Үчүгэй санаа

Киһи санаата сылдьан эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллыбат, санаа диэн санаа буоллаҕа, бас иһигэр сылдьан тугу да оҥорботуттан итинник араарыы кыаллыбат. Киһи тугу да саныыра кыайан быһаарыллыбат, ол иһин бобуллар кыаҕа суох.

Арай киһи бу санаатын баҕа санаатыгар кубулутан баран илэтигэр оҥорон таһаардаҕына ханнык быһыы буолан тахсарыттан эрэ санаа үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанар. Киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар урут оҥоруллубут быһыылар хайдахтарын арааран билэрэ уонна олору дириҥник ырытара, үчүгэйдэрин эбэтэр куһаҕаннарын таба быһаарара эрэ туһалыыр.

Киһи хаһан баҕарар бэйэтигэр үчүгэйи оҥостор санаата элбэх буолар. Дьон уһун үйэлэр тухары үчүгэй диир быһыыларын олус элбэҕи оҥороннор үчүгэй быһыылар кыайан ааҕыллыбат да буола элбээбиттэр. Онтон куһаҕан быһыылары оҥорбот буола, хааллара сатыылларыттан куһаҕан быһыылар биллэр аҕыйахтар. 

Сахалар ол иһин оҕону үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны таба арааран билэригэр аан бастаан дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрин уонна олору оҥорботун ситиһэллэр. Оҕо биллэр куһаҕан быһыылары оҥорбот буоллаҕына үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир. Бу туһалаах быһаарыыны сахалыы таҥара үөрэҕэр киллэрэн “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн олохторугар туһана сылдьаллар.

Өй-санаа саамай уустуга санаа үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын таба быһаарыыга саһан сылдьар. Араас элбэх албынныы сатааччылар “үчү-гэй” диэн бу баар диэн этэн, ыйан биэрэн албыҥҥа киллэрэ сатыыл-лара аҕыйаабат. Үгүс саҥа оҥоруллар өй-санаа үөрэхтэрэ итинник албыны булан туһана сатыыллар. “Айыы үөрэҕэ” диэн секта айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн эдэрдэри албыннаан сиэри тутуспат буолууну үөскэтэн сыыһа-халты туттуналларын элбэтэ сылдьар.

Киһи баһын иһигэр сылдьар санаата үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан быһаарыллан тахсыбатыттан, бу санаа оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына ханнык быһыыны оҥорууга тириэрдибититтэн эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанара өй-санаа уустугун үөскэтэр. 

Өй-санаа уустуктара салҕанан, саҥалыы уларыйан иһэллэрин сайдан, тупсан иһэрэ уратыны киллэрэн үөскэтэрин билии эрэйиллэр. Бииртэн-биир үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара биллибэт санаалар киһи баһын иһигэр үөскээн тахсан иһэллэрэ уустуктары өссө элбэтэр.

Киһи бэйэтигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥорору үчүгэй диэн ааттыыр. Бэйэтэ тугу оҥорбутун “үчүгэй” диэн этэрэ эмиэ элбиир. 

Киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарара айылҕа уларыйан иһэр тутулугун билинииттэн, сырдык уонна хараҥа, сылаас уонна тымныы хардары-таары дьайыыларыттан үөскээбит. Бу өйдөбүллэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэннэр кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан иһэллэр.

Күн сырдыга, сылааһа дьайыыта дьоҥҥо үчүгэй диэн өйдөбүлү үөскэппит уонна салгыы сайдан, тарҕанан Күнү үчүгэй, үрүҥ таҥараҕа кубулуппутун сахалар туһана сылдьаллар. 

Киһи бэйэтин санаатын уонна оҥорбут быһыытын “үчүгэй” диэн ааттыыра хаһан баҕарар элбээн тахсар. Киһи оҥорбут саҥаны айыытын “үчүгэй” диэн этэрэ элбээн хааларыттан атын дьон билэн, үөрэтэн эрэ баран үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын таба быһаарар кыахтаналлара айыы диэн тыл уустук өйдөбүллээҕин биллэрэр. 

Саҥаны айыы оҥорору кытта үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана кыайан таба быһаарыллыбата араас сыыһа өйдөбүллэри үөскэтиэн сөп. Үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана чуолкайданан биллиэр диэри бэйэтинэн сылдьар, айыы диэн ааттанар кыахтанар. Төһө эмэ кэминэн бу быһыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана чахчы быһаарылыннаҕына уонна үчүгэй буоллаҕына – үрүҥ айыы, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына – хара айыы диэн хараардыллан ааттанара өй-санаа үөрэҕэр уонна бу айыы оҥорор туһатыгар сөп түбэһэр. 

Киһи ханнык санаалардаах даҕаны соннук быһыылары оҥорор. Үчүгэй санаа киһи үчүгэй быһыылары оҥороругар тириэрдэр. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтэн дьон үчүгэй быһыылары оҥороллорун элбэтэр.

“Үтүө санаа өтүүтээҕэр көмөлөөх” диэн өс хоһооно үтүө, туһалаах санаа көмөтө өтүүтээҕэр улаханын биллэрэр. Киһи санаата көннөҕүнэ, күүһүрдэҕинэ урукку кэмҥэ кыайбатын да кыайан кэбиһэрэ тиийэн кэлэрэ, бу өс хоһооно үөскээһинигэр тириэрдибит.

“Өйдөөх үтүөнү саныыр, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно дьон санааларын уратыларын, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн хайысхалара тус-туспаларын арыйар. Бу өс хоһооно үчүгэй санаа үтүөнү оҥорууга уонна куһаҕан, акаары быһыы киһини алдьархайга тириэрдэрин биллэрэрэ ордук улахан суолталаах.

“Күн курдук көнө санаалаах, ый курдук ыраас өйдөөх” диэн өс хоһооно киһи айылҕаттан тутулугун, Күн сырдыга киһиэхэ үчүгэй санаалары үөскэтэрин, онтон ый өйү биэрэрин биллэрэр.

“Киһи санаата оҕус да, ынах да буолбатах” диэн өс хоһооно санаа оҥорор быһыыга кубулуйа илигинэ киһиэхэ ханнык да биллэр туһаны аҕалбатын ыйан биэрэр суолталаах.

Дьон куруук үчүгэй диэн ааттыыр быһыыларын оҥоро сатыылларыттан үчүгэй быһыылар кыайан ааҕыллыбат буола элбээбиттэр. Бу үчүгэй диэни туспа арааран быһаарар туһугар киһи аҕыйах ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын билэрэ ордук түргэнник туһалыыр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолору үөрэтэрэ тиийимтиэтин улаатыннарар. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны тус-туспа арааран билэрэ уонна оҥорор быһыыларыгар туһанара олоҕор элбэх туһаны оҥорор.

Тоҕус эрэ ахсааннаах дьон оҥорор куһаҕан, содулу үөскэтэр быһыыларын оҕо билэн, олору оҥорбот буоллаҕына, киһи буолууну ситиһэр кыахтанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалардаах буол диэн үөрэтэр уонна алгыһы истии киһи үчүгэй санаалара элбиил-лэригэр тириэрдэрин туһана сылдьар.

Киһиэхэ үчүгэй санаалардаах буолар туһугар дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан, содулу үөскэтэр быһыыларын арааран биллэҕинэ оҥорор быһыыта тупсарын ситиһэр. Куһаҕаны аан бастаан арааран биллэххэ уонна олору оҥорбот буоллахха үчүгэйи оҥоруу элбиирин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. Үчүгэй диэн аһара элбээн хаалбытыттан аан бастаан аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны туспа арааран билии таба быһаарыыны ылынарга туһаны оҥорор.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон арыгыны оҥорон элбэхтик иһэр буолбут кэмнэригэр киһи арыгыны испэтэҕинэ үчүгэй киһи буолара, онтон арыгы истэҕинэ өйө-санаата аһара барарыттан куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара быһаарыллан олоххо киирбитэ. Киһи арыгыны элбэхтик иһиитэ бэйэтэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан ылар кэмнэрдээҕин арыйан дьоҥҥо тириэрдэн улахан туһаны оҥорбут. Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсаллара быһаарыллан олоххо киирбит.

Бу өй-санаа үөрэҕэр киирбит улахан уларыйыы киһи оҥорор ураты быһыыта, саҥаны айыыта үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсалларын быһааран олоххо киириилэрин үөскэппит. Ону тутуһан Христос таҥара үөрэҕэ үөскээн, дьон олоҕор киирэн үчүгэй киһи буолууну ситиһэллэригэр тириэрдибит.

Санаа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсар:

1. Үчүгэй санаалар.

2. Куһаҕан санаалар.

Санаа күүһэ диэн киһи санаабыт санаатын ситиһэр иһин дьүккүөрэ, күүрээнэ. Санаа икки өрүттээҕиттэн киһи үчүгэй санаалара күүһүрэллэригэр баҕара саныыра олоҕор туһаны оҥорор. 

Эр санаа диэн киһи кутталы, ыараханнары дьулайбакка көрсүүтэ, оннуктан чаҕыйбат быһыыта. Эр санаалаах киһи санаатын күүһүнэн куттанар санаатын баһыйа тутан оҥорор быһыытыгар биллэрбэт. 

Дьон өйө-санаата сайдыыта, тупсуута үчүгэйи оҥорор санаалара элбээһинин үөскэтэн үчүгэй киһи таҥара, Христос үөрэҕэ Аан дойдуга киэҥник тарҕаныытыгар тириэрдибит.

Үчүгэй санаалардаах киһи элбэх үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо үчүгэй санаалардаах буолууну тарҕатара үчүгэйи оҥорууну элбэтэр. (1,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.