open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самсонов Александр Парфеньевич

.
**Самсонов Александр Парфеньевич** — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Хаптаҕай сэлиэнньэҕэ учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
* Хатас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Дьокуускай 2 уонна 9 №-дээх оскуолаларыгар үөрэммит.
* 1957 с. Саха государственнай университетын тыл үөрэҕин факультетын бүтэрбит.
* 1958—1960 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Сулууспатын кэмигэр ырыа уонна үҥкүү ансамбылыгар кыттыбыт. 
* Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа музыка салаатыгар үөрэммит.
* 1964 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа көһөн үөрэҕин салҕаабыт. 
* 1964—1965 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа туттарсан РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Д. А. Гамрекели кылааһыгар үөрэммит.
* 1980—1982 сс. — Саха государственнай музыкальнай театрын директора.

## Айар үлэтэ
#### Ыллаабыт партиялара
* Сильвио (Паяцы, Р. Леонковалло)
* Шарплес (Чио-Чио-сан, Дж. Пуччини)
* Пристав (Борис Годунов, М. П. Мусоргский)
* Елецкий (Пиковая дама)
* Эбн Хакиа (Иоланта, П. И. Чайковский)
* Листрат (В бурю, Т. Хренников)
* Лоокуут уонна Күннэй (Лоокуут уонна Ньургуһун, Г. Григорян)
* Бэргэн (Колыбельная)
* Сэһэнньит (Сээркээн оҕонньор остуоруйата, З. Степанов) 
* Краун (Порги и Бесс, Дж. Гершвин)
* Белогвардеец Араллан (Неугасимое пламя, Н. Берестов)
* Гаспар (Рита, или пиратский треугольник, Г. Доницетти)
* Шуфлери (Званый вечер с итальянцами, Ж. Оффенбах)
* Джеромо (Доротея, Т. Хренников)

Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Самсонов Парфений Никитич, РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара,  норуот үөрэҕириитин туйгуна.
* Ийэтэ — Самсонова Надежда Евменьевна, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ленин уордьанын кавалера.
* Убайа — Самсонов Владимир Парфеньевич, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх учуонай.
* Убайа — Самсонов Николай Парфеньевич, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1974)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1977)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1985)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1996)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2000)

## А. П. Самсонов туһунан
2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Самсонов Владимир Парфеньевич
* Самсонов Николай Парфеньевич
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* 
*
Gentleman

**GENTLEMAN** (신사), PSY биир ырыата. 13 апрельга 2013 сыллаахха тахсыбыта. Тахсаат сразу Саха Сирин уонна Аан Дойду интернетын тоҕо тэптэрдэ, 2 күн иһигэр 45 миллион көрүү ылла YouTube международнай видео хостинна.
Мясоедов Игорь Васильевич

Мясоедов Игорь Васильевич — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр төрөөбүт.

## Айар үлэтэр
#### Үҥкүүлээбит сүрүн партиялара
* Альберт («Жизель», Адан А.) 
* Базиль («Дон Кихот», Минкус Л.) 
* Джотто («Франческа да Римини», Рахманинов С. В.) 
* Зигфрид («Лебединое озеро», Чайковский П. И., Григорович Ю. Н.) 
* Принц («Щелкунчик», Чайковский П. И.)
* Солор («Баядерка», Минкус  Л.) 
* Хулиган («Барышня и хулиган», Шостакович Д. Д.) 
* Шахрияр («Тысяча и одна ночь», Амиров Ф.)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ

## Быһаарыылар
 

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Шепелева Надежда Семеновна

**Шепелева Надежда Семеновна** (4.03.1923-16.01.2020) — опера ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013), РСФСР үтүөлээх артыыһа (1958), Суорун Омоллоон ойоҕо.

## Олоҕун олуктара
* 1923 сыллаахха кулун тутар 4 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 
* 1930—1937 сс. — Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 
* 1937—1941 сс. — Педагогическай рабфакка үөрэммитэ. 
* 1941 с. — Саха государственнай педагогическай институтугар тыл уонна литература факультетыгар туттарсан киирэр. 
* 1944 с. — радиокомитет хорун ырыаһыта. 
* Төрдүс курска үөрэнэ сылдьан, Москваҕа Гнесиннар ааттарынан Музыка училищетыгар туттарса барбыта.  
* Училищены бүтэриэҕиттэн, 1950 сылтан Саха музыкальнай драматическай театр ырыаһыта.
* 2020 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр 96 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
* Кэргэнэ — Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллоон) (14.09.1906—25.06.2005), Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта.
* Уола — Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду), поэт, литератор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1958)
* Үлэ бэтэрээнэ
* Тыыл бэтэрээнэ
* Государственнай гражданскай сулууспа бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллоон)
* Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду)

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):80 лет со дня рождения Н. С. Шепелевой, заслуженной артистки РСФСР и ЯАССР 
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):В Ил Тумэне чествовали заслуженную артистку РСФСР и ЯАССР Надежду Шепелеву
Егоров Алексей Васильевич

**Егоров Алексей Васильевич** — ырыаһыт, композитор, саха норуодунай артыыһа (2010). СӨ ырыа ааптардарын сойууһун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
1958 сыллаахха от ыйын 28 күнүгэр Бүлүү оройуонугар төрөөбүт.

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Екатерина Егорова, ырыаһыт. Уолаттара Өркөн уонна Харысхан кыра эрдэхтэриттэн ийэлээх аҕаларын кытта ыллыыллар этэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2010)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Платонов Юрий Егорович

**Платонов Юрий Егорович** — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, уһуйааччы, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыстара, Мэҥэ Хаҥалас уонна Уус Майа улуустарын Ытык киһилэрэ.

1992 сыллаахха Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр саҥа эстрада салаатын арыйбыта уонна онно педагогунан үлэлээбитэ.

## Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. 2020 сыллаахха бэс ыйын 30 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1991)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1996)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сахалыы ырыабыт ыырын кэҥэппитэ: [саха биллиилээх эстраднай ырыаһыта, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, СР норуодунай артыыһа, эстрада вокалист-солиһа, «Ыллыыр куолас сайдыыта» оскуола концепциятын ааптара, ХИФУ фольклорга уонна национальнай култуураҕа кафедратын доцена Ю. Н. Платонов 70 сааһыгар] / Ким Дьячковскай — Анаарар // Киин куорат. — 2011. — От ыйын 14 күнэ. — С. 25.
Заболоцкай Владимир Ильич

**Заболоцкай Владимир Ильич** (12.03.1953) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха сирин эстрадатын бастакы идэтийбит артыыстарыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Уус-Алдан улууһун, Лөгөй, Иккис Байаҕантай нэһилиэктэрин Ытык киһилэрэ. 

## Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр төрөөбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2010)
* Уус-Алдан улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
Дьокуускай ытык дьоно

## Ытык олохтоохтор ааттарын үйэтитии
* Самыров Афанасий Васильевич олорбут дьиэтин эркинигэр, Дьокуускай куорат Октябрьскай уулуссатын 18 №-гэр, мемориальнай доска туруоруллубут. (2002) 

## Наҕараадаламмыттар сылынан ахсааннара

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Городской округ «Якутск»: Почетные граждане 

## Быһаарыылар
Иванов Валерий Иосифович

**Иванов Валерий Иосифович** — «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ, Ил Түмэн III ыҥырыытын дьокутаата, техническэй билим хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1942 сыллаахха муус устар 26 күнүгэр Саха АССР Үөһээ Бүлүү оройуонун Иккис Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1966 с. — Куйбышев политехническай институтун нефтяной факультетын бүтэрбит.
* 1967—1977 сс. — Газовай хаһаайыстыба Дирекциятын старшай инженера, сулууспа начальнига, ол кэннэ Дьокуускай куорат газовай хаһаайыстыбатын начальнига, главнай инженера.
* 1977—1981 сс. — Дьокуускай куорат коммунальнай хаһаайыстыбатын Салалтатын сүрүннүүр инженера.
* 1979 с. — Билим Академиятын Сибирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиалын иһинэн экономика институтун бүтэрбит.
* 1981—1986 сс. — Дьокуускай коммунальнай хаһаайыстыбатын Салалтатын начальнига.
* 1986—1987 сс. — Саха АССР Госагропромкомитетын ЖКХ салаатын начальнига.
* 1987—1991 сс. — «Якутагропромпроект» институт директорын солбуйааччыта.
* 1991—1993 сс. — «Фарус» Холбоһуктаах Советско-Британскай тэрилтэ генеральнай директорын оҥорон таһаарыыга солбуйааччыта.
* 1993 сылтан 2012 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр дылы — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа сирин нэһилиэнньэлэлээх пууннарын гаазтааһыҥҥа «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай директора.
* «Ньыгыл Россия» чилиэнэ.
* Ил Түмэн III ыҥырыытын норуодунай дьокутаата (15 №-дээх Пригороднай быыбардыыр уокурук).

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «2000 сыл икки тыһыынча үтүө дьыалата» өйдөбүл бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Үлэ бэтэрээнэ
* Кэбээйи улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ 
* «Хотугу сулус» уордьан (2003)
* Российскай Федерация Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Думатын Ытык грамотата (2010)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2012)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Парламентская газета «Ил Тумэн»: Иванов Валерий Иосифович, депутат Государственного Собрания IV созыва
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия): Иванов Валерий Иосифович 
* Газета «Эхо столицы» 29.10.2012: «Почетный гражданин 2012: газовик и коммунальщик»
Чигирёва Нина Николаевна

**Чигирёва Нина Николаевна** — опера ырыаһыта (меццо-сопрано).

## Олоҕун олуктара
* 1954 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Эмис сэлиэнньэтигэр төрөөбүт.
* 1979 с.  — Дьокуускайдааҕы музыка училищетын бүтэрбит.
* 1987 с. — М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы консерватория вокалга салаатын бүтэрбит. Нью-Йорк (АХШ) Р. Понсейль аатынан фонд маэстро И. Чичаговка стажировкаламмыт.
* 1987 сылтан Саха музыкальнай театырыгар үлэлээбит.
* 1991 сылтан Саха государственнай опера уонна балет театырыгар үлэлиир.

## Айар үлэтэ
#### Ариялара
* Сузуки («Чио-Чио-сан» Дж. Пуччини, дебют)
* Полина уонна Миловзор («Пиковая дама» П. И. Чайковскай)
* Мамаша Кураж («Мамаша Кураж» С. Кортес)
* Мать («Сын солнца» А. Созонов)
* Күн Күбэй («Ньургун Боотур» М. Жирков, Г. Литинскай)
* Азучена («Трубадур» Дж. Верди)
* Маддалена («Риголетто» Дж.Верди)
* Ольга («Евгений Онегин» П. И. Чайковскай)
* Марина Мнишек («Борис Годунов» М. Мусоргскай)
* Кончаковна («Князь Игорь» А. Бородин)
* Любаша («Царская невеста» Н. Римскай-Корсаков)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (1990)
* Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2000)
* Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ (2019)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Государственный театр оперы и балета имени Д. К. Сивцева — Суоруна Омоллоона:Нина Чигирева
* Информационно-новостной блог Валерия Шадрина: Нина Чигирева — выдающийся голос России
Дулова Гульнара Васильевна

**Дулова Гульнара Васильевна** — балерина, саха норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1965 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр төрөөбүтэ.
Бурятия хореографическай училищетын бүтэрбитэ.
1984 сылтан Саха музыкальнай театрыгар үлэлээбитэ.
1991 сылтан опера уонна балет Театрыгар улэлиир.

## Айар үлэтэ
#### Үҥкүүлүүр сүрүн партиялара
* Ньургуйаана, Кыталык («Чурумчуку», Ж. Батуев) 
* Дива («Барышня и хулиган», Д. Шостакович) 
* Чертовка («Сотворение мира», А. Петров) 
* Вакханка («Вальпургиева ночь», Ш. Гуно) 
* Мирта уонна Жизель («Жизель», А. Адан) 
* Принцесса Аврора («Свадьба Авроры», П. Чайковскай) 
* Нурида («Тысяча и одна ночь», Ф. Амиров) 
* Кирти («Дон Кихот», Л. Минкус) 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* SakhaNews:Дулова Гульнара Васильевна:Балерина и педагог классического танца в Якутском хореографическом училище им. А. В. Посельской
Варламова Анастасия Николаевна

**Варламова Анастасия Николаевна** (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1948 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Баатара нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1980 сылтан, үөрэҕин бүтэрээт, Попов аатынан совхозка комсомол-партия үлэтигэр сылдьыбыта. 
* 2006 сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

## Айар үлэтэ
Бастакы Бэдьимэҕэ анаабыт ырыатын 1972 сыллаахха суруйбута.
Айар үлэҕэ кынаттаабыт үтүө сүбэһиттэринэн уонна истээччилэринэн Валерий Ноев уонна Степан Сергучев буолбуттара.
Анастасия Варламова 40-н тахса норуот сөбүлээн ыллыыр ырыаларын суруйбута.
#### «Аҕам алааһа»
Биир бастыҥ ырыата. Ырыатын Петр Елисеевич Варламовка, абаҕатыгар (убайыгар?), уон оҕо аҕатыгар анаабыт. Лэбийэ — Петр Елисеевич оттуур алааһын аата эбит.

## Ырыалара
* «Аҕам алааһа»
* «Амсат эрэ дьэдьэҥҥиттэн» (Н. Попов тыллара)
* «От сыта» (Иван Сысолятин тыллара)
* «Умнумаар, доҕоруом, эн миигин»
* «Ыһыах» (Макар Хара тыллара)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо (1998)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Ырыа кырдала:В чем секрет успеха Анастасии Варламовой? Памяти мелодиста
Тель-Авив

**Тель-Авив** (; ) Израильга Иерусалим кэнниттэн иккис саамай нэһилиэнньэлээх куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана 410 тыһ киһи. Куорат Израиль муоратын кытыытыгар турар.  ХН Иерусами куораты столицанан аахпат. Элбэх дойдулар представительстволара уонна посольствалара Иерусалим оннугар Тель-Авив куоракка бааллар.
Николай Босиков

**Босиков Николай Афанасьевич** (18.12.1931—2008) — поэт, сэһэнньит. 

## Олоҕун олуктара
* 1931 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Тэбик нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1959 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1963 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
##### Үлэлээбит сирдэрэ
:«Кыым» хаһыат;
:«Эдэр коммунист» хаһыат.
* 2008 сыллаахха ыалдьан күн сириттэн барбыт.

## Айар үлэтэ
1955 сылтан ыла бэчээттэнэр. «Күөх киистэлэр» диэн хоһооннорун маҥнайгы хомуурунньуга 1959 сыллаахха тахсыбыт.
Суруйааччы хоһоонноро уонна сэһэннэрэ нууччалыы тылбаастанан Москваҕа уонна Дьокуускайга туспа кинигэлэринэн уонна «Северные зори», «Земля олонхо» хомуурунньуктарга уонна «Полярная звезда» сурунаалга бэчээттэммиттэр. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ

## Библиография
* Алаас тыыннаах ахтылҕана: Хоhооннор, поэма. — Якутскай: Полиграфист, 1998. — 145 с.
* Дүпсүн сирэ: [Поэмалар]. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1998. — 119 с.
* «Кэрэ көтөр» ыалдьыттара: Сэhэн. — Якутскай: КИФ "Ситим", 1994. — 39 с.
* Муостаах буур: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1994. — 167 с.
* Кыhын ахтылҕана. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1991. — 128 с.
* Тыа: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1989. — 144 с.
* Үс сурук: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1985. — 192 с.
* Турдарбын — халлааҥҥа тиийиэм...: Роман: 3 кинигэлээх. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1984—1986.
:1 кинигэтэ. — 1984. — 184 с.
:2, 3 кинигэлэрэ. — 1986. — 304 с.
* Мин саҥа күнүм: Хоhооннор, поэмалар. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1981. — 238 с.
* Кэмнэммэтэх биэрэстэлэр: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1979. — 184 с.
* Сири симээ: (Хоhооннор, поэма). — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1977. — 96 с.
* Биhиги ньургуhуммут: Сэhэннэр. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1974. — 160 с.
* Дойдубар сурук: Хоhоонор. Поэма. – Якутскай: Кинигэ кыһата, 1969. — 72 с.
* Айан чуорааннара. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1961. — 51 с.
* Күөх киистэлэр: Хоhоонноро, поэма. — Якутскай: Кинигэ кыһата, 1959. — 64 с.
* Дьадаҥы дьон ийэлэрэ: сэһэ. — Дьокуускай: Бичик, 2011. — 160 с.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Николай Босиков
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия): 70 лет со дня рождения Н. А. Босикова
Гольдеров Василий Федотович

200px|thumb|left|Гольдеров Василий Федотович

**Гольдеров Василий Федотович** **(Ороһу уола)** — саха поэта, суруйааччыта.

## Олоҕун олуктара
1932 сыллаахха тохсунньу 16 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Ороһу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1966 с. — ССРС суруйааччыларын Сойуустарын чилиэнэ.
А. М. Горьскай аатынан Литература институтун иһинэн Үрдүкү литература курстарын бүтэрбитэ.

##### Үлэлээбит сирдэрэ
: «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията
: «Кыым» хаһыат редакцията
: «Хотугу сулус» сурунаал редакцията
: Өймөкөөн уонна Амма улуустарын оскуолалара, учуутал
: Уус-уран литератураны тарҕатыы Бюрота
: Саха АССР-га ССРС Литфондата, боломуочунай

## Айар үлэтэ
Бастакы кэпсээнэ «Уолун куолаһа» 1952 сыллаахха Хотугу сулус сурунаалга бэчээттэммитэ. 1955 сыллаахха «Илгэлээх ардах» кэпсээнэ ЫБСЛКС 40 сааһыгар тэриллибит республикатааҕы литературнай конкурска иккис бириэмийэни ылбыта.
1959 сыллаахха «Илгэлээх ардах» диэн сүрэхтэнэн кэпсээннэрин бастакы хомуурунньыга күн сирин көрбүтэ, 1962 сыллаахха кэпсээннэрин иккис хомуурунньуга «Көлүкэчээн» тахсар.
Ити кэннэ айар үлэтигэр, хоһоонньут быһыытынан, саҥа кэрдииһи саҕалыыр. Ол кэмтэн ыла хоһооннорун хас да хомуурунньуга бэчээттэнэн таҕыстылар: «Махтал» (1968), «Доҕордоһуу чорооно» (1970), «Күһүөрү сайын» (1982), «Билинии» (1987), «Көмүс күһүннүүн көрсүһүү» (1992) о. д. а.
Үгүс айымньылара нуучча тылыгар тылбаастаммыттара.
В. Ф. Гольдеров саха тылыгар Чингиз Айтматов «Верблюжий глаз» айымньытын тылбаастаабыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

## Библиография
* Илгэлээх ардах: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1959. — 80 с.
* Көлүкэчээн: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1962. — 94 с.
* Махтал: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1968. — 32 с.
* Доҕордоһуу чорооно: Хоһооннор. — Дьокуускай, Кинигэ изд-вота, 1970. — 80 с.
* Күһүөрү сайын: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1982. — 126 с.
* Билинии: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1987. — 80 с.
* Ытыс буор оннугар: Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1989. — 132 с.
* Көмүс күһүннүүн көрсүһүү: Хоһооннор. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1992. — 64 с.
* Умнуллубат онус кылаас. — Дьокуускай: Бичик, 2002. — 224 с. — ISBN 5-7696-1664-4
* Өйтөн-сүрэхтэн сүппэтэх эбиккит: кэпсээннэр, хоһооннор, ахтыылар. — Дьокуускай: Бичик, 2012. — 296 с.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Сивцев Василий Тарасович
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):70 лет со дня рождения В. Ф. Гольдерова
U2

**U2** is an Ирландияттан сылдьар рок бөлөҕө. Бөлөххө 4 чилиэттээх- ырыаһыт Боно (дьиҥ аата *Пол Дэвид Хьюсон*), гитараҕа оонньооччута Эдж (дьиҥ аата *Дэвид Хоуэл Эванс*), Басс гитара ооонньооччута Адам Клэйтон, уонна барабаан оонньооччута Ларри Мюллен мл. U2 1980ус сыллартан сир үрдүнэн олус биллэр бөлөх. 170 мөл. тахса альбомнары атыылаабыттар, уонна 22 Грэмми наҕараадатын ылбыттар - ол аата ханнык баҕар рок группаттан элбэх буолар. 

Дублин куоракка 1976 сыллаахха төрүттэммит. Ол бириэмэҕэ ким даҕаны музыкант буолбатах эбит. 

Көстөрүн курдук, рок бөлөх кыттааччылары көрдүүр суругу оскуола дуоскатыгар киллэрбит Лари Маленаҕа эбээһинэстээх. Биллэриигэ Боно (вокал уонна гитара), Эдж (гитара, клавиша уонна вокал) уонна Адам Клейтон (бас- гитара) таҕыстылар. Онтон ыла бөлөх састааба уларыйа илик. 1980- с сыллар ортолоругар 4 альбому таһаарбыттара уонна фанаттар хамсааһыннарын таһаарбыттара, бастатан туран, Эдьигээн уонна вокал Боно гитарнай партияларын толорооччулара, ону сэргэ бэйэлэрин ырыаларын текстэригэр дириҥник өтөн киирбиттэрэ. У2һээ аан дойдуга биллэр бөлөх альбомун таһаарбытын кэннэ уопсай билинии уонна статуһун 1987 сыллаахха аан дойдуга биллэр альбомунан буолар Джошуа Джошуа буолбута. 

1990- с сылларга революцияҕа, альтернативнай уонна үҥкүү музыкатыгар, кириитикэҕэ бэйэтин аадырыһыгар эппиэттээбиттэрэ уонна, кинилэр санаатынан музыкаҕа, Ахтунг оҕону уонна ТВ воопарк альбома буолбута. Ол кэмҥэ араас музыкальнай хайысханы чинчийэн- чинчийэн- үөрэтэн барбыттара.

ХХІ үйэ саҕаланыаҕыттан уонна у2уор музыкалара урукку айымньыларын туһанан, дьон- сэргэ, критиктэр ситиһиилэрин салгыы туһанан оонньууллар. 2004 сыллаахха бөлөх 22 миэстэни «всех времени» рейтиҥҥэ 100 миэстэттэн (всех времени) "Роллинг Стоун"сурунаал 100 саамай уһулуччулаах артыыстара ылла. 2005 сыллаахха «рок- н- рола албан аат саалатыгар»киллэрбиттэрэ.

Бөлөх чилиэннэрэ «международнай амнистияҕа» кыттыы, история алдьархайын, биир кампания, тыыннаах көмөнү оҥоруу, тыыннаахтарга 8, сведениелэр (долг, СПИД, Атыы- эргиэн Африкаҕа), бородууксуйаны батарыы Боно уонна Эдьигээн музыкалара үүнэллэр.

## Быһаарыылар
Федоров Алексей Васильевич

**Федоров Алексей Васильевич** (13.03.1902—03.06.1967) —  саха норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1902 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Мэҥэ улууһугар (билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһа) Бастакы Тыыллыма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1947 с. — ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* 1967 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

## Сүрүн үлэлэрэ
* Остуолга уруллар киэргэл хаптаһыннар «Баһылай Манчаары» (1946)
* «Норуоттар сирдьиттэрэ» (1949)
* «Биллиилээх сылгыһыт Константинов» (1949)
* «Наполеону үүрүү» (1949)
* «Лауреаты международной премии мира» (1953)
* «Ленин Разливка» (1954)
* «Норуот артыыһа Д.Ф. Ходулов мэтириэтэ»
* «Үтүөлээх быраас Д. А. Гурьев» (1962)
* «Космонавтар» (1963)
* «Кыыс-бухатыыр» (1966)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):100 лет со дня рождения А. В. Федорова, народного художника ЯАССР, костореза
Аммосов Терентий Васильевич

**Аммосов Терентий Васильевич** (02.04.1912—04.09.1988) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1912 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1988 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта.

## Айар үлэтэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1952)
* РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ (1958)
* РСФСР норуодунай худуоһунньуга (1962)
* И. Е. Репин аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1976)

## Сигэлэр
* SakhaLife:«Выставка в честь 100-летия мастера-костореза Терентия Аммосова»
* SakhaNews 06.04.2012:«Сегодня в Якутске откроется выставка знаменитого якутского костореза»  

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ
Бэлисипиэт

**Бэлисипиэт** диэн икки эбэтэр үс төгүрдээх, икки педаллаах, атаҕынан тэптэрэн айанныыр көлө көрүҥэ. Рамата барытын бииргэ тутар, атын тэриллэрэ бары рамаҕа холбоно сылдьаллар. 

Бэлисипиэти айанныр сорох дойдуларга айанныырга олус туһалаах буолар. Онтон сорох дьон сынньалаҥ уонна дьарык, спорт курдук тутталлар. 
Тэҥ ыраахха барарга ханнык баҕар киһи оҥорбут айанныыр тэриллэртэн аҕыйах энергияны барыыр.

## Айыллыбыта

1817 сыллахха ниэмэс профессора Карл фон Дрейс бастакы икки көлүөһэлээх бэлисипиэти айбыта. Мастан оҥоһуллут уонна икки төгүрдээх эбит. Инники көлүөһэтэ руль көмөтүнэн эргийэр эбит. Ол гынан баран педаллара суох буолан айанныр киһи атаҕынан анньыныахтаах эбит. 

1860-с сылларга француз айааччылара педаллары инники көлүөһэҕэ эппиттэр. Ол гынан баран педалы эргитэргэ олус элбэх күүһү бараатаххына биирдэ эрэ хамсыыр эбит. Ону чэпчэтээри инники көлүөһэтин улаатыннарбыттар уонна тимиртэн оҥоһуллар буолбут. Ол гынан баран ол бэлисипиэттэн наар киһи охтор эбит.

1885 сыллахха биһиги билэр бэлисипиэт айыллыбыт. Икки биир кээмэйдээх көлүөһэлээх уонна кыра эбит. Уонна педаллара кэнники көлүөһэни кытта холбоммут сыап нөҥүө.
1890-с сыллахха олус тарҕаммыт уонна сорох уларытыылар эбиллибиттэр, ол курдук көлүөһэлэрэ салгынынан үрдэрэллэр буолбуттар.

## Араастара

* Дьахтар уонна эр киһи бэлисипиэттэрин уратыта раматыгар. Раматын аллараа оҥордоххуна урукку курдук кылгас дьууппа наадата суох буолар.  Уонна уһун да былаачыйалаах бэлисипиэти тэбиэххэ сөп.

* **Тандем** диэн икки киһиэхэ анаммыт бэлисипиэт. Икки паара педаллардаах буолар. 

* **Икки гына хомуллар бэлисипиэт** чэпчэкитик ханна эмит хараныан сөп ол эбэтэр сөмөлүөткө уонна араас тырааныспарка ууруллар.
Живой журнал

**LiveJournal** (кылгастык **LJ**), ол эбэтэр **Живой Журнал**  **ЖЖ** (Тыыннаах сурунаал)    диэн Интернеттааччылар блог ыытар виртуал түмсүүлэрэ. Брэд Фитцпатрик 1999 кулун тутарыгар айбыта.СУП Медиа диэн Россия хамаанньата бас билэр  -

Политика туһунан кэпсэтэр, дьүүллэһэргэ туттуллар.

## Быһаарыылар
Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин

200px|thumb|right|Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин)
**Слепцов Николай Васильевич (Николай Абыйчанин)** (13.05.1925—14.07.1997) — суруйааччы, суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа уонна Саха Сирин суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1925 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Абый улууһун Кириэс-Майыар нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.  
* 1941 сыллаахха, Дружина орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан,  аҕата өлөн, үөрэҕиттэн уурайан, колхозка үлэлээбит.
* 1944 сыллаахха, бултуу сылдьан, очуостан охтубут, ол сылыгар аны күүскэ тымныйан ыалдьан, бастакы группалаах инбэлиит буолар.
* Культура тэрилтэлэригэр үлэлээбитэ.
* 1949 сыллаахха, эмиэ ыараханнык ыалдьан, истибэт уонна биир хараҕынан көрбөт буолбут.
* Ыарахан ыарыыттан санаатын булгуруппакка,  күүстээх санаалаах буолан, фольклор хомуйуутунан, суруйуутунан дьарыктаммыт.

## Айар үлэтэ
Саха Сирин хаһыаттарыгар 1951 сылтан бэчээттэнэр.   
Айылҕаттан талаана, күүстээх санаата кинини республикаҕа биллэр журналист, суруйааччы оҥорбуттара.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Абый улууһун Ытык олохтооҕо (1990)

## Айымньылара
#### Кинигэлэрэ
* Индигииргэ. — Якутскай, 1960
* Хотугу муора хонноҕор. — Якутскай, 1965
* Хотугу кэпсээннэр. — Якутскай, 1968
* Таптал чараҥа. — Якутскай, 1976
* Чучунаа уонна Суланньа. — Якутскай, 1984 
* Быданнааҕыта. — Якутскай, 1994
#### Саха Сирин сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар бэчээттэммит айымньылара
* Битээтилиир Охонооhой; Амтаhыйбыт кыыс астыммыт ырыата; Албыннаппыт кыыс абаламмыт ырыата: [Былыргы ырыалартан айан суруйуу] // «Чолбон». — 1995. — № 10. — С. 136—140.
* Мин доҕотторум — сэрии кэмин оҕолоро; Ураты олоҕум, уот оҕо (Олоҕум кэрчиктэриттэн ахтыылар) // «Хотугу кыым». — Абый, 1995. — Ыам ыйын 27 к. — С. 2,3.
* Тобулбакка аалларбытым Сэттэ уон сааспар: [Хоhооннор] // «Сахаада». — 1995. — Ыам ыйын 25 к.
* Биэлэй Бааска: Үhүйээн // «Чолбон». — 1994. — № 10. — С. 82—84.
* Талааннаах табаhыт: [“Майыар” совхоз 2 №—дээх ыстаадатын биригэдьиирэ, эбээн С. И. Никулин — 70 сааhа] // «Саха Сирэ». — 1994. — Тохсунньу 29 к.
* Омук ойууна: Кэпсээн // «Чолбон». — 1993. — № 12. — С. 68—73.
* 36 сыл суруйсубуппут: [Суруйааччылар тустарынан] // «Саха Сирэ». — 1993. — Тохсунньу 12, 13 к., балаҕан ыйын 28, 29 к.
* «Хотугу кыым» сыдьаайа турдун (Ахтыы) // «Кыым». — 1993. — Ыам ыйын 5 к. — С. 3.
* Сүрэхчээним, тэтимир! Туундара тиитэ: [Хоhооннор] // «Чолбон». — 1991. — № 5. — С. 38.
* Чолойо маныыhыт: Номох // «Чолбон». — 1990. — № 6. — С. 74—75.
* Пегас атым барахсан: Хоhоон // «Хотугу сулус». — 1987. — № 2. — С. 75.
* Үс оройуон түөлбэтинэн // «Хотугу сулус». — 1984. — № 12. — С. 63—81.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Абый улууһун Ытык олохтоохторо

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Николай Абыйчанин
Намииб

250px|thumb|Намиибка күн киириитэ.
**Намииб** (, ) — Африка соҕуруулуу-арҕаа кытылыгар баар кумах куйаар. Иэнэ 100 000 км² тахса, Атлантическэй акыйаан кытылынан 1900 км усталаах. Ангола Наибе куоратыттан Намибияны (кумах куйаар аатынан ааттаммыт дойду) барытынан ЮАР Каап провинциятыгар баар Олифантс өрүскэ дылы тайаан сытар. Акыйаантан 50-тан 160 км дылы континеҥҥа киирэр. Соҕуруу өттүнэн Калахаарины кытта силбэһэр.

Наама омугун тылыгар «туох да суох сирэ» диэн суолталаах.
Калахаари

мини
**Калахаари** — Африка соҕуруу өттүгэр Ботсвана, ЮАР уонна Намибия дойдулар истэринэн сытар кумах куйаар. Кэлин улаата турар буолан Ангола, Зимбабве уонна Замбия сирдэригэр киирэн эрэр. Иэнэ 600 тыһ. км² кэриҥэ. Килиимэтэ ариднай, түһэр сөҥүүтэ сайынын (сэтинньиттэн муус устарга дылы) элбэх соҕус, сымнаҕас кыһыннаах.  Калахари — Соҕуруу Африка саамай куйаас сирдэриттэн биирдэстэрэ. 

Калахаари сиригэр ханна да түспэт өрүстэртэн саамай улахан дельталаах Окаванго өрүс сытар.

Калахаари киин куоратынан Ботсваана арҕаа өттүгэр баар Ганзи куораты ааттыыллар.
Зверев Дмитрий Сергеевич

**Зверев Дмитрий Сергеевич** (11.06.1939, Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.09.2012) — прозаик-публицист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ

Олоҕун кэрчиктэрэ
Миитэрэй Сэргиэйэбис Сэргэй Сибиэрэп бастакы кэргэнэ Анастасия Потаповнаттан уола. Барыта 11 оҕоломмуттар. Түөрт оҕо кыра сылдьан суорума суолламмыттар. Аҕалара араҕан барарыгар 8 буолан хаалбыттар.  Миитэрэй Сэргиэйэбис кэргэнэ Алла Петровна Өлөөн Дьэлиҥдэтиттэн төрүттээх. Икки уол оҕоломмуттара, элбэх сиэннээхтэр. Дмитрийи кыра сырыттаҕына Юрий диэн ааттыыллар эбит. Ол иһин иккис уолун Юрий диэн ааттаабыт. Юрий улахан уолун эһэтин аатынан Дима диэн ааттаабыт. Кыра сиэн уол төрүүрүгэр Миитэрэй Сэргиэйэбис Түбэй Дьаархаҥҥа баар этэ. Телефонунан уол сиэн кэлбитигэр олус үөрбүтэ. Ким диэн ааттыыбыт диэн ыйыппыттарыгар : «Эн уонна мин ааппытынан  Юрий диэххэ » - диэбитэ. Саамай тапталлаах сиэн буолбута, таһыччы таптыыра: «Оҕом бэйэм курдук буолуоҕа, хос эһээтин батан улуу киһи буолуоҕа», - диэн алгыыра. Күн баҕа санаата туоллар  ханнык.Уонна кыыл уолга икки кыыс сиэннээх Уля уонна Надя аттаах.
Дима кыра эрдэҕиттэн үтүөҕэ, кэрэҕэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһар этэ. Олох оскуолаҕа киириэн инниттэн учуутал буолуом диэн ыра санаалааҕа. Ол санаата туолбута. Кини Сунтаар улууһун Сиэйэ сэттэ кылаастаах, Элгээйи орто оскуолаларын, М.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүү педучилищетын бүтэрэн баран Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалаабыта. Тустуунан, боксанан, футболунан, волейболунан, хайыһарынан, чэпчэки атлетиканан, гимнастиканан эмиэ дьарыктанара, саахыматы сэргиирэ. Дьокуускайдааҕы университетка физико-математическай, онтон филологическай факультеттарга үөрэнэн, араас идэлээх учуутал, суруйууга сыһыанынан – тыл үөрэхтээҕэ, суруналыыстыкаҕа эмиэ үлэлиии сылдьыбыта. Суруйааччылар норуоттар икки ардыларынааҕы Союзтарын чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар улууһун уонна Түбэй Дьаархан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо буола үүммүтэ. Талаан, суруйар дьоҕур киһи аайы баар буолбат, утум төрөппүттэргиттэн, айылҕаттан айдарыы үөһэттэн иҥэриллэр быһыылаах. Ис киирбэх сэбэрэлээх, олус чэнчис, уурбут-туппут курдук таҥнан, тутта-хапта сылдьар Миитэрэй, кэпсээн-ипсээн бардаҕына, билэрэ-көрөрө элбэҕэ, бэйэтин санаатын толору ыраастык этэрэ, истээччини олус умсугутар талааннааҕа Улуу Сибиэрэптэн утумнааҕын туоһулуура.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Аҕата — Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола

## Айар үлэтэ
Аҕата, Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола, 100-сааһын туолуутугар аҕатын айар олоҕун туһунан кинигэлэри, араас үлэлэри суруйан бэчээттэппитэ: «Аҕам туhунан аман өс», «Алгыс түстэниитэ», «Үйэлэр сүгүрүйэр киhилэрэ», С. А. Зверев — Кыыл Уола олоҕор холобурдаммыт «К вопросу о национальной специфике якутского поэтического творчества» чинчийиилэр, «Кыhыл көмөс ыар тыына» сэһэн.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

## Өссө маны көр
Зверев Сергей Афанасьевич — Кыыл Уола

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Дмитрий Зверев
Лобанов Матвей Матвеевич

200px|thumb|right|Лобанов Матвей Матвеевич
**Лобанов Матвей Матвеевич** (18.06.1927—2000) — опера ырыаһыта, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыллаахха бэс ыйын 18 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
* 1949 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ радиокомитетын артыыһынан, ол кэннэ радиокомитет хорун солиһынан үлэлээбитэ.
* 1951 с. — киэһээҥҥи орто оскуоланы бүтэрбитэ.
* 1953 с. — Дьокууускайдааҕы музыкально-художественнай училищены бүтэрибитэ.
* 1954—1959 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа үөрэммитэ.
* 1959 сылтан Саха театрын оператын ырыаһыта.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Быраата — Лобанов Федор Матвеевич, саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.

## Айар үлэтэ
1956 сыллаахха, В. Г. Короленко кэпсээннэринэн уһуллубут, «Долгий путь» («Мосфильм», режиссер А. Гайдай) киинэҕэ олоҥхоһут быстах оруолун оонньообута.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* РСФСР үтүөлээх артыыһа
* Саха АССР норуодунай артыыһа
* РСФСР норуодунай артыыһа

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ
* Лобанов Федор Матвеевич

## Сигэлэр
* Кинолетопись Якутии: Первые якутские артисты кино
Лобанов Федор Матвеевич

**Лобанов Федор** (15.03.1930—9.04.2009) — саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Саха комсомолун лауреата.

## Олоҕун олуктара
1930 сыллаахха кулун тутар 15 күнүгэр Саха АССР Амма оройуонун Покровка сэлиэнньэтигэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Амма толорута суох орто оскуолатыгар үөрэммитэ.
Араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбыт.
1948—1958 сс. — ыалдьан, өр эмтэммит.
1958—1963 сс. — Римскай-Корсаков аатынан Ленин уордьаннаах Ленинградтааҕы консерваторияны, үөрэнэн, бүтэрбитэ.
1963 сылтан — Дьокуускайдааҕы Гостелерадио солиһа.

2009 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
Убайа — Лобанов Матвей Матвеевич, опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа.

## Айар үлэтэ
1953 сылаахха бастакы ырыатын «Наша партия» айбыта. Бу ырыаны Москваҕа буолбут Бүтүн Россиятааҕы тыа уус-уран самодеятельностарын көрүүгэ толорон. лауреат аатын ылбыта.
80-н тахса ырыа айыллыбыт, онтон 29 ырыа «Эн, комсомол — мин дьолум!» хомуурунньукка 1984 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара.
«Эн, комсомол — мин дьолум!» ырыата, комсомол төрүттэммитэ 50 сааһыгар анаммыт, Саха Сирин комсомолун ырыаларын конкурсугар бастакы бириэмийэни ылыбта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1976)
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1980)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» мэтээл
* Үлэ бэтэрээнэ

## Өссө маны көр
Лобанов Матвей Матвеевич

## Быһаарыылар

## Кини туһунан
* Бойлохов Н. Эдэр саас ырыаhыта // Коммунизм сардаҥата. — Үөhээ Бүлүү. — 1985. — Атырдьах ыйын 22 к.
* Винокуров Н. Федор Матвеевич Лобанов // Хотугу сулус. — 1977. — № 4. — С. 33.
* Дьяконов Н. Дьоллоох киhи ырыаhыт // Кыым. — 1965. — Алтынньы 10 к.
* Егорова Ф. Ырыа алыба // Кыым. — 1978. — Ыам ыйын 1 к.
* Кривошапко Г. Талаан тардыыта // Кыым. — 1980. — Кулун тутар 14 к.
* Федор Лобанов // Никаноров В., Семенов А. Саха самодеятельнай композитордара уонна мелодистара. — Дьокуускай, 1993. — С. 18.
* Алексеева Г. Песня Федора Лобанова // Соц. Якутия. — 1978. — 25 апр.
* Лобанов Ф.М. // Никитин П. П. Мастера якутской сцены. — Якутск, 1985. — С. 156—157.
* Новгородов Г. Ф .М. Лобанов // Верхоянский коммунист. — Батагай. — 1976. — 2 дек.
* Они будут певцами // Соц. Якутия. — 1959. — 26 нояб.

## Сигэлэр
Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):70 лет со дня рождения Ф.М. Лобанова
Емельянов Степан Иннокентьевич

**Емельянов Степан Иннокентьевич** — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун (билиҥҥи Хаҥалас улууһа) Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Тиит-Арыы, Сиинэ оскуолаларыгар үөрэммитэ.
* 1954—1956 сс. —Тихоокеанскай ВМФ сулууспалаабыт.
* 1961 с. — Покровскайга үлэһит эдэр ыччат киэһээҥҥи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1961—1966 сс. — М. С. Щепкин аатынан Москватааҕы театр училищетыгар үөрэммитэ.
* 1966—1973 сс. — Ньурбаҕа драма театрын артыыһа.
* 1974—1976 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын артыыһа.
* 1976—1980 сс. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай театр директора.
* 1980—1983 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын артыыһа.
* 1983 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха государственнай драма театрын директора.

## Айар үлэтэ
#### Киинэ
* «Срочно… Секретно… Губчека» (Аксенов оруолугар) 
* «Семен Дежнев» (Дежнев сирдьитин оруолугар) (1984)
#### Театрга оонньообут оруоллара
* Виктор («Күкүр Уус») 
* Лутули («Перед восходом солнца» Суорун Омоллоон)
* Яковлев («Темная ночь» Николай Якутскай)
* Яков Лукич («Поднятая целина» М. Шолохов)
* Байтемир («Нэркэс» И. Юмагулов)
* Президент («Коварство и любовь» Шиллер)
* Александр («Последние» М. Горькай)
* Банко («Макбет» Шекспир)
* Бардасов («На водоразделе» В. Яковлев, В. Фомин)
* от автора (сценическай композиция «Хаарыан хампа күөх кытылым», Ч. Айтматов «Пегий пес, бегущий краем моря» сэһэнинэн)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Сигэлэр
* Кинолетопись Якутии:Первые якутские артисты кино
* kino-teatr.ru:Емельянов Степан Иннокентьевич
Захаров Петр Алексеевич

**Захаров Петр Алексеевич** — скульптор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга.

## Олоҕун олуктара
* 1933 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1955 с. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
* 1955—1963 сс. — Дьокуускай художественнай мастерскойдарыгар скульпторынан үлэлээбит.
* 1962 с. — Саха государственнай университет история салаатын бүтэрбит.
* 1969 с. — И. Е. Репин аатынан Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архитектура Институтун, М. А. Керзин мастерскойугар үөрэнэн, бүтэрбит.
* 1969—1973 сс. — Дьокуускай художественнай мастерскойдарыгар скульпторынан үлэлээбит.
* 1969 сылтан Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа преподаватель.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Слепцова Людмила Даниловна, худуоһунньук, педагог, Россия уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.
* Кыыһа — Захарова Айина Петровна, худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын ааптардарыттан биирдэстэрэ.

## Айар олоҕо
#### Скульптуралара
* И. Я. Строд памятнига, Саһыл-Сыһыы (1973)
* Н. Г. Чернышевскай памятнига, Бүлүү (1978)
* М. К. Аммосовка граниттан оҥоһуллубут бюст, Нам с. (1989)
* Эдэр ЧОНовецтарга памятник, Майа с. (1970)
* А. Е. Кулаковскай памятнига, Таатта улууһа (2002)
* П. А. Ойуунускай памятнига, Дьокуускай (2003)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга (1993)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2003)

## Өссө маны көр
Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Быһаарыылар

 
## Сигэлэр
* SakhaNews 25.04.2008:Народному художнику и скульптору Петру Захарову исполняется 75 лет 
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Петр Алексеевич Захаров
Тарабукин Николай Саввич

200px|thumb|right|Тарабукин Николай Саввич
**Тарабукин Николай Саввич** (24.10.1910—14.12.1950)  — эбээн литэрэтиирэтин төрүттээччитэ, эбээн бастакы суруйааччыта, эбээн болкулуорун чинчийээччи. Эбээн литэрэтиирэлии тыла олоҕурарыгар, эбээн омуга сайдарыгар сүдү улахан кылааты киллэрбитэ.

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха Элгэс улууһун (билигин Муома улууһа) Муома нэһилиэгин Эһэлээҕэр  Бадьырыаха өрүс баһыгар 1910 сыл алтынньы 24 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ көс олохтоох эбээн дьоно. Кыратыгар тулаайах хаалан, эбэтигэр иитиллибит. 

1927 сыллаахха Дьокуускайдааҕы рабфакка үөрэнэ киирбит, 1930 сыллаахха ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит.
1937 с. — Ленинградтааҕы Хотугу норуоттар Институттарын бүтэрбитэ.
Икки сыл Усуйаана оройуонун Сиэлэннээх оскуолатыгар учууталлаабыта.
1940 сыллаахха төрөөбүт нэһилиэгэр төннүбүтэ, культурно-массовай, хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сылдьыбыта. Дьокуускайдааҕы тыл уонна культура Институтун үлэһитин быһыытынан, эбээн фольклорун хомуйбута. Итини тэҥэ, хоһоон суруйара.
1950 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Эһэлээх нэһилиэгэр Хабдьылаахха өлбүт. 

## Айар үлэтэ
Литератураҕа бастакы холонуутун Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саҕалаабыта. Николай Тарабукин үлэлэрэ дириҥ ис хоһоонноох, сүрдээх судургу курдук эрээри киһи ис дууһатын, уйулҕатын хамсатар. Биир оннук айымньыта «Оҕо эрдэхтээҕим» автобиография хабааннаах сэһэнэ. 

## Аатын үйэтитии
* Муома улууһун киинигэр суруйааччы бүүһэ туруоруллубут. 
* Улахан-Чистай орто оскуолатыгар Н. С. Тарабукин аата иҥэриллибит.

## Библиография
##### Эбээн тылынан
* Песни тайги. — Л: Худож. лит., 1936 — 58 с.
* Кунгарану; (Мое детство; Повесть). — Л.: Детиздат, 1938 — 131 с.
* Мэнгэн асаткан дэгэуекен (Полет золотой девушки; эвен стихи). Л.: Гослитиздат, 1937 — 48 с.
* Мин бинив (Моя жизнь). — Магадан: кн. изд-во, 1959 — 128 с.
##### Саха тылынан
* Күнү таптыыбын; Талыллыбыт айымньылар. Г. Васильев тылбааһа. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1960 — 88 с.
* Дьүкээбил уота: Хоһооннор уонна сэһэн Хомуйан оҥордо, тылб. Г. М. Васильев. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1971 — 168 с.
* Оҕо эрдэхтээҕим. Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-та, 1980. — 55 с.
##### Нуучча тылынан
* Мое детство. Повесть. — Л.: Дет. лит., 1936 — 59 с.
* Моя жизнь. Сб. избр. произведений — Магадан: Кн. изд-во, 1959 — 145 с.

## Сигэлэр
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Момский улус:Тарабукин Николай Саввич 
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Тарабукин Николай Саввич
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Первый эвенский поэт Николай Саввич Тарабукин
Винокуров Артур Ильич

**Винокуров Артур Ильич** — кыраайы үөрэтэр худуоһунньук-фотограф.

## Олоҕун олуктара

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
:Аҕата — Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан) (31.07.1914—09.09.1952) — саха биллиилээх поэта, суруйааччыта, тылбаасчыта.
:Ийэтэ — Петровская Ольга Францевна.

## Айар олоҕо
Хаартысканан үлүһүйүүтэ 1952 сылтан саҕаламмыт. Аҕата, Илья Чаҕылҕан, өлбүтүн кэннэ аҕатын хаартыскаларын хомуйбут. Библиотекаҕа үлэлиир сылларыгар фоторепродукциянан дьарыктаммыт. Ол сыллартан элбэх историяҕа сыһыаннаах хаартыскалары, матырыйааллары муспут. Билиҥҥи кэмҥэ аҕатын архыыба, бэйэтэ түһэрбит хаартыскалара, репродукциялара мунньуллан — историяҕа улахан суолталаах, өрөспүүбүлүкэ Госархивын баһыйар кэриэтэ, сүҥкэн мунньуу буолбут.
Кэлин Госархивка саха суруйааччыларыгар аналлаах «Винокуров фондата» тэриллибит.

90-с сыллар саҕаланыыларыгар «Илин» сурунаал бастакы нүөмэрдэригэр Артур Ильич саха биллиилээх суруйааччыта Иван Арбита уруһуйдарын репродукцияларын, Лепчиковтар аҕа уустарын хаартыскаларын бэчээттэппитэ. Бу сурунаалы кытта ыкса үлэлэһэн, кини көмөтүнэн Саха Сирин XX үйэтин уһулуччулаах дьонугар анаммыт халандаар оҥоһуллубута. 

П. А. Ойуунускай аатынан литература түмэлигэр «Суруйааччылар — Артур Винокуров фотообъективыгар» диэн быыстапка тэриллибит.
Үлэлэрэ учебниктарга, история  уонна литература кинигэлэригэр, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар уонна сурунаалларагыр бэчээттэнэллэр, түмэллэр быыстапкаларыгар туһаныллаллар.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

## Өссө маны көр
Винокуров Илья Дорофеевич (Чаҕылҕан)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 1(24) — 2001:В фотообъективе Артура Винокурова
Сивцев Айсен Дмитриевич

Сивцев Айсен Дмитриевич (Айсен Дойду) — суруйааччы, драматург, поэт, кыраайы үөрэтээччи.

## Олоҕун олуктара
1941 сыллаахха саха суруйааччыта Суорун Омоллоон дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Төрөппүт ийэтэ эрдэ, 7-с кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, өлбүт. 
1968 сыллаахха ВГИК бүтэрбитэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Сивцев Дмитрий Кононович (Суорун Омоллоон) (14.09.1906—25.06.2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта.

## Айар үлэтэ
Биир бэлиэ, чахчыларга олоҕуран сэһэнинэн суруллубут, «Небесные охламоны» диэн XX үйэ 80-с сылларын айар куттаах саха интеллигенциятын туһунан айымньыта буолар.

## Аҕатын, Суорун Омоллоон, туһунан
Ахтыыларыттан:
*Аҕам, Суорун Омоллоон, аата саха омук баарын тухары, умнуллубакка үйэлэр устун ааттаныаҕа. Дьон-сэргэ кини айымньыларын ааҕарын, кини туппут түмэллэрин сэргиирин тухары. Саха омук тыла уонна культурата тыыннааҕын тухары. Аҕам кэнниттэн кини хаартыскалара, уруһуйдара, туппут дьиэлэрэ, айымньылара, киинэлэрэ, балетка уонна операҕа анаан оҥорбут туруоруулара хаалаллар. Аҕам уһулуччу айдарыылаах киһи этэ. Оҥорбутун-туппутун булгу ситэрэрэ, тиһэҕэр тириэрдэрэ. <…> Аҕам сирдээҕи олоҕун бүтэһик кыайыыта, өлүөн аҕай эрэ иннинэ суруйбут үлэтэ — «Саҥа кэс тыл», аан дойду улуу кинигэтин «Библия» сахалыы тылбааһа. Ити курдук аҕам олоҕор бэриллибит ыйааҕын толору ситэрэн барбыта… *

Аҕата, Суорун Омоллоон, сырдык кэриэһигэр анаан, көмүллэр күнүгэр (2005 сыл бэс ыйын 28 күнэ) суруйбут «Аҕабар» хоһооно:

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Россия бочуоттаах кинематографиһа

## Айсен Дойду туһунан кэрэхсэбиллээх чахчылар
* Саха Улахан энциклопедиятыгар суруллубутунан, 50—60-с сыллар биир бастакы «стилягалара» эбит. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Газета «Эхо столицы» 02.03.2012:Айсен Дойду о духовности, религии и культуре
* Исторический, культурологический журнал «Илин», № 6(47) — 2005:«Как истинный боотур из олонхо…»