open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
659 сыл

**659** сыл.

## Туох буолбута
* Дьоппуон посольствота Кытай импиэрийэтигэр тиийэн Гао Цзун импэрээтэри кытта көрсүбүт. Тан династия дьоппуоннары өрө көрдөрбөт санаалаах буолан биэрэр, посоллар хаайылаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
667 сыл

**667** сыл.

## Туох буолбута
* Кавказ Албаниятын (билиҥҥи Азербайджан сирэ) ыраахтааҕыта Джаваншир мусульман-араабтары утары өрө турбут, ол эрээри хотторбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
663 сыл

**663** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 28 — Силла диэн кэриэй үс хоруоллуктарыттан биирдэстэрэ Тан диэн Кытай хоруоллугун кытта сойуустаһан Пэкче диэн кэриэй хоруоллуга дьоппуоннар көмөлөрүнэн сөргүтүллэ сатаабытын Пэкган кыргыһыытгар хотоннор тохтоппуттар. Мантан сылтаан Пэкче уонна хаһан да өрүттүбэтэҕэ, оттон дьоппуоннар Кэриэйэҕэ дьайыылара мөлтөөбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
691 сыл

**691** сыл.

## Туох буолбута
* Иерусалимҥа Хайа Купола (Qubbat aṣ-Ṣaḵra) диэн ааттанар мэчиэт тутуллан бүппүт. Бу мэчиэти араабтар Иерусалимы сэриилээн ылан баран Храм хайатыгар урукку Иккис Храм турбут сиригэр туппуттара. Ислам архитектуратын бастакы биллэр тутуута буолар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
671

**671** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 10 — Япония импэрээтэрэ Тэндзи уу чаһытын (клепсидраны) Оцу диэн киин куоратыгар туруортарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б.э.и. 1183 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 24 — Троя куораты өстөөхтөр ылбыттар. Троя сэриитэ түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
775

## Туох буолбута
* Муус устар 25 — Багреванд аттынааҕы кыргыһыыга Аббасидтар халифаттарын сэриитэ өрө турбут эрмээннэри урусхаллабыт. Мусульманнар Хапкааска дьайыылара күүһүрбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 1457 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 26 — Мегиддо аттынааҕы кыргыһыы. Фараон Тутмос III сэриитэ Хотугу Сиирийэ уонна Палестина ыраахтааҕыларын холбоһуктаах аармыйалын үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Егоров Михаил Григорьевич

**Егоров Михаил Григорьевич** — Мэҥэ Хаҥаласка олорбут, үлэлээбит оҕуруот үүннэрээччи, оҕуруот аһын үүннэриигэ Илин эҥэргэ элбэх киһини уһуйбут киһи, Сталин бириэмийэтин лауреата.

1881 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Мэҥэ улууһун Хара нэһилиэгэр төрөөбүт. Эдэриттэн иискэ сыстаҕас эбит. Павловскайга олохтоох старовердарга үлэлээн оҕуруот аһын ыһалларын кэтээн көрөр эбит. 1933 сыллаахха Мэҥэҕэ 4 холкуос тэриллибитэ, олортон биирдэстэригэр «Саҥа олох» холкуоска киирбитэ. "Саҥа олох" холкуос киин уһаайбата Улуу Сыһыы диэн дьоҕус бөһүөлэккэ баара. Онно үлэлии сылдьан Павловскайга (?) олохсуйбут агроном Семен Яковлевич Михайловы кытта билсэн, киниттэн элбэххэ үөрэммит. 

ВДНХ-ҕа быыстапкаҕа кыттыбыт. Чурапчыга опорнай пууҥҥа үлэлээбит. Уопутун атастаһан Уус-Алдан, Таатта, Чурапчы холкуостаахтарын оҕуруот ыһарга үөрэппит.
Б.э.и. 1479 сыл

## Туох буолбута
* Муус устар 24 — икки саастаах Тутмос III Эгиипэт ыраахтааҕыта буолбут, ол эрээри кини 22 сааһыгар диэри дьиҥнээх былааһы Хатшепсут диэн Тутмос III аҕатын атын ойоҕо тутан олорбута. Тутмос III 55 сылтан ордук фараоннаабыта, кини саҕана Эгиипэт муҥутуурдук күүһүрэ сылдьыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
311

**311** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 30 — Диоклетиан ыраахтааҕы Рим импиэрийэтигэр христианнары сойуолуурун тохтоппут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Гиннесс рекордтарын кинигэтэ

мини|Гиннесс рекордтарын кинигэтин логотииба
***Гиннесс рекордтарын кинигэтэ*** диэн хас сыл аайы бэчээттэнэр ыспыраапка курдук кинигэ. Дьон оҥорбут рекордтарын ону тэҥэ күн-дьыл рекордтарын наардаан мунньуллубут кинигэтэ. Бэйэтэ эмиэ рекорд буолар - кинигэлэр сиэрийэлэриттэн ааптарскай быраабынан хаххаланар кинигэ диэн.  Ону тэҥэ АХШ публичнай библиотекаларыттан саамай уоруллар кинигэ буолар.

## Быһаарыылар
Sakha American Cultural Association

**Sakha American Cultural Association** (*Саха Америка култууратын ассоциациата*) - АХШ уопсастыбаннай тэриллиитэ, сахалар түмсүүлэрин Сиэтл куоратка сайыннара. Салайааччы - Марсанов Алексей Михайлович, Павлов Дмитрий Иванович уонна Кэрэм Онат.

Салалтата - Сиэтл

Sakha Diasporaҕа сыһыана суох.

## Остуоруйата

2024 сыллаахха төрүттэммит.

Официал саайта: https://sakhausa.godaddysites.com/
Sakha Diaspora

**Sakha Diaspora** (*Саха Диаспора*, *Сахалар Диаспоралара*) - АХШ уопсастыбаннай тэриллиитэ, сүрүннээн Мэриленд, Нью Йорк, Пенсильвания, Нью Джерси штаттарга олорор сахалары түмэр тэриллии. 

Салалтата - Уашингтон 

Официал саайта: http://sakhaopenworld.org/
Ллойд Остин

**Ллойд Остин** - АХШ көмүскэлин уонна харысхалын миниистирэ, генерал, аармыйа салайааччыта. Атырдьах ыйын 8 күнүгэр 1953 сыллаахха төрөөбүтэ.
Айдын Жамидулов

**Айдын Жамидулов** - Арассыыйа херойа үһү, СВО туһунан кэпсээннэрэ Пукин хайҕабылыгар киирэн поэт аатын сүкпүтэ. Ыам ыйыгар 2024 сыллаахха Украина олохтоох кыыһын Валентина Давронованы күүһүлээн өлөрбүтэ, өлүгүн ол кэнниттэн гранатанан тоҕо тэптэрбитэ.
Teriyaki One

**Teriyaki One** (Teriyaki One - Japanese Grill) - АХШ, Дьоппуон уонна Кытай дойдуларыгар үлэлиир сетевой кафетерийдар уонна мини бэйсикли рестораннар. 

Официал саайта: https://teriyakione.com/
Frontier Airlines

**Frontier Airlines** - АХШ авиахампаанньата, сүрүннээн Арҕааҥҥы штаттары хабар, ону таһынан Мексиканы уонна Канааданы. Сүрүн дьиэтэ - Денвер Интернэйшнл Аирпорт.

Салалтата - Денвер (Колорадо, АХШ)
Анастасиа Заворотнүк

**Анастасиа Заворотнүк** - Арассыыйа биир биллэ сылдьыбыт артыыһа этэ.
Анкудинова Диана Дмитриевна

**Анкудинова Диана Дмитриевна** (төр. 2003 ыам ыйын 31 күнэ, Арсеньев, Приморскай Кыраай, Арассыыйа) диэн Арассыыйа саҥа тахсан эрэр ырыаһыта, ол эрэн сүрүннээн Оппа ганам стайл диэн күлүүлээх баҕайытык ыллаан мем буолбута 2024 сыллаахха, онон биллибитэ.
Cox Communications

**Cox Communications** - АХШ тэрилтэтэ, дойдуга биир бөдөҥ интернет провайдер уонна оптика интернет тардааччы. 36 штат территориатын хабар.

Салалтата - Атланта
Frontier Communications

**Frontier Communications** - АХШ биир бөдөҥ интернет провайдера, сүрүннээн Техас, Оклахома, Алабама штаттары интернетынан хааччыйар оптоволокно нөҥүө. 

Салалтата - Даллас (АХШ)
Артём Тото

**Артём Тото** (Artëm Toto) - Арассыыйа регги баг ырыаһыта, Курган куораттан төрүттээх.

Официал саайта: https://artemtoto.ru/
Мартас Вайнйард

**Мартас Вайнйард** (Marthas Vineyard, ол эбэтэр Марта виноградтара) - АХШ сиригэр баар арыы, территориально Массачусетс штатыгар киирэр. 1977 сыллаахха бу арыы арахсан туспа штат буола сатаабыта. Бу арыыга элбэх баайдар олороллр, холобура Кэннеди, Клинтон уонна Обама дьонноро аймахтара. Бу арыыга элбэх киинэлэр уһуллубуттара, Сыҥаахтар диэн акулалар тустарынан игин. 14 саха дьоно олороллор арыыга.
Шарк

**Шарк** (нууч: *Акула*) - шарктар биир балык көрүҥнэрэ буолаллар, киннэр жьону сиэхтэрин сөп. 500 шарк көрүҥэ баар айылҕаҕа, сөбүлээн океаҥҥа төрүүллэр ууһууллар олороллор.
Syfy Universal

Syfy Universal - Universal Pictures тэрилтэ бас билэр телеканала, 1992 сылтан ыла үлэлиир уонна 53 омук сиригэр кабельнай телеканаллар испииһэктэригэр киирэр, Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр 2013 сылтан ыла үлэлиир.
Sunbelt Rentals

**Sunbelt Rentals** - АХШ биир бөдөҥ тэрилтэтэ, тыа хаһаайыстыбатын уонна индустриа техникаларын ренталыыр улахан конгломераттарга. 

Официал саайта: https://www.sunbeltrentals.com/
752

**752 сыл** — VIII үйэ сыла

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 3 — Майя хоруола Берд Ягуар IV троҥҥа олорбут (билиҥҥи Чьяпас куоракка, Миэксикэ).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Ashtead Group

**Ashtead Group** - Улуу Британия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ индустриа тэриллэри ренталыыр тэрилтэ. Кини бас билиитигэр аатырбыт Sunbelt Rentals тэрилтэ киирэр.
Нантакет

**Нантакет** - АХШ сиригэр баар арыы, ол арыыга оннук же ааттаах куорат баар.
Круэлла (киинэ)

**Круэлла** - АХШ киинэтэ, 2021 сыллаахха уһуллубута. Киинэ 101 Далматиннар диэн киинэҕэ адаптациалламмыт хартыына буолар. Оскар наҕараадалаах.
3M

**3M** - АХШ элбэх профильга үлэлиир индустриа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна Аан Дойдуга саамай бөдөҥ химия араас көрүҥнэрин оҥорор тэрилтэ. Fortuna 500  компонеҥҥа ааҕыллар.
Dow Inc.

Dow Inc. - АХШ химическай тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга бөдөҥ буолар.
Кайсын Кулиев

мини|Кайсын Кулиев

**Кулиев Кайсын Шуваевич** () — сэбиэскэй кэминээҕи балкаар бэйиэтэ уонна прозаига, суруналыыс, сэрии кэрэспэдьиэнэ. Кабардино-Балкарскай АССР норуодунай бэйиэтэ (1967). Ленин бириэмийэтин лауреата (1990, өлбүтүн кэннэ анаммыт), ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1974) уонна РСФСР Горькай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (1967). ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 5, 9, 10 уонна 11 ыҥырыыларын дьокутаата.

1917 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр (Юлиан халандаарынан алтынньы 19) Арассыыйа импиэрийэтигэр Терскэй уобалас Эльтюбю сэлиэнньэтигар төрөөбүт. 

Карачайдаар сүгүрүйэр киһилэрэ, "билигин киниэхэ тэҥнээх дьону сомоҕолуур кыахтаах киһибит суох" дииллэр. Хоһоонноро 140 тылга тылбаастаммыттара, кинигэлэрэ Европа, Азия уонна Америка элбэх куораттырагыра тахсыбыттара: Гаванаҕа, Софияҕа, Мадраска, Делигэ, Улан-Баторга, Скопьеҕа, Варшаваҕа..

1985 сыллаахха бэс ыйын 4 күнүгэр Чегем куоракка өлбүт. 

## Быһаарыылар
Shopee

Shopee. (Шопи) диэн ааттаах, Сингапур электроннай коммерцияҕа сүрүннээн Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа үлэлиир элбэх омуктаах технологическай хампаанньата.

2023 сыллаахха Shopee Соҕуруу-Илиҥҥи Азияҕа саамай улахан электроннай коммерция платформатынан билиниллэр, уопсай табаар кээмэйэ (GMV) $47.9 млрд. Бу сыыппара Соҕуруу-Илиҥҥи Азия ырыынагын уопсай батарыллыбыт табаар аҥара курдук буолар. Платформа өссө Илиҥҥи Азияҕа уонна Латинскай Америкаҕа атыылаһааччыларга уонна атыылааччыларга онлайн атыылаһыыны уонна атыыны чэпчэтэр.

## Быһаарыылар
Mercado Libre

**. Mercado Libre ** - Аргентина саамай бөдөҥ атыы эргиэн тэрилтэтэ, 7 омук сиригэр үлэлиир.
Габышев Александр Алексеевич

Александр Алексеевич Габышев – Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Ньурба театрын төрүттээбит, Саха театрыгар дириэктэринэн үлэлээбит киһи.
Apple Intelligence

**Apple Intelligence** - Apple тэрилтэ айбыт AI эйгэтэ буолар, iOS 18 операционнай системаҕа уонна онтон кэлэр системаҕа интегрированнай буолуоҕа. Бэс ыйын 10 күнүгэр 2024 сыллаахха тахсыбыта.
Б. э. и. 399 сыл

**Биһиги эрабыт ииннинэ 399 сыл** — биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэ сыла..

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 7 — Сократ (б. э. и. 469 сыл. төр.), Былыргы Греция бөлүһүөгэ.
Коптик тыла

**Коптик тыла** сороҕор **Эгиипет копт тыла** диэн Эгиипет тыла этэ. 17-с үйэҕэ дылы элбэх киһи саҥарара, онтон билигин саҥарар дьон аҕыйах.

## Быһаарыылар
ПИК хампааньаларын бөлөҕө

**«ПИК»** — Арассыыйа дьиэни бэлэмниир уонна тутар хампаанньата, Арассыыйа ордук бөдөҥ тутааччыта. Төбө офиһа Москваҕа баар. Толору аата — публичное акционерное общество «ПИК-специализированный застройщик».

## Быһаарыылар
Rakuten

**Rakuten** - Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ атыы эргиэн тэрилтэтэ. Кини бас билиитигэр элбэх коммерцияҕа сыһыаннаах тэрилтэлэр.
Stumble Guys

**Stumble Guys** - Android уонна iOS системаҕа оонньонор мобильнай оонньуу, сүрүннээн 32 киһиттэн 1 киһи тыыннаах хаалыахтаах.
Йеллоустон (сериал)

**Йеллоустон** - АХШ сериала, сүрүннээн Paramount Network телеканалга көстөр. 

## Сүжета

Дэттон диэн даай ыаллар олороллор, олор ранчо бас билэллэр. Ол ранчоларын араас дьон былдьыы сатыыр.
Farmers Insurance Group

**Farmers Insurance Group** - АХШ биир бөдөҥ харысхал тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ кыыллары харыстыыр (ветеринайнай харысхал), дьиэ уот харысхала уонна массыына харысхала буолар (Америкаҕа тыа сирин дьонун массыыналарын полистыыр), уонна Medicaid нөҥүө брокер курдук медицинскай харысхал курдук үлэлиир.
CD&R Foundation

**CD&R Foundation** - АХШ биир бөдөҥ капитализациатынан фондата, уопсай балансыгар 189 миллиард доллар баар. Бу фонда нөҥүө 90 тэрилтэ Кытайга, Америкаҕа, Индияҕа, Германияҕа уонна Украинаҕа үбүлэнэр араас программаларынан:

* От күөх энергетика
* Альтернативнай энергетика
* Сайдыы
* нон-профит тэрилтэлэр (холобура VNS Health эбэтэр Emma’s Torch)
* медицина уонна үөрэхтээһин.

CD&R Foundation фонда бэйэтэ Clayton, Dubilier & Rice тэрилтэ сыллааҕы барыһыттан 10% үбүлэнэр.
Clayton, Dubilier & Rice

Clayton, Dubilier & Rice - Саҥа Йорк куоратка баар биир бөдөҥ уонна кырдьаҕас инвестиционнай тэрилтэ, 327 тэрилтэҕэ инвестициалаан акциаларын бас билэр уонна 7 автономнай фонданы төрүттээччи, ол фондалара планета масштабыгар үлэлииллэр элбэх эйгэҕэ.
Bugle Boy

Bugle Boy (Багл Бой) - былыргы АХШ тэрилтэтэ, 2001 сыллаахха банкрот буолбута. 1980-1989 сыллардаахха аатырбыт ковбойскай вестерн джинсылары тигэр этэ.
Б. э. и. 453 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 452 сыл** — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 8 — Цзиньян аттынааҕы кыргыһыы бүтэн Цзинь судаарыстыбатын икки күүстээх ыалын иирсээннэрэ түмүктэммит: Чжаолар Чжилэри кыайбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
589 сыл

**589 сыл** — VI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 8 — Испанияны баһылаан олорор вестготтар хоруоллара Реккаред I Толедо үһүс собуорун (мунньаҕын) арыйбыт. Бу мунньах кэнниттэн вестготтар арианствоттан католичествоҕа көспүттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Dodge & Cox

**Dodge & Cox** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар араас активтары салайарынан. Инвестиционнай балансыгар 300 мөллүйүөн доллар баар.
Рыкунов Николай Осипович

**Рыкунов Николай Осипович** (1785-1833) — Саха сирин тас өттүгэр үөрэммит бастакы саха, Саха Истиэпэннээх Дууматын (Степной Дууматын) баһылыга.

1785 эбэтэр 1782 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Бойдус диэн балыксыт киһи эбит, сүрэхтэниитигэр Осип диэн ааты ылбыт. Үһүйээн кэпсииринэн, аҕатын кытта Өлүөнэ өрүскэ балыктыы сырыттахтарына ханнык эрэ эспэдииссийэ таарыйан ааспыт (А.А. Борисов сабаҕаларыынан И. Биллингс эспэдииссийэтэ буолуон сөп), аҕата уолун кинилэргэ туттаран ыыппыт.

1811 сыллаахтан Хаҥалас улууһун кулубатыгар Чооччо Айанньыытапка суруксуттаабыт. Онтон нэһилиэк ыстаарыһата (чаччыыната?) буолбут. 1812-1818 сыллардаахха улус кулубата буолбут. Үһүйээн кэпсииринэн сиэрдээхтик салайбытын иһин баайдар сөбүлээбэккэлэр, хос талыллыбатах. 

1823 сыллаахха Бороҕон улууһун кулубатын Иван Мигалкины уонна Хаҥалас улууһун кулубатын Савва Кириллини кытта сахалар дэлэгээссийэлэригэр киирэн Иркутскайга барбыт.
Акайф

**Акайф** - 2004 - 2005 сылларга Саха Сиригэр баар буола сылдьыбыт тэрилтэ, сүрүннээн фото уонна видеомантажка үлэлиирэ. Сүрүннээн бизнеһэ Аллараа Бэстээх уонна аттынааҕы сирдэргэ үлэлиирэ, ону таһынан Дьокуускайга. 2006 сыллаахха окончательнай банкротства процеһын барбыта.
Emma’s Torch

**Emma’s Torch** (сахалыыга - *Эмма Факела* эбэтэр *Эмма Уота*) - АХШ нон-профит тэрилтэтэ, политическай куотуу ыччаттары босхо поварга үөрэтэн Америкаҕа саҥа олох саҕалыылларыгар көмөлөһөр. Студеннар үөрэнэллэрин иһин 15$/чааска стипендиа ылаллар, күннээҕи стипендиа 150$ тэҥнэһэр. Студеннар 3 ый үөрэнэллэр (1,5 ый теория, 1,5 практика рестораннарга, сүрүннээн Union Square Group рестораннарыгар)

Официал саайта: https://emmastorch.org/
HHA/PCA

**HHA уонна PCA** (толору аббревиатурата *Home Health Aide* уонна *Personal Care Aide*) - диэн АХШ, Канаада, Соҕуруу Корея уонна Аустралиа дойдуларыгар баар медицина үлэһиттэрин биир көрүҥэ буолар. Киннэр кырдьаҕас дьоҥҥо сүрүннээн анаммыт үлэһиттэр.
Тигра (тэрилтэ)

**Тигра** - 2001 сылтан - 2012 сылга дылы үлэлии сылдьыбыт тэрилтэ Саха Сиригэр, республикаҕа биир бөдөҥ көмпүүтэр, араас процессордары уонна ПО таһааччы этэ. Максимальнай сайдыыта 2003 сыллаахха этэ.
Handsome Siberian (тэрилтэ)

**Handsome Siberian** - АХШ тэрилтэтэ уонна бренда, Er Berde (тэрилтэ) иһинэн үлэлиир. Таҥас сап уонна спортивнай ас өттүнэн үлэлиир.
Бэдэр (бренд)

**Бэдэр** (Bẽdẽr) - бренд, Er Berde (тэрилтэ) тэрилтэ бас билэр брена буолар, сорох табаардары атыылыырга. Бэдэр кыылга олоҕурар.
Bayanay (бренд)

**Bayanay** (*Байанай*) - бренд, араас бултка аналлаах маллары оҥорор уонна атыылыыр, туристическай сээкэйдэри оҥорор бренд. 

Байанай бренд Er Berde (тэрилтэ) бас билиитэ буолар.
KӨR (бренд)

**KӨR** (саха тылыттан - *КӨР*) - бренд, видеомонтаж уонна араас ырыа айааһыҥҥа, мультимедия бизнеска үлэлиир тэрилтэ. Er Berde (тэрилтэ) бас билиитигэр киирэр.
Тыры

**Тыры** — үрэх, Алдан өрүс уҥа салаата.

1743 сыллаахха бу үрэх тардыытыгар Федор Шарыпов үрүҥ көмүһү булбута. Кэлин бу сир Нежданинскайдааҕы баайдаах сир диэн ааттанар.

## Быһаарыылар
Банаан

мини|Хастаммыт, барыта, уонна аҥардаммыт

**Банаан** диэн фрукта көрүҥүн уопсай аата уонна ону үүннэрэр оттоох үүнээйилэр аата. Бу үүнээйилэр Муса ууһугар киирэллэр. Кинилэр Азия соҕуруу-илин тропическай регионугар төрүттээхтэр.

Историктар этэллэринэн, аһылыкка банан үүннэрбит бастакы дьон Папуа-Саҥа Гвинеяҕа олорбуттар. Билигин кинилэри аан дойду тропическай регионнарыгар үүннэрэллэр. Үксүн банан үүнээйилэрэ отонноругар үүнэллэр, ботаника өттүнэн кинилэр отоннор көрүҥнэрэ буолаллар. Сорохтор киэргэтии үүнээйитин быһыытынан эбэтэр кинилэр ньуурдарыгар үүнэллэр.
Elevance Health

Elevance Health''' - Индиана штатыгар төрүттэммит бөдөҥ АХШ медицинаҕа харысхал тэрилтэтэ, дойду үрдүнэн 21 мөллүйүөн киһини харчыга хаххалыыр эбэтэр босхо (Medicaid нөҥүө).
Белгород былааҕа

мини|Белгород былааҕа
**Белгород** былааха диэн Арассыыйа Федерациятын Белгород уобалаһын Белгород куоратын официальнай бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ (гербэни кытта). Былаах куорат олохтоохторун сомоҕолоһууларын уонна алтыһыыларын бэлиэтэ буолар.

Билиҥҥи былаах 1999 сыллаахха от ыйын 22 күнүгэр Белгород куорат дьокутааттарын сэбиэтин 321 №-дээх быһаарыытынан бигэргэтиллибитэ уонна 2002 сыллаахха 978 нүөмэрдээх регистрация нүөмэрин анааһынынан РФ судаарыстыбаннай геральдическай реестрыгар киирбитэ.

## Источник
Cigna

**Cigna** (*Сигна Инщуренс*) - АХШ биир бөдөҥ медицинаҕа харысхал тэрилтэтэ, уопсайа 17 мөллүйүөн киһини харысхалынан хаххалыыр харчыга уонна босхо (босхото Medicaid нөҥүө).
Green Apelsin

**Green Apelsin** (*От күөх Апельсин*, дьиҥнээх аата - Анжела Жиркова) - Саха Сирин эдэр, саҥа тахсан эрэр ырыаһыта, сахалыы, нууччалыы уонна ааҥл тылынан ыллыыр.
Айдос Садыков

**Айдос Жандос уола Садыков** (казахтыы Айдос Жандосұлы Садықов; 1968 ахсынньы 9, Карабутак, Актөбе улууһа, Казах ССР — 2024 от ыйын 2, Киев, Украина) диэн Казахстан суруналыыһа уонна оппозиционера. БАСЕ интернет-медиа баһылыга. Айдос Садыков Казахстан президеннарын Нурсултан Назарбаевы уонна Касым-Жомарт Токаевы утарарынан биллэрэ. Токаевы Арассыыйа диэки буолар диэн сэмэлиирэ. Айдос Садыков Арассыыйа баттаабыт омуктара көҥүл буолууларын өйүүрэ. 

Айдос Садыков түмэт дьайыксыт быһыытынан «Гастат» диэн куомун хамсааһын тэрийсээччитэ уонна «СНПС-Актобемунайгаз» ниэп компаниятыгар тутулуга суох профсоюз тэрийээччитэ этэ. Оппозиционер быһыытынан Азат уонна Жусан партиялар кыттааччылара этэ. 2014 сылтан ыла дьиэ кэргэнин кытта Украинаҕа олорбута.

## Өлөрүү
2024 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Киев Виктор Ярмола уулуссатыгар киллер Садыковы чэчэгэйгэ ыппыта. Буулдьа мэйиитин таарыйан дириҥ кома буолбута. От ыйын 2 күнүгэр тыына быстыбыта. Украина полицията чинчийиитинэн өлөрүүгэ уорбаланааччылар Казахстан куомуннаахтара Алтай Жакамбаев уонна Мейрам Каратаев буолаллар.

## Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо Наталья Садыкова, үс оҕолоохтор.

## Сигэлэр
* Facebook
* Instagram
* YouTube
Б. э. и. 53 сыл

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 9 — Рим полководеһа Красс сэриитин Парфия сэриитэ Карр куорат анныгар үлтүрүппүт. Красс бэйэтэ кыргыһыыга охтубут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Слепцов Андриан Семенович

**Слепцов Андриан Семенович** (30.07.1916 – 19.05.1999) — Майатааҕы, Үөһээ Бүлүүтээҕи тыйаатырдарга уонна Саха тыйаатырыгар үлэлээбит артыыс, ССРС култууратын туйгуна, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. 

Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ кини үс саастааҕар өлөн, аҕата Семен Федорович уонна эдьиийэ Христина Федоровна Слепцовтар, Саха тыа ыалыгар улааппыта. Төрүт былыргытын ылан эттэххэ, Слепцовтар аймах Туобуттан төрүтээх Намылдьыйа Бүөтүр диэн киһиттэн ууһаабыт дьон буолаллар эбит. 

1935 сыллаахха Саха тыйаатырыгар тыйаатыр-устуудьуйаны бүтэрэн баран, Андриан Семенович оччолорго саҥа тэриллибит Майатааҕы Государственнай холкуос тыйаатырыгар артыыһынан анаммыта. «Ини-биигэ» - Миша, «Ситим быстыытыгар» - Бүөтүр оруолларын, «Айаалга» – Күн Чөмчүүк, «Хардыыларга» - Кэтириис оруолларын ситиһиилээхтик оонньообута биллэр. 

1936 сыллаахха Татьяна Ивановна Слепцованы (Сергучева) кытта ыал буолбуттар. 

Майатааҕы Государственнай колхуоһунай театрга Саха искусствотыгар кэлин киэҥник биллибит дьон үлэлээбиттэрэ. Театр 16 драманы туруорбута. Олору туруорарга режиссердар Спиридон Алексеевич Григорьев, Василий Васильевич Местников үлэлэспиттэрэ. Ол курдук өрө күүрүүээхтик үлэлии сырыттахтарына, сэрии ааҥнаабыта. Онно театр эр дьоно тутуспутунан кэриэтэ фроҥҥа барбыттара. 

Андриан Семенович армияҕа 1941 сыл атырдьах ыйыгар ыҥырыллыбыта. Читаҕа байыаннай үөрэххэ сылдьан сэриигэ барар эшелоннары арыаллыыра. Онтон байыаннай-политическай училищены бүтэрэн, младшай лейтенант званиялаах политрук буолан тахсыбыта. Венаны, Брнону, Будапеһы, Праганы босхолоһуҥҥа кыттыбыта. Онтон Японияны кытта сэриигэ кыттар. 1946 с. диэри сулууспалыыр.

Сэрии кэнниттэн Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэлиир. 

1956 сыллаахха  Луначарскай аатынан Ленинградтааҕы ускуустуба институтун иһинэн баар салайааччылар үрдүкү куурустарын бүтэрэн кэлэн, 5 сыл устата Үөһээ Бүлүүтээҕи государственнай драма көс тыйаатырын дириэктэринэн үлэлиир. Онтон 1963 сылтан Саха тыйаатырыгар төннөн кэлэн 1971 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлиир.

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Татьяна Ивановна Слепцова (Сергучева). Кыргыттара: Альбина Андриановна (тылбаасчыт), Айталина Андиановна (культуролог). Сиэнэ: Андриан Борисов (устуорук учуонай).

### Наҕараадалара
Сэрии кэминээҕи наҕараадалара: «За взятие Вены», «За взятие Будапешта», «За взятие Праги», «За победу над Германией», Орден Великой Отечественной войны II степени. 

Сэрии кэннэ: Кыайыы юбилейнэй мэдээллэрэ, уордьана. ССРС культуратын министерствотын, Саха АССР культуратын министерствотын Бочуоттаах Грамоталара уо.д.а.

## Быһаарыылар
Ракетанан саайыы Украинаны (от ыйа 8 күнэ, 2024 сыл)

Ракетанан саайыы Украинаны от ыйын 8 күнүгэр 2024 сыллаахха буолбута, сүрүннээн Кривой Рог уонна Киев охсууһу ыллылар. Киевка Украина саамай бөдөҥ оҕо клиникатын ыттылар, 18 оҕолор өллүлэр. Уопсайа 40 киһи өллө.
Самассеку Адама

**Адама Самассеку** (Adama Samassékou, 1946 — 2024 сыллаахха бэс ыйын 23 күнэ) — Мали бэлиитигэ. 1993 сылтан 2000 сылга диэри Малига үөрэх миниистирэ этэ. Самасеку өссө Информационнай уопсастыба туһунан Аан дойдутааҕы саммит бастакы бэлэмнэнии түһүмэҕин бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ.

## Олоҕо уонна үлэтэ
Самассеку 1946 сыллаахха төрөөбүтэ. Москуба уонна Париж үнүбэрсиэттэригэр филологияны уонна тыл үөрэҕин үөрэппитэ. He was Malian Minister of Education from 1993 to 2000.  Кини 1993 сылтан 2000 сылга диэри Мали үөрэҕириитин миниистирэ этэ. Кини премьер-миниистир Ибрагим Бубакар Кейта саҕана үлэлээбитэ.  Самассеку 1997 сылтан 2000 сылга диэри Мали бырабыыталыстыбатын пресс-сэкирэтээрэ этэ. Самасеку 2002 сыллаахха олунньуттан 2003 сыллаахха ахсынньыга диэри Аан дойдутааҕы Информационнай Уопсастыба Саммитын (World Summit on the Information Society, WSIS) Женева түһүмэҕин PrepCom бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ.   2003 сыллаахха ахсынньыга саҥа кэпсэтии тиэкис этии киллэрбитэ.

Биир кэмҥэ, кырата 2002 уонна 2006 сылларга, Африка Тыллар Академияларын бэрэсидьиэнинэн үлэлээбитэ.  Африка үөрэҕириитин миниистирдэрин иннигэр көрсүһүүгэ кини оскуолаларга олохтоох тыллары туһаныы суолтатын бэлиэтээбитэ, ону Мали оҕолорун оскуолаларын түмүктэрин дакаастабылларынан бигэргэппиттэ. 2003 сылтан кини Франкофония үрдүкү сэбиэтин чилиэнэ этэ.

Нэһилиэнньэ олоҕор көхтөөх оруолу оонньоон, Самасеку PDHRE-ны кытта бииргэ Мали уонна бүтүннүү Африка Киһи быраабыгар үөрэтии норуоттарын хамсааһынын төрүттээччи бэрэсидьиэнэ, уонна 2005 сыллаахха тохсунньу 21 күнүттэн Аан дойдутааҕы федерация бэрэсидьиэнэ этэ ICВолонтердар. Политика эйгэтигэр кини ADEMA-France тэрийээччи бэрэссэдээтэлэ этэ.

Самасеку Мали гуманитарнай наукаларын институтун тыл салаатын салайааччыта, онтон Мали национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ уонна култуураҕа эппиэттиир миниистир сүбэһитэ этэ. Кэлин тыл араас көрүҥүн MAAYA аан дойдутааҕы ситимин бэрэсидьиэнэ этэ.[citation needed]

Самассеку 2008 сыллаахха Философия уонна гуманитарнай чинчийиилэр аан дойдутааҕы сэбиэттэрин бэрэсидьиэнэ буолбута. Кини 2020 сылга диэри тэрилтэҕэ уопсайа уон икки сыл үлэлээбитэ.  2010 сыллаахха Самассеку Цифровой сайдыыга киэҥ полосалаах хамыыһыйа биир хамыыһыйатынан үлэлээбитэ.

Самассеку 2010 сыллаахха тахсыбыт «Ийэ дойду» диэн документальнай киинэҕэ уһуллубута.

Самассеку бамананкан (англ. Bambara), сонгхай, фулфулде (англ. Fula; француз. Peul), француз, нуучча уонна английскай тылынан саҥарар этэ. Кини 2024 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр 78 сааһыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Б. э. и. 28 сыл

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 10 — Кытайга Чэн Хань ыраахтааҕы (Хань династия) кэминээҕи астрономнар Күҥҥэ эбирдэри булбуттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
330

* Ыам ыйын 11 — 324 сыллаахха Саҥа Рим диэн ааттаммыт куораты (урукку Византий) өссө төгүл аатын уларытан Константинополь диэбиттэр (билиҥҥи Стамбул).
Мадагаскар (мультик)

**Мадагаскар** () — диэн Америка совместно оҥорбут мультига, Dreamworks тэрилтэ 2005 сыллаахха таһаарар. DreamWorks Pictures киинэ тэрилтэтэ оҥорбут. Режиссер Эрик Дарнелл уонна Том МакГрат.

Бу мультикка олоҕуран элбэх оонньуулар үөскээбиттэрэ, холобура PS2, Xbox, Game Boy Advance, GameCube, Microsoft Windows, Nintendo DS.

Мультик иккис чааһа Мадагаскар 2.

## Оруолларга

* Бен Стиллер — Алекс
* Крис Рок — Марти
* Дэвид Швиммер — Мелман
* Джада Пинкетт Смит — Глория
* Саша Барон Коэн — Джулиан
* Энди Рихтер — Морт
* Том МакГрат — Шкипер
* Крис Миллер — Ковальски
* Джеффри Каценберг — Рико
* Конрад Вернон — Мейсон

## Ылыныы
Rotten Tomatoes сайт 193 көрүүтүнэн 55% хайҕабыллаах, орто рейтинга 6.10/10. Metacritic сайт 36 көрүүтүнэн 57/100 рейтиннаах.

## Быhаарыылар

## Сигэлэр

* Официал уэбсайта
*
Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ

**Ыччат сатабылын аан дойдутааҕы күнэ** (, ) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ эдэр дьон дьоһуннаах үлэлээх уонна урбаанньыттыыр кыахтаах буолалларыгар сатабылларга үөрэниилэрэ улахан суолталааҕын кэрэһилээн бу күнү от ыйын 15 күнүгэр бэлиэтиир, 2014 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 

"Аан дойду ыарахан идэтийии кириисиһин көрсөр олорор. Оннук аан дойду үрдүнэн 4 эдэр киһиттэн 1 эрэ киһитэ үлэ буларга уонна сөптөөх олоҕу оҥосторго туһалаах идэни ылар. Бу ыччаты үгүстүк сөбө суох усулуобуйаҕа олорорго күһэйэр, дьадаҥы буолууга тириэрдэр.
Биһиги бу балаһыанньаны уларытар уонна ыччакка толору кыахтаах кэскили хааччыйар кыахтаахпыт", — дэнэр бу күҥҥэ анаммыт матырыйаалларга ХНТ саайтыгар.

### Сыллааҕы ыҥырыылара
* 2024 сыллааҕы ыҥырыыта: **Ыччат сатабыллара эйэни тутууга уонна сайдыыга.** Ыччат эйэни тутууга уонна иирсээннэри суох гыныыга улахан суолталааҕын бэлиэтиир. Аан дойду билигин элбэх кыһалҕалары көрсөр, олор ыччаты эмиэ таарыйаллар.
* 2023 сыллааҕы ыҥырыыта: **Кэскили уларытарга учууталлары, уһуйааччылары уонна ыччаты бэлэмниэх!**

## Эбии көр
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (атырдьах ыйын 12)

## Быһаарыылар
Half Life 2: Lost Coast

Half Life 2: Lost Coast (сах. *Сэһэн Сэһэн: 2.*) — бу 2005 сыллаахха тахсыбыт сэһэн сэһэн, компьютернай оонньууга эбии. "Шоссе 17" баһылык сорҕотун быһыытынан санаабытым эрээри, кэлин бу идеяттан аккаастаммыттара.

## Сюжет
Оонньуу сүрүн Геройа Гордон Фримен "Святая Ольга" бөһүөлэги кытылыгар уһуктааччы. У встретилась старый Рыбаков и говорил, что монастыре на горе, Алданс построили пушканы "Святой Ольга". Буусканы алдьатыахтаах уонна алдьатыахтаах.
Windows эмискэ үлэтин тохтотуута (2024)

**Windows эмискэ үлэтин тохтотуута** - от ыйын 19 күнүгэр 2024 сыллаахха буолбута, Windows системаларга иһигэр угулла сылдьар харысхал кода алдьанан CrowdStrike тэрилтэ оҥорбут куода. Сир шаарын үрдүнэн бааннар, маҕаһыыннар, авиахампаанньалар үлэлэрэ кэһиллибитэ. 

Ити Microsoft сыыһатын фонугар дьон уонна тэрилтэ маассавайдык Debian көспүттэрэ сөрвернай үлэҕэ.
Хаайыылаахтары атастаһааһын (2024)

**Хаайыылаахтары атастаһааһын** - Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2024 сыллаахха Арассыыйа уонна АХШ икки ардыгар буолбута. 

## Сүрүн дьоннор

АХШ өттүттэн:

Арассыыйа өттүттэн:
Эллэйада

**Эллэйада** — саха уһулуччулаах устуорук учуонайа Гавриил Ксенофонтов Саха сирин кэрийэн саха омугун үһүйээннэрин уонна уос номоҕо буолбут устуоруйаларын хомуйан оҥорбут кинигэтэ. Кинигэҕэ саха төрүттэрэ, уустар уонна улуустар үөскээһиннэрэ кэпсэнэр.

Учуонай 1921-1926 сылларга Саха сирин кэрийбитэ. Ол саҕана саха урукку үгэһин ыһыктыбакка, өбүгэлэрэ олорбут олохторунан-дьаһахтарынан олорор кэмэ этэ, оччотооҕу кырдьаҕастар кыра эрдэхтэриттэн саха олоҥхолорун, үһүйээннэрин истэн улааппыт дьон этилэр. 

Ааптар кинигэтин нууччалыы тылбаастаан бэчээккэ бэлэмнээбитэ, ол эрээри ол саҕанааҕы бэлиитикэҕэ сөп түбэспэт буолан, учуонай тыыннааҕар кинигэтэ бэчээккэ тахсыбатаҕа. Ксенофонтовы былааһы утарда диэн суутунан 1938 сыллаахха өлөрбүттэрин кэннэ рукопиһа сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыта. 1965 сыллаахха ол рукопиһы Антирелигиознай издательство пуондаларыттан биллиилээх фольклорист Прокопий Ефремов булбута. Онтон эмиэ саха биир биллиилээх фольклориһын Николай Емельяновы кытта 1977 сыллаахха Москубаҕа "Наука" кинигэ кыһатыгар бэчээттэтэн таһаарбыта.

## Быһаарыылар
Гент

**Гент** (, ) диэн Бельгияҕа баар Голландия тыллаах куората, Фламандия регионугар баар Лис уонна Шельдт холбоһуктарыгар. Илиҥҥи Фландрия провинциятын киин куората уонна 1559 сылтан Гент епископствотын киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 269 597 киһилээх, Бельгияҕа Антверпен кэнниттэн иккис улахан коммуна. Гент агломерациятыгар 455 000 киһи олорор.

Урукку Фландрия графствотын киинэ, таҥас уонна атыыһыттар сүрүн куораттара, оччолорго Карл V төрөөбүт сирэ, XII үйэттэн XIV үйэҕэ диэри уонна XVI үйэҕэ диэри экэниэмикэ уонна култуурунай үүнүү кэмигэр ааспыта. Бу кэмтэн ыла Гент куорат киинигэр эбии баай архитектурнай нэһилиэстибэни харыстаан кэллэ.

Ону таһынан, билигин улахан суолталаах култуурунай олоҕунан (тыйаатыр, опера, музейдар), сыл аайы икки мөлүйүөн кэриҥэ ыалдьыты тардар норуот толоруутун бэстибээлин (Gentse Feesten) уонна куораты оҥорор аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлин кытта тыыннаах. саҥа тур д' киинэ.

Билигин Гент Бельгияҕа саамай элбэх нэһилиэнньэлээх устудьуон куората, үнүбэрсиэттэрдээх, үнүбэрсиэттэрдээх уонна биотехнология курдук элбэх хайысхаҕа сүрүн киин. Гент муора пуорда, ис порту кытта, дойдуга тоннажынан үһүс миэстэҕэ турар, бу куоракка оҥорон таһаарыытын араас хайысхалаах оҥорорго көмөлөспүтэ уонна үгэс буолбут таҥас дьарыктарынан күүскэ баһыйар.
Тунис бэлиэ күннэрэ

**[[Тунис]]ка бэлиэтэнэр күннэр**

* Атырдьах ыйын 16 — Дьахтар күнэ.
Хаҥастайдар аан дойдутааҕы күннэрэ

**Хаҥастайдар аан дойдутааҕы күннэрэ** (, ) — сыл аайы атырдьах ыйын 13 күнүгэр сүнньүнэн хаҥас илиилэринэн туттар (дьэгин) дьон дьоҕурдарын уонна уратыларын бэлиэтиир аан дойдутааҕы күн. Бу күнү аан бастаан 1976 сыллаахха Дин Р. Кэмпбелл, хаҥастайдар кулууптарын төрүттээччитэ бэлиэтээбитэ. Бу күн үксүн уҥа илиилээх аан дойдуга хаҥас илиилээх дьон көрсөр кыһалҕаларын уонна дьылҕаларын туһунан өйдөбүлү тарҕатар соруктаах .

Хаҥастайдар кыһалҕаларыттан биирдэстэрэ маннык диэн суруйаллар: оҥорон таһаарыыга туттуллар массыыналар уонна тэриллэр уҥа илиинэн туттарга табыгастаах оҥоһуллубут буолан, хаҥастайдар ол массыыналарга үлэлииллэригэр эбэтэр тэриллэринэн тутталларыгар табыгаһа суох эбит, мантан сиэттэрэн сабаҕалааһын үөскээбит — хаҥастайдар ордук элбэхтик оһолго түбэһиэхтэрин сөп. Ону бигэргэтэр чинчийиилэр кытта бааллар диэн буолар.

## Быһаарыылар
1097

* Ыам ыйын 14 — Сөлдьүүк туурактар баһылаан олорор Никея куораттарын Бастакы кириэстээх бохуот кэмигэр христианнар төгүрүктээбиттэр.
1051

**1051** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 19 — Франция ыраахтааҕыта Генрих I Ярослав Муударай кыыһын Аннаны ойох ылбыт. Түөрт оҕоломмуттара, улахан уоллара Филипп I Францияны 48 сыл салайбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1125

**1125** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 19 — Владимир Мономах (1053 төр.), Киев улуу кинээһэ (1113—1125).
Иккис коалиция сэриитэ

**Иккис коалиция сэриитэ** (1798/9 – 1801/2, хайдах ааҕартан тутулуктаах) — диэн Британия, Австрия уонна Арассыыйа импиэрийэлэрин салалтатынан, кинилэри өйүүр Осмаан импиэрийэтэ, Португалия, Неаполь уонна ньиэмэс тутулуга суох монархиялара (ол саҕана Германия биир сомоҕо дойду буола илигэ) кыттыгастаах Франция Өрөспүүбүлүкэтин утары сэриилэрэ этэ, соруктара — Францияны мөлтөтүү уонна дойдуга хоруолу төнүннэрии. 

Пруссия коалицияҕа кыттыспатаҕа, Испания Францияны өйөөбүтэ.

Улуу Британия уонна Арассыыйа импиэрийэтин уопсай соруктара Франция Өрөспүүбүлүкэтэ күүһүрүүтүн тохтотуу уонна дойдуга монархияны төннөрүү этэ, оттон Австрия импиэрийэтэ Бастакы коалиция сэриитин кэнниттэн улахан үп-харчы иэһигэр киирэ сылдьар буолан — бэйэтин урукку туругун сөргүтэ уонна сэрииттэн ордук күүстээх тахса сатыыра. Сорох устуоруктар этэллэринэн, сүрүн державалар соруктара тус-туһунан буолан, коалиция өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын кыайан суулларбатаҕа, оттон Франция 1793 сыллаахха былдьаабыт сирдэрин бэйэтин аннынан бигэргэппитэ. Франция-Австрия 1801 сыллааҕы сөбүлэҥинэн Франция саҥа сирдэри Тосканаҕа уонна Италияҕа ылбыта. Австрия Венецияны уонна урукку Венецияҕа киирэр Далмацияны ылбыта. Атын союзниктар үксүлэрэ эмиэ Францияны кытта сепаратнай эйэ сөбүлэҥин 1801 сыллаахха түһэрсибиттэрэ. 1802 сыллахха кулун тутарга Британия Франциялыын Амьеннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыта, бэс ыйыгар Осмаан импиэрийэтэ эмиэ эйэ сөбүлэҥин түһэрсибитэ. 

Онон Европаҕа хас да ый эйэлээх олох турбута. Онтон 1803 сыллаахха ыам ыйыгар Британия эмиэ Францияҕа сэриини биллэрбитэ. Онтон сылтаан Үһүс коалиция сэриитэ саҕаламмыта. 

1799 сыллаахха Иккис коалиция сэриитин кэмигэр Андре Массена салалталаах француз аармыйата Александр Корсаков хамаандалаах нуучча сэриитин Швейцарияҕа Цюрих анныгар кыайбыта. Төһө да Александр Суворов салалталаах Арассыыйа иккис аармыйата ситиһиилэммитин үрдүнэн, бу хотторууттан сылтаан Арассыыйа сэрииттэн тахсарга күһэллибитэ.
878

**878** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 21 — Ифрикия мусульмааннара Сициилийэ арыы оччотооҕу бөдөҥ куоратын Сиракузу 9 ый төгүрүктээн олорон баран ылбыттар. Бу Ибрагим I ибн аль-Аглаб диэн Ифрикия эмиирэ уонна кини сыдьааннара (Аглабидтэр) Хотугу Африканы, Италия соҕуруу өттүн, Сицилияны биир үйэттэн ордук кэмҥэ баһылаан олорбуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Гончаров Иван Александрович

**Гончаров Иван Александрович** (1812—1891) — нуучча суруйааччыта уонна литэрэтиирэ кириитигэ. 
«Фрегат „Паллада“» диэн кинигэтигэр Дьокуускайы ойуулаабыта. 

1812 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Симбирскэйгэ төрөөбүтэ. 

1852 сыл алтынньытыгар минфин тас атыытын-эргиэнин департаменыгар тылбаасчытынан сулууспалыы сылдьыбыт Иван Гончаров Японияҕа барыахтаах вице-адмирал Путятин сэкиритээринэн анаммыта. 1852 с. байыаннай фрегатынан Японияҕа устуутун саҕалаабыта, Англияҕа, Африкаҕа, Индонезияҕа иҥин сылдьан ааспыта, Японияттан төннөн иһэн 1954 сыллаахха Айааҥҥа кытылга түспүтэ уонна сиринэн Петербурга айаннаабыта, эһиилигэр олунньуга тиийбитэ. 

Кинигэтин бастакы очеркалара 1955 сыл муус устарыгар хайыы-үйэ бэчээккэ тахсыбыттара, оччотооҕу уопсастыбаҕа улахан сэргээһини үөскэппиттэрэ, ааҕааччыга атын дойдулары, омуктары арыйбыттара (нуучча ааҕааччытыгар оччотооҕуга маннык айымньылар суохтар этэ). Ол эрээри, Юрий Лотман сыанабылынан, суруйааччы экзотиканнан үлүһүйбэккэ, дириҥник хорутан үлэлээбитэ, сайдыы аан дойдуга бүттүүнүгэр биир суолунан барарын көрдөрбүтэ.

1891 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүтэ.
Гумилёв Лев Николаевич

**Гумилёв Лев Николаевич** — былыргы түүрдэр, хунну, хазар уо.д.а. истиэп омуктарын устуоруйаларын чинчийбит учуонай, устуорук, этнолог, археолог, географ, бөлүһүөк, бэйиэт. Устуоруйа уонна география билимнэрин дуоктара. Этногенез пассионарнай түөрүйэтин төрүттээччитэ.
Кини аатынан Казахстан Астанаатыгар универститет ааттаммыта.

1912 сыллааха урукку истиилиэн балаҕан ыйын 18, саҥа ааҕыынан алтынньы 1 күнүгэр Санкт- Петербуурга төрөөбүтэ. Аҕата Арассыыйа бэйиэсийэҕэ Үрүҥ көмүс үйэтин чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ Николай Гумилев. Ийэтэ аатырбыт бэйиэт Анна Ахматова.

Түөртэ хаайылла сылдьыбыта, ол быыһыгар Аан дойду иккис сэриитигэр рядовойунан сэриилэспитэ, Берлини босхолоспута. Бастаан 1933 сыллаахха тутулла сылдьыбыта, ол эрээри буруга тардыбакка 9 хоннорон баран таһаарбыттара. 1934 сыллаахха Санкт-Петербуурга университет устуоруйа факультетыгар киирбитэ. Эһиилигэр 1935 с. эмиэ хаацыллыбыта, ол эрээри биллиилээх дьон көмүскэһэннэр, сууттаммакка тахсыбыта. Үһүстээн 1938 сыллаахха тутуллубута, 5 сыл болдьохтоммута. Норильскайга хаайыыга олорбута. Сэриигэ 1944 с. Туруханскай военкамаатынан Игарка куораттан ыҥырыллыбыта. Сэрии кэнниттэн устуоруйа факультетын экстернинэн бүтэрбитэ. 1948 с. устуоруйа билимин хандьыдаатыгар диссэртээссийэ көмүскээбитэ. 1949 сыллаахха эмиэ тутуллубута, 10 болдьоххо хаайыллыбыта. Казахстааҥҥа, Алтаайга, Сибииргэ хаацыыга олорбута. 1956 с. босхоломмута, реабилитацияламмыта. Эрмитаажка хас да сыл үлэлээбитэ. Онтон 1962 сылтан 1987 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыар диэри ЛГУ географиятын факультетын иһинэн билим-чинчийэр институукка үлэлээбитэ.

1992 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүтэ.
Павел I

**Павел I** – Арассыыйа импиэрийэтин ыраахтааҕыта. Аҕата Петр III ыраахтааҕы, ийэтэ Екатерина II ыраахтааҕы. Ийэтэ өлбүтүн кэннэ бөрүстүөлгэ олорбута, 1801 сыллаахха эпиһиэрдэр саагыбардарын түмүгэр өлбүтэ, кини оннугар уола Александр ыраахтааҕы буолбута.

## Олоҕун олуктара

1754 сыллаахха алтынньы 1 (юлиан халандаарынан 20) күнүгэр төрөөбүтэ. 7 сааһыгар нэстилиэнньигинэн биллэриллибитэ. Кыра эрдэҕинэ бэйэтэ оҕото суох кырдьаҕас эдьиийэ (тастыҥ эбэтэ) ыраахтааҕы Елизавета Петровна 1762 с. өлүөр диэри ииппитэ, ийэтиттэн тэйиппитэ. Онтон сылтаан уол, төһө да бэйэтин кыанар оҕо буола улааппыта эрээри, уйулҕата сүрдээх уйаҕас этэ дииллэр, улаатан да баран кыыһырымтаҕайа, түргэнник уордайара.

### Ыраахтааҕы быһыытынан
Бөрүстүөлгэ ийэтэ Екатерина II өлбүтүн кэннэ 1796 сыллаахха 42 сааһыгар олорбута. 

1796 с. сэтинньи 6 күнүгэр ыраахтааҕы буолаат, көскө ыытыллыбыт Радищевы уонна Трубецкойу төннөртөөбүтэ. Крепостной бааһынайдарга баскыһыанньаҕа өрөбүл олохтообута, помещикка үлэлииллэрин нэдиэлэҕэ 3 күнүнэн хааччахтаабыта. Бу уонна атын чэпчэтиилэрин иһин "мужицкий царь" диэн ааттаммыта.

Хааһынаттан уорууну утары охсуспута. Сыанабылынан 20 тыһ. уоруйах чунуобунньугу уонна эпиһиэри солотуттан үүрбүтэ. Ыраахтааҕы дворун ороскуотун 10 төгүл кыччаппыта. Аармыйа ороскуотун 2 төгүл кыччаппыта. Кини кэмигэр реформаламмыт аармыйа уонна флот икки сылынан Суворов уонна Ушаков салалталарынан Наполеон аармыйаларын кыайталаабыттара.

Кини саҕана Арассыыйаҕа Грузия, Аляска, Алеут арыылара холбоммуттара.

1802 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр 47 сааһыгар саагыбар түмүгэр өлөрүллүбүтэ.
Яковлев Прокопий Николаевич

**Яковлев Прокопий Николаевич** (1939-2013) — РФ уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа. 1979-1990 сылларга СГУ Медико-лечебнай факультетын декана, 1994-1999 сылларга СӨ Доруобуйа харыстабылын миниистирэ. Кэбээйи улууһун Ытык киһитэ.

1939 сыллаахха алтынньы 4 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Сайылык сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

Орто оскуоланы бүтэрэн баран Мукучуга сопхуоска үлэлээбитэ.  1958-1961 сс. Сэбиэскэй аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1967 с. СГУ медико-лечебнай факультетын туйгуннук бүтэрбитэ. Хирурдаабыта. 1969 с. - хирургия кафедратыгар бастаан ассистент, доцент, 1979 сылтан 1990 сыллаахха диэри - СГУ МЛФ декана.

Хандьыдаакка диссэртээссийэтин «Повторные операции на печени при альвеококкозе печени» диэн тиэмэҕэ 1973 с. көмүскээбитэ.

2013 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр өлбүтэ.
Сахалар

}} |
style="border:none; padding:0.6em 0 0 0;" }
style="border:none;  line-height:11pt; font-size:95%;" }
}}
|-

|-

!style="background:#fee8ab;"| Бүтүн ахсааннара
|
550 000 - 600 000 киһи (2024) 
|-

!style="background:#fee8ab; line-height:14pt;"| Олорор сирдэрэ
|-
  **[[Арассыыйа|Россия]]: 585 070 киһи (2024)**  Саха Сирэ: 570 409 киһи (2024)

 Красноярскай Кыраай: 1236 (2021)

 Москуба: 1 088 (2021)

 Хабаровскай Кыраай: 987 (2021)

 Приморскай Кыраай: 675 (2021)

 Санкт-Петербург: 675 (2021)

 **[[Казахстаан|Казахстан]]: 5 000 (2023)**

 **[[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]: 37 850 (2022)**
|-
|Тыллар: Саха Тыла
|-
|Итэҕэллэр: Айыы, Православие, Шаман  итэҕэлэ, Тенгрианство
|-
|Киирэр: Түүр Норуоттар
|}
Сахалар - Түүр норуота, Саха Сирин олохтоохторо.

## [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]]

## Итэҕэл
Нууччалар Саха сирин сиригэр сылдьыбатахтарына Тенгрианство (Таҥара) итэҕэл тарҕаммыт этэ.
[альт=Саха Костүүмэ|мини|[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]

## Тарҕатыы

## Маны эмиэ көрүн

* Саха Тыла
* Саха Сирэ
* Саха Култуурата
* Саха Сирин Остуоруйата

мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа

## Быһаарыылар
Хаһаак

Хаһаак — Россия империятыгар баар буола сылдьыбыт байыаннай сословая бэрэстэбиитэлэ, үксүн кыраныыссаны харарабыллыыллар этэ.
Соловьев Сергей Михайлович

Соловьев Сергей Михайлович — Россия историга,"история россия из древнейших времен" фундоментальнай үлэ ааптара.
Котлубайивка (өрүс)

**Котлубайивка** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 18 км, тардыытын иэнэ 106 км². Днестр түһэр.


Річка Котлубаївка1.jpg
Річка Котлубаївка2.jpg
Річка Котлубаївка3.jpg


## Источниктар
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
*  Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 71 (Бронниця), С. 277 (Котлубаївка)
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;49.&nbsp;— (№&nbsp;697).
Кирсанова Клавдия Ивановна

**Кирсанова Клавдия Ивановна** (1887—1947) — Саха сиригэр көскө олоро сылдьыбыт өрөбөлүссүйэниэр дьахтар, аан дойдуга хомуньуус хамсааһынын биллиилээх диэйэтэлэ.

Емельян Ярославскай иккис кэргэнэ. 

1887 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр (саҥа ааҕыынан кулун тутар 28), Нижегородскай күбүөрүнэҕэ собуот сулууспалааҕын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт (сорох сиргэ ыйылларынан 1888 сыл кулун тутар 20 күнүгэр). 

Кирсанова хаайыыларга уонна хаатыргаҕа хас да сыл олорон баран Саха сиригэр 1913 с. "на вечное поселение" диэн көскө ыытыллыбыт. Бастаан Павловскайга олохсуппуттар, онтон 2014 с. Дьокуускайга көһөрбүттэр, онно типографиҕа үлэлии киирбит уонна Ярославскайдыын аан бастаан билсибит.

1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саас борохуотунан Дьокуускайтан барбыта. 1922 сыллаахтан Свердлов аатынан Хомуньуус университетин ректорын солбуйааччы. 1929 сыллаахха Аан дойдутааҕы Ленин оскуолатын тэрийбитэ уонна салайбыта.

Кэлин Саха сиригэр үстэ кэлэ сылдьыбыта биллэр. Онтон биирэ Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хомуньуус баартыйа Киин кэмитиэтин лиэктэрин быһыытынан, уонна бүтэһигин 1947 с. өлүөн аҕай иннинэ Саха АССР үбүлүөйүгэр сылдьыбыта.

1947 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр 60 сааһыгар өлбүтэ.

### Сыдьааннара
* Кыыһа — Ярославская (Губельман) Марианна (1915—2003), скульптор; кинооператор Роман Кармен кэргэнэ, онтон ССРС Испанияҕа полпреда Марсель Розенберг (1896—1938) кэргэнэ буола сылдьыбыта.
** Сиэнэ — Роман Кармен (1933—2013), режиссёр, оператор.
* Уола — Ярославскай Владимир Емельянович (1922—1947), лётчик-истребитель, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. 
* Уола — Ярославскай Фрунзе Емельянович (1924—1983), лётчик-истребитель, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Авиация генерал-майора.
** Сиэнэ — Ярославскай Александр Фрунзевич (1949—1979), корреспондент.
1927 сыллаахтан Ярославскайдарга Болгария хомуньуустарын Карастояновтар оҕолоро иитиллибиттэрэ.

### Аатын үйэтитии
Кини аатын Дьокуускай куорат Оробуочай городокка баар уулуссата сүгэр. 1968 с. атырдьах ыйын 15 Дьокуускай куорат норуотун дьокутааттарын сэбиэтэ 465№ быһаарыытынан Севернай уулусса сорҕото кини аатынан ааттаммыта. 

## Быһаарыылар
1032

**1032 сыл**

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 24 — Авиценна Чолбон Күн бэтэрээ өттүнэн ааһарын көрбүт уонна ойуулаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б. э. и. 567 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 567 сыл** — 

### Туох буолбута
* Ыам ыйын 25 — Рим ыраахтааҕыта Сервий Туллий этрускалары кыайбыт өрөгөйүн бэлиэтээбит.
1093

**1093** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 26 — Стугна өрүс (Днепр салаата) үрдүнээҕи кыргыһыыга нуучча кинээстэрин сэриилэрэ половецтартан хотторбуттар. Киев сэриитин Святополк Изяславич салайара, Чернигов сэриитин кини тастыҥ быраата — Владимир Всеволодович (Мономах), Переяславль сэриитин — Ростислав Всеволодович (Мономах бииргэ төрөөбүтэ). Чугуйуу кэмигэр Ростислав ууга түһэн өлбүтэ. Бу кэнниттэн өссө икки кыргыыһыга хотторон баран эһиилигэр Мономах половецтары кытта эйэ түһэрсибитэ, хаан Тугоркан кыыһын ойох ылбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Хотугу ыччат (хаһыат)

«Хотугу ыччат» — ыччакка аналлаах бастакы сахалыы тахсыбыт хаһыат. 

Саха хомсомуолун (РЛКСМ) обкуомун уоргана. Бастакы нүөмэрэ 1924 сыллаахха алтынньы 24 күнүгэр тахсыбыт. Эрэдээктэрэ С. Кулачиков. Тэҥҥэ нууччалыы «Молодёжь Севера» тахсар этэ. Ол эрээри кыах (харчы, кумааҕы уонна суруналыыс) тиийбэт буолан биир таһаарыыга холбообуттара. 1925 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр онон «Хотугу ыччат» («Молодёжь Севера») икки тыллаах нүөмэрэ тахсыбыта. Ааҕааччыларга «из-за материальных затруднений» диэн быһаарбыттара. Холбоһуктаах редколлегияҕа Г. Емельянов, Б. Шишакин, С. Кулачиков киирбиттэрэ. 1925 сыл ыам ыйыгар ахсыс нүөмэрэ тахсыбытын кэннэ тахсыыта тохтуу сылдьыбыт. Аныгыскы нүөмэрэ алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт.

Онтон икки сыл хаһыат биир сүнньүн булбакка сылдьыбыт, О.Д. Якимов суруйарынан "издание «лихорадило»". 1926 сыллаахха «Молодёжь Севера» 12 эрэ нүөмэрэ тахсыбыт. Онно сахалыы тиэкистэрэ биирдиилээн эрэ этилэр. 1927 сыллаахха хаһыат эмиэ нэдиэлэ аайы сахалыы уонна нууччалыы тахсар буолбут. Онтон бэс ыйын 14 күнүгэр нууччалыы тиэкистээх бүтэһик нүөмэр тахсыбыт. 1927 сыл от ыйын 2 күнүттэн барыта сахалыы суруллубут хаһыат «Хотугу ыччат» диэн аатынан ыйга иккитэ тахсар буолбут. 

## Быһаарыылар
621 сыл

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 28 — Кытайга Хулао аттынааҕы кыргыһыы буолбут. Суй династия охтон Тан династия олоҕурбутун кэннэ буолбут сэрии түмүгэ быһаарыллыбыт, Гаозу импэрээтэр уола Ли Шимин сэриилэрэ ахсаанынан баһыйар Доу Цзяньдэ сэриитин үлтүрүппүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1040

**1040 сыл**

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 23 — Данданакан кыргыһыыта саҕаламмыт, манан сөлдьүүктэр Инники Азияҕа кимэн киириилэрэ саҕаламмыт (Передняя Азия).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
760

**760 сыл** — VIII үйэ сыла

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 22 — Галлей кометатын сурукка тиһиллибитинэн 14-с төгүл кэтээн көрүү кэмигэр халлаан эттигэ бэйэтин перигелийин ааспыт (ол аата Күҥҥэ ордук чугаһыыр туочукатын).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр