Сэрии саҕаланыытын тохтотуу

Аан дойдуга улахан сэриилэр бары кыра сэриилэртэн тирэх ылан саҕаланаллар. Кыра сэриилэргэ кыайыылартан “Төбөтө эргийбит” уларыйбат салайааччы саҥа сэриини саҕалыыр кыаҕа улаатарын сахалар быһааран “Кыайыыттан төбө эргийэр” диэн этиини оҥорбуттар.

Асад президент ыҥырыытынан Россия сэриилэрэ Сиирийэҕэ оппозиция сэриилээн ылбыт сирдэрин буомбалааннар 2015 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр, бэйэлэрэ этэллэринэн террористары утары сэриигэ кыттыспыттара. Сиирийэ сэриитигэр кыайыыны ситиһэн аһара үөрдэхтэринэ, уруйдаатахтарына, айхаллаатахтарына атын дойдуга өссө улахан сэриини саҕалыыр кыахтаныахтарын сөп этэ.

Алтынньы 7 күнүгэр Каспийскай муораттан балтараа тыһыынча килэмиэтири көтөр “Калибр” диэн ааттаах 26 саҥа кынаттаах ракетаны Исламскай государство территориятыгар ыытан боруобалаабыттара. 

Алтынньы 31 күнүгэр 2015 сыллаахха Египеткэ Россия гражданскай самолета сууллубута. 224 киһи өлбүтэ. ИГ террористара биһиги теракт оҥордубут диэн эппиттэрэ биллибитэ.

Православнай таҥара дьиэтин патриарха Кирилл Россия сэриилэрин Сиирийэҕэ атаарыыга “священная борьба” диэн ааттаабыта, му-сульманнар уонна православнайдар икки ардыларыгар улахан сэрии саҕаланарыгар төрүөт буолла. Мусульманнар православнайдары утары “джихад” биллэрбиттэрэ. Сайдан, экономикалара күүһүрэн, ахсааннара эбиллэн иһэр мусульманнар эстэн, мөлтөөн, үрэллэн, ахсааннара аҕыйаан иһэр православнай итэҕэллээхтэри сотору кэминэн Россия иһигэр кыайар, үтүрүйэр кыахтара улаатыан сөп. 

Атын кыахтаах дойдулар Сиирийэҕэ буолбут гражданскай сэриигэ кыттыһыылара ааспыт 20-с үйэ 30-с сылларыгар Испанияҕа буолан ааспыт гражданскай сэриигэ сөп түбэһэр. Ол сэриигэ коммунистары быыбарга кыайан былааһы ылбыт Германия нацистара, кэнники диктатор буолбут Франконы көмүскээн сэриилэспиттэрэ уонна утарылаһааччыларын кыайбыттара.

Германияҕа нацистар коммунистары кыайан былааһы ылбыттара, онтон билигин сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэр мусульманнар, право-славнайдар уонна атеистар баһыйар Россияларыгар кыахтара улаатан иһэр. Сиирийэҕэ курдар туспа республика тэринээри, онтон мусуль-маннар хайдыһан былааһы былдьаһан сэриилэһэ сылдьаллар. Испанияҕа Франко диэки буолааччылар уонна республиканы көмүскээччилэр сэриилэспиттэриттэн Франко диэкилэр Германия улахан көмөтүнэн туһанан кыайбыттара. Нацизм сайдан иһэр Германиятыгар бу кыайыыны уруйдаан-айхаллаан бэлиэтээбиттэрэ.

Кыра сэриилэри кыайан санаалара күүһүрбүт Россия сэриилэрэ атын дойдулары баһылыыр кыахтара улаатан хаалыан сөп, биир тыл-лаахтарга көмөлөһөбүт диэн ааттаан сир баайдаах дойдулары былдьаһан барыылара күүһүрэн сылдьар. Бу аныгы кэмҥэ Россия ааспыт үйэҕэ сэриигэ хотторбут Германия оннугар уларыйан тахсан иһэрэ атын омуктары куттуура улаатар. Олус элбэх мунньуллубут сэрии сэбин баттааһына сэриилэр салҕанан иһэллэрин үөскэтиэн сөп.

Россия Сиирийэҕэ сэриилээн кыайыыта уһуннук олорбут, “үчүгэйгэ” кубулуйбут салайааччылар төбөлөрүн эргитэн салгыы сэриилиир кыахтарын улаатыннаран кэбиһиэн сөбө Аан дойдуга улахан кутталлары үөскэтэрин атыттар билэн араас санциялары киллэрэллэр. 

2024 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр оппозиция сэриилэрэ Сиирийэҕэ Дамаск куораты ылан кыайыыны ситиспиттэрэ. Улахан күүстээх армиялаах Россия Асад диктаторы кыайан көмүскээбэтэ. Урукку кэмҥэ сэрии сэбинэн көмөлөһөрүн таһынан, өстөөхтөрүн самолеттарынан күүскэ буомбалыыра. Атын дойдулар Россияны кытта сэриигэ киирсиэхтэрин баҕарбаттарыттан оппозицияҕа сэрии сэбинэн көмөлөһө сатыыллара. Кинилэр кыайыылара Сиирийэттэн Асад диктаторы үүрүүгэ тириэртэ, онтон Исламскай государство атын дойдуларга үтүрүллэн тарҕаныыта салгыы бара туруон сөп.

Аныгы сайдыылаах, транспорт күүскэ сайдыбыт кэмигэр Аан дойду эйэни таптыыр дойдулара Сиирийэҕэ утарсар күүстэриттэн Россия сэриилэһэр күүһэ-күдэҕэ эстэн атыттары сэриилиирин тохтотуон сөп. Экономиката мөлтөөһүнэ сэрии сэбин оҥорууну аҕыйатан атын дойдулары сэриилиир кыаҕын кыччатыан сөбүн арҕааҥҥы дойдулар быһаараннар араас санкциялары оҥорон киллэрэллэр. 

Россия атын дойдулары сэриилиир кыаҕын санкциялары туһанан кыччатыы Аан дойду олоҕо эйэлээх суолунан барарын хааччыйар соҕотох суол буолар. Элбэх улахан атомнай буомбалардаах Россияҕа сэриинэн саба түһүү диэн атомнай сэрии саҕаланарыгар тириэрдэн Аан дойдуну эһии буолара биллэр.

Сиирийэҕэ буола турар сэриигэ Россия кыттыһыыта 21-с үйэҕэ сүрүн оруолу православнайдар уонна мусульманнар утарыта туруулара ыларыгар тириэртэ. Аан дойду дьоно бу сэриини аһара кэҥэппэккэ эрэ хам тутан тохтотуулара сэрии аһара барарын суох оҥоруо этэ. 

Сиирийэ сэриититтэн Аан дойду олоҕо тутулуктанар. Россия сэриитин сэбэ атыттары лаппа баһыйарын бу сэриигэ боруобалаан көрөн биллэхтэринэ салгыы атын дойдуга сэриинэн саба түһүөхтэрин сөбө улаатан хаалар. Бу сэриигэ кыайыыны биэрбэккэ тэҥнэһиини олох-тоотоххо эрэ сир үрдүгэр тэҥнэнии тутуһуллар кыахтанар.

Былыргы кэмнэргэ буолар элбэх сэриилэргэ соһуччу саба түһүү элбэхтик туттуллара. Өстөөх билбэтинэн бэлэмнэнэн баран саба түһэллэрин ордороллоро. Эрдэттэн бэйэ-бэйэлэрин чуҥнаһан хайдах бэлэмнээхтэрин, туох былааннаахтарын билэ сатыыллара.

20-с үйэҕэ Гитлер кыахтаах дойдуларга саба түһэригэр соһуччу, көһүппэтэх өттүлэриттэн саба түһэн маҥнайгы кыайыыларын ситиспитэ. Соһуччу саба түһэн Бельгиянан киирэн сэриилээн Франция сэриилэрин үлтүрүппүтэ, Париһы түргэнник ылбыта. 

Гитлер СССР-ка саба түһүүнү бэлэмнииргэ бэс ыйын 22 күнүгэр 1940 сыллаахха Францияны кыайан баран сорудах биэрбитэ биллэр. “Барбаросса” диэн ааттаах саба түһэргэ аналлаах былааны эрдэттэн оҥостон бэлэмнээбиттэрэ. Бу барыһы биэрбит соһуччу саба түһэр бы-лаанын СССР-ка саба түһэригэр эмиэ туһаммыта. Сэрии саҕаланыытыгар улаханнык барыһырбыта. Коммунистар баһылаан салайар дой-дулара утарсар күүһэ улаханыттан план “Барбаросса” сыыһата биллэн сэрии СССР кыайыытынан түмүктэммитэ. 

Гитлер сэриинэн соһуччу саба түһэр үөрэҕин бу үйэҕэ боруоба-лаан көрүүнү оҥорон көрдүлэр. “Если драка неизбежна, то бей первым” диэн этии өстөөххө соһуччу саба түһүүгэ ыҥырар, дьону онно бэлэмнииргэ аналланар. Сэриинэн соһуччу саба түһүү биэрэр барыһа билигин да элбэх буолуон сөп. Сэриилэрин эрдэттэн бэлэмнээбит, соһуччу элбэхтик буомбалаабыт аһара элбэхтик барыстаныах курдук. Эрдэттэн ыытыллыбыт ракеталар эрдэ кэлэн түһэллэрэ, улахан алдьатыылары оҥорон кэбиһэллэрэ быһаарыллар. 

Космоһы баһылаабыт дойдуларга элбэх сэриилэр хайа диэки хамсыыллара космостан көстө сытар. Соһуччу саба түһүү кыаллар кыаҕа суоҕун иһин эрдэлээбит син-биир барыстанар. Аныгы сэриигэ бэлэмнэниигэ көтөн кэлэн иһэр ракеталары тутан ылыы кыаллар буоллаҕына, улахан сэрии тохтуур, саҕаламмат кыахтанар. Россия саҥа, уруккулартан өссө түргэнник ыраах көтөр уонна көтөн иһэн маневрдыыр ракеталары оҥостон атыттары куттуура улаатан сылдьар.

Аныгы, сайдыылаах кэмҥэ саба түһэргэ уонна көмүскэнэргэ аналлаах саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу тэҥнэһиини үөскэтэрэ улахан сэрии саҕаланарын тохтото сылдьарын тутуһуохтара этэ. (1,73).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.