Джордж Вашингтон Де Лонг

**Джордж Вашингтон Де Лонг** (22.08.1844-31.10.1881 эргин) — чинчийээччи, АХШ байыаннай моряк эпиһиэрэ, 1879-1881 сс. "Жанетта" диэн хараабылынан полюс аһаҕас байҕалын көрдүүр эспэдииссийэни салайбыт киһи.

## Айан
1879 сыллаахха Джеймс Гордон Беннет-балыс диэн "Нью-Йорк Геральд" хаһыат бас билээччитин өйөбүлүнэн полюска аһаҕас тоҥмот байҕал баар буолуохтааҕын көрдүү лейтенант Де Лонг Сан-Францискоттан айанын саҕалаабыт. Бу айан тухары эспэдииссийэ кыттыылаахтара чинчийиинэн дьарыктаммыттара. Үс арыыны арыйбыттара, АХШ бас билиитинэн биллэрбиттэрэ (ол эрээри маны бырабыыталыстыба өйөөбөтөҕө, онон арыылар билиҥҥэ диэри Арассыыйаҕа киирэллэр). 

1879 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чукотка байҕалыгар Врангель арыытын хоту өттүгэр хараабыллара мууска хам ылларбыта. Хараабыл мууһу кытта хотугулуу-арҕаа уста сылдьыбыта, уонна 1881 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр муус хампарытан, тимирбитэ. 

Бу түбэлтэ 77°15ʹ х.к. уонна 178°07ʹ и.у. буолбута. Биир нэдиэлэ курдук салгыы айанныырга бэлэмнэммиттэрэ. Сээкэйдэрин 5 сыарҕаҕа тиэйбиттэрэ, хас биирдии сыарҕа 500–600 киилэ таһаҕастааҕа. Ону таһынан икки бөдөҥ катеры уонна биир киит бултуур вельботу илдьэ барбыттара. 

Салгыы айанньыттар сыарҕаларын соһон мууһунан, уонна оҥочолоругар олорон устан сири көрдүү соҕуруу диэки айаннаабыттара. Ол эрээри муустарын тыал хоту үүрэн илдьэр буолан, айаннара ситиһиитэ кыра этэ. Хас да нэдиэлэ оннук айаннаан Саҥа Сибиир арыыларыгар чугаһаабыттара. От ыйын 12 күнүгэр сиргэ майгынныыры көрбүттэрэ. Ол эрээри арыыга от ыйын 29 күнүгэр эрэ тиийбиттэрэ. Арыыны Беннетт аатынан ааттабыттара, тиксибит соҕуруу тумустарын Эмма тумса диэн Де Лонг ойоҕун аатынан ааттаабыттара.

Арыыга аҕыс хонук сынньанан уонна арыыны чинчийэн баран (холобур бороҥ чох баарын быһаарбыттара) салгыы айаннаабыттара.

Атырдьах ыйын 6 күнүгэр Беннетт арыытыттан араҕан Саҥа Сибиир арыыларын туһаайыытынан айаннаабыттара. Аһаҕас уу элбээн, усталлара элбээбитэ, ол эрээри, сотору-сотору сээкэйдэрин соһон мууһу туорууллара.

Өр айаннаан, мунан-тэнэн, Семенов арыытыгар тиийбиттэрэ, онтон эмиэ Өлүөнэ төрдүн диэки айаннаабыттара. 

Балаҕан ыйын 11 күнүгэр устан иһэн буурҕаҕа түбэспиттэрэ, үс оҥочо сүтэрсэн кэбиспиттэрэ. Чарльз Чипп хамандыырдаах биир оҥочо сураҕа суох сүппүтэ, инженер Джордж Мелвилл баһылыктаах иккис оҥочо Өлүөнэ дельтатын арыыларыгар тиийэн дьону көрсөн быыһаммыта, оттон Де Лонг баһылыктаах үһүс оҥочо эмиэ арыыны булбута эрээри, дьону көрдүү барбыт икки эрэ мотуруос быыһаммыттара, атыттара хоргуйан уонна тоҥон өлбүттэрэ. Бу өлүү төрүөтүнэн мотуруостар сахалыы билбэттэрэ буолбута диэн суруйаллар, олохтоох дьоҥҥо сатаан быһааран биэрбэккэлэр, көрдүү барбатахтар дииллэр. Өлүктэрин төннөн көрдүү кэлбит Мелвилл хас да ый буолан баран саас эрэ булбута.

12 киһи өлүгүн бастаан Күөгэл Хайа диэн сиргэ көмпүттэрэ. Онтон 1883 сыллаахха АХШ-ка көһөрбүттэрэ.

### Де Лонг эспэдииссийэтин быыһыырга кыттыбыт дьоҥҥо наҕараада
АХШ бэрэсидьиэнин аатыттан 1885 сыллаахха лейтенант Шютц диэн киһи кэлэ сылдьыбыта биллэр. 12 көмүс, 17 үрүҥ көмүс мэтээли туттарбыт, Саха уобалаһын күбүрүнээтэригэр Георгий Черняевка суруктаах шпага аҕалбыт. Ол эрээри Черняев өлөн хаалан, шпага иччитин булбатаҕа, онон Арассыыйа ыраахтааҕытыгар ыытыллыбыта, билигин Эрмитаж запасниктарыгар харалла сытар. Оттон мэтээллэртэн биирдэстэрэ, Алексей Ачикасовка туттарыллыбыт мэтээл, Тумат сэлиэнньэҕэ көстүбүтэ.

## Аатын үйэтитии
1890 сыллаахха АХШ ВМС сулууспалаахтара "Жанет" хараабылга таас мэҥэ туруорбуттара — 7,3 м (24 фут) үрдүктээх "мууһурбут" кириэс. Мэҥэ АХШ байыаннай байҕал акадьыамыйатын кылабыыһатыгар Северн өрүс үрдүгэр турар. 

Де Лонг күннүгүн 1883 с. ойоҕо кинигэ гынан "Жанетта" хараабылынан айан" диэн аатынан таһаарбыта. Мелвилл бэйэтин доҕотторун көрдөөбүт отчуоттарын биир сыл буолан баран "Өлүөнэ дельтатыгар" диэн ааттаан бэчээттээбитэ.

## Быһаарыылар