open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1642 сыллаах сахалар өрө туруулара

Мымах аата өрө туруу кыттааччытын быһыытынан ханна да ахтан ааһыллыбат. Мымах бастакынан суруксуттары өлөрүү туһунан саҥарбыт, ол эрэн бу быһылаан кини улууһугар буолбатаҕа. Ионова этэринэн, Мымах өрө турууга кыттартан аккаастаммыт уонна ону таһынан этэн биэрэн таҥнарбыт. Кини күргүөмнээх сэбилэниилээх өрө турууну утарара, онон өрө турааччылартан тута туораабыта. Мустубут сахалар, чуолаан бөтүҥнэр, Мымаҕы сэрии баһылыга буоларга суоһаан күһэйэллэрэ. Воеводаны осада туһунан сэрэтээри Мымах уолунаан Никалыын кулун тутар 3 күнүттэн ыла остуруокка дьону ыыталлара. Хойут кинилэр туоһулуулларынан, остуруокка киирэ сатыылларын өрө турааччылар ыыппаттар үһү. Ол иһин Мымах кыырыктыйбыт хаҥаластартан уонна бөтүҥнэртэн Модут улууһугар саһара. Кини Никалыын аманаат балаһыанньатыгар сылдьаллара. (Ионова, с. 102)

Воевода Петр Головин күүһүлээһиннэрин (батталын) туһунан суруллубут атыыһыт уонна "промышленнай" дьоннор ыраахтаҕыга челобитнайдарынан быһаардахха, маннык хартыына үөскээн кэлэр. Суруксуттары өлөрүү кэнниттэн, Мымаҕы остуруокка аҕалтараары Петр Головин тыыннаах хаалбыт 40 "служилай" уонна "промышленнай" дьону кини улууһугар ыыппыт. Мымах улууһугар диэри ити дьоннор тиийбэтэхтэр. Кинилэри 700 аттаах сэрииһит көрсүбүт. Күн аҥарын тухары буолбут  кыргыһыы кэнниттэн хаһаахтар бары бааһыран чугуйбуттар. 

Тугу да этэр кыаҕым суох, сымыйалыахпын эрэ сөп диэн пытка кэмигэр Мымах этэрэ. Головин диэки буолааччылар киниэхэ кэлэн Матвей Глебовтааҕы буруйдаа дии сатыыллара. Мымах Никалыын эрэ көрсүүү кэнниттэн эрэйдэниэхтээҕэр сымыйалаабыт. Глебовы да буруйдаабытын кэннэ сымыйалаабытын сахаларга кэпсиэ диэн Головин Мымаҕы ыыппатах. (Ионова, с. 103) Онон, оҕонньор хаайыыга араас эрэйи-муҥу көрсөрүгэр сүрдээх дьоһуннаахтык туттубут. Головин обургу Мымах уолун Никаны эмиэ аҕаларга дьаһайбыт. Кинини икки күн аһаппакка сытыарбыт, төбөтүн сүлүгэһинэн саайталаабыт. 

Ол кэмҥэ Мымах хайыы-үйэ кырдьыбыт. Онон 1642 сыллаах өрө туруунан уола Ника салайбыт. Кини воевода Головинныын билсэ сылдьыбыт, онон остуруокка саба түһүү иннинэ хамначчытынан эрдэттэн воеводаны сэрэппит.(Якутия в XVII веке)

Ионова О.В.  Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.).  – Якутск: Кн. изд-во, 1950.  – 112 с.
Якутия в XVII веке: (Очерки) / под редакц. С.В.Бахрушина и С.А.Токарева.    – Якутск: Кн. изд-во, 1953.  – 438 c.    
Токарев С.А.  Очерк истории якутского народа.   – М.:  Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940.  – 248 с.
5-с нүөмэрдээх Дьокуускай поликлиниката

5-с нүөмэрдээх Дьокуускай поликлиниката - Дьокуускай куорат эмтиир тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Көрөр дьоно - студеннар. Көрөр киһитин ахсаана 13 тыһыынча кэриҥэ. Кылаабынай бырааһа - Николаева Елена Лаврентьевна.
Өлүөхүмэ улууһа

**Өлүөхүмэ улууһа** — Өлүөнэ өрүс уонна кини салаата Өлүөхүмэ өрүс сүнньүлэригэр сытар нэһилиэктэрдээх, киэҥ сиринэн тайаан сытар Саха Сирин соҕурууҥҥу улууһа. Киинэ — Өлүөхүмэ куората. 

## Географията

Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник тарҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүүнэрэ баар.

Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах ? муниципальнай тэриллии үөскээн үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.

 
## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 26590 киһи. 
2002  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 11481 киһи (41,65%), нууччалар — 13284 киһи (48,20%), эбэҥкилэр — 1064 киһи (3,86%), татаардар — 621 киһи (2,25%), украйыыннар — 316 киһи (1,15%), эбээннэр — 149 киһи (0,54%) уонна атын омуктар — 648 киһи (2,35%).

340px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
340px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
 

500px|thumb|left|Өлүөхүмэ улууһун каартата

## Үөрэҕирии



## Улуус биллиилээх дьоно
 Барамыгин Николай Константинович — Социалистическай Үлэ Геройа.
 Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — саха норуодунай худуоһунньуга.

Габышев Лев Львович (10.11.1920 – 11.11.1994) — сэһэнньит, тылбаасчыт, драматург, сахалартан бастакы киносценарист.
Алдан улууһа

**Алдан улууhа** диэн Саха Республикатын улууhа. Улуус киинэ Алдан куорат.

## Демография
2007 сылга улуус киһитин ахсаана 47831 киһи. 
2002  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1905 киһи (3,86%), нууччалар — 38868 киһи (78,77%), украйыыннар — 2712 киһи (5,50%),  эбэҥкилэр - 2028 киһи (4,11%), татаардар — 635 киһи (1,29%) уонна атын омуктар — 3198 киһи (6,47%).

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Алдан улууһун каартата (бөһүөлэктэргэ уонна нэһилиэктэргэ киирбэтэх территория өҥө суох)


## Үөрэҕирии

## Айылҕата
Улуус сиригэр Суннаҕын-Силигир уонна Үөһээ Амма диэн ааттаах харыстанар эркээйи сирдэр бааллар.
Алдан (өрүс)

**Алдан өрүс** диэн Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, уһуна 2273 км, тэнийэн сытар иэнэ 729 тыһ. км², салаалартан уһуннара буолар уонна өрүс уутун 30% сүүрдүүтэ Алдаҥҥа тиксэр.  

## География
Алдан өрүс Становой сис хайа хоту өртүттэн саҕатын ылар. Өрүс үөһэ өттүгэр элбэх таас боруоктаах, алын өттүгэр хас да үөскэ арахсар. Улахан салаалартан: уҥа - Төмтөөн, Учур, Маайа, Ааллаах Үүн; хаҥас - Амма, Нуотара, Тыры уонна Таатта. Өрүс 10 км уһун салааларын ахсаана 275. Тэнийэн сытар иэнигэр Алдан өрүс 114 тыһ. тахса уу сүүрүгүрэр салаалардаах уонна 51 тыһ. тахса күөллэрдээх.

## Гидрология
Алдан өрүс сыллааҕы уутун ороскуота 5060 м³/сек. Халаан уута ыам ыйтан от ыйыгар дылы бэлиэтэнэр, уу таһыма 7 - 10 м. дылы үрдүүр, ороскуота - 30—48 тыһ. м³/сек. Муус туруута алтынньы ыйтан ыам ыйыгар дылы. 

## Хаһаайыстабата туһаныы
Алдан өрүскэ хатыыс балык элбэхтик тарҕаммыт. Борокуоттар Томмот куоракка дылы сылдьаллар, борокуот сүрүн тиксэр сирэ: Томмот, Уус-Майа, Хаандыга. Алдан өрүс кытылыгар кыһыл көмүс, таас чох, сүлүүдэ, уран сытар сирдэрэ биллэр.

Алдан өрүс салааларыгар ГЭС каскада тутуллуохтаах.
400px|thumb|left|Алдан өрүс Өлүөнэҕэ түһэр сирэ
Абый улууһа

**Абый** диэн Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Олохтоохторун ахсаана —  (2010 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ — 69,4 тыһ. кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/кв. км.

## Демография
2012 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан, Саха Сиринээҕи госстат сулууспатын көрдөрүүтүнэн, улуус киһитин ахсаана 4353 киһи. 

## Администрацияларынан араарыы
300px|thumb|right|Абый улууһун каартата

Улуус сиригэр Сайылык уонна Одьуогун күөл  (сорҕото ыаллыы улууска сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.


## Улуус биллиилээх дьоно
* Никулин Гавриил Федорович (1903—1967) — олоҥхоһут.
* Ефимов Никодим Николаевич (1928—1992) — физико-математическай билимнэр доктордара, профессор.

## Быһаарыылар
Сомоҕо домох

**Сомоҕо домох** (фразеологизм) — биир уустук өйдөбүлү биэрэр суолталаах, солбуллубат тыллаах, уларыйбат көрүҥнээх (формалаах) тыллар холбоһуктара.

Саха тылыгар олус элбэх **сомоҕо домох** баар. Н. С. Григорьев «Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта» (1974 с.) кинигэтигэр 3000 кэриҥэ сомоҕо домох киирбит. Бу саха тылын биир этигэн ньымата, барҕа баайа буолар.

## домохтор холобурдара

## Сигэлэр
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. — Дь.: «Бичик», 2006. — 112 с. — ISBN 5-7696-2400-0
* Н. С. Григорьев. Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта. — 1974. 
* Афанасьев.П.С. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология. – Дьокуускай: Саха государственнай ун-тын изд-та, 1996. – 191 с.

## Өссө маны көр
* Өс хоһооно
* Өс номоҕо
Алексеев Аркадий Михайлович

**Алексеев Аркадий Михайлович** — саха аатырбыт мелодиһа, ырыаһыт, общественнай деятель.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1963 сыллаахха Москватааҕы педагогика институтун спорт факультетын бүтэрбит. 
* 1964 сыллаахха «Айан» ырыа бөлөҕүн салайааччыта уонна мелодиһа.
* 1976 сыллаахха Бүтүн Союзтааҕы «Ищем таланты» конкурс лауреата буолбут.
* 1975 сыллаахха «Айан» квартет Монголия народнай өрөспүүбүлүкэтигэр гастроллаабыт.

## Айар үлэтэ
Аркадий Алексеев 60-н тахса ырыаны суруйбут.
##### «Тойбохой»
Бастакы ырыата. Аркадий Алексеев ахтыытыттан:
Бастакы ырыабын, И. Алексеев тылыгар «Тойбохойу», 1956 с. күһүнүгэр, 10-с кылааска сылдьан айбытым. Ол саҕана Сунтаар Тойбохойун хантан билиэмий, көрбөтөх дойдум буоллаҕа. Хайдах эрэ оннук айыллан хаалбыт. Дьиҥинэн, ол саҕана «Эдэр коммунист» хаһыакка хоһоон бөҕө тахсара, онтон көрөн бэрт элбэх ырыаны айбытым быһыылааҕа да, ити билигин «Тойбохойум» эрэ «ордон» сылдьар.
##### «Илиибин уунабын эйиэхэ»
Валерий Ноев өлбүтүгэр, олус аһыйан, хараастан, Леонид Попов хоһоонугар айбыт.

## Айымньылара
* *Сүрэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ*. Дьокуускай, 1978.
* *Эйигин кытары сиэттиһэн*. Дьокуускай, 1991.
* НВК «Саха» хас даҕаны Саха Сирин айылҕатын туһунан документальнай киинэни устубута.

## Биллибит ырыалара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1977)
* Саха Сирин искусствотын үтүөлээх деятелэ (2004)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1998, тохсунньу 14)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ
* Тойбохой нэһилиэгин ытык киһитэ (2012)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Дьокуускай ытык дьоно

## Сигэлэр
* Ырыа кырдала 
* «Кыым» хаһыат 30.11.2012:Кэриэлийэр сатаммат, кэмсинэрим туох да суох
* 
* Кулаковскай киинин ситим-сирэ
Амма (улуус киинэ)

400px|thumb|right|Амма нэһилиэгэ Амма улууһун каартатыгар
200px|thumb|right|Амма спутниктан көстүүтэ
**Амма** — Амма улууһун киинэ. Киһитин ахсаана 6533. (2010).

Профессор Г. П. Башарин архыып докумуоннарын хасыһан Амма — Солобуоданы 1652 с. икки нуучча бурдук ыһааччыта уонна биир саха киһитэ төрүттээбиттэр диэн быһаарбыт. 1680 с. таҥара дьиэтин туппуттар, кэлин хаста даҕаны умайа сылдьыбыт, ону саҥаттан тутан испиттэр. XX үйэ саҕаланыар диэри олохтоохтор сүрүннээн сахатыйбыт нууччалар, көскө кэлбит татаар, башкир, поляк омуктар уонна бурдук олордуутунан дьарыктанар сахалар. XIX үйэ бүтүүтүгэр элбэх сыылынай олорон ааспыттар — Папин, Васильев, Аптекман, Бик, ол быыһыгар биллэр нуучча суруйааччыта Короленко Владимир Галактионович.

Амма устун Уус-Майалыыр суол ааһар, былыр Айааҥҥа дылы тиийэр, элбэх сырыылаах тракт эбит. Гражданскай сэрии кэмигэр Аммаҕа уонна тула элбэх кыргыһыы буолан ааспыт. Билигин Өрөспүүбүлүкэтээҕи таһымнаах Дьокуускайы кытта ситимниир «Амма» диэн ааттаах суол.

Улуус киининэн 1931 с. буолбут.

Аммаҕа Солобуода диэн өрүскэ тохтобул уонна аэроплощадка бааллар.

## Амматтан төрүттээхтэр
* Афанасьев Николай Егорович (1877—?) — саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* Васильев Виктор Николаевич (1877—1930) — этнограф.
* Киренскай Леонид Васильевич (1909—1969) — Саха Сириттэн төрүттээх маҥнайгы академик, физик. 
* Захаров Николай Семенович (Сахаачча) (1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.
Алтынньы

[right|thumb|Алтынньы ''[Très Riches Heures du Duc de Berry*]]
*'Алтынньы''' - 10 ый.
## Түөлбэ тылыгар
бокуруоп ыйа;
күн түһэр ыйа;
кыыл атыыра сүүлэр ыйа;
мара ыйа;
ыанньык ынаҕы аһатар ый.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Анаабыр улууһа

**Анаабыр** диэн Саха сирин дулгаан уонна эбэҥки аҕыйах ахсааннаах омуктар национальнай улуустара. Улуус киинэ — Сааскылаах c. Улуус республика хотугулуу арҕаа уһугар сытар.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 5718 киһи. 
2002  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1097 киһи (27,26%), дулгааннар — 988 киһи (24,55%), нууччалар — 751 киһи (18,66%), эбэҥкилэр - 564 киһи (14,02%), эбээннэр — 266 киһи (6,61%), украйыыннар — 186 киһи (4,62%), уонна атын омуктар — 172 киһи (4,28%).

[500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоох ахсаана[Билэ:Анабарский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Анаабыр улууһун хаартата

## Үөрэҕирии
Аллайыаха улууһа

**Аллайыаха** диэн Саха сирин улууһа. Улуус киинэ — Чокуурдаах бөһүөлэгэ. Олохтоохторун ахсаана — 3,2 тыһыынча киһи (2006 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 107,3 тыһыынча км2 эбэтэр Саха сирин отут гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ — 0,09 киһи/км2.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 3016 киһи. 
2002  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 1365 киһи (39,90%), нууччалар — 1154 киһи (33,73%), эбээннэр — 565 киһи (16,52%),  дьүкээбиллэр - 79 киһи (2,31%), украйыыннар — 77 киһи (2,25%) уонна атын омуктар — 181 киһи (5,29%).

500px|thumb|center|Сурутуу ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга олохтоохтор ахсаана
500px|thumb|center|2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Аллайыаха улууһун каартата 

## Айылҕата
Улуус сиригэр Кыталык уонна Одьуогун күөл (сорҕото Абый улууһугар сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар.
Анды

300px|right|thumb|Анды

**Анды** (, ) — улахан кус. Хоту (Эуразияҕа уонна Америкаҕа) уйаланар.
Соҕуруу кыстыыр. Арассыыйаҕа Хара уонна Каспийскай муораларга.

Өҥө ыас хара, кынатыгар уонна хараҕын кэннэ маҕаннаах. Тумса хохуоралаах, өҥө оранжевай.

## Өссө маны көр
* Буор атах анды
* Америка буор атах андыта
Аттаахтар цивилизациялара

Сибиир уонна Киин Азия тюрк уонна монгол омуктара «**[[ат]]таахтар [[цивилизация]]ларын**» айбыттара диэн диэн француз чинчийээччитэ, этнография доктора Кароль Ферре быhаарар.

Сахалар истиэптэргэ үөскээбит бу цивилизацияны хоту кэлэн баран, умнубакка, салгыы сайыннарбыттара "экологическай детерминизм" () сыыhатын көрдөрөр. Саха сылгыта билигин уруккутааҕар хаалсыбат улахан оруоллаах, өрөспүүбүлүкэ символа уонна эмблемата буолла диэн суруйар Ферре (2006):

«Ис Азияны ат эйгэтин киинэ диэн олохтоохтук бигэтик этиэххэ сөп. Бу кыылы дьиэтитэн Сибиир уонна Киин Азия түүр-монгол омуктара аттаахтар цивилизацияларын айбыттара-төрүттээбиттэрэ, сайыннарбыттара диэххэ сөп.» (салгыыта нууччалыы тылынан Ырытыы сирэйигэр баар, тылбаастанан манна көһүөхтээх).
Аттила

**Аттила** (395 сыл саҕаттан — 453 сыллаахха диэри олорбута)
Гунн тыгына, 434 сылтан ыла гуннар улуу хааннара, Хотугу ыраахтааҕы.
Кини олоҕун Европа ученайдара дьаныhан туран чинчийбиттэрин түмүгүн Франция академига Марсель Брион (, 1895–1984) маннык суруйар:
«Аан дойду историятыгар биллэр саамай улахан салайааччыларыттан биирдэстэринэн буолар Аттила баҕа санаатынан Европаны биир сомоҕо оҥорбутун бүгүн ханнык даҕаны омук государственнай деятеллара мэлдьэhэр кыахтара суox».

## Аттила олоҕун сүрүн түгэннэрэ
: 408-411 сыллардаахха Римҥа уонна Реавеннаҕа үөрэммитэ.
: 413 сыллааха Энганы (Эн-куону) кэргэн ылбыта.
: 415 сыллаахха бастакы уола Эллак (Эллээх) төрөөбүтэ.
: 421 сыллаахтан хан диэн сололоммута уонна абаҕатыгар гуннар улуу хааннара Роас (Оруос) бастакы көмөлөhөөччүиэ буолбута. Бу сылтан ыла бастакы кэргэнэ Керка (Кэрэ-куо) буолбута.
: 432 сыл саҕана Сибииргэ уонна Кытайга тиийэ өбүгэлэрин олорбут-сылдьыбыт дойдуларын көрө кэлэ сылдьыбыта.
: 434 сыллаахха Оруос уола Бледаны кытта гуннар улуу ханнара буолбута уонна Илиҥҥи Рим империятын кытта гуннарга үчүгэй эйэ договорын баттаабыта.
: 438 сыллаахтан Бледа өлбүтүн кэннэ Европа уонна Орто Азия гуннарын (Дунайтан Араалга диэри) соҕотоҕун салайбыта, Хотугу Европа дьиҥнээх императора буолбута.
: 441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын хампарыппыта.
: 450 сыллаахха кинини таптаабыт уонна биhилэҕин ыыппыт Арҕааҥҥы Рим империятын августата принцесса Гонорияны кытта холбоhорго сөбүлэспитэ.
: 451 сыллаахха Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киирбитэ, Каталаун хонууларыгар кыргыспыта.
: 452 сыллаахха Италияҕа кимэн киирэн римляннары кыайбыта, ол гынан баран Рим папатын Леону кытта кэпсэтии кэнниттэн дойдутугар төннүбүтэ. Бу түгэн история биир улуу кистэлэҥинэн ааҕыллар.
: 453 сыллаах кулун тутар ыйыгар Илдиго (Илди-куо) принцессаны кэргэн ылбыта уонна уруу түүнүгэр муннуттан кэлбит хааныгар чачайан өлбүтэ (үһүйээн).

## Аттила туhунан айымньылар

Аттила туhунан Европа омуктарыгар элбэх кэпсээннэр, номохтор (Нибелуннар тустарынан ырыалар уо.д.а.), романнар, пьесалар (олор быыстарыгар улуу Корней пьесата) уонна опералар бааллар. Сахалартан профессор Григорий В. Томскай (Түргэн), Франция суруйааччыларын союhун (SGDL, ) чилиэнэ, «Аттила доҕотторo» диэн романы 2001 сыллаахха французтуу тылынан суруйбута, кылгатыллан нууччалыы тылбааhа 2001 сыллаахха тахсыбыта, оттон 2005 сыллаахха толору вариана Стамбулга туроктыы тылынан тахсыбыта, ол кэнниттэн, 2007 сыллаахха, Улан-Баторга монголлуу эмиэ бэчээттэммитэ. Ол романын бэйэтэ сахалыы тупсаран тылбаастаата. Ону таhынан Түргэн «Орест — друг Аттиллы» диэн сценарийы уонна «Аттила и Аэций» диэн пьесаны суруйбута.

## Быһаарыылар

## Сигэ
* Marcel Brion, *Theodoric, roi des Ostrogoth*, Paris: Tallandier, 1979, p. 162
* Cценарий 
* Пьеса
Атырдьах ыйа

right|thumb|Атырдьах ыйа ''Très riches heures du duc de Berry''
**Атырдьах ыйа** - 8-с ый. Былыр 4-с ый эбит. Аата этэрин курдук сүнньүнэн бу ыйга от кээһэллэр.

Атырдьах ыйыгар сайыҥҥы куйаас мөлтүүр, түүнүн лаппа сөрүүкүүр. Ылдьыын, Ыспааһаптар ардахтарын кэнниттэн күн соччо күүскэ сырайбат, түүнүн хаһыҥ түс-пэтэҕин да иһин, биллэрдик тымныйар. Быһата, ыи иккис аҥаарыттан күһүн тыына биллэн барар.

Ойуурга уулаах отон, бааһынаҕа бурдук буһар. Бурдук хомуурун былдьаһыктаах үлэтэ саҕаланар. Норуокка «бааһынаҕа куолас баарын тухары — сыралаһан үлэлээ», «төһөнөн эрдэлиигин да соччонон үчүгэй, хойутаатаххына кураанах куолаһы хомуйуоҥ» дииллзрэ.

Хамсыыр харамай олоҕор атырдьах ыйа эмиэ эгэлгэ кэм. Соҕуруу дойдуга кыстыыр көтөрдөр үөрдүүллэр, ыраах суолга бэлэмнэнэллэр, оҕолорун хайдах көтөргө, аһылыктарын булунарга үөрэтэллэр. Кыс-тааччылар даҕаны түбүктэрэ үгүс. Күн сыр-дыгын тухары кыһыҥҥы олохторун хааччынан, ас хаһаанан сыбыытаһаллар.

Атырдьах ыйын тиһэх күннэрэ хаһыҥ доҕуһуолланаллар, күн төһө да кылгаатар, ардыгар куйаас буолар. Ханныгын да иһин, атырдьах ыйа сайыҥҥы ый буоллаҕа.

## Атырдьах ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Атырдьах ыйыгар күһүнү билгэлииллэр.
Ынах, сылгы түүлүүрүнэн күһүн төһө уһуурун таайаллар.
Талах хайдах үүммүтүнэн кэлэр кыһын хаар төһө халыныан быһаараллар.
Ый ардаҕа икки: сайыны иэҕэр самыыр (Ылдьыын), өксүөн түһүүтэ (Ыспааһап). Тыала — оту-маһы орохсутар тыал.
Бу ыйга олунньу тэҥнэһэр.
Ардыы туран, халлаан оройуттан аһылыннаҕына, былыт халлаан тула өттүгэр түһэн халлар буоллаҕына, ардах ааспат, сотору кэлэр.
Тыала суох туран, өрүс уута тыаһаатаҕына, сотору тыал түһэр. Ардах түһэр кэмигэр элиэ кистээтэҕинэ, ардах астар. Кустук кытархай, өҥө чаҕылхай буоллаҕына, ардах түһэр.

Ынах тыла уу түөлбэтигэр уста сыддьарын, биитэр уу аннынааҕы үүнээйи умнаһыгар сыылларын көрдөххүнэ, куйаас түһэр. Оттон ынах тыла түөлбэ уутун үрдүгэр баар үүнээйи умнаһыгар ыттыбыт, биитэр уу урсунутар таҥнары ыйанан турар буоллаҕына, сотору ардах кэлэр бэлиэтэ.
Чыычаах үөрүн саҥата иһийдэҕинэ, ол кэннэ хойуу от сэбирдэҕэр састаҕына, сотору кэминэн ардаҕы күүт.
## Түөлбэ тылыгар
муус тоҥор ыйа;
ньаалаҕай ыйа;
оҕолоох хаас ыйа;
спаасаптар ыйдара;
төрдүнньү;
хаас барар ыйа;
хатыыр хаалар ыйа;
ыргахта ыйа.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Афанасьев Михаил Алексеевич

**Михаил Алексеевич Афанасьев** - Дүпсүн улууһун I Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх. Маҥнай дойдуттугар үөрэнэн баран кылгас кэмҥэ Илин Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр политсыылынай П.П. Подбельскай аспыт оскуолатыгар үөрэммит. Кэлин 1897 сыллаахха Москватааҕы императорскай университет юридическай факультетын бүтэрэн Москва, Рязань уобаластарыгар, кэлин Саха сиригэр юриһынан үлэлээбит.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ"
Атлантида (киинэ, 1991)

**«Атлантида»** () — Люк Бессон документальнай научно-популярнай киинэтэ. Ханнык баҕарар саастаах оҕо көрүөн сөп.

## Киинэ туһунан
Бу киинэ Бессон инники киинэлэрин «Голубая бездна» и «Никита» прокаатыттан ылыллыбыт үпкэ уһуллубут. Уу аннынааҕы устууга олоҕурбут. Режиссер устар группатын кытта сир араас муннуктарыгар (Арктика, Австралия уо.д.а.) сылдьан устубут. Киинэ кылаабынай геройдара  — океан олохтоохторо: балыктар, дельфииннар, кииттэр. Музыкатын Бессон табаарыһа композитор Эрик Серра суруйбут.

## Сигэлэр
* Internet Movie Database
* All Movie Guide
Ахсынньы

[right|thumb|Ахсынньы ''[Très riches heures du duc de Berry*]]
*'Ахсынньы''' - 12 ый.
## Түөлбэ тылыгар
ортоку кыһыҥҥы ый;
үрэх суокурун ыйа;
хараҥа ый.

## Links
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Балаҕан ыйа

right|thumb|Бала5ан ыйа ''Très riches heures du duc de Berry''
**Балаҕан ыйа** - 9 ый.
## Түөлбэ тылыгар
атыыр сүүлэр ыйа;
бэһинньи;
көппөх тоҥор ыйа;
кыһыл ый;
оноҕос ыйа;
отор ыйа;
сир тоҥор ыйа;
сэмээнэп ыйа;
таба сүүлэр ыйа;
түүн хараарар ыйа.

## Links
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Библия уонна Эллайада

Г.В. Ксенофонтов «Сахаларга былыргы бостууктар Библиялара» диэн архыыпка сытар үлэтигэр Эллэйада матыыптара Библия сэhэннэрин кытары олус дьүөрэлэhэллэрин көрдөрбүтэ.

Ол курдук еврей Иакова Эллэй курдук кырдьаҕас уонна хараҕа суох аҕалаах. Онтон чугас аймахтарын кытта мөккүhэр, быраата Исав аҕата киниэхэ үчүгэй сыhыаннааҕын иhин өлөрөөрү гынар. Ол иhин Эллэй курдук Иаков дойдутуттан күрүүр. Син биир Эллэйгэ аҕата Татаар-тайма Омоҕойу ыйан ыыппытын курдук, Иаков ийэтэ-аҕата Лаван диэн баай киhини булаҕын дииллэр, ол киhи кыргыттарыттан кэргэнин таларын эмиэ этэллэр. Онтон Иаков Лаван олорор сиригэр кэлэр, онно кинини холуодьас аттыгар бу киhи кыргыттара көрсөллөр. Онтон Иаков Эллэй курдук баай Лаванҥа бостуук буолар. Лаван Омоҕой курдук икки кыыстаах, онтон биирэ Рахиль кырасаабысса, Лия мөкү соҕус уонна Омоҕой биир кыыhын курдук хараҕынан мөлтөх. Өссө Рахиль оҕолонор кыаҕа суох, онтон Лия төрүөҕэ элбэх, онон кинилэр Омоҕой кыргыттарын курдуктар. Омоҕой баай кэрэ кыыhа бэйэтигэр тиийинэр, кыраhыабай Рахиль эдэригэр Иаков дойдутугар төннүөн иннинэ өлбүтүн курдук. Иаков уонна Эллэй бэйэлэрин баай сурдьуларын сүөhүтүн, малын баhылаан дэлби байаллар. Бу тэҥнээhин түмүгэр, Г.В.Ксенофонтов Библия Иаков туhунан кэпсээнэ уонна Эллэй туhунан саха номоҕо биирдэр диэн санааҕа кэлэн турар.
Бранли музейа

**Бранли музейа**, эбэтэр Аан дойду норуоттарын музея (фр. Le musée du quai Branly) — Африка, Азия, Океания уонна Америка төрүт норуоттарын оҥоһуктара мунньуллубут сирэ.

Франция президена Ширак этиитинэн 2006 сыл бэс ыйыгар аһыллыбыта. Музей французтуу аата турар сиринэн — Сена кытылыгар Бранли диэн набережнай аатынан. Сена өрүс хаҥас кытылыгар Эйфель башнятын анныгар турар. Музей таһыгар хас да аатырбыт музей комплекстара бааллар: Лувр, Орси музейа (Musée d’Orsay), Улахан уонна Кыра диэн ааттанар дыбарыастар (Grand et Petit Palais), Токио дыбарыаһа уонна современнай искусство музейа (Musée d’art moderne de la Ville de Paris). Дьиэтин аатырбыт француз архитектор Жан Нувель бырайыактаабыт.

Музей саайтыгар киирэн виртуальнай экскурсия оҥоруохха сөп.

Музей саҥалыы үлэлиир: музей да курдук, үөрэтэр-иитэр уонна научнай киин быһыытынан да, уонна өссө кулууп курдук үлэлиир. Музейга араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытыллаллар.

Музей фондатыгар 300 тыһыынча искусство оҥоһуктара уурулла сыталлар, ол гынан баран сүрүн дьиэтигэр 3500 экспонат көрдөрүүгэ турар. Экспонаттар география принцибинэн наардаммыттар: Африка, Азия, Океания уонна Америка.

## Сигэлэр
* Музей саайта
*http://www.designlines.de/im_gespraech/Patrick-Blanc_809262.html?bildnr=2
Бууктаах сон

[thumb|Таатта улууһун баайын [Оросин|Оруоһун кыргыттара. И.В. Попов хаартыскаҕа түһэриитэ. 20-ис үйэ саҥата.]]**Бууктаах (бууттаах) сон** – былыргы саха дьахтарын киэргэлгэ кэтэр мааны таҥаһа.

**Бууктаах сон** - кылааннаах түү кытыылаах сон. Киис, бэдэр, бөрө түүтүн сон тэллэҕэр, эҥэригэр, сиэҕэр, оноотугар (тыыраҕаһыгар) тигэллэрэ. Былыргы сон дьогдьуурдаах, кэннигэр биилин аллара өттүнэн тыыраҕастаах буолара. Бу ат миинэргэ табыгастаах эбит. Иннин-кэннин өҥнөөх сукунанан  сирийэллэрэ. Биир соҥҥо дьүөрэлэнэр өҥнөр - кыһыл от күөҕү кытта эбэтэр хара кыһылы кытта.

Сону үрүҥ көмүһүнэн, оҕуруонан киэргэтэллэрэ. Сүрүн сииктэрин синньигэс үрүҥ көмүс пластинкаларынан саба баттатан киэргэтэ, сороҕор ойуу гына тигэллэрэ. Сон түү истээх буолар. Былыр баай дьахтар таҥаһа.

Нууччалыыта: *шуба с буерами*.

## Литература

* С.Р. Иванова. *Саха таҥаһа. Учууталга көмө. Якутская одежда. В помощь учителю.* Якутск 1993. 5-85841-023-5

## Ыйынньыктар

* Старинная одежда якутов 

----
Болот Боотур

**Соловьев Василий Сергеевич — Болот Боотур** (15.04.1915—24.05.1993) — саха норуодунай суруйааччыта, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1966).

## Олоҕун олуктара
1915 с. муус устар 15 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы) IV Хатылы нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн норуот уус-уран айымньытыгар убанан үөскээбит.
15 саастааҕар оройуоннааҕы сир салаатыгар бастакы артыаллары тэрийэргэ көмөлөспүт. Всеобуч учууталларын кылгас кэмнээх бэлэмниир курустарын бүтэрэн 1933 с. Мындаҕаайы бастакы сүһүөхтээх оскуолатыгар учууталынан анаммыт.

Үлэлии сылдьан репрессияҕа түбэспит, учуутал үлэтигэр 1939 с. биирдэ төннүбүт. Мугудай оскуолатыгар үлэлии сылдьан Дьокуускайдааҕы педагогическай институт тыл уонна литература факультетыгар кэтэхтэн үөрэммит. Сэрии саҕаланан үөрэҕэ уурайбыт.

1942 с. сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Калининград, Ленинград уобаластарын, Литваны, Белоруссияны, Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт, сэриини Германияҕа түмүктээбит. Ыараханнык бааһыра сылдьыбыт. 
 
Сэрии кэнниттэн үөрэтэр үлэҕэ төннүбүт. Фольклор уонна этнография матырыйааларын хомуйууннан дьарыктаммыт, оскуола түмэлин тэрийбит. 1955 с. кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы педагогика институтун бүтэрбит.

1993 с. ыам ыйын 24 күнүгэр өлбүт.

## Айар үлэтэ
1957 с. кимиэхэ да биллибэт ааптар «Ол күн» диэн поэматынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 40 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоҥкуруска кыттан иккис бириэмийэни ылбыт. Поэма 1958 с. туспа кинигэнэн тахсыбыта.
«Сааскы дьыбардар» романа 1967 сыллаахха буолбут куонкуруска эмиэ иккис миэстэни ылан суруйааччы прозаик быһыытынан сиппитин-хоппутун көрдөрбүт. Айымньы 1971 с. бэчээттэммит. Роман саха литературатыгар көс эбээннэр олохторун-дьаһахтарын көрдөрбүт бастакы айымньыннан буолбут.

## Айымньылара
*1.	Ол күн. Поэма. - Якутскай, 1959; 
*2.	Сааскы дьыбардар. Роман. - Якутскай, 1971; 
*3.	Весенние заморозки. Роман /Авториз.пер. В.Дудинцева, Н.Гордеевой. - М., 1974; 1982; 
*4.	Уһуктуу. Роман.- Кн. 1-3. - Якутскай, 1975 - 1987; 
*5.	Пробуждение. Роман /Авториз.пер. В.Кочеткова - М., 1978 - 1984; 
*6.	Ол күнтэн — бу күҥҥэ. Хоhооннор, поэмалар. - Якутскай, 1985; 
*7.	Хомурахтаах хоту сирим оҕолоругар. - Якутскай, 1992.

## Оҕолорго айымньылара
* Сибинньэлии сигили (үгэ)
* Билбэт эрээри бэбээримэ (үгэ)
* Тэйэр хайа (үгэ)
* Күтэр көлөлөммүтэ (үгэ)
* Соруока соруоха (угэ)
* Чугаһынан тойооску (чабырҕах)
* Чоҕой уонна Ньоҕой (чабырҕах)
* Сырдык мичээрдэр Саас буолуута, сай кэлиитэ
* Ханкыьыт ырыата
* Хайыһарым барахсан
* Тугутчаан
* Куобахчаан
* Барыта таба оҕото

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Албан аат III ст. уордьана 
* Аҕа дойду Улуу сэриитин I ст. уордьана
* Саха норуодунай суруйааччыта
* Саха АССР П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин лауреата

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай поэттарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай литературнай түмэлэ: Василий Сергеевич Соловьев — Болот Боотур
*
Буҕарҕана

thumb|250px|Буҕарҕана

**Буҕарҕана** биитэр **боҕурҕана**, **кииллэҥи**. *(, )*. Күрэҥ өҥнөөх. Көхсүн түүтэ усталыы хара сурааһыннардаах, оттон иһин ортотунан туора сурааһыннаах. Харахтарын аннынан хара хаймыылаах. Атыырын уонна тыһытын өҥнөрө майгыннаһаллар. Ыйааһына 100-130 г. Аймаҕа коростельтан уһун, арыый токур тумсунан уратылаах.

Буҕарҕана Евразияҕа, Хотугу Африкаҕа киэҥник тарҕаммыт. Саха сирин соҕуруу өттүгэр олохсуйар. Бүлүүгэ 64-с параллелинэн ааһар. Бу көтөр Индигиир өрүс үөһээ тардыытыгар, Үөһээ Дьааҥы киинигэр тиийэ сылдьыбыта биллэр. Саха сирин киин улуустарыгар ыам ыйын 18 күнүгэр кэлэр. Ол курдук, ити кэмҥэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар, Кэҥкэмэ үрэххэ, Дьокуускай тулатыгар бэлиэтэммит. Күһүнүн, балаҕан ыйын бастакы аҥаарыгар, төттөрү айанныыра биллэр.

Буҕарҕана ордук уу таһынааҕы хойуу хомуска ордууланарын сөбүлүүр. Үчүгэйдик харбыыр, умсуоҕун эмиэ сөп. Дьикти көтөр саҥата сибиинньэ хоһуҥурааһынын, часкыйыытын санатар. Сүрүн аһылыгынан уу харамайдара, чиэрбэлэр, моллюскалар буолаллар. Уйатыгар сэттэ-тоҕус, ардыгар уон биэс сымыыттаах буолар. Оҕолорун иккиэн солбуһа баттыыллар. Сэдэх көтөр Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киллэриллэн сылдьар.

## Сигэлэр

* Көстүбэт, көппөт көтөрдөр

## Быһаарыылар
Былыргы түүр бичигэ

**Былыргы түүр бичигэ (Орхон-Енисей бичигэ)** диэн Орто Азияҕа түүр тылларынан биһиги эрабыт иннинэ V-с үйэттэн биһиги эрабыт X үйэтигэр дылы туттуллубут сурук-бичик. Билиҥҥи чинчийэччилэргэ бастаан Орхон уонна Енисей өрүстэр кытылларыгар көстүбүттэр. Сороҕар рунанан сурук дииллэр, былыргы германскай руналарга майгынныырын иһин (сорох руналар ойуутунан эрэ буолбакка, суолтатынан эмиэ сөп түбэсиһэллэр).

## Сурук тутула
Хойукку сайдыбыт кэмигэр (VIII үйэҕэ) 38 буукубаттан уонна тыл араарар бэлиэттэн турар эбит. Сурук хайысхата сытыары, уҥаттан хаҥас. 

## Бэлиэлэр таблицалара

## Ааҕыы холобура
 — уруһуйданыыта (уҥаттан хаҥас ааҕыллар)

**T²NGR²I** — транслитерация (эпиграфическай)

**/teŋri/** — транскрипция (:ru:МФА)

**teñri** — транслитерация (билиҥҥи түүр латиницата)

## Сурук историята
Бу бичигинэн саамай былыргы суруктар (V—III б.э.и. үйэлэргэ) Кыргызтаҥҥа Иссык диэн сиргэ көстүбүттэрэ.   — көр. Иссык суруга, Талас, Балыкчи о.д.а.).

Сурук хантан төрүттэммитэ чуолкай биллибэт. Элбэх бэлиэлэрэ тамгаалары кытта майгыннаһалларын көрөллөр. Сорох бэлиэлэр (буукубалара сытыы муннуктаахтара, сурук хайысхата, фонетиката) эргэ семитическэй суруктарга чугаһатар курдуктар: библосс уонна финикийэ суруктарыгар.

Бастаан, саҥа чинчиллэн эрдэҕинэ улахан итэҕэтиитэ суох да буоллар согдийскэй төгүрүк сурукка, эбэтэр оннооҕор кытай суругун фонетикатын бэлиэлэригэр чугаһаталлара.

Кэнники сорох чинчийээччилэр кхароштхи суругуттан тахсыбыт буолуон сөп дииллэр, эбэтэр ити икки сурук биир төрдүлээхтэр диэн буолар.

Монголлар кимэн киириилэрин кэмигэр (XIII үйэ) алфавит арабицаннан уонна атын түүр суруктарынан уларытыллыбыт.

Былыргы түүр бичигиттэн атын руна суруктар тахсаллар - холобур, болгар руналара, Хазар каганатын Саркел диэн сирин суруга, мадьаар руналара о.д.а.

Былыргы түүр суругун туһунан бастаан Петр I саҕана биллибитэ. Дьиҥнээх научнай чинчийии XIX үйэ бүтүүтүгэр саҕаламмыта.  Алтынньы 25 күнүгэр 1893 сыллаахха суругу Дания лингвиһа Вильгельм Томсен аныгы дьонтон бастакыннан аахпыта. Бастакы ааҕыллыбыт тыл — **[[Таҥара|Теҥри]]** (Таҥара).

## Тэнийиитэ
Былыргыттан хаалбыт көстүбүт суруктар Россия, Казахстан, Кыргызстан, Кытай уонна Монголия сирдэригэр бааллар.

## Өссө көрүҥ
*Köktürkische Schrift, Türkische Runen
*Orkhon Inscriptions complete text
Бэдэр

**Бэдэр** (лат. *Lynx*) диэн сиэмэх кыыл, куоска бииһин-ууһугар киирсэр. Соҕотоҕун сылдьан бултуур. Атыыр бэдэр ыйааһына 18-30 киилэ буолар. Бэйэтин уһуна 80-130 см, үрдүгэ арҕаһыгар 70 см тиийэр.
Бэс ыйа

right|200px|thumb|Бэс ыйа ''Très riches heures du duc de Berry''
**Бэс ыйа** - 6 ый.

Бэс ыйа — сайыҥҥы кэм саҕаланыыта. Кэҕэ чоргуйар, чыычаах ырыата уҕараабат, күөлгэ балык күннээн ыыр. Толоон-толоон аайы, сыһыы-сыһыы ахсын сибэкки ситэр: намыһах налыы сиргэ таҥара кийиитэ, кулун ньургуһуна, чуораан от, талах анныгар — герань, кырдалга — алтан от, сир симэҕэ буолан, сир ийэни киэргэтэллэр. Хатыҥ, тэтиҥ, үөт, талах сэбирдэхтэрэ тыллаллар. Ходуһаҕа араас от үүнэр, дьикти кэрэ үрүмэччилэр көтөн тэлимнэһэллэр.

Ый саҥатыгар саха ыала сайылыкка тахсар. Тэлгэһэ аайы оҕо саҥата айманар. Титииктэр тиэргэннэригэр түптэ буруота унаарар, маныыһыт сайдыыра иһиллэр, ынах маҥырыыр, атыыр оҕус айаатыыр, ньирэйдэр мэҥирэһэллэр. Ити барыта самаан сайын саҥата буолан иһиллэр.

Бэс ыйыгар ыһыы үлэтэ бүтэн, хомуурга бэлэмнэнэллэр, сири оҥороллор. Бэс ыйа — ыһыах ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуокай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр.

Бэс ыйыгар саамай уһун күннэр тураллар, саамай сырдык үрүҥ түүннэргэ киэһээҥҥи уонна сарсыардаантгы саһарҕалар оонньууллар.

## Бэс ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Бэс ыйа — от-мас, сир симэҕэ тиллэр, чыычаах ыллыыр кэмэ, сайын саҕаланыыта, үрүҥ түүн түһүүтэ.
Норуот билгэлээһининэн, бэс ыйыгар түүн сылаас буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэһиэххэ сөп. Сарсыарда туманнаах буоллаҕына тэллэй хойуутук үүнүө. Сарсыардааҥҥы сиик элбэҕэ — эмиэ үрдүк үүнүүгэ. Дьон-сэргэ бэс ыйа хайдаҕый да, от үүнүүтэ эмиэ оннук буолуо диир.

Күнү-дьылы билгэлииргэ маннык күннэри кэтээн көрүү ордук суолталаах:

3 — сөҥүү түстэҕинэ, күһүн эмиэ ардахтаах буолар.
10 — чуумпу буоллаҕына, үрдүк үүнүүнү кэтэс.
16 — хотугулуу-арҕааттан тыал үрдэҕинэ, өҥ сайын буолуо. Этиҥнээх ардах — от үлэтэ уустуктук ааһарын бэлиэтэ. Күнү быһа самыырдаатаҕына — тэллэй элбэх.

## Бэс ыйа атын омуктарга
Былыргы Риимҥэ бу ыйга дьахтар уонна төлкө таҥаратын Юнона () аатын иҥэрбиттэр.
## Түөлбэ тылыгар
балык сырыытын ыйа;
бырдах ыйа;
иккинньи;
көмүөл ыйа;
күүлэй ыйа;
сара ыйа;
сыма ыйа;
сымыыт ыйа;
тунах ыйа;
уу кэлэр ыйа;
ыһыах ыйа;
эбэ барар ыйа.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]

## Быһаарыылар
Винокурова Ульяна Алексеевна

200px|thumb|right|Винокурова Ульяна Алексеевна
**Ульяна Алексеевна Винокурова** — Саха Сирин биллэр общественнай деятелэ, Россия социологтарын Саха Сиринээҕи салаатын салайааччыта (2007), СР наукаларын үтүөлээх деятеля. Орто Халыма улууһун ытык киһитэ.

Орто Халыма улууһун Байды нэһилиэгэр 1947 сыл от ыйын 17 күнүгэр төрөөбүтэ. Ленингратааҕы Государственнай университет психологическай факультетын бастакы бүтэрээччилэриттэн биирдэстэрэ. Саха Сиригэр социология билимин наука сайдыытыгар олук уурсубута, сахалартан бастакы социология билимнэрин доктора. С. Сидорова аатынан государственнай бэлиэннэн бастакынан наҕараадаламмыта. 

Суверенитеты туруорсуу кэмигэр СР Декларациятын, Конституциятын ситиһиигэ, Ил Түмэн икки ыҥырыылаах народнай депутатнынан эрчимнээхтик үлэлээбитэ. Хотугу омуктары чинчийэр институту тэрийсибитэ, 19 кинигэ ааптара. "Биһиги сахалар...", "Сказ о народе Саха", "Саха бастакы Президенэ" диэн кинигэлэрэ ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыттара.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник 

## Туһаныллыбыт литература
*Халандаар 2007, Диодорова-Лаврентьева С.В., 2006

[Категория:Чинчийээччилэр]]
Бүрээттэр сахалар туһунан номохторо

Саха диэн ааттаах норуот Байкал таһыгар олорбутун туһунан бүрээттэр Үөһээ Өлүөнэҕэ олохтоох эхирит диэн биистэрин эрэ номоҕор көрсүөххэ сөп. Онно кэпсэнэринэн 250 сыл анараа өттүгэр, Зулхэ-мурен (Өлүөнэ) өрүс хаҥас биэрэгэр саха норуота олорбут. Саха бухатыырдара кэлэн түһээн төлүүргэ модьуйаллара. Илдьит киһи ыытан, бу сиргэ бачча кэмҥэ туһээҥҥитин хаалларыҥ диэн ыгаллара.

Эхириттэр ортолоругар Эдэгэй диэн эдэр бухатыыр үөскээбит. Сэттэ сааһын туолан баран, түһээн төлөөн бүтүөххэ, аны кэлэн көрдөөтөхтөрүнэ мин кинилэри кытта сэриилэһэ барыам. Бүрээт норуота төгүрүк сэттэ сыл кинини көрдөспүт, туһата суох, син биир хотторор эрээри сэриини тэрийимэ диэн. Ол эрээри уон түөрт сааһын туолан баран, кырдьаҕастары олох истибэт буолбут. Онон дойдутун дьоно, туох кыахтааххын көрдөр диэн көрдөспүттэр. Ону истээт эдэр бухатыыр оҕун тардан баран, бастакы оҕун ытан баран, ону өссө үс оҕунан табан үс төгүл хайыппыт!

Ол эрээри оннооҕор буолуоҕу көрбүт кырдьаҕастар саха бухатыыра уонна ата киһи хотуппат куйаҕын кэтэ сылдьаллар диэн сэрэппиттэр. Эдэгэй саҥата суох оҕонньоттор этиилэрин истибит. Кырдьаҕастар оннук айыылаах киһини кытта хайдах киирсиэххиний диэн сэрэхидийбиттэр. Сахалартан сотору үс илдьит киһи кэлбитин, Эдэгэй иккитин өлөрбүт, үсүһүн илиитин-атаҕын тоһуппут уонна боотургар тиийэн эт, мин кинини кыргыһыы хонуутугар күүтэбин диэбит. Болдьоммут кэмҥэ икки сүүс аттаах киһилээх Эдэгэй саха бухатыыра Хүнтэ Хошошону кытта болдьоммут сиргэ көрсө тиийбит. Уҥа биэрэктэн икки сүүс аттаах абааһы бухатыыра (биһиэхэ айыы) өрүһү харбатан туораабыттар. Кинилэр бухатыырдара Хүнтэ Хошошо олус диэн уордайбыт: «Бу туох кыра уолу миигин кытары сэриилэһиннэрэ аҕаллыгыт? Мин кинини кымньаххайым биир кырыытынан охторуом!». Эдэгэй ону эрдэттэн күөскүн өрүнүмэ, улахан айаххынан мээнэ саҥарыма диэбит.

Саха бухатыыра маҥнай оҕунан ыппытын, Эдэгэй иҥэһитинэн илгэн кэбиспит. Эдэгэй оҕо Хүнтэ Хошошо атын хаҥас хараҕар тиийэн õàтàíà түспүт, хаһаайына ата охторугар атын төбөтүн нөҥүө эһиллибит. Сууллан түһэригэр төбөтүн куйахатын сабар куйаҕа сирэйин саба түһэн кэбиспит, моонньо буоллаҕына аһыллан хаалбыт. Эдэгэй иккис оҕо онно тиийэн түһэн, саха бухатыырын өлөрбүт. Уолуйбут сахалар баһылыга суох хаалан үрүө-тараа куоппуттар, чугуйбуттар. Эдэгэй түһээнин төттөрү ылбыт, дьиэтигэр төннүбүт.

Эдэгэй бу 1940 сыллар диэки кэпсээбит киһи аҕатын сэттис көлүөнэҕэ өбүгэтэ эбит, дапсытын (эрхыбша) өргө диэри кэриэс оҥостон илдьэ сылдьыбыттар. Онон бу олох дьиҥнээх буолбут түбэлтэ 16-ыс үйэ бүтүүтүн диэки буолуон сөп эбит. Манан көрдөххө саха диэн ааттанар дьон Байкал таһыгар төрүт былыр курыканнар саҕана буолбакка, нуучча кэлиэн эрэ иннинэ олорбут буолан тахсаллар.
Голубев Александр Ефимович

200px|thumb|right|Голубев Александр Ефимович
**Голубев Александр Ефимович** — медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи. 

1836 сыллаахха Нижнэй Ломов диэн Пенза губерниятыгар баар куоракка төрөөбүт. 1852 сыллаахха Пензатааҕы гимназияны бүтэрэн баран, Казаннааҕы университет быраас факультетыгар киирбит. 1857 сыллаахха бүтэрэн баран уезд бырааһа аатын ылбыт уонна ол сыл Саха сиригэр үлэлии кэлбит. Ол кэлиитин кыраныысса таһыгар салгыы үөрэнэр харчыта суоҕунан быһаараллар, Саха сиригэр ийэтэ ииппит киһитэ А. Семеняев көмүс хостуура. 

8 сыл Өлүөхүмэ уокуругун бириискэлэригэр бырааһынан үлэлээбит, бииргэ иитиллибит убайын тэрилтэтигэр ону таһынан бирикээсчиктээбит курдук. Онтон, убайа өлбүтүн кэннэ нэстилиэнньик буолбут, «Голубев и Ко» диэн табаарыстыба тэрийбит. 1865 сыллаахтан Петербурга үлэлиир, онтон 1867 сыллаахха Австрияҕа Грац университетыгар стажировкаланар. 

Ол кэмҥэ кэлин ойоҕо буолбут нуучча бастакы дьахтар бырааһа Надежда Суслованы кытта билсэр. Өр сылларга науканнан уонна студеннары үөрэтииннэн дьарыктанан баран 1879 сыллаахха астаапкаҕа тахсан Кырыымҥа олохсуйбут. 

1926 сыллаахха 90 сааһыгар өлбүт. Алуштаҕа олорон кэргэнниилэр бэйэлэрин харчыларынан гимназия, дьадаҥыларга санаторий туттарбыттара, бэйэлэрин именияларыгар дьадаҥы оҕолорго оскуола арыйан үлэлэппиттэрэ. Надежда Прокофьевна олохтоох татаар дьахталларын босхо эмтиир этэ.

## Литература
*Первая русская женщина врач, "Медицинская газета" 18.01.2008, В. Христофоров

## Ыйынньыктар
*Профессор А.Е. Голубев и его окружение. Таврия университетын научнай библиотекатын саайта.
Горбунов Леонтий Герасимович

**Горбунов Леонтий Герасимович** - Социалистическэй үлэ Геройа, шахтер. 

1917 сыл олунньу 6 күнүгэр төрөөбүтэ.

2008 сыл сэтинньигэ өлбүт.

## Литература

Герои Социалистического Труда Якутской АССР : биобиблиогр. справ. – Якутск, 1987. – С. 48-49.
Горнай улууһа

**Горнай улууһа** — Саха Сирин улууһа.
**[[Улуус киинэ]]** — Бэрдьигэстээх бөһүөлэгэ. Нэһилиэнньэтэ — 11 600 киһи (2007 сыллаах ааҕыынан), сирин иэнэ — 45,6 тыһыынча кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. 

2002 сыллаах сурутуу түмүгүнэн үксүлэрэ сахалар.


## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 11 600 киһи. 

500px|thumb|left|Сурутуу ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана


## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Горнай улууһун каартата

## Горнайтан төрүттээх биллэр дьон
: Мамаев Иван Федорович (1893—1954) — саха норуодунай худуоһунньуга,муосчут.
: Данилов Софрон Петрович (1922—1993) — саха норуодунай суруйааччыта.
: Тарасов Савва Иванович  (1934—2010) — саха норуодунай поэта, тылбаасчыт.
: Захарова Раиса Яковлевна (1954—2013) — саха норуодунай артыыһа, ырыаһыт.
:Филиппова Августина Николаевна (1948 төр.) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, дизайнер.
:Контоев Герман Степанович (1971 төр.) — көҥүл тустууга олимпийскай чемпион.
:Контоев Александр Степанович (1981 төр.) — көҥүл тустууга үрүҥ көмүс олимпийскай чемпион.
:Тимофеева Кристина Владимировна (1993 төр.) — Аан дойду оҕунан ытыыга чемпиона.

## Үөрэҕирии
Горбачёв Михаил Сергеевич

**Горбачев Михаил Сергеевич** (Кулун тутар 2 1931 — Атырдьах ыйын 30 2022) — Советскай Союз бастакы уонна бүтэһик президена.

1931 сыллаахха Привольное диэн Ставрополье сиригэр төрөөбүт. 1985 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Черненко кэнниттэн дойдуну салайыыга киирбит. 1991 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр дойду салайааччытын быһыытынан үлэтэ тохтообут.

Былааска олорон Горбачев элбэх уларытыыны оҥорбута, хомуньуус баартыйа монополиятын суох гыммыта, Сэбиэскэй Сойуус кини олордоҕуна үрэллибитэ, социалистическай лааҕыр суох буолбута.
Дахань омук

Кытай орто үйэтээҕи докумуоннара кэпсииллэринэн, Бэйхай тас өттүгэр, гулиганнар дойдуларыттан өссө хоту диэки Дахань диэн дойду баара кэпсэнэр. Ол курдук Гулигань уонна Дубо биистэриттэн хоту диэки бардахха кыра муора баара сэhэргэнэр. Муус халыҥ буоллаҕына, аттар 8 күн айаннаан туоруохтарын сөп диэн буолар. Муораттан хоту диэки олус элбэх улахан хайалар бааллар. Ол кэтэҕэр сүрдээх улахан дьоннор аалыӨнаhаллара көстөр. Yгэстэринэн гулиганнарга маарынныыллар. Манна Кытай омук суруйуулара олус чуолкайа суох буоланнар, кыра муоранан Байкал күөл дуу, Хоту Муустаах акыйаан буолар дуу диэн сабаҕалыахха эрэ син? Холобур, Берингов силбэhиитинэн Америка континеныгар эмиэ туоруохха сөп курдук. Бу гулиганнар кэтэх өттүлэригэр баар улахан дьоннор Дахань бииhин дьоно буолуон сөп. Ол курдук бу дойду аата да – ол аата улахан, хань диэн киси диэн суолталаах. Онон тылбааһа Улахан Киһи, Сүрдээх Улахан Киһи диэн буолар. Дьонноро уонна маллара-саллара аhара бөдөӨ буолан маннык ааты ылбыттар. Бу Дахань норуотун өссө Н.В.Кюнер Өлүөхүмэ, Соҕуруу Саха сирин олохтоохторо диэн ыйан турар. Е.С.Сидоров бэл саха үhүйээнигэр ахтыллар сахалары кытта сибээстээбитэ. Кинилэр ынах, сылгы сүөhүлээхтэрин бэлиэтиэххэ син. Дахань дойдута өссө олус интириэhинэй Фусань диэн дойду туhунан кэпсээҥҥэ уонна Корея саарыстыбаларын, кытта сэргэстэhэр дойду курдук ахтылларын дьиктиргиэххэ сөп. Өссө ханнык эрэ Гэнь-хай диэн күөлгэ Дахань уонна Гюй (Увань) дьоно Хягас (Кыргыс) дойдутун дьонун кытта кыраныыссалаhаллара диэн буолар. Бу Гэнь-хай куолун Н.В.Кюнер Өлүөнэ эбэ сылдьар диэн ыйбыта төhө сөптөөх эбитэ буоллар? Бу даханнары кытта сэргэ Юйчжэ омук наар ахтыллар. Кинилэри Н.В.Кюнер уонна А.П.Окладников ааттарынан чугаhатан, дьүкэгиирдэр сылдьаллар диэн ыйбыттара. Бу дойдуга киис уонна гуду (моржа уҥуоҕа) олус элбэх эбит. Аҕыйах да буоллар, сылгыны уонна ынах сүөhүнү туталлара бэлиэтэнэр. Юйчжэ дойдутугар Гюй биитэр Увань (эбээн) сириттэн 15 күн айаннаан тиэйиэххэ сөп этэ. Бу дойду олус киэҥэ уонна халыҥ нэhилиэнньэлээҕин бэлиэтиир тоҕоостоох.
Джида

200px|мини|справа|Джида
**Джида** (Джиида, Jeada) - Васильев Гоша - саха ырыаһыта, рэп-музыка хайысхатыгар айар, ырыа тиэкистэрин бэйэтэ суруйар. 

Бастакы "Мин Сахабын" диэн ааттаах альбома 2003 сыллаахха тахсыбыта. Онно киирбит ырыалар ("Мин Сахабын", "Атаарабын" уо.д.а.) өр кэмҥэ араадьыйа уонна телевизионнай эфиирга тахсаллара, Саха сирин чаартарыгар бастакы миэстэни ылаллар этэ. Бу кэмҥэ Джида "Extra" диэн тэрилтэ рекламнай кампаниятын сирэйэ буолар. 2005 сыл күһүнүгэр  «Magdis» тэрилтэни кытта толору метражтаах уус-уран киинэни устуутун саҕалыыр («Далаһа устун уҥуор», режиссер – Сергей Зверев), бу киинэҕэ Джида сүрүн оруолу толорор. Киинэ 2007 сыллаахха дылы уһуллар. Саас өрөспүүбүлүкэ киинэтин тыйаатырдарыгар улахан ситиһиилээхтик көрдөрүллэр. Бу кэнниттэн ырыаһыт гастролларын тохтотон "Olokh/ostuoruyA" диэн альбомун суруйар.

Иккис альбомун ("Olokh/ostuoruyA") «aARTyk» (Лэкиэс – Иннокентий Гаврильев) студияҕа суруйар. Ол сыл күһүнүгэр саҥа «Эппэтэх Санааларым» диэн альбому босхо интэриниэттэн хачайдаан ылыахха сөп буолар. 

Джида аҕыйах кэмҥэ «Ай-Тал» этно-рок бөлөҕү кытта үлэлиир, хас да кэнсиэркэ бииргэ ыллыыллар. 

2011 сылга Джида саҥа ырыата Тургутуу ыччат Герои киинэтигэр саундтрек буолбута. 

## Дискография:
«Мин Сахабын»/2003
«Сурэхпит Тэбэрин Тухары. DVD»/2005/magdis studio
«Olokh/ostuoruyA»/2007/aARTyk/magdis studio
«Эппэтэх Санааларым»/2007/Интернет-альбом
«OlokhTulaSanaalar»/2008/JEADA production (coming soon…)

## Кини туһунан
* *Jeada таабырынын таайарга турунан...* Кривошапкин Н.Н. / М.Г.Старостин уруhуйа; — Дьокуускай: Бичик, 2006. — 96 с.

## Сигэлэр
* http://jeada-pro.ru/
Джурма

**Джурма** – Сэбиэскэй Сойуус саҕана Чуумпу Акыйаан устун устар "Дальстрой" хараабылын аата.

Хараабыл уһуна 123 м, кэтитэ 18 м, уйуга 7000 т.

## Хараабыл туһунан үһүйээн

"Джурма" хараабыл 1933 сыл күһүөрү Владивосток куораттан Магадаҥҥа 12 000 хаайылаахтары тиэйэн хоҥнубут. Беринг проливын туораан, Чукотка муоратыгар киирэн баран, мууска хам ылларбыт уонна онно кыстаабыт. Бу түмүгэр бары 12 000 хаайыылахтар үлүйэн өлбүттэр. 1934 сыл сааһыгар хараабыл босхолонон, Амбарчик пордугар кураанах тиксибит. Ол аата, 12 000 киһи өлүгүн ууга бырахпыттар.

Хараабыл Голландияҕа оҥоһуллубут, аата "Бриэль" ("Brielle"). Аан дойду экономиката кириизискэ киирбит кэмигэр Амстердам тэрилтэтэ хараабылы ССРС-ка атыылабыт, хараабыл аата "Джурма" диэҥҥэ уларытыллыбыт уонна Чуумпу Акыйаан флотугар бэриллибит.

Аҕа Дойду Улуу сэриитин саҕана "Джурма" кэмиттэн кэмигэр АХШ биэрэгэр сырыыны оҥороро, ССРС-ка анаммыт сэрии матырыйаалын аҕалара. АХШ хаста даҕаны хараабыл өрөмүөнүн ороскуотун уйуммута. 

60-ус сылларга "Джурма" эргэрэн көтүрүллүүгэ барбыта.

Хараабыл мууска хам ылларан олорор кэмигэр быыһыыр кыах баар этэ. Ол курдук, 1934 сыл олунньутугар чугас эргининэн *Челюскин* хараабыл 104 төбөлөөх хамаандата лааҕыр оҥостон олорорун быыһаабыттара. Маны таһынан АХШ көмөлөһөргө бэлэммит, Аляскаттан кэлэн дьону быыһыахпытын сөп диэбиттэрин Сталин аккаастаммыта.

## "Джурма" туһунан литератураҕа

* 1947 – Давид Даллин, Борис Николаевский: "Forced Labor in Soviet Russia" ("Принудительный труд в Советской России")
* 1974 - Александр Солженицын: *Архипелаг ГУЛАГ*
* 1978 - Robert Conquest: *The Arctic Death Camps* (*Арктические лагеря смерти*)
* Андрей Сахаров ахтыыларыгар
* 1996 - Ральф Штеттнер: *Archipel GULag: Stalins Zwangslager – Terrorinstrument und Wirtschaftsgigant* (*Архипелаг ГУЛаг: Сталинский лагерь - инструменты террора и экономический гигант* - монография)

## "Джурма" туһунан чахчы

Мартин Боллингер диэн АХШ учуонайа быһаарбытынан, бу кэпсэммит үһүйээн үһүйээн эрэ. "Джурма" хараабыл 1935 сылга диэри Голландия бас билиитигэр баара. Дьон кэпсээнигэр *Хабаровск* диэн атын хараабылы кытта бутуйбут буолуохтарын сөп. Ол хараабыл кырдьык сити миэстэҕэ, сити кэмҥэ мууска хам ылларбыт, уонна 1934 сыл сааһыгар Амбарчик пордугар тиксибит. *"Хабаровск"* "Джурматааҕар" улахана. "Джурма" 3-4 тыһыынча хаайыылааҕы тиэйэрэ.

Халыма лааҕырдарыгар учуонайдар суоттууларынан биир мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.

* Martin J. Bollinger: *Stalin’s Slave Ships: Kolyma, The Gulag Fleet, and the Role of the West*, Praeger Publishers, November 2003, 240 S., 49,95 $

## Ыйынньыктар

* Ди Цайт: ''Джурма кистэлэҥэ'' (ньиэмэстии)

----
Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ

thumb
right|thumb|2006
right|thumb|2007
**Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ** 
(*аҥгл.*: World Health Day, исп.: Día Mundial de la Salud, фр.: Journée mondiale de la santé, кыт.:世界卫生日) — 1950 сыллаахтан хас сыл ахсын муус устар 7 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1948 сыллаахха Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Устааба үлэҕэ киирбит.

ХНТ сыл аайы бу күнү туох эрэ кыһалҕаҕа анаан бэлиэтиир.

## Сылларынан туохха туһаайыллан бэлиэтэммитэ

* 2008 с «Килиимэт уларыйыытыттан доруобуйаы харыстыаххайыҥ»
* 2007 с «Доруобуйа харыстабылы эйгэтигэр норуоттар ыккардыларынааҕы куттала суох буолуу»
* 2006 г «Чэгиэн буолууну ситиһии — барыбыт дьыалата»
* 2005 г «Биир да ийэни, биир да оҕону болҕомтото суох хаалларымыаххайыҥ» 
* 2004 г «Суолга куттал суох буолуута» 
* 2003 г «Кэскили түстээһин» 
* 2002 г «Хамсаныы - чэгиэн буолуу» 
* 2001 г «Өй-санаа чэгиэнэ (психическое здоровье): Туора хаамымаҥ, көмөлөһүҥ» 
* 2000 г «Куттала суох ыраас хаан миигиттэн саҕаланар» 
* 1999 г «Айдарыылаах уһун олох (активное долголетие) олоҕу тупсарар» 
* 1998 г «Куттала суох ийэ буолуу» 
* 1997 г «Саҥа сыстыганнаах ыарыылар» 
* 1996 г «Чэгиэн куораттар тупсубут олоххо» 
* 1995 г «Полимиелиты аан дойдуга суох оҥоруу»

## Сигэлэр
* Доруобуйа күнүн кылгас историята 
* ХНТ саайтыгар Доруобуйа күнэ
* Д. Хаммаршельд аатынан библиотекаҕа Доруобуйа күнэ
* ХНТ Генеральнай сэкиритээрин 2007 сыллааҕы Доруобуйа күнүгэр анаабыт тыла