open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SSN

**Social Security Number** (кыччатан **SSN**, ) — АХШ биир тутаах докумуона, хас биирдии Америка олохтооҕо төрүөҕүттэн бэриллэр докумуона. Сүрүннээн SSN 9 сыыппараттан турар.

SSN киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр, төрүөххүттэн өлүөххэр дылы.

SSN туохха наадалааҕый?

# Социальнай төлөбүр судаарыстыба оҥороругар, киһини харыстабылга ылара.
# Кредит уонна ипотека ыларга
# Налог төлүүргэ
# Уопсай олох хамсааһына барыта SSN нөҥүө барар.

Кимиэхэ бэриллэрий?

# Америкаҕа төрөөбүттэргэ
# Гринкарта уонна гражданство ылбыттарга.
# Политическай куотуу ылбыттарга эбэтэр ону күүтээччилэргэ (i-765 ыыппыттарын кэннэ). 
# Араас специальнай визанан кэлбиттэргэ, холобур Work&Travel. 

PS: Арассыыйаҕа СНИЛС аналога буолар.
Хара төлөпүөн

**Хара төлөпүөн** () — АХШ триллер киинэтэ, дьиҥнээх олоххо буолбут түгэнтэн. 2014 сыллаах кэпсээнинэн уонна 1978 сыллаах үһүйээнинэн 2021 уһуллубут. Аан Дойдуга Бэс ыйын 24 күнүгэр 2022 прокатка тахсыбыта. 

Universal Pictures медияконгломерат устуута уонна үлэтэ буолар, дистрибьютора эмиэ кини.

## Сүжета
Колорадо штатыгар Денвер оҕолору эттээн өлөрөр өлөрүөхсүт маньяк баар, кини куоратка 5 оҕону өлөрөр. 6 оҕону Финни Блэйк диэн тутар... ол оҕоҕо 5 кини иннинэ өлбүт оҕолор Хара төлөпүөн нөҥүө сибээскэ тахсаллар.
Лоубой (трейлер)

**Лоубой** () ол эбэтэр өссө тарҕаммыт өйдөбүлүнэн **трейлер** — АХШ дойдутугар культ буолбут түгэн, эдэр ыччат уонна хиппилар трейлерга олохсуйаллар. Трейлер, ол эбэтэр лоубой массыынаҕа сыстар вагон курдук буолар. Иһигэр кухнята (китчен), спальнята (бедрум), туалета уонна дууштанар сирэ (бэтрум), заалата (ливинг рум) баар буолар.

Трейлер дьиэ курдук буолар, сыаната чэпчэки, сир налогун төлөөбөккүн. 

2022 сыллаахха Америкаҕа 21000 саха олороруттан 70 саха киһитэ трейлерга олорор. Уопсай ылан көрдөххө 340 мөллүйүөн киһилээх дойдуга 2 миллион киһитэ трейлерга олорор. Ол эбэһээт дьадаҥылар диэн буотах — "это образ жизни". 

Холобура, Америкаҕа чааһынай дьиэ сыаната ортотунан 350000$ (Нью Йорка уонна Лос Анджелеска 800000$, атын штаттарга 250000$) буоллаҕына, трейлеры 4500$-13000$ булуохха сөп. Эбиитин сир налогуттан босхолоноҕун.

Америкаҕа RV паркалар диэн бааллар. Ол специальнай трейлерга олорор дьоннор.

Сиһилии Караван трейлер.
Караван трейлер

thumb|"Карелия" автодом "Нива" базатыгар
**Караван трейлер** () — АХШ, Германия, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Канаада курдук сиргэ дьон олорор дьиэлэрэ. Атыннык эттэххэ көлөһөлөөх дьиэлэр.

Иһигэр дьиэ курдук туалет, ванна, дууш, утуйар хос, заала баар буолар.
Poppy Playtime

**Poppy Playtime** — PC, Android, Linux, iOS курдук системаларга тарҕаммыт сүрвивал һоррор видео оонньуу. Сүрүн герой — Хагги Вагги.
Huggy Wuggy

**Huggy Wuggy** — Poppy Playtime видео оонньуута сүрүн геройа. 

Дьокуускайга Huggy Wuggy итирик сылдьарын көрбүттэрэ — https://sakhalife.ru/videoprikol-priklyucheniya-veselenkogo-haggi-vaggi-v-yakutske/
Бар, Ыт. Бар!

**«Бар, Ыт. Бар!»** () диэн Америка анимация сериала. Сериал премьерата 2021 сыл тохсунньу 26 күнүгэр Netflix платформаҥа буолбута.

## Сериялар тиһиктэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официал уэбсайта
*
Ол онно раактар ыллыыллар (киинэ)

**Ол онно раактар ыллыыллар** () — мистикалаах триллер драма ис хоһоонноох АХШ киинэтэ, от ыйын 15 күнүгэр 2022 тахсыбыта.

Уһуллубут сирэ Хотугу Каролина сирэ. Sony Pictures үбүлээһинэн уһуллубут.

## Сүжета
Хотугу Каролина сиригэр болоталар бааллар, онно Киа диэн соҕотох дьахтар олорор. Кинини бары сэнииллэр. Биир дьээдьэ соҕотох дьахтары туһанан күүһүлүүр. Дьахтар өлөрөр ол киһини. Судка буруйа суох диэн буолар. Саҥа уолланар, ол эрэн дьахтар кырдьан өлбүтүн кэннэ — оҕонньоро эмээххинэ урут киһини өлөрбүт диэн биллэр.
Sony Pictures

**Sony Pictures Entertainment** (Сони Пикчерз Энтертеймент) — Дьоппуон тэрилтэтэ, Дьоппуон, АХШ, Канаада, Кытай сирдэригэр киинэ устар уонна тарҕатар студиалары бас билэр медиякомпания. Аатырбыт Sony конгломератка холбонор.
Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ

**Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ** () — кинигэ, 1999 сыллаахха Арассыыйаҕа буолбут терактарга Владимир Путин сыһыаннаах диэн кэпсэнэр.

2015 сыллаахха Арассыыйаҕа бу кинигэ атыыга тахсара бобуллубута.
Өлөксөөндүр Литвиненко

**Өлөксөөндүр Литвиненко** (1962–2006) — Арассыыйа агена. Арассыыйаны эһии, дьон утары үлэ диэн кинигэ суруйбутун иһин Владимир Путин дьоно өлөрбүттэрэ.
Трамадол

**Трамадол** — опиумтан оҥоһуллубут психотропнай эм буолар, таблетка курдук аптекаларга атыыланар. Саамай күүстээх обезбаливающай буолар. 

Арассыыйаҕа, Кытайга, Америкаҕа атыыланара көҥүллэнэр.

Украинаҕа, Беларуссияҕа, Казахстаҥҥа, Канаадаҕа бобуллар.
Playahitty

**Playahitty** — Италия евродэнс ырыа бөлөҕө, Саха Сиригэр 1995–2001 киэҥник биллэ сылдьыбыта.
La Bouche

**La Bouche** — Германия уонна АХШ евродэнс дуэт ырыа бөлөҕө. Саха Сиригэр киэҥник биллэр.
Looney Tunes

**Looney Tunes** (сахалыы: **Луни Түнс**) — АХШ мультига, сүрүн геройа — Баггс Банни (). 1930–2022 (билиҥҥээҥҥи дылы) көстөр уонна уһуллар. Элбэх сиквеллаах. 

Warner Bros медияконгломерат айымньыта буолар (сүрүннээн Walt Disney мультиктарын күлүү элэк оҥорон уонна пародиялаах оҥорбута).
Sony Financial Holdings Group

**Sony Financial Holdings Group** — Sony конгломератка холбонор туспа харчы үп конгломерата. Конгломератка элбэх харысхабыл (страхования), бааннар уонна да атын тэрилтэлэр холбоноллор.

Sony Financial Holdings Group үлэлиир уонна өҥө оҥорор сирэ 174 омук сиригэр.
PlayStation Productions

**PlayStation Productions** — Дьоппуон тэрилтэтэ, Америка уонна Канаада дойдуларыгар киинэ устар уонна айар тэрилтэ. 

Салалтата — филиала Калвер Сити () (Калифорния, АХШ), сүрүн офиһа — Токио (Дьоппуон).

Sony конгломератка киирэр.
DC Comics

**DC Comics** — АХШ комикстары таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ. Warner Bros конгломератка киирэр.
Билиҥҥи кэм (телеканал)

**Билиҥҥи кэм** () — АХШ телеканала нуучча тылынан Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Украинаҕа, Болгария, Узбекистаҥҥа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа интернет уонна аргыс нөҥүө көрдөрөр иһитиннэрэр. Үлэтин 2017 сыллаахха саҥалаабыта. 

Сыала соруга — демократия тарҕатыы, дьон зомбитыйыытын тохтотуу, уһугуннарыы. 

Көҥүл араадьыйата бас билэр.

Салалтата — Прага (Чехия).
Америка саҥата

**Америка саҥата** (сороҕор **Америка куолаһа**) — АХШ глобальнай планета үрдүнэн 86 омук тылынан 200 омук сиригэр интернет, радио, телевидение нөҥүө сонун уонна араас информация тарҕатар медия ресурсата.
Hello Sunshine

**Hello Sunshine** — АХШ саамай эдэр уонна саҥа үөскээбит, саҥа тахсан эрэр медия компанията. 2016 сыллаахха төрүттэммит.
СНИЛС

**Страховой номер индивидуального лицевого счёта** (, , кыччатан **СНИЛС**) - Арассыыйа биир сүрүн докумуона, пааспары кытта тэҥ суолталаах идентификационнай суолталаах.

СНИЛС диэн Америкаҕа бэриллэр SSN аналога буолар, эмиэ сүрүннээн 9 сыыппараттан турар.
Rocawear

**Rocawear** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ таҥас тигэр уонна мода саҥа курсун айааччы. Iconix Brand Group конгломератка киирэр.

Rocawear ырыаһыттары үбүлүүрүнэн биллэр, ол курдук тэрилтэ баарын тухары 500 тахса араас кыра уонна улахан ырыаһыттары үбүлүүр (ырыаһыттар ол оннугар Rocawear таҥаһын кэтиэхтээхтэр реклама курдук). 

2022 сыллаахха саха уолаттарын тестовай өйөөһүнэ буолбута, Rocawear уонна Лука Үчүгээйэп, Ayastaan Suol тестовай пробалара: https://www.youtube.com/2GNRwk4YeYM
Iconix Brand Group

**Iconix Brand Group** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай элбэх брендовай таҥастары бас билэр тэрилтэ уонна лицензиа биэртэлиир брендовай таҥастары атыылыырга, тигэргэ. Кини мааркалара 150 омук сиригэр атыыланар.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Meduza

**Meduza** () — интернет ситим нөҥүө ааҕыллар хаһыат. Сүрүннээн цензура утары охсуһар оппозиционнай көрүүлээх хаһыат буолар.
Accor

**Accor** — Франция тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ хоноһо дьиэлэри бас билэр, уопсайа 20000 хоноһо дьиэлэр 300 тахса араас брендынан 120 омук сиригэр үлэлиир.

Салалтата — Эври (, Париж кытыыта).

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Десна (Соҕуруу Буг түһэр)

**Десна** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 80 км, тардыытын иэнэ 1400 км². Соҕуруу Буг түһэр.


Florianivka 15.jpg
Florianivka 27.jpg
Florianivka 26.jpg
Kordyshivka 04.jpg
Mykolayivka (Koziatynskyi) 36.jpg
Yosypivka (Koziatynskyi Raion) 08.jpg
Yosypivka (Koziatynskyi) 13.jpg
Shyroka Greblya (Koziatynskyi) 2.jpg
Lozivka (Koziatynskyi) 01.jpg
Lozivka (Koziatynskyi) 03.jpg
Lozivka (Koziatynskyi) 06.jpg
Lozivka (Koziatynskyi) 10.jpg
Samgorodok 07.jpg
Desna in Nova Hreblia (Jun 2022) 2.jpg
Pol'ova Lysiyivka 06.jpg
Pol'ova Lysiyivka 07.jpg
Pol'ova Lysiyivka 08.jpg
River near Stara Pryluka 3.jpg
Stara Pryluka 17.jpg
Stara Pryluka 20.jpg
Desna Pryluka 2.jpg
Сививківці3.JPG
Desna Sosonka 2009 G1.jpg
Desna river from railway brige near Stadnytsia.jpg


## Сигэлэр
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
Топ Ган: Мэверик

**Топ Ган: Мэверик** () — АХШ патриотическай киинэтэ, сүрүннээн Air Force рекламатыгар олоҕурар. Сүрүн оруолга — Том Круз. 2022 сыллаахха саамай кассовай киинэ.
Виктор Янукович

мини
**Виктор Янукович** — 2010–2014-жылдары Украина президенти.
Родионова Надежда Михайловна

**Родионова Надежда Михайловна** (1944 с. муус устар 11 күнэ -  Кэмпэндээйи с., Сунтаар улууһа, Саха АССР - 2019 с. тохсунньу 8 күнэ) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ.  

## Олоҕун олуктара

1968 с. Дьокуускай куорат педагогическай училищетыгар «Начаалынай оскуолаучуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. Сунтаар иккис нүөмэрдээх орто оскуо-латыгар начаалынай кылаасучууталынан, онтон старшай пионер баһаатайынан улэлээн, педкэлэктиип, төрөппүт общественноһын уопсай билиниитин ылбыта 1978 с. Надежда Михайловнаны, үүнэн иһэр, айымньылаахтык, 0ҕо интэриэһин тардар гына үлэлиир педагогу, оройуоннааҕы пионердар дьиэлэрин дириэктэринэн анаабыттара. Бу Дьиэ кэлин, пионерскай тэрилтэни эспиттэрин кэннэ, Оҕо дьоҕурун сайыннарар киин (ОДьСК) диэн уларытыллан ааттанан салгыы үлэлии турар. Манна араас куруһуоктар, студиялар арыллан үлэлииллэр. Родионова Н.М. туруорсуутунан оройуон салалтата Оҕо дьоҕурун сайыннарар киинигэр саҥа дьиэ тутан биэрбитинэн, үлэ өссө кэҥээбитэ, сылдьар oҕo элбээбитэ. Манна oҕo айымньытын оҥоһуктара уопсай көрдөрүүгэ туруоруллар, оройуон, өрөспүүбүлүкэ конференциялара, араас семинардар тэриллэллэр.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин үтүөлээх үлэһитэ
* РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин систиэмэтин бочуотаах бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин сайдыытыгар кылаатын иһин 
* Сунтаар улууһун үөрэҕэриитин сайдыытыгар кылаатын иһин
* "Саха Азия оҕолоро" норуоттар икки ардыларынааҕы фонда стимпендиата
* "За доброе сердце и профессионализм" мэдээл 
* Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо
* Үлэ бэтэрээнэ

## Аатын үйэтитии
Н.М.Родионова аата бэс ыйын 18 кунун 2022 сыллаах Сунтаар улууһун депутаттарын Сэбиэтин XVIII ыҥырыылаах мунньаҕын быһаарыытынан "Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннар киин" эбии үөрэхтээhин муниципальнай бюджетнай тэрилтэтигэр иҥэриллибитэ.

## Сигэлэр
Арассыыйаҕа мобилизациа (2022)

**Арассыыйаҕа мобилизациа** — Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар Балаҕан ыйын 21 күнүгэр 2022 сыллаахха Владимир Путин ыйааҕынан саҕаламмыта.

Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Арассыыйа Украина сирин оккупациялыырын туһунан биллэрэр, Алтынньы 1–2 күнүгэр 2022 сыллаахха тотальнай сэрии биллэрэрэ күүтүллэр. Эдэр уолаттары уонна кыргыттары омук сиригэр таһаарбат буолаллар.

Мобилизация саҕаланыаҕыттан Арассыыйаттан 300 тыыһынча киһи куотта.
Павлова Анна Петровна

**Павлова Анна Петровна**, бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата. Сунтаардааҕы 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна Сунтаардааҕы политехническэй лицейга  химия учуутала.

## Олоҕун олуктара
Бэс ыйын 10 күнүгэр 1939 сылаахха  Сунтаар оройуонун Үөһээ Мэйик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрбитэ. Салгыы 6 сыл иитээччинэн уонна учууталынан үлэлээбитэ. 1969 с. СГУ биология-география факультетын бүтэрэн, Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1993 сылтан Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ химия учууталынан көһөрүллүбүтэ. Анна Петровна бастаан үлэлиэҕиттэн уруок тэрээһинигэр ураты суолтаны биэрэрэ, хас биирдии уруокка уһулуччу кичэйэн бэлэмнэнэрэ. Программалаах матырыйаалы наука-техника билиҥҥи ситиһиилэрин кытары ыкса сибээстиирэ, үөрэнээччилэр интэриэстэрин үрдэтэргэ, дириҥэтэн үөрэтиигэ ыҥырара. 1984 сылтан Анна Петровна СГУ устудьуоннарыгар бэйэтин предметигэр актыыбынай практиканы салайбыта. 1-кы №-дээх оскуолаҕа уонна лицейгэ естественнэй наукалар кафедраларын салайбыта.

Анна Петровна үөрэтэн таһаарбыт оҕолоруттан 34 киһи биолог-химик үөрэҕин ылбыттара, кинилэртэн 17 химия учууталлара. Лицейгэ үөрэтэн таһаартаабыт оҕолоруттан үрдүк үөрэх заведениеларыгар киирбиттэрэ: мединститукка 39, биолог идэтигэр 11, химик идэтигэр 14, химик-технолог идэтигэр 14. Анна Петровна үөрэтэр предметигэр кэнники 10 сыл устатыгар үөрэҕин ситиспэтэх оҕо диэн суоҕа, оҕо 80-90% «4», «5» сыаналарга үөрэниилэрэ ситиһиллибитэ.

Павлова А.П. старшай учуутал, учууталлар учууталлара, «Саха-Азия» пуонда стипендиата, Сорос стипендиата, оройуон чулуу үлэһитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүблүкэтин Учууталларын учууталлара.
* «Саха-Азия» пуонда стипендиата.

## Сигэлэр

# Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с. 
# Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд.: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. 464 с. (244 c)
Иевлев Егор Григорьевич

Иевлев Егор Григорьевич, 1922 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр Хочо улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ , Улуу Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Иевлевтэр педагогическэй династияларын төрүттээчитэ.

## Олоҕун олуктара
 
1938 с. Тойбохойго сэттэ кылааһы үөрэнэн бүтэрбитэ. Биир сыл нэһилиэк сэбиэтигэр сэкэритээрдээн баран, Тойбохойго ахсыс кылааһы бүтэрбитэ, онтон Сунтаарга киирэн оскуоланы бүтэрэн баран, учууталлар куурустарыгар үөрэнэ киирбитэ. Сэрии суостаах сыллара саҕаланан,  үөрэҕин бүтэрбэккэ, 1942 с. Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллыбыта. Бастаан Иркутскай уобаласка Мальта станцияҕа 586-с саппаас стрелковай полкаҕа байыаннай бэлэмнэниини ааспыта. Онтон 1943 с. тохсунньутугар арҕаа сэриилэһэ аттаммыта. Бастаан Москва анныгар Волоколамский оройуонугар 153-с стрелковай биригээдэҕэ түбэспитэ. Олунньу ый 20 күнүттэн күннэри-түүннэри туох баар бойобуой тэриллэрин сүгэн, хайыһарынан балтараа суукка кэриҥэ айаннаан фроҥҥа тиийбиттэрэ.Миинэ бытархайа атаҕар түһэн ыараханнык бааһырбыта. Москва, Киров куораттар госпиталларыгар эмтэммитэ, салҕыы фроҥҥа сылдьыбыта.  1946 с. ыам ыйыгар дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. Кэлээт, Дьаархан оскуолатыгар учууталлаабыта.  Бүлүү педтехникумун бүтэрбитэ. 1949-1951 сс. Аллыҥа оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Онтон салгыы үөрэнэн, педагогическай институту бүтэрбитэ. 1953 сылтан Арыы­лаах оскуолатыгар завуһунан, дириэктэринэн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Аҕа дойду сэриитин уордьанын I истиэпэнин кавалера.
* “Германияны Кыайыы иһин» мэтээл.
* “Хорсунун иһин” мэтээл.
* “Саха Өрөспүүблүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ.
* Үлэ бэтэрээнэ.
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## Сигэлэр:

# Книга педагогической славы Сунтарского улуса /Упр. образования Сунтар.улуса, Информ.-метод.центр Сунтар.упр.образования ; редкол.: П.А.Потапов и др. – Якутск : ОАО «Медиа-холдинг «Якутия», 2010. – 240 с
# Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд.: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. 464 с.
Яковлева Татьяна Николаевна

**Яковлева Татьяна Николаевна,**  РСФСР норутотун үөрэҕэриитин туйгуна,  "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера. Ахсынньы 10 күнүгэр 1944 сылга, Сунтаар улууһун Аллаҥа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

## Олоҕун олуктара
1970 сыллаахха Саха государственнай университетын  физика уонна математика факультетын бүтэрэн баран, Сунтаар улууһун Арыылаах орто оскуолатыгар үлэлии кэлэр. 

Учуутал аналлаах, Татьяна Николаевна үөрэтэр предметин таптыыр уонна билэр, толкуйдаахтык уонна көтөҕүллүүлээхтик үлэлиир. Яковлева Татьяна Николаевна сэмэй быһыытынан, киһини умсугутар кэрэ майгытынан, сыалы тутуһар, ирдэбиллээх уонна кырдьыктаах улэтинэн  оскуоланы бүтэрбит элбэх көлүөнэ таптыыр учуутала буолар. Үлэни таптыыр, бэйэтигэр уонна үөрэнээччилэригэр ирдэбиллээх, элбэх ситиһиилэрдээх. Бэйэтин бэйэ быһаарыыны өйүүр, кэтэхтэн ыытыллар Мустакимовскай олимпиадаҕа уонна математика оскуолатын “Дьоҕур” математическай турдарыгар кыттар үөрэнээччилэригэр туспа болҕомтону уурар.

Татьяна Николавна математика кабинетын арыйбытын кэннэ, бу  учууталга аналлаах биир туспа лаборатория буолбута, манна хас биирдии үөрэнээччи, төрөөппүт уонна кылаас салайааччыта хонтуруолунай, экзамен, зачет о.д.а улэтин туһунан информация билиэн сөп. Улуустааҕы көрүү күрэхтэригэр кабинет, икки төгүлүн бириистээх миэстэлэри ылааччы.  Оскуола кабмнет быһыытынан холбурунан буолар.

Учуутал, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта, математика учууталларын методическай түмсүү салайааччыта, РОНО общественнай салаатын хонтуруоллуур киһитэ, эдэр учууталлар сүбэһитэ – Татьяна Николаевна профессиональнай суола.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* "Үлэ кэлбиэнэ" орден үһүс истиэпэннээх кавалера

## Сигэлэрэ
Архипова Клара Федотовна

**Архипова Клара Федотовна**, 1940 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Лиэнскэй улууһун, Турукта нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
 
## Олоҕун олуктара
1965-1968 сылларга Дьокускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэн учуутал идэтин ылбыта. Хадан оҕо уһуйааныгар итээччинэн улэтин саҕалаабыта.

1967-1990 сылларга Хадан орто оскуолатын алын кылаас учууталынан, ол иһигэр интэринээт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Кэнники сылларга үөрэх кэнниттэн эбии дьарык учууталынан үлэлээбитэ. 

Өр сыллаах сыралаах үлэтин иһин улуус Бочуоттах грамотатынан, Саха Өрөсппүүбүлүкэтин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта

## Сигэлэр

* Maxтaл эйиэхэ, тапталлаах оскуолабыт...: Сунтаар улууһун Хадан орто оскуолатын 100 сыла / Саха Респ. «Сунтаар улууһа (оройуоиа)» мупицип. оройуон «Хадан орто уопсай үорэхтээһин оскуолата» муницин. уопсай үорэхтээһин бюджетнай тэрилтэтэ; [хомуйан онордулар Л. А. Архипова, Р. И. Архипова]. Дьокуускай: Компания «Дани Алмас», 2012. 192с.
Иванова Изабелла Николаевна

**Иванова Изабелла Николаевна**, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 1949 сыл, бэс ыйын 1 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Бордоҥ нэһилиэгэр, Нээлбиктэ диэн сиргэ төрөөбүтэ. 
 
## Олоҕун олуктара
1974 с. Магаданнааҕы педагогическай институту бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. Бордон орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан ананан үлэтин саҕалаабыта.Олоҕун алын сүһүөх оҕолорун үөрэтиигэ-иитиигэ анаабыта, ону таһынан, 11 сыл нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ. 1991 с. оройуоҥҥа аан бастаан алын сүһүөх учууталларыгар ыытыллыбыт «Сыл бастыҥ учуутала» конкурска ситиһиилээхтик кыттыбыта. Ырыаҕа, уруһуйга айылҕаттан бэриллибит талааннаах учуутал этэ, элбэх оҕону бу эйгэҕэ уһуйбута. Оскуола профсоюһун салайааччытынан өр сылларга үлэлээбитэ, нэһилиэк бастыҥ общественнига, үлэ бэтэрээнэ. 

## Наҕараадалара

* «Старшай учуутал» бочуоттаах аат
* Педагогическай үлэ ветерана 

## Сигэлэр
Осипов Анатолий Павлович

**Осипов Анатолий Павлович** (30.06.1954-2021). Төрөөбүт сирэ - Наахара,  Сунтаар оройуона , Саха АССР.. Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр спорт **I** категориялаах судьуйата, «Саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр бастыҥ тренер» номинацияҕа «Сахаада спорт» лауреата. **III** уонна **V** «Азия оҕолоро» Аан дойдутааҕы спорт оонньууларын чѳмпүйүѳннэрин иитэн таһаарбыт тренер. 
 

## Олоҕун олуктара

* Сунтаардааҕы 2 №-х оскуолаҕа военругунан, Сунтаар 1 №-х орто оскуолатыгар  саха тылын уонна физкультура  учууталынан, «Урожай»  ДСО бэрэссэдээтэлинэн, Сунтаардааҕы политехническэй лицейгэ физкультура учууталынан үлэлээн ааспыт. 
* Республикатааҕы «Зарница 83» күрэххэ Сунтаар 2 №-х оскуола оҕолоро IV миэстэ ылары ситиспиттэрэ.
* 1999с. -  "Бастыҥ кылаас салайааччы" өрөспүүбүлүкэтээҕи  кылаас салайааччыларын күрэҕин  улуустааҕы уонна Бүлүү бөлөх улуустар регионнааҕы  туһумэхтэрин кыайыылааҕа, республикатааҕы туһүмэх дипломана. Бу күрэхтэргэ А.П. Осипов уолаттары кытта үлэлиир "Урүҥ Уолан" программата улахан биһирэбили ылбыта. 
* Сунтаардааҕы А.И.Иванов аатынан  РДЮСШОРга  чэпчэки атлетикаҕа, атах оонньууларыгар тренеринэн үлэлээбитэ. 
* 2 оҕолоох. 3 сиэннээх. 

## Наҕараадалара

* Саха Ѳрѳспүүблүкэтин үѳрэҕэриитин туйгуна.
* ССРС тыа хаһаайыстыбатын Министерстибэтин социалистическэй күрэх туйгуна.
* Саха Ѳрѳспүүблүкэтитн физическэй культура уонна оспуорт туйгуна.
* Рассыыйа Федерациятын уопсай үѳрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ.
* Үлэ бэтэрээнэ.
* «Физическай култуура сайдыытыгар кылаатын иһин» мэдээл хаһаайына.
* «III Аан дойдутааҕы «Азия оҕолоро» оньууларын чемпионнарын иитэн таьаарытын” мэдээл хаһаайына.
* «V Аан дойдутааҕы «Азия оҕолоро» ооньууларын чемпионнарын иитэн таьарбытын иһин” мэдээл хаһаайына.
* «В. Манчаары аатынан Модун» спорт тѳрүт оонньууларын киинин мэдээлин хаһаайына.

## Аатын үйэтитии

* 2022 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Осипов А. П. кэриэһгэр Ѳрѳспүүблүкэтээҕи саха тѳрүт ыстаҥа кѳрүҥэр күрэх ыытылынна. 

## Сигэлэр

* Книга педагогической славы Сунтарского улуса / Упр. Образования Сунтара. Улуса. Информ.-метод. Центр Сунтар. Упр. Образования ; редкол.: П.А. Потапов и др. – Якутск : ОАО «Медиа-холдинг «Якуитя», 2010. – 240 с. (147 с.)
Андреева Светлана Родиславовна

**Андреева Светлана Родиславовна,** 14.07.1967 с., Сунтаар сэлиэнньэтэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР. «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалиһынан үлэлиир. 

## Олоҕун олуктара
1982-1986 – Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа алын кылаас учууталын идэтигэр үөрэммитэ.

1987-1993 – Саха  государственнай университетын бутэрэн,  нуучча тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта. 

1986-1997 – алын кылаас учуутала, Түбэй-Дьаархан аҕыс кылаастаах оскуолата, Түбэй ситэтэ суох орто оскуолата, Сунтаар алын сүһүөх оскуолата.

1997-1998 - логопед-дефектолог, Сунтаар оройуонун үөрэх салалтата. 

1998-2008 -  учуутал, директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччы, директор, Сунтардааҕы анал (коррекционнай)  оскуола-интэринээт.

2008-2020 – директоры үөрэх, методика чааһыгар солбуйааччы, нуучча тылын уонна литературатын учуутала, директоры производственнай  үөрэхтээһин чааһыгар солбуйааччы,  Сунтаардааҕы технологическай колледж.

2020-2021 – алын кылаас учуутала, Дьокуускай куорат №34 анал (коррекционнай) уопсай үөрэхтээһин оскуола-интэринээтэ.

2021 сылтан - «Сунтаар улууһа (оройуона)» муниципальнай оройуон дьаһалтатын «Yөрэх салалтатын муниципальнай органа» муниципальнай хааһына тэрилтэтигэр кылаабынай специалист.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Сунтаар нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ.
* "Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин" бэлиэ.
* Россия Федерациятын уерэ5ириитин министерствотын Бочуотунай грамотата.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Россия Федерациятын үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ.
* Россия Федерациятын үлэ бэтэрээнэ.
Божедонова Татьяна Федоровна

**Божедонова Татьяна Федоровна**, олунньу 26 күнүгэр, 1946 сыллаахха, Саха АССР, Үөһээ Дьааҥы улууһугар Томтор нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

## Олоҕун олуктара
1968 сыллаахха А.И.Герцен аатынан Ленинградскай педагогическай инстиут географическай салалтатын бүтэрбитэ.

1970 сыллаахтан Сунтаар нэһилиэгэр олорор уонна үлэлиир. "Горизонт" кыраайы үөрэтэр куруһуогу ситиһиилээзтик салайбыта. 1997-2001 сс. педагогическай кылаас программатын оҥорон , Сунтаар 1№-дээх оскуолатыгар педагогическай кылааһы салайбыта. Педагогическай кылааск программатыгар  олоҕуран 2002 уолаттар педагогическай гимназиялара арыллыбыта. 2002-2007 сс. уолаттар педагогическай гимназияларын директорынан үлэлээбитэ. "Биир Ньыгыл Россия" партия Сунтаардааҕы олохтоох отделениятын исполкомун салайааччыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии үлэһиттэрин 10 съеһин делегата
* “Хрустальный глобус” Саха Өрөспүүбүлүкэтин географ идэлээх учууталларын анал бирииһин хаһаайына
* Бастакы улуустааҕы “Учитель года-91” күрэх лауреата
* “За увлеченность в работе”  лиэнтэннэн наҕараадаламмыта
* Сунтаар сэлиэнньэтин Бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар
Васильева Валентина Прокопьевна

**Васильева Валентина Прокопьевна**, 1958 сылын, тохсунньу 15 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1983 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Сунтаар 1 № дээх оскуолатыгар история, обществознание учууталынан улэтин саҕалаабыта. 1986 сылтан Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын директоры үөрэхтээһин уонна итии өттүгэр солбуйааччынан үлэлиир. РФ уопсай үөрэхтээһин бочуотунай үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин  туйгуна.

## Олоҕун олуктара
Валентина Прокопьевна үлэтин опыта маннык кинигэлэргэ бэчээттэнэн тахсыбыта: алын кылаас учууталларын уонна оҕо уһуйаанын иитээччилэрин республикатааҕы конференцияларын матырыйаалларын хомуурунньугар (ИПКРО, 2008), «Воспитание грамотного потребителя и организатора услуг рыночной экономики” Сунтаар уонна Үөһээ-Бүлүү улуустарын региональнай НПК матырыйаалларын хомуурунньугар, «Народное образование» сурунаалга (№2, 2013), улуустааҕы Веденскай ааҕыылар матырыйаалларыгар олоҕуран «Вложить в души добрые семена» сурунаалга (Новосибирск, 2014). Соавтор быьыытынан 2012 с. «Социально-экономическое образование в условиях реализации ФГОС» хомуурунньук, 2013 с. Г.Е. Бессонов аатынан Тойбохой орто оскуолатын 135 сылыгар «Школа на земле Тойбохой» кинигэлэри таһаартарбыта. «Тойбохойдор сэриигэ уонна тыылга» (Бичик, 2005) кинигэ тахсыытыгар көмөлөспүтэ.

## Сигэлэр
“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.V.- Якутск: Компания «Дани-Алмас», 2015-. 464 с.
Ананьев Василий Егорович

**Ананьев Василий Егорович**, 1941 с., бэс ыйын 26 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Түбэй нэһилиэгэр, төрөөбүтэ. 1960 с. 1 №-дээх Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа физкультура салаатыгар үөрэнэ киирбитэ, бүтэрэн баран физкультура уонна труд учууталын идэтин ылбыта. 1976 с. СГУ биолого-географическай салаатын кэтэхтэн бүтэрбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «За спасение утопающих» мэтээл хаһаайына, «Победитель социалистического соревнования» бэлиэ хаһаайына.

## Олоҕун олуктара
1964–1995 сылларга Василий Егорович Сиэйэ орто оскуолатын физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ Элгээйитээҕи оҕо спортивнай оскуолатыгар бокса тренеринэн үлэлээбитэ. 

Сыралаах, бэриниилээх үлэтин түмүгэр боксаҕа икки Россия уонна Дальний Восток кыайыылаахтарын, 30 респубика боксаҕа кыайыылаахтарын, 9 спорт маастарыгар кандидаты, 20 -тэн тахса физкультура учууталларын уонна тренердэрин иитэн таһаарбыта.

Энтузиаст учуутал, тлааннаах тренер нэһилиэнньэҕэ чөл олоҕу уонна спордунан дьарыктаныыны пропагандалаабыта. Улуус, республика хаһыаттарыгар 300-н тахса ыстатыйа, педагогическай ааҕыыларга дакылааттары суруйбута. 2000 с. «Спорт үрдүк үрдэлэ» кинигэ күн сирин көрбүтэ.

В.Е. Ананьев (Чороонноох Баһылай) – Саха сиригэр биллэр оһуохай тылын этээччи, С.А. Зверев (Кыыл Уола) аатынан түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына. 

Василий Егорович – боксаҕа Саха сирин биэс төгүллээх кыайыылааҕа, ДСО «Спартак» үс төгуллээх кыайыылааҕа, Соҕуруу Корея-Монголия-Саха Сирэ-Бурятия аан дойдутааҕы хамаанданан турнир призера, «За заслуги в развитии ФКиС РС (Я)», «За развитие и пропаганду ФК РС (Я)» бэлиэлэр хаһаайына.
Алексеева Елизавета Николаевна

**Алексеева Елизавета Николаевна**, Сунтаар оройуонун, Сунтаар нэһилиэгэр, 1945 с. алтынньы 24 кунугэр төрөөбүтэ. Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр 1945 с. төрөөбүтэ.

1975 с. Саха государственнай университетын нуучча тылын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.

Оройуоҥҥа нуучча тылын учууталларын ортотугар уһулуччу талааннаах, дириҥ билиилээх педагогунан биллэр. Уһун кэмнэргэ үөрэх оройуоннааҕы салаатыгар методический кабинет сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оройуон оскуолалара ол сылларга методическай үлэни педкэлэктииптэргэ туруорууга 7 төгүл бастаабыта, методическай кабинет базатыгар семинар ыытыллара.

1989 сылтан В.Г.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа директоры иитэр-үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлиир. Сунтаар алын сүһүөх оскуолата1998, 1999 сылларга "Россия оскуолата" ааты; 1997, 2001 сылларга "Сыл бастыҥ алын сүһүөх оскуолата" ааттары ылбыта; 2003 сылтан "Школа "Рост" -школа развития личности" экспериментальнай былассаакка буолбута. Бу ситиһиилэргэ методист учуутал Елизавета Николаевна үтүөтэ-өҥөтө дьоһуннаах. Оскуолаҕа Эльконин, Давыдов, Занков ньымаларынан үлэлииллэр. Омук тылын үөрэтиигэ, хас биирдии оҕо уратытын үөрэтиигэ психологическай сулууспа теорияҕа уонна практикаҕа олоҕуран, дириҥ хорутуулаахтык үлэлиир.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Кириллин Николай Васильевич

**Кириллин Николай Васильевич**, 1935 сыл, ыамыйын 19 күнүгэр, Сунтаар улууһун, Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун Бочуотунай грамотата, Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотата. 

## Олоҕун олуктара
Николай Васильевич педагогическай үлэтин 1955 -1956 үөрэх сылыгар Түбэй-Дьаахан орто оскуолатын алын кылааһын учууталынан саҕалаабыта. 

1962 сыллаахха СГУ физико-математическай факультетын физика салаатын үөрэнэн бутэрбитэ. 

1962-1964 сылларга Элгээйи орто оскуолатыгар физика учууталынан үлэлээбитэ.  

1964 с. Сунтаар 2 №-дээх  оскуолатыгар физика уонна математика учууталынан көспүтэ. 

1968-1971 сс. Сунтаар киэһээҥҥи оскуолатын физика учууталынан уонна директоры солбуйааччынан үлэлээбитэ, ону таһынан,  1969 с. Сунтаар маһы таҥастыыр кэмбинээт директоры солбуйааччытынан анаммыта. 

1971 с. - ССКП  оройуоннай комитета Николай Васильевиһы Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатыгар физика учууталынан ыыппыта. 

1976 с. - Сунтаардааҕы районо быһаарыытынан  Арыылаах орто оскуолатын директорынан ыыппыттара. 

1978-1984 сс. - Сунтаар 23 №-дээх  профтехучилище директоры үөрэх уонна производство чааһыгар солбуйааччынан үлэлээбитэ. 

1984-1988 сс -  үөрэх үлэһиттэрин профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1988 -2009 сс. 2 №-дээх Сунтаар орто оскуолатын директоры солбуйааччынан, онтон физика уонна история учууталынан улэлээбитэ. 

Үлэһит эдэр ыччаты үөрэтиигэ үтүө суобастаах үлэтин иһин Николай Васильевич 23 №-  дээх Сунтаар профтехучилищетын Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ научнай тэрилтэлэрин уонна урдүкү оскуолатын үлэһиттэрин профсоюһун бочуотунай грамотатын хаһаайына, Саха АССР Министирдэр Сэбиэттэрин Президиумун бочуотунай грамотатын хаһаайына, ”Победитель социалистического соревнования 1974 с» бэлиэ хаһаайына.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.
* Педагогическай үлэ ветерана.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын (2022)

right|280px
**Украина былдьаммыт территориатын аннекциалааһын** — Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа, Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 Владимир Путин уурааҕынан Арассыыйа Украина төрүт сирдэрин былдьааһына. Аан Дойдуга буолбатах прецедент буолла уонна Арассыыйа окончательно рашизм политикатын көрдөрдө.

Былдьаммыт сирдэр:
* Херсон уобалаһа
* Запорожье уобалаһа
* ДНР
* ЛНР

Былааҥҥа:
* Одесса уобалаһа

Украина уонна Аан Дойду билиммэт уонна Арассыыйаны агрессор курдук көрөр. Аннекция дефакто Аан Дойдуга Үһүс Аан Дойду сэриитин турукка киллэрдэ, аны Украина уонна Арассыыйа сыһыанын окончательно бырааттыы сыһыаннарын түмүктээтэ, перманентнай сэрии турукка киллэрдэ. Арассыыйа инникитин эмиэ сотто. 

Итинэн сибээстээн Арассыыйаҕа мобилизациа (2022) бара турар.
Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа

**Арассыыйа фильтрационнай хаайыылара Украинаҕа** — Владимир Путин, ФСБ уурааҕынан украиннары пыткалыыр хаайыылар уонна лааҕырдар Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр.

Сүрүннээн украиннары күүстэринэн Арассыыйаны кырбыы кырбыы таптаталлар, тириилэрин сүлэллэр, тыҥырахтарын туураллар. 

Аан Дойдуга Арассыыйа геноцид биир көрүҥэ барар диэн биллибитэ.
Анисимов Михаил Николаевич

**Анисимов Михаил Николаевич** (1893–1976), РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера. 

## Олоҕун олуктара
1893 с. алтынньы 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1901 с. Сиэйэ церковнай-приходской оскуолатыгар биир сыл, Сунтаардааҕы биир кылаастаах начаалынай училищеҕа Д.Д. Сивцевкэ, Н.Ф. Алексан­дровка үөрэттэрбиттэр. Элгээйитээҕи 2 кылаастаах училищены 1908 с. бүтэрэн, 1909-1911 сс. Дьокуускайдааҕы духуобунай семинарияны, салгыы Иркутскайдааҕы учительскай семинарияны 1915 с. үөрэнэн бүтэрэр.

Анисимов М.Н. 43 сыл тухары учууталлаабыта. Кини үөрэппит оҕолоруттан Бессонов Г.Е., Андреев Б.Н., Иванов Н.И. курдук чулуу педагогтар тахсыбыттара.

Михаил Николаевич учууталлыыр эрэ үлэнэн муҥурдаммакка, нэһилиэк, оройуон общественнай олоҕор мэлдьи көхтөөх кыттыыны ылара, оройуон сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Үлэлиир нэһилиэгин, холкуостарын үлэлэригэр-хамнастарыгар мэлдьитин кыттыһара, сүбэ-ама биэрэрэ.

Педагог быһыытынан элбэх методическай пособиелары бэлэмнээбитэ, «Мой путь к образованию» диэн нууччалыы кинигэни суруйбута.

Михаил Николаевич Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.

## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Үлэ Кыһыл Знамята уордьанын кавалера

## Аатын үйэтитии
Саха Өрөспүүблүкэтин быраабыытылыстыбатын 1993 с. сэтинньи 16 күнүнээҕи быһаарыытынан Михаил Николаевич Анисимов аата Сиэйэ орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ.

## Кинигэрэ, суруйуулара
Анисимов, Михаил Николаевич. Мой путь к образованию. На педагогическом поприще / М. Н. Анисимов ; [составитель и редактор В. М. Анисимов]. - Якутск : Сахаполиграфиздат, 2004. - 203 с.

## Кини туьунан суруйуулар
1.     Афанасьев-Алданский, Виктор Федорович. Ветераны педагогического труда / В. Ф. Афанасьев ; Якутский республиканский институт усовершенствования учителей, Кабинет педагогики. - Якутск : Якутское книжное издательство, 1965-1971. - 21 см. Вып. 2. - 1967. - 71 с.

2.     Егоров Дь., Ылбыт үөрүйэхтэрин салгыы туһаныахтара. [Сиэйэ орто оскуолатыгар Михаил Николаевич Анисимов төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах Эрэгийиэннээҕи научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллыбытын туһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2019. - Кулун тутар 1 күнэ (N 15)-С. 3;

## Сигэлэр
Иванов Илья Семенович

**Иванов Илья Семенович** (1933–1993), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1933 с. тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ

1953 с. Элгээйигэ орто оскуоланы бүтэрээтин кытта Садын оскуолатыгар ыыппыттара. 

1964 с. диэри Тойбохойго, Элгээйигэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.

Ити кэнниттэн сүүрбэттэн тахса сыл норуот үөрэҕириитин отделын салайбыта. Бу сылга оскуолаларга кабинетнай систиэмэ күүскэ киирбитэ, сүрүн предметтэри дириҥэтэн үөрэтэр кабинеттар, туристическай үлэлэр сайдыбыттара. 1975 с. Сибиир, Уһук Илин оскуолаларын дириэктэрдэрин се­минара Тойбохойго ыытыллыбыта. 1985 с. үөрэх отделларын сэбиэдиссэйдэрин семинара эмиэ Сунтаарга барбыта. Сунтаар оройуона оскуолалары саҥа үөрэх сылын бэлэмнээһиҥҥэ хаста да бастакы миэстэлэри ылаттаабыта. Yc төгүл РСФСР Көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамята Сунтаар оройуонугар туттарыллыбыта. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар  Илья Семенович Иванов аатын иҥэрбиттэрэ;

2000 с. сэтинньи 28 күнүттэн Сунтаар с. киинигэр баар А. Матросов аатынан переулок Илья Иванов аатынан уларытыллыбыта.

## Кини туһунан суруйуулар, кинигэлэр
1. Бессонов Г. Е., Талааннаах салайааччы. [РСФСР үөрэҕин министерствотын уонна профсоюз киин комитетын Знамяларын икки төгүл ылбыт, үөрэҕирии үлэһитэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 23 күнэ-С. 3;

2. Илья Семенович Иванов: үөрэхтээһиҥҥэ анаммыт олох. Автор: [хомуйан оҥордулар: П. С. Иванов, Н. И. Алексеев, Т. Г. Иванова, 2006

3. Филиппова Г. , "РОНО сэбиэдиссэйдэрин Аксакала". [РОНО сэбиэдиссэйэ Илья Семенович Иванов туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Алтынньы 30 күнэ-С. 3;

4. Мария Доржиева. Мы бы говорили, говорили – обо всем на свете… Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006 

5. Светлана Захарова. Всегда видел в человеке личность.... Историко-географический, культурологический журнал Илин, № 3 (50) 2006 

6. Сивцев-Таппа И., Улахан олох сыдьаайа. [оройуон үөрэҕин салаатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит Илья Семенович Иванов туһунан "Үөрэҕириигэ анаммыт олох" диэн кинигэ сүрэхтэниититтэн] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Балаҕан ыйын 27 күнэ-С. 2

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Евсеев Василий Никитич

**Евсеев Василий Никитич** (1927 с., Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2010 с.), РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ем.Ярославскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1927 сыллаахха Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Тойбохой оскуолатын бүтэрбитэ. Холкуоска үлэлээбитэ. 

1954 сыллаахха Дьокуускайга педагогическай институту историк идэлээх бүтэрбитэ. Педагогическай үлэ биллиилээх маастара, энтузиаст-педагог, психолог, новатор. Оҕо эрдэҕиттэн уруһуйдьут, музыкант, ырыаһыт, үҥкүүһүт, үлэтин аан бастаан пионер баһаатайыттан саҕалаабыта. Ити иннигэр Бүлүү педтехникумун туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, онтон директорынан үлэлээбитэ. Оҕо дьиэтэ оскуола-интернакка уларытыллан тэриллибитин кэннэ, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, онтон уһун бириэмэҕэ дириэктэринэн үлэлээбитэ. Тойбохой оскуола-интерната үөрэтии-иитии үлэ бары көрүҥҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэ көрүүлэригэр хас да сыл бастаабыта.

Оҕо коллективын табан салайар, улахан опыттаах салайааччыны Бордоҥ орто оскуолатыгар дириэктэринэр ыыталлар. Кылгас кэмҥэ оскуоланы материальнай уонна үөрэтии-иитии өттүнэн оройуон биир үчүгэй үлэлээх оскуолаларын ахсааныгар таһаарбыта. Ити кэнниттэн , коллектив туруорсуутунан, Евсеев В.Н. Тойбохойго оскуола-интэринээтигэр эмиэ төннөрөллөр. Ити бириэмэҕэ оскуола-интэринээт төттөрү оҕо дьиэтигэр төннөрүллэр. Иитээччилэр олороллоругар анаан типовой дьиэлэр, остолобуой, спортивнай саал тутуллаллара.

В.Н. Евсеев оройуон общественноһа билинэринэн, бастыҥтан бастыҥ, опыттаах педагогтарыттан биирдэстэрэ, үөрэтии-иитии боппуруостарын муҥутуурдук баһылаабыт педагогическай үлэ чахчылаах маастара этэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* ССРС үөрэҕириитин туйгуна. 
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна 

## Кини туһунан
1. Иванов В., Учуутал убайбар махталым. [Евсеев Василий Никитич музыка учууталын туһунан ахтыы] - : , //Сэһэн тоҕой. . - 2008. - От ыйын 24 күнэ-С. 3;

2. Назарова Л., Иһирэх майгылаах, муударай салайааччы. [РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, ССРС уонна РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, А. В. Луначарскай аатынан бириэмийэ лауреата, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданина Василий Никитич Евсеев төрөөбүтэ 90 сылыгар] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2017. - Бэс ыйын 16 күнэ-С. 5;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Иванов Коммунар Николаевич

**Иванов Коммунар Николаевич** (1936 с, олунньу 29 күнэ, Түбэй нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2011 с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. РФ үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1936 с. олунньу 29 күнүгэр Сунтаар оройуонун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1961 с. Саха государственнай университетын физико-математическай факультетын математика салаатын бүтэрбитэ. 

Бастаан үлэлиэҕиттэн, оҕо хайдах бэлэмнээҕиттэн көрөн, сорудахтары барыларыгар биир халыыбынан буолбакка, билэриттэн көрөн, үөрэтэрэ. Сороххо дириҥэтэн, сороххо чэпчэтэн сорудахтары биэрии көдьүүстээҕэ тута биллибитэ. Учууталлыырын устатыгар Үөһээ Бүлүүтээҕи физико-математическай оскуоланы кытары хардарыта сибээһин быспатаҕа. Иванов К.Н. үөрэтэлээн, иитэлээн таһаартаабыт оҕолоруттан физиктэр, математиктар, учуонайдар, элбэх киһи иитиллэн тахсыбыттара, олор өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар, научнай тэрилтэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар, бары Коммунар Николаевиһы наставниктарынан ааҕыналлар.

Коммунар Николаевич Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна российскай научнай семинардарга, конференцияларга оскуола учууталын быһыытынан бэйэтин ньыматын элбэхтик дакылааттаабыта, ол үлэлэр бэчээттэнэн тарҕаммыттара

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

Федерация үтүөлээх учуутала (2004)

## Кини туһунан
1. Афанасьев А., Учуутал өрөгөйө, дьоло. [Элгээйи орто оскуолатын математикаҕа учуутала, РФ үтүөлээх учуутала Иванов Коммунар Николаевич туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Тохсунньу 15 күнэ-С. 2;

2. Иванов Коммунар Николаевич. Учуутал дьоло - үөрэппит оҕолорун махтала. [ахтыылар] - Сунтаар: Сунтаардааҕы типография, 2022

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Никифоров Лука Григорьевич

**Никифоров Лука Григорьевич,** (1934 с. Элгээйи нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с) . Педагогическай наука кандидата, старшай учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

Элгээйигэ орто оскуолатын бүтэрээт,  Благовещенскай куоракка педагогическай институт  физико-математическай факультетыгар киирбитэ, математик идэтин  ылбыта. Уопсай педагогическай үлэтин ыстааһа 45 сыл, онтон директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан  25 сыл, уоннааҕытын дириэктэринэн үлэлээбитэ.

Лука Григорьевич үрдүк квалификациялаах, дириҥ билиилээх, педагог-новатор. Оскуолаларга үөрэтии-иитии саҥаттан саҥа ньымаларын көрдөөн, олоххо киллэриигэ, үөрэтии процеһынан науканы кытары сибээстээһиҥҥэ элбэх үлэлэрдээх. Элгээйи орто оскуолата икки төгүллээн «Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ оскуолата» аатын сүкпүтэ, биир төгүл «Сыл бастыҥ оскуолата» диэн Бүтүн Россиятааҕы көрүү-конкурс лауреатынан буолбута. Ол сылларга  үөрэтии ноосфернай ньымаларыгар экспериментальнай площадка быһыытынан үлэлээбитэ.

Лука Григорьевич Дьокуускайга 1993 с. ЮНЕСКО аан дойдутааҕы конференциятыгар оскуола үлэтин туһунан дакылаат аахпыта. Оскуола Айылҕатын Түмэлэ бүтүн Россияҕа сураҕырар. Никифоров Л.Г. өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт үрдүк таһымнаах научнай, педагогическай конференцияларга уонча дакылааты үрдүк таһымҥа ааҕыталаабыт ааптар. 1995 с. түүр норуоттарын Конгреһыгар Москваҕа кыттыыны ылбыта, Саха норуотун Ансамблеятын бары түмсүүлэрин кыттыылааҕа, чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Педагогическай наука кандидата.
* Старшай учуутал.
* Методист-новатор.
* Сунтаар улууһун уонна Кутана нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Николаев Егор Михайлович

**Николаев Егор Михайлович,** (1926 с. муус устар 4 күнэ - 2018 с. Күүкэй нэһилиэгэ,  Сунтаар оройуона) Саха АССР РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1926 с. муус устар 4 күнүгэр Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ

1954 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт саха тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Учууталлыыр үлэтин сити сыл Сунтаардааҕы үлэлиир ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар дириэктэринэн саҕалаабыта. Онтон ыла 50-ча сыл устатыгар Егор Михайлович оройуон араас оскуолаларыгар үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы. Элгээйи 8 кылаастаах оскуолатыгар саха фольклорун үөрэппитэ, тойукка, үҥкүү тылын этэргэ оҕолору уруок быһыытынан үөрэппитэ. Кини үөрэтэр ньыматын туттан , Кутана орто оскуолатыгар фольклор, тойук кылааһа эмиэ аһыллан үлэлиир буолбута. Төрөөбүт тылы, фольклору үөрэтиигэ Элгээйи бастакы сүһүөхтээх ааптарскай оскуолатын үлэтин уопута Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларыгар холобур быһыытынан киэҥник тарҕатылынна. Егор Михайлович хас да методическай пособиелар ааптардара. Тойбохой интэринээт-оскуолатыгар дириэктэринэн кэккэ сылларга уһулуччу ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.

Үүнэр ыччаты үөрэтиигэ, иитиигэ, саха норуотун уус-уран айымньытын пропагандалааһыҥҥа, тарҕатыыга уһулуччу үтүөлээх Николаев Е.М. РСФСР, САССР оскуолаларын үтүөлээх учууталын, норуот үөрэҕириитин туйгунун ааттара иҥэриллибитэ. Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, «Саха-Азия» фондатын стипендиата, элбэх мэтээллэр, знактар хаһаайыннара. Биллиилээх норуот ырыаһыта, үҥкүү тылын этиитин сураҕырбыт маастара.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

## Сигэлэр
Самсонов Парфений Никитич

**Самсонов Парфений Никитич,** (1898 с. олунньу 19 күнэ – Күүкэй с. Сунтаар улууһа, Саха АССР – 1981с.) , РСФСР үтүөлээх учуутала, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара. 

## Олоҕун олуктара
1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ.

Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай оскуолатын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 

1920-1928 сс.-  Күүкэйгэ, Кутанаҕа, Элгээйигэ оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн оҕолору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр.

1930 с. - Дьокуускайга опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар.

1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр.

1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 

1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ.

1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар.  Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара"  7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара.

!дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.

Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар албан ааттаах педагогическай үлэлэрин кинилэрин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салгыы сылдьаллар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала.
* Норуот үөрэҕириитин туйгуна.
* “Бочуоттаах знак” орден кавалера.
* Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.
* К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера.
* РФСР персональнай суолталаах пенсионера. 

## Үйэтитии
Парфений Никитич  уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл). 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр