Шумер тыла

**Шумер тыла**, **Сүмэр тыла** (бэйэлэрэ ааттыыллар 𒅴𒂠 eme-gi7(r) "төрүт тыл") — былыргы шумердар (сүмэрдэр) тыллара, 3-4 тыһыынча б.э.и. Соҕуруу өрүс ыккарда олорбут дьон саҥараллара. Быһа холуйан 2000 сыл б.э.и. шумер тыла кэпсэтэр тылыгар киирэр аккадскэй тыл диэн солбуллубута. Ол гынан баран б.э. саҕалыан иннинэ дылы итэҕэл, дьаһалта уонна үөрэх тылын курдук туттуллара. Шумердар бэйэлэрэ олохтообут клинописьтарынан суруллар. Бастатан туран, олоххо религиознай, хаһаайыстыбаннай уонна юридическэй литэрэтиирэҕэ киирбитэ. Аан бастакытын 19 үйэҕэ арыллыбыт уонна туспа бэлиэнэн суруллубут. Тыл генетическэй сибээһин быһаара иликтэр.

Клинописнай кыраапык уратыларыгар фонетика уларытан оҥоруута  уустугурар. [Агглютинативнай](https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B3%D0%B3%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_(%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)) уонна эргативнай тыл буолар.Туохтуур тус- туһунан элбэх [префикс](https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0_(%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)) [киэптээх](https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)) уонна [бириэмэ](https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_(%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)) категорията суох. Көннөрү тыл бэрээдэгэ SOV (туһаан-толоруу-кэпсиирэ)

Тыл үөрэҕэ, История, 

## Аатын туһунан
"Шумер (Сүмэр)" диэн нууччалыы аата аккад. šumeru «Шумер», lišān Šumeri(m) "шумер тыла" буолар.

Атын көрүҥ этэринэн - eme-gi7(r) диэн "ытык тыл" суолталаах, онтон атына — «төрөөбүт тыл»диэн буолар. Бэйэтэ «шумер» диэн термин 1869 сыллаахха германо- французскай чинчийээччи Юлиус Опперт киллэрбитэ. Манна даҕатан эттэххэ, нуучча, атын Европа тылларыгар бу аат билиҥҥи курдук š- буолбакка s- нан саҕаланар ({[lang-de|sumerische}}, , ), билиҥҥи иннник уларытыы Месопотамия ааттарыгар уонна Эргэ Кэс тыл (Ветхий завет) анал ааттарыгар көстөр. 

## Наардааһын туһунан ыйытыы
Төһө да элбэх атын уруулу тыллары кытта сибээстэһэ сатаабыттарын иһин (мунда, уральскай,алтайскай,  картвельскай, полинезийскэй, сино-тибетскэй, чукотско-камчатскай уруу тыллары  уонна  изолят буолбут баскскимскэй тыл).Бу  тыл генеалогическай сибээстэрин туһунан боппуруос  билигин да аһаҕас турар. Шумердар төрүөттэрэ чахчы биллибэт буолан уруулуу тыллары  көрдүүргэ  быһыы- майгы уустугурар..

## Тыл историята
Шумер тылын илдьэ сылдьааччылар Индия соҕуруутуттан кэлбит буолуохтарын сөп. Миграция бириэмэтэ номнуо дискуссия быһыытынан хаалар.

Сурук- Бичик, тыл уонна орфография пааматынньыктарын историятыгар алта сүрүн кэрдиис кэми ааҕаллар:

Архаическай (Б.э. и. 3000-2750 сс.) — грамматическай морфемалар өссө график быһыытынан туттулла иликтэр. Урук IV археологическай сулууспа тиэкистэрэ. Сурук- Бичик бэрээдэгэ ааҕыы бэрээдэгэ мэлдьи сөп түбэспэт. Хаһаайыстыбаннай, юридическай, оскуола тиэкистэрэ.

Старошумерскай (2750-2315 сс. б. э. диэри) - клинописнай сурук- Бичик бастакы стадията, кэккэ сүдү грамматическай морфем сурукка бэриллэр. Араас темалаах текстэринэн историческай (Лагаш, Урук о. д. а), уонна религиальнай- литературнай (Абу Салабих, Фара уонна Эла) буолаллар. Бу кэм тыла «классическай шумер тыла »диэн ааҕыллар.

Көһө сылдьар (2315-2000 сс.). Хас да Аккад уонна икки тыллаах сурук- Бичик үөскүүр.

Новошумерскай (2136-2000 сс. б. э. диэри) грамматическай морфемалар бары кэриэтэ график быһыытынан туттуллубуттара. Гудеа литературнай уонна дьыалабыай текстэринэн, Лагаш II династиятын салайааччытынан (Б.э. ИНН. 2136-2104 сс.) Дьыалабыай, юридическай характердаах текстэрэ Ураа (2100-1996 сс. э. э. диэри) III династияларыттан, ол иһигэр Шульга сокуоннара, ыраахтааҕылар уонна чиновниктар суруйуулара тиийдилэр. Онтон текстэр элбэхтэр да, кинилэр суруйааччыларыгар айар- тутар наадалара төрөөбүт тылынан буолбакка, оскуолаҕа үөрэммит- такайбыт дии саныыллар.

Позднешумерскай, эбэтэр старовавилонскэй  шумерскай (2017-1749 сс. б. э. диэри) бары грамматическай морфемалар график быһыытынан туттуллубуттара. Итэҕэл- литературнай уонна магическай текстэринэн ордук Нипур оскуолатын, тыаһа- ууһа, лексическэй, грамматическай уонна терминологическай справочниктарынан, Липит- Иштара- Иштара, Исина ыраахтааҕытын курдук Нипур оскуолалара, тыастара- уустара көрдөрүллэллэр. Икки тыллаах ыраахтааҕы суруктара Вавилон I династиятыттан (Б.э. и. 1894-1749 сс.) Лексикаҕа уонна грамматикаҕа Аккад тылын сабыдыала биллэр.

Послешумерскай (1749 сыл Б. э. И. I үйэтэ). Религинальнай- литературнай, литургическай уонна магическай текст (копия позднешумского периода), ол иһигэр диалектка эмиэ еme-sal, шумерскай этиилэринэн уонна Аккад тиэкистэригэр туттуллар.

## Сурук-бичик
Шумер тыл суруга- бичигэ  4 тыһыынча б.э.и.  үөскээбитэ, аан бастаан хаһаайыстыбаннай учуот (тыһыынча сыллар ортолоро) суруйууларынан уонна тыһыынчанан сыллар бүтүүлэригэр табылыыссаҕа  хаһаайыстыбаннай тиэкистэр эрэ суоҕа.Шумердар пиктография сайдыытынан  клинопись туһанар буолбуттап