Ахсынньы 13

**Ахсынньы 13** диэн Григориан халандаарыгар сыл 347-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 348-c күнэ). Сыл бүтүө 18 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Моряк күнэ
*  — Нусантара күнэ (Соҕуруулуу-илин Азия арыыларын сомоҕолоһууларын күнэ)
*  — Нанкин кэйгэллээһинин кэриэстиир күнэ
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
*  — Байыаннай балаһыанньа сиэртибэлэрин ахтар күн (). 1981 сыллаахха былааһын тута сатаан Войцех Ярузельскай байыаннай балаһыанньаны биллэрбитэ, онто 1983 сыллаахха диэри уһаабыта. Тыһыынчанан киһи хаайыыга быраҕыллыбыта, 91 киһи өлбүтэ. Бу күн Польша Түмэнин (Сейм) уурааҕынан бэлиэтэнэр, өрөбүл буолбатах
*  — Дойду күнэ

* Акадия олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн Хотугу Америка хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ Канаада сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. Британия уонна Франция аан дойдуну баһылыыр иһин Сэттэ сыллаах сэриилэригэр Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006)

## Түбэлтэлэр
* 1545 — аныгы Италия хоту өттүгэр Трент куоракка христианнар улахан мунньахтара — собуор () — саҕаламмыт. Католик сыаркабын Тридент собуорун иһинэн 1545 сылтан 1563 сылга диэри 25 мунньах буолбута. Собуорга итэҕэл элбэх өйдөбүллэрэ чопчуламмыттара уонна Реформацияны утары дьаһаллар ылыллыбыттара.
* 1642 — Голландия айанньыта Абель Тасман Саҥа Зеландияны арыйбыт.
* 1758 — Акадияттан Францияҕа күүһүнэн көһөрүллэн иһэр дьону тиэйбит "Герцог Уильям" диэн Британия хараабыла Хотугу Атлантикаҕа тимирбит. 360-тан тахса киһи өлбүт.
* 1922 — Закавказье Сэбиэттэрин 1-кы сийиэһэ (Баку) биир кэлим Закавказье Социалистическай Федеративнай Советскай Өрөспүүбүлүкэтин олохтообут. Бу өрөспүүбүлүкэ 1936 сыллаахха Азербайджан, Эрмээн уонна Грузия өрөспүүбүлүкэлэригэр арахсыбыта.
* 1928 — Алтан Сарын "Ааты сахатытар туһунан" ыстатыйата "Кыым" хаһыакка тахсыбыт. Бу "сахалыы ааттаныҥ" диэн устуоруйаҕа бастакы киэҥ ыҥырыы. 
* 1937 — Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитин кэмигэр дьоппуоннар Кытай Өрөспүүбүлүкэтин оччотооҕу киин куоратын Нанкины ылбыттар. Нанкин эйэлээх олохтоохторун 6 нэдиэлэлээх кэйгэллээһин саҕаламмыт, ол түмүгэр 150-тан 300 тыһыынчаҕа тиийэ киһи өлөрүллүбүт.
* 1989 — Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын I сийиэһигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията тэриллибит.
* 1989 — Владимир Жириновскай баартыйата — Сэбиэскэй Сойуус либеральнай-демократическай баартыйата (ЛДПСС) — тэриллибит. Кэлин бу баартыйа ЛДПР диэн буолбута.
* 2001 — Михаил Николаев Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин быыбарыттан бэйэтин кандидатуратын устубут уонна Вячеслав Штыровка куоластыырга ыҥырбыт.
* 2002 — Европа Сойууһа кэҥээбит: Кипр, Чиэхийэ, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Мальта, Польша, Словакия уонна Словения 2004 сыл ыам ыйын 1 күнүттэн чилиэн буолуохтаахтара быһаарыллыбыт.
* 2003 — Тикрит куорат (Ираак) аттыгар Саддам Хусейн тутуллубут.
* 2007 — ЕС чилиэннэрэ Лиссабоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаан Риимнээҕи уонна Маастрихтааҕы дуогабардарга уларытыы киллэрбит, бу сөбүлэҥнэр ЕС конституциятын олоҕо буолаллар. Лиссабоннааҕы сөбүлэҥ 2009 сыл ахсынньы 1 күнүгэр олоххо киирбитэ.

## Төрөөбүттэр
* 1797 — Генрих Гейне, ньиэмэс бэйиэтэ, суруналыыһа уонна кириитигэ (1856 өлб.)
* 1900 — Варвара Аржакова (Бубякина) (1990 өлб.), Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтооһун, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, 1920 с. хомсомуол чилиэнэ, 1921 с. ВКП(б) чилиэнэ, ССРС доруобуйа харыстабылын туйгуна, «Бочуот знага» уордьан кавалера
* 1952 — Василий Апросимов — Тускун — Саха тыйаатырын артыыһа, суруйааччы, СӨ үтүөлээх артыыһа.
* 1967 — Вячеслав Шадрин, лингвист-учуонай, дьүкээгир омугун баһылыга (старейшина), СӨ олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарын ассоциациятын вице-бэрэсидьиэнэ, Үөһээ Халыма улууһуттан төрүттээх.

## Өлбүттэр
* 1466 — Донателло — Италия аатырбыт Ренессанс кэминээҕи скульптора.
* 1904 — Николай Склифосовскай — үтүөлээх нуучча профессора, Елена Павловна клиническэй институтун дириэктэрэ, байыаннай-полевой уонна ис тиибиин көҥдөйүн хирургиятын ааптара. Саха аатырбыт бырааһа Прокопий Сокольников киниэхэ үөрэммитэ биллэр.
* 2005 — Александр Чусовской — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954—1962), Саха АССР үтүөлээх учуутала, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Кини аата Ньурбатааҕы техническэй лицейгэ иҥэриллибитэ.
* 2017 — Ньургун Тимофеев — саха бэлиитигэ, 2005—2008 сылларга Ил Түмэн бэрэстээтэлэ, техника билимин хандьыдаата, Нам уонна Өлөөн улуустарын Ытык олохтооҕо.