Мэҥэ-Хаҥалас улууһа

**Мэҥэ Хаҥалас** — Саха Сирин ортотугар баар улуус. Административнай киинэ — Аллараа Бэстээх. Ол гынан баран улуус сорох тэрилтэлэрэ Майаҕа бааллар. Тыа хаhаайыстыбата олус сайдыылаах. Улуус баhылыга Старостин Николай Прокопьевич.

## Устуоруйата
Улуус билиҥҥи кыраныыссатынан Олунньу 10 к. 1930 с. Мэҥэ уонна Илин Хаҥалас улуустар холбоhууларыттан үөскээбитэ. Оройуоннааһын кэмигэр Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэгин аҥаара (Чаҥкычах аҕатын ууһа бүтүннүү, Улахан уонна Биэкэнэ аҕаларын ууһун сорох өттө) Амма оройуонугар бэриллибиттэрэ.. Маны таһынан Аммаҕа Сатаҕай уонна Эмис нэһилиэктэрэ холбоммуттар. Оттон Мэлдьэхси, Бахсы уонна Алаҕар (Чыаппара) нэһилиэктэрин Чурапчы улууһугар холбообуттар.

Сэтинньи 8 к. 2007 сыл Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ылыммыт сокуонунан улуус киинэ Майаттан Аллараа Бэстээххэ көспүтэ.

Улуус сиригэр саха омугун аатырбыт хорсуна Манчаары Баһылай төрөөбүтэ.

Мэҥэ улууһа XVII үйэттэн өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри Саха Сирин биир биллэр-көстөр уонна саамай бөдөҥ улуустарыттан биирдэстэрэ этэ. 1917 сыллаахха 20-ттэн тахса тыһыынча киһилээҕэ. Олохтоохтор үс улахан бөлөххө арахсаллара: Мэҥэ ууһа (Алтан, Моорук, Тараҕай нэһилиэктэрэ), Доллу Мэҥэ ууһа (Доллу, Дьаабыл, Араҥас нэһилиэктэрэ), Мэлдьэхси Дьаҥхаады, Мөҥүрүөн нэһилиэктэрэ. Бу үс бөлөх нэһилиэктэр уопсай төрүттээхтэр диэн буолар. Мэҥэ ууһун уопсай төрдүнэн Эллэй Боотур уола Болотой Орхон (Оххон) ааҕыллар. Сорох сэһэнньиттэр атын дьону ааттыыллар: Соҕуруу Даары, Орулаа Талый, бэл XVII  үйэ 70-с сылларыгар диэри олорбут Буох Дьиэхсин ойууну (сурукка киирбитинэн Декси Орлов). 
   
МЭҤЭ — Бу төрүт-уус аат. Үһүйээннэр кэпсииллэринэн - киһи аата (антропоним). Ол ууһаан тэнийэн, кэҥээн, дорҕооннонон, сураҕыран, туругуран турар./.../ 
"Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ"  кинигэ 1-гы чааьыгар (М.—Л. 1960) «Эллэй и его потомство»  диэн таблицалар бааллар (стр. 304—307). Дьэ бу манна араас кэмҥэ суруллубут үһүйээннэргэ Мэҥэ улууһа Эллэй ханнык ыччатыттан силис тардан тахсыбыта кэпсэнэр.
1898 с. Байаҕантай улууһунааҕы Хаҥалас нэһилиэгин киһитэ П. Е. Готовцев: "Эллэй сиэнэ,Болотой Орхон уола Мэҥэ улуус төрдө буолбут" — диэбит./.../
Бу кэпсээн эрдэ суруллубут уонна улуу учуонай В. Радлов кинигэтигэр бэчээттэммит буолан, ордук ыйааһыннаах./.../ 
Аны сурукка киирбит саамай эрдэтээҥи туоһуну ылан көрүөҕүҥ.
XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар үлэлээбит Иккис Камчатскай экспедиция научнай үлэһитэ Я. И. Линденау: "Мэҥэ ууһун төрдө Болотой" — диэн суруйан хаалларбыт.Ити — үөһээ ахтыллыбыт Болотой Орхон.
Мэҥэ, Мэҥэбил. Бас-көс буолар улуу бэлиэ дьон аҕа ууһун баһылыга буолаллар. Мэҥэлэр — Мэҥэбиллэр.
Мэҥэлэр, Мэҥэбиллэр — Мэҥэ аҕатын ууһа. Халыҥнар.Нуучча казактара кэлээт да кинилэри, кинилэр олорор сирдэрин туспа улуус, волость диэн арааран ааттаабытынан киирэн барбыттара: Мегинская, (Маганская, Магальская, Мангунская)./.../

(Багдарыын Сүлбэ. Улуустар ааттара. — Дь.: «Бичик», 2001. — 69—70 с.)

## Географията
Хоту Уус-Алданныын, хотугулуу-илин Чурапчылыын, соҕуруулуу-илин Аммалыын, cоҕуруулуу-арҕаа Хаҥаластыын уонна арҕаа Дьокуускайдыын кэккэлэhэр.

## Экономиката

Мэҥэ-Хаҥалас улууһа - Саха Сиригэр биир бастыҥ сайдыылаах улуус буолар. Саха Сирин 11% тыа хаһаайыстыбатын хааччыйар, Саха Сирин 17—25% промышленнай табаарын хааччыйар. Манна элбэх фермалар бааллар уонна 2020 (Сүүрбэ Сүүрбэ) программанан федеральнай программаҕа улуус киирбитэ — Мэҥэ бырайыак диэн. Аны 2012—2014 сыллардаахха тимир суол кэлиэхтээх, онно олохтоох дьон бэлэмэ суох диэн айдаан буола турар (2019 саҥа кэлбитэ)

*  Мэҥэ бырайыак — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ыбылы сайыннарыы, аныгы саҥа оҥорон таһаарар тэрилтэлэри үлэҕэ киллэрии, саҥа олохтоох дьону аҕалыы (150 тыһ.) уонна временнай үлэһиттэри (70 тыһ). Ити былаан 2022 сыллаах сэриинэн туолбат.

Билигин харчы кириизиһинэн сибээстээн улууска үлэтэ суох дьон ахсаана улаата турар, холобур:

* 1999 — 114 үлэтэ суох дьон 
* 2001 — 458 үлэтэ суох дьон 
* 2002 — 354 үлэтэ суох дьон 
* 2003 — 501 үлэтэ суох дьон 
* 2004 — 899 үлэтэ суох дьон 
* 2005 — 1 077 үлэтэ суох дьон (рекорд)
* 2006 — 1 480 үлэтэ суох дьон (рекорд)
* 2007 — 1 001 үлэтэ суох дьон (арыый намтыыр)
* 2008 — 1 998 үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)
* 2009 — 3 470 (4 000) үлэтэ суох дьон (Саҥа рекорд)

* 2010 — 4 500 үлэтэ суох дьон (рекорд)
* 2011 - 1066 үлэтэ суох (эмискэ намтыыр)
* 2012 - 522 үлэтэ суох (2003 сыллаах көрдөрүүгэ төҥнөр)

* 2013 - 109 үлэтэ суох (олох үчүгэй көстүү экономикаҕа)

* 2014 - 997 үлэтэ суох (Арассыыйа уонна Украина конфлига, Крым айдаана, бастакы санкциялар)

* 2015 - 3997 үлэтэ суох (санкциялар 2014 сыл охсуута)

* 2016 - 2441 үлэтэ суох (экономикаҕа воссьановления барар)

* 2017 - 1021 үлэтэ суох (2007 сыл көрдөрүүтүгэр чугас)

* 2018 - 755 үлэтэ суох (2004 сыллаах көрдөрүүгэ чугас)

* 2019 - 656 үлэтэ суох

* 2020 - 669 үлэтэ суох

* 2021 - 698 үлэтэ суох

* 2022 - 5633 үлэтэ суох (Украина сэриитин фонугар, санкциялар, экономикаҕа кризис)

* 2023 - 6744 үлэтэ суох.

* 2024 - 8665 үлэтэ суох (максимальнай)

* 2025 - 3383 үлэтэ суох (адаптация фонугар уонна эдэр ыччат атын улуустарга уонна омук сиригэр эмиграция фонугар).

## Мэҥэ бырайыагы кириитикэ

## Демография

500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана

## Администрацияларынан араарыы

Билэ:Мегино-Кангаласс.PNG|300px|thumb|right|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|
rect 79 184 94 205 Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 138 250 149 264 Майа нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 189 141 200 155 Төҥүлү нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 94 229 105 243 Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 158 125 172 Дьаҥхаады нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 130 281 141 295 Хара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 202 268 213 282 Тараҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 188 231 199 245 Хорообут нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 69 253 80 267 Хаптаҕай нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 217 86 234 100 Мэҥэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 275 303 292 317  Бүтэйдээх нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 184 319 201 333 Иккис Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 248 137 265 151 Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 108 307 125 321 Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 150 119 167 133 Доллу нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 174 385 191 399 Бастакы Наахара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 178 176 195 190 Бэдьимэ нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 162 276 179 290 Ходоро нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 159 59 176 73 Мөҥүрүөн нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 41 298 58 312 Ороссолуода нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 287 252 304 266 Алтан нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 257 179 274 193 Баатара нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 158 193 175 207 Мэлдьэхси нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 243 263 260 277 Моорук нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 99 116 116 130 Томтор нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 175 472 192 486 Чыамайыкы нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 157 234 174 248 Догдоҥо нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 163 98 180 112 Араҥас нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 241 331 258 345 Холгума нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 74 339 91 353 Иккис Тыыллыма нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 123 78 140 92 Дойду нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)
rect 135 8 249 24 Уус-Алдан улууһа
rect 328 114 344 216 Чурапчы улууһа
rect 4 129 77 160 Дьокуускай
rect 227 429 311 443 Амма улууһа
rect 19 417 118 433 Хаҥалас улууһа


## Үөрэҕирии

## Мэҥэ-Хаҥалас улууһун биллиилээх дьоно
 Ходулов Дмитрий Федорович (04.08.1912—03.10.1976) — СССР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.
 Попов Фёдор Кузьмич (08.12.1921—13.10.1943) — сахалартан бастакы Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
 Баишева Февронья Алексеевна — РСФСР үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

Попова Марина Константиновна (21.12.1927 - 16.07.2014) - ырыаһыт, Саха АССР норуодунай артыыһа. 

Манчаары Баhыылай '''(Слободчиков Василий Федорович)''' (1805—1870) — бэйэтин киһи быһыытынан дьоһунун көмүскээн номоххо уонна саха устуоруйатыгар киирбит киһи. 

Владимир Петрович Ларионов (10.02.1938 — 04.03.2004) — саха биллиилээх учуонайа, сахаттан бастакы Россия билимнэрин Академиятын академига (1997), техническэй билимнэр доктордара, профессор. 

Сергучев Лазарь Лазаревич (04.01.1928—1993) — Саха АССР үтүөлээх артыыһа. 

Колесов Гавриил Гаврилович (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа

Варламова Анастасия Николаевна (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 

**[[Борисова, Степанида Ильинична|Борисова Степанида Ильинична]]** — театр уонна киинэ артыыһа, ырыаһыт, Российскай Федерация норуодунай артыыһа.  
 
## Быһаарыылар