Кырыктаныы улаатан иһэр

Улахан кырыктаах Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн дьоҥҥо барыларыгар сэриини утарар санаа киирбититтэн, дьон өйө-санаата сайдыбытыттан уонна киһилии майгылара элбээбититтэн кэлин кэмҥэ улахан сэрии буола илик. Сайдыылаах дойдулар улахан алдьатыылаах атомнай буомбалары оҥостубуттара дойдулар икки ардыларыгар тэҥнэһиини олохтуурунан улахан сэрии саҕаланарыттан бары тардыналлар, сэрэнэллэр, олорор сирдэрин былдьаспаттар.

Дойдулар икки ардыларыгар тэҥнэһии балаһыанньатын тутуһа сылдьыы үөскээһинэ атомнай сэрии кэнниттэн сир үрдүгэр цивилизация, ол аата сайдыылаах олох эстиитэ кэлиэн сөбө дьон өйдөрүн-санааларын туһанан аһара барыыны оҥороллорун тохтотор.

Эйэлээх кэмҥэ үөскээбит эдэрдэр сэрии ыар кэмин билбэттэр, кыайбыттар кэпсээннэриттэн кыайыыны, хотууну эрэ истэллэрэ, аны баҕа санаалара туолуутугар итэҕэстийиини, кыайыы үөрүүтүгэр кыттыспаттарын үөскэтэр буолла. Кырдьаҕас сэрии бэтэрээннэрэ ытыктабылга, бочуокка сылдьыылара эдэрдэр баҕа санаалара биир өрүтүнэн туолбатыгар, кыайан бэтэрээн буолбаттарыгар тириэрдэрэ сэрии саҕаланарыгар баҕаралларын улаатыннаран кэбиһэр. Дойдуларга араас былыргы сэриилэри үтүктэн оонньооһуннар сайдыылара уонна олорго эдэрдэр кыттыһыылара итини бигэргэтэр.

Олох тупсан бары-барыта баара уонна дэлэйиитэ оҕону иитиигэ уратыны, атаахтатыыны, бэлэмҥэ үөрэтиини киллэрэн иһэр. Аныгы төрөппүттэр сэбиэскэй былаас саҕанааҕы “Барыта оҕо туһугар” диэн албын, сыыһа хайысхалаах ыҥырыыны билигин, ырыынак кэмигэр эмиэ тутуһа сылдьалларыттан оҕону аһара маанылыылларыттан уонна бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн атаахтык иитэллэрэ элбээтэ.

Саха дьонун олохторун үөрэҕэр “Оҕону атаахтатыма”, “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиилэр бааллар. Бу этиилэр дириҥ суолталарын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан, оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт кэмиттэн саҕаланан иитиллэрин дьоҥҥо тириэрдэр. Атаах буола улааппыт оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буола улаатара оҥорор быһыыларын кыайан хонтуруолламматын үөскэтэрэ сыыһа-халты, аһара туттунуулары элбэҕи оҥороругар тириэрдиэн сөп.

Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиини хайаан да тутуһарга ыҥырар. Маннык иитиилээх киһи кыы-һырдаҕына, абардаҕына, итирдэҕинэ букатын даҕаны киһи быһыытын умнуон, таһынан барар быһыылары оҥоруон сөбө төрөппүттэр оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ сэрэхтэрэ улаатан Кут-сүр үөрэҕэ этэрин тутуһалларын эрэйэр.

Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииппэттэн, бэрээдэккэ үөрэппэттэн аһара бара сылдьар, бас-баттах иитиилээх эдэрдэр билигин элбээн сылдьаллар. Урут Л.Н.Гумилев булан суруйбут уонна “пассионарнай” диэн ааттаабыт, сахалыы эттэххэ бас-баттах иитиилээх дьон биһиэхэ эмиэ баар буоллулар. Бу дьону билигин мамбеттар, маргиналлар, “трудные подростки” диэн куһаҕан ааттаан туората сатыыллар эрээри, элбээн иһэллэрэ чахчы.

Оҕолор охсусталлар эрэ, кыайбыт кырбыырын ааһан, хам тэпсэр. Бэйэлэрин туттунан, тохтотунар күүстэрэ суох эдэрдэр кыра аайыттан сылтахтанан охсуһа-этиһэ сатыыллара элбээтэ. Былыргы сахалар “Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аналлаах этиилэрэ быһаччы дакаастанар кэмэ биһиэхэ тиийэн кэлбитин билинэн оҕону иитиигэ Кут-сүр үөрэҕин туһаннахха табыллар.

Дьон өйө-санаата туруга суоҕа улааппыта кыра да кыыһырсыылар быһаҕынан быһаарсыыга тиийбиттэринэн биллэр. Өлөрсүүлэр ордук элбэхтик куукуна быһаҕынан оҥоруллар буоллулар.

Дьону кырбааһын, хаан-сиин оҥоруу, араастаан ыйааһын, өлөрүү бары тэлэбиизэр каналларынан харыыта суох көрдөрүллэ тураллар. Төйөн түһүү кэнниттэн туох да буолбакка, бастарын хамсатан кэбиһэн баран ойон туран салгыы охсуһан бара турар киинэ “супер” геройдара олус элбээтилэр. Кинилэри үтүктэн киһини төйүөр, хамсаабат буолуор диэри кырбааһыны эдэрдэр оҥороллоро элбээтэ. 

Дьон кырыга улаатыыта аҥардастыы Россияҕа эрэ буолбатах. Атын сайдыылаахпыт диэн ааттанар Европа дойдуларыгар тус-туспа хайдыһан баран охсуһуулар, уулуссаҕа тахсан содуомнааһыннар эмиэ үксээтилэр. Бары сөбүлүүр футбол, хоккей оонньууларбыт охсуһуута суох түмүктэммэттэрэ ордук хомотор. Сорохтор оонньууларга охсуһуу көрөөрү, онно кыттаары бараллар. 

Кыыһырбыт, абарбыт киһи туттунар күүһэ аҕыйыырыттан киһиттэн таһынан быһыыланара массыына кыра да абаарыйатын кэнниттэн биллэн кэлэр. Аһара бара сылдьар өй-санаа охсуһа сатааччылары элбэтэн кэбиһэр. Массыынаҕа охсуһарга аналлаах тэриллээх; биталаах, бэстилиэттээх сылдьар буолуу олоҕурда.

Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ элбээһиниттэн дьон бэрээдэги олохтоорулар армияны ордук саныыллара улаатан иһэр. Армияҕа кытаанах бэрээдэк баара дьону угуйар, тардар күүскэ кубулуйда. Дьахталлар мөлтөхтөр, арыгыһыттар диэн туоратар эр дьонноро армияҕа бииргэ мунньустан күүстэрин көрдөрөллөрө ордук табыллара санааларын күүһүрдэн биэрэр.

Армия оруола Аан дойду үрдүнэн барытынан үрдээн иһэр. Демократия үөрэҕин сымнаҕас, икки өрүттээҕи тутуһар дьайыытыттан гражданскай дьон бэрээдэги кэһиилэрэ, охсуһаллара, этиһэллэрэ элбээн истэҕин аайы армия бэрээдэги тутуһар оруола үрдээн биэрэр. 

Бары дойдулар армияларыгар бэрээдэги кытаанахтык туталлар. Өссө аналлаах, бастаан иһэр бэрээдэктээх чаастарга ордук кытаанах, командир эппитэ хайаан да толоруллар эрэ аналлааҕын армияҕа тутуһаллар. Сэриигэ бэлэмнэнии диэн ыарахан үлэ. Армияҕа кытаанах бэрээдэк баара эрэ армия олоҕо туруктаныытын үөскэтэрэ биллэр. Сааны-сэби, улахан алдьатыылаах сэрии сэбин илдьэ сылдьар киһи туруктаах өйдөөҕө-санаалааҕа, сыыһа-халты туттубата кытаанахтык ирдэнэр көрдөбүл буолар. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ дьон бэрээдэги тутуһуулара эмиэ сөп түбэһэр. Гражданскай дьон демократия үөрэҕин бэрээдэги тутуһууга туһана сылдьаллара элбэҕиттэн сокуоннары толорууга сымнаҕастар. Сокуоннары тутуһуу мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр сокуоннар туһалара аҕыйаатаҕына дьон олоҕо туруга суох буолуон сөп. Аҕыйахтар аһара байыыларын уонна дойдуну салайыыларын үөскэтии үгүстэр бииргэ олорууларыгар сөп түбэспэт. Аһара байбыттар өссө байаарылар бэрээдэги, тэҥнэһиини үөскэтэр сокуоннары тутуспакка эрэ көҥүллэринэн сылдьыыларыгар тириэрдэриттэн дойду олоҕо туруга суох буолууга киириэн сөп.

Армияҕа оннук буолбатах. Командир этиитэ хайаан да туолуохтааҕа эппиэтинэһи икки өттүгэр иккиэннэригэр үөскэтэр. Командир туолуон сөптөөх, кыаллар кыахтаах бирикээһи эрэ биэрэрэ ирдэнэр, онтон ону толорооччу этиллибитин, ыйыллыбытын курдук толорор эбээһинэстээҕэ хаһан да уларыйбат.

Билигин Россияҕа армия, сулууспалаахтар оруоллара үрдээн иһэр, хамнастара да биллэрдик улаатта. Байыаннай аҥардаах, араас фор-малары кэтэр үлэһиттэрдээх тэрилтэлэр элбээтилэр. Бу быһыы дьон армияҕа сулууспалыы тиийиилэрин элбэтэрин таһынан армия оруола аһара үрдээһинин үөскэтэр кыахтанна.

Дойдуга армия баһылыыр оруолу ылыыта эр дьон салайар былааһы аҥардастыы ылыыларыгар тириэрдиэн сөп. Дьахталлар оруолларын намтатыахтара, ол курдук, эр дьон курдук буолууну армияҕа сулууспалыы да сылдьан ситиһэр кыахтара суоҕа биллэн сэриилэри утарсыахтара. Аһынар, харыстыыр санаалара элбэҕиттэн эр дьон курдук аһара кырыктанар кыахтара суох.

Билигин Россияҕа эр дьон мөлтөөн-ахсаан, туоратыллар уонна арыгыһыттар, үлэни кыайбаттар диэн үөҕүллэр кэмҥэ киирэн сыл-дьалларыттан тахсаары, босхолоноору үчүгэйдэрин көрдөрө сатыыллара элбээтэ. Армия күүһүрүүтэ уонна ханнык эмэ кыра кыайыылары ситиһиитэ кинилэри, ити куһаҕан ааттан босхолуур кыахтаах. Эр дьон бары кэриэтэ бэрээдэги тутуһары сөбүлүүллэриттэн армия күүһүрэригэр бэйэлэрэ да баҕараллар.

Олоххо сайдыы кэлиитэ икки өрүттэр; эр дьон уонна дьахталлар бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан хардары-таары хамсааһыннары үөс-кэтэллэриттэн кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар өрө тутуллан, көҥүллэринэн эргэ баран, элбэх үрдүк үөрэхтэнэн баһыйбыт кэмнэрэ ааһан, сэбиэскэй былаас эстэн, аны үлэни кыайар эр дьон баһылыыр кэмнэрэ эргийэн кэлэн иһэр. Эр дьон баһылаатахтарына оҥорон таһаарар үлэ-хамнас сайдыыта саҕаланар, ону тэҥэ, эр дьону күүһүрдэр өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киирдэҕинэ бэрээдэк тупсара ситиһиллэр кыахтанар. 

Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ, тулуурга үөрэтиини эр дьон эрэ кыайа-хото оҥорор кыахтаахтарын билинэн кинилэри күүһүрдүү, санааларын көтөҕүү ирдэнэр. Туруктаах өйдөөх-санаалаах, туруурдаах, киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй эдэрдэр эрэ үлэни-хамнаһы кыайан сайдыыны аҕалар кыахтаналларын билинэн оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтаппакка эрэ улаатыннарыы эрэйиллэр. 

Сахалар эр дьону күүһүрдэр, бэрээдэги тутуһарга үөрэтэр Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕин оннугар түһэрэн, эдэрдэри, уол оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһанарбыт ирдэнэр кэмэ кэллэ.

Дьон кырыга улаатарыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну тутуһарыттан быыһыыр абыраллара буолар. (1,60).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.