Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Билэ:Амма3.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа|
poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 Амма нэһилиэгэ
poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 Болугур нэһилиэгэ
poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 465 189 465 234 494 212 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 301 46 356 52 318 100 286 66 Алтан нэһилиэгэ
poly 433 252 433 282 460 252 460 282 Чапчылҕан нэһилиэгэ
poly 477 105 489 193 459 170 451 143 Соморсун нэһилиэгэ
poly 426 60 474 87 437 104 372 78 Соморсун нэһилиэгэ
poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 Чакыр нэһилиэгэ
poly 461 22 476 47 455 61 445 38 Сулҕаччы нэһилиэгэ
poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 Маай нэһилиэгэ
poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 Эмис нэһилиэгэ
poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 Амма-Наахара нэһилиэгэ
poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 Сатаҕай нэһилиэгэ
poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 Мээндиги нэһилиэгэ
rect 340 3 452 20 Чурапчы улууһа
rect 142 8 287 54  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 7 124 149 178 Хаҥалас улууһа
rect 10 449 138 466 Алдан улууһа
rect 390 326 508 459 Уус-Маайа улууһа

400px|thumb|right|Абаҕа халлаан куйаартан көстүүтэ
**Абаҕа** —  хаһан төрүттэммитэ биллибэт, олох былыргыттан сахалар олохсуйбут сирдэрэ. Үһүйээннэртэн биллэринэн Хоролортон төрүттээх элбэх ахсааннаах Халаалы Хотун биис-ууһа баар эбит үһү. Онно үс биллэр бухатыыр уолаттар баар эбит: Соморсун Боотур, Абаҕа Боотур, Дьоҥку Боотур. Кинилэр тимиринэн бүрүллүбут саҥыйахтаах, тимир бэргэһэлээх, сэрии аттаах уолаттар эбитэ үһү. Нууччалар кэлбиттэрин кэннэ биис-ууһунан арахсыы сатарыйар, дьон олохсуйбут сирдэринэн суруллар буолбут. Онтон ылата сурукка Абаҕа сэлиэнньэтэ киирбит. 
Билигин Абаҕа Амма улууһун биир улахан нэһилиэгэ буолар. Киинэ — Абаҕа.

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
* Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич (29.03.1893 — 1974), гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
* Нохсоров Устин Гаврильевич (27.05.1907—1951) — ырыаһыт, олоҥхоһут, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* Потапов Федот Федотович (02.12.1929—1995) — драматург, режиссер, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Историяттан
* XIX үйэҕэ Абаҕаҕа бурдук ыһыыта киэҥник тарҕаммыт. 1848 с. хортуоска олордуута саҕаламмыт. 
* 1882—1889 сылларга көскө «Земля и Воля» диэн кистэлэҥ тэрилтэ салайааччыта, биллэр революционер М. А. Натансон олорон ааспыт. 
Хирург-эмчит буоларын быһыытынан дьону эмтиир уонна хортуоска уонна бурдук ыһарга үөрэтэр эбит. Үөгэйгэ кинини атаарбыттарын туһунан бэлиэ-остуолба баар. 
* 1911 с. Сэтинньи ый 12 күнүгэр Боотурускай улуустан арахсан 1-кы Амма улууһа төрүттэммит, Абаҕа устун элбэх айан суола ааһарын иһин киининэн анаммыт. 
* Гражданскай сэрии кэмигэр Абаҕаҕа элбэх кыргыһыы, сэрии буолан ааспыт, барыта холбоон 14 кыргыһыы, олортон киэҥник биллэр Саһыл Сыһыыга уонна пионердар Артемьев баандатын утары охсуһуулар. 
* 1930 с. Амма оройуона тэриллибит, онно бастаан оройуон киинэ Абаҕа буолбут, 1931 с. киин Аммаҕа көспүт. 

* 1886 с. алтынньы 26 күнүгэр Абаҕа оскуолата тэриллибит. 
Билигин Абаҕа оскуолата аныгылыы дуальнай үөрэҕи биэрэр агрооскуола быһыытынан биллэр.  

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус 
* naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ
* gosspravka.ru:Амгинский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.