Икки саары икки ардынан быһаарыы

Сахалар айылҕа төрүт тутулуктарын үөрэтэн өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн ыла дириҥник баһылаабыттар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэн иһэр тутулуктарын быһаарар. Киһи хайа да өттүгэр аһара барыыны оҥорбокко айылҕа икки өттүттэн тутулуктарын икки ардыларыгар сөп түбэһэринэн сайдан, тупсан иһэри ситистэҕинэ олоҕо табыллар. Айылҕа бу солбуйсан биэрэн иһэр уратытын Сир саара Күнү тула эргийэр киинигэр иҥнэри түһэн сылдьара үөскэтэр.

Сир саара бэйэтин киинин тула эргийэрэ күнүс уонна түүн уларыйан биэриилэрин, онтон Күнү тула эргийэ көтөрө сайын уонна кыһын хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэрин үөскэтэр. Киһиэхэ үчүгэйэ уонна куһаҕана солбуйсан, уларыйан биэрэллэрэ Күн уонна Сир тутулуктарыттан, айылҕаттан тутуллан кэлэн иһэллэр.

Сахаларга “Икки саары икки ардынан” диэн биллэр өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно туохтан төрүөттэнэн үөскээбитин быһаара сатааһын, бу үлэ суруллуор диэри кыалла илигэ. Сир Күнү тула эргийэриттэн үөскээн тахсан иһэр икки өрүттээх буолууну уонна бу икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын арааран билии, “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини бары өттүттэн үөрэтии, таба өйдөөһүн кэнниттэн, бу өс хоһоонун дириҥ өйдөбүлүн табатык ырытан быһаарыы кыаллар буолла.

Саар диэн саха тыла, аһара улаханы, улууну бэлиэтиир ураты суолталаах. Саар ыаҕас диэн олус улахан ыаҕаһы ааттыыллар. Ыаҕастартан барыларыттан улахана анаан-минээн бэлиэтэнэр.

Былыргы кэмнэргэ “русьтартан” арахсан саҥа үөскээбит нууччалар саар диэн тылы аһара улахан суолтатынан туһанан “царь пушка”, “царь колокол” диэн этиилэри үөскэтэн туһана сылдьаллар.

Царь диэн улахан салайааччыны быһаарар нуучча тыла сахалар саар диэн тылларыттан үөскээн туттуллууга киирбит. Бу быһаарыы саар диэн тыл улахан диэн быһаарыыта царь диэн тыл суолтатыгар сөп түбэһэринэн уонна дорҕооннорун дьайыылара бииринэн чуолкайданар. Саҥа үөскээн, сайдан эрэр Россияҕа саҥа салайар династия үөскээн тахсарыгар нууччалар арыычча сайдыбыт, тупсубут курдук сананыылара улаатан, урукку кэмҥэ дойдуну салайааччылара хаан диэн ааттанар улахан дуоһунастаах киһи эбитин уларытан, тупсаран саар диэн саха тылын “царь” диэн ааттаан ылыммыттар. Монгол хааннарыттан тэйиччи туттунар санаалара баһыйбыт.

Нуучча омуга саҥалыы үөскээн тахсарыгар хаан диэн дойдуну салайааччы аатын саар диэн саха тылыгар уларыппыттар. Хаан диэн тылы  солбуйар кыахтаах саар диэн тылы булан туһаммыттар.

Олох сайдан, тупсан истэҕинэ икки өрүттэрэ иккиэн тэҥҥэ сайдан тахсан иһэллэр. Киһи үчүгэйи оҥороро эбиллэн, күүһүрэн истэҕинэ, куһаҕаны оҥороро эмиэ хаалсыбакка улаатан биэрэр. Бука бары экономика сайынна, күүһүрдэ дии-дии үөрэбит, олохпут тупсуоҕа диэн кэтэһэбит. Ону баара дьон сайдыбыт экономиканы туһанан улахан атомнай, термоядернай буомбалары оҥостон кэбиспиттэриттэн билигин кэлэн куттаналлара улаатан ханна саһан быыһаналларын кыайан быһаарыммакка эрэйдэнэ сылдьаллар.

Дьон бары сайдыыны, тупсууну ситиһэ сатыыллара аҕыйаабат. Экономика сайдыыта олус улахан куһаҕаны, атомнай буомбаны оҥостууга тириэрдибитин кэнниттэн билигин, олохторугар улахан куттал суоһаабытын бары биллилэр уонна сахалар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ табатын билинэн тутуһа сылдьар кыахтара улаатта. 

Икки өрүттэр сайдан, күүһүрэн истэхтэринэ улаатан бараллара биллэр. Бу аһара улаатыыны быһааран сахалар өс хоһоонугар саар диэн тылы туһаммыттара ордук табыллыбыт. Өс хоһоонун саҕаланыыта икки өрүттэр аһара улааппыттарын биллэрэн “Икки саары...” диэн буолбут. Икки өрүттэр иккиэн аһара улааппыттарын кэнниттэн хайалара эрэ аһара баран баһыйара үөскээн, солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэн эргийэн биэриини үөскэтэрэ айылҕа сайдыыны, тупсууну ситиһэрин тутаах көрүҥэ буолар.

Өс хоһоонун бүтүүтэ “... икки ардынан” диэн этиллэрэ сөп түбэһии, табыллыы өрүтэ, бу икки өрүттэр икки ардыларыгар баарын уонна үһүс өрүтү үөскэтэрин быһааран биэрэр. Үһүс өрүт үөскээн тахсыыта “Туох барыта үһүстээх” диэн этиинэн толору бэриллэр. Икки өрүттэр икки ардыларыгар сөбүлэһии, сөп түбэһии үһүс өрүтэ баарын булан туһаныыны ыйан биэрэр аналлаах өй-санаа сайдыытыгар, тупсуутугар улахан туһаны оҥорор өс хоһооно эбит.

Аһара улахан икки өрүттэр диэн эттэххэ утарыта баран сэриилэһэ сылдьар дойдулары быһаарыыга сөп түбэһиитэ үөскүүр. Эйэлэһиини үөскэтии, бу икки өрүттэр туруорсар көрдөбүллэрин икки ардыларынан буолара табыллыыны, сэрии тохтооһунун үөскэтиэн сөп.

“Икки саары икки ардынан” диэн өс хоһооно төһө былыргы кэмнэргэ үөскээбитэ биллибэт. Арай сахалар киһи өйүн-санаатын уратыларын олус былыргы кэмнэртэн үөрэтэн, таба, сөп түбэһэр быһаарыыны, үһүс өрүтү булбуттарын уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини туһанарга үөрэммиттэрэ ырааппытын биллэрэр. 

Дьон бары сахалыы өй-санаа үөрэҕин билэн, олохторугар туһана сылдьаллара таба, сөптөөх, икки өрүттэргэ сөп түбэһэр быһаарыыны булан сайдыыны ситиһэн иһэллэригэр туһалыыр. (1,100).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.