open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түнэ баһарҕас

**Түнэ баһарҕас** - намыһах остоох, арыт холуоһа курдук быһыылаах этэрбэс.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ этэрбэс

## Быһаарыылар
Күлүмэн этэрбэс

**Күлүмэн этэрбэс** эбэтэр **боруонньа этэрбэс** - кыһыҥҥы этэрбэс көрүҥэ.

## Өссө маны көр
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс
* Тулламай
* Төттүк этэрбэс
* Түнэ баһарҕас
* Түнэ этэрбэс
* Лэҥкирэ

## Быһаарыылар
Тимофеев Петр Алексеевич

**Тимофеев Петр Алексеевич** — биолог, геоботаник, лесовед. 

## Олоҕун олуктара
1936 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр Саха АССР Ньурба оройуонун Мальдьаҕар с. колхозтаах, булчут Тимофеевтар, дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.

Украинаҕа уонна Саха Сиригэр университекка үлэлээбит. Саха Сирин ойуурун үөрэтэр биллиилээх учуонай, биология билимнэрин кандидата, ботаника кафедратын профессора.

«Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон» диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС үрдүк үөрэҕин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин  учууталларын учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар
Егорова Альбина Михайловна

**Егорова Альбина Михайловна** - учуонай агроном, РСФСР орто анал үөрэхтээһинин туйгуна.

Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутун зональнай агрохимлабораториятыгар научнай үлэһитинэн, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар преподавателинэн уһун кэм устата таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.

"Биэрэс. Баклажан. Кабачок. Патиссон" диэн кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ

## Быһаарыылар
Кээнчэ

**Кээнчэ** — этэрбэс иһинэн кэтиллэр тирии таҥас.

## Көрүҥнэрэ
# Сарыы кээнчэ
# Сылгы тириитэ кээнчэ
# Кулун тириитэ кээнчэ
# Торбос тириитэ кээнчэ
# Куобах кээнчэ
# Күндү түүлээх өрөҕөтө кээнчэ — мааны, баай дьахталлар тиктэр таҥастара
# Куобах тириитэ, тииҥ өрөҕөтө кулукулар

## Өссө маны көр
:Категория:Атах таҥаһа

## Быһаарыылар
Кими га ё

**Кими га ё** (дьоп. 君が代) — Дьоппуон өрөгөйүн ырыата. Өрөгөй ырыа тыллара Хэйан эпоха саҕана вака диэн дьоппуон үгэс буолбут хоһоону суруйуу жанрынан суруллубут хоһоонтон төрүттэммитэ. Онон, бу аан дойдуга баар саамай былыргы текстаах уонна саамай кылгас өрөгөй ырыалартан биирдэстэрэ. 

## Тыллара
Чугуун төбө

**Чугуун төбө** — абааһы, былыргы сахалар убаастаан мээнэ Чугуун төбө туһунан саҥарбаттар этэ. Чугуун төбө абааһыны бастаан Сунтаарга көрбүттэр, 15 үйэҕэ. Кэнники Бүлүү бөлөх улуустара сиригэр көрбүттэр. СССР саҕана Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Матта диэн дэриэбинэтигэр көрбүттэр, көрбүт сирдэригэр аат хаалларбыттар — Чугуун төбө сирэ диэн ааттаабыттар. 

## Чугуун төбө тас көрүҥэ
* Чугуун тимир таһа
* Киһи төбөтүн уҥуоҕун дьардьамата буолар эбит
* Эргийэн уонна төкүнүйэн дьону эккирэтэр эбит

## Дьиибэ

* Чугуун төбө эккирэтэн ситтэҕинэ - дьон өлөр эбит
* Аймах эбэтэр чугас киһин эбэтэр бэйэн өлөргөр көстөр эбит.
Hatikvah

**Һа-тикваһ** (‎, *эрэл*) — Исраил өрөгөйүн ырыата. Тыллара — Нафтали Герц Имбер (1878), музыката — Шмуэл Коэн (1888).

## Тыллара

## Сигэлэр
* Электронная еврейская энциклопедия: Ха-Тиква
* «Ха-Тиква» (mp3)
Тюмень

thumb|255px|

**Түмэн** (нучч. *Тюмень*, сибииртат. *Цимкетора*, чув. *Тэмэн*), куорат, Арассыыйа ниэп киинэ буолар. Түмэн уобалаһа административнай киинэ. Биир динамично сайда турар куорат буолар. Элбэх түүрдэр олорор куораттара. Аҥардас сахалар Түмэн куоратка 10 тыһ курдуктар, онтон Татаардар ахсааннара куорат олохтоохторуттан 39% ылар. Элбэх Чеченнэр эмиэ олороллор. Хара омуктар ахсааннара эмиэ үрдүк.

## Аата хантан кэлбитэй
Былыргы сахалар Түмэн куораты 989 сыллаахха олохтообуттар, ол үһүйээнэ Татаардарга хаалбыт "Тумен" диэн. Нуучча кэлэн "Тюмень" диэн аатка уларытпыт, тоҕо диэтэххэ нуучча "ү" буукубаны сатаан саҥарбат. Түмэн куораты нууччалар 15 үйэҕэ олохтообуттар диэн этэллэр, ол эрэн сыыһа буолар...

## Демографиа

## История
Тюмень уобалаһа

160px|Түмэн уобалаһын былааҕа

**Түмэн уобалаһа** (нучч. *Тюменская область*), Арассыыйа биир саамай сайдыылаах уобалаһа. Киин куората - Түмэн. Урал Федерал Эргимтэтэ диэн дойду эргимтэтигэр киирэр. Араас омук барыта олорор уобалаһа буолар.
Сыалыйа

**Сыалыйа**, **сыалдьа** эбэтэр **сыайа** — кылгас бууттаах таҥас, арыт үс сиринэн алтан тиэрбэстэрдээх, арыт сарыы, тирбэҕэ быалардаах, сутуруону ыга тардан баанарга аналлаах.

## Көрүҥнэрэ
# Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
# Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
# Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа 
# Сири сыалыйа 
# Сарыы сыалыйа
# Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
# Кураахтаах сыалыйа
# Түнэ тураҕас сыалыйа
# Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
# Кыабака симэхтээх сыалыйа
# Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
# Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох 
# Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
# Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыы

## Өссө маны көр
* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Самарҕа

**Самарҕа** (нучч. *Самара*, ол эрэн араас ааттаах: *Сомоҕо*, *Саһарҕа*, *Куйбышев*), куорат, Арассыыйа биир бастыҥ улахан куората буолар. 

## Этимологү
Самара диэн тыл былыргы түүр тылтан кэлбит "*Самарсай* диэнтэн, ону сахалыы тылбаастаатаххына *Самарҕа* диэн буолар.

## Һисторү
Сири сыалыйа

**Сири сыалыйа** эбэтэр **сири сыалдьа** - сирилэммит халыҥ тирииттэн тигиллибит күүстээх хамсаныынын тулуйар кылгас бууттаах таҥас.

## Бөҕө сыалыйалар көрүҥнэрэ
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Курдаах сыалыйа

## Өссө маны көр
* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Курдаах сыалыйа

**Курдаах сыалыйа** эбэтэр **бөҕөҕө кэтэр сыалыйа** - тустарга анаан түнэттэн, саппыйаантан тигиллэр. Сургунаҕын оннугар кэтит түнэ, саппыйаан курдаах буолар үһү. .

## Бөҕө сыалыйалар көрүҥнэрэ
* Сири сыалыйа 
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа

## Өссө маны көр
* Уллук сутуруо
* Тирии этэрбэс
* Ынах этэрбэс

## Быһаарыылар
Кураахтаах сыалыйа

**Кураахтаах сыалыйа**, **тураҕас сыалыйа** - икки өттүгүн туһунан, сургунаҕын аннынан ойо быһыы аһаҕастардаах кылгас бууттаах сайыҥҥы сыалыйа.

## Көрүҥнэрэ

## Өссө маны көр
* Ынах тириитэ сыалыйа - үксүн дьадаҥы, кыаммат дьон тиктэр таҥастара
* Истээх сыалыйа - кыһын тымныыга кэтиллэр, үксүгэр сарыы, сымнаҕас түүлээҕинэн тигиллэр истээх буолар
* Тииҥ өрөҕөтө, куобах түүтэ истээх сыалыйа 
* Сири сыалыйа 
* Сарыы сыалыйа
* Тураҕас түнэ сыалыйа - кылгас бууттаах, бөҕөҕө кэтиллэр
* Түнэ тураҕас сыалыйа
* Түөрт мыанньарыктаах сыалыйа
* Кыабака симэхтээх сыалыйа
* Торбос, кулун тириитэ сыалыйа
* Бадыҥкыйдаах сыалыйа - сүүһүгэр сылдьар төрдө чопчуурдаах симэхтээх, боруок охсордоох 
* Курдаах сыалыйа (бөҕөҕө кэтэр)
* Сыппа сыалыйа - кийиит таҥаһа, сарыыУллук сутуруо

## Быһаарыылар
Сарыы сон

**Сарыы сон** - күһүн-саас, арыт сайын да кэтиллэр ойуулаах-дьарҕаалаах мааны сон.

## Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
* Хахыр сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Сылгы тиириититтэн уһун сон
* Маҥан сылгы тириитэ сон
* Сэттэ таба тириитин уорҕатыттан сон
* Бэйбириэт бүүрүктээх, дьогдьуурдаах, сахалыы суккун сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас

## Өссө маны көр
* Саҕынньах
* Хаттык таҥас

## Быһаарыылар
Мигалкин Василий Васильевич

**Мигалкин Василий Васильевич** — саха учуонайа, техника билимин хандьыдаата. Хотугулуу Илин федеральнай университет Радиотехника уонна информационнай техника кафедратын доцена.

Диссертациятын саха тылын таба суруйуутун көмпүүтэр көмөтүнэн ойуулуурга уонна сахалыы тиэкистэри Windows эйгэтигэр таба суруллууларын тургутар бырагырааммалары оҥорууга анаабыта. Специальноһын шифра: 05.13.17 — Информатика түөрүйэтин олохторо. 2005 сыллаахха ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Айбыт бырагырааммаларыгар ааптар туоһу суругун Роспатент нөҥүө 2001 сыллаахха ылбыта.
Кэдьиҥэ таҥалай

**Кэдьиҥэ таҥалай** - баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр соно. Бүтүннүү үрүҥ көмүс, оҕуруо симэхтээх, сиэх быһаҕас эбэтэр арыт, кэһиэччик курдук, сиэҕэ суох буолар 

## Өссө маны көр
* Хахыр сон
* Сарыы сон
* Халтаҥ хомуһуол сон
* Куобах истээх сон
* Халтаҥ сон
* Бииллээх сон
* Бүүрүктээх сон
* Оноолоох сон
* Таҥалай сон
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон
* Кэһиэччик
* Сарыы кэһиэччик
* Сэлиэччик
* Арбаҕас
* Саҕынньах

## Быһаарыылар
Саҕынньах

**Саҕынньах** - түүтэ таһыгар гына тигиллибит бытарҕан тымныыга ыраах айаҥҥа, булка, үлэҕэ-хамнаска аналлаах, сон таһынан кэтиллэр таҥас. Бөрө, ыт, эһэ, таба, тайах, быыһык, бэдэр тириилэринэн тигэллэрэ 

## Көрүҥнэрэ
* Огдоко саҕынньах - кылгас саҕынньах, сүөһү, сылгы тириититтэн тигэллэрэ.
* Арбаҕас
* Дьогдьуурдаах, иҥээһиннээх бэдэр саҕынньах
* Баттах саҕынньах - эһэ, бөрө, ыт баттаҕыттан аттараллара үһү
* Быыһык саҕынньах - күһүҥҥү тугут тириититтэн тигэллэр, кыбыас гынан баран олус хойуу буолар
* Тугут саҕынньах - оҕо саҕынньаҕа
* Хотойдоох саҕынньах
* Саҥыйах
* Тоҕус саһыл уорҕатыттан тигиллибит саҥыйах
* Күндү түүлээх аттарыылаах саҥыйах

## Өссө маны көр
* Хахыр сон
* Таҥалай сон
* Кэдьиҥэ таҥалай
* Бууктаах сон
* Хотойдоох сон
* Бөрө бөртөлөөх сон

## Быһаарыылар
Чомпой бэргэһэ

**Чомпой бэргэһэ** - былыргы боотур тимир чомпойун санатар үрдүк, хороҕор, кылгас кулгаахтаах бэргэһэ. Түүтэ суох тирииттэн тигиллэр 

## Саха бэргээтин көрүҥнэрэ
* Хороох бэргэһэ
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Хабах бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака 
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ураһа бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ

## Өссө маны көр
* Үтүлүк
* Моойторук
* Бэлэпчи
* Бааччы
* Түһүлүк

## Быһаарыылар
Львова Прасковья Михайловна

**Львова Прасковья Михайловна** - учуонай агроном, биология билимин хандьыдаата, профессор. Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институутугар уонна ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын биология институутугар 37 сыл устата үлэлээбитэ. 1992 сылтан Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үлэлиир. Агрономия кафедратын профессора. ССРС билимин академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, "Бочуот знаага" уордьан кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.

"Оҕуруоччукка туһалаах сүбэлэр" диэн сиэрийэҕэ тахсыбыт "Силис астаахтар. Луук араас көрүҥнэрээ" диэн кинигэ ааптара. Бу ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туһаайыллыбыт кинигэҕэ силис астаах үүнээйилэр уонна луук араас көрүҥнэрин хантан төрүттээхтэрэ, суортар кылгас характеристикалара, үүннэрии агротехниката, буортулаах үөннэри кытта охсуһуу уонна аска туһаныы туһунан сүбэлэр киирбиттэр.

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарыыга дьон үлэлэрин судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх  үлэһитэ диэн сыбаанньа иҥэриллибит дьонугар аналлаах түөскэ кэтиллэр бэлиэ туттарыллар, түөс уҥа өттүгэр кэтиллэр. 

## Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһиттэрэ
* Львова Прасковья Михайловна
Бэргэһэ

**Бэргэһэ** - төбөҕө кэтиллэр, күнтэн, тыалтан, тымныыттан, хаартан-ардахтан көмүскүүр таҥас.

Былыргы саха бэргэһэлэрин араас кыыл тириититтэн, хабахтан кытта тигэллэрэ.

## Эбии маны көр
* Саха бэргэһэтэ
* Тугут бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
Аммосова Лена Максимовна

**Аммосова Лена Максимовна** — химия билимин кандидата, М. К. Аммосов аатынан Благотворительнай Фонд тэрийэччитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыллаахха балаҕан ыйын 12 күнүгэр Фрунзе (билигин Бишкек) куоракка төрөөбүтэ.
* 1960 сыллаахха Д. И. Менделеев аатынан Москватааҕы химико-технологическай институту бүтэрбит.
* 1960—1963 сс. НИИ-гэ үлэлээбит.
* 1989 сылтан, ийэтэ Р. И. Цугель этиитинэн, аҕатын олоҕун үөрэтиинэн дьарыктаммыт.
* 1996—2000 сс. — депутат З. А. Корнилова көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит.
* 2000 с. М.  К. Аммосов аатынан Үтүө оҥорор Фонд тэрийбит.
40-н тахса научнай үлэни суруйбут.

## Дьиэ кэргэнэ
* Аҕата — Аммосов Максим Кирович
* Ийэтэ — Цугель Раиса Израилевна
Икки оҕолоох:
* Михаил
* Максим
3 сиэннээх, 1 хос сиэннээх

## Наҕараадалара уонна ааттара
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл
* Саха Өрүспүүбүлүкэтин М. К. Аммосов аатынан государственнай тутууга Государственнай бириэмийэтин лауреата
* Нам улууһун Ытык гражданина
* Хатырык нэһилиэгин Ытык гражданина
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2012)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Аммосов Максим Кирович
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Сигэлэр
*  ЯКУТИЯ:«Лена Аммосова: „Главное — не потерять себя“»
* SakhaNews:Лене Максимовой присвоено почетное звание «Почетный граждание Республики Саха (Якутия)» 
* SakhaNews:Младшая дочь Максима Аммосова 
* SakhaNews:В Якутске гостит дочь Максима Аммосова
Торҕо күөх

**Торҕо күөх** - буруо, мутукча өҥүн ааттыыллар.

## Өссө маны көр
* Торҕо бэргэһэ

## Быһаарыылар
Гоголев-Сатал Уус Александр Николаевич

**Сатал Уус, Гоголев Александр Николаевич** — худуоһунньук, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, поэт быһыытынан эмиэ биллэр.

1948 с. Бүлүүгэ учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Өр сылларга "Сардаана" сувенир фабрикатыгар, Саха сиринээҕи уус-уран пуонда мастарыскыайыгар үлэлээбитэ. Билигин Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан култуура Киинигэр "Симэх" норуот ускуустубатын Киинин салайааччытынан үлэлиир. Саха сирин уустарын холбоһугун уонна СӨ төрүт ускуустубатын тарҕатыыга анаммыт Сүбэни салайар.

2010 сыл сайыныгар А.Пушкин үбүлүөйүгэр анаан ыытыллыбыт поэзия түһүлгэтигэр кини аата бастыҥынан ааттанна. 

## Быһаарыылар
Слепцов Анатолий Игнатьевич

**Слепцов Анатолий Игнатьевич** — быраас идэлээх саха суруйааччыта, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа, нууччалыы уонна сахалыы суруйар.

## Олоҕун кэпсээнэ
Таатта улууһун Ытык Күөл нэһилиэгэр сэтинньи 25 күнүгэр 1968 с. төрөөбүт. Биллиилээх мелодист Игнатий Слепцов сэттэ оҕотуттан саамай кыралара.

11-с №-дээх СПТУ-ну бүтэрэн баран армияҕа сылдьыбыта. 

1986 с. Алданнааҕы медицинскэй училищены, 

1999 с. мединституту иккиэннэрин кыһыл дипломнарынан бүтэрбитэ.

Ординатура кэнниттэн хирург идэлэммитэ.

2001 сыллаахтан улуус балыыһатын хирургическай отделениетын сэбиэдиссэйэ. 

## Айар үлэтэ
Кэпсээннэрэ "Чолбон" сурунаалга 2010 сыллаахха бэчээттэммитэ.

Сорох айымньыларын кытта Бикитиэкэҕэ билсиэххэ сөп.

## Быһаарыылар
Хаттык таҥас

**Хаттык таҥас** (хахха таҥас, харыс таҥас) - сүрүн таҥаска (соҥҥо, сыалыйаҕа, үтүлүккэ иҥин) эбии кэтиллэр таҥас. Тымныыттан эрэ буолбакка, куһаҕан тыынтан эмиэ көмүскүүр аналлаах буолар эбит.

## Көрүҥнэрэ
* Моойторук (эбэтэр мойбор)
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Бэлэпчи
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Түһүлүк
Саввинов Родион Григорьевич

**Саввинов Родион Григорьевич** — кэпсээнньит-суруйааччы, эдэр суруйааччылар XVII сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа.

Сунтаар оройуонун Кэмпэндээйи бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.

1973 сыллаахха Кэмпэндээйи аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.   Бэһис кылаастан гитараҕа оонньуу үөрэммитэ. 1979 сыллаахха «Бэлэм буол» хаһыаттан хоһоон булан ылан, «Учуутал убайбар» диэн аан бастакы ырыатын суруйбута. Ахсыс кылааһы бүтэрэн баран, Элгээйи орто оскуолатыгар биологическай кылааска үөрэнэ киирбитэ. Оскуоланы бүтэрээри сылдьан, «Быраһаай, оскуолам» хоһоону суруйбута.

«Чуорааннаах», «Түүл», «Кусчуттар» кэпсээннэрэ «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.

Билигин Семен Данилов аатынан Бэрдьигэстээх орто оскуолатыгар куруһуок салайааччытынан үлэлиир. 

## Быһаарыылар
Бэлэпчи

**Бэлэпчи** (бэлэнчи) - хаттык таҥас, ытыс көхсүн хаххата, тарбахха кэтиллэр хайаҕастардаах, харыга бааныллар быалаах. Куобах, тииҥ, маттаҕа (уу күтэрэ) тириититтэн тигэллэрэ.  

Бэлэнчи мантан ураты өссө атын суолталардаах. Сороҕор моойторугу бэлэнчи диир түгэннэрэ баар эбит. 
Булчуттар бэлэнчилэригэр холону иилинэллэр.

Үһүс суолтата - былыргы эр киһи тас таҥаһын таһынан куругар иилинэр тириитин ааттыыллар эбит. Эһэ тириититтэн тигиллэр түөрт кырыылаах икки хоппо курдук киһи куругар иннигэр, кэннигэр иилиллэр эбит.

## Хаттык таҥас көрүҥнэрэ
* Моойторук
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Түһүлүк

## Быһаарыылар
Түһүлүк

**Түһүлүк** (түөһүлүк) — хаттык таҥас, түөс хаххата, соҥҥо эбии кэтиллэр. Кыыс оҕо, дьахтар түһүлүгэ олус дьэрэкээн ойуулаах-дьарҕаалаах буолар. 

*Холо баанар түһүлүк* — судургу тирии, таҥас буолар..  

## Хаттык таҥас көрүҥнэрэ
* Моойторук
* Хобо моойторук
* Сүүс таҥаһа
* Мурун сабыыта
* Эрбэх, тарбах хаалара
* Хабах таҥаһа
* Бааччы
* Бэгэччэк таҥаһа
* Бэлэпчи

## Быһаарыылар
Федоров Евграф Григорьевич

**Федоров Евграф Григорьевич** - Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркома, хирург, медицинскэй сулууспа майора.

Нам улууһун Ойуун Уус нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһун Атамай нэһилиэгин сирэ) 1889 с. төрөөбүт. Миссионердар оскуолаларын бүтэрбит. 1913 с. Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолатыгар үөрэнэн биэксэл идэтин ылбыт. Саха губерниятын доруобуйа харыстабылын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Бүлүүгэ уонна Халымаҕа хара уоспаны утары охсуспут. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. 1926 с. Москубатааҕы иккис медицинскэй институуту үөрэнэн бүтэрэр, онтон 3 сыл Саха АССР доруобуйа харыстабылын наркомуомунан үлэллэбит.

1936 с. Кытай Синцзянь провинциятыгар хируурдаабыт. 1940 с. Москубаҕа хирургияҕа үөрэҕин салгыыр, онтон Таджикистааҥҥа Исфар диэн сиргэ балыыһа сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. 1941-44 сылларга Улан-Удэ медико-эвакуационнай пуунугар хирург-инспектордыыр. 1944-46 сс. эмиэ Исфарга үлэлиир. 

1947 сыллаахха рентгенолог үөрэҕэр үөрэнэр. Дьокуускайга онкология диспаансерыгар үлэлээбит.

1973 сыллаахха өлбүт.

Ленин уордьанын, Кыһыл Знамя уонна Бочуот Знаага уордьаннар кавалердара. Бэрдьигэстээх кыраайы үөрэтэр түмэлигэр кини туһунан экспозиция баар.

## Быһаарыылар
Ява байҕала

**Ява байҕала** — Чуумпу океан Борнео, Сулавеси, Суматра уонна Ява арыылар ыккардынааҕы байҕал . Иэнэ 310 тыһ. км², дьириҥэ 30-80 м.

Ява байҕала кэнники мууһуруу период кэнниттэн үөскээбитэ.

3 тыһыынчаттан тахса байҕал кыыллара уонна балыктара бааллар.

Сүрүн проттар: Банджармасин, Джакарта, Семаранг.

1942 сыл олунньутугар улахан муора кыргыһыыта буолбута. Нидерланд, Улуу Британия, Аустралия уонна АХШ хараабыллара Дьоппуон флотун кытта киирсибиттэрэ уонна хотторбуттара.

thumb|200px|left|Ява байҕалын көстүүтэ
Молукка байҕала

**Молукка байҕала** () — Чуумпу океан байҕала. Минданао, Сангихе, Сулавеси, уонна Молукка арыыларын ыккардынан сытар.

Иэнэ 291 000 км². Дьириҥэ 4180 м тиийэр. Уу температурата сайыннары - кыһыннары 27-28°, тууһа 34‰.

Сүрүн порда Давао Минданао арыыга.
Ураһа бэргэһэ

**Ураһа бэргэһэ** - сүүһүгэр тимир харысхал күн-туоһахталаах ураһа куормалаах үрдүк бэргэһэ, икки өттүнэн *чабырҕай сабыыта* диэн чэчэгэйи көмүскүүр аналлаах сээкэйдээх.

## Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
* Хороох бэргэһэ
* Чомпой бэргэһэ
* Сарыы ньалака
* Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ
* Хабах бэргэһэ
* Кус баттаҕа бэргэһэ
* Балык тириитэ хаппаах
* Сааппыска
* Дьорбуоҥка
* Тугут бэргэһэ
* Торҕо бэргэһэ
* Баттах бэргэһэ
* Муостаах бэргэһэ
* Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ
* Тыс бэргэһэ
* Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ
* Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр
* Дьабака 
* Өргөстөөх үүс бэргэһэ
* Ньамыаскалаах бэргэһэ
* Чаамык бэргэһэ
* Куоҕас бэргэһэ

## Быһаарыылар
Угаров Гавриил Спиридонович

**Угаров Гавриил Спиридонович** — биология билимин дуоктара, суруйааччы, айааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1991), Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ (1999), норуот үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха ахсынньы 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Сургулуук сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Саха государственнай университет биолого-географическай факультетын,  ССРС билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын аспирантуратын бүтэрбитэ.
Г. С. Угаров фантастическай тиэмэҕэ суруйан испитэ. Чөл олох туhунан биир бастакынан боппуруоһу  көтөхпүтэ. Онно арыгыттан олох аккаастаныы боппуруоһа турбат, кэмнээн, культурнайдык иһиэххэ диэн өйдөбүлү туруорбута. Ол тула сытыы мөккүөрдэр бара сылдьыбыттара.
Саха государственнай университетыгар ботаника кафедратын сэбиэдиссэйэ.

## Айымньылара
* Ыйы сиэбит уол: научнай-фантастическай уонна фэнтези жанрыгар суруллубут айымньылар / Гавриил Угаров. — Дь.: Бичик, 2011. — 142, [1] с. — ISBN 978-5-7696-3811-4

## Сигэлэр
* Якутский государственный Музей имени П. А. Ойунского
* http://www.1sn.ru/34021.html 
* Установлен первый в мире уличный цифровой биологический термометр 
* 5 родин деда Мороза 
* Писатели Якутии
Симэхтээх сири көҕүөр иһит

**Симэхтээх сири көҕүөр иһит** — олус улахан, киэҥ ыҥырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр сири иһит.

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симиир 
*Таһыар-көҕүөр 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос

## Быһаарыылар
Таһыар-көҕүөр

**Таһыар-көҕүөр** — кыараҕас айахтаах, ыҥыырга иилиллэр кыра сири иһит. Айанньыт уутун, кымыһын хаһаанар иһитэ.

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Симиир 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос

## Быһаарыылар
Сири иһит

**Сири иһит** — yy, сиик өппөт гына анаан таҥастаммыт, оҕус, тайах тириититтэн тигиллибит иһит. «Туос иһит», «мас иһит» диэбит курдук.

## Көрүҥнэрэ
* Симиир — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык иһит.
*Симэхтээх симиир — хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи ае-пытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр.
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит — олус улахан, киэҥ ынырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр иһит.
*Симиирчэх — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус иһит.
*Таһыар-көҕүөр — кыараҕас айахтаах, ыҥыырга иилиллэр кыра иһит. Айанньыт уутун, кымыһын хаһаанар иһитэ.
*Сири ыаҕас — биэ ыырга, уу баһарга дэгиттэр туттуллар.
*Сири чабычах — биэ ыырга эрэ туттуллара үһү, биэ да, кулун да мөхсөн үктээтэхтэринэ алдьаммат бөҕө оҥоһуулаах.
*Сири холлоҕос — туос да, мас да буолара үһү, билиҥҥитинэн уһаат диэххэ сөп. Былыр суораты, тары хаһаанарга туттуллара.
*Кылырҕастаах сири холлоҕос — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык иһит.
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин
бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.

## Быһаарыылар
Симэхтээх симиир

**Симэхтээх симиир** — кымыс туруорар, көҥкөлөй киирэр куолайдаах ытык сири иһит, хамсаатаҕын аайы кылырҕаччы тыаһыыр алтан илбиргэһи, аспытын анараалар араабылаабатыннар, аһаспатыннар диэн тэйитэр баҕаттан, түөрт өттүгэр иҥиннэрэллэр..

## Өссө маны көр

*Симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Таһыар-көҕүөр 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос

## Быһаарыылар
Сири ыаҕас

**Сири ыаҕас** — биэ ыырга, уу баһарга дэгиттэр туттуллар сири иһит.

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Таһыар-көҕүөр 
*Симиир 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх

## Быһаарыылар
Сири холлоҕос

**Сири холлоҕос** — улахан сири иһит, туос да, мас да буолара үһү, билиҥҥитинэн уһаат диэххэ сөп. Былыр суораты, тары хаһаанарга туттуллара .

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Таһыар-көҕүөр 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Симиир 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиирчэх

## Быһаарыылар
Кылырҕастаах сири холлоҕос

**Кылырҕастаах сири холлоҕос** — түһүлгэ ортотугар турар кымыс хаһаанар ытык сири иһит.
Сирилииргэ ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончахатынан, хоруонан өҥнүүллэрин иһин
бу иһити барытын «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара.

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Таһыар-көҕүөр 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Симиир
*Симиирчэх

## Быһаарыылар
Симиирчэх

**Симиирчэх** — сиргэ-уокка, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах дьоҕус сири иһит.

## Өссө маны көр

*Симэхтээх симиир 
*Симэхтээх сири көҕүөр иһит 
*Таһыар-көҕүөр 
*Сири ыаҕас 
*Сири чабычах 
*Сири холлоҕос 
*Кылырҕастаах сири холлоҕос
* Симиир

## Быһаарыылар
Ксенофонтов Иван Саввич

**Ксенофонтов Иван Саввич** — Үөһээ Бүлүү улууһун Сургуулук аатырбыт Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах булчута.

1936 сыллаахха төрөөбүтэ (күнэ-дьыла биллибэт). И.С.Ксенофонтов туһунан "Байанай" сурунаалга 2009 сыллаахха 5-с №-гэ "Сургуулук суон сурахтаах сонордьута" диэн суруйуу тахсан турар. Булчут төрүччүтэ Е.А.Филиппов "Ыйыластар төрдүлэрэ-уустара, тымырдара-сыдьааннара" диэн 2004 сыллаахха "Бичиккэ" тахсыбыт кинигэҕэ баарын булан көрүөххүтүн сөп.
Инньэлик

**Инньэлик** — инньэ хаатын уктар хаппар. Былыр кыра кыыл, көтөр сототун унуоҕун аалан, ыраастаан баран, көҥдөйүгэр кыаны симэллэрэ уонна иннэлэрин онно анньаллара. Ол кэннэ инньэлик диэн көрүөхтэн кэрэ ойуулаах, салбырҕастардаах кыракый хаппары тиктэн, саптарын, инньэлэрин онно укталлара. Инньэ хаатын — «туруйа сотото», «күөгү симэх» диэн курдуктары көҥдөй гына алтанынан, үрүҥ көмүһүнэн эмиэ оҥостоллоро.

## Өссө маны көр
* Сарыы хаппар 
* Хабах хаппар 
* Балык тириитэ хаппар
* Хааһах

## Быһаарыылар
Сарыы хаппар

**Сарыы хаппар** — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах дьоҕус, кыра хаппар.	

## Өссө маны көр
* Хабах хаппар 
* Балык тириитэ хаппар
* Инньэлик
* Кыалык

## Быһаарыылар
Балык тириитэ хаппар

**Балык тириитэ хаппар** — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллибит араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах хаппар.	

## Өссө маны көр
* Сарыы хаппар 
* Хабах хаппар 
* Инньэлик
* Кыалык

## Быһаарыылар
Хабах хаппар

**Хабах хаппар** — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктэммит, айахтаммыт, араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар хаппар.	

## Көрүҥнэрэ
* Сарыы хаппар 
* Балык тириитэ хаппар 
* Инньэлик

## Быһаарыылар
Хаппар

**Хаппар** — араас кээмэйдээх, быһыылаах-таһаалаах курга баана эбэтэр сүгэ сылдьыллар дьоҕус, кыра суумка.	

## Көрүҥнэрэ
* Сарыы хаппар — олус кэрэ ойуулаах-дьарҕаалаах буолар.
* Хабах хаппар — хабаҕы имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктүүллэр, айахтыыллар.
* Балык тириитэ хаппар — сүлүллэр тириилээх өрүс улахан балыгын тириитин таҥастаан тигэллэр.
* Инньэлик

## Быһаарыылар
Кыалык

**Кыалык** — кыа сиигирбэтин диэн уктарга аналлаах курга иилиллэр кыракый хаппар. Кыа сиргэ, айаҥҥа сылдьар киһиэхэ уот ыларыгар тугунан да солбуллубат тутаах мал. Кыалыкка чокууру эмиэ угаллар.

## Өссө маны көр
* Сарыы хаппар 
* Хабах хаппар 
* Балык тириитэ хаппар 
* Инньэлик

## Быһаарыылар
Хааһах

**Хааһах** — тирииттэн тигиллэр дьиэҕэ-уокка, айаҥҥа мал хаалыыр.

## Көрүҥнэрэ
* Бэрэмэдэй — ыҥыырга, ындыыга саха киһитин арахсыспат аргыһа.
* Матаҕа  хааһах арааһа.

## Өссө маны көр
* Хаппар
* Сири иһит

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-08

120px|thumb|right|Чыс кутуйах
* Былыр сахалар туостан иһит эрэ буолбакка, булка туттуллар тэриллэри, итэҕэлгэ туттуллар эмэгэттэри, сүүс араас дьиэҕэ туттуллар тээбириннэри оҥороллоро.
* ‎Витим өрүс Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ, Иркутскай уобалаһынан, Бүрээтийэнэн уонна Саха сиринэн устар.
* Чыс кутуйах (ойууга) Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ көстөр, сороҕор туундараҕа эмиэ баар буолар. 60-70 сыл ынараа өттүгэр элбэх этэ, билигин тоҕо эрэ аҕыйаабыт.
* Баҕах - сахалар араас туомнары оҥорорго анаан туруорар баҕаналара.
Орон таҥаһа

**Орон таҥаһа** - былыргы сахалар орон таҥаһын тирииттэн тигэллэрэ, кус түүтүн, кылы, оту туһаналлара.  

## Орон таҥаһын көрүҥнэрэ
* Тирии тэллэх (хахыр тэллэх).
*Аас тэллэх — сылгы тириитин үрүҥ-хара өҥнөрүн аттаран тигиллэр, улахан урууга, ыһыахха күндү ыалдьыт, ытык киһи олорор олоҕо.
*Аас-майах ыраас тэллэх — бастыҥ олоххо, ороҥҥо тэлгэнэр олбох, тэллэх.
*Таба тэллэх — сиргэ-уокка, булка, саас дурдаҕа туттуллар.
*Сарыы бэриинэ.
*Тахтыр тэллэх — аан ороҥҥо, хамначчыт балаҕаныгар тэлгэнэр кылгас тэллэх.
*Кулуһун сөрүө.
*Суҥ (түү) сөрүө.
*Сиэл сөрүө.
*Кыл сөрүө.
*Кус түүтэ, куба түүтэ сыттык.
*Сарыы сыттык — өҥнөөх сабынан оһуордаах.
*Чыллырҕастаах сыттык — кийиит сыттыга. Түөрт муннутар кыракый көмүс, алтан симэхтэрдээх.
*Кус түүтэ бэриинэ.
*Куба түүтэ бэриинэ.
*Куобах суорҕан — таҥас, сарыы тастаах.
*Бэдэр суорҕан — кыанар, баай дьон тиктэрэллэр.
*Саахымат (дуобат) орон сабыыта, сыттык сабыыта — өҥнеөх таҥас сыыһынан аттаран тигиллэр.
*Саахыматынан тигиллибит истиэнэҕэ ыйыыр таҥас, иистэнэр массыына хаппаҕын сабыыта.

## Өссө маны көр
* Олбох
Михайлов Савва Николаевич

**Михайлов Савва Николаевич** (1904-1931) – "Саха маршала" Сэмэн Михайлов бииргэ иитиллибит быраата, абаҕатын Кээйэ Ньукууһун уола. Идэтинэн учуутал этэ. Дойдутугар Чыамайыкыга бастакы оскуоланы астарбыт киһи. 1930 сыллаахха саас тутуллубута уонна кыһын 1931 сыллаахха ытыллыбыта. 

Савва Николаевич чугас доҕоро – Семенов Аполлоний Иннокентьевич омук тылын кафедратын аспыт киһи эбит. Иккиэн Владивостокка бииргэ үөрэммиттэр.  

Краевед Д.Н.Гаврильев «Репрессия уонна реабилитация» диэн кинигэтигэр «Үтүө ааттара үйэтийэр» мартиролог-сурукка 354-с киһинэн сурулла сылдьар: «Михайлов Савва Николаевич (1904) – Илин Хаҥалас улууһа, Чыамайыкы нэһилиэгэ. Омуга Саха, партията суох. Дьокуускай куорат олохтооҕо. «Саха омук» культурнай-сырдатар общество чилиэнэ. Студент. РСФСР ХК 58-3, 6-с пууна: 1930 сыл, ыам ыйын 15 күнэ. Кини буруйданыыта: Атын дойду агенын кытары сибээстээҕин, онуоха үспүйүөннээһин иһин сууттаммыт» [1; 111-112]. 

1998 сыллаахха Алтан Сарын «Тоҕус этиҥ тойуга» диэн кинигэтин В.Н.Протодьяконов хомуйан, киирии тыллаан бэчээттэтэн турар. Онно этиллэринэн, Гаврил Васильевич Баишев-Алтан Сарын оҕо эрдэҕиттэн үчүгэйдик билэр дьоннорунан Семенов Аполлонийы уонна Михайлов Савваны ааттаталаабыт эбит [2; 8]. Алтан Сарын 1929 сыллаахха күһүн тутуллар, сэтинньи ыйга биир доппуруоска билиммитинэн, ол күһүн куоракка Савва Михайловы көрсүбүт [2; 13]. Сыл аҥарынан Савва Михайлов эмиэ тутуллубут, сууттаммыт уонна ытыллыбыт. 

Романов Павел Прокопьевич (1920-2008) Савва Николаевич бастакы үөрэнээччитэ этэ, онон олус киэн туттара, өрүү кэпсиирэ. Учууталын кэриэстээн, кини аатын үйэтитээри Чыамайыкы оскуолатыгар Савва Николаевич аатын бэрдэриэн баҕарара. СР прокуратуратыттан учуутала реабилитацияламмытын туһунан справканы ылан ууруна сылдьара. Онно маннык суруллубут этэ (кылгатан): «Гр-н Михайлов Савва Николаевич … репрессирован: ОГПУ СССР 15 мая 1930 года арестован и привлечен к уголовной ответственности по ст.ст. 58-6 и 59-3 УК РСФСР к высшей мере наказания – расстрелу. Приговор приведен в исполнение 18 февраля 1931 года. Он реабилитирован 11 мая 1989 года прокуратурой РС (Я) в связи с отсутствием состава преступления…». 

## Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1.	Гаврильев, Д.Н. Репрессия уонна реабилитация. / Д.Н.Гаврильев. – Дьокуускай : Бичик, 2001. – 192 с.
2.	Алтан Сарын. Тоҕус этиҥ тойуга / [хомуйан оҥордо В.Н.Протодьяконов]. – Дьокуускай : Бичик, 1998. – 384 с.
Канадиан инглиш

**Канадиан инглиш** үксэ Канаадаҕа тарҕаммыт. Канадиан инглиш IELTS экээмэни ирдиир. Канаадаҕа көһөн киирэр иммиграннар ахсааннарынан Канаада тылын носителлэрэ элбии турар, сылга 500 тыыһынча курдугунан.

## Өссө маны көр
* Ааҥл тыла
* Американ инглиш
* Аустралиан инглиш
Рязанскай Афанасий Петрович

200px|thumb|left|Афанасий Петрович Рязанскай 
**Афанасий Петрович Рязанскай** (1873 с. тохсунньу  1 күнэ - 1930 (?)) — бэйэтин кэмигэр уһулуччу киһи, сырдатааччы, Амма улууһун бастакы кулубата. 

3-с Чакырга (билигин Амма улууһун сирэ) 1873 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр төрөөбүт. Ааҕарга-суруйарга сыылынай Натансоҥҥа Абаҕаҕа үөрэммит. Онтон Дьокуускайга киирэн реальнай училище 4 кылааһын 1890 с. бүтэрбит. Онтон Боотур уус улууһугар суруксуттаабыт.

1905 сыллаахха Сулҕаччыга оскуола тутуутун ситиспит.

1910 сыллаахха Үһүс Чакыр нэһилиэгин старостатынан талыллыбыт. Амма улууһа туспа барарын туруорсубут.

Саха уобалаһын күбүрүнээтэрин 1911 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи бирикээһинэн Амма улууһа араарыллыбыт. 1912 сыллаахха 12 Амма нэһилиэктэрэ Боотур уус улууһуттан арахсан туспа улуус буолбуттара, Рязанскай бастакы кулуба буолбута. Икки сылынан бэрик ылла диэн ууратыллыбыта. 

Суруйар дьоҕурдааҕа дииллэр, Баһылай Никифоров хаһыаттарыгар кини икки тылынан суруйуулара утумнаахтык тахсаллара. 

1921 сыллаахха Бүлүү уокуругун Одуну оскуолатыгар учууталлыыр этэ. 1921 сыллаахха Чурапчыга буолбут ВЯОНУ сийиэһин кыттыылааҕа. ВЯОНУ быһаарытынан хотугу улуустарга түүлээх хомуйааччынан ананар. Охуоскайга күрүүр. Иллэһии буолбутугар 1925 сыллахха Саха АССР Наркомземыгар үлэҕэ киирэр. 1926 сыллаахха Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллар. Онно сахалары байыаннай призывка ыҥырыыны утаран соҕотоҕун куоластыыр.

1927 сыллаахха тутуллан хаайыллар, ол эрээри сотору босхолонор. Сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирэр, Наркомзем чилиэнэ буолар. 

1929 (сороҕор 1930 дииллэр) сыллаахха Артемьев М. өрө туруутугар кытынна, Пепеляев сэриитигэр дьону хомуйда, эмиграцияҕа сылдьар уолугар Саха сиринээҕи быһыыны-майгыны биллэрэ олорор диэн буруйданар, тутуллан, үс киһилээх суут (тройка) биригэбиэринэн Соловки арыыларыгар хаайыыга ыытыллар. Ол кэннэ сураҕа суох сүппүт, сорох сибидиэнньэннэн аара түрмэҕэ өлбүт. 

4 оҕолоох: Пантелеймон, Асклифеодот (Асклипиодот), Александра уонна Фекла. Уола Асклиопиодот Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта. 1949 сыллаахха Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ, 1968 сыллаахха Брисбен куоракка өлбүтэ. Икки уоллаах этэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* «С клеймом уголовного преступника» Олег Якимов, «Илин» сурунаал

## Быһаарыылар
Отон

200px|thumb|right|Отон
**Отон** (лат. *Vaccínium vítis-idaéa*) — сылы быһа күөх турар от үүнээйи, кылабачыгас, ньолбоҕор сэбирдэхтээх, аһа кыһыл өҥнөөх, кытаанах эттээх. Сибэккитэ маҥан, кубархайдыҥы өҥнөөх. Отон аһа сылы быһа хаар анныгар сытыан сөп. Саха сиригэр киэҥник тарҕанан үүнэр.

## Саха култууратыгар
Отон былыр-былыргыттан сахаларга суолталаах ас этэ. Онон өс хоһоонноругар, сомоҕо домохторго ахтыллар, холобур, - Отонноотоххо оҥоойук туолар.

## Өссө маны көр
* Уулаах отон
Голоцен

**Голоцен**, мууһуруу кэннинээҕи аныгы геология эпохата, өссө да бүтэ илик антропоген (Төрдүс) период аҥара. Аата гириэк тыллартан тахсар ὅλος (бүтүн) уонна καινός (саҥа).

Рельеф, климат, үүнээйилэр уонна тыыннаах харамайдар билиҥҥи туруктарыгар тиийэллэр. Бултанар кыллар бытарыйбыттарын иһин сумнаҕын култуура булчуттара булт ньымаларын уларыталлар.

Неолит кэминээҕи дьоннор бултка ох сааннан, онтон балыктааһыҥҥа илиминэн туһанар буолбуттара, ыты иитиини саҕалаабыттара.

Сүрүн ситиһиинэн буолбута туой иһит оҥоһуута.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000 г.

## Өссө маны көр
* Плейстоцен
* Плейстоцен паарката
Сумнаҕын

**Сумнаҕын**, элбэх хапталҕаннаах былыргы дьон олоро сылдьыбыт сирэ. Мочанов Ю.А. 1964 сыллаахха Алдан өрүс хаҥас салаатын төрдүгэр булбута.

Палеолит этабын туоһулуур балай да элбэх матарыйаал көстүбүтэ. Олорго олоҕуран Сумнаҕын култуурата ойууламмыта.

Сумнаҕыҥҥа дьоннор 10,5 — 6 тыһ. сыл нөҥүө олоро сылдьыбыттар. Енисей өрүс диэккитэн кэлбиттэр диэн быһаарыллыбыта. Сүрүн дьарыктарынан тайаҕы, табаны уонна кулааһайы бултааһын этэ.

7 — 6 тыһ. сыл нөҥүө Байкаалтан саҥа дьон  кэлэн сумнаҕыннары хоту диэкки саҕарыппыттара, сорохторун ассимиляциялаабыттара.

Ассимиляцияҕа бэриммэтэхтэр 6 тыһ. сыл нөҥүө Аляскаҕа көспүттэр диэн сабаҕалыыллар. Эскимостар уонна алеуттар төрүттэрэ буолаллар.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, Якутск, 2000 г.
Дедовщина

**Дедовщина** (байыаннай флокка ***годковщина***) - болдьохтоох аармыйаҕа (ол аата идэтийбэтэх, дьон/эр дьон бары сулууспалыыр аармыйаларыгар) саллаат төһө өр сулууспалаабытыттан тутулуктаах иерархия сыһыана. Бу сыһыаны болдьохтоох байыаннай сулууспаҕа сылдьар дьон (рядовойдар, сержааннар) бэйэлэрэ тутуһаллар, ханнык да нуормалыыр аактаҕа суруллубат. Дедовщина сиэрин-туомун баһыйар күүс көмөтүнэн өттөйөн тутуһуннарар буолан, криминаал аҥардаах.
Еремисов Михаил Николаевич

**Еремисов Михаил Николаевич** — сүүрүк-спортсмен, марафонец.

Үөһээ Бүлүү Далырыгар 1961 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр төрөөбүт. Балаҕан ыйын 6 күнүгэр 2010 сыллаахха өлбүт.

Далыр орто оскуолатын бµтэрбитэ. 1979-1981сс.
Советскай  Армия кэккэтигэр сулууспалыыр,
1982с. Красноярскайдаа±ы госпединститут студена. 1987с. Ґіґээ Бµлµµтээ±и ДЮСШ
чэпчэки атлетика±а тренерэ, 2007с. µірэх управлениетын спортка методиґа.
Киниэхэ бастакы улахан ситиґии 1989с. ыам ыйыгар кэлбитэ. Итиннэ 100км.
дистанция±а Саха АССР рекордун олохтоон бастаабыта. Итинтэн салгыы Россия, Саха
республикатын чэпчэки атлетика±а элбэх тігµллээх чемпиона буолбута.
Классическай марафоІІа Россия спордун маастарын аатын ылбыта. Кэлин М.Н.
Еремисов биир сууккалаах сµµрµµгэ 264км.400м. кірдірін СР рекордун олохтообута,
бу кірдірµµгэ саха сµµрµµктэрэ кыайан чугаґаабаттар. Бу ситиґиитинэн М.Н.
Еремисоа ХХ-с µйэ спортка лауреатын аатын ылбыта. Кини СР µірэ±ириитин туйгуна,
Ґіґээ Бµлµµ улууґун, Далыр нэґилиэгин Бочуоттаах гражданина. Уґун
дистанцияларга сµµрµµгэ Аан дойду чемпионатын призера, Европа хамаанданан
кубогын чемпиона, РФ чемпиона буолбута. ДЮСШ тренеринэн µлэлиир кэмигэр чуолаан
сµµрµµгэ улуус µірэнээччилэрин ортолоруттан биллэр сµµрµµк о±олор тахсыбыттара.
Олортон билигин Ґіґээ Бµлµµнµ, Саха сирин ааттата сылдьар, РФ спордун маастара
Диана Тартакынова буолар. Ґірэх управлениетыгар методистыырын быыґыгар эдэр
спортсменнары сµµрµµгэ уґуйбута. Мэйиктэн Борис Васильев диэн сµµрµµгµ
таґаарбыта, кини билигин уолаттарга ыраахха сµµрµµгэ СР рекордсмена. 

**Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан...** / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии
дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар :
О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
Бөллөхүнэ

275px|мини|Бөллөхүнэ
**Бөллөхүнэ** эбэтэр **бөллөҕүнэ**, **моруоска** (, ) — Саха Cиригэр барытыгар үүнэр эрээри, ордук хойуутук хоту тыа быыстаах туундараҕа уонна туундараҕа үүнэр отон.

Сииктээх сирдэргэ, маардарга, уулаах тиит ойуурдарга үүнэр. Элбэх сыллаах уһун силистээх оттуҥу үүнээйи. Үрдүгэ 5—25 см. Аһа уҥуохтаах отон, бастаан кытархай, ситтэҕинэ араҕас, онтон оранжевай, дьэҥкир буолар. Үчүгэй сыттаах, сүмэһиннээх, оччо минньигэһэ суох.

Кэтирээһиниттэн уонна үүнэр сирэ үрдүгүттэн тутулуктанан бэс ыйын иккис аҥаарыттан сибэккилэнэн барар. Аһа от ыйын ортотуттан атырдьах ыйын ортотугар дылы ситэр. 

## Быһаарыылар
Чэнь Лида

**Чэнь Лида** - Пекиин араадьыйатын тэрийсибит дьонтон биирдэстэрэ, нуучча эрэдээксийэтин үлэһитэ. 

Дьокуускайга төрөөбүт, аҕата кытай, ийэтэ саха. 1950-с сыллар саҕаланыыларыгар аҕата Кытайга кыыһын илдьэ барбыт. Пекиннааҕы Омук тылларын институутун бүтэрбит, онтон араадьыйаҕа үлэлии киирбит. "Говорит Пекин, говорит Пекин" диэн кини куолаһа бүтүн Сэбиэскэй Сойууска уонна аан дойдуга тарҕанар эбит. 

1985 сыллаахха Москубаҕа Пушкин аатынан Нуучча тылын институутугар стажировкаламмыт.

## Быһаарыылар
Өҥ тэллэх

**Өҥ тэллэх** — сымнаҕас гына имитиллибит тирии лоскуйа, аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Өҥ сөрүө
Өҥ сөрүө

**Өҥ сөрүө** — сиэлинэн өрөллөр, эмиэ өҥ тэллэх курдук аты ботолуох иннинэ сиһин сабаллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Өҥ тэллэх
Бото

**Бото** — ыҥыыр олорор халыҥ сымнаҕас тэллэҕэ. 

## Тыл суолтата
Аты ыҥыырдыырга арҕаһыгар уурар оту, сиэли үүйэн (сирийэн) оҥорбут эбэтэр атын халыҥ сымнатыы тэллийэ.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
*Өҥ тэллэх
*Өҥ сөрүө
Быа-туһах

Быа-туһах араастара:

#Ситии.
#Салама.
#Бэчимэ.
#Оҕуур, маамыкта, өтүү.
#Быыс быата.
#Сүөһү, ньирэй быалара.
#Үүн, тэһиин, бас быата, сулар, көнтөс, өргөн.
#Туос иһит ситиитэ.
#Туос иһит быалара.
#Сэбэһэ - сиэлтэн хатыллыбыт быа.

## Быһаарыылар
Сиик арааһа

Сириэһин сиигэ

#	Көтүү, көтүөкэ анньыы.
#	Иҥээһин.
#	Атаралыы анньыы.
#	Сирийии, сириэһин, сирийэ анньыы.
#	Субуйа, собуччу анньыы.

Тигии сиигэ

#	Хачайдыы анньыы.
#	Хабайыы (хамайыы, хам анньыы) — сииги хаптатарга.
#	Сииктии тигии,
#	Мииннэрэ анньыы.
#	Кэдэрги анньыы — кэнниттэн анньыы.
#	Ынахтыы анньыы — саарыга, түнэҕэ туттуллар сиик.
#	Батары (батара) анньыы — тумус анньарга.
#	Хайа анньыы — халыҥ тириини курдары аспакка, аҥаарынан анньан тигии.
#	Икки хос хайа анньыы — халыҥ тириини икки өттүнэн хайа анньан тигии.
#	Дородуйуу (доройуу, дорооһун).
#	Күбүрүйүү.
#	Бүүрүү сиик.
#	Үүйүү сиик.
#	Тотторү-таары мииннэрэ анньыы.
#	Туймуулуу анньыы.
#	Сытыары анньыы (иҥнэри сиик).
#	Икки хос сытыары анньыы.
#	Баттата анньыы.
#	Дьипииэһиннээх сиик — ус хос халыҥ тириини тигэргэ аналлаах.
#	Оҕус ииктэтэ анньыы.
#	Кутуйах суола анньыы.
#	Кыранаас суола анньыы.
#	Туйах хаамтара анньыы.
#	Кириэстии анньыы — туора анньыы.
#	Быыдаралыы анньыы.
#	Икки хос быыдара сиик, о.д.а.

Ойуу-дьарҕаа сиигэ

#	Таҥалай анньыы (таҥалай сиик).
#	Суһуохтуу сытыары анньыы.
#	Уктаалыы анньыы.
#	Тиэрбэстии анньыы (биэтилэлии анньыы).
#	Иилэҕэс анньыы (иилэҕэс тардыы, иилэ тардыы).
#	Эрийэ охсуу (эрийэ тардан ылыы).
#	Синньэлии сиик.
#	Субурҕалыы (субуулуу) анньыы.
#	Кыбытыылаах сиик.
#	Харыйалыы анньыы.
#	Кыламан анньыы, о.д.а.

Ии тигиитин apaaha

#	Хабарҕалыы анньыы.
#	Ураһалыы анньыы.
#	Илим хараҕа анньыы.
#	Охторо, тыал анньыы.
#	Бөлөх ии.
#	Көтүөкэй ии (көтүөкэ).
#	Сиэл анньыы.
#	Иилэ тардыы.
Өҥнөр тиһиликтэрэ

Саха өҥү-дьүһүнү көрүүтэ арҕааҥҥы омуктартан таһы-быһа ураты, ол иһин сахалыы сатаан көрбөт буолан, бастакы чинчийээччилэр биһигини дьүһүнү мөлтөхтүк араараллар диэн түмүктээбиттэрэ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх. Төрөөбүт Аар Айылҕатыттан силиһэ быстыбыт киһи ону хайаан өйдүөҕэй. Өбүгэлэрбит өҥү-дьүһүнү дьүһүннүүр да тыллара билиҥҥи киһиэхэ олоҥхо тылын курдук иһиллэр.

1 

## Быһаарыылар
Оҕуруо

Оҕуруо (хоруоҥка, мөһүүрэ) сахалыы ааттарын испииһэгэ бэриллэр:

#	Үрүҥ оҕуруо.
#	Үрүҥ мөһүүрэ оҕуруо.
#	Балык хараҕа (кус хараҕа) оҕуруо.
#	Саһархай ogypyo.
#	Араҕас оҕуруо.
#	Дабархай оҕуруо.
#	Сылгы иигэ оҕуруо.
#	Отон оҕуруо — хараҥа кыһыл.
#	Тэтэркэй оҕуруо.
#	Унаар оҕуруо — сырдык халлаан күөҕэ.
#	Хампа оҕуруо — от-мас күөҕэ.
#	Торҕо оҕуруо — буруо өҥө оҕуруо.
#	Үлүйбүт хара оҕуруо.
#	Хара оҕуруо.
#	Хороҥ оҕуруо.
#	Мииһэр оҕуруо, сөлүөкэй оҕуруо.
#	Сиикэй хоруоҥка — сырдык от күөҕэ, о.д.а.
Тириини таҥастааһын

Тирии, түүлээх имитиитэ, таҥастааһына, өҥнөөһүнэ былыргы саха олоҕор биир сүрүн үлэ буолара. 

### Үүнээйиттэн өҥнөрү ылыы:

Тиит хатырыга, бэс хатырыга, хатыҥ көмүрүөтэ, хатыҥ үөһэ, туос хоруота, хатыҥ көмөрө, курунньук, кулун туйаҕа, от сибэккитэ, соһо таас, ыт мунна тэллэй, үөт субата, сиһик талах субата, кыһыл эмэх, лабыкта, тимэх от (пижма), алтан от, бурдук соломото, хатыҥ чээрэтэ, былыык (соһо) — бу балартан кыһыл, күөх, араҕас, хара, кугас өҥнөрү ылаллара.

### Харамайтан ситимнээх өҥнөр:

Хаан, хаан оһоҕо, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа, быар, сылгы хоруончахата, о.д.а.

### Тириини тугунан сымнаталларай, оҕунуохтуулларай?
 
Миин хоргуна, анды арыыта, ис сыата, сылгы сыата, сымыыт үрүҥэ, унуох арыыта, балык арыыта, тар, суорат, аһыйбыт үүт хойуута, быар, кыыл-сүөл, сылгы, сүөһү, таба мэйиилэрэ, быыбакка, аһыйбыт сүөгэй, өһөх хааһы, сыалыһар быара, о.д.а.

## Быһаарыылар
Сүөһү-сылгы дьүһүннэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха-Нуучча-Англия он-лайн тылдьыта
* Саха ойуута-бичигэ: альбом / Мандар Уус. — Дьокуускай: Бичик, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-7696-2696-8
Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ

thumb|Кыһыл Кириэс былааҕа

**Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ** (кылгастык **ККАК**, , ) — аан дойдуга барытыгар үлэлиир гуманитарнай тэрилтэ. Сэрии эбэтэр бастаанньалар кэмнэригэр эмсэҕэлээбиттэргэ көмөлөһөр, Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннарын сорҕото.

1863 сыллаахха Швейцария киһитэ Анри Дюнан тэрийбит.

Штаб-квартирата Женеваҕа баар.

## Кыһыл Кириэс Саха Сиригэр
Саха Сиригэр аан бастаан 1878 сыллаахха Верхоянскайга тэриллибит, онтон 1884 сыллаахха Дьокуускайга. 1889 сыллаахха Кыһыл Кириэс иһинэн харах ыарыыларын босхо эмтиир быраас амбулаторията аһыллыбыт. 1898 сыл от ыйын 20 күнүгэр В.А. Вонгродскай көҕүлээһининэн босхо өҥөнү оҥорор Кыһыл Кириэс амбулаторнай лечебницата аһыллыбыт.

Бастакы Аан дойду сэриитин саҕана 1916 сыллаахха управление иһинэн дьахтар, инородецтар уонна аармыйаны ичигэс таҥаһынан хааччыйыы кэмитиэттэрэ тэриллибиттэр.

## Сигэлэр

* Кыһыл Кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ 
* Арассыыйа Кыһыл Кириэһэ 
* Арассыыйа Кыһыл Кириэһин волонтердара 

## Быһаарыылар
Нобель эйэ бириэмийэтэ

**Нобель эйэ бириэмийэтэ** - эйэни бөҕөргөтүү иһин сыл аайы Нобель кэмитиэтэ Осло куоракка аныыр бириэмийтэтэ.

## Хандьыдааттары туруорарааччылар

Нобель пуондатын устаабынан хандьыдааттары маннык дьон туруораллар:

# Норвегия Нобель кэмитиэтин урукку уонна билиҥҥи чилиэннэрэ уонна Нобель институута анаабыт сүбэһиттэрэ;
# дойдулар түмэннэрин (парламеннарын) уонна бырабыыталыстыбаларын чилиэннэрэ уонна *Түмэннэр ыккардыларынааҕы түмсүү* чилиэннэрэ;
# Аан дойду Гаагатаҕы арбитраж суутун чилиэннэрэ;
# Куруук баар аан дойдутааҕы эйэ бюротун чилиэннэрэ;
# Детройтааҕы аан дойду институутун чилиэннэрэ уонна киллэриллибит чилиэннэрэ (ассоциированнай);
# университеттар политика билимин, юриспруденция, устуоруйа уонна бөлөһүөппүйэ эйгэтигэр профессордара;
# Нобель эйэ бириэмийэтин лауреааттара.

## Лауреааттар тиһиктэрэ

### 1900-с

### 1910-с

### 1920-с

### 1930-с

### 1940-с

### 1950-с

### 1960-с

### 1970-е

### 1980-с

### 1990-с

### 2000-с

## Сигэлэр

* Официальный сайт Нобелевской премии
* Наука и техника: Нобелевские лауреаты: Премия мира
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ

**Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ** ытык сыбаанньа Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ. 

Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт оскуола иннинээҕи оҕону иитэр тэрилтэлэрин, оскуола таһынааҕы үөрэхтээһин тэрилтэлэрин, оҕо дьиэлэрин, бастакы уонна орто сүһүөх идэ биэрэр кыһаларын уонна үрдүкү үөрэх кыһаларын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.

## Өссө маны көр
* CӨ үтүөлээх учуутала

## Быһаарыылар
Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ

**Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадата.

Бириэмийэ Саха сирин омуктарын духуобунай култууратын барҕарыытыгар уһулуччу сыралҕаннаах уопсастыбаннай үлэлэрин иһин, Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай уонна экэниэмикэҕэ сайдыытыгар бөдөҥ кылааттарын киллэрбит Арассыыйа Федерациятын уонна атын дойдулар гражданнарыгар ананар. 

Бириэмийэ СӨ Бырабыыталыстыбатын 1992 сыл атырдьах ыйын 3 к. 348№ уурааҕынан олохтоммута.

### Бириэмийэни анааһын бэрээдэгэ
Бу бириэмийэни анааһыҥҥа аналлаах хамыыһыйа тэриллэр. Хамыыһыйа састаабын СӨ Бэрэсидьиэнэ бигэгэтэр. Бириэмийэҕэ хандьыдааттары судаарыстыба уонна уопсастыба тэрилтэлэрэ, айар сойуустар бырабылыанньалара, билим тэрилтэлэрэ, бэчээт уонна информацияны киэҥник тарҕатыы тэрилтэлэрэ, үрдүк уонна орто үөрэх кыһалара киллэрэллэр. Болдьоҕо алтынньы 1 күнүттэн аныгы сыл олунньу 1 күнүгэр дылы. 

Бириэмийэ хамыыһыйата бэйэтин санаатын СӨ Бэрэсидьиэнин судаарыстыбаннай наҕараадаларга хамыыһыйатыгар этэр. Онтон ол хамыыһыйа үлэтин түмүгүн Бэрэсидьиэн бэйэтин ыйааҕынан бигэргэтэр. Бириэмийэ Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр кулун тутар 4 ананар. 

Бириэмийэни сылга биир эрэ киһи ылар.

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

**Cаха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларыттан биирдэстэрэ. 

Бу ытык сыбаанньа идэлэрин үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт учууталларга, уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэрин бары көрүҥнэрин, педагогика үрдүкү үөрэҕин, үөрэхтээһиҥҥэ идэ таһымын үрдэтэр институуттар преподавателлэригэр, үөрэҕирии салайааччыларыгар, билим чинчийэр институуттарын үлэһиттэригэр педагогикаҕа уонна ыччаты итиигэ өҥөлөрүн иһин, 15 сылтан ордук үлэлээбит буоллахтарына, бэриллэр.

## Өссө маны көр
CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ

## Быһаарыылар