open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кларов Прокопий Николаевич

** Прокопий Николаевич** (14.10.1907 – 05.01.1962) – «III пятилетка» холкуос стахановеһа. Сунтаар оройуонун Бочуоттаах гражданина, «Килбиэннээх үлэтин иһин», БСТХВ мэтээллэрдээх тыыл бэтэрээнэ.

Кларов Прокопий Николаевич 1942с тууһу Кэмпэндээйиттэн Сунтаарга, өрүс бириистэнигэр таһыыга хотуулаахтык үлэлээбит. Улахан судаарыстыбаннай суолталаах туус, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэриллибит сүүһүнэн ааҕыллар балыктыыр биригээдэлэр бултаабыт балыктарын тууһуурга олус наадалааҕа. Ахсынньы 17-с күнүгэр 1942с. маннык суруйуу бэчээттэммит: «Тууһу Кэппэндээйиттэн бириистэҥҥэ таһыыга 8 нэһилиэктэн 11 холкуостар эрэ үлэлээн эрэллэр. 500 ат оннугар 95 ат үлэлиир. «3-с пятилетка» холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччы таб. Ларионов Петр Иванович уһулуччу учугэй тэрээһини оҥордо. Кини бэйэтин холкуоһуттан 12 аты биэрдэ уонна активнай, чиэһинэй холкуостааҕы биэрбитэ. Кларов Прокопий Николаевич биригэдьиирдээх биригээдэ былаанын 135% толордо». Ол курдук Прокопий Николаевич 1933 сыллаахтан, «3-с пятилетка», холкуос тэриллиэҕиттэн 1961сылга, олохтон туоруор диэри, бэйэтин харыстаммакка үлэлээн, атыттарга холобур буолара. Холкуос арыытын, этин, үүтүн хас да атынан тиэйэн, тайҕаҕа (Бодойбоҕо) илдьэн, Павлов Яков Титовичтыын, Николаев Макар Титовичтыын, Иванов Роман Прокопьевичтыын атыылаан кэлэрэ.

От охсуутугар, мас кэрдиитигэр, буор хаһыытыгар мээнэ киһи тэҥнэспэт кыайыгас үлэһит кини буолара. Оройуон передовик үлэһитэ сэрии сылларыгар «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн, биир бастакынан БСТХВ-н мэтээлинэн, 1950 сыллаахха БСТХВ-р кыттар путевканан наҕараадаламмыта. Киниэхэ Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕун аата иҥэриллибитэ. Кэргэнэ Евдокия Николаевналыын 7 кыыс, 3 уол оҕону төрөтөн, көрөн-харайан улаатыннартаабыттара. Билигин 10 оҕолоруттан 39 сиэн, 20 –тэн тахса хос сиэн уонна хос-хос сиэннэр улааталлар, сайдаллар.

## Сигэлэр
Дьяконов Андрей Дмитриевич (1903-1986)

**Дьяконов Андрей Дмитриевич** (1903-1986) — Мытаахтан төрүттээх Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Хатас сэлиэнньэтин биир куоллаҕаһа кини аатын сүгэр.

1945 муус устар 16 күнүгэр Арҕаа Пруссияҕа Гермау куорат аттыгар буолбут кыргыһыыга хорсун быһыыны оҥорбута: бастакыннан атаакаҕа киирэн өстөөх траншеятыгар тиийбитэ, 7 өстөөҕү суох гыммыта уонна атыттар көмөлөрүнэн 25 ньиэмэс саллаатын уонна эпиһиэрин билиэн ылбыта. Ол кыргыһыыга ыараханнык бааһырбыта, өр госпиталларга эмтэммитэ уонна 1946 сыллаахха биирдэ дойдутугар төннүбүтэ.

Икки оҕону улаатыннарбыта. 1986 сыллаахха өлбүтэ. Кыыһа Вера Андреевна Дьяконова суруйбут ахтыытынан Хатастааҕы "Тускул" култуура киинэ Андрей Дмитриевич туһунан киинэ устубута.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Хатаска баар куоллаҕас кини аатынан ааттаммыта.

## Быһаарыылар
Гонкур бириэмийэтэ

**Гонкур бириэмийэтэ** () — бастыҥ арамаан иһин бэриллэр Франция саамай үрдүктүк тутуллар бириэмийэтэ, Ини-бии Гонкурдар ааттарынан ааттаммыт. Кыайыылааҕы талаары Гонкур акадьыамыйатын чилиэннэрэ анаан-минээн Парижка «Друан» () эрэстэрээҥҥэ мустан аһыы-аһыы куоластыыллар. Сылын ахсын 1903 сыллаахтан туттарыллар. Кээмэйэ кыра (билигин уон эрэ евро), ол эрээри, бириэмийэни туттарыы кинигэ атыыланыытын күүскэ улаатыннарар уонна айымньыны Франция литэрэтиирэтин инники күөнүгэр таһаарар. 

## Бириэмийэ устуоруйата
Ини-бии Гонкурдар французтуу уран тылы өйүүр санаалаахтара. Ини-биилэртэн биирдэстэрэ өлбүтүн кэнниттэн тыыннаах хаалбыт киһи өлөрүгэр баайын-дуолун атыылаан баран бириэмийэ аныырга кэриэһин хаалларбыта. Бастакы бириэмийэ кини өлбүтүн кэннэ хас да сыл буолан баран туттарыллыбыта, ол саҕана бириэмийэ ботуччу соҕус кээмэйдээҕэ, уонна сүрүн анала суруйааччы аныгыскы кинигэтин суруйан таһаарарыгар көмөлөһүөхтээҕэ. Кэлин экэниэмикэ айгыраан, пуонда харчыта кыччаан хаалбыта, билигин символическай сууммалаах чиэк туттарыллар. Ол эрээри, бириэмийэҕэ көмөлөһөн, кэлин муниципалитеттар эбии харчы аныыр буолбуттар.

## Гонкур акадьыамыйата
Гонкур акадьыамыйатыгар Франция уон биллэр литератора киирэр (урут "хамнастарын" сылга 60 франк ылаллар эбит, билигин тугу да ылбаттар быһыылаах). Лауреаты сэтинньи саҕаланыытыгар талаллар. Биир киһи биир куоластаах, уонна онтун биир эрэ кинигэҕэ биэрэр. Куолас тэҥнэстэҕинэ акадьыамыйа бэрэсидьиэнэ иккистээн куоластыыр бырааптаах, кини талбыт айымньыта кыайар. Гонкур акадьыамыйатын чилиэннэринэн урут суруйааччылар А. Доде, Ж. Ренар, Рони-аҕа, Ф. Эриа, Э. Базен, Луи Арагон уонна да атыттар буола сылдьыбыттара.

Акадьыамыйа чилиэнэ өллөҕүнэ акадьыамыйа атын чилиэннэрэ аҕыйах ыйынан ол киһи оннугар атын киһини талаллар уонна ол киһиэхэ ыҥырыы тиэрдэллэр. Саҥа чилиэҥҥэ урукку чилиэн аһаабыт ньуоскута уонна биилкэтэ тиксэр, кини аатын ол ньуоскуга уонна биилкэҕэ гравировкалаан эбии суруйан биэрэллэр. Уон киһи ый ахсын ый бастакы оптуорунньугар көрсөр үгэстээхтэр.

## Гонкур атын бириэмийэлэрэ
Сыл бастыҥ арамаанын иһин туттарыллар Сүрүн бириэмийэттэн ураты кэлин өссө хас да кыра бириэмийэ туттарыллар буолбута:
* Поэзия иһин
* Сыл бастыҥ дебютун иһин
*
Еремеев Алексей Иванович (1984-2004)

**Еремеев Алексей Иванович** (1984-2004) — Ис дьыала министиэристибэтин Ис сэриитин рядовойа, Чечняҕа сэрии кыттыылааҕа, кини аатынан Хатас сэлиэнньэтин уулуссата ааттаммыта.

1984 сыллааха сэтинньи 29 күнүгэр Хатаска төрөөбүтэ. Хатас орто оскуолатын 2001 сыллаахха бүтэрэн баран Уһук Илин юридическай институтугар үөрэнэ сылдьыбыта. 2002 сыллаахтан конвоирынан үлэлээбитэ. 2003 сыл сааһыгар аармыйаҕа барбыта, Хабаровскай кыраайга мотострелковай полкаҕа сулууспалаабыта, БМП механик-суоппара буолбута. 2004 сыл олунньу 24 күнүгэр контрагынан сулууспаҕа көспүтэ. 

Хотугу Осетия Моздогар ыытыллыбыта, онтон Чэчиэн өрөспүүбүлүкэтин Шатой оруйуонугар мотострелковай рота хайа штурмовой батальонугар снайперынан анаммыта. 2004 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр снайпер буулдьатыттан өлбүтэ. Хатаска көмүллүбүтэ.

## Аатын үйэтитии
2014 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр Хатас оскуолатыгар киниэхэ аналлаах өйдөбүнньүк хаптаһын аһыллыбыта. Хатас уулуссата кини аатынан ааттаммыта.

## Быһаарыылар
Туймаада (стадион)

мини|«Туймаада» стадион
**Николай Николаевич Тарскай аатынан «Туймаада» стадион** диэн Дьокуускайга, Лермонтов уулуссатыгар турар, Саха Сирин сүрүн стадиона. Аата Туймаада хочотуттан тахсар. 2015 алтынньы 22 күнүгэр, стадиоҥҥа Николай Николаевич Тарскай аатын биэрбиттэрэ.

## Устуоруйа
1996 сыллаахха, «Целевой фонд будущих поколений РС(Я)» чэрчитинэн, тэриллибитэ.

Стадиоҥҥа 7 «Азия оҕолоро» оонньуулара ааспыта (1996—2016 уонна 2024).

## Техническэй характеристикэлэр

* 12 800 киһини батарар;
* Оҥоһуу покрытиялаах;
* Оонньуур полятын кээмэйдэрэ: 102*65 м.

## Быһаарыылар
Goodwill Industries

Goodwill Industries - диэн Америкаҕа дьадаҥы дьоҥҥо көмөлөһөн нон профит маҕаһыын. Сэконд хэнд курдук үлэлиир.
Ефимов Виктор Петрович (1956-2013)

**Ефимов Виктор Петрович** (18.01.1956-02.07.2013) — СӨ аҕыйах ахсааннаах омуктарын дьыалаларыгар миниистири солбуйааччы, СӨ экэниэмикэтин сайдыытын миниистирэ, СӨ баай-дуол сыһыанын миниистирэ, СӨ Бэрэсидьиэнин уонна бырабыыталыстыбатын дьаһалтатын салайааччыта.

Саха АССР Абый оройуонун Дружина бөһүүөлэгэр 1956 сыл тохсунньу 18 күнүгэр элбэх оҕолоох ыалга төрөөбүтэ. Үлэтин 1973 с. "Абый" сопхуос оробуочайынан саҕалаабыта. 1980 с. СГУ инженернай-техническэй факультетын бүтэрбитэ. Абыйга хомсомуол үлэтигэр сылдьыбыта. 

1984 сыллаахха ССКП обкуомун быһаарыытынан "Якутуглестрой" кэмбинээккэ партком сэкиритээрин солбуйааччытынан анаммыта.

1990 с. Нерюнгри горкомун иккис сэкиритээринэн талыллыбыт.

1991-97 сс. СӨ аҕыйах ахсааннаах омуктарын министиирин солбуйааччы уонна "Индигирка" экономическай зона толоруулаах дириэктэрэ.

1998-2003 сылларга экономика уонна прогрнозирование миниистирин солбуйааччы.

2004 с. олунньутугар СӨ экономикатын сайдыытын миниистиринэн анаммыта.

2007-2011 имущественнай сыһыан миниистирэ.

2012 сыллаахтан ОАО "РИК" салайааччыта.

2013 с. от ыйын 2 күнүгэр бөртөлүөт саахалыгар өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай дууматын 2013 сыл ахсынньы 25 күнүнээҕи быһаарыытынан Ефимов аата Дьокуускай 203 түөлбэтин уулуссатыгар иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Эгиипэт бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 18 — Эвакуация күнэ. Былыргы Эгиипэт Нил күнүн кытта тэҥҥэ бэлиэтэнэр
* От ыйын 23 — Өрөбүлүүссүйэ күнэ (1952)
* Атырдьах ыйын 15 — Нил өрүс халаанныыр күнэ (, Вафаа эль-Нил)
* Алтынньы 6 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Алтынньы 21 — Сэбилэниилээх байҕал флотун күнэ
* Алтынньы 24 — Суэц күнэ
* Ахсынньы 23 — Кыайыы күнэ
Алжир бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 19 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
* От ыйын 5 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан 1962)
* Сэтинньи 1 — Өрөбөлүүссүйэ күнэ
Екатерина II

**Екатери́на II Алексе́евна**, **Улуу Екатерина (Екатери́на Вели́кая)**, төрүүрүгэр **Софи́я Авгу́ста Фредери́ка А́нгальт-Це́рбстская** (; , Штеттин, Пруссия — , Санкт-Петербург, Арассыыйа импиэрийэтэ) — Арассыыйа импэрээтэрэ (1762—1796). Швед хоруолун Адольфа Фридрих бииргэ төрөөбүт быраатын кыыһа, Пруссия хоруола Улуу Фридрих тастыҥ балта.

Ангальт-Цербст кинээһин кыыһа Екатерина эрин Пётр III утары дыбарыас переворотун кэнниттэн бөрүстүөлгэ олорбута, Петр III сотору кэминэн биллибэт төрүөтүнэн өлбүтэ (өлөрбүт буолуохтарын сөп). 

Екатерина ыраахтааҕылыырын кэмигэр бааһынайдар помещиктартан тутулуктара муҥутуур күүһүрбүтэ, дворяннар привилегиялара муҥутуурдук элбээбитэ.

Улуу Екатерин кэмигэр Арассыыйа импиэрийэтин кыраныыссата арҕаа улаханнык кэҥээбитэ (Речь Посполита түҥэтии уонна Новоросиияны, Кырыымы уонна Хапхаас сорҕотун холбооһун. Араас конфессиялар көҥүл сайдалларыгар усулуобуйа үөскээбитэ; старовердар балаһыанньалара чэпчээбитэ. 

## Быһаарыылар
Чувашия бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 24 — **Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин күнэ** (чуваш. Чăваш Республикин кунĕ). 1920 сыллаахха бу күн Казань уонна Симбиирскэй күбүөрүнэлэр сорох сирдэриттэн Чувааш аптаныамыйалаах уобалаһа үөскэтиллэрин туһунан ВЦИК уонна СНК дэкириэттэрэ тахсыбыт
Приднестровье Молдавия Өрөспүүбүлүкэтэ

**Приднестровье Молдавия Өрөспүүбүлүкэтэ**

## Бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 19 — Бендеры толук буолбут дьонун ахтар күн. 1992 сыллаахха бу куоракка икки өттүттэн (тутулуга суох буолуу уонна ССРС иһигэр хаалыан баҕарааччылар) сүүһүнэн киһи уонна олохтоохтортон элбэх киһи өлүүлээх утарыта турсуу буолбута.

## Быһаарыылар
Гернси

**Гернси**

## Гернси бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 22 — Аҕа күнэ
*  Ахсынньы 15 — Олдерни арыыга Дойдуга төннүү күнүн бэлиэтииллэр. Бу Нормаан арыыларын кээмэйинэн үһүс арыыта, Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр ньиэмэстэр оккупациялаабыттара,  4 концлааҕыры туппуттара. Бу күн 1945 сыллаахха эвакуацияҕа сылдьыбыт олохтоохтор бастакы бөлөхтөрө дойдуларын булбуттар
Эстония бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 4 — Дуоҕа күнэ.
* Бэс ыйын 14 — Хомуньуустар репрессияларыгар толук буолбут дьону ахтар күн
* Бэс ыйын 23 — Кыайыы күнэ (Võidupüha).
* Бэс ыйын 24 — Ян күнэ
* Атырдьах ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу сөргүтүллүбүт күнэ
* Атырдьах ыйын 24 — Пяртель күнэ  ()

* Балаҕан ыйын 22 — Утарылаһан охсуһуу күнэ.
* Сэтинньи 16 — Сүбүрүнүөтү биллэрии күнэ

## Быһаарыылар
Ефимова Александра Дмитриевна (1923)

**Ефимова Александра Дмитриевна** (1923 с.т.) — ССРС Дьоруой ийэтэ, Тулаҕы-Киллэм Ытык киһитэ.

1923 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Тулаҕы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы фелдьшер-акушер оскуолатыгар үөрэнэ киирбит. Сэрии саҕаланан үөрэҕин бүтэрбэтэх, Марха сэбиэтигэр сэкиритээринэн үлэлээбит. Онтон эмиэ сэрии кэмигэр икки сыл "II пятилетка" холкуоска тырахтарыыстаабыт уонна комбайнердаабыт. 

1944 с. Николай Николаевич Васильев диэн бааһыран сэрииттэн төннүбүт киһиэхэ ойох тахсыбыт. Кэргэнинээн 11 оҕону төрөтөн улаатыннарбыттар, ол тухары "Дьокуускай" сопхуоска үлэлээбиттэр. Александра Дмитриевна ыанньыксыттаабыт, хачыгаардаабыт уонна оҕуруот аһын үүннэрбит. 1965 сыллаахтан ССКп чилиэнэ. Дьахталлар хамсааһыннарын VIII өрөспүүбүлүкэтээҕи сийиэһин дэлэгээтэ.

1970 сылллаахха муус устар 14 күнүгэр Тулаҕы-Киллэм Ытык дьонун кинигэтигэр аата киллэриллибит.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай дууматын 2017 сыл кулун тутар 1 күнүнээҕи быһаарыытынан Тулаҕы сэлиэнньэтин саҥа уулуссатыгар Ефимова аата 
иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

Алтаай Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ.

* От ыйын 3 — **[[Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ)|Өрөспүүбүлүкэ күнэ]]**. 1991 сыллаахха бу күн РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ *Хайалаах Алтаай автономиялаах уобалаһын* Хайалаах Алтаай АССР-а диэн ааттыыр туһунан көннөрүүнү Конституцияҕа киллэрбит.
Хакасия бэлиэ күннэрэ

* От ыйын 3 — **[[Өрөспүүбүлүкэ күнэ (Хакасия)|Өрөспүүбүлүкэ күнэ]]**. 1991 сыллаахха бу күн урукку Красноярскай кыраайга киирэр автономиялаах уобалас Хакас АССР-а буолбут, онтон 1992 сыл тохсунньу 29 күнүгэр Хакасия Өрөспүүбүлүкэтэ диэн ааттаммыта.
Нагорнай Карабах Өрөспүүбүлүкэтэ

Хайалаах Карабах Өрөспүүбүлүкэтэ

## Өрөспүүбүлүкэ бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 29 — Ийэ дойду иһин охтубуттар күннэрэ

## Быһаарыылар
Илларионов Павел Петрович (1898-1968)

**Илларионов Павел Петрович** (1898-1968) — Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, "II пятилетка" холкуос бэрэстээтэлэ, Киллэм сэлиэнньэтин уулуссата кини аатын сүгэр.

1898 сыллаахха төрөөбүт. Сэрии иннинэ "II пятилетка" холкуоска үлэлээбит. 1942 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, Сталинграады көмүскүүр, Европаны босхолуур кыргыһыыларга кыттыбыт. 1945 сыллаахха бааһыран демобилизацияламмыт. 1952 сыллаахтан 1957 сыллаахха диэри "II пятилетка" холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбит.

Биэс оҕону улаатынарбыт.

## Аатын үйэтитии
Павел Илларионов аата Дьокуускай дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Киллэм сэлиэнньэтин саҥа үөскээбит куоллаҕаһыгар иҥэриллибитэ

## Быһаарыылар
Мэн Арыы бэлиэ күннэрэ

Мэн Арыы

* От ыйын 5 — Тинвальд (түмэн) күнэ
* Ахсынньы 26 — Рен күнэ
Румыния бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 26 — Былаах күнэ(wikidata)
* От ыйын 29 — Өрөгөй ырыатын күнэ
* Атырдьах ыйын 31 — Румын тылын күнэ

* Балаҕан ыйын 14 — Инженер күнэ
* Алтынньы 9 — Холокост сиэртибэлэрин ахтар күн
* Алтынньы 25 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Сэтинньи 14 — Добруджа күнэ. 1877-1878 сыллардааҕы Нуучча-Туурак сэриитин кэнниттэн Румыния Хотугу Добруджаны (ол иһигэр Дунаай дельтатын) бэйэтигэр холбоммута.

* Сэтинньи 28 — Буковина күнэ. 1918 сыллаахха бу күн Буковина олохтоохторун сийиэһэ Румынияҕа холбоһор туһунан быһаарбыт

* Ахсынньы 1 — Румыния холбоһуутун күнэ (Дойду күнэ). 1918 сыллаахха Трансильвания Румыниялыын биир буолбуттар
* Ахсынньы 8 — Конституция күнэ
* Ахсынньы 27 — сибэтиэй Стефан күнэ (Илиҥҥи православнай сыаркап ааҕыытынан, бу дойдуга судаарыстыба бэлиэтиир)
Сиэрбийэ Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

Сиэрбийэ Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

* Бэс ыйын 28 — Видовдан, Косово кыргыһыытын (1389) күнэ
* Атырдьах ыйын 2 — Абыйаассыйа күнэ
* Сэтинньи 11 — Аан дойду бастакы сэриитигэр эйэлэһии ситиһиллибит күнэ.
Үра үйэ саҕанааҕы: Саҥа тиллии

**Үра үйэ саҕанааҕы: Саҥа тиллии** - 2025 тахсыбыт Юрскай Парк киинэ 7-с чааһа буолар уонна финальнай. Universal Pictures уһулбут.
Лыткина Екатерина Агафадоновна

**Лыткина Екатерина Агафадоновна** — оһуохай этээччи, Аан Дархан этээччи (2007), үлэ бэтэрээнэ, СӨ култууратын туйгуна.

1952 сыллаахха кулун тутар 5 күнүгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүтэ. Ийэтэ Мария Ивановна Васильева олоҕун тухары холкуоска ыанньыксыттаабыта, тарбыйах көрбүтэ, килбиэннээх үлэтин иһин ВДНХ-ҕа кыттыбыта. Аҕата Агафадон Титович Лыткин (Олоҥхолоох Оппудуон) биллэр тойуксут, оһуохай этээччи этэ. Эһэтэ Тит Андреевич Лыткин (Ырыа Тиитэп) олоҥхоһут, тойуксут, оһуохай этээччи быһыытынан биллэрэ.

1969 с. Бүлүүчээн оскуолатын бүтэрбит. Икки сыл ыанньыксыттаан баран Дьокуускайдааҕы үп техникумугар киирбит. 1972 с. эдьиийгэр Розалия Ивановна Васильеваҕа Эдьигээҥҥэ көспүт, онно атыыһыттаабыт. Кэргэн тахсыбыт.

1979 с. Сунтаар Кириэстээҕэр көспүт. Онно атыыһыт, биэкэр, ыскылаат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

1996 с. Дьокуускай Хаҥаҕалаһыгар көспүт, биэнсийэҕэ олорон Кытайтан табаар таһан атыылыыр эбит. 

2006 сыллаахха Сунтаар ыһыаҕар Дархан этээччи буолбут. 2007 сыллаахха Туймаада ыһыаҕар бастаан "Аан Дархан этээччи" сыбаанньатын ылбыта, "Жигули" массыынаны туттарбыттара. 

2013 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр кыра кыыһыгар Дьокуускай Мархатыгар олорон ыалдьан өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайга куорат дууматын 2019 сыл муус устар 17 күнүнээҕи быһаарыытынан Мархаҕа кини аатынан куоллаҕас (переулок) ааттаммыт (2005).

## Быһаарыылар
Роман-газета

**Роман-газета** — чэпчэки сыаналаах элбэх тирааһынан тахсыбыт ССРС уонна Арассыыйа таһаарыыта, аата этэ сылдьарын курдук, таһаарыыга бөдөҥ айымньылар бэчээттэнэллэрэ. Сэбиэскэй Сойууска бу таһаарыы уус-уран тааһрыыларга саамай элбэх тираажтана сылдьыбыта (1989 — 3 мөл. 920 тыһ. экз.).

Бастакы нүөмэрэ 1927 сыллаахха от ыйын 9 күнүгэр "Москуба оробуочайа" кинигэ кыһатыгар тахсыбыта, Иоганнес Бехер диэн ньиэмэс суруйааччытын "Кэлэр сэрии" (Грядущая война или (CHCl = CH)3 As. (Люизит)) арамаанын нууччалыы тылбааһа бэчээттэммитэ. Элбэх киһи ааҕарын курдук чэпчэки сыаналаах кинигэни таһаарар туһунан Ленин уонна Горькай өйүктэрэ этэ. Максим Горькай ол саҕана Италияҕа олорбута, ол эрээри, "Роман-газета" тахсарыгар быһаччы кыттыыны ылбыта.

Бастакы нүөмэрдэрэ хаһыат кээмэйинэн элбэх лиистээх тахсаллара, халыҥа бэчээттэнэр айымньытыттан тутулуктааҕа.
Мокрощуповтар ааттарынан куоллаҕас

**Мокрощуповтар ааттарынан куоллаҕас** (переулок) — Дьокуускай куорат уокуругун Хатас сэлиэнньэтигэр баар куоллаҕас. Куорат дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Хатаска өр сылларга бэтэринээринэн үлэлээбит Василий уонна Елена Мокрощуповтар ааттарынан ааттаммыт.

## Мокрощуповтар
Василий Васильевич 1941 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Хатастан 7 км сиргэ Ой Бэскэ төрөөбүт. Түөрт оҕолоох ыалга улаханнара. Орто оскуоланы бүтэрэн баран "Дьокуускай", онтон "Хатас" сопхуостарга оробуочайдаабыт, сопхуос идэлээх сойуустарын кассира эбит. 1960 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бэтэринээр салаатыгар киирбит. 1965 с. кэргнин Еленаны кытта Орто Халымаҕа нанан үлэлээбиттэр. Онно врач эпизоотолог, Орто Халыма ветстанциятын начаалынньыгынан үлэлээбит.

1967 с. "Хатас" сопхуоска бэтэринээр бырааһынан, Хатас отделениетын ыстаарсай биригэдьииринэн үлэлээбит. 1973 с. сопхуос кылаабынай бэтэринээрэ буолбут. 1978 сыллаахха Хатас отделениетыгар сүөһү комплексын начаалнньыгынан анаммыт. 1987 с. Хатас отделениетыгар свинокомплекс начаалынньыга буолбут. 1987 с. "Хатас" сопхуос дириэктэрин солбуйааччыта буолбут.

1985 с. "Саха АССР үтүөлээх бэтэринээр бырааһа" сыбаанньата иҥэриллибит.

1992 с. кулун тутар 22 күнүгэр өлбүт.

Елена Афанасьевна Мокрощупова 1939 с. тохсунньу 15 күнүгэр Орто Халыма ойуһардаах сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Оскуоланы бүтэрэн баран икки сыл ыанньыксыттаабыт. 1961 с. СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бэтэринээр салаатыгар киирбит. Үөрэҕин бүтэрэн баран "Орто Халыма" сопхуос Налимскайдааҕы отделениытагр вет билсэринэн аннаммыт.

Кэргэнинээн Хатаска көһөн баран вет аптекаҕа оробуочайдаабыт, старшай вет быраастаабыт. 1967 сыллаахтан 1979 сыллаахха диэри Хатас сэбиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлээбит. 1984 сыллаахха "ССРС 60 сылын аатынан" сопхуос кылаабынай бэтэринээр бырааһын эбээһинэһин толоро сылдьыбыт. 

1986 с. ыам ыйын 29 күнүгэр өлбүт.

Елена Афанасьевна уонна Василий Васильевич Мокрощуповтар 4 оҕону төрөтөн улаатыннарбыттар.

## Мокрощуповтар туһунан суруйуулар
* Кылгас эрээри чаҕылхайдык олорбуттара / Р.В. Попова // Дойдум миэнэ Хатаһым / Дь., Хатас нэһилиэгин дьаһалтата : Сахаполиграфиздат, 2001. - С. 141-142
* Василий Васильевич и Елена Афанасьевна Мокрощуповы // История улиц нашего села : проект "Хатассы в лицах" / Иванова А., Иванова Н. и др. - Якутск : Айспринт, 2020. - С.42-45
* История села Хатассы / В.Г. Захарова. - Якутск : Бичик, 2004. - С. 71

## Быһаарыылар
Нунавут

**Нунавут**

## Нунавут бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 9 — Нунавут күнэ. 1993 сыллаахха плебисцит кэнниттэн Канаада түмэнэ Нунавут сокуонун ылыммыт, алта сыл буолан баран Нунавут Хотугулуу-Арҕаа территорияттан арахсан туспа территория бырааптаммыт. 2000 сыллаахха бастаан бэлиэтэммит.
Сан-Паулу (штаат)

**Сан-Паулу** штаат — Бразилия федерациятыгар киирэр киһитин ахсаанынан бөдөҥ штаат.

Бразилия 26 штааттарыттан биирдэстэрэ, Сибэтиэй Павел аатынан ааттаммыт. Бразилия соҕуруулуу-илин өттүгэр баар, хоту уонна хотугулуу-илин өттүттэн Минас-Жерайс, соҕуруу өттүттэн Паранана, илин өттүттэн Рио-де-Жанейро, арҕаа өттүттэн Мату-Гросу-ду-Сулна штааттары кытта кирбиилэһэр, ону тэҥэ соҕуруулуу-илин өттүнэн Атлантик далай сытар. 

645 муниципалитеттаах. Иэнэ 248 219,481 квадратнай километр (95 838,077 квадратнай миля), ол эбэтэр Бразилия 2,9% ылар. Киинэ — Сан-Паулу муниципалитет.

2022 сыллааҕы туругунан 44 мөлүйүөнтэн тахса киһи олороро, бу көрдөрүүнэн Сан-Паулу Бразилия саамай элбэх киһилээх штаата буолар (Бразилия олохтоохторун 22% кэриҥэ).

## Бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 9 — Конституция өрөбөлүүссүйэтин күнэ. 1931 сыллаахха штаат олохтоохторо федеральнай таһымҥа буолбут өрөбөлүүссүйэни уонна саҥа конституцияны утаран өрө турбуттарын кэрэһилиир күн.

## Быһаарыылар
Сир нэһилиэнньэтин күнэ

**Сир нэһилиэнньэтин күнэ** — ХНТ сылын ахсын от ыйын 11 күнүгэр бэлиэтиир уонна дойдулары, тэрилтэлэри уонна биирдиилээн дьону бэлиэтииргэ ыҥырар.

1987 сыллаахха бу күн аан дойдуга дьон ахсаана 5 млрд куоһарбыта. Сиргэ киһи аһара элбээн эгэлгэ кыһалҕа үөскүөн, айылҕа иҥин айгырыан сөп диэн, бу кыһалҕаларга болҕомто тардаары ХНТ олохтообута. 

## Күн дэбиистэрэ
* 2025 — «Сиэрдээх уонна эрэлинэн туолбут аан дойдуга эдэр дьоҥҥо баҕарар дьиэ кэргэннэрин оҥостоллорун хааччыйыы / Предоставление молодым людям возможности создавать такие семьи, которые они хотят, в справедливом и полном надежд мире»
Константинов Федот Егорович (1910-1980)

**Константинов Федот Егорович** (10.01.1910-1980) — ССРС эргиэнин туйгуна, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун хаһаайысытбатын үтүөлээх үлэһитэ, Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1910 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас улууһун Хахсык сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Дьокуускайга Якутрайпо лааппыларыгар атыыһыттаабыт. 1941 сыл от ыйыгар Дьокуускай байанкамаатынан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фронт 209-с стрелковай дивизиятын 675-с артиллерийскай полкатын 7-с батареятыгар орудие наводчигынан сулууспалаабыт. 1945 сыл балаҕан ыйын күнүгэр хорсун уонна килбиэннээх сулууспатын иһин Кыһыл Сулус уордьаныгар түһэриллибит.

1946 сыллаахха Дьокуускайга төннүбүт, салгыы атыыһыттаабыт, 1950 с. балаҕан ыйыгар загототдел маҕаһыыныгар сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1952 сыллаахха Хатас лааппытыгар сэбиэдиссэй буолбут. Кини салайар кэмигэр маҕаһыын наҕараадаларга тиксибит, 1967 с. ВДНХ-ҕа кыттыбыт.

Кэргэннээх, түөрт оҕолоох этэ.

1980 сыллаахха өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии

Худуоһунньук Федот Макаров Константинов сиэнин кытта мэтириэтин суруйбута.

Дьокуускай дууматын 2015 с. балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Хатаска баар куоллаҕас Константинов аатын сүкпүтэ

## Быһаарыылар
Ини-бии Нифонтовтар ааттарынан куоллаҕас

**Ини-бии Нифонтовтар ааттарынан куоллаҕас** (переулок) — Дьокуускай куорат уокуругун Киллэм сэлиэнньэтигэр баар куоллаҕас. Куорат дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Капитоновкаттан төрүттээх Иккси аан дойду сэриитигэр өлбүт үс ини-бии: Василий, Михаил уонна Агей Нифонтовтар ааттарынан ааттаммыт.

Ини-бии Нифортовтары - Дмитрий, Яков, Прокопий, Михаил, Василий, Агей - Капитоновка сэлиэнньэтигэр төрөөбүттэр. Ийэлэрэ эрдэ өлөн уолаттарын аҕалара Павел Прокопьевич Нифонтов атаҕар туруортаабыт. 

Василий Павлович 1912 сыллаахха төрөөбүт, 1941 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, младшай сержант сыбаанньатын ылбыт. 1943 сыллаахха атырдьах ыйыгар өлбүт, ханна көмүллүбүтэ биллибэт.

Михаил Павлович 1913 сыллаахха төрөөбүт, 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Новгород уобалаһыгар Чудовскай оруйуоҥҥа Любинское поле диэн сиргэ көмүллүбүт.

Агей Павлович 1920 с. төрөөбүт. 1941 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Рядовой этэ, 14-с механизированнай биригээдэҕэ сулууспалаабыт. 1943 сыллаахха от ыйын 21 күнүгэр Украинаҕа өлбүт, Ворошиловградскай уобалас Мариховка сэлиэнньэтигэр көмүллүбүт.

Павел Прокопьевич өссө икки уолун Дмитрийи дьиэ кэргэнин кытта уонна Яковы 1938 сыллаахха Булуҥ оруйуонугар Быков тумулугар көһөрүүгэ ыыппыттар, балык собуотугар үлэлээбиттэр. 1939 сыллаахха иккиэн сыынгалаан өлбүттэр. Оҕолоро эһэлэригэр Капитоновкаҕа төннүбүттэр, ол саҕана кини Капитоновка сэбиэтин бэрэстээтэлинэн үлэлиирэ. 

## Ини-бии Нифонтовтар тустарынан бэчээккэ
* Братья Нифонтовы // Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ : Дьокуускай куорат уокуруга / хомуйан оҥордулар: М.П. Федорова уо.д.а. - Дь. : Бичик. 2016. - С. 171-172 : фот.

## Быһаарыылар
Захаров Иннокентий Иннокентьевич (саахыматчыт)

**Захаров Иннокентий Иннокентьевич** — саахымакка биллиилээх оҕо тириэньэрэ, саахымакка Саха АССР чөмпүйүөнэ, оскуолата оҕолоругар аналлаах СӨ саахымакка "Белая ладья" күрэһин тэрийээччитэ уонна сүрүн судьуйата, саахыматчыт, учуутал, норуот үөрэҕириитин туйгуна. Кини аатын Дьокуускай куорат Хатас сэлиэнньэтигэр уулусса сүгэр.

Хатаска 1934 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы педучилищены 1954 сыллаахха бүтэрэн баран Суоттуга пионер баһаатайынан биир сыл үлэлээбитэ. 1955-1958 сс. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1958 сылтан Хатас орто оскуолатыгар начаалынанй кылаас уонна физкультура учууталынан аатырбыт учууталлар Самсосновтары кытта үлэлээбитэ.

30 сылтан тахса өрөспүүбүлүкэ физкультуратын учууталларын методикаҕа холбоһугун салайбыта.

1992 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр өлбүтэ.

## Захаров туһунан суруйуулар
* Үс төгүллээх чемпион үһүс мемориала : И.И. Захаров кэриэһигэр саахымакка күрэхтэһии / Е.П. Гаврильев // Саха сирэ. - 1998. - Ахсынньы 3 күнэ. - С.4

## Аатын үйэтитии
* Кини аатыгар Саахымакка мемориал күрэс өрөспүүбүлүкэ күүстээх саахыматчыттарын түмпүтэ.
* Аатын Дьокуускай куорат Хатас сэлиэнньэтигэр уулусса сүгэр, уулуссаҕа өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаммыта.

## Быһаарыылар
Ини-бии Емельяновтар ааттарынан куоллаҕас

**Ини-бии Емельяновтар ааттарынан куоллаҕас** (переулок) — Дьокуускай куорат уокуругун Хатас сэлиэнньэтигэр баар куоллаҕас. Куорат дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Хатастан төрүттээх Иккис аан дойду сэриитигэр кыттыбыт түөрт ини-бии: Семен, Гаврил, Петр уонна Егор Емельяновтар ааттарынан ааттаммыт.

Түөрт ини-биилэртэн соҕотох Гаврил Иванович тыыннаах төннүбүтэ.

## Емельяновтар тустарынан
Семен Иванович Емельянов 1903 с. Хатаска төрөөбүт. Сэрии иннинэ холкуоска биригэдьиирдээбит. Кэргэннээх, кыыс оҕолоох эбит. 1941 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 273-с стрелковай полкаҕа сулууспалаабыт. Быраата Гаврил киниттэн чугас сулууспалаабыт. Иккиэн Сталинград крыгыһыытыгар кыттыбыттар. Онно Семен ыараханнык бааһырбыт. 1943 с. тохсунньу 27 күнүгэр өлбүт, Волгоград уобалаһын Красноармейскай куоратыгар көмүллүбүт.

Гаврил Иванович 1912 с. Хатаска төрөөбүт. 1942 с. ыам ыйын 5 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Огнеметчик уонна бүлүмүөччүк эбит. Сталинград кэнниттэн Белороссия, Румыния, Болгария сирдэригэр кыргыспыт. Кыайыыны София куоракка көрсүбүт, 1946 с. демобилизацияламмыт. Кэргэннэммит, үс кыыһы уонна биир уолу улаатыннарбыт.

Петр Иванович 1918 с. Хатаска төрөөбүт. 1941 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сураҕа суох сүппүт, хаһан. ханна өлбүтэ биллибэт.

Егор Иванович 1920 с. Хатаска төрөөбүт. 1941 с. аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 57-с гвардейскай стрелковай полка рядовойа. 1943 с. ыам ыйын 9 күнүгэр өлбүт. Украина Харьковскай уобалаһыгар Изюмскай оруйуон Гнидовка дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.

## Ини-бии Емельяновтар тустарынан бэчээккэ
* Братья: Семен иванович, Гаврил Иванович, Егор Иванович, Петр Иванович Емельяновы // История улиц нашего села : проект "Хатассы в лицах" / А. Иванова уо.д.а. - Дь. : Айспринт. 20206. - С. 40-42.

## Быһаарыылар
Дегтяревтар ааттарынан уулусса

**Дегтяревтар ааттарынан уулусса** — Дьокуускай куорат уокуругун Хатас сэлиэнньэтигэр баар уулусса. Куорат дууматын 2015 сыл балаҕан ыйын 9 күнүнээҕи быһаарыытынан Хатас учууталлара Николай Иванович уонна Екатерина Николаевна Дегтяревтар ааттарынан ааттаммыт.

Николай Иванович Дегтярев, Хатас оскуолатын учуутала, САССР народнай просвещениетын туйгуна. 1920 с. муус устар 8 күнүгэр Уус Алдан улууһун Бээрийэ сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 1940 с. Дьокуускайдааҕы педучилизены бүтэрбит. Абый оруйуонугар саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыт. Сэрии сылларыгар оскуолаҕа военруктаабыт. 1944-48 с. Абый оунна Уус Алддан райкомолларын бастакы сэкиритээрэ. 1949-60 сс. Уус Алдаҥҥа Өнөр сэттэ кылаастаах оскуолатын, Өлүөхүмэҕэ Абаҕа ситэтэ суох орто оскуолатын, Марха оҕо дьиэтин, Хатас орто оскуолатын дириэктэрдэринэн үлэлээбит. 1995 с. өлбүт.

Екатерина Николаевна Дегтярева Хатас орто оскуолатын учуутала, САССР народнай просвещениетын туйгуна. 1920 с. бэс ыйын 1 күнүгэр Хатаска төрөөбүт. 1940 с. Дьокуускай педучилищетын бүтэрбит. Абыйга Дружина сэлиэнньэҕэ нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыт. 1946-58 сс. Уус-Алдан. Өлүөхүмэ оруйуоннарын уонна Дьокуускай анныгар Марха сэлиэнньэтин оскуолаларыгар учууталлаабыт. 1958 сылтан Хатаска учууталлаабт. 1967-1970 сс. Уус-Алдан Танда оскуолатыгар үлэлээбит.
Хатас дьахталларын сэбиэтин бэрэстээтэлинэн, Хатас сэбиэтин дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. 2020 сыллаахха "Үйэ саас" бэлиэннэн наҕараадалыымыта. 2021 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр өлбүтэ.

Дегтяревтар 6 оҕону улаатыннарбыттара. 

## Дегтяревтар тустарынан бэчээккэ
* Дегтяревы Николай Иванович и Екатерина Николаевна // История улиц нашего села : проект "Хатассы в лицах" / А. Иванова уо.д.а. - Дь. : Айспринт. 2020. - С. 33-36.

## Быһаарыылар
Хотугу Кипр туурактарын өрөспүүбүлүкэтэ

**Хотугу Кипр туурактарын өрөспүүбүлүкэтэ** (, сороҕор судургутук **Хотугу Кипр** дииллэр, ) — сорох дойдуларынан билиниллибит дойду. 

## Хотугу Кипр бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 20 — Эйэ уонна көҥүл күнэ
Измеров Виталий Константинович

**Измеров Виталий Константинович** (05.07.1942-01.12.2013)  — Саха сириттэн төрүттээх милиисийэ генерал-майора, Өрөспүүбүлүкэ Ис дьыалатын миниистирин солбуйааччыта буола сылдьыбыта, өрөспүүбүлүкэҕэ УБОП бастакы начаалынньыга, өр сылларга СӨ Самботын федерациятын салайбыта.

1942 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Ньурба оруйуонугар төрөөбүтэ. Аҕата Иккис аан дойду сэриититтэн төннүбэтэҕэ. Ийэтэ Елена Григорьевна Измерова Нуучча тыйаатырыгар артыыстыы сылдьыбыта. Ииппит аҕата Алексеев Николай Никитич.

Өлөөҥҥө столярдыы-столярдыы киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон Милиисийэ үрдүкү оскуолатыгар үөрэммитэ. 1982 сыллаахха Измеров холуобунай розыск начаалынньыгынан анаммыта.

1993 сыллаахха РУБОП тэриллибитэ (Региональное управление по борьбе с организованной преступностью), салайааччынан Измеров анаммыта. Ис дьыала уорганнарыгар СОБРы (специальные подразделения быстрого реагирования) тэрийбитэ.

Астаапкаҕа тахсан баран Виталий Измеров «Комитет по драгоценным металлам и камням Республики Саха (Якутия)» ГУП куттал суох буолуутугар гендириэктэри солбуйааччы буолбута.

Спордунан дьарыктанара, самбоҕа тириэньэр этэ, Саха АССР үтүөлээх тириэньэрэ. 

2013 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускай Дууматын 2019.12.20 күнүнээҕи быһаарытынан Дьокуускайга Сайсары түөлбэтигэр Сэргэлээх суолун 11 км Измеров аатынан уулусса ааттаммыт. 2018 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Саха сирин милиисийэтин 100 сааһыгар уулусса уонна өйдөбүнньүк хаптаһын аһыллыыта буолбут.

## Быһаарыылар
Осетрово (пуорт)

**Осетрово** — Өлүөнэ өрүс баһыгар баар өрүс пуорда, билигин Иркутскай уобалас Уус-Кут куоратыгар киирэр, Саха сирин таһаҕаһынан хааччыйыыга улахан суолталаах. Сэбиэскэй кэмҥэ Өлүөнэ өрүс пароходствотын сорҕото этэ.

Уруккута Уус-Куттан сэттэ килэмиэтирдээх Осетрово дэриэбинэҕэ бастаан бириистэн баара (бириистэн быһыытынан 1929 сыллаахха олохтоммут дэнэр). 1930 сыллаахха бириистэн нөҥүө 10 тыһ. туонна таһаҕас ааспыт. Ол саҕана сүнньүнэн Осетровоҕа таһаҕаһы сыарҕанан эбэтэр кыра аалларынан Өлүөнэ баһыттан тиэйэн аҕалаллара. 

1935 сыллаахха от ыйын 21 күнүгэр Осетровоҕа өрүс пуордун тутарга уонна онно мас ааллары тутарга диэн ВКП(б) Саха обкуомун уурааҕа тахсыбыт.

Уус-Кут бөһүөлэккэ Өлүөнэ диэн ааттаммыт тимир суол станцията тутуллуоҕуттан таһаҕаһын ахсаана биллэрдик элбээбитэ. Бу Өлүөнэ станцияҕа пуойастар Тайшеттан кэлэр этилэр. Бастакы пуойас 1950 сыллаахха кэлбит. "Тайшет-Өлүөнэ" тимир суол толору эксплуатацияҕа 1958 сыллаахха киирбит.

1954 сыллаахха икки бөһүөлэк Уус-Кут уонна Осетрово холбоһон Уус-Кут куорат үөскээбитэ. Ол эрээри бириистэн аата уларыйбатаҕа, Остеровоннан хаалбыта.

1958 сыл атырдьах ыйын 4 күнүгэр бириистэн "Өлүөнэ өрүс пароходствотун Осетрово өрүс пуорда" диэн ааттаммыта.

Билигин «Осетровский речной порт» тэрилтэни ГК «Старвей» диэн тэрилтэ бас билэр. Бу тэрилтэҕэ өссө ОП «Осетровская судоходная компания», ООО «Речсервис», ООО «Ленская грузовая компания», ООО «Речной порт Якутск», ООО "Судоходная компания «Якутск», ООО "Судоходная компания «Вилюй», ООО «Старвей-Логистика» уонна «АльянсАвтоГрупп» диэн автотранспортнай хампаанньалар бөлөхтөрө киирэр. Маны таһынан ГК «Старвей» Алын Бэстээххэ баар АО «Госснабсбыт Якутии» транспортно-логистическай киини салайан үлэлэтэр (оперативное управление).

## Быһаарыылар
Саравак

**Сарава́к** (; код: **SWK**) — Малайзия губернаторствота. Илин Малайзия икки штаатыттан биирдэстэрэ, Калимантан арыы хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Саравак — Малайзия саамай улахан штаата. Арыыга иккис штаат — Сабах. Саравак Индонезиялыын уонна Бруней султанааттыын кирбиилэһэр.

Саравак киинэ — Кучинг куорат, олохтоохторун ахсаана мөлүйүөн аҥаарын кэриҥэ, туруору тылбааһа *Куоска Куората*. Дойду атын бөдөҥ куораттара — Сибу (200 000), Мири (202 000) уонна Бинтулу (102 761). Штаат олохтоохторун ахсаана икки мөлүйүөн куоһарар. Саравак — элбэх омук олорор штаата, биир да омук ахсаанынан улаханнык сабырыйбат. Күбүрүнээтэрин Малайзия киин салалтата аныыр. 1988 сыллаахха былааҕа ылынныллыбыта.

## Быһаарыылар
Казанцев Трофим Григорьевич

**Казанцев Трофим Григорьевич** — Арассыыйаҕа Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Кыһыл Знамя уордьан кавалера, Дьокуускайга кини аатынан уулусса ааттаммыта.

1901 сыллаахха Иркутскай күбүөрүнэ Балаҕанскай уйуоһун Ташлыково сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Эдэр сылдьан батараактаабыт. Иркутскайга 26-с Златоустовскай дивизия 226-с Петроградскай полкатын байыаһа буолбут. Үрүҥнэри кытта кыргыһыыларга кыттыбыт. ВКП(б) чилиэнэ.

Саха сиригэр 1922 сыллаахха Иккис Хотугу этэрээрт састаабыгар кэлбит. Саһыл Сыһыы оборуонатын кыттыылааҕа. Пулеметнай расчет хамандыыра. Бу кыргыһыы иһин Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.

Гражданскай сэрии кэнниттэн Аммаҕа зерносовхозка рабочком бэрэстээтэлинэн үлэлээбит, онтон Орджоникидзевскай оуруйуоҥҥа леспромхоз начаалынньыгынан, ВКП(б) райкомун инстуркторынан үлэлээбит. 1943 с. Сиинэ сельпотун бэрэстээтэлинэн анаммыт, Орджоникидзевскай оройуон дьокутаатынан талыллыбыт.

1944 сыллаахха өлбүт.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай Дууматын 2019 сэтинньи 27 күнүнээҕи быһаарыытынан Дьокуускайга Үрүҥ күөл оройуонугар уулусса ааттаммыт.

## Быһаарыылар
Дьокуускай уулуссалара

**Дьокуускай уулуссалара** — манна Дьокуускай проспектара, улууссалара. куоллаҕастара, набережнайдара, болуоссаттара, шосселара көстөр.

**Каландаришвили уулуссата** — урукку Соборнай уулусса, 1925 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Нестор Александрович Каландарашвили аатынан ааттаммыта. Бу уулусса куорат бастакы уулуссаларыттан биирдэстэрэ. XVII үйэҕэ Дьокуускай кириэппэһин тутуу кэнниттэн баар буолбута. Аата Свято-Троицкай собуор аатын сүкпүтэ. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сороҕор бэчээккэ Губернаторскай диэн ааттаыллара ыйыллар, тоҕо диэтэххэ күбүрүнээтэр дьиэтэ уулусса саҕаланыытгар турара. Ону таһынан куорат олохтоохтору бу уулуссаны Меликовскай диэн ааттыыллара биллэр, тоҕо диэтэххэ бу уулуссаҕа борокуруор, статскай советник, этнографияннан дьарыктаммыт Д. И. Меликов дьиэтэ турбут эбит. Бу Меликов Бүлүүгэ Н.Г. Чернышевскайы кэтээбитинэн биллэр, 1889 сыллаахха Монастыревка кыттыылаахтарын суукка көмүскээбит, онтон сылтаан сулууспатыттан ууратыллыбыт.

**Ленин проспега** — Дьокуускай сүрүн уулуссата, XVIII-XIX үйэ саҕаланыытыгар Иркутскай уулусса диэн ааттааҕа, Иркутскай трага салгыы барара. XIX үйэ саҕаланыытыттан Большая (Улахан) диэн ааттаммыта. Куорат соҕуруу өттүттэн саҕаланара уонна Семинарскай күөлгэ түмүктэнэрэ. 1918 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ аатынан "улица Февральской революции" диэн ааттаммыта. 1924 сыллаахха Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин аатынан "улица Октябрьской революции" дэммитэ, онтон 1934 сыллаахха көннөрү "Октябрьская" диэн ааттанар буолбута. 1962 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Дьокуускай горсоветын уонна ССКП Дьокуускайдааҕы кэмитиэтин мунньахтарын быһаарыытынан Саха АССР 40 сылыгар уулуссаны В.И. Ленин аатынан проспект диэн ааттаабыттара.

**Лермонтов уулуссата** — Дьокуускай саамай уһун уулуссата, бэйиэт Михаил Лермонтов аатын сүгэр. XX үйэ саҕаланыытыгар ааттаммыта. Куорат киинигэр Дзержинскай уулуссатыттан саҕаланан баран (Федор Попов уулуссатын салгыытын курдук) Сайсарыга Гимеин түөлбэтигэр түмүктэнэр, салгыы Сэргэлээх шоссета саҕаланар.

**Ломоносов уулуссата** — Дьокуускай куоратын Дууматын быһаарыытынан 1915 сыллаахха "Ломоносовская улица" диэн баар буолбута, кэлин "М.В. Ломоносов аатынан уулусса" диэн ааттыыр буолбуттара. Автовокзал аттыгар билиҥҥи Октябрьскай уулуссаттан саҕаланан баран Петровскай уулуссатыгар түмүктэнэр, ол эрээри дьиэлэрэ салгыы соҕуруу диэки Каландаришвили уулуссатыгар диэри бааллар (кэлин этээстээх дьиэлэр тутулланнар уулусса бэйэтэ сарбыллан хаалбыт).

## Эбии көр
* Дьокуускай уулуссаларыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ

## Быһаарыылар
Калачев Анатолий Петрович

**Калачев Анатолий Петрович** (02.11.1941-04.01.2016) — түмэл педагогикатын Дьокуускай үөрэҕириитигэр киллэрбит дьонтон биирдэстэрэ, Хатас оскуолатын тэийээччи учуутала, кини аатын Хатаска уулусса сүгэр.

1941 с. сэтинньи 2 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас оруйуонун Төҥүлүтүгэр төрөөбүт.
2016 с. тохсунньу 4 күнүгэр өлбүт.

## Быһаарыылар
306

**306 сыл**.

## Туох буолбута

* От ыйын 25 — Ол саҕана Британияҕа баар Рим сэбилэниилээх күүстэрэ бэйэлэрин хамандыырдарын Константин I аҕатын оннугар импэрээтэринэн биллэрбиттэр. Аҕата тетрарх этэ, ол аата 4 тэҥҥэ имппэрээтэрдиир дьонтон биирдэстэрэ, кэлин атыттары хотон, Улуу Константин соҕотох импэрээтэр буолбута. Резиденциятын Византий куоракка көһөрбүтэ, Константинополь диэн ааттаабыта, христианство кини саҕана импиэрийэ үрдүнэн сойуоламмат буолбута, туруга бөҕөргөөбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Фарер арыылара

мини|Фарер арыыларын былааҕа
**Фарер арыылара**, өссө **Фарердар** диэн Дания автономиялаах уобалаһа уонна хотугу Атлантическэй далай арыылар группалара.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 28 — дойдуга киэҥник бэлиэтэнэр хас да күннээх Олавсока (Олаф күнэ) диэн сайыҥҥы бэстибээл бу киэһэ саҕаланар. Норвегия хоруола Олаф II Харальдссон от ыйын 29 күнүгэр 1030 сыллаахха кыргыһыыга охтубут эбит, кэлин Сибэтиэй Олаф диэн аатынан биллибитэ.
* От ыйын 29 — Ытык Олаф күнэ

## Быһаарыылар
Сиэрбийэ ыһыаҕа

**Сиэрбийэ ыһыаҕа** эбэтэр **Дьобуруопа бастакы ыһыаҕа** — 2017 сыллаахха Сиэрбийэҕэ сахалар тэрийбит ыһыахтара. Сүрүн тэрийээччи Лариса Кулаковская. 

2017 сыллаахха Лариса Кулаковская уонна худуоһунньук Георгий Аргунов тэрийбиттэрэ. Прогар куоракка бэс ыйын 14 күнүгэр буолбут тэрээһиҥҥэ олохтоох дьон көхтөөх кыттыыны ылбыттара. Аан бастаан тэрийэр туһунан толкуйдуулларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтэ диэн баай култууралаах сир баарын Сиэрбийэ олохтоохторугар билиһиннэрэр соруктаахтар этэ. Лариса Реасовна этэринэн, аан бастакыттан Сиэрбийэҕэ ыытыллар ыһыаҕы Саха сирин биллэр дьоно, олор истэригэр бастакы бэрэсидьиэн Михаил Николаев, өйөөбүттэрэ.

Бастакы ыһыахтары тэрийэргэ улахан көмөнү Лариса Реасовна дьүөгэтэ Радосава Йович оҥорбута — оннук, кини бастаан Весна Шалович диэн оройуон бэрэсидьиэнин кытта билиһиннэрбит. Онтон иккиэн кыттыһан Сиэрбийэ бырабыыталыстыбатыгар, Белград дьаһалтатыгар тахсан өйөбүл ылбыттар. Ону таһынан бастакы тэрээһиҥҥэ көмөнү Сиэрбийэҕэ Арассыыйа посольствота, СӨ Москубатааҕы бэрэстэбиитэлистибэтэ оҥорбуттара, ону таһынан Хаҥалас улууһун самодеятельнай артыыстара улахан өйөбүлү оҥорбуттар. Бу ыһыах Дьобуруопа таһымнаах буолбута, 11 дойдуттан сахалар тиийэн ыһыахтаабыттара. Ыһыах тэрээһиннэрэ Сиэрбийэ бастакы ханаалынан уонна кыраныысса таһыгар олорор сиэрбтэр көрөр Pink диэн ханаалларынан көстүбүтэ.

## Суолтата уонна ситимнээх түгэннэр
Бу бөдөҥ тэрээһинтэн сиэттэрэн, ситиһиилээхтик ааспытыттан эр ылан кыраныысса таһыгар олохсуйбут саха дьоно араас дойдуларга ыһыах тэрийэр буолбуттара. 

Ону таһынан Сиэрбийэҕэ бэйэтигэр Саха култууратыгар сыһыаннаах түгэннэр, тэрээһиннэр буолбуттара. Холобур, Сиэрбийэҕэ этно бэстибээл ыытар туһунан өйүк (санаа) Гордана Грубейшич сахалар бастакы ыһыахтарыгар сылдьыбытын кэннэ үөскээбитэ. Ол кэнниттэн тэриллибит Сиэрбийэ Бастакы этно бэстибээлигэр саха иистэнээччилэрэ Вячеслав Зайцевы тэҥэ бэйэлэрин оҥоһуктарын көрдөрбүттэрэ. Иккис холобур: Белград этнографиятын түмэлин кытта үлэ олохтонуута: түмэлгэ XVII үйэтээҕи саха дьахтарын кыһыҥҥы таҥаһа бэлэхтэммитэ уонна билигин көрдөрүүгэ турар.  2024 сыллаахха эмиэ этнография түмэлигэр Саха сирин артыыстара кыттыылаах кэнсиэр буолбута, олохтоохтор уонна Арассыыйа, Казахстан посольстволарын үлэһиттэрин биһирэбилин ылбыта. Үһүс холобур — Кирииллиссэ түмэлин кытта бииргэ үлэ. Бу түмэлгэ бастаан Саха норуодунай бэйиэтэ Владимир Федоров сылдьан баран саха экспозициятын тэрийэр туһунан этии киллэрбит, онно Өксөкүлээх Өлөксөй бүүһүн туруоруохха сөбүн ыйбыт. Онтон Раиса Реасовна көҕүлээн Өксөкүлээх бүүһэ түмэл тиэргэнигэр Суруйааччылар аллеяларыгар турбута. Маны таһынан саха-дьүкээгир суруйааччыта Тэки Одулок бүүһэ (муосчут Федор Марков оҥоруута) бу аллеяҕа туруохтаах. Маны таһынан Белградка СӨ бэрэстэбиитэлистибэтин арыйар туһунан боппуруос үөрэтиллэр сылдьар (РФ Сиэрбийэҕэ посолун солбуйааччы А.А. Кононыхин көҕүлээһининэн).

## Быһаарыылар
Капитонов Дмитрий Петрович

**Капитонов Дмитрий Петрович** — Тулаҕы-Киллэмтэн төрүттээх Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Боссоойкону өлөрүү кыттыылааҕа.

Хаһан төрөөбүтэ биллибэт. 1921 сыллаахтан кыһыллар өттүлэригэр сэриилэспитэ. 1930 сыллаахха муус устарга Мэҥэ улууһун Хорообут сэлиэнньэтин аттыгар Боссоойкону (Рахматуллин Илья Туллаевич) тутуу кэмигэр өлбүт. 

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай аттынааҕы Капитоновка сэлиэнньэ кини аатынан ааттаммыт. Сэлиэнньэҕэ Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин 1976 сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи №484 уурааҕынан киниэхэ анаан чыпчаалыгар кыһыл сулустаах уһун пирамида моһуоннаах мэҥэ бэлиэ туруорбуттара. 

Ону таһынан Капитоновка биир уулуссатын 1978 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр Д.П. Капитонов аатынан ааттабыттара.

## Ыстатыйалар
* Капитонов Дмитрий Прокопьевич, партизан с 1921 г. // Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ : Дьокуускай куорат уокуруга / хомуйан оҥордулар М.П. Федорова уо.а.. Дьокуускай : Бичик, 2016. - С. 91
* Участник Гражданской войны Дмитрий Капитонов / И. П. Федоров // Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ : Дьокуускай куорат уокуруга / хомуйан оҥордулар М.П. Федорова уо.а.. Дьокуускай : Бичик, 2016. - С. 112

## Быһаарыылар
Кук Арыылара

**Кук арыылара** — дойду.

## Бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 4 — Конституция күнэ. 1965 сыллаахха олоххо киирбит. Саҥа Зеландияны кытта көҥүл холбоспут бэйэтин салайынар сир буолбут. Те Маэва Нуи диэн аатынан нэдиэлэни быһа бэлиэтииллэр.
Керемясов Валерий Петрович

**Керемясов Валерий Петрович** — тустуук, РСФСР көҥүл тустууга чөмпүйүөнэ, тустуу тириэнньэрэ, РФ физкультуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ.

Саха АССР Тулагы сэлиэнньэтигэр 1960 сыллаахха сэтинньи 16 күнүгэр төрөөбүт. Чурапчы күрэс оскуолатын 1977 сыллаахха бүтэрбит. Дмитрий Коркин салалтатынан көҥүл тустуунан дьарыктаммыта. 1977 сыллаахха ССРС спордун маастарын нормативын толорбута. 1982 сыллаахха СГУ биология-география факультетын бүтэрбитэ. Салгыы кини тириэньэринэн Александр Иванов буолбута.

1993-1996 сс. көҥүл тустууга СӨ аҕа тириэньэрэ. Петр Юмшанов, Владимир Торговкин, Герман Контоев курдук ситиһиилээх тустууктары эрчийбитэ. 

2016 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр Минскэй-Витебскай трассаҕа суол саахалыгар өлбүтэ. Кинини кэриэстээн ол саҕана эрчийэ сылдьыбыт тустууга Владислав Андреев Медведь аатынан турниирга кыттартан батыммыта.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай куорат дууматын быһаарытынан 2017 сыл бэс ыйын 19 күнүгэр кини аата Сэргэлээх суолун 7 км ("Ландыш" ДСК) баар уулуссаҕа иҥэриллибитэ.

## Быһаарыылар
БМК-90

**БМК-90** диэн буксирдыыр мотуордаах оҥочо. Аармыйаҕа понтон күргэлэри тутарга уонна өрүстэри туоруурга араас көмө дьайыыларга туттуллар этэ. Кэлин ССРС үрдүнэн норуот хаһаайыстьыбатыгар киэҥник туттуллубута, холобур Өлүөнэ, Бүлүү өрүстэргэ кыра паромнары анньарга билигин да туттуллар (холобур, Хаҥалас Булгунньахтааҕар 2025 сыл сайыныгар Тойон Арыыга дьону уонна таһаҕаһы таһар этэ).

## Техническэй быһаарыы
Бу оҥочо тумсугар инники уонна кутуругар кэнники икки аһаҕас отделениелаах биир биинтэлээх өрүс буксира. ЗИС-120 массыына мотуора турар, передача коробкалаах эбэтэр оҥочоҕо туттуллар гына оҥоһуллубут коаксиальнай реверс-редуктордаах.

Оҥочону сир устун ПБМК-90 анал бырыһыапка тиэйэллэр, итиэннэ судургутук массыыналарга уонна прицептарга тиэйиэххэ сөп.

БМК-90 аармыйаҕа ыарахан понтон күргэлэри тутарга аналлаах, ону таһынан буксуур быһыытынан туттуллар, ону тэҥэ өрүһү туорааһыҥҥа араас көмө үлэни толорорго туттуллар.
Билэ:BMK-90_Zamosc_03.jpg|сигэ=Файл:BMK-90_Zamosc_03.jpg|альт=БМК-90 спереди| БМК-90 инниттэн көстүүтэ
Билэ:BMK-90_Zamosc_01.jpg|сигэ=Файл:BMK-90_Zamosc_01.jpg|альт=БМК-90 сзади| БМК-90 кэнниттэн
Билэ:BMK-90_&_PTG_Zamosc.jpg|сигэ=Файл:BMK-90_&_PTG_Zamosc.jpg|альт=БМК-90 сверху| БМК-90 үөһэттэн


## Эксплуатацията (сэриигэ туһаныы)
БМК-90 буксир-оҥочо понтон пааркаларыгар киирэрэ: ТМП, ТПП, ПМП.

## Эбии көр
* БМК-130

## Литэрэтиирэ

* Инструкция по эксплуатации буксира БМК-90. ССРС байыаннай министиэристибэтин байыаннай издательствота. М-1951.
Кальвиц Отто Артурович

**Кальвиц** (сорох источниктарга **Кальвица**) **Отто Артурович** (01.12.1888—07.03.1930) — бастакы сэбиэскэй полярнай лүөччүктэртэн биирдэстэрэ, Саха сиригэр үлэлии сылдьан саахалга түбэһэн өлбүтэ.

## Олоҕун олуктара
1888 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Финляндия Йоэнсуу куоратыгар (ол саҕана Арассыыйа импиэрийэтигэр киирэр этэ) төрөөбүтэ. 1908 сыллаахха тимири таҥастыыр оробуочай кваилификациятын ылбыт уонна атыы-эргиэн байҕал флотугар хачыгаарынан үлэҕэ киирбит. Үс сыл тухары кыраныысса таһыгар устар аалларга үлэлээн, Гельсингфорс индустриальнай оскуолатыгар киирэр харчыны мунньуммута. 1915 сыллаахха ол оскуоланы бүтэрэн, аал мэхээнньигин идэтин баһылаабыта. Ол кэннэ эмиэ атыы-эргиэн флотугар үлэлии киирбитэ. 1917 с. импиэрийэ үрдүнэн буолбут дьалхаан Финляндияны эмиэ таарыйбыта. 1917 сыл кулун тутар 16-17 күннэригэр Балтика флотун өрө турбут мотуруостара Кальвицаны хамыһаарынан талбыттара. Ол эрээри, муус устар 13 күнүгэр ыраахтааҕыга бэриниилээх хаалбыт күүстэр Хельсинки куораты ылбыттара, ый бүтүүтүгэр Выборг куораты эмиэ ылбыттара. Финляндияҕа үрүҥ террор саҕаламмыт, Отто Кальвиц атын мотуруостары кытта бастаан Кронштаадка, онтон Петербурга куотар.

Петербурга Отто Кальвицаны техникаҕа сыһыаннаах диэн, саҥа тэриллэн эрэр фииннэр авиа этэрээттэрин оскуолатыгар ыыталлар. Онно үөрэнэн баран Карельскай фроҥҥа байыаннай лүөччүгүнэн гражданскай сэриигэ кыттар.

1925 с. Хотугу гидрогофия эспэдиисийэтигэр ананар. 1927 сыллаахха Камчаатка үрдүнэн, Врангель арыытын үрдүнэн, бастакы көтүүлэри оҥорор, 1929 сыллаахха Чукотка уонна Саха сирин хотугу улуустарын үрдүнэн эмиэ бастакы көтүүлэри оҥортуур. Ол саҕана ити оройуоннарга биллэн турар аэродромнар, оттугунан хааччыйар баазалар суохтара, дьон да олорор сирдэрэ аҕыйаҕа.

1928 сыллаахха Отто Кальвиц аан бастаан Иркутскай-Качуг-Верхоленскай-Грузновка-Уус-Кут-Киренскай-Ичера-Витим-Бодойбо маршрутунан аан бастаан көтөр уонна регулярнай рейстэри олохтоон, 40450 км көтөр.

1929 сыллаахха ол саҕанааҕыга ураты көтүүнү оҥорор: Лаврентий хомото-Врангель арыыта- Орто Халыма-Ляховскай арыыта- Хаһааччыйа бөһүөлгэ-- Булуҥ. Көтүү уопсай устата 5 тыһ. км тахса этэ.

1930 сыл кулун тутар 7 күнүгэр Дьокуускай-Эдьигээн-Булуҥ маршрутунан көтөр. Онно өрө турууну хам батыы барбыт чэкиистэргэ рация уонна эмп тиэрдиэхтээҕэ. Кэбээйи улууһун үрдүнэн көтөн иһэн, Сангаар аттыгар күүстээх тыалга түбэһэн сөмүлүөтэ саахалланар. Кинини кытта борт механик Франц Леонгардт уонна радист Сергей Карчевскай өлбүттэрэ. 

## Аатын үйэтитии
Өлүктэрин булан Иркутскайга Иерусалим диэн ааттанар кылабыыһаҕа көмпүттэрэ, онно мэҥэ туруорбуттар. Сангаар бөһүөлэгэр Кальвиц бүүһүн туруорбуттара (Н.А. Дворецкая үлэтэ).

Кэбээйи улууһугар Өлүөнэ кытылыгар турар сэлиэнньэни кини аатынан ааттаабыттара.

Кини аатын Саҥа сир арыыларыгар киирэр Соҕуруу арыыга хомо уонна үрэх сүгэллэр.

Хаҥалас улууһун Покровскайыгар Кальвица-Леонгардт аатынан уулусса баар.

1935 сыллаахха Дьокуускайга Авиагруппа диэн саҥа оройуону туталларыгар биир уулуссаны Отто Кальвица аатынан ааттаабыттара.

## Быһаарыылар