Алтынньы 5

**Алтынньы 5** диэн Григориан халандаарыгар сыл 278-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 279-c күнэ). Сыл бүтүө 87 күн баар.

## Бэлиэ күннэр

*  — **Аан дойдутааҕы Учуутал күнэ** — 1966 сыллаахха ЮНЕСКО уонна МОТ (Дойдулар Үлэҕэ тэрилтэлэрэ) учуутал дойдуга туругун туһунан сүбэлэри бигэргэппиттэр. 1994 сыллаахтан бэлиэтэнэр буолбута. Маны таһынан, үгүс дойдуларга бэйэлэрэ учуутал күннээхтэр. Учуутал аан дойдутааҕы күнэ (UNESCO 27 C/INF.7).

* Проституцияны бобуу аан дойдутааҕы күнэ. Аан бастаан 2002 сыллаахха Сан-Францискоҕа уонна Мельбурнҥа бэлиэтээбиттэр. Үксүн феминистар тэрилтэлэрэ бу күн тэрээһиннэри ыыталлар, дьону атыылыыры утаралларын биллэрэллэр
*  — Холуобунай ирдэбил үлэһиттэрин күнэ. 1918 сыллаахха бу күн  РСФСР НКВД-тын иһинэн Холуобунай ирдэбил киин управлениета (Центророзыск) тэриллибит
*  — Учуутал күнэ (1965 сылтан ССРС-ка алтынньы бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ, 1994 сылтан Арассыыйаҕа алтынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр, аан дойдутааҕы күнү кытта сөп түбэһэр)
*  — Инженер күнэ
*  — Конституция күнэ
*  — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
*  — Учуутал күнэ
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
*  — Судаарыстыбаннай тыл күнэ

## Түбэлтэлэр
* 610 — Африка экзархын уола Ираклий Константинопольга кэлбит, Византия импэрээтэрин Фоканы өлөрбүт уонна бэйэтэ импэрээтэр буолбут. Бөрүстүөлгэ 30 олорбута. Фока ыраахтааҕы эмиэ бу иннинэ олорбут ыраахтааҕыны суулларан бэйэтэ ыраахтааҕы буолбут кырдьа барбыт байыаннай этэ, ол эрээри 8 сыл иһигэр былааһын кыайан бөҕөргөппөтөҕө.
* 1823 — Англияҕа мэдиссиинэ бастакы сурунаала «Ланцет» тахсыбыт.
* 1853 (урукку ааҕыынан балаҕан ыйын 23) — Дьокуускайга Саха уобалаһын статистикатын кэмитиэтэ диэн тэрилтэ аһыллыбыт. Бу тэрилтэ элбэх чинчийиилэри ыыппыта уонна тэрийбитэ, ону таһынан уобалаһы сайыннарарга бөдөҥ кылааты киллэрбитэ.
* 1911 — Дьокуускайга түмэл уонна бибилитиэкэ саҥа таас дьиэтэ аһыллыбыт.
* 1918 — РСФСР совнаркомун түмэллэри национализациялыыр (судаарыстыбаҕа былдьыыр) туһунан дэкириэтэ тахсыбыт (). 
* 1930 — Үөрүүлээх быһыыга-майгыга Дьокуускайга тирии таҥастыыр собуоту арыйбыттар. Даркылаах хос үөс кытылыгар тутуллубут, «Красный кожевник» диэн ааттаах эбит. Кэлин бу тэрилтэ «Сахабулт» концерн буолбута.
* 1930 — Алданнааҕы хайа техникумугар бастакы үөрэх күнэ буолбут. Бу Саха АССР бырабыыталыстыбатын көҕүлээһининэн Минцветмет систиэмэтигэр аһыллыбыт үөрэх кыаһата эбит. Бастакы 30 киһи икки салааҕа үөрэммиттэр: хайа-эксплуатациялыыр үлэлэр, геологоразведочнай үлэлэр. Билигин Алданнааҕы политехническэй техникум диэн ааттаах.
* 1938 — Нацистыы Германияҕа дьэбириэйдэр пааспардарын суох гыммыттар.
* 1941 — Марха эт туттарар сопхуоһун иһинэн үлэлиир толорута суох орто оскуола үөрэнээччилэрэ Көмүскэл пуондатыгар 1130 солкуобайдаах судаарыстыба иэс облигациятын туттарбыттар.
* 1944 — Францияҕа дьахталлар быыбарга кыттар кыахтаммыттар. Аан дойду иккис сэриитэ бүтүүтүгэр дьахталларга маннык быраап Европа дойдуларыттан Швейцарияҕа уонна Лихтенштейҥҥэ эрэ бэриллибэккэ хаалбыта.
* 1948 — Дьокуускайга *Иркутская* уулуссаны Дежнев аатынан ааттаабыттар.
* 1948 — Ашхабад куоракка буолбут сир хамсааһыныттан 10 000-тан 110 000 диэри киһи өлбүт.
* 1952 — Москубаҕа хомуньуус баартыйатын XIX сийиэһэ саҕаламмыт. ВКП(б) аата уларыйан КПСС (сахалыы ССКП) диэн буолбут.
* 1957 — Дьокуускайга "Центральнай" киинэ тыйаатыра кэтит экрааннаах буолбут.
* 1962 — Улуу Британияҕа Битлз бөлөх бастакы хит ырыата тахсыбыт — Love Me Do (ааҥыл. «Таптаарыый миигин»).
* 1990 — Тахсыбыта 150 сыл буолбут Мельбурн куорат (Австралия) The Herald хаһыата бүтэһик нүөмэрэ туспа тахсыбыт.
* 1991 — ССРС Дойдулар ыккардыларынааҕы валюта пуондатын кытта бастакы сөбүлэҥин түһэрсибит.
* 1992 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан Сунтаар улууһугар Толоон, Тэҥкэ уонна Наахара нэһилиэктэрэ тэриллибиттэр.
* 1993 — Тоҕус ый кэриҥэ буолбут былаас кириисиһэ түмүктэнэн, "Известия" хаһыакка "42 киһи суруга" тахсыбыт. Бу сурукка култуура аатырбыт диэйэтэллэрэ "Үрүҥ дьиэҕэ" олорбут Арассыыйа түмэнин көмүскээччилэрин кытаанахтык дьарыйарга, өлөртүүргэ, утарылаһар баартыйалары сабарга модьуйбуттара. Бэрэсидьиэн Борис Ельцин сотору кэминэн Арассыыйаҕа оппозиционнай баартыйалары уонна хаһыаттары, кырдьык, боппута. Ол эрээри, аҕыйах нэдиэлэ буолан баран, аһара элбэх киһи маны сөбүлээбэтэҕин билэн, ыйааҕын бэйэтэ көтүрбүтэ.
* 1993 — Ельцин Арассыыйаҕа оппозиция баартыйаларын уонна хаһыаттарын боппут.
* 2000 — Элбэх киһи Сербияҕа уулуссаҕа бырачыастыы тахсыбытын түмүгэр Слободан Милошевич дуоһунаһыттан батыммыт.
* 2005 — Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын уонна педагогика общественноһын XI сийиэһэ аһыллыбыт.
* 2008 — Кыргыстааҥҥа сир хамсааһын түмүгэр 75 киһи өлбүт.

## Төрөөбүттэр
* 1713 — Дени Дидро — Франция суруйааччыта, сырдатааччы бөлөһүөгэ.
* 1948 — Федор Марков — муосчут, скульптор, СӨ норуодунай худуоһунньуга, РФ үтүөлээх худуоһунньуга.
* 1956 — Ирина Подойницына — социология билимин дуоктара, профессор, бэлиитикэ билимнэрин Академиятын чилиэн-корреспондена.
* 1976 — Рамзан Кадыров — Чечен Өрөспүүбүлүкэтин баһылыга.

## Өлбүттэр
* 1983 — казаахтар монгуоллар иннилэринээҕи кэмнэрин, Чыҥыс Хаан кэмин саҕанааҕыны уонна Джунгарияны, нуучча судаарыстыбатын кытта казаах биистэрэ охсуһууларын ойуулуур бастакы казаахтыы айымньылары суруйбут суруйааччы Ильяс Есенберлин (1915 төр.).
* 2020 — Николай  Волков (10.03.1933 төр.) — спортсмен, көҥүл тустууга тириэньэр, көҥүл тустуу судьуйата, Бүлүү улууһун уонна Тоҕус нэһилиэгин Ытык киһитэ, Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогическай наука кандидата, Россия уонна Саха сирин үтүөлээх тренерэ, Саха сиригэр көҥүл тустуу устуоруйатыгар кинигэлэр ааптардара, педагогика билимин хандьыдаата.
* 2011 — Стив Джобс (1955 төр.), Apple корпорацияны олохтооччулартан биирдэстэрэ, тэрилтэ урукку генеральнай дириэктэрэ.
* 2014 — Юрий Любимов (1917 төр.), тыйаатыр режиссёра уонна артыыһа, Таганка тыйаатырын уус-уран салайааччыта, Арассыыйа норуодунай артыыһа.

* 2024 — Пискунов Владимир Венедиктович, «Якуталмаз» трест гендириэктэрэ (1983-1991), «Алмазы России-Саха» АХ вице-бэрэсидьиэнэ (1996 сылга диэри)