Куһаҕан омугу булуу

Олоххо үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар диэн сахалар этэллэр. Куһаҕан ханна баарын буллахха, үчүгэй баара быһаарыллан биллэр. Бу куһаҕаны кыайыы, тупсарыы үчүгэйгэ уларыйарыгар тириэрдэн үчүгэйи элбэтэргэ кыаҕы биэрэр.

Омук дьоно бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара сайдыыны ситиһэн кыра омуктары сэриигэ кыайан баһылаатахтарына уонна өр кэмҥэ салайдахтарына улаатан тахсар уонна аһара бардаҕына ханнык эрэ ордук саныыр, бэртэрин былдьаһар омуктарын булан “куһаҕан” диэн ааттаан кэбиһиэхтэрин сөп. Бу куһаҕан диэн сирэр, намтатар ааты булан атын омукка иҥэрии бэйэ омуга өссө “үчүгэй” курдук буоларын үөскэтэн таһааран омуктар икки ардыларыгар уруккуттан үөскээбит сыһыаны уларытарга туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр.

Омуктар сайдан иһиилэрэ, бииргэ олоруулара, үлэлээһиннэрэ күөнтэһиинэн, илин былдьаһыынан баран иһэр. Хайалара бастаан тахсар да атыттар батыһаллара, үтүктэллэрэ үөскүүрэ үчүгэйдэрин улаатыннарар. Олоххо туох баарынан, тугу ситиспиттэринэн аахсан хайалара бастыырын эбэтэр хааларын быһаарсан иһэллэр.

Хайа эрэ омук баһыйан, сабырыйан барыыта атына хааларын, мөлтөҕүн билинэрин үөскэтэрэ икки ардыларыгар ордук санааһын сайдарыгар тириэрдэрэ “куһаҕан ааттаах” омугу булуу туһата улаханын биллэрэр. Ордук саныыр омуктарыгар куһаҕан диэн ааты иҥэрэн мөлтөтө, туората сатыахтарын сөп.

Омукка мөлтүүр кэмэ кэллэҕинэ өйө-санаата сыппыырын, ол-бу аайы солумсаҕыран иһэрэ элбиирин тэҥэ, этэ-сиинэ ордук мөлтүүр, үлэни кыайбат буолуута үөскээн үлэ миэстэлэриттэн туоратыллыыта тиийэн кэлэр уонна кырдьарыттан ахсаан өттүнэн аҕыйаан барар.

Омук мөлтөөтөҕүнэ өйүн-санаатын күүһүрдүнэ сатааһына “улуу омук” буолууга дьулуһарын үөскэтэр. Улуу омук буолуу ханнык эрэ баһыйар, үлэтэ-хамнаһа мөлтөх омугу буллахха ордук табыллар. Аныгы солуну тарҕатыы үлэтэ сайдыбыт кэмигэр ким улаханнык уонна элбэхтик саҥарбыт куһаҕан омугу булара түргэтиир буолла.

Мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьар омугу күүһүрдэ сатааһын үөскүүрүгэр ханнык эрэ атыҥҥа баһыйары көрдөрүү тиийэн кэлэрэ табыллыыны биллэрэр. Омугу күүһүрдэ, улуу оҥоро сатааһын ханнык эрэ мөлтөх омугу буллахха эрэ ситиһиллэр кыаҕа улаатар.

Маҥнайгы Аан дойду сэриитин кэнниттэн Германия улаханнык мөлтөөбүтэ, үлэни оҥоруу сатарыйбыта, дьадаҥылар элбээбиттэрэ. Бу кэмҥэ еврейдэр олохторо быдан ордуга, атыылара-эргиэннэрэ табыллан, сайдан испитэ. Дьадайбыт немецтэр еврейдэри ордук саныыллара үөскээн олохсуйбута. Бу ордук санааһын аһара баран сөбүлээбэт буолуу, абааһы көрүү үөскээһинигэр тириэрдибитэ.

Нацистар былааһы ылбыттарын кэнниттэн омуктарын күүһүрдэ сатыыр санаалара аһара улаатан еврейдэри “куһаҕаннар” диэн ааттаан туората сатаан лааҕырдарга олордууга кытта тиийбиттэрэ.

Билигин Россияҕа кыайа-хото үлэлээн республикаларын сайыннаран иһэллэрин тэҥэ, ахсааннара үксээн иһэр омуктар элбэхтэр:

- Татаардар сайдан, күүһүрэн эрэллэр, ахсааннара да элбэх. Бу икки омуктар былыргы кэмнэртэн күөнтэһэ, күрэхтэһэ сылдьаллар. Билигин татаардар ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэллэр.

- Сахалар эмиэ сайдан, барыга-бары бастыыллара биллэн иһэр.

- Чеченнэр күүһүрэн республикаларын сайыннаран эрэллэр.

Эстэн, мөлтөөн иһэр омук бэйэтин күүһүрдэр, улуу оҥорор санаата элбээтэҕинэ хайа эрэ сайдыыны ситиһэн иһиигэ баһыттарар омуга туох эрэ куһаҕаннааҕын булан барыларын “куһаҕанынан” ааттаан кэбиһиэн сөп. Ханнык эрэ куһаҕан омугу буллахха бэйэ омуга “үчүгэйин” дакаастыы сатааһын өссө табыллар кыахтанар.

Монголлартан-татаардартан күүс ылынан саҥалыы сайдан тахсыбыт “россилар” татаардары сэриилээн, кыайан-хотон Сибиири барытын баһылаабыттара. Ол былыргы кэмнэргэ ситиһиллибит кыайыылары арбыы сатааһын аһара барбыта билигин да салҕанан баран иһэрэ эйэлээх буолуу үөскээн олохсуйарын мэһэйдиир. Бу кэмҥэ татаардары кытта күөнтэһии, күрэхтэһэ сатааһын эбиллэн иһэр.

Билигин Россияҕа православнай таҥара үөрэҕин сыыһатыттан, халыйыытыттан нуучча омуга мөлтөөн-ахсаан иһэр, ахсааннара быста аҕыйыыр буолла. Ааспыт үйэлэртэн бэйэлэрин “үчүгэйбит” диэн санаалара аһара улаатан сылдьарыттан былыргы төрүттэрэ “рустар” диэн ааттаах украинецтар буолалларын билиниэхтэрин баҕарбаттара букатын аһара баран сэриилэһиигэ тириэрдэн кэбистэ. 

Былыргы төрүттэри украинецтарынан билинии нууччалар Россия иһигэр үөскээбит, төрөөбүт сирэ уонна биллэр ааттаах төрүтэ суох буолан хаалыыларын үөскэтэрэ “улуу омук” буолары суох оҥорор. Омук былыргы төрүттэрин умнуута, суох оҥоруута бэйэтэ эстэригэр, саҥа үөскүүр омукка улаханнык баһыттарарыгар тириэрдэрэ импиэрийэни баһылыыр омук атынынан уларыйарын саҕалыыр. 

Тыл үөрэхтээхтэрэ сахалар остуоруйа диэн былыргы олохторун кэпсээнин “устуоруйа” диэн саҥа, булуу тылга уларытан сахалар былыргы төрүттэрин умуннара сатыыллара улаатан, аһара баран эрэр. Бу дьон сайдан иһэр сахалары истэриттэн куорҕаллыыр улахан куһаҕан үлэлэрин мин арыйан дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэбин. (1).

Мөлтөөн сылдьар омук дьоно “үчүгэйбит” диэн санаалара аһара барыытыттан атыттар олохтоох сирдэрин күүһүнэн былдьаан ылар санааларын улаатыннарар. Кыра кыайыылары ситиһии, сири былдьаан ылыы сэриигэ кыайар санааларын аһара күүһүрдэр.

Сэриигэ кыайыыны ситиһии элбэх барыһы түргэнник киллэрэрин таба туһаныахха сөп. Ахсаана аҕыйаан иһэр омук саҥа дьону эбинэн ахсааннара аҕыйаабытын толорон биэрэрэ табыллар. Сири бас билии  элбэх баайы биэрэрэ кыайыыны ситиһэр санааны улаатыннаран мөл-төөн эрэр омук сэриини саҕалыырыгар төрүөт буолар. Бу сэрии уһаан-тэнийэн барыыта кыаттарбат, бэриммэт утарсааччылары букатын абааһы көрүүлэрин үөскэтиэн сөп, ол аата араастаан куһаҕаннык, үөҕэн ааттаан, куһаҕан омукка кубулутан кэбиһэллэр. 

Сэриинэн саба түспүт, олорор дьиэлэрин, тутууларын алдьатар, сирдэрин былдьыыр уонна дьоннорун өлөртүүр дойдуну абааһы көрөр, бэйэлэрин абааһыларынан уонна араастаан үөҕэн ааттыыр кыахтара улаатан хаалар. Сахалар былыр-былыргыттан киһи быһыыта суох дьону абааһыларынан ааттыыллара билигин да симэлийэ, суох буола илигэ олоҥхолортон биллэн сылдьар.

Куһаҕан омугу булуу араастык, үөҕэн ааттааһыны үөскэтэр. Олус былыргы кэмнэргэ сахалар куһаҕаннык ааттаабыт омуктара билигин да бааллар уонна сайдыыны ситиһэн иһэллэр. Куһаҕаннар, өстөөхтөр, илээттэр, сараһыннар диэн тыллар омугу куһаҕаннык ааттааһынтан үөскээн тахсан омук аатыгар кубулуйан хаалбыттар.

Арҕааҥҥы сайдыылаах, демократия тутулуктаах дойдулар бары  кыттыһан элбэх сэрии сэбинэн көмөлөрүнэн туһанан сайдан иһэр дьонноох дойду сэрии уһаатаҕына кыайар кыахтаныан сөп. 

Омуктар бэйэ-бэйэлэрин кытта күөнтэһиилэриттэн ордук санаһыылара улааттаҕына “улуу” ааттанар омук “куһаҕан” омугу булунан, бэйэлэрин “үчүгэйдэрин” аһара ыытан кэбиһиэхтэрин сөп. (2,81).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Ил Дархаҥҥа аһаҕас сурук”, “Якт.ру”, 2022 с.

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.