Алюминий

**Алюминий** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Al** уонна атом нүөмэрэ 13.

## Өйдөбүлэ
Алюминий (Al, лат.aluminium) - периодтаах систиэмэ үһүс бөлөҕүн иккис периодын метала, кэрискэ нүөмэрэ 13, холбоһуктарыгар +3 аһыйыы истиэпэнин көрдөрөр. Сир үрүт араҥатыгар тарҕаныыга абалык уонна кремний кэнниттэн үһүс миэстэни ылар (8,8%). Ыраас алюминий үрүҥ көмүстүҥү сырдык өҥнөөх чэпчэки металл, 660°С ууллар, итиини уонна электричествоны аһарымтыа, ньыҕаллымтыа, боробулуока буола чэпчэкитик тардыллар, илиис эбэтэр фольга буола тапталлар, оксиднай бүрүөһүн түргэнник үөскүүр буолан таһыттан дьайыыны, дьэбини тулуйар.

Алюминий аата латынскай *alumen* диэн тылтан үөскээбит - *квасцы*.

## Үөскээбит устуоруйата
Аан маҥнай алюминийы датскай физик Ганс Эрстед 1825 сыллаахха таһаарбыт. Кини бу алюминий хлоридын кытта калий амальгамын оргутан тимирин араарбыт. Кэлин Эстер ньыматын Фридрих Велер тупсарбыт. Кини алюминий хлоридын ыраас тимир калийы кытары тиийиитин уонна алюминий химическэй суолтатын суруйбут.

Аан маҥнайгы оҥорон таһаарыы 1854 сыллаахха Сент-Клер Девиль калий оннугар натрийы Велер ньыматынан оҥоһуллубут. Сыл кэннэ Париж быыстапкатыгар 1855 сыллаахха кини уһаарыллыбыт алюминийы көрдөрбүт, онтон 1856 сыллаахха хлорид алюминий-натрийы икки төгүл тууһун электролиһынан уулларан алюминийы таһаарар.

Электролит ньыматынан алюминийы киэҥник оҥорон таһаарыы тарҕана илигинэ бу металл кыһыл көмүстэн сыаналаах этэ. 1889 сыллаахха британиялар сыаналаагы бэлэхтээри нуучча химигэр Д. И. Менделеевкэ  ыйааһын бэлэхтээбиттэр, чааскытын иһиттэрэ кыһыл көмүстэн уонна алюминийтан оҥоһуллубут.

## Састааба
Арассыыйага алюминийы ол кэмнэргэ үрүҥ көмүс туой дииллэрэ, тоҕо диэтэххэ туой сүрүн састаабыгар  глинозем Al2O3 киирэр. Электролиз көмөтүнэн тимири уулларан криолитка оҥорон таһаарыы Al2O3 1886 сыллаахха Ч. Холл уонна П. Эру тус-туспа бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох оҥорон таһаарбыттара.

## Холбоһуктара
Алюминий холбоһуктара, ол эбэтэр, алюминий уонна калий икки төгүл туустара – квасцы KAl(SO4)2 • 12H2O – былыр-былыргыттан киэҥник биллэр уонна туттуллар.

Алюминий кислороду кытта кытаанах химическэй холбоһук үөскэтэр. Атын металлары кытта тэҥнээтэххэ алюминийы металлга челлүтүү уустук буолар, ол кини үрдүк реакционнай кыахтаах уонна үрдүк температуранан уулларар атын бэйэтин рудаларын, холобур, оксидтары, корундары. Көннөрү металлга чөлүгэр түһүү оксидтаах уотунан (холобур, металлургическай дьайыыларга металлга чөллүтүү) – кыаллыбат, кислород алюминийы кытта майгыннаһар өрүттэрэ элбэх углеродка холоотоххо.

## Туттуллуута
Киэнник конструкционнай материал курдук туттуллар. Бу хаачыстыбаҕа алюминий сүрүн үчүгэй өттө - чэпчэки, штамповкаҕа бэринимтиэтэ, коррозионнай өр турумтуота (салгыҥҥа алюминий түргэнник Аl2О3 бөҕө бүрүөнэн бүрүллэр, ол бүрүө кини инники аhыйыытыгар мэhэй буолар), үрдүк итиини аһарымтыата, холбоһуута дьата суох буолар. Кылгастык эттэххэ, алюминий маннык свойстволара кинини кухоннай иһит оҥоруутугар, алюминий фольгатын ас бырамыысыланнаһыгар уонна суу оноруутугар киэҥник туттулларыгар тиэрдибиттэрэ. Бастакы үс свойствота алюминийы авиационнай уонна аэрокосмическай бырамыысыланнас сүрүн сырьётун оҥорбуттара.

## Химическэй свойствата
Алюминий бэйэтигэр сөптөөх мэктиэтигэр сылдьан чараас уонна бөҕө бүрүөнэн бүрүллэр, ол иһин классическай аһытааччылары кытары реакцияҕа киирбэт. Холобур, О2-ны, HNO3-и (итиитэ суох), H2SO4-и (концентрированнайы) кытары, ол эрээри HCl уонна H2SO4 (суураллыбыты) кытары реакцияҕа чэпчэкитик киирэрэ биллэр. Ол көмөтүнэн алюминий коррозияҕа ылларбат, онон билиҥҥи бырамыысыланнас эйгэтигэр киэҥ биһирэбили ылан турар. Онтон оксиднай бүрүө алдьанан хаалар түгэнигэр, холобур, аммоний тууһун суурадаһына кытары NH4+, итии солохтору кытары уонна ртуть металын кытта уһаарбатын кэнниттэн) алюминий бэйэтэ көхтөөх металл-чөллөөччү курдук көрдөрөр. Өскөтүн алюминий оксиднай бүрүөлэнэн наадата суох эбит буоллаҕына, кинини галлий, индий эбэтэр олово эвтектикаларыгар таһын инчэтэн ылыахха сөп.

1. Алюминий боростуой веществолары кытары эрчимнээхтик реакциялыыр:

* кислородтуун, алюминий оксида таһаарар

: 4Al + 3O2 -> 2Al2O3

: 2. Галогеннары кытары дьиэ иһинээҕи температураҕа (фтортан ураты), алюминий хлорида, бромида эбэтэр иодида таһаарар:

: 2Al + 3Cl2 -> 2AlCl3
: 2Al + 3Br2 -> Al2Br6
: 2Al + 3I2 -> Al2I6

3. Атын неметаллары кытта ититтэххэ:

* фтордуун, алюминий фторида таһаарар:

: 2Al + 3F2 -> 2AlF3

## Быһаарыылар