Кулун тутар 1

**Кулун тутар 1** диэн Григориан халандаарыгар сыл 60-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 61-c күнэ). Сыл бүтүө 305 күн баар.
## Бэлиэ күннэр

*  (ЮНЭЙДС) — Дискриминацияны утарар күн. Бу күн ЮНЭЙДС (ВИЧ/СПИД утары ХНТ программата) көҕүлээһининэн ыытыллар. Ол эрээри, бэлиэ күн аҥардас биир ыарыыга ылларбыт дьон тэҥ бырааптарыгар эрэ болҕомто тардыынан муҥурдаммат, хабар эйгэтэ киэҥ: дискриминация ханнык баҕарар көстүүлэрэ дьону тэҥэ суох гыналлар, дьон олоҕун айгыраталлар. Бэлиэ күн быйылгы тимэмэтэ: Дьахтары уонна кыыһы дискриминациялыыры төрдүттэн суох оҥоруу.
*  — Байҕал отун аан дойдутааҕы күнэ (Всемирный день морских трав) (A/RES/76/265)
* 25px Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ
* 25px Имбэлииттэри өлөрүүгэ болҕомто уурар күн
* 25px Бэйэ этин-сиинин бааһырдыыга болҕомто ууруу күнэ
* Комплимент аан дойдутааҕы күнэ 
*  — Пиибэ күнэ. 1989 сыллаахха бобуу суох буолбутун кэннэ бэлиэтэнэр
*  (Курдистаан) — Мустафа Барзани күнэ
*  — Дьоруойдар күннэрэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (Югославияттан, 1992)
*  — "Кырыыстаах саллааттары" ахтар күн
*  — Ахтыы күнэ
*  — Самилджоль. 1910-1945 сс. Япония баһылыырын утары хамсааһын сиэртибэлэрин ахтар күн. 1919 сыллаахха Сеулга бу күн улахан хаан тохтуулаах дьалхаан буолбута
* ,  — Марцишор, саас саҕаланыыта
*  (Йап штаат) — Йап күнэ

## Түбэлтэлэр
* 1562 — Васси диэн сиргэ (Франция) 63 гугеноту өлөрбүттэр, мантан сылтаан Францияҕа итэҕэл сэриилэрэ саҕаламмыттара.
* 1810 — Александр I ыраахтааҕы Абхазия Арассыыйа Импиэрийэтигэр киирбитин туһунан манифест таһаарбыт.
* 1811 — Мамлюктар династияларын баһылыктарын Эгиипэт ыраахтааҕыта Мухаммед Али өлөттөрбүт.
* 1896 — Анри Беккерель атомнар радиациялаах үрэллиилэрин арыйбыт.
* 1921 — Петроградка көҥүлү кэҥэтии иһин дьалхаан буолбутун түмүгэр Кронштадтааҕы өрө туруу саҕаламмыт, мотуруостар уонна куорат олохтоохторо бассабыыктар утары саа-саадах туппуттар.
* 1941 — Аан дойду иккис сэриитэ: Болгария Тройственнай пакт диэн докумуоҥа илии баттаан Германия, Италия уонна Япония өттүлэригэр буоларын биллэрбит.
* 1945 — Аан дойдутааҕы харчы пуондата тэриллибит.
* 1953 — Иосиф Сталин инсуллаабыт уонна өйүн сүтэрит; түөрт хонон баран өлбүтэ.
* 1966 — Сэбиэскэй "Венера-3" хараабыл Чолбоҥҥо сууллубут, атын планетаҕа түспүт бастакы хараабыл буолбут.
* 1967 — Мэҥэ Хаҥаласка Герой Попов аатынан совхоз тэриллибит.
* 2004 — Михаил Фрадков Арассыыйа премьер-миниистирэ буолбут.
* 2008 — Читинскай уобалас уонна Агинскай-Бурятскай автономнай уокурук холбоһоннор Забайкальскай кыраай үөскээбит.
* 2011 — Арассыыйаҕа «Полиция туһунан» сокуон олоххо киирбит.

## Төрөөбүттэр
* 1932 — Дьокуускайга Роза Шелехова — Саха Сирин советскай уонна гражданскай сэрии кэминээҕи устуоруйатын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
* 1934 — Үөһээ Бүлүү Ороһутугар Николай Тобуруокап — лингвист учуонай, литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин дуоктара. Өксөкүлээх Өлөксөй, Б. Ойуунускай, Эрилик Эристиин, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Кындыл Уйбаан, Сэмэн Руфов о. д. а. саха суруйааччыларын, бэйиэттэрин айымньыларын сиһилии чинчийбитэ.
* 1934 — Иннокентий Томскай (19.09.2001 өлб.) — саха биллиилээх учуонайа, экономика билимнэрин дуоктара.
* 1935 — Ньурба Таркаайытыгар Нүһүлгэн (Ксенофонт Уткин) — философия билимин дуоктара, профессор, бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ.
* 1946 — Таас Үрэх бөһүөлэгэр (билигин Мииринэй оройуона) Виталий Басыгысов — 2008 с. Ил Түмэн бэрэстээтэлэ.

## Өлбүттэр
* 1981 — Таллан Бүрэ (Ефрем Сивцев, 25.01.1909 төр.) — Нам улууһун Хатыҥ Арыы нэһилиэгиттэн төрүттээх саха биллиилээх суруйааччыта. Бэйиэт туһунан Сэмэн Данилов маннык эппиттээх: "Кини өрүү тыл ойуулуур, оһуордуур кэриҥин, кыаҕын кэҥэтэр иһин охсуһар".
* 2024 — Гольдман Альбина Абрамовна, ХИФУ английскай филологиятын хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ, ССРС үрдүкү оскуолатын туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.