Тиийиммэт

Олус былыргы кэмнэргэ киһиэхэ маарынныыр сүөһүлэр араас үлэни үлэлии үөрэнэннэр өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиспиттэр. Дьон киһи буолууну ситиспиттэрин бэлиэтинэн үтүктэн, батыһан үөрэнэр киһи таҥаралары үөскэтэн туһаналлара буолар.

Аан маҥнайгы киһи таҥаранан сахалар Үрүҥ Аар Тойон таҥаралара ааҕыллар. Бу таҥара үөскээбит олус былыргы кэмиттэн сахалар өйдөрө-санаалара сайдан, кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсан киһи буолууну ситиспиттэр уонна киһилии быһыыланыыны үөскэтэн олоххо киллэрэн билигин туһана сылдьаллар.

Киһи буолууну кыайан ситиспэккэ хаалыы оҥорор быһыылар хайдахтарыттан, киһи быһыытыгар тиийбэттэриттэн араарыллан биллэр уонна тиийиммэт диэн өй-санаа уратытын үөскэппитэ туттулла сылдьар. Оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэт, итэҕэстээх, туга эрэ табыллыбат диэн быһаарыллар. Өй-санаа кыра халыйыыта, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар кыранан тиийбэтэ тиийиммэт диэн быһаарыы үөскээһинигэр тириэрдибит.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ этэринэн оҕо өйө-санаата сайдыытын сыалынан киһи буолууну ситиһии, киһилии быһыыланыы буолар. Оҕо бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорору ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны, үрүҥү уонна хараны таба арааран олоҕор туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэр. Оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх таһыма киһи буолуу диэн ааттанар. Киһи буолууну ситиспэтэхтэр оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт буолан хааларыттан “Киһи быһыыта суох” эбэтэр “Киһи буолбатах” диэн быһаарыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Дьон өйө-санаата олус уһун кэмнэргэ сайдан кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан, тупсан киһи буолууну ситиспитэ. Кэнники икки тыһыынча сылларга үчүгэй киһи таҥаралар, Христос уонна Аллах көмөлөрүнэн киһи өйө-санаата өссө сайдан, тупсан, үчүгэй киһи буолуу таһымын билигин бары кэриэтэ ситистилэр диэххэ сөп. 

Киһи буолуу диэн сайдан иһэр өй-санаа ситиһэр таһыма ааттанар. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буоллаҕына ситиһэр аналлаах таһыма, олоҕор ситиһэ сатыыр сыала буолар. Киһи буолууну ситиһии оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх сыалынан ааҕыллар. Оҕо улаатан ыал буоллаҕына, бу таһымы ситистэ диэн быһаарыы олоххо киирэр.

Ыал буолбакка хаалыыны сахалар киһи буолууну ситэ ситиспэтэ, аҥардас хаалла диэн сөбүлээбэттэр. Ыал буолбатах киһини киһи аҥара, аҥардас киһи диэн ааттыыллар. Оҕо ыал буолуута киһи буолууну ситиспитин, өйө-санаата тупсубутун, оҕолорун, дьиэтин-уотун туһугар үлэлиир кыахтаммытын биллэрэр.

Өй-санаа бу уратытын быһаарыы дьон киһи буолуу таһымын ситиспиттэрин, киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн олоххо киирбит. Киһи буолуу таһыма киһи оҥорор быһыылара барылара киһи быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ эрэ ситиһиллэр. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тугунан эрэ тиийбэттэриттэн, эбэтэр кыратык аһара баралларыттан тиийиммэт диэн аат, өй-санаа таһымын быһаарыы үөскээн олоххо киирбит.

Киһи быһыылаах киһини быһааран булуу бэрт судургу, киһи оҥорор быһыытыттан көрөн арааран быһаарыллар. Элбэх сырыылаах уулуссаны киһи быһыылаах дьон киһи туоруур аналлаах бэлиэлээх сиринэн эбэтэр светофорунан ыйдаран туорууллар, онтон, киһи быһыыта суох, киһиргэс эбэтэр тиийиммэт өйдөөх-санаалаах оҕо, киһи хайа талбыт сиринэн туораан суоппары сыыһа тутуннаран массыына абаарыйатын оҥоруон эбэтэр бэйэтэ киирэн биэриэн сөп. 

Оҕо оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтэҕинэ эбиискэ үөрэтэн, такайан, үчүгэй үгэһи үөскэтэн бэриллэр. Ол туһалаабатаҕына тиийиммэт диэн быһаарыы туттуллуон сөп. Киһи буолууну өйдөрө-санаалара ситиһэ илик оҕолор онон-манан, талбыт сирдэринэн уулуссаны туораан түргэнник ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэрэллэрэ, тиийиммэттэрин биллэрэн кэбиһэллэрэ элбээн сылдьар. 

Оҕо киһи буолууну улахан киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн өр үөрэнэн, улаатан иһэн ситистэҕинэ табыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны, үрүҥү уонна хараны бэйэтэ арааран билэргэ, олоҕор таба туһанарга төрөппүттэрин көмөлөрүнэн, үтүктэн үөрэнэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Улаатан баран үрүҥү, хараны бэйэтэ кыайан араарбат, ким эрэ ыйан, үчүгэй бу баар диэн көрдөрөн биэрэрин кэтэһэр, этэн биэрэллэригэр үөрэнэн хаалан, араас албыннарыгар киирэн биэрэр оҕо, киһи тиийиммэт диэн ааттаныан сөп.

Дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар туохха барытыгар илин былдьаһа, хайалара бастыырын быһаарса сылдьаллар. Бу олоҕурбут быһыы үлэни оҥорууттан быһаарыллан тахсарын туһаналлар. Сайдыылаах буор куттаах киһи хамсаныылары оҥорор кыаҕа улаханыттан ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ атыттары, мөлтөхтөрү баһыйара, оҥорбут үлэтэ табыллара, сатанара биллэн тахсар.

Ханнык баҕарар быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥоруу киһи быһыыта диэн ааттанар. Элбэх ахсааннаах көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит дьон киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин олохтообуттар. Киһи быһыытын тутуһуу сиэри үөскэтэр. Саха киһитэ сиэри тутуһар, хаһан даҕаны аһара, таһынан барбакка олоҕун олорор. 

Сиэр диэн үчүгэй, олоххо туһалаах быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан саҥа быһыыны оҥордоххо үчүгэй буоларын таһынан эрдэттэн туһаны аҕалара быһаарыллар кыахтанар уонна киһи быһыытын үөскэтэр.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар үчүгэй санаалардаах буолуҥ, оҥорор быһыыларгытыгар сиэри тутуһуҥ диэн үөрэтэллэрэ таҥараларын үөрэҕин төрүтэ буолар.

Тиийиммэт диэн өйө-санаата киһи өйүгэр-санаатыгар тиийбэт, мөлтөх буолан хаалан оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэтэ быһаарыллар. Кыыл, сүөһү быһыытыгар түһэн хаалар. Дьон үчүгэй көрүҥмүтүн көрдөрөбүт диэн быстах санааларыттан сыгынньахтанан иһиилэрэ кыыл быһыытын диэки түһүү, оҥорор быһыытын үтүктэн өй-санаа халыйыытын үөскэтии буолар.

Киһи оҥорор быһыыларыттан өйүн-санаатын туруга быһаарыллар. Атыттар үөрбэт да кэмнэригэр күлэн алларастыыр, үөрбүтүн биллэрэ сылдьар киһини тиийиммэт диэн ааттыахха сөп. Оҥорор быһыы туга эрэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына эбэтэр киһи быһыытын аһара бардаҕына, оҥорооччу өйө-санаата тиийиммэтэ быһаарыллан тахсар.

Киһи ыксаабыт, ыгылыйбыт кэмигэр сыыһа-халты туттунара эл-бээн кэлэрэ өйө-санаата киһи быһыытыгар тиийбэт буолан ыларын биллэрэр. Туруга суох өй-санаа өй буккулларын үөскэтэр.

Өй-санаа киһи быһыылаах киһи өйүгэр-санаатыгар бэрт кыранан тиийбэт таһыма тиийиммэт диэн ааттанар уонна оҥорор быһыыта эмиэ киһи быһыытыгар тиийбэккэ хааларын быһаарар. (1,18).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.