open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

Билэ:Уус-Алдан1.PNG|450px|thumb|right|Уус-Алдан  улууһа|
poly 189 340 203 340 189 358 203 358 Мүрү нэһилиэгэ
poly 132 383 142 415 91 415 81 436 36 415 61 396 87 396 Суотту нэһилиэгэ
poly 140 301 172 301 163 350 98 323 Лөгөй нэһилиэгэ
poly 116 200 164 210 171 231 156 240 156 265 142 270 129 260 109 260  Дүпсүн нэһилиэгэ
poly 264 369 327 409 309 436 254 436 202 423 202 399 235 392 Курбуһах нэһилиэгэ
poly 39 182 39 226 103 193 94 257 63 233 Найахы нэһилиэгэ
poly 153 407 191 415 185 429 224 436 218 457 179 453 163 438 144 427 Өлтөх нэһилиэгэ
poly 99 341 161 366 132 377 91 381 91 364 82 390 72 383 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 164 375 198 385 188 404 152 399 141 382 Бэрт-Уус нэһилиэгэ
poly 272 337 372 334 380 362 371 375 363 403 329 403 309 383 270 362 Байаҕантай нэһилиэгэ
poly 206 337 206 365 257 334 257 362 229 378 Бастакы Хоро нэһилиэгэ
poly 242 178 269 188 269 223 236 243 229 286 174 286 164 244 178 235 172 203 236 199 Өнөр нэһилиэгэ
poly 42 237 99 275 114 271 130 299 110 299 88 317 42 303 Баатаҕай нэһилиэгэ
poly 178 294 270 294 251 323 178 330 Иккис Лөгөй нэһилиэгэ
poly 239 45 303 39 366 61 413 152 389 225 379 274 362 274 343 204 257 172 265 137 Түүлээх нэһилиэгэ
poly 170 351 170 369 185 351 189 361 200 361 200 369 222 380 218 388 Хоро нэһилиэгэ
poly 124 275 159 275 164 293 141 293 Бастакы Өспөх нэһилиэгэ
poly 189 55 227 55 227 129 256 140 234 173 234 192 184 192 152 200 123 192 123 178 157 166 178 121 Чэриктэй нэһилиэгэ
poly 91 36 180 58 152 151 106 178 41 169 58 133 30 117 73 79 Өспөх нэһилиэгэ
poly 382 282 372 325 317 320 305 330 267 330 267 307 324 287 Тиит Арыы нэһилиэгэ
poly 276 197 329 208 353 277 313 277 296 287 241 282 252 241 266 241 279 225 Бээрийэ нэһилиэгэ
rect 400 226 445 377 Таатта улууһа
rect 228 448 445 482 Чурапчы улууһа
rect 39 451 166 482 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 2 132 29 318 Нам улууһа
rect 84 2 286 32 Кэбээйи улууһа
rect 354 2 445 38 Томпо улууһа


**Мүрү нэһилиэгэ**. Нэһилиэк киинэ — Бороҕон.

Дьокуускайтан 124 км хотугулуу-илин диэки Мүрү алааска сытар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана  7 006 киһи (2007 сыл), Мүрү алааһын нэһилиэнньэтэ — 8 235 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
:Андросов Виталий Тимофеевич (1951 с. атырдьах ыйын 7 к. төр.) — мелодист, ырыаһыт

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Усть-Алданский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Уус-Алдан нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Усть-Алданский улус
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
Томтор

**Томтор** - 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.

Өссө көр: Томтор (нэһилиэк)

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Фрунзе

* Фрунзе нэһилиэгэ — Нам улууһугар баар нэһилиэк
* Фрунзе — Бишкек урукку аата
* Фрунзе Михаил Васильевич
Октябрьскай нэһилиэгэ (Горнай улууһа)

400px|thumb|right|Октябрь нэһилиэк Горнай улууһун каартатыгар
**Октябрь нэһилиэгэ**. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Күөрэлээх. 

Нэһилиэнньэ ахсаана 552 киһи (2007 сыл).  Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки Сииттэ үрэх тардыытыгар сытар. 

Мэлдьи сырыылаах суол.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Ленскэй нэһилиэк (Нам улууһа)

Билэ:Нам1.PNG|450px|thumb|right|Нам улууһа|
poly 281 306 281 323 296 306 296 323 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 297 319 310 319 320 324 320 333 299 333 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 244 320 275 320 261 347 297 347 Хамаҕатта нэһилиэгэ
poly 228 279 250 279 260 312 276 312 276 289 310 289 276 303 310 303 229 293 Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ
poly 201 376 218 389 259 384 279 378 325 367 310 393 285 393 264 414 202 407 180 422 158 409 Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ
poly 168 125 226 164 220 182 249 205 260 215 284 215 284 234 257 234 227 219 200 177 156 164 Хатырык нэһилиэгэ
poly 204 413 265 420 187 398 336 398 336 431 272 441 272 467 234 467 185 427 Үөдэй нэһилиэгэ
poly 144 97 160 118 144 170 110 159 Модут нэһилиэгэ
poly 193 178 224 223 257 236 286 236 284 264 250 264 198 233 Модут нэһилиэгэ
poly 206 348 254 348 281 360 265 377 236 377 217 385 Партизан нэһилиэгэ
poly 312 317 312 274 332 274 401 338 336 368 322 324 Иккис Хомустаах нэһилиэгэ
poly 109 164 164 201 180 205 196 235 243 265 221 283 174 240 149 233 149 215 99 185 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 282 129 305 119 337 138 337 183 290 183 290 157 Көбөкөн нэһилиэгэ
poly 186 40 247 52 275 152 219 148 160 107 160 63 Түбэ нэһилиэгэ
poly 279 348 297 348 297 360 284 360 Никольскай нэһилиэгэ
poly 302 333 313 333 313 344 302 344 Никольскай нэһилиэгэ
poly 34 181 142 219 126 321 66 291 Салбаҥ нэһилиэгэ
poly 334 21 334 54 319 75 340 87 340 130 302 113 281 122 266 81 Арбын нэһилиэгэ
poly 138 311 200 359 82 447 28 387 108 351 Таастаах нэһилиэгэ
poly 178 273 205 273 236 302 236 332 198 305 178 298 Искра нэһилиэгэ
poly 283 191 339 191 339 238 299 226 Фрунзе нэһилиэгэ
poly 231 188 231 153 261 160 261 186 272 186 272 203 250 203 250 188 Маймаҕа нэһилиэгэ
rect 69 3 313 27 Кэбээйи улууһа
rect 2 313 97 346 Горнай улууһа
rect 132 473 313 498 Дьокуускай
rect 357 436 448 498  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 358 116 444 284 Уус-Алдан улууһа


**Өлүөнэ нэһилиэк**. Нам улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нам — улуус киинэ. Өлүөнэ өрүһүн уҥа өттүгэр Эҥсиэли хочотугар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 9 тыһыынча киһи (2007 сыл). Педучилище баар. Төрүттэммит сыла -

## Устуоруйата
Урукку аата Куһаҕан ыал.

### Аҕа уустара
Бураһаай аҕа ууһа, Көдөх аҕа ууһа, Холчут аҕа ууһа, Алаас Ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Баишев Геннадий Семенович (1946 с. төр.) — РФ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
:Винокурова Декабрина Михайловна (1955 с. төр.) — социология билимнэрин кандидата, доцент.

400px|thumb|left|Нам куйаартан көстүүтэ
## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус 
* naslegy.ru:Нам улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Намский улус
Дьаархан (Өлүөхүмэ)

500px|thumb|right|Дьаархан нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Токко**. Өлүөхүмэ улууһун Дьаархан нэһилиэгин киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1068 киһи (2007 сылга). 

Үгүстэрэ сахалар, ону таһынан эбэҥкилэр уонна нууччалар бааллар. Олохтоохтор сүрүн дьарыктарынан буолаллар ынах-сүөһү уонна булт. 

Нэһилиэк иһигэр өссө икки бөһүөлэк баар — Уолбут (289 киһи) уонна Дьаархан (1 киһи).
1938—1954 сылларга Токко оройуонун киинэ этэ. 

Оройуон киинин курдук былааннаммыт тутуу элбэх. Улуус киинигэр дылы кыһыҥҥы суолунан 70 км, өрустэринэн (Чаара, Өлүөхүмэ уонна Өлүөнэ) — 120 км.

Дьоннор сырыылара кыһын массыына, сайын мотуордаах оҥочо уонна көтөр аал.
400px|thumb|left|Токко бөһүөлэк кыһын

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1880 сыллаахха төрөөбүтэ Сокорутова Наталия Даниловна (1880—1973) — биллиилээх саха отоһута.
* 1916 сыл муус устар 11 күнүгэр төрөөбүтэ Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Булуҥ нэһилиэгэ (Булуҥ улууһа)

400px|thumb|right|Булуҥ нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар400px|thumb|right|Күһүүр куйаартан көстүүтэ
**Булуҥ нэһилиэгэ** — Булуҥ улууһун нэһилиэгэ. Нэһилиэк киинэ — Күһүүр. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1421 киһи (2007 сыл). Тиксииттэн 150 км. сиргэ Өлүөнэ кытылыгар турар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна балыктааһын. уруккута Тиксии төрүттэнэ илигинэн улуус киинэ этэ. Транспорт сайын ууннан, кыһын массыына.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1971 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ Саина, дьиҥ аата Екатерина Саввинова - саха ырыаһыта.

## Устуоруйаттан
* 1918 сыллаахха 17 красноармеец гражданскай сэриигэ кыргыһыыга өлбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
*Республика Саха (Якутия)*, Административно-территориальное устройство. 2007 г.
Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

Билэ:Таатта1.PNG|430px|thumb|right|Таатта улууһа|
poly 175 268 175 249 194 264 207 282 197 276 166 287 153 287 152 277 162 277 165 268 Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 132 299 206 386 162 344 200 399 166 374 151 374 111 325 Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
poly 192 314 217 272 270 317 232 340 Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 194 20 212 25 205 119 140 129 101 124 128 79 141 79 173 57 Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 92 69 96 128 135 200 81 213 57 243 34 219 48 95 Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 137 235 171 235 171 262 162 262 162 273 146 273 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 142 289 165 289 197 279 205 287 183 306 177 339 150 319 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 120 212 137 263 58 276 58 247 Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 90 314 103 314 154 395 114 395 90 378 78 348 Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 190 329 234 347 276 329 305 353 381 329 408 419 363 435 402 467 329 513 247 412 205 406 216 378 182 358 Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 60 281 87 281 106 272 128 272 119 309 81 309 Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 204 134 215 233 192 238 156 217 149 198 122 149  Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 228 222 338 242 376 312 302 342 218 259 Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 82 26 185 19 142 75 123 61 114 74 88 63 71 71 Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 153 378 166 378 179 391 187 391 197 408 178 408 168 396 158 393 Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
rect 4 5 34 181 Уус-Алдан улууһа
rect 222 5 427 210 Томпо улууһа
rect 4 420 240 533 Чурапчы улууһа
rect 300 516 427 538 Уус-Маайа улууһа

**Таатта нэһилиэгэ**. Киинэ — Ытык-Күөл, Таатта улууһун киинэ. Таатта урэххэ турар. Дьонун ахсаана 6 267 (2002 с.). 

## Культура тэрилтэлэрэ
* Тааттааҕы Былатыан Ойуунускай аатынан норуот тыйаатыра

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Егор Дмитриевич Николаев (1856 с. төр.) — XIX үйэҕэ биллэр киһи.
:Аргунов Валерий Георгиевич (1952 с. төр.) — история билимнэрин кандидата.
:Доллонов Владислав Семенович (1959 с. төр.) — суруйааччы, суруналыыс.
:Афанасьев Афанасий Дмитриевич (1963 с. төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Таттинский улус 
* naslegy.ru:Таатта улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Таттинский улус
Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)

400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа Абый улууһун каартатыгар

**Үрүҥ Хайа бөһүөлэк**. Абый улууһун киинэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*https://www.komandirovka.ru/cities/belaya_gora_sakha_r./
Кулун тутар 13

**Кулун тутар 13** диэн Григориан халандаарыгар сыл 72-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 73-c күнэ). Сыл бүтүө 293 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
*  — Слон күнэ
*  — Бургзонндег — Уот бэстибээлэ. Христианство кэлиэн иннинээҕи бэлиэ күн, бу түүн саас кэлбитин бэлиэтээн элбэх кутаа оттоллор
*  — Касуга-мацури, Япония сүрүн бэлиэ күннэриттэн биирдэстэрэ, XIII үйэттэн биллэр.
* Африка скауттарын күнэ

## Түбэлтэлэр
* 1697 — Нойпетен диэн майя омук тиһэх тутулуга суох судаарыстыбатын киин куоратын Испания конкистадордара сэриилээн ылбыттар, Гватемала Испания хоруонатын анныгар киирбит.
* 1773 — секунд-майор Михаил Воинов Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Бу дуоһунаска 1774 сыл тохсунньу 17 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.
* 1781 — Уильям Гершель Ураан планетаны арыйбыт.
* 1881 — народоволец Игнатий Гриневицкэй Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕытын Александр II өлөрдүү бааһырдыбыт.

* 1886 — Харьков университетыгар мэдиссиинэҕэ үөрэнэ сылдьыбыт устудьуон Сергей Ястремскай 1879 сылтан хаатыргаҕа сылдьыбытыттан босхолонон Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт. Көскө олорон саха тылын кырамаатыкатын чинчийбитэ, 1900 сыллаахха босхолонон Саха сириттэн барбыта, Одессаҕа олорбута.
* 1920 — Мурманскайы кыһыллар ылбыттар.
* 1921 — Монголия (урукку аата Тас Монголия) Кытайтан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* 1938 — нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
* 1944 — Херсон ньиэмэстэртэн босхоломмут.
* 1944 — Дьокуускайтан сэриигэ ыҥырыллыбыт капитан Иван Симаковка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибит.
* 1960 — "Эдэр коммунист" хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн Дмитрий Пухов анаммыт.
* 1989 — Интэриниэт айыллыбыт (World Wide Web, WWW) күнүнэн ааҕыллар. Айааччынан Британия учуонайа Тим Бернерс-Ли уонна Ядернай чинчийии Европатааҕы сэбиэтигэр (CERN) бииргэ үлэлиир кини кэллиэгэлэрэ буолбуттара — отдел салайааччытыгар суруйбут суруктарыгар интэриниэт бириинсиптэрин ойуулаабыттар.
* 1998 — «АЛРОСА» Кэтиир сэбиэтин быһаарыытынан хампаанньа бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн Вячеслав Штыров талыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* 1902 — Алексей Федоров (13.03.1902—03.06.1967) — саха норуодунай худуоһунньуга.
* 1922 — Давид Кугультинов — бэйиэт, Максим Горькай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Калмыкия народнай бэйиэтэ.
* 1945 — Владимир Николаев, «Саха Омук» уопсастыба 1990-93 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥыырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.

## Өлбүттэр
*1975 — Иво Андрич (сербтыы: Иво Андрић) (9.10.1892 төр.) – Югославия уһулуччулаах суруйааччыта, 1961 сылллаахха Нобель бириэмийэтин ылбыта.
Кулун тутар 19

**Кулун тутар 19** диэн Григориан халандаарыгар сыл 78-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 79-c күнэ). Сыл бүтүө 287 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
* Тымныы оҕуһун көхсө "күр" гына сууллар, салгын сылыйан барар
*  — Аартыка күнэ
*  — Подводник-моряк күнэ
* , ,  — Сибэтиэй Уоһук күнэ
*  — Кашуб омук сомоҕолоһутун күнэ (кашуб тыла: Дзен Едноте Кашебув). Бу күн 1238 сыллаахха кашубтар аан бастаан докумуоҥҥа ахтыллыбыттар
*  — Тэҥ быраап күнэ (), суруйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы Минна Кант (1844—1897) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

## Түбэлтэлэр
* 1279 — Монгуоллар флоттара уон төгүл сабырыйар Сун импиэрийэ флотун кыргыбыт. Сун импиэрийэ суох буолбут, Кытай бүттүүнэ Монгуол импиэрийэтигэр киирбит.
* 1441 — Москубаҕа 1439 сыл сайыныгар Флоренцияҕа православнай уонна католик таҥара дьиэлэрин холбуур унияларыгар илии баттаабыт митрополит Исидор төннөн кэлбит. Москуба улуу кинээһин Василий II бирикээһинэн хаайыллыбыт. Үс сыл буолан баран Исидор күрээбит, Римҥэ тиийэн кардинал солотун уонна Константинополь патриарха диэн ытык ааты ылбыт, ол эрээри онно хайыы-үйэ туурактар баһылаан олороллоро.
* 1697 — Бүөтүр I Дьобуруопаҕа айанын саҕалаабыт.
* 1819 — Арассыыйаҕа бастакы суһал көмө ыстаансыйата Бөтөрбүүргэ арыллыбыт.
* 1921 — Сибревком уурааҕынан Приморскай кыраайын Охотскай уонна Камчатка уездтара Саха күбүөрүнэтин састаабыгар киллэриллибиттэр.
* 1944 — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс аармыйата Венгрияны оккупациялаабыт.
* 1970 — Андрей Сахаров, Валентин Турчин уонна Рой Медведев ССРС-ка дэмэкэрээттии уларытыылары киллэрэр туһунан аһаҕас суругу дойду салайааччыларыгар Брежнев, Косыгин уонна Подгорнай ааттарыгар суруйбуттар.
* 1990 — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Алексеевскай оройуон аата Таатта оройуона диэн буолбута.
* 2003 — ЭХШ бэрэсидьиэнэ Джордж Буш Ираак баһылыгар Саддам Хусейнҥа ултумаатым туруорбут, бу күнтэн ыла сэрии саҕаламмыт диэххэ сөп. Британия, Япония, Турция уонна Австралия салалталара өйөөбүттэр, Франция, Кытай уонна Канаада утарбыттар.

## Төрөөбүттэр
* 1206 — Гуйук Хаан, Монгуол импиэрийэтин 3-с улуу хаана (1248 өлб.).
* 1629 — Алексей Михайлович Нуурал (1676 өлб.) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта, Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара.
* 1931 — Аким Кондратьев (2001 өлб.) — учуутал, бэйиэт, суруналыыс.
* 1950 — Тимофей Сметанин — Саха академическай тыйаатырын артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
* 1956 — Егор Гайдар — РФ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлэ, бэлиитик, экэнэмиис.
* 1981 — Чурапчы улууһун Одьулуун сэлиэнньэтигэр Геннадий Турантаев — Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
* 1986 — Айаал Лазарев — ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, көҥүл тустууга Азия чөмпүйүөнэ.

## Өлбүттэр
* 2016 — Сэмэн Руфов — бэйиэт, тылбаасчыт, саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Киото боротокуола

**Киото боротокуола** — Киото куоракка (Дьоппуон) 1997 ахсынньытыгар ылыныллыбыт аан дойду дөкүмүөнэ. Сайдыылаах уонна сайдан эрэр экономикалаах дойдулар парниковай эффегы биэрэр гаастары кыччаталарын эбэтэр улаатыннарбаттарын мэктиэлиир. Боротокуолга илии баттааһын 1998 сыл кулун тутар 16 күнүттэн 1999 сыл кулун тутар 16 күнүгэр дылы буолбута. 

thumb|300px|Киото боротокуолугар дойдулар кыттыылара. 2006 олунньу 14 күнүнээҕи туругунан Боротокуолу 161 дойду ратификациялаабыт (холбоон аан дойду атмосфератыгар быраҕыллар куһаҕан гаастан 61% быраҕар дойдулар). Биллэр-көстөр бу тиһиккэ киирбэтэх дойдуннан АХШ буолар. Боротокуол бастакы толоруута 2008 сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаламмыта уонна бис устата барыахтаах - 2012 сыл ахсынньы 31 дылы, ол кэнниттэн кинини атын сөбүлэһии солбуйуохтаах. Саҥа сөбүлэһии 2009 сыл ахсынньытыгар ХНТ конференциятыгар Копенгаген куоракка бигэргэтиллибитэ.
Сайылык

1) сайын олорор сир; 2) сайыҥҥы дьиэ (ол иһигэр даача), сайын туттуллар күрүө-хаһаа, дьиэ-уот, тутуу барыта; 3) сайыҥҥы мэччирэҥ. Т.к.: йайлах (был. түүр.) — сайын олорор сир; йаила, йайлау, яйла, джайлау, жайлау (түүр.) — сайын олорор сир, сайыҥҥы мэччирэҥ; чайлаг (хакас, тыв.) — эмиэ итинник; яйлах (лезг.) — сайынны мэччирэҥ; яйлок (тадж.); девлох (перс.) — сайын олорор сир; жайлык (балк.) — үрдүк хаптал хайаҕа баар сайыҥҥы мэччирэҥ.

Дөссө көр: Силээннээх нэһ.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2009-01

thumb|120px|Таҥара ынахтара
*Кыыллаах олохтоохторун дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин төһө да сыл аайы ууга барар куттал суоһуурун иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.
*Саха сиригэр аан бастаан телеграф 1901 сыллаахха Маача нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ кэлбитэ.
*Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
*Ойбон аттыгар таҥха иһиллииллэригэр киһи ахсаана төһө баҕарар, ол эрээри чорбоҕо суох буолуохтаах эбит. Иһиллиир дьон моонньуларыгар кэтэр кириэстэрин устуохтаах эбиттэр.
*Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.
Удьаа

**Удьаа өрүс** - Анаабыр уҥа салата. Уһуна 455 км, тардыытын иэнэ 15700 кв.км. 

Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи кытыытыгар баар. 

Сүүрүгэ үксүнэн Хотугу Сибиир намталынан устар. 

Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. 

Сүрүн салаалара уҥа өртүттэн Чөмпө Үрэҕэ (129 км.), Удьаакаан (104 км.), хаҥас өртүттэн Чымара (168 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлөөн (өрүс)

400px|thumb|right|Өлөөн орто сүүрүгэ куйаартан
400px|thumb|right|Өлөөн өрүс көстүүтэ
**Өлөөн өрүс**. Уһуна 2292 км. Тардыытын иэнэ 220000 кв.км. Баһа Красноярскай кыраайга сытар кыра күөлгэ баар. 

Букочаан томтороот аттынан устар. Баһын диэкки кыараҕас хочолоох, элбэх таас харгылаах. 

Ортоку сүүрүгэр хочото кэҥиир. Аллараа сүүрүгэр Кыстык хаптал хайалаах сири быһа охсон ааһар. 

Хаҥас өртүттэн Буур өрүһү ылан баран Хотугу Сибиир намтал сиринэн Чекановскай томтороот аттынан сүүрэр. 

Лаптевтар байҕалларыгар Өлөөн хомотугар түһэр. Дельтата 475 кв. км. иэннээх.

Хаар уута уонна сир аннынааҕы уу. Халаан уута бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри салҕанар. 

Төрдүн диэкки уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1210 куб. м. тиийэр. Сорох сылларга өрүс түгэҕэр дылы тоҥор. 

Тардыытыгар 25000 өрүс уонна үрэх баар, уопсай уһуннара 104800 км.

Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Буур, Биирэктэ, Арҕаа Салаа; уҥа өртүттэн Силигир.

Аал сырыыта төрдүттэн 920 км.

Элбэх балыктаах: уомул, муксуун, бил, тууччах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кыра Куонамка

**Кыра Куонамка өрүс**. Анаабыр өрүс хаҥас салаата. 

Уһуна 457 км., тардыытын иэнэ 24800 кв.км. Баһа Хотугу Сибиир хаптал хайалаах сиргэ сытар. Анаабыр хаптал хайалаах сир кытыытынан устар.

Балаҕан ыйыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. Тардыытыгар 2100 күөл баар. 

Бөдөҥ салаалар: уҥа өртүттэн — **Усумун** (223 км.), **Дьилиндэ** (217 км.), **Маспакы** (198 км.)

Сорох сылларга аал сырыыта Дьилиндэҕэ сэлиэнньэҕэ дылы.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, Якутск, 1980 г.
Нагоя

thumb|300px|Нагоя киинэ
**Нагоя** (名古屋市 *Nagoya-shi*) диэн Дьоппуон ордук улахан куораттарыттан биирдэстэрэ уонна аан дойду биир улахан мода, шопиҥ киинэ. Токио кэнниттэн иккис киинэ буолар. Аан дойду биир улахан индустрия куората (Токио, Нью Йорк, Шанхай, Пекин, Франкфурт уонна Париж кэнниттэн). Манна бааллар Panasonic, Sony, GM-Japan, GP, Hyun, Genius курдук аан дойдуга биллэр корпорациялар. Олохтоохторун ахсаана 11 457 000 киhи.

## Омуктара
Дьоппуоннар (78 %), кытайдар (10 %), негрдар (11 %). Ону таhынан 120 араас атын омук. Олор ахсааннарыгар нууччалар уонна сахалар. Саха Диаспора улэлиир «Чэчир» диэн.
Атина

**Атина** (, *Athina*) диэн Греция киин уонна ордук улахан куората, Аттика перифирияҕа баар. Аан дойду ордук былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ, 3,400 сыл историялаах.

Олохтоохторун ахсаана 745,514 (2001) уонна иэнэ 39 км². Атина урбан сирин олохтоохторун ахсаана 3,130,841 (2001) уонна иэнэ 412 км². Греция экэниэмикэ, үп, индустрия, бэлиитикэ уонна култуура эйгэлэрин кииннэрэ буолар.

Былыргы Атина күүстээх ил этэ. Дьоҕурдар, үөрэҕирии уонна философия киинэ, манна Былатыан Академията уонна Аристотель Лицея тэриллибиттэрэ. Атинаҕа Сократ, Перикл, Софокл уо.д.а. философтар, суруйааччылар уонна политиктар төрөөбүттэрэ. Арҕаа цивилизация уонна демократия үөскээбит сирдэрэ. Б.э.и. 4-5 үйэлэргэ култуура уонна бэлиитикэ эйгэлэригэр улахан ситиhиилэр буолбуттара.

Классик эраттан хас да монуменнар уонна дьоҕур оҥоhуулара хаалбыттар. Олортон ордук биллиилээхтэрэ Акрополиска турар Партенон. Ром, Бизантин уонна Осман кэмнэрдээҕи монуменнар бааллар. Аныгы эра (Греция 1830 тутулуга суох буолуутуттан ыла) тутуу пууннарыттан суолталаахтар XIX үйэҕэ тутуллубут Эллин Парламена, Греция Ил Библиотеката, Атина Университета уонна Атина Академията. Атинаҕа 1896 бастакы аныгы Олимпия оонньуулара ааспыттара уонна 108 сылынан 2004 иккистээн ааспыттара.
Мекка

**Мекка** (араб. مكة‎ *Makka*) диэн Сауд Арабиятын куората. Масдьид ал-Харам баар сирэ уонна Ислам ордук ытык куората. 2008 Хадька 2-3 млн кэриэтэ кэриирдьит кэлбитэ.

Ислам үөрэтиитинэн Мекканы Исмаил удьуордара тэрийбиттэр. VII үйэҕэ мусулмаан көрбүөччүтэ Муhаммед Исламы куоракка биллэрбитэ, онтон ыла куорат эргиэн уонна итэҕэл суолталаах киинэ буолбута. 966 ыла Мекканан араас шарифтар салайбыттара, 1924 дьаhалтаны Саудтар ылбыттара.

Мекка Сауд Арабиятын Мекка провинциятын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 1,700,000 (2008).
Бенин

**Бенин** (*Benin*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Тоголуун арҕаа, Нигериялыын илин, Буркина Фасолыын уонна Нигердыын хоту. Иэнэ 110,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 8,500,000. Киин куората Порто Ново.

## Бенин бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан 1960 сыллаахха)
* Алтынньы 26 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 30 — Дойду күнэ
Буркина Фасо

**Буркина Фасо** (*Burkina Faso*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Алта дойдулуун кирбиилэhэр: Малилыын хоту, Нигердыын илин, Бенинныын соҕуруулуу-илин, Тоголыын уонна Ганалыын соҕуруу уонна Кот д'Ивуардыын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 274,000 км², олохтоохторун ахсаана 13,200,000. Урукку аата **Үөһээ Вольта Республиката** (атырдьах ыйын 4 1984 дылы). Буркина Фасо олохтоохторо *Burkinabè* дэнэллэр.

Киин куората Куагадугу. Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута.

## Буркина Фасо бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 5 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1960, Францияттан)
* Ахсынньы 11 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ, 1958 сыллаахха Үөһээ Вольта Франция холбоһугун иһинэн автономияны ылбыт
Гамбия

**Гамбия** (*The Gambia*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Гамбия Арҕаа Африка ордук кыра дойдута, Сенегаллыын кирбиилэhэр, Атлантик океан кытылыгар баар. Олунньу 18 1965 Гамбия Холбоhуктаах Хоруоллуктан тутулуга суох буолбута уонна Иллэр Доҕордоhууларыгар кыттыспыта. Киин куората Бандьул.

### Гамбия бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 24 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ.
* От ыйын 22 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ.	1994 сыллаахха Яхья Джамме салалталаах бөлөх былааһы былдьаабыт
Гана

**Гана Республиката** диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Кот д'Ивуардыын арҕаа, Буркина Фасолыын хоту уонна Тоголыын илин. Гуинея хомотун кытылыгар турар. «Гана» тыл «Сэрииhит хоруол» диэн тылбаастанар.

Гана сиригэр колония эратын иннинэ хас да былыргы хоруоллуктар бааллара, олор ахсааннарыгар Га-Данмес илин кытылга, Ашанти Империята уонна араас Фанте иллэрэ. Эуропа дойдуларыныын эргиэн XV үйэттэн саҕаламмыта, бастакынан Португалия этэ. Холбоhуктаах Хоруоллук 1874 сыллаахха Алтан кытыл диэн колония тэрийбитэ.

Холбоhуктаах Хоруоллуктан 1957 тутулуга суох ил буолбута.

## Гана бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Балаҕан ыйын 21 — Олохтооччулар күннэрэ. Гаана тутулуга суох буолуутугар сүдү кылааты киллэрбит алта киһини ахталлар, олортон биирдэстэрин — Гаана бастакы бэрэсидьиэнин Кваме Нкрума — төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Ону таһынан бүгүн Гаанаҕа Волонтер күнэ

* Ахсынньы бастакы бээтинсэтэ (Ахсынньы 1—Ахсынньы 7) — Фермер күнэ
Гвинея

**Гвинея Өрөспүүбүлүкэтэ**  () — Арҕаа ҕа баар дойду. Урукку аата **Француз Гвинеята**. Олохтоохторун ахсаана 10, мөлүйүөн 211 437 киһи, иэнэ 246 000 км². 

Хоту Сенегааллыын, хоту уонна хотугулуу-илин  Малины кытта, илин — Кот-д’Ивуардыын, соҕуруу — Либериялыын, соҕуруулуу-арҕаа — Сьерра-Леоне диэн дойдуну кытта, хотугулуу-арҕаа — Гвинея-Бисау дойдуну кытта быысаһар. Арҕаа өттүттэн Атлантика байҕал сытар.

Уу баайа диэн Нигер, Сенегал уонна Гамбия өрүстэр. Киин уонна ордук улахан куората Конакри.

## Galerie

Билэ:Guinea_sat.png|atlas Guinea
Билэ:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame de Mali
Билэ:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
Билэ:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Chute de Saala Labé
Билэ:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Chimpanzé de Bossou
Билэ:Plage_de_Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos


## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 2 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1958)
Гвинея-Биссау

**Гвинея-Биссау Өрөспүүбүлүкэтэ** (*República da Guiné-Bissau*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Сенегаллыын хоту уонна Гвинеялыын соҕуруу уонна илин. Атлантик океан кытылыгар турар. Иэнэ 37,000 км², олохтоохторун ахсаана 1,600,000. Киин куората Биссау.

Португалия полицията 1959 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр хамнастарын үрдэттэрээри забастовкалаабыт куруусчуттары ытыалаабытын түмүгэр 25 киһи өлбүт. Бу кэнниттэн Гвинея-Бисауга төрүт олохтоохтор колонизатордары утары сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбуттара, тиһэҕэр дойду Португалияттан босхоломмута. Бу күнү билигин судаарыстыба Пиджигитигэ дьону кыргыы күнэ диэн ааттаан бэлиэтиир. 

## Гвинея-Бисау бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 3 — Пиджигитигэ дьону кыргыы күнэ. Португалия полицията 1959 сыллаахха хамнастарын үрдэттэрээри забастовкалаабыт куруусчуттары ытыалаабытын түмүгэр 25 киһи өлбүт. Бу кэнниттэн Гвинея-Бисауга төрүт олохтоохтор колонизатордары утары сэбилэниилээх утарсыыны оҥорбуттара, тиһэҕэр дойду Португалияттан босхоломмута
* Балаҕан ыйын 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1973, Португалияттан)
* Сэтинньи 14 — Уларыта тутуу күнэ. Бу күн Бернардо Виейра салалтатынан 1980 сыллаахха дойдуга былаас уларыйбыт
Арҕаа Африка

**Арҕаа Африка** диэн Африка арҕаа региона. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан, Арҕаа Африкаҕа 16 дойду баар, бүтүн иэннэрэ 5 млн км2 кэриэтэ:

* Бенин
* Буркина Фасо
* Кот д'Ивуар
* Кабо Верде
* Гамбия
* Гана
* Гуинея
* Гуинея-Биссау

* Либерия
* Мали
* Мауритания
* Нигер
* Нигерия
* Сенегал
* Сьерра Леоне
* Того
Кабо Верде

**Кабо Верде Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Атлантик океаҥҥа, Арҕаа Африка кытылын аттыгар баар архипелаг ил. Португалия киhитэ суох арыылары XV үйэҕэ колонизациялаабыта. 1975 Португалияттан тутулуга суох буолбуттара. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.

## Кабо Верде бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 5 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан 1975)
* Балаҕан ыйын 12 — Дойду күнэ
Кот д'Ивуар

**Кот д'Ивуар** () диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара: Либериялыын уонна Гвинеялыын арҕаа, Малилыын уонна Буркина Фасолыын хоту, Ганалыын илин. Гвинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Иэнэ 322,462 км2, олохтоохторун ахсаана 18 мөлүйүөн 373 060 киһи (2008).

Кот д'Ивуар ил тэриллиитинэн күүстээх Президент салалталаах республика. Киин куората Ямуссукро. Дойду 19 региоҥҥа уонна 58 департамеҥҥа арахсар. Кот д'Ивуар экономиката сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатыгар олоҕурар.

## Кот д'Ивуар бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 7 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Бу Арҕаа Африка дойдута 1960 сыллаахха Францияттан босхоломмут.
Либерия

**Либерия** (*Liberia*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Сьерра Леоне, Гуинея уонна Кот д'Ивуар. Атлантик океан кытылыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 3,489,072 (2008), иэнэ 111,369 км2 (2008).

Либерияны 1847 сыллаахха Америкаттан кэлбит көҥүл ыытыллыбыт кулуттар тэрийбиттэрэ. Дойду киин куората, Монровия, АХШ бэhис президенын Дьэймс Монро аатынан ааттаммыта.

## Либерия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 14 — Интеграция күнэ. Эбэтэр Наассыйа сомоҕолоһуутун күнэ диэн ааттанар. Америкаттан кэлэн олохсуйбут кулуттар сыдьааннарын уонна төрүт олохтоох дьон сыһыаннарын тупсарыыга туһуланар. 1960 сылтан бэлиэтэнэр.
* От ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1847, Америка холуонньалыыр уопсастыбатыттан)

* Атырдьах ыйын 24 — Былаах күнэ

* Сэтинньи 29 — Уильям Табман төрөөбүт күнэ. Бу киһи 1944 сылтан 1971 сыллаахха өлүөр диэри дойду бэрэсидьиэнинэн олорбута, кини салайар кэмигэр дойду балысханнык сайдыбыта, төрүт олохтоохторо уонна АХШ-тан олохсуйа кэлбит хара тириилээх дьон ыккардыларыгар утарсыы кыччаабыта. Санаттахха Либерияҕа АХШ-тан босхоломмут кулуттар элбэхтик көспүттэрэ, Табман 1844 сыллаахха көспүт ол дьонтон төрүттээх этэ.
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
Мали

**Мали** (*Mali*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Алжирдыын хоту, Нигердыын илин, Буркина Фасолыын уонна Кот д'Ивуардыын cоҕуруу, Гуинеялыын соҕуруулуу-арҕаа, Сенегаллыын уонна Мауританиялыын арҕаа. Иэнэ 1,240,000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 12,000,000. Киин куората Бамако.

Мали аҕыс региоҥҥа арахсар. Хоту өттө Саhаара кумах куйаарга сытар, соҕуруу өттүгэр Нигер уонна Сенегал өрүстэр бааллар. Дойду экономикатын тутула сүрүннээн агрикултуура уонна балыктааhын. Малига айылҕа баайдарыттан кыhыл көмүс, ураниум уонна туус бааллар. Мали аан дойду ордук дьадаҥы дойдуларыттан биирдэстэрэ.

## Мали бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 22 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1960, Францияттан).
* Сэтинньи 19 — Босхолонуу күнэ
Мауритания

**Мауритания** (араб. موريتانيا‎ Mūrītāniyā) диэн хотугулуу-арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Атлантик океанныын арҕаа, Сенегаллыын соҕуруулуу-арҕаа, Малилыын илин уонна соҕуруулуу-илин, Алжирдыын хотугулуу-илин уонна Арҕаа Саhааралыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Нуакшот.

## Мавритания бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 10 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ. 1950 сыллаахтан бэлиэтэнэр
* Сэтинньи 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1960).
Нигерия

**Нигерия** (*Nigeria*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Бенинныын арҕаа, Чадтыын уонна Камеруннуун илин, Нигердыын хоту. Гуинея хомотун кытыла соҕуруу баар. Киин куорат Абудьа. Нигерия ордук улахан ахсааннаах омуктарынан буолаллар хаусалар, игболар уонна йорубалар. Нигерия ил тэриллиитинэн отут алта иллээх уонна биир федерал киин куорат территориялаах федерал конституция республиката.

Дьон Нигерия сиригэр б.э.и. 9000 сылтан ыла олохсуйбут. 1 тыh. б.э.и. — 2 тыh. сыллар икки ардыларыгар кэмнэргэ банту омуктар кэлэн олохсуйбуттара.

Нигерия Африка ордук элбэх олохтоохтордоох дойдута (140 млн тахса). Регионнааҕы күүс уонна Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта. Нигерия экономиката аан дойду ордук түргэнник үүнээччилэр ахсааннарыгар киирсэр.

## Нигерия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 17 — Конституция күнэ
* Ыам ыйын 27 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Хайыр

**Хайыр** - мүлтүркэй өрүс тааһа эбэтэр дэриэспэ таас мунньуллубута. Т.к.: хайир (был. түүр.) — кумах, көпсөркөй сир; каир (түүр.) — кумах, кумах үктэллээх чычаас уу, ууга сис кумах; хайр, хайраг (монг.) — чаар, мүлтүркэй өрүс тааһа; хайрга (бур., монг.) — бөдөҥ мүлтүркэй өрүс тааһа.

## Өссө маны көр
 Омолой нэһилиэк

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Сенегал

**Сенегал** (*le Sénégal*) диэн Арҕаа Африка дойдута. Сенегалтан Атлантик океан арҕаа баар, Мауритания хоту, Мали илин, Гуинея уонна Гуинея-Биссау соҕуруу. Арҕаа өттүгэр Гамбия диэн кыра дойду баар. Сенегал иэнэ 197000 км² уонна олохтоохторун ахсаана 11700000. Киин куората Дакар.

## Сенегал бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ
Лагос

**Лагос** (*Lagos*) диэн Нигерия ордук элбэх олохтоохтордоох (7,937,932) контурбацията. Африка иккис улахан куората. Нигерия экономика уонна үп киинэ.
Нигер

**Нигер** (*Niger*) диэн Арҕаа Африка ордук улахан дойдута, Нигер өрүс аатынан ааттаммыт. Кирбиилэhэр Нигериялыын уонна Бенинныын соҕуруу, Буркина Фасолыын уонна Малилыын арҕаа, Алжирдыын уонна Лиибийэлиин хоту уонна Чадтыын илин. Иэнэ 1,270,000 км². Олохтоохторун ахсаана 13,300,000. Киин куората Ниамей. Нигер аан дойду ордук дьадаҥы уонна хаалынньаҥ дойдуларыттан биирдэстэрэ. Территориятын 80% Саhаара кумах куйаар ылар. Нигер экономикатын тутула агрикултуура уонна урудаа матырыйаалларын (сүрүннээн ураниум) экспортааhын.

### Нигер бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 24 — Тупсуу күнэ. 1995 сыллаахха туарегтар уонна тубу омуктар 5 сыл тухары барбыт өрө турууларын тохтотон бырабыыталыстыбаны кытта эйэ сөбүлэҥэр илии баттаабыттар.
* Атырдьах ыйын 3 — **Тутулуга суох буолуу күнэ**. 1960 сыллаахха Францияттан тутулуга суох буолбут
**Бу күн маны таһынан кумах куйаар тарҕаныытын кыччатаары Нигер хас биирдии олохтооҕо мас олордор.
* Ахсынньы 18 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
Сьерра Леоне

**Сьерра Леоне** () диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр Гуинеялыын хотугулуу-илин, Либериялыын соҕуруулуу-илин уонна Атлантик океанныын соҕуруулуу-арҕаа. Иэнэ 71,740 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,296,803. Дойду тропик климаттаах, айылҕата диэн саванна уонна ардахтаах тыалар. Киин уонна ордук улахан куорат Фритаун. Иккис улахан куорат Бо. Атын сүрүн 100,000 тахса олохтоохтордоох куораттар Кенема, Койду уонна Макени.

## Сьерра Леоне бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1961)
Хоту Африка

right|thumb|350px|Хоту Африка

**Хоту Африка** диэн Африка хоту региона, соҕуруу өттүгэр Саhааранан чэрчиктэнэр. Холбоһуктаах Нациялар быhаарыыларынан Хоту Африкаҕа сэттэ дойду уонна территория баар:


* Алжир
* Арҕаа Саhаара *
* Лиибийэ
* Марокко
 
* Судан
* Тунис
* Эгипет
Алжир

**Алжир** (, ) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнинэн Африка иккис улахан дойдута. Кирбиилэhэр Тунистыын хотугулуу-илин, Лиибийэлиин илин, Нигердыын соҕуруулуу-илин, Малилыын уонна Мауританиялыын соҕуруулуу-арҕаа, Марокколыын хотугулуу-арҕаа уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын хоту. Иэнэ 2,400,000 km² уонна олохтоохторун ахсаана 35,000,000. Киин куората Алжир.

Алжир Араб Лигатын, Холбоһуктаах Нациялар, Африка Униятын уонна OPEC кыттааччылара.

Францияттан 1962 сыллаахха тутулуга суох буолбут. Тутулуга суох буолуу күнүн от ыйын 5 күнүгэр бэлиэтииллэр.

## Устуоруйата
1954–62 сс. Францияттан босхолонор сэрии буолбута. 1962 сыл кулун тутар 18 күнүгэр Эвиан-ле-Бен куоракка Алжир уонна Франция ыккардыгар сэриини тохтотор сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ.

Эвиан сөбүлэҥин ол сыл муус устар 8 күнүгэр Франция референдумумунан бигэргэппитэ (91 %). Алжирга бэйэтигэр Алжир статуһун туһунан референдум от ыйын 1 күнүгэр буолбута; алжир олохтоохторун 100 % кэриҥэ куоластаабыт киһитэ дойду тутулуга суох буолуутугар куоластаабыттара. От ыйын 3 күнүгэр Франция бу түмүгү билиммитэ, уонна от ыйын 5 күнүгэр тутулуга суох буолуу олоххо киирбитэ.

### Харки хамсааһын
Алжир тутулуга суох буолуутун иһин сэрии (1957-1962) кэмигэр Франция олохтоох дьонтон (араабтартан уонна бербердартан) турар сэбилэниилээх күүстэри тэрийбитэ. Ол этэрээттэри харки диэн ааттаабыттар (,  — Алжиирга туһаныллар арааб түөлбэ тылыгар *харкаа* диэн саҥарыллар, стандартнай араабтыы *харака*  — «хамсааһын»). Франция олохтоох дьон өйөбүлүн көрдөрөөрү бу этэрээттэргэ элбэх киһи ыла сатыыра, сэриилэһэр кыахтарын иҥин көрбөттөрө, лояльнай эрэ буолууларынан салайтараллара. Сэрии бүппүтүн кэннэ олохтоох французтары уонна дьэбириэйдэри Францияҕа көһөрбүттэрэ. Оттон харкаалары, сэрии сэптэрин былдьаан баран үгүстэрин хаалларбыттара. Харкаа уопсай ахсаана сыанабылынан 200000—250000 эбит буоллаҕына Алжиртан 42500 киһи дьиэ кэргэннирээн күрээбиттэрэ. Хаалбыт дьону маассабайдык репрессиялаабыттара, сыанабылынан 10-тан 150 тыһ. диэри киһини өлөрбүттэрэ. Францияҕа эвакуацияламмыт харкаалары французтар курдук көрбөтөхтөрө, омук дойдутуттан күрээн кэлбит дьон курдук көрбүттэрэ, онон кинилэртэн куттал суоһаабатын диэн лааҕырдарга укпуттара, онно 1971-76 сыллаахха диэри сыппыттара.

Алжииргэ бэйэтигэр харкаалары коллаборааннар уонна таҥнарыахсыттан быһыытынан сыаналыыллар, абааһы көрөллөр.

2012 сыллаахха Франция бэрэсидьиэнэ  Николя Саркози судаарыстыба харкилары бырахпыт буруйун билиммитэ. Ол саҕана дойдуга мөлүйүөн аҥаара харкаалар уонна кинилэр сыдьааннара олороллоро.

2021 сыл балаҕан ыйыгар Франция бэрэсидьиэнэ Эмманюэль Макрон харкаалартан уонна кинилэр сыдьааннарыттан бырастыы гынарга көрдөспүтэ, уонна хоромньуну боруостуур сокуон ылыныллыаҕын туһунан эппитэ. Балаҕан ыйын 25 күнэ Франция үрдүнэн Харкаалары чиэстиир күнүнэн биллэриллибитэ.

## Эбии маны көр
* Алжир бэлиэ күннэрэ
Арҕаа Сахаара

**Арҕаа Саhаара**, **Арҕаа Сахаара** (араб. لصحراء الغربية) диэн Хоту Африкаҕа баар территория. Кирбиилэhэр Марокколыын хоту, Алжирдыын хотугулуу-илин, Мауританиялыын илин уонна соҕуруу, Атлантик океанныын арҕаа. Иэнэ 266 000 км², олохтоохторун ахсаана 382 тыһыынчаттан тахса. Киин куората Эл Аюн.

Арҕаа Саhаара 1960-с сс. Испания колонията эрдэнээҕиттэн ыла Холбоһуктаах Нациялар деколонизацияламматах территориялар тиhиктэригэр киирэр. Марокко уонна Полисарио Фронт диэн тутулуга суох буолуу хамсааhына территория салалтатын туhунан мөккүөрдээхтэр.
Лиибийэ

**Лиибийэ** (араб. ليبيا ‎ *Lībiyā*) диэн Хоту Африка дойдута. Сир ортотунааҕы байҕал хоту баар, Эгиипэт илин, Судан соҕуруулуу-илин, Чад уонна Нигер соҕуруу, Алжир уонна Тунис арҕаа. Лиибийэ иэнинэн Африка ордук улахан дойдута. Иэнэ 1.8 млн км2, онтон 90% кумах куйаар. Олохтоохторун ахсаана 5.7 млн, олортон 1.7 млн киин куоракка Триполига олороллор. Дойду төрүкү үс чааска арахсар: Триполитания, Феззан уонна Киренаика.

"Лиибийэ" диэн бербер тыла, Былыргы Эгиипэт текстарыгар маннык көрдөрүллэр r:Z1 D58 G43 T14 A56:Z2, *Libu*. Бу Нилтан арҕаа олорор биир бербер бииhин аата эбит.

Лиибийэ Африкаҕа үрдүгүнэн бэhис БИО'таах (АКП), Ботсуана, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сейшеллар кэннилэриттэн. Бу сүрүннээн элбэх нефть хаhаастарыттан уонна аҕыйах олохтоохтор ахсааннарыттан сылтаан.

## Лиибийэ бэлиэ күннэрэ
* Алтынньы 23 — Көҥүл күнэ. Диктатор Муаммар Каддафи өлбүтүн кэннэ гражданскай сэрии тохтообута

* Ахсынньы 24 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Италияттан)
Того

**Того** диэн Арҕаа Африка дойдута. Кирбиилэhэр дойдулара Гана арҕаа, Бенин илин уонна Буркина Фасо хоту. Соҕуруу Гуинея хомото баар. Киин куората Ломэ. Иэнэ 57,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 6,100,000. Олохтоохтор сүрүннээн агрикултууранан дьарыктаналлар.

Того Францияттан 1960 сыллаахха тутулуга суох буолбута. 1967 с. Гнассиҥбе Эйадема президент буолбута. Эйадема Африка историятыгар ордук уhуннук салайбыт басхан эбит, 38 сыл 2005 өлүөр дылы. 2005 кини уола Фауре Гнассиҥбе президеҥҥа талыллыбыта.

## Того бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1961, Францияттан)
* Бэс ыйын 21 — Эрэйдэммиттэр күннэрэ
Буур

**Буур өрүс**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 501 км., тардыытын иэнэ 13900 кв.км. 

Баһа Хотугу Сибиир намтал сир илин өртүгэр сытар. Тардыытыгар 1627 өрүс уонна үрэх баар. алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. 

Бөдөҥ салаалара: хаҥас өртүттэн **Арыы Оҥорбут** (191 км.), **Кыра Хос Төрүттээх** (137 км.), уҥа өртүттэн **Күнтүкэлээх** (93 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буолкалах

**Буолкалах өрүc**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 305 км., тардыытын иэнэ 8780 кв.км. 

Хотугу Сибиир намтал илин өртүнээҕи маардарга бастаах. 

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн **Хаастаах** диэн бөдөҥ салаалаах (123 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силигир

**Силигир өрүс**. Өлөөн өрүс уҥа салаата. Уһуна 344 км., тардыытын иэнэ 13400 кв.км. 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сиригэр баар. Төрдүгэр уутун ороскуота сөкүүндэҕэ 70 куб.м. алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: **Өнньүө Силигир** (169 км.) уонна **Силигиркээн** (128 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Марокко

**Марокко** (араб. المغرب‎"*al-Maġrib*) диэн Хоту Африка дойдута. Иэнэ 447,000 km2 уонна олохтоохторун ахсаана 34 млн. Киин куората Рабат. Атлантик океан, Гибралтар силбэhиитин уонна Сир ортотунааҕы байҕал кытылларыгар баар. Кирбиилэhэр Алжирдыын илин, Испаниялыын хоту уонна Мауританиялыын соҕуруу (Арҕаа Саhаара сирдэринэн).

Марокко Африка дойдуларыттан соҕотох Африка Униятын кыттааччыта буолбатах.

## Марокко бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 9 — Хасан II күнэ
* От ыйын 30 — Бөрүстүөлгэ тахсыы күнэ.
* Атырдьах ыйын 20 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* Атырдьах ыйын 21  — Ыччат күнэ
* Сэтинньи 18 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Францияттан уонна Испанияттан 1956 сыллаахха
Бэйэнчимэ

**Бейенчиме өрүс**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 311 км., тардыытын иэнэ 4100 кв.км. 

Баһа Хотугу Сибиир намталын илин өртүгэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата **Бэйэнчимэ Салаата** (129 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куойка (өрүс)

**Куойка өрүс**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 294 км, тардыытын иэнэ 4700 кв.км.

Баһа Хотугу Сибиир намтал соҕуруулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаата уҥа өртүттэн **Сиэктэлээх** (169 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Билэктэ

**Билэктэ өрүс**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 315 км., тардыытын иэнэ 8600 кв.км. 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн **Омонос** (140 км.), хаҥас өртүттэн **Токур** (114 км.), **Салаа** (75 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Арҕаа Салаа

thumb
**Арҕаа Салаа өрүс**. Өлөөн өрүс хаҥас салаата. Уһуна 554 км., тардыытын иэнэ 47700 кв.км.

Красноярскай кыраайга **Хаҥас Арҕаа Салаа** уонна **Уҥа Арҕаа Салаа** үрэхтэр холбоһор сириттэн саҕаланар.

Сүүрүгэ бүттүүн Орто Сибиир хаптал хайалаах сиринэн ааһар. Элбэх таас харгылаах. Тардыытыгар 165 күөл баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: **Күөнэлэкээн** (206 км.), **Күҥгэдэ** (241 км.) уонна **Кукуһунда** (270 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эйэкит

**Эйэкит өрүс**. Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 313 км., тардыытын иэнэ 6600 кв.км.

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин уһугар сытар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн **Таас Эйэкит** (155 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ

**Орто Сибиир хаптал хайалаах сирэ**. Хотугу Азияҕа Саха сирин арҕааҥҥы өртүн бүттүүн ылар хаптал хайалаах сир.

Арҕаа өртүгэр Енисей өрүскэ тиийэр, соҕуруу Илиҥҥи Сайаан хайаларыгар, Байкаал хайаларыгар тиийэр, илин диэкки Өлүөнэ хочотугар тиийэр.

Геология өртүнэн кембрий иннинээҕи Сибиир платформата буолар. Элбэх сиринэн базальт, диабаз быһа охсуулара күн сирэйигэр тахсаллар.

Муора таһымыттан 400 - 500 м. Ордук үрдүк сирдэрэ 1701 м тиийэллэр (Путораан хайалара).

Ирбэт тоҥ киэҥник тэнийбит сирэ. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор, түргэн сүүрүктээхтэр, таас харгылаахтар.

Үүнээйи сүрүннээн тиит мастаах ойуур. Хоту өртө туундара.

Хостонор баайтан алмаз, көмүс, туус, слюда, айылҕа гааһа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бөөһүкэ

thumb
**Бөөһүкэ өрүс**. Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 263 км., тардыытын иэнэ 5780 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаалаах **Мэйчээн** (93 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Судаан

**Судаан** (араб. السودان ‎al-Sūdān) диэн Африка хотугулуу-илин өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Эгипеттыын хоту, Кыhыл байҕаллыын хотугулуу-илин, Эритреялыын уонна Этиопиялыын илин, Кениялыын уонна Угандалыын соҕуруулуу-илин, Конго Демократ Республикатыныын уонна Орто Африка Республикатыныын соҕуруулуу-арҕаа, Чадтыын арҕаа уонна Лиибийэлиин хотугулуу-арҕаа.

Судан дьоно былыргы историялаахтар. Сорох периодтарга Эгипет историятыныын холбоhоро. Судаҥҥа уруккуттан омук, итэҕэл уонна экономика төрүөттэриттэн сылтаан дойду хоту (сүрүннээн мусулмаан араб олохтоохтордоох) уонна соҕуруу (араб буолбатах, хара африкан омуктар) өттүлэрин икки ардыларыгар олохтоох сэрии буолар. Онтон сылтаан Дарфур провинцияҕа хуманитар кризис буолбут.

## Судаан бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 30 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ (1989)
* Ахсынньы 23 
**Оҕо көмүскэлин күнэ
** Сильвия ыраахтааҕы төрөөбүт күнэ, Былаах күнэ
Тунис

**Тунис** (араб. تونس‎Tūnis) диэн Хоту Африка дойдута, кирбиилэhэр Алжирдыын арҕаа уонна Лиибийэлиин соҕуруулуу-илин. Дойду сирин 40% Саhаара кумах куйаар. Былыр Тунис сиригэр Финикия аатырбыт куората Картаго баара, онтон Ром Империятын Африка диэн провинцията, онтон Орто үйэлэргэ араас Магриб мусулмаан иллэрэ.

## Тунис бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 1 — Конституция күнэ
* От ыйын 24 — Авуссу карнавала (, ). Бу тыл бербер тылыгар *куйаас* диэн суолталаах.
* От ыйын 25 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Атырдьах ыйын 13 — Дьахтар күнэ (1956 сыллаахха Тус бэйэ туругун кодекса олоххо киирбит)
* Балаҕан ыйын 3 — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ
* Алтынньы 15 — Эвакуация күнэ. 1963 сыллаахха Франция сэриилэрэ дойдуттан бүтэһиктээхтик тахсыбыт күннэрин бэлиэтииллэр
* Сэтинньи 7 — Ахтыы күнэ

## Быһаарыылар
Саhаара

[thumb|300px|Саhаара, [NASA World Wind]]
[right|300px|thumb|Аарка таас хайа, соҕуруулуу-арҕаа [Лиибийэ]]

**Саhаара** (араб. الصحراء الكبرى‎, aṣ-ṣaḥrā´ al-kubra, "Ордук улуу кумах куйаар") диэн аан дойду ордук улахан кумах куйаара. Иэнэ 9,000,000 км2 тахса. Хоту Африкаҕа, илин Кыhыл байҕалтан арҕаа Атлантик океаҥҥа дылы сытар. Соҕуруу Саhельга дылы сытар, тропик саванна кура, Саhаараны Суб-Саhаара Африкаттан араарар. Cаhаара сорох кумах томтордоро (дюналар) 180 м дылы үрдүктээхтэр.
Орто Африка

right|thumb|350px|Орто Африка

**Орто Африка** диэн Африка региона. Саhаараттан соҕуруу, Арҕаа Африкаттан илин уонна Улуу Рифт Хонууттан арҕаа баар. Регион устун Конго өрүс уонна кини салаалара сүүрэллэр. Холбоһуктаах Иллэр быhаарыыларынан Орто Африкаҕа тоҕус дойду баар: Ангола, Камерун, Орто Африка Республиката, Чад, Конго Демократ Республиката, Конго Республиката, Экуатор Гуинеята, Габон уонна Сан Томе уонна Принсипе.
Муолада

**Муолада өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 623 км, тардыытын иэнэ 26900 кв.км. Баһа уонна сүрүн сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар. 

Тардыытыгар 3500 үрэх уонна 300 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах, ахсынньыттан түгэҕэр диэри тоҥор. 

Уҥа өртүттэн түһэр *Сүҥгүдэ* (466 км) диэн бөдөҥ салаалаах.

Баһын диэкки алмаас үөскээбит сирдэрдээх, орто сүүрээнигэр кумахха буккаастаах алмаас баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьардьаан

thumb
**Дьардьаан өрүс** — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 352 км, тардыытын иэнэ 11400 кв.км. 

Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Тарыҥнарын уопсай иэннэрэ 27 кв.км.

Хаҥас өртүттэн үс бөдөҥ салаалаах: *Көндө* (91 км), *Улахан Тирэхтээх* (215 км) уонна *Дьанхаан* (105 км)

Төрдүгэр метеорология станцията үлэлиир.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

## Өссө маны көр
* Колосов тарыҥа
Муна

**Муна өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 715 км, тардыытын иэнэ 30100 кв.км. Баһа уонна сүүрээнэ Орто Сибиир хаптал хайалаах сирин хотугулуу-илин уһугар бааллар.

Тардыытыгар 2500 үрэх уонна 2460 күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри муустаах сытар. Ахсынньыттан түгэҕэр дылы тоҥор.

Үс бөдөҥ салаалаах: уҥа өртүттэн *Мунакаан* (201 км), *Хахчаан* (221 км), хаҥас өртүттэн *Севернай* (238 км).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орулҕан

**Орулҕан сис** - Верхоянскай сискэ киирэр. Полюс эргимтэтиттэн хоту диэкки 69° диэри сытар. 69° хоту өттө Хара Уулаах сис диэн ааттаах. 

Өлүөнэттэн 150 км илин диэкки баар, муора таһымыттан ортотунан 600 м үрдүк. Ордук үрдүк хайата 2000 м тиийэр. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. 

Геология өртүнэн триас уонна мезозой сланецтарыттан турар. Бу сис өрүстэрэ дириҥ уонна кыараҕас хочолоохтор. Сискэ 47 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 14 кв.км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.