Кыыһырыы

Киһи ханнык санаалардаах даҕаны соннук быһыылары оҥорорун “Киһи санаа хамначчыта” диэн өс хоһооно чуолкайдаан биэрэр. Өй-санаа аһара барыыта киһи быстах санааҕа киирэн биэрэн быстах быһыыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп.

Олус былыргы кэмнэргэ атыттартан көмүскэнэр санаа киһи кыы-һырарын үөскэтэр этэ. Кыыһырыыттан эбиискэ уор диэн ааттанар эньиэргийэ киирэн кэлэн киһиэхэ күүһэ-уоҕа эбиллэрин үөскэтэрэ көмүскэнэргэ төһө да туһалаабытын иһин, сыыһа-халты туттунарын улаатыннаран кэбиһэрэ, аныгы, тупсубут олоххо киһиэхэ куһаҕаны оҥорор буолла. Кыыһырыы диэн киһи өйүн-санаатын улаханнык аһара ыытан кэбиһэр, көмүскэнэргэ аналлаах майгы уратыта буолар. 

Киһиэхэ кыыһырара киирэрэ майгына уларыйан, күүһүрэн биэрэн иһэриттэн тутулуктанан үс аҥы арахсан тахсара биллэр:

1. Кыратык кыыһырыы.

2. Улаханнык кыыһырыы.

3. Абарыы.

Кыыһырыы диэн майгы уратыта бу уларыйыыларын төһө кыайар-бытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт:

1. Киһи барыта хаһан баҕарар кыратык кыыһырар. Сорох кыыһырдаҕына буугунуур эрэ уонна куһаҕаннык көрүөн сөп диэн этэллэр. Кыратык кыыһырыы киһи санаатын эрэ аһара ыытан, хамсатан баран оҥорор быһыыларыгар биллэр уратыны киллэрбэккэ ааһан хаалыан сөп. Киһи туттунар күүһэ улахан буоллаҕына кыратык кыыһырарын туттунан атын дьоҥҥо биллэрбэккэ сылдьар кыахтанар.

“Кыыһыр да, доҕоор, оннооҕор халлаан тымныйар” диэн өс хоһооно киһи хаһан баҕарар кыыһырара киирэн кэлиэн сөбүн биллэрэр уонна сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла киһи өйүн-санаатын дириҥник үөрэппиттэрин, биирдэ эмэтэ аһара баран ылыыларын айылҕа уларыйыыларыгар тэҥнээн быһааралларын туоһута буолар.

2. Улаханнык кыыһырыы. Кыыһырыы улааттаҕына санааны аһара ыытарын таһынан киһи оҥорор быһыытын уларытан быстах быһыыга кубулутуон уонна сыыһа-халты тутуннарыан сөп. 

Киһи улаханнык кыыһырдаҕына өйө баайыллара киирэн кэлэриттэн оҥорор быһыытын кыайан салайыммат кэмэ тиийэн кэлэр. Үөрэҕи баһылааһын киһи кыыһырарыттан киирэн кэлэр өйүн-санаатын уларыйыыларын кыайан салайарыгар тириэрдибэт. Остуолу охсуу диэн культуралара улааппыт дьон улаханнык кыыһыралларын, сыыһа-халты туттуналлара син-биир кэлэрин биллэрэр быһыы буолар.

Кыыһырдаллар эрэ чааскыларынан тамнаһан барар ыаллар аныгы кэмҥэ элбээн сылдьаллар. Бу куһаҕан быһыы элбээһинэ дьон өйдөрө- санаалара туруга суох буолбутун тэҥэ, тулуурдара суоҕун биллэрэр.  Киһи тулуура улахана, туттунар күүстээҕэ эрэ аһара кыыһырарын тохтотон киһилии быһыыланарын үөскэтэр.

“Иһигэр былас муостаах киирбит” диэн өс хоһооно улаханнык кыыһырбыт киһи санаата таһынан баран тугу эмэ куһаҕаны оҥоруон сөбө киирбитин биллэрэр. Бу өс хоһооно улаханнык кыыһырбыт киһиттэн сэрэннэххэ эрэ табылларын ыйара ордук суолталаах.

“Эһэтин тириитин кэппит” диэн этии кыыһыран иһэри быһаарар.

“Кыыһырбат киһи кыыһырбыта киһиттэн таһынан” диэн этии киһи хаһан баҕарар кыыһырыан сөбүн уонна улаатан аһара бардаҕына киһи быһыытын таһынан баран хааларын биллэрэр.

3. Кыыһырыы өссө улааппыта абарыы диэн тылынан этиллэн өйү-санааны букатын аһара ыытан абааһыга тириэрдэрэ быһаарыллар. Киһи кыыһырбытын омунугар өйө-санаата аһара барарын туттунар күүһэ суох буолуута абарыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. 

Киһи кыыһырбыт санаатын бэйэтэ кыйахалаан улаатыннаран, күүһүрдэн, абарыыга тириэрдэн биэрэрэ эмиэ биллэр. Кыйахаламмыт киһи сыыһа-халты туттунара өссө улаатан хаалыан сөп.

Автобуска айаннаан иһэн салгына тиийбэт диэн санаата аһара барыытыттан түннүк тааһын огнетушителинэн үлтү сынньан алдьатар киһи кыыһырбыта абарыыга тириэрдэн алдьатыыны оҥорбута биллэр.

“Киһини санаата салайар” диэн сахалар этэллэр. Санаа аһара барыыта оҥорор быһыы эмиэ аһара барарын таһаарар. Киһи куһаҕан майгына эмиэ аһара барарын үөскэтэр. Өһүргэс буолуу, өһүөн аһара барыылара киһи куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ букатын киһиттэн таһынан барыытыгар тириэрдиэн сөп.

“Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһан оҕону ииттэххэ тулуура улаатан сыыһа-халты туттубат буолуута үөскүүрүн тэҥэ, куһаҕан санааларын хам туттуна сылдьара улаатар.

Сүр диэн ааттанар киһи санаатын күүһэ куттарын холбуу тутан сылдьарыттан киһи, киһи буолууну ситиһэрэ, олоҕун олороро кыаллар. Атаахтык иитиллэн тулуурдара суох буола улааппыт эдэрдэр кыратык да кыыһыра түспүттэрэ өйдөрүн-санааларын аһара ыытарыт-тан сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн хаалар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэринэн ииттэххэ уонна үлэлииргэ үөрэттэххэ тулуура, туттунар күүһэ улаатан сыыһа-халты туттубата үөскүүр.

Киһи бэйэтин бэйэтэ эрэ харыстана сырыттаҕына табыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи аһара барар санаатын сиэри тутустаҕына киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэр кыахтанарын быһааран дьоҥҥо тириэрдэн аһара туттунууну аҕыйатарга туһалыыр.

Өй-санаа аһара барыытын үөскэтэр кыыһырыы диэн майгыттан оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Кыыһырыма” диэн үөрэҕи биллэҕинэ, тулуура, өһөс санаата улааттаҕына эрэ харыстанар кыахтанар. (1,65).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.