo*) диэн Карнавал ааhар сирэ уонна Маракана (*Estádio do Maracanã*) диэн аан дойду биир улахан футбол стадиона.

Куоракка аан дойду икки ордук улахан урбан тыалар бааллар: Floresta da Tijuca уонна Parque Estadual da Pedra Branca паарка тыата. Galeão омуктар икки ардыларынааҕы аэропорт Рио де Жанейроны Бразилия атын куораттарыныын холбуур уонна сорох омуктар икки ардыларынааҕы сырыылары ыытар.

Аан дойду биир кэрэ куората буолан баран, Рио ону тэҥэ аан дойду биир криминаллаах куората буолар. Ол өттүн туhунан Bus 174, Cidade de Deus уонна Tropa de Elite диэн киинэлэр ойуулаан көрдөрөллөр. Криминал үксэ фавелалар диэн куораты тулалыыр самнархай эҥэрдэргэ буолар.

thumb|left|200px|
Этнохороним

**Этнохороним, катойконим, демоним** диэн ханнык эмит түөлбэ (сэлиэнньэ, куорат, дойду, судаарыстыба уо.д.а.) дьонун омугуттан тутулуга суох ааттааhын: Төхтүр — төхтүрдэр, Томтор — томтордор, куорат — куораттар.
Йошкар-Ола

right|thumb|100px|Йошкар-Ола дьаралыга

**Йошкар-Ола** (марийдыы Кыhыл куорат) диэн Марий Эл Республикатын киин куората.
Ляонин

**Ляонин** (кытай. 辽宁省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция.
Шэньян

**Шэньян** (кытай. 沈阳, пиньин Shěnyáng) эбэтэр **Мукден** (15px маньчжур тылынан) диэн суб-провинциал куорат уонна хотугулуу илин Кытай Ляонин провинциятын киин куората.

Шэньян Кытай биир сайдыылаах индустриал киинэ, дойду хотугулуу илин регионын транспорт уонна эргиэн киинэ.
Христос Толуйааччы (статуя)

**Христос Толуйааччы** (португаллыы *O Cristo Redentor*) диэн Бразилия Рио де Жанейро куоратыгар баар Исус Христос статуята. Статуя үрдүгэ 38 м, ыйааhына 635 т, Тижука тыа ил пааркатыгар баар 700 метрдаах Корковаду хайа чыпчаалыгар турар.

Рио уонна бүтүн Бразилия биллэр бэлиэтэ.
Хартнетт Джош

**Джошуа Даниель"Джош" Хартнетт** (1978 сыл от ыйын 21) АХШ актера уонна продюсера. Бастаан "Майкл Фитцджеральд" диэн сериалга көстүбүтэ. Бастакы киинэҕэ 1998 сылга Хэлоуин 20 сыл кэнниттэн диэн киинэҕэ кыттыбыта. 

## Быһаарыылар
Бэньси

**Бэньси** (кытай. 本溪, пиньинь Běnxī) Кытай биир индустриаллык сайдыылаах куората. Ляонин улууһугар баар. XI үйэҕэ төрүттэммит куорат. Оттон 1905 сылтан ыла ыбылы куорат быһыытынан сайдан барар. Бу куоракка Нуучча-Дьоппуон 1904-05 сэриитэ барар. Иккис аан дойду сэриитигэр Дьоппуон авиа көтөр аалларынан ыбылы алдьаммыта уонна хааламмыта. Оттон 1931-45 сс Дьоппуон оккупациятыгар ыбылы сайдар, сэрии өттүнэн.
Дьонун ахсаана - 4 мөл. (2009)

Билигин Бэньси - Кытай биир улахан массыына онорон таһаарар куората, ону таһынан манна аан дойдуга биллэр телевизордары, көтөр ааллары, видеомагнитофоннары, көмпүүтэрдэри онороллор.
Дэриэбинэ

**Дэриэбинэ** — Арассыыйа импиэрийэтигэр кыра нэһилиэнньэлээх пуун, судаарыстыба үлэтин сороҕун ол саҕана сыаркап тутан олорбут буолан, сыаркаба суох түөлбэни дэриэбинэ, сыаркаптаах буоллаҕына (ол аата оҕо төрүүрүн, киһи өлөрүн бэлиэтиир тэрилтэ) - сэлиэнньэ () дииллэрэ. 

Дэриэбинэ дьоно сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгыраллар. Билигин планета үрдүнэн - 2 971 547 640 дэриэбинэ баар, олортон 443 дэриэбинэ Саха Сиригэр баар.
Цзилинь

**Цзилинь** (кытай. 吉林) диэн Кытай хотугулуу илин провинцията. Кинилиин кирбиилэhэллэр Хоту Кэриэйэ уонна Арассыыйа илин, Хэйлунцзян хоту, Ляонин соҕуруу уонна Ис Монголия арҕаа.
Чанчунь

**Чанчунь** (кытай. 長春) диэн Цзилинь провинция киин уонна ордук улахан куората, Кытай хотугулуу илинигэр, Соҥляо хонуу ортотугар баар. Олохтоохторун ахсаана 7.46 млн.
Хэйлунцзян

**Хэйлунцзян** (кытай. 黑龙江省) диэн Кытай хотугулуу илинигэр баар провинция. Кинилиин кирбиилэhэллэр Цзилинь соҕуруу, Ис Монголия арҕаа уонна Арассыыйа хоту (Амур өрүһүнэн).
Цицикар

**Цицикар** (кытай. 齐齐哈尔) диэн Хэйлунцзян провинция куората, хотугулуу илин Кытай. Олохтоохторун ахсаана 895,000.
Кэриэй тумул арыыта

**Кэриэй тумул арыыта** диэн Илин Азияҕа баар тумул арыы. Киниттэн илин Дьоппуон байҕала баар, соҕуруу Илин Кытай байҕала уонна арҕаа Саhарҕай байҕал. Иэнэ 220,847 км².

Тумул арыыга икки дойду баар: Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ.
Буддизм

мини|Будда Шакьямуни
**Буддизм  (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma; пали बुद्ध धम्म, ''buddha dhamma'', ''«Сырдаммыт үөрэҕэ»''; кит. 佛教 ''fójiào'')** - өй санаа уһуктуутун туһунан философияны кытта сыһыаннаах итэҕэл. Бу итэ5эл биһиги эрабыт иннинээҕи 4-с уонна 6-с үйэ икки ардынан Былыргы Индияҕа баар буолбута. 

Буддизм - 4-с миэстэҕэ турар аан дойдутааҕы итэҕэл. Билигин аан дойдуга буддизмы тутуһааччылар - 520 мөлүйүөн киһи буолар (Аан дойду 7%). Буддизмы тутуһар киһини буддист диэн ааттыыллар. Буддизм икки салааҕа арахсар: хинаяна уонна махаяна.
@

**@** — типография бэлиэтэ, аан бастаан үп-харчы төлүүр дөкүмүөннэригэр  диэн тыл оннугар туттуллар буолбут,  суолтата ‘маннык [сыаналаах]’ (өссө  ‘маннык [сыананнан]’,  ‘хас биирдии / хас биирдии [табаар] бачча [сыананнан]’).  ISO/ITU/Unicode стандаартарга аата&nbsp;— **эргиэн ''at***. 

[[Юникод]]ка маннык сылдьар — шестнадцатиричнай 0040 эбэтэр десятиричнай 64.


Билиҥҥи [[Арассыыйа]]ҕа бу бэлиэни нууччалыы *Собака*, эбэтэр *Собачка*, ардыгар *эбисийээнэ* дииллэр. Электроннай почтаҕа туттуллар. Холобура: kholobura@rambler.ru

Сахалыы *ыт'' диэххэ сөп.
Аармыйа

**Аармыйа** — дойдуну көмүскүүргэ аналаах сэбилэниилээх күүстэр. 

119 омук дойдуларыгар баар. Үгүс дойдуларга аармыйаҕа эр дьон (сороҕор дьахталлар эмиэ, холобур Израильга) барыта сулууспалыахтаах, сорох дойдуларга сулууспалыыр булгуччута суох, хамнаска наймылаһар анал үөэхтээх дьон эрэ сулууспалыыллар.

## Саамай бөдөҥ аармыйалаах дойдулар
* АХШ - 1 имэстэ
* Арассыыйа - 2 миэстэ
* Кытай - 3 миэстэ
Эбэҥки автономиялаах уокуруга

**Эбэҥки автономиялаах уокуруга** - Арассыыйа Красноярскай кыраайыгар баар эбэҥкилэр түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Сирин иэнэ — 767,6 тыс. км2. Дьонун ахсаана — 21 тыс. (2009), Үксэ Эбэҥкилэр (74 %), Нууччалар (11 %), онтон ордубута Сахалар, Узбектар, атын кэлии омуктар. Киин куората — Тура.

## Бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 2 — Эбэҥки айылҕатын күнэ
Актау

**Актау** (казах. *Ақтау*) диэн Казахстан Маҥҕыстау улууhун киин куората уонна Каспий байҕалга соҕотох порда.
Маҥҕыстау улууhа

**Маҥҕыстау** (казах. *Маңғыстау облысы*) диэн Казахстан улууhа. Киин куората Актау. Улуус олохтоохторун ахсаана 373,400.
Актөбе улууhа

**Актөбе** (казах. *Ақтөбе облысы*) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 678,900. Иэнэ 300,600 км2. Киин куорат Актөбе.
Актөбе

**Актөбе** (казах. *Ақтөбе*) диэн Казахстан куората. Актөбе улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 387,945 (01.01.2015).

**Биллэр уруулар**

Аврамкин, Олег Егорович

Адилов, Асет Серикович

Азимов, Алишер Муратович

Акимов, Федор Филиппович

Алтынбекова, Сабина Абаевна

Железко Олег Викторович
Караҕанды улууhа

**Караҕанды** (казах. *Қарағанды облысы*) диэн Казахстан улууhа. Олохтоохторун ахсаана 1,375,000, онтон куорат олохтоохторо 437,000. Иэнэ 428,000 км2. Киин куорат Караҕанды.
Атырау улууhа

**Атырау улууhа** (казах. *Атырау облысы*) диэн Казахстан улууhа. Дойду арҕаатыгар, Каспий байҕал хотугулуу илин кытылыгар баар. Олохтоохторун ахсаана 380,000. Иэнэ 118,600 км2. Киин куорат Атырау.
Арҕаа Казахстан улууhа

**Арҕаа Казахстан** (казах. *Батыс Қазақстан облысы*) диэн Казахстан улууhа. Киин куорат Орал.
Сайдыылаах

**ЭКОНОМИЧЕСКИ-САЙДЫБЫТ** диэн, ханнык эмэ дойду, куорат эбэтэр дэриэбинэ атын туохтартан ордук сайдыбыт буоллахтарына этиэххэ сөп.

## Экономически-сайдыбыт куораттар

АХШ
* Нью-Йорк
* Лос-Анджелес
* Даллас
* Сиэтл

Канада
* Торонто
* Монреаль
* Ванкувер

Казахстан
* Астана
* Алма-Ата
* Караганда

Саха Сирэ
* Нерюнгри
* Дьокуускай

Аустралия
* Сидней
* Мельбурн

Дьоппуон
* Токио
* Осака
* Саппоро
* Кавасаки
* Киото
* Нагоя
Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията

мини|справа|АХШ Конституциятын бастакы ыстыраныыссата
**Америка Холбоhуктаах Штаттарын конституцията** - АХШ үрдүкү сокуона. Конституция конвенциятын үлэтин түмүгүнэн 1787 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Филадельфия куоракка суруллан бүтэриллибит, уонна кэлин бастакы 13 штаттарга ратификацияламмыт. Тоҕус штат ратификациялаабытын кэннэ сойуус оҥорбуттар, уонна ол штаттарга федеральнай былаас. Ол правительствота 1789 сыл кулун тутар 4 күнүгэр үлэтин саҕалаабыт. АХШ конституцията билигин федеративнай конституциялартан ордук кырдьаҕас.
1787 сылтан Конституцияҕа 27 көннөрүү киллэриллибит. Бастакы 10 көннөрүүлэри "Биль о правах" диэн биллэллэр.
Канзас

**Канзас** (*State of Kansas*) диэн АХШ киин штата. Канзас өрүс аатынан ааттаммыт.
Юта

**Юта** () диэн АХШ арҕаа штата. Холбоhуктаах Штаттарга 45-с кыттыспыт штат (тохсунньу 4 1896). Олохтоохторун ахсаана 2,736,424, олортон 80% кэриэтэ Солт Лэйк Сити киин куоракка уонна кини тулалыыр эйгэтигэр олороллор. "Юта" аат юте индианнар тылларыттан "хайа дьоно" диэн тылбаастанар.

Юта Америка биир таҥарамсыт штата буоларынан биллэр, ол курдук олохтоохторун 58% Тиhэх күн Ытыктарын Исус Христос Таҥара дьиэтин (атын аата Мормон Таҥара дьиэтэ) сүгүрүйээччилэрэ буолаллар.

Штат транспорт, информация технологиятын уонна чинчийиитин, дьаhалта сервистарын, хостооhун уонна туризм кииннэрэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар 2008 c. олохтоохторун ахсаана элбииринэн бастыҥ штат буолбут.

## Бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 24 — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ

## Өссө маны көр
* Саратога Спрингс, Ютаһ
Колорадо (штаат)

**Колорадо** (*State of Colorado*) диэн Таас хайалар регионнарыгар баар АХШ штата. Хайалаах штаттартан биирдэстэрэ. Олохтоохторун ахсаана 4,861,515 (2007). Киин куората Денвер.

## Колорадо бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 1 — Судаарыстыбаннас күнэ
Техас

**Техас** () диэн АХШ соҕуруу штата. Хос аата *Соҕотох сулус штата* (*The Lone Star State*). Иэнинэн (696,200 км2) уонна олохтоохторунан (24.3 млн) Америка иккис улахан штата. Киин куората Остин. Ордук улахан куората Хьюстон, атын улахан куораттара Сан Антонио уонна Эль Пасо. Америка сүөһү иитиитин индустриятын киинэ. Ол курдук cowboy диэн ынахсыт идэлээх киhи Техас аан дойдуга биир биллэр бэлиэтэ буолар.

Историятынан уонна култууратынан, Техас АХШ Соҕуруутун ирээтэ буолар. Ол гынан баран, Испан уонна Мексикан төрүттээх буоларын быhыытынан АХШ соҕуруулуу арҕаатын ирээтэ эмиэ буолуон сөп.

"Six flags over Texas" (Техас үрдүнэн алта былаах) диэн этии бу сири хас да дойдулар бас билэ сылдьыбыттарыттан үөскээбитэ. Испания Техас сирин бас билбит бастакы Эуропа дойдута этэ. Франция Техаска кылгас кэмҥэ колония тэрийэ сылдьыбыта. 1836 дылы штат сирин Мексика бас билэрэ. Бу сылга тутулуга суох Техас Республиката тэриллибитэ. 1845 Холбоhуктаах Штаттарга 28с штатынан кыттыспыта. 1861 саҥатыгар Техас Холбоhуктаах Штаттартан арахсыбыта уонна бу сыл кулун тутар 23 күнүгэр Америка Конфедерат Штаттарыгар кыттыспыта. 1870 Конгресс уурааҕынан Техас Холбоhуктаах Штаттарга төннүбүтэ.

1900-с саҥаларыгар штат сиригэр нефть булуллан экономика үлүскэн сайдыыта саҕаламмыта. Билигин Техас диверсификациялаах экономикалаах. Экономикатын бас олохторунан буолаллар үрдүк технология, биомедик чинчийии уонна үрдүк үөрэҕирии.

## Техас бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 26 (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ
Луизиана

**Луизиана** (ааҥл *State of Louisiana*, француз *État de Louisiane*) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин куората Батон Руж уонна ордук улахан куората Нью Орлеан.
Арканзас

**Арканзас** () диэн АХШ соҕуруу штата. Алта штаттыын кирбиилэhэр, илинигэр Миссиссиппи өрүс баар. Киин уонна ордук улахан куората диэн Литтл Рок.
Миссиссиппи

**Миссиссиппи** (*Mississippi*) диэн АХШ соҕуруу штата. Киин уонна ордук улахан куората Дьэксон. Дириҥ Соҕуруу регион штаттарыттан биирдэстэрэ. Миссиссиппи өрүс аатынан ааттаммыт.
Алабама

**Алабама** (*Alabama*) диэн АХШ соҕуруу штата (22-с). Олохтоохторун ахсаана 4.6 млн (2006). Киин куорат Монтгомери.

## Алабама бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 14 — Алабама күнэ
Нью Мексико

**Нью Мексико** (ааҥл. *New Mexico*, испан. *Nuevo México*, навахо *Yootó*) диэн АХШ соҕуруулуу арҕаа штата.


Image:San Felipe de Neri Church, Albuquerque NM.jpg
Image:Chaco Canyon Chetro Ketl great kiva plaza NPS.jpg
Image:USA 09669 Taos Pueblo Luca Galuzzi 2007.jpg
Оклаhома

**Оклаhома** () диэн АХШ соҕуруулуу киин штата. Олохтоохторун ахсаана 3,617,316 (2007) уонна иэнэ 68,667 км2. Киин уонна саамай улахан куората диэн Оклаhома Сити (), уонна икки саамай улахан куорат диэн Талса.

Оклаhома экономикатын сайдыылаах салааларынан буолаллар айылҕа гааhа, нефть, агрикултуура, авиация, энергия, телекоммуникациялар уонна биотехнология. Экономикатын үүнүүтүн түргэнинэн дойду биир бастыҥ штата буолар. Сирин улахан өттө Улуу сыhыыларга сытар.
Даллас

thumb|400px|Даллас көстүүтэ
**Даллас** () —  АХШ Техас штаатын куората, Тринити өрүс үрдүгэр турар. Даллас уокуругун киинэ. 

Атын куораттары кытта холбоон **«Даллас—Форт-Уэрт»** диэн конурбацияҕа киирэр.
Караҕанды

**Караҕанды** (казах. *Қарағанды*) диэн Казахстан Караҕанды улууhун киин куората. Олохтоохторун ахсаана 446,200.
Секс

**Сиэкис** () — ити эр киһи уонна дьахтар оҥорор оһуобай дьайыыта, кыарсыыта. Эр киһи уонна дьахтар ирсэллэр, оччоҕуна дьахтар хат буолуон сөп.

## Өссө маны көр
* Либидо
* Оргазм
* Ууһааһын
Хьюстон

**Хьюстон** (, МФА: ) — диэн улаханынан АХШ төрдүс уонна Техас бастакы куората.

АХШ 2010 сыллааҕы биэрэпиһин түмүгүнэн  2010 сыллаахха куоракка 2 100 263 киһи олорор эбит. Хьюстон  Харрис уокурук киинэ уонна Улахан Хьюстон диэн аатырар 6 108 060 олохтоохтоох агломерация экэниэмикэтин сүрүн киинэ буолар. 

Куорат Миэксикэ хомотуттан 50 км сиргэ хочоҕо турар, иэнэ  965 км².

## Быһаарыылар
Орегон

**Орегон** (*Oregon*) диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Орегон территорията 1848 тэриллибитэ. Холбоhуктаах Штаттарга 33с штатынан олунньу 14, 1859 кыттыспыта. Орегон Чуумпу океан кытылыгар баар, кинилиин кирбиилэhэллэр Уашиҥтон хоту, Калифорния соҕуруу, Невада соҕуруулуу илин уонна Айдаhо илин. Киин куорат Сэлем.

## Орегон бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 1 ,  (АХШ) — Роза Паркс күнэ. 1955 сыллаахха бу хара тириилээх дьахтары оптуобуска үрүҥ киһиэхэ оннун туран биэрбэтэҕин иһин хаайбыттар уонна ыстырааптаабыттар. Роза Паркс раасанан сегрегацияны утаран дойду үрдүнэн улахан хамсааһыны тэрийбитэ. Түмүгэр АХШ Үрдүкү суута хара тириилээхтэр туспа айанныахтаахтарын туһунан Алабама сокуонун көтүрбүтэ. Билигин Роза Паркс күнүн түөрт штаакка бэлиэтииллэр, икки штаакка хаайыллыбыт күнүгэр, Калифорнияҕа уонна Миссурига — төрөөбүт күнүгэр.
Невада

**Невада** (*Nevada*) диэн АХШ арҕаа штата. Киин куората Карсон Сити уонна ордук улахан куората Лас Вегас.


Билэ:2013-07-21 15 08 58 View south along Nevada State Route 226 (Deep Creek Highway) crossing a low pass in the Independence Mountains of Nevada.jpg
Билэ:Spring Mountains Echo Cliffs 1.jpg
Билэ:Las Vegas Boulevard northbound, Las Vegas NV.jpg
Айдахо

**Айдаhо**  диэн Таастаах хайаларга баар АХШ биир хоту штата буолар. Бу сир биллэн туран айылхатынан уонна салгынынан атын Америка сирдэриттэн ордуктук биллэр. Дьонун ахсаана - 2 млн (2009)

----
Киин куората - Бойсе

----
Оттон сирин иэнэ - 216 тыс. км2.

## Күрүөлэһэр сирдэрэ

Айдахо штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Канаада, ол аата АХШ дойдута бүтэр, атын дойду кэлэр! Оттон Со5уруу диэкинэн - Юта уонна Невада, илин диэкинэн - Монтана уонна Вайоминг штаттара. Ар5аа диэки - Уашингтон уонна Орегон сирдэрэ ыаллыы сытар.
Аризона

мини|
**АРИЗОНА** () диэн Улахан каньон сиригэр баар АХШ биир штата буолар. Аризона - урут уруккаттан айылхалаах уонна кыһыл көмүстээх сиринэн биллэр. Аризона иһигэр АХШ биир улахан сайдыылаах куората баар - Финикс.
Сирин иэнэ - 294,1 тыс км2.
----
Киин куората - Финикс, оттон арыый улахан куораттара - Тусон.

## Ыаллыы сытар сирдэрэ

Аризона штата маннык сирдэри кытта ыаллыы сытар: Хоту диэкинэн - Юта, оттон со5уруунан - Мексика(дойду сирэ бүтэр, атын дойду кэлэр), онтон илин диэки - Калифорния уонна Невада штаттара. Ар5аа диэкинэн - Нью-Мексико


Image:Tree, Canyon de Chelly, Apache County AZ.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
Image:Lockett Meadow, 1996.jpg
Уайомиҥ

**Уайомиҥ** (*State of Wyoming*) диэн АХШ хотугулуу арҕаа штата. Улахан өттө Таастаах хайалар сирдэригэр сытар. Олохтоохторун ахсаана 522,830. Киин уонна ордук улахан куората Шайенн.
Небраска

**Небраска** () диэн Улуу сыhыыларга баар АХШ штата, ортокулуу арҕаа штат.
Денвер

**Денвер** (*Denver*) диэн Колорадо штатын киин куората. Дьонун ахсаана - 600 тыh. (2008).
Олимпия (Уашингтон)

**Олимпия** () диэн АХШ сиригэр баар куорат.

Уашингтон штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана - 49 тыс (2008).
Максимов Христофор Трофимович

**Максимов Христофор Трофимович** (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай артыыһа, саха аатырбыт ырыаһыта, ырыа айааччыта.

## Олоҕун олуктара
Амма Сулҕаччытыгар дьадаҥы бааһынай кэргэҥҥэ 1917 с. муус устар 8 төрөөбүт. Аҕата өрөпкүөмҥэ кыттыбытын иһин 1921 с. ытыллыбыт. 1936 с. Абаҕа оскуолатын 6 кылааһын бүтэрбит. 

1937 с. Дьокуускайга самодеятельнай куруһуоктар художественнай салайааччыларын куурустарын бүтэрбит. Онтон Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас култууратын дьиэлэригэр худруктаабыт, Майаҕа I государственнай колхуоһунай драма театрыгар, Ньурбаҕа II государственнай колхуоһунай драма театрыгар артыыстаабыт, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба судаарыстыбаннай көһө сылдьар тыйаатырдарыгар онтон Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай музыка драма тыйаатырыгар үлэлээбит. 

1980 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
1937—1970 сс. X. Максимов эстрада артыыһын быһыытынан сценаҕа да, араадьыйаҕа да тахсыбыта.  300-чэкэ творческай концерт оҥорбут диэн ааҕаллар.

Самодеятельнай композитор X. Максимов 400-тэн тахса ырыа мелодиятын суруйбута, онтон  80 ырыата идэтийбит композитордар тупсарыыларын кэннэ хомуурунньуктарга тахсыбыттара: «Үлэ, таптал ырыалара» (Песни труда и любви, 1962), «Дьол иһин» (За мир и счастье, 1970), "Суун сибэкки сиигинэн" (1992), "Күнү олус таптыыбын" (2002). Өссө сүүс ырыа бэчээккэ бэлэмнэнэн Норуот айымньытын дьиэтигэр туттарыллыбыттара. 

Улахан айымньылартан С. Дадаскинов «Күн тааһа» сюитатыгар музыкатын ааттыахха сөп.  X. Максимов драма спектакылларыгар музыка айбыта биллэр, холобур, Күннүк Уурастыырап «За мир!», Л. Попов «Беспокойный отдых», И. Алексеев «Вилюйский узник», И. Бочкарев «На восходе» пьесаларыгар.

1968 сыллаахха «Утро долгого дня» (Рига киностудията, режиссер А. Неретниеце) киинэҕэ Додор оруолун оонньообута.

#### Бастыҥ ырыалара
* Учууталга (Амма Аччыгыйын тыллара)
* «Өрүүнэ»
* «Хаппытыан»
* «Боккуойа»

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Аҕа дойду 1941—1945 сс. сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1958)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1962)

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай Дууматын быһаарытынан Максимов аатынан 2017 сыллаахха ахсынньы 20 к. Дьокуускайга Хатыҥ Үрэххэ саҥа уулусса ааттаммыта

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Бэлиэ дааталар
* Кинолетопись Якутии:Первые якутские артисты кино

## Быһаарыылар
Дьүкээгир (Усуйаана)

400px|thumb|right|Дьүкээгир нэһилиэк Усуйаана улууһун каартатыгар

Дьүкээгир национальнай көс олохтоох нэһилиэк.Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьүкээгир.
Улуус кииниттэн 350 км. хоту диэкки Лаптевтар байҕалларын кытылыгар сытар.Уруккута "Усуйаана" сопхуос булчуттарын биригээдэтэ. Алын сүһүөх оскуола, култуура дьиэтэ, ФАП, ДЭС бааллар."Буустаах" улуус суолталаах эркээйи сир, ураты харыстанар күөл бааллар. Нэһилиэк баһылыга Горохов Фёдор Иванович. Нэһилиэнньэтин ахсаана 123 киһи (2007 сыл).Омугунан сахалар, сахатыйбыт дьүкззгирдэр,эбээннэр. Билигин сүрүн дьарыктара кырсаны бултааһын, сэлии муоһун хомуйуу,балыктааһын. Маны барытын аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох дьүкээгирдэр "Дьүкээгир" аҕа уустарын общината сүрүннүүр.Баһылыктара Горохов Василий Григорьевич,СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна.

## Бэлиэ сирдэр
Буустаах күөл - Саха сиригэр иккис улахан күөл.

## Биллэр көстөр дьонноро
* 1931 сыллаахха төрөөбүтэ Ребров Иван Климентьевич- Ленин, Үлэ Кыһыл Знамята орденнар кавалера, булчут.
* Томскай Петр Петрович хомсомуол ____ сийиэһин делегата, "Саха сирэ" хаһыат корреспондена.
* Горохов Григорий Васильевич Октябрьскай революция орден кавалера, булчут.
* Колесов Николай Саввич

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
1530-с

**1530-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр

* Испания Инкалар дойдуларын сэриилээһиннэрэ. Кахамарка аттынааҕы кыргыһыы (1532). Атауальпа иһин толук төлөөһүн (1533) — аан дойду устуоруйатыгар саамай бөдөҥ байыаннай булумньу. Новая Испания (1535—1821). Араукан сэриитэ (1536—1818).
* Осмааннар Персияны кытта сэриилэрэ  (1514—1555), Габсбургдары кытта сэриилэрэ (1530—1552)]], Венецияны кытта сэриилэрэ (1537—1540)]]. Португалия уонна Туурсуйа Ииндийэ далайын баһылааһын иһин сэриилэрэ (1538—1557).
* Англияҕа реформация саҕаланыыта (1534; Акт о супрематии). Роспуск монастырей (акты 1535, 1539). Включение Уэльса в правовую систему Англии (Laws in Wales Acts 1535 and 1542).
1520-с

**1520-с** сыллар.

## Түбэлтэлэр
* Нуучча-Литва сэриитэ 1512-1522.
* Туурак-Персия сэриитэ (1514—1555).
1540-с

**1540-с** сыллар.

* Нуучча саарыстыбата (1547—1721; Уордаах Уйбаан).
1550-с

**1550-с** сыллар.

* Казааны ылыы (1552). Нуучча-Швеция сэриитэ (1554—1557). Астрахань ханствота  Нуучча саарыстыбатыгар холбонуута (1556). Ливон сэриитэ (1558—1583).
1570-с

**1570-с** сыллар.

* Уордаах Уйбаан опричниктарын кытта Новгородка бохуота (1570). Кырыым Москубаҕа бохуота (1571). Битва при Молодях (1572; Русско-крымские войны).
1510-с

**1510-с** сыллар.
* 1512 — Нуучча уонна Литва ыккардыларыгар 1512—1522 сыллардааҕы сэрии саҕаламмыт.
1500-с

**1500-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Туурсуйа-Венеция сэриитэ (1499—1503). Битва при Лепанто (1500).
* Иккис итальянскай сэрии (1499—1504). Битва при Чериньоле (1503), отмечена историками как первое сражение в мире, выигранное с помощью порохового стрелкового оружия.
* Нуучча-Литва сэриилэрэ: 1500—1503 уонна 1507—1508.
* Бразилия аһыллыбыт уонна Португалияҕа холбоммут (1500; Педру Алвариш Кабрал).
* Бухара ханствота (1500—1785). Сефевидтэр судаарыстыбалара (1501—1736; Исмаил I).
* Португалия-Эгиипэт сэриитэ (1505—1517). Битва при Диу (1509) между Португалией и Османской империей за господство в Индийском океане.
* Португалия-Эгиипэт сэриитэ (1507—1622). Захват Ормуза (1507).
1580-с

**1580-с** сыллар.

* Ермак Тимофеевич Сибиир ханыствотыгар бохуота.
1590-с

**1590-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Нуучча-Швед сэриитэ (1590—1595). Газы II Герай 150 тыһыынча киһилээх Москубаҕа бохуота (1591).
1502

**1502** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 10 — Васко да Гама Лиссабонтан (Португалия) Ииндийэҕэ иккис айаныгар аттаммыт.
* Олунньу 12 – Изабелла I Кастилияҕа ислаамы бобор ыйаах таһаарбыт (ол саҕана Испания хоруоллуктарыгар Кастилияҕа, Арагоҥҥа, Наварраҕа элбэх мусульмаан олороро).

* Муус устар 3 — Христофор Колумб төрдүс эспэдииссийэтэ саҕаламмыт.

* Бэс ыйын 15 — Бүтэһик ээспэдииссийэтин кэмигэр Христофор Колумб Мартиника арыыны арыйбыт.

* Атырдьах ыйын 17 — Христофор Колумб Гондурас сирин Испания бас билиитинэн биллэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1501

**1501** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 13 — Микеланджело Давид статуятын саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1503

**1503** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 10 — Христофор Колумб Кайман арыыларын булбут.

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 14 — Нострадамус (Мишель де Нотрдам) — аатырбыт Франция бырааһа, алхимигэ, бэйиэтэ, астролога уонна билгэлээччитэ.

## Өлбүттэр
1507

**1507** сыл.

## Туох буолбута
Нуучча-Литва сэриитэ са5аламмыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1506

**1506** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 14 — Римҥэ урукку Нерон Көмүс дьиэтэ турбут сиригэр виноградникка "Лаокоон уонна уолаттара" диэн ааттаах скульптура көстүбүт. Бу скульптураны Плиний бэйэтин суруйууларыгар ахтар, скульптура мрамортан биһиги эрабыт иннинэ 40-20 сс. оҥоһуллубут.
* Тохсунньу 22 — 150 киһилээх Швейцария гвардеецтэрин бастакы этэрээтэ Ватикаҥҥа кэлбит. Бу күн Ватиканы билигин даҕаны харабыллыыр *Швейцария гвардиятын* тэриллиитин күнүнэн ааҕыллар.

* Атырдьах ыйын 5 — Михаил Глинскэй баһылыктаах Литва улуу княжествотын сэриитэ Кырыым ханствотын сэриитин Клецкэй аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт. Бу кэнниттэн Литва улуу кинээһэ Сигизмунд I Новгород, Псков уонна Рязань сирдэригэр дьаралык ылбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 20 — Айанньыт Христофор Колумб.
1509

**1509** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 10 — Константинопольга сир хамсааһына буолбут, уон муҥ (тыһыынча) кэриҥэ киһи өлбүт, ол саҕана онно киристиэс итэҕэллээхтэр олорор буолан, «Кыра суут күнэ» диэн ааттаабыттар (Биибилийэҕэ ахтыллар тиһэх сууту кытта тэҥнээн).

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 10 — таҥара үөрэҕин реформаатара, кальвинизмы төрүттээччи Жан Кальвин

## Өлбүттэр
1508

**1508** сыл.

## Туох буолбута
Норвгия5а Герлог Гудфат даттар утары туруута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1510

**1510** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 30 — Мин династия ыраахтааҕыта Чжэндэ Кытайы баһылаан олорор кэмигэр буолбут өрө туруу баһылыгын Чжу Чжифань (Аньхуа принц диэн титуллааҕа, эмиэ Мин династияттан төрүттээҕэ) диэн киһини туппуттар. Мин династия Кытайы 1368 сылтан 1644 сыллаахха диэри салайбыта, хань омуктар тиһэх династиялара этэ.

* Сэтинньи 25 — Португалия байыаннай хараабыллара Биджапур султааныттан Гоаны сэриилээн ылбыттар. Түмүгэр бу сир 451 сыл тухары Португалия холуонньата буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 17 — Сандро Боттичелли (1445 төр.), Италия аатырбыт худуоһунньуга.
1513

**1513** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 25 — Испания айанньыта Васко Нуньес де Бальбоа Панама билиитин туораан Чуумпу далайы арыйбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1512

**1512** сыл.

## Туох буолбута
Сэтинньи — Нуучча уонна Литва ыккардыларыгар 1512-1522 сыллардааҕы сэрии саҕаламмыт.
* Сэтинньи 1 — Римҥэ Микеланджело ойуулаабыт Сикстин капеллатын үрдэ дьоҥҥо көрдөрүллүбүт.
* Ахсынньы 27 — Испания ыраахтааҕыта *Бургос сокуоннара* диэн ааттаммыт сокуоннары таһааран, Америкаҕа олохсуйа тиийбит испанецтар төрүт олохтоохтору кытта хайдах сыһыаннаһыахтаахтарын ыйар-кэрдэр, ирдиир буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1517

**1517** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 22 — Ридания аттыгар кыргыһыыга Селим I баһылыктаах Осмаан импиэрийэтэ Мамлюктар султанааттарын кыайан билиҥҥи Эгиипэт сирин ылбыт.
* Алтынньы 31 — Мартин Лютер бэйэтин 95 тезиһин Виттенбергэ сыаркап ааныгар ыйаабыт. Онон католиктар ыккардыларыгар мөккүөрү тардыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1520

**1520** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 7 — Отумба кыргыһыыта: 2 тыһ. кэриҥэ киһилээх Испания конкистадордарын уонна кыттыгастаах индеецтэрин сэриитэ 20 тыһ. киһилээх ацтек сэриитин кыайбыт. Ацтектар төһө да элбэхтэрин иһин, 23 эрэ аттаах, тимир куйахтаах рыцардарга кыайан утарыласпатахтар. 

* Балаҕан ыйын 30 — Осмаан Импиэрийэтин султаанынан Үтүөкэн Сулейман буолбут.

* Алтынньы 21 — Айанньыт Фернан Магеллан Атлантик уонна Чуумпу далайдар ыккардыларынан, кэлин кини аатынан ааттаммыт, силбэһиини арыйбыт.
* Сэтинньи 1 — Фернан Магеллаан Соҕуруу Америка соҕуруу өттүн уонна онно баар арыылар ыккардыларынан ааспыт. Бу устарга сэрэхтээх уонна синньигэс силбэһиини кини аатынан ааттаабыттара. Былыр (XIX үйэҕэ диэри) бу арыыларга уонна материк кытылыгар элбэх олохтоох омуктар олорбуттара, кэлин бары кэриэтэ европеецтар аҕалбыт ыарыыларыттан сылтаан суох буолбуттара.
* Сэтинньи 28 — Фернандо Магеллан эспэдииссийэтэ 38 хонук тухары айаннаан баран кэлин Магеллан аатынан ааттаммыт силбэһиини туораан Чуумпу далайга киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 6 — Рафаэл, Италия уруhуйдьута уонна архитектора
1519

**1519** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 4 — Эрнан Кортес ацтектар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын көрдөөр соруктаах Миэксикэ кытылыгар тиксибит.
* Муус устар 21 — Миэксикэ кытылыгар Испания конкистадора Эрнан Кортес тиксибит.
* Атырдьах ыйын 10 — Фернан Магеллаан биэс хараабыллаах Сир шарын эргийээри Испанияттан арахпыт. Эспэдииссийэ үс сылынан төннөрүгэр 18 киһилээх биир эрэ хараабыл ордубут, Магеллан бэйэтэ аара Филиппин арыыларыгар өлбүт.

* Балаҕан ыйын 20 — Фернан Магеллан эспэдииссийэтэ саҕаламмыт.

* Сэтинньи 8 — Испания конкистадора Эрнан Кортес Ацтек импиэрийэтин киин куоратыгар Теночтитлаҥҥа этэрээтин кытары киирбит. Кинилэри ацтек ыраахтааҕыта Монтесума үөрүүлээхтик көрсүбүт уонна улахан малааһын тэрийбит. Онно Монтесума Кортеска элбэх кыһыл көмүс киэргэл бэлэхтээбитэ испанецтар бу дойдуну баһылыыр баҕа санааларын эбии күүһурдүбүт эбит. Кортес дьоно Теночтитлаҥҥа биир нэдиэлэ эйэ-дэмнээхтик сылдьан баран ыраахтааҕы Монтесуманы тутан ылан аманаат гыммыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 2 — Леонардо да Винчи өлбүт, Италия худуоһунньуга уонна саҥаны айааччыта.
1521

**1521** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 20 — Хуан Понсе де Леон Испанияттан Флоридаҕа 200 колонистары илдьэ барбыт.
* Кулун тутар 6 — Фернан Магеллан хараабыла Гуамҥа тиксибит.
* Муус устар 17 — Мартин Лютер Католиктар сыаркаптарыттан тэйитиллибит.
* Муус устар 18 — Вормс Кэнгириэһигэр Мартин Лютер дьыалатын көрүү саҕаламмыт.
* Ыам ыйын 25 — Вормс собуоругар ыраахтааҕы Карл V теолог Мартин Лютеры сокуону кэһээччинэн биллэрбит.
* Атырдьах ыйын 13 — 2,5 ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн Эрнан Кортес салалталаах сэриилэр ацтек киин куоратын Теночтитланы ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1522

**1522** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 6 — Бастакы Сири эргийэр эспэдииссийэ түмүктэммит. Фернан Магеллаан илдьэ барбыт биэс хараабылыттан биир эрэ этэҥҥэ эргийэн кэлбит — Элькано диэн бааск омук хапытаан салалталаах «Виктория», 265 айаҥҥа аттаммыт дьонтон дойдуларыгар 18 эрэ киһи төннүбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1524

**1524** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 28 — Гватемаланы сэриилээһин кэмигэр Какчикель маайялара бэйэлэрин урукку союзниктарын испанецтары утары өрө турбуттар. Какчикель омуктар билигин майя омук кээмэйинэн үһүс бөлөҕө буолаллар, култууралара майя уонна испанецтар култуураларын холбоспута, какчикель тылынан 400 муҥ (тыһыынча) киһи саҥарар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1525

**1525** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 24 — Павия кыргыһыытыгар Габсбургтар аармыйалара Франция хоруолун аармыйатын үлтүрүппүт. Бу кыргыһыы Орто үйэлэр бүтэһик уонна Саҥа Кэм бастакы кыргыһыытынан ааҕыллар. Манна бастакытын уотунан эстэр саалар ситиһиилээхтик туттуллубуттар.
* Олунньу 28 — ацтектар ыраахтааҕыларын Куаутемогу конкистадор Эрнан Кортес бирикээһинэн өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Олунньу 28 — ацтектар бүтэһик ыраахтааҕыларын Куаутемогу испанецтар өлөрбүттэр (1495 төр.).
1527

**1527** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 24 — Фердинанд I Прагаҕа Богемия хоруолун быһыытынан бэргэһэлэммит.
* Ыам ыйын 6 — Испания уонна Германия сэриилэрэ Риими халаабыттар, үгүс учуонайдар бу күнү Барҕарыы кэмэ түмүктэниитинэн ааҕаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Бэс ыйын 22 — Никколо Макиавелли (1469 төр.), Италия судаарыстыбатын дьайыксыта, куолуһут.
1528

**1528** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
*Муус устар 6 — Албрехт Дүрер, ниэмэс уруhуйдьута
1529

**1529** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 22 — Сарагосатааҕы сөбүлэҥинэн Испания уонна Португалия илиҥҥи эҥэлэйи икки аҥыы хайыппыттар: Молук арыыларыттан 297,5 лиига (1250 км эбэтэр 780 миилэ) илин сытар дьураанан.

* Балаҕан ыйын 27 – Осмаан импиэрийэтин султаана Сулейман I Венаҕа саба түспүт. Сүүрбэччэ хонук куораты ыла сатаан баран халлаан тымныйан султаан Константинопольга төннүбүт. Габсбурдар уонна Осмааннар импиэрийэлэрин ыккардыгар балтараа үйэ тухары буолбут тыҥааһыннаах утарыта туруу саҕаламмыт.

* Алтынньы 15 — Үтүөкэн Сулейман салалталаах осмааннар Венаны бастакы төгүрүктээһиннэрэ ситиһиитэ суох түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1530

**1530** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 14 — Нуньо де Гусман баһылыктаах Испания конкистадордара Тангашуан II диэн ыраахтааҕыны бүрүстүөлүттэн суулларбыттар уонна өлөрбүттэр. Бу Ирекекуа (Иречеква) диэн бөдөҥ дойду Киин Миэксикэҕэ бүтэһик тутулуга суох дойду этэ. Аармыйата 100 тыһыынчаҕа тиийэрэ, ол эрээри быһаарыылаах кэмҥэ 1522 сыллаахха сэриилэһэртэн батыммыттара, ыраахтааҕылара өлүөн иннинэ 8 сыл тухары испанецтарга түһээн төлүү олорбуттара.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 25 — Иван IV Васильевич Уордаах (1584 өлб.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1575 сылларга уонна 1576 сылтан).

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 26 — Захиреддин Мухаммед Бабур (1483 төр.), узбек, Ииндийэ ыраахтаҕыта, Улуу Моҕуоллар судаарыстыбаларын олохтооччу.
1526

**1526** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 21 — Хотугу Ииндийэҕэ узбек бэйиэтэ, Улуу Моҕуоллар династияларын бастакы ыраахтааҕыта Бабуур Дели султаанын Ибрахим-шааҕы үлтүрүппүт.

* Атырдьах ыйын 29 — Аатырбыт Мохач кыргыһыытыгар Үтүөкэн Сулейма́н осмааннара Венгрия уонна Богемия холбоһуктаах сэриилэрин урусхаллаабыттар. Осмаан Импиэрийэтэ Венгрияны букатыннаахтык кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1533

**1533** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 15 – Франсиско Писарро инкалар импэрийэлэрин киин куоратыгар Кускоҕа киирбит.

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 7 — Харалыаба Элизабет I — Англия, Ирландия Харалыабата. Кини кэмэ культураҕа, атыыга уонна атын дойдуну арыйыыга олус ситиһиилээх этэ. Тюдор династиятыттан бүтэһик.

## Өлбүттэр
1534

**1534** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 9 — Франция айанньыта Жак Картье Хотугу Америка кытылын чинчийэн Сиб. Лаврентий өрүһүн арыйбыт уонна бу сири "Канадалар дойдулара" диэн ааттаабыт.

* От ыйын 20 — Кембриджкэ аан дойдуга бастакы кинигэ кыһата бэлиэтэммит.

* Ахсынньы 6 — Испанияттан көһөн кэлбит Себастьян де Белалькасар диэн баһылыктаах дьон Эквадорга Кито куораты олохтообуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1535

**1535** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 2 — Испания конкистадора Педро де Мендоса Буэнос-Айрес куораты төрүттээбит. Буэнос-Айрес — Аргентина билиҥҥи киинэ, Соҕуруу Амыарыка саамай улахан пуорда.
* Кулун тутар 20 — Москубаҕа ыраахтааҕы Василий III огдообото Елена Глинская (Уордаах Уйбаан ийэтэ) харчыны уларытар туһунан ыйаах таһаарбыт. Урут гривнаттан (204,756 г) 520 манньыаты кутар буоллахтарына, бу ыйааҕынан 600 кутар буолбуттар.

* От ыйын 6 — таҥнарыыга күтүрэнэн Англия гуманиһа, лорд-канцлера Томас Мор өлөрүллүбүт, кэлин католик таҥаратын дьиэтэ кинини сибэтиэйдэр ахсааннарыгар киллэрбитэ.

* Алтынньы 4 — Ковердейл биибилийэтэ диэн ааттаммыт биибилийэ ааҥыллыы тылбааһа бэчээттэммит, бу бэчээккэ тахсыбыт бастакы ааҥыллыы биибилийэ этэ. Тылбааһы Уильям Тиндейл тылбаастарыгар олоҕуран Майлз Ковердейл оҥорбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1536

**1536** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 2 — Англия ыраахтааҕытын Анна Болейны таҥнарыыга уонна содур быһыыга буруйдаан хаайбыттар.

* Ыам ыйын 6 — испанецтар былдьаан олорор Куско куораттарын инкалар төгүрүктээбиттэр, төттөрү ыла сатаабыттар.

* Алтынньы 6 — Библияны ааҥыл тылыгар тылбаастаабыт Уильям Тиндейлы сыаркап суута уматан өлөрбүт.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 6 — Тоётоми Хидэёси — Дьоппуону түмпүт байыаннай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ.

## Өлбүттэр
1539

**1539** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 10 — Франция хоруола Франциск I дойдуга судаарыстыбаннай тылы киллэрбит: туох баар докуомуоннары урукку курдук латыын тылынан буолбакка, француз тылынан суруйарга дьаһайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1532

**1532** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 15 — Испания конкистадордара инкалар импэрээтэрдэрэ Атауальпаны кытта көрсөн сарсыныгар Кахамарка куорат киин болуоссатыгар көрсөргө болдьоспуттар. 

* Сэтинньи 16 — Билиҥҥи Перу сиригэр Кахамарка кыргыһыытыгар Франсиско Писарро салайар 200 киһилээх испанецтар этэрээттэрэ инка ыраахтааҕытын Атауальпа 7000 киһилээх харабылын албыҥҥа киллэрэн кыргыбыттар уонна ыраахтааҕыны бэйэтин аманаат оҥостубуттар. Атауальпа босхолонорун толугар биир хоһу кыһыл көмүһүнэн уонна аттынааҕы хоһу үрүҥ көмүһүнэн толорон биэрбиттэрэ. Кыһыл көмүс ыйааһына 6 туонна буолбут. Испанецтар толугу ылан баран Атауальпаны өлөрбүттэр. Оттон көмүһү ылбыт саллааттар үгүстэрэ индиэйэстэри утары эбэтэр бэйэ-бэйэлэрин кытары сэриилэргэ сотору кэминэн өлбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1514

**1514** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 1 — Москуба улуу кинээһэ Василий III Смоленскай куоракка киирбит. Бу иннинэ куорат 110 сыл Литва сорҕото буола сылдьыбыта.
* Балаҕан ыйын 15 — Туурак сэриитэ Табриз куораты (Персия) ылбыт, олохтоохтор үгүстэрин кыргыбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1541

**1541** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 15 — Франция хоруола Франциск I Саҥа Франция диэн ааттаммыт Хотугу Америкаҕа баар сири (билигин Канаада) баһылыырга уонна   онно «ытык католическай итэҕэли» тарҕатарга Жан-Франсуа Роберваль диэн киһиэхэ сорудахтаабыт.

* Балаҕан ыйын 13 — үс сыл үүрүүгэ сылдьыбыт Жан Кальвин Женеваҕа төннүбүт, уонна сыаркабы кэлин кальвинизм диэн ааттаммыт тосхолунан уларыта туппута.

## Быһаарыылар

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1542

**1542** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 24 — Конкистадор Франсиско де Орельяна этэрээтэ Соҕуруу Америкаҕа улахан өрүһүнэн устан истэҕинэ кинилэргэ сэрииһит дьахталлар саба түспүттэр. Ол иһин бу өрүһү Амазонка диэн ааттаабыттар.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 15 — Улуу Акбар — Моҕол Импиэрийэтин үһүс баhылыга. Импиэрийэ төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын саҕана Моҕол Импиэрийэтэ Хоту Ииндийэ улахан өттүгэр тэнийбитэ.

## Өлбүттэр
1546

**1546** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 14 — Тихо Браге — Дания астронома, астролога уонна алхимигэ.

## Өлбүттэр
* Олунньу 18 — Мартин Лютер — ниэмэс христианство манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини Протестааннар Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим Католик сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута.
1545

**1545** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 13 — Италия хоту өттүгэр Трент куоракка христианнар улахан мунньахтара — Собуор — буолбут, онно Реформацияны утары дьаһаллар ылыллыбыттара.
* Муус устар 1 — бөдөҥ үрүҥ көмүс хостонор сирэ арыллыбытын кэннэ билиҥҥи Боливияҕа Потоси куорат үөскээбит. Потоси билигин Соҕуруу Америка бөдөҥ куораттарыттан биирдэстэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр