Арыгы өйү-санааны буккуйар

Аһыыр ас киһи күннээҕи эньиэргийэтин ороскуотун саптаҕына, тэҥнэһиини оҥордоҕуна эрэ олоҕо табыллар, уһуннук үлэлиирэ, туһа-лааҕы оҥороро ситиһиллэр. Арыгы элбэх эньиэргийэлээх, күүһү эбээччи уонна өйү-санааны буккуйааччы аһылык буолар. Оҕо улаатан иһэн тулуура эмиэ улааттаҕына кээмэйин билэн аһаатаҕына, аһара иһэн кэбиспэтэҕинэ эрэ туһалааҕа, үчүгэйи оҥороро арыллар. (16,16).

Арыгыны аһара иһэн кэбиһии ночоотун, ороскуотун, өйү-санааны буккуйарын, ыарыыга тириэрдэрин дьон бары билэллэр. Ол иһин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһа сырыттахтарына, хаһан даҕаны аһара иһэн кэбиһэн аҥар өттүн диэки халыйан хаалбатахтарына эрэ табыллар.

Илиитинэн күүскэ үлэлиир, тиритэр-хорутар киһи элбэҕи аһыыр, ас амтанын, туһалааҕын, тиийимтиэтин билэр. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга оттук маһы кэрдэн сылайбыт киһи 100 кыраам водканы аһыы олорон истэҕинэ күүһэ-уоҕа эбиллэн, оннугар түһэн эбиэт кэн-ниттэн өссө күүскэ үлэлиир кыахтанар. Арыгы элбэх иҥэмтэлээҕиттэн сылааны таһаарарга, эньиэргийэни эбинэргэ, санааны көтөҕөргө туһа-та лаппа улахан, биллэрдик көмөлөһөр, онтон аһара элбэҕи иһэн кэ-бистэххэ өйү-санааны күүскэ буккуйарын тэҥэ, күүһү эбэн биэрэрит-тэн сыыһа-халты туттунууну үөскэтиэн сөп.

Бултуу сылдьан киэҥ сири тэлэһийэ хааман сылайан, элэйэн нэһиилэ үүтээнин буолбут булчут аһылыгар кыратык водка истэҕинэ сылаата тахсан, күүһэ-уоҕа оннугар түһэн утуйан туран баран өссө ыраатан бултуу барар кыахтанар. 

Аһылык киһиэхэ күүс, сэниэ эбэр. Ол иһин, эньиэргийэ төһө орос-куоттанарыгар сөп түбэстэҕинэ, аһара барбатаҕына эрэ табыллар. Аһара элбэҕи аһыыр киһи уойан, мөлтөөн барарын бары билэбит, үгүстэр, уойан ыалдьыахтарын баҕарбаттарыттан сэрэнэ, аҕыйахтык аһыы сатыыллар. Киһиэхэ этин-сиинин аһара аһаан кэбиһэр баҕа санаатын туттунар, тохтотор күүһэ хайаан да баара эрэйиллэр. 

Арыгыга эньиэргийэтэ элбэҕиттэн кэмнээн көрөн иһэ үөрэммит киһи барыһырар, бу эньиэргийэни табан туһанар кыахтанар. Онтон аһара элбэҕи испит, итирбит киһи аны күүһэ киирэриттэн онтун көрдөрө сатыыра таһынан барыан сөбүттэн сыыһа-халты туттунара үөскээн быстах быһыыга түбэһиэн сөбө улаатар.

Киһи өйө-санаата сайдан, күүһүрэн, тулуура, өсөһө улаатан арыгы оҥорор албыныгар, санааны аһара көтөҕөрүгэр киирэн биэрбэт кыах-таннаҕына эрэ сайдыыны ситиһэн олоҕор тупсууну киллэрэрэ кыал-лар. Арыгыны кэмнээн, мээрэйин билэн испэт киһи өйө-санаата таты-ма, тиийиммэтэ, тулуура аҕыйаҕа биллэн тахсар. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр арыгыһыттар элбэхтэриттэн арыгыны кытта охсуһуу кытаанах, дьэбир этэ. Ол кэмҥэ ЛТП диэн үлэнэн көннөрүнэр аналлаах лааҕырдары үлэлэтэр этилэр. Арыгыны аһара иһээччилэри, аанньа үлэлээбэттэри онно илдьэн мунньан ыган-хаайан үлэлэтэн, көннөрө сатыыллара кылгастык да буоллар, син туһалыыра. 

Ол кэмҥэ арыгы иһиитин туһунан араас анекдоттары айаллара. Ордук биллэринэн “Үс буолан иһиэххэ”, “Босхо арыгыны язва ыарыы-лаахтар уонна арыгыны испэттэр элбэҕи иһэллэр” диэн бааллара оччотооҕу киһи өйүн-санаатын быһаараллара олохторугар сөп түбэ-һэр этэ. Арыгыны бобо-хаайа сатыылларыттан, сотору-сотору суох буолан хааларыттан биирдэ эмэ онтон-мантан буллаллар эрэ элбэҕи иһэннэр итирэллэрэ, содуомнууллара үксээн тахсара. 

Арыгыны кэмнээн иһэргэ киһи тулуура, өсөһө элбэҕэ, бэйэтин туттунар күүһэ улахана туһалыыр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно улахан тулуурдаах, өһөс киһини улаатыннарарга аналлаах сахалар уһун үйэлээх билиилэрэ буолар. Бу өс хоһоонун тутуһаннар саха дьоно бытарҕан тымныылаах хоту дойдугу баһылаан, сайыннаран олохторун оҥостон олороллор.

“Арыгыны букатын иһимэ” диэн этии эмиэ сымыйалааһын, дьону албынныы сатааһын буолар. Ол курдук, бары сөбүлүүр, куруук иһэр кефирдэрэ, кымыстара эмиэ кыра арыгылаахтар. Былыргылар суру-йалларынан көөнньөрүүлээх кымыстан итирэллэр эбит.

Киһи иһэ ас буһарарыгар бэйэтэ кыра кээмэйдээх арыгыны оҥорон таһаарарын аныгы наука бигэргэппитэ. Ол иһин, арыгыны бобо-хаайа сатааһын диэн таах-сибиэ айдаан, ким эрэ бэйэтэ биллэрин, аатырарын туһугар атыттары кыһарыйа сатааһына буолар. Маннык албыҥҥа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһар сахалар киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр. Арыгы бу этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

А. Киһи санаатын көтөҕөр, күүһүгэр күүс эбэн биэрэр.

Б. Аһара элбэҕи иһэн кэбистэххэ киһи өйө-санаата буккулларын тэҥэ, араас сыыһа-халты туттунуулары оҥоруон сөп.

Арыгыны төһөнү иһэрин киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салай-таран быһаарара уонна ону олоҕор тутуһара киһи буолуу үөрэҕин тутаах көрдөбүлүнэн ааҕыллар. Ол иһин арыгыны бобуу сыыһа, халы-йыыны үөскэтии буолар. Биирдэ эмэ санаатын көтөҕөөрү, күүс киллэ-ринээри сөбүгэр иһиэн баҕарбыт киһи арыгыны булан испэтэ дьону атаҕастааһын, аһыырга бырааптарын кэһии буолар. 

Арыгыны боппокко эрэ дьон өйүн-санаатын сайыннаран, олохто-ругар ситиһиини оҥороллоругар баҕа санааларын үөскэтэн, тулуур-дарын, туттунар күүстэрин улаатыннаран биэрии эрэйиллэр. Кыра, саҥа улаатан эрэр оҕолору дьиэлэригэр арыгы иһэр төрөппүттэр куһаҕан үгэскэ үөрэппэт буолуулара тарҕаныыта арыгыһыттар аҕы-йыылларыгар тириэрдэрин бары билэн туһаныахтара этэ. (1,32).

Кыра эрдэҕиттэн тулуурга, бэйэтин билинэн тохтотунарга иитил-либит, үөрэммит оҕо, киһи арыгы иһэр быстах баҕатын уодьуганнаан, туттунан тохтотор кыаҕа улаатар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр өс хоһооно оҕолор улаатан төрөп-пүттэрин туохха барытыгар, үлэҕэ эмиэ баһыйар кыахтаналларын үөс-кэтэринэн оҕолору иитэргэ, үөрэтэргэ куруук туттулла сылдьыа этэ. 

Арыгы өйү-санааны буккуйарыттан тулуурдара аҕыйахтар элбэҕи иһэн итирэн хаалалларыттан уонна содуомнары оҥороллоруттан куһа-ҕан өйдөбүлэ элбээн хаалбыт. Бэйэлэрэ арыгыны оҥостор норуоттар тулуурдара улаатан аһара испэт буолууну ситиспиттэрэ, онтон бэйэ-лэрэ оҥостубаттар аһара иһэн кэбиһиигэ оҕустараллара ордук элбэх. Ол курдук, хантан эрэ тиэллэн кэлэр арыгы биирдэ баар, онтон суох буолан хааларыттан арыгыны буллахтарына элбэҕи иһэн кэбиһэллэр. 

Киһи арыгыны иһэрэ 4 суол улахан тутулуктаах:

1. Санаатын көтөҕөөрү, күүһүрдээри.

2. Араас санаарҕабыллары умнаары.

3. Доҕоттору кытта кыттыһаары.

4. Үөрүүнү үллэстээри.

Бу арыгыны иһии тутулуктарыттан бастакы тутулук киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта улаханыттан уонна кыаҕа суох киһи санаата түһэрэ кыра аайыттан элбэҕиттэн, арыгыны маннык кэмҥэ иһии түр-гэнник арыгыһыт буолууга тириэрдиэн сөп. Ол курдук, арыгы дьа-йыыта киһи санаатын түргэнник көтөҕөрүттэн элбэхтик санаата түс-тэҕин аайы иһэ сылдьара үөскүүрүттэн арыгыга ылларыан сөп.

Арыгыны элбэхтик иһии хаһан баҕарар куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Ол курдук, киһи этэ-сиинэ арыгы диэн аһылыкка үөрэнэн хааллаҕына, аны арыгыта суох табыллыбат, аһаабат буолуу кэмэ тиийэн кэлиитэ арыгыга ылларыы кэлбитин биллэрэр. 

Оҕо улаатан иһэн төһө арыгыны доруобуйатыгар буортуну оҥор-бот гына иһиэххэ сөбүн үөрэтэн билэрэ уонна куруук туһана сылдьара эрэйиллэр. Арыгы киһиэхэ хайдах дьайарын билбэт оҕо ханнык эмэ хампаанньаҕа кыттыһан үөрбүтүн омунугар аһара элбэҕи иһэн итирэн хаалан онно-манна, быстах быһыыга түбэһиэн сөбө оҕону эрдэттэн үөрэтэн биэрии ордугун, туһалааҕын дакаастыыр. 

Киһи тулуурдааҕа, туттунар күүһэ улахана арыгыны төһөнү иһэ-рин хонтуруоллана сылдьар кыаҕын улаатыннарар. Арыгыны кэмин билэн иһэр, аһара элбэҕи испэт, тулуурдара улахан дьон элбэхтэр. 

Онон арыгы киһи өйүн-санаатын буккуйааччы буоларынан киһи бэйэтин кыаҕын билинэн туһанара, кэмнээн иһэрэ эрэйиллэр. (2,86).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.