open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сабит Муканович Муканов

**Сабит Муканович Муканов.**

**(Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)**

Сабит Муканович Муканов – казах норуотун классик суруйааччыта, казах литературатын төрүттээччитэ, бэйээтэ, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, академига, Казахстаан суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ. С.Муканов муус устар ый 13 [26] күнүгэр 1900 сыллаахха Таузарскай буоласка, Акмолинскай күбүөрүнэҕэ төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ сэттэ-аҕыс сааһыгар иккиэн өлөн туораабыттара, оҕо сааһа эрэйдээхтик ааспыта.

Сабит Муканов сүүрбэһис үйэ саастыылааҕа буолан, бэйэтин үйэтигэр хас да өрөбөлүүссүйэни, сэриилэри, репрессия ыар сылларын, олох балысханнык уларыйар кэмнэрин барытын ааспыта. Төрөөбүт өрөспүүбүлүкэтэ сайдарыгар бары күүһүн-кыаҕын ууран үлэлээбитэ. Суруйааччылар сойуустарын салайан үлэлэппитэ, Үрдүкү Сэбиэт биэс ыҥырыытыгар барытыгар депутатынан талыллыбыта. Бэйэтэ айар үлэ бары көрүҥүнэн айбыта-туппута. 1966 сылтан Сабит Муканов Ч.Ч.Валиханов аатынан Казахскай ССР Наукаларын Академиятын бириэмийэтин лауреата буолбута, 1968 сыллаахха Абай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннарынан иккилиитэ, үгүс мэтээллэринэн наҕараадаланан айар үлэтэ, дойдута сайдарын туһугар сүүрбүтэ-көппүтэ кэмигэр сыаналаммыта. Кини айымньылара Казахстаҥҥа дойдутугар эрэ буолбакка, тылбаастанан, ситиһиилэнэн, ааҕааччы үрдүк сыанабылын ылан, аан дойдуну тилийэ көппүттэрэ.

Казах норуотун чулуу уола Сабит Муканов муус устар 18 күнүгэр 1973 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыта. 
Интернет ситимиттэн.
Ааптар Хабырыыл кыыһа.
Ак-Койунлу

мини|Ак-Койунлу былааҕа
**Ак-Койунлу** (туроктыы "маҥан хойдоохтор": *ак* "маҥан" уонна *кой* "хой") – XIV–XVI үйэлэргэ илиҥҥи Анатолияҕа уонна арҕааҥҥы Ирааҥҥа баар буола сылдьыбыт баяндур биистэн баһылыктардаах туркоманнар дойдулара. "Ак-Койунлу" диэн аат бу дойду былааҕыттан үөскээбит: туркоманнар былаахтарыгар маҥан хой уруһуйа баар эбит, ол иһин "маҥан хойдоохтор", ол эбэтэр туроктыы Ак-Койунлу диэн ааттаммыттар. Византия кэминээҕи былыргы кинигэлэргэ бу дойдуну Аспропробатид диэн ааттыыллара.

## История
Византия кинигэлэригэр туркоманнар туһунан 1340 сыллаахха бастакы ахтыылар бааллар. Бу кэмҥэ туркоманнар илиҥҥи Анатолияҕа олоро сылдьыбыттар уонна Византия хотуннарын ойох ылар эбиттэр. Холобур, Ак-Койунлу аатырбыт баһылыга Узун-Хасан ойоҕун Византияттан ылбыта.
мини|1478 сыллаахха Ак-Койунлу дойдута
XIV үйэ ортотугар Илхааннар былаастара кэхтэр кэмигэр Ак-Койунлулар сайылыктара Армения сиригэр, оттон кыстыктара Дийарбакыр уонна Ойвас куораттар диэки баар эбит. XIV үйэ бүтүүтүттэн Ак-Койунлулар атын оҕус дойдутун, Кара-Койунлуну кытта тохтобула суох сэриилэспит. Ак-Койунлу баһыйар бииһэ *байандур* диэн этэ. Байандур бииһин төрүттээччитэ Байандур-хаан, былыргы 24 оҕус биистэрин баһылыга этэ.

XIV үйэҕэ Ак-Койунлулар Трапезунд империятын кытта кырыктаахтык сэриилэспиттэр. 1352 сыллаахха сэрии түмүктэммит уонна Трапезунд ыраахтааҕытын Үһүс Өлөксөй балта Мария Комнина Ак-Койунлу баһылыгын Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэйи кытта ыал буолбут. Кинилэр уоллара кэлин Үһүс Өлөксөй кыыһын кытта ыал буолбут. Бу ыал буолуу Ак-Койунлу уонна Трапезунд сэриилэрин тохтоппут уонна доҕордуу сыһыаннарын олохтообут. 1389 сыллаахха Фаһр-ал-ад-Дин Кутлу-бэй уола Аһмад баһылык буолбут, онтон сотору буолан баран кини быраата Кара Осман былааска кэлбит. Кара Осман Ак-Койунлу дойдутун дьиҥнээх төрүттээччитэ буолуон сөп.

## Эбии көр

* Оҕустар
* Кара-Койунлу

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* *А. Мюллер*. История ислама. — : Астрель, 2004. — Т. 3—4.
* 
* *Bosworth, Clifford*. The New Islamic Dynasties. — 1996.
* *Morby, John*. Oxford Dynasties of the World. — 2002.
* *Амброджо Контарини*. Путешествие в Персию
Хасан Хайырсевер

**Хасан Хайырсевер** — саха тылын чинчийэр туурак учуонайа.

Турок олохтооҕо Хасан Хайырсевер  Анкараҕа Хаджеттепе университетыгар билиҥҥи түүр тылларын уонна диалектарын чинчийэр кафедраҕа үлэлиир. Саха сиригэр Саха тылын кафедрата ыҥырыытынан саха тылыгар икки ый стажировкалана кэлбит.
Хасан Хайырсевер түүр тылларын чинчийэр, тюркология диэн билим уустук эйгэтигэр умсубут учуонай буолан эрэр эдэр киһи. Саха тылын билэри уонна чинчийэри олус наадалааҕынан, туһалааҕынан ааҕар. Хасан былыргы түүр тылын билэр, руналары ааҕар. Саха сирин дьонун-сэргэтин сөбүлээбит, ыалдьытымсах норуоккут, үгэскитин тута сылдьаҕыт, былыргы сиэри-туому тутуһаҕыт диэн хайгыыр. Олоҥхобутун, итэҕэлбитин, үгэстэрбитин интэриэһиргиир. «Байанай алгыһын» турок тылыгар тылбаастаабыт, өссө олоҥхолорбутуттан биирдии- биирдии турок тылыгар тылбаастаабыт киһи диэн баҕа санаалаах. Дьокуускайга «Кулун Куллустуур» испэктээкилгэ сылдьан, Кулун Куллустуур майгытын-сигилитин турок эпоһыгар «Дэдэ Коркукка» баар  Дели Думрул уобараһыгар майгыннаппытын ыйар уонна фольклор, тыл өттүгэр үлэ ыытыллара наадатын, уруулуу өрүппүт элбэҕин бэлиэтиир. Манна даҕатан Сибиир түүрдэрин эпостарын туһунан филологическай наука кандидата Д.Т.Бурцев ырытыы ыстатыйатыттан кыбытан туһанан киллэрдэххэ маннык баар: «Сибиир түүрдэрин – сахалар, тувинецтар, алтаецтар, хакастар, шорецтар – эпостара маарыннаһалларын туһунан чинчийээччилэр уруккуттан суруйаллар. Академик А.П.Окладников «Саха сирэ Нуучча государствотыгар холбоһуон иннинэ» диэн үлэтигэр (1955) сахалар соҕурууттан төрүттээхтэрин Сибиирдээҕи түүрк-монгол омуктар эпостарын матырыйаалынан бигэргэтэр. Сахалар былыр ити омуктары кытары бодоруһууларын,сибээстэһиилэрин түмүгэр олоҥхо кинилэр эпостарын кытары маарыннаһар өрүттэрдэммит,» - диэн быһаарыыны Хасан булан  ааҕыан  наада быһыылаах.

Хасан  саха тылын үөрэтэригэр элбэх кинигэ аахпыт, интернет ситиминэн сахалары кытта кэпсэтэн саҥара үөрэммит, ол гынан саха тылын үс сыл кэриҥэ үөрэппит.  Ньиэмэс, аангылыйа, азербайджан, казах, финн тылларын билэр.  Өссө долган тылын үөрэппит.  Саха тылын уратытынан уһун аһаҕас дорҕооннор баалларын бэлиэтиир. Бу көстүү билиҥҥи туругунан саха, туркмен, халанж, долган тылларыгар эрэ хаалбытын ыйар. Билим эйгэтигэр саха уонна эбэҥки тылын тэҥҥэ тутан үөрэтэрим буолуо диэн былааннанар. Эбэҥки уонна саха тылыгар көстөр семантика куоппуйатын чинчийэргэ интэриэстээх. Саха тыла уустук тыл буоларын, элбэхтик үлэлиэххэ наадатын ыйар. 

Түмүккэ бу саха тылын үөрэтиэн, чинчийиэн  баҕарар эдэр киһи Киргизия, Казахстан, Саха сирэ уонна Дьобуруопаөҕа баар түүр тылын кафедраларын кытары сыһыаммыт үчүгэй диэн астынарын кэпсиир. Өссө хардарыта үөрэнии туһунан ситим олохтуон баҕарар да,  анараттан Саха сиригэр устудьуоннары үөрэттэрэ ыыталлара ыарахан быһыылаах. Ол биһиги икки ардыбыт 10 000 км ыраах ханна эрэ хоту сытарбыт, кыһыммыт тымныыта, тылбыт уустуга мэһэйдиир быһыылаах... 

## Туһаныллыбыт литература:

1.	Сардана Борисова. «Саха тыла – үлэм, саамай таптыыр тылым» Кыым.2017. атырдьах ыйа.

2.	Д.Т.Бурцев. Сибиир түүрдэрин эпостара: жанрга уопсай уонна быһаччы этническэй өрүттэр.
Ахметова Куляш Дильдаевна

**Ахметова Куляш Дильдаевна** —  Казах норуотун биллиилээх поэтессата, суруналыыс. 2006 сылтан  Казахстан республикатын судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата. Куляш Ахметова Киргизскэй ССР Таласскай уобалаһыгар муус устар  25 күнүгэр  1946  сыллаахха төрөөбүтэ. 

Поэтесса Куляш Ахметова 1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыгар ахтыбыта. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр эдэр поэтесса саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону, Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы, Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыт, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбит. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыт.

Иван Федосеев ыстатыйатыттан Джамбул куорат туһунан суруллубуттан:

« Кыраайы үөрэтэр музейга уобалас историята түҥ былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри кэпсэнэр. Бу музей туһунан И.Федосеев ыстатыйатыттан: «Музейга барыта 15 тыһыынча  экспонат мунньуллубут. Джамбул куорат маҥнайгы аата – Тараз. Куорат VII үйэҕэ диэри орто үйэтээҕи Караханидтар государстволарын киинэ эбит. Манан эргиэн суола ааһар буолан, куорат олус сайдыбыт. Оннооҕор туойтан уу сүүрдэр турбалары оҥорбуттар. 1220 сыллаахха куораты Чингисхан баламат сэриитэ үнтү урусхаллаабыт, сири кытта тэҥнээбит. Кэлин куорат ол урусхалын аттыгар саҥа куораты туппуттар. Ол куорат 1853 сылтан Аулие – Ата диэн ааттаммыт, 1938 сылтан куорат Джамбул диэн буолбут. » 

Ити курдук, саха суруйааччыларын аймахтарбыт казахтар дойдуларын кэрэ, бэлиэ сирдэригэр, түмэллэригэр, Ытык өйдөбүнньүктэригэр барытыгар сырытыннарбыттара үтүө өйдөбүл буолан үйэ-саас өйгө-санааҕа хааллаҕа. «...Оттон Саха сиригэр ыалдьыттыы кэлэр республикалар литератураларын кытта билиһиннэрэр сыалтан тылбаас анал хомуурунньуктара тахсыталаабыттара: Киргизия суруйааччыларын айымньылара “Ала хайа сарыала” диэн ааттанан 1967 сыллаахха, казах суруйааччыларын айымньылара “Умнуллубат көрсүһүүлэр” – 1981 с, «Домбра дорҕоонноро» 1986 с. Ону сэргэ ыалдьыттыы кэлэр республикаларга саха суруйааччыларын айымньыларын улахан хомуурунньуктара тахсыталаабыттара.» - диэн Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар суруйан, сырдатан, үйэтитэн турар. 

## Туһаныллыбыт литература:

1.И.Федосеев. «Көрсүһүүлэр уонна санаалар». Хотугу сулус. 1980.

2. Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12
Турсункулов Калаубек Кудайбергенович

**Турсункулов Калаубек Кудайбергенович** — казаах суруйааччыта.

Турсункулов Калаубек Кудайбергенович Чимкенскэй уобалас Ленинскэй оройуонугар Шарбулат диэн сэлиэнньэҕэ 1934 сыллаахха төрөөбүтэ. 1957 сыллаахха Кызылорда куоракка баар педагогическай институту ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. 

Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта Калаубек Турсункулов «Пароль: «Здравствуй, Якутия!» арамаан – эссени суруйбута. Калаубек Кудайбергенович саха суруйааччыларын улуу доҕордоро – атастара буолбута ырааппыт. Хардары-таары ыалдьыттаһаллар, сылдьыһаллар. Саха народнай суруйааччыта Иван Федосеев ахтыытыттан: «1979 сыллаахха сайын Саха сиригэр Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатынан сэкирэтээрэ Калаубек Турсункулов кэлэ сылдьыбыта. Онно кини: «Эһиил Саха литературатын Күннэрин Казахстаҥҥа ыытыахпыт», - диэбитэ. Ол саҥата сүтэ илигинэ, «Толору томтоһуйар Лена», «Тайҕа суугуна» диэн саха суруйааччыларын айымньыларын  икки томун поэзия уонна проза антологияларын оҥорон,  казахтыы тылынан таһаара оҕустулар. Үс хонук иһигэр «Биһиги ыалдьыттарбыт» диэн буклеты таһаарбыттар. Дьэ итиэннэ Саха литературатын Күннэрин ахтыах-саныах курдук тэрийдилэр...» Манан И.Федосеев аймахтарбыт, казахтар сайдыыларын, эппит тылларыгар турар үтүө доҕордуу сыһыаннаахтарын бэлиэтиир. 

“Саха сирин уонна Казахстан литератураларын доҕордоһууларын төрүттэспит, саха суруйааччыларын чугас доҕордоро,  кэлин Республика культуратын үтүөлээх үлэһитин аата иҥэриллибит Калаубек Турсункулов айымньылара олохтоох кинигэ издательствотыгар хас да төгүллээн бэчээттэнэн, киэҥ сэҥээриини ылбыттара: «Үтүө да күн этэ»  - сэһэннэр, сахалыы тылынан, 1981 с. “Здравствуй, Якутия” эссе-роман, 1984 с “Сардана и тюльпан” эссе-роман нууччалыы тылынан тылбаастаабыттара” – диэн суруйар Дмитрий Кириллин “Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара” диэн ыстатыйатыгар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин 736 №-дээх  Ыйааҕынан 1994 сыллаахха кулун тутар 11 күнүгэр Турсункулов Калаубек Кудайбергеновичка А.Е.Кулаковскай аатынан С.Ө. Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреатын аата иҥэриллибитэ. 

Калаубек Турсункулов айар үлэтэ, очеркалара. сэһэннэрэ аан дойду бары муннуктарыгар араас омук тылынан интернет маҕаһыыннарынан тарҕанан, биһирэнэн, ааҕааччылар сыанабылларын, ытыктабылларын ылбыта. 

## Туһаныллыбыт литература:

1.	Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1980.

2.	Дмитрий Кириллин. Литературалар доҕордоһуулара, хардарыта байытыһыылара. Чолбон. 2000, №12

3.	Интэрниэт ситимиттэн.
Саттар Сейтхазин

**Саттар Сейтхазин** – Казах норуотун биллиилээх суруйааччыта. Саха сирин суруйааччыларын Моисей Ефимов, Семен Данилов, Семен Руфов, Семен Никифоров истиҥ доҕордоро буолбута. Ол доҕордоһуу 1956 сылтан Казахстаҥҥа буолбут Суруйааччылар сийиэстэриттэн силис тардар. Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттаабыта, Таатта, Аллараа Халыма, Хаҥалас сирдэринэн сылдьыбыта.

Суруйааччы Саттар Сейтхазин «Хадиша», «Жылкышыный баласы» диэн сэһэннэрэ, «Хотойдор» диэн хоһооннорун кинигэтэ уонна  «Биһиги Сакеммит», «Кыһыл генерал», «Суоллар-суоллар», «Маҥнайгы хардыылар» диэн поэмалара ааҕааччылар киэҥ биһирэбиллэрин ылар.

Саттар Сейтхазин Саха сиригэр ыалдьыттааһына – бу казах уонна саха суруйааччыларын  сылтан сыл кэҥээн иһэр доҕордоһууларын биир суол көстүүтүнэн буолара.

Саха народнай суруйааччыта Семен Руфов тылбааһыгар Саттар Сейтхазин “Уолчааммар” хоһооно:

**Уолчааммар**

Уолчааным тылланан аҕам диир

Ол тылтан дьолунан туолбутум

Күн бээһээ курдук дии – мэниктиир..

Түргэнин, аҕа диэн буолбутум!

Ол аата оҕо саас кулунчук

Кэриэтэ ойуолаан аастаҕа,

Уолчааммын көтөҕөөт, доргуччу 

Күлэбин-үөрэбин мин - аҕа!

Ийэтээ, көрүүй даа – охтуоҕа...

Доҕоттоор, үөрсүһүҥ – уол сүүрдэ!

Улаатан эр бэрдэ тахсыаҕа – 

Олоххо сүүрүүнэн киирдэ!

С.Руфов тылбааһа.

## Туһаныллыбыт литература:

1.	Моисей Ефимов. “Доҕорбут Саттар”. Хотугу сулус. 1978. №12

2.	Саттар Сейтхазин. Уолчааммар. Хотугу сулус.1978. №12.
Кэрэ үйэ

**«Кэрэ үйэ»** (, ) — сытыы сюжеттаах, устуоруйа чахчыларыгар олоҕурбут, Мерал Окай сынаарыйынан уһуллубут драма киинэтэ. Киинэҕэ Осмаан импиэрийэтин 46 сыл устата салайбыт уонна Осман династиятын төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман саҕанааҕы кэм уонна ол кэм быһыыта майгыта, сытыы киирсиилэрэ, султаан дыбарыаһын иһинээҕи олох ойууланар.

## Сюжета
Сынаарый ааптара Мерал Окай этэринэн, кинини сынаарый суруйарга улуу полководец уонна уларыта тутааччы I Үтүөкэн Сулейман Осман Империятын салайар кэмигэр буолуталаабыт быһыы майгы кынаттаабыт. 

Сэрийээлгэ, сүрүннээх, I **Үтүөкэн Сулейман** дойдуну салайбыт биир бастыҥ кэмнэрэ уонна кини Александра (украина телепроега -- Анастасия) диэн славян төрүттээх, кэлин ислам итэҕэлин ылынан Хюррем диэн ааттаммыт одьулуун ойоҕун (нуучч. -- наложница) кытта сыһыана көстөр. Александраны 1520 сыллаахха бэйэтин төрөөбүт куоратыгар кырыым татаардара билиэн ылаллар. Ол түмүгэр кини оччолорго өссө да эдэр Сулейман султаан дыбарыаһыгар кэлэр. Кини Сулейман одьулуун, онтон кэлин бастыҥ ойох буолар уонна кини баҕа санаатын, дьулуурун олоххо киллэрэргэ мэһэйдэспит дьону барыларын суох гынар.  

## Сэрийээл оҥоһуллуута
Сэрийээли устар хамаанда олус улахан павильону оҥорбута (50 000 м²) уонна онно киинэҕэ уһуллар декорациялары туруорбута.

«Великолепного век» киинэ дубляһын уонна тылбааһын Арассыыйаҕа "Домашняй" канаал сакааһынан «Русский дубляж» устуудьуйа оҥорбута.

### Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа сэрийээл «Домашний» теле-ханаалга хас даҕаны сезонунан араарыллан көстөр.

Бастакы сезон (1—24 сиэрийэлэр) -- тохсунньу 14-29 күннэрэ, 2012 сыл.
Иккис сезон (25—63 сиэрийэлэ) -- балаҕан ыйын 1-сэтинньи 24 күннэрэ, 2012 сыл.
Үһүс сезон (64—109) -- тохсунньу 26 -- сэтинньи 30, 2013 сыл.
Төрдүс сезон (110—131 сиэрийэлэр) -- ахсынньы 7 2013 сыл -- ыам ыйын 31 күннэрэ, 2014 сыл.
Бэһис сезон (132—155 сиэрийэлэр) -- атырдьах ыйын 24 , 2014 сыл -- олунньу 14, 2015 сыл.

### Көрдөрүүтэ
«Великолепный век» киинэ сериялын аан дойду 50-тан тахса судаарыстыбатыгар көрдөрөллөр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Официальный сайт
* Страница сериала на сайте телеканала «Домашний»
* Страница сериала на сайте «Star TV»
* Страница сериала на сайте «Show TV»
Окай, Мерал

**Мера́л Ока́й** () (1959 сыл балаҕан ыйын 20 -- 2012 сыл муус устар 9 күннүгэр төрөөбүтэ) — турок артыыһа, сценариһа уонна ырыа айааччыта.

## Биографията
1959 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр Турция Анкара куоратыгар Тюркан уонна Ата Каты дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Мерал Окай Аныттепе лиссиэйин үөрэнэн бүтэрбитэ.

Мерал Окай кэргэнэ, эрэ өлбүтүн кэннэ Анкараттан Стамбул куоракка көһөн тиийбитэ уонна "Доброе утро" хаһыакка үлэҕэ киирбитэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Мерал Сезен Аксу диэн туурок биллиилээх ырыаһыта дьахтар ырыаларын хоһоонун суруйара. Мерал аан бастаан суруйбут сэрийээлин аата "Вторая весна" диэн ааттааҕа. Бу сэрийээл киинэ уһуллуутугар кини бэйэтин аан бастаан продюссер быһыытынан холоон көрбүтэ. Олоҕун тиһэх күннэригэр, өлүөн иннинэ саамай бүтэһигин аан дойдуга киэҥник көстүбүт уонна тылбаастанан тарҕаммыт, Осман импиэрийэтин төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман олоҕун уонна кини олорбут кэмин сэһэргиир "Великолепный век" киинэ сынаарыйын суруйбута. Кини өлбүтүн кэннэ киинэ сэрийээлигэр үлэтин-хамнаһын Йылмаз Шахин диэн сценарист салҕаабыта. 

Олоҕун тухарын муспут баайын дуолун, нэһилиэстибэтин Мерал өлөрүн саҕана бүүс бүтүннү аһымал пуондатыгар бэлэхтээбитэ.

### Тус олоҕо
Мерал Окай 1984 сыллаахха Яман Окай диэн Турцияҕа эмиэ биллэр тыйаатыр уонна киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта. Ол эрээри эрэ 1993 сыллаахха рак, искэн ыарыыттан олоҕо быстыбыта.

### Өлүүтэ
Мерал Окай 2012 сыллаахха дьиэтигэр сытан тыҥа искэнин ыарахан ыарыытыттан өлбүтэ. Кинини Зинджирликуйу диэн ааттаах кылабыыһаҕа эрин таһыгар кистээбиттэрэ, тиһэх суолугар атаарбыттара.

### Кини туһунан өйдөбүл
Мерал Окай өлбүтүн кэннэ «Великолепный век» киинэ сэрийээлин бары сиэрийэлэрэ «Мерал Окайга ананаллар…» диэн суруктаах көстөр буолбуттара. Ону таһынан «В чем вина Фатмагюль» диэн киинэ сэрийэлин 70-с сиэрийэтиттэн саҕалаан эмиэ «Мерай Окайга ананар. Эн ырыаларыҥ биһигини кытта мэлдьи хаалыахтара» диэн сурук тахсар буолбута.

## Фильмографията
### Сценарист

## Наҕараадалара

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Кто такая Мерал Окай (Meral Okay)?
* 
* '''Мерал Окай''' на сайте sinematurk.com
* Мераль Окай (Meral Okay) на сайте Turkishtvseries.ru
Грузиннар

**Грузиннар**  () — Грузия дойдутун төрүт олохтоохторо, сүрүн омуга.

## Быһаарыылар
*Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
*Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
*Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
*Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
*Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
*Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
Сезен Аксу

**Сезе́н Аксу́** (, дьиҥнээх бэйэтин аата — **Фатма́ Сезе́н Йылдыры́м** ; 1954 сыллаахха от ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) — турок омугун поп-ырыаһыта дьахтар, Турцияҕа уонна ону ааһан бүтүн аан дойдуга биллэр ырыалардаах ырыа айааччы, мелодист, продюсер. Кини Денизли диэн куоракка күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ үйэтин тухары учууталлаабыта. Ийэлээх аҕатара кыыс төрөөбүтүгэр Фатма Сезен диэн сүрэхтээбиттэрэ. "Евровидение" аан дойдутааҕы күрэххэ Турция аатыттан кыттан бастакы миэстэни ылбыт, аан дойдуга аата киэҥник ааттаммыт Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата ааттанарын саҕана үлэлээбитэ. 

## Дискографията

1977 — *Allahaısmarladık*
1978 — *Serçe*
1980 — *Sevgilerimle*
1981 — *Ağlamak Güzeldir*
1982 — *Firuze*
1984 — *Sen Ağlama*
1986 — *Git*
1988 — *Sezen Aksu’88*
1989 — *Sezen Aksu Söylüyor*
1991 — *Gülümse*
1993 — *Deli Kızın Türküsü*
1995 — *Işık Doğudan Yükselir*
1996 — *Düş Bahçeleri*
1997 — *Düğün ve Cenaze*
1998 — *Adı Bende Saklı*
2000 — *Deliveren*
2002 — *Şarkı Söylemek Lazım*
2003 — *Yaz Bitmeden*
2005 — *Bahane*
2005 — *Bahane Remixes*
2005 — *Kardelen*
2008 — *Deniz Yıldızı*
2009 — *Yürüyorum Düş Bahçeleri’nde...*
2011 — *Öptüm*
2017 — *Biraz Pop Biraz Sezen*

## Сигэлэр
Эренер Сертаб

**Сертаб Эренер** (; 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Стамбул куоракка төрөөбүтэ) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биир саамай биллэр уонна ситиһиилээх поп ырыаһыта дьахтар. 1964 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүт. 2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкуруһугар «Everyway That I Can» диэн ааттаах ырыанан бастакы миэстэни ылары ситиспитэ.

## Карьерата
Сертаб Эренер эстрадаҕа саҥа тахсарын, аата суола киэҥ эйгэҕэ саҥардыы биллэрин саҕана эмиэ турок омугун биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта Сезен Аксуга киирэн үлэлээбитэ.  Сербет аан бастакы ырыаларын «Sakin Ol» диэн ааттаах альбомун 1992 сыллаахха таһаарбыта. Ол кэннэ эмиэ хас даҕаны ырыа альбомун турок тыланан утуу субуу таһаарбыта. Ол түмүгэр  Сертаб Эренер турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга биллэн көстөн барбыта. 

Муусука эйгэтигэр саамай улахан ситиһиитэ Сертаб Эренер Европа дойдуларын ортотугар ыытыллар «Евровидение» күрэҕэр кыайбытын кэннэ кэлбитэ. Ситиһиитин ухханыгар, «Everyway That I Can» ырыата Европа дойдуларын биир бастыҥ ырыата буолан аатыра сылдьар кэмигэр, Сертаб Эренер 2004 сыллаахха англия тылынан «No Boundaries» диэн ырыа альбомун таһаарбыта.

2005 сыллаахха Сертаб Эренер «Congratulations» диэн «Евровидения» төрүттэммитэ 50 сылын бэлиэтиир тэлэбиисэринэн шоуга кыттыбыта. Кини айан ыллаабыт ырыата «Евровидение» устуоруйатыгар ылламмыт саамай бастыҥ 15 ырыатын испииһэгэр 9-с ырыанан киирбитэ. 2007 сыллаахха Сертеб Эренер биир саамай баай ис хоһоонноох репертуардаах альбому таһаарбыта. Ол альбом иһигэр аангылыйа, испания уонна грек тылларынан композициялар, ону таһынан Руслананы, Хосе Каррераһы, Рики Мартины кытта дуэттар киирбиттэрэ.

## Дискографията

### Устуудьуйа альбомнара

* *Sakin Ol!* (1992)
* *Lâ'l* (1994)
* *Sertab Gibi* (1997)
* *Sertab Erener* (1999)
* *Turuncu* (2001)
* *No Boundaries* (2004)
* *Aşk Ölmez* (2005)
* *Painted On Water* (совместно с Демиром Демирканом, 2009)
* *Rengârenk* (2010)
* *Sade (2013)*
* *Kırık Kalpler Albümü (2016) *

## Сигэлэр

* Официальный сайт Сертаб Эренер
Чолакоглу Озан

**Оза́н Чолако́глу** (, р. 1972 сыллахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Турция Адан куоратыгар төрөөбүт) — турок омугун биллиилээх уонна биир саамай улахан ырыа айааччыта, композитора уонна муусука продюсера. Кини аан дойдуга турок биир саамай улахан ырыаһыта, биллиилээх киһитэ Таркаҥҥа продюсердаан биллэр буолбута.

## Карьерата
Озан Чолакоглу аан дойдуга биллэр Америка холбоһуктаах штаттарын Калифорния штатыгар баар Беркли куорат мусукаалынай колледжын үөрэнэн бүтэрбитэ (). Кини үлэтин хамнаһын, карьератын 1991 сыллаахха Таркан диэн ырыаһыта көрсөн баран саҕалаабыта. Таркан оччолорго киэҥ эйгэҕэ биллибэт этэ. Озан Чолакоглу Таркан бар дьоҥҥо бииллэр аан бастакы альбомугар киирбит ырыалары барыларын кэриэтэ айбыта, муусукаларын суруйбута, продюсердаабыта. Альбом «Yine Sensiz» () (сахалыы "Эмиэ эйигинэ суох") диэн ааттааҕа.

2003 сыллаахха Евровидение аан дойдутааҕы куонкурус 48-с күрэхтэһиитигэр Турция аатыттан кыттан бастаабыт Эренер Сертаб  «Every Way That I Can» ырыатын аранжировкалаабыта, бэйэтигэр продюсер быһыытынан үлэлээбитэ. Кэлин эмиэ Евровидение 2009 сыллааҕы куонкуруһугар Турцияттан уонна Бельгияттан төрүттээх Хадис диэн ырыаһыкка «Düm Tek Tek» ырыатын аранжировкатын оҥорбута.

Ону таһынан Озан Чолакоглу хас даҕаны турок киинэтигэр композитор быһыытынан үлэлэспитэ (холобур, «Космический элемент: Эпизод X», «Экзамен», «Любовь любит случайности» уонна да атыттар).

Соторутааҕыта Озан Чолакоглу «Sarı Ev» () диэн тус бэйэтин продюсердыыр киинин арыммыта.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Официальный сайт
Ölürüm Sana

***Ölürüm Sana*** (Олүрүм Сана; нууччалыы туруору тылбаастаатахха -- «Я умру для тебя», сахалыы -- "Эн тускар өлүөм) — бу Турция биллэр киһитэ, аан дойдуга аатырбыт сураҕырбыт улахан уонна биир саамай ситиһиилээх ырыаһыта Таркан устуудьуйаҕа устубут үһүс альбома. Бу альбом 1997 сыллахха турок тылынан тахсыбыта.

## Альбомҥа киирбитэ
*Ölürüm Sana* альбом Турция Стамбул куоратыгар "Истанбул Плак" (İstanbul Plak) диэн ааттаах биир улахан устуудьуйаҕа уһуллан, таҥыллан тахсыбыта.

Бу альмон аан дойдуга бүтүннүүтүгэр офиальнайдык көҥүллэммитинэн, легальнайдык уонна көҥүллээхтик 4,5 мөл ахсаанынан оҥоһуллан тахсыбыта. Ол түмүгэр бу альбом Турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга үр харчы өттүнэн улаханнык ситиһиилэммитэ. Ити альбому атын дойдулартан ордук Арассыыйаҕа, тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктарыгар (СНГ), Илиҥҥи Европаҕа (холобур, Венгрияҕа), ону тэҥэ Германияҕа, Францияҕа уонна Бельгияҕа сэргээбиттэрэ. Оттон аангылыйа тыллаах дойдуларга улаханнык тарҕамматаҕа, тарҕата да сатаабатахтара.

## Альбомҥа киирбит композициялар

*Ölürüm Sana*, 1997

 Şımarık (3:55)
 İkimizin Yerine (4:42)
 Ölürüm Sana (4:05)
 Salına Salına Sinsice (4:23)
 Gecenin Ürkek Kanatlarında (3:56)
 Kır Zincirlerini (Bu Gece) (5:23)
 İnci Tanem (5:38)
 Başına Bela Olurum (4:11)
 Unut Beni (5:28)
 Delikanlı Çağlarım (3:43)
 Beni Anlama (5:21)

## Бэлиэтээһиннэр
Диван луҕат ат-Турк

**"Диван луҕат ат-Турк"** ( — "түүр тылларын тылдьыта") – Маһмуд ал-Кашгари (1101 эбэтэр 1126 сыллаахха өлбүт) суруйбут түүр тылларын бастакы тылдьыта.

## История
**"Диван луҕат ат-Турк" суруллуон иннинэ** түүр тыллаах омуктар ислам эйгэтигэр саамай күүстээх буолбуттар. Х үйэ бүтүүтүгэр Харахааннар Саманид дойдутун үлтүрүппүттэр уонна Орто Азияны баһылаабыттар. ХI үйэҕэ селдьуктар Хорасантан Европаҕа диэри тиийбиттэр уонна Византияны кыайбыттар.
мини|"Диван луҕат ат-Турк" иһигэр уруһуйдаммыт аан дойду картата


## Тылдьыт суруллуута
Ал-Кашгари үлэтин 1074 сыллаахха (466 хидьра сылыгар тэҥ) суруйан бүтэрбит. Күн бүгүҥҥэ диэри тиийбит илиинэн суруллубут (рукопись) **"Диван луҕат ат-Турк"** 1266 сыллаахха (664 хидьра сылыгар тэҥ) оҥоһуллубут. Ал-Кашгари бу бөдөҥ үлэтин Баҕдад ыраахтааҕытыгар ал-Муктадиҕэ анаабыт. Кэлин, быһа холоон 1258 с. кэнниттэн бу кинигэр Мамлүктэргэ тиийбит. Бу кинигэ саҥа хаһаайына түүр тылын билэр улахан суолталааҕын өйдөөн **"Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты Муһаммад ибн Абу Бакр ибн Абу-л-Фатһ ас-Сави диэн киһиэххэ хос суруттарбыт. Бу киһи бэлиэтээбитинэн хос суруйуу 664 сыл шавваль ый 27 күнүгэр (1266 сыл атырдьах ыйын 1 күнэ) бүппүт.**

Бастакы сирэйгэ суруллубутунан 1400–1401 сылларга кинигэ хаһаайына Каирга олорбут Аһмад Хатиб Дараййа этэ. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн кини дьиҥнээх аата Муһаммад ибн Аһмад ибн Сулейман ал-Ансари ад-Димашки ад-Дарани (1344–1407).

1422 сыллаахха Бадруддин ал-Айни диэн суруйааччы *Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман* диэн үлэтигэр **"Диван луҕат ат-Турк" сороҕутун туттубут. Кэлин чинчийээччилэр ''Икд ал-дьуман фи тарих аһль аз-заман'' үлэҕэ баар "Диван луҕат ат-Турк" сороҕото дьиҥнээх тиэкэһи кытта тэҥин бигэргэппиттэрэ.**

1517 сыллаахха Мамлүк дойдута суох буолбутун кэннэ **"Диван луҕат ат-Турк" **Истамбулга тиийбит. Сорох көннөрүүлэр уонна эбиилэр Осман кэмигэр оҥоһуллубуттар. 1650 сыллаахха Катиб Челеби *Кашф аз-Зунун* диэн үлэтигэр **"Диван луҕат ат-Турк" туһунан ахтыбыт. Ол кэннэ ХХ үйэҕэ диэри "Диван луҕат ат-Турк" туһунан биир да ахтыы суох.**

ХХ үйэ саҕаланыытыгар **"Диван луҕат ат-Турк" хаһаайына **Назифу Паша этэ. 1917 сыллаахха бу кинигэни кинигэ хомуйааччыта Али Эмири атыыласпыт. Кэлин Али Эмири хомуйбут кинигэлэрэ Истамбуллааҕы Миллэт Гэнэл библиотекатыгар тиксибиттэр. Билиҥҥи кэмҥэ **"Диван луҕат ат-Турк" ол библиотекаҕа баар. **

## Бастакы таһаарыылар
1915–1917 сылларга К. Рифат **"Диван луҕат ат-Турк" тылдьыты** Истамбулга бэчээккэ таһаарбыт. Ол кэннэ аан дойду чинчийээччилэрэ бу кинигэни үөрэтэн саҕалаабыттар. 1928 сыллаахха Карл Броккельман **"Диван луҕат ат-Турк" тылдьыкка олоҕуран "Орто түүр тылын тылдьытын" суруйбут**. 1939–1941 Бэсим Аталай **"Диван луҕат ат-Турк"у [[Туурак тыла|турок тылыгар]] тылбаастаабыт. **

## Эбии көр
* Маһмуд ал-Кашгари
* Харахааннар
* Харахаан илэ

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

*
Тоньюкук

**Тоньюкук** (暾欲谷) (646—724) — Түүр икки хаҕанатын бэлитиичэскэй уонна байыаннай диэйэтэлэ.

Тоньюкук кытай култууратыгар сабыдыаллатан иитиллибит. Тан Чаньани импиэрийэтигэр үөрэҕи ылбыт. 

Былыргы түүрдэр тутулуга суох буолууларын туруулаһар кэмнэргэ кэлин Эльтериш каҕан дэммит Кутлуг биир саамай чугас сүбэһитэ уонна үөлээннээҕэ. 

Кэлин үүнэй сайдан Кутлуг Эльтериш каҕан уола Билгэ хаҕаны кытта дойду кыттыгас салайааччыта буолбут.

Орхон-енисей суругун тиэкистэригэр Тоньукук аатыгар, чиэһигэр тааска ойуо быһыллыбыт сурук баар

679 сыллаахха Бастакы түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ Тан империятын сиригэр уотугар бытанан олорорбут түүрдэр хаҕанаты саҥаттан сөргүтэр туһугар өрө тураллар. Өрө турууну Ашидэ ууһутан төрүттээх түүрдэр саҕалыыллар. Тоньюкук кинилэр сыдьааннара буолар. 

Өрө турааччылары Пэй Син Цзян семиреченскэйдээҕи дивизията хам баттыыр. Фунань прицэ салайааччылаах икки өрө туруу эмиэ хам баттанар. Ол гынан баран, 682 сыллаахха муҥнанан өлөрүллүбүт Фунань үөлээннээҕэ, соротнига Кутлуг принц каҕанаты сөргүтэр. Үөрэхтээх Тоньюкук киниэхэ холбоһор уонна ол күнтэн түүр хаҕанатын биир тутаах Буюруга (Сүбэһитэ) буолар. 

716 сыллаахха Капаган хаҕан басмылларга бохуот кмэигэр соһуччу өлбүтүн кэннэ, Тоньюкук "араҕас айахтаах түүрдэр" баартыйаларын өйүүр. Ол түмүгэр хаҕан олбоҕун кинилэр утарылаһааччылара Күл-Тэгин уонна Могилян былдьыыллар. "Араҕас айахтаах түүрдэри" барыларын өлөртүүллэр. Ол эрээри Тоньюкугу түүрдэр иннилэригэр улахан өҥөлөөҕүн, Могляины кытта уруулуу буоларын учуоттаан, тыыннаах хааллараллар.

## Литература

* *[[Сергей Ефимович Малов]]*. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. Издательство Академии Наук СССР, 1959. Страницы 11—25.

## Ссылки

* Гумилёв. Древние тюрки.
* Бичурин. Собрание…
Билгэ хаан

**Билгэ хаан Богю** (кытай. 毗伽可汗, пиньинь pijiakehan, палл. Пицзякэхань, тус аата **Богю**, былыргыта. Бигя-хан Могилянь; тус аата (саба5а быһыытанан) кыт. 阿史那默棘連, пиньинь ashinamojilian, палл. Ашина Моцзилянь) — 715 - 734 сыллардаахха Илин Түүр хаҕанатын хаҕана. Күл-Тэгин ставленнига. Билгэ хаан, Күл Тэгин уонна Тоньюкук салалтатынан хаҕанаат Тан импиэрийэтин кытта өр кэмнээх эйэлээх сыһыаны олохтообута.

## Биографията

### Төрдө ууһа
Эпитафияларга сурулларынан, Билгэ хаан 683 сыллаахха төрөөбүт. Кини Эльтериш хаҕан улахах уола этэ. Кини быраата Күл Тэгин хаҕанат улуу дьоруойа этэ, олус элбэх быһаарыылаах кыайыыны аҕалбыта, убайын мэлдьи хонтуруоллуу сылдьара. 

### Салайыыта
Кини олбоххо олоруутугар Күл Чур, Таман таркан, Тоньюкук, Буюрук, Күл Эркин уонна да атыттар бэйэлэрин дьоннорун, сэриилэрин кытта бааллара. Ол күн тута сэттэ уон саастаах Тоньюкук хаҕан сүбэһитинэн анаммыта. Түүрдэр бары долгуйбуттара, Билгэ хааны истиэн баҕалаах киһи аҕыйах этэ. Ол иһин кини Тан импиэрийэтин сэриилээтэхпинэ норуоппун сомоҕолуом диэн санааны ылыммыта. Ону муударай Тоньюкук сүбэлээн, сэрии саҕаламматаҕа, күүспүт өссө ситэ хомулла илик эбит дэспиттэрэ. Ону таһынан Тоньюкук Билгэ хааҥҥа орда ыстаапкатыгар Кытай храмнарын уонна эркинин тутума диэн сүбэлээбитэ.— Бичурин.Собрание сведений...Хаҕанат тас бэлиитикэтин бүтүннүү Күл Тэгин салайара. Саҥа хаҕан токуз-огустары кытта сыһыана буорту буолбута. Олор сорохторо Тан импиэрийэтигэр холбоспуттара. Сорохторо Селенгэ өрүскэ кыдыллыбыттара.

## Өйдөбүл
[мини|[Анкара куоракка Орхон стелатын куопуйата, Гази университет]]
Билгэ хаан 735 сыллаахха, Сибиинньэ сылыгар, 5 ый (сайын, от ыйа буолуон сөп) 27 күнүгэр алтан уҥуоҕа араҥастаммыта. Йоллыг-тегин Ижань-хан көмүү үлэтин хамнаһын барытын сүрүннээбитэ. Ити күн кутурҕаҥҥа ылларбыт түүрдэр баттахтарын кырыммыттара, кулгаахтарын уонна иэдэстэрин быһаҕынан хайа соттубуттара. Билгэ хаан аатын ааттаан туран сылгылары, ыттары, хара саарбалары, күөх тииҥнэри өлөрөн ытык ыспыттара. 

Йоллыг-тегин Ижань-хан кытай уустарын кытта аатырбыт Орхон суругун туруорбута. Онно кини Билгэ хааны уонна түүр монархиятын арбаан сурук суордарбыта. Ол суркка сурулларынан, Йоллыг-тегин сымара таас суругун биир ый 4 хонук иһигэр суруйтаран бүтэрбит, "таба хайаҕа сүүрэрин саҕана", ол эбэтэр, быһа холоон, атырдьах ыйыгар. 

## Өссө көр

* Күл-Тэгин
* Тоньюкук
* Памятник Бильге-кагану

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* *Сергей Ефимович Малов*. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. Издательство Академии Наук СССР, 1959. Страницы 11—25.

## Сигэлэр

* Гумилёв. Древние тюрки.
* Бичурин. Собрание…
Йоллыг-тегин Ижань-хан

**Йоллыг-тегин Ижань-хан** (кыт.  伊然可汗, пиньинь yirankehan, палл. Ижань кэхань, тус аатта (сабаҕа быһыытынан) кытай. 阿史那伊然, пиньинь ashinayiran, палл. Ашина Ижань) — Илин Түүр хаҕанатын каҕаана, хаҕанааты 734 сыллаахтан 739  сыллаахха диэри салайбыта, аатырбыт, номоххо киирбит Билгэ хаан төрөппүт уола.

## Салайыыта
Билгэ хааны сүһүрдэн өлөрбүттэрин кэнниттэн хаҕанаал бас көс оруоллаах дьоно олбоххо кини уолун Ижаны олордубуттара уонна Йоллыг-тегин диэн сүрэхтээбиттэр. Йолыг тэгин аҕата тэлбитин суолун тутуһан, биирдиилээн өрүтэ туруон, утарылаһан баҕалаах, соруммут уделлар хааннары сабыта баттаталаабыта уонна Тан импиэрийэтин кытта ыаллыы олорорун быһыытынан эйэлээх сыһыаны олотхтуурга, оннунан тутан хааларга кыһаллыбыта. Сюань-цзун императорга үс төгүл бэлэхтээх туһахтаах посуоллары ыыталаабыта. Ол эрээри кини 739 сыллаахха эмискэ ыалдьан өлбүтэ. Кини кэннэ хаҕан олбоҕор Билгэ Кутлуг хаан олорбута. 

## Айымньыта
Йоллыг тэгини түүр норуотун биир бастакы бэйиэтэ, суруйааччыта уонна устуоруга диэххэ сөп. Кини Күл Тэгин сарыабыс уонна Билгэ хаан сырдык уонна албан ааттарыгар хас даҕаны суругу айан суордарбыта. Эмиэ оннук суругу Кутлуг Ильтерес-хаҕаҥҥа анаабыта. Ол суруктар билигин алтаай түүрдэрин култууратын таһымын, поэзиятын, прозатын, историческай билиитин, Илин Түүр хаҕанатын тутуһар идеологиятын көрдөрөллөр

## Өссө көр

* Түүр хаҕаната
* Күл Тэгин
* Билгэ хаан

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Йоллыг-тегин // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — .
* *Малов С.Е.* Памятники древнетюркской письменности, М.-Л., 1951.
* *Кляшторный С.Г.* Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, М., 1964.
* *Гумилев Л.Н.* Древние тюрки, М., 1967.
* *Аманжолов А.С.* История и теория древнетюркского письма, А., 2003.

## Сигэлэр

* - Гумилёв. Древние тюрки.
* - Бичурин. Собрание…
Алтун йарук

**Алтун йарук (былыргы уйгуурдуу "Алтан күлүм" диэн суолталаах)** — былыргы уйгуур тылынан суруллубут Будда итэҕэлин ытык кинигэтэ. Былыргы уйгуурдуу толору аата *"Алтун онлук ярук ялтыраклы копта котирилмиш ном илики атлык ном"* диэн. Бу кинигэ былыр санскриттэн кытай тылыгар уонна кэлин кытай тылыттан былыргы уйгуур тылыгар тылбаастаммыт. Алтун йарук иһинээҕитэ: "Алтан күлүм суутрата", "Кү-Тау баһылык туһунан номох" уонна "Принц уонна баабыр туһунан номох".

## Булуу историята
Саамай толору илиинэн суруллубут (рукопись) Алтун йарук тиэкиһин Арассыыйа учуонайа С. Е. Малов Ганьсуга баар Сучжоу куораттан ырааҕа суох Вуншигу (уйгуурдуу Индьэн) диэн сиргэ булбут. Кини 1910 сыл кулун тутар 3 күнүгэр олохтоох сарыг йоҕырдары кытта икки сылга биирдэ бэлиэтэнэр Будда итэҕэлин бырааһынньыгар тиийбит уонна ол онно баар ступаҕа былыргы тиэкиһи булбут. С. Е. Малов ол кэмҥэ "Русский комитет для изучения Средней и Восточной Азии" диэн тэрилтэ аатыттан Кытайга тыл үөрэтии экспедициятыгар сылдьыбыт. Илиинэн суруллубут тиэкис сороҕото Будда статуятын кэннигэр "наадата суох, ол эрээри "ытык" бөх курдук" сыппыт. Сорох лиистэрин Вуншигу уонна Сучжоу баһылыктара биэрбиттэр.

Алтун йарук атын илиинэн суруллубут тиэйиһин ниэмэс чинчийээччитэ Ф. Мүллэр Турфаҥҥа булбут уонна ол сороҕотун 1908 сыллаахха бэчээккэ таһаарбыт. Ол эрээри Илиҥҥи Түркистааҥҥа көстүбүт тиэкистэр үксүлэрэ сир анныттан хостоммуттар, ол иһин куһаҕан туруктаах уонна үөрэтэргэ табыгаһа суох этилэр.

## Суруйуу кэмэ
Ицзин диэн аатаах VII үйэ бүтүүтүгэр олоро сылдьыбыт Кытай буддизмын итэҕэллээҕэ "Алтан күлүм суутратын" ( ) кытай тылыгар тылбаастаабыт.

Х үйэҕэ Биэсбалык куорат олохтооҕо Сыҥку Сэли Тудуҥ "Алтан күлүм суутратын" кытай тылыттан уйгуур тылыгар тылбаастаабыт.

Бу суутра аҥардас уйгуурдуу буолбакка, моҕол, тибиэт, согд, түүр тылларыгар тылбаастаммыт.

## Суолтата
С. Е. Малов бэлиэтээбитин курдук Алтун йарук былыргы уйгуур тылын, бу тыл лексикатын үөрэтэргэ элбэх кыах үөскэтэр.

## Эбии көр

* Былыргы уйгуурдар

## Кинигэлэр

* БСЭ. «Алтун ярук». 1969-78 гг.
* *Малов С. Е.*, «Памятники древнетюркской письменности», М.— Л., 1951, с. 145—199 (уйгурский текст и перевод обеих легенд).
* Radloff W., Malov S., Suvarnaprabhasa, Das Goldglanz-Sutra — Bibliotheca Buddhica, т. 17 & 27, СПБ. 1913, 1930.
* Тенишев Э. Р. «Кутадгу билиг» и «Алтун ярук» // Советская тюркология. 1970. — № 4. — С. 24-31.
* Тенишев Э. Р. Грамматический очерк языка сочинения «Золотой блеск». АКД. Л., 1953.
* Яхонтова Н. С. Ойратский литературный язык XVII в. (по материалам «Сутры золотого блеска»): автореф. дис. канд. филол. наук. — Л.: Институт востоковедения АН СССР, 1983. С. 16.
Тенишев Эдхям Рахимович

**Эдхям (Эдем) Рахимович Тенишев** (; 1921 сыл муус устар 26 күнэ, Пенза — 2004 сыл от ыйын 11 күнэ, Москва) – сэбиэскэй тыл үөрэхтээҕэ, түүр уонна моҕол омуктарын чинчийбит. Филологическай наука доктора, профессор, ССРС НА чилиэн-корреспондентэ (1984). РНА Тыл салаатын ураал-алтаай тыллар бөлөҕүн салайааччыта. "Советская тюркология" диэн сурунаал уонна элбэх томнаах "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн кинигэ сүрүн редактора.

## Олоҕо
**Эдхям Рахимович Тенишев 1921 сыл муус устар 26 күнүгэр** Пензаҕа татаар ыалыгар төрөөбүтэ. Кини 10 саастааҕар Дьалал-Абакка (Кыргыс ССР) көспүттэр.

**Төһө да Тенишев о**лоҕун тухары тыллары уонна этнографияны чинчийбитин иһин, бастакы киирбит үрдүк үөрэҕэ Москватааҕы тимир суол инженердэрин института (нууччалыы Московский институт инженеров железнодорожного транспорта) этэ. Аҕа дойду сэриитин кэннэ **Эдхям Рахимович Тенишев Ленинград үнүбүрсүөтүгэр Илиҥҥи факультеккэ үөрэххэ киирбит. 1953 сыллаахха былыргы уйгуурдуу суруллубут "Алтан күлүм суутратын" үөрэтэн кандидатскай диссертациятын көмүскээбит уонна ССРС НА Тыл салаатыгар үлэҕэ киирбит. Ол кэннэ [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытайга]] тыл экспедициятыгар сылдьыбыт уонна түүр тыллаах омуктары чинчийбит. 1959 сыллаахх Кытайтан төннөн баран былыргы уйгуур, [[Салар тыла|салар]], [[Сарыг йоҕыр тыла|сарыг йоҕыр]] тылларын туһунан үлэлэрин суруйбут.**

1969 сыл Э. Р. Теншев салар тылын тутулун туһунан докторскай диссертациятын көмүскээбит. Ону таһынан ол кэмҥэ былыргы түүр тылын уонна литературатын үөрэппит. Кэлин "Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков" диэн түөрт томнаах улахан үлэни суруйан саҕалаабыт.

## Сүрүн үлэлэрэ

### Монография

* Са­лар­ский язык. М., 1963;
*  ( кытта).
* 
* Строй са­рыг-югур­ско­го язы­ка. М., 1976;
* 

*

::  (в соавт. с ,  и др.).
:: [Кн. 2] : Морфология. — 1988. — 557, [3] с. — 2000 экз. —  (в соавт. с В. Д. Аракиным, Г. Ф. Благовой и др.).
::  (в соавт. с ,  и др.).
:: Кн. 5 : Региональные реконструкции. — 2002. — 766, [1] с. — ISBN  (в соавт. с Г. Ф. Благовой, Э. А. Груниной и др.).

* Уй­гур­ский диа­лект­ный сло­варь. М., 1990;
* У тюрк­ских на­ро­дов Ки­тая. (Днев­ни­ки 1956–1958 гг.). М., 1995;
* Древ­не­кыр­гыз­ский язык. Биш­кек, 1997;
* 

### Ыстатыйалара

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Быһаарыылар

## Литература

* *Дыбо А. В.* Член-корреспондент РАН Э. Р. Тенишев // Известия РАН. Серия литературы и языка. 2001. Т. 60. № 3;
* 
*
Цаатаннар

мини|'''Цаатаннар олорор сирдэрэ'''
**Цаатаннар** (; бэйэлэрин ааттанар ааттара: *духа*) — Моҕол сиригэр олорор түүр тыллаах омук. "Цаатан" диэн ааттаах биистэр моҕол тыллаах Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмык-торҕуттарга бааллар.

2000 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн Моҕол сиригэр баар ц**аатаннар** ахсааннара 303 киһи этэ, оттон 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн ц**аатаннар ахсааннара** 282 киһиэхэ диэри аҕыйаабыт. **Цаатаннар итэҕэллэрэ** — ойууннааһын (57%) уонна буддизм (10%); итэҕэлэ суохтар 33%.

**Цаатаннар** Моҕол сирин хотугулуу арҕаа өттүгэр баар Хубсугул аймаҕар олороллор. **Цаатаннар** атын ааттара *тувиннар* диэн (Lattimore 1965: 455). Сүрүннээн таба иитиитинэн дьарыктаналлар. Үгэс быһыытынан *урц* диэн ааттыыр ураһаларга олороллор. Билиҥҥи кэмҥэ туризмтан харчыланаллар.

## Төрүттэрэ
**Цаатаннар түүр, моҕол уонна самадьы тыллаах биистэр булкуһууларыттан үөскээбиттэр.**

## Ааттара
**"Цаатан" диэн аат** "цаа" ("таба") диэнтэн **үөскээбит** "таба", ол аата "цаатан" "табаһыт" диэн суолталаах. Бадамхатан диэн ааттаах цаатаннары хас да сыл устата үөрэппит монгол чинчийээччитэ этэринэн цаатаннар бэйэлэрин урааҥхай уйгуур уонна тылларын уйгуур тыла дииллэр.

## Аҕа уустара
Цаатаннар аҕа уустара манныктар: уруд (урат), каштаг, балгаш (балыкчи, балигч, балыкшы), додот (тоду, аг-тоду, кара-тоду), соён (соян) (вкл. хертек, белмей, салчак), зоот (жогд, чооду, чота, чооды), сорс, даргалар, дэмжээ (демчи), хэрдэг, хойюк, тарга, найдан, хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар), соён кыргиз, ханачи, маат.

"Цаатан" диэн ааттаах биистэр Хубсугул урянхайдарыгар уонна калмыктарга бааллар. Хубсугул урянхайдарын цаатаннара: баруун цаатан уонна зуун цаатан. Калмыктар цаатаннара: цаатан, керяд-цаатан (цаадин керәд), аха-цаатан, бага-цаатан, ики-цаатан, эркетен-цаатан, гурвуд-цаатан, хорняхин-цаатан. Генетиктэр чинчийиилэрэ көрдөрбүтүнэн, торҕут цаатаннар ордук халха-моҕоллорго чугастар, Хубсугул цаатаннарыгар буолбатах.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* «The tiny tribe where work is life» — BBC ыстатыйата (ааҥл.)
* Tsaatan Community & Visitors’ Center (TCVC) Handbook for Visitors (ааҥл.)

## Кинигэлэр

* *Lattimore O.* Rev.: Mongolia: Unknown Land. by Jorgen Bisch by Reginald Spink. Pacific Affairs 37, 1965. P. 455—456.
Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)

**Ильяс Джансугуров. (Бу ыстатыйа күрэскэ кыттар)** 

Ильяс Джансугуров (01.05.1894 – 26.02.1938 сс) – казах норуотун биллиилээх бэйээтэ, уус-уран литература классик суруйааччыта. 1924 сыллаахха большевиктар партияларыгар киирбит хомуньуус. Кини Семиреченскэй уобаласка Копальскай уездка төрөөбүтэ, уһулуччулаах бэйээт, драматург. «Байшубар» уонна «Саганак» диэн номох буолбут айымньылар ааптардара. 1934 – 1936 сылларга үлэлээбит Казахстан суруйааччыларын сойууһун бастакы бэрэссэдээтэлэ. 

Ильяс Джансугуров тутуллан хаайыллар кэмигэр аатырбыт «Кулагер»  айымньыта сураҕа суох сүтэн хаалбыт. Бэл, бэчээттэммит хаһыатын кытта мэлиппиттэр. Ол эрээри Сапаргали Бегалин диэн үтүө дьон сүүрбэччэ сылы быһа харайан, сыттыкка тигэн кистээн уура сытан бараннар дьиэ кэргэнигэр аҕалан биэрбиттэр.

Ильяс Джансугуров туһунан эбии матырыйаалы  саха народнай суруйааччыта **С.П.Данилов** 1980 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР-га Саха литературатын Күннэрэ аһыллыытыгар эппит тылыттан киллэрэбин: «Биһиги атын иики бөдөҥ суруйааччыларбыт доҕордоһууларын санааҥ: эһиги Ильяс Джансугуровкыт уонна биһиги Серафим Романович Эллэйбит 1925 сыллаахтан 1928 сылга диэри кинилэр журналистика Москватааҕы Коммунистическай институтугар бииргэ үөрэммиттэрэ.1927 сыл сайыныгар Эллэй Джансугуровы кытта Казахстаҥҥа кэлэ сылдьыбыта, онуоха уйаара-кэйээрэ биллибэт казахтар киэҥ дуолларын туһунан, үрдүк Ала-Тау туһунан суруйбут хоһооннорун күн бүгүн даҕаны биһиги норуоппут таптаан ыллыыр. Хойутуу  1933 сыллаахха Эллэй:«Ильяс Джансугуровка, Советскай Казахстан ырыаһытыгар» диэн анал суруктаах Кыһыл Армия туһунан поэманы бэчээттэппитэ... » 

Бу устуоруйаҕа хаалан үйэтийэн хаалбыт үөрүүлээх, үрдүк суолталаах Саха литературатын күннэрин туһунан салгыы сырдатабыт: “... Опера уонна балет **Абай** аатынан государственнай академическай театрыгар Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрин аһыллыытын үөрүүлээх мунньаҕа буолбут. Мунньаҕы улахан киирии тылынан **Дж. Мулдагалиев** арыйбыт**, С.Данилов**  тыл эппит. Маны тэҥэ тыл эппиттэр: Киров аатынан завод токара **В.А.Ципатин**, казах поэта **Сырбай Мауленов**, уйгур суруйааччыта **Хизмет Абдуллин, Саха АССР народнай суруйааччылара Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа, В.М.Новиков-Күннүк Уурастыырап, поэт Моисей Ефимов, КазГУ студентката Н. Альжанова.** Үөрүүлээх биэчэр Казахстан искусствотын маастардарын улахан концерынан түмүктэммит”.

Ильяс Джансугуров бэйэтин норуотугар бастакы сэбиэскэй көлүөнэ суруйааччыларыттан биирдэстэрэ буолан, билиҥҥи ыччакка үтүө холобур буолар. Кини айар үлэтиттэн билиҥҥи көлүөнэ айар талааннаах ыччаттара элбэххэ уһуйуллан үөрэнэллэр, айар дьоҕурдарын сайыннараллар. 

Ааптар **Хабырыыл кыыһа.**

Туһаныллыбыт литература:

# С.П.Данилов. Сүгүрүйэбит эйиэхэ, Казах сирэ! Хотугу сулус. 1981.

# Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.
Галеев мэчиэтэ

Галеев мэчиэтэ

Галеев мэчиэтэ(тат. Галиев мэчете;Бэһис собуорунай, Муса бай киэнэ, Сеннай баһаар киэнэ, бэһис собуорунай мэчиэт.) - Казань куоракка турар мэчиэт. Татаар  культовай архитектуратын пааматынньыга.1798-1801 с. Муса Мамяшев атыыһыт үбүлээн, 18 үйэ бүтүүтүнээҕи эрдэтээҥҥи классицизм форматынан тутуллубута. Урукку, Сеннай баһаартан ырааҕа суох, Былыргы татаар солобуодатын хоту өттүгэр Габдулла  Тукай уулуссатыгар турар. Икки этээстээх,икки саалалаах джами(собуорунай)-мэчиэт, сарайын ортотугар аҕыс кырыылаах, үс ярустаах минареттаах.
1882 уонна 1897 с. атыыһыттар И.С.Уразаев, М.И.Галеев уонна И.Г.Иманкулов үбүлээһиннэринэн, соҕуруу уонна хоту өттүлэрэ кэҥэтиллибитэ, хойукку классицизм истиилигэр оҥоһуллубута.
5-ис собуорунай мэчиэт бүтэһик муллатынан, Сагитовтар аймахтан, Мухаметюсуп Сагитов үлэлээбитэ. Киниэхэ көмөлөһөөччүнэн мэчиэт махллятын(биир мэчиэккэ сылдьар дьон. Община.)дьоно, махалля биллэр баай атыыһытын М.И.Галеев уолун - педагог-реформаторы, уһулуччу учуонайы,  Галимзян Барудины талбыттара, кэнники имам буолбута. Баруди мэчиэккэ саҥа ньыманан үлэлиир, "Мухаммадия" диэн медресены төрүттээбитэ, онтон, Галеев мэчиэтин махаллята Казань татаардарын уопсастыбаннай уонна политическай олоҕун киинэ буолбута. Элбэх сыл, мэчиэт татаар норуотун духуобунаһын бастыҥ дьонун иитэн таһаарбыта. Мэчиэккэ, бэйэлэрин мэлииппэлэрин - намааһы,Шигабутдин Марджани, Габдулла Тукай, Каюм Насыйри, Галимджан Баруди уо.д.а.,татаар норуортун сырдатааччылар аахпыттара.
30-ус с. мэчиэт минарета көтүрүллүбүтэ. 1981 с. Татарскай АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин тохсунньу 23 күнүттэн №601 уурааҕынан архитектура пааматынньыгынан буолбута.
2015 с.ахсынньы 22 күнүгэр, чөлүгэр түһэрии кэнниттэн, Галеев мэчиэтин үөрүүлээхтик аһыллыыта буолбута. Онно Татарстан бэрэсидьиэнэ Рустам Минниханов кыттыыны ылбыта. Дьоро күҥҥэ, Татарстан муфтия Камиль хазрат Самигуллин, ТӨ мусульманнарын духуобунай салалтатын бэрэссэдээтэлин бары солбуйааччылара, Казань куорат уонна өрөспүүблүкэ оройуоннарын имамнара эмиэ, кыттыыны ылбыттара.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
http://islamcenter.ru/?item=421
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Казаннааҕы судаарыстыбаннай Н.Г.Жиганов аатынан консерватория(академия) - Казань куоракка баар  үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһата. Аан дойдуга уонна Арассыыйаҕа биллэр үрдүкү музыкальнай үөрэх кыһаларыттан биирдэстэрэ. Консерватория 1945 с.төрүттэммитэ.
Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория, үрдүк квалификациялаах  музыканнары(педагогтары, толорооччулары, композитордары, музыковедтары)Приуралье, Поволжье өрөспүүбүлүкэлэригэр, Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа, Удмуртияҕа, Мордовияҕа, Марий Элга анаан бэлэмниир киин быһыытынан тэриллибитэ.
Консерватория бастакы ректорынан, татаар культуратын биллэр-көстөр диэйэтэлэ композитор Назиб Жиганов(1911-1988) этэ. Казанннааҕы композиторскай оскуола, профессордар Г.Литинскай, А.Леман. Н.Жиганов салалталарынан таҥыллыбыта. Бу үөрэх кыһатыгар 700 устудьуон үөрэнэр, манна 11 доктор, 34 профессор, 205 преподаватель үлэлииллэр. 1990 с. консерватория бэчээттээн таһаарарга быраап ылбыта уонна научнай, учебно-методическай, нотнай үлэлэри бэчээттээн таһаарар буолбута. 1993 с.консерваторияҕа опернай студия арыллыбыта. Консерватория 8 факультеттаах, 20 кафедралаах, аспирантуралаах(3 сыллаах) уонна ассистентуралаах - толорооччу идэлээхтэргэ стажировка(2 сыллаах).
Казанскай консерватория корпустарыттан биирдэстэригэр, Н.Г.Жиганов аатынан орто специальнай музыкальнай оскуола баар.
Консерваторияҕа, куруук, музыкант-толорооччулар араас куонкурустара ыытыллаллар.
Казаннааҕы консерваториҕа үөрэммит биллиилээх выпусниктар:
Флейтист Фасиль Ахметов, композитор Энвер Бакиров, композитор Анатолий Беркович, Олег Лундстрем, биллиилээх джазмен, композитор, оркестры төрттээбит уонна салайбыт киһи, опернай ырыаһыт Идеал Шибуляков, сэбиэскэй уонна Арассыыйа композитора, философ, поэт, педагог Блинов Лоренс Иванович уо.д.а.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%9D._%D0%93._%D0%96%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0
https://kazancons.ru/