open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хаити гурдата

**Гурд** (гаит. креольск.т. Gourde, кода ISO 4217 — HTG) —  Хаити национальнай валютата.  100 сантим (santim) = 1 гурд.

Гурд (gourde) gordo диэн испаан тылыттан — халыҥ, эмис диэн.

1860 с. үрүн көмүс стандартан кыһыл көмүс стандартка көһүүнэн сибээстээн гурд диэн нациоанльнай валютаҕа көспүттэрэ.

Гаити территориятыгар билигин 1989 сыллаахха уонна 2004 сыллаахха тахсыбыт банкноталар туттуллаллар. Эрдэтээҥи купюраларга дойду экономическай сайдыытыгар кылааттарын киллэрбит историческай деятеллэр мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр Гаити судаарыстыбаннай гербэтэ ойууламмыт.

2004 сыллааҕы банкноталарга Гаити көҥүлүн иһин турууласпыт дьоннор мэтириэттэрэ, нөҥүө өттүгэр былыргы форт, цитадель ойуулара баар буолбут.

## Сигэлэр
* http://www.zoomex.ru/denezhnaya-edinica/gurd
Геллер

thumb|300px|10 Словакия геллера, 1942 сыл, аверс
thumb|300px|10 Словакия геллера, 1942 сыл, реверс

**Геллер** (*Heller*, атыннык өссө *Haller* диэн)  — Орто үйэлэргэ уонна Саҥа бириэмэҕэ Германия дойдуларын бытарытар манньыаттара; XX үйэҕэ — Чехия () уонна Словакия () бытарытар харчылара.

Аан бастаан геллер диэн 1200 сыллаахха Швабия Швебиш-Халле куоратыгар тахсыбыт пфеннигы (*Schwäbisch Hall*) ааттыыр этилэр. 

Бастакы манньыаттар ыйааһыннара барыллаан 0,55 г этэ, 0,371 г үрүҥ көмүстээхтэрэ.

Кэлин геллер сыаната уонна хаачыстыбата хаста да уларыйбыта. XVI үйэҕэ геллер = 1/2 пфенниг тэҥнэспитэ.

Геллеры Германияҕа алтантан оҥоһуллубут биир эрдэтээҕи манньыатынан ааҕаллар (Вестфалия алтан геллердара XVI үйэҕэ тахсыбыттара). Алтан геллердары Баварияҕа 1856 сылга дылы уонна Франкфурт-на-Майне куоракка 1866 сылга дылы быспыттара (бу геллердар 1/8 крейцерга тэҥнэһэллэрэ. Бүтэһик геллер Германияҕа 1866 сыллаахха Гессен-Кассель княжествоҕа анаан тахсыбыта.

1892 сыллаахха Австро-Венгрияҕа саҥа харчы киллэриллибитэ — 1 Австро-Венгрия кроната, 100 геллерга тэҥнэһэрэ,  (Венгрияҕа бытарытар манньыат филлер диэн ааттаммыта). Никельтан быһан 10 уонна 20 сыаналаах геллердары таһаараллара, 1 уонна 2 геллердары чаҥтан (боруонсаттан) оҥороллоро. Саҥа геллер 1/2 эргииртэн таһаарыллыбыт крейцерга тэҥнэһэрэ.

1904—1916 сыллардаахха Германскай Илин Африкаҕа (билиҥҥи Танзания, Руанда уонна Бурунди) 1/2, 1, 5, 10 уонна 20 сыаналаах геллер манньыаттара чаҥтан, алтантан, дьэс алтантан уонна алтан-никель холбоһугуттан быһыллыбыттара.

100 геллер = 1 рупияҕа тэҥнэһэрэ.

1918 сыллаахха, Австро-Венгрия империята үрэллибитин кэннэ, 100 геллерга тэҥнэһэр 1 кронаны Австрия (1924 сыл иннинэ) уонна Чехословакия (1921—1939 уонна 1945—1992 сс.) туттубуттара.

Чехословакия ыһыллыбытын кэннэ геллер 1/100 кронаҕа тэҥнэһэр Чехия уонна Словакия бытарытар манньыаттарынан буолбута.

2009 сыл тохсунньу 1 күнүттэн, Словакия евроҕа көспүтүнэн, геллер бу дойдуга бытарытар манньыат буолара тохтотуллубута. Чехияҕа бүтэһик геллер манньыаттара (50 геллердар) эргииртэн 2008 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр уһуллубуттара.

## Өссө маны көр
* Валюта
* Харчы

## Сигэлэр
* Геллер в словаре нумизмата
Таможеннай голова

**Таможеннай голова** — диэн айан суолугар турар таможня дьиэтин тойоно ааттанара. Таможеннай голова "Айан грамотатын" биэрэрэ. Маннык Грамотаны ылбыт атыыһыт дойду хайа баҕарар муннугар тиийэн атыылыыр бырааптанара. Дьокуускай куоракка остуруок аттыгар таможня дьиэтэ баара. Сүрүн үлэтинэн кэлэр-барар атыыһыттар табаардарын ааҕыы, көрүү-истии, нолуогун хомуйуу буолара. Таможеннай голова көҥүллээх эрэ буоллаҕына атыыһыт табаарын киллэрэн баһаарга, ырыынакка, дьаарбаҥкаҕа атыылыыр кыахтанара. Таможеннай голова быыбарданар соло. Болдьоҕо биир эбэтэр икки сыл буолара. 

## Ылыллыбыт сирэ
* Голова таможенный // Брокгауз уонна Ефрон Энциклопедическэй тылдьыта
Львов

**Львов** () диэн Украина куората. Львовскай уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 728 660 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Культура

### Музика, театр и кино

### Религия

## Галерея

File:Lwów - uniwersytet.JPG|Львовский национальный университет имени Ивана Франка (2006)
File:Polytechnic Lwow 20091.JPG|Национальный университет «Львовская полиітехника» (2007)
File:Лвов Галиција.jpg|Старе мисто (Старый город), Площадь Рынок
File:Панельный Сихов.jpg|Советская «панельная» застройка района Сыхова (2007)
File:St. George Cathedral of the UGCC, Lviv.jpg|Архикафедральный собор Святого Юра во Львове  


## Быһаарыылар
Лира (суолталара)

**Лира**:
*Лира (харчы)
*Лира - сулус бөлөҕө
*Лира - музыка үстүрүмүөнэ
Чиряева Вера Георгиевна

**Чиряева Вера Георгиевна**  — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. «Саха АССР Үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты улууска бастакынан ылбыта.

Вера Георгиевна Чиряева 1916 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр билиҥҥитинэн Yөhээ Бүлүү улууhугар сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ эрдэ өлөн, кинилиин алта оҕону аҥардас аҕата Георгий Чиряев иитэлээн, үөрэттэрэн киhи оҥортообута.

Георгий Чиряев үөрэх суолтатын нэһилиэккэ кимтэн да эрдэ өйдөөн, төрөөбүт нэhилиэгин оҕолоро үөрэхтээх дьон буола улааталларын туhугар бэйэтин улахан дьиэтин оскуолаҕа анаан саҥа былааска 1919 с. бэлэх биэрбитэ. Чиряев оҕонньор сиэртибэлээбит дьиэтэ 1956 с. диэри оскуола буолан тигинэччи үлэлии турбута. Онтон интэринээт, начаалынай кылаастар үөрэнэр куорпустара, учууталлар олорор дьиэлэрэ буола сылдьыбыта. Билигин оскуола түмэлин дьиэтэ буолан турар.

Вера Георгиевна Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму бүтэрээт, 1934-34 үөрэх сылыттан учууталлаабыта, онтон 1939 сыллаахха учуутал институтун бүтэрбитэ.

Вера Георгиевна сүүрбэ үс сыл устата Yөhээ Бүлүү оройуонугар Ороhуга, Тойокуга, Бүлүү оройуонугар Хампаҕа, Сунтаар орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Нуучча тылын уонна литературатын биэрбитэ.

1944 сылтан Исидор Барахов аатынан Yөhээ Бүлүүтээҕи орто оскуолаҕа уhун кэмнэ үлэлээн баран пенсияҕа тахсыбыта.

Вера Георгиевна оскуолаҕа үлэлиир сылларыгар ордук оҕолору кытта биирдиилээн үлэлээн, оҕолор нууччалыы үчүгэйдик санаралларын, суруйалларын уонна мэлдьи библиотекаҕа сылдьалларын, нууччалыы умсугуйан туран ааҕалларын ситиhэрэ.

Педагог быhыытынан улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ улаханнык ытыктанар методист, уhун сыллар усталарыгар нуучча тылын учууталларыгар  солбуллубат наставник-сүбэhит уонна мэтиэдикэ холбоhугун салайааччытынан үлэлээбитэ.

Вера Георгиевна уhун сыллаах сындалҕаннаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта. ‘’За трудовое отличие’’, ‘’За трудовую доблесть’’, ‘’За добросовестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина’’, ‘’За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-194ҕгг.’’, ‘’Ветеран труда ’’ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кини - Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
Винница

**Винница** () диэн Украина куората. Винница уобалаһын дьаһалтатын киинэ. Дьонун ахсаана 369 881 (2013).

## Устуоруйата

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Пневмония

**Пневмония** эбэтэр **ойоҕостотуу** диэн  тыҥа уонна тыынар систиэмэ ыарыыта. Киһи тыҥата кыракый альвеола диэн ааттаах хабахтартан турар, ол альвеолалар кислород салгынтан хааҥҥа киирэрин хааччыйаллар. Пневмонияҕа ол альвеолалар үлэлэрэ кэһиллэр, онтон сылтаан сатаан кислороду ылбат буолаллар. Сороҕор бу ыарыыны *[[сэбиргэхтэтии]]* диэн ааттааччылар, ол эрэн сэбиргэх диэн тыҥаны бүрүйэ сылдьар ис уонна тас субаны ааттыыллар, ол аата сэбиргэхтэтии диэн плеврит.

Пневмония бактерияттан, грибоктартан уонна араас паразиттартан сылтаан үөскүөн сөп. Ону тэҥэ ойоҕостотуу төрүөтүнэн сүһүрдэр эттик дьайыыта эбэтэр тыҥа оһолтон сылтаан (киһи саахалга түбэстэҕинэ иҥин) алдьаммыт буоллаҕына эмиэ саҕаланыан сөп. Тыҥа искэҥэ эбэтэр алкоголизм эмиэ пневмонияҕа тиэрдиэхтэрин сөп.

Пневмониялаабыт дьон үксүгэр тыыналларын ыарарҕаталлар, сөтөллөллөр уонна түөстэрэ ыалдьыан сөп. Ыарыы үөскээбит төрүөтүттэн көрөн эмтэнэр, холобур, бактерияттан сылтаан үөскээбит пневмонияны антибиотигынан эмтииллэр.

Пневмониянан киһи сааһыттан тутулуга суох ыалдьар. Ыарыы кутталлаах, киниттэн сылтаан дьон, ордук кырдьаҕастар, кыра оҕолор уонна мөлтөх иммунитеттаахтар өлөр түбэлтэлэрэ көстөр. 

## Пневмония атын араастара

* Атипичнай пневмония (SARS)
:Атипичнай пневмония - олус сыстыган өлөрүмтүө пневмония арааһа, бастаан 2002 сыллаахха Кытайга тарҕана сылдьыбат. Атипичнай пневмония коронавируһа төрүттээх буолбута. Атипичнай пневмония 2003 сылтан тарҕамматаҕа.
Симона де Бовуар

thumb|Оноре де Бальзак өйдөбүнньүгэр Жан Поль Сартрдыын
**Симона де Бовуар** (1908 сыл тохсунньу 9 – 1986 муус устар 14) диэн боронсуус суруйааччыта, философа. Жан-Поль Сартр биир санаалаах коллегата, доҕоро, көрсүүтэ (кэргэнниини утарар буолан холбоспотохтор). Феминистар идеологияларын төрүттээччитэ.

Кини романнары суруйара, философияҕа олох суолларын, политика туһунан толкуйдарын ыстатыйаларга, биографиялары уонна автобиографиятын суруйара.

Ордук биллэр кинигэтин аата «Ыалдьыт дьахтар» уонна «Мандариннар». Ордук биллэр идеяларын «Иккис киһи» диэн 1949 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйа буолар.Онно дьахталлар олохторо куһаҕанын туһунан суруйбута, уонна хайдах уларытыахха сөбүн санаатын эппитэ.

## Айамнньылара, чааһынай олоҕо
1943 сыллаахха «Ыалдьыт дьахтар» кинигэтин бэчээттээбитэ,  Жан Поль Сартр диэн тапталлааҕын туһунан историятын суруйбута, ол кэнниттэн «Мандариннар» диэн кинигэни суруйбута, ол кинигэтэ Гонкур бириэмийэтин ылбыта.

1944 сыллаахха де Бовуар «Pyrrhus et Cinéas» диэн ыстатыйаны суруйбута, онтуката дьон ыарахан талыыны оҥороллорун туһунан эбит.

1949 кини «Le deuxième sexe» («Иккис киһи»). Европаҕа дьахталлар куһаҕан олохторун туһунан уонна уларытыы ньымаларын суруйбута. Онно эмиэ ыарахан талыы туһунан суруллубут эбит.

Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ де Бовуар уонна Сартр олох туһунан хаһыаты олохтообуттар, ону  «Les Temps Modernes» («Саҥа кэм») диэн аттаабыттар.

1986 с., муус устар 14 пневмонияттан өлбүт. Билигин Парижка Монпарнас кылаабыһатыгар Сартр уҥуоҕун аттыгар көмүллэн сытар. 

## Атын кинигэлэрэ
* *The Blood of Others*, (1945)
* *Who Shall Die?*, (1945)
* *[[The Second Sex]]*, (1949)
* *[[The Mandarins]]*, (1954)
* *The Prime of Life*, (1960)
* *When Things of the Spirit Come First*, (1979)

#### Симон де Бовуар туһунан кинигэлэр
* Beauvoir, Simone de. Woman: Myth & Reality,
** in Jacobus, Lee A (ed.) A World of Ideas. Bedford/St. Martins, Boston 2006. 780-795

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* The Internet Encyclopedia of Philosophy: Simone de Beauvoir Английскайдыы суруллуйбут библиографията.
Антибиотик

**Антибиотик** диэн бактерияны өлөрөр эбэтэр бактерия чыыһылата улаатыытын тохтотор эмп буолар. Пеницилин диэн биир ордук тарҕаммыт антибиотик буолар. Бастаан антибиотиктар 1939 сылтан атыыланар буолбуттар. Антибиотик вируһу тохтотор кыаҕа суох.

Билигин учуонайдар бактериялар антибиотикка ылымтыата суох буолуо уонна өссө күүстээх буолуо диэн куттаналлар. Ол аата *антибиотигы утарылаһыыта* улаатар диэн ааттанар. Антибиотигы бэрээдэгэ суох тутуннахха билигин даҕаны оннук буолуон сөп. Ол аата бактерия ол антибиотиктарга тутулумтуо уолар уонна өлбөт. Өссө даҕаны тарҕанар уонна оннук же антибиотик сатаан ылбат.

## Историята

*Антибиотик* диэн аат бастаан 1942 сыллаахха туттуллубут 

Билигин медицина химията сайдыытынан урукку антибиотиктар уларытыллыбыт сайдыбыт буолаллар.

## Туттуута
Сорох бактериялар сорох эрэ антибиотиктарга өлөллөр. Ыарыһахтар ханнык антибиотигы ылаллара төрүтүттэн тутулуктаах. Ол иһин антибиотигы туттарга бырааһы кытта кэпсэтэн баран туттар наада. Быраас ону тэҥэ побочнай эффектарын эмиэ көрүөн сөп уонна туох эмит таҕыстаҕына ыарыҕах эмтэнэр былаанын уларытыан сөп. 

Антибиотик вирустары өлөрбөт, ол иһин вирус ыарыыны эмтииргэ көмөтө суох. Ыарыһах вирус дуу бактерия дуу төрүттээх ыарыытын быһаарыахха наада - ол аата син биир бырааска бара сылдьыахха наада.

## Быһаарыылар
Гоголев

**Гоголев**:
* Гоголев Анатолий Игнатьевич (1941 с.) — этнограф, история билимин доктора (1992), профессор (1992), Саха сиринээҕи Наука Академиятын академига (1993).
* Гоголев Василий Николаевич (1957 с.) — саха биллиилээх тустууга, ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Гоголев Иван Михайлович — Кындыл (1930—1998) — саха норуодунай поэта
* Гоголев Захар Васильевич (1911—1974) — история билимин доктора.
* Гоголев Семен Иннокентьевич — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.
* Гоголев Степан Филиппович  (1896—1933) — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
* Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич (1948 с.) — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.
* Гоголева Анна Ивановна — сэһэнньит, тылбаасчыт.
* Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна (1891—1971) — Саха тыйаатырын диэйэтэлэ, Алампа кэргэнэ.
Абалык

**Абалык** (**O**, ) диэн химия элемена. Айылҕаҕа сыта уонна өҥө суох гаас курдук баар. Биир ордук наадалаах химия элемена буолар, тоҕо диэн туох тыыннаах барыта салгынынан тыынар уонна уу састаабыгар баар. Убаҕас быһыытыгар халлаан күөх өҥнөөх буолар.

## Арыллыыта
Абалыгы 1772 сыллаахха *Карл Вильгельм Шиил* арыйбыт. Ол гынан баран *Джозеф Пристли* икки сыл буолан баран Шиил ининнэ тарҕаппыт. Ол иҥин дьон Пристли арыйбыт диэн толкуйдууллар. Абалык сир ханнык баҕар точкатыгар баар. Атын даҕаны планеталартан кэлбит метеориттар минералларыгар булуллар.

## Айылҕаҕа
thumb|left|150px|Уу таммаҕа. Уу абалыктаах буолар. Биир абалык атома икки сугулук атомын кытта холбостоҕуна уу молекулата үөскэнэр. Уу олорор бары харамайдарга наада.

Салгыҥҥа эмиэ абалык баар. Салгын араас гаастар булкаастарыттан турар. Онтон быһа холоон 21% абалык буолар. Абалык ордук суолталаах буолар, тоҕо диэн харамайдар астан энергияны ылалларыгар абалыгы тутталлар.

## Абалыгы туһаныы
thumb|right|100px|Мас испиискэ умайыыта.
Абалык баар буолан умайыы баар буолар. Туох эмит умайар буоллаҕына абалык ол эттиги кытта холбоһор уонна сырдыгы уонна сылааһы таһаарар. Холобура, маһы уматтахха, абалык маһы кытта холбоһон умайар. Ол иһин абалык араас туттуута элбэх. Ол гынан баран кутталлаах буолуон сөп. Ол курдук, ыраас абалык төлөнү кытта тарыйдастаҕына эстиэн сөп уонна улахан алдьатыынын оҥоруон сөп. Төлөнү туттуохха сөп, оннук абалыгы ацетилены кытта холбостоҕуна төлөнө олус сылаас буолар - ону араас металлары уулларарга тутталлар. 

Угарнай гааһынан атырабыыс буолбут киһини быыһыырга эмиэ абалык туттуллар.

## Оҥоһуллуута
Араас ньыманан оҥоһуллуон сөп. Күн сырдыгын уонна углекислай гааһы уонна уунан **[[фотосинтез]]** ньыматынан оҥоһуллуон сөп. Абалык барыта кэриэтэ фотосинтез түмүгэ буолар. 

Киһи эмиэ оҥоруон сөп. **[[Электролиз]]** ньыматынан эмиэ оҥоһуллуон сөп. Ол процесска электрическай ток уу нөҥүө ыытыллар, оччоҕуна уу мөлүөкүлэлэрэ сугулукка уонна абалыкка арахсаллар.

## Быһаарыылар
Чернигов

**Чернигов** () диэн Украина куората. Чернигов уобалаһын киинэ. Дьонун ахсаана 300 000.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта
Билигин 2 оройуон баар:

## Фото


Image:AX Chernihiv Pyatnytska Church.jpg|1201
Spasopreobrazh-cathedral-chernihiv.JPG|1030
Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG



## Быһаарыылар
Куросава Акира

**Куросава Акира** (; 1910 сыл кулун тутар 23  — 1998 сыл балаҕан ыйын 6) — Дьоппуон киинэ режжисера. Куросава киинэлэрин ДЬоппуон сиригэр олус таптыыллар. Атын даҕаны дойдуга сөбүлүүллэр. 50 сыл устата 30 киинэни устан ааспыта. Кинини билигин биир улахан сабыдыаллаах режжисер быһыытынан билэллэр.

Биллэр киинэлэригэр, ол иһигэр Рашомон уонна Сэттэ Самурайга кини Тоширо Мифуне диэн актеры кытта үлэлээбитэ.

Дьоппуон киинэ оҥоруутугар 1936 сылга үлэтин саҕалаабыта. Ол иннинэ худуоһунньугунан үлэлиир этэ. Режиссер ассистена быһыытынан уһуннук үлэлээн баран 1943 сыллахха режиссер буолбута. 

*[[Расемон]]* диэн киинэтэ бастаан Токио куоракка 1950 атырдьах ыйыгар көрдөрүллүбүтэ. Онтон 1951 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр кини Вена киинэ фестиваалыгар Золотой лев бириэмийэ лауреата буолбута. Ол кэнниттэн киинэни Европаҕа уонна Хоту Америкаҕа прокатка таһаарыллыбыта. Дьон сөбүлээн көрбүттэр, ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрин көрөрүн саҕалаабыттара. Ол кэнниттэн Дьоппуон киинэлэрэ ситиһиилээх буолаллара саҕаламмыт. 1950 уонна 1960 сыллар икки ардыларыгар Куросава сылга биир киинэни режиссер быһыытынан таһаарар этэ.

1990 сыллаахха Олох ситиһиитэ диэн номинацияҕа Америка киинэлэрин Академиятын бириэмийэтин ылбыта. Кини өлбүтүн кэннэ AsianWeek сурунаал уонна CNN ханаал кинини Литература уонна искусство категориятыгар **Үйэ Азия олохтооҕо** диэн ааттаабыта.

## Быһаарыылар
Феллини Федерико

**Феллини Федерико** (1920 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Римини сиригэр төрөөбүтэ, 1993 сыл алтынньы 31 күнүгэр  Римҥа өлбүтэ) Италия киинэ оҥорооччута, режиссера. Феллини киинэлэрэ фантазияны уонна түүлү холбуур киинэлэр буолаллар.

Бастакы киинэтэ *Lo Sceicco Bianco* (1951) этэ, Альберто Сордины кытта бииргэ оҥорбута, сценарийын Микеланджело Антонини уонна Эннио Флайано суруйбута. Бу киинэ оҥорор бириэмэтигэр Феллини Нино Ротаны кытта көрсүспүтэ, кини музыката ситиһиилээх карьератыгар наар бииргэ үлэлииллэрэ.

Джульетта Масина диэн актрисаны кэргэн ылбыта. 1943 сыллаахтан 1992 сыллаахха өлүөн дылы бииргэ олорбуттара. Биир уолламмыттара 1945 сыллаахха, ол гынан баран икки нэдиэлэнэн ол уол өлбүт. Ол кэнниттэн оҕоломмотохтор.  Масина Феллини элбэх киинэлэригэр уһуллубута. Феллини наар үлэлиир актердара Марсело Мастройанни, Альберто Сорди уонна Анита Экберг этилэр.

Киинэ оҥоруу устунан араадьыйа шоулар сценарийдарын суруйар этэ уонна комедия сценкаларын - биллэр актердарга - Алдо Фабрици игин курдук актердарга. Хас даҕаны уруһуйу уруһуйдаабыта (үксүгэр харандааһынан кумааҕыга), шарж быһыытынан. Онно ситиһиитэ диэн киинэлэр афишаларын уруһуйдуура табыллар эбит.

1944 сэрии бүппүтүн кэннэ уруһуйдарын атыылаабыта. Маҕаһыынын аата английскайдыы "The Funny Face Shop" диэн этэ уонна онно Феллини, Де Сета, Камерини, Скарпелли, Майорана, Гуаста диэн уруһуйдьуттар айамнньылара бааллара, бары Италия киинэтин индустриятыгар үлэлиир дьон. 

1987 BAFTA Академиятын бириэмийэтин, онтон 1993 сыллаахха Америка киинэтин академиятын бириэмийэтин ылыбыта.

## Киинэлэрэ
* *Luci del varietà* (1950)
* *Lo Sceicco Bianco* (1951)
* *I Vitelloni* (1953)
* *La Strada* (1954) -  Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ)
* *Le Notti di Cabiria* (1957) Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ)
* *La Dolce Vita* (1960) Оскары ылбыт (бастыҥ көстүүмнэр)
* *8 1/2* (1963) 2 Оскары ылбыт (бастыҥ омук киинэтэ, бастыҥ көстүүмнэр)
* *Giulietta degli Spiriti* (1965)
* *Satyricon* (1969)
* *I Clowns* (1970)
* *Fellini's Roma|Roma* (1972)
* *Amarcord* (1973) Oscar (best foreign movie)
* *Fellini's Casanova|Casanova* (1976)
* *Prova d'Orchestra* (1979)
* *La Citta' delle Donne* (1980)
* *E la nave va* (1983)
* *Ginger and Fred* (1986)
* *Intervista* (1987)

## Атын сигэлэр
*
Ром

**Ром** диэн арыгы көрүҥүн аата. Сахарнай тростниктан оҥоһуллубут спирттан оҥоһуллар. Сүнньүнэн Карибскай муораҕа баар дойдуларга оҥоһуллар. Ол гынан баран атын дойдуларга - ол курдук Австралияҕа эбэтэр Фиджига оҥоһуллар.
Крушинка

**Крушинка** () диэн Украина Киев уобалаһын Васильковскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Дьонун ахсаана 347 (2013).

## Устуоруйата
### Аатын туһунан үһүйээн
Үһүйээн этэринэн былыр христиан проповедниктара кэлбиттэригэр олохтоохтор крушиналаах чэй иһэрдибиттэр. Крушина диэн оту иһи ыраастыырга тутталлар. Онтон сылыктаатахха дьээбэрбиттэр эбэтэр кэлии дьону сөбүлээбэтэхтэр быһыылаах.
### Үөскээһинэ
1851 сыллаахха сурукка киирбитэ биллэр.

## Географията
Сэлиэнньэ ортотунан Крушинка үрэх ааһар. Кыра Бугаевка диэн сэлиэнньэҕэ тиийэн Бугаевка үрэххэ түһэр. Онтон Бугаевка Стугнаҕа, Стугна Днепрга түһэллэр.
### Көлүйэлэр
Хас да көлүйэ баар — Еленовка, Рябенковое, Школьнай уонна Дачнай. Дачнайга уу чараппаахыта уонна раак үөскүүллэр. 

Еленовкаҕа эмиэ урут раактар бааллара үһү.

Рябенковайтан уонна Еленовкаттан үрүйэлэр тахсан силбэһэллэр уонна сэлиэнньэ кэтэҕин дики усталлар. Баҕа, кыра балык (пескарь, собо) үөскүүр.  Бусловка аттыгар (сэлиэнньэ түөлбэтэ) андаатар үөскүүр.

Ууга сороҕор уж диэн дьаата суох эриэн үөнү көрүөххэ сөп.

## Галерея

File:Krushynka17-05-2013KrynytsyaDSCN1375.JPG|Крушинка кудуктарыттан биирдэстэрэ
File:Krushynka17-05-2013NatureDSCN1345.JPG|Крушинка көстүүтэ
File:Krushynka17-05-2013NatureDSCN1346.JPG|Крушинка көстүүтэ
File:Krushynka17-05-2013RoadDSCN1332.JPG|Сэлиэнньэҕэ киирэр суол
File:Krushynka17-05-2013RoadDSCN1334.JPG|Сэлиэнньэҕэ киирэр суол
File:Krushynka17-05-2013nickispeakiDSCN1353.JPG|Школьнай көлүччэ атта. Кэтэххэ — сыаркап


## Уулуссалара уонна дэриэбинэ былаана
* Киевскай уулуссата — ордук улахан тутаах уулусаа буолар, дэриэбинэ саҕаланыытыттан 
* Кыайыы 40 сыла уулуссата — эмиэ биир улахан уулуссата. Кыракый үрэхтэн саҕаланан Колхознай уулуссатыгар дылы барар. Урукку аата Усовой Хайа
* Речной (киһи уҥуоҕун аттыгар)
* Колхознай (колшинь колхоһун аттыгар)
* Фабричнай переулога (Киевскайтан Зеленай Борга дылы барар, урукку аата Фабрика диэн)
* Полевой проулога (Кыайыы 40 сылын уулуссатыттан саакка дылы)
* Вишневай переулок (Киевскай уулуссатыттан уҥа диэки)

## Экономика

ССРС бириэмэтигэр колхоз баар этэ, онно турахтаахтары уонна колхоз саадыгар дьаабылакалары хомуйаллар этэ. ССРС суох буолбутун кэннэ колхоз эстибитэ. 


File:Krushynka17-05-2013ProdmagDSCN1358.JPG|Продмаг, центр села Крушинка.
File:Krushynka17-05-2013Gendelyk-nickispeakiDSCN1367.JPG|Генделык, магазин.
File:Krushynka17-05-2013Kramnytsya-nickispeakiDSCN1363.JPG|Крамныця за селом.


## Атын сигэлэр
* Крушинка на сайте Верховной рады Украины
* село Крушинка  (сайт Української конфедерації журналістів).
* Историческая информация о селе Крушинка 

## Быһаарыылар
Днипро

**Днипро** () диэн Украина куората. Днепропетровск уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 997 754.

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Полиомиелит

**Полиомиелит** диэн  вирус төрүттээх олус кутталлаах ыарыы. Дьонтон дьоҥҥо тарҕанар. Үксүгэр симптома суох сайдар, хаан нөҥүө киирбит буоллаҕына симптомнара тута тахсаллар. Центр ниэрбэ систематыгар киирэрэ саарбах. Киһи сыһыаннаҕына параличтанар. Вакцинация баар уонна ыарыыны тохтотуон сөп. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уонна атын аан дойду тэрилтэлэрэ ол туһуар үлэлииллэр ол түмүгэр полиомиелит дойдулар үксүлэригэр суох буолбута. 1988  сыллаахха быһа холоон 350,000 киһи ыалдбьыбыт буоллаҕына 2007 сыллаахха номнуо 1,652 эрэ киһи ыалдьыбыт.

## Быһаарыылар
Бэрэсидьиэн

**Бэрэсидьиэн** эбэтэр **президе́нт** (латыын тылыттан нуучча тылын нөҥүө киирбит тыл: praesidens — инники олорооччу) — өрөспүүбүлүкэ көрүҥнээх дойдуларга ил баһылыга. 

*Ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр* () бэрэсидьиэни Ил түмэн талар. *Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлүкэлэригэр* () быһа эбэтэр атын Ил түмэн кыттыыһыыта суох ньыманан талыллар. Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлкэлэригэр баһылык киэҥ боломуочуйалаах буолар, үксүн *или* (судаарыстыбаны) уонна бырабыыталыстыбаны быһаччы салайар. Оттон *ил түмэн өрөспүүбүлүкэлэригэр* Конституцияҕа баһылык киэҥ боломуочуйалааҕа сурулларын үрдүнэн дьиҥ былааһы премьер-миниистир тутан олорор.

## Быһаарыылар
Киин Азия

**Киин Азия** () — Азия киинигэр баар оройуон. Киин Азия5а хас да дойду киирэр, холобур, Казахстаан уонна Монголия киирэллэр. Онно сүүнэ улахан хаптал-хайалар, нагорьелар холбоһолбу-солбу сыталлар, ыаллыы территорияларыттан баараҕай сис-хайаларынан араарыллаллар . Киин Азияны рельебинэн икки чааска үллэриэххэ сөп. Соҕурууҥу чааһын муора таһымыттан 4500 м үрдүктээх киэҥ Тибет нагорьета ылар. Сиргэ атын ханнык да нагорье итиччэ улахан үрдүгэ суох. Нагорьены бары өттүнэн итиннээҕэр өссө үрдук сис-хайалар тулалаан тураллар. Сис-хайалар нагорьены бэйэтин эмиэ быһа охсон ааһаллар. Күүстээх тыаллардаах, тымныылардаах кураан, хаҕыс климат хайалары түргэнник алдьатар. Кырыылаах бытархай таас, бөдөҥ, бытархай үлтүркэйдэр хайалар тэллэхтэригэр дьапталлаллар, сир ньуурун сыыйа дэхсилииллэр.

Киин Азия хоту өттүнэн намтыыр, ол эрээри онно да сир ньуура муора таһымыттан 1200 м үрдүк. Уобалас ити өттө Тибеттэн Куньлунь сис-хайатынан араарыллар. Онно Гоби кураацы куйаар сытар. Ити туойдаах, таастаах сүүнэ киэҥ куйаар сорох сирдэринэн кырыылаах бытархай, мүлүктэй тааһынан бүрүллэр. 

Киин Азия климатын сүрүн уратыта – тосту континентальнай – уобалас географическай балаһыанньатыттан, рельебиттэн тутулуктаах. Уобалас кыһына тымныы, сайына куйаас. Температуралар сууккатааҕы халбаҥнааһыннара олус улахан. Күнүс температура 30℃ тиийэ үрдүүр, оттон түүн таастар, сэдэх үүнээйилэр кырыа булаллар. Салгын муҥутуур температураларын сыллааҕы амплитудалара өссө ордук улахан, күүстээх тымныыларга кыра өрүстэр түгэхтэригэр тиийэ дөйө тоҥоллор. Ол оннугар сайын 40℃ тиийэ кэриэтэ куйаас буолар. Үрдүк сис-хайалар Киин Азияҕа океаннартан сииктээх салгын маассата киириитин мэһэйдииллэр. Сис-хайалар эниэлэригэр аҕалыллар сөҥүү түһэр. Гобига сөҥүү итиннээҕэр арыый элбэх.  Киин Азияҕа өрүстэр аҕыйахтар. Уобалас кытыыларынааҕы океан диэки хайыспыт сис-хайалар эниэлэригэр эрэ балачча элбэх сөҥүү түһэр, итилэртэн Азия бөдөҥ өрүстэрэ – Хуанхэ, Янцзы, Меконг – саҕаланаллар. Кыра өрүстэр кумахха иҥэн сүтэллэр эбэтэр сүүрүгүрбэт күөллэргэ түһэллэр. Күөллэртэн сорохторо сөҥүү түһүүтүттэнибиэрэктэрин линиятын уларыталлар. Онуоха холобурунан Лобнор күөл буолар.

Киин Азия улахан өттө уулаах бассейннарга киирсэр. Киин Азия – бу сүүнэ улахан кураайытыҥы, кураацы куйаардар киэлилэрэ. Итилэр дьадаҥы, сэдэх үүнээйилээхтэр, сүүһүнэн километры тайыыллар. Гоби сөҥүү арыый элбэхтик түһэр илин, хоту өттүлэригэр эрэ кураанах стептэр бааллар. Саамчай иччитэх, сылдьарга эрэйээх кураайы куйаар – Такла-Макан – үксүгэр кумах барханнар кирээдэлэрэ буолан сытар. 

Киин Азияҕа монголлар, китаецтар олороллор. Сэдэх нэһилиэнньэ үксүн сүөһүнү – барааннары, сылгылары – иитиинэн дьарыктаналлар. Кыһын хаар аҕыйахтык түһэр буолан, сүөһүнү сыла быча мэччитэллэр. Оазистарга,өрүстэр хочолоругар эрэ сэлиэһинэйи, дьэһимиэни, араас оҕуруот астарын үүннэрэллэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Орто Азия
Хакаас тыла

**Хакаас тыла** — Хакаастар тыллара, түрк омуктар тылларыгар киирсэр, өссө биир аата тадар тыла. 
Үксүнэн Хакасия өрөспүүбүлүкэтыгар туттуллар уонна Красноярскай кыраай Шарыповскай улууһугар, кыралаан Тыва өрөспүүбүлүкэтыгар.

Хакас тылынан саҥарааччы ахсаана 42 604 киһи (ити 2010 сыллаах перепись түмүгүнэн). Хакас тыла түөрт диалекка арахсар:
* саҕай;
* качинскай;
* кызыл;
* шор.
Литератураҕа үксүн саҕай уонна качинскай диалектар тутуллаллар.

1924 сыллаахха кириллицаннан сурукка-бичиккэ туттуллар буолбут, 1929 сыллаахха латиницаҕа уларыйа сыдлдьыбыта биллэр. Төттөрү 1939 сыллаахтан кириллицаҕа көспүт, эбии 6 буукуба киирэн биэрбит ÿ, ӧ, ң, ғ, і, ӌ.

Хакас тылынан Хабар диэн хаһыат тахсар.

Саха тылыгар сүрдээх маарынныыр тыл буолар. Холобура, сон үрдүнэн курга (хак. хур) кыыннаах быһах туттараллар эбит ( хак. пычах кыны). Сон саҕатын мойдрык диэн ааттыыллар эбит, сахалар моойторук диэннэригэр маарынныыр.

Саа сэбиргэлин ырытан көрдөххө, эмиэ элбэх тэҥ баара биллэр. Холобура, сахалыы кустук, хакастыы хосто диэн ааттыыллар эбит. Сахалыы  оноҕос, хакастыы соган. Ухчааннан туталлар эбит (ох саа - сахалыы); чаачах - хакастыы, чаачар саа - сахалыы. Кирис, саадах диэн тыллар биирдэр эбит. Хуннар курдук сахалар да, хакастар да оноҕосторугар хотой эбэтэр боруллуо куорсунун тутталлар эбит.  Саха кылыһа хакас омук хылыс «сабля», «мечь» диэннэрин кытары чугас. 

Биир дьикти саха уонна хакас омугар баар тылынан *барахсан* диэн тыл буолар. Хакастыы ити тыл *парасхан* диэн буолар. Өйдөнүүтэ биир *бедняжечка* диэн. Ол гынан баран хакас тылын саҕай диалегар парахсан диэн туттуллар эбит.

Хакас тыла биир сүрүн атынынан **б** буукуба оннугар **п** туттуллара буолар.

## Быһаарыылар
Оҕо куйуурдуу турара (киинэ)

«**Оҕо куйуурдуу турара**» — 2003 сылга Ноговицын Прокопий туруоруутунан уһуллубут кылгас метражтаах киинэ. Киинэ Былатыан Ойуунускай айымньытыгар олоҕуран, суруйааччы 110 сааһыгар ананан уһуллубута.

## Ис хоһооно

20-с үйэ саҕалыныыта, хойукку күһүн. Талахтар быыстарынан куйуур көстөр. Куйууру, ону кытта күрдьэҕи, солууру уонна да атын тэриллэри, дьадаҥы таҥастаах уончалаах уол оҕо санныгар сүгэн иһэр. Уол сылайбыттыы аара эргэ сэргэҕэ сөрөнөн, сынньанан ааһар. Эбэ күөл ортотугар киирэн, уол хаары бэйэтин тула күрдьэр, ойбон дьөлөр.

Киинэҕэ, айымньыга курдук, түҥкүтэх сир дьадаҥы, ыарахан олоҕо кыаммат дьон оҕото оҕо саас диэни билбэккэ улаатара көстөр. Киинээҕэ метафора быһыытынан уол, ону кытта кини курдук көннөрү дьон, туруга көстөн ааһар: уол маҥнай туруук хайа анныгар туран, үөһэ ытта сатыыра, онтон ойбонтон төбөтө эрэ быган ууга турара. Куйуурдуу сылдьан өйүн сүтэрэн, түүлүгэр баай дьону көрөр: тойон баһылыктара илиитин уунан, уолу атыгар олордон илдьэ барар. Уһуктубута, күн киирэн эрэр, куйуура толору соболоох. Уол үөрэ-үөрэ балыгын хомуйар.

Киинэ Хаҥалас улууһугар уһуллубут, биир да саҥата суох туруоруллубут (тыас-уус уонна туругу биэрэр хос музыка эрэ туһаныллыбыт). Балык куйуурга түбэспитин эрэ кэннэ, былыргы оһуохай иһиллэр.
Одесса

**Одесса** () диэн Украина куората. Одесса уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 1 013 521 (2013).

## Историята
Куорат аата аан бастаан 1740 сыллаахха бэлиэтэнэр.

Биһиги эрабыт иннинээҕи V үйэҕэ Одесса сиригэр-уотугар былыргы греческэй сэлиэнньэлэр бааллара. Одесса орто үйэҕэ көс омуктар сирдэригэр-уоттаругар баара. 

## Айылҕата

## Географията

## Климата
## Оройуонунан арахсыыта
Билигин 4 оройуон баар: Киев оройуон, Приморскай оройуон, Малиновскай оройуон, Суворовскай оройуон.

## Транспорт

## Быһаарыылар
Мостар

**Мостар** () диэн Босния уонна Херцеговина куората. Дьонун ахсаана 128 448 (2007).

## Быһаарыылар
Фосси Дайан

**Дайан Фосси** ( – ) — АХШ зоология учуонайа. Африка Руандатыгар гориллалары чинчийбитинэн киэҥник биллэр.

Фосси хайа гориллаларын хас да сыл устата үөрэппитэ. Онно олорор дьон кини үлэтин сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэн Фосси гориллалары кытары сыһыанын сөбүлээбэттэрэ. Кини зоопаркаларга  эбэтэр эккэ өлөрөллөрүн баҕарбат этэ.

Элбэх дьон гориллалары харайбытын иһин герой буоллар диэн толкуйдууллар. Кини олоҕунан **Гориллалар тумаҥҥа** диэн кинигэ суруллубута уонна киинэ уһуллубута.

## Өлүүтэ
Биллибэт дьон Дайаны 1985 ахсынньы 26 күнүгэр бэйэтин быһаҕынан өлөрбүттэр. Өлөрүөхсүттэр көстүбэтэхтэрэ, гориллалары бултуур браконьердар өлөрбүттэрэ буолуо диэн сүрүн версия баар.

Фосси гориллаларга оҥорбут кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.

:*"Олох сыанатын биллэххинэ урукку туһунан толкуйдаабакка харайар туһунан толкуйдуур буолаҕын."  Фосси дневнигар тиһэх суруйуута.*
Сороки

**Сороки** () — Молдова Сорокскай оройуон киин куората.

## Географията
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар, Флорешты тимир суол станциятыттан 4 көстөөх хочо сиргэ турар. 

Сүрүн кэрэхсэнэр сирэ — орто үйэтээҕи Сорокскай кириэппэс.

## Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2010 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн, 35, 1 тыһ. киһи.

Омуктарынан:
* молдаваннар — 68 %
* украинецтар — 15 %
* нууччалар — 12,3 %
* цыганнар — 3 %
* еврейдэр — 1 %
* атын омуктар — 0,7 %

## Галерея

Билэ:Soroca13.jpg|Куорат көстүүтэ
File:Nistru la Soroca.jpg|Днестр өрүс кытыла. Сороки
File:Soroca.jpg|Куорат көстүүтэ
Билэ:Cetatea Sorocii.JPG|Сорокскай кириэппэс


## Быһаарыылар
Атаки

**Атаки** (, ) — Молдова Окницкай оройуонугар баар куорат. Днестр өрүс уҥа кытылыгар Украина кыраныыссатыттан чугас сиргэ турар.

## Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана — 8 500 (2005). Олохтоох омуктар — украинецтар, молдаваннар, нууччалар, еврейдэр о. д. а. 

## История уонна архитектура өйдөбүнньүктэрэ
* Петр Мовилэҕэ бюст
* Лениҥҥэ өйдөбүнньүк
* Аҕа дойду Улуу сэриитин буойуннарыгар өйдөбүнньүк
* Сибэтиэй архангел Михаил храма


File:Dniester ataki.jpg|Атаки Днестр өрүс кытылыгар
Билэ:Petru movila ataki.jpg|Петр Мовилэҕэ бюст
Билэ:Lenin ataki.jpg|Лениҥҥэ өйдөбүнньүк
Билэ:Warrior ataki.jpg|Аҕа дойду Улуу сэриитин буойуннарыгар өйдөбүнньүк


## Быһаарыылар
Бельцы

**Бельцы** () — Молдова биир бөдөҥ куората (Кишинёв уонна Тирасполь кэнниттэн).

## Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана — 149 200 киһи (2012).

## Бырааттыы куораттар
*  Стрый (Украина), 1980 с.
*  Смолян (Болгария), 1985 с.
*  Лариса (Греция), 1986 с.
*  Меркуря-Чук (Румыния), 1993 с.
*  Дьюла (Венгрия), 1995 с.
*  Орша (Белоруссия), 1996 с.
*  Измир (Турция), 1997 с.
*  Хмельницкий (Украина), 1997 с.
*  Лейкленд (АХШ, штат Флорида), 1997 с.
*  Кэсон (Хоту Корея), 1997 с.
*  Витебск (Белоруссия), 2002 с.
*  Милиес (Греция), 2006 с.
*  Тирасполь, 2013 с.

## Галерея

File:Teatrul Vasile Alecsandri, Bălți.jpg|Василе Александри аатынан Национальнай театр 
File:Primăria Bălți 6.JPG|Улуу Стефан III өйдөбүнньүк
File:Panorama. Bălți-zona industrială 01.JPG|Куорат көстүүтэ
Билэ:Consulatul Ucrainei din Bălți C10.JPG|Украина консульствота
Билэ:Центральная площадь.jpg|Куорат киин болуоссата
Билэ:Мэрия.jpg|Мэрия


## Быһаарыылар
Чурапчы улууһун гербэтэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин "Чурапчы улууһа" олохтоох тэриллии гербэтэ — бу олохтоох тэриллии биир дьоһун бэлиэтэ буолар.
Герб Чурапчы улууһун Сүбэтин 2005 сыл балаҕан ыйын 6 күнүнээҕи 194 №-дээх быһаарыытынан бигэргэтиллибит. 

Российскай Федерация Государственнай геральдическай регистрын тиһигэр 2055 №-нэн киирбит.

## Гербэ им-бэлиэтэ
«Халлаан күөх хонууга киэҥ көмүс билэ баар, ортотугар хара үс күөх хатыҥ сэбирдэхтэрэ бааллар. Үрдүгэр сэттэ саха алмааһын дугата сытар.

## Им-бэлиэни быһаарыы
Гиэрбэ улуус историятын уонна географиятын быһаарар, ол курдук улуус улуу Саха Сирин өрүстэрин икки ардыгар сытар.

Икки халлаан күөх билэлэрэ — өрүстэр.
Араҕас билэ — күнүнэн сырдатыллыбыт кылгас сайыннаах орто дойдуну бэлиэтиир.
Тоҕус төгүрүмтэ аҥардара историяны тутуһууну көрдөрөр — Чурапчы киинэ тоҕус томторго турарынан биллэр.
Хатыҥ лабаата — олох, сир үүнүүлээҕимтиэтин уонна Чурапчы сирин кэрэтин көрдөрөр.
Алмаастар Саха Сирин гиэрбэтин стилизациятын эккирэтэллэр, Саха Сирин муниципальнай тэриллиитэ буоларын быһаараллар.

Гиэрбэ ааптардара: Мунхалов Афанасий Петрович (Дьокуускай), компьютерный дизайнын Матвеев Артур Матвеевич (Дьокуускай) оҥорбут.

## Өссө маны көр:
* Саха Сирин улуустарын дьаралыктара
* Чурапчы улууһун былааҕа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин администрацияларынан уонна территорияларынан араарыы
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин гербэтэ
* Саха Сирин гербэлэрэ

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Герб МО «Чурапчинский улус (район)»
* *Ю. В. Рубцов* «Геральдика Якутии»
Окница

**Окница** () диэн Молдова хоту өттүгэр баар куорат, Окница оройуонун киинэ. Дьонун ахсаана 9 300 (2013).

## Устуоруйата

Тимир суол ыстаансыйатын быһыытынан 1890-с сылларга олохтоммута. 

1898 сыллаахха Окницаҕа 45 сири бас билээччи баара биллэр. 1904 сыллаахха куоракка 3 240 киһи олорор эбит, сыаркап, икки кылаастаах оскуола уонна земство баар эбит. 1903 сыллаахха вокзаал тутуллан бүппүт. 1910 сылга депо, паровозтары, вагоннары өрөмүөннүүр мастырыскыайдар баар буолбуттар. Таһаҕас Бессарабияттан Окница нөҥүө Соҕуруулуу-Арҕаа тимир суол ситимигэр уонна Австро-Венгрияҕа ааһар эбит. 

1991 сыллаахха Окница ыстаансыйа Молдова сүрүн түмүк ыстаансыйаларыттан биирдэстэрэ этэ.

Олохтоохторун ахсаана 1974 сыллаахха 7,1 тыһ. киһи, 1994 сыллаахха — 11,3 тыһ. киһи.

2013 сыллаахха Окница Киин пааркатыгар биллиилэх дьон аллеята аһыллыбыта.

## Биллэр-көстөр дьоно

* Морозов Александр Сергеевич (1948 төр.) — Арассыыйа ырыаһыта уонна композитора.
* Окницер Арн (1899—1960-с сс.) — дьэбириэй суруйааччыта.
* Олейник Григорий Григорьевич (1910—1982) — сэбиэскэй военачальник.
* Решетников Артур (род. 1975) — Молдова бэлиитигэ.

## Быһаарыылар
Арассыыйа былааҕа

Арассыыйа Федерациятын ил былааҕа — официальнай ил символлартан биирдэстэрэ. Үс полосалардаах полотнищеттан турар. Үөһээ полосата — маҥан, орто полосата — халлаан күөх, онтон аллараа полосата — кыһыл. Үрдүгэ кэтитигэр сыһыана —  2:3.

## Былаах өҥө
right|thumb|200px|Арассыыйа былааҕын пропорциялара
Арассыыйа Федерация ил былааҕын балаһыанньата өҥ арааһын быһаарбат.

*ГОСТ Р 51130-98* хас өҥүн Атлас өҥнөрүгэр сөп түбэһиэхтээх диэн быһаарар. . Арассыыйа араас органнара былаах оҥоруутун сакаастыылларыгар маннык өҥ көрүҥүн быһаараллар(Panton-унан): маҥан(араас эгэлгэтэ суох өҥ), халлаан күөх (pantone 286С) (solid coated), кыһыл (pantone 485С) (solid coated).

Массыына регистрационнай знагыгар суруллар өҥү ГОСТ Р 50577-93 быһаарар.

## Быһаарыылар
Молдаваан тыла

**Молдаваан тыла** () — ромаан тылларын балкан-роман алын бөлөҕөр киирэр тыл. 

Билиҥҥи лингвиистэр үксүлэрэ тыл киритиэрийинэн туспа молдаваан тылын араарбаттар, атын румыын түөлбэ тылларын тэҥэ (мунтен, олтен, арделен (трансильван) уонна да атыттар) румыын тылын молдаваан түөлбэ тыла баар дииллэр. 

Молдоваттан ураты молдаваан тыла (диалега) Румыния Молдова диэн ааттанар уобалаһыгар, Трансильвания сорҕотугар, Буковинаҕа уонна Украина Одесса уобалаһыгар тарҕаммыт.

## Быһаарыылар
Штефан-Водэ

**Штефан-Водэ** () диэн Молдова куората, Штефан-Водскай оройуон киинэ.

## Историята
1964 сыллаахха дылы бу куорат оннугар Кизил диэн хутор турбут. 

1964 сылтан 1990 сылга дылы — куораттыҥы типтээх Суворово диэн ааттаах бөһүөлэк. Хойут аата уларыйбыт — Штефан-Водэ, ону кытта куорат статуһын ылбыт. 

## Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана 8 600 (2013).

## Экономиката
Куоракка арыгы оҥорор завод, экспортка үлэлиир таҥаһы тигэр фабрика бааллар.

## Быһаарыылар
Резина

**Резина** () диэн Молдова куората, Резинскай оройуон киинэ. Турар сирэ — Днестр өрүс уҥа кытыла, Рыбница диэн тимир суол станциятыттан 7 км тэйиччи. Куоракка 3 сэлиэнньэ киирэр: Бошерница, Чорна уонна Стохная.

## Олохтоох дьоно
Дьонун ахсаана 13 300 (2013).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Резина куорат ситим-сирэ
Андреева Матрена Пантелеймоновна

**Андреева Матрена Пантелеймоновна** - И.Барахов аатынан 1№-дээх орто оскуола саха тылын, литературатын учуутала, РФ Президенин Гранын хаһаайката, «Методист Якутии» бэлиэ хаһаайката.
## Олоҕун тиһиктэрэ
* 1959 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ
* 1966 с. Эдьигээн оройуонугар  Кыстатыам  оскуолатыгар үөрэнэ киирэр.
* 1967-1970 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонун Тамалакаан оскуолатыгар үөрэнэр .
* 1970-1974 сс. Харбалаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
* 1974-1978 сс. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
* 1978-1983 сс. Саха Государственнай университетыгар историко-филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ.
* 1983-1994  сс. Өргүөт орто оскуолатыгар саха тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
* 1994-2000 сс. Өргүөт орто оскуолатыгар директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ.
* 2000 сылтан И.Барахов аатынан орто оскуолаҕа саха тылын, литературатын учууталынан үлэлиир.
Азербайджанскай ССР

**Азербайджанскай ССР** (), официаллык **Азербайджан Сэбиэскэй Социалистическэй Республиката** (азерб. *Азəрбаjҹан Совет Социалист Республикасы / Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası*) — урут баар буола сылдьыбыт ССРС-ка киирэр сойуустуу өрөспүүбүлүкэ, квазисудаарыстыба. Билигин кини утумнааччытынан тутулуга суох Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ буолар.

## Быһаарыылар
Гомель

**Гомель** () диэн Беларусь куората. Гомель уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 520 007.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Историческая информация о городе Гомель
Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата

**Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата** эбэтэр **Арассыыйа Билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаата** — эрэгийиэҥҥэ үлэлиир билим тэрилтэлэрин түмсүүтэ. Сибиирдээҕи салааҕа 4 өрөспүүбүлүкэ, 2 кыраай, 7 уобалас Билим Кииннэрэ уонна биирдиилээн билим институуттар киирэллэр.

Билим кииннэрэ Новосибирскайга, Томскайга, Красноярскайга, Иркутскайга, Дьокуускайга, Улан-Удэҕэ, Кемеровоҕа, Тюмеҥҥа, Омскайга бааллар, биирдиилээн институуттар Барнаулга, Читааҕа, Кызылга үлэлииллэр. Сибиирдээҕи салааҕа 79 билим-чинчийэр тэрилтэлэр киирэллэр. Онтон аҥардын кэриҥэ Новосибирскайдааҕы Билим киинигэр баар.  2012 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан билим үлэһиттэрин ахсаана  9257 киһи, онтон 136 Академия чилиэннэрэ, 1973 билим дуоктара уонна 5085 билим хандьыдаата, 2063 истиэпэнэ суох үлэһит.

## Быһаарыылар
Брэст

**Брэст** (, ) диэн Беларусь куората. Брэст уобалас административнай центра. Дьонун ахсаана 329 642 (2013).

## Быһаарыылар
Сри Ланка рупията

**Сри Ланка рупията** (`LKR`) диэн Сри Ланка валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Кытай бичигэ

thumb|Кытай бичигэ 
**Кытай бичигэ**  ()  диэн Кытай уонна Дьоппуон тылларыгар туттуллар суруйар ньыма буолар. Кытай суругун бэлиэлэрэ дьоппуон суругар уонна кэриэй суругар туттуллаллар (кандзи уонна ханчча). 1945 сылга дылы кытай суруга вьетнам тылын  суруйарга эмиэ туттуллар этэ (хан ты). Кытай суруга хаһан баар буолбута куруук уларыйа турар. Соторутааҕыта булуллубут чараппаахы куйаҕар суруллубут былыргы кытай иероглифтарын майгынныыр бэлиэлэр б. э. инн. VI тыһ. сыллааҕынан билиниллэллэр.

Кытай тылыгар **Ханцы** диэн ааттыыллар, онтон Дьоппуон тылыгар **Каньдьи** диэн ааттыыллар.

Кытай бичигэр уонунан тыыһынача суруллар иероглифтар бааллар, ол гынан баран чинчийилэр түмүктэринэн билиҥҥи олоххо түөрт тыыһынча иероглиф киэҥник туттуллар.
Билигин даҕаны Дьоппуон уонна Кэриэй тылларгыр Кытай бичигэ элбэхтик туттуллар. Ол курдук Дьоппуоҥҥа үөрэхтээх киһи төһө Кытай бичигин билэринэн быһаарыллар. Кэриэйэҕэ Кэриэй тылынан көнөтүк сатаан этиллибэт буоллаҕына Кытай бичигинэн быһаарыллыан сөп. 1446 сыл иннинэ Кэрийэ тумулугар Кытай бичигэ эрэ туттуллар этэ.

Кытай суругун иероглиф сурук эбэтэр идеография суруга дииллэр. Алпабыыттаах суруктан уратыта - бары бэлиэлэригэр ханнык эрэ суолта бэриллэр (фонема эрэ буолбатах), онон бэлилэрин ахсаана наһаа элбэх (уонунан тыһыынча). 

Кытай суругар хас биирдии иероглиф биир сүһүөхтээх. Иероглифтар уопсай ахсааннара 80 тыһ. тахса, олортон улахан аҥара былыргы кытай литературатыгар эрэ тутуллар. 
Билиҥҥи кэмҥэ кытай суруга икки көрүҥнээх - үгэс (Кытай Дьон Республиката) уонна судургу (Тайвань, Гонконг уо.д.а.).
Кытай иероглиф **логограмма** буолар, ол эбэтэр тыас оннугар тылы бэлиэтиир. Урукку Кытай иероглифтар **пиктографика** этэ - ол аата уруһуй этэ, билигин оннук пиктографика бичиккэ аҕыйах. 

Кытай бичигэ Илин Азия культуратыгар улахан сабыдыалы оҥорбуттара. Кытай бичигин абстрактнай искусствонан ааҕыахха сөп, тоҕо диэн иероглифтар линиялартан уонна точкалартан тутуллаллар. Кытай бичигин кыраһыабайдык суруйар искусство каллиграфия диэн ааттанар.

## Суруйуута
Нуучча уонна английскай суруйууттар олус атын буолар, ол курдук ааҕыыта олус атын буолар. Ол курдук 房(дьиэ)=户+方. 房 диэн фигураттан сабыдыаллаах ааҕыллыылаах иероглиф буолар. 户 диэн суруллуутугар туттуллар уонна 方 ааҕыллыытыгар туттуллар. 户 диэн *аан* буолар, 房 диэн *аан аттыгар турар киһи* буолар. 方 ааҕыллыыта *фаҥ* бастакы тоҥҥа буолар, 房 ааҕыллыыта эмиэ *фаҥ* буолар, ол гынан баран иккис туонунан ааҕыллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Хайдах Кытай бичигэ сурулларый
Латыын алпабыыта

thumb|300px|'''Хараҥа күөх:''' Латыын алпабыытын эрэ туттар дойдулар.<br />'''Сырдык күөх''': Хас да алпабыыттаах дойдулар.
**Латыын алпабыыта** — билигин элбэх тылларга туттуллар суруйуу ньымата. Грек алпабыытыттан төрүттээх, бастаан латыын тылын суруйарга туттуллара.

## Алпабыыт буукубалара
### Латыын тылын алпабыытын буукубалара
Былыргы Римҥа туттуллар латыын алпабыытыгар баар буукубалар:

### Билиҥҥи алпабыыт
Аныгы алпабыыт араас тылларга суруйуллуутугар туттуллар Европа тыллара бары кэриэтэ Латыын алпабыытын тутталлар, ол курдук ниэмэс тыла, английскай тыл, испания тыла уонна да атыттар. Сорох тыллар, ол курдук вьетнам тыла кэҥэтиллибит латыын алпабыытын тутталлар, диакритигы тоннары быһаарарһа тутталлар. Ол курдук маннык буукубалар бааллар:

## Атын варианнар
thumb|Португалия тылыгар '''ç'' буукуба суруллуулаах знак'
Сорох тыллар, атын буукубалары тутталлар, ол курдук: **á, é, í, ó, ẹ, ị, ọ, ụ, ã, ả, ẻ, ỉ, ỏ, ủ, ñ, č, ď, ě, í, ň, ř, š, ť, ú, ů, ž  уонна đ**. Ол курдук эсперанто, чех тыла, польша тыла, румыния тыла, вьетнам тыла уонна лгбо. 

Араас элбэх тыллар суруллууларын Латыын алпабыытыгар көһөрбүттэрэ. Элбэх сирдэргэ кэлии Европаттан көспүт дьон уларыпыттара. ССРС арахсыытын кэнниттэн сорох Илин Европа дойдулара кириллица оннугар Латыын алпабыытын туттар буолбуттара.

## Латыын алпабыыта саха тылын суруллуутугар
Семен Андреевич Новгородов киллэрбит саха тылын алпабыытыгар латыын алпабыыта туттуллубута. Ол туһунан сиһилии Новгородов сахалыы алпабыыта ыстатыйаҕа ааҕыахха сөп.
Уоспа

**Уоспа**, эбэтэр **натуральнай уоспа** (саха литературатыгар **Аран** ыарыы диэнинэн биллэр, былыр сахалар 80% ыалдьыбыт ыарыылара нууччалартан сыстан) диэн вирус айылҕалаах олус элбэх өлүүлээх ыарыы. Икки арааһа баар - *Variola major* уонна *Variola minor*

Киһи эрэ ыалдьар. *Variola major* ыалдьыбыт дьонтон 20%тан 40%ҥҥа дылы өлөрөр. *Variola minor* быһа холоон 1% ыалдьыбыт дьону өлөрөр. Ыалдьан баран эмтэммит дьон үксүгэр хараҕа суох хааллар, тоҕо диэн вирус харахха улахан урусхалы оҥорор. 

XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.

Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.

Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.

## Быһаарыылар
Тамил тыла

**Тамил тыла** (தமிழ்) диэн Индия Тамил Наду штатыгар уонна Сри-Ланка, Сингапур уонна Малайзия дойдуларыгар саҥарыллар тыл. Дравидиан тыл аймаҕар киирэр. Биир ордук эргэ тыл буолар, бу тылынан ордук эргэ сурук суруллурубт. Ордук эргэ Тамил тылыгар суруллубут сурук Толькаппийям диэн аатырар. Билигин 65 мөл. тахса киһи саҥарар. Бичигэ олус боростуой гынан баран ааҕарга олус ыарахан буолар.

Индияҕа баар атын тыллар бичиктэрэ Тамил тылыттан сайдыбыт диэн этэллэр. 

Тамил тылынан Тамил Наду, Индия уонна Сри-Ланка хотугу провинцияларыгар саҥараллар.

## Быһаарыылар
Бенгаал тыла

**Бенгаал тыла** (, *Бангла*) — Соҕуруу Азияҕа Палитан кэлбит ордук арҕаа тарҕаммыт Индо-ираан тыла. Бангладеш дьоно бары кэриҥэ Бенгаал тылын саҥараллар, онтон Индияҕа Арҕаа Бенгаал уонна Трипура штаттарга саҥараллар. 

Саҥарар дьон ахсаана 230 мөл. кэриҥэ, оон аан дойдуга биир ордук саҥарыллар тыл буолар. Аан дойду тылларыттан бэһис буолар. 

Бенгаал тылынан суруйбут поэттартан ордук биллэлэрэ Рабиндранат Тагор буолар. Кини литератураҕа Нобель бирииһин ылбыта. Индия уонна Бангладеш өрөгөй ырыалара бу тылынан суруллубуттара.

## Быһаарыылар
Диабет

**Диабет** ( — быһа охсобун, быһа көтөбүн) — иик элбэхтик тахсар, атыннык эттэххэ полиуриялаах ыарыылар уопсай ааттара. Үксүгэр хааҥҥа глюкоза үрдүүрүнэн биллэр **[[сахарнай диабет|сахарнай диабеты]]** этэллэр.

Сахарнай диабет диэн киһи хааныгар инсулин аҕыйах, эбэтэр киһи этэ инсулины сатаан туттубат буолан хааллаҕына үөскүүр турук буолар. 

Глюкоза диэн киһи этэ энергияны ылар углевод арааһа буолар. Глюкоза таһыма киһи этигэр хас даҕаны гормон хонтуруоллуур. Инсулин диэн ноор оҥорор гормона буолар. Киһи аһаатаҕына ноор инсулины оҥорор атын клеткаларга ыытар. Инсулин баар буоллаҕына клеткалар хаантан глюкозаны ылаллар уонна энергияҕа кубулуталлар. Глюкоза элбэх буоллаҕына гликоген быһыытынан харайыллар, уонна ас суох буоллаҕына ол гликогены энергияҕа кубулутар.

## Саахардаах диабет

Ыарыыта иигэ уонна микроиспускнигынан (иикэй) уонна микроиспускницанан(микро- сотору- сотору уонна элбэхтик иһиллэр убаҕас ахсааныттан тутулуга суох лиипсиянан (утахтанан) дьарыктанар. АДГ, вазпрессина) антидиулетическай гормон (АДГ, вазпрессина) абсолютнай эбэтэр сыһыана суох буолан сайдар.

## Почечнай диабет
Ыарыы бүөр каналларыгар гюкозтары кэһии түмүгэр, глюкозтар хаан тохтуутун нуорманан күүһүрдүллэллэр. Канальцев аппаратыгар ыйыллыбыт дефект (первичная тубулопатия) араас ыарыыларга букатын туспа көрүүөн сөп[3] (синдром де Тони- Фанкони, глюкозо- фосфат- аминовом диабет уо. Д.А.).

## Бэлиэтээһиннэр