open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адыаччы (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Адыаччы нэһилиэгэ Үөһээ Дьааҥы улууһун каартатыгар

**Адыаччы нэһилиэгэ**  —  Дьааҥы улууһун биир улахан нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ. Географическай балаһыанньатынан, балай даҕаны сайдыан сөптөөх бөһүөлэк буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ, туризм сайдан иһэр.

Адыаччы нэһилиэгэр 3 нэһилиэнньэлээх олорор сир киирсэр: Бөтөҥкөс (нэһилиэк киинэ), Алыһардаах, Эҥэ-Сайылыга.

## Устуоруйата
Адыаччы нэһилиэгэр былыр урааҥхай сахалар кэлиэхтэрин иннинэ, эбээннэр, дьүкэгиирдэр олорбуттара. Билиҥҥи Адыаччы аата, кыргыс үйэтигэр олоро сылдьыбыт табаһыт-эбээн аатын сүгэ сылдьар диэн уос номоҕо баар. 

Сүүрбэһис үйэ саҥатыгар дылы дьоннор өтөхтөрүнэн, сайылыктарынан олорбуттара, ол иһин нэһилиэк киинэ суоҕа. Эҥэ-Сайылыга уонна Алыһардаах киин оруолларын толороллоро.

ХХ-с үйэ саҥатыттан, ол эбэтэр Арассыыйа Империята эстэн, Сэбиэскэй былаас олохтонон барыаҕыттан ыла, Адыаччы нэһилиэгэр сүҥкэн элбэх сайдыы барбыта. Гражданскай сэриигэ Адыаччыга үрүҥнэр баһыйбыттара биллэр, онтон кэлин сэбиэскэй былааһы утарбыт дьону репрессияҕа ыыппыттара.

Адыаччы киин бөһүөлэгэ Бөтөҥкөс ХХ үйэҕэ, маҥнайгы оскуола 1934 сыллаахха аһыллыаҕыттан, тэтимнээхтик 1980-с сылларга дылы сайдыбыта. Кэлин ССРС салалтата Адыаччытаа5ы ГЭС тутуллар диэн туох баар тутуу үлэтин тохтоппуттара. Ону, хата дьолго диэххэ дуу, Адыаччы олохтоохторо, энтузиастара, Саха сирин экологтара утаран, Туой-Хайа курус суолун батыспатаҕа. Ол курдук, билигин Адыаччы сайдыыта иккис тыынын ылан эрэр диэххэ сөп.

Адыаччы ордук алдьатыылаахтык 1967, 1968, 1996 уонна 2008 сылларга улахан мотуохха ылларбыта. 2008 сыллаа5ы мотуох Адыаччы историятыгар саамай улахан мотуо5унан буолбута. Мотуох түмүгүнэн, сүөһү бөҕө өлбүтэ, эһиллибитэ эрээри, элбэх киһи Адыаччыттан көһөн барбатаҕа. Адыаччы нэһилиэгэ Дьааҥы улууһугар биир сүдү баайдаах нэһилиэгинэн буолар.

Адыаччыттан Аан дойдуга аатырар Киһилээх хайалара бэрт чугас итиэннэ олохтоох энтузиаст Михаил Александрович Слепцов 1954 сыллаахха тэрийбит, кэлин өр сылларга эколог, энтузиаст Николай Герасимович Божедонов сыа-сым курдук сыһыаннаһан үлэлээбит палеонтолого-этнографическай музейа баар.

## Географията
Адыаччы нэһилиэгэ Адыаччы өрүс сүнньүгэр турар. 

### Климата

Адыаччы климата син биир өрөспүүблүкэ атын сирдэрин курдук, резко континентальнай климаттаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
55

**55** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 11 — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолуохтаах эдэр Тиберий Клавдий Цезарь Британик өлбүт, онон Нерон былааска тахсарыгар суол аһыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
57

**57** сыл.

## Туох буолбута
*Апостол Павел колоссяннарга сурук суруйбут (сабаҕалааһын быһыытынан)
*Светоний Паулин силурдарга сэриинэн барбыт, ол эрэн Боудикка өрө туруутуттан сылтаан түмүктээбэтэх
*Кытайга Мин-ди император олорбут (76 сылга дылы)
*Орто Азияҕа хуннуулар Хотаны ылбыттар
*Аан бастакы биллэр дьоппуон суруга-бичигэ суруллубут: император бэчээтигэр 
*Кэриэйэ Силла судаарыстыбатыгар Тхахэ хоруол буолбут.
*Пиэрсийэҕэ Гирканияҕа парфяннары утары өрө туруу буолбут

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Гуан У-ди — Илиҥҥи Хань династияҕа киирэр кытай императора.
* Юри — Силла хоруола.
62

**62** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 5 — Помпей куоракка (Италия) улахан сир хамсааһына буолбут. Өссө 17 сылынан 79 сыллаахха Везувий вулкан эстэн бу куораты бүтүннүүтүн күлүнэн бүрүйбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
64

**64** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 18 — Рим куораты уот сиэбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
69 сыл

**69** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 21 — Рим Сената Веспасианы Рим импэрээтэринэн биллэрбит. Бу сыл кини ыраахтааҕынан биллэриллибит төрдүс киһи этэ (бу кэм ол иһин Түөрт импэрээтэр сыла диэн ааттанар).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
73

**73** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 16 — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
79

**79** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 24 — Везувий вулкан эстибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
87

**87** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Клавдий Птолемей (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.

## Өлбүттэр
89

**89** сыл.

## Туох буолбута
* Бань Чао (32-102) Хами диэн сиргэ хуннулары кыайар (Илошан таһынааҕы кыргыһыы).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
98

**98** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Траян ииппит аҕатын утумнаан Рим импэрээтэрэ буолбут. Кини салалтатынан Рим импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
100

**100** сыл.

## Туох буолбута
100-128 сыллар эргин — Андхрдар ыраахтааҕылара Гаутамипутра (Шатавахана династията). Андхрдар былаастара Соҕуруу уонна Киин Индия сорҕотугар тарҕаммыт. Сактары кытта хотуулаах сэриилэр. 

*Кытай:*

* Аньгуо куоратыгар Медицина Храама тутуллубут. 
* Хань империятны бырабыыталыстыбата Бань Чао диэн полководеһы дуоһунаһыттан уураппыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
130-с

**130-c сыллар** — 130 сыл тохсунньу 1 күнүттэн 139 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри уон сыл.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Адриан ыраахтааҕы өлбүт (138).
160-с

160-c сыллар.

• 160-е годы — Хуннар Семиречьеҕа Юебань княжествотын олохтообуттар.
170-с

170-c сыллар.

* 170-с сыллар саҕаланыылара — Рим  импиэрийэтигэр чума уонна сут.
180-с

180-c сыллар.
* Кытайга араҕас баайыылаахтар өрө туруулара (184—204).
140-с

140-c сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 140-с сс. — Римҥэ Антонин Пий ыраахтааҕылаан олорор (138—161).
* 140-с сс. саҕаланыыта — билиҥҥи  Шотландия соҕуруу өттүн Рим аармыйата баһылаабыт, Антонин эркинин тутуу саҕаламмыт.
150-с

150-c сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Антонин Пий (138—161) — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта.
* Аникет (Рим паапата) (155—166) — Рим паапата.
104

**104** сыл.

## Туох буолбута
Хотугу хуннулар эйэ уонна аймах буолуу сыһыанын төннөрө сатааһыннара. Хань бырабыыталыстыбата посоллары чугаһаппатах.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
105

**105** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 11 — Кытай үөрэхтээҕэ Цай Лунь аан бастакы кумааҕыны бамбук мастан оҥорон таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
106

**106** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 22 — Аравия Петрея диэн Рим импиэрийэтин провинциятыгар Бостра эрата саҕаламмыт.
* Атырдьах ыйын 11 — Дакия соҕуруулуу-арҕаа өттө (билиҥҥи Румыния) Рим провинцията буолбут — Рим Дакията.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
107

**107** сыл.

## Туох буолбута
*Дакия Рим провинцията буолбут. Паннония киинэ Аквинк буолбут.
*Претор — Адриан. Легат быһыытынан Алын Паннонияҕа ыытыллыбыт, сармааттары хам батаабыт.
*Траян 4 ый устата бырааһынньык оҥорбут. Бу тухары 5000 паара гладиатор охсуспут.

Кытай:

*107—125 — Кытай императора Ань-ди.
* Японияттан Кытайга 160 кулуту ыыппыттар.

Хунну:

Хотугу хуннулар кытай сэриилэрэ барбыттарын кэннэ Сиюй куоракка киирбиттэр (Илин Туркестан).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
118

**118** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 9 — Траян өлбүтүн кэннэ импэрээтэр буолбут Адриан биир сыл буолан баран Риимҥэ киирбит. Бу ыраахтааҕы бүрүстүөлгэ 21 сыл олорбута, онтон улахан аҥаарын импиэрийэ устун айаҥҥа атаарбыта. Күүһүн-уоҕун саҥа сирдэри сэриилээһиҥҥэ буолбакка, баар сирдэрин сайыннарыыга уурбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
165

**165** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Клавдий Птолемей (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ.
190

**190** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 9 — Илиҥҥи Хань судаарыстыбатыгар былааһы күүһүнэн ылбыт генерал Дун Чжо бэйэтин сэриитигэр дойду киин куоратын Лоянтан тахсарга уонна уоттуурга дьаһайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
197

**197** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 19 — Септимий Север импэрээтэр узурпатор Клодий Альбины Лугдун аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт, бу кыргыһыы Рим аармыйаларын ыккардыгар саамай элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
240-с

240-c cыллар.

* 240-с сс. ортолоро — Филипп Араб импэрээтэр Готтары уонна атын Европа биис-уустарын кытта сэриитэ.
260-с

260-c cыллар.

Греция элбэх куоратын готтар ылыылара уонна урусхаллааһыннара
270-с

270-c cыллар.

*  Хуннар Юебань усунь омуктары Семиречье эрэгийиэниттэн үүрүүлэрэ.
290-с

290-c cыллар.

* Диоклетиан байыаннай реформалара. Перстары кытта сэриилэргэ кыайыылар.
Владимирский централ (ырыа)

**Владимир хаайыыта** (нуучч. "Владимирский централ") - Михаил Круг суруйбут ырыата, нуучча шансуоныгыр киирсэр.

## Ис хоһооно

Хаайыга түбэспит эрэйдээх санааларын туһунан. Блатнуой тыллар ырыа хоһоонугар аҕыйахтар.

Хос ырыата маҥнайгытыгар маннык эбит - "Владимир хаайыыта, Саша Севернай, Тверьтан этааптанан…". Ону, ол Саша Севернай (уоруйах, Круг атаһа) билэн баран бырачыастаабыт, ол иһин Круг "саша севернайы" "хотугу тыалга" уларыппыт.

## Сигэлэр

Ырыа хоһооно (нуучч.)
230-с

230-c cыллар.

* 230-с сс. — Кушан саарыстыбата мөлтөөһүнэ. Импиэрийэ үрэллиитэ.
250-с

250-c cыллар.

Рим Месопотамия иһин Персияны кытта сэриитэ. Сүнньүнэн Персия ордук ситиһиилэниитэ.
220

**220** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 11 — Кытайга Сянь-ди ыраахтааҕы бөрүстүөлтэн батынарга күһэллибит, Хань династия түмүктэммит.
Импиэрийэ үс туһунан судаарыстыбаҕа хайдыбыта — Цао-Вэй, Шу-Хань уонна Дун-У, бу дойдулар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ, кыраныыссалара субу-субу уларыйара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
224

**224** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 28 — Хормоздган аттынааҕы кыргыһыы. Ардашир I ыраахтааҕы Артабан V ыраахтааҕыны кыайбыт уонна өлөрбүт, онон биэс үйэ тухары билиҥҥи Ираан сирдэригэр баһылаан олорбут (б.э.и. 247 сылтан) Парфия импиэрийэтэ сууллубут. Аршакидтар оннуларыгар Сасанидтар династиялара кэлбит, бу саҥа династия 427 сыл тухары Ирааны салайбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
238

**238** сыл.

## Туох буолбута
### Риим империята

* Carpians invade Moesia; Emperor Maximinus Thrax campaigns against them.
* In spite of the payment of a tribute, the Romans fail to persuade the Goths and the Carpians to withdraw from Moesia.
* March 7 — Gordian I and Gordian II become Roman Emperors. They rule for 36 days (until their deaths on April 12).
* April 22 — Pupienus and Balbinus become Roman Emperors.
* The town of Aquileia takes the side of Roman Senate against Maximinus Thrax and he is executed by the Praetorian Guard.
* July 29 — Gordian III becomes Emperor on the deaths of Pupienus and Balbinus.
* Future Roman Emperor Valerian becomes princeps senatus.
* The Colosseum is restored after being damaged.
* The Goths, coming from Ukraine, cross the Danube and devastate the Empire up to the border with Anatolia.
* In North Africa, Legio III Augusta, is dissolved. Until its reconstitution in 253, Africa is defended by auxiliary troops only.

## Төрөөбүттэр
* Empress Yang Yan, the first wife of Emperor Wu (d. 274)
* Wen Yang (d. 291)

## Өлбүттэр
* April 12 — Roman emperors Gordian I (suicide) and Gordian II (killed in battle)
* June 24 — Maximinus Thrax, Roman Emperor
* July 29 — Pupienus and Balbinus, Roman Emperors
* Gongsun Yuan, general of Kingdom of Wei
* Lun Zhi, general of Kingdom of Wei
* Jia Fan, general of Kingdom of Wei
* Chosroes I, King of Armenia (assassinated)
239

**239** сыл.

#### Итэҕэл
* Origen publishes the Old Testament in five languages.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* January 22 - Cao Rui (Wei Ming Di), emperor of the Kingdom of Wei (b. 205)
* Pan Jun, official of Wu
240

**240** сыл.

## Туох буолбута
### Риим империята

* The revolt of Sabinianus in Africa is put down.
### Asia

* Maharaja Sri-Gupta becomes Emperor of Gupta.
* Ardashir I, Sassanid king of Persia, destroys Hatra.
* Муус устар 12 — Шапур I аҕатын Ардаширы кытта Сасанидтар импиэрийэлэрин салайар хос ыраахтааҕы буолбут.

### Итэҕэл
* Mani preaches his doctrine, Manichaeism, in Persia.

## Төрөөбүттэр
* Sporus of Nicaea, Greek mathematician and astronomer (approximate date)
## Өлбүттэр
* Ammonius Saccas, Neoplatonic philosopher (approximate date)
* Zhou Fang, general of Wu
* Huang Quan, general of Shu
* King Midang, king of the Qiang tribe
Аартык бөһүөлэк

**Аартык** — Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки турар Халыма суолугар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 722 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Аартык — 600, **Победа** — 118 уонна **Дэлэҥкир** — 4.

### Аартыкка сир хамсааһына
Аартыкка сир хамсааһына 1971 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр буолбута. Саха сирин аныгы устуоруйатыгар буолбут икки бөдөҥ сир хамсааһыннарыттан биирдэстэрэ. М = 7,1. Эпицентра Черскэй сиһин уонна Үөһээ Ньара впадинатын кирбиилэригэр этэ., 22 км дириҥҥэ сытара. Эпицентрга күүһэ 9 баалтан итэҕэһэ суоҕа. 250 тыһ. кв. км иһинэн сир үрүт араҥатыгар алдьаныылар буолбуттара (грунт сыҕарыйыыта, оползень, таастан уонна уулаах бөхтөн турар сель). Эпицентртан хотугулуу-арҕаа сытар Аартык бөһүөлэккэ киин хочуолунай турбатын төбөтө 3 м амплитудалаах биэтэҥнээбитэ. Автобаза сыахтарын вентиляциятын турбалара 3 м үрдүктэн сууллубуттара. Дьиэлэр эркиннэрэ курдары хайыта бараттаабыттара, оһохтор хайдыбыттара. Хамсааһыны Саха АССР, Магадаан уобалаһын уонна Хабаровскай кыраай киэҥ сирдэригэр билбиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М, 2000 г.
Нелькаан, Өймөкөөн улууһа

**Нелькаан бөһүөлэк**. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 78 км. соҕуруу диэкки Улахан Тарыҥ үрэххэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 100 киһи (2007 сыл). 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1840 киһи этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Предпорожнай

**Предпорожнай бөһүөлэк**. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 75 км. хоту диэкки Индигир үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэ ахсаана 200 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1271 киһи этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

**Энциклопедия Якутии**, М., 2000 г.
Уус Ньара

400px|thumb|right|Уус Ньара 1960 сыллардаахха
**Уус Ньара бөһүөлэк**. Өймөкөөн улууһун киинэ.

Дьокуускайтан 1501 км. хотугулуу-илин диэкки сытар.

Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр төрүттэммитэ, көмүс хостооһун саҕаламмытытын кэнниттэн.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 8400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12748 киһи этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Эльгэ

**Эльгэ бөһүөлэк**. Өймөкөөн улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 90 км. арҕаа диэкки Эльгэ үрэххэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 400 киһи (2007 сыл), 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 1495 киһи этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Бастакы Бороҕон

**Бастакы Бороҕон нэһилиэк**. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өймөкөөн бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 612 км. соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 906 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Өймөкөөн - 534, **Биэрэк Үрдэ** - 235 уонна **Хара Тумул** - 137 киһи.

Олохтоохтор "Кыым" хаһыат кэрсэпэдьиэнигэр 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбиттэринэн Өймөкөөн бөһүлэгэр үлэ суох буолан, дьон көһө турар эбит. 500-чэ киһи мэлдьи олорор диэбиттэр. Тэрилтэлэртэн "Чуораанчык" диэн уһуйаан, оскуола, балыыһа, ДьУоХХ уонна "Сахаэнерго" бааллар. Оскуола 70-тан тахса үөрэнээччилээх. Оскуола үлэһиттэрэ атыыһыт Ньукулай Кырбаһааҥкын олоро сылдьыбыт дьиэтигэр түмэл тэрийбиттэр.

Киһи олохсуйбут сиригэр Аан дойдуга ордук тымныы сир. 

1920 сыллаахха бэс ыйын 28 күнүгэр Өймөкөөн буолаһа Байаҕантай буолаһыттан араарыллыбыт. Бу туһунан Саха сирин оройоуннааҕы ревкомун мунньаҕа быһаарбыт (17 нүөмэрдээх боротокуол).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1832 сыллаахха төрөөбүтэ Кривошапкин Николай Осипович (1832 — 1926), атыыһыт, меценат.
* 1908 сыл сэтинньи 21 күнүгэр төрөөбүтэ Заболоцкай Николай Максимович — Чысхаан (21.11.1908—01.04.1987) — прозаик, литератураны ырытааччы,
* 1939 сыл алтынньы 7 күнүгэр төрөөбүтэ Готовцев Юрий Александрович. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин X, XI, XII ыҥырыылаах Норуот депутата, Ил Түмэн III ыҥырыылаах Норуот депутата.
* 1965 сыл тохсунньу 17  күнүгэр төрөөбүтэ Иванова Татьяна Спартаковна - юридическай билим доктора.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Быһаарыылар
Иккис Бороҕон

300px|thumb|Томтор бөһүөлэк көстүүтэ
**Иккис Бороҕон нэһилиэк**. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Томтор.

Улуус кииниттэн 570 км. соҕуруу диэкки сытар. Уус Ньараҕа массыына 8 чаас кэриҥэ айанныыр.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1499 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Томтор - 1329, **Куйдуһун** - 107 уонна **Аэропорт** - 62 киһи.

2024 сыл кулун тутарыгар Томтор бөһүөлэгин баһылыга Айаал Неустроев "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр кэпсээбитинэн, бөһүөлэккэ 1100-тэн тахса киһи олорор. Урут 2 тыһ. тиийэр киһи олорбут. Сүүсчэ ынах, 400-500 сылгыны иитэллэр, таба суох. Олохтоох эр дьон үксэ бырамыысыланнас салаатыгар , көмүскэ Уус Ньара диэки баахтанан баран үлэлиир.

Оскуолаҕа 160-ча үөрэнээччилээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Быһаарыылар
Сордоҥноох

**Сордоҥноох нэһилиэк**. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Орто Балаҕан.

Улуус кииниттэн 583 км. соҕуруу диэкки сытар. Томтор бөһүөлэгиттэн 50 км тэйиччи сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 384 киһи (2007 сыл). 2021 сыллааҕы биэрэпиһинэн 414 киһи. Баһылык этэринэн 2024 сыл кулун тутарыгар дьиҥ чахчы олорооччута — 280 киһи, ыалынан аахтаахха — 80-ча. Оскуола оҕотун ахсаан 50-ну кыайбат, сорох кылааска 1, сороххо 3-4 оҕо үөрэнэр. Чааһынай уонна бааһынай хаһаайыстыбаҕа 640-тан тахса сылгы, 117 ынах, 240-ча таба баар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1916 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ Пантелеймон Тулааһынап (Туласынов Пантелеймон Яковлевич) (1916—1949) — саха поэта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Быһаарыылар
Төрүт

**Төрүт нэһилиэк**. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Төрүт.

Улуус кииниттэн 630 км соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 409 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Үчүгэй (нэһилиэк)

**Үчүгэй нэһилиэк**. Өймөкөөн улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үчүгэй.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 323 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Үчүгэй - 293, **Күбүмэ** - 30 киһи.

Үчүгэй нэһилиэгэ Уус Ньараттан 350 км ыраах соҕуруулуу-арҕаа диэкки сытар. Тыраасса аттыгар турар буолан суола-ииһэ үчүгэй. Баһылык "Кыым" хаһыат кэрэспэдьиэнигэр 2024 сыл кулун тутарыгар кэпсээбитинэн нэһилиэнньэ 300-чэ, мэлдьи олорооччута - 200-тэн тахса. Бөһүөлэккэ нацилнальнай эбэҥки статуһун туруорсаллар эбит, докумуоннарын хомуйбуттар. Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктанар эбээннэр олороллор (60%). Таба ахсаана 8000 кэриҥэ. 1 улахан хаһаайыстыба уонна 5 община иитэллэр. Чааһынайга 400-чэ сылгы, сүүстэн тахса ынах баар.

Манна араас тэрилтэлэр: орто оскуола, участковай балыаһа, культура дьиэтэ, библиотека үлэлииллэр. Уоттара диисэл ыстаансыйатыттан хааччыллар. Урут оскуола этно-хайысхалаах эрдэҕинэн эбээн тылын үөрэтэллэр эбит, билигин куруһуокка эрэ баҕалаахтары үөрэтэллэр.

Үчүгэйгэ сылын аайы таба бырааһынньыга үрдүк таһымнаахтык бэлиэтэнэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Быһаарыылар
Безымяннай

400px|thumb|right|Безымяннай Алдан улууһун каартатыгар
**Безымяннай бөһүөлэк**. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 112 км. илин диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 72 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Лебединай

400px|thumb|right|Лебединай Алдан улууһун каартатыгар
**Лебединай бөһүөлэк**. Алдан улууһун нэһилиэгэ.

Улуус кииниттэн 26 км. соҕуруулуу- илин диэкки турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 144 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Лебединай - 1200 уонна **Бастакы Орочоон** - 32 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Аллараа Кураанах

400px|thumb|right|Аллараа Кураанах Алдан улууһун каартатыгар
**Аллараа Кураанах бөһүөлэк**. Алдан улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 30 км. хоту диэкки турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 6 517 киһи (2009 сыл), ол иһигэр Аллараа Кураанах - 6700, **Үөһээ Кураанах** - 600 уонна **Якокит** - 336 (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Анамы

400px|thumb|right|Анамы нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар
**Анамы нэһилиэк**. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кутана.

Улуус кииниттэн 580 км. илин диэкки Алдан өрүскэ  сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 653 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чагда (Алдан)

400px|thumb|right|Чагда нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар
**Чагда нэһилиэк**. Алдан улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чагда.

Улуус кииниттэн 380 км. илин диэкки Учур өрүс Алдаҥҥа түһэр сиригэр сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 367 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1915 сыллаахха Учур өрүс баһыгар төрөөбүтэ Трофимов Николай Гермогенович (1915 — 1971), эбэҥки ырыаһыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Золотинка

**Золотинка бөһүөлэк**. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 73 км. соҕуруу диэкки турар. Тимир суол станцията.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 546 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Серебряный Бор

400px|thumb|right|Серебряный Бор куйаартан көстүүтэ
**Серебряный Бор бөһүөлэк**. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 6 км. илин диэкки турар. Нүөрүҥгүрү ГРЭС баар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4915 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хани

**Хани бөһүөлэк**. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 405 км. арҕаа диэкки Өлүөхүмэ өрүс хаҥас салаата Хани үрэх үрдүгэр турар.

Тимир суол станцията.

Нэһилиэнньэтн ахсаана 961 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Чульман

400px|thumb|right|Чульман куйаартан көстүүтэ
**Чульман бөһүөлэк**. Нүөрүҥгүрү улууһун бөһүөлэгэ.

Улуус кииниттэн 41 км. хоту диэкки турар. Чульман ГРЭС бааар. Аэропорт.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 10220 киһи (2009 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Иенгра

400px|thumb|right|Иенгра куйаартан көстүүтэ
**Иенгра нэһилиэк**. Нүөрүҥгүрү улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иенгра.

Улуус кииниттэн 65 км. соҕуруу диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1236 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Марха (бөһүөлэк)

Марха микрорайон. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.

2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 12041 киһи (2002 сылааҕы биэрэпиһинэн).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Хаҥалас

400px|thumb|right|Хаҥалас куйаартан көстүүтэ
**Хаҥалас микрорайон**. Дьокуускай куорат уокуругун микрорайона.

2006 сылга дылы туспа бөһүөлэк этэ. Дьокуускайтан 45 км хоту диэкки турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1779 киһи (2002 сыллааҕы биэрэпиһинэн)

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Маҕан

400px|thumb|right|Маҕан куйаартан көстүүтэ
**Маҕан бөһүөлэк**. Дьокуускай куорат уокуругун иһинээҕи бөһүөлэк.

Дьокуускайтан 24 км арҕаа диэкки турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 768 киһи (2007 сыл).

## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр
: Харлампьева Наталья Ивановна (1952 с. төр.) — саха норуодунай поэта.

## Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Табаҕа

400px|thumb|right|Табаҕа куйаартан көстүүтэ
right|thumb|350px|Табаҕа
**Табаҕа бөһүөлэк**. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.

Дьокуускайтан 30 соҕуруу диэкки турар. Маһы таҥастыыр комбинат.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 134 киһи (2007 сыл).

## Сигэлэр
«Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
Эргэ Табаҕа

400px|thumb|right|Эргэ Табаҕа куйаартан көстүүтэ
**Эргэ Табаҕа бөһүөлэк**. Дьокуускай куорат уокуругун бөһүөлэгэ.

Дьокуускайтан 34 км. соҕуруу диэкки турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 796 киһи (2007 сыл).

Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Тулагы уонна Сыырдаах куйаартан көстүүлэрэ
**Тулагы-Киллэм нэһилиэк**. Дьокуускай куорат уокуругун нэһилиэгэ, киинэ Тулагы.

Дьокуускайтан 26 км хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2 220 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тулагы — 1 362, Сыырдаах — 1 021, Капитоновка — 614 уонна  Киллэм — 323 киһи.

## Устуоруйата
Урут Илин Хаҥалас улууһугар киирэрэ. 

### Аҕа уустара
Мэкчиргэ аҕа ууһа, Нуучча аҕа ууһа, Боотулу аҕа ууһа, Бытах аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Татаринов Владимир Семенович (1954 с. төр.) — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.
:Владимиров Леонид Николаевич (1959 с. төр.) — биология билимнэрин доктора, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.
:Оглезнева Татьяна Николаевна (1963 с. төр.) — история билимнэрин кандидата.

## Сигэлэр
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* Официальный сайт Тулагино-Кильдямского наслега
Зырянка

400px|thumb|right|Зырянка Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар
**Зырянка бөһүөлэк**. Үөһээ Халыма улууһун киинэ. Дьокуускайтан 1255 км. хотугулуу-илин диэкки Халыма өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 375 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 6 802 киһи этэ.

1940 сыллардаахха төрүттэммитэ.

Аалы өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр база, бириистэн.
## Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр
* 1973 сыл муус устар 1 күнүгэр төрөөбүтэ Маклашова Елена Гавриловна — поитика билимигэр кандидат.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Арыылаах (Үөһээ Халыма)

400px|thumb|right|Арыылаах нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар
**Арыылаах нэһилиэк**. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уһун Күөл.

Улуус кииниттэн 110 км. хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 562 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн биллиилээх дьоно
* 1929 — Слепцов Петр Алексеевич филологическай наука доктора, профессор,
* 1957 сыл олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ Михайлов Александр Михайлович — боксаҕа омуктар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Приморскай кыраай икки төгүллээх, Саха АССР үс төгүллээх, РСФСР чемпиона.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Үөһээ Халыма (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Үөһээ Халыма нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар
**Үөһээ Халыма нэһилиэк**. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Верхнеколымскай.

Улуус кииниттэн 5 км. арҕаа диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 364 киһи (2007 сыл).

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1937 сыл тохсунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ Роббек Василий Афанасьевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын академика, филология билимин доктора.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Нээлэмнэй (нэһилиэк)

400px|thumb|right|Нелемнэй нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар
**Нээлэмнэй нэһилиэк**. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Нээлэмнэй.

Улуус кииниттэн 46 км. соҕуруу диэкки Дьаһаак өрүскэ сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2007 сыл), үгүстэрэ дьүкээбиллэр.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1906 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок) (22.05.1906—17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.
* 1971 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүтэ Прокопьева Прасковья Егоровна - педагогическай билим кандидата

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Угольнай

400px|thumb|right|Угольнай нэһилиэк Үөһээ Халыма улууһун каартатыгар
**Угольнай нэһилиэк**. Үөһээ Халыма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Угольнай.

Улуус кииниттэн 65 км. арҕаа диэкки сытар.

Таас чох хостооһуна. Зырянкаҕа дылы мэлдьи сырыылаах суол.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 535 киһи (2007 сыл).

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Сангаар

400px|thumb|right|Сангаар бөһүөлэк Кэбээйи улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Сангаар куйаартан көстүүтэ
**Сангаар бөһүөлэк**. Кэбээйи улууһун киинэ.

Дьокуускайтан 512 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.

1970 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Таас чох хостуур тэрилтэлэр баар этилэр. Билигин банкрот буоланнар шахта үлэлээбэт.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4505 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сангаар - 4200, Авиапорт - 305 киһи. Сангаарга 1989 сыллаҕы биэрэпиһинэн 10071 киһи баар этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Үөһээ Бүлүү (улуус киинэ)

thumb|Үөрэхтээһин управлениета.
**Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэ**. Үөһээ Бүлүү улууһун киинэ.

Дьокуускайтан 677 км. хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.
## Нэһилиэннэтэ

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
* Егоров Николай Васильевич (төр. 1903) — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* 15px Бессонов Георгий Евдокимович (1915—2005) — биллиилээх педагог, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Николаева Мария Егоровна (төр. 1943) — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа.
* Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай (төр. 1952) — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
* Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай) (төр. 1961) — «Чолбон» рок-бөлөх кыттыылааҕа.

## Ылыллыбыт сирэ
**Энциклопедия Якутии*, М., 2000.
Бүлүү (куорат)

200px|thumb|right|Бүлүү гербэтэ

**Бүлүү (куорат)**. Бүлүү улууһун киинэ. Дьокуускайтан 592 км хотугулуу-арҕаа диэкки Бүлүү өрүскэ турар.

1634 сыллаахха төрүттэммитэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 10 290 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бүлүү куорат — 10000, Сосновка — 290 киһи.

## Климата
Салгын температуратын орто кээмэйэ (2012 сыл).

## Географията
300px|thumb|right|Бүлүү куорат Бүлүү улууһун картатыгар

## Бүлүү куоратын биллиилээх дьоно
:Жирков Марк Николаевич (08.04.1892—17.04.1951) — саха бастакы идэтийбит композитора.
:Аржаков Степан Максимович (10.11.1899—05.03.1942) — партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
:Кулаковскай Реас Алексеевич (08.04.1914—31.05.1993) — поэт, суруйааччы.
: Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (18.01.1930—22.11.1998) — саха норуодунай поэта. 
:Васильева Дора Егоровна (1938 с. ахсынньы 12 к. төрөөбүт) — тыл үөрэҕин билимин доктора.
:Степанова Евдокия Александровна (1937 с олунньу 17 к. төрөөбүт— балет артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
:Гоголев Анатолий Игнатьевич — этнограф, история билимнэрин доктора.


Ойуу:Вилюйск1.jpg|Бүлүү куорат куйаартан көстүүтэ


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000.
* gosspravka.ru:Вилюйск
1810-с

**1810-с** cыллар.

Саҕаланыыта уонна ортото - Наполеон сэриилэрэ
1820-с

**1820-с** cыллар — 1820 сылтан 1829 сылга диэри.

Нуучча-Перс сэриитэ (1826—1828)
1840-с

**1840-с** cыллар — 1840 сылтан 1849 сылга диэри.

* Арассыыйаҕа хортусока үөдүйүүтэ. Хортуоска бууннара (1840—1844).
1850-с

**1850-с** cыллар.

* Кытайга тайпиннар өрө туруулара  (1850—1864) — Маньчжур династиятын Цин утары
1860-с

**1860-с** cыллар — 1860 сылтан 1869 сылга дылы. Уларыта тутуулар: Арассыыйаҕа крепостной быраап суох оҕоһуллубут, АХШ-ка кулуттааһыны суох гыммыттар, гражданскай сэрии буолбут.
1870-с

**1870-с** cыллар — 1870 сылтан 1879 сылга диэри

* Русско-турецкая война (1877—1878) началась после жестокого подавления Османской империей «Апрельского восстания» в Болгарии (1876). Берлинский трактат (1878). Товарищество нефтяного производства братьев Нобель основано (1879).
1880-с

**1880-с** cыллар — 1880 сылтан 1889 сылга диэри

* Александр II (1879—1883) ыраахтааҕыны народоволецтар өлөрүүлэрэ (1881). Александр III реформалары тохтотуута, реакция.
1890-с

**1890-с** cыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
[thumb|250px|Америка саллааттара [Сантьягоҕа. Куба, 1898]]
* Панамерика сойууһа олохтоммут (1890). 
* Вундед-Ни үрүйэҕэ кыргыһыы — (1890), индеецтар кытта АХШ сэбилэниилээх күүстэрин биир тиһэх бөдөҥ кыргыһыыларыттан биирдэстэрэ.
* Дьоппуон-кытай 1894—1895 сс. сэриитигэр Кытай хотторбут. 
* Аляскаҕа көмүс лихорадката саҕаламмыт (1896; Клондайк).
* Кэриэйэ *Кэриэйэ импиэрийэтэ* диэн ааттаммыт (1897—1910).
* «Боксёрдар өрө туруулара» (1899—1901). Кытайга 8 дойду альянсын сэриилэрэ киирбиттэр.
* Колмбияҕа Тыһыынча хонуктаах сэрии буолбут (1899—1902).
* Ааҥыл-буур сэриитэ (1899—1902) Трансваальга кыһыл көмүһү булбуттарын кэннэ (1886) саҕаламмыта.
1801

**1801** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 23 — саагыбардьыттар Павел I ыраахтааҕыны Петербурга Михайловскай уораҕайга өлөрбүттэр.
* Кулун тутар 24 — саагыбар түмүгэр Екатерина II уола Арассыыйа импэрээтэрэ Павел I өлбүт. Ийэтэ оҥорбутун сото сатыыр курдук дойдуну салайбытын устуоруктар бэлиэтииллэр. Кини кэнниттэн  уола Александр ыраахтааҕы буолбут.
* Муус устар 14 — Александр I ыраахтааҕы Сенат Кистэлэҥ экспедициятын суох гыммыт уонна доппуруос кэмигэр пытканы туһанары боппут.

## Төрөөбүттэр
* Сэтинньи 22 — Владимир Даль — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.

## Өлбүттэр
1802

**1802** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 2 — Франция көнүстүүссүйэтигэр уларытыы киллэрэр куоластааһын түмүгэр Наполеон олоҕун тухары консулунан анаммыт.

* Балаҕан ыйын 20 — Ыраахтааҕы Александр I коллегиялар оннугар министиэристибэлэри олохтуур туһунан ыйааҕа тахсыбыт. Бастаан аҕыстар этэ: байыаннай, байҕал, тас дьыала, ис дьыала уонна полиция, юстиция, үп, урбаан уонна норуоту сырдатыы.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 26 — Виктор Гюго — Франция суруйааччыта.

## Өлбүттэр
1804

**1804** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 14 — Караджордже Осмаан импиэрийэтин утары Бастакы серб өрө туруутун баһылыга буолбут.
* Олунньу 26 — Арассыыйа импиэрийэтигэр Томскай губерния олохтоммут (1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт).

### Кулун тутар
* Кулун тутар 9 — Франция Луизиана штааты АХШ-ка биэрбит.

### Муус устар
* Муус устар 28 — Санкт-Петербурга Педагогическай институт аһыллыбыт, бу институт 1819 сыллаахха Санкт-Петербуурдааҕы университет буолбута.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 18 — Наполеон Бонапарт Франция императорынан ааттаммыт.
* Ыам ыйын 25 сыллаахха Арассыыйа импиэрийэтигэр Томскай күбүөрүнэ олохтоммут (1925 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр дылы баар буола сылдьыбыт).

### Сэтинньи
* Сэтинньи 17 — Казань уонна Харьков куоарттарга университеттар олохтоноллор.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 1 — Михаил Глинка, нуучча композитора (1857 өлб.).

## Өлбүттэр
* Олунньу 12 — Иммануил Кант — ниэмэс улуу бөлөһүөгэ.
1805

**1805** сыл.

## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах

### Кулун тутар
* Кулун тутар 17 — Италия өрөспүүбүлүкэтэ Италия хоруоллуга буолбут, Наполеон дойду хоруолунан ааттаммыт.

### Муус устар
*  Муус устар 22 күнүгэр Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллан туспа барбыт.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 26 — Карабах баһылыга Ибрагим-хан Арассыыйа ыраахтааҕытыгар андаҕар биэрбит.
* Ыам ыйын 26 — Наполеон Бонапарт Италия хоруолун титулун ылбыт, Милан собуоругар Ломбардия Тимир хоруонатын кэппит.

### От ыйа
* От ыйын 31 — Эмчиттэри Саха уобалаһыгар ыытар туһунан ыйаах тахсыбыт. Бастакы кылаабынай медигынан Реслейн диэн быраас ананан үлэлээбит. Саха сирин доруобуйатын харыстабылын үлэтин устуоруйата бу күнтэн ааҕаллар.

### Алтынньы
* Алтынньы 21 — Наполеон сэриилэрин кэмигэр быһаарыылаах Трафальгар кыргыһыытыгар адмирал Горацио Нельсон салайааччылаах Улуу Британия флота холбоһуктаах Франция уонна Испания флоттарын урусхаллаабыт. Улуу Британия "байҕал хотуна" диэн аатын олохтообут.

* Сэтинньи 13 — Австрия киин куоратыгар Венаҕа Франкфурттан көһөн кэлбит этчит Иоганн Ланер сосисканы айбыт. Сосисканы ким айбыта Вена уонна Франкфурт куораттарын ыккардыларыгар өрдөөҕүттэн ыла кэлбит мөккүөр буолар. Франкфуртка сосискалары Орто үйэлэр саҕаттан оҥороллор эбит, ол эрэн Вена сосискатыгар бастакытын ынах уонна сибиинньэ эттэрэ холбоммуттар. Билигин маннык рецебинэн оҥоһуллубут сосиска ньиэмэс кухнятын биир сүрүн ингредиенэ буолар.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 2 — Аустерлиц кыргыһыытыгар Наполеон *Улуу Аармыйата* баһыйар ахсааннаах Арассыыйа уонна Австрия импиэрийэлэрин холбоhуктаах сэриилэрин урусхаллаабыт. Түмүгэр Австрия элбэх сири сүтэрэн сэрииттэн тахсарга күһэллибит.

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 10 (сенат уурааҕар суруллубутунан) — Василий Федоров - Манчаары Баһылай — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи. Маны таһынан кини ырыалара устуоруйаҕа бастакы ааптара биллэр сахалыы уус-уран айымньыларынан билиниллиэхтэрин сөп.

## Өлбүттэр
1806

**1806** сыл.

## Туох буолбута
* Селенга полкатыттан аҕыс рота Дьокуускайдааҕы уонна Охуоскайдааҕы мушкетердар полкаларын тэрийэргэ араарыллыбыттар.
### Тохсунньу
* Тохсунньу 8 — Африка соҕуруу тумулугар баар стратегическэй суолталаах Голландия *Кап (Тумул) холуонньатын* Улуу Британия былдьаан ылбыт.

### От ыйа
* От ыйын 10 — Веллор өрө туруута — Ииндийэҕэ сипайдар (олохтоох саллааттар) Ост-Ииндийэ хамапаанньатын утары бастакы өрө туруулара.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 6 — Ытык Рим импиэрийэтэ суох буолбутун туһунан импэрээтэрэ Франциск II биллэрбит. Ол эрээри Франциск II Австрия импиэрийэтигэр ыраахтааҕынан хаалбыта, кэлин Наполеоннуун сэриилэспитэ, ол эрээри хотторон кыыһын киниэхэ ойох биэрэргэ күһэллибитэ, хойут Наполеон хотторбутун кэннэ Франция дьылҕатын быһаарсыыга сүрүн оруолу оонньообута.
* Атырдьах ыйын 16 — Селенга полкатыттан аҕыс рота Дьокуускайдааҕы уонна Охуоскайдааҕы мушкетердар полкаларын тэрийэргэ араарыллыбыттар.

### Алтынньы
* Алтынньы 14 — Йена-Ауэрштедт кыргыһыытыгар Наполеон Улуу Аармыйата Пруссия аармыйатын урусхаллаабыт.
* Алтынньы 15 — Арассыыйа-Персия сэриитин кэмигэр Баку ханлыга Арассыыйа импиэрийэтин састаабыгар киллэриллибит.
* Алтынньы 27 — Наполеон Пруссияны кыайан Берлиҥҥэ киирбит.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 30 — Туурсуйа Арассыыйаҕа сэриини биллэрбит. Арассыыйа сэриилэрэ Баку куораты ылбыттар.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 20 — Дьон Стюарт Милл, Британия филосова

## Өлбүттэр
1807

**1807** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 7 — Наполеон сэриилэрэ: Беннигсен хамаандалаах нуучча сэриилэрэ Эйлау куоракка бөҕөргөтүммүттэрин Наполеон билбит уонна кырыктаах кыргыһыы түмүгэр сэриилээн ылбыт. Кыргыһыы сарсыныгар эмиэ салҕаммыт.
* Олунньу 8 — икки күннээх кыргыһыы кэнниттэн Беннигсен баһылыктаах нууччалар уонна Л'Эсток баһылыктаах пруссактар Наполеон баһылыктаах боронтуустарга Эйлау аттыгар хотторбуттар.

* Бэс ыйын 10 — Гейльсберг кыргыһыыта (фр. La bataille d'Heilsberg) — Илин Пруссия Гейльсберг куоратын аттыгар (билигин Польша Лидзбарк-Варминьски куората) Наполеон I хамаандалаах француз аармыйатын уонна Л. Л. Беннигсен хамаандалаах нуучча аармыйатын ыккардыгар буолбут кыргыһыы. Хайалара да кыайыыны ситиспэтэҕэ, французтар 12 600 саллааты сүтэрбиттэрэ (1398 өлбүтүнэн, 10 359 бааһырбытынан, 864 билиэн түбэспитинэн), нууччалар — 6000 кэриҥэ киһини (өлбүтүнэн 2000).

* Бэс ыйын 29 — Нуучча-туурак сэриитэ: адмирал Дмитрий Сенявин осмааннар флоттарын Афон аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.

* От ыйын 7 — Арассыыйа уонна Франция ыккардыларыгар Тильзит эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Европа атын дойдулара уустук турукка киирбиттэрэ. Икки бөдөҥ аармыйалаах дойду бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөргө быһаарбыттара. Франция Арассыыйаҕа Осмаан Импиэрийэтин утары көмөлөһүөх буолбута. Оттон Арассыыйа Британияны утарар Европа коалициятыгар киириэх буолбута. Наполеон ону таһынан Александр ыраахтааҕыттан Англияны утары сэриини саҕалыырын уонна Финляндияҕа өрө турууну күөртээн Швецияны Европа колаициятыгар киирэргэ күһэйэригэр сөбүлэһиннэрбитэ. Ыраахтааҕы Валахияттан уонна Молдавияттан бэйэтин сэриилэрин таһаарыах буолбута (нуучча-туурак 1806-1812 сс. сэриитин кэмигэр былдьаабыт сирдэрин). Нуучча адмираллара Ушаков уонна Сенявин ылбыт Ионическай арыылара уонна Котор (Cattaro) Францияҕа бэриллиэхтээхтэрэ. Ол оннугар Наполеон Ольденбург Герцогствотыгар уонна атын ыраахтааҕы ньиэмэс аймахтара салайар кыра судаарыстыбаларыгар суверенитет гарантиялаабыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1810

**1810** сыл.

## Туох буолбута
### Хаһан буолбута чопчулалынахтаах
Промышленник (ол аата булчут) Яков Санников бу сыл Саҥа Сибиир арыытын хоту өттүгэр ыраахтан үрдүк хайалаах сири көрбүт, ол эрээри сатыы сылдьар буолан ууну кыайан туораабатах. Кэлин 1820-23 сс. бу сири көрдөөн П.Ф. Анжу эспэдииссийэтэ Олгуйдаах арыы аттынан сылдьыбыта да булбатаҕа. 70 сыл буолан баран 1881 сыллаахха от ыйын 29 күнүгэр Джордж Вашингтон Де Лонг (1844–1881) эспэдииссийэтэ бу эргин арыыны булбута, айаны үбүлээбит Беннет аатынан ааттаабыта. Бу Беннет арыытын аатырбыт "Саанньыкап сирэ" буолуо диэн саха аныгы айанньыта Николай Находкин саарбахтаабат.

* Олунньу 4 — Наполеон сэриилэрэ: Улуу Британия Гваделупаны баһылаабыт.
* Кулун тутар 1 — Александр I ыраахтааҕы Абхазия Арассыыйа Импиэрийэтигэр киирбитин туһунан манифест таһаарбыт.

### Сайын
* Атырдьах ыйын 25 — Англия атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 18 — Чиилигэ бастакы бырабыыталыстыба хуунтата тэриллибит. Испанияҕа сэрии буола турар кэмигэр эрэ тэриллэ сылдьыбыта, ол эрээри Испанияттан тутулуга суох буолуу бастакы хардыыта этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1803

**1803** сыл.

## Туох буолбута
### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 23 — Роберт Фултон Сена өрүскэ бастакы паарынан барар аалы көрдөрбүт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 11 — Арассыыйа дьаһалталарынан араарыы реформатын чэрчитинэн Саха сиригэр (ол саҕана Иркутскай күбүөрүнэтин Саха уйуоһа) сэттэ *комиссарство* тэриллибит: Амма, Үөһээ Бүлүү, Эдьигээн, Зашиверскай, Өлүөхүмэ, Орто Халыма уонна Үт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 6 — Британия чинчийээччитэ Джон Дальтон аан бастаан химия элэмиэннэрин буукубаларынан бэлиэтээбит.

### Алтынньы
* Алтынньы 23 — Джон Дальтон 21 химия элэмиэнин уонна холбоһугун атомнай маассаларын аахпыт.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 20 — Саҥа Орлеаҥҥа АХШ Францияттан Луизиананы атыылаһыытын церемонията ааспыт. Франция Испанияттан соторутааҕыта ылбыт Хотугу Америкатааҕы олус киэҥ сирин-уотун АХШ-ка 10 млн долларга атыылаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1811

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 1 — Мамлюктар династияларын баһылыктарын Эгиипэт ыраахтааҕыта Мухаммед Али өлөттөрбүт.
* Кулун тутар 11 — Англия Ноттингем куоратыгар луддиттар өрө туруулара саҕаламмыт. Бу дьон промышленнай сайдыы түмүгэр дьон үлэтэ суох хааларын утарбыттара, өрөр станоктары алдьаталлара.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 14 — Парагуай тутулуга суох буолбут.

### Алтынньы
* Алтынньы 31 — Санкт-Петербург таһыгар Царскай селоҕа Император лиссиэйэ аһыллыбыт — дворяннар оҕолоругар аналлаах үөрэх кыһата. Лиссиэй Александр Пушкин үөрэммит сирэ буоларынан биллэр. 1843 сыллаахха үөрэх кыһата киин куоракка Петербурга көспүт уонна *Александровскай* диэн буолбут. 1918 сыллаахха Совнарком уурааҕынан сабыллыбыт.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 28 — Лейпциг куоракка Бетховен фортепианолаах аркыастырга анаммыт № 5 кэнсиэрэ аан бастаан толоруллубут.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 22 — Ференц Лист — аатырбыт Венгрия композитора, пианиһа, дирижёра.

## Өлбүттэр
1812

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 15 — Калифорнияҕа бастакы нуучча сэлиэнньэтэ олохтоммут — Росс холуонньа. Бу Америкаҕа Форт Росс диэн аатынан биллэр сэлиэнньэҕэ 1812 сылтан 1841 сыллаахха диэри элбэх саха олорбута, үлэлээбитэ.

### Муус устар
* Муус устар 5 — Арассыыйа уонна Швеция Францияны утары сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 18 — АХШ Улуу Британияҕа сэрии биллэрбит. Бу 1815 с. диэри барбыт сэриини АХШ-ка билигин *Босхолонуу иккис сэриитэ* дииллэр, тоҕо диэтэххэ Британия сабыдыалыттан босхолонорго олук буолбута. Британия өттүгэр элбэх индеецтэр сэриилэспиттэрэ.
* Бэс ыйын 22 — Француз императора Наполеон Бонапарт Арассыыйаҕа сэрии биллэрбит.
* Бэс ыйын 24 — Наполеон *Улуу Аармыйата* Неман өрүһүн туораан Арассыыйа Импиэрийэтин сиригэр киирбит.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 7 (эргэ истиилинэн атырдьах ыйын 26) — Бородино кыргыһыытыгар Москубаҕа кимэн киирэн иһэр Франция аармыйата уонна Арассыыйа аармыйата күөн көрсүспүттэр. Манна икки өттүттэн 250 тыһыынчаттан тахса киһи кыттыбыт, онтон 50 тыһыынчаттан тахса киһи өлбүт. Кыргыһыы чопчу түмүгэ суох буолбут. Бу аан дойду устуоруйатыгар биир күннээх кыргыһыылартан саамай улаханнара.

* Балаҕан ыйын 11 — Калифорнияҕа нууччалар бу сыл сааһыгар олохтообут бастакы сэлиэнньэлэрэ Росс диэн ааттаммыт (кэлин — Форт-Росс).

* Балаҕан ыйын 14 — Бородино кыргыһыытыттан сэттэ күн ааспытын кэннэ Наполеон баһылыктаах Франция аармыйата Москубаҕа киирбит.

### Алтынньы
* Алтынньы 19 — Наполеон Улуу Аармыйата Москубаттан тахсан төттөрү чугуйуутун саҕалаабыт. Маҥнай утаа бэрээдэктээхтик чугуйан испит французтар сотору кэминэн аһыыр астара бүтэн барбыт, аармыйа ыһыллан үмүөрүспүт көй дьоҥҥо кубулуйбут.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 14 — Смолиани аттыгар кыргыһыыга (сэтинньи 13-14 кк.) Петр Витгенштейн хамаандалаах нуучча сэриитэ Франция Клод Виктор уонна Николас Удино маршаллар хамаандалаах сэриилэрин үлтүрүппүт. Бу кыргыһыы французтар нууччалары тохтото сатаабыт тиһэх бөдөҥ кыргыһыылара этэ. Бу иннинэ манна, Двина өрүскэ, французтар иккитэ кыайтарбыттара: Полоцкайдааҕы иккис кыргыһыыга (алтынньы 18-20 күннэрэ) уонна Часники аттынааҕы кыргыһыыга (алтынньы 31 күнүгэр).

* Сэтинньи 26 — Березина диэн өрүс таһыгар нуучча сэриитэ Арассыыйаттан тэскилээн иһэр французтары кыргыбыт. Өрүһү туорааһыҥҥа французтар өттүлэриттэн элбэх көннөрү, саллаат буолбатах дьон, дьахталлар уонна оҕолор өлбүттэрэ.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 5 — Наполеон Парижка переворот буолаары гыммытын истэн, Арассыыйаҕа кыайтарбыт аармыйатын быраҕан дойдутугар айаннаабыт.
* Ахсынньы 14 — Баараҕай Аармыйа () тиһэх саллааттара Арассыыйаттан үүрүллүбүттэр.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 7 — Чарлз Дикенс — Англия биллиилээх суруйааччыта. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута.

## Өлбүттэр
1813

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 2 — Михаил Кутузов бэйэтин сэриилэрин французтары дойду кыраныыссатыттан үүрбүттэринэн эҕэрдэлээбит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 24 — Соҕуруу Америка тутулуга суох буолуутун баһылыга Симон Боливар Мерида куоракка тиийбит, Венесуэлаҕа кимэн киириитин саҕалаабыт, Эль-Либертадор («Босхолооччу») аатын ылбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 16 — Наполеон сэриилэрин кэминээҕи саамай улахан үс күннээх *Лейпциг кыргыһыыта* эбэтэр *Норуоттар кыргыһыылара* саҕаламмыт. Манна Франция, Рейн холбоһуга, Польша, Австрия, Пруссия, Арассыыйа уонна Швеция аармыйалара күөн көрсүспүттэр. Наполеон Улуу аармыйатын Арассыыйаҕа сүтэрэн баран саҥа улахан аармыйаны хомуйбут эрээри бу быһаарыылаах кыргыһыыга кыайтарбыт.
* Алтынньы 24 — Арассыыйа уонна Персия Гюлистаннааҕы эйэ дуогабарыгар илии баттаабыттар. Бу 1804 сылтан буолбут сэриини тохтоппут.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 6 — Чильпансинг кэнгириэһигэр аҕабыыт Хосе Мария Морелос Миэксикэни Испанияттан тутулуга суоҕунан биллэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 28 — Михаил Кутузов (1745 төр.), Арассыыйа полководеһа, генерал-фельдмаршал, дипломат.
1814

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 29 — Наполеон былааска иккистээн кэлбит кэмигэр Бриенна аттынааҕы кыргыһыыга Наполенон бэйэтэ салайбыт аармыйата Пруссия уонна Арассыыйа холбоһуктаах сэриилэрин кыайбыт. Ол эрээри элбэх сүтүктэммит (3 эбэтэр 4 тыһыынча киһитин сүтэрбит, 11 тэргэнин нууччаларга былдьаппыт).

### Олунньу
* Олунньу 10 — Наполеон сэриилэрэ: Франция хотугулуу-илин өттүэр баар Шампобере сэлиэнньэ аттынааҕы кыргыһыыга французтар 5 тыһыынча киһилээх куорпустара нууччалар уонна пруссактар 4 тыһыынча киһилээх сэриилэрин кыайбыт. Нуучча сэриитин баһылыга генерал-лейтенант Олсуфьев билиэҥҥэ түбэспит.
* Олунньу 18 — Монтро аттынааҕы кыргыһыыга Наполеон кронпринц Вюртемберг хамаандалыыр Пруссия сэриитин урусхаллаабыт. Пруссактар үс төгүл аҕыйахтар этэ.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 30 — Наполеон утары коалиция сэриилэрэ (Арассыыйа, Англия, Пруссия уо.д.а.) Париж куораты сэриилээн ылбыттар, Наполеон сэриилэрэ манан түмүктэммиттэр.

### Муус устар
* Муус устар 4 — Наполеон бөрүстүөлтэн бастакытын батыммыт, төрөппүт уолун Наполеон II Франция импэрээтэринэн биллэрбит.
* Муус устар 5 — Франция импэрээтэрэ Наполеон I союзниктар (Арассыыйа, Пруссия, Австрия уонна Британия) баһылаан олорор Парижтарын сэриилии бараары гыммытыгар генераллара сөбүлэспэтэхтэр. Онтон сылтаан ыраахтааҕы бөрүстүөлүттэн батыммыт.

### От ыйа
* От ыйын 22 — индеецтэр биэс биис-уустара Огайоҕа АХШ-ы кытта эйэлэспиттэр уонна Англияҕа сэриини биллэрбиттэр.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 28 — Лондоҥҥа «Times of London» хаһыат паарынан үлэлиир станокка аан бэчээттэммит хаһыат буолбут. Бу станогу Koenig & Bauer диэн ньиэмэс тэрилтэтэ оҥорбута.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 9 — Тарас Шевченко төрөөбүт, Украина бэйиэтэ уонна уруhуйдьута (өлб. 1861)

## Өлбүттэр
1808

**1808** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 21 — Нуучча сэбилэниилээх күүстэрэ сэриини биллэриитэ суох Швеция кыраныыссатын туораабыттар, бу балтараа сыл тухары барбыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Финляндияны былдьаабыта.
* Муус устар 1 — Александр I ыраахтааҕы Финляндия үйэлэргэ Арассыыйаҕа холбонорун туһунан биллэрбит.
* Ыам ыйын 2 — Мадрид олохтоохторо французтар оккупацияларын утары өрө турбуттар. Кэлин Франсиско де Гойя бу түгэни «1808 сыл ыам ыйын иккис күнэ» диэн хартыынатыгар ойуулаабыта.
* Ыам ыйын 3 — Фиин сэриитэ: Швеция Свеаборг кириэппэһи Арассыыйаҕа былдьаппыт.
* От ыйын 28 — Махмуд II Осмаан импиэрийэтин султаана уонна ислаам халииба буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр