open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дархан

Манна **дархан** диэн тылы А.П.Окладников киэҥник ырыппытын бэлиэтиэххэ сөп. Холобур, Чингис-хан уурааҕынан, меркииттэр сирдэрэ – билиҥҥи Бурятия сирэ-дойдута Сорхан-Ширай удьуордарыгар үйэ-саас тухары дарханныырга анаан бэриллибит. Оттон саха өйдөбүлүнэн, сэһэнньит П.С.Семенов (Малдьаҕар) этэринэн, былыргы сахалар дархан диэн ааты биис ууһун саамай бөдөҥ сирдьиттэригэр, киэҥ сирдэри сэриилээн ылбыт, элбэх хорсун быһыыны көрдөрбүт улахан сэрииһиттэргэ эрэ биэрэллэр эбит. Хазардар ыраахтааҕыларын, кэлин чуваштарга талыллар норуот баһылыгын эмиэ тархан диэн ааттыыллар эбит. Г.Н.Потанин бэлиэтээбитинэн, норуот номоҕо Монголияҕа Чингис-ханы тархан (биитэр дархан) диэн этэр эбит. Былыргы монголларга, дархан диэн көҥүл ыытыллыбыт кулуттары, буруйтан босхоломмут нойоннору (тойоттору) ааттыыллара биллэр. Ону таһынан, «улуу дарханнар» - dai-darxad диэн кимиэхэ да бас бэриммэт дьоннор баар эбиттэр. Дойдууһа-дарханы Окладников бу улуу дарханнары кытта тэҥнии тутар.

## Сигэлэр
*
Еловская Лия Григорьевна

200px|thumb|right|Еловская Лия Григорьевна
**Еловская Лия Григорьевна**, РСФСР, Саха АССР ноуукаларын үтүөлээх деятелэ, Сэбиэскэй Сойууска аатырбыт почвовед учуонай.

1917 сыллаахха Украина Киевскэй губерниятыгар төрөөбүт. 1942 сыллаахха Саха госудаарственнай педагогическэй институутун естесственнай салаатын бүтэрбит. Тыа хаһаайыстыбатын ноуукатын доктора, бэрэпиэссэр. 

Саха сирин кырыстарын уонна сирин ресурсатын туһунан, ирбэт тоҥ кырыһы кытта алтыһыытыгар 250 тахса ноуучнай үлэни бэчээттээбит. Саха сирин кырыстарын каарталарын ааптара уонна ноуучнай эрэдээктэрэ. Элбэх ыстатыйата ытыктанар сурунаалларга тахсыбыттара, сорох публикациялара кыраныысса таһыгар тахсыбыттара (Америка, Индия, Румыния, Австрия, Югославия, Египет). 40-тан тахса монография уонна хомуурунньук, почва каарталарын сиэрийэтэ уонна уонунан ааҕыллар практикаҕа туттуллар рекомендациялар кини ноуучнай эрэдээксийэтинэн тахсыбыттара.
Жирков Марк Николаевич

мини|200px|Жирков, 1951 c.
**Жирков Марк Николаевич** (08.04.1892—17.04.1951) —  саха бастакы идэтийбит композитора, Саха государственнай национальнай хуорун тэрийээччи, фольклору хомуйааччы, уопсастыбаннай диэйэтэл.

## Олоҕун олуктара
* 1892 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Бүлүү куоратыгар төрөөбүт.
* 1936 сыллаахха Москва консерваториятын композиторскай отделениетын бүтэрбит (И. И. Дубовскай кылааһа). 
* Саха норуодунай хуорун тэрийбит, уонна онтун 1940 сылга дылы салайбыт. 
* 1940—1947 сыллардаахха Музыка театр-студиятын уус-уран салайааччытынан Дьокуускайга үлэлээбит. 
* 1947 сылтан Тыл, литература уонна история институутун искусствоведенияҕа салаатын салайбыт. 
* 1951 сыллаахха муус устар 17 күнугэр Дьокуускайга өлбүт.

## Айымньылара
Саха драматын театрын спектаакылларын музыкатын айбыта:
* "Күкүр Уус" (Суорун Омоллоон, 1936), 
* "Человек" (Мординов, 1937), 
* "Любовь" (Сапронов, 1943). 
Олоҥхоҕо олоҕуран аан бастакы саха музыкальнай драматын Суорун Омоллоон либреттотыгар 
* "Дьулуруйар Ньургун Боотуру" туруорбута (1940). 
Г.И. Литинскэйдиин бастакы саха операларын «Ньургун Боотур» (1947), «Сыгый Кырынаастыыр» (1947) * «Сир симэҕэ» остуоруйа-балеты (Дьокуускай, 1947) суруйбут. 
* "Алый платочек", балет (1949). 
Саха поэттарын тылларыгар (Г. Лобачевтуун уонна да атыттардыын) хас да ырыаны суруйбут: 
* "Төрөөбүт дойду туһунан ырыа" (А. Тимофеев тыллара)
* "Дьокуускай үрдүнэн" (Чаҕылҕан тыллара)
* "Булчут ырыата"
* "Сааскыга" (Күннүк Уурастыырап тыллара)
* "Дьол-үөрүү ырыата" (Күннүк Уурастыырап тыллара), о. д. а. 
Саха норуотун ырыаларын үөрэппитэ, сурунан ылара уонна обработкалаан таһаарар этэ. 
* "Якутские песни для голоса и хора с сопровождением фортепиано" диэн хомуурунньугу таһаартарбыта (М. — Л., 1948).

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1941)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1947)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
1952 сыллаахха Дьокуускайга баар Дыгын куоллаҕаһа (уруккута Башеннай) Марк Жирков аатынан 
ааттаммыта. Бу куоллаҕас XX үйэ саҕаланыытыгар баар буолбута, Дьокуускай остуруогун арҕаа эркинин кыйа барара, ол иһин дьиэлэр куоллаҕас биир эрэ өттүгэр тутуллар этилэр.

## Быһаарыылар

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Биография.ру
*Театральная энциклопедия 
* Биобиблиографический справочник 
* О жизни и деятельности Марка Николаевича Жиркова 
* Марк Николаевич Жирков
* Его особая приверженность якутской песне. О жизни музыканта Марка Жиркова
* Первый композитор Якутии 
* Якутия отметила 120-летие Марка Жиркова
Заболоцкая, Н.Е.

**Заболоцкая Н.Е.** (аата чопчуланыахтаах) - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.

Уус-Алдан улууһуттан сылдьара биллэр, 1914 сыллаахха Москватааҕы (кэлин Тимирязев аатынан) тыа хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрэн учуонай агроном идэтин ылбыт.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Сүрүн сирэй/Заглавная урукку

This is incubator Wikipedia in Sakha language | Это развивающийся раздел Википедии на якутском (саха) языке.

 — please participate. Бу саха тылынан саҥа раздел оҥоһуллан эрэр, кыттаргытыгар көрдөһөбүт.

 
Биики диэн — технология аата. Бу тыл гаваайскайтан «wikiwiki» диэнтэн үөскүүр — «түргэнтэн түргэнник» диэн буолар. Биики концепцията бастаан Tim Berners-Lee тэрийбит идеятыгар сөп түбэһэр: доступность информации онлайн и возможность её быстрого изменения («Weaving the Web»). Биики технология сүрүн санаата — ыстатыйалары элбэх киһи уларытан, көннөрөн суруйуон сөп. Итиннэ анаан манна анал бэлиэлэр бааллар — ааттара тиэгтэр диэннэр. Балар биики синтаксиһа (суруллар сиэрэ) буолаллар.
*Орто Дойду Биикититтэн төгүллээтэ  04:55, 26 December 2006 (UTC)* 
----

Саргы-дьаалы Сахам тыла,
Айхал-алгыс Сахам тыла,
Уруй олук Сахам тыла,
Күн бэлэҕэ Сахам тыла,
Эйигин мин ыҥырыаҕым,
«Ийээ!» диэммин хаһыытыаҕым.
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа — Сахам тыла! 

Бу саха народнай суруйааччыта Петр Тобуруокап дириҥ ис хоһоонноох тыллара биһигини кынаттаатыннар!

----

Саҥа ыстатыйаны эбиэххэ

 type=create
 width=90
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=



 
*Ыстатыйа суруйуон баҕалаахха сүбэ:* Бастаан нууччалыы Википедияҕа киирэн Руководство для быстрого старта аах. Үөһээ уҥа диэки баар Суруйуу сиэрэ тимэҕи баттаатаххына Википедия сорох сиэрин сахалыы тылбааһын көрүөххүн сөп. *Чэ суруйарбар уолдьаста, бэлэммин,* диэтэххинэ мантан арыый үөһээ баар түннүккэ ** диэн тыллар кэннилэриттэн сахалыы ыстатыйа аатын суруй уонна *Create article* баттаа.
Бука диэн сахалыы буукубаннан суруйа сатаа (*үөрүү* оннугар *уоруу* буолбатын курдук) - хайдах сахалыы суруйарыҥ mанна баар. Сахалыы тылынан суруйа сатаа ("окошканнан посмотрила" диэн буолбатын курдук) - манна сахалыыттан-нууччалыы, нууччалыыттан-сахалыы on-line тылдьыт баар.
Саха киһитэ биир киһиэхэ туһаайан "эһиги" буолбакка "эн" диир.
Оттон олох сатаммат буолаҕына, сатанарынан, хайдах билэргинэн суруй. Оннооҕор сахалыы биир да тылы билбэт киһи манна суруйуон сөп. 
Харса суох суруйан ис, көннөрүөхпүт, хайдах сөпкө сурулларын сүбэлиэхпит.
Туох эмэ өйдөммөт буоллаҕына, эбэтэр тугу эрэ тупсарыаххын баҕардаххына Кэпсэтэр сиргэ киирээр.


Бу ыстатыйалар тупсарылла тураллар:

* Петр Тобуруокап — Хаартыскатын эбэр буоллар.
* Саха Сирэ - промышленность туһунан раздел тылбаастана, ситэ сурулла илик
* Аммосов, Максим Кирович — Сороҕо нууччалыыттан тылбаастана илик.
* Сибиир — Сахалыы билбэт киһи суруйбут кылгас ыстатыйата. 
* Чулым — Бу эмиэ кини суруйбут ыстатыйата.
* Нам улууһа
* Бууктаах сон
* Киис
* Хаарбас
* Джурма
* Санников, Яков Федорович - хаартыската суох
* Аттила
* Аэций
* Орест
* Пеллерин
* Кыталык
* Ферре, Кароль
* Сивцева-Мигалкина, Сардаана
* Исландия - Бу Исландияҕа үөрэнэр саха уола саҕалаабыт ыстатыйата




__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
Ефимов Иван Владимирович

**Иван Владимирович Ефимов** — саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ.

1820 с. Дьокуускай куоракка кыра чиновник дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата үөрэхтээх киһи эбит, ол эрээри эрдэ өлөр. Ийэтэ саха дьахтара маҥнай Иркутскай куоракка көһөр, уолун Иваны семинарияны, ол кэнниттэн Санкт-Петербурдааҕы университеты быһа барыллаан 1845 сыл эргин бүтэртэрэр. Саталлаах, мындыр өйдөөх И. В. Ефимов Сибииргэ биир бөдөҥ туус собуотун олохтуур, киэҥ сиринэн тайаан эргинэр, табаарыстыбалары тэрийэр, маҕаһыыннары аһар. Салгыы 10-тан тахса сыл устата хайа дьыалатыгар исправнигынан Енисей, Томскай, Иркутскай күбүөрүнэлэригэр үлэлиир.

## Туһаныллыбыт литература
* «Кыым» хаһыат, 15.04.2007. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ»
Желобцов Николай Евграфович

**Николай Евграфович Желобцов** (27.11.1889—1921) — техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженера.

## Олоҕун олуктара
1889 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Бороҕон улууһун Өлтөх нэһилиэгэр төрөөбүт.
«Маяк» диэн куруһуогу тэрийсэн, силиэстийэҕэ эриллэн, эрэй бөҕөнү көрөр. Дьыала тохтообутун кэннэ Томскайга баран үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьан Санкт-Петербурга тиийэн хайа институтугар салгыы Германияҕа Лейпциг куоракка тиийэн үөрэҕин бүтэрэр. Итиннэ кини тимир суол инженерин идэтин ылбыт быһыылаах. 1917 сыллаах сайын Н. Е. Желобцов кэргэннээх, икки оҕолоох Дьокуускайга тиийэн кэлэр, 1921 сыл саҥатыгар «Советскай былааһы утары саагыбары» тэрийдэ диэн Ньукуола таҥаратын дьиэтин таһыгар ытыллар. Техническэй хайысхаҕа саха бастакы инженерин олоҕо ити курдук түргэнник, хомолтолоохтук түмүктэнэр.

Кини саха национальнай интеллигенциятын уһулуччулаах бэрэстэбиитэллэриттэн биирдэстэрэ Гавриил Васильевич Ксенофонтовы кытта реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммиттэр, «Маяк» диэн кистэлэҥ куруһуокка тэҥҥэ сылдьыбыттар, кэлин да билсэллэр эбит. Маны таһынан, Н. Е. Желобцов саха норуотугар умнуллубат өҥөлөөх дьонтон биирдэстэрэ, сырдык өйү-санааны саҕааччы, бастакы драматург, суруналыыс, учуонай, общественнай диэйэтэл Василий Васильевич Никифоровы — Күлүмнүүрү кытта ыкса сибээстээҕэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*«Кыым» хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев.
Калашников Александр Александрович

200px|thumb|right|Калашников Александр Александрович
**Калашников Александр Александрович** — Саха Сирин биллиилээх устуорук-архыбыыһа. 

## Олоҕун олуктара
:1936 сыл бэс ыйын 18 күнүгэр Ньурба бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.  
:1957—1964 сс. авиацияҕа үлэлээбитэ. 
:1969 с. Москватааҕы историко-архивнай институту бүтэрбитэ. 
:1969—1985 сс. үрдүкү научнай сотруднигынан, директор эбээһинэһин толорооччуннан, старшай методиһынан СӨ Национальнай архыыбыгар үлэлээбитэ.
:1985—2001 сс. Архив управлениетын начальнигын солбуйааччытынан, онтон государственнай архив сулууспатын Кэмитиэтин сүрүн специалиһынан, бэрэссэдээтэли солбуйааччынаннан үлэлээбитэ. 
:1993 с. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Судаарыстыбаннай архив сулууспатын Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
:2001 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай архыыбын научнай үлэһитэ. 
:«Об Архивном фонде Республики Саха (Якутия) и архивах» диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонун ылыыны саҕалаабыта уонна суруйсубута.
:Биллиилээх кыраайы үөрэтээччи. Кини кыттыылаах «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар уон биир дөкүмүөн хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыт. 
:Архивиоведенияҕа аналлаах алта уон научнай ыстатыйалар ааптардара.

## Библиография
«Якутия: хроника, факты, события. 1632—1917 гг.» — Дь.:2000.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС архивын дьыалатын туйгуна 
* Российскай Федерация бочуоттаах архивиһа 
* Российскай Федерация архивын дьыалатын туйгуна 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
Калифорния

мини|
**Калифорния, штат** () — Америка Холбоһуктаах Штаттарын биир сүрүн штата. АХШ арҕаа өттүгэр Чуумпу океан кытылыгар сытар. Хочоҕо сылаас климаттаах, хаар түспэт, сороҕор тобурах түһэр. Хайалардаах Сьерра Невада сиһэ. Сир хамсааһына буолар кутталлаах. Улахан куораттара - Сан-Франциско, Лос-Анджелес. Киин куората - Сакраменто.
Оттон арыый орто улахан куораттара - Сан Хосе, Окленд, Анахайм, Фресно, Санта Ана, Риверсайд, Торранс, Гарден Гров, Лонг Бич, Хантингтон Бич, Сан Бернардино, Стоктон, Ричмонд, Беркли, Пало Альто, Санта Роза, Санта Клара, Сан Диего уо.д.а.

[thumb|300px|[Сан Диего]]

thumb|300px|Забриски Пойнт, Өлүү Хочото

## Экономиката

Калифорниа штата - АХШ биир саамай түргэнник сайда турар региона, урут уруккаттан баайдар олорор сирдэрэ. Дьиҥнээхтин хас 12 Калифорниа олохтооҕа баайдарга киирсэр. Калифорниа - Аан Дойдуга биир динамично сайда турар сир, сылын аайы экономика сайдыыта 15,87% тэҥнэһэр. Калифорниа - АХШ саамай улахан нэһилиэнньэлээх сирэ эрэ буолбакка, саамай улахан байыаннай потенциаллаах сирэ. Ону таһынан, Калифорния - Аан Дойдуга Компьютеризациа өттүнэн биллибитэ. 

## Калифорниа ыар проблемалара

* Экономиката аһары сайдан, элбэх дьону тардар - ол түмүгэр нэһилиэнньэтэ "быт" ыһарын курдук элбиир
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, элбэх дьон үлэтэ суох хаалар
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, Калифорниаҕа иһэр уу суох буолар... Уу сыаната улаата турар
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, электроэнергиа аһары туттуллан, уот тиийбэт буолар (Калифорниаҕа электрическай уот кириизиһэ
* Нэһилиэнньэтэ аһары элбээн, сир тиийбэт... дьиэтэ суох дьоннор "геометрической прогрессии" элбии тураллар... 
* Айылҕа киттийиитэ...

## Дьоно Сэргэтэ

## Остуоруйата

## Таһынааҕы ыйыылар
;Government
* State of California Official Web site
Киис

250px|thumb|Киис — Бремс "Кыыллар олохторо" кинигэтиттэн
**Киис** эбэтэр **Саарба** (*Martes zibellina*) — тайҕа күндү түүлээх хамсыыр-харамайа, куница аймаҕа.

Саха Сирин норуотун хаһаайыстыбатыгар 27 хамсыыр-харамай суолталаах. Күндү түүлээхтэргэ киирэллэр, холобур, киис, андаатар, куобах уонна кырса. Балартан киис саамай күндү түүлээхтэрэ.

Улахан киис атыырын уһуна 40 - 44 см, ыйааһына 1,5 - 2,0 киилэ, тыһыта арыый кыра буолар. Киис тириитэ хойуу, солко курдук килэбэчигэс орто уһун түүлээх. Өҥө кумах курдук саһархайтан хараҕа дылы буолар. Көхсө хараҥа, хабарҕатын туһунан сырдык туоһахталаах буолар.

Саха Сирин тыаларыгар Россия бары күндү түүлээҕин үс гыммыт бииириттэн элбэҕэ бултанар. Киис билигин бары тыаларга, лесотундраҕа кытта баар.

### Киис бултаныытын историята

XVII үйэҕэ Саха Cиригэр киис дэлэгэйэ биллэр. Онтон XVII уонна XIX үйэлэргэ ыраахтааҕы "киис нолуогун" олохтообутун кэннэ Саха Сиригэр киис ахсаана лаппа аҕыйаабыта. 1644 сыллаахха ыраахтааҕы дохуотун 10 быраһыана күндү түүлээхтэн киирэрэ.

XX үйэ 30-ус, 40-ус сылларыгар киис "сымнаҕас көмүс" аатыран аһара бултанан, мэлийэ сыспыта. Ол кэннэ 50-ус сылларга Саха сиригэр 5 000 кэриҥэ кииһи хаттаан үөскэппиттэрэ. 80-ус сыллар ортолоругар киис ахсаана 200 000 буолан, дьэ XVII үйэтээҕи таһымҥа төннүбүтэ. 1994–1999 сылларга киис ахсаана 110 000 уонна 140 000 төбө икки ардынан халбаҥнаабыта. 1998 уонна 1999 сылларга, официальнай дааннайдарынан, Саха Cиригэр уопсайа 28 000 кэриҥэ киис бултаммыта.

**Сигэлэр**



### Литература

* Fisher, Raymond H. (1943): *The Russian Fur Trade 1550-1700*, Berkeley/Los Angeles: University of California Press
* Gibson, James R. (1969): *Feeding the Russian Fur Trade: Provisionment of the Okhotsk Seaboard and the Kamchatka Peninsula 1639-1856*, Madison, Wisc.
* Klein, J. (1906): *Der sibirische Pelzhandel und seine Bedeutung für die Eroberung Sibiriens*, Phil. Diss., Bonn
* Martin, Janet (2004): *Treasure of the Land of Darkness: The Fur Trade and its Significance for Medieval Russia*, Cambridge/New York: Cambridge University Press, ISBN 0-521-54811-X
* Reinhard, Wolfgang (1996): *Kleine Geschichte des Kolonialismus*. Stuttgart: Kröner, ISBN 3-520-47501-4

----
Кириллин Дмитрий Васильевич

200px|thumb|right|Кириллин Дмитрий Васильевич
**Кириллин Дмитрий Васильевич** —  тылбаасчыт, литератураны ырытааччы. 

## Олоҕун олуктара
Хаҥалас улууһун Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэр 1927 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүтэ.

Дьокуускайдааҕы педагогическай училищены, ЫБСЛКС КК оскуолатын, Москватааҕы Үрдүкү партийнай оскуола журналистикаҕа салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.

Муомаҕа учууталынан, комсомол райкомун сэкиритээринэн, "Эдэр коммунист" хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн, республикатааҕы кинигэ кыһатыгар кылаабынай редакторынан, директорынан, "Хотугу сулус", "Полярная звезда" сурунааллар кылаабынай редактордарынан уо. д. а тэрилтэлэргэ үлэлээбитэ.

Тылбаасчыт быһыытынан Д. Дефо «Робинзон Крузо олоҕо уонна мүччүргэннээх сырыылара», В. Катаев «Соҕотох парус туртаҥныыр», М. Шолохов «Кэпсээннэр», о. д. а. айымньылары сахалыы саҥардыбыта. Кини суруйбут ыстатыйалара, рецензиялара, очеркалара, хомуйан оҥорбут хомуурунньуктара бэчээттэнэн ааҕааччы сэҥээриитин ылаллар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтөлээх деятелэ
* Казахстан өрөспүүбүлүкэтин «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата
Короленко Владимир Галактионович

right|150px

**Влади́мир Галактио́нович Короле́нко** (от ыйын 15 (27) күнэ 1853 с., Житомир — атырдьах ыйын 25 күнэ 1921 с, Полтава) — нуучча суруйааччыта, ыраахтааҕы саҕана өрөбөлүссүйэниэрдэри, өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саҥа былааһы утарааччылары көмүскэһэр гуманист дьайыксыт быһыытынан биллибитэ, эдэрчи сылдьан Саха сиригэр Аммаҕа көскө олоро сылдьыбыта. 

Эдэр сылдьан Владимир политиканан дьарыктаммыт, ол түмүгэр Москватааҕы Петровскай сир оҥоһуутун академиятыттан үүрүллүбүт. 1879 с. народниктар түмсүүлэригэр кыттан Саха Сиригэр Аммаҕа көскө ыытыллыбыт. Аммаҕа үс сыл олорбута 1881 сыл ахсынынньытыттан 1884 сыл балаҕан ыйыгар диэри. Ол онно сытан оскуола тэрийэн оҕолору үөрэтэр уонна хас да кэпсээн суруйар, ол быыһыгар "Макар түүлэ" (1883), "Соколинец" (1885) курдук биллэр кэпсээннэри. Бу олорбут кэмин кэлин үтүө тылынан ахтыбыта: 

это был «самый здоровый период жизни, когда мы с товарищами занимались земледельческим трудом».

«Если бы мне лично предложили жить в Америке — или в Якутской области, — поверите ли Вы, что я бы, вероятнее всего, выбрал последнее...». (Улановаҕа суругуттан)

Саха сирин олохтоохторун туһунан суруйбут айымньыларыгар элбэх саха тылын киллэрбитин чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Манна олохсуйбут кэлии дьон түргэнник сахатыйалларын бэлиэтии көрбүтэ.

Көстөн төннөөт Короленко Алын Новгородка, Санкт-Петербурга, Полтаваҕа олоро сылдьыбыт. Өктөөп революциятын ылымматаҕа, ол гынан баран саҥа былааска утары турбатах. 

1921 с. Полтава куоракка, тыҥа ыарыытыттан ыалдьан өлбүт.

## Кэпсээннэр

* «Государевы ямщики» — (1900)
* Адъютант его превосходительства
* Ат-даван
* Без языка — (1895)
* Братья Мендель
* В дурном обществе — (1885)
* В дурном обществе. Из детских воспоминаний моего приятеля
* В облачный день
* Дети подземелья
* За иконой
* Искушение
* История моего современника — (1905 — 1921)
* Лес шумит — (1885)
* Марусина заимка — (1899)
* Мгновение — (1900)
* Мороз — (1900)
* На затмении
* Необходимость
* Необходимость. Восточная сказка
* Ночью
* Обрывок
* Огоньки — (1901)
* Омоллон
* Парадокс
* Последний луч — (1900)
* Павловские очерки — (1890)
* Приемыш
* Река играет (1891)
* Сказание о Флоре, Агриппе и Менахеме, сыне Иегуды — (1886)
* Слепой музыкант — (1886)
* Соколинец. Из рассказов о бродягах — (1885)
* Сон Макара — (1885)
* Станочники
* Судный день («Иом-кипур»)
* Судный день Иом-кипур. Малорусская сказка
* Таланты
* Тени
* Тени. Фантазия
* Убивец
* Федор Бесприютный
* Федор Бесприютный. Из рассказов о бродягах
* Феодалы — (1900)
* Черкес (очерк)
* Чудная — (1880)
* Яшка
Красноярскай

thumb|right|250px|Башня чаһыыта — Красноярскай симбола

**Красноярскай**, Арассыыйа Красноярскай кыраайын киин куората, Сибиир улахан кырдьаҕас куораттарыттан биирдэстэрэ.
Олохтоохторун ахсаана 937,2 тыһ. киһи (2007) (Арассыыйаҕа 14-с миэстэ), (сурутуу түмүгүнэн 912 тыһ.; 1972 сыллаахха 688 тыһ.; 1959—412 тыһ.; 1939—190 тыһ.).

Енисей өрүс үрдүгэр турар.
Кривошапкин Вадим Григорьевич

200px|thumb|right|Кривошапкин Вадим Григорьевич
**Вадим Григорьевич Кривошапкин** - Россия наукатын үтүөлээх деятелэ, медицина доктора, Саха госуниверситетын бэрэпиэссэрэ.

Сунтаар улууһугар 1937 сыллаахха төрөөбүт. Благовещенскайдааҕы медицина институутун, 1-кы Москватааҕы мединституут клиникатын ординатуратын бүтэрбитэ. 

Ньурбаҕа быраастаабыта, онтон ассистент, терапия кафедратын сэбиэдиссэйинэн Саха университетыгар үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Саха сирин республиканскай балыыһатыгар терапия отделениетын сэбиэдиссэйинэн эмиэ үлэлээбитэ. Дьокуускай куорат балыыһатыгар гастроэнтерологическай отделениены арыйбыта. СГУ медицинатын факультетын деканынан үлэлээбитэ. 1976-1983 сс. – Благовещенскайдааҕы медицина институутун факультетскай терапиятын кафедратын салайан үлэлэппитэ. 1983-1989 сс. – Саха университетын иккис нүөмэрдээх терапиятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.  1989-1995 сс. – СӨ наукатын академиятыгар Хоту дойду прикладной экологиятын институутугар лаборатория сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 
Билигин СӨ НА Доруобуйа Институутун дириэктэрэ.

Хоту сирдэр медициналарыгар уонна Хоту дойду медицинскэй экологиятыгар бөдөҥ специалист быһыытынан биллэр. Киһи хоту дойду тыйыс усулуобуйатыгар адаптацияланрын туһунан элбэх үлэлэрдээх. 

Россия социальнай наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Дойдулар ыккардыларынааҕы экология уонна куттала суохтук олоруу наукаларын Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Хотугу Форум Акадесиятын чилиэнэ.

120 тахса научнай ыстатыйалар уонна 4 монография ааптара.
Ксенофонтов Павел Васильевич

200px|thumb|right|Ксенофонтов Павел Васильевич уҥа өртүгэр турар
**Павел Васильевич Ксенофонтов** — уһулучулаах саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, саха омугун быраабын туруулаһааччы, 1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын салайааччыта.

Арҕаа Хаҥалас улууһун Тиит Арыытыгар 1890 сыллаахха ыам ыйыгар төрөөбүтэ.  Москубатааҕы государственнай университет юридическай факультетын 1917 сыл иннинэ бүтэрэн Москубаҕа адвокатынан үлэлиир. 1922 сыллаахха Харбиинынан сылдьан баран Дьокуускайга кэлэн Үп министиэристибэтигэр 1927 сыллаахха дылы үлэлиир. Бу кэмҥэ Саха автономиялаах Өрөспүүбүлүкэтин стаатуһун сойуус өрөспүүбүлүкэтигэр дылы үрдэтиини, ССРС Национальнастарын Сэбиэтигэр сахалар баар буолалларын, олохтоох былаас уорганнара ордук кыаҕыралларын туруорса сатыыр. Ол сатамматын өйдөөн саалаах-саадахтаах демонстрацияны оҥорорго күһэллэр. 1927 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр «Саҥа сахалар омуктарын сэбиэскэй социалистыы конфедералиистар баартыйалара» («Младо-якутская национальная советская социалистическая партия конфедералистов») диэн ааттаах баартыйа тэрийэр.

Алтынньыга-сэтинньигэ Ксенофонтов, Артемьев уонна Михайлов салайааччылаах өрө турааччылар Арҕаа Хаҥалас улууһун барытын уонна Илин Хаҥалас улууһун сорҕотун ылаллар. 1927 сыл ахсынньытыгар Ксенофонтов дьоно биэс улууска бааллара, 750 кэриҥэ киһилээхтэрэ. 

Ахсынньы 4 күнүгэр Мытаахха, Бор алааһыгар конфедералистар баартыйаларын Киин кэмитиэтэ талыллыбыта. Ксенофонтов генеральнай сэкирэтээр буолбута. 
 
## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)

200px|thumb|right|Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай
**Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай** (14.11.1912—04.05.1993) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, түмэт уонна судаарыстыба диэйэтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1912 сыл сэтинньи 14 күнүгэр билиҥҥи Уус-Алдан улууһугар Хоро нэhилиэгэр Нал диэн алааска төрөөбүтэ.  
* ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 2—3-с ыҥырыытын дьокутаата, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 2—3-с ыҥырыытын дьокутаата.  
* 1941—1947 сс. — Саха АССР үбүн миниистирэ. 
* 1947—1949 сс. — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ.  
* 1949—1953 сс. — Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 
* Литературнай үлэтин 1932 сыллаахха саҕалаабыта. 
* 1993 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.
Протодьяконов литературнай критик быһыытынан эмиэ биллибитэ. Пьесалара: «В золотой тайге» (1940) геологтар тустарынан, «Партизан Морозов» (1942) Улуу Сэрии туһунан, «Манчаары» (1945) — трагедия, «Золотое зерно» (1947) тыа үлэһиттэрин туһунан, «Молодые сердца» (1955) тыа ыччатын туһунан, «На ледяных просторах» (1947), Суорун Омоллооннуун хоту булчуттарын туһунан, «Первые подснежники» (1960) тутуу үлэһиттэрин туһунан, «Кто твой друг?» (1963) оҕону иитии туһунан, «Манчаары» опера либреттотын (1963), биир аактаах пьесалары уо. д. а.

## Айымньылара
* Өлүөнэ кытылыгар: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1939. — 68 с.
* Партизан Морозов: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1943. — 128 с.
* Көмүстээх тайҕаҕа: Аҕыс хартыыналаах драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1947. — 66 с. 
* Манчаары: Драма. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1948. — 60 с. 
* Көмүс туорах: Пьеса: — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1950. — 62 с.
* Кэскил: Сэһэннэр уонна кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 232 с.
* Бэлиэ кэмнэр пьесалара. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1961. — 76 с.
* Аҕатын туйаҕын хатарыыһы: Кыра оҕолорго кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 40 с.
* Эргиллии: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971. — 144 с.
* Көмүөл: Кэпсээннэр уонна сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1972. — 496 с.
* Сорсуннаах сонордьут. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1978. — 19 с.
* Силис тардыыта: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 304 с.
* Киһини итэҕэйэр буоллахха: Сэһэннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1982. — 296 с.
* Уот кыымнаах: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1987. — 296 с.
* Олох далааныгар: Ахтыылар, суолла5ы бэлиэтээhиннэр. - Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1992.-320 с.
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1992)

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет бастыҥ студеннарга анаан кини аатынан стипендия олохтообут (1993)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Сигэлэр
Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Протодьяконов Василий Андреевич — Кулантай
Кумах

thumb|Кумах куйаар

**Кумах** — кыырпах хайа боруодата, 0,14–5 мм кээмэйдээх, сүрүннээн кварц минерала (кремний диоксида). Тутууга, оҥоһуктарга киэҥник туттуллар. Т.к.: кумак (алтай., шорс.) — кумах; кумак (казах.) — оллороот-боллороот ньуурдаах, намыһах томтордордоох кумах сир; хумаг (монг.) — бытархай кумах; кум (тадж., перс, афг.) — кумах.

Саха Сиригэр *тукулааннар* бааллар — кыра кумах куйаардара.

## Ылыллыбыт сирэ
География Якутии: учеб. для 9-го кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: «Бичик», 2004. — 300 [1] с. — ISBN 5-7696-1049-2
Куобах

275px|thumb|Кыһыҥҥы куобах
**Куобах** (, ) - куобахтар кэргэннэригэр киирэр орто улаханнаах кыыл. Австралияттан ураты ханна баҕарар баар. Саха сиригэр туундараҕа, хайалар тэллэхтэринэн уонна тайҕаҕа олорор. 

Харахтара улахаттар, төбөтүн икки өттүгэр олоро сылдьар буолан сиэмэх кыыллартан куотан иһэн кэннин эмиэ көрөр. Кутуруга наһаа кылгас, түүтүн быыһыттан көстөр-көстүбэт. Кыһын мах-маҕан буолар, кулгааҕын эрэ төбөтө хара. Сайын көхсө хоҥордуҥу, ойоҕосторо бороҥнор, өрөҕөтө үрүҥ. Тыһыта уонна атыыра улахан уратылара суох, тыһыта арыый бөдөҥ буолар. Этин-сиинин уһуна 45-70 см, ыйааһына - 2-5 кг. Туундара куобаҕа бөдөҥ, тайҕа куобаҕа 3 кг дылы буолар.

## Суолтата
Айылҕаҕа сиэмэх кыылларга, көтөрдөргө аһылык буолар. Саха сиригэр бултаныллар көрүҥҥэ киирэр. Тириитин былыр киэҥник тутталлара, куобах суорҕан, бэргэһэ тиктэллэрэ. Атахтарын билигин да тыа ыала сиппиир курдук уонна оһох сыбыырга киистэ курдук туһаналлар.

## Куобах култуураҕа суолтата
Куобах куттаһа элбэх омукка номох буола сылдьар.

Куобах оҕотун сорох сирдэргэ *ньолох* уонна *ньооруоскай* диэн ааттыыллар.
Дьааҥыга олохтоох куобаҕы *дьүөлэкээн* диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Куобах ареала (нууччалыы) 

## Өссө маны көр
* Куобах мэнээктиир
Каландаришвили Нестор

200px|thumb|right|Нестор Александрович Каландаришвили
**Каландарашвили Нестор Александрович** (1876, бэс ыйын 26, Кутаиси күбүөрүнэтэ – 1922, кулун тутар 6, Дьокуускай), сорох оччотооҕу дөкүмүөннэргэ Карандашвили диэн суруллар - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. Анархист. 

1892 сылга дылы Кутаиси гимназиятыгар, онтон Тифлиска учуутал сэминээрийэтигэр үөрэммит. 1895 – 1897 сс. аармыйаҕа сулууспалаабыт. Аармыйа кэнниттэн сэминээрийэҕэ салгыы үөрэнэр. 

1903 сылга Гури бааһынайдара өрө турууларыгар кыттыһар. 1907 сыллаахха Сибииргэ ыытыллыбыт. 1917 сылтан анархист-коммунист, кыһыллар диэки буолбута. 1918 сылга Центросибиир этэрээттэр командующайдара этэ. Кини этэрээтэ Амма кытылыгар кэлбит, онтон үөһээ Өлүөнэ бартыһаанныы фронт командующайа буолбут. 

1920 сыл ахсынньытыгар Саха уобалаһын уонна Хотугу кыраай кыһыллар сэриилэрин тойоно (командующай). Кулун тутар 6 күнүгэр 1922 сыллаахха Дьокуускайга киирэн иһэн Табаҕа аттыгар этэрээтин кытта тоһуурга түбэһэн өлбүт.
1918 сыллаахха кини Сибииргэ бартыһаанныыр этэрээтигэр сылдьыбыта биллэр. 
"Сибирский дед" диэн уус уран киинэҕэ көстөн ааһар.

## Наҕараадалара
Кыһыл Сулус уордьана

## Кэриэс
Дьокуускайга кини аатын киин уулуссалартан биирдэстэрэ сүгэр.

Иркутскай, Дьокуускай, Ленскэй, Улан-Удэ, Усть-Кут уонна атын куораттар уулуссалара кини аатынан ааттаммыттара. 

Дьокуускай – Покровскай суолга пааматынньык турар. 

Дьокуускайга «Каландаришвили» диэн оҕо лааҕыра баар.
Курув

thumb|Курув гиэрбэтэ
thumb|200px|left|Курув Польша каартатыгар
**Курув** (, сорохтор нууччалыы Куров дииллэр) — Польша дэриэбинэтэ, Люблинскай воеводствоҕа баар Курувcкай гмина киинэ. Курувка диэн өрүс үрдүгэр турар.Нэһилиэнньэтэ 2800 кэриҕэ киһи (2006).

Курув сиригэр дьон бастаан XII үйэҕэ олохсуйбуттар. 
1442 сыл тохсунньу 6 күнүттэн 1870 с. диэри куорат статустаах эбит.

16-с уйэҕэ кальвинистар биир түөлбэлээн олорбут сирдэринэн биллэр эбит.
1939 сыллаахха немецтэр кимэн киирэллэригэр буомбалааһынтан улаханнык эмсэҕэлээбит.
Өссө Курув генерал Войцех Ярузельскай төрөөбүт сиринэн биллэр (1923).

## Сигэлэр

* Гмина Курув
Хабдьы

thumb|250px|right|''Lerwa lerwa'' thumb|150px

**Хабдьы** эбэтэр **куруппааскы**, **хабыйахаан** () — биир сиргэ олохтоох көтөр. Туундараҕа да тайҕаҕа да үөскүүр. Туундараҕа үөскүүр туспа көрүҥ баар — хаккырыал (эбэтэр таас хабыдьыта, хара дьабадьы). 

Атын кууруссаҕа майгынныр көтөрдөртөн уратыта — кыһын сайын түүтүн өҥүн уларытыыта буолар. Кыһын мап-маҥан кутуругун төбөтө эрэ харалаах буолар. Атыыра сылга түөртэ, тыһыта - үстэ түүлүүр. 

Үөрүнэн сылдьар, саас эрэ, сымыыттыыр кэмигэр иккилии буолан хайдыһаллар. Сиргэ сылдьан аһыыр, элбэхтик көппөт. Иссэр кэмигэр атыыра уйаланар сирин дьорҕооттук көмүскүүр, кэрийэ көтө сылдьар. Бу кэмҥэ кини элбэх саҥалаах, айдааннаах. Хабдьы Саха сиригэр бултанар.

## Уос номоҕуттан

Бэрт былыр хабыйахаан, син атын көтөрдөр курдук, соҕуруу дойдуга баран кыстыыра эбитэ үһү. Ол гынан баран көтөрүнэн мөлтөх буолан, ити баран түһэр, ол баран сынньанар буолан, доҕор көтөрдөрүн айаннарын бытаардар. Ону абааһы көрөн, кинини биир күһүн соҕуруу илдьэ барбатахтар. Хабыйахаан кыс-тыы хаалбыт.
Сааһыгар көтөрдөр кэлэн көрбүттэрэ, хата, хабыйахааннара түүтэ-өҥө тупсубут, тыс этэрбэс кэппит, мэктиэтигэр хараҕа кытарыар диэри уойбут-топпут. Доҕотторун көрсөн баран эппит:
Хап, хап, хаап!
Хата, эһиги миигин
Хаалларан барбыккыт да,
Хата мин ханаччы уойдум буолбаат!
Онтон ыла хабыйахаан куруук бу дойдуга кыстыыр буолбут.

## Быһаарыылар
Кутуйах

thumb|250px|Кутуйах

**Кутуйах** - кутуйахтар семействолара (лат. Muridae) — үүтүнэн иитиллээччи, кирээччилэр этэрээттэригэр киирэр. Түөрт подсемействоҕа арахсар. Онтон биирдэстэрэ - эмиэ кутуйахтар диэн ааттанар. Ол подсемействоҕа 519 кутуйах көрүҥэ киирэр. 

Этин уһуна 5 см (кырачаан кутуйах) 50 см диэри тиийэр, кутуруга 45 см дылы. Онно манна барытыгар бааллар, көрүҥнэрин үксэ — тропик уонна субтропик ойуурдарыгар баар.

Кутуйах халлаан хараҥарыыта уонна түүн сылдьар. Үүнээйи туораахтарынан, уонна сорохтор кыылынан аһылыктаналлар. Сорох көрүҥнэрэ киһи аттыгар олороллор (синтропнайдар) — дьиэ кутуйаҕа, сорох күтэрдэр. Сыл сылаас кэмигэр ууһууллар, киһи дьиэтигэр олорооччулар төгүрүк сыл ууһууллар.

Киhи таhыгар былыр-былыргыттан олорор кыыл.
Кырса

thumb|250px|Кырса
thumb|250px|Үөскүүр сирэ

**Кырса** - ( эбэтэр ) туундараҕа үөскүүр ыттыҥы сиэмэх кыыл.

## Тас көрүҥэ
Тас көрүҥэ уонна улахана ханна үөскүүрүттэн улахан тутулуктаах.

## Тарҕаныыта
Урут Хотугу полушариеҕа барытыгар кэриэтэ баар буоллаҕына, билигин ареала улаханнык кыччаабыт.

## Олорор сирдэрэ
Кырса туундараҕа, лесостептарга үөскүүр.

## Ууһааһына
Үксүн бу кыыл моногамнай эбит. Тыһы уонна атыыр кырсалары кытта былырыын төрөөбүт оҕолоро эмиэ сылдьыһаллар эбит. Сорох маннык "дьиэ кэргэн" икки-үс буолан биир сиргэ олоруон сөп. Биир дьиэ кэргэн сирэ 2-30 квадратнй килэмиэтэрэ буолар. Ас кордөөн киэҥ сиринэн кэрийэ слдьаллр эбит. Ууһуулларыгар биир сиргэ кэлэр үгэстээхтэр эбит. 

Тыһы кырса тиэчкэтэ кулун тутарга, муус устарга буолар. Атыырдар тыһыны былдьаһан охсуһаллар. 49-57 күнүнэн тыһы кырса төрүүр; 7-12 оҕолоох буолар. Атыыркырса оҕолорун көрсөр. Оҕолорун хараҕа 9-18 күҥҥэ аһыллар; сыл аҥаарынан уҥүохтарынан улахан кырса саҕа буолаллар. Эһиилигэр номнуо төрүүр кыахтаахта эрээри икки сыл буолан баран толору ситэллэр.

## Хаһаайыстыбаннай суолтата
Экосистемаҕа улахан оруолу оонньуур: мөлтөх, ыарыһах кыыллары суох оҥорон бултуур кыылларын популяциятын тупсарар. Үчүгэй көп түүлээҕин иһин бултанар уонна анал фермаларга иитиллэр.

## Культуураҕа
Хотугу сахалар уонна атын омуктар остуоруйаларын персонаһа.

## Сигэлэр
*
Куртуйах

thumb|Куртуйах
thumb |'' Lyrurus tetrix tetrix''

**Куртуйах** () - орто мас көтөрө. Атыыра арыый бөдөҥ, күөх толбонноох хара түүлээх, кутуругун анна маҥан, тыһыта - эбириэн бороҥ. Куртуйах атыыра кутуруга атын көтөрдөртөн ураты көрүҥнээх, тута араарыллар.

## Тас көрүҥэ
Тумса кылгас. Атыыра 49-58 см усталаах, 1,0 - 1,4 киилэ ыйааһыннаах буолар. Хааһа кыһыл.
Тыһыта эриэн түүлээх улар тыһытыгар майгыныыр гынан баран кынатыгар үрүҥ түүлээх.

## Ареал
## Ууһааһына
Куртуйах атыыра хас да тыһылаах буолар. Саас иссэр кэмигэр элбэх куртуйах биир сиргэ мустан, охсор. Ол кэмҥэ буоһаабыт тыһы 7-9 сымыыттанар. Оҕото ийэтин батыһар, сайын от быыһыгар саһар, күһүн отоҥҥо тахсар.
Кыым (хаһыат)

**Кыым** — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат.
Тирааһа — 29 300 кэриҥэ (2015). Кылаабынай редактор — Гаврильев И. И.

Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар.
«Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.

Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.

Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.

## Историята
Бастаан хаһыат «Манчаары» диэн ааттанан 1921 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн Платон Ойуунускай, Максим Аммосов, Анемподист Софронов буолбуттара.

Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома С. Аржаков, үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу ооннььообута.

1931 сыл олунньу 12 күнүттэн «Кыым» сахалыы хаһыаттартан бастакыннан күн аайы тахсар буолбут.
Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ.

Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката Федора Петровна Егорова бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. 2004 сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута.

Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.

## Редактордар

### «Манчаары» хаһыаккка
Софронов Анемподист Иванович	(1921)

### «Кыым» хаһыакка
# Донской Семен Николаевич I	(1923—1924)
# Бубякин Маркел Митрофанович	(1924—1927)
# Иванов-Кундэ Алексей Андреевич	(1927—1929)
# Харитонов Савва Прокопьевич	(1929—1932)
# Яковлев Дмитрий Лазаревич	(1932—1933)
# Саввин Степан Афанасьевич	(1933—1937)
# Скрябин Михаил Николаевич	(1937—1938)
# Бордонскай Степан Алексеевич (1938—1939)
# Ковлеков Семен Петрович	(1939—1946)
# Томскай Савва Константинович	(1946—1948)
1956—1962;
1967—1984)
# Дмитриев Спиридон Ксенофонтович	(1948—1950)
# Яковлев Николай Семенович	(1950—1952)
# Ефремов Гавриил Алексеевич	(1952—1954)
# Неустроев Семен Игнатьевич	(1954—1956)
# Габышев Кирилл Егорович	(1962—1965)
# Аргунов Иван Александрович	(1965—1967)
# Охлопков Филипп Гаврильевич	(1984—1985)
# Михайлов Алексей Константинович	(1985—1991)
# Николаев Дмитрий Николаевич	(1991—2003)

## Ситим-сирэ
* Кыым
Кэрэйииттэр

**Кэрэйииттэр** диэн X-XII үү. Байкал күөл аттыгар олоро сылдьыбыт биистэр холбосторо. 

Казахтар ортолоругар баар керей бииhин кэрэйииттэри кытта биир төрүттээхтэрин учуонайдар саарбахтыыллар. Казахтар, ногайдар уонна каракалпактар ортолоругар баар ашамайлы бииhэ кэрэйииттэр удьуордара буолар. Каракалпактар ашамайлы биистэрин биир былыргы ууhунан саху аҕатын ууhа, олох соторутааҕыта диэри туспа аул буолан олорбут.

### Кэрэйииттэр ааттарын этимологията

Кэрэйииттэр ааттара монгол кэрэ суор диэн суолталаах тылыгар тахсар диэн буолар. Онон суор таҥаралаахтар диэн өйдүөххэ эмиэ сөп. Ол иhин Л.Л.Викторова кереиттэри түүр-шато кытай (хань) тылыттан тылбааhа «суор» диэн ааттаах бииhи кытта сибээстээбитэ. Сахаларга бөрө уонна суор Улуу Тойон уолаттара буолаллар диэн өйдөбүл баара. Хара ойууннар суор буолан хаhыытыыллара, өлбүт ойууннар ийэ куттара суор буолан көтөр диэн өйдөбүл баара. Кыргыhыы иннинэ сахалар «ойдоо, ойдоо» диэн суор хаhыытын түhэрэр үгэстээхтэрэ. Онон былыр суор саха төрүттэригэр тотем (ийэ кыыл) буоларын көрөбүт.

Кэрэйииттэр ааттарын хара диэн түүр тылыттан эмиэ таhаараллар. Холобур, Эуропа айанньыта Карпине э²ин айымньытыгар кереиттэр суохтар. Кинилэр оннуларыгар ханнык эрэ караниттар ахтыллаллар. Онон кэрэйииттэри харалар диэн эмиэ өйдүөххэ син. Абулгази диэн Хива XVII үйэтээҕи хана үлэтигэр кереиттэр ханнара хара уолаттардаах этэ ол иhин инник ааттаммыттар диэн үһүйээни суруйан хаалларбыт. 
Манна саха диэн тоҥус-маньдьуур тыллаахтарга хара диэн өйдөбүллээҕин ыйыахха син. Дьувэйни диэн XIII үйэтээҕи перс авторын үлэтигэр кэрэйииттэр уонна сакаиттар ханнара Тогрул Ван-ханы Чыҥыс Хаан былааhы ылыан иннинэ Монголияҕа сэриитин ахсаанынан уонна баайынан тэҥэ суох улуу баhылыгынан ааҕар. Манна көстөрүнэн, сакаиттар кэрэйииттэри кытта тэҥҥэ ахтыллаллар. Тогрул Ван-хан Тохтоо-Бокону үнтүрүтэн, мэркииттэр сирдэрин бэйэтин илигэр холбуу сылдьыбыта биллэр. Баҕар ол иhин Тогрул кэрэйииттэр эрэ ханнара буолбатах, меркииттэр (сакаиттар?) эмиэ аҕа баһылыктара аатырбыта буолаарай? 

Кэрэйииттэр дьиҥэр 1006 сылтан эрэ биллэллэр, кинилэр баhылыктара Маркуз (Марк диэнтэн) бэйэтин омугун кытта христианствоны ылбыт. Онон хата кэрэйиит (хэрээд монголлуу) диэн омук аата, кириэс диэн тылтан тахсар буолуон сөп. Ону кэрэйииттэр удьуордара буолар казахтарга баар керейдар, калмыктарга баар кереиттэр тамгалара кириэс буолара да көрдөрөр. Сахаҕа маны таhынан кэриэс диэн тыл баар. Онон саха төрүттэрэ христианствоны өссө төрүт дойдуларыгар олорон билэр буолуохтарын сөп.
Кэҕэ

275px|thumb

**Кэҕэ** () диэн киэҥник тарҕаммыт тыа көтөрө. Кэҕэтиҥилэр аймахтарыгар Кэҕэлэр уустарыгар киирэр. Уһуна 15 - 70 см буолар. Кутуруга уһун. Атахтара кылгастар. Түүтэ кылгас, бороҥ өҥнөөх. Атыыра да тыһыта да майгыннаһаллар.

Уйа туттубатынан биллэр, сымыытын атын көтөрдөр уйаларыгар ууран биэрэр.

Кэҕэ сүрүн аһылыгынан түүлээх бөдөҥ үөн буолар. Ити курдук кэҕэ ойуурбутун ыраастыыр. Ол гынан баран сымыыттан тахсыбыт кэҕэчээннэр ийэлэрэ аҕалбыт түүлээх бөдөҥ үөнүн кыайан сиэбэттэр эбит. Ол иһин ийэ кэҕэ сымыытын сымнаҕас аһылыктаах атын чыычаах уйатыгар хаалларар эбит.

## УОС НОМОҔУТТАН...
### Кэҕэ уйа туттубат буолбута
Таҥара ыйааҕын быһыытынан, бу дойдуга көтөр кынаттаах Былаҕачыанайап иннинэ (муус устар ый 7 күнэ) уйа туттуо суохтаах, сымыыт баттыа суохтаах эбит. Былыр кэҕэ уйа туттан, уон икки сымыыты сымыыттыыра уонна сайыны быһа ыллаан тахсара эбитэ үһү.
Биир сыл кэҕэ наһаа эрдэ кэлбит. Харалдьык саҥардыы тахсан эрдэҕинэ, уйа оҥостон, сымыыт баттыы сыттаҕына, Былаҕачыанайап таҥара кэлбит. Кэҕэ сымыыттаабытын көрөн үөһэ халлааҥҥа тахсан улахан таҥараҕа тыллаабыт.

Таҥаралар мунньахтаан уураах таһаарбыттар: «Бу Былаҕачыанайап диэн чыычаах уйа туттубат таҥарата буолуохтаах этэ. Бу таҥара кэлэр күнүгэр, кэҕэ уйа туттан, сымыыт баттаан сыппыт. Ол буруйун иннигэр кини аны уйа диэни билбэтин, иккиэйэх эрэ сымыыты атын чыычаах уйатыгар сымыыттаан биэрэр буоллун; сааскы Ньукуолунтан Бөтүрүөпкэ эрэ диэри саҥарар буоллун».

Ыксыыбын диэн кэҕэ уйатыттан, элбэх оҕотуттан маппыта үһү. Сылгы, ынах чыычааҕар сымыыттаан биэрэр буолбут. Бөтүрүөптэн ыла кэҕэ этэрэ уурайбыт.
Кэбээйи улууһа

**Кэбээйи улууһа** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — Сангаар бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1937 сыл муус устар 20 күнэ. Сирин иэнэ — 107,8 тыһ. кв.км. 

Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 334 км; уунан — 322 км; салгынынан — 240 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 14178 киһи. Ол иһигэр үөс сиригэр 4,8; тыаларыгар — 9,4 тыһ. киһи олорор. Национальнай састааба: сахалар — 9209 киһи (64,95%); нууччалар — 3425 киһи (24,16%), эбээннэр — 809 киһи (5,71%); украиннар - 235 киһи(1,66%); эбэҥкилэр — 64 киһи (0,45%); атыттар — 436 киһи (3,07%).

Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 29,4 тыһ. киһи эбитэ, 2007 с. - 13541 киһи.

Улуус Республика киин өттүгэр тайаан сытар. Ньуура — дэхси да, хайалаах да сирдээх. Ол курдук хоту уонна хотугулуу илин өттүгэр Дьааҥы сис хайалара бааллар. Тохсунньу ыйга орто температура хайалаах өттүгэр -36 кыраадыстан хотоол сиригэр -40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар +10...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата илин өттүгэр 200-250 мм, оттон хайалаах өттүгэр 500-600 мм тиийэ сөҥүү түһэр. Улахан өрүстэрэ — Өлүөнэ уонна Бүлүү. Элбэх улахан күөллээх, олОртон саамай улаханнара — эмис соботунан аатырар Ньидьили.
Улууска кыһыл, үрүҥ көмүс, сибиньиэс, сыыҥка, газ, таас уонна бороҥ чох саппаастара, тутуу матырыйааллара бааллар.

Кэбээйи сиригэр-уотугар 13 муниципальнай тэриллии баар.

Улууска чоҕу уонна гаһы туһаҕа таһаарыы барар.
Тыа сирин үлэһиттэрэ таба, ынах, сылгы, килиэккэлээх кыыл иитиитинэн дьарыктаналлар. Тыа сирин
хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сир кээмэйэ 59,2 га.


## Демография

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Кэбээйи улууһун каартата
Көмпүүтэр

thumb|Көмпүүтэр тас көстүүтэ**Көмпүүтэр** (ааҥ. *computer* — суоттааччы) диэн электроника ньыматынан ааҕар-суоттуур массыына. Суоттааһын көмөтүнэн көмпүүтэр информацияны эрдэттэн бэриллибит алгоритмынан таҥастыыр. Көмпүүтэрдэр үксүлэрэ өссө информацияны өйдүүр уонна көрдүүр кыахтаахтар, ол информацияны анал тэриллэр көмөлөрүнэн (монитор, принтер о.д.а.) дьоҥҥо эбэтэр массыыналарга көрдөрөллөр, биэрэллэр. Көмпүүтэр сүрэҕэ процессор буолар. 

## Туһаныллыбыт литература
* Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта. IV туом. Новосибирскай, "Наука", 2007, ISBN 978-5-02-032397-1
Кыһыл табаһыт (хаһыат)

**Кыһыл табаһыт** («Красный оленевод», «Колымская правда») диэн ааттаах Аллараа Халыма улууһун хаһыата. Бастакы нүөмэрэ 1953 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт.

## Библиография
*Периодическая печать Якутии: 1931—1970: Библиогр. указ. Ч. 1, вып. 2: Газеты. — Якутск: Кн. изд-во, 1991. — 63 с.; 
*Переверзин В. Под сполохами северного сияния / / Соц. Якутия. — 1978. — 5 мая; Районной газете — 30 лет / / Колым. правда. – Черский.  1983. — 6 янв.
Лөгөй Тойон

Номохтор Майаҕаттаны Лөгөй тойон иитиэх уола диэн ааттыылларын бэлиэтиэххэ син. 

Тыгын кэмин туhунан саха кэлиҥҥи номохторугар, Лөгөй тойон курдук улахан историческай герой суоҕун дьиктиргиэххэ сөп. 

Лөгөй Сыҥаах Абыйыкаан төрөппүт уола буолуон сөп эбит. Ол курдук, сорох докумуоннарга, «Логуя Сигакова» (Материалы по истории Якутии XVII века, ч.1. 1970, стр.13) диэн, Парфен Ходырев дьаhаах хомуйбут кинигэтигэр «князца Логуя Амуканова сына» диэн аатынан киллэриллибит. 

Хоролору кыргыыларын кэмигэр, Сыҥаах Абыйыкаан биитэр Тарбыах Баай соҕотох ордубут уолугар Лөгөй тойон сылдьарын билиэххэ сөп. 

Ол курдук Лөгөй оҕо сылдьан хоролору Тыгын уолаттара кыргар кэмнэригэр, улахан чааскы анныгар саспыта кэпсэнэр. 

Дьиктитэ баар, Бэрт Хараны били соҕотох ордубут хоро уола  тоhуйан, оҕунан ытан өлөрбүтэ диэн буолар. Ол аата, Лөгөй тойон бэйэтин-бэйэтэ өлөрбүт буолан тахсар! 

Ол аата норуот өйдөбүлүнэн, Тыгын бастыҥ боотурун Бэрт Хараны урукку хоролору кыргыбыттарын иэстэhэн, Лөгөй тойон өлөрбүт, Тыгын уолаттарын утары барбыт буолан тахсар. 

Лөгөй Тойон эдэр сылдьан Тыгыҥҥа хара (буойун) быhыытынан сылдьыбыта биллэр. Онно харанан сылдьан, тойонун этиитин толорон, тоҥус бөҕөлөрүн кытта ыhыахха эр былдьаhыыга да, кыргыска да элбэхтэ илин-кэлин түhүспут буолуон сөп. 

Онтон арахсан, дойдутугар тахсан бэйэтэ туспа  улуус баhылыга, тойон буолбут. Бороҕон улууhа Тыгыҥҥа саамай күүстээх утарсыы оҥорбута, онно өрө турбут дьон сирдьитинэн Лөгөй тойон буолбут буолуон эрэ сөп курдук. 

Докумуонна көстөрүнэн, Лөгөй тойон олус хорсун, ким да буоллун, наар төрөөбүт омугун эрэ көмүскээн тахсыбыт киhи эбит! Ол курдук 1642 сыллаах өрө туруу кэмигэр, соҕотоҕун өрө турбут боотурдарга тиийэн, уҕарыта-уоскута сатаабыт. 

Бөрө Бөтүҥнэр уонна Тыгын уолаттара обургулар, биhи диэки буолбатаххына, атынан тэбистэрэн кэбиhиэхпит дии дии, тула сүүрдэ сылдьыбыттарыгар да, улаханнык уолуйбатах. 

Чаллаайы баҕа курдук тэпсэн аатын ылаары атынан сүүрдэн кэлбитин, аҥаар илиитинэн аттыын баҕастыын илгэн кэбиспитэ диэни кытта тэҥнии тутуохха сөп.
Макаров Гаврил Георгиевич

**Гавриил Георгиевич Макаров**, — Саха сиригэр Гражданскай сэрии устуоруйатын чинчийбит устуорук-учуонай, аан бастакыннан ол сэриини кэрчиктэргэ араарбыт, уонна Саха АССР өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыта олохтоохторун өҥөтө буоларын көрдөрбүт киһи. Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, профессор.

1917 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Чурапчыга Болтоҥо нэһилиэгэр орто (сэниэ) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

1936-1938 сс. Г.Г. Макаров Дьокуускайга педагогика рабфаагыгар үөрэммит; 1938-1940 сс. - Педагогическэй институт история салаатыгар үөрэммит. 1945 с. - бүтэрбит.

1949 с. ахсынньытыгар  A.M. Панкратова академик салайааччылаах кандидатскай диссертациятын көмүскээбит, тиэмэтэ «Образование Якутской АССР».

1956 с. Саха госудаарственнай университета аһыллыаҕыттан өлүөр дылы бастаан марксизм-ленинизм кафедратыгар доценынан, онтон 1957-1958 сс. ССКП историятын кафедратын сэбиэдиссэйинэн, 1958 сылтан — ол кафедраҕа доценынан үлэлээбит. 1977–1989 сс. — ССРС историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ. 1983 с. ВАК Президиума ССРС кафедратын профессорын сыбаанньатын иҥэрбитэ. 1999 сылтан профессор-консультант дуоһунаһыгар үлэлээбитэ.

Саха сиригэр Гражданскай сэрии 1918 сыллаахтан буолбакка (А. Новгородов түөрүйэтэ), 1921 сыл күһүнүттэн саҕаламмыта диэн санааны тутуһара. 1962 сыллаахха устуорук И.М. Романовтыын Хрущевка Саха АССР обкуомун бастакы сэкиритээрин С.З. Борисовы устар уолдьаспытын туһунан сурук суруйбуттара. 

1986 сыллаахха Дьоуускайга буолбут устудьуоннар дьалхааннарын кэнниттэн Макаровы омугумсуйууга буруйдаабыттара. Баартыйа киин кэмитиэтин хамыыһыйата бэлэмнээбит университеттан ууратыллыахтаах дьоннорун испииһэгэр ректор А. И.  Кузьминныын, бөлүһүөк А. Е. Мординовтыын, устуорук Г. П. Башаринныын кини эмиэ киирбитэ. Бу быһаарыы 1990 сыллаахха эрэ көтүллүбүтэ.

2004 сыл муус устар 23 күнүгэр өлбүтэ.

## Үлэлэрэ

Г.Г. Макаров - 200 научнай-чинчийэр уонна научно-популярнай үлэ ааптара. Бу үлэлэригэр аан бастаан П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, И.Н. Барахов уонна да атыттар оруоллара арыллар. Сүрүн үлэлэрэ: «Образование Якутской АССР», «Байкалов — герой гражданской войны», «Октябрь в Якутии» икки чаастаах, «Северо-Восток России в 1918-1921 гг», «Северо-Восток России в 1921-1922 гг.».

## Наҕараадалара

Г.Г. Макаров үрдүк судаарыстыбаннай наҕараадаларга тиксибитэ: «Саха АССР науукатын үтүөлээх диэйэтэлэ» (1984), «1941–1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин», «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээллэринэн, САССР уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэттэрин Президиумнарын Бочуоттаах граматаларынан. Нам уонна Чурапчы улуустарын бочуоттаах гражданина.