open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саха Сирин улуустарын дьаралыктара

Билэ:Coat of Arms of Abyisky rayon (Yakutia).png|Абый улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Aldan rayon (Yakutia).png|Алдан улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Allaikhovsky rayon (Yakutia).png|Аллайыаха улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Nizhnekolymsk rayon (Yakutia).png|Аллараа Халыма улууһа 
Билэ:Coat of Arms of Amginsky rayon (Yakutia).png|Амма улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Anabarsky national rayon (Yakutia).png|Анаабыр улууһа
Билэ:Gerb_Bulun_ulus.png|Булуҥ улууһа
Билэ:Coat_of_Arms_of_Vilyuisky_rayon_(Yakutia).png|Бүлүү улууһа
Билэ:Coat_of_Arms_of_Gorny_rayon_(Yakutia).png|Горнай улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Kobyaisky rayon (Yakutia).png|Кэбээйи улууһа  
Билэ:Coat_of_Arms_of_Lensk_rayon_(Yakutia).png ‎|Ленскэй улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Mirny (Yakutia) (2004).png|Мирнэй улууһа
Билэ:Coat of Arms of Megino-Kangalassky rayon (Yakutia).png|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Momsky rayon (Yakutia).png|Муома улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Namskiy rayon (Yakutia).png|Нам улууһа  
Билэ:Coat_of_Arms_of_Neryungri_(Yakutia).png|Нүөрүҥгүрү улууһа   
Билэ:Coat of Arms of Nyurba (Yakutia).png|Ньурба улууһа  
Билэ:Coat_of_Arms_of_Srednekolymsk_(Yakutia).png|Орто Халыма улууһа 
Билэ:RUS_Оймяконский_улус_COA.jpg ‎|Өймөкөөн улууһа  
Билэ:Coat_of_Arms_of_Olenyok_rayon_(Yakutia).png|Өлөөн улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Olekminsk rayon (Yakutia).png|Өлүөхүмэ улууһа   
Билэ:Coat of Arms of Suntarsky rayon (Yakutia).png|Сунтаар улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Tattinsky rayon (Yakutia).png|Таатта улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Tomponsky rayon (Yakutia).png|Томпо улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Ust-Yansky rayon (Yakutia).png|Усуйаана улууһа
Билэ:Coat of Arms of Ust-Aldansky rayon (Yakutia).png|Уус-Алдан улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Ust-Maisky rayon (Yakutia).png|Уус-Маайа улууһа  
Билэ:Coat of Arms of Verkhnevilyuisky rayon (Yakutia).png|Үөһээ Бүлүү улууһа
Билэ:Coat of Arms of Verkhoyansky rayon (Yakutia).png|Үөһээ Дьааҥы улууһа  
Билэ:Coat_of_Arms_of_Verkhnekolymsky_rayon_(Yakutia).png|Үөһээ Халыма улууһа     
Билэ:Coat_of_Arms_of_Khangalassky_rayon_(Yakutia).png|Хаҥалас улууһа  
Билэ:Gerb_Churapcha_ulus.png|Чурапчы улууһа 
Билэ:Coat of Arms of Eveno-Bytantaisky national rayon (Yakutia).png|Эбээн-Бытантай улууһа
Билэ:Coat of Arms of Zhigansk rayon (Yakutia).png|Эдьигээн улууһа  


## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтэ
* Саха Сирин гербэлэрэ
* Саха Сирин былаахтара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата** Саха Өрөспүүбүлүкэтин ил бэлиэтэ. 2004 c. от ыйын 15 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуонунан ылыныллыбыта.

С. И. Тарасов уонна М. Е. Тимофеев тыллара. Композитор — Кирилл Герасимов.

## Тыллара

## Өссө маны көр
*Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
*Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга

## Сигэлэр
*Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата 
* Государственное собрание (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):XXVI пленарное заседание Ил Тумэн открылось
Йена

**Йена** () (Бэлиэтэ: **¥**; кода: **JPY**) диэн Дьоппуон валютата. Аан дойду омук валютатын баhаарын үһүс суолталаах валютата, АХШ долларын уонна эуро кэннилэриттэн. Аан дойду биир улахан резерв валютата буолар, АХШ долларын, эуро уонна буунта стерлиҥ кэннилэриттэн.

## Устуоруйата

## Манньыаттар

## Банкноталар

## Омуктар икки ардыларынааҕы резерв валюта быhыытынан

## Валюта курсун устуоруйата
Бу табыл АХШ долларыгар хас йена киирбитин көрдөрөр (ыйдааҕы, орто).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Потапова-Габышева Марфа Георгиевна

**Потапова-Габышева Марфа Георгиевна** - Үөһзэ Бүлүүгэ атыыһыт Потапов кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1917 сыллаахха революционнай охсуһуу суолугар туруммута, Коммунист, 1922 сыллаахха Бүлүү куоратын оборонатын активнай кыттыылааҕа.

## Өссө маны көр
Потапова Мария Георгиевна

## Быһаарыылар
Потапова Мария Георгиевна

**Потапова Мария Георгиевна** Үөһээ Булүүгэ төрөөбүтэ, Потапова-Габышева Марфа Георгиевна бииргэ төрөөбүт балта. Комсомолка. Бүлүүнү үрүҥнэртэн көмүскээһиҥҥэ кыттыбыта. Кэлин учууталлаабыта. Нам оройуонугар пенсияҕа олорбута.

## Быһаарыылар
Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай)

**Харабаев Иван Егорович (Муос Хараабай)** — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар III Үөдүгэй нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэнтэн төрөөбутэ. 1918 сыллаахха Бүлүү куоратыгар милиционер. Снитко этэрээтин бастыҥ саллаата. Кини Павлов Федор Федоровиһы (Болтуону) кытта Үөһээ Бүлүүтгэн Булуү уокуругунааҕы байыаннай штабка 1922 сыллаахха өрүс мууһа уста турдаҕына мууһу кытта, арбадынан хаххаланан, айаннаан улахан суолталаах тыллабыры киллэрбитэ. Итини И. Я. Строд бэйэтин «Тайҕаҕа» диэн кинигэтигэр дьиҥнээх героизм быһыытынан сыаналаабыта. Кини холобура суох хорсун, куттанар диэни билбэтэх сэрииһит.

Дүллүкү нэһилиэгэр пенсияҕа олорон өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Винокуров Николай Егорович

**Винокуров Николай Егорович** — Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтоспут дьонтон биирдэстэрэ.

1905 с. Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ, Аҕата Винокуров Егор (Тоҕойуута Дьөгүөссэтэ) дьадаҥы киһи этэ.

Кини Далыр, Үөһээ Бүлүү оскуолаларын бүтэрэн 1921—22 сыллардаах үөрэх дьылыгар Булүүтээҕи иккис ступеннаах оскуолаҕа киирбитэ. 1920 сыллаахха комсомолга киирбитэ.
Николай 1922 сыллаахха Хохочойдооҕу тоһуурга түбэһэн ытыалаһан иһэн, тоҥуу хаарынан куотан чугас дьадаҥы ыалларга саһа сылдьарын үрүҥнэр тутан ылан Хампаҕа илдьэн ыппыттара.

## Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон

## Быһаарыылар
Оһуор (хоһоон хомуурунньуга)

**Оһуор** — 2009 сыллаахха Арассыыйаҕа Ыччат сылыгар ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн бу 5 эдэр суруйааччы дьоҕус кинигэлэрин биир кассетанан таһаарыы буолбута.

Бу кинигэлэри хомуйан оҥорбут поэт, РФ суруйааччыларын Түмсүүтүн чилиэнэ Н. Е. Винокуров-Урсун.

Хомуурунньукка киирбиттэр: Александра Попова, Ангелина Васильева, Надежда Ильина, Семен Маисов, Елена Овчарова.

Таһаарбыт «Бичик» национальнай кинигэ кыһата. ISBN 978-5-7696-3158-0

## Өссө маны көр
* Саха оһуора
Уһук Илин

thumb|250px

**Уһук Илин** () - бу тиэрмининэн Азия улахан чааһа ааттанар. Арассыыйа Уһук Илинин кылгатан эмиэ итинник ааттыыллар.
Сыттаах тирэх

**Сыттаах тирэх** (, ) — Орто уонна Илин Сибиир, Уһук Илин, Монголия уонна Хотугу Кытай сирдэригэр тарҕаммыт Тирэхтэр уустарыгар киирэр мас көрүҥэ.

Саха сиригэр сыттаах тирэх Өлүөнэ хочотунан Хотугу эргимтэҕэ дылы тиийэр, Дьааҥынан Хотугу эргимтэни быдан ааһан Баатаҕайга тиийэр, Индигииринэн Сэлэннэээх үрэҕэр дылы, Халыманнан Черскэйгэ дылы тиийэр.

## Тас көстүүтэ, оҥоһуута
Саха сиригэр уһуна 17-28 м тиийэр. Умнаһын диаметра 25-35, ардыгар 60 см. Хатырыга көҕөрүмтүйэн көстөр, хайыта барбат.

## Экологията
Сырдыгы сөбүлүүр. Тымныыны тулуйумтуо. Сииктээх, тымныы тыаллартан улаханнык эмсэҕэлээбэт. Элбэх сииги сөбүлүүр, кунуска көрдөбүлэ орто.

## Өссө маны көр
* Тэтиҥ
* Уулаайы

## Быһаарыылар
Попова Александра Лукинична

**Попова Александра Лукинична** — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.

1983 с. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Мэлдьэхси нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СГУ СФКФ бүтэрбитэ. Ылбыт идэтинэн Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр үлэлээбитэ. Билигин Айыы кыһата оскуолаҕа учууталлыыр.

Хоһоонноро «Болҕойуҥ, эдэр саас», «Чокуур» хомуурунньуктарга, «Чолбон» сурунаалга уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тахсыбыттара.
«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Васильева Ангелина Николаевна

**Васильева Ангелина Николаевна** — поэт.

Сунтаар улууһун Уһун Күөлүттэн төрүттээх. СГУ суруналыыстыка салаатын бүтэрбитэ. «Саха Сирэ» хаһыат «Эдэр саас» ыччакка аналлаах сыһыарыытгар үлэлиир. 2003 с. РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

Айар үлэнэн оҕо эрдэҕиттэн дьарыктанар. Хоһоонноро, кэпсээннэрэ «Үргэл» хомуурунньукка, «Хотугу сулус», «Далаһа» сурунаалларга, хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ.

«Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Оһуордаах хоһоон» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Ильина Надежда Ивановна

**Ильина Надежда Ивановна** — поэт, эдэр суруйааччылар XIV, XV, XVI, XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.

1985 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тиэлиги нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2002 с. Майа гуманитарнай оскуолатын, 2008 с. СГУ СФКФ литературнай салаатын бүтэрбитэ. Устудьуоннуур сылларыгар «Байанай алгыһа» айар түмсүүгэ дьарыктаммыта. «Орто дойду соннуннара» хаһыакка общественнай корреспонденнаабыта. Билигин арбитражнай управляющай көмөлөһөөччүтүнэн үлэлиир.

Надежда оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан хоһоон суруйар. Кини айымньыларынан хас да ырыа айылынна, испэктээкиллэр туруорулуннулар.

Хоһоонноро «Күндээр» хомууруньукка, «Эдэр саас», «Орто дойду сонуннара», «Эркээйи» хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Саха сирин живопиһа

**Саха сирин живопиһа** — Саха сирин олохтоохторо арыынан араас жаанрдарга (мэтириэт, пейзаж, сюжеттаах хартыына, этюдтар уо.д.а.) суруйбут айымньыларын бөлөҕө.

## Өссө маны көр
Саха живописецтара
Саха сирин графиката

Графика Саха Сиригэр XX үйэ бастакы аҥарыгар үөдүйбүт ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба көрүҥэ. 

Аан бастаан графика сэбиэскэй хаһыаттарга уонна сурунаалларга өйдөтөр иитэр соруктаах баар үөдүйбүтэ. Отутус сыллар ортолоругар П.П. Романов кинигэҕэ ойуулара тахсыбыттара, бу айымньылар худуоһунньук кэлин уруһуйдаабыт былакаатын уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кэминээҕи сатииратын кытта саха графикатын төрдө буолбуттара.

* Саха графиктара
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара

**Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара**

Саха сиринээҕи норуот маастардара
Саха живописецтара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.
Аркуша Иоаким Дмитриевич. 1869-1919
Александров Семен Лаврентьевич. 1918-1986
Васильев Артур Дмитриевич. Төр.1953
Васильев Эдуард Иосифович. Төр.1943
Габышев Лев Михайлович. 1923-1975
Гаврильев Кирилл Петрович. Төр.1955
Жегусов Федор Степанович. Төр.1948
Засимов Наум Матвеевич. 1928-1991
Избеков Иннокентий Георгиевич. 1917-1986
Иннокентьев Николай Николаевич. Төр.1944
Иннокентьева Александра Самсоновна. Төр.1953
Капитонов Исай Ефимович. Төр.1943
Ким Леонид Александрович. 1916-1994
Лукин Михаил Васильевич. 1929-1966
Лукина Марианна Михайловна. Род.1961
Корякин Иннокентий Дмитриевич. 1931-1999
Крылов Евграф Михайлович. 1915-1974
Курчатова Зинаида Капитоновна. 1948-1983
Ласс Петр Альбертович. Төр.1936
Магатырова Мария Николаевна. 1950-1992
Николаева Наталья Васильевна. Төр.1964
Носов Михаил Михайлович. 1887-1960
Окоемова Галина Егоровна. Төр.1963
Осипов Афанасий Николаевич. Төр.1928
Павлов Николай Афанасьевич. Төр.1941
Петров Виктор Григорьевич. Төр.1928
Попов Иван Васильевич. 1874-1945
Попова Лилия Леонидовна. Төр.1960
Романов Петр Петрович. (1902-1952)
Романова Евдокия Петровна 1960 с. төр.
Слепцова Людмила Даниловна 1942 с. төр.
Собакин Афанасий Петрович. 1928-1996
Спиридонов Юрий Васильевич. 1952 с. төр.
Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 с. төр.
Степанов Тимофей Андреевич. 1943-
Чикачев Андрей Васильевич. 1967 с. төр.

## Быһаарыылар
Саха графиктара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылнна.

Васильев Валериан Романович.  1938-1970
Вотяков Юрий Иннокентьевич. 1944-1980
Евстафьев Алексей Егорович. 1955 төр.
Иванов Владимир Давыдович. 1936-1982
Карамзин Владимир Семенович. 1930 төр.
Ковалевскай Олег Михеевич. 1928-1996
Курилов Николай Николаевич. 1949 төр.
Парников Сэксэй Сэмэн. 1935 - 2000
Рахлеева Мария Афанасьевна. 1945 төр.
Малышев Владимир Саввич. 1946 төр.
Маччасынов Иван Алексеевич. 1934 төр.
Мунхалов Афанасий Петрович. 1935 төр.
Неофитов Лаврентий Михайлович. 1930-1964
Сивцев Элляй Семенович. 1928-1994
Скорикова Ольга Афанасьевна, 1963 төр.
Соргоева Азалия Львовна. Род.1946 төр.
Старостин Михаил Гаврильевич. 1959 төр.
Филиппов Макар Егорович. 1929-1973
Шапошников Ефим Михайлович. 1926-1971


## Быһаарыылар
Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота

**Саха ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота** — Саха сирин олохтоохторун ойуулуур-дьүһүннүүр искусствота: живопись, графика, скульптуура, норуот уонна декоративнай искусство айымньылара киирэллэр.

Бу искусство сүнньүнэн Национальнай уус-уран музей коллекциятыгар харалла сытар.

## Өссө маны көр
Саха сирин живопиһа
Саха сирин графиката
Саха сирин скульптуурата
Саха сирин норуотун уонна декоративнай айымньылара
Овчарова Елена Степановна

**Овчарова Елена Степановна** нууччалыы суруйар Саха сирин поэта, «Перекресток» диэн Томмот литератуураҕа холбоһугун 2006 сылтан салайар.

Челябинскай куоракка төрөөбүтэ. Донецкайдааҕы университет филологическай факультетын бүтэрбитэ. 1983 с. Алдан улууһун Томмот куоратыгар олорор.

Бастакы хомуурунньуга 1999 с. «Под созвездием рыб» диэн ааттанан тахсыбыта. «Оһуор» кассетнай хомуурунньукка «Сурук» диэн ааттаах дьоҕус кинигэтэ 2009 сыллаахха тахсыбыта.
Саха скульптордара

**Саха скульптордара**.

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.
Абрамов Маяк Герасимович. 1937 төр.
Бочкарев Василий Васильевич. 1944 төр.
Бурцева Раиса Николаевна. 1947 төр.
Винокурова Евгения Николаевна. Род.1934
Добрынин Прокопий Иванович. 1909-1966
Егоров Семен Афанасьевич. 1931-1974
Захаров Петр Алексеевич. Род.1933
Огонеров Николай Дмитриевич. Род.1964
Оготоев Егор Петрович. Род.1953
Павлов Максим Максимович. Род.1942
Пахомов Эдуард Иннокентьевич. Род.1951
Прокопьев Семен Кириллович. Род.1949
Пшенников Ксенофонт Николаевич. Род.1926
Романов Афанасий Афанасьевич. Род.1953
Слепцов Прокопий Гаврильевич. Род.1951
Соргоев Яков Игнатьевич. 1945-1993

## Быһаарыылар
Саха сиринээҕи норуот маастардара

Бу тиһик "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музея" диэн кинигэттэн ылылылынна.

*Мас, туос*
Аммосова-Осипова Прасковья Васильевна. 1868-1944
Николаева Анна Гаврильевна. 1926 төр.

*Көмүс, тимир*
Бубякина Лариса Петровна. Төр. 1942
Вензель
Петров Роберт Никифорович. Төр.1949

*Муосчуттар*
Алексеев Егор Николаевич. 1883-1958
Аммосов Терентий Васильевич. 1912-1988
Амыдаев Николай Данилович. 1933 төр.
Ильин Дмитрий Иванович. 1914-1985
Крылов Константин Константинович. 1931 төр.
Мамонтов Константин  Меркурьевич. 1949 төр.
Марков Федор Иванович. 1948 төр.
Неустроев Ксенофонт Иннокентьевич. 1886-1942
Павлов Максим Максимович. 1942 төр.
Пестерев Семен Николаевич. 1917-1983
Петров Роберт Никифорович. 1949 төр.
Петров Степан Никифорович. 1938-1984
Пинигин Роман Михайлович. 1947 төр.
Попов Василий Петрович. 1906-1961
Попов Иван Иванович. 1934 төр.
Попов Леонтий Кузьмич. XIX үйэ иккис аҥаара — XX үйэ бастакы аҥаара
Саввин Егор Петрович. Род.1959
Федоров Алексей Васильевич. 1902-1967

*Тигии, вышивка, өрүү, ткачество*
Аммосова Елена Еремеевна. 1915-2000
Аржакова Елена Ивановна. 1892-1971
Зверева Анна Николаевна. 1952 төр.
Иванова Сардаана Владимировна. 1964
Николаева Анна Гаврильевна. 1926
Пинигина Евдокия Семеновна. 1920
Сивцева Анастасия Егоровна. 1910-2001
Федулова Надежда Егоровиа. 1958
Хабаровская Анна Ивановна. 1935

## Быһаарыылар
Дмитриев Аввакум Спиридонович

**Дмитриев Аввакум Спиридонович** — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан урүҥнэри утары охсуспута. Коммунист. Орто үөрэҕи бүтэрэн баран Өлүөхүмэҕэ комсомол уокуруктааҕы комитетыгар секретардаабыта. Онтон Ленинградтааҕы Герцен аатынан институту бүтэрэн баран Үөрэх ун бастакы солбуйааччынаи үлэлээбитэ. Кэлин Хотугу норуоттары салайар комитекка үлэлии олорон 1934 сыллаахха эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Кононов Аввакум Данилович

**Кононов Аввакум Данилович** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1901 сыллаахха Быракаан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1922 сыллаахха Н. И. Снитко этэрээтин кытта үрүҥнэри утары кыргыһыыларга кыттыбыта. Коммунист. 1925—27 сылларга Бүлүү уокуругун Ситэриилээх Комитетын Президиумун бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Онтон Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн баран, үөрэммит институтугар преподавателинэн үлэлээбитэ. 1933 сыллаахха, сыыстаран ыалдьан өлбүтэ.

## Өссө маны көр
Үөһээ Бүлүү улууһуттан төрүттээх атын улуустарга Гражданскай сэриигэ кыһыллар өттүлэриттэн охсуспут дьон
Тимофеев Терентий Дмитриевич

**Тимофеев Терентий Дмитриевич** — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл, кэлин Үөһээ Бүлүүгэ колхуостары тэрийсибит киһи.

1892 сыллаахха Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1922 сыллаахха Снитко этэрээтигэр сылдьан үрүҥ баандалары утары охсуспута. 28 сыл устатыгар милиция органнарыгар үлэлээбитэ. Туобуйаҕа, Ороһуга, Ыйыласка колхозтары тэрийсибитэ уонна Ыйыласка бэйэтэ тэрийснбит Блюхер аатынан колхоһугар председателинэн үлэлээбитэ. 1941—45 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр «Германияны кыайыы иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» медалларынан наҕараадаламмыта, ССКП чилиэнэ, ЫБСЛКС обкомун иһинэн революция уонна үлэ албан аатын республикатааҕы кулуубун чилиэнэ.
Экватор

thumb|250px|Экватор кыһыл өҥнөөх

[thumb|right|200px|Бары меридианнар (араҕас) шары икки аҥыы араараллар, Экватор (халлаан күөх) эмиэ. [Параллель|Параллеллэр быстахтар]]

**Эква́тор** — Сир эргийэр ньууругар параллель Сир күн сирэйин быһа охсор. Устата 40 075,696 км. Экватор кэтирээһинэ 0° буолар. Мантан хоту диэкки кэтирээһин "+", онтон соҕуруу "-". 

## Экватор аатынан ааттаммыт дойдулар
* Эквадор
* Экватор Гуинеята

## Экватор быһа охсон ааһар дойдулара

* Эквадор
* Колумбия
* Бразилия
* Сан Томе уонна Принсипе
* Габон
* Конго Республиката 
* Конго Демократ Республиката
* Уганда
* Кения
* Сомали
* Индонезия

## Өссө маны көр

* Кэтирээһин
* Меридиан
«Наследники А. М. Кушнарева» эргиэн дьиэтэ

**«Наследники А. М. Кушнарева»** — эргиэн дьиэтэ.

## Устуоруйата

1903 сыллаахха төрүттэммит. Тэрийээччилэринэн 1 гильдиялаах атыыһыт Кушнерев А. М. кыыһа Агриппина, уола Бүөтүр, огдообото Екатерина буолбуттара. Устав капитала 900 тыһ. солкуобай этэ.

Хонтуората Дьокуускайга баар этэ, салаалара уонна эригиэн туочукалара Саха Сирин сүрүн пууннарыгар, ону таһынан Киренскайга уонна Охотскайга баар этилэр.

Мануфактура, галантерея, бакалея уонна атын табаарынан эргинэллэрэ. Компаньоннара бытархай атыыһыттары кредиттаан бөдөҥ партиянан түүлээҕи, уу кыылын муоһун, мэнэх ыытын атыылаһаллара уонна бүтүн Арассыыйатааҕы Ирбит, Нижнэй Новгород уонна Москва дьаарманкаларыгар эргинэллэрэ.

1911 сыллаахха бааржалаах аалы атыылаһан Өлүөнэ уонна салаалар устун сылдьаллара.

Дьокуускайга хас да дьиэлээх этэ, ону таһынан паар мэлиэһэ, электричество оҥорор локомобиль баар этэ.

Балта *Бушуева П. А.* Охотскайга олорон Кытайтан табаар атыылаһар этэ.

Өрөбөлүүссүйэ буола илигинэн сыллааҕы эргиэнэ 3—4 мөл солкуобайга тиийэр этэ.

1920 сыллаахха Губревком национализациялаабыта. Кушнарев П. А. АХШка эмиграциялаабыт. Онно тиийэн «Джон Вальш уонна К» диэн фирманы тэрийсибит. Дьылҕата биллибэт.
Тарагаев Иван Данилович

**Тарагаев Иван Данилович** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1897 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Кэнтик нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ, партия чилиэнэ. 1922 сыл атырдьах ыйыгар диэри Пясталов этэрээтин байыаһынан сылдьыбыта. 1925 сыллаахха Павлов Андрей Петрович командалааһынынаи Артемьев этэрээтин утары сэриилэспитэ..

## Быһаарыылар
Докторов Алексей Игнатьевич

**Докторов Алексей Игнатьевич** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1902 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Нам нэһилиэгэр орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Снитко этэрээтигэр сылдьан Бүлүүгэ үрүҥнэри утары Чуондулутааҕы кыргыһыыларга кыттыбыта. 1935 сыллаахха, Үөһээ Бүлүү оройуона Бүлүүттэн туспа арахсыбытын кэннэ, ахсынньы ыйга Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһа тэриллибитэ. Оччотооҕута оройуон 4сельполааҕа. Райпотребсоюз бырабылыанньатын бастакы председатели­нэн Докторов Алексей Игнатьевич быыбардаммыта.
Дойдутугар олорон 1962 сыллаахха өлбүтэ.
## Быһаарыылар
Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич

**Павлов (Сунтаров) Василий Иннокентьевич** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1900 сыллаахха Ньурба улууһугар Токос нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥнэри урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар кыттыбыта. 1922 сыллаахха Үөдүгэй улууһугар саһа сылдьар 28 киһилээх Говоров этэрээтин бэриннэриигэ кыттыыны ылбыта. 1961 сыллаахтан персональнай пенсионер. Үөһээ Бүлүүгэ охрана тэрилтэтигэр үлэлээбит.

## Быһаарыылар
Тараяров Василий Георгиевич

**Тараяров Василий Георгиевич** — Сунтаар улууһугар Сиэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хохочойго комсомолецтары кыргыбыт үрүҥ бастаанньыттары урусхаллааһыҥҥа уонна Бүлүү куоратын оборонатыгар команднай дуоһунаска сылдьыбыта. Гражданскай сэрии кэнниттэн Үөһээ Бүлүү улууһун исполкомун председателинэн үлэлээбитэ. Онтон кэлин учууталлаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Фронтан дойдутугар эргиллэн кэлэн баран өлбутэ.
Бойлохов Иван Федотович

**Бойлохов Иван Федотович** — гражданскай сэрии кыттыылааҕа, кыһыл.

1896 сыллаахха Бодойбоҕо төрөөбүтэ. Революция кэнниттэн дьонунаан дойдуларыгар кэлбиттэрэ. Кырыкыйынан, Үгүлээтинэн сылдьан сэриилэспитэ. Егор Евдокимов этэрээтигэр сылдьыһан Прокопий Васильев (Бэдьэкэ) баандатын тутуспута. III Үөдүгэй Сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. «Арбаҥда» колхуоһу тэрийэн бэрэстээтэллээбитэ. 1928 сылтан ССКП чилиэнэ. Персональнай пенсионер.
Хотугу сулус (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Хотугу сулус — халлаан эттигэ
* Хотугу сулус (сурунаал)
* Хотугу сулус (уордьан)
* Хотугу сулус (куонкурус)
Ил Түмэн (хаһыат)

**Ил Түмэн (хаһыат)** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэчээтинэй уоргана.

Нууччалыы уонна сахалыы кумааҕы барылынан тахсар. Сурутуунан уонна аһаҕас атыынан тарҕанар.

Главнай эрэдээктэр:

Тэриллибит сыла:

Сурутуу индэксэ:

Учредителлэр:
Манчаары (уобсастыба)

**«Манчаары»** — култуура уонна сырдатыы уобсастыба.

1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) губбюротун иһинээҕи саха секциятын иһинэн тэриллибитэ.

## Сыала-соруга
* Духуобунай уонна култуура өттүнэн сайдыы.
* Саха норуотугар классабай өй-санааны тарҕатыы.

Уобсастыбаҕа 74 чилиэн баара.

## Секциялара
* Театр.
* Бэчээттээн таһаарыы.
* Агитациялыыр.
* Литэрэтиирэ уонна тылбаас.
* Норуот уус-уран айымньыларын үөрэтии
* Үөрэҕэ суох буолууну туоратыы.

Уобсастыба «Манчаары» диэн хаһыат таһаарар этэ. 1921 — 1922 сылларга барыта 13 нүөмэр тахсыбыта.

1922 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Саха омук» уобсастыба үлэтэ сөргүтүллүбүтүн иһин уобсастыба үлэтэ тохтообута.

## Өссө маны көр
* *Культурная революция в Якутии* (1917—1937 гг.) // Сборник документов и материалов, Якутск, 1968.
Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Аллараа Халыма улууһун эркээйи сирдэрэ
**Курдигино-Крестовая (эркээйи сир)**,  Аллараа Халыма улууһугар баар ресурс резервата, уонна 500000 га иэннэх.
2002 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 108 №-дээх уурааҕынан тэриллибитэ. Улуус хоту өттугэр сытар. Уопсай иэнэ 1 067 100 га.

## Сыала-соруга
* биология ресурсаларын арыаллааһын уонна элбэтии; 
* олохтоохтор олорор сирдэрин, кинилэр култуураларын уонна удьуор дьарыктарын оннунан хаалларыы;
* экология өттүнэн мониторинг уонна наука чинчийии; 
* айылҕаны харыстааһыны пропагандалааһын.
* наука уонна мониторинг чинчийии.
 
## Кыыллар
таба, бөрө, саһыл, кырынаас, саарба, сиэгэн, куобах. Таба төрүүр сирэ уонна сайыҥҥы мэччирэҥэ.
Байҕал кытылыгар морж, ньиэрпэ, бөлүүгэ, нарвал, үрүҥ эһэ.

## Көтөрдөр

куба, кыталык, канаада туруйата, розовай хопто, үрүҥ хаас, үрүҥ тумустаах куоҕас,  турукаан уонна кыра турукаан, дыллык (кыра лыглыйа), хардырҕас, мороду, кыра куба, харылыыр, грязовик (Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ), хаар эбэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айылҕа харыстабылын Министерство саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Sutoruoha.htm)
Чаара (сэлиэнньэ)

**Чаара**, Забайкальскай кыраай Калар оройуонун киинэ.

Сэлиэнньэ Чаара өрүс кытылыгар кираай кииниттэн Читаттан 690 км. хоту диэкки турар. 

*Саҥа Чаара* диэн тимир суол станцияттан 16 км. Нууччалар билиҥҥи Забайкальскай кыраай территориятыгар бастакы олохсуйбут сэлиэнньэлэрэ.

Чаараттан 9 км. сиргэ *Чаара кумаҕа* диэн айылҕа пааматынньыга баар.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 1980.
Сан-Себастьян

thumb|250px

**Сан-Себастья́н** (, ) — Испания куората, Бааскалар дойдуларыгар баар Гипускоа провинция киинэ. Олохтоохторо — 182,9 тыһ. киһи (2005). Бу куорат Испания саамай фешенебельнай уонна престижтаах куруордунан Наполеон III Испании ойоҕо өҥөтүнэн буолбут - кини имератор дворун аан бастаан мантан чугас Биаррицка аҕалбыт. 1953 сыллаахтан балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар аатырбыт Сан-Себастьян кинофестивала буолар. От ыйыгар Сан-Себастьяҥҥа Аан дойдутааҕы джааз фестиваала буолар.
Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ

Бу аат хас да суолталаах:

* Түлпээн өрөбөлүүссүйэтэ
* 2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ
2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ

**2010 сыллааҕы Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ**, ол эбэтэр **2010 сыллааҕы Кыргызстан айдаана**. 2010 с. муус устар ыйыгар Кыргызстан дойдутугар буолбут айдааннар уонна өрө туруулар. Кыргызстан олохтоохторо үксүлэрэ дойду президена Курманбек Бакиев уонна кини дьаhалтата ыыппыт политикатын утарбыттар уонна сөбүлээбэтэхтэр. Дьон дьадайан иhэр, экономика мөлтөх туруктаах. Онно эбии Бакиев бэйэтин чугас аймахтарын былааска киллэрбитин, кинилэр дойду экономикатын тутаах объектарын бэйэлэрин бас билиилэригэр ылбыттарын, Бакиев режима оппозицияны уонна көҥүл журналистары бобуутун уонна хам баттабылын дьон эмиэ күүскэ утарбыт. 
Айдаан Талас куоракка муус устар 6 саҕаламмыта. Муус устар 7 айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр.  Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара.

Бакиев Бишкектан күрээбит уонна билигин ханна баара биллибэт. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар.

## Өссө маны көр
* Түлпээн өрөбөлүүссүйэтэ

## Быһаарыылар
Коралл

**Коралл** — органогеннай, ол аата тыынар-тыыннаах «оҥорбут» минераалларыгар киирэр таас. Полииптар диэн байҕал харамайдарын колонияларын дьардьамата буолаллар. Бу дьардьамалар кальцииттан эбэтэр арагонииттан тураллар. Үрүҥ корааллары ювелиирдар соччо туһамматтар. Корааллар икки эрэ көрүҥнэрэ сыаналаналлар: кыһыл (тарҕаммыт) уонна хара - акабар.

Кораалл киэргэллэри былыргы цивилизациялар билэллэр этэ: шумердар, египтяннар уонна былыргы гириэктэр.

## Аба-хомуһуна
Былыргы гириэктэр кыһыл корааллары өлбөт буолуу уонна дьол бэлиэтинэн ааҕаллара. Орто үйэҕэ Эуропаҕа кораалл сэмэй-көрсүө буолуу бэлиэтэ этэ. Гириэк уонна Былыргы Рим үһүйээннэригэр драконнар мэйиилэригэр корааллар баалларын туһунан кэпсэнэр.

## Эмкэ туттуллуута
Японияҕа үрүҥ корааллартан ньыһыллыбыт бороһуогу уҥуох тостуутугар тутталлар. Португалияҕа кораалтан оҥоһуллубут оҕуруо төбө ыарыытын аһарар, оттон Англияҕа — күөмэй ыарыыларыттан эмтиир диэн саныыллар.
Аустралиа

**Аустралиа** (), официал аата **Аустралиа Сомоҕолоһуута** (), Сир соҕуруу өттүгэр баар дойду. Аустралия континены бүтүннүүтүн ылар, Тасмания арыы уонна өссө хас-да Чуумпу океаҥҥа уонна Индия океаныгар баар арыылар. Аустралияттан чугас дойдулар: Индонезия, Илин Тимор уонна Папуа Саҥа Гуинея хоту, Соломон арыылара, Вануату уонна Саҥа Каледония хотугулуу-илин уонна Саҥа Зеландия соҕуруулуу-илин.

Дьон Аустралияҕа 42,000 тахса сыллааҕыта кэлэн олохсуйбуттара. Бастакы Эуропа дьоно 1606 с. кэлбиттэрэ. 1770 с. Аустралия Британия Империятын сирэ буолбута. Тохсунньу 26 к. 1788 с. Саҥа Соҕуруу Уэльс диэн Британия бастакы колонията тэриллибитэ. 19 үйэ устата өссө биэс колония баар буолбута. Бу алта колониялар тохсунньу 1 к. 1901 с. федерация буоланнар Аустралия Холбоhуга тэриллибитэ.

## Экономиката

Аустралия аан дойду биир саамай сайдыылаах уонна баай дойдуларын ахсааннарыгар киирсэр. Аан дойдуга баайынан үһүс миэстэни ылар. Дьон орто хамнаһа 41 тыһыынча долларга тиксэр. Аустралия аан дойду үрдүнэн элбэх тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарар. Ону таһынан Аустралия сайдыылаах индустриялаах дойдуларга киирсэр. Улахан үп киинэ буолар.

## Историята

## Дьоно

Аустралияҕа сүүһүнэн араас омук олорор, Америка курдук иммиграннар дойдулара буолар, ол эбэтэр олохтоохторо үксүлэрэ кэлиилэр. Дойду дьонун бүттүүн ахсаана 23 мөллүйүөн 577 тыыһынча 675 киһи. Олортон 16 мөллүйүөн курдуга аустралиялар.

* Кытайдар (4 мөллүйүөнтэн тахса)
* Ааҥллар (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Кэриэйдэр (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Малайдар (1 мөллүйүөнтэн тахса)
* Дьоппуоннар (800 тыыһынчаттан тахса)
* Италиялар (500 тыыһынчаттан тахса)
* Атыттар (600 тыыһынчаттан тахса), олор ахсааннарыгар сахалар - 3 тыыһынча курдук, онтон нууччалар - 45 000.

### Аустралия сахалара

Аустралия сахалара диэн Аустралия дойдутугар олорор уонна Аустралия дойдутун паспорын илдьэ сылдьар сахалар, эбэтэр наар олохтоох хаартатын илдьэ сылдьаллар. Сахалар Аустралияҕа бастаан 19 үйэ саҕаланыытыгар кэлбиттэрэ. Үксэ балыксыттар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэрэ этэ. Билигин Аустралия баай уонна күүскэ сайдыбыт буолан араас омук барыта олохсуйа барар сирэ буолла. Олор ахсааннарыгар сахалар.

**Аустралия олорор сахалар ахсааннара**:

* 1877 - 1 Саха дьоно
* 1939 - 6 Саха дьоно
* 1950 (сэрии кэнниттэн) - 42 Саха дьоно
* 1989 - 128 Саха дьоно
* 1991 - 567 Саха дьоно
* 2001 - 1678 Саха дьоно
* 2002 - 2978 Саха дьоно
* 2007 - 3001 Саха дьоно
* 2010 - 3056 Саха дьоно гражданстволаах эбит, 7435 саха наар олохтоох каарталаах эбит, онон сиэттэрэн кэлэр сылга ахсааннара маннык буолуон сөп:
* 2011 - 12 000 курдук буолуон сөп
* 2012 - 20 500 курдук буолуон сөп

## Айылҕата

## Эбии маны көр
* Австралия бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Аркуша Иоаким Дмитриевич

**Аркуша Иоаким Дмитриевич** — XX үйэ саҕаланыытыгар Дьокуускай реальнай училищетыгар уруһуй уруоктарын биэрбит худуоһунньук, хас да Дьокуускай куораты ойуулаабыт пейзаажтара Саха национальнай уус-уран музейыгар харалла сыталлар.

Кини 1869 сыллахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Киев губерниятын Липовецкэй уеһын Андрушевка сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Петербуурдааҕы Художестволар Академияларын Үрдүкү уус-уран училищетын вольнослушателэ буола сылдьыбыт. Үөрэҕин кинини бас билэр помещик үбүлээбит курдук. Үөрэнэн бүтээт тута Саха сиригэр кэлбит. 

1919 сыл кэнниттэн ханна барбыта биллибэт. 

## Хартыыналара

Маганка (1897)
Сэргэлээх даачата (1919 с. дылы)
Сэргэлээх киэһэтэ (1919 с. дылы)
Собуор уонна башня (1907)

## Быһаарыылар
Малайдар

thumb|250px

**Малаайдар** (), Малайзия төрүт олохтоохторо, бүтүн ахсааннара 16 мөл курдук, олортон Малайзияҕа 12 мөл эрэ олорор, ордубут 4 мөл үксэ бу дойдуларга олороллор: Индонезия (2 мөл 567 тыһ), АХШ (1 мөл 114 тыһ), Аустралиа (1 мөл), Эуропа дойдуларыгар (990 тыһ), атын дойдуларга 600 тыһ. Онтон Саха Сиригэр 21 Малай киһитэ баар.
Рунет

**Рунет** — Интэриниэт нууччалыы чааһа. Арассыыйа дьоно атын Арассыыйа дьонугар анаан оҥорбут атын омук тылларынан саайтарын эмиэ рунетка киллэриэхтэрин сөп.
Сороҕор .ru домен далыгар киирэр саайтар бөлөхтөрүн ааттыыллар.
Жадеит

thumb|200px
thumb||Жадеит

**Жадеит** — кытаанах, үксүн чээл күөх оҥоһуукка туттуллар таас, тас көстүүтүнэн нефриити майгынныыр. Урут араарбаттар эбит. Билигин да бу икки минераалы жаад диэн аатынан билэллэр. Француз минералога А. Демур 1863 с. бу ааты киллэрбит. Жадеит нефриит курдук кремнеземтан турар. Иккиэннэрин кылабачыгас буолуохтарыгар диэри аалыахха сөп, онон үрдүктүк сыаналанар ювелирнай уонна оҥоһук таастар буолаллар.

Арассыыйаҕа жадеит Хотугу Ураалга уонна Арҕаа Сайааҥҥа көстөр. Өссө жадеиты Казахстааҥҥа, Италияҕа, Индонезияҕа, Кытайга уонна Мексикаҕа, АХШ сирдэригэр уонна Япония арыыларыгар булаллар.
Өрөгөй ырыата

**Өрөгөй ырыата** — дойду эбэтэр ханнык эрэ дьон бөлөҕүн бэлиэ түгэннэргэ толоруллар ырыата. Дойду ырыата дьаралыгы уонна былааҕы (дуоҕаны) кытта дойду ытык бэлиэтэ буолар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата М.Е. Тимофеев, С.И. Тарасов тылларыгар 2004 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин 313-III нүөмэрдээх сокуонунан бигэргэтиллибитэ. Нуучча тылыгар В.Н. Федоров тылбаастаабыта. Мелодиятын К.А. Герасимов суруйбута. 

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөй ырыата**

**Бастакы куплета**
Сахам сирэ дьоллоох тускуга
Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр.
Илинтэн арҕаа ол кустуга
Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.

**Хос ырыата**
*Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута*
*Модун Россия киэн туттуута,*
*Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,*
*Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!*

**Иккис куплета**
Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ
Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах.
Элбэх омукка эрчим эбэр,
Или-эйэни олохтуур уохтаах.

**Хос ырыата**
*Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута*
*Модун Россия киэн туттуута,*
*Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,*
*Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!*

**Үһүс куплета**
Ааспыт кэммит айхаллаах суола
Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ.
Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан
Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.

**Хос ырыата**
*Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута*
*Модун Россия киэн туттуута,*
*Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,*
*Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!*
Лех Качыньски

thumb|200px|Лех Качыньски

**Лех Александер Качыньски** (; 1949 бэс ыйын 18 — 2010 муус устар 10), 2005-2010 сыллардаахха Польша Республикатын президенэ, Быраап уонна кырдьык партия политига. Президент буолуон иннинэ Варшава баhылыга этэ (2002-2005). Ярослав Качыньски диэн игирэлии ини-биилээх, кини Польша урукку премьер-миниистирэ, Быраап уонна кырдьык партия билиҥҥи салайааччыта.

2010 сыл муус устар 10 күнүгэр Качыньски көтөн испит көтөр аала (Польша салгын күүстэрин Ту-154) Арассыыйа Смоленскай куоратын чугаhыгар сууллубут. Качыньски, кини ойоҕо Мария Качыньска уонна бортка баар атын 95 киhи (87 пассажир, 8 экипаж) бары өлбүттэр. Качыньски уонна кинилиин өлбүт Польша үрдүк сололоох делегацията Катынь кыргыытын 70 сылын бэлиэтээhинигэр кыттыыны ылыахтаах этилэр.

## Сигэлэр
Польша президенын саайта
Николаев Лазарь Федотович

**Николаев Лазарь Федотович** — Үөһээ Бүлүү улууһун устуоруйатын үөрэппит-чинчийбит, кырдьаҕастар үһүйэээннэрин, ахтыыларын муспут киһи. Архыыбын Чап уустарын музейын дириэктэрэ А. П. Мачахов уура сытар.

1900 с. Бастакы Боотулуу нэһилиэгэр бэһис оҕоннон төрөөбүт. 1923 с. олунньу 11 күнүгэр II Күүлэттэн төрүттээх Мария Васильевнаны кытта ыал буолбуттар. Оҕолоро суох. 1927 с. Лазарь Федотович эдьиийэ Мавра өлбүтүгэр кини кыыһын 3 саастаах Дадасова Варвара Андреевнаны ииттэр.

1935-1960 сс. Боотулуу наспотыгар сурксутунан, онтон бухгалтерынан үлэлиир. 1958 сылтан ииппит кыыһын Варвара улахан уолун Артомону ииттэ ылар. Ол уол эһэтин аатын араспаанньа оҥостон Лазарев Артомон Васильевич диэн ааты ылар.

1975 с. сааһыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Попов Иван Васильевич

**Попов Иван Васильевич** (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.

## Олоҕун олуктара
1874 с. ыам ыйын 7 күнүгэр Боотуруус улууһун Чөркөөҕөр олохтоох аҕабыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Сахалар быыстарыгар улааппыт буолан, саха тылын төрөөбүт тылын курдук билбитэ. Уруһуйдьут идэтин Петербурга аатырбыт передвижник-худуоһунньук А. В. Маковскай чааһынай студиятыгар ылбыта (1903—1905; 1912—1913). Эбии «Общество поощрения художеств» оскуолатыгар дьарыктаммыта (1903—1904). 

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
4 оҕолоох:
* Иван Попов — уола, худуоһунньук, муосчут, скульптор.
* Гаврил Попоd  — худуоһунньук
* Василий Попов — инженер
* Елена — кыыһа
::Петров Г. Г. — сиэнэ, худуоһунньук, Нам художественнай оскуолатын преподавателэ

## Айар үлэтэ
Саха оһуорун (орнаменын) бастакы идэтийбит чинчийээччитинэн ааҕыллар. 1938 сыллаахха сэбиэскэй символикаҕа сахалыы матыыптары киллэрэн саҥа орнаментальнай композициялары оҥорор («Сиэрпэлээх Балта», «Кыһыл Сулус», «Бүппэт сурааһынтан турар орнамент»). Худуоһунньук айымньыларын ботуччу аҥарын таҥара күлүктэрэ, аан дойду аатырбыт худуоһунньуктарын хартыыналарын хатылааһын уонна духуобунай үлэлэринэн биллибит дьон мэтириэттэрин ойуулааһын буолар («Мадонна Литта» Леонардо да Винчи, 1904; «Спас Нерукотворный», 1900-с сс.; «Протоиерей Д. В.Хитров мэтириэтэ», 1900-с сс.; «Димитриан Попов мэтириэтэ», 1933 с. дылы).
Саха омугун духуобунай культуратыгар эмиэ элбэх айымньылардаах («Араҥас», 1920; «Саха балаҕанын иһэ», 1920-с сс.; «Ойуун», 1926; «Кэрэх», 1926 о. д. а.).
«XVII үйэ бүтэһигинээҕи Дьокуускай» диэн саха искусствотыгар аан бастакы историко-архитектурнай пейзаж (1928) кини классиката буолбута.
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Иван Васильевич «Хохочой» уонна «Зверство белобандитов» диэн Саха Сиригэр гражданскай сэрии быһылааннарын көрдөрөр улахан хартыыналары суруйбута. Ону тэҥэ санаммыт улахан болотуналарын эскизтарын суруйар: «Богатыри», «Манчары», «Орджоникидзе в Якутии», «Бойцы Красной Армии», «Герой Социалистического труда», «Ковер тайги» о. д. а.
1945 сыл тохсунньутугар Саха АССР норуодунай худуоһунньугун аата иҥэриллибитэ.

И. В. Попов кыраайы үөрэтээччи быһыытынан эмиэ биллибитэ.

## Хартыыналара
Умнаһыт оҕонньор (1935)
Оскуоланы тутуу (1936)
Үөһээ Дьааҥы сиһин үрдүнэн дирижабльлар (1936)
Тайҕа көбүөрэ (этюдтар, 1932)
Хотугу колхуостар оҕуруоттарын аһа (1938)
Бастакы тыраахтыр (1930-с сс.)
Электропочтовай сибээс (1930-с сс.)
Көмүс мас (1914)
Дьахтар мэтириэтэ (1915)
Ытык Күөл таҥаратын дьиэтэ (1930 сс.)
Хохочой (1944)
Ньирэй (1926)
Олоҥхоһут Табаахырап мэтириэтэ (1930)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1945, тохсунньу)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Sakha Open World:Иван Васильевич Попов — первый профессиональный художник-этнограф 
* История Якутска:Якутская живопись
Волгоград

**Волгоград** (Царицын, Сталинград) — Арассыыйа бөдөҥ куората. Волгоград уобалаһын киинэ. Дьоруой куорат.

Иккис Аан дойду сэриитин саҕана манна сүрдээх улахан кыргыһыы буола сылдьыбыта. Куорат сэрии кэмигэр бүүс-бүтүннүү урусхалламмыта, онтон сэрии кэнниттэн чөлүгэр түһэриллибитэ.

1589 сыллаахтан 1925 сыллаахха дылы **Цари́цын**, онтон 1925 сылтан 1961 сыллаахха дылы — **Сталингра́д**. 

2009 сыл сааланыытыгар Волгоград олохтоохторун ахсаана 981,9&nbsp;тыһ.&nbsp;киһи, куорат кыраныыссатыгар (РФ-га 13-с миэстэ), эбэтэр Волжскай уонна Краснослободскай (Волга уҥуор) уо.д.а. нэһилиэнньэлээх пууннар киирэр муниципальнай тэриллии кыраныыссатыгар 1018,7&nbsp;тыһ.&nbsp;киһи. 1,350&nbsp;мөл&nbsp;киһи (2009) Агломерацияҕа (8-с).

## Быһаарыылар
Хотугу сулус (сурунаал)

**Хотугу сулус** — Саха сиригэр сахалыы тахсар литературнай сурунаал.

## Эбии маны көр
*Чолбон (сурунаал)
Сталинградтааҕы кыргыһыы

**Сталинград кыргыһыыта** — Иккис Аан дойду сэриитин бөдөҥ кыргыһыыта.
Аан дойду иккис сэриитэ

thumb|200px
**Аан дойду иккис сэриитэ** — 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран 1945 сыллаахха бүппүт аан дойду үгүс дойдуларын хаппыт сэрии. ССРС бу сэриигэ 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр киниэхэ Германия саба түспүтүн кэннэ киирбитэ.

## Өссө маны көр
* Аҕа дойду улуу сэриитэ
Волгоград уобалаһа

**Волгоград уобалаhа** эбэтэр **Волгоградскай уобалас**  (Нууччалыы: Волгоградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруу федеральнай уокуругар киирэр. 1961 сыл сэтинньи 10 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  2 583 002  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 22,88  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 76.29% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 437.4 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 7,2% эбит, ол эбэтэр 94 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Тверь уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 51 миэстэни ылан олорбут .
Кыргыһыы

**Кыргыһыы** () — утарыта көрсөн сэриилэһии, кыдыйсыы. Сэрии кэмигэр өстөөхтөр бөлөхтөрүн ыккардыларыгар буолар. Биирдиилээн да бухатыырдар, боотурдар улахан охсуһууларын кыргыһыы дииллэр (холобур олоҥхоҕо).
Сэрии

**Сэрии** — бу тыл хас да өйдөбүллээх. Икки бөлөх дуу судаарыстыба (ил) дуу ыккардыларыгар буолар саалаах-саадахтаах утарыта туруу. Сэриилэһиигэ кыттарга анаан төрүттэнэр этэрээт уопсай аата.

Синньигэс маһы, холобур, талаҕы, арыттаах гына үрүт-үрдүгэр ууран тугу эмэ куурдарга-хатарарга анаан оҥоһуллубут тутуу (тэрил). Холобур, сэрии үрдүгэр буор ыспат (өс хоһооно).  

## Өссө маны көр
* Охсуһуу
* Эйэ
Анархистар

**Анархистар** — анархизм сүүрээнин дьонноро. Уопсастыбаҕа былаас суох буолуохтаах, уопсастыба бэйэтин бэйэтэ салайыныан сөп диир дьон.
Сурунаал

**Сурунаал** ( — дневник, күннүк,   — күн) — кэмиттэн кэмигэр элбэх экземплярынан биллэрэр-иһитиннэрэр соруктаах тахсар бэчээттэнэр кумааҕы тэтэрээт.

## Сурунааллар көрүҥнэрэ

Сурунааллар эмиэ хаһыаттар курдук маннык бөлөхтөргө арахсаллар:

* тахсарынан — күн аайы тахсар сурунааллар суохтар, нэдиэлэнэн уонна ыйынан, икки ыйга биирдэ эбэтэр өссө арыт тахсар сурунааллар;
* формаатынан;
* тиэмэтинэн;
* билиини биэрэр истиилинэн.
Космонаавт

thumb|250px

**Космонаавт** (лүөччүк-космонаавт) — космоска тахсарга анал бэлэмнээх киһи.

Сир бастакы космонаава — ССРС гражданина Юрий Гагарин.
Игнатьев Георгий Гаврилович

**Игнатьев Георгий Гаврилович** — Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха театрын дириэктэрэ.

1916 с. кулун тутар 27 төрөөбүт.
Годунов Борис

thumb|200ox

**Борис Годунов** (1587–1598) — сылларга Арассыыйа дьиҥнээх салайааччыта, 1598 сыл олунньу 17 күнүттэн 1605 сыл муус устар 13 дылы нуучча ыраахтааҕыта.

## Төрүччүтэ
Үһүйээн быһыытынан Годуновтар уустара Чиэт диэн татаар кинээһиттэн төрдүлээхтэр. Бу Чиэт Иван I Калита ыраахтааҕы кэмигэр Руська тиийбит.
Чиэт

**Чиэт** — ордааттан Иван I Калита саҕана 1330 сыллаахха Арассыыйаҕа кэлбит мурзаа. Захарий диэн аатынан кириэстэммит. Кострома таһыгар Ипатьев манастыырын туттарбыт.

Чиэт хас даҕаны биллиилээх нуучча дворян уустарын төрүттээбит киһи буолар: Годуновтары, Сабуровтары, Зерновтары, Шеиннары уо.д.а.

## Примечания
Иван I Калита

**Иван Дани́лович Калита́** (1288 — кулун тутар 31 1340, Москуба) — 1325 сылтан 1340 сыллаахха дылы Москуба кинээһэ, 1331 сылтан 1340 сыллаахха дылы Владимир-Суздаль княжествотын Улуу кинээһэ (хаантан 1331 с. Дьаралык ылбыт), 1328 сылтан 1337 сыллаахха дылы Новгород сирин кинээһэ.

Даниил Александрович диэн Москуба кинээһин иккис уола. «Калита» диэн хос ааты баайын иһин иҥэрбиттэрэ (*калита* — харчылаах суумка былыргы аата).
Дьаралык

**Дьаралык** — былыргы Иллэргэ — хаан (аҕа баһылык) суругунан суруллубут ыйааҕа. Былыргы XIII—XV үйэтээҕи нуучча улуу кинээстэрэ маннык дьаралыгы монгуоллартан ыланнар бэйэлэрин сирдэригэр баһылык буолаллар эбит. Холобур, Иван I Калита, 1331 сыллаахха дьаралык ылан Улуу кинээс аатын сүкпүт.
Черненко Константин Устинович

**Черненко Константин Устинович** — ( — ) — 1984 сыл олунньу 13 күнүттэн ССКП КК Генеральнай сэкиритээрэ, 1984 сыл муус устар 11 күнүттэн ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэстээтэлэ.
Можайскай

left|thumb|Куораттар Сибэтиэй Николай собуор
thumb|Куорат дьаралыга
thumb|Куорат былааҕа

**Можайскай** () — Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Можайскай оройуон киинэ.

Уобалас кииниттэн (Москва) 110 км сиргэ, Москва өрүс үрдүгэр турар. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ — 210 м.

Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 30 480 киһи этэ, иэнэ — 15 км², олохтоохторун хойуута — 1 квадратнай килэмиэтиргэ 2032 киһи.

Бастакы ахтыы — 1231 сыл.

Куорат баһылыга — Игорь Сунгуров (2009 сылтан).

Почтатын индэксэ — 143200, төлөппүөнүн куода — +7 49638, ОКАТО куода — 46 233 501.

## Тас сигэлэр

* Куорат общественнай саайта
Кыымчаан Кучу

**Кыымчаан Кучу**, **Ефремов Климент Спиридонович** (сорох источниктарга аата Клемент диэн суруллар) — инженер-океанограф, география билимин хандьыдаата, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, саха экстремал-сүүрүүгэ, полиглот.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун Иккис Нөөрүктээйитигэр төрөөбүт төрөөбүт. 1962-1967 сыллардаахха Ленинградтааҕы государственнай университет география факультетыгар үөрэммит. Үөрэх аалынан хас да океаническай эспэдииссийэлэргэ кыттыбыт, 3-с Атлантика эспэдииссийэтин кыттыылааҕа (Англия, Франция портарыгар киириилээх). Инженер-океанолог дипломнаах үөрэҕин бүтэрэн баран Хотугу флот гидрометеорологическай лабораториятыгар анаммыт. 1969-1971 сыллардаахха Ленинградтааҕы государственнай университет аспирантууратыгар үөрэммит. Хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскүүрүгэр минимум туттараары ааҥыл тылын үөрэтэ сылдьан тылларынан үлүһүйбүт. Кылгас кэм иһигэр польскайы, боронсуус, ньиэмэс, испаан, португаал, чех, словак, болгаар тылларын баһылаабыт (барыта 20-чэ омук тылын билэрэ). 1971 сыллаахха Потапова Вера Николаевнаны кэргэн ылбыт.
* 1972-73 сылларга Саха государственнай университетыгар преподавателинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахха Геология институтугар көспүт. Бастаан Геоморфология уонна четвертичнай геология лабораториятыгар үлэлээбит (сал. Русанов Б.С.), онтон Россыпьтар генезистарын лаобраториятыгар (сал. Трушков Ю.Н.). Манна Лаптевтар байҕалларын кытылын наардааһынын оҥорбут, кытылга далай сабыдыалын чинчийбит, касситерит холобуругар байҕал түгэҕинээҕи уонна кытыл россыпьтара тарҕаныыларын көрдөрбүт, Лаптевтар уонна Илиҥҥи Сибиир байҕалларын таһыма голоцеҥҥа төттөрү-таары хамсаабыттарын быһаарбыт. 1980 сыллаахха Лаптевтар байҕалларын кытылын дьүһүн кубулуйуутугар хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит.
* 20-тэн тахса билим үлэтин бэчээттэппит. 1990 сыллаахха В. Армон "Саха култууратын чинчийбит поляктар" (, 243 с.) кинигэтин поляк тылыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыт.
* «Алмаз» уонна «Дьулуур» спортивнай кулууптар чилиэннэрэ.
* Климент Спиридонович — арктическай географическай экспедициялар кыттыылаахтара, океанолог, 30-ча научнай үлэ ааптара. 
* 60 сааһыгар 2000 сыллаахха Дьокуускай — Магадан — Уэлен маршрутунан соҕотоҕун сүүрүү кэмигэр Магадан уобалаһыгар Магадан — Уэлен ыккардыгар сураҕа суох сүппүтэ. Бүтэһик бэлиэтэммит сиринэн Омсукчан буолбут.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* кэргэнэ — Ефремова Вера Николаевна (1940);
* кыра уола (1977) — Ефремов Айтал Климентович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бильярдка федерациятын толорооччу директора. 4 оҕолоох;
* ортоку уола (1975) — Ефремов Ньургун Климентович, юрист. Анадырь куоракка олорор;
* улахан кыыha(1972) — Ефремова Саргылана Климентовна, компьютернай дизайнер. Москва куоракка олорор. 1 оҕолоох.

## Аатын үйэтитии
СГУ геолого-географическай уонна омук тылын факультеттарын устудьуоннарыгар кини аатынан стипендия анаммыта. Сыл аайы кини аатынан чэпчэки атлетикаҕа уонна саахымакка турнирдар ыытыллаллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Еще один сверхдальний
* Где Кыымчаан Кучу?
* Кыымчаан Кучу — затеплилась надежда...
* Памяти бегуна-экстремала
* Ситим сир 13.09.2011: Драматическая история Кыымчаана Кучу
Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей

**Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей** — Саха Сирин кырдьаҕас түмэлэ.

## Устуоруйата
1886 сыллаахха Сэмэн Егоров диэн Үөһээ Бүлүү улууһун Чочу нэһилиэгэр олохтоох саха бизон төбөтүн уҥуоҕун булбут. Бүлүү куорат (уокурук) исправнига Шахурдин Иркутскайдааҕы музейга ыытарга диэн быһаарбыт, онон онно аадырыстанан Дьокуускайга уобаластааҕы бырабылыанньаҕа кэлбит. Мантан салгыы айанын борогуоннуур биир да тэрилтэ көстүбэккэ, булумньу Уобаластааҕы Статистика кэмитиэтигэр харайыытыгар биэриллибит. Кэмитиэт 1887 сыл олунньу 20 күнүгэр буолбут мунньаҕар муоһу ханна да ыыппакка Дьокуускайга бэйэтигэр тэриллэр музейга анаан хаалларарга быһаарыы ылыммыт. Ол кэмҥэ дылы музейы тэрийии боппуруоһа ханна да, хаһан да көтөҕүллэ илик эбит, онон музей устуоруйатын мантан саҕалыахха сөп. 1887 сыл ыам ыйыгар булумньуну саҥа тэриллэр музейга хаалларар туһунан этиигэ Сэмэн Егоров сөбүлэҥэ кэлбит. Онон булумньу музей бастакы экспонаата буолбута, билигин "Музей эһэтэ" диэн ааттанар.

## Быһаарыылар
Филаделфиа

thumb|250px

**Филаделфиа** () диэн Пеннсүлваниа штатын саамай улахан куората уонна АХШ биир улахан эргиннээх куората буолар.
Эри

**Эри** диэн кыракый куорат, Пенсильвания штатыгар баар куорат.
Һаррисбург

thumb|250px

**Һаррисбург** диэн куорат Пеннсүлваниа штатын киин куората буолар.
Аллентоун

**Аллентоун** (Allentown) диэн Пеннсүлваниа штатыгар баар кыракый куорат. 1762 сыллааха ниэмэс колониятыттан баар буолбут куорат.
Алексеев Егор Николаевич

**Алексеев Егор Николаевич** (1883—20.04.1957) — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
1883 сыллаахха II Тыллымы нэһилиэгэр төрөөбүт. 
Искусствоведтар билиниилэринэн уус муостан оҥорууну искусство таһымыгар таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ. Араас техниканан оҥоһуктары оҥорор этэ гынан баран, табыллан үгэс буолбут рельефтаах уонна ойута быһан оҥоруулаах хаптаҕай оҥоһуктары кыһар этэ («Өстөөҕү самнарар саха аттаах буойуна», пластиналар: «Эһэни бултааһын», «Табалаах булчут» — 1947; тараах «Кырса», 1953)).
Кумааҕы быһар «Якутия» диэн аатынан биллэр быһаҕа (1949) И. Сталиҥҥа бэлэхтэммитэ. Билигин СӨ Национальнай уус-уран музейыгар харалла сытар.
1957 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Уола — Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Сиэнэ — Алексеев Эдуард Ефимович, этномузыковед, искусствоведение доктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын] академига.

## Быһаарыылар
Пеннсүлваниа

thumb|200px

**Пеннсүлваниа** (Pennsylvania), АХШ биир улахан штата, биир баай уонна сайдыбыт штат буолар. Киин куората - Һаррисбург. Онтон улахан куораттара - Фһиладелфһиа, Питтсбург, Эри, Аллентоун.