Арассыыйа бэлиэ күннэрэ

**Арассыыйа бэлиэ күннэрэ** — Арассыыйа Федерациятыгар бэлиэтэнэр күннэр.

* Муус устар 22 — Экология кутталыттан көмүскэнии күнэ уонна Программист күнэ
* Муус устар 26
** Радиациялаах саахалларга өлбүт дьону ахтан ааһар күн
** Нотариат күнэ
* Муус устар 27 — Парламентаризм күнэ
* Муус устар 28 — Суһал көмө үлэһитин күнэ
* Муус устар 30 — Баһаарынай сулууспа күнэ
* Ыам ыйын 5 — Водолаз күнэ. 1882 сыллаахха Кронштадт куоракка ыраахтааҕы Александр III ыйааҕынан водолазтар оскуолалара тэриллибит.
* Ыам ыйын 7 — Арассыыйаҕа, Арменияҕа, Белорусияҕа Араадьыйа күнэ.
* Ыам ыйын 12 — Экология үөрэҕин күнэ
* Ыам ыйын 13 
** Черноморскай флот күнэ
** МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ.
* Ыам ыйын 18 — 25px ВМФ Балтиятааҕы флотун күнэ
* Ыам ыйын 20 — Волга өрүс күнэ
* Ыам ыйын 21 
** Байыаннай тылбаасчыт  күнэ;
** Үлэтэ суох буолууттан көмүскэнии күнэ ;
** Тихоокеанскай байыаннай флот күнэ;
** Хапхаас сэриитин сиэртибэлэрин ахтар күн;
** Полярник күнэ;
* Ыам ыйын 24 — Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ
* Ыам ыйын 26 — Арассыыйа урбаанньытын күнэ. 2007 сылтан бэрэсидьиэн ыйааҕынан бэлиэтэнэр
* Ыам ыйын 28 — Пограничник күнэ
* Ыам ыйын 31 — Адвокатура күнэ

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 1 
** Хотугу флот күнэ;
** Хиппи күнэ
** Байыаннай транспортнай авиация күнэ;
** Сибээс сэриитэ төрүттэммит күнэ

* Бэс ыйын 2 — Сөпкө аһыыр уонна ордук-хоһу аһыыртан батынар күн
* Бэс ыйын 4 — Крановщик күнэ (2014)
* Бэс ыйын 4 Ингушетия — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ

* Бэс ыйын 5
** Эколог күнэ;
** Полиция үөскээбит күнэ (1718)
** Үүнээйи харантыынын судаарыстыбаннай сулууспата үөскээбит күнэ (1931).
* Бэс ыйын 6 — Нуучча тылын күнэ. 2011 сыллаахтан Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
* Бэс ыйын 7 — Краудфандинг күнэ
* Бэс ыйын 8 — Социальнай үлэһит күнэ
* Бэс ыйын 10 — МВД пресс-сулууспатын күнэ.
* Бэс ыйын 11 — Арассыыйаҕа Тарҕаммыт склероз күнэ
* Бэс ыйын 12 — **[[Арассыыйа күнэ]].** Сэбиэскэй Сойуус үрэллэр кэмигэр 1990 сыллаахха Арассыыйа суверенитетын туһунан декларация ылыныллыбыта. Бу күнү 1994 сыллаахтан судаарыстыба бырааһынньыгын быһыытынан бэлиэтиир буолбуттара. 1998 сыллаахха "Арассыыйа күнэ" диэн ааттаммыта. 2002 сыллаахха Үлэ туһунан кодексаҕа бигэргэтиллибитэ.
* Бэс ыйын 14 — Миграция сулууспатын үлэһиттэрин күнэ
* Бэс ыйын 18 — Сэбилэниилээх күүстэр байыаннай биллэрии сулууспаларын күнэ
* Бэс ыйын үһүс баскыһыанньата — Мэдиссиинэ үлэһитин күнэ (бэс ыйын *үһүс* баскыһыанната)
* Бэс ыйын 20 — ВМФ миинэлиир-торпедалыыр сулууспатын күнэ (РФ ВМФ-тын главкомун 15.07.1993 сыллааҕы бирикээһэ)
* Бэс ыйын 22 — Кутурҕан күнэ, 1941 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмыт
* Бэс ыйын 23 — Балалайка күнэ 
* Бэс ыйын 25 
** Славяннар доҕордоһууларын уонна сомоҕолоһууларын күнэ 
** Статистика үлэһиттэрин күнэ
* Бэс ыйын 27 — Ыччат күнэ

* Бэс ыйын 29 — Арассыыйаҕа Бартыһааннар уонна подпольщиктар күннэрэ. 2010 сыллаахтан Брянскай уобалас дууматын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. 1941—1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитигэр фашистары утары өстөөх тыылыгар охсуспут дьону кэриэстииллэр.

## От ыйа
* От ыйын 1 — Реставратор күнэ   
* От ыйын 3 — ГАИ күнэ
* От ыйын 8 — Арассыыйаҕа дьиэ кэргэн, таптал уонна бэриниилээх буолуу күнэ (Петр уонна Феврония күннэрэ). 2008 сылтан бэлиэтэнэр.
* От ыйын 10 — Полтааваҕа кыайыы күнэ (1709  с. от ыйын 8 күнүгэр буолбута);
* От ыйын 16 — Оҕо лааҕырдарыгар Нептун күнүн бэлиэтииллэр
* От ыйын 17:
** **[[Этнограф күнэ]]**. ССРС-ка 1970-с сс. бэлиэтэнэр. Бу күн эдэр этнографтары "сүрэхтиир" идэлээхтэр.
** ВМФ авиациятын күнэ 
* От ыйын 18 — Уокка куттал суох буолуутун кэтиир уорганнар төрүттэммит күннэрэ

* От ыйын 24:
** Кадастровай инженер күнэ
** Флорист күнэ 
* От ыйын 25:
** РФ силиэстийэлиир уорганнарын күнэ
** Өрүс полициятын күнэ  
** Владимир Высоцкайы ахтан ааһар күн

* От ыйын 28 — Пиарщик күнэ. Арассыыйаҕа бу идэ 2003 сыллаахха идэлэр испииһэктэригэр киирбитэ.
 
## Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 1 
** Бастакы Аан дойду сэриитин сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн
**  — Репатрианнар күннэрэ.
* Атырдьах ыйын 2 — Десантниктар күннэрэ
* Атырдьах ыйын 6 — Тимир суол сэриилэрин күнэ
* Атырдьах ыйын 9 — Арассыыйа албан аатын күнэ (Гангуттааҕы кыргыһыы)
* Атырдьах ыйын 12 — Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Археолог күнэ

* Атырдьах ыйын үһүс баскыһыннаьата — Салгын флотун күнэ. Сэбиэскэй Сойууска 1933 сылтан атырдьах ыйын 18 күнүгэр бэлиэтэнэрэ. 1993 сыллаахтан Арассыыйаҕа бу күн атырдьах ыйын үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбута, онон сыл ахсын чыыһылата уларыйа турар.

* Атырдьах ыйын 17 — Салабаар күнэ
* Атырдьах ыйын 18 — Географ күнэ
*Атырдьах ыйын 22
** Былаах күнэ
**  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
* Атырдьах ыйын 23 — Курскай тоҕой кыргыһыытын күнэ

* Атырдьах ыйын 27 — **Арассыыйа киинэтин күнэ**. 1919 сыллаахха бу күн РСФСР норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) киинэҕэ сыһыаннаах чааһынай устуудьуйалар баайдарын-дуолларын судаарыстыба былдьыырын туһунан дэкириэт таһаарбыта. 1980 сыллаахтан *Сэбиэскэй киинэ күнүн* быһыытынан бэлиэтэнэр этэ, перестройка саҕана аата билиҥҥигэ уларыйбыта.

* Атырдьах ыйын 30 — , **Өрөспүүбүлүкэ күнэ** (1990 сылтан бэлиэтэнэр)

* Атырдьах ыйын 31 — Арассыыйа бэтэринээрин күнэ.

## Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 1 — Билии күнэ
* Балаҕан ыйын 2 — Ботурууллуур-постовой сулууспа күнэ
* Балаҕан ыйын 3 — Японияны кыайыы күнэ, Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ
* Балаҕан ыйын 4 — Ядернай хааччыйыы үлэһитин күнэ
* Балаҕан ыйын 8 
** Бородино кыргыһыытын күнэ.
** Ленинград көмүскээччилэрин ахтан ааһар күн. Ленинград блокаадатын саҕаланыыта (1941 сыл)
* Балаҕан ыйын 19 — Сэрии сэбин оҥорооччу күнэ
* Балаҕан ыйын 21 
** Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ. Куликово хонуутугар кыргыһыыга кыайыы күнэ (1380 сыл). Арассыыйа судаарыстыбаннаһа төрүттэммит күнэ (862 сыл)
** Коллекционер күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Оскуола иннинэ үөрэтии үлэһиттэрин күнэ
* Балаҕан ыйын 28 — Аатом бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин күнэ

## Алтынньы
* Алтынньы 1 — Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ
* Алтынньы 3 — ОМОН күнэ
* Алтынньы 4 
** Космос сэриилэрин күнэ
** МЧС гражданскай оборона сэриилэрин күнэ
* Алтынньы 5 
** Холуобунай ирдэбил үлэһиттэрин күнэ. 1918 сыллаахха бу күн  РСФСР НКВД-тын иһинэн Холуобунай ирдэбил киин управлениета (Центророзыск) тэриллибит
** Учуутал күнэ (1965 сылтан ССРС-ка алтынньы бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ, 1994 сылтан Арассыыйаҕа алтынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр, аан дойдутааҕы күнү кытта сөп түбэһэр)
* Алтынньы 6 — Арассыыйа страховщигын күнэ
* Алтынньы 7 — ИДьМ (МВД) штабын подразделениеларын төрүттэммит күннэрэ
* Алтынньы 8 — Уу үрдүнээҕи, уу аннынааҕы уонна көтөр аал хамандыырын күнэ
* Алтынньы 15 — Аҕа күнэ (алтынньы үһүс өрөбүлүгэр 2021 сылтан бэлиэтэнэр).
* Алтынньы 20 — Байыаннай связист күнэ
* Алтынньы 23 — Эрэкилээмэ үлэһиттэрин күнэ
* Алтынньы 24 
** Өлбүт ракетчиктары кэриэстиир күн
** Ураты аналлаах подразделениелар (спецназ) күннэрэ
* Алтынньы 25 
** Таможенник күнэ
** Хаабыл бырамыысыланнаһын үлэһитин (кабельщик) күнэ
* Алтынньы 29 — Харабыллыыр сулууспа күнэ
* Алтынньы 30 
** Бэлиитикэ репрессияларыттан эмсэҕэлээбиттэри кэриэстиир күн. Бу күнү ССРС урукку өрөспүүбүлүкэлэригэр эмиэ бэлиэтииллэр
** Инженер-механик күнэ
* Алтынньы 31 
** Хамсаныы тылын тылбаасчытын күнэ
** Силиэстийэ хаайыытын уонна түрмэ үлэһиттэрин күнэ

## Сэтинньи
* Сэтинньи 1 
** Суут бириистэбин күнэ
** Тыыбаҕа **Тыыба тылын күнэ**. 2016 сыллаахтан суруйааччы Александр Даржай көҕүлээһининэн, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр.

* Сэтинньи 3 — Алаадьы күнэ
* Сэтинньи 4 — Сомоҕолоһуу күнэ
* Сэтинньи 4 — Сомоҕолоһуу күнэ
**  (Арассыыйа) — Удмуртия судаарыстыбаннаһын күнэ
* Сэтинньи 5 — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ
* Сэтинньи 6 (Татарстан) — Татарстан Конституциятын күнэ
* Сэтинньи 9 — Түргэнник хардарар анал этэрээт (СОБР) күнэ
* Сэтинньи 10 — Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 12 — Сбербаан күнэ. Бу күн (уруккунан алтынньы 30) 1841 сыллаахха Николай I Арассыыйа импиэрийэтигэр мунньар каассалары арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт
* Сэтинньи 13 
** Аармыйаҕа судаарыстыба кистэлэҥин харыстыыр сулууспа үөскээбит күнэ (урут шифровальщик күнэ диэн ааттанара).
** Радиационнай, химическэй уонна биологическай көмүскэл (РХБЗ) сэриилэрин күнэ.
* Сэтинньи 15 — Бүтүн Арассыыйатааҕы сулууспаҕа ыҥырыллыбыттар (призывниктар) күннэрэ.
* Сэтинньи 17 — Полиция участковайын күнэ
* Сэтинньи 18 — Тымныы Оҕонньор төрөөбүт күнэ. Бу күнү-дьылы Улуу Устюгка баччаҕа тымныылар саҕаланалларын иһин талбыттар
* Сэтинньи 19 
** Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ
** Өстүөкүлэ оҥорооччу күнэ
* Сэтинньи 20 — Көлө үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 21 — Арассыыйа нолуок уорганнарын үлэһитин күнэ
* Сэтинньи 22 — Психолог (уйлҕаһыт) күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* сэтинньи бүтэһик баскыһыанньата — Ийэ күнэ
* Сэтинньи 25 — Хирург күнэ. Улуу быраас, чинчийээччи Пирогов төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
* Сэтинньи 27  — Байҕал пехотатын күнэ. Бүөтүр I ыраахтааҕы дойдуга бастакы «байҕал саллааттарын полкатын» туһунан ыйааҕа 1705 сыл урукку истиилинэн сэтинньи 16 күнүгэр, аныгынан бүгүн тахсыбыт.

## Ахсынньы
* Ахсынньы 1 — Синоп кыргыһыытын күнэ. Павел Нахимов салалталаах Арассыыйа эскадрата 1853 сыллаахха Синоп тумул аттыгар туурак эскадратын кыайыытыгар ананар. Дьиҥэр кыргыһыы сэтинньи 18 (30) күнүгэр буолбута
* Ахсынньы 2 — Баан үлэһитин күнэ
* Ахсынньы 3
** Юрист күнэ
** Биллибэт саллаат күнэ
* Ахсынньы 4 — Арассыыйа информатикатын күнэ. 1948 сыллааха бу күн ССРС миниистирдэрин сэбиэтин аныгы техниканы киллэрэр Государственнай кэмитиэтэ электроннай ааҕар массыынаны айыы туhунан № 10 475 кумааҕыны И. С. Брукка уонна Б. И. Рамеевка биэрбит
* Ахсынньы 5 — Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ — 1941 сыллаахха Москуба иһин кыргыһыыга утары кимэн киирии саҕаланыыта.\
* Ахсынньы 7 — Эрмитаж күнэ
* Ахсынньы 9 
** Аҕа дойду дьоруойдарын күнэ
** Тимир суол сэбилэниилээх харабылын күнэ
* Ахсынньы 10 
** — Мари суругун-бичигин күнэ
** Ис дьыала министиэристибэтин сибээс сулууспата тэриллибит күнэ
* Ахсынньы 11 — Андреевскай былаах күнэ
* Ахсынньы 12 — Арассыыйа Конституциятын күнэ
* Ахсынньы 14 (Башкортостан) — Башкиир тылын күнэ
*  Ахсынньы 15
** Арассыыйа Салгын-сэбилэниилээх күүстэрин Радиотехническэй сэриилэр тэриллиилэрин күнэ
** Идэлэрин эбээһинэстэрин толоро сылдьан өлбүт суруналыыстар кэриэстэбиллэрин күнэ
* Ахсынньы 17 
** Стратегическэй аналлаах ракетнай сэриилэр күннэрэ
** Судаарыстыбаннай фельдъегерь сулууспатын үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 18 
** ЗАГС үлэһиттэрин күнэ
** Арассыыйа Ис дьыала уорганнарын Бэйэ куттала суох буолуутун чаастарын күнэ
* Ахсынньы 19 — ФСБ Байыаннай контрразведкатын чаастарын күнэ
* Ахсынньы 20 — Арассыыйа куттала суох буолуутун үлэһиттэрин күнэ
* Ахсынньы 22 — Энергетик күнэ

* Ахсынньы 24 — Арассыыйа сэриигэ албан аатын күнэ — Александр Суворов хамаандалаах нуучча сэриитэ туурак кириэппэһин Измаилы 1790 с. ылбыт

* Ахсынньы 27 — Быыһааччылар күннэрэ

* Ахсынньы 31 — Саҥа Дьылы көрсүү

## Быһаарыылар