Борисов Афанасий Дмитриевич (Экэнэмиис Бэрииһэп)

**Борисов Афанасий Дмитриевич** (1921-2009), дьоҥҥо **Экэнэмиис Бэрииһэп** диэн аатынан биллэрэ — хотугу эбии төлөбүрдэринэн хоту дойдуга олорор уонна үлэлиир дьон бары тэҥҥэ туһаналларын туһугар өр сылларга соҕотоҕун турууласпыт саха киһитэ.

## Олоҕун сүрүн олуктара
1921 сыллаахха ахсынньыга Арҕаа Хаҥалас улууһун Иккис Маалтааны нэһилиэгэр Бэстээххэ төрөөбүт. Эһэтэ Дыргытар Мэхээлэ диэн аатынан биллэр киһи. Аҕата Дмитрий, ийэтэ Анна Борисовтар, 5 уол, 3 кыыс оҕолоохторо, сэниэ хаһаайыстыбалаахтара. Үһүс кылааһы Чараҥ уонна  Бэстээх оскуолаларыгар бүтэрэн баран, Булгунньахтаах оскуолатыгар 1934 сыллаахха 4 кылааска үөрэнэ киирбит уонна ити оскуолаҕа 7 кылааһы 1938 сыллаахха бүтэрбит. 1941 сыллаахха Покровскайга орто оскуоланы бүтэрбит. Этин-сиинин туругунан сэриигэ ылбатахтар. 

1941-1948 сылларга нолуок ааҕынынан, булгаахтырынан, учаастактааҕы нолуок иниспиэктэринэн үлэлээбит. 1948 с. Дьокуускайга көһөр уонна 1951 сыллаахха диэри Дьокуускайдааҕы райфинотдел нолуокка уонна хомуурга старшай иниспиэктэринэн үлэлээбит. Холкуостар нолуоктарын бэрэбиэркэлиир эбит, онон араас көлөнөн оччотооҕу Саха сирин барытын кэрийбитэ диэн суруйаллар. 1951 сыллаахтан Минфиҥҥэ КРУ ревизорунан (сорох сиргэ сурулларынан министерство нолуокка ревизиятын секторын начальнигынан) анаммыт. Бу үлэҕэ сылдьан олохтоох уонна кэлии үлэһиттэр тэҥэ суох хамнаһы аахсалларын бэлиэтии көрбүт. Ол туһунан маннык суруйаллар:

Ол эрээри эдэр киһини биир санаа үүйэ-хаайа тутар. Үлэлээн-хамсаан, дьону кытта алтыһан, сири-дойдуну көрөн билиитэ-көрүүтэ кэҥээн истэҕин аайы ити санаата улам күүһүрэн испит. Ол курдук, бииргэ үлэлиир 4 киһиттэн – соҕотох киниэхэ эрэ хамнаһыгар эбии төлөбүр көрүллүбэт эбит. Атын эмиэ кини курдук үөрэхтээх, идэлээх 3 исписэлиис туһанар уоппускалара да уһун, хамнастара икки-үс бүк үрдүк, соҕуруу босхо баран кэлэллэрэ. Уратылара – кинилэр хотугу чэпчэтиинэн туһанар кэлии дьон оҕолоро. Оттон кини – холкуостаах, ол эбэтэр олохтоох саха дьонун оҕото.

1964 сыллаахха Иркутскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит, экэнэмиис идэтин баһылаабыт. 1965-71 сылларга "Приморскай", "Аллайыаха", "Таатта" уонна "Горнай" сопхуостарга кылаабынай экэнэмиистээбит. 

Орджоникидзевскай оройуон «Правда» холкуоһа 1971 сыл алтынньы ыйга «Булгунньахтаах» сопхуос буолбутун кэннэ Борисов Афанасий Дмитриевич  кылаабынай экэнэмииһинэн ананан дьиэ кэргэнинээн Булгунньахтаахха олохсуйбут.

1971-93 сылларга Орджоникидзевскэй оруйуон "Булгунньахтаах" сопхуоһун кылаабынай экэнэмииһэ.

2009 сыллаахха Булгунньахтаахха олорон өлбүтэ

## Сиэрдээх төлөбүрү туруулаһыыта
1932 сыллааҕы ыам ыйын 10 күнүгэр уурааҕынан ылыныллыбыт сокуонунан ССРС хотугу сирдэригэр дойду атын оруйуоннарыттан үлэлии тиийбит дьон олохтоох дьоннооҕор икки төгүл элбэх хамнаһы аахсаллар этэ. 1951 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр ылыныллыбыт саҥа сокуон бу балаһыанньаны уларыппатаҕа.

Биир үлэҕэ үлэлии сылдьан олохтоох дьон кэлии дьоннооҕор аҕыйах хамнаһы аахсалларын, уһун төлөбүрдээх уоппусканан уонна босхо дойду киин өттүгэр сынньана айанныыр быраабынан туһамматтарын көрө сылдьан, Афанасий Дмитриевич бу тэҥэ суох быһыыны-майгыны сөбүлээбэт эбит, уонна алҕаһы көннөттөрөргө санаммыт. Оннук бастакы туруулаһар суругун 1953 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр ("И. Сталин өлбүтүн кэннэ дьону хаайыыга олордуу биллэ аҕыйаабытын туһанан") ССРС Үлэ уонна хамнас кэмитиэтигэр суруйбут. Онтон батынар сурук тутан баран Хрущевка, ВЦСПС-ка, Кагановичка, Ворошиловка, Маленковка хас да суругу суруйар. Сырыы аайы батынар эбэтэр көлбөрүтэр суруктары тутар. Оччотооҕу "Правда", "Труд", "Социалистическая Якутия" диэн сүрүн хаһыаттарга уонна "Крокодил" сурунаалга бэчээттэтэр соруктаах суруктары ыыталыыр, сорох хаһыаттар хоруйдаабаттар, сорохтор үөһээ инстанциялар манна халбаҥнаабат позициялаахтарын туһунан, уонна "ыйааҕы утары суруллубут корреспонденцияны" бэчээттиир кыахтара суоҕун суруйаллар. Экэниэмикэ туһунан эрэ буолбакка, бэлиитикэ туһунан кытта суруйар буолар. "Эксплуатация туһунан суруйан баран икки түүн утуйбатаҕым" — диэн билиммитэ пленкаҕа уһуллан хаалбыта баар. Минфиҥҥэ кинини бу туоруосуутун иһин салалта сөбүлээбэт буолар, Москубаттан "киһигитин уодьуганнааҥ" диэн суруктар утуу-субу Саха АССР салалтатыгар, обкуомҥа, совмиҥҥа иҥин кэлэллэр. Онон минфин систиэмэтиттэн уурайан холкуос систиэмэтигэр көһөргө күһэллэр, ол эрээри туруорсуутун тохтоппот. 1959 сыллаахха Хрущевка үһүс суругун ыытар, дьэ мантан ыла хамсааһын саҕаланар.

1960 сыл саҕаланыытыгар ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Үлэ уонна хамнас боппуруостарыгар гос. кэмитиэтиттэн олунньу 13 күнүгэр суруллубут эрэннэрэр суругу тутар: "Эн суруккар хоруйдаан манныгы биллэрэбит — хотугу льготалары бэрээдэктээһин олох сотору кэминэн кэтэһиллэр" ("В ответ на Ваше письмо сообщаем, что проведение упорядочения северных льгот ожидается в ближайшее время") — диэн. Ол кэнниттэн эмиэ ол сиртэн бэс ыйын 13 күнүгэр суруллубут суругу тутар. Онно олунньутааҕы "хотугу төлөбүрдэри бэрээдэктиир" ыйаах ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 5-с сиэссийэтигэр ыам ыйыгар бигэргэтиллибитин уонна сотору кэминэн "бэрээдэктээһин" саҕалыаҕын туһунан биллэрэллэр. Саха АССР уонна Сойуус атын хотугу оруйуоннарын төрүт олохтоохторо дьэ хамнастара кэлии дьону кытта тэҥнэһэн, сыыйа үрдээн барар. 

Ол эрээри, Афанасий Дмитриевич уоскуйбат, бу өр сылларга ситэ төлөммөтөх хамнас уонна ситэ бэриллибэтэх уоппуска харчыта холкуостаахтарга уонна атын олохтоох дьоҥҥо биир кэмнээх төлөбүрүнэн компенсацияланыахтааҕын туруорсар. Ол курдук өссө үс сыл суруйсар, ол эрээри "Сойуус үрдүнэн эн эрэ туруорсаҕын, атын тыһыынчанан сэбиэскэй үлэһиттэр саҥа ыйааҕы өйүүллэрин биллэрэллэр" диэн ис хоһоонноох суругу тутан баран тохтуурга күһэллэр.

## Аатын үйэтитии
2007 сыллаахха Хаҥалас тэлэбиидэнньэтин "Өркөн" устуудьуйата кини туһунан "Экэнэмиис Бэрииһэп" диэн ааттаан биэрии устубута, тыыннааҕар интервью ылбыта.

Олоҕун бүтэһик сылларын олорбут сиригэр Хаҥалас Булгунньахтааҕар Делегатка уулусса 12 нүөмэрдээх дьиэтигэр өйдөбүнньүк хаптаһын ыйаабыттара.

Борисов А.Д. 100 сааһыгар " Борисовскай ааҕыылар" НПК түмүгүнэн "Путь поиска правды " кинигэ 2022 сыллаахха  тахсыбыта.

## Быһаарыылар