Тыл иччитэ

Саха тыла, бэйэбит төрөөбүт тылбыт олус былыргы кэмҥэ үөскээбит диэни билигин бары билэр буоллубут, омукпут олоҕун остуоруйатын, тылбыт төрүттэрин үөрэтэн истэхпит аайытын  ону итэҕэйэрбит ордук эбиллэр. 

Хас биирдии тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Тылы сурукка киллэрэрбитигэр хас биирдии дорҕоону тус-туспа буукубаларынан бэлиэтээн суруйабыт.

Тыл төһөнөн былыргы кэмнэргэ үөскээбит даҕаны, соччонон аҕыйах дорҕооннордоох буолара быһаарыллыбыта ыраатта. Биир, икки дорҕоонноох тыллар саамай былыргы, аан маҥнайгы үөскээбит тыллар эбиттэр. Маннык тыллар биһиги сахабыт тылыгар олус элбэхтэр.

Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр хамсааһыннары үөскэтэн бэйэтигэр сөп түбэһэр санаалары үөскэтэр уонна олор дорҕоон дьайар күүһүттэн тутулуктанан күүһүрэр, күөртэнэр, намырыыр, симэлийэр кыахтаахтар. Холобурга, музыка алыптаах дорҕоонноруттан киһиэхэ араас, ураты санаалар үөскүүллэр. Дорҕооннортон санаа көтөҕүллэн, күүс-уох киириэн эбэтэр санаа түһүүтэ, санаарҕабыл үөскүөн сөп.

Хомус тыаһа ураты. Билигин хомус тыаһынан эмтээһин тэнийэн эрэр. Хомус тыаһын, дорҕооннорун туһалаах дьайыыта, киһи санаатын уларытар күүһэ эмтиир дьайыыны оҥорор.

Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын быһаарыы сахабыт тылын табан туһанарбытыгар тириэрдиэҕэ. Тыл иччитэ дорҕооннорунан дьайан киһи өйүн-санаатын быһаччы салайар, уларытар кыахтаах. Хас биирдии дорҕооннор дьайыыларыттан киһи өйүгэр-санаатыгар онно сөптөөх санаалар үөскээннэр киһини салайыахтарын сөп.

Биһиги тылбыт олус былыргы төрүттээҕиттэн Айылҕаттан иҥэриммит дорҕооннорун билигин да илдьэ сылдьар. "Р" дорҕоон хатыланнаҕына, «рр» диэн буоллаҕына өссө күүһүрэр, ырдьыгынааһыҥҥа, кыыһырыыга кубулуйар, онтон «ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэн буоллаҕына ытааһыны үөскэтэрэ хаһан да уларыйбат.

Киһи истэр дорҕоонноруттан ытааһын саамай куһаҕан дорҕоон, өйү-санааны аймыыр. «Ээ» диэн кыра оҕо ытыыра киһиэхэ көмүскүүр, харыстыыр, көмөлөһөр санаа киириитин үөскэтэр.

Уһаабыт «ээ» дорҕоон дьайыыта көмүскэл, харысхал, көмөлөһүү наада буолбутун киһиэхэ илэ биллэрэр. «Э» дорҕоонтон саҕаланар тыллар эйэ, эһэ, эбэ, эйгэ, эрэл бары эйэлээх буолууга, харыстыыга, көмүскүүргэ аналлаахтар. Кыра оҕо ытыыра «ээ» диэн эйээрэриттэн улаатан истэҕинэ «ыы» диэн дорҕооҥҥо уларыйара өйө-санаата сайдан иһэрин быһаарар.

Ы – дорҕоон бэйэтэ да ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон саҕаланар ыарахан тыллар ордук элбэхтэр: ыар, ыарыы, ынчык, ынырык, ыарахан уонна да атыттар.

Уһаабыт «ыы» дорҕоон дьайыыта ордук куһаҕан. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ уларыйдаҕына ытааһын үөскээн тахсар. Уһаабыт «ыы» дорҕоонунан бүтэр тыллар бары туох эрэ куһаҕаҥҥа, ытааһыҥҥа тириэрдэллэр. Аҕыйах биллэр тыллары ыллахпытына:

Барыы – ыраах барыыны, өлүүгэ тиийиини бэлиэтиир. Уу сири-дойдуну ылара элбээбитин биллэрээри билигин үгүстүк ууга барда диэн этиини туһанар буола сылдьабыт. Ууга барда диэн уу илдьэ барда диэн суолталаах уонна букатын суох буолла, аны төннүбэт гына барда диэн быһаччы өйдөбүллээҕин таба туһаныахха. Барыы диэн быһаччы этилиннэҕинэ аны букатын төннүбэт диэн өйдөбүллэнэр.

Түүлгэ ууга барыы туох эмэ улахан алдьархай тахсарыгар эбэтэр ууга барбыт киһи өлүүтүгэр көстөр быһыы буолар. Ууга барыы букатыннаах барыы буоларынан олус ыарахан, куһаҕан өйдөбүллээх этии буолан тахсар.

Ылыы диэн быстах кэмҥэ оҥоруллар быһыы буолар. Быстах кэмҥэ халаан уута кэлэн уу ыллаҕына «ууга барда» диир улахан сыыһа, «уу ылла» диир ордук таба буолуо этэ. Уу ылбытын курдук түргэнник түһүө, барыа, төннөрүө. 

Быһыы – киһи оҥорор саамай сэрэхтээх хамсаныыта буолар.

Сытыы – ханнык баҕарар туттар сэп биилэнэн, сытыыланан, өргөстөнөн турдаҕына  туох эмэ куһаҕан быһыы буоларын тэҥэ киһи бэйэтэ мөлтөөтөҕүнэ, ыарыйдаҕына сытыы кэлэрин биллэрэр. 

Ыгыы – баттааһын, хабырыйыы үөскээбитин биллэрэр.

Ырыы – эт-сиин быстыыта, ырыыта, көтөхтөрүүтэ.

Ытыы – ытааһын бэйэтинэн тиийэн кэлбитин биллэрэрин тэҥэ, саанан ытыы өлүүгэ-алдьархайга тириэрдэрин биллэрэр.

Аһыы – баар-суох үчүгэй «ас» диэн тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ, бу тылбыт куһаҕан өттүгэр тосту уларыйар уонна аһыыр аспыт аһыйбытын, сиэммэт, буорту буолбутун биллэрэр.

Айыы – диэн саҥаны айыыбыт сотору кэминэн куһаҕана тахсан хайаан да ытааһыҥҥа тириэрдэрин быһаарар. Бары саҥаны, дьон билбэтин айыылартан үгүс өттө кэлин куһаҕаны айыыга кубулуйарынан айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүллээх, элбэхтик туттуллубат, улаханнык саҥарыллыбат сэрэхтээх тыл, киһи санаатын аһара ыытан эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Айыы-айа – соһуччу, урут биллибэт ыарыыттан, эстииттэн ыгыллан тахсар тыллар, саҥаны айыыттан кэлэр сыыһа-халты туттууттан үөскүүр ыарыыны биллэрэр. киһи урут билбэт, саҥа ыарыытын дьайыыта итинник табатык, сөп түбэһэрдик ааттанар. 

Ыар – ыарахан, олус куһаҕан, хам баттааһын, эрэйдэнии.

Бу ыар диэн бэйэтэ олус куһаҕан өйдөбүллээх тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ ыарыы илэ бэйэтинэн үөскүүр.

Ыарыы – киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр ыгыллыы, күүрүү, хам тутуу, хаатыйаланыы, Ыарыы - олус куһаҕан, ыар ыарыыттан эт-сиин алдьаныыта саҕаланар. Ыарыы куһаҕана илэ биллэриттэн бу тыл куһаҕанын бары билэллэр. 

«Ыы» дорҕоон куһаҕан эрэ өйдөбүллээх. Маннык бүтүүлээх тыл саха тылыгар хаһан да үчүгэй тыл буолбат. Дорҕооннорун тутулуга оннук. Ытааһын хаһан баҕарар ытааһына уларыйбат. Үөрүүттэн биир эмэ киһи хараҕын уута ыгыллан тахсыбытын «ыы» диэн ытааһыҥҥа буккуйбат ордук буолуо.

Кыы диэн саамай сөбүлээбэт, куһаҕаннык истэр тыаспыт

Пыы диэн саамай сирэрбитин, сиргэнэрбитин биллэрэр тылбыт.

Сыы диэнтэн бары билэр, куһаҕаны биллэрэр сыыһа диэн тылбыт үөскээбит.

Арыы – арыыланан туспа барыы, хаалан халыы, быстыыны-ойдууну биллэрэр.

Ыҥырыы – күүппэтэх өттүттэн соһуччу туохха эрэ ыҥырыы тиийэн кэлэн киһи эрдэттэн былааннаммытын тосту уларытарын билиэтиир.

Сырыы – эрэйдээх сырыыны биллэрэрин тэҥэ, дьахтарга анаан туттулуннаҕына «барбыт-кэлбит» диэн ордук куһаҕан өйдөбүллэнэр.

Быстыы – биилээххэ быстыбыт тэҥэ, эстиини-быстыыны, дьадайыыны эмиэ биллэрэр.

Бэйэтэ үчүгэй суолталаах да тылга «ы» дорҕооно уһаан «ыы» диэҥҥэ уларыйдаҕына бу тыл суолтата куһаҕан өттүгэр улаханнык уларыйар. Холобур, кыр – кыыр, кыра – кыыра, кырыс – кырыыс, бары – барыы. Уһаабыт «ыы» дорҕоонноох тыллары киһилии киһи элбэхтик туттубат, сэрэхтээх, куһаҕан суолталара элбэх тыллар. Бу дорҕоон дьайыыта хаһан баҕарар куһаҕанын ити тыллар куһаҕан суолтаҕа уларыйыылара бигэргэтэр. 

Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕоонноруттан тутулугун билигин да илдьэ сылдьар. Уһаабыт «ыы» дорҕоон куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ хаһан да хаалан хаалбат. Дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта, син-биир тыас уларыйбатын курдук, хаһан да уларыйбат. Сахабыт тылын дорҕооннорун уларыппакка бэйэтин урукку оннугар туһанарбыт кытаанахтык ирдэнэр. Yрүҥ Айыыларбытыттан ылынар билиибит диэн тылбытын уруккутуттан, хайдах баарыттан уларыппакка эрэ бэйэтинэн туһаныы буоларын таба өйдүөхпүт этэ. 

Төрөөбүт тылбыт үөскээбитэ олус былыргыта бэрдиттэн дорҕоонноруттан тутулуктаах суолталарын, бэйэтин төрүт өйдөбүлүн уларыппакка эрэ туһаныы ирдэнэр. Сахабыт тыла иччилээх диибит. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Куруук биир дорҕоону истэр уонна саҥарар буоллахха, бу дорҕоон суолтата, өйдөбүлэ киһи өйүгэр-санаатыгар дьайан өйү-санааны уларытар, онно сөп түбэһэр оҥорор. Дорҕоон дьайыыта киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар быһаччы тиийэринэн тыл иччитэ диэн ааттанар.

Киһи аата уһун кэмҥэ дорҕооннорун дьайыытынан өйү-санааны уларытан бэйэтигэр сөп түбэһэр оҥорорун дьон-аймах билбиттэрэ, туһаммытара өр буолла. Христианскай таҥара үөрэхтэрэ киһи аата майгыныгар сөп түбэһэринэн быһааран аатын төрөөбүт күнүттэн тутулуктаан иҥэрэргэ ыҥыраллар уонна билигин да туһаналлар. 

Биһиги эһигини, бар дьоммутун барыгытын кутталлаах, сэрэхтээх, иччилээх, сибигинэйэн биирдэ эмэтэ эрэ этиллэр айыы диэн тылы сыыһа тутта сылдьаргытын, улаханнык саҥараргытыттан сэрэтээри бу суруйабыт. 

Уһаабыт «ыы» диэн дорҕоон киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бу дорҕоон дьайыытын киһи нэһиилэ тулуйар. «Ыы» дорҕоон киһи мэйиитигэр оҥорор дьайыытын хайдах да кыайан уларытар кыах дьоҥҥо суох. 

Кыра оҕо «ыы» диэн саҥара оонньоотоҕуна ийэтэ эбэтэр эбэтэ: «Ыы» диэмэ, хайа ытыырыҥ тиийэн кэлээрэй?»- диэн хайаан да тохтото охсоллор этэ. Кыра оҕо «ыы» диэн саҥара оонньоон туох эрэ куһаҕаны биттэнэн эрэрин кырдьаҕастар билэллэрэ. Эрдэттэн сэрэтэн оҕону «ыы» диэн саҥаран оонньуурун тохтотоллор этэ.

«Ыы» дорҕоон тыл ортотугар да турдаҕына куһаҕана өтө сылдьар. Ол курдук кырыыс диэн тылы дорҕооннорунан ырыттахпытына:

Кыр диэн туох эрэ алдьанар, үлтү барар тыаһа. Бу тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ кырыы диэн тыл үөскээн биилэнэн, өргөстөнөн тахсар, киһини эчэтиэн сөбө быһаарыллар. Манна салгыы «с» диэн элбэтэр, тарҕатар сыһыарыы эбилиннэҕинэ кырыыс диэн бары билэр, абааһы көрөр, букатын сөбүлээбэт тылбыт үөскүүр. Бары саха тыллара бу курдук дорҕооннорунан тутулугу туһанан үөскээбиттэрин умнубатахпытына табыллыахпыт этэ.

Ай диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, өйү-санааны барытын быһаарар, ол аата үчүгэй уонна куһаҕан суолталарын бииргэ, холбоон илдьэ сылдьар тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ куһаҕан өттө баһыйар буолар, сэрэхтээх куһаҕан, ытааһыҥҥа тириэрдэр тылга кубулуйар. Айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл. Сахалар олохторун үөрэхтэрэ «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн көнөтүк этэрин букатын умнан, туһаммакка сылдьарбытыттан эдэрдэрбит оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара эбиллэн иһэллэр. 

Былыргылар курдук оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ киһи буол, тугу барытын киһи оҥорорун курдук аан маҥнай оҥоро үөрэн, көрсүө, сэмэй буол оччоҕо оҥорор быһыыларын табыллан үчүгэй буолар, атыннык оҥордоххуна табыллыа суоҕа, куһаҕан, айыы буолуо диэн үөрэтиини оннугар киллэрдэхпитинэ эрэ, кэлэр көлүөнэлэрбит өйдөрө-санаалара туруктаах буолан олохпутун салгыы сайыннарар кыахтаныахтарын сөп.

Айыы диэн тыл хайаан да иннигэр үрүҥ диэн быһаарыылаах туттулуннаҕына эрэ табыллар, оччоҕо эрэ киһи оҥорор элбэх быһыытыттан үчүгэйин туспа арааран, табатык быһаарар. Үрүҥ айыы диэн үчүгэйэ чахчы быһаарыллыбыт, биллибит быһыылар ааттаналлар. Киһи оҥорор быһыылара «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһэллэринэн киһи үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор кыаҕа хаһан да суох буолан хаалбат. Былыргы сахалар таҥаралара бары иннилэригэр үрүҥ диэн быһаарар тыллаахтар. Аан бастакы киһи таҥарабыт аата Yрүҥ Аар Тойон диэн буолар. Бу киһи үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы эрэ оҥорбутун булан ылан, олору үтүктэн, кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиигэ туһаныҥ диэн быһаччы өйдөбүллэнэр.

Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата Yөһээ дойдуга көттөҕүнэ эрэ ситиһиллэр өй-санаа өйдөбүлэ буолар. Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата Yөһээ дойдуга көтөн, ураты, атын ханныкка да маарыннаабатыттан айыы буолара чахчы. Өйдөөн кэлиэҕиҥ киэҥник биллибит Бороҕон Айыытын, Бахсы Айыытын. Бу быданнааҕыта өлбүт дьон өйдөрө-санаалара билигин да дьайа сылдьаллара, умнуллубаттара ааттанар. 

Өйө көттөҕүнэ киһи итирэр, иирэр эбэтэр өлөр. Өй көтөрүгэр туох да үчүгэй суох. Өйбүтүн "айыыны үчүгэй" диэн сыыһа ааттаан Yөһээ дойдуга көтүппэккэ, сүрбүт күүһүнэн хам тутан, киһи буолан, киһилии быһыыланан биирдэ бэриллэр олохпутун Орто дойдуга эрэ олорор кыахтаахпытын умнубатахпытына табыллыа этибит. 

Айыы үчүгэй диэн албыннаан айыы буолууга дьону ыҥырыы олус улахан сыыһа, ыар быһыы буолар, кэлин оҕолор өйдөрүн-санааларын туруга суох буолууга тириэрдэн алдьархайдары аҕалыан сөп. «Айыы буол» диэн этии тыыннаах киһи өйүн-санаатын Үөһээ дойдуга тахсарга, «Өйүҥ көттүн» диэн ыҥырыыга тэҥнэһэр, өйү-санааны өлүү суолугар киллэрэр кыахтаах.  

Бар дьоммутун айыы буолумаҥ, биирдэ бэриллэр олоххутун киһи буолан, киһи быһыылаахтык Орто дойдуга олоруҥ диэн ыҥырыахпыт этэ. Өлүү хаһан баҕарар кэлэр кэмигэр бэйэтэ даҕаны син-биир кэлиэҕэ, онно тиэтэйии, эрдэлээн бара сатааһын киһи буолуу өйүгэр-санаатыгар сөп түбэспэт. (1,31).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Саха тыла.