Өй суох буолуута

Сахалар олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа үөрэҕин баһылааннар Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн олоххо киллэрбиттэр. Бу үөрэххэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэр; оттор, мастар уонна онно үөскүүр кыра, улахан тыынар-тыыннаах харамайдар бары бэйэлэрин олохторугар сөп түбэһэр өйдөөхтөрүн-санаалаахтарын уонна ол өйдөрө-санаалара төһө таһымҥа диэри сайдалларын быһааран биэрии оҥоруллар:

1. Араас үүнээйилэр; оттор, мастар. Бу үүнээйилэргэ эттэрин-сииннэрин хамсатарга аналлаах өй-санаа, буор кут сайдар. Үүнээйилэр кыратык хамныыллар, үүнэллэр, силистэрэ киэҥник тарҕанан туһалаах аһылыктары буланнар үүнэри ситиһэллэр.

2. Кыыллар, көтөрдөр. Бу харамайдарга икки куттара; буор куту тэҥэ, ийэ куттара сайдар. Араас элбэх, сыыдам хамсаныылары оҥо-роллоруттан буор куттара үрдүк сайдыыны ситиһэрин тэҥэ, ийэ куттара үөскээн, бытааннык сайдар, саҥа үгэстэри үөскэтинэн оҥорор быһыылара тупсар, эбиллэр. Үйэлэрин тухары олохсуйбут үгэстэринэн салаллан сылдьалларыттан саҥаны оҥорон туһаналлара олус бы-тааннык барарыттан уларыйыыны кыралаан киллэрэллэр.

3. Киһи. Киһиэхэ үс кута; буор, ийэ уонна салгын куттара сайдаллар. Этин-сиинин хамсатар аналлаах кута – буор кута кыра эрдэҕиттэн араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, эбиллэн барар уонна үйэтин тухары үрдүк сайдыыны ситиһэн сыыдам, имигэс хамсаныылары оҥорор кыахтанар. Ийэтин таба көрөр кэмиттэн ийэ кута сайдан тугу саҥаны билбититтэн үгэстэр үөскээн мунньуллан иһэллэр. 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута сайдан өйө-санаата үөрэҕи билэриттэн түргэнник эбиллэн, тугу билбитин хатылаан оҥорон саҥа үгэстэри үөскэтинэн, саҥаны айыылары оҥортоон сайдыыны ситиһэр. Үөрэҕи, билиини баһылаан “Туох барыта икки өрүттээх”, “Туох барыта үһүстээх” диэн этиилэри тутуһан сөп түбэһии өрүтүн булан туһанан киһи буолууну улаатан иһэн ситиһэрэ кыаллар.

Киһиэхэ өссө сүр диэн ааттанар, куттарын холбуу тутан сылдьар санаа күүһэ баар уонна майгы араас көрүҥнэрэ үөрүйэх буолбуттара онно холбуу киирсэн сылдьаллар. Бу өй-санаа үөскүүр туспа уратыларын атын үлэлэргэ ырыппытым.

Киһилии өй-санаа, киһилии быһыыланыы диэни киһиэхэ салгын кута үөрэҕи, билиини иҥэринэн уонна үгэстэри үөскэтэринэн оҥорор. Улаатан истэҕинэ салгын кута сайдарынан туһанан араас саҥаны айыылары оҥорон олоҕун уларытан, тупсарынан иһэр кыахтанар.

Киһиэхэ өй диэн салгын кута үгэс буолбута ааттанар. Өй диэн киһи ийэ кутун үгэс буолбут өйө-санаата чуолкайданан этиллэр. Киһи саамай кэбирэх сиринэн салгын кута буолар. Салгын кут араас доргуйуулартан, мэйиитэ дьалкыйарыттан, ону-маны, араас өйү-санааны буккуйааччылары туһанарыттан уонна түөһэйиитэ кэлэн иһэриттэн көтөн, баран хаалара элбиир. Киһиттэн салгын кута көтөн, баран хаалыыта өйө көппүт диэн ааттанар уонна үгүстүк арыгыны аһара иһииттэн үөскээн тахсара биллэр.

Өйө көппүт диэн киһи салгын кута көтүүтэ этиллэр. Бу кэмҥэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар, кыра эрдэҕинээҕи кэмигэр, кыыл таһымыгар түһэн хаалар. Өйө суох киһи киһилии быһыыланар кыаҕа суох буоларыттан тугу баҕарар оҥорор киһиэхэ кубулуйар. Итирэн өйө көтөн содуомнуур киһини иирбит киһиэхэ тэҥнииллэр.

Өйө суох диэн этии киһи салгын кута көтөн хааларын тэҥэ, ийэ кута эмиэ буккулларын биллэрэр. Өйө суох буолан салгын уонна ийэ куттара кыайан салайбат киһилэрэ үүнээйи таһымыгар түһэн, буор куттаах эрэ хаалар. Кыра эмэ хамсаныылары эрэ оҥорор кыахтанар. Араас комаҕа эбэтэр летаргическай утуйууга сытааччылар өйө суох кэмнэригэр киирэн хаалаллэр.

Өйө-санаата маннык, суох буолар таһымҥа түһэн хаалар киһи дьону кытта бииргэ олороро кыаллыбат, табыллыбат буолар. Дьонтон туспа тута, атын сиргэ олохтуу сатыыллар.

Айылҕаҕа киһи этэ-сиинэ урутаан сайдан, тупсан киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини эрдэлээн ситиспит. Аан маҥнай араас киһи курдук көрүҥнээхтэр сиргэ баар буолбуттар. Сахалар элбэх таҥараларын хаһан үөскээбит кэмнэринэн көрөн дьаарыстаатахха киһи өйө-санаата сайдан испит таһымнара быһаарыллан тахсаллар.

Сахалар өй-санаа диэн холбуу этиини туһаналлар, бу этии киһи ийэ уонна салгын кутун холбуу ылан быһаарарынан элбэхтик туттуллар. Өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн сайдан испитин “Киһи буолбатах” диэн быһаарыыны туһаныы баара биллэрэр. Киһи курдук көрүҥнээх эрээри, киһилии өйө-санаата суохтар айылҕаҕа аан бастаан баар буолбуттарын, бу этииттэн билэбит. 

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ киһи буор кутун бастакы, сүрүн кутунан ааҕара ити быһаарыыга сөп түбэһэр. Өй-санаа оҕо кыра эрдэҕиттэн араас хамсаныылары элбэхтик оҥороруттан этигэр-сиинигэр үөскээн, аан бастаан үгэстэри, ийэ кутун үөскэтэр, онтон салгыы сайдыыта үөрүйэхтэри үөскэтэн быччыҥнарын санаатынан хамсатар кыахтанар. 6 эбэтэр 7 сааһыттан салгын кута үөскээн үөрэҕи, билиини ылынан киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэр.

“Өйө суох” диэн этии киһи салгын кута көппүтүн кэнниттэн ийэ кута кыайан хонтуруолу оҥорбот буолбутун биллэрэр. Өйө суох киһи араас хамсаныылары эрэ оҥорор кыахтанара быһаарыллар. Бу хамсаныылар хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара өйө суох киһиэхэ ханнык да дьайыыны оҥорботторуттан тугу барытын оҥоруон сөптөөх киһиэхэ кубулуйара сэрэнэллэригэр тириэрдэр.

Өй суох буолуута киһиэхэ сүрэ эмиэ суох буоларын быһаарара киһи буолан бүтүүгэ тириэрдэр. Ханнык да туттунар күүс, тулуур, майгы уратылара өйө суох киһиэхэ бааллара биллибэт.

Өйө суох диэн быһаарыы киһи икки куттарын өйө-санаата буккулларын; салгын кута көтөн хааларын, онтон ийэ кута, үгэстэрэ ыһыллан, үрэллэн хаалалларын биллэрэр этии буолар. (1,40).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.