Айыы этиитин туһата

Айыы этиитэ диэн үгэс киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын билинэн өйүн-санаатын ыраастаан биэриитэ, тупсарыылары, улары-йыылары киллэриитэ буолар. Киһи айыытын эттэҕинэ, ол аата бу оҥорбут куһаҕан быһыытын билинэн, аны оннук куһаҕаны оҥорбот кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар.

Киһи сыыһа өйүн-санаатын көннөрүүгэ аналлаах айыы этиитэ улахан туһаны оҥорор. Киһи аан бастаан куһаҕаны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдибит сыыһа санаатын уларыттаҕына уонна саҥа үчүгэйи оҥорууну үөскэтэр санааны элбэхтэ хос-хос санаан үгэскэ кубулуттаҕына оҥорор быһыыта көнөрүн, тупсарын ситиһэрин сахалар быһаараннар “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр.

Киһи өйө-санаата өллөҕүнэ айыы буоларын уонна Ол эбэтэр Анараа дойдуга барарын үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ туһанан итэҕэ-йээччилэр өйдөрүн-санааларын салайан үчүгэйи оҥоруу элбииригэр тириэрдэр. Ол эбэтэр Анараа дойдуну аныгы үөрэҕинэн Үөһээ уонна Аллараа дойдуларынан солбуйбуттара эрээри, ол уларытыы өй-санаа туспа барарын уонна биир дойдуга сылдьалларын кыайан тохтоппот. Бары үчүгэй саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон сайдыыны ситиһэ сатыыбыт эрээри, элбэхтэрэ куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалаллар.

Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуга өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан өр кэмҥэ сылдьаллар. Бу өйдөр-санаалар хас тыыннаах киһи өйүгэр-санаатыгар түүл буолан киирэн биллиэхтэрин сөп.  

Өлөн эрэр киһи өйө-санаата ыраастанан, айыытын этэн өллөҕүнэ куһаҕан санаалара туспа арахсан хааланнар айыы буолар өйө-санаата ырааһырарын үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ туһанар. Киһи өлүөн иннинэ итэҕэйэр киһитигэр, таҥара үлэһитигэр этэн куһаҕан санааларыттан ыраастанара эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ киһи өйүн-санаатын ыраастыыр үлэни ыытара Анараа дойду өйө-санаата тупсарыгар олус улахан туһаны оҥорор. Куһаҕан санаалар ыраастанан симэлийэн, хаалан истэхтэринэ Анараа дойду өйө-санаата ырааһыран, хаалар дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайара улааттаҕына сиргэ үчүгэй санаалар элбииллэрэ ситиһиллэр кыахтанар. Ол эбэтэр Анараа дойдуну кытта киһи үгэс буолбут санааларынан кытаанахтык тутуллан сылдьарын сахалар былыргы үйэҕэ чуолкайдык быһааран “Үөһээттэн көнтөстөөхпүт” диэн этинэллэр. 

Көнтөс диэн ханнык да аты хайа да диэки, туора-маары хамсаппат бөҕө быа буоларынан киһи өйө-санаата Ол эбэтэр Анараа дойду өйүн-санаатын кытта кытаанах, ханна да халбаҥнаппат тутулуктааҕын биллэрэр. Бу тутулук өссө чуолкайданан биэрэн айыылар тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһиэхэ дьайыылара улаханын биллэрэр.

Айыы буолуу диэн өйдөбүл “святой” диэн христианскай итэҕэл өйдөбүлүн үөскэппит. Ким баҕарар бэйэтин олоҕор дьоҥҥо элбэх туһалааҕы оҥорон хааллардаҕына, өлбүтүн кэннэ аата ааттанан, үтүөнү оҥорбут кута үрүҥ айыы буолар. Үтүө дьыалалары оҥоро сылдьан өлбүт киһи өйө-санаата эмиэ үрүҥ айыы буолуон сөп. Кини оҥорон испит дьыалаларын кэннигэр хаалбыт дьон билинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ-үөрэтиигэ туһаннахтарына, бу киһи өйө-санаата, кута үрүҥ айыыга кубулуйар. Дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор санаалаах кута хаһан баҕарар, кэлэр көлүөнэлэригэр күүс-­көмө буолан, үчүгэйи оҥороллоругар ыҥырар, ыйар суолталанар.

Айыылар диэн дьон эбэтэр кыыллар куттара ааттаналлар. Бу тылга икки өрүттээх өйдөбүл иҥэн сылдьарынан олору тус-туспа араарыы, үчүгэйдэрин эбэтэр куһаҕаннарын быһааран туһаныы эрэйиллэр:

1. Элбэх дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи оҥорбуттарын ахта-саныы сылдьаарылар, эдэр көлүөнэлэрин үтүө быһыыга үөрэтээрилэр, үчүгэй быһыыны туспа арааран, бэлиэтээн үрүҥ айыы оҥо­роллор. Билигин сахаларга республикабытын аан маҥнай тэрийсибит улуу дьоммут үлэлэрин-хамнастарын саҥаттан сыаналаан, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһаныы ситиһиилээхтик баран иһэр.

2. Дьон куһаҕаны оҥорбуттарын туспа арааран хара айыы диэн ааттааһын, бу куһаҕан айыы умнулларын түргэтэтэр. Куһаҕан, хара айыылар умнуллан хаалан истэхтэринэ аҕыйаан баралларын үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ үөскэтэн эдэрдэргэ тириэрдэр.

Айыылар диэн өлбүт дьон куттара, кинилэр ураты өйдөрө-санаалара, саҥаны а­йыылара Yөһээ эбэтэр Анараа дойдуга сылдьаллара ааттанар. Күүһүрэн, туспа үгэс буола кубулуйбут саҥаны айыы өйө-санаата уһун кэмнэргэ үрэллэн, ыһыллан хаалбакка сылдьыыта айыы буолуу диэн өйдөбүлү үөскэтэр. Айыы буолуу өй­дөбүлэ сахаларга былыр-былыргыттан баар. Былыргы үчүгэй салайаач­чыларын, бас-көс киһилэрин үтүө санаалаах куттарыттан көмө, тирэх көрдөөрүлэр айыыны таҥара оҥостоллор.

Айыы буолууну итинник быһаарыы кэнниттэн хара айыыны дьон оҥор­буттара ханна баран суох буолалларый диэн ыйытыы үөскүүр. Арҕааҥҥы таҥара үөрэхтээхтэрэ киһи оҥорбут куһаҕан быһыылара, хара айыылара Аллараа дойдуга мусталлар диэн этэллэр эрээри, сахалыы таҥара үөрэҕэ санаалар сылдьар сирдэрэ биирин, Үөһээ эбэтэр Анараа дойду буоларын билинэн туһанар.

Тыыннаах киһи санаатын бэйэтэ салайарын, умнан, хаалларан кэбиһэрин туһанан сахалыы таҥара үөрэҕэ “Куһаҕан санаалартан ыраастаныы” диэн туому толорон үчүгэй санаалары элбэтэр. 

Дьон үчүгэйи оҥороллорун тэҥэ, олус куһаҕан быһыылары эмиэ оҥороллор. Өйдөөх дьон оҥорор куһаҕан быһыылара, хара айыылара олус улахан содуллаах буолан тахсаллара эмиэ биллэр. Билигин даҕаны улахан уоппуттаах, элбэҕи уорбут уоруйаҕы тутарга, хаайарга бэрээдэги көрөөччүлэр улахан эрэйи көрсөллөр.

Сахалар олус куһаҕан быһыыны, хара айыыны оҥорон өлбүт киһини төрүт ахтыбакка эрэ көмөллөр. Урукку кэмҥэ бэйэлэригэр тиийинэн өлбүт дьону туспа, дьон сылдьыбат чиэски сирдэригэр кистээн көмөллөрө. Бу киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын үгүс киһи билбэтин, аата ааттам­матын үөскэтэллэр. Kиһи аата умнулларын тэҥэ, оҥорбут куһаҕан быһыыта эмиэ умнуллар кыахтанар, ол иһин куһаҕан быһыылар аҕыйаан иһэллэрэ ситиһиллэр.

Хара айыы диэн олус куһаҕан саҥаны айыы, дьоҥҥо буортулааҕы оҥоруу аата буолар. Итинник быһыыны оҥорбут киһи аата - хара айыы­лаах киһи диэн буолар. Дьон олохторо иннин диэки, сайдыы диэки ба­ран иһэрин туһугар хара айыыны оҥоруу суох эбэтэр бука-тын аҕыйах буолара эрэйиллэр. Айыы-хара аҕыйах буоларын ситиһэ сатаан сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Айыы диэмэ, “Айыыны оҥо-рума” диэн улаатан эрэр оҕолорго этэ, үөрэтэ сатыыр. 

Айыы диэн сэрэхтээх тылы тыыннаах, Бу эбэтэр Орто дойдуга олорор киһи аҕыйахтык туттара уонна дорҕоонноохтук саҥарбата ирдэнэр көрдөбүл буолар. Бу икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл киһини угуйан, ыҥыран сыыһа-халты тутуннарара элбээн хаалыан сөп. 

Оҕо төрөтүүтэ диэн дьахтар оҥорор олус улахан саҥаны айыыта ааттанар. Былыргы кэмнэргэ оҕону төрөтүү барыта айылҕа биэрби-тинэн баран иһэрэ суолтатын өссө улаатыннарара уонна айыы диэн тыл аҥардастыы “үчүгэйин” курдук өйдөбүлү киллэрэрэ. 

Айхал диэн дьахтар оҥорбут саҥаны айыытын, оҕону төрөппүтүн бэлиэтиир тыл буолар. Бу тыл Ай уонна хат диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Дьахтар бу айыыны оҥороругар, үчүгэй, туһалаах айыы буолан тахсарыгар анаан эрдэттэн бэлэмнэнэрин уонна эр киһини таба талан ыларыгар анаан ыал буолуу үгэстэрин туһаныы ирдэнэр.

Айыыһыттар диэн дьахтар төрүүрүгэр Анараа дойдуттан кэлэр көмөлөһөөччүлэри этэллэр. Айыыһыттары ахтыы олоххо туттулла сылдьар былыргы үгэстэри тутуһууну быһаарар. Киһи хайа эрэ өлбүт төрөппүттэрэ; ийэлэрэ, эбэлэрэ айыыһыттар диэн ааттаналлар уонна кырдьык көмүскүү, харыстыы, көмөлөһө сатыыллара түүлгэ киирэн көстөллөрүттэн, туһалааҕы этэн биэрэллэриттэн биллэр. 

“Айыы этиитэ” диэн үгэс өлөн эрэр киһи айыы буолар өйө-санаата ыраас, үчүгэй диэки тардыһыылаах буоларыгар тириэрдэр. (1,70). 

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.