open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Десяткин Тарас Гаврилович

thumb|300px|right|Десяткин Тарас Гаврилович
**Десяткин Тарас Гаврилович** — геолог идэлээх, «Якутзолото» Өрөспүүбүлүкэ бөдөҥ тэрилтэтин өр сылларга салайбыт киһи, Социалистическай Үлэ Дьоруойа.

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Төҥүлүгэ төрөөбүтэ.
* Магадааннааҕы горнай техникуму уонна Ленинградтааҕы горнай институту бүтэрбитэ.
* 1954 сыл тохсунньутуттан — начальник көмөлөһөөччүтэ.
* 1955 сыл олунньутуттан — «Кизелуголь» трест (Пермскай уобалас) «Капитальная» шахтаҕа сир аннынааҕы учаастак начальнига.
* 1969 сыл атырдьах ыйыттан — «Якуталмаз» генеральнай дириэктэрин солбуйааччытынан туруорбуттара.
* 1972 сыл тохсунньутуттан — «Якутзолото» начальнига.
* 1976 сылтан — «Якутзолото» генеральнай дириэктэрэ.
* 1991 с. — «Золото Якутии» АК генеральнай дириэктэринэн анаммыта.
2013 сыллаахха, Социалистическай Үлэ Дьоруойа Тарас Десяткин 85 сааһын туоларыгар, кини аата 66,36 карааттаах алмаас тааска иҥэриллибит. Ол туһунан туоһу протоколу АЛРОСА АК президенэ Федор Андреев баттаабыт. Бу ювелирнай хаачыстыбалаах алмаас «Удачная» трубкаттан (12 №-дээх Удачнай алмааһы хостуур фабрикатыгар) булуллубут.

2018 сыл олунньу 14 күнүгэр олохтон туораабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1969)
* Ленин уордьана (1971)
* Саха АССР үтүөлээх горняга (1974)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1976 сыл, кулун тутар 10 күнэ)
* Ленин уордьана (1976)
* Октябрьскай революция уордьана (1983)
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан (1981)
* «Серп и Молот» кыһыл көмүс мэтээл
* «Шахтёрская слава» үс степеннэрин кавалера
* ССРС бириэмийэтин лауреата (алмаастаах «Мир трубканы» оҥоруутун иһин) 
* РСФСР үтүөлээх металлурга (1988)
* Алдан улууһун Ытык олохтооҕо 
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1998)
* «Ювелирная Россия» мэтээл (2010)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (2013)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* SakhaNews 28.04.2013:Именем Тараса Десяткина назван алмаз 
* Герои страны
* Сегодня день рождения Тараса Гавриловича Десяткина  
* Тарас Десяткин рассказал о неизвестных страницах истории алмазодобывающей промышленности Якутии 
* Десяткин Тарас Гаврилович
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Достояние республики. Тарас Десяткин
* Десяткин Тарас Гаврилович// Энциклопедия ЯСИА
Караат

**Караат** (,  (кират),  (kerátion)) — күндү таас ыйааһынан уонна кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдэрэ. 

Былыр былыргыттан күндү таастары кээмэйдииргэ туттуллар, бастаан улаханын кээмэйдииргэ, кэлин ыйааһын кээмэйин быһыытынан туттуллар буолбут. 1907 сыллаахха Метрическэй систиэмэҕэ киллэриллибитэ, уонна 200 мг (0,2 грамм) ыйааһыҥҥа тэҥнээх буолбута. Кылгатан *кар*, аан дойдуга *kt* диэн бэлиэтэнэр. 

Британия караата — эттик ырааһын кээмэйэ, 1/24 ыраас эттик маассата уопсай маассаҕа сыһыана. «**K**» диэн английскай улахан буукубанан бэлиэтэнэр. Кыһыл көмүс ырааһын кээмэйдииргэ туттуллар. Ол аата ыраас, булкааһа суох кыһыл көмүс 24 карааттаах (24K).

*583-с проба 14K тэҥнээх;
*375-с проба — 9K.
* 500 — 12K;
* 585 — 14,041K, урукку 583 проба оннугар;
* 750 — 18K;
* 958 — 23K;
* 996 — 23,9K;
* 999,9 — 24K, «ыраас» көмүс.
Куркутов Георгий Сергеевич

300px|thumb|right|Куркутов Георгий Сергеевич
**Куркутов Георгий Сергеевич**, саха политига.

## Олоҕун олуктара
* 1981 сыл олунньу 11 күнүгэр Чита куоракка сахалар устудьуоннарын ыалларыгар төрөөбүтэ. 
* Мэҥэ Хаҥаласка Төхтүр орто оскуолатын бүтэрбитэ,
* 2004 сыллаахха Саха Ил университетын филология факультетын бүтэрбитэ, идэтэ "нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала". 
* 1999 — 2003 сылларга СГУ Студгородок сэбиэтин салайбыта, «Молодежное Единство» тэрилтэ регион салаатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, СӨ Устудьуоннарын Тутуу Этэрээттэрин Киин Штабын чилиэнэ. 
* 2005 сыллаахха "Биир Ньыгыл Арассыыйа" Саха сиринээҕи салаатын общественнай приемнайын салайааччыта. 
* 2006 сыллаахха "Молодая гвардия" диэн "Биир Ньыгыл Арассыыйа" ыччат салаатын салайааччыта,
* "Биир Ньыгыл Арассыыйа" регионнааҕы политсоветын салайааччытын солбуйааччыта. 
* 2007 сыл олунньутуттан Дьокуускай куорат администрациятыгар Ыччат политикатыгар, физическай култуура, спорт уонна туризм салалтатын салайааччыта
* 2009 — 2011 сылларга СӨ Ыччат политикатыгар министр, министр бастакы солбуйаачыта. 
* 2011 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр СӨ Бирисидьиэнин уонна Барабыытылстыбатын администрациятын салайааччытын солбуйааччытынан анаммыта.
* 2012 сыллаахха СӨ Профессиональнай үөрэх министра.
* 2013 сыл муус устар 29 күнүгэр СӨ Бирисидьиэнин уурааҕынан министр доуһунастан босхолонно.

## Ылыллыбыт сирэ
http://www.sakhanews.ru/77452.html
Сардаана

200px|thumb|right|Сардаана
**Сардаана** () — таас үрэх кытылыгар үүнэр төрдүгэр үрүҥ астаах көстүүлээх араҕастыҥы кыһыл сибэкки (нуучч. *лилия даурская*)

## Быһаарыылар
Ытырыык эрбэһин

**Ытырыык эрбэһин** (, ) — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.

## Быһаарыылар
Баҕа батаһа

thumb|273px|right|''Iris sanguinea''
**Баҕа батаһа** — Саха сиригэр маннык ааттаах үс уруулуу көрүҥ үүнэр:
Iris sanguinea, Iris laevigata, Iris setosa.

Сииктээх сири сөбүлүүр элбэх сыллаах от.

Ботаника классификациятыгар *Сибиир ииристэрэ (Сибиир баҕа батастара)* — Iris ser. Sibiricae (Diels, 1953) — диэн эрээккэ киирэллэр.

Iris sanguinea () сэдэх үүнээйи, СӨ Кыһыл кинигэтигэр киирэр, Алдан орто сүүрүгэр көстөр.

Iris laevigata () — популяцията кыччаан иһэр көрүҥ, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Өлүөнэ хочотугар Алдан төрдүгэр диэри, Бүлүү уонна Алдан хочолоругар көстөр.

Iris setosa () — Саха сиригэр бүтүннүүтүгэр туундараттан ураты көстөр. Бэс ыйын ортотуттан 18-20 күн сибэккилиир.

## Быһаарыылар
Сытыган эрбэһин

**Сытыган эрбэһин** — дороххой, уһун умнастаах, салбахтаах сэбирдэхтээх от.

## Быһаарыылар
Саха саҥата (сурунаал)

200px|thumb|right|«Саха саҥата» сурунаал <br />1912 сыл 3 №-рэ
**Саха саҥата** — 1912—1913 сс. тахса сылдьыбыт бастакы сахалыы тыллаах сурунаал.

## Сурунаал айыллыбыт историята
1912 сыл балаҕан ыйыттан 1913 сыл кулун тутарыгар диэри сурунаал 7 нүөмэрэ 500-түү экземплярынан тахсыбыта. Сурунаал үксүн босхо тарҕанара. 1913 с. кулун тутартан сурунаал үбэ суох ааттанан тахсыбат буолбута.
Сурунаал редактордара Д. М. Никифоров — Дабайааҥкы (Никифоров дьиэтигэр олорбут), Н. Г. Соловьев диэн суруллаллар эрээри, тэрийээччинэн, редакторынан В. В. Никифоров — Күлүмнүүр буолбут.
##### Соруга
«Саха саҥатын» тэрийэн таһаарааччылар сурунаал иннигэр туох сыалы-соругу туруоралларын туһунан 1912 с. 1—2 №-гэр суруйбуттар: 
Саамай бастаан туохтан да ордук кыһанар кыһаныыбыт буолуоҕа: үөрэх тэлгэнэн дьон суругу билэригэр. Бу суол, биһиги санаабытыгар, ситиллиэ этэ дьон ускуоланы элбэхтик тэрийэн, оҕолорун кыһанан үөрэтэллэрэ буоллар, итигэннэ бу дойду үөрэҕин бүтэрбит оҕолор үрдүк үөрэххэ баралларыгар – үбүнэн салгыыллара буоллар, истипиэндийэ диэн ааттаан. Иккис суол кыһаныыбыт буолуоҕа бэйэбит туттунан олорор дьаһалбыт көнөрүгэр, кырдьыктаах дьүүл дьүүллэнэн баттабыл-атаҕастабыл аччыырыгар. Үсүһүнэн, биһиги күүспүт тиийэринэн кичэйэн көрүөхпүт бэйэбит наадабытын, кыһалҕабытын бэйэбит билэн, сүбэбитин-санаабытын холбоон, олохпут тупсан, дьон кыһалҕата-эрэйэ суох олороругар. Төрдүһүнэн, биһиги кыһаныахпыт дьон майгыта-сигилитэ тупсан көнөрүгэр, куһаҕан быһыы-майгы хааларыгар. Бэсиһинэн, былыргы өбүгэлэрбит хайдах-туох быһыылаахтарын-майгылаахтарын билэн иһитиннэрэргэ баҕалаахпыт. Онтон тилэх кэннигэр дьон да аралдьыйан күлэр-оонньуур суолларын хаалларыахпыт суоҕа».
Сурунаал таһыгар суруллубут: 
Сахалыы сурук, саҥа үтүө быһыыга баҕалаах, ким да диэки буолбакка, бу дойдуну билэргэ, кини олоҕун тупсарарга кыһанар.

## Сурунаал нүөмэрдэрин ис хоһооно
##### 1912 сыл, №№ 1—2
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха холбуу тахсыбыт 1—2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
##### 1912 сыл, № 3
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
##### 1912 сыл, № 4
«Саха саҥата» сурунаал 1912 сыллаахха тахсыбыт 4 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
##### 1913 сыл, № 1
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 1 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
##### 1913 сыл, № 2
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 2 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.
##### 1913 сыл, № 3
«Саха саҥата» сурунаал 1913 сыллаахха тахсыбыт 3 №-рин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай библиотекатын ситим-сиригэр көр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
«Кыым» хаһыат 05.09.2012:«Саха саҥата» сурунаал 100 сыла («Хатан» сурунаалтан)
Хатан (сурунаал)

**Хатан** — Саха сиригэр саха тылынан тахсар оҕо аймах сурунаала. 2008 с. ыам-бэс ыйдарыгар аан бастакы нүөмэрэ күн сирин көрбүтэ. Бастаан утаа икки ыйга биирдэ тахсара. 2010 сылтан ый аайы тахсар, сурутуунан уонна атыынан тарҕанар. 2016 с. тохсунньутааҕы туругунан сурутуунан 2500 тиражтаах. 

## Сурунаал айыллыбыт устуоруйата

2008 с. ыам ыйыгар тэриллибитэ. Аан бастаан тахсарыгар үлэлэспиттэрэ: философия дуоктара К.Д. Уткин, тюрколог Н.И. Васильев, "Ситим" медиа-бөлөх генеральнай дириэктэрэ М.Н. Христофорова уо.д.а. Бастаан уолаттарга аналлаах түүр, саха омук устуоруйата, култуурата диэн хайысхалааҕа. Онтон саҥа үйэ, ырыынак ирдэбилинэн, киэҥ араҥаны хабыахтаах диэн соруктан орто уонна улахан кылаас оҕолоругар аналлаах оҕо аймах сурунаала диэн буолбута. 

Аан бастакы сүрүн эрэдээктэр - Петр Прокопьевич Иванов. 

2010 сыл алтынньы ыйыттан - Егор Револьевич Николаев (эрэдээксийэ биир эрэ үлэһиттээх). Көмпүүтэргэ таҥааччы - "Спорт Якутии" хаһыат таҥааччыта Семен Семенович Павлов. 

64 сирэйдээх. Арассыыйаҕа биэс төгүл "Саамай элбэх тиражтаах төрөөбүт тылынан тахсар оҕолорго аналлаах сурунаал" диэн ааты, бириэмийэни ылбыта. 2015 сыл түмүгүнэн "Лидер продаж" диэн Арассыыйа таһымнаах бириэмийэлээх. 

Литература сылыгар анаммыт күрэскэ Саха сиригэр тахсар бэчээт СМИ-тин кэккэтиттэн 1 миэстэни ылбыта. 

Кыайыы70 сылыгар анаммыт өрөспүүбүлүкэ күрэһигэр 3-с миэстэни ылан турар. 

Сурунаал сүрүн идиэйэтэ - саха оҕото сахалыы сурунаалы ааҕарын хааччыйыы. Ананар араҥата - орто уонна үрдүкү кылаас оҕолоро.  

Сурунаал Вконтакте уонна Фейсбукка бөлөхтөөх. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Чолбон (сурунаал)

**Чолбон** — саха тылынан тахсар уус-уран литэрэтиирэ сурунаала.

## Сурунаал историята
Сурунаал бастакы нүөмэрэ 1926 сыллаахха алтынньы 2 күнүгэр, Саха АССР ВКП(б) обкуомун бүрүөтүн 107 нүөмэрдээх боротокуолугар олоҕуран "Саха омук" култуура-сырдатар уопсастыба уонна Үөрэҕирии, доруобуйа харыстыабылын наркоматын кыттыгас таһаарыыларын быһыытынан олохтоммута. Төрүттээччилэринэн суруйааччы Алампа (сурунаал бастакы эрэдээктэрэ), литэрэтиирэ кириитигэ Василий Леонтьев, тылбаасчыт Алексей Бояров буолбуттара. Бастакы нүөмэргэ ону таһынан А. А. Иванов — Күндэ үлэлээбитэ.

Сурунаал сүрүн эрэдээктэрдэринэн биллиилээх суруйааччылар, суруналыыстар А. И. Софронов, Н. Е. Мординов — Амма Аччыгыйа, В. М. Новиков — Күннүк Уурастыырап, С. Р. Кулачиков — Эллэй, Н. Г. Золотарев — Николай Якутскай, В. С. Яковлев — Далан, Д. В. Кириллин, А. А. Егоров, С. Н. Горохов, П. П. Никитин, П. Д. Аввакумов (1996-2005), Н.Е.Винокуров-Урсун, Макеев Данил Николаевич (2015 сылтан) үлэлээбиттэрэ.

Билигин сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ — Гаврил Андросов.

## Сигэлэр
* 

## Эбии маны көр
* Хотугу сулус (сурунаал)
Дөлүһүөн

## Дөлүһүөн
Дөлүһүөн (шиповник) — инньэнэн бүрүллүбүт умнастаах дьиикэй үүнэр сэппэрээк. Хотугулуу эҥэлэй (полушарие) сирдэригэр тарҕанан үүнэр. Арассыыйаҕа барыллаан 60 көрүҥэ ааҕыллар. Онтун иһигэр эмиэ тус-туспа арахсыан сөп. Дөлүһүөн эмтээх уонна киэргэл үүнээйи. Киэргэл дөлүһүөнтэн роза сибэккини таһаарбыттар. Гиппократ саҕаттан дөлүһүөн эмтээх отунан ааҕыллара. Былыргы грек омуктара дөлүһүөнүнэн ыкка ытыттаррыы бааһын эмтииргэ туһаналлара, ол иһин «ыт розата» диэн ааттыыллара. 16-17 үйэлэргэ нуучча сирдэригэр дөлүһүөн отоно көмустээҕэр сыаналанара, улахан тойотторго тус көҥүлүнэн эрэ бэриллэрэ. Дөлүһүөн отонун күндү танаска, күндү түүлээххэ атастаhаллара. Тыа олохтоохторо хайаан да дөлүһүөн хомуйан туттарыахтаахтара.

## Эмтээх свойствата
Дөлүһүөн үс отоно киhи «витамин С» наадыйар сууккатааҕы нуорматын хааччыйар. Отон састаабыгар баар аскорбиновай кислота киhи организмыгар киирэн эттиктэр эргиэннэрин туругурдар, организм инфекцияны кытта охсуhарыгар көмө буолар. Киhи сэниэтин көтөҕөр. Атын үтүө дьайыгынан буолар киhи хаанын тупсарыы. Дөлүһүөнтэн оҥоhуллар эмтэр дьайыылара: гемостатическай, бааhы оhордор, организмы чөлүгэр түhэрэр,    үөс сүүрдэр, иик сүүрдэр, ис ыарыытын тохтотор, сэллик уонна тымныйыы утары охсуhар,  тирии бааhын оhурдар, аппетит таhаарар, ыарыы күүhүн аччатар уонна уоскутар у.д.а. 

## Үүнэр сирэ
Дөлүһүөн суруннээн өрус - үрэх кытыыларыгар уонна хочолоругар кумахтаах,таастаах сиргэ үүнэр. Атын оту маhы кытта буккуhан баар буолуон сөп. «Шиповник иглистый» диэн дөлүһүөн Саха сирин бары муннугар көссүөххэ сөп, онтон «шиповник якутский» диэн киин уонна соҕуруу улуустарга эрэ үүнэр. Хоту үүммэт. 

## Хомуйар кэмэ уонна ньымата
Дөлүһүөн аhын ситэ буhа илигинэ хомуйар табыгастаах. Хойутаан хааллахха хатарын кэтэhиэххэ наада. Ол гынан баран хаhын түhүөн иннинэ хомуллар. Тоҥмут дөлүһүөн аhа битэмиинин барытын сутэрэр. Отону хомуйаат да ыраастаан баран куурдан — хатаран кэбиhиллиэхтээх. Күҥҥэ эбэтэр оhоххо 80-90 кыраадыска хатарыахха сөп Хаппытын кэннэ сахсыйан сибэккитин атаҕын ыраастыыгын. 

## Химичэскэй састааба
С, В2, Р, К, битэминнэр, провитамин А, уонна глюкозидтар, саахар (18% дылы), пектиннэр, органическай кислоталар (лимон, яблоко гиэннэрэ), ликопин, рубиксантин; дубильнай эттиктэр. 

## Литература
Саха Сирин от үүнээйилэрэ. Лопатина Г.В.   
Саха Сирин эмтээх үүнээйилэрэ. Басыгысова А. П.
Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үүтүнэн иитээччилэр тиһиктэрэ

Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр (2000 с.) киирбит урут Саха Сиригэр баар буола сылдьыбыт, билиҥҥи кэмҥэ бааллара бигэргэтиллэ илик, кэбирэх уонна сэдэх ахсааннаах, дэҥ көстөр, ахсааннара чуолкайдамматах үүтүнэн иитээччилэр 17 көрүҥнэрин тиһигэ.

## Өссө маны көр
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тымырдаах үүнээйилэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит муохтар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит лабыкталар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит тэллэйдэр тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит үөн-көйүүр тиһигэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит балыктар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит уу-хонуу харамайдарын тиһигэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит сыылааччылар тиһиктэрэ
* Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр киирбит көтөрдөр тиһиктэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Министерство охраны природы Республики Саха (Якутия):Красная книга Республики Саха (Якутия). Том 2. Животные:Млекопитающие
Асямов Сергей Александрович

**Асямов Сергей Александрович** (01.11.1907, Красноярскай, Россия империята — 30.04.1942, Великобритания) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1942), майор.

## Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха алтынньы 19 (сэтинньи 1) күнүгэр Красноярскай куоракка рабочай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.

Кыһыл Аармыйаҕа 1929—1933 сылларга, 1941 сылтан сулууспалаабыт. 1931 сыллаахха Ейскайдааҕы военно-морской авиационнай училищены бүтэрээт, летчик-инструктор быһыытынан сулууспалаабыт. 1933 сылтан — Гражданскай Воздушнай флот летчига, 1935 сылтан — Главсевморпуть Өлүөнэтээҕи авиационнай группатын летчига.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл от ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан  чилиэнэ.

1942 сыл тохсунньутугар майор Сергей Асямов, 746-с авиационнай полк хараабылын командира, 48 ситиһиилээх бойобуой көтүүлэри оҥорбут. Кини экипаһа өстөөхтөргө сүүс тонна буомбаны быраҕан, өстөөх күүстэригэр, техникатыгар улахан хоромньуну таһаарбыта,  өстөөхтөр сабардаабыт сирдэригэр үс мөлүйүөнтэн ордук листовка ыһыллыбыта.

1942 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр, Великобританияҕа, биир бастыҥ летчик быһыытынан командировкаҕа сылдьан, хомолтолоохтук авиакатастрофаҕа өлбүт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1942 сыл бэс ыйын 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин майор Асямов Сергей Александровичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (20.06.1942) 
* Ленин уордьана (20.06.1942)
* Кыһыл Знамя уордьана (20.02.1942)

## Аатын үйэтитии
Герой аатынан Үөһээ Халыма улууһугар Зырянка бөһүөлэк уулуссата, Таймыр полуостровка Лаптевтар муораларыгар хомо ааттаммыттар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Достовалов Семён Васильевич

**Достовалов Семён Васильевич** (1919, Бянкино д., Чита уобалаһа — 24.09.1944, Польша) — кыһыл армеец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

## Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха Бянкино дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Чита уобалаһа, Нерчинскэй оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.

Алдаҥҥа көмүс хостуур приискаларга горнягынан үлэлээбит.

1942 сыл муус устарыгар Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 

1944 сыл тохсунньутуттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыспыт. Кырыымнааҕы кыргыһыыга, Украинаны уонна Польшаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.

1944 сыл балаҕан ыйыгар 900-с горнострелковай полк пулеметчигынан сылдьыбыт. Дуклин аартыгын саба көтөн киирээһиҥҥэ хорсун быһыыта бэлиэтэммит.

1944 сыл балаҕан ыйын 22 күнүгэр Ясель диэн нэһилиэнньэлээх пункт аттыгар кыргыһыыга Достовалов расчёта пулемет уотунан өстөөх элбэх саллааттарын, офицердарын кыргыбыт.

Балаҕан ыйын 24 күнүгэр өстөөхтөр контратакаларын тэйитии кэмигэр Достовалов расчёта 60 өстөөх саллаатын уонна офицерын эһэрбит, өстөөх ылбыт үс сэбиэскэй противотанковай орудиетын көмүскээн ылбыт. 

С. В. Достовалов 1944 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Габуре (Польша?) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар кыргыһыы хонуутугар өлбүт, көмүллүбүт сирэ биллибэт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Семён Достоваловка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945) 
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (28.10.1944) 
* «Хорсунун иһин» мэтээл (1944)

## Аатын үйэтитии
Герой аатынан Нерчинск куоракка уулуусса ааттаммыт, өйдөбүнньүк туруоруллубут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Жадейкин Максим Степанович

**Жадейкин Максим Степанович** (1914, Налитово с. —09.01.1944, Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха Налитово сэлиэнньэҕэ (билиҥҥи Пуркаево, Дубёнскай оройуон, Мордовия) төрөөбүт. 

1934 сылтан Саха АССР көмүс хостуур приискаларыгар, ол кэннэ болуотунньуктар биригэдьиирдэринэн үлэлээбит.

1941 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Бронебойщиктар куурустарын бүтэрбит. Уһук Илин сулууспалаабыт.

1943 сыл от ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт. Брянск, Киин, Бастакы Украинскай фроннар кыргыһыыларыгар кыттыбыта. Курск кыргыһыытыгар кыттан, бааһырбыта.

1943 сыл балаҕан ыйыгар гвардия младшай сержана Максим Жадейкин отделение командирынан сылдьыбыта, Днепр кыргыһыытыгар хорсуна бэлиэтэммитэ.

1943 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр отделение кытары, өстөөх күүстээх уотун көрөн туран, Днепр өрүһү Великий Букрин сэлиэнньэ аттынан туораан, плацдарм былдьааһыныгар көхтөөх кыттыыны ылбыта. Ол кыргыһыыга өстеех танкатын уонна пулемётун эспитэ. 

Ол плацдармы 2-с батальону кытта үс суукканы быһа көмүскэспит. Төрдүс күнүгэр бэйэтин подразделениетын, өрүһү туорааһыҥҥа сүтэрсибит, булан, салгыы кыргыһан өстөөх 2 танкатын, 3 бронетранспортёрун, 10-ча пулемёту эспитэ. Киев аттынааҕы кыргыһыыларга Жадейкин отделениетын кытта өстөөҕү утары ситиһиилээхтик сэриилэспит. Ол курдук, Попельни оройуонугар өстөөх танкатын уонна 3 бронетранспортёрун суох гыммыт.

1944 сыл тохсунньу 9 күнүгэр Украина Житомир уобалаһын Бердичевскай оройуонун Буряки сэлиэнньэтин аттынааҕы кыргыһыыга ниэмэс танкатын уонна 3 бронетранспортёру эспит, кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Украинаҕа Буряки сэлиэнньэ кылабыыһатыгар көмүллүбүт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 10 күнүнээҕи Ыйааҕынан Днепр өрүһү туорааһыҥҥа хорсун, геройдуу быһыытын, өстөөхтөр ылбыт плацдармнарын туруорсуутун иһин гвардия младшай сержаныгар Максим Жадейкиҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (10.01.1944) 
* Ленин уордьана (10.01.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.11.1943)

## Аатын үйэтитии
* Герой аатынан Дубёнки диэн сэлиэнньэҕэ уулусса ааттаммыт.
* Дойдутугар (Пуркаевоҕа) оскуолаҕа Герой аата сүктэриллибит. Пуркаевоҕа бюст туруоруллубут.
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Геройдарыгар — Кирьянов П. Н., Лебедев А. И., Жадейкин М. С., Космачёв М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Космачёв Михаил Михайлович

**Космачёв Михаил Михайлович** (15.10.1920—23.12.1944) —  гвардия старшай сержана, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

## Олоҕун олуктара
1920 сыллаахха Чернецкое дэриэбинэҕэ (билиҥҥи Ленинград уобалаһа, Волховскай оройуон) төрөөбүт. 

1939 сылтан Саха Сиригэр Алдаҥҥа олорбут. Сэттэ кылааһы бүтэрбит. Алдаҥҥа Якокут электростанцияҕа слесарь-монтажнигынан үлэлээбит.

1942 сыллаахха муус устарга Алдан оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Танк механик-ыытааччытын идэтигэр үөрэммит.

1943 сыл саас фроҥҥа барбыт. Воронежскай-Касторненскай операцияҕа, Курск тоҕойун кыргыһыытыгар, Украинаны босхолооһуҥҥа кыттыбыт.

1944 сыл сайын Румынияҕа Ясско-Кишиневскай операция кыргыһыыларыгар хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 

1944 сыл атырдьах ыйын 24—28 күннэригэр Бырлад, Фокшаны уонна Бакэу (Румыния) куораттар иһин кыргыһыыларга кини кыттыылаах экипаж өстөөх алта орудиетын эспитэ, элбэх өстөөҕү кыргыбыта. Кини танката Сирет өрүһү туоруур муостанан бастакынан тоҕо анньан тахсан, өстөөх артиллериятын батареятын уонна харабылын эһэн, муостаны көмө күүстэр кэлиэхтэригэр дылы туппута.  Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибитэ.

1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Соколаш (Ипельски-Соколец, Словакия) нэһилиэнньэлээх пуун аттыгар 22-с гвардейскай танковай бригада экипаһа, ол иһигэр Космачёв, сураҕа суох сүппүт. Атын көрдөрүүлэринэн, өстөөх снаряда танкатыгар түбэһэн, умайан өлбүт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Космачёв Михаил Михайловичка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. 


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Албан аат II ст. уордьана (24.01.1945)
* Албан аат III ст. уордьана (23.11.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.01.1943)

## Аатын үйэтитии
* Дьокуускайга Новопортовской түөлбэҕэ дьоруой аатынан куоллаҕас (переулок) ааттаммыт (2005).
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдарыгар — Кирьянов П. Н.,  Лебедев А. И.,  Жадейкин М. С., Космачев М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Краснояров Клавдий Карпович

**Краснояров Клавдий Карпович** (12.06.1907, Исаковка д., Омскай уобалаһа — 24.09.1943, Большая Листвень д., Украина) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

## Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха ыам ыйын 30 (бэс ыйын 12) күнүгэр Исаковка дириэбинэҕэ (билиҥҥи Омскай уобалас, Горьковскай оройуон) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча.

Бастакы сүһүөх оскуоланы бүтэрбит, колхозка үлэлээбит.

1931 сылтан Дьокуускайга олорбут, ЛОРП тэрилтэтигэр үлэлээбит.

1943 сыл олунньутугар Дьокуускай военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт, ити сыл муус устарыттан Брянскай уонна Киин фроннарга сэриилэспит.

1943 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр 1181-с стрелковай полк ытааччыта, кыһыл армеец Клавдий Краснояров Большая Листвень дэриэбинэ (билиҥҥи Чернигов уобалаһа, Городнянскай оройуон, Великий Листвен дэриэбинэ) иһин кыргыһыыга, бойобуой ботуруоннара бүтэн, бэйэтинэн өстөөх дзотун ытар чуолҕанын саппыт. 

Герой Клавдий Краснояров Городнянскай оройуон Великий Листвен дэриэбинэтин кылабыыһатыгар көмүллүбүт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан Чернигов уобалаһын босхолооһуҥҥа хорсун уонна геройдуу быһыытын иһин кыһыл армеец Клавдий Карпович Краснояровка өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944)

## Аатын үйэтитии
* Герой аатынан Дьокуускайга уулусса ааттаммыт (Дьокуускай уулуссаларыгар ааттара иҥэриллибит дьон испииһэгэ).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Кузнецов Григорий Дмитриевич

**Кузнецов Григорий Дмитриевич** (18.06.1911, Шевелёво д. — 06.1953)  Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

## Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха бэс ыйын 5 (бэс ыйын 18) күнүгэр Шевелёво дэриэбинэҕэ  бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 

Оскуоланы бүтэрээт, Саха Сиригэр кэлбит. Незаметный бүһүөлэккэ көмүс хостуур рудникка үлэлээбит. 1937 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспа кэннэ Алдаҥҥа төннүбүт.

1942 сыллаахха Алдан оройуонун военкоматынан иккиһин Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай фроннарга сэриилэспит.

Бастакы бойобуой сүрэхтэниини Сталинград аннынааҕы кыргыһыыга ылбыт. Бааһырыы ылбыт, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

1943 сыллаахха, сайыҥҥы кимэн киирээһин кэмигэр, Кузнецов дьоһун өстөөҕү туппутун иһин иккис «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Украинаны босхолооһун кыргыһыыларыгар хорсуна быһыыта бэлиэтэммит. 1944 сыл кулун тутар 3 күнүгэр взвод хамандыыра гвардия старшай сержана Григорий Кузнецов Ингулец өрүс туорааһынын Зелёное бөһүөлэк аттынан (Днепропетровскай уобалас, Криворожскай оройуон) табыгастаахтык тэрийбит. Разведчиктар биэрэккэ өстөөх тирэх пууннарыгар кимэн киирэн, өстөөх пулемётун, гранатомётун, 16 саллаатын кыдыйбыттар. Кузнецов тус бэйэтэ пулемёт расчётун эспит. Салгыы тимир суолга өстөөх эшелоннарын сырыытыгар, өстөөх бөҕөргөтүүлэригэр мэһэйдэри оҥорбуттар. Өстөөх уотун бэйэлэригэр сээбэҥнэтэн, кыһыллар роталара Зелёное диэн бөһүөлэги ылалларыгар толук буолбуттар. Кузнецов сатабыллаахтык маневрдаан ниэмэстэр иккис тирэх пууннарыгар кимэн киирбит, өстөөх 20 саллаатын уонна офицерын суох гыммыт, 6 ниэмэһи билиэн ылбыт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл бэс ыйын 3 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшай сержаныгар Кузнецов Григорий Дмитриевичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


Герой, салгыы сэриилэһэн, Белоруссия, Польша босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Кыайыы Күнүн Берлиҥҥа көрсүбүт.

Сэрии бүтэн, 1945 сыллаахха дойдутугар Ивановскай уобаласка төннүбүт. 1951 сыллаахха Донбасска көһөн, шахтаҕа үлэлээбит. 1953 сыллаахха бэс ыйыгар шахтаҕа, оһолго түбэһэн, өлбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 3448) (03.06.1944)
* Ленин уордьана (03.06.1944)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (14.08.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (25.05.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (07.09.1943)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (07.07.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл

## Аатын үйэтитии
* Герой аата Сокольское бөһүөлэккэ, Иваново куоракка өйдөбүнньүктэргэ суруллубута.
* Герой аатынан Алдан уулуссата ааттаммыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Павлов Валентин Васильевич

**Павлов Валентин Васильевич** (26.06.1916, Богатое с., Самара уобалаһа — 24.04.1974) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха бэс ыйын 26 күнүгэр Самара уобалаһын Богатовскай оройуонугар Богатое сэлиэнньэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. 4 кылаас үөрэхтээх. Тырахтарыыстар куурустарын бүтэрэн, төрөөбүт колхуоһугар «Красный путь» тырахтарыыһынан үлэлээбит. Ол кэннэ уу тырааныспарын оскуолатыгар үөрэммит. Волгатааҕы өрүс борохуостубатыгар масленщигынан, хачыгаарынан, мэхээнньигинэн үлэлээбит.

1934 сылтан Дьокуускай куоракка олорбут. 1935 сыл тохсунньутугар Саха АССР ИДьНК-гар үлэлээбит: практикант-дактилоскопист, холуобунай ирдэбил оперболомурчунайа, онтон да атын сулууспаларга (пааспар, БХСС, ОВИР).

1939 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ. 1940 сыл ахсынньытыгар баартыйа обкуома Павловы холуобунай ирдэбил начаалынньыгынан бигэргэппит.

1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Сулууспатын Уһук Илиннээҕи тааҥка чаастарыгар ааспыт.

1942 сыллаахха Иркутскайдааҕы байыаннай политическай учуулуссаны бүтэрбит.

1942 сыл муус устарыгар эдэр эписиэр саҥа тэриллибит 11-с тааҥка куорпуһугар хамыһаарынан анаммыт. 1942 сыл сайыныгар Брянскай фроҥҥа көмүскэнии кыргыһыыларыгар кыттыбыт.

Хас да уһулуччу ситиһиилэрин иһин, ол иһигэр хамаандалыыр батальона 300 массыыналаах ньиэмэс холуоннатын генералы кытта билиэн ылбытын иһин, тааҥкалартан бастакынан Одер өрүһү туораабытын иһин кэккэ уордьаннарынан наҕараадаламмыта.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Бүрүсүүдьүмүн 1945 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи Ыйааҕынан бойобуой сорудахтары уһулуччулаахтык толорорун, көрдөрбүт хорсун, дьоруойдуу быһыытын иһин капитан Павлов Валентин Васильевичка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.


Сэрии кэнниттэн, 1946 сыллаахха, Павлов Дьокуускайга төннөн, милииссийэҕэ салгыы үлэлээбит. 1947 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин дьокутаатынан талылла сылдьыбыт. Ол кэннэ Иваново, Барнаул, Симферополь куораттар ис дьыалаларын уорганнарыгар үлэлээбит. Олоҕун бүтэһик сылларыгар Днепропетровскай куоракка олорбут. 1974 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Днепропетровскай куоракка Геройдар Аллеяларыгар көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл, № 5152 (24.03.1945)
* Ленин уордьана (24.03.1945)
* Кыһыл Знамя уордьана (11.04.1945)
* Аҕа дойду сэриитин 1 ст. уордьана (24.08.1944)
* Аҕа дойду сэриитин 2 ст. уордьана (23.07.1944, 21.08.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (31.03.1943, ?)
* «Грюнвальд Кириэһэ» уордьан III ст. (Чехословакия)
* Боруонса Сулус (АХШ)

## Үйэлээх аата
* Дьоруой аата грузовой теплоходка иҥэриллибит.
* Төрөөбүт сиригэр, Богатое сэлиэнньэҕэ, Дьоруой аатынан уулусса ааттаммыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Парахин Ефим Данилович

**Парахин Ефим Данилович** (20.01.1913, Успенье с., Орловскай уобалас — 08.04.1997)  — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

## Олоҕун олуктара
1913 сыллаахха тохсунньу 7 (тохсунньу 20) күнүгэр Орловскай уобалас Новодеревеньковскай оройуонугар Успенье сэлиэнньэҕэ (билиҥҥинэн бөһүөлэк) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Ситэтэ суох орто оскуола сэттэ кылааһын, авиационнай техникум икки куурсун бүтэрбит. 1935 сыллаахха Тамбовтааҕы гражданскай авиация оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайга пилотунан, авиационнай этэрээт командирын солбуйааччытынан үлэлээбит.

1941 сыллаахха кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан / чилиэнэ.

Биир бастакы бойобуой көтүүтүн Брянск аттыгар «Хабаровский комсомолец», Хабаровскай куорат эдэр патриоттарын харчытынан тутуллубут, самолётунан оҥорбут. Өстөөх артиллериятын уотуттан иҥнибэккэ, сорудаҕын толорон, өстөөх аэродромун буомбалаан, алдьаныылаах  самолётун этэҥҥэ олордубут.

Е. Д. Парахин Сталинград кыргыһыытыгар ордук хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 1942 сыл ыам ыйыттан сэтинньитигэр дылы кини 90 бойобуой көтүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбут. 1943 сыл тохсунньу саҕаланыытыгар Парахин Ил-4 самолёта Сталинград халлааныгар өстөөх зенитнай артиллериятынан табыллан, ол кэннэ истребительлэринэн суулларыллыбыта. Парахин бааһыран, ниэмэстэргэ билиэн түбэспитэ. 1943 сыл олунньу 1 күнүн киэһэтигэр лааҕыры сэбиэскэй сэриилэр босхолообуттара. Тымныыттан, аччыктааһынтан эчэйбит Парахин олоҕун туһугар быраастар хас да ыйы быһа охсуспуттара. Үтүөрэн баран, Парахин салгыы сэриилэспитэ, Берлиҥҥэ кимэн киирээһиҥҥэ кыттыбыт.

Сэрии кэмигэр, 1945 сыл ыам ыйыгар дылы, 10-с гвардейскай авиационнай полк звенотун командира гвардия капитана Е. Д. Парахин 294 бойобуой көтүүнү оҥорбута (онтон 237 — түүн). Хельсинки, Констанца, Прага, Будапешт, Бреслау (Вроцлав) байыаннай объектарын буомбалаабыт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Парахин Ефим Даниловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


Сэрии кэнниттэн ВВС-ка салгыы сулууспалаабыта. 1957 сылтан майор Е. Д. Парахин запаска тахсыбыт.

Полтава куоракка олорбут. 1997 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүт. Полтава Киин кылабыысатыгар көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 8047) (29.06.1945)
* Ленин уордьана (29.06.1945)
* Икки Кыһыл Знамя уордьана (1942; 29.12.1943)
* Икки Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (29.04.1944; 06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (1942)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1944)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Папышев Иван Петрович

**Папышев Иван Петрович** (10.03.1915, Чинянино д., Омскай уобалаһа — 02.02.1999) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945).

## Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Омскай уобалас Муромцевскай оройуонугар Чинянино дэриэбинэҕэ бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Сэттэ кылаас үөрэхтээх, колхозка, Иркутскай уобаласка Бодойбоҕо шахтаҕа үлэлээбит.

1936—1938 сылларга Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыт (Учур оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт).

1939—1941 сылларга Алдаҥҥа -га үлэлээбит.

1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл атырдьах ыйыттан Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар барбыт. 
1944 сылтан / чилиэнэ.

60-с гвардейскай кавалерийскай полк разведкаҕа взводун командира гвардия старшината Иван Папышев Польша Томашув куоратын иһин кыргыһыыга 1945 сыл тохсунньу 17—18 күнүгэр өстөөх туһунан сыаналаах сибидиэнньэни булбута, куораты ылыыга туһа буолбут. Варта өрүһү туорааһыҥҥа аттаах разведчиктар өстөөх тоҕус миномёттаах расчёттарын эспит. Вислаттан Одерга дылы кыргыһыыларга Папышев взвода 76 өстөөҕү билиэн ылбыт, 20-н тахса араас байыаннай ыскылааттары сэриилээн ылбыт.


ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл олунньу 27 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия старшинатыгар Папышев Иван Петровичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.


1945 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр Москва куорат М. В. Фрунзе аатынан Киин аэродромугар Берлинтан Кыайыы Знамятын аҕалбыттара. Кыайыы Знамятын үөрүүлээхтик Бочуот караулун, ССРС оборонатын Норуодунай Комиссариатын уо. д. а. кэккэлэрин аттынан тутан ааспыттара. Онно гвардия старшината Папышев И. П. сержант Маштаков П. С. кытта знамя тутааччы гвардия старшай сержаныгар Шкирёв Ф. А. ассистеннаабыттар.

Сэбиэскэй Сойуус Геройа гвардия старшината Папышев И. П. 1945 сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Москваҕа Кыһыл болуоссакка буолбут Кыайыы парадын кыттыылааҕа.

1946 сылтан хоһуун кавалерист-разведчик запаска тахсыбыт. Москваҕа олорбут. 1946—1989 сылларга Москватааҕы полиметаллар заводтарыгар үлэлээбит. 1989 сылтан үлэнэн ситиһиллибит сынньалаҥар олорбут.

1999 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр өлбүт. Москваҕа Котляковскай кылабыысаҕа көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (№ 5670) (27.02.1945)
* Ленин уордьана (27.02.1945)
* Кыһыл Знамя уордьана (08.06.1945)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (23.02.1945)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.07.1944)

## Үйэлээх аата
Герой аата көмүс буукубанан 112-с Башкирскай (16-с гвардейскай Черниговскай) кавалерийскай дивизия 78 Сэбиэскэй Сойуус Геройдарын кытта өйдөбүнньүк доскаларга суруллубута Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай түмэлигэр уонна 
112-с (16-с гвардейскай) Башкирскай кавалерийскай дивизия түмэлигэр (Уфа, Левитан уул., 27) туруоруллубуттар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Тепляков Мартын Пантелеймонович

**Тепляков Мартын Пантелеймонович** (10.01.1918, Дроново д., Тюмень уобалаһа — 30.01.1944, Гомельскай уобалас, Белоруссия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944).

## Олоҕун олуктара
1918 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Дроново дэриэбинэҕэ Тюмень уобалаһын билиҥҥи Заводоуковскай оройуонугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Оскуола алын кылаастарын бүтэрбит. 1936 сылтан Саха Сиригэр Алдан көмүһү хостуур бириискэлэригэр үлэлээбит.

1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин фронугар 1942 сыл олунньутуттан сэриилэспит.

1943 сылтан  чилиэнэ.

Белоруссияны босхолооһун, Днепр өрүс туорааһынын кыргыһыыларыгар ордук хорсуннук кыргыспыта бэлиэтэммит.

1943 сыллаахха алтынньы 1 күнэ буолар түүнүгэр өстөөх уотун аннынан бастакы десанынан сержант Тепляков отделениетын буойуннара Днепр өрүһү Глушец дэриэбинэ аттынан (Гомельскай уобалас Лоевскай оройуона) туораабыттар. Плацдарм иһин кыргыһыыга, рота туоруурун хаххалаан, уотунан саппыттара, өстөөх 19 кырыктаах контратакатын төттөрү оҕуспуттар..

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи Ыйааҕынан сержант Тепляков Мартын Пантелеймоновичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ.

1944 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Заречье дэриэбинэ аттыгар сержант Тепляков кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Гомельскай уобалас Светлогорскай оройуонун Дуброва дэриэбинэтин таһыгар көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (15.01.1944)
* Ленин уордьана (15.01.1944) 

## Үйэлээх аата
* Герой аатынан Заводоуковск куорат уонна Дроново дэриэбинэ уулуссалара ааттаммыттара. Дроновоҕа оскуола аттыгар обелиск туруоруллубута.
* Алдан улууһугар Ленинскэй бөһүөлэккэ Сэбиэскэй Сойуус Геройдарыгар — Кирьянов П. Н., Лебедев А. И., Жадейкин М. С., Космачёв М. М., Тепляков М. П. — өйдөбүнньүк туруоруллубут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Корнилова Зоя Афанасьевна

**Корнилова Зоя Афанасьевна** — саха биллиилээх бэлиитигэ, экэниэмикэ билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1939 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Саха АССР Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах с. төрөөбүт.
* 1961 сыллаахха Новосибирскайдааҕы сэбиэскэй кооперативнай атыы институтун экономическай факультетын бүтэрбит.
* 1961 сылтан — Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникумҥа преподаватель.
* 1965 сылтан — НИСКТ: ассистент, научнай үлэһит, экономика кафедратыгар старшай преподватель; ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар экономика секторыгар младшай научнай үлэһит.
* 1973 сылтан — ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалыгар экономика секторыгар старшай научнай үлэһит, экономика секторын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 сылтан — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Секретариатын экономическай уонна социальнай сайдыыга салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1990 сылтан — РСФСР Үрдүкү Сүбэтин норуодунай депутата.
* 1993 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин правительствотын Аналитическай киинин салайааччыта.
* 1994 сылтан — «Якутия» коммерческай баан правлениетын бэрэссэдээтэлэ.
* 1995—2000 сс. — Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын депутата.
* 2003—2008 сс. — Ил Түмэн бастайааннай комитетын бэрэссэдээтэлэ.
* Ил Түмэн II, III, IV, РСФСР Үрдүкү Сүбэтин XII, Российскай Федерация ГД Федеральнай Мунньаҕын II ыҥырыыларын депутата.

2025 сыллаахха кулун тутар 5 күнүгэр Москубаҕа өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл (1986)
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл (1987)
* РСФСР үтүөлээх экономиһа (1991)
* Өлүөхүмэ улууһун ытык киһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2014)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия): Корнилова Зоя Афанасьевна 
* 
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Борисов Спартак Степанович

**Борисов Спартак Степанович** — Саха Сирин политига.

## Олоҕун олуктара
* 1936 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ төрөөбүт.
* 1996 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ.
* Дьокуускай куорат мэрынан талылла сылдьыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация үтүөлээх тутааччыта
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* «За заслуги перед Отечеством» IV ст. уордьан
* Дьокуускай ытык киһитэ (1998)

## Өссө маны көр
Дьокуускай ытык дьоно

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Новгородова Екатерина Иннокентьевна

**Новгородова Екатерина Иннокентьевна** (төр. 1929, Кытаанах, Чурапчы улууһа, Саха АССР) — Социалистическай Үлэ Геройа (1973), РФ үтүөлээх агронома, Саха Сирин ытык киһитэ (1999).

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо сааһыттан колхозка үлэлээбит.
* 1948 сыллаахха Кытаанах нэһилиэгин Сүбэтин секретарынан анаммыта, ол кэннэ — Чурапчы райсоветын инструкторынан.
* 1955 сыллаахха салайар кадрдар Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын оскуолаларын бүтэрэн, агроном идэлэммитэ. Чурапчы оройуонугар комплекснай биригээдэ биригэдьииринэн үлэлээбит.
* 1957 сылтан — Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан колхуоһун младшай агронома.
* 30 сыл оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэни салайбыт.
ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1973 сыл ахсынньы 11 күнүнээҕи Ыйааҕынан оҕуруот аһын үүннэриигэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Ленин аатынан совхоз оҕуруот аһын үүннэрэр биригээдэ биригэдьииригэр Новгородова Екатерина Иннокентьевнаҕа Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэриллибитэ.
* ССРС Үрдүкү Сүбэтин VIII, IX, X, XI ыҥырыыларын депутата
 .

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1966)
* Социалистическай Үлэ Геройа (1973)
* Октябрьскай революция уордьана (1982)
* Российскай Федерация үтүөлээх агронома
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (1999)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

## Өссө маны көр
Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001. — ISBN 5-7696-1606-7
* Герои страны
* Новгородова Екатерина Иннокентьевна// Энциклопедия ЯСИА
Акимов Александр Константинович

мини|300px|left|Акимов Александр Константинович
**Акимов Александр Константинович** — экономическай билим доктора.

## Олоҕун олуктара
* 1954 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй с. төрөөбүтэ.
* 1971 сыллаахха Иркутскайдааҕы норуот хаһаайыстыбатын институтугар туттарсан киирбит.
* 1976 с. — «Сунтаар» совхоһугар главнай экономиһынан үлэлээбитэ.
* 1979 с. —  Сунтаардааҕы райкомугар бастакы секретарь.
* 1982—1983 сс. — «Тойбохой» совхоз директора.
* 1983 сылтан — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы обкомугар бастакы секретарь.
* 1989 с. — кандидат диссертациятын көмүскээбитэ.
* 1992 сылтан — министр. 
* 1995 с. — «Регулирование социального развития региона в условиях становления рыночной экономики» тиэмэҕэ экономическай билим докторыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ; Российскай Федерация социальнай билимнэрин Академиятын академига.
* 1997—1998 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытын эбээһинэһин толорооччута — Саха Өрөспүүбүлүкэтин экономикатын миниистирэ.
* 1998 с. —  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1999—2001 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта.
* 2001—2002 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын Дьаһалталарын салайааччыта.
* 2002—2007 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын уонна Правительствотын Дьаһалталарын салайааччыта.
* 2007 сыл кулун тутар 17 күнүттэн — Российскай Федерация Президенын иһинэн саха Өрөспүүбүлүкэтин үлэлиир Постояннай представителэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Знага» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Постоянный представитель РС(Я) при Президенте РФ А. К. Акимов 
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Арыы (үрүҥ ас)

**Арыы** — сүөгэйи ытыйан, иирдэн оҥоһуллар үрүҥ ас.

Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна ас астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар.

Ынах үүтүн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна Саха дьоно оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр.

## Свойство
Астыыр- таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу температурата-32-35 °C, сылытыы температурата — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг.

Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай веществолар уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар.

## Көрүҥнэр
Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.

## Тыл туттуллуута

#### Өс хоһоонноро
*Арыы* үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат.

## Быһаарыылар
Хобордоох

**Хобордоох** — арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит.

## Тыл туттуллуута
#### Таабырыннар
* Күндү уулаах, күндүөбэй балыктаах көлүйэ күөл баар үһү (*хобордоох, арыы, алаадьы*).
* Аһа амтаннаах, уута үчүгэй, биэрэгэ тимир (*хобордоох, арыы, алаадьы*).
* Кэҥкил тыалаах, дьирибинэ балыктаах, дьэҥкэ уулаах баар үһү (*хобордоох, арыы, алаадьы*).
* Тимир кытыллаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (*хобордоох, арыы, алаадьы*).
* Ытырар уол, эргичийэр кыыс баар үһү (*ытарча, хобордоох*).

## Быһаарыылар
Үс (ахсаан)

300px|thumb|right|Үс ахсаан глифа
**3** (**үс**) — дьиҥ ахсаан, 2 уонна 4 икки ардыларыгар турар ахсаан.

## [[Математика]]ҕа
[thumb|[Үс муннук |Үс муннуктар холобурдара: 1 — тэҥ өрүттэрдээх, 2 — көнө муннуктардаах, 3 — сыппах муннуктаах]]
* 2-с судургу ахсаан
* Фибоначчи 4-с ахсаана
* 10³ — тыһыынча
* 2³ = 8
* 3³ = 27
* 1/3 — үс гыммыт биирэ
* 13 — уон үс
* 30 — отут
* 300 — үс сүүс
* Үс муннук — геометрия эттигэ
* Биир көнө сурааһыҥҥа сыппат үс чоп нөҥүө биир эрэ хапталы ыытыахха сөп 
* Ахсаан үскэ түҥэтиллэр сибикитэ: ханнык баҕар ахсаан үскэ түҥэтиллэр, өскөтүн кини сыыппараларын суумата үскэ түҥэтиллэр буоллаҕына

## Билимҥэ
* Литий атомнай нүөмэрэ.
* Сир — Күнтэн үһүс планета буолар.

## Атын эйгэлэргэ
* Бурятия кода.
* Егор Борисов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин *үһүс* президенэ.
* Кулун тутар — сыл үһүс ыйа.
* Багдарыын Сүлбэ «Үс… Сэттэ… Тоҕус…» диэн кинигэлээх.


Ойуу:Gerb Churapcha ulus.png|Чурапчы улууһун дьаралыга, үс хатыҥ сэбирдэҕэ
Ойуу:Soviet Union-1930-Coin-0.03.jpg|3 харчы, ССРС 1930 сыл
Билэ:Soviet Union-1961-Bill-3-Obverse.jpg|3 солкуобай, ССРС 1961 сыл
Ойуу:3Kopeks1977.PNG|3 харчы, ССРС 1977 сыл


## Саха фольклоругар
### Таабырыннар
* Биир сүүрэр, атын сытар, *үһүс* тоҥхолдьуйар баар үһү (*[[өрүс]], [[кытыл]], [[Хомус (от)|хомус]]*).