open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сунтаар Хайата

**Сунтаар Хайата** — сис хайа. Үөһээ Дьааҥы сис хайатын соҕуруу диэкки салҕааһына буолар. Алдан, Индигир уонна Лаамы байҕалга түһэр өрүстэр билирдэрэ буолар.

Сис улахан өттө Саха Сирэ уонна Хабаровскай кыраай чэрчитэ буолар.

Устата 450 км. Ордук үрдүк чыпчаала — Муус Хайа, муора таһымыттан 2959 м. үрдүк. 

Онтон Хабаровскай кыраай сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан Берилл хайата буолар, муора таһымыттан 2933 м. үрдүк. 1953 сыллаахха дылы бу хайа аата *Берия* диэн этэ.

Аныгылыы мууһуруу киинэ буолар. 

800 км² уопсай иэннээх 250 тарыҥ баар. Муус 2300 м үрдүктэн саҕаланар. Сорох тарыҥнар тыллара 2000 м. үрдүккэ түһэллэр.

Онтон аллараа тиит мастаах ойуур, ойуур буккаастаах туундара уонна болбукта үүнэр.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Канаадалар

**Канаадалар** — Аан-Дойду биир мультинациональнай омуктарыттан биирдэстэрэ буоллаллар. Канаадалар уопсай ахсааннара — 38&nbsp;млн. киһи, сүрүннээн Канаадаҕа уонна АХШ хотугу штаттарыгар олороллор. Олортон 33&nbsp;миллиона дойдутугар эрэ олорор, ордубут 5&nbsp;млн аан-дойду араас муннуктарыгар олороллор.

## Канаадалар туруктара
Канаадалар 77 % маннык икки улахан этностарга тиксэр:
* Англо-Канаадалар — 45 %
* Франко-Канаадалар — 31 %

* Атыттар — 24 % ылаллар, олортон:
* Кытай-Канаадалар — 10 %
* Американец-Канаадалар — 1 %
* Итало-Канаадалар — 1 %
* Украин-Канаадалар — 1 %
* Нуучча-Канаадалар — 1 %
* Грек-Канаадалар — 1 %
* Ниэмэс-Канаадалар — 1 % (атын дааннайынан 5 %)
* Уэнгри-Канаадалар — 0,9 %
* Турок-Канаадалар — 0,9 %
* Арабиш-Канаадалар — 0,7 % (сорох дааннайынан элбэх)
* Дьоппуоннар — ?
* Кэриэйдэр — элбэх
* Казахтар
* Таджиктар
* Уйгуурдар
* Аустралиялар

## Олох кыра миэстэни ылаллар
* Еврейдэр
* Сахалар
* Ирлааннар
* Атыттар

## Өссө маны көр
* Нация
* Омук
* Канаада
* АХШ
* иммиграция
* Грин-Карта
Ниигата

**Ниигата** (Niigata) — Япония порт куората. Хонсю арыы арҕаа кытылыгар Синано өрүс байҕалга түһэр сиригэр сытар. Ниигата префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 504 тыһ. киһи (2004).
Тояма

**Тойама** (), Японияҕа баар куорат, Хонсү арыы арҕаа кытылыгар, Дзинцу өрүскэ турар. Тойама префектуратын киинэ. Олохтоохторун ахсаана 325,5 тыһ. киһи (2004). Транспортнай түмүк, порт. Өҥнөөх уонна хара металлургия, металлообработка, машиностроение. Нефтехимическай, текстильнай, фармацевтическай, целлюлоза-кумаахы промышленноһа.
Давао

**Давао** (Davao), Филиппин арыыларыгар баар куорат, Минданао арыы киин пуорда. Олохтоохторун ахсаана 951 тыһ. киһи (2004). Норуоттар ыккардыларынааҕы  аэропорт. Маһы таҥастыыр, ас оҥорор промышленность, абака оҥоруута.
Минданао

**Минданао** (Mindanao) - Филиппин арыыларын соҕуруу өттүгэр сытар Лусон кэнниттэн иккис улахан арыы, Филиппин сирэ. Иэнэ 94,6 тыһ. км². Үрдүк туочката — Апо вулкаан (2954 м, Филиппин саамай үрдүк туочката).

В рельефе чередуются горные вулканические массивы и низменности. Остров имеет сложную конфигурацию, изобилует крупными заливами и узкими, далеко выступающими в океан полуостровами. Сложен сланцами, песчаниками, известняками, базальтами. Сейсмичен, имеются действующие вулканы (Апо и др.). Прибрежные низменности и крупные межгорные долины часто заболочены. Месторождения угля, руд железа и цветных металлов.

Климат субэкваториальный, муссонный, на юге — экваториальный. Температура воздуха в течение года на равнинах колеблется от +25 до +28 °С. Осадков от 1000 до 4000 мм в год. Основные реки — Минданао с притоком Пуланги (длина около 550 км) и Агусан. Много озер (крупнейшее — Ланао).
Тропические вечнозеленые и листопадные (муссонные) леса (из диптерокарповых, панданусов, пальмы нипа и др.). Вдоль побережий местами мангровые леса. Плантации кокосовой пальмы; возделывание риса, манильской пеньки, ананасов.

На Минданао — города Давао, Замбоанга.
GFDL

thumb|100px

**GNU Free Documentation License** (*[[GNU]] көҥүл документация лиссиэнсийэтэ*), эбэтэр **GNU FDL** (**GFDL**) — копилефт-лицензия, Көмпүүтэр көҥүл программаларын пуондата GNU GPL лиссиэнсийэҕэ эбии оҥорбут лиссиэнсийэтэ. Эмиэ GNU GPL курдук туһаныллыбыт үлэни көҥүллүк туһанары, тарҕатары уонна уларытары көҥүллүүр, ол эрээри онно тирэнэн оҥоһуллубут бородууксуйа эмиэ GFDL лиссиэнсийэнэн тарҕанарын ирдиир.

Лиссиэнсийэ бастакы барыла 1999 сыл бүтүүтүгэр бэчээттэммитэ.
Сурабайа

**Сурабайа** (Surabaya, Surabaja), Индонезия куората, Ява арыыга, Кали-Мас өрүскэ (Брантас салаата) турар. Илин Ява (Jawa Timur) провинция киинэ. Индонезия дьонун ахсаанынан иккис улахан куората (Джакарта кэнниттэн). Олохтоохторун ахсаана 3,8552 мөл. киһи (2004).

Важный транспортный узел. Паромом связан с островом Мадура. Металлообработка, машиностроение (в т. ч. судоверфь, автосборка и др.). Нефтехимическая промышленность. Традиционные художественные промыслы (батик, резьба по дереву и др.). Пищевкусовая, текстильная, кожно-обувная, деревообрабатывающая, стекольная и цементная промышленность. Университет. Музей.

Время основания Сурабаи неизвестно. В 1019 в районе Сурабаи махараджа Матарама Эрланга образовал независимое восточно-яванское государство. В 1706 Сурабая попала под власть голландцев. В период колониальной войны Нидерландов, пользовавшихся поддержкой Великобритании, против провозглашенной в 1945 Индонезийской Республики Сурабая в ноябре 1945 была захвачена английскими войсками.
Чочум

**Чочум сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. 

Өлүөнэ уҥа кытылын аттыгар Алдан өрүс төрдүн таһыгар *Лүҥкүбэй* уонна Белянка үрэхтэр икки ардыларынан сытар.

*Чочума* өрүс хочото быһа охсор. Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1363 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
MSN

**MSN** - диэн аан-дойдуга киэнник биллэр интернет сфераҕа уонна информационнай эйгэҕэ үлэлиир, биир улахан транснациональнай корпорацияҕа киирсэр АХШ тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ Microsoft тэрилтэтин саамай улахан салаата буолар, Windows кэнниттэн. Бу тэрилтэ материально суох, кини интернеткэ эрэ баар. Сирэй быһыытынан үлэлиир тэрилтэ буолар. Бу саайтынан планета үрдүнэн 3,4 миллиард дьоно туттар, бу саайт аан-дойдуга киэҥник биллэр электроннай почта өҥөтүнэн биллэр - Hotmail.

* MSN USA Эмиэрикэ олохтоохторугар анаммыт сирэйэ
* MSN Russia Арассыыйа олохтоохторугар анаммыт сирэйэ 

Өссө 448 араас омук тылларынан үлэлиир тэрилтэ буолар.
Кирилл уонна Мефодий (тэрилтэ)

«Кирилл уонна Мефодий» — электроннай ыйынньыктары, энциклопедиялары, үөрэххэ туттуллар бырагырааммалары оҥоруунан дьарыктанар Арассыыйа тэрилтэтэ. 1995 сыллаахха төрүттэммит. Штаб-квартирата Москубаҕа баар. В 1996 компания вошла в группу компаний R-Style, в 2001 — в группу компаний e-Style.

Ведущим изданием компании является универсальная «Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия» (БЭКМ), ставшая общенациональной энциклопедией (к 2007 выпущено 11 изданий). Компания также специализируется на выпуске тематических и адресных энциклопедией, среди которых наибольшей популярностью пользуются: «Детская энциклопедия», «Энциклопедия кино», «Энциклопедия ПК и Интернета», «Энциклопедия животных», «Энциклопедия здоровья», «Туристический атлас» и др.
Образовательные мультимедиа-издания представлены преимущественно «Уроками Кирилла и Мефодия», охватывающие все школьные предметы и все классы. В 2005 в компании подготовлен новый продукт — электронная образовательная среда КМ-школа, разработаная на базе новейших образовательных и информационных технологий для российских школ. В этом же году была запущена серия образовательных изданий «Школа развития личности». В этой серии к 2007 вышли: «Учимся читать быстрее», «Развиваем внимание», «Улучшаем память», «Учимся эффективно распоряжаться временем», «Учимся понимать музыку», «Учимся понимать архитектуру», «Учимся понимать живопись».

К работе над проектами привлекаются ведущие российские ученые, педагоги, публицисты, специалисты мультимедиа, методисты, эксперты.
Атланта

**Атланта** () — АХШ куората, Дьордьия штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 423,9 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 3 мөл киһи). Хартсфилд-Дьексон Интернешнл Аирпорт салалтата.
Кинг Мартин Лютер

мини|Мартин Лютер Кинг (1964)
**Кинг Мартин Лютер** (Martin Luther King, Jr.) (1929, тохсунньу 15, Атланта, Джорджия — 1968, муус устар 4, Мемфис, Теннесси), америка уопсастыбаннай диэйэтэлэ, негрдар гражданскай бырааптарын иһин охсуһууларын салайааччыта. Эйэ иһин охсуһуутун иһин 1964 сыллаах Нобель бирииһин лауреата.

Кыра эрдэҕиттэ негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуоһуохха наада дии саныыр этэ. 1954 сыллаахха Алабама штатыгар Монтгомери куоракка таҥара дьиэтигэр пастор буолбут уонна аныгыскы сылка Бостон университетыгар философия билимин докторын степенын көмүскээбитэ. Негрдар положенияларын тупсарыытын ассоциациятыгар салайаччытынан үлэлии сылдьан уопсастыбыннай транспорт бойкотун тэрийбитэ. Ол акцията АХШ Үрдүкү суутугар тиийэн сегрегацияны бобор дьаһалы ылбыта. 1957 сыллахха "Соҕуруу христианнар лидердарын конференциятын" тэрийбитэ уонна салалтатын ылбыта. Ол конференция туһаайыытынан дойду үрдүнэн негрдар бырааптарын иһин күһүлэҥэ суох охсуһуохха наада диэн темалаах лекциялары аахпыта. 
Кингка кини Индияҕа 1959 сыллаахха айана улахан сабыдыалы оҥорбута. Махатма Ганди  үөрэҕин сабыдыалланан гражданскай быраап иһин охсуһуутун ньымаларын толкуйдаабыта.

1960 сыллахха Атланта куоракка төннөҥ Эбензер баптиис таҥара дьиэтин паастора буолбута, уонна сегрегация утары акциятыгар тутуллар. Кинг хайыыга угуллуута болҕомтону аҕалбыта, президеҥҥа хандидаат Джон Кеннеди босхолонорун иһин ходатайстволаабыта. 1963 сыллахха Вашингтоҥҥа марш тэрийбитэ, онно 200 тыһ курдук киһини хомуйбута. Ол бириэмэтигэр олус биллэр "Мин баҕа санаалаахпын..." тылын эппитэ. Ол марш гражданскай права сокуонун ыларга улахан сабыдыалы оҥорбута, онтон Кинг 1964 Нобель бириэмийэтин ылбыта. 1965 сыллаахха Селматтан Монтгомерига (Атланта) дылы марш тэрийбитэ, ол гынан баран штат национальнай гвардиятын саллааттара тохтоппуттара. Ол иһин атын гражданскай бырааптар иһин охсуһар лидердар наһаа сымнаҕас уонна толлугас диэн кириитикэлээбиттэрэ. Ол кэнниттэн Кинг быдан кытаанах формаҕа тыл этэр буолбут. Вьетнамҥа США агрессиятын тохтотор курдук тыл эпиитэ. 1968 сыллахха сантехниктар забастовкаларын өйүү Мемфиска кэлбитэ уонна муус устар 4 күнүгэр расист Джеймс Эрл Рей өлөрбутэ. 

Атлантаҕа Мартин Лютер Кинг төрөөбүт сирин - Суит Оберн квартала национальнай мемориал буолбут. Бу негрдар общиналарын культурнай центра буолар. Манна Кинг төрөөбүт дьиэтэ, Збензер баптиист таҥара дьиэтэ, Религия икки ардыгар эйэҕэ анаммыт чочуобуна уонна Кинг мемориальнай музейа баар.  АХШга тохсуннньу 15 күнэ Мартин Лютер Кинг төрөөбүт күнэ - национальнай бырааһынньык буолбута.
AC/DC

**«ЭЙ-СИ/ДИ-СИ» (AC/DC)** - Австралияттан төрүттээх хард-рок-бөлөх. 1974 үөскээбит. 

Сүрүн дьоно: Малколм Янг (Malcolm Young) (тохсунньу 6 күнүгэр, 1953, Глазгоҕа төрөөбүт; гитара), Ангус Янг (Angus Young) (кулун тутар 31, 1953, Глазго; гитара), Бон Скотт (Bon Scott, дьиҥнээх аата Рональд Белфорд, Ronald Belford) (от ыйын 9, 1946, Энгус, Шотландия — олунньу 20, 1980, Лондон; вокал), Клифф Уильямс (Cliff Williams) (ахсынньы 14, 1949, Эссекс; бас-гитара), Фил Рудд (Phillip Rudd) (ыам ыйын 19, 1954, Мельбурн; ударнай). 

Мадриид (Испания) уонна Мельбурн (Австралия) куораттарга бөлөх аатынан уулуссалар бааллар. 
1973 сылтан аан дойдуга 140 мөл. тахса AC/DC диискэлэрэ атыыламмыта.
Эйр

**Эйр** (**Eyre**) - Аустралия дойдутугар икки сири ааттыыллар:

* Эйр - Аустралияҕа тумул арыы аата
* Эйр - Аустралияҕа баар күөл аата
Саамай туттуллар интернет сирэйдэрэ

**Уэб сайт** - бу араастаах буолар, билигин планета үрдүнэн 4 миллиард араас омук тылларынан суруллар уэб саайтар (сирэйдэр) бааллар. Ону дьон барытын ханнык аадырыска сытарын хайдах да кынан билбэт, ол түмүгэр информацияны көрдүүр массыына-сирэйдэр (поисковые машины)... Холобура: бары билэрбит курдук аан-дойдуга киэҥник биллэр Google, MSN, Yahoo туттабыт - ити сирэйдэр "международнай" статустаахтар уонна хас да омук тылынан үлэлиллэр, ити сирэйдэргэ интернеты туһанааччылар 89% олорор уонна информация көрдүүр, олортон Google 57% ылар (2 миллиард дьон). Ити сирэйдэр электроннай почта диэн функциялаахтар уонна босхо өҥө онороллор.

## Саамай дьон таптаан сылдьар сирэйдэрэ
* Google Арассыыйа тылынан
* MSN International-Арассыыйа варианынан кэннэ Ru доменынан бутэр
* Yahoo
Эйр (тумул арыы)

**Эйр** (Eyre) — Австарлия соҕуруу өттүгэр баар тумул арыы. Улахан Австралия уонна Спенсер хомолорун ыккардыларыгар сытар. Уһуна 300 км тахса. Хайатын үрдүгэ 472 м.
Эйр (күөл)

thumb|250px|Куйаартан түһэриллэн хомуйуллан оҥоһуллубут Эйр күөл хаартыската.
**Эйр күөл** ( — Австралия соҕуруу өттүгэр баар саамай улахан күөлэ. Күол уута ханна да түспэт, туустаах. Иэнэ сыл кэмиттэн улахан тутулуктаах, сайын ардахтар кэмнэригэр улаатар — 15 тыһ. км² кэриҥэ буолар, дириҥэ 20 м дылы; уолан хаалар.
Акрон

**Акрон** (Akron), АХШ хотугулуу-арҕаа өттүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 211 тыһ. киһи (2004, пригородтарын кытта 690 тыһ. киһи). Машиностроительнай, тимири таҥастыыр, химическэй, шина оҥорор, бэчээт промышленноһа баар. Университеттаах.
Дэйтон

thumb|300px**Дэйтон** (Дейтон)(Dayton), АХШ хотугулуу-илин өтүгэр Огайо штаакка баар куората. Олохтоохторун ахсаана 161,2 тыһ. киһи (2004), Спрингфилд куораты кытта уонна пригородтарын аахтахха 999 тыһ. киһи (2004). Дойдулар ыккардыларынааҕы аэропорт. Машиностроение (ол иһигэр автостроение, аан дойдуга кассовай аппарааттары оҥорор саамай улахан тэрилтэ). Былыргыттан сөмүлүөттэри тутар, кумааҕы оҥорор уонна химическэй промышленностаах. Университеттардаах. Уус-уран түмэл, айылҕа устуоруйатын түмэлэ, бырааттыы Раайтар музейдара.
Йонгстаун

**Йонгстаун** (Янгстаун, Youngstown), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Огайо штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 78,8 тыһ. киһи (2004), Уоррен куораты кытта уонна пригородтары аахтахха 614 тыһ киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастааһын, ыарахан машиностроение, автомобильнай, электротехническэй, химическэй, ас оҥорор промышленность. Университет.
Цинциннати

**Цинцинати** () — АХШ хотугулуу-илинигэр сытар куорат, Огайо штаат. Олохтоохторун ахсаана 301 561 киһи, таһынааҕы сэлиэнньэлэри кытта 2 мөл киһи (2006). Майами уонна Литл-Майами ыккардыларыгар Огайо өрускэ түһуулэригэр сытар.
 
Манна P&G тэрилтэтэ баар.
Procter and Gamble

**«ПРОКТЕР ЭНД ГЭМБЛ»** (, G) — олоххо-дьаһахха туттуллар химияны уонна эми-тому оҥорон таһаарар тэрилтэ. Салалтата Цинциннати куоракка (Огайо) баар. 1837 сыллаахха Уильям Проктер уонна Джеймс Гэмбл мыыла, чүмэчи, арыы, глицерин оҥорор дьоҕус дьиэ кэргэн фиирматын тэрийбиттэр. Аата «Проктер энд Гэмбл оф Цинциннати». 1882 сыллаахха Харли Проктер (Уильяма уола) «Айвори» диэн ууга тимирбэт мыыланы арбаан дойдуга киэҥник биллибит. 1926 сыллаахха, үчүгэй сыттаах суунар сириэстибэлэр муодаҕа киирбит кэмнэригэр хампаанньа «Камей» мыыланы таһаарбыт. 1933 сыллаахха «Проктер энд Гэмбл» таҥас сууйар Oxydol бороһуогу «Ма Перкинс» диэн ааттаах радиосериал кэмигэр арбаан «мыыла операта» диэн жаанры төрүттээччинэн буолбут. 1930-с сылларга Dreft диэн ааттаах синтетика сууйар сириэстибэни таһааран сууйар-ырастыыр технологияларга улахан уларытыыны онорбута.

Аан дойду иккис сэриитин бүтүүтүгэр Tide диэн таҥас сууйар бороһуогу таһааран 1950 сыллаахха бэйэтин үлэлиир рыынагар бастакы хампаанньа буолбут. Бу бороһуок «Тайд» диэн нууччалыы суруктаах Сэбиэскэй Сойууска эмиэ атыылана сылдьыбыта. 1961 сыллаахха «Памперс» бастакы баартыйатын таһаарбыттара. Бу подгузниктар кыра оҕону көрүүнү-харайыыны биллэрдик чэпчэппиттэрэ. 1983 сыллаахха хампаанньа дьахтар гигиенатыгар туттуллар проклаадкаларын Always диэн ааттаан таһаарбыттара.

XX үйэ бүтэһигэр аан дойду ырыынагар мыыла, таҥас сууйар бороһуок, тиис сууйар пааста, дезодорант, шампуун ырыынактарын биир күүстээх кыттааччыта буолбут. Оҥорор табаардарын 140 дойдуга 300 ааттаах брендтарынан атыылыыр. Хампаанньаҕа сир үрдүнэн 98 тыыһ киһи үлэлиир эбит. 2004 сыл түмүгүнэн хампаанньа сыаната 133,92 млрд долл, онтон барыһа 6,94 млрд доллар эбит.

## Быһаарыылар
Толидо

**Толидо** (Толедо, Тоledo), АХШ хоту өттүгэр Огайо штаакка Эри күөлгэ баар куората (грузооборот около 20 млн т в год). Олохтоохторун ахсаана 309 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 634 тыһ. киһи (2004). Хара уонна өҥнөөх тимири таҥастыыр, машиностроительнай, химическэй уо. д.а. промышленность. Университет.
Колумбус

**Колумбус** (), АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Сайото өрүскэ турар куорат. Огайо штаат киинэ. Олохтоохторун ахсаана 730,9 тыһю киһи (2004),  пригородтарын кытта 1,55 мөл. киһи (2004).

Бөдөҥ промышленнай, атыы-эргиэн уонна культурнай киин.

Важный узел железных и автомобильных дорог. Международный аэропорт. Авиакосмическая промышленность. Машиностроение, радиоэлектроника, электротехника, оборудование для ГЭС и АЭС; производство холодильников, текстильная, стекольная, пищевая (в том числе мукомольная и мясоконсервная), полиграфическая промышленность. Одна из ведущих отраслей — пивоварение. 3 университета, в том числе Университет штата Огайо (1870), различные колледжи. 5 теле- и 19 радиостанций. Музеи.
Основан в 1812. Назван в честь Х. Колумба. С 1816 — столица штата.
Среди достопримечательностей: Капитолий штата (1861), Исторический музей Огайо (1970).
ExxonMobil

ЭКСОН-МОБИЛ (ExxonMobil) - корпорация, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара.  1999 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Exxon уонна Mobil. 

1970-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1973), исламская революция в Иране (1979) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Exxon, Mobil и другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1980-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Exxon и Mobil работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее. 

1998 сыллаахха Exxon уонна Mobil силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1999 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ. 

С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации ExxonMobil, которая к 2005 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 2004 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
Mobil

**Мобил** (Mobil) — ниэби хостуур-таҥастыыр хампаанньа. 1882 сыллаахха «Стандард ойл» диэн Рокфеллердар трестарын сорҕотун быһыытынан тэриллибитэ. Ол саҕана аата «Стандард ойл оф Нью-Йорк» (Standard Oil Co. of New York, кылгастык Socony) этэ. 1911 сылтан — бэйэтин бас билинэр. Массыына бензиинин туттуллуута кэҥээһинэ Socony хампаанньаны Mobiloil диэн атыы мааркатын 1920 бэлиэтииргэ (регистрация) тиэрдибитэ. 1931 сыллаахха Socony уонна Vacuum Oil диэн Америкаҕа ниэби аан бастаан хостообут (1866 тэриллибит) хампаанньаны кытта холбоспута. Socony-Vacuum 1955 сыллаахха Socony Mobil Oil буолбута, онтон 1966 — көннөрү Mobil Oil. 1999 сыллаахха «Мобил» хампаанньа «Эксон» хампаанньаны кытта силбэһэн «Эксон-Мобил» буолбута. Хампаанньаны билигин да Рокфеллердар клааннара хонтуруоллуур.

Mobil 100% акциата ExxonMobil бас билэр.
Атенс

250px|thumb

**Атенс** () эбэтэр **Афины** диэн АХШ Огайо штаатыгар баар дьоҕус куорат, дьонун ахсаана 30 тыс. (2009).

## Источнига
* http://en.wikipedia.org/wiki/Athens,_Ohio
Огайо

thumb|200px

**Огайо** (), Хотугулуу-Илин Киин штааттарын бөлөхтөрүгэр (East North Central States) киирэр АХШ хоту өттугэр сытар штаата. Иэнэ 106,8 тыһ. км². Олохтоохторун ахсаана 11,45 мөл киһи (2004). Киинэ — Колумбус. Улахан куораттара: Кливленд, Цинциннати, Толидо, Акрон, Дэйтон, Йонгстаун. 2022 сылга 40 киһи сүппүт үһү. ООН конгреһыгар атомнай буомбаны түһэриэх буолбуттар үһү. Бу штаат кутталлаах баҕайы эбит.

## Огайо бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 1 ,  (АХШ) — Роза Паркс күнэ. 1955 сыллаахха бу хара тириилээх дьахтары оптуобуска үрүҥ киһиэхэ оннун туран биэрбэтэҕин иһин хаайбыттар уонна ыстырааптаабыттар. Роза Паркс раасанан сегрегацияны утаран дойду үрдүнэн улахан хамсааһыны тэрийбитэ. Түмүгэр АХШ Үрдүкү суута хара тириилээхтэр туспа айанныахтаахтарын туһунан Алабама сокуонун көтүрбүтэ. Билигин Роза Паркс күнүн түөрт штаакка бэлиэтииллэр, икки штаакка хаайыллыбыт күнүгэр, Калифорнияҕа уонна Миссурига — төрөөбүт күнүгэр.
Киһилээх

thumb
**Киһилээх сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр баар сис.

Аадыча өрус уҥа кытылын устун төрдүн диэкки 80 км. усталаах.

Чыпчаала муора таһымыттан 1548 м. үрдүккэ тиийэр.

## Үөскээһинэ
ууллаҕас хайа боруодата (магма) сир хайдыбытынан тахсан сойбута тулалыыр буора үрэллэн, суураллан аҕыйаабытыгар чорбойтолоон тахсан, ыраахтан көрдөххө, дьон субуруһан баран эрэрин курдук көрүҥнээх буолбут туруук таас бөлөҕө.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Курундьа

**Курундьа сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-арҕаа өртүгэр сытар сис.

*Олдьо* салаата *Нэннэли* уонна Дьааҥы салаата *Туостаах* икки ардыларынан баар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.

Устата 80 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1919 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мунньи

**Мунньи сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан бирдэстэрэ. Өлүөнэ уонна Алдан уҥа салаалара Белянка, *Батамай*, Кэлэ бастарыгар сытар.

Тумара өрүс (Алдан салаата) быһа охсор. Устата 160 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1862 м үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чемалҕы

**Чемалҕы сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.

Индигир тардыытын *Чибаҕалаах* уонна *Сүүрүктээх* уонна Дьааҥы тардаатагар баар *Догдо* өрүстэр бастарыгар сытар.

Муома - Силээннээх намтал кытыыта буолар.

Устата 300 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2547 м. үрдүккэ тиийэр. 32 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Уопсай иэннэрэ 14 км². 

Сорох каарталарга Догдо сиһи кытары *Догдо - Чемалҕы сиһэ* диэн ааттаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1400-с

**1400-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* 1402 — Испания Канаар арыыларын сэриилээн ылбыт. Бу түгэн Испания импиэрийэ буолуутун кэрэһэлиир дииллэр.
* 1402 — Ангор кыргыһыыта. Тамерлан Осмаан султаанын Баязид I сэриитин урусхаллаабыт, Осман импиэрийэтэ мантан сылтаан быстах кэмҥэ ыһылла сылдьыбыт.
* 1403 — Кытай киин куората Пекин буолбут.  Чжэн Хэ байҕалынан устуута саҕаламмыт (1405—1433) .

## Төрөөбүттэр
* Иоганн Гутенберг Немецкий изобретатель книгопечатания.
1410-с

**1410-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Грюнвальд кыргыыыта (1410). Литва-польша аармыйата Тевтон уордьанын кыайбыт.
* Констанца собуора (1414—1418).  Католицизм «Улуу хайдыыта» (1378—1417). Начало Гуситского движения после сожжения чешского проповедника Яна Гуса (1369—1415), вызванного на собор.
* Азенкур кыргыһыыта (1415). Уһун охтоох англичаннара ахсаанынан баһыйар французтары кыайбыттар. Үйэлээх сэрии сөргүтүллүбүт (1337—1453), 1389—1415 сс. эйэлэһии кэнниттэн.
1420-с

**1420-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Гуситтар сэриилэрэ (1420—1434). Буорахтаах саа-саадах киэҥник туттуллуута.
* Үйэлээх сэрии. Жанна д’Арк кыттыыта (1429—1430).
* Ломбардия сэриилэрэ (1423—1454).
* Миэксикэ — Тепанектар судаарыстыбаларын Ацтектар урусхаллааһыннара.
* 1420-с — Алтан Ордуу ыһыллыыта саҕаламмыт. Узбек ханствота (1428—1468).
1430-с

**1430-с** сыллар.

* Улахан Ордуу (1433—1502). Казань ханствота (1438/1445—1552).
1440-с

**1440-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Ногай Ордуута (1440—1634). Кырыым ханствота (1441—1783).
* Руська улуу кинээс бөрүстүөлүн былдьаһыы (1425—1453). Монголы захватывают Василия II в Битве под Суздалем (1445).
Таас Хайахтаах

**Таас Хайахтаах сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өттүгэр сытар сис.

Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы тардыытыгар устар *Догдо* өрүстэр икки ардыларынан сытар уонна кинилэр билирдэринэн буолар.

Устата 400 км., кэтитэ 100 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2356 м үрдүккэ тиийэр. 6 аныгылыы мууһуруу тарыҥнара бааллар. Хочотугар эмиэ тарыҥнардаах, ирбэт тоҥ аннынааҕы уу сир сирэйигэр тахсар сирдэригэр.

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785—1795)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Догдо

**Догдо сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүгэр сытар сис.

Дьааҥы тардаатагар устар *Догдо* өрүс хаҥас кытылын устун 100 км. усталаах уонна Чемалҕы сис хоту диэкки салҕыыта буолар.

Сорох литератураҕа ити икки сис биир *Догдо - Чемалҕы сис* диэн ааттанар.

Чыпчаала муора таһымыттан 2272 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1450-с

**1450-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Үйэлээх сэрии (1337—1453). битва при Форминьи (1450), в которой французская армия разбила английский экспедиционный корпус на континенте.
* Византийская империя (395—1453) прекратила существование после падения Константинополя (1453).
* Кыһыл уонна Үрүҥ розалар сэриилэрэ (1455—1487). Начало династии Тюдоров.
* Осман Импиэрийэтэ Соҕуруулуу-Илин Европа дойдуларын сэриилиир. 
* Астрахань ханствота (1459—1556).
1460-с

**1460-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр

* Казах ханствота (1465—1822/1847). Сибиир ханствота (1468—1598).
* Испания холбоһуута (1469): Кастилия уонна Леон уонна Арагон баһылыктара ыал буолбуттар.
1470-с

**1470-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ

* Улахан Ордуу сэриитин Молдавия аармыйата Липница аннынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт (1470).
1480-с

**1480-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* «Эпоха воюющих провинций» (1467—1607) в Японии. Восстание в Каге (1488—1580).
* Независимость от монголо-татарского ига после Стояния на реке Угре (1480). Русско-литовская война (1487—1494).
* Испанская инквизиция начинает активные преследования (1481).
* Ордынский хан Ахмат был убит в столкновении с войском тюменского хана Ибака (1481). В Большой Орде началась междоусобица.
1490-с

**1490-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Нуучча-Литва сэриитэ (1487—1494).
* Американы арыйыы (1492). Тордесильясский договор (1494). Морской путь в Индию южнее Африки (1498).
* Сонгай покоряет Мали и становится крупнейшим государством Африки в истории при правлении Сонни Али (1464—1492) и Аскии Мохамемеда I (1492—1538).
* Начало Итальянских войн (1494—1559). Битва при Форново (1495).
* Швабская война (1499) приводит к отделению Швейцарского союза от Священной Римской империи.
* Турецко-венецианские войны XV—XVIII веков. Битва при Зонкьо (1499) — первая морская битва с установленными на кораблях пушками.

* Европаҕа Орто үйэлэр түмүктэниилэрэ — Саҥа кэм саҕаланыыта.
* География улуу арыйыылара саҕаламмыт.
1404

**1404** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 12 — Италия бэрэпиэссэрэ Галеаццо ди Санта Софи Вена Хайлиген-Гейст балыыһатыгар киһи өлүгүн аан бастакынан аһаҕастык арыйан, онтун үөрэтэр соруктаах дьоҥҥо көрдөрбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1405

**1405** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 11 — Кытай адмирала Чжэн Хе аатырбыт 7 эспэдииссийэтиттэн бастакытыгар туруммут. Кини улахан 30-ча тыһ. киһилээх эспэдииссийэлэрэ Соҕуруулуу-Илин Азия дойдуларыгар уонна Ииндийэ далайын кытылынан сылдьыбыттара. Чжэн Хе өлбүтүн кэннэ маннык эспэдииссийэлэр хатыламматахтара эрээри Соҕуруулуу-Илин Азияҕа кытайдар киэҥник олохсуйууларыгар суол аһыллыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Олунньу 18 — Тамерлан (Тимур) — Орто Азия сэрииһитэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообут, ил олохтообут киһи.
1408

**1408** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 5 — Алтан Ордуу баһылыга Эдигу (Эдигэй, Үөдүгэй) эмиир сэриитэ Москубаҕа тиийбит. Бу киһи 1399 сыллаахха Тохмамыш уонна Литва тойоно Витовт холбоһуктаах сэриилэрин урусхаллаан Джучи улууһун баһылыга буолбута, Киевы ылбыта. 1408 сыллаахха элбэх сыл түһээн төлөөбөккө олорбут элбэх нуучча куоратын ылбыта, Москуба тулатын уоттабыта, ол эрээри куораты ылбакка төннүбүтэ. Икки сылынан былаастан туоратыллыбыта, 1419 сыллаахха Тохтамыш уолун илиититтэн өлбүтэ. Сыдьааннара Ногай Ордуутун баһылаан олорбуттара, онтон икки үйэ буолан баран Москуба ыраахтааҕытыгар көһөн кинээс титуллаах Урусовтар уонна Юсуповтар буолбуттара.
* Ахсынньы 20 — Үөдүгэй () хаан Москубаттан дьиэтигэр төннүүтүн саҕалаабыт. Бу монгуол-татаардар Руська бүтэһик бөдөҥ эспэдиссийэлэрэ этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1401

**1401** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 9 — Тимур Джалаиридтар султанааттарыгар кимэн киирбит, Багдад куораты урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1402

**1402** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 20 — Тимур туурак султаанын Баязиды Анкара аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.

* Балаҕан ыйын 14 — Хомилдон-Хилл кыргыһыытыгар кыайыыны ситиһэн англичааннар Шотландияны баһылаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1410

**1410** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 15 — Онон өрүһүгэр буолбут быһаарыылаах кыргыһыыга 100000 киһилээх Кытай сэриитэ Илин Монгол сэриитин кыайбыт.
* От ыйын 15 — Тевтон уордьанын рыцардара Грюнвальдтааҕы кыргыһыыга Литва уонна Польша сэриилэригэр хотторбуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1409

**1409** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 25 — Италияҕа Пиза куоракка сыаркап хайдыһыытын суох гынар соруктаах собуор (сыаркап сугулаана) ыҥырыллыбыт.

* Балаҕан ыйын 23 — Хэрлэн (Керулен) үрдүнээҕи кыргыһыыга монгуоллар Кытай Миин династиятын сэриитин үлтүрүппүттэр. 1368 сыллаахтан кытайдары иккис бөдөҥ кыайыылара буолбут.

* Ахсынньы 2 — Германия кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ Лейпциг университета төрүттэммит. Ол саҕана Прага университетыгар итэҕэлтэн сылтаан хайдыһыы тахсыбыт, Ян Гус реформаларыттан сылтаан преподавателлэр уонна устудьуоннар сорохторо Лейпцигкэ көһөн хаалбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1411

**1411** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 17 — Осмааннар ыккардыларыгар былаас былдьаһыы кэнниттэн импиэрийэни Баязид I уола Муса Челеби баһылаабыт, киниэхэ Валахия хоруола Мирча I көмөлөспүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1412

**1412** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 6 — Жанна д’Арк — аҥылычааннары утары өрө турууну тэрийбит Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр.

## Өлбүттэр
1419

**1419** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 30 — Үйэлээх сэрии: Ла-Рошель кыргыһыыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1415

**1415** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 6 — чиэх протестаннарын салайааччыта Ян Гус уматыллыбыт.

* Алтынньы 25 — Англия уонна Франция ыккардыларынааҕы *Сүүс сыллаах сэрии* кэмигэр улахан Азенкур кыргыһыыта буолбут. Кыргыһыыга Англия уһун саалаах охчуттара бадарааҥҥа батыллыбыт Франция аттаах рыцардарын кэйгэллээбиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1421

**1421** сыл.

## Туох буолбута
1421 — Флоренция Генуяттан Ливорно куораты уонна тоскан кытылын сороҕун атыыласпыт.
* Олунньу 2 — Чжу Ди импэрээтэр саҕана Пекииҥҥэ Бобуулаах куорат тутуллан бүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1428

**1428** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 18 — Ферраратааҕы эйэ сөбүлэҥэ: Венеция өрөспүүбүлүкэтэ, Милан герцогствота, Флоренция өрөспүүбүлүкэтэ уонна Гонзаг хоруоллуга эйэлэспиттэр. Ол эрээри Ломбардия сэриилэрэ намырыы түһэн баран, син биир салҕанан барбыттара, 1454 сыллаахха эрэ Лоди эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммиттэрэ. Онтон, эйэ олохтоммутун кэннэ, Италияҕа аатырбыт Барҕарыы (Ренессанс) кэмэ саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1429

**1429** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 29 — Сүүс сыллаах сэрии кэмигэр Жанна д’Арк салайааччылаах сэрии Орлеаны ылбыт.

* Бэс ыйын 18 — Франция уонна Англия Сүүс сыллаах сэриилэрин кэмигэр быһаарылаах Пате кыргыһыыта буолбут. Франция аттаах рыцардарын сэриитэ Англия үксүн сатыы охчуттартан турар сэриитин кыайбыт. Сотору кэминэн Франция англичаннартан босхоломмута.

* От ыйын 17 — аҥылычааннартан босхоломмут Реймс куоракка Франция хоруонатын Карл VII кэппит (сиэр-туом кэмигэр кини үрдүгэр дуоҕаны Жанна д’Арк тутан турбут).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1430

**1430** сыл.

## Туох буолбута
* Калинниковтар диэн атыыһыттар Усолка өрүс тардыытыгар туус хостуур буолбуттар. Мантан билигин Соликамскай диэн ааттанар куорат төрүттэммит (Пермскэй кыраай).
* Салоники куораты Мурад султаан баһылыктаах тууроктар сэриилээн ылыылара.
* Саас — Жанна д’Арк бургундецтарга билиэн түбэһиитэ (Компьены сэриилээһин кэмигэр).

* Кулун тутар 29 — Мурад II ыраахтааҕылаах Осмаан импиэрийэтэ Фессалоника куораты Венеция өрөспүүбүлүкэтиттэн былдьаабыт.

* Ыам ыйын 23 — Жанна д'Арк диэн аҥылычааннары утары охсуспут боронсуус кыыһа Бургундия сэриилэригэр билиэҥҥэ түбэспит. Бургундия хоруола Англия диэкки этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1431

**1431** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 30 — Руаҥҥа Жанна д’Аркы уматан өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 30 — Жанна д’Арк, Англия бас билиитин утары охсуспут Франция национальнай дьоруойа.
1432

**1432** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 30 — Мехмед II (1481 өлб.), Осмаан импиэрийэтин султаана (1451—1481), Византия импиэрийэтин суулларбыт киһи.

## Өлбүттэр
1439

**1439** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 16 — Англияҕа чумаа сыстыганнаах ыарыыта тарҕаммытынан уураһыыны боппуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1440

**1440** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 22 — Иван III — Москуба Улуу кинээһэ. Кини кэмигэр Русь Алтан Ордуу былааһыттан букатыннаахтык тахсыбыта.

## Өлбүттэр
1444

**1444** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 29 — Скандербег Албанияҕа саба түспүт осмааннар сэриилэрин Торвиолл хочотугар үлтүрүппүт.

* Сэтинньи 10 — Варна аттынааҕы кыргыһыы: крестоносецтары туурактар үлтү сыспыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1441

**1441** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 19 — Москубаҕа 1439 сыл сайыныгар Флоренцияҕа православнай уонна католик таҥара дьиэлэрин холбуур унияларыгар илии баттаабыт митрополит Исидор төннөн кэлбит. Москуба улуу кинээһин Василий II бирикээһинэн хаайыллыбыт. Үс сыл буолан баран Исидор күрээбит, Римҥэ тиийэн кардинал солотун уонна Константинополь патриарха диэн ытык ааты ылбыт, ол эрээри онно хайыы-үйэ туурактар баһылаан олороллоро.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1445

**1445** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 7 — Улуу Мухаммед диэн Казань хаанын уолаттара Махмуд уонна Якуб Москуба улуу кинээһин Василий II Хараҥа (Темный) сэриитин Суздаль аттыгар үлтүрүппүттэр, бэйэтин билиэн ылбыттар. Улуу кинээс титула онон кини аймаҕар Дмитрий Шемяка диэн киһиэхэ быстах кэмҥэ көспүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1449

**1449** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 1 — Ойрааттар дойдуларын Хотугу Юань баһылыга Эсиэн Кытай Мин династиятын ыраахтааҕытын Инцзуну билиэн ылбыт. Бу иннинэ 500 тыһ. кэриҥэ киһилээх кытай аармыйатын 20 тыһ. киһилээх сэриитинэн урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1450

**1450** сыл.

## Туох буолбута
*Суздаль Москуба княжествотыгар киирбит.
*Венеция атыыһыта Иосафат Барбаро Тана факторияҕа (билиҥҥи Азов) сылдьыбытын туһунан кинигэ суруйбут. 
* Кытайга Тай-цзун (1450—1456) ыраахтааҕы буолбут.
* Быһа холоон бу сылга Зимбабвеҕа (Африка) Мунумутапа ууһуттан бастакы хоруол бөрөстүөлгэ олорбут (1450—1629 сс.)
* Маайа омугар киирэр уастектары Монтесума I баһылыктаах ацтектар аармыйалара сэриилээн ылбыт.
* Быһа барыллаан Мачу-Пикчу тутуллубут.

* Муус устар 15 — Сүүс сыллаах сэрии түмүгэ: Форминьи аттынааҕы кыргыһыыга французтар Англия сэриилэрин урусхаллаабыттар, Хотугу Францияҕа баһылаан олорбут аҥылычаааннары үүрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1451

**1451** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 3 — Султан Мехмед II Осмаан импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1453

**1453** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 5 — Туурак султаана Мехмед II Константинопольга сэриинэн тиийбит, ыам ыйын бүтүүтүгэр куораты ылбыт.
* Муус устар 6 — 21 сааастаах Мехмед II султаан Константинополь осаадатын саҕалаабыт. Сэттэ нэдиэлэ төгүрүктээһин кэнниттэн ыам ыйын 29 күнүгэр туурактар куораты ылбыттара.
* Ыам ыйын 29 — Константинополь сууллуута: Султан Мехмед II салалталаах осмаан сэриилэрэ Константинополь куоратын 53 күннээх төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыттар. Түмүгэр Византия, о.э. Илин Рим импиэрийэтэ урусхалламмыт, онтон бу куорат Осмаан импиэрийэтин киинэ буолбут, Истанбул диэн ааттаммыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1446

**1446** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 9 — Кэриэйэ хангыль алпабыыкка көспүт. Бу иннинэ кэриэйдэр кытай иероглифтарын туһаналлар этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1454

**1454** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 6 — Отут сыллаах сэрии: Пруссия Конфедерациятын дэлэгээттэрэ Польша хоруолугар Казимир IV бирисээгэ биэрбиттэр, кини Тевтон рыцардарын утары охсуһууну салайар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1455

**1455** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 22 — Сент-Олбанс кыргыһыытынан Англияҕа Аалай уонна Үрүҥ Розалар сэриилэрэ (1455—1485) саҕаламмыт. Кыргыһыыны герцог Йоркскай сэриитэ кыайбыт уонна Англия хоруолун Генрих VI билиэн ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1462

**1462** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 28 — Иван III Москуба улуу княжествотын баһылыгынан буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1466

**1466** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 13 — Донателло — Италия аатырбыт Ренессанс кэминээҕи скульптора.
1468

**1468** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 17 — Скандербег — билиҥҥи Албания сиригэр-уотугар үөскүү сылдьыбыт Кастриоти княжество салайааччыта (1443—1468), османнары утары охсуһуу баһылыга, Албания национальнай дьоруойа.
1469

**1469** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 19 — "Католик хоруоллар" Арагоннааҕы Фердинанд II уонна Кастилиятааҕы Изабелла I холбоспуттар. Бу уруу Арагон уонна Кастилия холбоһон Испания төрүттэнэригэр суол арыйбыта. "Католик хоруоллар" кэмнэригэр бүтэһик мусульман эмиирэ Пиреней тумул арыытыттан үүрүллүбүтэ, инньэ гынан 8 үйэ кэриҥэ салҕаммыт *Реконкиста* түмүктэммитэ. Ону кытары Изабелла I сөбүлэһэн ыыппыт Христофор Колумб салалталаах эспэдииссийэтэ Американы арыйбыта. Американы колонизациялааһын Испанияны Европа саамай кыахтаах дойдутунан оҥорбута.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 3 — Никколо Макиавелли (1527 өлб.), Италия ил дьайыксыта, суруйааччы.

## Өлбүттэр
1467

**1467** сыл.

## Туох буолбута
* Осмааннар сэриилэрэ Албанияҕа Круяны осадалааһыҥҥа хотторбуттар.
* Алтынньы — Узун Хасан сэриитин кытта кыргыһыыга Джеханшах Кара Коюнлу өлбүт.
* 1467/6-1468 — Султан Кара Коюнлу Хасан Али.
* 1467—1468 — Ак Коюнлу сэриитэ Кара Коюнлу сэриитин үлтү сыспыттар уонна Соҕуруу Азербайджаны, Арменияны, Ирагы уонна Арҕаа Ираны ылбыттар. Ак Коюнлу киинининэн Тебриз буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Андрей Таас

**Андрей Таас томтороот**. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.

Индигир уонна Силээннээх өрүстэр икки ардыларыгар 120 км. усталаах сис. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдуктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Окраинный

**Окраинный сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илин өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.

Туостаах өрүс уҥа кытылын устун 80 км. усталаах. Туостаах салаата *Солонньа* быһа охсон ааһар. 

Чыпчаала муора таһымыттан 1791 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дьааҥы хаптал хайалара

**Дьааҥы хаптал хайалара**. Аадыча уонна Дулҕалаах өрүстэр икки ардыларыгар сытар хайалаах сир.

Илин өртүгэр Черскэй хайаларыгар сыстар. Арҕааттан илин устата 200 км., соҕурууттан хоту диэкки 150км. кэтиттээх.

Муора таһымыттан орто үрдүгэ 200 м. 700 м диэри. Ол гынан баран ордук үрдүк чыпчаала 1726 м.

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Талса

**Талса** () — АХШ соҕуруу өттүгэр Оклахома штаатыгар баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 385,9 тыһ. киһи (2004), пригородтарын аахтахха 819 тыһ. киһи (2004). Ниэби уонна гааһы хостуур оройуон киинэ. Ниэби таҥастыыр, химическэй, машиностроительнай, тимири таҥастыыр промышленность. Университет.
Бомонт

**Бомонт** (), АХШ соҕуруу өттүгэр Техас штаакка баар куорат, Нечес өрүскэ турар муора порда (грузооборота сылга 50 мөл. т кэриҥэ). 

Олохтоохторун ахсаана 112,7 тыһ. киһи (2004), аргыстарын кытта 360 тыһ. киһи. Ниэби таҥастыыр уонна нефтехимическэй промышленность. Судостроение. Университет.
Абилин

**Абилин** (Abilene):

* **[[Абилин (Канзас)]]** — Канзас штаат куората (АХШ).
* **[[Абилин (Техас)]]** — Техас штаат куората (АХШ).
* **[[Абилин (водохранилище)]]** — Техаска баар водохранилище (АХШ).
* **[[Абилин (көмпүүтэр ситимэ)]]** — Интернет2 консорциум тургутуу быһыытынан АХШ-ка тэрийбит түргэн көмпүүтэр ситимэ.
Уичито Фолс

**Уичито Фолс** (), город на юге США, штат Техас. Население 102,5 тыс человек (2004). Электротехническая, стекольная, нефтеперерабатывающая, химическая промышленность.
Лаббок

**Лаббок** ():

## География
* Лаббок — АХШ куората.
* Лаббок — АХШ уокуруга. 

## Дьон
* Лаббок, Джон (1834—1913) — британия энциклопедиһа, банкир, политик, археолог, биолог (энтомолог, ботаник, мирмеколог).
* Лаббок, Фрэнсис (1815—1905) — Техас 9-с губернатора, Техас 6-с вице-губернатора, демокрааттыы баартыйа чилиэнэ.
Бороҥ (сис)

**Бороҥ сис**. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.

Аадыча уонна Чаркы өрүстэр билирдэринэн буолар. Аадыча салаларын киэҥ хочолоро быһа охсоллор.

Аныгылыы мууһуруу 17 тарыҥа баар. Уопсай иэннэрэ 1,8 км².

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тирэхтээх

**Тирэхтээх сис**. Черскэй хайаларын систематын сиһэ. Дьааҥы хаптал хайаларыгар сыстар.

Нэльгэһэ өрүс хаҥас кытылын устун Адыаччы өрүскэ диэри 120 км. усталаах.

Чыпчаала муора таһымыттан 1768 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Амарилло

**Амарилло** () — АХШ соҕуруу өттүгэр Техаас штаакка баар куорат. Олохтоохторун ахсаана 180,6 тыһ. киһи, тулалыыр түөлбэлэри аахтахха 3 мөл. киһи (2004). Тыа хайаайыстыбатынан дьарыктанар сир (сүөһү, бурдук, сорго) бөдөҥ киинэ. Ону таһынан алтаны ыраастыыллар, ядернай сэрии сэби хомуйаллар, ас бырамыысыланнаһа баар. Амарилло аттыгар гелий бөдөҥ хасааһа баар.
Форт Уэрт

**Форт Уэрт** (), Техас штатыгар баар АХШ куората. Нэһилиэнньэтэ 599,8 тыһ. киһи (2004). Куоракка авиарактернай, ас, химия, ниэби таҥастыыр уонна массыына тутар промышлееность баар.
Санта Фе

САНТА-ФЕ (Santa Fe), АХШ куората, Нью-Мексико штатын административнай киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 67.6 тыһ киһи (2004). Араас экономика сектордара сайдыбыт - атыы киинэ, тыа хаһаайстыбата, сиртэн хостонор туһалаах баайдар, туристтар кэлэр сирдэрэ 

1609 сыллахха урукку индеецтар баар бөһүлүөк сиригэр олохтоммута. 1680 сыллаахха индеецтар умаппыттара, 1692 сыллаахха испанецтар төрүтүгэр түһэрбиттэрэ.
Урукку испаннар аата -La Villa Real de Santa Fe de San Francisco de Asis («Королевский город святой веры Св. Франциска Ассизского»).
Араас айылҕа кэрэхсэбиллээх сирдэр бааллар, «Белые Пески» национальнай паарката (1933 сыллаахха төрүттэммитэ 59 тыһ. га кэриҥэ сири ылар), Карлсбадс пещералара (Carlsbad Caverns) — Гуадулупе хайаларын аттыгар баар карстовай хайа хаспахтара, Карлсбад куорат аттыгар бааллар  (309 м. дириҥ, 60 км. эрэ чинчийиллибит, 1930 сыллаахха национальнай парк буолбута).

Сан-Андреас уонна Сакраменто хайа систиэмэлэрин икки ардыгар турар Туларосскай дэхси сиригэр муус-маҥас гиипсэ кумаҕа  уонна хап-хара вулкаан лааватыттан оҥоһуллубут ландшава  ыйга майгынныыр  сир баар. 

Атын кэрэхсэбиллээх сирдэртэн өссө Сибиэтиэй Франциск собуора(1896-86), Губернатор дыбарыаһа (1609-10) Баррио-де-Аналко дьиэлэрэ, опера театра бааллар.

## Быһаарыылар
Лос-Аламос

**Лос-Аламос** - АХШ соҕуруулуу-арҕаатыгар Нью-Мексико штаакка баар куорат. Скалистай хайалар быыстарыгар муора таһымыттан 2200 м үрдүккэ турар. Олохтоохторун ахсаана 14 тыһыынча киһи (2008).

Атому чинчийии киинэ, атомнай сэрии сэби оҥорор сир.
1942 сыллаахха Манхэттэн бырайыагын иһинэн Лос-Аламостааҕы национальнай лаборатория олохтоммута. 1943 сыллаахха лаборатория куорат буолбута. Манна бастакы атомнай буомба оҥоһуллубута. Бастакы тургутан эһии 1945 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр ыытыллыбыта. 1943 сылтан 1957 сыллаахха дылы сабыылаах куорат этэ.
Альбукерке

**Альбукерке** (), АХШ соҕуруулуу-арҕаа сиригэр баар куорат, Нью-Мексико штатка сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 478,9 тыһ. киһи, тас куораттарын кытта аахтахх 707 тыһ. киһи. Дойдулар иккинааҕы аэропуортаах. Атом энергиятыгар чинчийиилэр киинэ буолар.
Герман Холлерит

**Холлерит Герман** () (олунньу 29, 1860, Буффало (), Нью-Йорк штат — сэтинньи 17, 1929, Вашингтон), Америка инженерэ, бастакы электромеханика ааҕар массыынатын айааччы (табулятор),  IBM фиирмэ иннинээҕи фиирмэни төрүттээбит киһи.
Сакраменто

**Сакраменто**:

* **[[Сакраменто (өрүс)]]** — Калифорния штаакка баар өрүс, АХШ.
* **[[Сакраменто (Калифорния)]]** — Калифорния штаат киин куората.
* **[[Сакраменто (уокурук)]]** —  Калифорния штаакка баар уокурук, АХШ.
* **[[Сакраменто (хайа)]]** —  Нью-Мексико штаакка баар хайалар, АХШ.
* **[[Сакраменто (Колорадо)]]** — АХШ куората, Колорадо.
* **[[Сакраменто (Небраска)]]** — АХШ куората, , Небраска.
* **[[Сакраменто (Коауила)]]** — Миэксикэ муниципалитета, Коауила.
* **[[Колония-дель-Сакраменто]]** — Уругвай куората.

## Өссө көр
* **[[Сакраменту (Минас-Жерайс)]]**
Сан Хосе (Калифорния)

**Сан-Хосе** (San Jose) АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат, Сан-Франциско соҕуруулуу-илин пригорода (куорат үөһүттэн 80 км). 

Олохтоохторун ахсаана  900,2 тыһ. киһи (2004), самалык нэһилиэнньэтин кытта 1,5 мөл. киһи.
IBM

**Ай-Би-Эм** (, Интернешнл бизнес машинс) — АХШ электроннай корпорацията, көмпүүтэри уонна бырагырааммалары оҥорор аан дойду саамай бөдөҥ хампаанньаларыттан биирдэстэрэ, аан дойду информационнай ситимнэрин провайдера. Штаб-квартирата Армонке куоракка баар (Нью-Йорк штаат). 

Тэрилтэ 1911 сыллаахха тэриллибит, билиҥҥи аатын 1924 сылтан сүгэр. 1950-с сыллар ортолоруттан IBM көмпүүтэр эйгэтигэр бастакы балаһыанньаны ылбыта. 1981 сыллаахха бастакы персонаал көмпүүтэрин айбыта.  1980-с сыллар ортолоругар IBM аан дойду электроннай-ааҕар массыыналырн 60% оҥорон таһаарар этэ.

XIX үйэ бүтүүтүгэр ниэмэс иммиграна Герман Холлерит АХШ Биэрэпиһин бюротугар үлэлии сылдьан статиистика учуотун дьөлөҕөстөрдөөх каарточкаларын көмөтүнэн ыытарга этии киллэрбитэ. Кини айбыт электрическэй массыыната табыллан үлэлээбитэ, онон   1896 сыллаахха Холлерит  Tabulating Machine Co диэн тэрилтэни арыйбыта.

1911 сыл бэс ыйын 15 күнүгэр икки атын фирманы кытта силлэһэн  Computing Tabulating Recording (CTR) диэн ааттаммыта. Сотору кэминэн Вашингтон, Детройт, Торонто уонна Дейтон куораттарга кини филиаллара аһыллыбыттара.

1914 сыллаахха CTR генеральнай менеджерынан Томас Уотсон-старший буолбут, бу киһи хампаанньа 1920-1940-с сайдыытын кытта ыкса ситимнээх.  1919 сылга году тэрилтэ оборуота  2 мөл. дуолларга тэҥнэспит. CTR массыыналара Европаҕа, Соҕуруу Америкаҕа, Азияҕа уонна Австралияҕа атыыланар буолан, 1924 сыллаахха CTR аатын International Business Machines (IBM) диэҥнэ уларыппыта, ол аата «Аан дойдутааҕы бизнес-массыналар».
1475

**1475** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 10 — Молдавия кинээһэ Стефан III 40 тыһыынчалаах аармыйата Осмаан импиэрийэтин 120 тыһыынча киһилээх аармыйатын Васлуй аттынааҕы кыргыһыыга урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 6 — Микеландьело, Италия уруhуйдьута, скульптора, архитектора, поэта уонна инженера

## Өлбүттэр
1477

**1477** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 5 — Нанси аттынааҕы кыргыһыы: Карл Хорсун Лотарингия герцогын Рене II кытта иирсээҥҥэ өлбүт; кэлин Бургундия Франция сорҕото буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1471

**1471** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 21 — Албрехт Дүрер, ниэмэс уруhуйдьута

## Өлбүттэр
1472

**1472** сыл.

## Туох буолбута
* сэтинньи 12  — Москуба Улуу кинээһэ Иван III Софья Палеолог диэн дьахтары ойох ылар.
* Конье таһыгар тууроктар кыайыылара.
* Көмүс Уорук баһылыга Ахмед Хаан Руська бохуота.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1480

**1480** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 8 — Москуба Улуу кинээһэ Иван III уонна Улахан Ордуу хаана Ахмат сэриилэрэ «Угра өрүһүгэр күөнтэһэн турууну» саҕалаабыттар. Түһээн төлөтө кэлбит татаар сэриитэ нуучча сиригэр ааһаары өрүһү туоруу сатаабытын Иван III тохтоппут. Биир ыйынан татаардар Москуба сэриитин кыайбакка, сыалларын ситиспэккэ төннүбүттэр. Манан нуучча сирдэригэр 2,5 үйэлээх монгол-татаар былааһа эстибит.

* Сэтинньи 11 — Угра өрүскэ күөнтэһэн туруу түмүктэммит: Улахан Ордуу хаана Ахмат сэриитин дьиэтигэр төннөрөргө быһаарыммыт. Бу кэнниттэн Москуба кинээстибэтэ салалталаах Нуучча улууһа Монгуол илиттэн арахсан барыыта, туспа судаарыстыба буолуута саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 27 — Фернан Магеллаан — айанньыт, Испания колонизатора, Сири төгүрүччү эргийбит бастакы Европа эспэдииссийэтин тэрийээччи (бэйэтэ айанын ситэрбэккэ, аара Мактан арыы баһылыгын илиититтэн өлбүтэ).