open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тбилиси

**Тбилиси** (, ) диэн Грузия киин уонна ордук улахан куората. Кура өрүс кытылларыгар турар.  иэннээх уонна .

Tbilisi-View from Hotel Ameri Plaza-04-2019-gje.jpg|Cityscape
Tbilisi-Abanotubani-08-Maedchen-2019-gje.jpg|Abanotubani
Tbilisi-Jumah-Moschee-08-2019-gje.jpg|Mosque
Tbilisi-St Nicholas-04-2019-gje.jpg|St. Nicholas church
Tbilisi-St Nicholas-10-innen-2019-gje.jpg|St. Nicholas inside
Tbilisi at night, Kura, Georgia.jpg
Old Tbilisi, Avlabari, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Interior, Tbilisi, Georgia.jpg
Tbilisi, Rustaveli Avenue, Georgian National Academy of Sciences, Georgia.jpg
Tbilisi, Kashueti Georgian Orthodox Church, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Metekhi St. Virgin Church, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Kura River 2, Georgia.jpg 
Tbilisi, City centre 2, Georgia.jpg
Tbilisi, Old Tbilisi 2, Georgia.jpg
Internet Movie Database

**Internet Movie Database** (**IMDb**) диэн киинэлэр, актёрдар, ТВ шоулар, айар бөлөх кыттааччыларын, видео оонньуулар уонна айыллыбыт медиа персонажтар тустарынан информациялаах онлайн билии баазата. IMDb алтынньы 17 к. 1990 с. үлэтин саҕалаабыта. 1998 с. кинини Amazon.com атыылаhан ылбыта.

## Сигэлэр
* Internet Movie Database – официаллык уэбсайта
Грузия

**Грузия** ( , ) — Закавказье арҕаа уонна орто чааһыгар турар, Хара байҕал кытылыгар баар судаарыстыба. Үксүн, Грузияны Азия уонна Дьобуруопа кыраныыссатыгар турар диэн саныллар, ол эрээри үгүс дойдулар Азия уонна Дьобуруопа кыраныыссатынан Дон уонна Волга өрүстэри ааҕаллар, маннык гыраныыссанан Грузия Дьобуруопаҕа киирбэт. Онтон Дьобуруопа Сойууһа уонна атын Дьобуруопа дойдулара Грузияны онно киллэрэллэр. Устуоруйа уонна култуура өттүлэринэн кинини Дьобуруопаҕа киллэрэллэр. Аан дойдунан билиммит кыраныыссаларынан Арассыыйаны кытта, хоту өттүнэн, Азербайдьаны кытта, соҕурулуу-илин өттүнэн, Эрмээнийэни кытта, соҕуруу өттүнэн уонна Туурсуйаны кытта, соҕурулуу-арҕаа өттүнэн, кыраныыссалыыр. Онтон фактическай кыраныыссаларынан өссө Абхазиялыын уонна Соҕуруу Осетиялыын кытта кыраныыссалыыр.

Грузия иэнэ 69 700 км² буолар. Нэһиэлиэнньэтин ахсаана 3,9 миллион киһи буолар. Үс гыммыт биирэ киин уонна саамай нэһилиэнньэммит куоракка — Тбилисигэ олорор.

Киин куората — Тбилиси. Судаарыстыбынай тыла — грузин тыла.

Грузия төрүт сокуонунан, Грузия састаабыгар икки автономнай өрөспүүбүлүкэ, тоҕус кыраай уонна биир, кыраайдар курдук статустаах, киин куорат эргинэ киирэр.

АХШнан уонна Дьобуруопа сойууһунан Абхазия уонна Соҕуруу Осетия сирдэрэ  Араассыыйанан былдьаммыт дойдулар курдук көрүллэллэр. Никарагуа, Науру, Венесуэла, Сирия уонна Арассыыйа бэйэтэ бу дойдулары тутулуга суох Абхазия Өрөспүүбүлүкэтинэн уонна Соҕуруу Осетия Өрөспүүбүлүкэтинэн билинэллэр.

## Устуоруйата
Грузия историята былыргы Колхида уонна Иберия Хоруоллугуттан саҕаланар. Христианизмы ил итэҕэлинэн аан бастаан ылыммыт дойдулар ахсааннарыгар киирсэр (IV үйэ иннинэ). XIX үйэ саҥатыгар Грузия Арассыыйа Империятыгар киирбитэ. 1917 с. буолбут Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин кэннэ, аҕыйах кэм тутулуга суох буолан баран, 1922 с. Сэбиэт Холбоhугар киирбитэ.

1991 с. хаттаан тутулуга суох буолбута. Атын посткоммунизм кэмин ааhар дойдулар курдук, Грузия 1990-с сс. экономика кризиhыттан уонна олохтоох сэрииттэн эмсэҕэлээбитэ. 2003 с. Оруоhа өрөбөлүүссүйэтэ буолбутугар, урукку президент Эдуард Шеварднадзе салалтаттан кыйдаммыта.

2008 с. атырдьах ыйыгар, Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэриниин, Абхазия уонна Соҕуруу Осетия сепаратист бөлөхтөрүнүүн кыргыhыы буолбута. Бу сэрии түмүгүнэн, Арассыыйа Грузия регионнарын, Соҕуруу Осетияны уонна Абхазияны, тутулуга суох иллэр быhыыларынан билиммитэ. Ол гынан баран, аан дойду атын иллэрэ (Никарагуаттан уонна Венесуэлаттан ураты) ону утарбыттара уонна ол регионнар Грузия илэ бас билэр сирдэрэ буолалларын бигэргэппиттэрэ. Атырдьах ыйын 28, 2008, Грузия парламена Абхазия уонна Соҕуруу Осетия "Арассыыйа былдьаабыт сирдэрэ" буолалларын туhунан уурааҕы ылыммыта.

Tbilisi-Freiheitsplatz-02-Rathaus-2019-gje.jpg|Tbilisi
Mtskheta-Svetitskhoveli-Kirche-32-2019-gje.jpg|Mtskheta
Stepantsminda-Dreifaltigkeits-Kirche-14-2019-gje.jpg|Stepantsminda
Bodbe-14-neue Kirche-2019-gje.jpg|Bodbe
Treaty of Georgievsk Monument-02-Parkplatz-2019-gje.jpg|
Mosmieri vinery-06-Reben-2019-gje.jpg|


## Эбии маны көр
* Грузия бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар

### Комментарийдар
Косово Өрөспүүбүлүкэтэ

**Косово** (албан. *Kosova*, *Kosovë*; серб. *Косово Kosovo*) диэн Балканнарга баар аҥар билиниллибит дойду. Официаллык аата **Косово Өрөспүүбүлүкэтэ** (албан. *Republika e Kosovës*). 1974-1990 cc. Югославиятааҕы Сербия Социалист Республикатын иhигэр баар, Косова Социалист Аутоном Провинциятын сиригэр тэриллибитэ. Аныгы Сербия Республиката урукку провинция арахсыытын билиммэт уонна Холбоhуктаах Нациялар салалталарыгар баар, 1988 с. Слободан Милошевич оҥорбут Сербия Конституциятын реформатынан тэриллибит **Косова уонна Метохия Аутоном Провинцията** (серб. *Аутономна Покрајина Косово и Метохија*, *Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija*) диэн көрөр.

Косово кирбиилэhэр Албаниялыын арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Македониялыын соҕуруу уонна Монтенегролыын хотугулуу-арҕаа. Киин уонна ордук улахан куората Приштина. Атын суолталаах куораттара Пея, Призрен уонна Митровица.

## Косово статуһа
* Норуоттар икки ардыларынааҕы реакциа, Косованы билиниигэ
Хапхаас

thumb|320px|Геополитика хаартата
**Хапхаас** диэн Эуропа уонна Азия икки ардыларыгар баар геополитика региона. Манна Эуропа ордук үрдүк хайата Эльбрус баар.

**Хоту Хапхааска** киирэллэр:

* Чечня
* Ингушетия
* Дагестан
* Адыгея
* Кабардино-Балкария
* Карачай-Черкесия
* Хоту Осетия
* Краснодар кыраайа
* Ставрополь кыраайа

**Соҕуруу Хапхааска** киирэллэр:

* Грузия (ону кытары мөккүөрдээх Абхазия, Соҕуруу Осетия)
* Эрмээн Сирэ 
* Азербайдьан (ону кытары мөккүөрдээх Нагорно-Карабах Республиката)
* Түркийэ
Лихтенштайн

**Лихтенштайн Кинээhилигэ** (ниэм. *Fürstentum Liechtenstein*) диэн Альптарга баар, Арҕаа Эуропа дойдута. Швейцария уонна Аустрия икки ардыларыгар баар.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 15 — Дойду күнэ

## Быһаарыылар
Лүксембург

**Лүксембург** диэн Арҕаа Эуропа кыра дойдута. Франция, Бельгия уонна Германия икки ардыларыгар баар.

## Көлө
2020 сыл олунньу 29 күнүттэн дойдуга туох баар уопсастыбаннай көлө (оптуобус, пуойас уонна трамвай) пассажирдарга босхо буолбута, инньэ гынан аан дойдуга Люксембург босхо уопсастыбаннай көлөнү киллэрбит бастакы дойду буолбута. Босхо айанынан олохтоохтор да, атын дойдуттан кэлбит туристар да туһаналлар. Бу дьаһал биир соругунан дойду суолугар аһара элбэх массыынаны аҕыйатыы, дойду экологиятын туругун тупсарыы буолбута. Орускуот дойду нолуоктан оҥоһуллар бүддьүөтүттэн төлөнөр, чинчийээччилэр этэллэринэн, ол нолуогу үлэһиттэр бары төлүүллэр эрээри, үрдүк дохуоттаах гражданнар ордук элбэҕи төлүүр буолан, бу орускуот сүнньүнэн кинилэр санныларыгар сүктэриллэр. 

## Люксембург бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 23 — Улуу герцог Анри күнэ
* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ 

## Быһаарыылар
Биэнгирийэ

**Биэнгирийэ** (), официаллык **Биэнгир Республиката** (*Magyar Köztársaság*) диэн Орто Европаҕа, Паннония намтал сиригэр баар дойду. Кирбиилэhэр Австриялыын, Словакиялыын, Украиналыын, Румыниялыын, Сербиялыын, Хорватиялыын уонна Словениялыын. Киин куората Будапешт. Биэнгирийэ OECD, НАТО, ЭУ уонна Шенген кыттыылаахтара.

## Устуоруйата
1867 сыллаахха Биэнгирийэ Авустурыйа импиэрийэтин иһинэн киэҥ автономияны ылар. Мантан ыла бу импиэрийэ Авустурыйа-Биэнгирийэ диэн ааттанар буолбута.

## Эбии маны көр
* Биэнгирийэ бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Литва

**Литва** (), официаллык **Литва Өрөспүүбүлүкэтэ** (), диэн Илин Эуропа дойдута. Балтик байҕал соҕурулуу-илин кытылыгар баар, кирбиилэhэр Латвиялыын хоту, Беларусьтуун соҕуруулуу-илин, Польшалыын уонна Калининград уобалаhыныын (Арассыыйа эксклава) соҕуруулуу-арҕаа. NATO уонна ЭУ кыттааччылара. Олохтоох ахсаана 3.4 млн киhи. Киин куората Вильнюс.

Литва Эуропа Униятын биир ордук түргэнник үүнэр экономиката. Ахсынньы 21 2007 с. Шенген Сөбүлэhиитигэр кыттыспыта.

## Эбии маны көр
* Литва бэлиэ күннэрэ
Будапешт

**Будапешт** (мадь. *Budapest*) диэн Мадьаар Сирин киин уонна ордук улахан куората. 2008 с. олохтоох ахсаана 1 702 297 киhи (агломерацияҕа 2 451 418). Дунай өрүс кытылларыгар турар.

орто|мини|300x300пкс
Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ

**Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ** (мак. *Република Северна Македонија*, *Republika Severna Makedonija*) диэн Балкан тумул арыытыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Сербиялыын уонна Косовалыын хоту, Албаниялыын арҕаа, Грециялыын соҕуруу уонна Болгариялыын илин.

## Хотугу Македония бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 24 — Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ
* Атырдьах ыйын 2 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Атырдьах ыйын 18 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 8 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Югославияттан, 1991)
* Алтынньы 11 — Өрө туруу күнэ
* Алтынньы 23 — Македония өрөбөлүүссүйэтин иһин охсуһуу күнэ (Ден на македонската револуционерна борба). 1893 сыллаахха өрө турааччылар тэрилтэ тэриммиттэр

## Быһаарыылар
Мальта

**Мальта** (), официаллык **Мальта Республиката** () диэн Сир ортотунааҕы байҕалга, сэттэ арыылаах архипелакка баар Эуропа дойдута.

## Мальта бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 7 — Сетте Джуньо (ит. Sette Giugno, бэс ыйын сэттиһэ). Мальтаҕа 1919 сыллаахха олохтоохтор Британияны утары уулуссаҕа тахсыбыттарын аармыйа ытыалаабыт, 4 киһи өлбүт. Арыы XVIII үйэҕэ диэри Италия бас билиитэ этэ
* Бэс ыйын 29 — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). Бу күнү испаан тыллаах элбэх дойдуларыгар бэлиэтииллэр.
* Балаҕан ыйын 8 — Кыайыы күнэ
* Балаҕан ыйын 21 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1964, Британияттан)

* Ахсынньы 13 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Мальтаҕа чума эпидемиялара
* Мальта протектораата (1800–1813)
Молдова

**Молдова** (), официаллык **Молдова Республиката** (*Republica Moldova*) диэн Илин Эуропа дойдута. Украина уонна Румыния икки ардыларыгар баар.

## Молдова бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Былаах күнэ
* Бэс ыйын 4 — Баан үлэһитин күнэ.
* Бэс ыйын 10 — Пограничник күнэ.
* Бэс ыйын 18 — Устуорук күнэ 
* Бэс ыйын 23 — Суверенитет биллэриллибит күнэ 
* От ыйын 1 — Нолуок сулууспатын күнэ
* От ыйын 29 — Конституция күнэ
* Атырдьах ыйын 27 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991)
* Атырдьах ыйын 31 — Дойду тылын күнэ

* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 4 — Таможенник күнэ
* Алтынньы 19 — Юрист күнэ

* Ахсынньы 18 — Полиция күнэ

## Быһаарыылар
Монако

**Монако** (фр. *Monaco*), официаллык **Монако Кинээhилигэ** (*Principauté de Monaco*) диэн Арҕаа Эуропаҕа баар куорат-дойду. Сир ортотунааҕы байҕал хоту кытылыгар турар, тула өттүттэн Франция кыраныыссата.

### Монако бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 19 — Суверен кинээс күнэ

## Быһаарыылар

thumb|left
Хара Хайа

**Хара Хайа** (*Црна Гора*, *Crna Gora*) диэн Балкан дойдута. 

Адриатик байҕал кытылыгар баар, кирбиилэhэр Хорватиялыын арҕаа, Босниялыын уонна Херцеговиналыын хотугулуу-арҕаа, Сербиялыын хоту уонна илин, Косовалыын хоту уонна илин, уонна Албаниялыын соҕуруу. Киин уонна ордук улахан куората Подгорица.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 21 — Тутулуга суох буолуу референдумун күнэ (референдум түмүгүнэн 2006 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр биллэриллибитэ)
* Бэс ыйын 3 — Тутулуга суох буолуу күнэ (2006)
* От ыйын 13 — Судаарыстыбаннас күнэ. 1941 сыллаахха буолбут өрө турууга сыһыаннаах.
* Атырдьах ыйын 28 — Судаарыстыбаны билинии күнэ. Дойду 1910 сыллааха Осмаан Импиэрийэтиттэн тутулуга суоҕун биллэрбит, Никола I ыраахтааҕы буолбут.

## Быһаарыылар
Нидерланд

**Нидерланд** () диэн Арҕаа Эуропа дойдута. **Нидерланд Хоруоллугар** () Кариб байҕалыгар баар Нидерланд Антиллара уонна Аруба киирэллэр. Нидерландтан хоту уонна арҕаа Хоту байҕал баар. Кирбиилэhэр Бельгиялыын cоҕуруу уонна Германиялыын илин.

Судаарыстыба былааҕа - үс өҥнөөх (кыһыл, үрүҥ, күөх кырыымпа). Герб - икки геральдическай хахайга ойоҕоһун өйүүр кыһыл көмүс тириитэ куйах. Куйахха — баппаҕайыгар болоттоох Хахай; куйах анныгар — харыалыавскай ыҥыата: Je mangirai («мин турабын»). Гимн - «Уилһелмүс» («Уиллиам туһунан ырыа»). Национальнай бырааһынньык - муус устар 27 күнэ (Хоруол күнэ).

Официал тыла — не­дер­ландскай.

Нидерланд сирэ - НАТО, ОЭСР, Европа Сэбиэтин, Европа сойууһун чилиэнэ. Шенген зонатын уонна Бөнүөлүкс чааһа. 

## Нидерланд бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
* Ыам ыйын 4 — Сэриигэ охтубуттары үҥэн-сүктэн ахтыы күнэ
* Ыам ыйын 5 — Босхолонуу күнэ
* Бэс ыйын 29 — Бэтэрээннэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 17 — 1944 сыллаахха ыытыллыбыт Market Garden байыаннай эпэрээһийэни ахтан-санаан ааһар күн, бу күн парашютунунан ыстаналлар
* Сэтинньи 11 — 11-с ый 11-с күнүн 11 чаас 11 мүнүүтэтигэр карнаваал саҕаланар
* Сэтинньи 11 — Синт-Мартен, сибэтиэй Мартин күнэ
* Сэтинньи 16 (Синт-Эстатиус) — Статия күнэ. Бу Кариб байҕалыгар баар Нидерланд хоруоллугун Синт-Эстатиус (Сибэтиэй Ефстафий) диэн муниципалитетын олохтоохтор бэйэлэрэ Статия диэн ааттыыллар. 1776 сыллаахха бу арыыга АХШ хаараабылын чиэстээбиттэр, онон устуоруйаҕа бастакынан Америка Холбоһуктаах Штааттарын туспа дойду быһыытынан билиммиттэр. 
* Ахсынньы 5 — Клозум (Схирмонниког арыыга бэлиэтэнэр). Киэһэ дьон мааска кэтэн баран дьиэлэри кэрийэллэр (олору клозумнар дииллэр), олохтоохтор ким буоларын таайыахтаахтар, түүн үөһүгэр мааска устуута, көр-нар саҕаланар
*  Ахсынньы 15 — Хоруоллук күнэ (өскөтө баскыһыаннаьҕа түбэстэҕинэ 16 чыыһылаҕа көһөн биэрэр)

* Ахсынньы 26 — Ороһооспо иккис күнэ 

## Быһаарыылар
Осло

**Осло** (, ) 1624 с. 1877 с. дылы Христиания (), 1877 с. 1924 с. дылы Kристиания () диэн Норвегия киин уонна ордук улахан куората.

## Быһаарыылар
Португалия

**Португалия** (, официаллык **Португал Республиката** (*República Portuguesa*) диэн Иберия тумул арыытыгар, Атлантик океан кытылыгар баар дойду. Испаниялыын кирбиилэhэр. Португалияҕа Атлантикаҕа баар Азор уонна Мадейра арыылара киирэллэр.

## Эбии маны көр
* Португалия бэлиэ күннэрэ
Олгуйдаах арыы

[thumb|200px|right|Олгуйдаах арыы [Фаддеев арыыта|Фаддеевскайарыылыын]]
400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ
**Олгуйдаах арыы** (нуучч. Котельный) диэн Лаптевтар байҕалларыгар сытар Саҥа Сибиир арыыларыттан ордук улаханнара.

Иэнэ 11665 кв.км. Үгүс томтордоох. Ордук үрдүк чыпчаала Малакатын таас 374 м тиийэр. 10 км ордук уһуннаах 130 үрэх уонна үрүйэ баар.

Саамай уһуннара Балыктаах үрэх 205 км 1773 сыллаахха саха прмышленнига Уйбаан Ляхов арыйбыта.

1775 сыллаахха сири кээмэйдээччи С. И. Хвойнов арыыга У. Ляхов хаалларбыт алтан хочуолу булбута.

Ол кэнниттэн арыы Котельнай диэн ааттаммыта. Хотугу уһуга — Анисий тумус (76°12N, 139°E)

## Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Муус Хайа

**Муус Хайа** - Сунтаар хайата сиһин саамай үрдүк хайата. Өлүөнэ уонна Индигир өрүстэр бассейнарын араарар. Үрдүгэ 2959 м. Саха сиригэр иккис үрдүк хайа. Мууһунан бүрүллэн сытар.

## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Победа хайа

thumb|250px|Победа хайа

**Кыайыы чыпчаала (нуучч. пик Победы).** Саха сиригэр ордук үрдук хайа чыпчаала - 3004 м. 

Улахан Чыыстай сискэ баар. Икки улахан тарыҥнаах *Обручев* уонна *Сумгин*.

## Ылыллыбыт сирэ

**Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Фаддеев арыыта

400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ
**Фаддеев арыыта** диэн Саҥа Сибиир арыыларыттан биирдэстэрэ. 

Иэнэ 5,3 тыһ. кв.км. Үрдүгэ 61 м. тиийэр. Дьиҥинэн Олгуйдаах арыы тумул арыыта. Намыһах Бунге сиринэн Олгуйдаах арыыны кытары холбоһор. 

Бунге сирэ кыһын тоҥ муораттан туох да атына суох. Муора буолбатаҕа Бунге экспедицията чинчийбитиэ кэннигэр биллибитэ. 

Термокарст күөл уонна үрүйэ үгүс. Туундара үүнээйитэ үүнэр. 1805 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта. 

Арыыга кыстаабыт *Фаддеев* диэн саха промышленнигын аатынан ааттаммыта. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Абалаах (күөл)

400px|thumb|right|Абалаах күөл халлаан куйаартан көстүүтэ
**Абалаах**. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар термокарст күөл. Суола үрэх тардыытыгар. Күөл бадарааныгар элбэх углекислай уонна двууглекислай суода, сера уонна тимир сорох холбоһуктара баар. Абалаах бадараана атын куруорттар эмптээх бадарааннарыттан туох да итэҕэһэ суох диэн чинчийбиттэрэ. 1935 сылтан ыла бадараанын эмптиир сыалга тутталлар. Ревматизмы, навриттары, дьахтар ыарыыларын уонна да атын ыарыылары ситиһиилээхтик эмптииллэр. Билигин Абалаах бадараанын Дьокуускайга баар "Хоту" балыыһаҕа уонна Аллараа Бэстээх балыыһатыгар тутталлар.

Аата аба диэн аһыы, сүлүһүн диэн суолталаах тылтан тахсар.

## Бэлиэ сир

* Байкалов Карл Карлович уҥуоҕа.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Муус Хайа (уопсастыбаннай аралдьытар киин)

«Муус Хайа» — Дьокуускайга баар общественнай аралдьытар киин. Рестораннаах. Сүрүннээн саха аһа. Ресторан интерьерыгар былыргы саха мала уонна саха сирин айылҕатын хаартыскалара туһаныллыбыттар. Куоракка соҕотох аналлаах билиһипиэт атыылыыр маҕаһыын. Ыраас ууну атыылыыр маҕаһыын. Предприниматель Макаров В.П. туппут комплекса. НВК «Саха» субуота аайы тахсар биэриини бу ресторантан ыытар.
Суола (үрэх)

**Суола -** Өлүөнэҕэ уҥа өртүттэн түһэр үрэх. Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар. 

Устата 224 км. Тардыытын иэнэ 5400 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. 

Уҥа өртүттэн *Куоллара* (67 км.) уонна *Тиэрэ* (94 км.) үрэхтэр түһэллэр. Тардыытыгар эмптээх бадарааннаах Абалаах күөл баар. 

1990 сыллардаахха Өлүөнэттэн Бүтэйдээххэ диэри уу ситимэ уонна Бэдьимэҕэ быһыт тутуллубуттара.

Сайын өртүгэр уутун улахан аҥара Өлүөнэ уута.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа Сибиир арыылара

thumb|300px|right|Саҥа Сибиир арыылара

**Саҥа Сибиир арыылара** диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин хоту кытылын аттыгар, Лаптевтар байҕалларын уонна Илин Сибиирдээҕи байҕал икки ардыларыгар баар архипелаг. Үс группалаах:
* Де Лоҥ арыылара,
* Анжу арыылара уонна 
* Ляхов арыылара.

## Өссө маны көр
* М.М. Геденштром Саҥа Сибиир арыыларга экспедицията (1808 - 1810)
Өксөкү Булгунньаҕа

**Өксөкү Булгунньаҕа** - Котельнай арыыга, Бунге сирэ диэн ааттанар өртүгэр кыра томтор. Үрдүгэ 45 м.

## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хаан

**Хаан** — оһуобай, тыыннаах харамайдар тымырдарынан сүүрүгүрэр убаҕас. Тоноҕостоохторго хаан кыһыл өҥнөөх - эритроциттарга баар гемоглобинтан. Хаан сүрүн суолтата организмҥа "таһаҕас" таһааһын - хааҥҥа сылдьар клеткалары организм иһинэн тархатыы. Киһигэ, хаан уҥуох силиитигэр үөскүүр.

## Састаап
Хаан сүнньүнэн икки көрүҥ эттиктэн турар: плазма (убаҕас) уонна онно уста сылдьар килиэккэлэр.
* Эритроциттар - хаан кыһыл клеткалара. Кислороду уорганнарга, килиэккэлэргэ таһаллар.
* Лейкоциттар - хаан үрүҥ клеткалара. Сүрүн үлэлэрэ - ыраастааһын уонна көмүскээһин (иммунитет)
* Тромбоциттар - тымыр быһыннаҕына ону бүөлүүр оруоллаахтар.

## Хаан бөлөхтөрө
Киһи хаана антиген-антитело тиһигин көрүүтүнэн сүнньүнэн түөрт бөлөххө уонна эбии икки "резус факторга" араарыллар. Бу ис хоһооно маннык: эритроциттар плазмаҕа уста сылдьалларын быһыытынан атын киһи плазматыгар (хаан кутуутун түмүгэр) киирдэхтэринэ сороҕор сыстыһан хаалаллар, онон кыайан сүрүн үлэлэрин кислороду таһыыны толорбот буоллаллар, ону ааһан хаан бөлөхсүйэн тымырдары бүөлүөн сөп. Бу элбэх хаан кутуллубут түбэлтэтигэр киһини өлөрүөн да сөп. Тоҕо оннук буоларый? Бу хаан плазматыгар оһуобай эттиктэр - антителолар - баалларыттан тутулуктаах. Бу антителалар түөрт сүрүн бөлөххө арахсаллар. Холобур бастакы бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаана иккис бөлөххө киирэр хааннаах киһи хаанын кытта буккустаҕына плазмаҕа баар антителалар эритроциттары силимнээн кэбиһэллэр. Оттон биир бөлөххө киирэр хааннаах дьоҥҥо силимнэһии тахсыбат.

## Хааны сууйуу
Хааны сууйуу-бу организмы дьөлө тоҥорууга эппиэттиир гемостаз систематын үлэтин сүрүн түһүмэҕэ. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыларыгар хардарыта бииргэ үлэлээһиннэрэ олус уустук фактордары үөскэтэр.

Хаан кутуллуута бастакы сүһүөх тромбоцитарнай гемостаз стадията буолар. Бу бастакы гемостаз массыына тымырын уонна тромбоциттар агрегаттарын механическай атыылаһыыга чопчу тохтоото. Доруобай киһи бастакы гемостазка майгыта- сигилитэ 1-3 мүнүүтэ буолар. Дьиҥ иһигэр хаан тохтуута (гемокоагуляция, коагуляция, плазменнай гемостаз, иккис гемостаз) уустук биологическай процесс, полимеризацияланар уонна трубаны үөскэтэр, ол түмүгэр хаан тохтор текси сүтэрэр. Доруобай киһи хаанын сууйуу локальнай, бастакы тромбоцитарнай боруобаны үөскэтии буолар. Отравное время образования фибриного образования — 3-8 минут. Хааны суурайыы-ферментативнай процесс.

## Сигэлэр
* Дуонар буол! 
* Хаан туһунан энциклопедия (нуучч.)

## Быһаарыылар
Дьоҕур

мини|Урамньы
**Дьоҕур**, эбэтэр **урамньы**, диэн ойуулааhын уонна айымньы ууhа, оҥоруута уонна оҥоhуута. Дьоҕур эҥин көрүҥнэрдээх, олор ахсааннырагар киирэллэр скульптура, музыка уонна литература. Философия дьоҕуру үөрэтэр салаата эстетика диэн.
Үҥкүү

[thumb|200px|[Модерн үҥкүү]] 

**Үҥкүү** диэн дьоҕур көрүҥэ, кэмҥэ уонна куйаарга ритмынан эт хамсаныыта. Тыла суох билсии көрүҥнэрин ахсааннарыгар киирэр. Үҥкүү музыкалыын уонна сорох спорт көрүҥнэриниин ситимнээх. Үҥкүүнү айыы дьоҕур хореография дэнэр.
Ислаам

**Ислаам** эбэтэр **ислам** (; al-'islām) диэн VII үйэҕэ арааб көрбүөччүтэ Муhаммед төрүттээбит аан дойду биир бөдөҥ итэҕэлэ. Кини атын Таҥара үөрэхтэриттэн уратыта диэн уһулуччу монотеизмы (биир Таҥараны) уонна кытаанах сиэрдэри тутуһар.

Мусульмааннарга итэҕэл диэн көрбүөччү этиитин билинии буолар. Итэҕэйии алта сүрүн чаастан турар:
* 1. Аллаахха итэҕэйии
* 2. Аанньаларга итэҕэйии
* 3. Этитиигэ итэҕэйии
* 4. Көрбүөччүлэри итэҕэйии
* 5. Сэккэ-сэлээҥҥэ итэҕэйии
* 6. Дьылҕаны итэҕэйии.

Маны таһынан Ислам ирдэбилин толорорго биэс сиэри-туому халбаҥнаабакка толороллор. Бастатан туран, соҕотох айбыт Айыыны уонна көрбүөччү Муhаммеды билинии буолар. Иккиһинэн — күҥҥэ биэстэ намаас ааҕыы. Үсүһүнэн — дьадаҥыларга анаан түһээн төлөөһүн (закят, садака). Төрдүһүнэн — Рамадаан кэмигэр кураанах күннэниини тутуһуу. Бэсиһинэн — Меккаҕа сылдьыы.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006

## Өссө маны көр
* Ислам Саха Сиригэр
Булгаков Сергей Николаевич

200px|thumb|right|Булгаков Сергей Николаевич
**Булгаков Сергей Николаевич** - (1871-1944) нуучча экономиһа, религиознай философ, теолог. 1923 сылтан эмиграцияҕа Парижка олорбута.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Свами Вивекананда

200px|thumb|right|Свами Вивекананда (1893)

**Вивекананда Свами** (1863—1902) — Индия барҕаһыта-гуманист. Рама-кришнаны тутуһааччылар XIX үйэ улуу өйдөөҕүнэн сыаналаабыттара. 40 сыл устата ытыктабылы, баайы-дуолу билбитин таһынан, быста дьадайыыны уонна доҕор-атас таҥнарыытын кытта көрсүбүтэ. Үс сыл устата Индияны сатыы кэриэтэ кэрийбитэ. Кини дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээбит кэпсээнэ кэлин кинигэ буолан суруллубуттара. Аатырбыт Р.Тагор «Индияны билиэххитин баҕардаххытына Вивекананданы ааҕыҥ» диэн мээнэҕэ эппэтэҕэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
Григорий Палама

**Григорий Палама** (1296-1359) - византийскай таҥара тылын тиэрдээччи уонна таҥара үлэһитэ, исихазм систематизатора. Айыы иччилэрэ уратылаһыыларын (ыраах уонна биллибэт) уонна Айыы тыына биллиитин уонна киһиэхэ арыллыытын туһунан идеяны сайыннарбыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Григорий Синайт

**Григорий Синайт** (XIII үйэ 60-с сыллара - XIV үйэ 40-с сыллара ) - Византийа барҕаһыта уонна таҥара үлэһитэ. XIII үйэ бүтүүтэ-ХIV үйэҕэ исихазм үгэһин тилиннэрбитэ. Нил Сорскайга сабыдыаллаабыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Григорьева Татьяна Петровна

300px|thumb|right|Григорьева Татьяна Петровна
**Григорьева Татьяна Петровна** (1929–2014) — Илиҥҥи культураны уонна философияны чинчийээччи, философия наука-тын доктора, профессор. РНА илиҥҥи дойдулары үөрэтэр Институтун үлэһитэ.

1929 сыл ахсынньы 18 күнүгэр төрөөбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Дильтей Вильгельм

**Дильтей Вильгельм** (19.11.1833 - 1.10.1911) - ниэмэс култуура устуоруга уонна идеалист бөлөһүөк. XX үйэҕэ философияҕа экзистенциализм сайдыытыгар улаханнык сабыдыаллаабыта.
мини

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Зиммель Георг

thumb|right|Георг Зиммель
**Зиммель Георг** (, 1.03.1858 – 26.09.1918) — ниэмэс философ-идеалист уонна социолог. Кини үлэлэрэ Германияҕа социология сайдыытыгар сабыдыаллаабыттара.

Берлиннааҕы университеты бүтэрэн баран 20 тахса сыл онно үлэлээбит. Карьерата оччо сатамматах: приват-доцент диэн кыра дуоһунаска өркэмҥэ сылдьыбыт. Ол да буоллар истээччилэр уонна атын учуонайдар биһирэбиллэринэн туһанар эбит (Макс Вебер и Генрих Риккерт). Маны университет салалтата семиттары утары настырыанньалааҕынан быһаараллар. 1901 с. Страсбурдааҕы университет штааты таһынан, оттон 1914 с. штаакка киирэр үлэһитэ. Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланаатын университет сабыллыбыт. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ Зиммель Страсбург куоракка быар раагынан ыалдьан өлбүт. 

Бөлөһүөк быһыытынан Зиммели "олох философията" диэн академическэй салааҕа киллэрэллэр, үлэлэригэр "неокантианство" эмиэ баар (диссертацията Кант үлэлэригэр анаммыт). История философиятыгар, этикаҕа, эстетикаҕа уонна култуура философиятыгар үлэлэрдээх. Социологияҕа Зиммель — социальнай алтыһыы (социальное взаимодействие) теориятын айааччы. Зиммели конфликтология биир төрүттээччитин курдук эмиэ билинэллэр. 

## Сүрүн үлэлэрэ

* *Социальная дифференциация. Социологические и психологические исследования* (1890).
* *Проблемы философии истории* (1892—1893)
* *Введение в этику* (1892—1893).
* *Философия денег* (1900)
* *Религия* (1906)
* *Социология. Исследование форм обобществления* (1908)
* *Философия культуры* (1911)
* *Гёте* (1913)
* *Рембрандт* (1916)
* *Фундаментальные вопросы социологии* (1917)

## Кини туһунан
* Соколов Э.В. *Георг Зиммель: философия культуры*
* Горозия В.Е. *Проблема отчуждения культуры в философии и социологии Георга Зиммеля.* — Россия и Грузия: диалог и родство культур
* Ионин Л.Г. *Георг Зиммель — социолог.* М., 1981
* Филиппов А.Ф. *Обоснование теоретической социологии: введение в концепции Георга Зиммеля.* — Вопросы социологии. 1993, № 3
* Громов И.А., Мацкевич А.Ю., Семенов В.А. *Западная социология*, гл. VIII. СПб, Издательство ДНК, 2003

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
* "Кругосвет" энциклопедия.
Иоанн Лествичник

**Иоанн Лествичник** (, , VII үйэ) византийскай религиознай суруйааччы. "Лествица, возводящая к небесам" () диэн аскето-дидактическай трактата илиҥҥи христианскай дойдуларга тарҕаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Гельвеций Клод Адриан

**Гельвеций Клод Адриан** (, 31.01.1715-26.12.1771) — французскай философ-материалист, XVIII үйэтээҕи французскай революция идеолога. Монтескьены уонна Вольтеры кытта билсэн баран, 1751 сылтан ыла научнай үлэнэн дьарыктаммыта. 1758 сыллаахха суруйбут "Өй туһунан" диэн үлэтин боппуттара уонна уоттаабыттара.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Гнатик Екатерина Николаевна

**Гнатик Екатерина Николаевна** — химическэй наука кандидата, Арассыыйатааҕы Доҕордоһуу университетын онтология уонна билии түөрүйэтин кафедратын бэрэпиэссэрэ, РАН Философияҕа институутун устуоруйатын уонна билим бөлөһүөппүйэтин бэрэпиэссэрэ, Арассыыйа бөлөһүөктэрин уопсастыбатын чилиэнэ, Москубатааҕы бөлөһүөктэр уопсастыбаларын бырабылыанньатын чилиэнэ.

Философия билимин дуоктарыгар диссертациятын 2005 сыллаахха «Познание и преобразование биологических основ человека. Философский анализ» диэн тиэмэҕэ Москубаҕа көмүскээбит.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
Кантакузиннар

**Кантакузиннар** — аатырбыт византийскай аҕа ууһа. XI үйэ бүтүүтэ биллибиттэрэ. Кантакузиннар сабыдыаллара ХIV үйэттэн күүһүрбүтэ. Император Иоанн VI кэмигэр. XV үйэҕэ Византия сууллубутун кэннэ Кантакузиннар туроктарга сулууспалаабыттара. XIX–XX үйэ саҥатыгар Румынияҕа Кантакузиннар улахан политическай постарга тахсыбыттара.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
Нил Сорскай

**Нил Сорскай**   (Майков Николай) — (1433 сыллар эргин - 1508) Россияҕа сэмэй буолуу хамсааһыны тэрийбитэ уонна салайбыта. Сиэри-майгыны тупсарыы, аскетизм идеятын тарҕаппыта. Таҥара дьиэтэ сири бас билиитин утарбыта, манастыырдарга реформаны ыытыыны, манаахтар үлэлээн айахтарын ииттэллэрин туруорсубута.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Фридрих Ницше

**Фридрих Вильhельм Ницше** (, 15.10.1844 — 25.08.1900) диэн ниэмэс филосова, иррационализмы уонна волюнтаризмы тутуһааччы, поэт. Кини XIX үйэ бүтүүтэ — XX саҕаланыытыгар литератураҕа симболизм сайдыытыгар биллэ дьайбыта. 1888 сыллаахха «Антихристианин» үлэтинэн христианизмҥа бэйэтин сыһыанын көрдөрбүтэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, «Илин» сурунаал, 2№-э 2006
* *[[Бугера Владислав Евгеньевич|Бугера, В. Е.]]* Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
Пеллио Поль

**Пеллио Поль** (, 1875–1945) — илиҥҥи норуоттары үөрэппит француз учуонайа. Кытай, Монголия историятын, культуратын чинчийбитэ. ССРС наукатын академиятын чилиэнэ этэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Розанов Василий Васильевич

200px|thumb|right|Розанов Василий Васильевич
**Розанов  Василий  Васильевич** (1856-1919) — нуучча суруйааччыта, публициһа, филособа. Үлэлэрэ: "Уединенное", "Опавшие листья" о.д.а.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Лүдвиг Фейербах

**Лүдвиг Андреас Фейербах** (28.07.1804 — 13.09.1872) диэн ниэмэс филосова уонна материалиhа. Сүрүн үлэлэрэ: "Гегель философиятын кириитикэлээһиҥҥэ", "Христианизм ис хоһооно", "Философия реформатыгар сыһыаннаах барылллар", "Кэлэр кэм философиятын сүрүн балаһыанньалара".

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Хоружий Сергей Сергеевич

200px|thumb|right|Хоружий Сергей Сергеевич
**Хоружий  Сергей  Сергеевич** (1941–2020) — физика-математика наукаларын доктора, РАЕН академига.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Макс Шелер

**Макс Шелер** (22.08.1874 — 19.05.1928) диэн ниэмэс идеалист-филосова, аксиологияны, билии-көрүү социологиятын уонна философия антропологиятын туспа дисциплина быһыытынан төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Иччи*, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2№-э 2006
Лиэнскэй

**Лиэнскэй** эбэтэр **Ленскэй** () диэн Саха Сиригэр баар куорат, урукку аата **Мухтуйа**. Ленскэй улуус киинэ. Нэһилиэнньэтэ 24500 киһи (2007 сыл).

**Мухтуйа** (нууч *Мухтуя*) диэн Ленскэй куорат микрорайона. 
## Куораттан төрүттээхтэр
* 1949 сыл тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ Кистенев Сергей Павлович (06.01.1949—09.03.2003) — история билимин кандидата.
Мүрү

**Мүрү.** Уус-Алдан улууһугар баар күөл. 1670-1680 сыллардаахха алааһа Чалбат диэн ааттаах этэ уонна 12 кыра күөллэр баар этилэр. 

Ол кэнниттэн сир аннынааҕы муус ирэн ити күөллэр холбоспуттара. 

Биир улахан күөл үөскээбитэ. Устата 10 км. XIX үйэҕэ сорох уута түһэриллибитэ. 

Билиҥҥи кэмҥэ күөл уолан эрэр. 1968 сылтан ыла ууну кээмэйдиир пуос үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгар дылы тоҥ. 

Күөл тула улуус киинэ Бороҕон уонна икки нэһилиэк баар Хоро уонна Маҥнайгы Хоро, нэһилиэнньэтэ - 8235 киһи. 

1990 сыллардаахха уолууну тохтотоору Өлүөнэттэн уу ситимэ тутуллубута.

Мүрү күөлэ аатырбыт Мүрү алааһа сиригэр баар
 
## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР,* Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата

**Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата** (, кылгатан Главсевморпуть, ГУСМП) — ССРС-ка 1932 сыллаахха тэриллибит судаарыстыба тэрилтэтэ. Сүрүн сыала Арктиканы туһаҕа таһаараары уонна Хотугу байҕал суолунан хараабыллар сылдьалларын хааччыйыы.
 
1953 сылга дылы - Совнарком иһинэн сүрүн дьаһалта, 1953 сылтан 1964 сылга дылы — ССРС Муора транспорын министерствотын иһинэн сүрүн дьаһалта. Билиҥҥи кэмҥэ — Муора уонна өрүс транспорын федеральнай агентство иһинэн Хотугу Муораннан сылдьыы администрацията.

Дьокуускайга ГУСМП треһэ баар этэ. 1934 сылтан 1936 сыл сэтинньитигэр диэри трест начааланньыгынан Сунтаартан төрүттээх инженер-гидролог Иванов Семен Георгиевич үлэлээбитэ. 

## Устуоруйаттан

1932 сыл сайынын уонна күһүнүн О. Ю. Шмидт экспедицията «Сибиряков» диэн ледоколунан Архангельскайтан Беринг байҕалыгар диэри биир навигация иһинэн сырытта.  

## Сигэнии
* Путеводитель по Российскому государственному архиву экономики
ГУСМП арыы

400px|thumb|right|ГУСМП арыы куйаартан көстүүтэ
**ГУСМП арыы** - Халыма өрүс төрдүгэр сытар арыы. XVII үйэ ортотугар арыллыбыта. Хотугу муораннан сылдьыы сүрүн дьаһалтатын (ГУСМП) аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР,* Словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Төҥүлү

400px|thumb|right|Төҥүлү алаас халлаан куйаартан көстүүтэ
**Төҥүлү.** Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар баар күөл. 

Кэнники дьылларга уолан барбытын кэннигэр үс күөл холбуур аата: Улахан Төҥүлү, Сэгэлэй уонна Аччыгый Төҥүлү. Иэнэ 21 кв.км тиийэр этэ. Устата 4 км Кэтитэ 2 км. Дьириҥэ 4 м тиийэр этэ. 

1961 сылтан ыла Сэгэлэй күөлгэ ууну кээмэйдиир пост үлэлиир. Алтынньыттан ыам ыйыгыр дылы тоҥ. 

Күөл тула үс нэһилиэк баар: Төҥүлү, Доллу уонна Араҥас.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 20px Десяткин Тарас Гаврилович (26.03.1928)— геолог идэлээх, «Якутзолото» тэрилтэни өр сылларга салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1970 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Татьяна Жиркова — Россия спордун үтүөлээх маастара, сүүрүк.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, Словарь — справочник. — Якутск, 1980.

## Өссө маны көр
Төҥүлү Эбэ
Бухарест

**Бухарест** () диэн Румыния киин уонна ордук улахан куората. Дойду индустриал уонна үп киинэ. Дымбовица өрүс () кытылларыгар турар. Олохтоохторун ахсаана 1,930,390 млн киhи (тула эргининиин 2.6 млн).

## Быһаарыылар
Сан Марино

**Сан Марино Ордук Чаҕылҕай Республиката** (итал. *Serenissima Repubblica di San Marino*) диэн Аппенин хайаларыгар баар кыра дойду. Тула өттүттэн Италиялыын кирбиилэhэр.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 28 — Фашизмы кыайыы күнэ
* От ыйын 29 — Орто үйэлэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 3 — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ)
Сербия

**Сербия** (серб. *Србија*, *Srbija*), официаллык **Сербия Республиката** (*Република Србија*, *Republika Srbija*) диэн Орто Эуропа уонна Балкан дойдута. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин хоту, Румыниялыын уонна Болгариялыын илин, Македониялыын уонна Косовалыын соҕуруу, Хорватиялыын, Босниялыын уонна Херцеговиналыын уонна Монтенегролыын арҕаа. Киин куората Белград.

Быһыытынан оҥоһуута Сербияҕа, састаап киниэ сылайыаххар икки автономнай уһук: Воеводина уонна Косова уонна Метохия.
Косоуотан 1999 дьыл бүтэй сүбэлэһэн СБ ХНТ 1244 оһох протекторат хаамп ХНТ уонна былаасҕа хонтуруоллаа суоҕа. үрдүк бириэмэ бэйэни дьаһаныы олохтоох, албаннар хаһыс киир элбэх буол, иһитиннэр аҥардастыы тутулуга сир 17 олунньу 2008 сыл, хасыһый билин 110 государство-чилиэн. ХНТ Сербия билин буолунума сокуонунан быраапта-ныы Косова Республиката, чэ эрэ билин тутулуга Косова сокуонунан, дуогабар этэҕин сыһыаннаһыылары олохторун булларыы туһунантан Косовата Брюссель киир 19 муус устар 2013 дьыл уонна ратификациялаа кини 22 муус устар

## Эбии маны көр
* Сиэрбийэ Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Балкаан

thumb|300px|Балкан тумул арыыта, Дунай-Сава-Купа линиянан.

**Балканнар** диэн Эуропа соҕуруулуу-илин география региона. Регион орто Болгарияттан илин Сербияҕа дылы сытар Балкан хайаларын ааттарынан ааттаммыта. Иэнэ 550,000 км2 уонна олохтоохторун ахсаана 55 млн киhи.

Балкан дойдулара:
* Албания
* Болгария
* Босния уонна Херцеговина
* Греция
* Косова
* Македония
* Монтенегро
* Сербия
* Хорватия

Балканнарга бу дойдулар сорох өттүлэрэ киирэр:
* Молдова
* Румыния
* Словения
* Түркийэ
Румыния

**Румыния** () диэн Балкан тумул арыытын хоту өттүгэр, Хара байҕал арҕаа кытылыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Мадьаар Сириниин уонна Сербиялыын арҕаа, Украиналыын уонна Молдовалыын хотулугулуу-илин уонна Болгариялыын соҕуруу.

Румыния Эуропа Униятын дойдуларыттан дьонун ахсаанынан 7с (22 млн киhи) уонна иэнинэн тохсус миэстэлэргэ турар.
Киин уонна ордук улахан куората Бухарест.

42 административнай- территориальнай единицаларга арахсар, онтон 41- һэ — жудайдар, онтон 1- һэ убаһаҕа тэҥнэһэр муниципальнай Бухарист. Киин куората — Бухарест. Государственнай тыл румынскай.

Румыния-унитарнай государство уонна Президент-парламентскай республика. Президент постарын Йоханнис, премьер- министр Николай Чукров ылаллар.

Индустрия сайдыылаах экономикалаах индустриальнай дойду. Харчынан кээмэйэ — румын лей (тохсунньу 10 күнүгэр 2019 с. — 4,05 лея 1 долларыгар АХШ, Америка долларын сыаната сыл устата (365 хонук) +0,19, 3,88- 4,05 СС. үрдээбит.

Румыния 1859 сыллаахха икки кинээс — Молдавия уонна Валахия холбоһуктарын түмүгэр үөскээбитэ. Тутулуга суох холбоһуктаах кинээс, утумнаах общество ыам ыйын 21 күнүгэр 1877 сыллаахха тэриллибит.

С 1 января 2007 и НАТО с 29 марта 2004 года.

## Гражданство Румынии
Гражданство — бу киһи уонна государство правовой сибээһигэр тирэҕирэн, 21/1991 №- дээх сокуонунан салайыллар.

Россия дьоно- сэргэтэ, маннык ирдэбиллэртэн биирдэстэригэр сөп түбэһэр дьон ылыахтарын сөп.:

* Дойду сиригэр- уотугар төрөөбүт- үөскээбит уонна онно олорор 8- тэн тахса саастаах дьон
* Кэргэннэнэн, кэргэннэнэн (кэргэннэнэн) 5 сыл устата олорор
* Гражданствоны сүтэрбит Румыния урукку гражданнара 22.12.1989 биричиинэлэринэн уонна кинилэр бастакы уонна иккис көлүөнэ удьуордара

## Административнай үллэрии
Румыния сайдыы 8 регионугар быһаччы административнай единицалар буолбатахтар, оттон региональнай сайдыы координациятыгар сулууспалыыллар. Сайдыы регионнара 41 аты уонна 1 муниципальнай. Атыыһыттар 2686 коммунальнай (тыа сиригэр) уонна 256 муниципальнай тэриллиилэргэ арахсаллар. Коммунистар уонна муниципальнай тэриллиилэр саамай кырата суох административнай холбоһуктарынан буолаллар. Коммунистар бэйэлэрин дьаһалталара суох уонна административнай единица суох дэриэбинэлэргэ үллэһиннилэр. Румынияҕа барыта 13092 сел.

Административнай структураҕа ураты муниципальнай Бухарист муниципальнай тэриллиилэртэн ураты иккис таһымнаах административнай единица буолар. Бухарист 6 секторга арахсыбыт,хас биирдии киһи бэйэтэ дьаһанар.

## Эбии маны көр
* Румыния бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Чочур Мыраан

**Чочур Мыраан** - Дьокуускай куорат аттыгар баар мыраан. Маҥан террасатын кытыытыгар туспа турар. Үрдүгэ 100 м, онтон муора таһымыттан 193 м. Саха фольклоругар уонна культуратыгар улахан суолталаах миэстэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Чаара

**Чаара** — Забайкальскай кыраайга, Иркутскай уобаласка уонна Саха сиригэр баар өрүс. Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата.

Уһуна — 851 км, Тардыытын иэнэ — 87,6 тыһ. км². Баһа Хадаар сискэ сытар. Хайалаах сиргэ элбэх чайдаах уонна харгылардаах.

Салаалара: *Вача*, Дьүүйэ, Токко, Молбо. Дохсун сүүрүктээх. Орто уу ороскуота сөкүүндэҕэ 620 м³.

Дьүүйэ төрдүгэр диэри аал сырыыта.

Өрүс аатынан чароит минерал аатамыт. Аан дойдуга соҕотох чароит үөскээбит сирэ баар.
Охлопкова Полина Петровна

200px|thumb|right|Охлопкова Полина Петровна
**Охлопкова Полина Петровна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ наука уонна техника эйгэтигэр Судаарыстыбаннай бириэмиэйтин лауреата, РАЕН академига, тыа хаһаайыстыбатын науукатын дуоктара.

1949 сыл ахсынньы 19 күнүгэр төрөөбүт.

1999 с. «Особенности культуры картофеля в Республике Саха» диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбит.

## Кинигэлэрэ

* *Семеноводство и агротехника возделывания картофеля в Якутии*. — Новосибирск, 1999. — 75 с.

## Ылыллыбыт сирэ

* *Энциклопедия Якутии.* — Якутск, 2007. — Т. 2. — С. 485. — Библиогр.: 1 назв.
* Каталог диссертаций по сельскохозяйственным наукам
Хатас

400px|thumb|right|Хатас куйаартан көстүүтэ
**Хатас нэһилиэк**. Дьокуускай куорат уокурук нэһилиэгэ, киинэ Хатас. 

Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылыгар (Табаҕа салаатыгар), Дьокуускай куораттан 15 км соҕуруу турар. 

Олохтоохторун ахсаана 5951 киhи (2007 сыл), ол иһигэр Хатас - 4504, **Пригороднай** - 1341 уонна Владимировка - 106 киһи.
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1930 сыл тохсунньу 31 күнүгэр төрөөбүтэ Карамзин Владимир Семенович - саха графига, 
* Оскуола аатырбыт педагогтар Самсоновтар ааттарын сугэр. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Сигэлэр
Хатас нэhилиэк
Дьокуускай куорат уокуруга

**Дьокуускай куорат уокуруга** диэн Саха Республикатын муниципал тэрилэ.

## Административ уокуруктара
Дьокуускай куорат уокуругугар киирэллэр:
 
## Куорат уокуруктара
* Автодорожнай
* Гагаринскай
* Губинскай
* Октябрьскай
* Промышленнай
* Сайсары
* Строительнай
* Киин

## Демография

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана

## Куорат таһынааҕы микрорайоннар, бөһүөлэк уонна нэһилиэктэр (тыа сирин уокуруктара)
 

## Сигэлэр
Дьокуускай куорат уокуруга 
 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Город Якутск:Управы округов и пригодные администрации
Словакия

**Словакия** (), официаллык **Словак Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Орто Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 5,379,455 к. уонна иэнэ 49,000 км2. Кирбиилэhэр Чехиялыын уонна Аустриялыын арҕаа, Польшалыын хоту, Украиналыын илин уонна Мадьаар Сириниин соҕуруу. Киинэ куората Братислава.

## Административнай үллэрии
Билэ:Slovakiakrajenumbers.png

## Словакия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Милан Растислав Штефаник өлбүт күнэ. Бу лүөччүк уонна бэлиитик Чехословакия Австро-Венгрия импиэрийэтиттэн тутулуга суох буолуутугар быһаарыылаах кылааты киллэрбитэ. Дойду байыаннай миниистирэ буолан олорон сөмүлүөт саахалыгар 1919 сыллаахха өлбүтэ.
* Бэс ыйын 7 — Словак норуотун меморандума ылыныллыбыт күнэ
* От ыйын 5 — Кирилл уонна Мефодий күнэ
* От ыйын 17 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Атырдьах ыйын 4 — Матица Словенска күнэ (Deň Matice Slovenskej). 1863 сыллаахха словак омугун билимин, бибилиэтиэкэлэрин уонна түмэллэрин сайыннарар соруктаах Матица Словенска диэн тэрилтэ үөскээбит (билигин пуонда). *Матица* диэн тыл урут *ийэ ыҥырыа* диэн суолталааҕа, аныгы словак тылыгар эбии *матрица* диэн суолталаммыт.

* Атырдьах ыйын 29 — Словактар өрө турууларын күнэ (1944)

* Балаҕан ыйын 1 — Конституция күнэ
* Балаҕан ыйын 9 — Холокост уонна раасанан күүһүлээһин сиэртибэлэрин күнэ (Deň obetí holokaustu a rasového násilia)
* Балаҕан ыйын 19 — Словак омугун сэбиэтин бастакы тахсыытын күнэ (1848 сыллаахха)

* Алтынньы 6 — Дукла дабаан сиэртибэлэрин күнэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр бу дабаан иһин кыргыһыы Чехословакия босхолонуутугар бөдөҥ суолталааҕа
* Алтынньы 27 — Черново трагедиятын күнэ (Černovská Tragedia). 1907 сыллаахха Австро-Венгрия импиэрийэтин Венгрия хоруоллугар баар Черново куоратыгар (билигин Словакия) католиктар сыаркаптарын арыйыы кэмигэр жандармнар дьону ытыалаабыттар, элбэх киһи өлбүт
* Алтынньы 28 — Чехословакия өрөспүүбүлүкэтин күнэ. 1918 сыллаахха Австро-Венгрияттан тутулуга суох Чехословакия өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэмитэ

* Сэтинньи 17 — Көҥүл уонна демократия иһин охсуһуу күнэ (Чиэхийэҕэ эмиэ бэлиэтэнэр)

* Ахсынньы 26 
** Сибэтиэй Стефан күнэ
** Ороһооспо иккис күнэ

* Ахсынньы 30 — Словакия тутулуга суох буолуутун күнэ (День провозглашения Словакии независимым духовным краем)

## Быһаарыылар
Словения

**Словения** (), официаллык **Словения Республиката** () диэн Орто Эуропа дойдута. Адриатик байҕал хотугулуу-илин кытылыгар баар. Кирбиилэhэр Италиялыын арҕаа, Хорватиялыын соҕуруу уонна илин, Мадьаар Сириниин хотугулуу-илин уонна Аустриялыын хоту.

## Словения бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Оккупааннары утары өрө туруу күнэ
* Ыам ыйын 15 — Аармыйа күнэ
* Бэс ыйын 8 — Примож Трубар күнэ. Бу киһи (Primož Trubar, 1508-1586) словен тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэни суруйбута
* Бэс ыйын 25 — Судаарыстыбаннас күнэ.
* Атырдьах ыйын 17 — Прекмурье словеннара ийэ омугу кытта хат холбоспут күннэрэ
* Алтынньы 25 — Сүбэрэнитиэт күнэ
* Алтынньы 31 — Реформация күнэ
* Сэтинньи 23 — Рудольф Майстер күнэ. Бу генерал салалтатынан бу күн Марибор куоракка (билигин Словения иккис улахан куората) словеннар былааһы ылбыттара, Австрияҕа холбонулларын тохтоппуттара

* Ахсынньы 26 — Тутулуга суох уонна бииргэ буолуу күнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
Швейцария

**Швейцария** (официаллык **Швейцария Конфедерацията**) диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 7.6 мөл киhи, иэнэ 41,285 км². Швейцария федерал республика, 26 кантоннардаах (штаттардаах). Киин куората Берн. Суолталаах куораттар: Женева, Базель уонна Цүрих. Швейцария аан дойду ордук баай дойдуларын ахсааннарыгар киирэр.

Кирбиилэhэр Германиялыын хоту уонна хотугулуу-илин, Франциялыын арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа, Италиялыын соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа, Аустриялыын уонна Лихтенштайнныын илин.

## Географията

Альпа хайалара дойду сирин 60-ча бырыһыанын ылаллар уонна дойдуну хотугулуу-илинтэн соҕуруулуу-арҕаа быһа охсоллор. Швейцария хайа хайыһарынан дьарыгырар курортарынан биллэр, онтулара 200-тэн тахсалар, онтон сорохторо аан дойдуга саамай үчүгэйинэн ааҕыллалар.

Швейцария өссө күөллэринэн (саамай биллэллэрэ Цүрих, Тун уонна Женева күөллэрэ), күрүлгэннэринэн, ледниктарынан, минеральнай дьүүктэ ууларынан биллэр. Женева күөлэ Арҕаа Еуропа саамай улахан тууһа суох уу саппаастааҕынан аатырар. Эуропа Рейн, Рона уонна Инн курдук улахан өрүстэрэ Швейцаряи Альпатын хайаларыттан саҕаланаллар.

## Олохтоохторо

Элбэх култуура бэйэ-бэйэтигэр дьайыыта Швейцарияҕа 4 ил тыла баарыгар тиэрдибит: ниэмэс (65 %), француз (20 %), итальянскай (9 %) уонна ретер-роман тыла (1 % кыра).

Олохтоохторун ахсаана 7 мөл киһи. Онтон 20 % атын омук дьоно. Швейцарецтар ортотунан 79 саастарыгар диэри олороллор. Олохтоохторун 46 % католиктар, 40 % протестааннар, уоннааҕылара — атын итэҕэллээхтэр.

## Ил тутула

Швейцария 26 сувереннай кантонтан турар, ол кантоннартан үһэ иккилии полукантонтан тураллар. Бу кантоннар Конфедерацияҕа хобоммуттар. Хас биирдии кантон туһунан сокуоннаах, нолуок систиэмлээх, үөрэҕирии систиэмэлээх, сууттаах. Федеральнай бырабыыталыстыба тас политиканы, тас эргиэни дьаһайар, дойду көмүскэлинэн дьарыктанар.

Ниэмэстии саҥарар кантоннар:
* Ааргау
* Аппенцель-Ауссерроден
* Аппенсель-Иннерроден
* Базель-Ланд
* Базель-Штадт
* Берн
* Гларус
* Граубюнден
* Люцерн
* Санкт-Галлен
* Золотурн
* Тургау
* Нидвальден
* Обвальден
* Ури
* Цуг
* Швиц
* Шаффхаузен
* Цүрих

Француузтуу саҥарар кантоннар:
* Вале
* Во
* Женева
* Невшатель
* Дьура (Jura)

Итальянскайдыы саҥарар кантон:
* Тичино

Икки тыллаах кантон (ниэмэстии уонна французтуу):
* Фрибург

## Эуропа сойууһун кытта сыһыан

Швейцария Эуропа сойууһугар киирбэт. Ол гынан баран көҥүл атыы туһунан ЭС кытта сөбүлэҥнээх, уонна элбэх дойдулар ыккардыларынааҕы сөбүлэҥнэрдээх, онон атыы-эргиэн уонна өҥө оҥоруута көҥүллүк ыытыллар. Онон Швейцария политика өттүнэн Эуропаттан тутулуга суох эрээри Эуропа рыынагар толору киирэ сылдьар. Эуропаҕа табаар киллэриитинэе Швейцария үһүс миэсэҕэ турар, Эуропа табаарын туһаныытынан иккис миэстэлээх.

## Швейцария бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 1 — Конфедерация күнэ. 1291 сыллаахха Швейцарияҕа билигин киирэр кантоннар Швиц, Ури, Унтервальден сойуустаспыттар.
* Сэтинньи 9 — Айааччы күнэ
* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Недвижимость в Швейцарии.* Фогт Татьяна, Сандер Сергей, М., «Экономика», 2008 ISBN 978-5-282-02795-2

## Быһаарыылар