Булкаан

thumb|250px|Сибэтиэй Элена вулканын эстиитэ, 1980 сыл ыам ыйын 18 күнэ

**Булкаан** (**вулкан**), **уоттаах хайа** диэн лава (итии, убаҕас буолбут таас) тахсар хайатын ааттыыллар. Уоттаах хайалар улахан аҥара төбөтүгэр кратердаах буолаллар. Уоттаах хайа эстэр буоллаҕына активнай уоттаах хайа диэн ааттыыллар. Эстэригэр лава таһынан паар, сиэрэ гаас быһыытынан уонна алдьаммыт таастар тахсаллар. Ону барытын *магма* диэн ааттыыллар. Магма уоттаах хайаттан сороҕор түргэнник, сороҕор бытааннык тахсар.

Арассыыйа вулканнарын улахан өттө Камчатка уонна Курил арыыларыгар баар, ол иһигэр Сир уоттаах хайаларын бүттүүн ахсаанын 8,3% киирэр.

Уоттаах хайалар Сиртэн атын да одоннорго эмиэ бааллар.  Ол курдук Марска **Олимпус Монс** баар.

## Көрүҥнэрэ
Лава уонна уоттаах хайаттан атын тахсар матырыйаллар эҥин-эҥин көрүҥнээх буолаллар. Олору иккигэ араалааччылар:

### Хахха вулкан
Бу вулкан көрүҥэ лаватыгар кремнезем аҕыйах баарыгар үөскүүр.

Хахха вулканнар эстибэккэ кыра-кыралаан тахсыбыт лава тахсар сиригэр араҥа кэнниттэн атын араҥа үөскүүр. Лава олус убаҕаһын иһин киэҥник тарҕанар. Ол иһин үөһэ буолбакка киэҥник тарҕанар, онно лава сойор. Ол курдук, холобурунан, Һавайига баар Мауна Кеа уоттаах хайата буолар, турар сиринэн ааҕар буоллахха ордук киэҥник тарҕаммыт уоттаах хайа буолар.

### Стратовулканнар
[thumb|[Фудзи хайата, диэн Дьоппуоҥҥа баар активнай уоттаах хайа, тиһэх 1707-08 сылларга эстэ сылдьыбыта]]
[thumb|[Тавурур, Папуа Новая Гвинея аттыгар баар стратовулкан]]

Стратовулкан диэн биллэр уоттаах хайа көрүҥэ — үрдүк уонна конус быһыылаах. 

## Үөскээһинэ
thumb|right|Уоттаах хайа чаастара:<br/> 1. Улахан магма тутуллар сирэ<br/>2. Сир<br/>3. Үөлэһэ <br/>4. Базата<br/>5. Боруога<br/>6. Кыра Үөлэһэ<br/>7. Вулкантан тахсар күл<br/>8. Фланг<br/>9. Вулкантан тахсар лава араҥалара<br/>10. Күөмэйэ<br/>11. Иитиллибит иһэн тахсыы <br/>12. Лава устуута<br/>13. Тахсар сирэ<br/>14. Кратер <br/>15. Күл былыта
Икки сүрүн хаамыытын ааһар.

Уоттаах хайалар тектоническай плиталар хамсаатахтарына үөскүүллэр. Көрсүстэхтэринэ биир плита континент плитатын анныгар барар. Ону субдукция диэн ааттыыллар. Ол кэнниттэн ууллар уонна магма баттааһынын улааттыннарар, уонна сир харыһыгар эстэр.

Иккис хаамыыта тектоническай плита аһаҕас сир үрдүгэр таҕыстаҕына үөскүүр. Ол аһаҕас сир уруккутун курдук үлэлиир уонна сиргэ эстиэр дылы үлэлиир.

## Арассыыйа уоттаах хайалара
Арассыыйаҕа 51 үлэлиир уоттаах хайа баар. Бары Камчааткаҕа уонна Курил арыыларыгар. Камчааткаҕа 180 кэриҥэ уоттаах хайа баара биллэр. Олортон 13 үлэлии турар, 9 умуллан эрэр уонна 158 умуллубут. Үлэлии турааччыларга Ключевской мыраан, Карым мыраана, Авача мыраана, Шивелуч, Хаптаҕай Толбачик уо.д.а. киирэллэр. Ордук үрдүктэрэ Ключевской мыраана 4750 м. үрдүктээх, ортотунан хас 5-7 сыл аайы эстэр. Бу уоттаах хайа сааһа 7000 сыл кэриҥэ.

### Саха сирин уоттаах хайалара
Саха сиригэр аныгы  уоттаах хайалар, ол аата конустаах, лаавалаах, күллээх-көмөрдөөх уоттаах хайалар, наһаа сэдэхтик көстөллөр. Билиҥҥи кэмҥэ биир эрэ оннук, голоцен саҕанааҕы уоттаах хайа көстөн турар — Балаҕан Таас диэн ааттаах. Муома өрүс уҥа салаата Балаҕаннаах үрэх хаҥас кытылыгар баар. 1939 сыллаахха В.А. Зимин арыйбыта, 1949 сыллаахха А.И. Васьков кини булуутунан сирдэтэн тиийэн сиһилии ойуулаабыта.  Кэлин М.С. Аргунов (1958) уонна К.Н. Рудич (1964) сылдьыбыттара. Рудич голоцен кэмнээҕи буоларын быһаарбыта.

## Быһаарыылар