Дьайыы

Дьа диэн өй-санаа баарын быһаарар сүрүн тылбыт. Сахалар санаа күүһүн үөрэтэн дьай диэн тылы үөскэппиттэр. “Дьа” диэн өй-санаа баарын биллэрэр тылга хамнааһыны үөскэтэр “й” дорҕоон холбоспутуттан дьай диэн тылбыт үөскээбит. (1,102).

Дьай диэн санаа хамнааһына, туох эмэ үлэни оҥоруута ааттанар. Дьайыы диэн буоллаҕына санаа хайа эрэ диэки хайысхаланан баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Дьайыы төһө да икки өрүттэннэр; үчүгэй уонна куһаҕан диэн араҕыстар даҕаны, санаа эрэ буолан ханнык да хамсааһыны оҥороро быһаарыллыбат.

Киһиэхэ ханнык эрэ санаа дьайыыта тиийбитэ ханан эрэ этэ-сиинэ дьырылаан, онон дьагдьайан ыллаҕына биллэр. Дьырылааһын, дьаг-дьайыы төһө күүстээҕэ санаа дьайыыта төһө улаханын быһаарар.

Санаа күүһэ киһиэхэ биллиитэ ханнык эрэ дьайыыны үөскэтэр. Киһи кэтэҕэ дьырынаан ылыан эбэтэр көхсө дьагдьайбыт курдук буолуон сөп. Ону тэҥэ, соһуччу урут санаабакка сылдьыбыта киирэрэ биллэр. Ыраах сылдьар киһини эмискэ санаан ылыы ону биллэрэр. Бу туоһутунан ханнык эрэ солун эбэтэр сурах кэлиэн эмиэ сөп.

Дьай диэн өй-санаа баарын уонна хамнааһынын биллэрэр тылы сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөскэппиттэр. Бу дьай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллибититтэн үөскээбит дьайыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ, айылҕа уларыйан биэрэр төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй, туһалаах дьайыы. Үчүгэй санаалар киһиэхэ киирдэхтэ-ринэ үчүгэй дьайыыны оҥороннор элбэтиэхтэрин сөп. Атын киһиэхэ үчүгэйи баҕара санааһын киһи үчүгэй санааларын элбэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. Бу санаалар туһалаах сабыдыалларынан киһи үчүгэйи оҥороро үксүөн сөп.

2. Куһаҕан, хара дьайыы. Киһи үчүгэй санааларын тэҥэ, куһаҕан санаалара эмиэ тарҕанан дьайыыны оҥороллоро биллэр. Дьон санаалара куһаҕан өттүгэр уларыйдаҕына маннык дьайыылар ордук элбээн хааланнар киэҥник тарҕаналлар. Бэчээт, телевизэр үлэлэрэ сэрии диэки салаллыылара араас сирдэргэ сэриилэр элбииллэрин үөскэтэр. Хара санаалар дьайыыларыттан ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх киһи куһаҕаны, быстах быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. 

Дьайыы оҥорор сабыдыалыттан куһаҕан, быстах быһыылар ордук элбэхтик оҥоруллан хаалалларыттан бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ улаханнык элбиирин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

Киһи хаһан баҕарар араас санаалар тастан дьайыыларын иһигэр сылдьар. Сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэрэ элбэхтэр санаалара хайа диэки салалларыттан; эйэлээх олоҕу дуу, сэриини дуу саныылларыттан барыларын олохторо тутулуктанар. 

Киһи ийэ кута саҥа оҥорор быһыыларын барыларын урукку иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрүүнү оҥорор. Бу үгэстэргэ сөп түбэспэт, таһынан барар быһыылары оҥорбокко хаалларан иһэр кыахтанар.

Оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ, киһилии быһыыга кыра эрдэҕинэ иитиллибэтэҕинэ өйө-санаата туруга, ханнык да хонтуруола суоҕуттан араас санаалар дьайыыларыгар түбэһэн биэрэн быстах быһыыны оҥорон кэбиһиэн эбэтэр бэйэтэ сыыһа-халты туттунуон сөп.

Дьайыы диэн санаа күүһэ, санаа хамнааһынын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Тастан киирэр санаалар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар, салгын кутугар биллибэккэ эрэ дьайыыны оҥороллорун эт-сиин билэр. Санаа киһиэхэ дьайыытын маннык бэлиэлэринэн билиэххэ сөп:

1. Эмискэ ханан эрэ дьагдьайан ылыынан дьайыы баара биллэр.

2. Урут биллибэт, ураты санаа эмискэ киирэн кэлиититтэн ханнык эрэ дьайыы баара быһаарыллар кыахтанар.

3. Эт-сиин уларыйыытыттан; кытарыытыттан, тиритииттэн, тар-дыалааһыныттан таһыттан дьайыы баара биллэр. Дьайыы бу көрүҥэ араас билгэлээһиҥҥэ, биттэниигэ туттуллар. Ытырдан баран ким эрэ аҕынна диэн быһаарыыны туһаныы билигин да туттулла сылдьар. Хайа эрэ хааһым тардыалаата, үөрээри гынным быһыылаах диэн этиини куруук туттабыт. Арай уҥа уонна хаҥас диэн араарыы эр дьоҥҥо уонна дьахталларга тус-туспа дьайыыны оҥороллорун билгэлээһиҥҥэ таба туһаныы эрэйиллэр. Уҥа өрүт диэн эр дьон өрүттэрэ, онтон хаҥас өрүт дьахталлар киэннэрэ буолар. 

Көрсүө, сэмэй майгылаах, ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга кыра эрдэҕинэ иитиллибит, боччумнаах киһи хантан эрэ киирэн кэлэр быстах санааларга оҕустарбат, сыыһа-халты туттубат кыахтанар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит ийэ кута оҥорор быһыытын хаһан баҕарар хонтуруоллуур, көннөрөн биэрэр кыахтааҕа сыыһа туттунарыттан харыстыыр аналлаах. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу билбитэ барыта саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үгэс буолан ууруллан, мунньуллан иһэр. Саҥаны, уратыны билиититтэн ийэ кута үөскүүр. Кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон оҕо ийэ кутун иитии диэн сахалар төрүт билиилэрэ олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сылдьар.

Ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх, санаабычча быһыыланар, быстах быһыыны оҥорор киһи тастан киирэр араас санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрэриттэн быстах быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөптөөх киһи буола улаатар. Субу оҥорор быһыыта кини санаатыгар саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар саҥа ууруллан умнуллубат буолан иһэр. Быстах быһыылары оҥоруу саҥаны айыы буолан ийэ кутугар ууруллан иһэриттан быстах быһыылаах киһиэхэ кубулуйан хаалыан сөп. 

Атын санаа киирэн оҥорор дьайыытыттан туруга суох, үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх өй-санаа уларыйыан, буккуллуон сөп. Дьайыы аһара түргэниттэн киһи оҥорор быһыылара быстах, ситэ ырытыллыбатах, быһаарыллыбатах быһыыларга кубулуйалларыттан, бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбээн хаалар. 

Араас быстах, куһаҕан, хара дьайыыларга киирэн биэрбэтин туһугар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга, үчүгэй майгыга иитилиннэҕинэ эрэ сыыһа-халты туттубакка олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Бу быһаарыыны тутуһан бары ийэлэр оҕолоро кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр кыһанан үчүгэй быһыылары оҥорорго иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Ийэ кута үчүгэй быһыы-лары оҥорон үчүгэй үгэстэргэ иитиилээх оҕо, киһи таһыттан киирэр дьайыыларга баһыттаран урукку санаата уларыйа охсубат. Киһи саҥа үөрэҕи ылынарыгар, ураты быһыыны оҥороругар ийэ кутугар уруккуттан иҥэн сылдьар үгэскэ тэҥнээн көрөн ылынар. Саҥа киирэр үөрэх ити тэҥнэбилгэ сөп түбэстэҕинэ эрэ олохсуйбут өйү-санааны уларытара кыалларын сахалар туһаналлар. 

Дьайыы диэн санааҕа уларытыыны киллэрэрэ салгын кукка бил-лиэн сөп. Дьайыыны ийэ кут, ол аата үгэстэр оҥороллор. Бу дьайыы баарын киһи түүллэрэ биллэрэллэр. Умнуллубат түүллэр киһи өйүн-санаатын кыралаан да буоллар уларыталлар. Эбэтэр киһи утуйан турдаҕына ханнык эрэ ураты санаа баар буолбута биллэр.

Ханнык баҕарар төрөппүт оҕото киһилии быһыылаах, киһилии майгылаах, үлэһит буола улаатыан баҕарар. Бу үтүө баҕа санаа туоларын туһугар, оҕо кыра эрдэҕиттэн кыһанан үчүгэй быһыылары оҥоттордоххо ийэ кута үөскүүр үгэстэринэн иитиллэр, үөрэтиллэр уонна элбэхтик хатылаан умнуллубат оҥорон иҥэриллэр. 

Оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитэр, үөрэтэр судургу диэни сахалар билэллэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүтэ этэрин истэриттэн, толороруттан уонна туох билбитэ барыта саҥаны билии, саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар сонно ууруллан, ийэ кутун үөскэтэн иһэллэриттэн үөрэҕи ылынара түргэтиир. Төрөппүт оҕоҕо тэҥнээтэххэ аһара улаханыттан оҥорор сабыдыала эмиэ улаатан биэрэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри куруук үчүгэй быһыылары оҥотторон, олору үгэс оҥостон иҥэринэрин үөскэтэн иһии, ийэ кутун үчүгэй быһыыларга иитии диэн ааттанар уонна үчүгэй быһыылаах буола улаатарыгар тириэрдэр. 

Иитии диэн бэлэм, үчүгэйэ биллэр быһыылары оҕоҕо оҥотторон, ол быһыылара үгэс буолан иҥэллэрин ситиһии буолар. Үчүгэй иитиилээх диэн ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо ааттанар. Кэлин киһи буолуу үөрэҕэ олоххо киирбитин кэнниттэн киһи оҥорор туһалаах үчүгэй быһыылара киһилии быһыы диэн туспа ааттанан таҥара үөрэҕин көмөтүнэн тарҕаммыт.

Араас эмтэр киһиэхэ дьайыыны оҥороллорун суруйааччылар бу-лан бэлиэтииллэр. Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолан хаалыахха сөбүн суруйаллар.

Киһи этэ-сиинэ тастан киирэр санаалары арааран билэр дьоҕура, өйө-санаата айылҕаттан, төрөппүттэриттэн эмиэ улахан тутулуктааҕын сахалар билэллэр уонна икки аҥы араараллар:

А. Бүтэй эттээхтэр. Ханнык да санаа-оноо таарыйбат, түүлү түһээбэт эбэтэр умнан кэбиһэр дьон бүтэй эттээхтэргэ киирсэллэр.

Б. Аһаҕас эттээхтэр. Таһыттан киирэр санаа дьайыытын билэр аһаҕас эттээх, түүллээх дьон аһаҕас эттээхтэр диэн ааттаналлар уонна күүскэ дьарыктанан ойуун таһымыгар диэри сайдыахтарын сөп.

Санаа киһиэхэ дьайыытын наукаҕа гипнос диэн ааттыыллар. Күүстээх санаалаах киһи санаата атын дьоҥҥо дьайар күүһэ улаатарын туһаныы буолар. Атын, тастан киирэн кэлэр санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрэр киһи өйө буккуллан ылар буолуон сөп. 

Санаалара күүстээх дьону билигин экстрасенстар диэн ааттыыбыт. Ырыынак олоҕо кэлбитин кэнниттэн сайдан, дьарыктанан эбиллэн иһэллэр. Күүстээх экстрасенстар киһи саныыр санаатын буккуйар кыахтаахтар. Саахымат улахан күрэхтэһиитигэр кыттааччылар бэйэлэрин талааннаах киһилэрин илдьэ сылдьаллара туһалааҕа В.Корчной А.Карповтыын матч оонньуулларыгар быһаарыллыбыта. 

Ханнык баҕарар тыл бэйэтэ үөскээбит анал кэмнээх. Сахаларга “дьа” диэн өй-санаа баарын биллэрэр тыл хаһан үөскээбитэ өссө да биллэ илик. Индийэҕэ былыр джайнизм диэн итэҕэл тарҕаммыт уонна сахалар таҥара итэҕэллэригэр маарынныыра быһаарыллан эрэр. 

Былыргы кэмнэргэ туох билбэттэрин, куһаҕаны барыларын абааһы оҥотторор диэн быһаараллара биллэр. Куһаҕан диэн тыл үөскүөн иннинэ туох куһаҕаны барытын дьаабы диэн ааттыыллара.

Дьаабы диэн тыл дьа уонна аба диэн тыллартан үөскэтиллибит. Дьа диэн тыл өй-санаа баарын биллэрэр буоллаҕына, аба диэн абааһы, куһаҕан диэн өйдөбүлү иҥэринэн сылдьар. Куһаҕан, абааһы өйө-санаата дьаабы диэн ааттанарын тылбыт бэйэтэ биллэрэр. Бу тыл арҕааҥҥы омуктар тылларыгар “дьявол” диэҥҥэ кубулуйан сылдьар уонна  сахалар олус былыргы, саха тыла саҥа үөскүүр кэмнэриттэн өй-санаа үөрэҕин баһылаан тылларыгар киллэрбиттэрин быһаарар. 

Дьайыы диэн тыл өйү-санааны дириҥник үөрэтиини былыр-гы кэмнэргэ саҕалаабыт сахалар санаа киһиэхэ оҥорор баттааһынын арааран билэн үөскэппит тыллара буолар. (2,57).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: РБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.