open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тукайнов Илья Яковлевич

**Тукайнов Илья Яковлевич**  (1905—1951) —  норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ.

## Олоҕун олуктара
Дьокуускайдааҕы педтехникуму, Москваҕа философия, история уонна литература государственнай университетын бүтэрбит. 
Хочо улууһун исполкомун бэрэсэдээтэлинэн, партия уобаластааҕы комитетын иһинэн оскуола уонна билим салаатын сэбиэдиссэйинэн, салгыы республика үөрэҕин народнай комиссарынан, Бүлүү педучилищетын директорынан, Саха АССР Министирдэрин Сүбэтин культурнай сырдатар тэрилтэлэр дьыалаларыгар управление солбуйааччы начальнигынан, республика кинофикацияҕа управлениетын начальнигынан үлэлээбитэ.

* 1929 с. райисполком бэрэссэдээтэлэ дуоһунаска ананар.
* 1930 с. Садын улууһугар баартыйа райкомун сэкэрэтээринэн үлэлээбит.
* 1938 – 1942 сс. Саха АССР үөрэҕириитин народнай комиссарынан үлэлиир.
* 1942 – 1945сс. Бүлүү педучилищетыгар директорынан үлэлиир.
* 1945с. Саха сирин култуурунай-сырдатар тэрилтэлэрин салайар киинигэр солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн ананар.
* 1946с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин кинофикациятын салайар киинигэр салаайааччынан ананар 

## Аатын үйэтитии
И. Я. Тукайнов аата Сунтаар улууһун Наахара алын сүһүөх оскуолатыгар иҥэриллибит (2005)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Омуков В. Н. Уhук сир уола. — Дьокуускай: «Сайдам», 2006. — 48 с.
Аан дойду дьахталларын күнэ

**Аан дойду дьахталларын күнэ** 1909 сыллаахтан сыл ахсын кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. ХНТ сыл аайы дьахталлар бырааптарын харысхалыгар уонна эйии иһин тутуллар. История этэринэн үлэлиир дьахталлар бырааптарын тэҥнэтэргэ уонна эмансипацияҕа болҕомтону уурарга ыҥырар.

Советскай Союз эстибитин кэннэ кулун тутар 8 күнүгэр Российскай Федерация государственнай бырааһынньыга буолан хаалбыта. Кулун тутар 8 күнүгэр Арассыыйаҕа дьахталларга сибэкки уонна атын бэлэх аҕалар үгэһэ буолар. "Сибэккилэр кулун тутар 8 кунугэр саамай баҕалаах бэлэх буолан хаалаллар: иккис эр киһи кинилэр тапталлаах хотунун бэлэхтээн, оттон иккис Россия хас биирдии олохтооҕо кинилэри белех быһыытынан ылыахпын баҕарабын". Онуоха «бу күн бастакы хоһооно — биир муоста дискриминацияны утары охсуһуу-умнуллубута ыраатта», ол түмүгэр бу күн «дьахтар бырааһынньыгын курдук»диэн бэлиэтииллэр.

1920с сылларга коммуньуус дойдулар, ол курдук Кытай, Куба уонна ССРС, бэлиэтиир буолбуттар. Ол бириэмэттэн бырааһынньык өссө да тарҕаммыт. 

Дойдулар үгүс өттө политика хос санаата суох бырааһынньыктыыллар - эр дьон ийэлэригэр, кэргэннэригэр, коллегаларыгар уо д. а. сибэккилэри уонна кыра бэлэхтэри оҥороллор. Сорох дойдуларга дьахталлары үлэлэриттэн дьиэлэригэр эрдэ ыыталлар.

1975 сыллаахха ХНТ бу бырааһынньыгы билиммитэ. Хас сыл аайы социальнай уонна поллитическай тематын уларыта сылдьан бэлиэтиир. Ол курдук 2011 сыллаахха "Үөрэххэ, билимҥэ уонна технологияларга тэҥ кыах биэриитэ" диэн темалаах этэ.

Албания, Алжир, Армения, Азербайджан, Беларусь, Босния уонна Герцоговина, Бразилия, Буркина Фасо, Камерун, Кытай, Куба, Эквадор, Грузия, Италия, Израиль, Лаос, Казахстан, Кыргызстан, Македония, Молдавия, Черногория, Польша, Румыния, Россия, Сербия, Таджикистан, Украина, Узбекистан, Вьетнам уонна Замбия дойдуларыгар бэлиэтэнэр.

## Быһаарыылар
Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич

**Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич** (29.03.1893—1974) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, байыаннай хамандыыр, салайааччы, бэлиитик.

## Олоҕун олуктара
:1893 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр Амма оройуонун Абаҕа с. дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата, Евсей Иванович Иванов, күүтүүлээх уола төрөөбүтүгэр, биир дойдулааҕын нуучча политсыылынайын Алексей Кралины саҥа төрөөбүт уолун киинин быһарыгар көрдөспүт. Быыһааччы буолан, Кралин уолга бэйэтин аатын биэрбит. Уоллара икки кылаастаах церковно-приходскай оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, салгыы үөрэттэрээри, Ивановтар Дьокуускайга көспүттэр.
:Дьокуускайга А. Кралин политкуруһуоктарга, маевкаларга сылдьан, бастаан Максим Аммосов, Платон Слепцов — Ойуунускай ааттарын истибит, хойут кинилэри кытта ыкса билсибит.
:Саха Сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ А. Кралин улууһун угар үлэлээбит.
:1920 сыллаахха партияҕа киирбит.
:1921 сыллаахха Үөһээ Дьааҥыга уезд партячейкатын секретарынан анаммыт, ону сэргэ милиция начальнигынан үлэлээбит.
:ннан барбыт.
:1922 с., муус устар  — Өлүөхүмэ уездком  секретарынан талыллыбыт, олохтоох бойобуой дружина начальнигынан анаммыт.
:Саха правительствота А. Кралины Казань куоракка  команднай составын куурустарыгар ыыппыт.
:Туркестаҥҥа Сэбиэскэй былааһы олохтооһун кэмигэр 4-с Туркестанскай полк кавалерийскай взводун командира.
:1924—1926 сс. — Саха Сиригэр төннөн, Дьокуускайга национальнай рота военкомунан анаммыт.
:1925 с. — И. Я. Строд этэрээтин военкома, Артемьев этэрээтин утары сэрилэспит.
:1926 с., от ыйа — 1928 с., ыам ыйа — Алдан уокуругун Сүбэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
:1928 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр «норуот өстөөҕө» диэн хаайыллыбыт, Мурманскай уобаласка 20 сыллаах хаайыыга ыыппыттар. 1940 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр реабилитацияламмыт, Саха АССР  дьыалатын дакаастаамматаҕынан тохтоппут.
:Босхолонон баран Кэбээйи оройуонугар рыбнадзорга, ол кэннэ эргиэн тэрилтэтигэр бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
:Пенсияҕа тахсыар дылы Лүксүгүҥҥэ кыылы иитэр ферма дириэктэринэн үлэлээбит.
:60-с сыллар бүтүүлэригэр А. Е. Кралин (Иванов) дойдутугар, Абаҕаҕа, олорбут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана

## Аатын үйэтитии
* А. Е. Кралин аата Абаҕа агро-оскуолатыгар иҥэриллибит (1992) 

## Сигэлэр
Интернет-версия Оймяконской районной газеты:Память о них священна:Председатель райсовета
Захаров Николай Семенович

200px|thumb|right|Николай Захаров — Сахаачча
**Захаров Николай Семенович (Сахаачча)** (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга.

## Олоҕун олуктара
1948 сыллаахха ахсынньы 20 күнүгэр Амма с. төрөөбүт.

1969 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Амма өрүс салаатыгар сөтүөлүү сылдьан дэҥҥэ түбэһэн өлбүт.

## Аатын үйэтитии
* Николай Захаров — Сахаачча аата Амматааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Сигэлэр
* Ушницкай И. П. Оо, Сахаачча, Сахаачча… — Дьокуускай: «Көмүөл», 2008. — 303 с.
* Воспитанники Д. П. Коркина — чемпионы и призеры СССР среди молодежи 

]
Неустроев Егор Ильич

**Неустроев Егор Ильич** — **Тулуйхан** — саха композитора.

## Олоҕун олуктара
* 1953 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр төрөөбүт.
* 1989 с. — Новосибирскайдааҕы государственнай консерваторияны бүтэрбит.

## Айар үлэтэ
Амма улууһун өрөгөйүн ырыатын музыкатын суруйбут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Эдэр композитордар Бүтүн Сойуустааҕы конкурстарын лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ

## Сигэлэр
Союз композиторов Республики Саха (Якутия)
Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ

[мини|[Путин 2008 сыллаахха Биллибэт саллаат өйдөбнньүгэр венок уурар.]]

'*Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ*' () —  Беларуська, Кыргыстаанҥа, Россияҕа, Таджикистанҥа, Украинаҕа  хас сылын аайы олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр бырааһынньык. 

1922 сылтан ССРС ити дата сыллата үгэс курдук «Кыһыл армия күнэ», 1946 сылтан «Советскай армия күнэ», 1949-1991 сс. — «Советскай армия уонна Байыаннай- муора флотун күнэ»диэн бэлиэтэммитэ. Олунньу 23 күнүгэр байыаннай сулууспалаахтартан ураты сэбиэскэй гражданнарга барыларыгар рабочай күн буолбута. 

Советскай Союз эстибитин кэннэ Россияҕа " Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ «диэн бэлиэтэнэр уонна Россия байыаннай албан аатын күнүнэн, ону тэҥэ кэккэ дойдуларга тутулуга суох государстволар (СНГ) бэлиэтэнэр. Аҕа дойду көмүскэлин күнэ- дьыла-эр дьон, ийэ дойду көмүскэлигэр кыттыбыт дьахталлар бырааһынньыктара.

### Россияҕа
Официальнай версиянан Россия Аармыйатыгар сулууспалыыр уонна сулууспалаабыт дьону өрө тутарга бырааһынньыктанар, ол гынан баран киэҥник эр дьон бырааһынньыгын курдук ааҕыллар.

Бырааһынньыкка парад ааһар уонна бэтэрээннэри ветераннары айхаллааһын буолар, эр дьоннорго (кэргэннэригэр, аҕаларыгар уонна уоллагыгар) кыра бэлэхтэри биэрэллэр.

## Быһаарыылар
Арассыыйа күнэ

[thumb|250px| [Борис Ельцин уонна Владимир Путин  2001 сыллаахха Арассыыйа күнүгэр]]
**Арассыыйа күнэ** () бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр национальнай бырааһынньык. 1992 сыллаахтан сыл аайы бэлиэтэнэр. 1990 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын народнай дьокутааттарын сийиэһитэ суверенитет Декларациятын ылбыта.
Романов Иван Михайлович

**Романов Иван Михайлович** (төр. 1909, ахсынньы 4 күнэ, Мэҥэ улууһа, Саха уобалаһа, Арассыыйа импиэрийэтэ; өлб. 1978, сэтинньи 11 күнэ, Дьокуускай, Саха АССР, ССРС) диэн сэбиэскэй билимдьит, устуорук, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр. РСФСР уонна Саха АССР билимнэрин үтүөлээх диэйэтэлэ (1969).

## Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха Мэҥэ улуһуугар Иккис Холгума нэһилиэгэр төрөөбүт. 

:Саха АССР  иһинэн искусство дьыалатыгар Управление начальнига.
:1939 сыллаахха репрессияҕа түбэһэн, 20 сылга диэн хаайыллыбыта. «Буруйа» дакаастаммакка 1940 сыллахха босхоломмута, реабилитацияламмыта.
Аан дойду фонетическай алпабыыта

thumb|upright=1.5|Официаллык табыл 2020 сылаахха
**Аан дойду фонетическай алпабыыта** (, кыччатыллан ) диэн Латыын алпабыытынан суруллубут фонетикаҕа алпабыыт транскрипциялыыр системата. Саҥарыыны сөпкө суруйарга Аан дойдутааҕы Фонетика Ассоциацията 1888 сыллаахтан учууталлар, лексикографттар, атын тылы үөрэтэр дьон, лингвисттар, ырыаһыттар, актердар, саҥа тылы айар дьон уонна переводчиктар тутталлар.
Герасимов Кирилл Афанасьевич

**Герасимов Кирилл Афанасьевич** — саха композитора, педагог, дирижер.

## Олоҕун олуктара
1957 сыллаахха сэтинньи 3 күнүгэр төрөөбүт.
Музыкальнай колледж, искусство уонна культура Арктическай Государственнай Институт преподавателэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын түмсүүлэрин эппиэтинэстээх секретара.

## Айар үлэтэ
##### Айымньылара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата
* Сунтаар улууһун өрөгөйүн ырыата

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Союз композиторов Республики Саха (Якутия) 
* SakhaNews 07.12.2012:В Якутске вновь прозвучит музыка Кирилла Герасимова
Иванова Полина Николаевна

**Иванова Полина Николаевна** — саха дьахталларыттан бастакы композитор, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүт.
1959-67 сыллардаахха Өрөспүүбүлүкэ музыкатын оскуола-интэринээтигэр фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ. Уһуйааччыта СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ А.А. Попова. Ол кэнниттэн 1967-71 сс. Саха музыкальнай училищетыгар композитор Герман Комраковка уонна музыковедтар А.Ю. Лукинаҕа, Г.Г. Алексееваҕа үөрэммитэ.

Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит.
Саха композитордарын Түмсүүтүн чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин музыка Үрдүкү оскуолатын преподавателэ.

2025 сыллаахха олунньу 25 күнүгэр уһун ыарахан ыарыыттан Дьокуускайга 73 сааһыгар өлбүтэ.

### Айар үлэтэ
Оҕолорго аналлаах элбэх айымньылардаах, опера, камерно-инструментальнай уонна камерно-вокальнай жанрдарга үлэлиирэ.  

Устудьуоннуу сылдьан "Предание" ﻿симф. поэманы (1985), фортепианоҕа сонатаны (1984), песни "Нежность" уонна "Осенний вечер" ырыалары айбыта.

#### Сүрүн айымньылара:
* "Зеленое волшебство" опера (1986);
* "Ледовое море" Поэма-кантата (1983);
* Фортепианоҕа 12 дьоҕус пьеса (1987);
* Скрипкаҕа уонна фортепианоҕа 6 пьеса (1989);
* Соло скрипкҕа "Саная" фантазия (1992);
* Флейтаҕа "Раздумье" импровизация (1993);
* Инструментальнай ырыалар, пьесалар, романстар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Ньурба куоратын Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо

## Сигэлэр
* Высшая школа музыки Республики Саха (Якутия)
* Союз композиторов Республики Саха (Якутия) 

## Быһаарыылар
Ксенофонтов Владимир Васильевич

мини|Владимир Ксенофонтов "Бэчээт тиэргэнигэр", Дьокуускай, 2022
**Ксенофонтов Владимир Васильевич** — композитор.

## Олоҕун олуктара
* 1947 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Далыр с. төрөөбүт.
* 1971 с. — Илин-Сибиирдээҕи култуура институтун бүтэрбит.
* 1983 с. — Уфатааҕы Государственнай искусство Институтун бүтэрбит.
* ССРС, РФ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин композитордарын Сойуустарын чилиэнэ.

## Айымньылара
* «Сарыал», опера 
* «Саасчаана и Сардаана», опера 
* «Прометей России», оратория 
* «Памяти матери», кантата 
* «Манчаары», вокальнай-симфоническай поэма 
* «Уруй Айхал», ода-кантата 
* «Аал-Луук Мас», симфония 
* «Бохсуруйуу», балет
* «Пробуждение Туймаады», балет
* «Күөрэгэй-куо», балет

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ

## Өссө маны көр
* Ньурба куоратын Ытык олохтоохторо

## Сигэлэр
* Союз композиторов Республики Саха (Якутия) 
* SakhaLife 28.03.:Музыка Владимира Ксенофонтова улучшает зрение, а духовые инструменты лечат внутренние органы  
* SakhaNews 17.10.2012:Якутский композитор представил на всероссийский конкурс реквием «Подводники», написанный на стихи контр-адмирала Анатолия Штырова
Куду (Үөһээ Бүлүү улууһа)

**Куду** — Үөһээ Бүлүү улууһун Үөдүгэй нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Верхневилюйск2.PNG|450px|thumb|right|Үөһээ Бүлүү улууһа|
poly 67 462 85 438 109 471 82 488 Үөдүгэй нэһилиэгэ
poly 104 438 104 453 114 459 125 447 113 438 Нам нэһилиэгэ
poly 89 399 99 389 121 389 101 408 Дүллүкү нэһилиэгэ
poly 71 409 84 404 97 412 97 424 Хоро нэһилиэгэ
poly 56 321 102 316 93 344 68 356 Боотулу нэһилиэгэ
poly 95 352 113 375 100 380 86 359 Далыр нэһилиэгэ
poly 30 443 61 429 61 497 35 497 Кэнтик нэһилиэгэ
poly 72 364 86 364 89 381 68 381 Мэйик нэһилиэгэ
poly 116 412 125 412 136 401 143 408 139 420 121 420 121 413 116 413 Ороһу нэһилиэгэ
poly 124 435 134 435 140 444 140 456 128 456 128 445 Тамалакаан нэһилиэгэ
poly 59 515 116 480 116 522 105 586 79 592 Өргүөт нэһилиэгэ
poly 99 347 120 327 135 346 112 362 Маҥаас нэһилиэгэ
poly 61 387 83 387 61 400 83 400 Оҥхой нэһилиэгэ
poly 140 439 162 439 186 479 158 479 Харбалаах нэһилиэгэ
poly 120 364 168 339 173 379 134 388 Кырыкый нэһилиэгэ
poly 67 215 102 215 94 289 57 289 Сургуулук нэһилиэгэ
poly 36 87 58 87 58 178 84 178 84 129 124 70 84 11 Сургуулук нэһилиэгэ
poly 105 415 105 426 115 415 115 426 Балаҕаннаах нэһилиэгэ
poly 5 413 32 413 5 438 32 438 Балаҕаннаах нэһилиэгэ
poly 61 632 153 579 214 657 185 688 Туобуйа нэһилиэгэ
poly 123 503 123 580 160 487 177 544 Быракаан нэһилиэгэ
poly 170 411 170 437 205 411 205 437 Хомустаах нэһилиэгэ
poly 120 392 120 405 132 392 132 405 Хомустаах нэһилиэгэ
poly 157 385 157 397 171 385 171 397 Хомустаах нэһилиэгэ
rect 115 104 248 324 Бүлүү улууһа
rect 205 596 251 643 Горнай улууһа
rect 4 6 44 59 Өлөөн улууһа
rect 4 100 44 401 Ньурба улууһа
rect 3 547 52 621 Сунтаар улууһа
rect 3 666 112 703 Өлүөхүмэ улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Үөһээ Бүлүү улууһа
* Үөдүгэй нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Верхневилюйский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Верхневилюйский улус
Сидоров Олег Гаврильевич

мини|400px

**Сидоров Олег Гаврильевич**  —  суруналыыс, 1992—2001 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, суруйааччы, публицист, чинчийээччи, СӨ Духуобунаһын Акадьыамыйатын чилиэнэ, 2015 сыллаахтан СӨ суруйааччыларын ассоциациятын бэрэстээтэлэ. «Илин» сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ. ХИФУ тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.

## Олоҕун олуктара
* 1962 сыллаахха ахсынньы 23 күнүгэр Амма улууһугар Амма с. төрөөбүт.
* 1980 с. — В. Г. Короленко аатынан Амма орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1985 с. — Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын бүтэрбит.
* 1985—1989 сс. — Амма улууһун хаһыатыгар үлэлээбит.
* 1989 сылтан — «Молодежь Якутии» хаһыат корреспондена.
* Атын үлэлээбит сирдэрэ: СТВ телеканал, Саха радиота, «Советы Якутии» хаһыат, культура министерствота, бэчээт дьыалаларын Департамена, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сибээстэргэ министерствота, норуоттар дьыалаларыгар уонна федеративнай сыһыаннар Департаменнара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын пресс-сулууспатын Салалтата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын сүбэһитэ.
* 1992—2001 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
* 1991 сылтан — «Илин» культурологическай, историко-географическай сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.
* 2010 сыл от ыйыттан 2013 сыл алтынньытыгар дылы — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университетка информационнай политика уонна коммуникативнай технологиялар Салалталарын начальнига.
* 2012 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн  — Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет тыл үөрэҕин факультетын суруналыыстыкаҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Суруйар аата — Олег Амгин.
##### Кинигэлэрэ
* «Россия-Якутия: Вчерашнее завтра» (1999)
* «От Алексея Кулаковского до Николая Лугинова. Штрихи к портрету якутской культуры» (2009; 2011, 2 изд.)
* «Михаил Николаев. Восхождение. Ступени мужества» (2012)
* «20 лет спустя. Штрихи к портрету эпохи» (2012)
* «Дерево Тыгына» (2010)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын академига

## Сигэлэр
* Олег Сидоров. Журналист, публицист, исследователь. Тус ситим-сирэ  
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова: Личный кабинет на сайте СВФУ
* Официальный сайт историко-географического и культурологического журнала «Илин»
* Союз журналистов Республики Саха (Якутия):Председатели правления Союза журналистов ЯАССР, председатели Союза журналистов Республики Саха (Якутия)
* В Академии духовности четыре новых имени
* Интервью на NewsBabr.com Взгляд с Востока: "Для многих Якутия до сих пор страна оленей, тайга да тундра, где рассыпаны алмазы" Забайкалье, 20.10.2006 
* Интервью на Викитеке // Устная история. Интервью 2001-2006/Глава 71/ Quid dicis. Устная история. Интервью 2001-2006 автор Андрей Лубенский
Томскай Савва Константинович

**Томскай Савва Константинович** (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сылларга Саха сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ, «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха төрөөбүт.
1971—1981 сс. — Саха суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин V, VI, VII, VIII, IX, X ыҥырыыларын дьокутаата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Союз журналистов Республики Саха (Якутия): Председатели правления Союза журналистов ЯАССР, председатели Союза журналистов Республики Саха (Якутия)
Михайлов Виктор Данилович

thumb|px300|right|Михайлов Виктор Данилович
**Михайлов Виктор Данилович** — философия билимнэрин доктора, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1946 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1974 с. — Ленинградтааҕы государственнай университет философскай факультетын бүтэрбит.
* 1977 с. — Ленинградтааҕы государственнай пединститут философия кафедратын аспирантуратын бүтэрбит.
* 1977—1981 сс. — Горно-Алтайскай государственнай пединститут преподавателэ.
* 1981 сылтан — Саха государственнай университетыгар үлэлиир.
* 1989—1999 сс. — философия кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1999—2005 сс. — «Шаг в будущее» общественнай Академия салайааччыта.
* 1992 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын суруйууга кыттыбыт. 
* 2002 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай Консультативнай Сүбэ чилиэнэ.
2021 сыллаахха балаҕан ыйын 22 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин духуобунаһын Академиятын академига
* Российскай Федерация норуотун үөрэөириитин туйгуна
* «370 лет Якутия с Россией» Бэлиэ
* «Учитель учителей РС (Я)» Бэлиэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):60 лет со дня рождения В. Д. Михайлова, заслуженного деятеля науки РС (Я), академика Академии духовности РС (Я), доктора философских наук, профессора
Подголов Александр Григорьевич

thumb|px300|right|Подголов Александр Григорьевич
**Подголов Александр Григорьевич** — Саха сирин политига.

## Олоҕун олуктара
* 1962 сыл кулун тутар 29 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
* 1985 сыллаахха Дьокуускайдааҕы радиотехника колледжын бүтэрбитэ.
* 1979—1998 сс. — Дьокуускайдааҕы АОПП оператор-сортировщик, ЛОРПга куруусчут; Дьокуускайдааҕы радиоцентрга электромонтер, электромеханик; 16 №-дээх СПТУга үөрэх маастара; ЫБСЛКС Октябрьскай райкомун сэкэрэтээрэ, ЫБСЛКС Дьокуускай горкомугар инструктор; АСП «Подросток» бэрэссэдээтэлэ; Дьокуускай куорат Администрациятыгар ыччат уонна спорт салаатын салайааччыта;
* 1998—2003 сс. — Ил Түмэн депутата
* 2004—2005 сылларга ЯГОМО «Подросток» бэрэссэдээтэлэ;
* 2005—2006 сылларга МУ "Содействие" бэрэссэдээтэлэ;
* 2006 сылга Дьокуускай 12 №-дээх орто оскуолатын дириэктэрэ.
* 2008 сыл кулун тутарыгар Ил Түмэн депутатынан талыллар.
* 2011 сыл ыам ыйын 17 күнүгэр Ыччыт политикатын уонна спорт миниистиринэн анаммыта,
* 2013 сыл муус устарыгар Ыччат уонна ыал политикатыгар миниистиринэн ананар.
* 2013 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр дуоһунаһыттан ууратыллыбыт.

## Сигэлэр
SakhaNews 06.06.2013:У министра по делам молодежи и семейной политике Якутии оказался фальшивым диплом о высшем образовании
Арассыыйа бырааһынньыктара

Манна Арассыыйа бырабыыталыстыбата билиммит дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр бырааһынньыктарын испииһэгэ суруллуо. Ол күннэргэ административнай офистар, посольстволар уонна атын тэрилтэлэр үлэлээбэттэр. Субуотаҕа эбэтэр баскыһыанньаҕа түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөр.

## Официальнай бырааһынньыктар

### Саҥа дьыл
Саҥа Дьыл буолбутун кэннэ Тохсунньу 2-5 күннэрэ эмиэ бырааһынньык күннэринэн ааҕыллаллар. 2005 сылга дылы дьон тохсунньу 1 уонна 2 күнүгэр сынньаналлара.

### Ороһуоспа
Ороһуоспа русскай православнай таҥара дьиэтэ туттар юлиан халандаарынан тохсунньу 7 күнүгэр түһэр. 1991 сыллаахха бырааһынньык төнүммүтэ, ол иннинэ ССРС бириэмэтигэр государственнай атеизм бириэмэтигэр үлэ күнэ этэ.

### Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ
Аҕа дойду көмүскээччитин күнэ олунньу 23 күнүгэр бэлиэтэнэр. Россия армиятын күнэ. Бырааһынньык 1918 сыллаахтан баар.

### Аан дойду дьахталларын күнэ
Аан дойду дьахталларын күнэ кулун тутар 8 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

### Саас уонна үлэ күнэ
ССРС бириэмэтигэр Аан дойдутааҕы үлэһит күнэ бэлиэтэнэр этэ уонна бары куораттарга парад, кэнсиэр ыытыллар этэ. 

### Кыайыы күнэ
Ыам ыйын 9 күнүгэр Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыыны бэлиэтиир бырааһынньык. Куораттарга байыаннай параад ааһар. 

### Арассыыйа күнэ
**[[Россия күнэ]]** диэн бэс ыйын 12 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1991 сыллаахха бу күн Арассыыйа ССРС-тан туспа барар суверенитетын биллэрбитэ.

### Норуот сомоҕолоһуутун күнэ
Норуот сомоҕолоһуутун күнэ - сэтинньи 4 күнэ. 1612 сыллаахха бу күн Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салайыылаах норуот ополчениета Москуба Китай-Городын поляктартан штурмнаан ылбыта. Поляктар Кремльгэ чугуйбуттара эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэрэ. Манан дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.

## Быһаарыылар
Россия Федерациятын өрөгөйүн ырыата

Билэ:Russian national anthem at Medvedev inauguration 2008.ogv

**[[Россия]] Федерациятын өрөгөйүн ырыата** диэн судаарыстыба тутаах символларыттан биирдэстэрэ. Музыката уонна текст ССРС өрөгөй ырыатыттан ылыллыбыттар, мелодиятын Александр Васильевич Александров, онтон тылын Сергей Владимирович Михалков уонна Габриель Эль-Регистан суруйбуттар.

## Официальнай тиэксэ
Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Герцен аатынан педагогика университета

**Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай А. И. Ге́рцен аатынан педагогика университета** () — Санкт-Петербуурга баар Арассыыйа биир бастыҥ педогогика кыһаларыттан биирдэстэрэ. 2011 сыллаахтан толору нууччалыы аата маннык — Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Российский государственный педагогический университет им. А. И. Герцена».

Устуоруйатын  1797 сыллаахтан, Павел I саҕаттан ааҕаллар. Ол эрээри 1918 сыллаахха диэри стаатуһа Иитэр дьиэ (Воспитательный дом) этэ. Онон үрдүк үөрэх кыһатын быһыытынан устуоруйата 1918 сыллаахха саҕаламмыта. Ол сыл Наркомпрос бирикээһинэн Үһүс Петроградтааҕы педагогика институтуута буолбута.  1920 сыллаахха институут А. И. Герцен аатын сүкпүтэ. 1922—23 сс. 1-кы уонна 3-с педагогика институуттара холбоһоннор Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай  А. И. Герцен аатынан педагогика институута (ЛГПИ) буолбуттара. 1957 сыллаахха институукка Ленинграадтааҕы М. Н. Покровскай аатынан педагогика институута холбоммута. 

1991 сыл тохсунньу 21 күнүгэр А. И. Герцен аатынан ЛГПИ университет буолбута.
Мындааба (Уус-Алдан улууһа)

**Мындааба** — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Уус-Алдан1.PNG|450px|thumb|right|Уус-Алдан  улууһа|
poly 189 340 203 340 189 358 203 358 Мүрү нэһилиэгэ
poly 132 383 142 415 91 415 81 436 36 415 61 396 87 396 Суотту нэһилиэгэ
poly 140 301 172 301 163 350 98 323 Лөгөй нэһилиэгэ
poly 116 200 164 210 171 231 156 240 156 265 142 270 129 260 109 260  Дүпсүн нэһилиэгэ
poly 264 369 327 409 309 436 254 436 202 423 202 399 235 392 Курбуһах нэһилиэгэ
poly 39 182 39 226 103 193 94 257 63 233 Найахы нэһилиэгэ
poly 153 407 191 415 185 429 224 436 218 457 179 453 163 438 144 427 Өлтөх нэһилиэгэ
poly 99 341 161 366 132 377 91 381 91 364 82 390 72 383 Бороҕон нэһилиэгэ
poly 164 375 198 385 188 404 152 399 141 382 Бэрт-Уус нэһилиэгэ
poly 272 337 372 334 380 362 371 375 363 403 329 403 309 383 270 362 Байаҕантай нэһилиэгэ
poly 206 337 206 365 257 334 257 362 229 378 Бастакы Хоро нэһилиэгэ
poly 242 178 269 188 269 223 236 243 229 286 174 286 164 244 178 235 172 203 236 199 Өнөр нэһилиэгэ
poly 42 237 99 275 114 271 130 299 110 299 88 317 42 303 Баатаҕай нэһилиэгэ
poly 178 294 270 294 251 323 178 330 Иккис Лөгөй нэһилиэгэ
poly 239 45 303 39 366 61 413 152 389 225 379 274 362 274 343 204 257 172 265 137 Түүлээх нэһилиэгэ
poly 170 351 170 369 185 351 189 361 200 361 200 369 222 380 218 388 Хоро нэһилиэгэ
poly 124 275 159 275 164 293 141 293 Бастакы Өспөх нэһилиэгэ
poly 189 55 227 55 227 129 256 140 234 173 234 192 184 192 152 200 123 192 123 178 157 166 178 121 Чэриктэй нэһилиэгэ
poly 91 36 180 58 152 151 106 178 41 169 58 133 30 117 73 79 Өспөх нэһилиэгэ
poly 382 282 372 325 317 320 305 330 267 330 267 307 324 287 Тиит Арыы нэһилиэгэ
poly 276 197 329 208 353 277 313 277 296 287 241 282 252 241 266 241 279 225 Бээрийэ нэһилиэгэ
rect 400 226 445 377 Таатта улууһа
rect 228 448 445 482 Чурапчы улууһа
rect 39 451 166 482 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 2 132 29 318 Нам улууһа
rect 84 2 286 32 Кэбээйи улууһа
rect 354 2 445 38 Томпо улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Уус-Алдан улууһа
* Мүрү нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Усть-Алданский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Уус-Алдан нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Усть-Алданский улус
Борисов Иван Васильевич

**Борисов Иван Васильевич**  —  суруналыыс, 2001—2008 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1939 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Дүллүкү с. төрөөбүт.
Өр кэм «Якутский университет» хаһыакка үлэлээбит.
1976—1984 сс. — Саха АССР Гостелерадио редактора, старшай редактора.
1984 сылтан — Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһугар үлэлээбит, эппиэттинэстээх секретарь.
1992 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
2001—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
ССРС суруналыыстарын Сойууһун VI, VII съезтэрин үлэтигэр кыттыбыт, ол кэннинээҕи аҕыс съезтэргэ делегатынан талыллан кыттыбыт.

## Айар үлэтэ
Бастакы ыстатыйалара 1957 сыллаахха «Кыым», «Эдэр коммунист», «Социалистическая Якутия» уонна «Молодой коммунист» хаһыаттарга бэчээттэммиттэр. Ол кэннэ «Советская Россия», «Красная звезда», «Советская торговля», «Советский спорт», «Пионерская правда» о. д. а. киин хаһыаттарга бэчээттэммит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэчээтин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* И. А. Аргунов аатынан бириэмийэ лауреата
* Дүллүкү нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Союз журналистов Республики Саха (Якутия):Председатели правления Союза журналистов ЯАССР, председатели Союза журналистов Республики Саха (Якутия)
* SakhaNews 16.03.2009:Семен Руфов:Председатель Союза журналистов России поздравил Ивана Борисова
Балыктаах (суолталара)

**Балыктаах** хас да суолталаах тыл.
* Балыктаах — Уус-Алдан улууһун Найахы нэһилиэгин киинэ.
* Балыктаах — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Мэҥэ нэһилиэгин киинэ.
Тумул (суолталара)

**Тумул** хас да суолталаах тыл.
* Тумул — ойуур, кытыл, арыы, эниэ, хайа, туруук таас улаханнык чорбойон, урутаан, инники киирэн турара.
* Тумул — Нам улууһун Модут нэһилиэгин киинэ.
* Тумул — Сунтаар улууһугар Кутана нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Тумул — Уус-Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
* Тумул  — Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ.
* Тумул — Хаҥалас улууһугар Тумул нэһилиэк киинэ.
Чараҥ (Хаҥалас улууһа)

**Чараҥ** — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Ханалас6.PNG|600px|thumb|right|Хаҥалас улууһа|
poly 439 92 489 122 479 136 466 122 451 118 Покровскай
poly 357 18 380 25 375 35 360 35 349 55 347 31 Өктөм нэһилиэгэ
poly 376 56 393 79 374 85 366 65 Өктөм нэһилиэгэ
poly 470 51 489 51 496 67 510 79 521 84 510 95 506 87 497 87 492 82 492 77 Өктөм нэһилиэгэ
poly 384 25 410 25 435 14 459 14 445 48 450 68 497 101 490 115 469 101 438 85 418 51 382 43 Нөмүгү нэһилиэгэ
poly 433 138 450 152 424 186 424 198  411 198 413 230 372 215 397 189 397 173 413 168 406 160 411 149 425 149 Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 402 80 426 76 432 95 446 120 461 127 451 147 432 129 421 110 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 481 149 507 169 507 199 484 208 487 240 459 254 449 240 421 235 426 198 440 173 Хачыкаат нэһилиэгэ
poly 291 77 335 84 349 102 389 92 428 132 402 149 392 186 375 186 375 174 356 131 343 121 328 121 299 97 281 97 Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 555 155 594 185 594 218 581 226 589 272 576 281 560 266 544 289 525 257 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 529 100 529 132 538 141 530 147 493 133 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 241 107 273 143 287 177 275 215 228 215 228 156 245 153 214 114 Сиинэ нэһилиэгэ
poly 503 141 546 160 538 182 525 229 525 247 494 247 490 213 516 196 511 165 491 149 Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 362 37 376 43 373 56 363 64 363 76 372 93 351 93 335 75 340 60 356 56 Дьэр нэһилиэгэ
poly 452 46 452 65 459 65 471 77 477 77 486 85 490 78 470 58 Дьэр нэһилиэгэ
poly 510 51 526 72 521 80 512 76 494 56 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 380 46 396 48 404 53 416 53 421 69 397 75 392 58 377 52 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 299 103 324 126 352 132 357 171 371 175 371 194 356 198 360 220 335 210 339 178 317 141 288 126 278 115 Тиит-Арыы нэһилиэгэ
poly 144 96 170 112 157 160 176 192 170 230 149 230 112 281 101 273 110 253 127 196 107 192 74 156 126 129 Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 66 147 71 173 111 209 89 268 58 245 47 209 20 156 Иһит нэһилиэгэ
poly 179 111 192 124 208 117 231 145 222 151 215 220 179 228 190 187 163 163 Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 287 131 316 144 323 165 330 180 330 206 302 213 287 204 294 178 280 145 Тумул нэһилиэгэ
poly 247 105 275 105 275 121 259 121 Тумул нэһилиэгэ
rect 138 249 290 323 Өлүөхүмэ улууһа
rect 6 4 280 87 Горнай улууһа
rect 469 297 624 323 Амма улууһа
rect 364 250 449 323 Алдан улууһа
rect 466 3 552 45 Дьокуускай
rect 537 76 626 139 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Хаҥалас улууһа
* Бэстээх нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Хангаласский улус 
* naslegy.ru:Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Хангаласский улус
Новиков Анатолий Георгиевич

**Новиков Анатолий Георгиевич** — саха бөдөҥ учуонайа, философия билимнэрин доктора.

## Олоҕун олуктара
* 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр Хаҥалас оройуонугар Өктөм нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* оскуола кэнниттэн Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт.
* 1969 с. — Томскайдааҕы государственнай университет мехмат факультетын бүтэрбит.
* 1975 с. — Томскайдааҕы государственнай университет аспирантуратын бүтэрбит.
* 1976 сылтан — философия уонна научнай коммунизм кафедратыгар ассистент, старшай преподаватель.
* 1982 с. — философия билимнэрин кандидатыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1991 с. — философия билимнэрин докторыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1993—1996 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Аналитическай киин директора.
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет философияҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ, профессор.

## Үлэлэрэ
300-н тахса үлэни суруйбут.
* «Прерывное и непрерывное (материалистическая диалектика)», монография, Киев, 1983
* «Философские проблемы возникновения и начального этапа развития математики», монография, Красноярск, 1992
* «Н. А. Бердяев — самобытный представитель русской философии», монография, Якутск, 1994
* «О менталитете саха», монография, Якутск, 1996
* «Менталитет северян в контексте циркумполярной цивилизации» (в соавторстве), монография, Якутск, 2005
* «Менталитет японцев и техногенная цивилизация» (в соавторстве), монография, Якутск, 2008

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна (2002)
* Российскай Федерация билимин үтүөлээх деятелэ (2006)

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Анатолий Георгиевич Новиков
* Хангаласская Централизованная Библиотечная Система:Новиков Анатолий Георгиевич
Петров Прокопий Устинович

**Петров Прокопий Устинович** (24.02.1913—04.07.1964) — Саха сиригэр көскө ыытыыны чинчийбит саха устуорук учуонайа.

## Олоҕун олуктара
* 1913 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Арҕаа-Хаҥалас улуус Нөмүгү нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата 1917 с., ийэтэ 1925 с., икки эдьиийдэрэ 30-с сыллар саҕаланыыларыгар өлбүттэр.
* Тулаайах хаалан, интернатка иитиллибит. Өктөм сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, комсомол кэккэтигэр киирбит. Улуус комсомолун ячейкатын секретарынан талыллан үлэлээбит.
* 1930 сыллаахха, оскуоланы бүтэрээт, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа киирбит.
* 1931 с. сайыныгар  кэккэтигэр киирбит, 3 ый ЫБСЛКС Дьокуускай куораттааҕы комитетын секретарын солбуйбут. 
* 1931 сыл алтынньы ыйга Иркутскайдааҕы пединститутка үөрэххэ ыыппыттар.
* 1934 с. — Иркутскайдааҕы пединститут историческай факультетын бүтэрэн, Дьокуускай педтехникумугар преподаватель буолар.
* 1934 с., сэтинньи  — ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун кульпрос салаатын иһинэн партийнай сырдатыы дьиэтин сэбиэдисэйинэн анаммыт.
* 1935 с., ыам ыйа — комсомол үлэтигэр көһөрүллүбүт, ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы обкомун бюротун чилиэнинэн, обком салаатын сэбиэдиссэйинэн талыллан, 1937 сыл ахсынньытыгар дылы үлэлээбит.
* 1938—1943 сс. — Дьокуускайдааҕы пединститка преподаватель.
* 1943 с., бэс ыйыттан — партийнай үлэҕэ сылдьыбыт.
* 1947 с. — ВКП(б) КК Үрдүкү партийнай оскуолатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит.
* 1948 сылтан — Дьокуускайдааҕы пединститутка преподаватель.
* 1950 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Революционная деятельность большевиков в якутской ссылке» диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээбит.
* 1950 с. — ВКП(б) Саха Сиринээҕи обкомун партийнай оскуолатын марксизм-ленинизм кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1958—1964 сс. — Саха государственнай университет ССКП историятыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1964 с. ыам ыйыттан — кафедра доцена.
* П. У. Петров олоҕо 1964 сыл от ыйын 4 күнүгэр хомолтолоохтук быстыбыт.

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения П. У. Петрова, историка
Скрябин Адам Васильевич

**Скрябин Адам Васильевич** (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера, саха национальнай муусукатын култууратын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха ырыаларын тарҕатааччы.

## Олоҕун олуктара
* 1896 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Нөмүгү нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* Дьокуускайдааҕы духовнай училищеҕа үөрэммитэ, 1917 сыллаахха бастакы саха хуорун уонна саха национальнай ротатын духовой оркестрын тэрийбитэ. 
1917 сыл ахсынньы 31 күнүгэр Саҥа Дьылы көрсөр киэһэ (ол аата Юлиан халандаарынан буолуон сөп: 1918 сыл тохсунньу 13 күнэ) хуор Алампа икки ырыатын толорбута: «Овеянный счастьем якут» уонна «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан». Бу саха омугун устуоруйатыгар сахалыы хуор аан бастакы ыллааһына этэ.
Бу хуор кини салайыытынан 1923 сыллаахха Москубаҕа I Бүтүн Сойуустааҕы норуот хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар сахалыы ырыалары толорон ситиһиилээхтик кыттар. 
1923 сыл алтынньы 8 күнүгэр Адам Скрябин сахалартан аан бастакынан Большой тыйаатырга сахалыы ырыаны ыллаабыта: омуктар киэһэлэригэр (вечер национальностей). Бу толоруутун үөрэх наркома А.В. Луначарскай хайҕаабыта диэн суруйар саха дьүрүлүн чинчийээччи Галина Кривошапко. Атын ыстатыйатыгар эмиэ кини суруйарынан Федор Корнилов уонна Скрябин саха бэйиэттэрин хоһооннорун сыанаттан аахпыттар, Константин Сокольников дьиэрэтиилээх сахалыы ырыаны ыллаабыт. 

1924 сыллаахха Москуба консерваториятыгар муусука түөрүйэтин салаатыгар үөрэнэ киирбит. Ол эрээри үөрэхтээх композитор (сахалартан бастакы!) буолар ыра санаата туолбатаҕа. Саха сиригэр буолбут "кылаассабай чистка" испииһэгэр киллэрэн үөрэҕиттэн үүрбүттэрэ. Консерватория салалтата талааннаах киһини өйөөн өр сөбүэспэккэ сылдьыбытын туһунан оччотооҕу устудьуоннар ахтыыларыгар баар диэн Кривошапко суруйар. Өр кэм харчыта суох буолан дойдутугар кыайан төннүбэккэ сылдьыбыт. Төннөн да баран утарсыыны, абааһы көрүүнү көрсүбүтэ диир Кривошапко.
* Дьокуускай оскуолаларыгар, педтехникумҥа үлэлээбит. 1927 сыллаахха Москубаҕа "Саха ырыаларын ноталара" диэн бастакы хомуурунньугу бэлэмнээн бэчээттэппит. Адам Скрябин ыллаан биэрбитин мусукааннар К.П. Виноградов, Н. И. Аладов тупсаран нуотаҕа түһэрбиттэрэ.
* 1931 с. — Саха театрын иһинэн Саха Сиригэр бастакы хомус ансаамбылын тэрийбит. 
* 30-с сыллар ортолоругар Дьокуускайдааҕы пединститут хормейстера.
1938 сыллаахха Москубаҕа өлбүт. Хайдах өлбүтэ чуолкай биллэ илик диир Кривошапко.

## Аатын үйэтитии
А. В. Скрябин аатынан Ой с. уулусса ааттаммыт.

## Сигэлэр
* Хангаласская Централизованная Библиотечная Система:Скрябин Адам Васильевич 
* Скрябин Адам. Саха бастакы композитора уонна хормейстера: [Адам Скрябин төрөөбүтэ 110 сыла] / Юрий Петров. — «Саха Сирэ». — 2006. — Бэс ыйын 7 к. — С.5.
* Степанова Елена. Композитор, его любимая Мария и НКВД: [о судьбе самодеятельного композитора Адама Скрябина] / Елена Степанова // «Якутия». — 2006. — 30 мая. — С.6.

## Быһаарыылар
Семенов Платон Саввич

200px|thumb|right|Семенов Платон Саввич
**Семенов Платон Саввич** (1875—1963) — олоҥхоһут.

## Олоҕун олуктара
* 1875 сыллаахха Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Кыра сааһыттан баай дьоҥҥо хамначчыттаабыт. 
* Саҥа олох тутуллар кэмигэр нэһилиэгэр көхтөөхтук үлэлэспит. «Пятилетка» артыалга бастакынан киирбит, артыал  бастыҥ үлэһитэ.
* Саха уус-уран литературатыгар «Ленин туһунан ырыатынан» биллибит. 
* 1939 сылтан ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* «Сэрии» (1942), «Слава воинам» (1943), «Кыайыы» (1945) айымньылары айбыт.

## Сигэлэр
Театр Олонхо:Платон Саввич Семенов
Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)

**Федоров Михаил Дмитриевич (Ырыа Миисэ)** — Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Үһүс Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ийэтэ биэс саастааҕар өлөн, быраатын кытта аҕаларыгар иитиллибиттэр.
* 1937—1944 сс. — сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрээт, совхозка үлэлээбит.
* 1945—1947 сс. — Дьокуускайга педрабфакка үөрэммит, ис туруга мөлтөх буолан, ситэри үөрэммэтэх.
* 1948 сылтан — Тиит-Арыыга кулууп сэбиэдиссэйэ.
* 1960—1976 сс. —  Чкаловка, Улахан-Ааҥҥа, Тиит-Арыыга, Хачыкаатка, Өктөмҥө культура үлэтин тэрийбит, культура Дьиэлэрин директорынан үлэлээбит.
* 1976 сылтан — пенсияҕа тахсыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС культуратын туйгуна 
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ 
* «Бочуот Знага» уордьан 
* Тиит-Арыы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
М. Д. Федоров — Ырыа Миисэ аата Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы культуратын Дьиэтигэр иҥэриллибитэ (2009) 

## Сигэлэр
Ил Хомус:Славный сын Тит-Арыы
Чараҥ (суолталара)

**Чараҥ** хас да суолталаах тыл.
* Чараҥ — түөлбэлээн үүммүт ыраас хатыҥ ойуур.
* Чараҥ (Уус-Алдан улууһа) — Уус-Алдан улууһугар Бастакы Хоро нэһилиэк киинэ.
* Чараҥ — Хаҥалас улууһун Бэстээх нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
Бэстээх (суолталара)

**Бэстээх** хас да суолталаах тыл.
* Бэстээх — Эдьигээн улууһун нэһилиэгэ.
* Бэстээх — Эдьигээн улууһугар Бэстээх нэһилиэк киинэ.
* Бэстээх — Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ.
* Бэстээх — Хаҥалас улууһугар Бэстээх нэһилиэк киинэ.

## Өссө маны көр
Аллараа Бэстээх
Даккы (Таатта улууһа)

**Даккы** — Таатта улууһун Дьохсоҕон нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Таатта6.PNG|430px|thumb|right|Таатта улууһа|
poly 175 268 175 249 194 264 207 282 197 276 166 287 153 287 152 277 162 277 165 268 Таатта нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 132 299 206 386 162 344 200 399 166 374 151 374 111 325 Октябрьскай нэһилиэк (Таатта улууһа)
poly 192 314 217 272 270 317 232 340 Орто-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 194 20 212 25 205 119 140 129 101 124 128 79 141 79 173 57 Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 92 69 96 128 135 200 81 213 57 243 34 219 48 95 Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 137 235 171 235 171 262 162 262 162 273 146 273 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 142 289 165 289 197 279 205 287 183 306 177 339 150 319 Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 120 212 137 263 58 276 58 247 Игидэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 90 314 103 314 154 395 114 395 90 378 78 348 Тыараһа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 190 329 234 347 276 329 305 353 381 329 408 419 363 435 402 467 329 513 247 412 205 406 216 378 182 358 Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 60 281 87 281 106 272 128 272 119 309 81 309 Дьүлэй нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 204 134 215 233 192 238 156 217 149 198 122 149  Уолба нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 228 222 338 242 376 312 302 342 218 259 Уус-Амма нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 82 26 185 19 142 75 123 61 114 74 88 63 71 71 Хара-Алдан нэһилиэгэ (Таатта улууһа)
poly 153 378 166 378 179 391 187 391 197 408 178 408 168 396 158 393 Даайа-Аммата, нэһилиэк (Таатта улууһа)
rect 4 5 34 181 Уус-Алдан улууһа
rect 222 5 427 210 Томпо улууһа
rect 4 420 240 533 Чурапчы улууһа
rect 300 516 427 538 Уус-Маайа улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Таатта улууһа
* Дьохсоҕон нэһилиэгэ (Таатта улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Таттинский улус 
* naslegy.ru:Таатта улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Таттинский улус
Томтор (суолталара)

**Томтор** хас да суолталаах тыл.
* Томтор — 1) сир ньуурун үрдүк бөгдьөгөрө, ойдом турар үрдэл; 2) булгунньах.
* Томтор — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Уус-Алдан улууһун Мүрү нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Томтор — Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Өймөкөөн улууһун Иккис Бороҕон нэһилиэгин киинэ.
* Томтор — Үөһээ Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэк киинэ.
* Томтор — Үөһээ Дьааҥы улууһун Боруулаах нэһилиэк киинэ.
Алексеев Пётр Алексеевич

**Алексеев Петр Алексеевич**, 14(26).01.1849—16(28).08.1891 — революционер, ткач, 1886—1891 сс. сыылкаҕа билиҥҥи Таатта улууһугар олорбут.

## Олоҕун олуктара
1849 сыллаахха тохсунньу 26 (урукку ааҕыынан тохсунньу 14) күнүгэр Смоленскай губерния Сычевскай уйуоһун Новинская дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Аҕата Москубаҕа ткачтыы киирбит. Онон 9 сааһыттан тигии фабрикатыгар Москубаҕа үлэлээбит. Онтон  Петербурга көһөн Торнтон фабрикатыгар үлэҕэ киирбит. 1873 сыллаахха народниктары кытта табаарыстаспыт - "Чайковецтары" кытта, 1874 сылтан саҕалаан "москвичтар" народнай кружоктарын чилиэнэ буолбут. Литератуураны пропагандалыыр этэ. 1875 тутуллубута уонна сууттаммыта "процесс 50-ти", суукка туран революция туһунан аатырбыт этиитин эппитэ. 10 сылга хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Бастаан Новобелгородскай хаайыыга одиночнай хаамыраҕа 3 сыл сыппыта, 1880  с. Мценскай пересыльнай түрмэтигэр көһөрүллүбүтэ, салгыы Сибииргэ утаарыллыбыта. 1882 сыл олунньутугар Иркутскай уобаласка Кара хаатыргатыгар тиийбит, 1885 сыл кулун тутарыгар Саха сиригэр көскө ыытыллыбыта. Бастаан Байаҕантай улууһун Саһыл нэһилиэгэр Дьэкэ диэн сиргэ олохсуталлар. 1886 сыллаахха Боотуруус улууһун Дьүлэй нэһилиэгэр көһөрүллүбүт. 

1891 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнүгэр атынан Дьокуускайга киирэн истэҕинэ Тимэтэй диэн Чурапчыттан чугас алааска Федот Сидоров уонна Егор Абрамов-Тобох диэн дьон өлөрөн кэбиспиттэр. Төрүөтүн сэбиэскэй кэмҥэ халабыр дииллэр этэ, норуот номоҕор буоллаҕына өлөрүөхсүттэртэн биирдэстэрин ойоҕун күүһүлээбитин иһин иэстэспиттэр диэн хаалан хаалбыт.

## Аатын үйэтитии

Сэбиэскэй былаас бириэмэтигэр Дьокуускайга биэс миэтирэлээх обелиск туруорбуттар, төрөөбүт дойдутугар памятник туруорбуттар. Таатта оруйуона 1963-1991 сылларга кини аатын сүгэн Алексеевскай диэн ааттана сылдьыбыта. Уҥуоҕа Булгунньахтаах диэн сиргэ олорбут балаҕанын аттыгар тутуллубута. Уус-Тааттаҕа бүүһэ турар. 1949 сыллаахха тохсунньуга кини аатынан урукку Марха уулуссатын (Мархинская) ааттаабыттара.
Чарин Иосиф Иосифович

**Чарин Иосиф Иосифович** (1921—1983) — педагогика билимнэрин кандидата, үөрэх инспектора.

## Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала
* «Бочуот Знага» уордьан

## Сигэлэр
Yөрэх инспектора И. И. Чарин / Хомуйан онордо В. И. Чарина. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2001 — 94 с.
Хатылаев Иннокентий Михайлович

**Хатылаев Иннокентий Михайлович** (1928—1981) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1965—1981 сс. — Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатын директора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна

## Аатын үйэтитии
Таатта улууһун Баайаҕа орто оскуолатыгар И. М. Хатылаев аата иҥэриллибит (1995)

## Сигэлэр
МОУ «Баягинская СОШ имени И. М. Хатылаева»
Мандарова Анна Васильевна

**Мандарова Анна Васильевна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара.

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыллаахха кулун тутар 25 күнүгэр Саха АССР Алексеевскай оройуонун (билиҥҥи Таатта улууһа) Томтор с. төрөөбүт.
* 1974 с. — Баайаҕа орто оскуолатын бүтэрбит.
* 1978 с. — Намнааҕы педучилищены, черчение уонна уруһуй учууталын идэтигэр үөрэнэн, бүтэрбит.
* 1978—1982 сс. — Баайаҕа орто оскуолата, учуутал.
* 1981 сылтан — Баайаҕа музыкальнай оскуолатыгар уус-уран кылааска преподаватель.
* 2005 с. — Саха государственнай педагогическай Академиятын, «изобразительное искусство» идэҕэ үөрэнэн, бүтэрбит.
* «Уус» Түмсүү чилиэнэ

## Айар үлэтэ
К. П. Токумова «Лекарственные растения Якутии», Е. В. Мандарова «Ааҕарга үктэл» кинигэлэрин ойуулаабыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун маастара (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна (2002)
Хатылаев Герман Васильевич

**Хатылаев Герман Васильевич** — саха ырыаһыта, мусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1961 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүт.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Клавдия Хатылаева, ырыаһыт.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Сигэлэр