open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ленинград уобалаһа

**Ленинград уобалаhа** эбэтэр **Ленинградскай уобалас**  (Нууччалыы: Ленинградская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга  1 751 135  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 20,87  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 65,17% (2013).

### Национальнай састааба===<div align="center">



## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 502,1 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 3,1% эбит, ол эбэтэр 28 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ленинград уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут .
Мурманскай уобалас

**Мурманскай уобалаhа** эбэтэр **Мурманск уобалаһа**  (Нууччалыы: Мурманская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы федеральнай уокуругар киирэр. 1938 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга   780 401  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,39  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 92,71% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 234 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,4% эбит, ол эбэтэр 46 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Мурманскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 72 миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Курган уобалаһа

**Курган уобалаhа** эбэтэр **Курганскай уобалас**  (Нууччалыы: Курганская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Ураллааҕы федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл Олунньу 6 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан кыраайга   885 759 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 12,39  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 60,7% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 115,2 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 10,8% эбит, ол эбэтэр 49,2 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Кургаан уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 75 миэстэни ылан олорбут.

## Быһаарыылар
Оренбург уобалаһа

**Оренбург уобалаhа** эбэтэр **Оренбургскай уобалас**  (Нууччалыы: Оренбургская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Волга федеральнай уокуругар киирэр. 1927 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка 2 016 086  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 16,3 киһи/км2. Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59,66% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 455 млрд. солк этэ. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 6,5% эбит, ол эбэтэр 72,1 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Оренбург уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 38 миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Омскай уобалас

**Омскай уобалас** эбэтэр **Омск уобалаһа**  (Нууччалыы: Омская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Сибиир федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыллахха төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  1 973 985  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 13,99  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 71,76% (2013).

### Национальнай састааба
2010 сыл даннайдарынан маннык омуктар Омскай уобаласка олороллор:
* Нууччалар — 1 648 097 (85,8 %)
* Казаахтар — 78 303 (4,1 %)
* Украиннар — 51 841 (2,7 %)
* Ниэмэстэр — 50 055 (2,6 %)
* Татаардар — 41 870 (2,2 %)
* Белорустар — 6 051
* Эрмээннэр — 7 300
* атын омуктар — 36 630
* Омуктарын ыйбатах дьон — 57 518

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 371 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 175,1 тыһ. солкуобай буолар. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха 9,0% эбит, ол эбэтэр 95.7 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Омскай уобалас Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 68 миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Сахалиин уобалаһа

**Сахалиин уобалаһа** эбэтэр **Сахалиинскай уобалас**  (Нууччалыы: Сахалинская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1932 сыл алтынньы 20 сылл төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  493 302  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 5,66  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 80,82% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 492 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 989,55  тыһ. солкуобай буолар. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха  8,7 эбит, ол эбэтэр  25,3  тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Сахалиин уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ <b>66</b> миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Ульяновскай уобалас

**Ульяновскай уобалас** эбэтэр **Ульяновск уобалаһа**  (Нууччалыы: Ульяновская область) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Приволжскай федеральнай уокуругар киирэр. 1943 сыл тохсунньу 19 күнүгэр төрүттэммитэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  1 274 487  киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 34,28  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 74,03% (2013).

### Национальнай састааба
2010 сыллаах биэрэпис түмүгэ: 

* Нууччалар — 901 272 (73,6 %)
* Татаардар — 149 873 (12,2 %)
* Чуваштар — 94 970 (7,7 %)
* Мордвалар — 38 977 (3,2 %)
* Украиннар — 10 484 (0,9 %)
* Азербайдьаннар — 5 006 (0,36 %)
* Атын омуктар  — 20 164 (1,6 %)

## Экономика
Уопсай региональнай бородуукта 2010 сыллахха 174 млрд. солк этэ. Дууһаҕа аахтахха 115,5  тыһ. солкуобай буолар. 

Үлэтэ суох дьон ахсаана 2011 сыллаахха  6,5 эбит, ол эбэтэр  44,7  тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Ульяновск уобалаһа Россия регионнарын тэҥнээтэххэ <b>37</b> миэстэни ылан олорбут .

## Быһаарыылар
Лингвистическэй экспертиза

**Лингвистическэй экспертиза** — суут эбэтэр атын судаарыстыба уорганнара ыытар тылы (саҥаны) чинчийиилэрэ. Тэрилтэлэр, албакааттар, биирдиилээн дьон ыыттарар чинчийиилэрэ сокуон хараҕынан көрдөххө экспертиза диэн ааттаммат. Ол аата лингвистическэй экспертиза көннөрү лингвистическэй чинчийииттэн уратыта судаарыстыба сакаастааһыныгар сытар.

Суут лингвистическэй экспертизата — суут экспертизатын сорҕото, туһунан көрүҥэ. Чинчийэр биридимиэтэ — ханнык эмит гражданской эбэтэр холуобунай дьыала иһинэн саҥаны (суругу) чинчийии түмүгэр көстөр чахчылар (обстоятельства). Эбийиэгэ — сурукка киирбит саҥарыы (биирдиилээн тылтан саҕалаан бүтүн тиэкискэ эбэтэр тиэкис бөлөҕөр тиийэ).

### Эспиэр үлэтин хайысхалара
# сиэр-туом өттүнэн хайысхатын быһаарыы (өһүргэтии, хоруотааһын, холуннарыы, сүөргү сибидиэнньэлэри тарҕатыы, сууту сэнээһин уо. д.а.);
# сокуоннары, мөккүөрдээх докуомуннары (сөбүлэҥнэри) эридьиэстээһин/ырытыы;
# саҥаран күлүгээннээһини көрдөрүү (үөҕүү, быдьар тыллар);
# омугунан уонна итэҕэлинэн атааннаһыыны күөдьүтүүнү көрдөрүү;
# лингвокриминалистика (киһини тылы туттуутунан булан ылыы, докумуоннары идентификациялааһын);
# тылынан манипуляциалааһыны булуу (арбааһын, быыбар технологиялара)
# дьон, тэрилтэ ааттарын тылга сыһыаннаах устуоруйатын ырытыы.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-08

100px|мини
* Башкиир омугун дьоруойа, XVIII үйэ иккис аҥарыгар Пугачевка полковниктаабыт киһи үөрэхтээх этэ, ол эрэн ханна үөрэммитэ биллибэт. 
*  Абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта 1944 сыллаахха массыынатын итирик ыытан иһэн саахалга түбэһэн өлбүтэ.
* Көмүлүөк оһох сүүһэ туспа ааттаах.
* Смоленскай уобаласка 17 тыһыынчаттан тахса украинец, 16 тыһыынчаттан тахса белорус олорор.
* Магадаан уобалаһыгар (ойууга) 400-тэн тахса киһи сахабын дэнэр.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-09

80px|мини
* Кэриэйдэр бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһиилэригэр 2 мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ.
*Балаакканы дьиэ диэбэттэр эбит.
* Бу кыыллар көрүҥнэрэ 2800-кэ тиийэр эбит. Бары сиэмэхтэр.
RT

**RT** (,  ол эбэтэр *Rossia segodnya*, ), Арассыыйа гсударственнай телеканала буолар, Аан Дойдуга биэс улахан медиа ресурснай базалаах медиа холдинг буолар. Сүрүн салалтата — Уашингтон (АХШ) уонна Москуба (Арассыыйа). Тэбистэнҥэ 227 омук дойдуларыгар вещания ыытар 7 омук тылларынан. Саха Сиригэр 2008 сылтан ыла элбэх провайдердарга уонна оператордарга булуохха сөп.
Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа

**Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа**  (Нууччалыы: Еврейская автономная область, идиш: ייִדישע אווטאָנאָמע געגנט, *йидише автономэ гэгнт*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Россия Уһук Илин федеральнай уокуругар киирэр. 1934 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр төрүттэммитэ.

## Нэһилиэнньэтэ
Госкомстат ааҕыытынан уобаласка  172 671   киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 4,76  киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 67,87% (2013).

### Национальнай састааба

## Экономика

## Быһаарыылар
Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ

**Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ** (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — тылбаасчыт идэлээхтэр күннэрэ. Балаҕан ыйын 30 күнүгэр бэлиэтэнэр (бу күн 419 биитэр 420 сыллаахха библияны латыынныы тылбаастаабыт Сибэтиэй Иероним өлбүтэ). Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара (FIT) 1991 олохтообута. 

Күн сылын аайы ханнык эмит девизтаах ыытыллар.

2004 сыллаахха девиһа маннык этэ: «Тылбаас — элбэх тыл уонна култуура чэчирээһинин олоҕо» (ТАФ).

«Тылбаасчыттар куруук алтыһыы киинигэр сылдьаллар. Санаалары уонна дьайыылары тарҕатар дьон буолалларын быһыытынан биһиги олорор эйгэбитин уларытарга төһүү буолаллар. Онон, тылбаас элбэх тыллаах дьон алтыһыыларын хааччыйар уонна сорох өттүнэн быһаарар күүс буолар, ону тэҥэ дьоҥҥо аһаҕас буолууну уонна демократияны кэрэһэлиир.» (ТАФ пресс-релииһиттэн, 2004.)

2005 сыллаҕы девиз: «Тылбаасчыт идэ уонна уопсастыба иннигэр эппиэтинэһэ» (ТАФ).

2006: «Элбэх тыл — биир идэ».

2007: «Сорук-боллуру өлөрүмэҥ».

2008: «Терминология: тыллар суолталаахтар».

2009: «Бииргэ үлэлиибит».

2010 сыллаахха Арассыыйа тылбаасчыттара киллэрбит этиилэринэн маннык девиз ылыныллыбыта: «Эгэлгэ куоластаах аан дойдуга хаачыстыба стандаарта» (англ. Quality Standard for a Variety of Voices).

2011:  «Култууралар ыккардыларынааҕы күргэлэр» (англ. Bridging Cultures).

2012 сыллаахха «Тылбаас — култууралары ситимнээччи».

2013 сыллаахха «Тылга хааччаҕа суох — биир Аан дойду» (англ. Beyond Linguistic Barriers — A United World).
Зебра

**Зебра** () — Африкаҕа үөскүүр сылгы ууһун үөдүҥэ, үс көрүҥнээх (сыһыы, куйаар уонна хайа зебралара). Сорох чиничийээччилэр зебралары туспа үөдүҥҥэ киллэрэри алҕаһынан ааҕаллар, тоҕо диэтэххэ сылгылар атын көрүҥнэриттэн уратылара бэйэлэрин ыккардыларыгар уратыларынааҕар элбэҕэ суох. 

Зебралар дьоҕус үөрүнэн сылдьаллар, үөр биир атыыртан уонна хас да оҕолоох биэттэн турар.
Орто үйэлэр

**Орто үйэлэр** эбэтэр **орто үйэ** — киһи-аймах устуоруйатыгар антика үйэтин уонна саҥа кэм ыккардыларынааҕы кэм. Бу кэмҥэ норуоттар улуу хамсааһыннара буолбута, Торҕо улуу суола Азияны уонна Европаны ситимнээбитэ, Европаҕа сыаркап бүрүүкээн олорбута, Крестовай бохуоттар буолбуттара.

Арҕаа Рим Империята эстибитин кытта саҕаламмытынан ааҕыллар, уонна Колумб Саҥа сири 1492 арыйыаҕар дылы ааспытынан ааҕыллар. 

Рим империята эстибитин кэннэ Европа үрдүнэн варвардар саба түһүүлэрэ элбээбит. Рим олохтоохторо айбыт айыылара улахан аҥара, ол курдук билимҥэ, технологияҕа, медицинаҕа уонна литэрэриитэҕэ сүппүттэрэ. Бу бириэмэҕэ сиртэн сиргэ көһүү улааппыта, дьон эпидемиялара киэҥ буолбута. 

Орто үйлэлэр бириэмэлэригэр Европа син биир улахан империя этэ, уонна ол бириэмэҕэ кыра-кыралаан тутулуга суох дойдулар (Англия, Франция, Германия, Венгрия, Испания, Португалия, Польша уонна Россия дойдулара үөскээһиннэрэ саҕаламмыта).

Үс кэмҥэ арахсар:
* Эрдэтээҥи орто үйэ (V үйэ бүтүүтэ — XI үйэ ортото).
* Үрдүк, биитэр классическай орто үйэ (XI үйэ ортото — XIV үйэ бүтэһигэ).
* Хойукку орто үйэ эбэтэр эрдэтээҥи саҥа кэм (XIV—XVI үйэлэр).
Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара

**Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара, ТАФ** – (Federation internationale des traducteurs - FIT) 1953 сыллаахха Парижка олохтоммут тылбаасчыт идэлээхтэр холбоһуктара, кэммиэрчэскэйэ суох, бэлиитикэҕэ орооспот тэрилтэ.  Пьер-Франсуа Кайе диэн киһи тэрийбитэ. Федерацияҕа 80 000 тахса тылбаасчыты түмэр 55 дойдуттан 100 тахса идэлээх холбоһуктар киирэллэр. ЮНЕСКО-ны кытта бииргэ үлэлиир.

## Сыаллара:
Араас дойдулар тылбаасчыттарын тэрилтэлэрин түмүү, ол тэрилтэлэргэ туһалаах информацияны хомуйуу уонна тарҕатыы, тылбаасчыттар бырааптарын көмүскээһин, тылбааһы идэ уонна ускуустуба көрүҥүн быһыытынан пропагандалааһын, уопсастыбаҕа тылбаасчыт стаатуһун тупсарыы. 

ТАФ BABEL диэн билим сурунаалын уонна Translatio диэн федерация олоҕун кэпсиир бюллетень таһаарар. 

## Салалтата
ТАФ үрдүкү уоргана Аан дойдутааҕы кэҥгириэс буолар. Кэҥгириэс талбыт Бюрота тэрилтэ күннээҕи кыһалҕатын быһаарар үлэни салайар. ТАФ штаб-квартирата Парижка баар.

ТАФ II кэҥгириэһигэр (Рим, 1956 сыл) тылбаасчыт ааптар быһыытынан бырааба аан бастаан ырытыллыбыта. IV кэҥгириэскэ (Дубровник, 1963 сыл) тылбаасчыттары бэлэмнээһин туһунан ыйыы-кэрдии уонна тылбаасчыттары аттестациялааһын киритиэрийдэрэ оҥоһуллубуттара, Тылбаасчыт быраабын уонна эбээһинэһин туһунан Хартия ылыныллыбыта. 

XIII кэнгириэскэ (Брайтон, 1993) ТАФ Арассыыйа тылбаасчыттарын сойууһун толору бырааптаах чилиэн быһыытынан ылбыта.  

XV кэҥгириэс 1999 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар Монсе куоракка (Бельгия) буолбута. Сиэксийэлэрэ: уус-уран тылбаас; билим, техническэй уонна урбаан тылбааһа; саҥарыы тылбааһа; тылбаасчыт идэтин статуһа уонна идэ кэнэҕэскитэ; тылбаас туһунан үөрэх (переводоведение).

XVI кэҥгириэс Ванкувер куоракка үлэлээбитэ (Канаада). 2002-2005 сылларга үлэлиэхтээх ТАФ Сэбиэтин саҥа састааба уонна бэрэсидьиэнэ Бетти Коэн (Betty Cohen, Канаада) талыллыбыттара. 

XVII кэҥгириэс 2005 сыллаахха атырдьах ыйын 2-10 күннэригэр Тампере куоракка (Финляндия) буолбута.

Онтон Кэҥгириэстэр Шанхаайга (2008) Сан-Францискоҕа (2011) буолбуттара. Аныгыскы ХХ кэҥгириэс Берлииҥҥэ 2014 сыллаахха атырдьах ыйын 4 - 6 күннэригэр буолуоҕа.

## Тас сигэлэр
*Федерация ситим-сирэ (ааҥыллыы)

## Быһаарыылар
Аттар

**Аттар** () диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Аттыҥылар кэргэннэригэр (*Equidae*) киирэр соҕотох тыыннаах уус. 4-4,5 млн сыллааҕыта үөскээбитэ.

## Көрүҥнэрэ
* Хаҥыл ат (*Equus ferus*)
* Дьиэтээҕи ат (*Equus caballus*)
* Кианг (*Equus kiang*)
* Кулан (*Equus hemionus*)
* Хаҥыл эһэх (*Equus africanus*)
* Дьиэтээҕи эһэх (*Equus asinus*)
* Зебра (*Hippotigris*)
** Хайа зебрата (*Equus zebra*)
** Греви зебрата (*Equus grevyi*)
** Сыһыы зебрата (*Equus quagga*)
* † Арҕаа ат (*Equus occidentalis*)
* † Өлүөнэ ата (*Equus lenensis*) — Саха Сиригэр плейстоцен саҕана үөскүү сылдьыбыт ат.
* † Стенон ата (*Equus stenonis*)
* † *[[Equus neogeus]]*
* † *[[Equus oldowayensis]]*
Рут Флаверс

мини|Рут Флаверс
**Рут Флаверс** (), **DJ Ruth Flowers** эбэтэр **Mamy Rock** ааттарынан биллэр ди-джей.
1940 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Англияҕа Бристоль куоракка төрөөбүтэ. Кини 2010 сыллаахха сиэнин төрөөбүт күнүн бэлиэтээһиҥҥэ сылдьан диджейдэр үлэлэрин сэргээбит. Онтон ыла бу эмээхсин диджей буолбут. Электроннай музыканан үлүһүйүөн иннинэ сыаркап хуоругар ыллыыр уонна хаартыска түһэриитинэн дьарыктанар эбит. Ону таһынан Лондоннааҕы марафоҥҥа кыттыбыта биллэр.

## Сигэлэр
* Mamy Rock: silver-haired DJ sensation
Аҥгун

thumb
**Aҥгун** (; 1974 сыл  кулун тутар 29 күнүгэр төрөөбүт) дьиҥ аата **Aҥгун Cипта Cасми** () - Индонезияттан төрүттээх поп-ырыаһыт,  R-n-B истииллээх ырыалар ааптардара, билигин Францияҕа олорор. Төрөөбүт тылынан, француз уонна ааҥыл тылларынан ыллыыр. Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбили ылбыт диэн суруйаллар.

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
J-pop

**J-pop** (; , ааҥл. *Japanese pop* «Дьоппуон поп музыката») — Японияҕа үөскээбит музыка жанра.

Artis :

Semua 

## Историята
Бу тиэрмин 1988 сыллаахха үөскээбитэ.

## Artis
## Semua
## Ордук биллэр J-pop ырыаһыттарын испииһэгэ
* AKB48
* Momoiro Clover Z
* Morning Musume
* Cute
* Berryz Kobo
* S/mileage
* Perfume

## Галерея

File:Momoiro Clover Z LIVE 1.png|Momoiro Clover Z
File:Ax10akb18.jpg|AKB48
File:Morning Musume - Platinum 9 Tour Spring 2009.jpg|Morning Musume
File:Cute.svg|Cute логотииба
File:Berryz Kobo at AnimeNEXT 20120609 15.38.42.jpg|Berryz Kobo
File:Perfume 2009 crop.jpg|Perfume
File:Ske48 teamk2.jpg|SKE48


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Форд Генри

**Форд Генри** (; 1863 от ыйын 30 күнэ — 1947 муус устар 7 күнэ) — АХШ инженера уонна бизнесмена.  1896 сыллаахха массыыналары оҥорорун саҕалаабыт уонна Форд Мотор Хампаанньатын олохтообут. Кини хас үлэһит кыра чааһын оҥоруохтаах диэн санааны киллэрбит. Кини ол санаатынан массыынаны элбэх ахсаанынан оҥоруохха сөп буолбут. Ону конвейер диэн ааттаабыт. Билигин даҕаны улаханнык тарҕаммыт ньыма буолар. Ол бириэмэҕэ ол ньымата олус саҥа буолан уонна массыынаны түргэнник уонна сыаната чэпчэки буолар буолбут. Кэргэнэ — Клара Брайант уонна биир Эдсель Брайант Форд диэн аттаах оҕолоох эбит. 

## Форд Мотор Хампаанньатын олохтооһуна
1903 сыллаахха Форд хампаанньаны саҕалыырга көмөлөспүтэ. Хампаанньа бастакы вице-президенынан үлэлээбитэ.  Бастакы массыынаны 1903 сыл от ыйын 23 күнүгэр атыылаабыта. 1906 сыллаахха хампаанньа президена буолбута.

## Дойдуга массыналары
1908 сыллаахха Форд хампаанньата Т моделы оҥорорун саҕалаабыта. Форд ону араас араас массыынаны биир массыынанан оҥорого баҕарабын диэн эппитэ. Ол аата Америка баай дьонноро эрэ буолбакка олохтоохторун үксүтэ массыынаны атыылаһыан сөп оҥооруохтаахпыт диэн толкуйдаабыта.  Ол сыалы ситиһэргэ массыына дизайнын саамай боростуой буолуохтаах этэ. Бары массыыналар биир курдук буолуохтаах этилэр. Ол курдук Форд массыыналара өҥө даҕаны биир этэ - хара. Т модель массыыната 850 долларга атыыланара. Ыараханын да иһин син биир массыынаҕа олус чэпчэки этэ. Массыынаны атыылаһар дьон элбэҕиттэн массыына тиийбэт игин буолбут. .

## Конвейер системата
Форд конвейер систематын айарга көмөлөспүтэ, уонна собуоттарга 1913 сыллаахха туттар буолбута. Конвейер систематыттан саҥа массыынаны оҥоруу бириэмэтэ кыыччаабыта. Собуокка хамсыыр лентанты туруорбута, массыыналар ол лентанан хамсаан үлэһиттэр биирдии биирдии чаастарын туруораллара. Хас үлэһит массыынаҕа биир эрэ чааһын туруорар эбээһинэстээҕэ.

## Ситиһии
Конвейер системата олус ситиһиилээх буолбута. Массыынаны оҥорорго аҕыйах бириэмэ наада буолбут, сыаната чэпчээбит. 1916 сыллаахха массыына атыыланар сыаната 360 долларга дылы чэпчээбит, онон үс төгүл элбэх киһи массыынаны атыылаһар буолбут. Форд Т модела Американы уларыппыт. Дьон куоракка олорор быдан боростуой буолбут.

мини|справа|Форд Т модела
## Политическай көрүүлэрэ
Форд өссө политическай көрүүлэринэн биллэр. Кини Аан дойду бастакы сэриитин утарылаһара, тоҕо диэн кини онно бириэмэ эрэ баранар диэн ааттыыра. Ону тэҥэ кини дьэбэриэйдэр аан дойду араас проблемалары үөскэтэллэр диэн итэҕэйэрэ. Ол оннук көрүүлэр антисемитизм диэн ааттанар. 1919 сыллаахха **Диэборн Индепендент** диэн хаһыаты атыыласпыта уонна дьибэриэйдэр аан дойду проблемаларыгар буруйдаабыта Ол кэнниттэн дьибэриэй банкиирдары Аан дойду иккис сэриитин саҕалаабыттара диэн буруйдаабыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Маамык

**Маамык** - былыр сахаларга кинээс  (князец) диэн тиэрмин киирэ илигинэ салайааччы аата.

## Быһаарыылар
Кэриэйэ сэриитэ

мини
**Корея сэриитэr**(한국 전쟁) Кэриэйэ тумул арыытыгар ааспыт  Хоту Кэриэйэ уонна Соҕуруу Кэриэйэ икки ардыгар буолбут сэрии. Сэрии 1950 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр саҕаламмыта уонна 1953 сыл от ыйын 27 күнүгэр тохтообута. Икки мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ. 

Икки өттүттэн бэйэ-бэйэлэрин сэриини саҕалаабыттарын буруйдууллар. Хоту өттө хоммунньуус Ким Ир Сен лидердаах, уонна Кытай уонна ССРС өйөөһүннээх этэ. Соҕуруу өттө Ли Сын Ман басханнаах уонна ООН дойдуларын улахан өттө өйөөһүннээх, ордук чуолаан АХШ. Сэрии быстах тохтотуунан бүппүтэ. Билигин даҕаны Хоту уонна Соҕуруу Кэриэйэлэр сэриилэһэ сылдьаллар, уонна АХШ бэйэтин сэрии дьоннорун Соҕуруу Кэриэйҕэ тутар. Хоту уонна Соҕуруу Кэрийэлэр 38 параллелынан арахса сылдьаллар.
Чайковскай Пётр Ильич

мини|Чайковскай илии баттааһына

**Чайко́вскай Пётр Ильи́ч** (нуучч:**Чайко́вский Пётр Ильи́ч**) ( , Воткинск, Вятская губерниятыгар, Российская империяҕа төрөөбүт  — , Санкт-Петербург) — нуучча композитора, дирижёра, педагога, муусука уонна уопсастыба деятеля, муусука журналииһа.

Аан дойду биир сүүнэ улахан композиторынан ааҕылллар.. 80тан тахса муусука айамньыларын автора, ол иһигэр 10 опера уонна үс балет. Атын да айамньылара, ол курдук фортепианоҕа айамньылара, сэттэ симфониялара, түөрт сюиталара, программа симфония муусуката, **Куба күөлэ**, Утуйбут кырасаабысса, Щелкунчик  балеттара, сүүстэн тахса романстара аан дойду культуратын биир сүүнэ айамньы буолара биллэр.

## Быһаарыылар
Моҕой ото

thumb|right
**Моҕой ото** (, ) — Пекарскай тылдьытыгар бу оту Stáchys sylvática быһыылаах диэбит.
Аксиома

**Аксио́ма** ( — этии, тус санаа), биитэр **постула́т** — ханнык эрэ түөрүйэ олоҕо, дакаастаммакка эрэ олоҕурар санаата.

Аксиоманы ылыныы маннык санааҕа тирэнэр: ханнык баҕарар дакаастааһын ханнык эрэ бигэ санааларга, этиилэргэ олоҕуруохтаах, ол сатаммат буоллаҕына дакаастабыл түмүгэ суох бара туруон сөп. Бастаан биири дакаастыыбын, онтон ол дакаастааһыммар туохха олоҕурарбын дакаастыыбын, онтон ол олоҕуруубун дакаастыыбын... итинник бара туруон сөп. Онон хаһан эрэ тохтоон, тугу эрэ кырдьык курдук дакаастабыла суох ылыныахха наада. Оннук ылыныллыбыт этиилэри, санаалары, аксиома дииллэр

## Евклид аксиомалара
Эклид диэн Александрияҕа биһиги үйэбит 300 сыл иннинэ Александрияҕа олоро сылдьыбыт математик. Кини маннык аксиомалары таһаарбыта:
# Иики сыыппара уонна үһүс сыыпаралар биир буоллахтарына ол сыыппаралар биирдэр.
#  А уонна В биир буоллахтарына, уонна С уонна D биир буоллахтарына, А+С уонна В+D тэҥ буолаллар.
#  А уонна В биир буоллахтарына, уонна С уонна D биир буоллахтарына А-С уонна В-D тэҥ буолаллар.
# Икки фигура иккиэн биир сири ылар буоллахтарына, иккиэн фигуралар тэҥ буолаллар.
# Ханнык эмит сыыппараны 1тэн улахан сыыппаранан төҥүттэххэ ол сыыппараттан кыра буолар.

## Быһаарыылар
Зоология

**Зоология** — хамсыыр харамайдары үөрэтэр билим салаата: кинилэр оҥоһууларын, олохторун, олорор сирдэрин, аһыыр ньымаларын, ууһааһыннарын уонна айылҕаҕа да, киһи эйгэтигэр да быһыыларын-майгыларын.

Кыыллар саарыстыбалара наһаа киэҥ уонна уустук. Онон зоология хас да туһунан салаалартан турар, холобур, энтомология үөнү-көйүүрү анаан үөрэтэр, ихтиология - балыктары, герпетология - амфибиялары уонна сыылааччылары. Зоология сорох салаалара кыыл-сүөл оҥоһуутун (анатомия), уорганнара хайдах үлэлииллэрин (физиология), төрүөхтэрин иннинэ хайдах сайдалларын (эмбриология) үөрэтэллэр. Онтон холобур, зоогеография кыыллар Сир үрдүгэр тарҕаныыларын үөрэтэр. Этология диэн билим кыыллар айылҕаҕа быһыыларын-майгыларын анаан үөрэтэр. Экология - кыыллар уонна үүнээйилэр тас эйгэни кытта ситимнэрин, бэйэ-бэйэлэригэр дьайыыларын үөрэтэр. Палеонтология былыр сүппүт кыылы-сүөлү, кинилэр таастыйан хаалбыт өлүктэрин чинчийэр.

Зоологиянан дьарыктанар учуонайдар - зоологтар - сорохторо кэбиниэккэ олорон үлэлииллэр, сорохторо лабораторияларга уопут туруораллар, түмэллэргэ, зоопаркаларга эбэтэр айылҕаҕа тахсан үлэлииллэр.
Моҕойдор

**Моҕойдор** эбэтэр **эриэн үөннэр** - атаҕа суох бэрт сылбырҕатык сыыллар кыыллар. Хитиин хахтаах буолаллар. Аан дойдуга 2800 кэриҥэ моҕой көрүҥэ баар. Кинилэр бары сиэмэх кыыллар.

Атаҕа да суох буоллар моҕойдор сиринэн бэрт түргэнник сыыллаллар. Сорох моҕойдор өрөҕөлөрүгэр хамсанарга аналлаах өйөнөр хахтаах буолаллар, онтуларын туһанан маска да ыттыахтарын сөп. Ол эрэн моҕойдор элбэхтик хамсаабаттар, бултуур эбэтэр куотар эрэ кэмнэригэр сыыллаллар. Моҕой булдун сыт көмөтүнэн билэр, онно аналлаах сыты билэр сенсордар тылыгар бааллар. Сорох моҕойдор булду хам тутан өлөрөллөр, сорохтор тыыннаахтыы ыйысталлар. Хам тутааччылары удаав диэн ааттыыллар, удаавтар ахсааннарыгар боа, питоннар уонна саамай бөдөҥ моҕой анаконда (устата 10 м тиийэр) киирэллэр. Сүлүһүннээх моҕойдор (холобур кобралар уонна гадюкалар) бултарын этигэр дьааты аналлаах тиистэринэн куталлар (испириис инньэтигэр майгынныыр).

Бары моҕойдор булду бүтүннүү ыйысталлар, тоҕо диэтэххэ ыстыыр тиистэрэ суох. Сыҥаахтарын оҥоһуута айахтарын наһаа киэҥник атарга аналлаах оҥоһуулаах, онон бэйэлэриттэн хас да төгүл бөдөҥ кыылы ыйыстыахтарын сөп, түөстэрин уҥуоҕа суох буолан ойоҕос уҕуохтара аһылыгы аһарарга эмиэ кэҥээн биэрэллэр. Биир кыылы ыйыһыннаҕына моҕой икки-үс нэдиэлэ аһаабакка сылдьыан сөп.
Былчархай

**Былчархай** — организм үлэлииригэр анаан араас эттиктэри оҥорон таһаарар уорганнар уопсай ааттара.

Оҥоһууларынан икки көрүҥҥэ арахсаллар: ис уонна тас секрециялаах былчархайдар. Тас секрециялаах былчархай синньигэс туруупкалаах буолар, онтун көмөтүнэн секретын ирдэнэр сиригэр биэрэр (холобур, Тириигэ баар көлөһүн уонна айахха баар сил былчархайдара). Бу былчархайдары экзокрин былчархай дииллэр. Ис секрециялаах былчархай оннук туруупката суох, секретын быһаччы хааҥҥа киллэрэр, бу былчархайдары эндокрин былчархай дииллэр.

Кыылларга уонна киһиэхэ саамай сүрүн оруоллаах былчархайынан мэйиигэ баар гипофиз буолар.
Былыргы Эгиипэт

**Былыргы Эгиипэт** - Нил өрүс кытылыгар 5000 сыл ынараа өттүттэн 25 үйэ тухары сайдыбыт дойду, Аан дойду бөдөҥ цивилизацияларыттан биирдэстэрэ.

Былыргы Эгиипэт устуоруйатын үс кэмҥэ араараллар: Былыргы саарыстыба, Орто саарыстыба уонна Саҥа саарыстыба. Биһиги эрабыт иннинэ 31 сыллаахха Эгиипэти Риим сэриилээн ылбыта. 

## Итэҕэллэрэ
Элбэх таҥаралаахтара. Ордук Күн таҥаратыгар (Ра) уонна өлбүттэр саарыстыбаларын таҥаратыгар (Осирис) үҥүү-сүктүү тарҕаммыт этэ. Ыраахтааҕыларын фараоннары таҥара тэҥэ туталлар этэ.

## Сүрүн айыылара
Тростниктан атах таҥаһа, оҥочо, быа, суруйарга анаан папирус оҥороллоро. Иероглибынан суруллубут тиэкистэрэ билигин да бааллар. Сылы 365 күҥҥэ эмиэ кинилэр бастаан араарар буолбуттара. Тутууга туттуллар инженернай билиилэр үрдүк таһымнаах этэ, сүҥкэн улахан пирамидаалары хайдах туппуттарын кистэлэҥин барытын билигин да таайа иликтэр.
Вагнер Рихард

мини|Рихард Вагнер 1871 сыллаахха
**Рихард Вагнер** (1813-1883) - ниэмэс композитора.

«Нибелунг биһилэҕэ» диэн ааттаах түөрт операттан турар цикла ордук биллэр.

## Быһаарыылар
Вивальди Антонио

right|thumb|210px|Антонио Вивальди бигэргэтиллибэтэх мэтириэтэ
**Антонио Вивальди** (; 1678—1741) — Венаҕа олорбут композитор уонна скрипач.

Опералары, итэҕэл музыкатын айбыта. «Сыл кэмнэрэ» диэн цикла ордук биллэр.

## Быһаарыылар
Георг Фридрих Гендель

**Георг Фридрих Гендель** (1685-1759) - ниэмэс композитора.

Органист уонна оркестр музыкаанын быһыытынан саҕалаабыта. Библия сюжеттарыгар араас музыканы айбыта. «Мессия» диэн айымньыта ордук биллэр.
Стравинскай Игорь Федорович

thumb|Стравинскай

**Стравинскай Игорь Федорович**  (1882-1971) - нуучча композитора.

Опералары, симфониялары айбыта. «Жар-птица», «Весна священная» диэн балекка аналлаах музыката ордук биллэр.
Сандро Боттичелли

**Сандро Боттичелли** (, 1444 сыл эргин–1510) — Италия живописеһа.

Болотуналара Барҕарыы үйэтин дьоҥҥо сыһыанын көрдөрөллөр. Биллэр үлэлэрэ «Саас» (), «Венера үөскээһинэ» ().
Ийэ Тереза

**Ийэ Тереза** (дьиҥ аата Агнес Гонджа Бояджиу, )  (1910-1997) — Билиҥҥи Хотугу Македония Скопье диэн киин куоратыттан (ол саҕана Осмаан Импиэрийэтигэр киирэрэ) төрүттээх католик манаах дьахтар, Амарах сүрэх итэҕэл уордьанын олохтооччу, омугунан албанка.

Төрүттээбит уордьана билигин отучча дойдуга көхтөөхтүк үлэлиир. Нобель бириэмиэйтэ 1979 сыллаахха анаммыта.
Джордано Бруно

**Джордано Бруно**  (; дьиҥнээх аата **Филиппо**, хос аата — **Нолаан Бруно**; 1548, Нола — олунньу 17 1600, Рим) — Италия доминикаан-манааҕа, философ уонна поэт.

Хас да бэйэтин үйэтин куоппут таайыылары оҥорбута: сулустар диэн ыраах баар күннэр буолалларын туһунан, биллибэт планеталар баалларын туһунан.

Сыаркап кинини еретик диэбитин кэннэ Риим суута уматан өлөрөргө уураахтаабыта.
Momoiro Clover Z

диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата.  2008 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 5 чилиэттээх: Канако Момота, Сиори Тамаи, Аяка Сасаки, Момока Ариясу, Рэни Такаги.

## Кыттааччылар

### Урукку кыттааччылар

**Other**
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дискографията
### Сингллар
#### Инди сингллар
#  ()
#  ()
#### Мэйдьор сингллар
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()
#  ()

; Momoclo Tei Ichimon диэн псевдонимынан
#  ()

### Альбомнара
#  ()
#  ()
#  ()

## Муз. клиптара

* «Momoiro Punch»
* «Mirai e Susume!»
* «Ikuze! Kaitou Shoujo»
* «Pinky Jones»
* "Coco Natsu"
* "Kimi to Sekai"
* «Mirai Bowl»
* «Chai Maxx»
* «Z Densetsu: Owarinaki Kakumei»
* «D' no Junjou»
* «Roudou Sanka»
* «Santa-san»
* «Mouretsu Uchuu Koukyoukyoku. Dai 7 Gakushou „Mugen no Ai“»
* «Otome Sensou»
* «PUSH»
* «Mite Mite Kocchichi» (үҥкүү)
* «Saraba, Itoshiki Kanashimitachi yo»
* «Wee-Tee-Wee-Tee»
* «Neo STARGATE»
* «BIRTH Ø BIRTH»
* «GOUNN»

## Наҕараадалара
* 4th CD Shop Awards (2012)
* 2013 MTV Video Music Awards Japan: Бастыҥ хореография (2013)

## Атын топиктар
* Shiritsu Ebisu Chugaku
* Team Syachihoko

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официаллык уэбсайта (дьоп.)
* Официаллык уэбсайта  (ааҥл)
* Stardust Music — YouTube
* momocloTV  — Ustream
AKB48

**AKB48** («A.K.B. Forty-eight») диэн Японияттан улахан биллэр поп-группата. 2005 сыллаахха тэриллибит. Бөлөххө 87 чилиэттээх (2013 с. алтынньы 31 күнүгэр).

## Дискографията
### Сингллар
#### Инди сингллар
# «Sakura no Hanabiratachi»
# «Skirt, Hirari»
#### Мэйдьор сингллар
# «Aitakatta»
# «Seifuku ga Jama o Suru»
# «Keibetsu Shiteita Aijou»
# «Bingo!»
# «Boku no Tayou»
# «Yuuhi o Miteiruka?»
# «Romance, Irane»
# «Sakura no Hanabiratachi 2008»
# «Baby! Baby! Baby!»
# «Oogoe Diamond»
# «Juunen Zakura»
# «Namida Surprise!»
# «Iiwake Maybe»
# «RIVER»
# «Sakura no Shiori»
# «Ponytail to Shushu»
# «Heavy Rotation»
# «Beginner»
# «Chance no Junban»
# «Sakura no Ki ni Narou»
# «Everyday, Katyusha»
# «Flying Get»
# «Kaze wa Fuiteiru»
# «Ue kara Mariko»
# «GIVE ME FIVE!»
# «Manatsu no Sounds Good!»
# «Gingham Check»
# «UZA»
# «Eien Pressure»
# «So Long!»
# «Sayonara Crawl»
# «Heart Electric»

### Альбомнара
#### Студия альбомнара
* *Set List: Greatest Songs 2006–2007* (2008)
* *Kamikyokutachi* (2010)
* *Set List: Greatest Songs Kanzenban* (2010)
* *Koko ni Ita Koto* (2011)
* *1830m* (2012)

## Муз. клиптара
:10. «Oogoe Diamond»
:11. «10nen Zakura»
:12. «Namida Surprise!»
:13. «Iiwake Maybe»
:14. «RIVER»
:15. «Sakura no Shiori»
:16. «Ponytail to Shushu»
:17. «Heavy Rotation»
:18. «Beginner»
:19. «Chance no Junban»
:20. «Sakura no Ki ni Narou»
:21. «Everyday, Katyusha»
:22. «Flying Get» (превью)
:23. «Kaze wa Fuiteiru» (DANCE! DANCE! DANCE! ver.)
:24. «Ue kara Mariko»
:25. «GIVE ME FIVE!»
:26. «Manatsu no Sounds Good!» (Dance Ver.)
:27. «Gingham Check»
:28. «UZA» (Dance Ver.)
:29. «Eien Pressure»
:30. «So Long!»
:31. «Sayonara Crawl» (превью)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официаллык уэбсайта (дьоп.)
* AKB48 - YouTube
Дьөҥкү Сээн

**Дьөҥкү Сээн** дьиҥ аата *Прокопий Харлампьевич Андросов* (1927–2008) 1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Үрдүк үөрэхтээх. Тыыл, педагогическай үлэ ветерана. РФ Суруналыыстарын союһун чилиэнэ. Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра автора. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун бочуоттаах гражданина.
Queen

**Queen** диэн 1970 c. Лондон к. (Англия) тэриллибит поп уонна рок бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Freddie Mercury (ритм гитара, ырыаhыт), John Deacon (бас гитара), Brian May (соло гитара, ырыаhыт) уонна Roger Taylor (дарбыйа, ырыаhыт). 

## Студия альбомнара
*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)
Андросов Прокопий Харлампьевич

**Прокопий Харлампьевич Андросов**, **Дьөҥкү Сээн** (1927-2008) - тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Таатта улууһун Ытык олохтооҕо.

1927 с. Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Үрдүк үөрэхтээх.  Улуус кэккэ оскуолаларыгар саха тылын уоона литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 
Алта кинигэ, сэттэ буклет уонна брошюра ааптара. “1941-1945 сылларга Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл кавалера.
Степанов Василий Васильевич

**Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай** - (1926-1995)  аатырбыт Оһуохайдьыт, тойуксут, алыптаах тыллаах Алгысчыт.      
## Олоҕун олуктара
1926 сыллаахха Ньурба оруйуонун Бордоҥ нэһилиэгин Улгукта алааһыгар төрөөбүтэ. 
*1941 сыллаахха Хатыы холкуоска хонуу бирэгэдьииринэн.
*1944 сыллаахха Аҕа дойду уоттаах сэриигэ ыҥырыллан барар.
*1949 сыллаахтан кулууп сэбиэдиссэйинэн, холкуос, сопхуос тырахтарыыьынан улэлиир.
*1961-1969 сылларга нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 
*1971 сылтан маҕаһыын сэбиэдиссэйинэн үтүө суобастаахтык үлэлиир. 
*1995 сыллаахха уьун ыарыы кэнниттэн күн сириттэн күрэммитэ.

## Наҕараадалара
*1945 сыллаахха Германияны уонна Японияны кыайыы иһин мэтээллэр;
*1946 сыллаахха Отечество уордьан II истиэпэнэ;
*1979 сыллаахха ССРС потребительскай кооперациятын үтүөлээх үлэҺитэ;
*1956, 1957, 1969, 1972, 1975, 1976 сылларга ССРС Социалистическай үлэ куоталаһыытын кыайыылааҔа знак;
*1991 сыллаахха ССРС Үрдүкү сэбиэтин анал знага;
*2008 сылтан Мэҥэдьэктээҕи народнай театр Степанов Василий Васильевич - Хомпуоһап Баһылай аатын сүгэр;

## Дьиэ кэргэнэ
*Ойоҕо - Матвеева Мария Сергеевна, 1937 сыллаах төрүөх, СӨ биллэр тойуксут, оһуохайдьыт, Ньурба улууһун оһуохайга Дархан этээччитэ, ССРС потребительскай кооперациятын туйгуна, Ньурба оруйуонун, Мэҥэдьэк нэьилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
*Орто сиэнэ - Афанасьев Ньургун Вячеславович, 1991 сыллаах төрүөх. Филологическай билим кандидата, РФ Президенын талааннаах эдэр ыччакка бириэмийэтин хаhаайына.

## ''Ылыллыбыт сирэ: Кинилэр Улуу Кыайыыны Уһансыбыттара.: 2001''
## "Ылыллыбыт сирэ: Саха Республикатын народнай театрдара.: 2009"
Агломерация

Куорат агломерацията - бөдөҥ куорат тула нэһилиэнньэлээх пууннар бөлөхтөрө.

## Ылыллыбыт сирэ

География терминнэрин тылдьыта/ Г.Н. Максимов, А.И. Сивцева; [науч. Ред Босиков Н.П., Оконешников Е.И.; рец. Гоголева П.А., Михайлова Т.В.] -Маннайгы тахсыыта. -Дьокуускай: Бичик, 1993. -112 с. ISBN 5-7696-0229-5
Корека

thumb|Корека 2013 сыллаахха
**Корека** (, , ) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Кампора-Сан-Джованни провинцияттан чугас.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-10

80px|мини
* 73 саастаах эмээхсин аан дойдуга биллэр ди-джей. Электроннай муусуканан аҕыйах сыллааҕыта үлүһүйбүт.
* Индонезия ырыаһыта билигин Францияҕа дойдутунааҕар кырата суох кэрэхсэбилинэн туһанар.
* Массыына оҥорорго конвейеры аан бастаан 1913 сыллаахха туһаммыт киһи сэриини утарар төрүөтэ - кэми экономиялааһын.
* Пекарскай тылдьытыгар сахаларга кинээс диэн тиэрмин иннинэ бу тиэрмини туттубуттар диэн суруллубут.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-11

80px|right|
* Бу Саха сирин өрүстэригэр үөскүүр балыгы сороҕор хаахынайы кытта булкуйаллар.
* 2008 сыллаахха тахсыбыт кутталлаах киинэҕэ өлбүт кыыс дьүөгэтин түүлүгэр киирэр.
* Тимир дьахтар 13 чыыһылаҕа бэргэһэлэммит.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-12

80px|мини
* Дойду бэрэсидьиэнэ террорист быһыытынан сууттанан 26 аҥаар сыл хаайыыга олорбута.
*Бороҕонтон төрүттээх киһи Арассыыйа генеральнай консула буола сылдьыбыта.
*Бу француз микробиолога (ойууга) үйэтин тухары дьону эмтээбитэ, ол эрэн анал быраас үөрэҕэ суох этэ. Ыарыылары утары ситиһиилээхтик охсуспутун иһин аан дойду бары кэриэтэ дойдута киниэхэ уордьан туттарбыт эбит.
Пеле

мини|Пеле
**Пеле** (, дьиҥнээх аата Э́дсон Ара́нтис ду Насиме́нту, , 1940-10.23 – 2022.10.29) — аан дойдуга аатырбыт Бразилия футболииһа, атаакалыыр полузащитник.

«Сантос» уонна «Нью-Йорк Космос» кулууптарга оонньообута. Бразилия хомуур хамаандатыгар оонньоон 92 маатчка кыттыбыта уонна 77 гуолу киллэрбитэ.

Аан дойду чөмпүйэнээттэргэ кыайыытынан рекорду олохтообута — үс титуллаах. Түөрт чөмпүйэнээт кыттыылааҕа.
Грипп

**Грипп** оҕолорго тарҕанар вирус ыарыыта, улахан дьоҥҥо ол курдук киэҥник тарҕатыллыбатах. Киһи эрэ буолбакка атын кыыллар уонна чыычаахтар эмиэ ыалдьыахтарын сөп. Араас-араас вирустартар тутулуктааҕын иһин киһи хаста да ыалдьыан сөп. 

## Тарҕаныыта уонна симптомнара
Киһи грипынан атын киһиттэн олус чэпчэкитик ыалдьыан сөп. Ыалдьыбыт киһи сөтөлүн уонна ытырдыытын нөҥүө тарҕанар. Симптомнара сөтөл, ытырдыы, эт ыалдьар уонна температура, сороҕор дьон хотуолуур уонна сыптарынныыр. Атын кутталлаах ыарыыларга - пневмонияҕа дылы тиэрдиээн сөп, ол иһин оҕолорго уонна кырдьаҕас дьоҥҥо олус кутталлаах буолар

Билигин грипп утары эмп суох, ол гынан баран вируһу кытта охсуһар эмтэри тутталлар, оччоҕо киһи оннук уһуннук ыалдьыбат.

Грипп сезона күһүн саҕаланар уонна сааска дылы буолар. Элбэх киһи ыарыйдаҕына эмидемия диэн ааттанар.

## Грипп вируһугар уларытыылар

Сыл аайы киһиттэн киһиэхэ тарҕанарыгар кыракыйдык уларыйар, оннук вируһу киһи ыалдьыан сөп.

Вакциналар ордук тарҕаммыт вирус штаммнарыгар эрэ бэлэмнэнэллэр, уонна сотору сотору уларытыллар. 

Сорох вирустар дьоҥҥо кыыллартан тарҕанар. Ол курдук чыычаах гриппа киһиэхэ кууруссаттан тарҕанар. Оннук грипп олус ыараханнык ааһар, ол гынан баран атын дьоҥҥо ордук кэминэн тарҕаммат. 

Биир киһиэхэ эбэтэр кыылга вирус икки штамма биирдэ баар буоллаҕына вирус уларыйыан сөп. Ол вирустар генетическай информацияны атастаһаллар оччоҕуна саҥа вирус көрүҥэ үөскүүр.  Кыыл вируһа оннук уларыйдаҕына киһиттэн киһиэхэ олус киэҥник тарҕаныан сөп уонна олус ыараханнык ааһар уонна киһини өлөрөр,

Саҥа вирустар үксүгэр пандемияны үөскэтэр, ол иһин учуонайдар билигин чыычаах гриппын олус болҕомтолоохтук чинчийэ сатыыллар - ол вирус уон ыалдьыбыт киһиттэн алтаны өлөрөр. Киһиэхэ тарҕанар буоллаҕына улахан проблеманы үөскэтиэн сөп.
Табаар

**Табаар** диэн ырыынак экономикатыгар атыыланар мал уонна өҥө буолар. 

Табаар тутар-хабар (материаллаах) уонна туппат-хаппат буолуон сөп. Туппат-хаппат табаар, холобура, өҥө буолар - ол курдук, туризм агенсиятын өҥөлөрө, бухгалтерия өҥөтө туппат-хаппат табаар буолар. Ырыынак экономикатыгар бары табаардары өҥө эрэ уонна мал буолар курдук арахсаллар.
Тэтчер Маргарет

**Маргарет Хильда Тэтчер, Баронесса Тетчер** LG OM PC FRS (төрүүрүгэр аата **Маргарет Хильда Робертс**; 13 алтынньы 1925 &ndash; 8 ыам ыйа 2013) Британияҕа бастакынан премьер-миниистир буолбут дьахтар.  1979 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы үлэлээбитэ Консерватордар баартыйаларын 1975 сыллаахтан 1990 сыллаахха дылы дьаһайбыта. Кинини үгүстүк "Тимир Дьахтар" (Железная Леди) диэн ааттыыллара, бу хос ааты ССРС суруналыыһа биэрбит эбит

## Эрдэтээҥи олоҕо
1925 сыл алтынньы 13 күнүгэр Грэнтам диэн сиргэ төрөөбүтэ. Аҕата Альфред Робертс Нортхэмптонширтан төрүттээх, онтон ийэтэ Беатрис Эдель (кэргэн тахсыан иннинэ Стефенсон) Линкольнширтан төрүттээҕэ. Маргарет Оксфорд Сомервиль колледжыгар үөрэммитэ. 1959 сыллаахха Парламеҥҥа үлэтин саҕалаабыта. 1970 сыллахха Үөрэх сэкиритээрэ буолбута.

## Премьер-Миниистирдиир кэмэ
Тэтчер Британия аармыйатын 1982 сыллаахха Аргентина Фолклэнд арыыларын төттөрү ыларга бирикээс биэрбитэ. Фолклэнд сэриитин бириэмиэтигэр Аргентина ол арыыны ыла сылдьыбыта. Тетчер Англия историятыгар иккис саамай уһуннук олорбут премьер-министр этэ. Денис Тетчерга кэргэн тахсыбыта уонна икки игирэлэммиттэрэ: Марк уонна Кэрол.

1984 сылларга 1985 Маргарет Тэтчер утары улахан хамсааһын баар буола сылдьыбыт, ол кэнниттэн чоҕу хостооччулар профсоюзтарыттан политическай күүстэрин былдьаабыт. Ол кэнниттэн Тэтчер киллэрэ сатаабыт биир кэлим нолуогу кэнниттэн эмиэ хамсааһын баар буола сылдьыбыт.Тэтчер премьер-министр эрдэҕинэ үлэтэ суох буолуу олус үрдээбит, 1982 сыллаахха үс мөл. киһи үлэтэ суох сылдьыбыттар. 80-c сыллар бүтүүтүн диэки эрэ аччаан барбыт. Маны Тэтчеры өйөөччүлэрэ экономика структуратын уонна үлэ ырыынагын уларыйбыта диэн ааттыыллар. 

Англия үрдүнэн дьон кинини сөбүлээбэттэр, тоҕо диэн профсоюзтары сөбүлээбэт этэ. Профсоюзтар 1970-с сылларга элбэх күүстээх эбит буоллахтарына Тетчер кэлэн кинилэр күүстэрин барытын былдьаабыта уонна ол кэнниттэн Британия промышленноһыгар профсоюз сабыдыала олус кыччаабыт. 

Тэтчер билиҥҥи бириэмэҕэ дылы Британия премьер-министрдарыттан уонна Консервативнай партия лидердарын быыстарыгар соҕотох дьахтар буолар.

## Олоҕо
1949 сыл олунньутугар Дартфорд куоракка үлэлии сылдьан Денис Тэтчеры кытта билсибитэ. Кинилэр 1951 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Лондоҥҥа Весли часовнятыгар бэргэһэлэммиттэрэ. Игирэ оҕоломмуттара 1953 сыллаахха, Кэрол уонна Марк.

### Премьер-миниистирдээн бүтэн баран
Кэргэнэ Денис 2003 сыллаахха ноорун рагыттан ыалдьан олохтон туораабыта. Олоҕор кэлин өйө мөлтөөбүтэ уонна араас норуокка тахсыыны 2002 тохтоппута. Ол кэнниттэн церемонияларга иккитэ- 2004 сыл Рональд Рейган көмүүтүгэр тахса уонна 2006 сыллаахха Тэтчер Вашингтоҥҥа АХШ балаҕан ыйын 11 күнүн саба түһүүтүн мемориальнай церемониятыгар кыттыбыта. АХШ вице-президена Дик Чейни ыалдьытынан сылдьыбыта уонна ил секретарын кытта Кандолиза Райсы кытта кэпсэппитэ.

## Өлүүтэ
Сүрэҕэ тохтоон 2013 сыл муус устар 8 күнүгэр олохтон туораабыта.  Сибэтиэй Павел собуоругар көмүү церемониятыгар Британия королевата Элизавета II уонна Принц Филипп сылдьыбыттара. Премьер-миниистир көмүүтүгэр королева иккистээн кыттыбыта.

## Быһаарыылар
Ацетилсалициловай кислота

мини|Химическай формулатын суруллуута
мини|справа|Үс кээмэйгэ көрдөрүллүбүтэ

**Ацетилсалициловай кислота** — ыарыыны уонна температураны аччатарга туттуллар эмп. Аптекаҕа турар олус тарҕаммыт торговай маркатын аата **Аспирин**

Наһаа элбэҕи истэххэ бүөргэ охсуон сөп. Оҕолорго элбэҕи биэрдэххэ быардара буорту буолуон сөп, ону тэҥэ эмис буолуохтарын сөп.

## Быһаарыылар
Фолклэнд сэриитэ

thumb|301px|Сэрии схемата
**Фолклэнд сэриитэ** — диэн Холбоһуктаах Хоруоллук уонна Аргентина икки ардыгар буолбут Фолклэнд арыыларын иһин 1982 сыллаахха буолбут сэрии. Фолклэнд арыылара Аргентинаттан 480 километрга Атлантика океаныгар сытар арыылар. 

## Сэрии иннинэ
Аргентина уонна Холбоһуктаах Хоруколлук бу арыылар тустарынан 1800-с сыллартан мөккүөрдэнэр эбиттэр. 1760 уонна 1770 сылларга Британнар Порт Эгмонт туппуттар, уонна онтон Испанияны кытта сэриилэһэр эбиттэр. Аргентина Испанияттан 1817 сыллахха арахсыбыт, уонна колония буолбут. Америка сэриитин кэнниттэн бу куорат суох буолбут, ол кэнниттэн Британия төттөрү арыыны 1833 сыллаахха ылбыт.

Британия арыыны 1982 сыл муус устар ыйыгар Аргентина специальнай подразделениялара кэлэн арыыга саба түспүттэр. 

## Британия эппиэтэ
ХНТ безопасноһын сэбиэтэ Аргентинаны төттөрү биэрэгэ уураахтаабыт уонна кризиһы суох оҥоро сатаабыт, да Аргентина истибэтэх, ол иһин Британия армиятын атакаҕа ыыппыт. Муораҕа кыракый охсуһуу кэниттэн Британия саллаттара ыам ыйын 21 күнүгэр Фолкленд арыытыгар үктэммиттэр уонна бэс ыйын 14 күнүгэр Аргентина хотторбутун билиннэрбит. 
thumb|Британскай ХМС Антилопа Аргентинаны кытта охсуһуутун кэнниттэн

Британия саллаттара 11 400 саллаттары билиэн ылбыттар уонна 750 саллаат өлбүт. Онтон улахан аҥара "Генерал Белграно" хараабылга баар эбиттэр, ону Конкверор уу анныгар сылдьар лодка саайбыт.

## Быһаарылар
Лех Валенса

**Лех Вале́нса** (, ; балаҕан ыйын 29, 1943, Попово, Тлухово) — Польша политическэй диэйэтэлэ, киһи быраабын көмүскээччи, тутулуга суох «Солидарность» идэлээх сойуус урукку салайааччыта, идэтинэн электрик.

## Олоҕо

1943 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр Германия аннексиялаабыт Помор бойобуодустубатыгар болуотунньук дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Гданьскай судоверфигэр электриктаабыта.  1980 сыллаахха Илин Европаҕа бастакы судаарыстыбаҕа бас бэриммэт «Солидарность» диэн ааттаах идэлээхтэр сойуустарын олохтообута.

Биир сыл кэриҥэ хайыыга сыппыта. 1983 сыллааҕы Нобель эйэ бириэмийэтин Лауреата.  1990 сыллаахха Польша бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. 1995 сыллаахха Александр Квасьневскайга хотторбута уонна бэрэсидьиэннээн бүппүтэ.

Кэргэнэ Данута Валенса, 8 оҕолоохтор.
Мигалкин Александр Васильевич

**Алекса́ндр Васи́льевич Мига́лкин** (бэс ыйын 20, 1958, Бороҕон, Уус-Алдан оройуона, Саха АССР — ахсынньы 1, 2012) — саха уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна дипломаата, 1999—2006 сылларга СӨ тас сибээһин миниистирэ, Монголия Эрдэнэт куоратыгар Арассыыйа генеральнай консула.

## Олоҕо
Александр Васильевич Мигалкин 1958 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Саха АССР Уус Алдан оройуонун Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.  1980 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ. Онтон 1980—1981 сылларга Уус Алдан оройуонун Мүрү орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 

1981 сыллаахтан хомсомуол үлэтигэр: ЫБСЛКС Уус Алданнааҕы райкомун инструктора (1981—1982), Уус Алдан ЫБСЛКС райкомун 2-с сэкиритээрэ (1982—1983), ЫБСЛКС КК Хомсомуол Үрдүкү оскуолатын истээччитэ (1983—1984, 1985-кэ бүтэрбит), Аллараа Халыма райкомолун 1-гы сэкиритээрэ (1984—1986), Саха сирин ЫБСЛКС обкомун сэкиритээрэ (1986—1989).  1989—1990 сылларга Мигалкин Саха сиринээҕи ССКП обкомун лиэктэрэ.

1990—1992 сылларга Мигалкин Арасссыйа салайар академиятын аспираана. 1994 сыллаахха диссертациятын «Социокультурные факторы развития народов Севера в условиях перехода к рынку (на примере Республики Саха (Якутия))» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ уонна бөлөһүөпүйэ билимин хандьыдаата буолбута.

## Быһаарыылар
Апартеид

**Апартеид** (Африкаанс тылыгар «туспа») — Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ. . Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута. . Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара.. Билигин **апартеид** диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп.

## Хайдах үлэлиирэ
Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа. 

Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ. . Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха.  уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат . Совето утарылыһыыта  оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ.

Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар.

## Сыала-соруга
Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата.

## Быһаарыылар