Куһаҕаны оҥоруу элбээтэ

Дьон бары бэйэлэрэ үчүгэй диэн ааттыыр, билинэр быһыыларын үгүһү оҥороллоруттан үчүгэй быһыылар ахсааннара биллибэт буола элбээбиттэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан, хара быһыыларын оҕо билэн, олору оҥорбот буоллаҕына, киһи буолары ситиһэрин, ол аата оҥорор быһыылара киһилии быһыыга сөп түбэһэллэригэр тириэрдэрин туһанар.

Дьон үчүгэйи, туһалааҕы, уһун үйэлээҕи оҥорон ааттара-суоллара киэҥник тарҕанар буоллаҕына, олору кыайан оҥорбот эрээри, биллэр ааты-суолу ситиһиэхтэрин баҕалаахтар дөбөҥнүк оҥоруллар олус улахан куһаҕаны оҥорон аатыра сатыыллара баар буола турар.

Биир эмэ киһи улахан куһаҕаны оҥорон, онон аатыра сатыыра билигин өссө элбээбит курдук буолла. Онно видик, телевизэр ордук тарҕаммыта олук буолар. Түргэнник, улахан эрэйэ суох аатырыыны ситиһэ сатааччылар куһаҕаны оҥорон аатыра сатыахтарын сөп.

Аҕыйах ахсааннаах куһаҕан, хара быһыылары дьон оҥорон кэби-һэллэрэ кыайан суох буолбаттар. Киһи куһаҕаны оҥоруута өйө-санаата маннык халыйыытыттан тутулуктанар:

1. Куһаҕан буоллун диэн ааттаан, анаан-минээн оҥоруу. Дьон билэ-билэ куһаҕаны оҥороллоро өссө да суох буолара биллибэт.

2. Тиэтэйэн, киһиргээн сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥоруу дьон өйүн-санаатын туругуттан улаханнык тутулуктанар.

3. Оҥорор быһыы табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйуута ордук элбэхтик бэлиэтэнэр. 

Куһаҕан быһыы элбэхтэ хатыланнаҕына үгэскэ эмиэ кубулуйар. Куһаҕан үгэстэр умнуллан, хаалан иһиилэрин ситистэхтэринэ эрэ омук дьонун өйдөрө-санаалара тупсан, үчүгэй, туһалаах үгэстэрэ эбиллэн үчүгэйи оҥороллоро үксүүр кыахтаналлар.

Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ дьон куһаҕаны оҥорбуттарын умнары, хаалларары тутуһара үчүгэй быһыылар элбииллэрин үөскэтиигэ туһа-лыыр аналлаах. Куһаҕан быһыы хара диэн ааттанан умнуллан хаалан истэҕинэ эрэ үчүгэй быһыылар элбииллэрэ ситиһиллэр.

Куһаҕанынан аатырыы диэн баара улахан куһаҕаны оҥоруу атыттарга дьайыыны оҥороро улаханыттан, аны үтүктэр, батыһар дьон баар буолууларын үөскэтиэн сөп. Билигин дьоҥҥо элбэх киһини биирдэ ытыалаан өлөрүү үксээн тарҕанан сылдьар. Араас дойдуларга маннык ытыалааһыны оҥорор дьон баар буолан иһэллэр. Россияҕа эдэр уолаттар дьону ытыалаабыт түбэлтэлэрэ эмиэ биллэллэр.

Оҕону иитии, үөрэтии атаахтатыы диэки халыйыыта улааттаҕына эдэрдэр өйдөрө-санаалара куһаҕаны оҥоруу диэки халыйан барар.

Сахалар куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрүн сөбүлээбэттэр, киһи быһыытын уратытыгар сөп түбэспэтинэн ааҕаллар. Куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнүүтэ куһаҕан аҕыйаан иһэригэр тириэрдибэт, өссө аһара баран элбиирин үөскэтиэн сөп.

Өлбүт киһини ахтыыга туох куһаҕаны оҥорбутун ахтыбакка, санаабакка хаалларан кэбиһиини сахалар туһаналлар. Хара, куһаҕан быһыыны умнууга, хаалларыыга, аҕыйатыыга аналланар туһалаах быһыыны оҥоро сылдьаллар. Куһаҕан аҕыйаатаҕына эрэ үчүгэй элбиир кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Ыар хара быһыыны оҥорон бэйэтигэр тиийиммит киһини көмүүгэ хоруобугар умсары уган кэбиһэллэр уонна дьон сылдьыбат сиригэр көмүүнү оҥороллор. Ол барыта оҥоруллан хаалбыт ыар, куһаҕан быһыы дьон өйүттэн-санаатыттан сотуллан симэлийэрин, умнулларын, хааларын үөскэтии буолан туттулла сылдьар.

Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын үөскэтэн үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр аналлаах. Куһаҕан, хара быһыылары кэмэ кэллэҕинэ умнарга, хаалларарга үөрэтэрэ дьоҥҥо улахан туһаны оҥорон үчүгэйи элбэтэр.

Дьон олохторугар куһаҕан, хара быһыылары оҥоруулара аҕыйаатаҕына үчүгэй, үрүҥ быһыылары элбэҕи оҥорууну ситиһэллэрин үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ үөскэтэн тарҕатар. (1,96).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Бикипиэдьийэ:Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.