Күүһүнэн өттөйүү

Күүс диэн эккэ-сииҥҥэ быһаччы үөскүүр, эти-сиини хамсатар аналлаах, туспа, ураты эньиэргийэ буолар. Эт-сиин элбэҕэ туруору күүс баарын туоһулуур. Олох сайдан иһиитин тэҥэ, аһылык элбээн, хаачыстыбата тупсан дьон эттэрэ-сииннэрэ эмиэ сайдан, күүһүрэн, уҥуохтара улаатан иһэллэр. Орто үйэтээҕи аатырбыт бухатыыр куйаҕын билигин, чороччу улаатан иһэр уол оҕо кэтэн кэбиһэрэ быһаарыллыбыта ыраатта.

Дьон олус былыргы кэмнэртэн күүстээҕи быһаарсаллар. Күүстээҕи быһаарсыы айылҕа талан ылар сокуонугар сөп түбэһэринэн салҕанан баран иһэрэ туһалаах. Спорт күүстээҕи, кыахтааҕы быһаарыыга ылар оруола олус үрдүк. Ыарахан тааһы көтөҕүүгэ күрэхтэһии уонна урукку мас тардыһыыта киһи туруору күүһүн быһаарыыга чопчу көрдөрүүлэри биэрэр кыахтаахтар, онтон араас көрүҥнээх тустуулар туруору күүскэ хамсаныылары оҥорууну эбэн биэрэннэр, киһи уопсай туругун таба быһаарыыга туһалыыллар.

Күүһү олоххо туһаныы уустук. Олус былыргы кэмнэргэ дьон аҥар-дастыы күүс баһылааһынынан, күүстээҕи быһааран, талан олохторун  салайтарар эбиттэр, онтон кэлин кэмҥэ өй-санаа үлэни-хамнаһы са-йыннарыыта туһата биллэрдик улаатан биэрбитэ, таба, туһалаах бы-һаарыылары булара арыллан, билигин баһылыыр оруолга таҕыста.

“Күүһүнэн өттөйүү туһата аҕыйах” диэн этии күүһү сатаан, кэмигэр туһаныы эрэ туһалааҕын, күүс уһуннук дьайар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Күүс биирдэ эмэ, туһалаах кэмигэр эрэ дьайдаҕына туһа тахсар, онтон атын кэмҥэ өй-санаа баһылаан салайара олоххо туһаны оҥоруу элбииригэр тириэрдэрин быһаарар.

Күүс киһи киһиэхэ сыһыаныгар туһата аҕыйаҕын, өссө буортулаах да буолан хааларын “Күүскүнэн өттөйүмэ” диэн этии баара быһаарар. Эйэлээхтик, сүбэлэһэн кэпсэтии, бэйэ араас көрдөбүллэрин атыттар баҕа санааларыгар тэҥнээн биэрии өйдөөх-санаалаах, киһи быһыылаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. 

Эйэлээхтик кэпсэтии уруккуттан баар эйэ өссө алдьана, ыһылла илигинэ эрэ кыаллар кыахтааҕын, эйэҕэ нэмин билэн, сымнаҕастык сыһыаннаһыы туһалыырын умнумуохха. Тыл үөрэхтээхтэрэ киллэрэ сатыыр эйэ-“дэм” диэн этиилэрин туһаныы  киһи киһиэхэ сыһыаныгар киһиргээһини, дэбдэйиини үөскэтэн эйэни алдьата сылдьар. Өлөрсүү кэнниттэн эйэлэһии кыаллара олус уустугурарын, кыаллыбат да кэмэ кэлэрин билэн, эйэлээх кэпсэтиини эрдэттэн, хаан тахса илигиттэн ыытыы уонна тутуһа сылдьыы эйэ уһуннук барарыгар тириэрдэр. Эйэҕэ сыһыан сахалыы өйү-санааны тутуһан, эйэ-нэм диэн сымнаҕас, сэрэнэри биллэрэр тылларынан этиллэрэ туһалааҕын билэн олоххо туһаныахха уонна албынтан босхолонуохха. (11,39).

Күүс дьайыыта үлэҕэ-хамнаска сыһыаҥҥа ордук чуолкайданан биллэр. Балаһыанньанан туһанан, ыган дьону үлэлэтэн баран хамнастарын ситэ төлөөбөтөххө утарылаһар күүс үөскээн тахсар кыахтанар. Дойдуга салайар былааһы барытын улахан баайдар, чиновниктар баһылааһыннара элбэх ахсааннаах үлэһиттэр олохторо тупсарыгар бэйэлэрэ эрэ кыһаналлара туһалааҕын биллэрэр.

Дьону, үлэһиттэри кытта сыһыан аһара барыыта туохха тириэрдэрин остуоруйа холобурдарыттан булуохха сөп. Ыраахтааҕы эйэлээх, үлэһит дьону ытыалатыыта аһара барыыта иэстэбил үөскээһинигэр тириэрдэн бэйэтэ ытыллан хаалбыта. 

Сэбиэскэй былаас күүс өттүнэн ыган-хаайан, ытыалаан дьон өйүн-санаатын көннөрө, тупсара, уларыта охсоору тиэтэйбитэ репрессия сайдыытын саҕалаабыта. Салайар былааһы күүһүнэн былдьаан ылбыт уонна онон туһанан баһылаан олорбут сэбиэскэй былаас дьон үгүстэрэ сөбүлээбэттэрэ үөскээбититтэн эйэлээхтик эстибитэ. 

Салайар былаас уларыйбакка, саҥа дьонунан солбуллубакка олус уһун кэмҥэ олордоҕуна, сайдыы киириитэ бытааран “застой” диэн ааттанар хаалан хаалыы үөскээн тахсар. Уһун үйэтин тухары дойдутун аҥардастыы баһылаан олороору оҥостубут Каддафины дьон абааһы көрүүлэрэ аһара баран кырбаан, тэпсэн өлөрбүттэрэ.

Өй-санаа ханнык да кэмҥэ хойутаабата, олоххо уларыйыыны кил-лэриигэ атыттартан хаалан хаалбата олох тэҥнэһиини тутуһан сайдан иһиитин тутаах көрдөбүлэ буолар. Быһаарыыны ылыныыга хойутаабыт өй-санаа туһата кыратын, букатын туһата да суохха кубулуйарын “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии баара быһаарар. Туох эрэ быһыы оҥоруллан бүппүтүн кэнниттэн, оннук оҥорбутум буоллар ордук табыллыа этэ диэн кэмсинии хойутуурун, арай саҥаттан, хатылаан оҥорууга эрэ туһалыаҕын сөбүн таба өйдүөхпүт этэ.

Кэлин кэмҥэ дьон өйө-санаата сайдыыта үрдүк таһымнары ситиһэн иһэриттэн сайдыылаах дойдуларга өй-санаа баһылаан салайар кэмигэр кэлбит курдуктар. Өй-санаа аһара баһылааһына оҕону иитии-үөрэтии аҥардастыы атаахтатыынан, маанылааһынынан уонна киһиргэтиинэн барарыгар тириэрдибитинэн эдэрдэр бэрээдэктэрэ мөл-төөн иһэрэ, тутар, дьарыйар күүстэр сайдыыларыгар, күүһүрүүлэригэр тириэрдэрэ, күүс баһылыыр кэмин Аан дойду үрдүнэн аҕалан кэбистэ. Билигин Россияҕа полиция уонна армия аһара баран күүһүрүүлэрэ үөскээн, хаайар, хам тутар күүстэр мунньуллан иһэллэрэ улаатта.

Өй уонна күүс оҥорор дьайыылара айылҕа төрүт тутулугар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэринэн хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ олох сайдыыны ситиһэригэр туһалыыр. Өй-санаа сайдыыта саҥаны айыыны оҥоруута күүс дьайыытын эмиэ улаатыннарарын таба сыаналыахпыт этэ. Өй-санаа сайдан атомнай буомбалары оҥостуута, бу буомбалар тоҕо тэбэр, алдьатар күүстэрэ улаатыытын эмиэ үөскэппитэ кутталы билиннэрэр буолла.

Күүс баһылыыр кэмэ кэлиитэ дойдулар сэриилэрин сайыннарыы-ларынан, саҥа сэрии сэбин элбэҕи оҥостууларынан, мунньунууларынан быһаарыллар. “Тымныы сэрии” кэмигэр Сэбиэскэй Сойуустан көмүскэниигэ туттабыт диэн ааттаан кыахтаах дойдулар атомнай сэрии сэбин элбэҕи оҥостон хаһааммыттара. Билигин саҥа сайдан эрэр дойдулар эмиэ, кимтэн эрэ көмүскэнээри атомнай буомба оҥостоору бары кыахтарын уураллар, күүстэрин мунньуна сатыыллар.

“Күүстээххэ күүстээх көстүөҕэ” диэн этии күүһүнэн өттөйүү, киэптээһин аҥар, утары өттүттэн дьайар күүһү үөскэтэн, сайыннаран таһаарара физика сокуонугар киирэн сылдьарын умнумуохха. Олус былыргы кэмҥэ үөскээбит сахалар бу этиилэрэ, хамсааһыҥҥа утары хамсааһын хайаан да үөскүүр диэн аныгы наука үөрэҕэр сөп түбэһэр уонна сахалар үөрэхтэрэ табатын дакаастыыр. Аныгы үйэҕэ атын дойдулары сэрии күүһүнэн киэптээһин бэлэмнэнэллэрин үөскэтэр.

2016 сыллаахха Россия саҥа сэрии сэптэрин элбэҕи оҥостон баран Сирийэҕэ боруобалаан, күүстээҕин билэн Аан дойдуну киэптээри оҥостубутун атын дойдулар сөбүлээбэккэ хааччахтыы сатыыллар уонна сэриилэрин сэбин тупсараллара, сайыннараллара улаатта.

Күүһүнэн өттөйүү араас элбэх көрүҥнэрдээҕэ барыта сахабыт тылыгар киирэн иҥмититтэн сорохторун ырытыахпыт:

- Киэп диэн туох эрэ аналлаах, сөп түбэһэр олохсуйбут мээрэйэ ааттанар. Туох эмэ дьайыыттан, күүстэн, ыгааһынтан киэп уларыйан, кэҥээн хаалыан сөп. Киэптээ диэн тугу эмэ ыган кэҥэт, киэбиттэн таһаар, мээрэйин уларыт диэн суолталаах. Киэптээһин диэн күүс дьайыыта, ыгыыта аһара барыытын биллэрэр.

- Күөн – бүтүн бэйэтинэн, барытынан диэн өйдөбүллээх тыл.

- Күөнтэһии – күөнүнэн үтүрүйсэн, халбарытыы ааттанар. Конкуренция – күөнтэһии. Ким кими баһыйарын күүһү туһанан быһаарсыы күөнтэһии диэн буолар. Күөнтэһии араас көрүҥнэри ылыныан сөп.

- Күһэйии диэн тугу эмэ күүһүнэн ыган оҥотторуу. Соруйуу кытаанах, халбаҥнаабат кэмҥэ киирдэҕинэ күһэйии диэн этиллэр.

- Күрэх диэн тугу эмэ толорууга, ситиһиигэ, түргэн хамсаныылары оҥорууга ахсаабат дьулуур, күүрээн ааттанар. 

- Күрэхтэһии диэн эйэлээхтик күүһү-уоҕу быһаарсыы, араас быраа-былалары кытаанахтык тутуһан күүстээҕи, бастаан иһэри быһааран ылыы ааттанар. Эт-сиин күүһүн-уоҕун быһаарыы араас элбэх өрүттээҕинэн күрэхтэһиилэр көрүҥнэрэ элбэхтэр. Сүүрүүттэн, ыстаныылартан, ыараханы көтөҕүүлэртэн саҕалаан биир-бииргэ киирсиилэринэн бастаан иһээччини араас күрэхтэһиилэргэ быһаараллар. 

- Моһуй диэн кыранан онон-манан киирэн олуйууну, ыгыыны туһанан туох эрэ быһыыны эйэлээхтик оҥотторо сатааһын ааттанар.

- Модьуй диэн күүһү улаатыннаран, көрдөбүлү кытаатыннаран биэриини биллэрэр. Көрдөбүл модьуйууга кубулуйдаҕына күүс аҥар-дастыы баһылааһына үөскээн тахсара быһаарыллар.

Ык, ыксары тут диэн киһи оҥорор хамсаныыларын төрүтэ, саҕаланыыта буолар. Ык диэн хамсаныыттан ыгыы диэн быһыы үөскээн тахсар. Ыгыы хаһан да үчүгэй буолбатын “ыы” диэн ытааһын дорҕооннорунан бүтэрэ быһаарар. Ыгыыттан, хаайыыттан, баттаа-һынтан киһи баҕа санаата уларыйарын ким да сөбүлээбэт.

Күүһүнэн өттөйүү диэн утары өттүттэн эмиэ күүһү үөскэтэн таһаа-рарынан олоххо утарыта туруулары күүһүрдэринэн эйэлээх буолууну алдьатыыга тириэрдэн кэбиһэр быһыы буолар. Өй-санаа, үөрэх-билии сайдан иһиитэ күүһүнэн өттөйүүнү сыыйа-баайа аҕыйатан, суох оҥо-рон иһэр. Өр кэмҥэ бүрүүкээбит “тымныы сэрии” бүппүтүн кэнниттэн дойдулар эйэлээхтик кэпсэтэн улахан алдьатыылаах сэрии сэптэрин аҕыйатар үлэни элбэҕи ыыппыттара эрээри, айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн тутулугу халбаҥнаабакка эрэ тутуһа сылдьарынан, эйэ уонна сэрии икки өрүтү үөскэтэллэринэн, кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэриилэриттэн олоххо уларыйыылар киирэллэр.

2014 сыллаахха Россия Украина Крыымын меморандуму тутуспакка бэйэтигэр күүһүлээн холбоммута дойдулар икки ардыларыгар олохсуйбут кыраныыссаны уларытан күүһүнэн өттөйүүнү саҕалаан Аан дойду олоҕун эйэлээх кэмтэн сэрии саҕаланыытыгар тириэрдэн эрэр. Атын сайдыылаах, демократияны тутуһар дойдулар ол быһыыны сөбүлээбэттэрин биллэрбиттэрэ, араас санкциялары киллэрэн Россия сэрии сэбин оҥосторун аҕыйата сатыыллар. 

Күүһүнэн өттөйүү утары өттүттэн дьайар күүһү үөскэтэн таһаарарынан дойдулар икки ардыларыгар сыһыаны эйэлээх кэмтэн сэриигэ уларытыыны түргэтэтэн биэрэн биллэр куһаҕаны оҥорор. (1,68).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.