Функция. Функция чэрчитэ, суолталарын түмсээнэ

Функция— математика биир сүрүн өйдөбүлэ. *Функция диэн* y *уларыйааччы *'x** уларыйааччыттан тутулуга'' (манна **x** хас биирдии суолтатыгар **y** биир эрэ суолтата туhааннаhар) аттанарын санатабыт.

<math>x</math> — ''[[тутулугар суох уларыйааччы]] (переменная — мат. термин) эбэтэр аргумент'', оттон **y —** ''[[тутулуктаах уларыйааччы]]'' дэнэр. **y** ''уларчыйааччыны'' **x** ''уларыйааччыттан функция'' диэххэ сөп. Тутулуктаах уларыйааччы суолталарын ''функция суолталара'' диэн ааттыыллар.

**y** уларыйааччы **x** уларыйааччыттан тутулуга функция буоллаҕына, ону кылгастык <math>y=f(x)</math> диэн суруйаллар (ааҕыллар: **y**-тэҥ **x**-тэн **f**-кэ). <math>f(x)</math> символынан аргумент суолтата **x**-кэ тэҥэр функция туhааннаах суолтатын бэлиэтииллэр.

== Холобур ==
Функция <math>y=2x^2- 6</math> формуланан бириллэр буоллун. Оччоҕо <math>f(x)=2x^2- 6</math> диэн суруйуохха сөп. **x** суолталара <math>1,2,5,-3</math> тэҥэр функция туhааннаах суолталарын, а.э., <math>f(1), f(2.5), f(-3)</math> буолуоҕуҥ:

 <math>f(1) = 2 \centerdot 1^2 - 6 = -4</math>**;*'
 <math>f(2,5) = 2 \centerdot 2,5^2 - 6 = 6,5</math>;
 <math>f(-3) = 2 \centerdot (-3)^2 - 6 = 12</math>.

<math>y = f(x)</math> диэн суруйууга <math>f</math> оннугар атын да буквалары: <math>g, \varphi</math> уо.д.а. туттуохха сөп диэн бэлиэтиэҕиҥ.

[[Тутулуга суох уларыйааччы]] бары суолталара *функция чэрчтин* үөскэтэллэр. [[Тутулуктаах уларыйааччы]] ылар бары суолталара *функция суолталарын түмсээнин үөскэтэллэр*.

Функция формуланан бэриллибит уонна чэрчитэ ыйыллыбатах буоллаҕына, функция чэрчитэ аргумент ол формула оруннаах буолар бары суолталарыттан турар диэн ааҕаллар. Холобур, <math>f(x) = 5x + x^2</math>  функция чэрчитэ — бары чыыhылалар түмсээннэрэ; <math>g(x)={2 \over x+3}</math> функция чэрчитэ — <math>-3</math>-тэн атын бары чыыhылалар түмсээннэрэ.

Дьиҥнээх процеhы көрдөрөр функция чэрчитэ процесс барар чопчу усулуобуйатыттан тутулуктаах. Холобур, тимир сүрүнү ититиигэ сүрүн <math>l</math> уhунун t температураттан тутулуга <math>l=l_0(1+\alpha t)</math> формуланан бэриллэр, манна <math>l_0</math> — cүрүн бастааҥҥы уhуна, <math>\alpha</math> — линейнэй уhааhын коэффициена. Бу формула t бары суолтатыгар оруннаах. Ол эрэн <math>l=f(t)</math> функция чэрчитинэн линейнэй уhааhын сокуона туолар аҕыйах уонунан эрэ ааҕыллар кыраадыстаах арыт буолар.

*Функция графига диэн координаталаах хаптал аргумент суолталарыгар тэҥ абсциссалардаах уонна функция туhааннаах суолталарыгар тэҥ ординаталардаах точкаларын түмсээнэ ааттанарын санатабыт.''

Линейнэй функцияны, а.э., y=kx +b формуланан бэриллэр функцияны, манна k,b — хайа эрэ чыыhылалар; көнө пропорцияланыыны — линейнэй функция y=kx формуланан бэриллэр быстах түбэлтэтин, манна k\neq0; түҥнэри 

пропорцияланыыны—y={k \over x} функцияны, манна k\neq0.

y=kx +b функция чэрчитэ — бары чыыhылалар түмсээннэрэ, оттон графига — көнө сурааhын. k\neq0 буоллаҕына, соҕотох b чыыhыла.

Түҥнэри пропорцияланыы холобура: U күүрүүтэ уларыйбат ток I күүhүн аhарааччы R утарсыытыттан тутулуга (I={U \over R}), биир тэҥник хамсыыр эттик s ырааҕы барарыгар t бириэмэ \upsilon түргэнтэн тутулуга (t={s \over \upsilon}).

Оссө биир функцияны, чуолаан эттэххэ, y=|x| формуланан бэриллэр функцияны, көрүөскөҕүҥ.

|x| этиллин ханнык баҕарар x-кэ оруннаах, онон бу фнкция чэрчитэ — бары чыыhылалар түмсээннэрэ. x\geqslant0 буоллаҕына, |x|=x, x буоллаҕына, |x|=-x. Онон y=|x| функцияны маннык суруйуохха сөп:f(n) = \begin{cases} x,  \text{ өскө }x\geqslant0\text{ буоллаҕына,} \\ -x,  \text{ өскө }xБу функция графига [0;+\infty) арыкка y=x функция графигыныын сөп түбэсиhэр, оттон (-\infty;0] арыкка -y=-x функция графигыныын. График сардаҥаттан турар: олор координаталар саҕаланыыларыттан тахсаллар уонна I, II координаталаах муннуктар биссектрисалара буолаллар.

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* "Алгебра 9 кылаас" — Автордар: Ю.Н.Макарычев, Н.Г.Миндюк, К.И.Нешков, С.Б.Суворова. Нууччалыыттан сахалыы тылбаастаата И.Г.Егоров. —  Дь., "Бичик", 1995.

Ыстатыйаны суруйда Маймага Айтаал БА-ФИИТ-18