Куһаҕан түүлтэн харыстаныы

Киһи санаатын салайарга өссө үөрэнэ илик. Арай сахалар “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этэн үөрэтэллэрэ туһаны оҥорор. Бэйэтин араас элбэх; үчүгэй да, куһаҕан да санааларын таһынан киһиэхэ таһыттан үгүс санаалар киирэллэрэ эмиэ баара биллэр. Умнуллубакка өйдөнөн хаалар бэлиэ түүлүнэн киһи куһаҕан түүлү көрүүтэ буолар.

Куһаҕан түүлү хаһан баҕарар көрүөххэ сөп:

1. Элбэхтик үлэлээн, баран-кэлэн сылайбыт киһи баттатыыта, тугу эмэ кыайбакка эрэйдэниитэ үгүстүк көстөр.

2. Атын дьон куһаҕан санаалара киирэн көстүүтэ.

3. Киһи бэйэтин куһаҕан санаалара мунньуллан көстүүлэрэ.

Куһаҕан түүлү көрөртөн харыстанар кыах суох курдук. Арай биһиги үчүгэй санаалардаах, үгэстэрдээх киһи үчүгэй түүллэри көрөрө элбэх буолар диэн үөрэҕи тутуһарбыт куһаҕан түүллэр көстөллөрүн аҕыйатарга туһалыыр аналлаах. Киһиэхэ олохсуйбут, ийэ кутугар ийэтэ иҥэрэн биэрбит үчүгэй үгэстэрэ быстах киирэн кэлэр араас санаалартан харыстыырга туһалыыллар.

Куһаҕан түүл көһүннэҕинэ сахалар бэйэлэрин кыахтарынан харыстана, куһаҕан түүлү тэйитэ, симэлитэ, санааларыттан суох оҥоро сатыыллар. Тулуурдаах, санаата күүстээх киһи араас быстах киирэр санаалары умнан, хаалларан кэбиһэр кыаҕа улаатара куһаҕан түүллэртэн ыраастанарга туһалыыр. Ол иһин “Санааҕар тутума” диэн куһаҕаны умнан, хаалларан иһэргэ аналлаах этиини үөскэппиттэр. Куһаҕан санаалартан ыраастана, умнан кэбиһэ сылдьыы куһаҕан түүллэртэн уонна куһаҕан быһыылары оҥорортон харыстыырга аналланар.

Түүлү киһи барыта көрөр. Ол гынан баран ким эрэ эмискэ уһуктан барытын умнан кэбиһэр, ким эрэ өйүгэр хатаабакка хаалан өйдөө-бөккө умнара элбиир. Ханнык эрэ түүлү умнан кэбиһии киһи араас туһата суох быстах санаалартан харыстанарын үөскэтэр.

Биирдэ эмэ ыарахан түүлү түһээтэхтэринэ, киһи барыта өйдүү сылдьар, олох умнан биэрбэт. Кырдьык даҕаны түүлгэр кэлэн ким эрэ баттаатын дуу, тыыҥҥын хаайдын дуу, уокка уматтылар дуу умнан кэбиһии уустугурар. Умнан кэбиһэргэ туһалыыр диэн ааттаан араас ньымалары туһана сылдьаллар эрээри, быстахха, ону-маны оҥорбута буолан киһини аралдьытарга эрэ туһалыыллар.

Куһаҕан түүлү киһи ыалдьаары гыннаҕына, олус сылайдаҕына, олоҕор, үлэтигэр туох эмэ уларыйыылар киирэн эрэр кэмнэригэр түһүөн сөп. Ол гынан баран былыр-былыргыттан саха куттанар түүлэ – барбыт, өлбүт дьон кэлэн ыҥырыылара, түүлгэ киир да киир буолаллара олус куттуур. Киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ өлбүт этиттэн-сииниттэн туспа баран, Үөһээ дойдуга тахсан айыы буолан сылдьан тыыннаах дьону ыҥыран илдьэ барыан сөп. Айыы диэн тылы элбэхтик туттубат, улаханнык саҥарбат буолуу тыыннаах дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Айыы диэн тыл бу уратытын быһааран былыргылар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылаан биэрбиттэр. 

Өлбүт дьон түүлгэ көстүүлэрэ киһиэхэ ханнык эрэ сэрэтиини оҥороллор. Киһи этэ-сиинэ мөлтөөһүнүн, ыалдьыахха сөбүн өлбүт ийэ көстүүтэ, онтон үлэҕэ туох эмэ табыллыбат буолуу, тохтооһун кэлэрин өлбүт аҕа биллэрэр. (1,112).  

Киһи түүн утуйа сытан баттатар буоллаҕына дьиэтин аһатара ордук. Сүрүннээн дьиэ иччитэ хомойон баарын биллэрэ сатыырын дьайыыта буолааччы. Атын сиргэ сылдьан баттатар буоллаххытына  сири-дойдуну аһаппакка, ааттара ааттаммат дойдулаах кырдьаҕастар сөбүлээбэттэр диэн буолуон сөп.

Түүл киһиэхэ инники баран иһэр санаатын көрдөрөрүнэн сэрэхтээх буолуутун үөскэтэр. Сэрэхтээх буолуу киһи харыстанар ньыма-ларыгар киирсэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиитин олоххо тутуһа сылдьыы эрэйиллэр. 

Куһаҕан түүл киһиэхэ көстөрө киһи куһаҕан санаалара элбээбиттэрин, мунньуллубуттарын биллэрэр. Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны, умнан кэбиһиини куруук оҥоро сылдьыы эрэйиллэр. Киһи куһаҕан диэни бэйэтэ арааран билэр буоллаҕына, олору умнар, хаалларар кыаҕа улаатарын туһанан сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (2,59).

Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй түүллэри түһүүр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтиини туһанар. Үчүгэй түүллэри түһүүргүтүгэр баҕарабыт. (3,6).

**Туһаныллыбыт литература.** 

1. Каженкин И.И. Түүл – Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

3. Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. Түүл-Айылҕа үөрэҕэ. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 108 с.