open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фашизм

thumb|right|200px|Италия фашист хамсааhынын бэлиэтэ

**Фашизм** (италиялыы: *fascio* — "тутум", "сүгэһэр", "холбоһук") диэн уһук уонна ауторитар националист политика идеологията уонна корпоратист экономика идеологията.

Фашистар итэҕэйиилэринэн омуктар уонна расалар муҥура суох иирсээҥҥэ сылдьаллар, онон ордук модьу, тулуурдаах кыайыылаах буолуо, ол эбэтэр күүстээх мөлтөҕү тэпсэр. Фашистар биир партиялаах системаны туруулаһан көмүскүүллэр. Фашист дьаhалталара дьаhалтаны уонна фашист хамсааhыны критикалааhыны уонна утарааhыны боболлор уонна хам баттыыллар. Фашизм кылаастар иирсэннэрин, индивидуализмы, рационализмы, либерализмы, консерватизмы уонна коммунизмы утарар. Экономика эйгэтигэр, элбэх фашист басханнара экономика политикатыгар "Үһүс суолу" өйүүбүт диэн этэллэр, ол аата капитализм тус көҥүлүттэн уонна коммунизм ил хонтуруолуттан атын диэн. Историктар уонна политика үөрэхтээхтэрэ фашизм туhунан бүтүн кылгас быhаарыы була иликтэр.

## Өссө маны көр
* Рашизм
Либерализм

**Либерализм** диэн киhи бэйэтинэн уонна бэйэтин бас билиитинэн көҥүл дьаhайыахтаах диир политика идеологията, уонна философия уонна экономика теорията.

Либерализм идеалынан буолар көҥүл дьон-сэргэ, санаа уонна саҥа көҥүлэ, ил уонна таҥара дьиэтин былаастарын хаайыы, сокуон баhыйыыта, тус бас билии уонна тус урбаан көҥүлэ. Бары либераллар либерал демократия диэн дьаhалта көрүҥүн өйүүллэр, либерал демократия аһаҕас уонна көнө талыылардаах, бары олохтоохтор сокуонунан тэҥ бырааптаахтар.
Национализм

**Омугумсуйуу** диэн бэлиитикэ идеологията, бас ылынар санаатынан буолар нация (ил) үрдүкү суолтата уонна кини ил (дойду) тэриллиитигэр алын сүһүөх буолуута. Омугумсуйуу иhигэр элбэх араас хамсааhыннардаах, олортон сорохторо бэйэ бэйэлириниин утарсыылаахтар. Бэлиитикэ хамсааhынын быhыытынан, омугумсуйуу нация (ил) туhаларын көмүскүүр.

Омугумсуйуу бэйэ илгэ (нацияҕа) бэриниилээх буолууга, бэлиитикэ тутулуга суох буолууга уонна бэйэ дьон туhугар үлэҕэ, ил (нация) бэйэни өйдөөһүнүн холбоhуутугар ыҥырар. Идеология быhыытынан, национализм дьон-сэргэ араас араҥалара уонна кылаастара бииргэ сомоҕолоһууларын ситиhэр.

Омугумсуйуу идеология уонна социал хамсааhын быhыытынан Эуропаттан төрүттээх.
Социализм

**Социализм** диэн экономика, дьон-сэргэ уонна политика тэриллиитин системата. Дьон-сэргэ малы оҥоруу бырассыаhын уонна үллэриллиитин хонтуруоллуохтаах. Дьон бас билиитэ баар буолуохтаах. Аныгы социализм XVIII ү. бүтүүтүнээҕи интеллектуаллар уонна үлэhит кылаас политика хамсааhыныттан төрүттээх. Карл Маркс санаатынан, социализм капитализмнтан коммунизмҥа тахсар экономика системата буолуохтаах.
Глобализация

**Глобализация** диэн бүтүн аан дойдутааҕы экономика, политика уонна култуура холбоhуутун уонна унификациятын бырассыаhа. Сүрүн түмүгүнэн буолар аан дойдутааҕы үлэ үллэһиллиитэ, бүтүн планета үрдүнээҕи капитал, киhи уонна үлэ ресурстарын көһүүтэ, сокуоннар, экономика уонна технология бырассыастарын стандартааhына, уонна араас дойдулар култууралара алтыhыылара уонна холбоhуулара. Глобализация дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Марксизм

**Марксизм** диэн Карл Маркс уонна Фридрих Энгельс үлэлэриттэн үөскээбит политика философията уонна практиката. Марксизм теориятын туруктара: эбиилик сыана үөрэҕэ, история материализма уонна пролетариат диктатурата. Марксизм экономика теорията капитализмы критикалыыр.

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* 
* 
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* 
* Shenfield, S.D. *[[Бугера Владислав Евгеньевич|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker]*
*
Эол күөллэр

**Эол күөллэр** — салгын хамсааһынын (тыал үрүүтүн) түмүгэр оҥоһуллубут күөллэр. Сороҕор тыал кумаҕы үрэн уу түһэр сирин быһыттаан кэбиһэр. Оччоҕо күөл үөскүүр. Сороҕор тыал сымнаҕас көпсөркөй боруоданы үрэн намыһах сирдэри оҥорбутугар уу мустар. Бу иккис ньыманнан оҥоһуллубут күөллэри өссө дефляция көмөтүнэн оҥоһуллубут күөллэр эбэтэр плайя дииллэр.

Бу күөллэр кытыллара, тас көстүүлэрэ уһулуччу кэрэ буолар. Кумахтаах, сынньанарга табыгастаах буолуон сөп. Саха Сиригэр маннык айылҕалаах күөллэринэн Бүлүү улууһугар баар Ньакыйа уонна Алыһардаах буолаллар.

## Атын айылҕалаах күөллэр
* Тектон күөллэр
* Термокарст күөллэр
* Карст күөллэр

## Туһаныллыбыт сирдэр
Е. Мироненко. Про реки и озера Якутии.  — «Якутск Вчерний» хаһыат, 2009, от ыйын 31.
Федосеева Светлана Александровна

200px|thumb|right|Федосеева Светлана Александровна
**Федосеева Светлана Александровна** — археолог, РАЕН бочуоттаах академига, СӨ Академиятын чилиэнэ, устуоруйа билимин дуоктара.

## Олоҕун олуктара
* 1936 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр Владивосток куоракка төрөөбүтэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукаларын академиятын Арктика археологиятын уонна киһи палеоэкологиятын Киинин дириэктэрэ.

Үлэлиир хайысхалара:
* Малы-салы чинчийэр археология
* Хонуу археологията
* Реконструкциялыыр археология

Кэргэнэ — Дириҥ Үрэххэ былыргы киһи олорбут сирин булбут аатырбыт археолог Мочанов Юрий Алексеевич.

2017 сыллаахха от ыйын 30 күнүгэр Киевкэ өлбүт.

## Бэргэн этиитэ
«*Много говорим о сохранении культуры, языка, традиций. Действительно, многие народы растворяются в общей цивилизации. Но так и должно быть. Мы пережили биологическую адаптацию, наш организм приспособился к климатическим условиям. Затем — культурную адаптацию. Это целая система, которая вырабатывалась веками*». 

## Айымньылара
* *"Древние культуры Верхнего Вилюя"*. — М., Наука, 1968.
* *"Ымыйахтахская культура Северо-восточной Азии"*. — Новосибирск, Наука, 1980.
* *"Археологические памятники Якутии. Бассейны Алдана и Олекмы"*. —  Новосибирск, Наука, 1983, соавтор.
* *"Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара, Оленька"*. — Новосибирск, Наука, 1991, соавтор.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2006)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
Монархия

**Монархия** диэн дьаhалта көрүҥэ, үрдүкү былаас биир сирэй киэнэ, кини, монарх, ил баhылыга буолар. Билигин, аан дойду 44 илэ монархия дьаhалталаах.

Монархия көрүҥнэрэ икки көрүҥнээх: абсолют уонна конституция.
Пропаганда

**Пропаганда** диэн дьон санаата туох эмэ түбэлтэҕэ эбэтэр көстүүгэ сыhыаныгар анаан дьайыы. Пропаганда информацияны уонна чахчылары талан эбэтэр токурутан биэрэр, кинилэр сымыйа да буолуохтарын син. Пропагандаҕа этиилэр, ыҥырыы тыллар, дьүһүннэр, монуменнар, музыка уо.д.а. туттуллар.
Геоморфология

**Геоморфология** диэн сир ньуурун үөрэтэр уонна ойуулур наука. Үксүн бу тиэрмининэн байҕаллартан атын сирдэри (материктары, арыылары, континент иһинээҕи байҕал-күөллэри, күөллэри) уонна байҕаллар, далайдар (акыйааннар) кытылларын зонатын чинчийэр үөрэҕи ааттыыллар. 

Литосфера чаастарын ньуурун форматын бөлөҕүн рельеф диэн ааттыыллар.  Рельеф тус-туһунан элэмиэннэртэн - элэмиэнтарнай  формалартан турар. Кинилэр уларйыыларыттан уонна бэйэ-бэйлэригэр сыһыанарыттан геоморфологическэй ландшафт үөскүүр. Ол ландшафка  географическэй ландшафт олоҕурар.

Биһиги харахпытыгар көстөр рельеф маннык характеристикалардаах:

# элэментарнай формалар тас (геометрическэй) омоонноро;
# улаханнара
# гипсометрическэй балаһыанньата (абсолютнай уонна относительнай);
# саҕахха сыһыанынан 
# тулалыыр формаларга сыыанынан.

Ол гынан баран геоморфология, наука буоларын быһыытынан тас эрэ көстүүнү ойуулааһынан түмүктэммэт. Сүрүн соруга атыҥҥа - рельеф уонна кини элэмиэннэрэ хайдах сайдыбыттарын, тоҕо маннык буолбуттарын үөрэтии. 

Ол иһин сир ньууру классификацията формальнай эрэ буолуо суохтаах, айыллыбыт айылҕатын (генетикатын) эмиэ көрүөхтээх. Ол да буоллар тас бэлиэлэр геоморфологияҕа син биир олох буолаллар. 

Геоморфологияҕа маннык формалары араараллар: судургу, эбэтэр элементарнай уонна уустук. Бастакылар биир кэлим уонна тас омоонноро судургу буолаллар (холобур: булгунньах, дюна, воронка, бүлүүһэ уо.д.а.). Иккистэр, таҥнарытын, тас көрүҥнэрэ тус туһунан элэмиэннэр холбоспуттарыттан тахсаллар  (холобур: хайа сиһэ, күөллээх эбэтэр кураанах оҥхой уо.д.а.). Судургу формалар геоморфология лнадшаабыгар организмҥ саанык оруолун оонньууллар: хайдах элэмиэнтэн турар да рельеф тас көстүтэ онтон тутулуктана.

Онон геоморфология анаалыһын бастакы соругунан уустук форманы судургу формаларга араарыы буолар.
Наумов Дмитрий Федосеевич

200px|thumb|right|Наумов Дмитрий Федосеевич

**Наумов Дмитрий Федосеевич** — суруйааччы, Ил Түмэн дьокутаата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы. Учуонай-зоотехник. 

Билиҥҥи үлэтэ: Аграрнай политикаҕа уонна тыаҕа Ил Түмэн бастайааннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ. 32 № Амма-Маайа быыбардыыр уокуругуттан дьокутаат.  
Өссө маннык кэмитиэттэргэ үлэлиир:
* Олохтоох салайыныы боппуруостарыгар - чилиэн
* Сир айылҕа ресурсаларын уонна экологияҕа кэмитиэт - бэрэстээтэли солбуйааччы.
2008 сыллаахха Саха театрыгар туруоруллубут "Оҕустар забастовкалара" диэн пьеса ааптара. Хас да бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрдээх.

## Олоҕун олуктара

1948 сыл алтынньы 6 күнүгэр Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1977 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ, идэтинэн зоотехник.

1971 — 1975 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү "Сельхозтехника" тэрилтэҕэ оробуочайдыыр.

1975 — 1978 сыллардаахха Үөһээ Бүлүү Намыгар И. Барахов аатынан совхозка зоотехник;

1978 — 1979 сыллардаахха Нам орто оскуолатыгар (Үөһээ Бүлүү) учуутал;

1979 — 1983 сыллардаахха Нам сельсоветын исполкомун (Үөһээ Бүлүү) бэрэстээтэлэ;

1983 — 1990 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрин солбуйааччыта - кормопроизводство сыаҕын начальнига;

1990 — 1992 сыллардаахха И. Барахов аатынан совхоз дириэктэрэ;

1995 — 2000 сыллардаахха Амма улууһун салалтатын баһылыга (кулубата);

2000 — 2003 сыллардаахха Саха сирин тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ;

2007 — 2008 сыллардаахха "Алмазы Анабара" генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта;

2008 сылтан Амма улууһуттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэҥҥэ дьокутаатынан талыллыбыта, онно тыа уонна аграрнай политикаҕа бастайаанай хамыыһыйа бэрэстээтэлэ.

Саха сирин норуотун хаһаайыстыбатын Үтүөлээх үлэһитэ. Амма улууһун Ытык олохтооҕо. Саха сирин Суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Ил Түмэн саайта
Мочанов Юрий Алексеевич

200px|thumb|right|Мочанов Юрий Алексеевич
**Юрий Алексеевич Мочанов** — археолог.

Ю. А. Мочанов салайар экспедицията 40 сыл тухары Саха сирин барытын чинчийбитэ. Былыргы палеолит (3—2,5 мөл сыл ынараа өттүттэн) археология объектарыттан саҕалаан эрдэтээҕи саха культуратыгар диэри (XVIII үйэ) 1000 тахса объект чинчийилинэ.

Билигин Ю. А. Мочанов археология уонна киһи палеоэкологиятын отделын сүрүннүүр наука специалиһа.

Кэргэнэ уонна бииргэ үлэлээччитэ, соратнига — археолог Федосеева Светлана Александровна.

## Олоҕун олуктара
* 1934 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүт.
* 1957 сыллаахха Ленинград Государственнай университетын история факультетын бүтэрбит.
* Үлэтин 1956 сыллаахха Ленинградка Арктика уонна Антарктика музейыгар саҕалыыр. Хас да экспедицияҕа кыттар.
* 1963 сылтан Дьокуускайдааҕы Тыл, литература уонна устуоруйа институтыгар үлэлиир (билигин Гуманитарнай Чинчийии института).
* 1964 сылтан билиҥҥи кэмҥэ диэри Приленскай археология экспедициятын дириэктэрэ.

## Айымньылара
* «Многослойная стоянка Белькачи 1 и периодизация каменного века Якутии», М., Наука, 1969;
* «Древнейшие этапы заселения человеком Северо-Восточной Азии», Новосибирск, Наука, 1977;
* «Археологические памятники Якутии. Бассейны Алдана и Олекмы», Новосибирск, Наука, 1983, соавтор;
* «Древнейший палеолит Диринга (стратиграфия и геологический возраст памятника)», Якутск, 1989;
* «Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленька», М., Наука, 1991, соавтор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Хотугу сулус» уордьан (2009)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Бэлькичи, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ
* Дьокуускай ытык олохтоохторо
FotoClick

**FotoClick** диэн Арассыыйа интернет-принтер диэн интернет эйгэтигэр үлэлиир, хаартыскалары бэчээттиир тэрилтэриттэн биирэ.

*   FotoClick сүрүн сирэйэ
*    FotoClick уонна Яндекс иккиэн холбоон хаартыска онороллор
Бубякин Николай Васильевич

200px|thumb|right|Бубякин Николай Васильевич
**Бубякин Николай Васильевич** (15.09.1898—12.05.1942) — ил уонна баартыйа диэйэтэлэ, 1928—1929 сылларга Саха АССР ун бэрэссэдээтэлэ.



## Олоҕун олуктара
* 1898 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр Илин Хаҥалас улууһун Иккис Наахара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1918—1919 cc. — Илин Хаҥалас сир управлениетын чилиэнэ.
* 1919—1920 сс. — Үһүс Наахара нэһилиэгин ын чилиэнэ.
* 1920—1924 сс. — Илин Хаҥалас эрэпкиэмин сэкирэтээрэ.
* 1924—1928 сс. — Дьокуускай уокурук ситэриилээх кэмитиэтин бэрэcсэдээтэлэ.
* 1928—1929 сс. — Саха АССР Совнаркомун бэрэcсэдээтэлэ.
* 1929 с. — сир оҥоруу а.
* 1930—1931 сс.— Арҕаа Хаҥалас райисполкомын бэрэcсэдээтэлэ.
* 1932 с. — Саха АССР  салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1932—1935 сс. — Дьокуускайдааҕы куорат сэбиэтин бэрэcсэдээтэлэ.
* 1937 с. — Саха АССР ун дьыалатын салайааччыта.
* 1938 сыл сэтинньи 1 күнүгэр эрипириэссийэҕэ түбэһэн хаайыллыбыта.
* 1941 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр аҕыс сылга хаайыыга барбыта ( ). 
* 1942 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр хаайыы балыыһатыгар өлбүтэ. 
* 1956 сыл муус устар 29 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү Суута реабилитациялаабыта.
Уус-Андылааҕа  диэн алааска  1898 сыллааха  балаҕан  ыйын  15  күнүгэр  дьадаҥы  кэргэҥҥэ  төрөөбүтэ. Таҥара  дьиэтигэр церковнай-приходской оскуолаҕа  үөрэнэн  4 кылааһы бүтэрбитэ. Дьадаҥы  ыал  оҕото буолан  салгыы  кыайан үөрэммэтэҕэ . 1916 сыллаахха  билэр киһитин  кытта  Бодойбоҕо тиийэн  бириискэ  хонтуоратыгар суруксуттаабыта. Онтон Илин-Хаҥалас  улууһун  волревкомун  сэкиритээринэн   анаммыта. 1921 с. Волревком  продналогу хомуйуу  боппуруоһунан  дьарыктаммыта.1922 с.волисполком  сэкиритээринэн  , онтон  бэрэстээтэлинэн талыллан  1924 с. диэри  үлэлээбитэ. Бу  сыл ахсынньы  ыйга  Сэбиэттэр Дьокуускай  уокуругунааҕы  сийиэстэригэр кыттыбыта. Сийиэскэ  кинини Дьокуускай  уокурук Ситэриилээх  Комитетын   бэрэстээтэлинэн  талбыттара. 1928 с.ыам  ыйыгар  Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ситэриилээх  Кэмитиэтин (ЯЦИК)  уонна  Совнаркомун (СНК)  бэрэстээтэлинэн  анаабыттара. 1930 с . Арҕаа-Хаҥаласка  РИК бэрэстээтэлинэн  , 1931 с.СКСК-ин  тэрийэр  салаатын сэбиэдиссэйинэн,1932 с. Дьокуускай куорат  сэбиэтин  бэрэстээтэлинэн   үлэлээбитэ. 1936-37 сс. Саха  Автаномиятын  15 сылын  бэлиэтиир  СКСК үбүлүөй хамыыһыйатын  эппиэттээх сэкиритээринэн  үлэлээбитэ.  1938 с.сэтинньи  1 күнүгэр  Совнарком   дьыалаларын  дьаһайааччынан  ананан үлэлии  сылдьан  эрипириэссийэҕэ түбэһэн  хаайыллыбыта.

Түөрт  сыл  хаайыы  эрэйин–муҥун көрөн, доруобуйата   кыайан  тулуйбакка 44 сааһыгар  1942 с. түрмэҕэ  өлбүтэ. 1956 с. муус  устар  29 күнүгэр  Саха  АССР Үрдүкү  Суута   Бубякин Н.В. реабилитациялыыр туһунан  уураах  таһаарбыта. Бубякин  Н.В.  төһө да  кыра  үөрэхтээҕин иһин  М.К.Аммосов,П.А.Ойуунускай , А.Г.Габышев, Х.П.Шароборин   курдук  саха чулуу  уолаттарын  кытта тэҥҥэ  дойдутун, норуотун туһугар үлэлии-хамсыы сылдьыбыта.

## маны көр
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрэ

## Ылыллыбыт сирэ
*Саха сирин Национальнай архыыба* Ф.З. Оп.4. Д. 156; Ф.4. Оп.51. Д.333
КазМунайГаз

**КазМунайГаз** (**Казахстан Мунайскай Гааһа**), диэн Казахстан улахан мульти национальнай тэрилтэтэ, СНГ уонна аан-дойдуга биир улаханнара. Украина, Казахстан, Кыргызстан, Узбекистан, Белоруссия, Финляндия, Эстония, Монголия, Грузия дойдуларыгар улахан монополис. Арассыыйа дойдутугар №2 сылдьар, Газпром кэнниттэн. Салалтата - Астана куоратка. 2002 төрүттэммит.

## КазМунайГаз Эуропа дойдуларыгар

## КазМунайГаз Саха Сиригэр

## Төрүттэммит остуоруйата

## Акцията

## Инники бырайыага
Канцлер

**КАНЦЛЕР** диэн Аустрия уонна Германия дойдуларыгар президент эбэтэр миниистыр тэннээх былаастаах киһини этэллэр.

## Өссө маны көр

Бөгэмайстер
Муратов Владимир Алексеевич

200px|thumb|right|Муратов Владимир Алексеевич
**Муратов Владимир Алексеевич**, 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Сут дьылларга Саха сиригэр элбэх дьон сүтүгэ тахсыбытынан ситимнээн, баартыйа дойду үрдүнээҕи салалтатын быһаарыытынан үлэтиттэн уурайан Саха сириттэн барбыта.

1905 сыл от ыйын 15 күнүгэр Саратов уобалаһын *Липовка* сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Саратов куоракка Кыһыл профессураны бэлэмниир институту бүтэрбит.

## Олоҕун олуктара

1918 - 1921 сыллардаахха — Сталинград уобалаһын Камышин куоракка рассыльнайдыыр;

1921 – 1922 сыллардаахха — Саратов куотар военнай комендант курьера;

1922 - 1928 сыллардаахха — Саратов куоракка «Сотрудник Революции» завод фрезеровщига;

1928 - 1930 сыллардаахха — Саратов уокуруктааҕы исполкомын бэрэсэдээтэлэ;

1930 - 1931 сыллардаахха — Саратов уобалаһыгар Елизаветино сэлиэнньэҕэ 30 №-дээх совхоз парткомын сэкрэтээрэ;

1931 - 1933 сыллардаахха — Кыһыл профессураны бэлэмниир институтугар үөрэнэр;

1933 - 1935 сыллардаахха — Сталинград уобалаһыгар *Булухта* сэлиэнньэҕэ МТС Политотделын начальнигын солбуйааччы;

1935 - 1938 сыллардаахха — Москваҕа Экономика Кыһыл профессура институтугар үөрэнэр;

1938 - 1939 сыллардаахха — Украина ССР Полтава уобаластааҕы оргкомитет солбуйааччыта;

1939 сылга — Полтава куорат горсоветын бэрэсэдээтэлэ;

1939 сыл ахсынньы 19 күнүгэр Саха АССР — Совнаркомын бэрэсэдээтэлин солбуйааччытынан ананар;

1940 муус устар – 1943 бэс ыйа — Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. 1940-1943 сс. сут дьыллар кэмнэригэр өрөспүүбүлүкэни сатаан салайбакка элбэх киһи сүтүгэ тахсыбытынан (баартыйа КК "Об ошибках в руководстве сельским хозяйством Якутского обкома ВКП(б) и общем состоянии сельского хозяйства Якутской республики" уурааҕа) Обком бастакы сэкиритээрэ И.Л. Степаненколыын үлэлэриттэн ууратыллан Москубаҕа ыҥырыллыбыттара.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Фаткулов Нургали Гизетович

200px|thumb|right|Фаткулов Нургали Гизетович
**Фаткулов Нургали Гизетович**, 1938 — 1940 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ.

1900 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы реальнай училищены уонна ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын бүтэрбитэ.

## Олоҕун олуктара

1917 - 1918 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы сибээр оскулатын үөрэнээччитэ;

1918 - 1921 сыллардаахха — Өлүөхүмэтээҕи телеграф конторатыгар көрөөччү;

1921 - 1922 сыллардаахха — Дьокуускайга сибээс салалтатын телефон отделын сэбиэдиссэйэ;

1922 - 1925 сыллардаахха — Сибээс үлэһиттэрин профсоюһун Саха сиринээҕи управлениетын сэкрэтээрэ;

1925 - 1926 сыллардаахха — Саха АССР Сүрүн Суутун чилиэнэ;

1927 - 1930 сыллардаахха — Москваҕа ВЦСПС Үрдүкү оскуолатын үөрэнээччитэ;

1930 - 1931 сыллардаахха — ВКП(б) Саха обкомын отделын сэбиэдиссэйэ;

1931 - 1934 сыллардаахха — ВКП(б) Саха сиринээҕи Хонтуруоллуур Хамыһыйа бэрэсэдээтэлэ уонна Рабоче-крестьянскай Инспекция наркома;

1934 сылга — ВКП(б) Саха обкомын эргиэн отделын сэбиэдиссэйэ;

1934 атырдьах ыйыттан - 1938 сылга диэри — ВКП(б) Алдан райкомын сэкрэтээрэ;

1938 от ыйа – 1940 кулун тутар — Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ;

1940 - 1944 сыллардаахха — Саха АССР Наркомхозын Якутстройтрест управляющайа;

1944 - 1946 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы горсовет исполкомын бэрэсэдээтэлэ;

1946 - 1950 сыллардаахха — Госрыбтрест салайааччытын солбуйааччыта;

1950 - 1951 сыллардаахха — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи салаатын библиотекатын сэбиэдиссэйэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Васильев Роман Гаврильевич

200px|thumb|right|Васильев Роман Гаврильевич
**Васильев Роман Гаврильевич** (09.10.1913—03.05.1991) — 1953—1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1913 сыл алтынньы 9 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* ВКП(б) КК иһинээҕи Үрдүкү Партия оскуолатын бүтэрбитэ. 
* 1930 сылга — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун тыа хаһаайыстыба артыалларын бэрэссэдээтэлэ;
* 1930—1932 сс. — ЫБСЛКС Мэҥэ-Хаҥалас райкомын иһинэн оҕо коммунист тэрилтэтин бюротун бэрэссэдээтэлэ;
* 1932—1935 сс. — ЫБСЛКС Саха обкомын оҕо коммунист тэрилтэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;
* 1935—1937 сс. — ЫБСЛКС Саха обкомын политүөрэх секторын сэбиэдиссэйэ;
* 1938 сылга — ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1939—1940 сс. — «Кыым» хаһыат редакциятын партия пропагандатын отделын сэбиэдиссэйэ;
* 1941—1943 сс. —  Өймөкөөн райкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1943—1944 сс. — ВКП(б) Саха обкомын кадр отделын секторын сэбиэдиссэйэ;
* 1944—1948 сс. —  Дьокуускайдааҕы горкомын үһүс сэкрэтээрэ;
* 1951—1953 сс. —  Дьокуускайдааҕы горкомын бастакы сэкрэтээрэ;
* 1953 кулун тутар – 1956 муус устар — Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ;
* 1956—1958 сс. — Мэҥэ-Хаҥаласка МТС директора;
* 1958—1963 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленноһын министра;
* 1963—1965 сс. — Саха АССР Заречнай оройуон ын бэрэссэдээтэлэ;
* 1965—1974 сс. — Мэҥэ-Хаҥалас ын бэрэссэдээтэлэ.
* 1991 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* «Бочуот Знага» уордьан
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1985)
* Өймөкөөн улууһун Ытык олохтооҕо
* Алдан улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Лукина Ангелина Григорьевна

200px|thumb|right|Лукина Ангелина Григорьевна
**Лукина Ангелина Григорьевна**, искусствоведение доктора.

## Олоҕун олуктара
* 1949 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр Горнай улуус Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
* 1975 сыллаахха Москватааҕы культура институтун балетмейстер отделениетын бүтэрбитэ. 
* 1977—1991 сыллардаахха — Культура уонна искусство колледжын учуутала.
* 1991—1996 сыллардаахха — Гуманитарнай Чинчийии Институтун наукаҕа сотрудник.
* 1996 сылтан — СГУ культура уонна искусство кафедратын доцена.
* 1998 сылтан доцент, онтон 2005 сылтан — фольклор уонна национальнай култуура кафедратын профессора.
* 1994 сылга кандидат диссертациятын көмүскээтэ, темата «Сахалар үҥкүү култууралара».
* 2005 сылга искусствоведение докторын диссертациятын көмүскээтэ, Темата «Саха традициялаах үҥкүүтэ» 

## Кинигэлэрэ
* “*Танцы Якутии*” (1989)
* “*Якутский танец*” (1990) 
* “*Алгыс*. Танцы С. А. Зверева” (1992)
* “*Танцы земли Олонхо*” (1993) 
* “*Танцы саха*” (1995) 
* 3 томнаах монография: “*Традиционная танцевальная культура якут*ов” (Новосибирск: «Наука», 1998)
* “*Алексей Попов и якутский балет*” (2001)
* «*Традиционные танцы саха: идеи, образы, лексика*» (2005)
* “*Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Восток*а” (Новосибирск: «Наука», 2003) диэн кинигэҕэ ыстатыйалар “*Обрядовые танцы якутов: осуохай и битии*” 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Кучеров Василий Максимович

200px|thumb|right|Кучеров Василий Максимович
**Кучеров Василий Максимович**, 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

1907 сыллаахха Тула уобалаһын Богородицкай уезд *Черемушка* дэриэбинэҕэ төрөөбүт. Тула куоракка Рабфагы уонна Ленинградтааҕы тимир суол инженердарын институтун бүтэрбит.

## Олоҕун олуктара

1924 - 1927 сыллардаахха — Тулаҕа Копылков аатынан фабрикаҕа слесарь;

1935 - 1941 сыллардаахха — Бурят-Монгол АССР Улан-Удэ паровоз-вагон тутар заводка сүрүннүүр инженер;

1941 - 1942 сыллардаахха — Улаан Үдэ паровоз-вагон тутар завод парткомын бэрэссэдээтэлэ;

1942 - 1943 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээр;

1943 - 1945 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын промышленностка сэкрэтээрин солбуйааччыта;

1945 - 1951 сыллардаахха — ВКП(б) Бурят-Монгол обкомын сэкрэтээрэ;

1952 - 1956 сыллардаахха — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта;

1956 сыл бэс ыйа – 1963 сыл кулун тутар — Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

Саха сириттэн барбытын кэннэ Тула куоракка Старуправлениеҕа үлэлээбитэ.

 
## Ылыллыбыт сирэ
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Аустриялар

[thumb|right|[Йозеф Хайдн, Франц Йозеф I, Йоhанн Страус II, Зигмунд Фрейд, Берта вон Сутнер, Эрвин Шрёдингер, Адольф Хитлер, Курт Шушниг, Арнолд Шварценегер.]]
**Австриялар** () — Киин Европаҕа олорор, Австрия дойдутун сүрүн олохтоохторо. Австрияттан ураты атын омук дойдуларыгар эмиэ олохсуйан олороллор. Тыллара - ньиэмэс тылын австриялыы барыйаана, баваар уонна алеманн диалектара. Ахсааннара — 7,5 мөл киһи (2005). 61,5 % итэҕэллээхтэр — католиктар, 10 % — атын христианнар, 28,5 % — атын итэҕэллээхтэр уонна атеистар.

Бэйэлэрин *остеррайхер* ( — Австрия, ол аата — «Илиҥҥи дойду») дииллэр.
Иванов Иван Еремеевич - Уйбаан Ороһуунускай

**Иванов Иван Еремеевич** (**Уйбаан Ороhуунускай**) — саха биллиилээх ырыа суруйааччыта, поэт, публицист, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр  Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр колхуостаах ыалыгар төрөөбүтэ. 
* 1971 сыллаахха Саха государственнай университетын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
* 1988 с. — Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1999 с. — Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Айар үлэтэ 1959 сылтан саҕаламмыт. Ол кэмтэн ыла 30-н тахса кинигэни таһаарбыта. Ырыа тылын суруйааччы быһыытынан 3 хомуурунньугу бэчээттэппит. 

## Айымньылара
* «Биһиги Исидорбыт», пьеса
* «Олох биирдэ бэриллэр», пьеса
* «Саллаат сиппэтэх суола» / И. Ороһуунускай, И. Васильев. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1972. — 40с.
* «Кэрэчээнэ: Ырыанньык». — Дьокуускай, 1992. — 52 с.
* «Үөһээ Бүлүүм үрдээтин». — Үөһээ Бүлүү, 1992. — 45 с
* «Дьикти капкаан»; Оҕолорго аналлаах кэпсээннэр, зарисовкалар. — Бүлүү, 1993. — 32 с.
* «Дьөһөгөй дьоруота этэ» / И. Ороһуунускай, И. Васильев. — Покровскай, 1993. — 43 с,
* «Үөрдүн Хотун Бүлүүм»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1993. — 64 с.
* «Бүлүүнү өрүһүйүөҕүҥ»: Хоһооннор. — Дьокуускай: Ситим, 1994. — 63         с.
* «Бүлүү эбэм тилиннин»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1994. — 84 с.
* «Айхаллан кыайыы күнэ»: Хоһооннор. — Бүлүү, 1995 — 80 с.
* «Туобуйа геройдара»: Очеркалар. — Покровскай, 1995. — 68 с.
* «Улуу кыайыыны уһансыбыттара»; Ыстатыйалар, ахтыылар. — Дьокуускай: Ситим, 1995. — 35 с.
* «Уруйдан улуу кыайыы»: Ахтыылар, ыстатыйалар. — Бүлүү, 1995. — 64 с.
* «Айхаллан улуу кыайыы»: Очеркалар, ахтыылар, хоһооннор. — Дьокуускай: Бичик, 2000. — 24 с. 
* «Үөһээ Бүлүү улууһун топонимиката» — Дьокуускай: Кудук, 2000. — 118 с.
* «Биhиги Бараахаппыт»: пьеса, ахтыылар, ыстатыйалар. — Дьокуускай : Бичик, 1998. — 50 с.
* «Учууталлар барахсаттар»: очеркалар, ыстатыйалар. — Дьокуускай : Кудук, 1998. — 46 с.
* «Учууталбар барҕа махтал»: ыстатыйалар, хоhооннор. — Yөһээ Бүлүү, 2001. — 83 с.
* «Дойдум миэнэ, Ороhум». — Yөhээ Бүлүү, 2002. — 60 с.
* Бүлүү эбэм кыыhыгар; Yөрүүттэн сылластахха: хоhооннор // «Саха Сирэ». — 1999. — Атырдьах ыйын 24 к.
* "Ураанхай саха" диэн этноним туhунан // «Чолбон». — 2001. — № 8. — С. 82—85.
* «Сир быйанын көтөҕөр туhугар» // «Чолбон». — 2002. — № 5. — С. 64-65.
* «Кэрэ кэпсээннэри хаалларбыта» // «Чолбон». — 2003. — № 10. — С. 74—75.
* «Ойуунускайга»: хоhооннор // «Чолбон». – 2003. — № 10. — С. 6.

## Ырыалар (Уйбаан Ороһуунускай тыллара)
«Тохтоо, сүтэн хаалыма» (Аркадий Алексеев мелодията)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин мелодиһа (1998)
* Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо
* Россия географическай обществотын чилиэнэ
* Россия норуоттар ыккардыларынааҕы «Возрождение планеты» эмчиттэрин Сойууһун чилиэнэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Иванов Иван Еремеевич —- Ороһуунускай
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):60 лет со дня рождения И.Е. Иванова-Оросунского, заслуженного работника культуры РС (Я), поэта, публициста
Хоҥор хаас

thumb|210px
мини|Хоҥор хаас күһүн Өлүөхүмэҕэ (2013 сыл)|210px

**Хоҥор хаас** (*нуучч. гуменник*) — бөдөҥ көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Хаастар биистэрин уустарыгар киирэр Саха Сиригэр үөскүүр 4 көрүҥтэн биирдэстэрэ.

Кытарымтыйан көстөр болоорхой эбириэн өҥнөөх. Тумса хара, ортотунан саһархай сурааһыннаах. Тыһыта атыырынааҕар арыый кыра, ол гынан баран өҥүнэн уратыта суох. Ыйааһына  2,5 киилэттэно 4,5 тиийэ буолар, ардыгар оннооҕор да улахан.

### Тарҕаныыта

Хоҥор Евразия туундаратыгар, тайҕатыгар Гренладияттан Уһук Илиҥҥэ диэри олохсуйар. Орто Европа уонна Азия байҕалларын кытылларыгар, Хара уонна Средиземнэй байҕалларга, Орто Азияҕа, Японияҕа уонна соҕуруулуу-илин Кытайга кыстыыр. 

Хоҥор ууга оччо баайыллыбатах көтөр. Күнүһүн хонууга сороҕор ууттан тэйиччи мэччийэллэр, киэһэ эрэ ууга төннөллөр. Сиргэ үчүгэйдик хаамаллар уонна түргэнник сүүрэллэр. 

## Өссө маны көр
* Хаас
* Алтан харах
* Лыглыйа
* Бороҥ хаас
Кусчут

thumb|220px

**Кусчут кыырт** эбэтэр көннөрү **кусчут** (, ) — Саха Сирин соҕурулуу-арҕаа өттүгэр уйаланар бөдөҥ соҕус тыҥырахтаах көтөр. Уу кытыытыгар олохсуйар. Үксүн кутуйахтары, кыра уонна орто көтөрдөрү тутан сиир. Сороҕор андаатары, кустары уонна чөкчөҥөөлөрү тутар.

## Өссө маны көр
* Маҥан кутуйахсыт

## Туһаныллыбыт сир
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Маҥан кутуйахсыт

thumb|240px

**Маҥан кутуйахсыт**, **Битииһит** эбэтэр **Кутуйахсыт** (, ) — аҕыйах ахсааннаах Саха сирин тайҕалаах сирдэригэр аһаҕас сирдэргэ олохсуйар тыҥырахтаах көтөр. Кутуйаҕы, бөдөҥ үөннэри, сороҕор чыычаахтары бултаһар.

Атыырын дьүһүнэ кубалаҥ маҥан, тыһытын көхсө бороҥ, иһэ кугас көҕөччөр. Устата 45-56 см, ыйааһына 300-600 г. Киэҥ хонуулаах, ходуһалаах, маардаах сирдэргэ олохсуйар. Уйатын сиргэ туттар, 4-6 сымыыты баттыыр.

Битииһит диэн булдун көрөн салгыҥҥа биир сиргэ тэлибирии ыйанарын иһин сорох сиргэ ааттыыллар. 

## Өссө маны көр
* Кусчут
Иванов Семен Александрович

200px|thumb|right|Иванов Семен Александрович
**Иванов Семен Александрович**, 1963—1965 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

1922 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Ленин оройуонун (билигин Ньурба улууһа) Үһүс Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы финановай техникуму, Ленинградтааҕы финансово-экономическай институту уонна  Үрдүкү партия оскуолатын бүтэрбитэ.

## Олоҕун олуктара

1939—1941 сыллардаахха — Дьокуускайдааҕы финановай техникум студена;

1941—1945 сыллардаахха — Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, сэрии кыттыылааҕа;

1946—1947 сс. — Өлөөн райсоветын ун финансаҕа отдел сэбиэдиссэйэ;

1947—1951 сс. — Ленинградтааҕы финансово-экономическай институт студента;

1951—1953 сс. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин консультана;

1953—1954 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирин солбуйааччыта;

1954—1956 сс. — Саха АССР Олохтоох промышленность миниистирэ;

1956—1959 сс. — Чурапчы райсоветын исполкомун бэрэссэдээтэлэ;

1959—1961 сс. — Саха АССР Финансаҕа миниистирин солбуйааччы;

1961—1963 сс. — ССКП КК Үрдүкү партия оскуолатын үөрэнээччитэ;

1963 сыл кулун тутар — 1965 сыл ахсынньы — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ;

1966—1974 сыллардаахха — «Якутзолото» холбоһун директорын солбуйааччыта.

## Сигэлэр
Саха Республикатын ил былаас официал сайта
Хара дьабадьы

thumb|250px
thumb|''Lagopus muta''
**Хара дьабадьы** (, ) — туундара куруппааскыта.

## Өссө маны көр
* Куруппааскы
Хара улар

thumb|240px

**Хара улар** (*нуучч. каменный глухарь*) — атыыра дабыдалыгар уонна кутуругун үөһэ өттүнэн үрүҥ куорсуннардаах хара дьүһүннээх, кыһыл хаастаах улахан мас көтөрө. Саха сиригэр улар икки көрүҥэ баар: хара улар уонна чакыр улар. Хара улар ордук хара дьүһүннээх уонна уһун кутуруктаах.

Ыйааһына 4 кг тиийэр. Кыһын тиит лабаата уонна үнүгэһэ аһылыктаах. Саас охсор кэмигэр чакыр улар курдук дьүлэй буолан ылбат. Уйатын охтубут тиит эбэтэр төҥүргэс төрдүгэр туттар. 4-6 сымыыттаах буолар.
 
Хара улар тыһытын эрдэҕэс диэн ааттыыллар.

Аҥаалык улар — кырдьаҕас бөдөҥ улары ааттыыллар.

## Өссө маны көр

* Чакыр улар
Чуускун

thumb|240px

**Чуускун** (, , Хонуу барааҕа) — чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр туундараҕа уйаланар көтөр.   Ыам ыйын бүтэһигэр кэлэр. Уйатын сиргэ туттар, 4 сымыыттаах буолар. Үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар.
мини

## Ойуулааһын

Этин сиинин-уһуна 26 — 29 см, ыйааһына 170—320 г. Кынатын даллаҕа 56 — 63 см. Атыыра саас: өрөҕөтө, моонньун уонна төбөтүн ойоҕосторо, сүүһэ хара, кутуругун анна үрүҥ, көхсө үрүҥ туора дьураалардаах хара. Тыһыта буурайдыҥы, өрөҕөтүгэр үрүҥ бэлиэлэр бааллар. Күһүн өрөҕөтө сырдык, көхсө саһархай эбирдээх. Тумса уонна хараҕа хараҥа өҥнөөхтөр, атаҕа бороҥ. Атын чуускуннарга суох төрдүс тарбахтаах.

## Быһаарыылар
Бараах

thumb|250px|Бараах

**Бараах** биитэр **Эһэ барааҕа** (, ) — дьоҕус бадараан көтөрө. Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрин Бараахтар уустарыгар киирэр.    

Евразия хоту өттүгэр оттоох ууларга, куталарга уйаланар. Арҕаа уонна Соҕуруу Европаҕа, Африкаҕа Сахаараттан соҕуруу, Соҕуруу Азияҕа уонна Австралияҕа кыстыыр. . Көтөрүгэр бөдөҥ үөрүнэн сылдьар, кытсыыр сиригэр хас да тыһыынчаҕа тиийэр холуонньалардаах буолар. Монотииптээх көрүҥ, чугас көрүҥнэр — чоруут уонна сытыы кутуруктаах песочник.

## Бараах көрүҥнэрэ сахалыы кинигэлэргэ
Кырбас бараах — кыра, чооруостан эрэ обургу бараах, уорҕата кугастыҥы, өрөҕөтө үрүҥ. Уу барааҕа — уларыйа сылдьар кэрэ дьүһүннээх бараах, таба барааҕа — бадарааҥҥа түһэр бараах, ынах барааҕа — дэбигис көтөн барбат сымнаҕас, нэс бараах.

## Быһаарыылар
Лоокуут

thumb|250px

**Лоокуут** эбэтэр **лооҥуут** (, ) — бадараан көтөрө, улахан чөкчөҥө. Тумса кыратык үөһэ өҕүллүүлээх. Атаҕа хараҥа, уһун, көтөрүгэр кутуругуттан уһун. Кэлин өттө уонна кынатын анна үрүҥ, атын өттө бороҥ дьүһүннээх буолар.

Атыыра кынатын уһуна 178-194 мм, ыйааһына - 155-180 г. Тыһыта кынатын уһуна - 181-195 мм, ыйааһына - 148-195 г.

Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр, ареалын хотугу кирбиитэ 65-с кэтирээһининэн ааһар.
Алтан түөс

thumb|250px
 

**Алтан түөс** (, ) — кыра чөкчөҥөө, Чуускуннуҥулар кэргэннэригэр киирэр. Евразияҕа үрдүк таастаах туундара зонатыгар, сорох сирдэринэн хайалар альпа курдарыгар уйаланар.
Чөкчөҥө

**Чөкчөҥө** эбэтэр **Чөкчөҥөө** (, ) - Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр дьоҕус көтөр.

Көхсө хараҥа, үрүҥ эбирдээх. Хабарҕата, өрөҕөтө уонна кутуругун анна үрүҥ. Түөһэ уонна моонньо бороҥ.
Үгүрүө

thumb|250px
thumb|''Gallinago gallinago''

**Үгүрүө** (, ) — Үгүрүөлэр уустарыгар киирэр болоорхойдуҥу кугас дьүһүннээх, уһун тумустаах кырачаан бадараан көтөрө.

## Өссө маны көр
* Сурулаа үгүрүө
Дьиэрэҥ

**Дьиэрэҥ** (, ) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр (*Scolopacidae*) киирэр бадараан көтөрө. 

## Ойуулааһын
Дьиэрэҥ — уһун атахтаах, кынатын кээмэйэ 1 миэтэрэҕэ тиийэр Арассыыйаҕа саамай бөдөҥ үгүрүө.
Обот үгүрүө

thumb|250px

**Обот үгүрүө** (, ) — үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр улахана суох түүҥҥү көтөр. Уйатын Евразия хоту өттүгэр туттар. Сүрүн биотоба — ырааһыйалардаах сэбирдэхтээх биитэр булкаас эргэ ойуурдар. Үксүгэр соҕотох буолар, ардыгар бөлөхтүүр. Спортивнай интэриэстэн бултанар.  

Нууччалыы аата ниэмэстии аатыттан тахсар *Waldschnepfe* («ойуур үгүрүөтэ»).

## Ойуулааһын
Бөдөҥ соҕус, кээмэйинэн өтөн саҕа, уһун көнө тумустаах үгүрүө. Этин-сиинин уһуна 33—38 см, кынатын кээмэйэ 55—65 см, ыйааһына 210—460 г.

## Эбии маны көр
* Үгүрүө
* Сурулаа үгүрүө
Түлүрбэх

thumb|200px

**Түлүрбэх** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, кулгаахтаах мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр көтөр.

Өҥө араҕас, көхсө кытархайдыҥы хоҥор. Уһук хотуттан ураты Саха сирин барытыгар тарҕанан үөскүүр.
Монастырев Василий Григорьевич

200px|thumb|right|Монастырев Василий Григорьевич
**Монастырев Василий Григорьевич** - Үөһээ Бүлүү оскуолатыгар XX үйэ саҕатыгар үлэлээбит, Исидор Бараховы, Марфа Потапованы уонна да атын өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска биллибит дьоннору үөрэппит учуутал (1856 — 1914).

Мэҥэ-Хаҥалас Мөгүрүөнүгэр 1856 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ (сорох источниктарга алҕас кэлии нуучча курдук бэриллэр). Иркутскайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит, саха бастакы үөрэхтээх учууталларыттан биирдэстэрэ. Кортиктаах мундиры кэтэ сылдьар эбит. Түөртэ мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1898 сылтан 1914 сылга өлүөр диэри учууталлаабыт.

Устуорук Е.Е. Алексеев суруйарынан Монастырев урукку кэм сиэринэн кытаанах учуутал эбит, муннукка туруорара, тобуктатара, сороҕор кулгаахтыыра, эбиэтэ суох хаалларара. Кини иитэлээн таһаарбыт оҕолоро бары кэриэтэ үөрэхтэрин салҕаабыттар, сорохторо бэйэлэрэ үөрэнэн кэнники нэһилиэк суруксуттара, дьыаланы устааччыларынан эҥин үлэлииллэрэ. Ол аата, - түмүктүүр Е.Е. Алексеев, - Монастырев учуутал оҕолору чахчы үчүгэйдик кыһаллан үөрэппит.

Василий Григорьевич Матвей диэн уоллааҕа биллэр. Кини улаатан баран Сунтаарга Кокуора сэлиэнньэтигэр олохсуйбут, оскуолаҕа учууталлаабыт (оскуола бастакы учуутала), олохтоох ыал кыыһын ойох ылбыт.

1914 сыл саас өлбүтэ. Үөһээ Бүлүүгэ көмүллүбүт.
Өрүөстээх татыйык

thumb|250px

**Өрүөстээх бастаах** эбэтэр **өрүөстээх татыйык** (, ) — Саха сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Үөннэринэн аһылыктанар.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Ынах чыычааҕа

thumb|250px
 

**Ынах чыычааҕа** эбэтэр **тиит татыйыга** (, ) — Саха сиригэр тайҕа тайаан сиригэр үөскүүр кыра чыычаах. 

Атыырын көхсө, түөһэ уонна ойоҕосторо хоҥордор; кутуруга, кынаттара буурай; хабарҕата, төбөтүн үрдэ, өрөҕөтө уонна кутуругун кырыылара — маҥан.

Саха сиригэр уйаланар, кыһын соҕуруу кыстыыр чыычаах. Муус устар иккис аҥаарыгар кэлэр, балаҕан ыйыгар барар. Сайын үөнү-көйүүрү, саас уонна күһүн оттор сиэмэлэрин сиир.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Күөрэгэй

thumb|250px

**Күөрэгэй** эбэтэр **туйаарар**, **далбарай** *(нуучч. полевой жаворонок)*
Сылгы чыычааҕа

thumb|250px|Сылгы чыычааҕа

**Сылгы чыычааҕа** эбэтэр **сылгычыай** *(, )*
Кэкэ-бука

thumb|200px

**Кэкэ-бука** (, ) — Европаҕа, Азияҕа уонна Хотугу Африкаҕа тарҕаммыт кыра көтөр. Америкаҕа *үрүҥ түөстээх* эбэтэр *калифорния кэкэ-буката* диэн ааттанар аймахтыы чыычаах баар. Арассыыйа орто балаһатыгар да, Сибииргэ да элбэхтик көстөр көтөр. Булкаас да ойуурдарга, инньэлээх, сэбирдэхтээх да ойуурдарга уйаланар. Ас көрдөөн маһы үөһэ таҥнары сороҕор төбөтүн оройунан кытта сүүрэлиир.

## Тас көрүҥэ
Кыра, түргэн-түргэнник хамсанар чыычаах, уһуна 12—14,5 см, кынатын далааһына 22,5—27 см ыйааһына 20—25 г; киппэ эттээх-сииннээх, бөдөҥ төбөлөөх уонна кылгас, биллэр биллибэт моойдоох.

## Быһаарыылар
Хардаҥ чыычаах

300px|thumb|right|Хардаҥ чыычаах
**Хардаҥ чыычаах**  (, ) — Саха сирин улахан өттүгэр көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 70-71 параллелларга тиийэр.

Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Ыам ыйын иккис аҥарыгар кэлэр, атырдьах ыйын бүтэһигэр, балаҕан ыйын саҥатыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр 2-3 буолан барар.

Үөннэринэн аһылыктанар.

Уйатын сиргэ эбэтэр мас аллараа лабааларыгар туттар. 5-8 розатыҥы-саһархай хоҥор эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 22х17 мм, ыйааһына 3-3,5 г. Сымыыты тыһыта уонна атыыра иккиэн баттыыллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.

## Өссө маны көр
* Таллан кэрэ
Таллан кэрэ

thumb|250px

**Таллан кэрэ** (, ) — Саха сирин улахан өттүгэр онон-манан көстөр чыычаах. Ареаалын хотугу кирбиитэ 71 параллельга тиийэр. Өрөспүүбүлүкэ киинигэр ааһан иһэн көстөр.

Аһаҕас сиргэ үүммүт талахтарга уонна тыа саҕатыгар уйаланар. Муус устар саҥатыгар кэлэр, балаҕан ыйын иккис аҥарыгар кыстыыр сирдэригэр көтөр. Көһөрүгэр соҕотоҕун эбэтэр пааранан барар.

Кутуйахтыҥыларынан аһылыктанар. Сайын бөдөҥ үөннэри сиир.

Уйатын мас лабааларыгар туттар. 5-6 маҥанныҥы кытархай эбириэннээх сымыыттаах. Сымыытын улахана 28х20 мм, ыйааһына 4-6 г. Сымыыты тыһыта баттыыр. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.

## Өссө маны көр
Хардаҥ чыычаах
Лебёдкина Елена Андреевна

**Лебёдкина Елена Андреевна** — суруналыыс, Россия суруналыыстарын Түмсүүтүн 1970 сылтан чилиэнэ, араадьыйа уонна тэлэбиидэнньийэ туйгуна. Саха дьаталларыттан тэлэбиидэнньийэҕэ үлэлээбит бастакы суруналыыс. Саха сирин суруналыыстарыттан бастакыннан бүтүн Сойуус экраныгар «Радость тундры» диэн бэйэтин бырагыраамматын таһаарбыта.

Таатта норуодунай театрын ансаамбылын туһунан «Доҕордоһуу — Дружба», дьоруой Федор Попов туһунан «Навечно в памяти народной», марафонецтар дьиэ кэргэннэрэ Кириллиннэр туһунан уонна да атын киинэ очеркалары устубута.

1994 сыллаахха Оҕо Дыбарыаһыгар оҕолорго аналлаах «Эдэр суруналыыс» оскуолатын тэрийбитэ.

«В памяти веков» диэн бэйэтин өбүгэлэрин туһунан нууччалыы тылынан тахсыбыт кинигэлээх. Бу кинигэҕэ Сүрдээх Дүпсүн уонна Халан Тулааһын аҕа уустарын тустарынан суруллар.

* *В памяти веков*, «Бичик», Дьокуускай, ISBN 5-7696-1246-0
Таллан куоҕас

300px|thumb|right|Таллан куоҕас

**Таллан куоҕас** эбэтэр **даллан куоҕас** (, ) - Куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.

Хабарҕатыгар хара бээтинэлээх. Быытта куоҕастааҕар арыый кыра. Ыйааһына: 1800-2354 г. Саха сиригэр барытыгар үөскүүр сэдэхтик көстөр кус. Балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 

## Өссө маны көр
* Быытта куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
Куллуруут

мини|Куллуруут
**Куллуруут** (, ) — Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ тарҕаммыт бадараан көтөрө, туундараҕа эрэ көстүбэт.

Үрдэ хараҥа эбирдээх бороҥ өҥнөөх. Өрөҕөтө үрүҥ, түөһүгэр хараҥа туора дьураалардаах. Тумса уһун, үөһэ диэки иэҕиллибит. Атаҕа араҕас. Цевкатын уһуна 32 мм кылгас. Тыһыта атыырыттан дьүһүнүнэн уратыта суох.

Атыыра кынатын уһуна 121—134 мм, ыйааһына — 51-83 г. Тыһытын кынатын уһуна — 123—136 мм, ыйааһына — 48-76 г.
Араҕас сылгычыай

thumb|250px

**Араҕас сылгычыай** *(лат. Motacilla flava, нуучч. желтая трясогузка)* - көннөрү сылгы чыычааҕыттан кыра. Туундараҕа олохтоох.

Уус саамай кыра чыычааҕа, этин-сиинин уһуна 15-16 см, ыйааһына 17 г кэриҥэ. Араҕас төбөлөөх сылгычыайтан биллэ кыра, үрүҥ сылгычыайтан уратыта диэн кутуруга кылгас уонна өҥө атын.

## Быһаарыылар
Куба

300px|thumb|right|Куба

**Куба** (, ) — Саха сирин саамай улахан көтөрө. Өҥө хаар маҥан. Тумса хара тумуктаах араҕас. Атаҕа хара. Быытта кубаттан бөдөҥ, өссө биир уратыта — тумсун харатын уонна араҕаһын кыраныыссата көнө буолбатах.

Саха сиригэр икки бэйэ-бэйэтиттэн тутулуга суох популяция үөскүүр. Өлүөнэ 40 арыыларыгар уйаланар популяция 1,6 тыһыынча төбөлөөх, Кытайга кыстыыр. Халыма-Индигиир популяцията 30-ча тыһ. төбөлөөх Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр III хаттыгаска киирэр.

## Өссө маны көр
* Быытта куба
Туотаайы

300px|thumb|right|Туотаайы

**Туотаайы** (, ) — моонньоҕон саҕа улахан, хонууга сатаан хаампат атахтаах, кутуруга суох үөл кус.

Хотугу полушариеҕа үөскүүр, үксүн ойуур кэтирээһинигэр, ол гынан баран сорох сиринэн (холобур, Саха сиригэр) хоту туундараҕа өтөн киирэр ареаллаах, оттон соҕуруу кумах куйаарга тиийэ. Оччо көстүбэт-биллибэт көтөр, соҕотох уонна икки буолан сылдьар, отой сэдэхтик уйаланар сиригэр тарҕаммыт холуонньаннан олохсуйар эбит. Кыра, отунан үүммүт күөллэргэ уйаланар, үксүн уу отун күлүгэр сылдьар. Үргүттэххэ от быыһыгар саһа сатыыр эбэтэр умсан баран ыраатар. Уһуур кэмэ чопчута суох, ареалын соҕуруу өттүгэр муус устартан от ыйыгар диэри, хотугу өттүгэр — ыам ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри. Уйатыгар үксүн 3—4 маҥан сымыыттаах. Кыһын соҕуруу көтөр. Соҕуруу байҕаллар чычаас, долгуна суох ууларыгар кыстыыр. Аҕыйах көтөр тоҥмот күөллэргэ кыстыыллар.

Уйаланар сиригэр чугас ньырдьаайы баар буоллаҕына үксүгэр үөнүнэн аһылыктанар, оттон ньырдьаайы суох буоллаҕына (Европаҕа уонна Хотугу Америкаҕа), балык сиир күрэстэһээччитэ суох буолан, балыгынан аһылыктанар эбит.

Арассыыйаҕа сэдэх уйаланар көтөрдөр ахсааннарыгар киирэр. Онон бэдэрээссийэ хас да субуйуогар Кыһыл кинигэлэрэригэр киирэ сылдьар. Саха сиригэр киин улуустарынан саас көтөн ааһар, хоту улуустарга уйаланар курдук. Кус балык аһылыктаах буолан хотулар этин оччо ахсарбаттар, онон бултаабаттар. Сүрдээх үчүгэйдик умсар, кынатын тосту ыттахха "аҕыйах ботуруоннаах киһи санаммат куһа" дииллэр.

### Уйаланар ареала
Илиҥҥи көрүҥүн үөдүҥэ *holbollii* (подвид) уйаланар ареала сорҕото Илин Сибииргэ, сорҕото Хотугу Америкаҕа баар. Арассыыйа иһигэр Бүлүү, Витим алын тардыыларыгар, Байкаал кытыытыгар, Сахалииҥҥа, Хотугу Курил арыыларыргар уйаланара биллэр. Ону таһынан дьоппуон Хоккайдо арыытыгар. Уйаланар сирин хотугу өттө Саха сирин уонна Чукотка сэппэрээктээх туундаратынан кыраныыссаланар: хоту Дьааҥы өрүс тардыытыгар  диэри,  Индигир өрүскэ  диэри, Халымаҕа, Анаадырга, Канчалан өрүс орто тардыытыгар. Оттон соҕуруу өттө Арассыыйа сириттэн тахсар, Манчжурияҕа уонна Кыргыстааҥҥа тиийэр. Америкаҕа туотаайы Аляскаҕа, Канаада арҕаа уонна киин уобаластарыгар, Канааданы кытта кыраныыссалаһар АХШ штааттарыгар, Миннесотаттан илин.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Ньырдьаайы
Хардырҕас

300px|thumb|right|Хардырҕас

**Хардырҕас** (, ) — кыра хаас. Дэҥҥэ көстөр. Хоту байҕал кытыытыгар уонна арыыларыгар уйаланар. Атыырын ыйааһына 1400—1750 г, тыһыта — 1250—1620.

Саха сиригэр икки популяциялаах. Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр ыккардыларынааҕы хардырҕастар (5 тыһ. кэриҥэ көтөр) АХШ кытылыгар кыстыыллар, Өлүөнэ популяцията Дьоппуон арыыларыгар кыстыыр.

ССРС Кыһыл кинигэтигэр III категорияҕа киирэр этэ, Саха АССР Кыһыл кинигэтигэр — II категория.

## Өссө маны көр
* Хаас
* Лыглыйа
* Кыра лыглыйа
* Хоҥор хаас
Быытта куоҕас

300px|thumb|right|Быытта куоҕас

**[[Быытта]] куоҕас** эбэтэр **быаччык куоҕас** (, ) — куоҕастар уустарыгар киирэр көтөр.

Хабарҕатыгар кыһыллыҥы бээтинэлээх. Ыйааһына: 1200—2255 г. Саха Cиригэр барытыгар үөскүүр, аҕыйах ахсааннаах көстөр кус. Кыра балыгынан аһылыктанар. Уйатын күөллэргэ туттар, уйаламмат кэмигэр өрүстэргэ уонна байҕалга эмиэ сылдьар. Уйатын уу кытыытыгар сиргэ туттар. 

Сүрдээх үчүгэйдик устар уонна умсар. Умсан 100—200 м барыан сөп.

## Өссө маны көр
* Даллан куоҕас
* Үрүҥ моойдоох куоҕас
* Үрүҥ тумустаах куоҕас
Хара туруйа

300px|thumb|right|Хара туруйа
**Хара туруйа** эбэтэр **хара кыталык** *(нууччалыы черный журавль)*

на фотографии изображен не черный журавль, а индийский
Өтөн

300px|thumb|right|Өтөн
thumb| '' Streptopelia orientalis ''
**Өтөн** *(лат. Streptorelia orientalis, нуучч. восточная эбэтэр большая горлица)* — холууп бииһин ууһугар киирэр көтөр. Атыырын ыйааһына 221-300 г, тыһыта - 253-290 г.

Ойуур саҕатыгар баар буолар, хонууларга, бааһыналарга аһыыр. Ыам ыйын ортотугар кэлэр. Атырдьах ыйын ортотугар эбэтэр балаҕан ыйын саҥатыгар барар.

## Туһаныллыбыт сир
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б.И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Хараакы

300px|thumb|right|Хараакы
**Хараакы** эбэтэр **караакы** *(нуучч. дикуша)* — тас көрүҥүнэн буучугураска майгынныыр көтөр. Саха Сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Ареалын хотугу кыраныыссата Өлүөхүмэ өрүс тардыыта буолар, илин кыраныыссата — Алдан уҥа салаалара. Сэдэхтик көстөр сүтэн эрэр көтөр. ССРС уонна РСФСР Кыһыл кинигэлэригэр — II категория, Саха Сирин Кыһыл кинигэтигэр — I категория.

## Өссө көр

* Бочугурас
* Хабдьы
* Хаккырыал
* Куртуйах
* Чакыр улар
* Хара улар
* Хонуу бочугураһа

## Туһаныллыбыт сирэ
* Знаете ли вы птиц Якутии. Б. И. Сидоров/ — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-76-96-0956-7
Хопто

300px|thumb|right|Хопто
**Хопто** *(нуучч. серебристая чайка)*

## Өссө маны көр
*Хара баттах
*Оччугуй хара баттах
*Тыыраахы
Хара баттах

300px|thumb|right|Хара баттах
thumb|''Chroicocephalus ridibundus''
мини|Larus ridibundus
**Хара баттах** эбэтэр **Күөл хоптото** (, ) 

## Өссө маны көр
* Хопто
* Оччугуй хара баттах
* Тыыраахы
Оччугуй хара баттах

300px|thumb|right|Оччугуй хара баттах

**Оччугуй хара баттах** эбэтэр **Кыра хопто** (, ) — уу көтөрө, саамай кыра хопто. Хоптолор уустарыгар киирэр. Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр.

Уу үөннэринэн аһылыктанар.

## Өссө маны көр
* Хопто
* Хара баттах
* Тыыраахы
Тыыраахы

**Тыыраахы** эбэтэр **ачаах кутурук**, **кыптыый кутурук** (, ) — өрүстэргэ, күөллэргэ олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.

Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл, сороҕор хара буолуон сөп. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.

Европаҕа (уһук хотуттан ураты), Сибииргэ, Орто Азияҕа, Киин Азия уонна Монголия сорох сирдэригэр уонна Хотугу Африкаҕа, Хотугу Америка илин өттүгэр тарҕаммыт көрүҥ.

Холуонньаларынан таас очуостарга эбэтэр кумахха уйаланар. Атыырдаах тыһы олохторун тухары бииргэ сылдьаллар (моногамия). Уу үрдүнэн көтө сылдьан кыра балыктары уонна уу үөннэрин умсан бултаһаллар.

Киниэхэ чугас уонна тас көстүүтүнэн майгынныыр көрүҥ — хотугу эбэтэр токок тыыраахы (полярная крачка). Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.

## Хаһыыта

## Өссө маны көр
* Хара баттах
* Оччугуй хара баттах
* Хопто

## Туһаныллыбыт сирэ
* Биология энциклопедията