Балаҕан ыйын 30

**Балаҕан ыйын 30** диэн Григориан халандаарыгар сыл 273-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 274-c күнэ). Сыл бүтүө 92 күн баар.

*  — Тылбаас аан дойдутааҕы күнэ (A/RES/71/288) (Тылбаасчыттар аан дойдутааҕы федерациялара 1991 сыллаахха олохтообута)

* Рунет (нуучча тыллаах аан ситим) **[[Интэриниэт күнэ|Интэриниэт күнүн]]** бэлиэтиир. Бу күнү 1998 сыллаахха хас да IT-фирма көҕүлээн бэлиэтээбиттэрэ, онтон үгэс буолан хаалбыта. Маны таһынан муус устар 7 күнүгэр *Рунет үөскээбит күнэ* бэлиэтэнэр (бу күн 1994 сыллаахха .RU домен баар буолбута)
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ, 1966, Британияттан 
*  — Суут-сокуон (юстиция) үлэһиттэрин күнэ
*  — Морелос төрөөбүт күнэ. 1765 сыллаахха Хосе Мария Морелос-и-Павон диэн Миэксикэ дойдутун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ төрөөбүт
*  — Уол оҕо күнэ (Dzień Chłopaka). Кыргыттар уолаттарга бэлэх оҥороллор
*  — Тыа хаһаайыстыбатын уларыта тутуу күнэ
*  — Бүтүн Украинатааҕы бибилэтиэкэ күнэ
*  — Оҕону ииттии күнэ

## Түбэлтэлэр
* 737 — Түргис диэн түүр биис-уустара Омейадтар ("Умайаа уолаттара", араабтар) аармыйаларын Амударья үөһээ тардыытыгар кыргыһыыга үлтүрүппүттэр, инньэ гынан араабтары бэйэлэрин дойдуларыттан Тураантан (Трансоксиана, Мевараннахр уо. д.а. ааттарынан биллэр Сырдарья уонна Амударья өрүстэр ыккардыларыгар сытар сир) үүрбүттэр.
* 1520 — Осмаан Импиэрийэтин султаанынан Үтүөкэн Сулейман буолбут.
* 1882 — АХШ Висконсин штатыгар электричествоны элбэх туһанааччыга тарҕатар бастакы гидроэлектростанция үлэтин саҕалаабыт. ГЭС кумааҕы собуотун, собуот хаһаайынын дьиэтин уонна ыаллыы турар дьиэлэри хааччыйар эбит.
* 1923 — Москубаҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын I быыстапкатыгар Саха сирин павильона аһыллыбыт. Тэрийээччи Василий Никифоров-Күлүмнүүр тыл эппит. Онно 40-ча экспонаат кыттыбыт. Онтон сороҕо эһиилигэр Рим куоракка буолбут Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа ыытыллыбыт.
* 1928 — «Правда» хаһыакка Николай Бухарин «Заметки экономиста» диэн Сталин экэниэмикэҕэ бэлиитикэтин кириитикэлиир ыстатыйата тахсыбыт.
* 1938 — Түүн 4 дойду (Улуу Британия, Франция, Германия уонна Италия) түһэрсибит Мюнхеннааҕы сөбүлэҥнэрин усулуобуйатын кытта Чехословакия бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш сөбүлэһэргэ күһэллибит (ил түмэнтэн көҥүл ылбакка эрэ). Чехословакияҕа ньиэмэстэр олорор эрэгийиэннэрин, Судет сирин, Германия аннексиялыырыгар суол бүтэһиктээхтик аһыллыбыт.
* 1941 — Москуба иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Ньиэмэстэр «Тайфун» операция чэрчитинэн Москубаҕа кимэн киириини саҕалаабыттар.
* 1954 — АХШ бастакы атомнай уу аннынан сылдьар хараабылын үлэҕэ киллэрбит. Билигин маннык уу аннынан сылдьар ракеталаах хараабыллар Арассыыйа уонна АХШ ядернай күүстэрин биир сүрүн элэмиэнэ буолаллар.
* 1995 — Тува судаарыстыбаннай университета тэриллибит.
* 1999 — Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Чечняҕа киирбиттэр. Бу иннинэ Басаев салайааччылаах боевиктар Дагестаҥҥа кимэн киирбиттэрэ, Арассыыйа авиацията Грознайы буомбалаабыта. Чечня иккис сэриитэ саҕаламмыта.
* 2015 — Арассыыйа сэриитин Сирияҕа киллэриитэ саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* 1917 — Пак Чон Хи — 1962-1979 сылларга Соҕуруу Кэриэйэ бэрэсидьиэнэ. Кини диктатордыы салайыытынан Соҕуруу Кэриэйэ балысхан сайдыыны ситиспитэ, быстар дьадаҥы олохтон төлө көппүтэ. Пак Чон Хи кэмигэр олоххо киирбит бырайыактар: суоллары тутуу, POSCO диэн баараҕай тимир уһаарар собуот, биэс сыллаах былааннар, «Саҥа дэриэбинэ» бырайыак.
*

## Өлбүттэр
* 1626 — Айсиньгиоро Нурхачи — үс үйэ тухары Кытайы бас билэн олорбут маньчжур импиэрийэтин төрүттээччи. Маньчжурдар — эбэҥки тыллаах былыргы омук.
* 2012 — Федор Постников - Арчы Сүөдэр — суруйааччы, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Таатта улууһун сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин» бэлиэ хаһаайына, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.