open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Холокост

**Холокост**, сороҕор  **Шоа** () — диэн ааттанар, Нацистскай Германия Аан Дойду иккис сэриитигэр дьону өлөрөр бириэмэтигэр буолбута. Быһа холоон алта мөлүйүон дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэ,  ол курдук араас биричиинэнэн өлөрбүттэрэ эмиэ киириллэр, ол курдук цыганнар, гомосексуаллар, Иегова итэҕэйэччилэрэ). Элбэх өттө геттоҕа ууруллубуттара, концентрационнай лааҕырдарга өлэлэтиллибиттэрэ уонна ол кэнниттэн газовай каамераҕа өлөрүллүбүттэрэ.

## Тоҕо дьэбириэйдэри өлөрбүттэрэй

Европаҕа дьэбириэдэр утары абааһы көрөллөрө урут уруккаттан баар этэ Элбэх киһи дьэбириэйдэр бары наһаа баайдар, дьоҥҥо сыһыаннара куһаҕан уонна атын омуктары кытта сатаан олорботтор диэн толкуйдууллара. Маннык боростуой идеялар Германияҕа 1800-с сылларга олус популярнай этэ уонна атын дойдуларга эмиэ. Гитлер Австрияҕа ол бириэмэҕэ төрөөбүтэ уонна ол идеялары ылбыта, уонна экономическай проблемалары уонна Германия уонна Австрия Аан дойду бастакы сэриитигэр хотторуутугар дьэбириэйдэри буруйдуура. Элбэх дьон ону кытта сөбүлэһэрэ, уонна нацистары өйүүрдэрэ.

## Өлүүлэр

Бу аллараа суруллубут сыыппаралар толорутук биллибэттэр, тоҕо диэн үксүгэр ким да ханна да суруйбат этэ. Элбэх учуонайдар сөбүлэспит сыыппаралар маннык:

* Дьэбириэйдэрs (5.1–6 мөл),  ол иһигэр:
** Польша Дьэбириэйдэрэ (3–3.5 мөл.)
* Поляктар (1.8-2 мөл)
* Цыганнар (200,000–800,000 ),
* Инбэлииттэр (200,000–250,000),
* Гомосексуалkfh (22,000–25,000 ),
* Иегова итэҕэйээччилэрэ (950–2500)

Дьэбириэйдэр Давид сулуһун көстөр сиргэ кэтэ сылдьыахтаах этилэр, Саба түһэннэр поеһынан концентрационнай лааҕырдарга ыытыллыбыттара. Дьэбириэйдэр үксүлэрэ Польшаттан уонна ССРС сириттэн сылдьаллар этэ.

Мөлүйүөнүнэн дьэбириэйдэри газовай каамераларга өлөрөллөрө, сорохтору тыыннаахтыы уматаллара, уонна мээнээх ытан өлөрөллөрө. 

Атын өттүттэн дьон баара, дьэбириэйдэри саһыарар уонна Холокост утары охсуһар

## Холокост аккастааһына

Сорох дьоннор Холокост төрүт да буолбатаҕа диэн этэллэр, эбэтэр сыыһа суруллубут диэн этэллэр. Маны Холокост аккастааһына диэн биллэр. . Европа дойдуларын үксүгэр Холокост буолбатаҕа диир сокуону кэһии буолар. .

## Быһаарыылар
Пастер Луи

**Пастер Луи** (1822 сыл ахсынньы 27  — 1895 сыл балаҕан ыйын 28) — Франция микробиолога уонна химига. 
Луи Пастер кэргэнинээн Мариялыын бактериялар элбэх ыарыы төрүөтэ буолалларын дакаастаабыттара уонна араас ыарыылартан быһыыны айбыттара, ордук биллибит быһыылара - иириини утары быһыы. Химияҕэ эмиэ элбэх арыйыылардаахтар, ордук биллэр арыйыылара - кристаллар ассиметрияларын туһунан. Ону тэҥэ Пастер үүтү уһуннук харайар ньыманы арыйбыта. Ол ньыма аата билигин пастеризация диэн ааттанар.

Кэнники үлэлэрэ — куурусса холератын чинчийии. Ол үлэтин бириэмэтигэр Пастер бактерия культурата буорту буолбутун билбит уонна кууруссалары номнуо сатаан сыһыарбат буолбут.

## Олоҕун олуктара
Луи Пастер 1822 сыл ахсынньы 27 күнүгэр Дол куоракка Жура региоҥҥа дьадаҥы тирииһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Арбуа куоракка улааппыт.Үөрэҕи биир үчүгэй оскуолаҕа — *Эколь Нормаль Сюперир* ылбыта, кыратык Дижон лицейыгар физика профессорынан үлэлээн баран Страсбург университетыгар химия профессора буолбута, онно сылдьан кэргэнин Мари Лораны кытта 1849 сыллаахха көрсүбүт. 

Луи уонна Мария 1849 сыл ыам ыйын 29 күнүгэр кэргэннии буолбуттар. Биэс оҕоломмуттарыттан үһэ тиибинэн ыалдьан өлбүттэр. Бу бэйэтин тус олоҕор буолбут алдьархайтан сылтаан Пастер ыарыыны утары охсуһар эми буларга үлэлээбит.

## Пастеризация
*Пастериза́ция* — убаҕаһы 60 °C кыраадыска дылы 60 мүнүүтэ сылытар процесс буолар. . 
XIX  үйэ ортотугар Луи Пастер аһы уһуннук харайарга санаа киллэрбитэ. Ол процесс устатыгар микроорганизм төрөөбүт формалара өлөллөр, ол гынан баран баар споралар хаалаллар, ол иһин үчүгэй усулуобуйа баар буоллаҕына эмиэ сайдан бараллар. Ол иһин пастеризованнай үүтү уонна пиибэни тымныы сиргэ туталлар. Пастеризация түмүгэр ас сыаннаһа улаханнык уларыйбат, амтана уонна битэмииннэрэ, ферменнара чөл хаалаллар. .

## Өлүүтэ
Луи Пастер сүрэҕэ тохтооон Марне-ла-Кокет сиргэ 1895 сыллаахха өлбүт.

## Интириэһинэй чахчылар
* Пастер олоҕун тухары биологиянан уонна дьону эмтээһининэн дьарыктаммыта, ол эрээри анал медицинскай уонна биологическай үөрэҕэ суох этэ.
* 1868 сыллаахха (45 саастааҕар) Пастер мэйиитигэр хаан турбут. Онтон сылтаан хаҥас илиитэ үлэлээбэт буолбут, хаҥас атаҕа сиргэ соһулла сылдьар инбэлиит буолбут. Өлө сыһан баран син үчүгэй буолбут, бу кэннэ сибиир язватын уонна иирии утары быһыытын арыйбыт
* Пастер бэйэтин кэмигэр баар дойдулартан барыларыттан кэриэтэ уордьаннары ылаттаабыта. Быһа холоон 200 наҕараадалаах этэ.

## Быһаарыылар
Манхэттэн бырайыак

[мини|250px|Бастакы атомнай буомбаны тургутан эһии. «[Тринити (буомба)|Тринити», Аламогордо полигон, 1945, от ыйын 16 ]]
«**Манхеттен бырайыак**» () — АХШ атомнай буомбаны оҥорорго анаан тэрийбит бырагыраамматын аата. 1943 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр саҕаламмыта. Бу иннинэ чинчийии 1939 сылтан «Ураан кэмитиэтэ» (*S-1 Uranium Committee*), диэн бырайыагынан ыытыллар этэ.  Бырайыакка АХШ, Улуу Британия, Германия уонна Канаада учуонайдара кыттыбыттара.

Бырайыак иһинэн үс атомнай буомба оҥоһуллубута: плутонийтан оҥоһуллубут «Тринити» (бастакы тургутууга эспиттэрэ), ураантан оҥоһуллубут «Малыш» (Хиросимаҕа 1945 сыл атырдьах ыйын 6 күнүгэр быраҕыллыбыта, уонна плутонийтан оҥоһуллубут «Толстяк» (Нагасаки куоракка 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр быраҕыллыбыта).

Бырайыагы физик Роберт Оппенгеймер уонна генерал Лесли Гровс салайбыттара.

## Сигэлэр

* Создание ядерного оружия 
* Л. Гровс «Теперь об этом можно рассказать»
Хотугу Сулус (уордьан)

мини|Хотугу сулус (уордьан)
мини|Лиэнтэтэ

**«Хотугу Сулус» уордьан** () — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьана.
1997 сыл олунньу 11 күнүгэр Ил Түмэн ПП 418-I нүөмэрдээх уурааҕынан олохтоммута. 

## Наҕараадалааһын быраабылалара
Статута этэринэн **«Хотугу сулус» уордьанынан** наҕарааданаллар:
* Саха Сирин экономикатын сайыннарыыга уонна илин бөҕөргөтүүгэ улахан өҥөлөрүн иһин;
* Ил, социал-политика, култуура, чинчийии, үтүөнү оҥоруу эйгэлэригэр бар-дьон бүттүүнэ билиммит уһулуччулаах өҥөлөрүн иһин; 
* Дойдуну көмүскүүргэ уһулуччулаах хорсун быһыыны оҥоруу, сокуону уонна бэрээдэги өйүүргэ уонна дьон олоҕун, бырааптарын көмүскүүр дьайыыларын иһин;
* Саха Сирин уонна атын дойдулар омуктарын сыһыаннарыгар эйэни, доҕордоһууну бөҕөргөтүүгэ уонна бииргэ үлэлээһиҥҥэ улахан өҥөлөрүн иһин;
* Кэнчээри ыччат үөрэхтээх уонна сиэрдээх буолуутугар уһулуччу улахан ситиһиилэрин иһин.

"Хотугу Сулус" уордьан моонньуга кэтиллэр.

## Өссө маны көр
*«Хотугу Сулус» уордьан кавалердара

## Быһаарыылар
Ыарыһах күнэ

**Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ** (, ) — Аан дойдуга бэлиэтэнэр, ыарыһахтар кыһалҕаларыгар дьон болҕомтотун тардаары олохтоммут күн. Сылын ахсын олунньу 11 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Устуоруйта

«Ыарыһах аан дойдутааҕы күнэ»  1993 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бу күнү бэлиэтиир туһунан Риим паапата Иоанн Павел II 1992 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр эппитэ.

## Өссө көр

* Чэгиэн буолуу күнэ
* СПИДи кытта охсуһуу күнэ
* Гемофилия аан дойдутааҕы күнэ
* Көрбөттөр аан дойдутааҕы күннэрэ
* Дьүлэйдэр аан дойдутааҕы күннэрэ

## Быһаарыылар
Динамит

**Динамит** диэн Альфред Нобель айбыт эстик. Тутаах эстэр компонеена нитроглицерин буолар. Нитроглицерин хамсаныыга олус билимтиэ буолар. Кыратык даҕаны хамсаатаҕына чэпчэкитик эстэр. Ол иһин эстэтиитин аччатыырга диатомиты эбэллэр. түөрт гыммыт биирэ диатомит, онтон атына нитроглицерин буолар.  

Диатомиты эптэххэ даҕаны син биир толору стабильнай буолбатах буолар. Инчэйдэҕинэ нитроглицерины түргэнник сүтэрэр. Тула баар эттиктэргэ ол нитроглицерин хомуллуон сөп уонна эмискэ эстиэн сөп.

Ол иһин формулата уларыйбыта, диатомит оннугар нитрогликольы кытта эбэр буолбуттара, оннук сырыттаҕына нитроглицерин номнуо ууну кытта суураллан хаалбат.

Билигин динамиты атын саҥа эстэр эттиктэринэн уларытыллыбыттара, тоҕо диэн саҥа эттиктэр сыана чэпчэки, уонна тутарга-хаптарга быдан судургу буолар. Ол гынан баран киинэлэргэ уонна араас передачаларга туттулуон сөп.
Кырдьыы

**Кырдьыы** — организм ууһуур кыаҕа тохтообут кэмиттэн өлөрүгэр дылы олоҕо. Бу кэмҥэ кини этин-сиинин туруга, өйө айгырыыр, уорганнарын функцията сыыйа умуллар. 

Кырдьыбыт дьон үлэлэрин тохтотоллор, судаарыстыба үксүгэр биэнсийэҕэ тахсаллар (Арассыыйаҕа кырдьыы биэнсийэтэ дьахталларга 55 саастарыттан ананар, эр дьоҥҥо - 60 саастан), ол гынан баран сорох кырдьыбыт дьон үлэлэрин салҕыылар. 

ХНТ ааҕыытынан аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 2000 сыллааххха 60-тан тахса саастаах дьон ахсаана 600 мөл тахсыбыта, онтон кырдьаҕас дьон 1950 сыллахха 205 мөл этэ. 2050 сыллаахха 2 миллиардтан тахсыан сөп диэн сабаҕалыыллар.
2009 сыллаахха бырыһыанынан көрдөххө 60-тан саастаах дьон ахсаана 10.8% этэ. Катар  дойдутугар ордук кыра этэ (1,9%), онтон  Дьоппуоҥҥа ордук улахан этэ (29,7%). Уопсыстыба кырдьыыта биир улахан экономика проблемата буолар. ХНТ сабаҕаланыытынан 2050 сыллаахха аан дойду нэһилиэнньэтиттэн 22% пенсионер буолуохтаах, ол аата хас үлэһит киһиэхэ биир пенсионер баар буолар.

## Билгэлээһин
«Кырдьыы» диэн тиэрмин араас уопсастыбаларга бу тиэрмин суолтата суох буолан, чуолкайдыыр сатаммат. Аан дойду үгүс чаастарыгар актыыбынай уонна социальнай оруолларга уларытыыларыттан, холобур, сиэннэрэ төрүөхтэриттэн сылтаан сааһырбыт баттахтара, мырчыстыбыт баттахтара, дьахталларга климакс мөлтөөтөҕүнэ, артз, артрит тахсар.

Медицина көрүүтүттэн организмҥа "орто саас" диэн ааттанар биологическай старость диэн ааттанар уларыйыылар саҕаланан эрэллэр. Экэниэмикэ өттүттэн кырдьыы, биэнсийэҕэ тахсар саас кэлбитин ааҕыахха сөп. 60- тан үөһэ саастаах дьоҥҥо, ХНТ 65- гэр диэри саастаах дьоҥҥо сыһыаннаах. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ үс түһүмэххэ арахсар: 60-75 саастаах кырдьаҕас, эрдэ кырдьыбыт; 75-90 саастаах кырдьаҕас, сааһырбыт кырдьыы; 90 сааһын ааспыт кырдьаҕас, уһун үйэлээх буолуу.

Кырдьаҕастар социальнай, психологическай уонна биологическай аспектордара, кинини утары охсуһуу ньымаларын наука геронтологиятын үөрэтэр; геронтология чааһынай салаата, урукку саастарыгар ыарыыны сэрэтэр уратыларга аналлаах, Гериатрия диэн ааттанар.

## Кырдьаҕастар дьиэлэрэ
Кырдьаҕастар дьиэлэрэ-кырдьаҕастарга (кырдьаҕастарга) олоҕу хааччыйар сыаллаах куруук олорор миэстэтэ: аһы- үөлү бэлэмнээһин, уо. д. А. Маннык дьиэлэргэ кырдьаҕастар аһы- үөлү сылытан, иһити сууйан, сууйан- сотон, сууйан- сотон, атыылаһа- атыылаһа сылдьыахтарын эбэтэр айанныылларын көҥүллүүллэр. Кырдьаҕас дьон кэпсэтиилэри, күүлэйдэри уонна оонньууну (телевизор көрүүтүн, остуол, компьютернай оонньуулары, смартфоҥҥа оонньууну), киинэлэри көрүүнү, Интернет көрүүнү, сернай гимнастиканы көрүү, үҥкүүнэн дьарыктаныы уо. д. А. Кырдьаҕастар дьиэлэригэр- уоттарыгар адаптациялааһын биир хайысхатынан кинезотерапевтическай, физиотерапевтическай уонна эмп- томп тэрилтэлэрин комплексын туһаныыны реабилитациялааһын буолуон сөп.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Кырдьыы кэлиитэ
Альфред Нобель

**Альфред Нобель**(1833 сыл алтынньы 21 – 1896 сыл ахсынньы 10) Швеция учуонайа, инженера, сэрии сэбин оҥорооччута. Динамиты айбытынан уонна Нобель бирииһин олохтообутунан киэҥник биллэр. 

Альфред Нобель 1833 сыл алтынньы 21 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата, Иммануэль Нобель инженер уонна саҥаны айааччы киһи этэ.  Ийэтэ Андриет Ахлсел Нобель. Альфред Нобель 1833 сыллахха дьиэ тутар хампаанньа харчыта аҕыйаан банкрот буола сылдьыбыта.  

Франция хаһыатыгар өлбүтүн кэнниттэн динамиты айбытынан уонна өссө элбэх киһини өлөрүөххэ сөп буолбутунан историяҕа хаалыаҕа  уонна  "өлүү атыылааччыта" диэн аттаабытын ааҕан быран кэриэс тылыгар  харчытын барытынан Нобель бирииһин олохтуурга ыйаахтаабыта. 1896 сыл ахсынньы 10 күнүгэр өлбүтүн кэннэ 31 мөл. Швеция кронатын Нобель бирииһин пуондатыгар хаалларбыта

## Быһаарыылар
Эйэ

**Эйэ** диэн сэрии уонна охсуһуу суох бириэмэтэ. Улаханнык толкуйдаатахха, эйэ диэн гармония, уу-чуумпу, туох да мэһэйлээбэт туруга.

Дойдулар икки ардыгар эйэ баар буоллун диэн элбэх тэрилтэлэр үлэлииллэр. Бастакы оннук тэрилтэнэн Аан дойду бастакы сэриитин бириэмэтигэр Лига Наций () буола сылдьыбыта. Иккис аан дойду сэриитин тохтоторо кыаллыбатаҕар Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ үөскээбитэ уонна билигин аан дойдуга эйэни оҥоро сатыыр. Ол аата, билигин биир дойду атын дойдуну саба түстэҕинэ ХНТ дойдулара кэлэн эйэни олохтуурга көмөлөһөллөр. Бу идеяны АХШ Соҕуруу Кэриэйэни уонна Кувейты хаххалыырга туттубута.

Альфред Нобель сыллааҕы эйэ иһин ситиһиилээхтик үлэлээбит киһиэхэ бириэмийэни олохтообута

## Эйэ араас религияларга

Буддистар эйэ аан дойду бары эрэйдэниитэ тохтоотоҕуна биирдэ баар буолар дииллэр. Ону тохтоторго Түөрт Үтүө Кырдьык диэн үөрэх баар буолбута.

Дьэбэриэйдэр уонна христианнар Таҥараны кытта сыһыантан олохтонор диэн итэҕэйэллэр.

## Хамсаныылар уонна активизм
### Эйэ иһин хамсааһын

Ханные эмит сэриини тохтотор сыаллаах-соруктаах хамсаныыны аан дойду эйэтин олохтуур хамсааныыга киллэрээччилэр. Ол сыалы тиийэргэ үксүгэр пацифизм, күүһүлээһинэ суох охсуһуу, димпломатия, бойкот, демонстрациялар уонна сокуону уларытар лобби туттуллаччылар.

## Быһаарыылар
* http://www.einaudi.cornell.edu/peaceprogram/

## Өссө маны көр
* Эйэ-нэм
Гоголев Семен Иннокентьевич

**Гоголев Семен Иннокентьевич — Амынньыкы уус** — сэбиэскэй кэмҥэ хомус оҥоруунан аатырбыт тимир ууһа.

Мэҥэ улууһун Табаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ

## Быһаарыылар
Detsat

**DETSAT** диэн киинэни устар айар студия. "Дети Саха академического театра" диэнтэн кылгатан ааттаммыт. 
Сүрэхтэниитэ 2006 сыл ыам ыйын 23-24  күннэриттэн Дьокуускай куорат Саха тыйаатырыгар буолбут "DETSAT" күлүү шоутуттан үлэтин саҕалаабыта. 

## Тахсыбыт киинэлэрэ:
* 2006 с. "Кэскил" диэн комедия.
* 2007 с. "Үөрүүнү көрдүүбүн" диэн нууччалыы тылынан эдэр ыччакка аналлаах комедия.
* 2008 с. "Кыһын тымныы эрээри, дьоллоох доҥҥо ичигэс" диэн Сана дьыллааҕы комедия.
* 2009 с. "Кэскил 2. Матч-реванш"
* 2010 с. "Көҥүл боотурдар" былыргы сахалыы
* 2011 c. "Арай биирдэ" 
* 2011 с. "Юбилей"

## Холбоһук састааба
* Дмитрий Шадрин - Шандор; 
* Алексей Егоров - Өркөн;
* Рома Дорофеев;
* Михаил Борисов; 
* Степа Порядин;
* Игорь Говоров.

## Сигэлэр
* «Детсат» айар бөлөх 10 сыла! "Кинозавод" биэрии, 2016, ахсынньы
Пингвин

left|мини|Антарктика пингвиина

**Пингвин** - көппөт муора көтөрө. 

18 көрүҥ баар. Антарктика арыыларыгар, Африка, Австралия, Саҥа Зеландия уонна Соҕуруу Америка сөрүүн кытылларыгар уйа тутталлар.
Көрүҥнэрэ бэйэ бэйэлэрин ыккардыларыгар кээмэйдэринэн уонна төбөлөрүн өҥүнэн уратылаахтар.
Нептун (таҥара)

**Нептун** () — Былыргы Риим мифологиятыгар уу таҥарата. Бастаан тууһа суох уу таҥарата эбит, онтон кэлин гириэк таҥаратын Посейдону () кытта тэҥнэммит онон муора таҥарата буолан хаалбыт.
Лепрекон

**Лепрекон** ( эбэтэр *luchorpán*) — Ирландия остуоруйаларыгар кыра уҥуохтаах, үрдүк сэлээппэлээх оҕонньор. Дьонтон ойуччу ойуурга олорор, атах таҥаһа оҥоруутунан дьарыктанар дьон дииллэр. Хас биирдии лепрекон көһөҥө көмүстээх үһү. Ол иһин тутан ылан куттаатахха ол көмүһүн биэриэн сөп үһү. Куттуур киһи лепреконтан хараҕын араарыа суохтаах.
Лаайка

мини|Лайка боруода ыта
**Лаайка** — булка уонна көлөҕө туттуллар ыт боруодата. Хотугу сиргэ үөскэтиллибиттэр. Түүтэ уһун, сылаас. Өҥө араас буолар.

Сорох чинчийээччилэр 25-50 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр үөскээбит боруода дииллэр, сорохтор бөрөттөн соторутааҕыта үөскээбит дииллэр.
Дронт

**Дронт** () — суох буолбут көппөт көтөр.

Маврикий арыыга үөскүү сылдьыбыт. 1507 сыл эргин Португалия моряктара булбуттар. 1681 сыллаахха бүтэһик дрону өлөрбүттэр. Ыйааһына 23 киилэ кэриҥэ эбит. Хара тумсулаах, түүтэ бороҥнуҥу күөх эбит. Сорох музейдарга уҥуохтара уонна чуучалалара хаалбыттар.
Голем

**Голем** - былыргы дьэбириэйдэр остуоруйаларыгар туойтан оҥоһуллубут тиллэн кэлэр киһи. Аптаах дьон тилиннэрэллэр. Сүрдээх бэриниилээх чаҕар буолар үһү, иччитин көмүскүүр эбит.
Гудини Гарри

**Гудини Гарри** () — аан дойдуга биллибит фокусник. Будапешка 1874 сыллаахха төрөөбүт. Кыра эрдэҕинэ аҕата АХШ-ка көспүт. Гудини оҕо сылдьыаҕыттан трюктары көрдөрөр эбит.

Гудини бэйэтин сыабынан кэлгиттэрэн, илиитигэр наручник кэтэртэрэн баран дьааһыкка уктарар эбит, онтукатын хататтаран баран ууга бырахтарар эбит.
Онтон тыыннаах тахсан кэлэр эбит.

## Олоҕо уонна карьерата

Будапешт куоракка дьэбэриэй дьиэ кэргэҥҥэ *Эрик Вайс* диэн ааттаах төрөөбүт, профессиональнак маг буоларыгар аатын уларыппыт. Бастаан өлэтэ олус улахан  ситиһиитэ суох ааспыт, онтон Мартин Бек диэн киһини кытта көрсүспут, Мартин Гарри Гудини менеджера буолбут, уонна Европаттан саҕалаан көрдөрүүлэрин киэҥник тарҕаппыт. 

Гарри Гудинины "Наручник тойоно" диэн ааттыыллар эбит. Кинини хайдах да баайбыттарын иһин син биир онтон тахсар эбит. Кини хаайылартан, наручниктартан, араас сыаптартан, быалартан, смирительнай рубашкалартан босхолонор эбит. 1912 сыллахха Кытай уутун пыткатын башнята диэн ааттаах ордук биллэр трюгун көрдөрбүтэ. Онно кинини таҥнары тутан уунан толоруллубут курдат көстөр таастан оҥоһуллубут ыскаапка угуллар уонна тыынын үс мүнүүтэ устата тутуон наада уонна босхолонуон наада этэ. Ол кэнниттэн ол трюгун бары шоуларыгар көрдөрөр этэ.

## Өлүүтэ

1926 сыллаахха Мичиган штатыгар Детройт куоракка перитониттан өлбүтэ. Аппендициттыы сылдьар бириэмэтэ этэ, ол гынан баран быраастан аккаастаммыта. Гордон Вайтхед диэн ааттаах устудьуо кинини көрө кэлэн баран Гудинины күүскэ хаста да искэ саайдахха син биир тулуйар диэн истибитэ чахчы дуо диэн ыйыппыт. Гудини тулуйабын диэн эппиэттээбит уонна иһин бэлэмниэн иннинэ ол устудьуон уол хаста да саайбыт. Ол кэнниттэн шоутугар барбыт уонна көрдөрө сырыттаҕына аппендицита хайдыбыт уонна онтон Гарри өлбүт. Сорох быраастар аппендицита син биир хайдыахтаах этэ диэн этэллэр, тоҕо диэн Гуддини быраастан аккаастаммыта. 1926 сыл сэтинньи 4 күнүгэр көмүллүбүтэ. Көмүүтүгэр 2000 тахса киһи бырастыылаһа кэлбиттэр.

## Быһаарыылар
Гильотина

мини|Гильотина
**Гильотина** () — төбө быһар массыына. Икки туруору баҕана ыккардыгар кыбытыллыбыт быһаҕа үөһэттэн төлөрүйэн түһэн киһи моонньун быһа охсор эбит. 1792 сыллаахха Францияҕа айыллыбыт дииллэр. Ол эрэн майгынныыр массыыналар XV-XVII үйэлэргэ Шотландияҕа, Англияҕа, Германияҕа уонна да атын Европа дойдуларыгар бааллара биллэр. Франция бырааһа Жозеф Игнац Гильотен аатынан ааттаммыт, бу быраас массыына киһини муҥнаабакка өлөрөр диэн өлөрөр массыына суут-сокуон систиэмэтигэр туттуллуохтааҕын туруорсар эбит.

Бүтэһигин гильотина Францияҕа 1977 сыллаахха туттуллубут.
Туголуков Владилен Александрович

**Туголуков Владилен Александрович**  (1924—1986) - тоҥус тыллаах омуктары сэбиэскэй кэмҥэ үөрэппит бөдөҥ чинчийээччи.

1924 сыллаахха Москубаҕа суруналыыс дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1926 сыллаахха Туголуковтар Орехово-Зуево куоракка көспүттэр, онно оскуоланы бүтэрбит уонна олохтоох хаһыакка кэрэспэндьиэннээбит. 1943 сылаахха баҕа өттүнэн сэриигэ барбыт, үстэ бааһырбыт. Сэрии кэнниттэн «Комсомольскай правда» хаһыакка үлэлээбит. 

1951 с. Историко-архивнай институту бүтэрбит уонна икки сыл Николаевск-на-Амуре куоракка Архыып начаалынньыгынан үлэлээбит. Ол сылдьан Амыр омуктарын үөрэтиитин саҕалаабыт. 1954 с. Этнография институутун аспинатууратыгар Уһук Хоту уонна Сибиир сиэктэригэр киирбит. Бу сиэктэргэ олоҕун тухары үлэлээбитэ. 

Билим ыстатыйалара уонна кинигэлэрэ умсулҕатыылаахтык, тыыннаах литэрэтиирэ тылынан суруллубуттар диэн ахталлар. 

Кинигэлэрэ: «Следопыты верхом на оленях», 1969; «Кто вы, юкагиры?», 1979; «Идущие поперёк хребтов», 1980; «Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири», 1985. 

"Тунгусы (эвенки и эвены) Средней и Западной Сибири" диэн кинигэтигэр арҕаа тоҥустар устуоруйаларын, уустарынан уонна сирдэринэн арахсыыларын чинчийбитэ. Архыыптан, кинигэттэн ылбыт уонна бэйэтэ хомуйбут сибидиэнньэлэрин аттаран эбэҥкилэр уонна эбээннэр  XVII үйэттэн саҕалаан XX үйэ саҕаланыытыгар дылы хайдах, ханна олорбуттарын ойуулуур, кет тыллаах уонна самоди биистэри кытта алтыһыыларын, сахалары уонна нууччалары кытта сыһыаннарын көрөдөр. Илин Сибиир хотугулуу-арҕаа өттүгэр саҥа этнобөлөхтөр — нганасааннар, долгааннар уонна табалаах хотугу сахалар бөлөхтөрө  — үөскээһиннэригэр эбэҥкилэр оруолларын көрдөрөр.

## Быһаарыылар
Майкоп

**Майко́п** ( (мые — дьаабылыка, къуапэ — хочо, туруору тылбааһа — *дьаабылыкалаах хочо*)) — Адыгея Өрөспүүбүлүкэтин киин куората. 

## Географията уонна килиимэтэ
Белая өрүскэ (Кубань өрүс салаата) уҥа кытылыгар турар. 
Сымнаҕас килиимэттээх. 2010 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр термометр кыһыҥҥы ыйдарга абсолютнай максимуму көрдөрбүт — плюс 23,4 °С.

## Устуоруйата
thumb|450px|Майкоп былаана. 1902.
Билиҥҥи Майкоп 1857 ыам ыйын 25  күнүгэр нуучча байыаннай кириэппэһин быһыытынан абадзехтэр (арҕаа чэркиэстэр) сирдэригэр олохтоммут. Олохтообут киһинэн генерал Козловскай ааҕыллар.

1870-71 сс. бөҕөргөтүллүбүт штаб-квартира уезднай куорат буолар — Кубань уобалаһын Майкоп уеһын киинэ. 1909 сыл балаҕан ыйыгар Майкоп аттыгар ньиэби булбуттар. 

1922 сыл от ыйын 27 күнүгэр ВЦИК президиумун уурааҕынан Краснодаарга кииннээх Чэркиэс (Адыгея) автономиялаах уобалаһа баар буолбута. 1936 сыллаахха Адыгея автономиялаах уобалаһын киининэн Майкоп буолбута. 

1938 сыллаахха майкоп ньиэбин Туапсе куоракка хачайдыыр буолбуттара (онно ньиэби таҥастыыр собуот уонна муора порда бааллар).

## Быһаарыылар
Адыыг тыла

**Адыыг тыла** — адыыг омуктар тыллара. 

Адыыг тыла абхааз-адыыг (арҕаа-кавказ) тыллар кэргэннэригэр киирэр.

Арассыыйаҕа Адыгеяҕа, Краснодаар кыраайын Лазаревскай уонна Туапсе оройуоннарыгар тарҕаммыт; ону таһынан Турцияҕа, Сирияҕа, Ливияҕа, Эгиипэккэ, Иорданияҕа балайда киэҥник, оттон Израильга уонна атын дойдуларга аҕыйахтык тарҕаммыт.

Арассыыйаҕа бу тылынан 117 489 киһи саҥарар (2010).

## Алпабыыт
Адыыг тылын алпабыыта уонна буукубалар ааттара:

Адыыг алпабыытыгар 64 буукубалаах: 7 аһаҕас дорҕоонноох уонна 57 бүтэй дорҕоонноох. *ё, к, ъ, ь, ю, я* буукубалар киирии тылларга туттуллаллар; «о» буукуба уэ/эу, кІ>чІ дифтону биэрэр. Урут алпаабыкка щІ, щІу буукубалар киирэллэр эбит.
Адыыг тылыгар дорҕооннору (фонемалары) бэлиэтииргэ нуучча буукубалара туттуллаллар. Эбии биир буукуба туттуллар: I («палочка»).

Тыл дорҕооннорун сөпкө биэрэргэ (гортанных, губных, смычных, щелевых, боковых)  «у», «ь», «ъ», «I» буукубалары кытта атын буукубалар холбуу туттуллаллар: *гу, гь, гьу, къ, къу, кІ, кІу, жъ, жъу, шъ, шъу, шІ, шІу* уо.д.а. Бу холбуу буукубалар тус туһунан дорҕоону (фонеманы) бэлиэтииллэр, холобур саха тылыгар: *нь, дь* курдук.

### Диалект буукубата

Адыыг тылынан «Адыгэ макъ» («Адыыг куолаһа») хаһыат тахсар.
Адыыгтар

**Адыыгтар** (эбэтэр **[[Чэркиэстэр]]**, бэйэлэрин **адыгэ** дииллэр) — Арассыыйаҕа уонна атын дойдуларга олохтоох адыгейдар, кабардаалар, чэркиэстэр, шапсуугтар

## Быһаарыылар
Чэпчэки атлетика

**Чэпчэки атлетика**— сүүрүүлээх, хаамыылаах, ыстаҥалаах уонна быраҕыылаах спорт көрүҥнэрин бөлөҕө. Спорт саамай маассабай көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 

Салайар тэрилтэ — Аан дойдутааҕы чэпчэки атлетика федерацияларын ассоциацията (ИААФ), 1912 сыллаахха тэриллибит, 212 дойду федерациятын түмэр (2011 сыллааҕы туругунан). ИААФ «лёгкая атлетика» диэн тиэрмини маннык быһаарар: «стадиоҥҥа күрэхтэһии, шоссеҕа сүүрүү, спортивнай хаамыы, уонна хайаҕа сүүрүү».

## Быһаарыылар
Тамерлан

**Тимуур Улуу Эмир**; (муус устар 9 1336, с. Ходжа-Ильгар, бил. Шахрисабз, Узбекистан — олунньу 18 1405, Отрар, бил. Казахстан; чагатайдыы *تیمور* (*Temür‎, Tēmōr*) — *«тимир»*) — аан дойду саамай биллибит сэрииһиттэриттэн биирдэстэрэ, Орто Азия, Соҕуруу Азия, Арҕаа Азия дьылҕаларыгар улахан оруолу оонньообута, ону тэҥэ  Кавказ, Поволжье уонна Русь устуоруйаларыгар оруоллаах.  Самаркааҥҥа кииннээх Тимуриидтар Иллэрин олохтообута (1370). 

## Быһаарыылар
Бараан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Бараан - дьиэ ис-тас тэрилэ
* Бараан (кыыл) - Хой (астрология)
Мачу-Пикчу

thumb|250px|Мачу-Пикчу
**Маачу-Пиикчу** (, «кырдьаҕас чыпчаал») — Былыргы Америка куората, билиҥҥи Перу сиригэр баар, хайа сиһигэр муора таһымыттан 2450 м үрдүктээх сиргэ Урубамба өрүс хочотун үрдүгэр турар. 

Сорох археологтар сабаҕалааһыннарынан иинкалар баһылыктара Пачакутек быһа барыллаан 1440 сыллаахха туппут. 1532 сыллаахха Испания конкистадордара иинкалар сирдэригэр саба түспүттэрин кэннэ олохтоохторо сүтэн хаалбыттар.
Казино

[thumb|The [Лас Вегас куорат киэҥник элбэх казионалардааҕынан биллэр]]
**Казино** — араас сүүйүүлээх оонньуулары оонньотор тэрилтэ. Казиноҕа рулетка, сүүйүлээх хаарты оонньуулара, уҥуох быраҕыыта, оонньуур аппарааттар баар буолаллар. Бу оонньууларга кыайыыны эбэтэр хотторууну үксүн табыллыы быһаарар. Оонньууну аналлаах киһи — крупье ыытар.

Хаарты оонньууларыттан казиноҕа блэкджек, покер, баккара, пунто-банко, крэпс баар буолаллар.

Зур казино корылмалары төрле кибет уеннарына кунакларны җәлеп итеп, категорияләргә бүленгән кибеткә охшаган. Фойе урнаштыру белән беррәттән, кайбер казиноларда VIP бүлмәләр дә, уен заллары дип тә атала, зур роликлы роликлар өчен.

Казинода сәгатьләр дә, тәрәзәләр дә юк, һәм яктырткычлар белә торып иң кулай дәрәҗәгә көйләнгән, кешеләр көне-төне уйный һәм вакытны оныталар.

Интернет- казинолар (виртуальнай казинолар, онлайн-казинолар) — сайт эбэтэр интернеккэ сүүйүүлээх оонньууларга сүүйтэрэр анал программа.

Интернет- казинолар сайттара араас азартнай оонньууларга: оонньуур автоматтарга, рулеткаҕа, лотереяларга, викториналарга, покерга эбэтэр атын карточнай уонна остуол оонньууларыгар идэтийиэхтэрин сөп.

Интернет- казинолар бэйэлэрэ сайттарыгар компьютер эбэтэр планшет көмөтүнэн киириэхтэрин сөп эрээри, Арассыыйаҕа интернет- казинолары регистрациялааһын бобуллар.

## Быһаарыылар
Кайаак

[мини|Кайаакка олорор икки киһи. [Аляска, 1930]]
**Кайаак** () — муораҕа бултуурга аналлаах тирии тыы. Киһи олорор сириттэн ураты барыта уу кирбэтин диэн тириинэн бүрүллүбүт буолар. Тирии илийбэтин диэн сыаннан оҕунуохтанар. Эрдиитэ соҕотох, икки өттүнэн салбахтаах, онтуларын эрдинэр киһи утуу-субуу ууга уган эрдинэр.
ЭПЛ Даймонд

**ЭПЛ Даймонд** — Саха сиригэр биллэр алмааһы кырыылыыр, ювелирнай оҥоһуктары оҥорор уонна атыылыыр тэрилтэ.

## Историята

1994 сыллаахха Петр Степанович Федоров эксперимент быһыытынан олус уустук алмаастары чочуйар лабораториятын арыйбытыттан саҕаланар. 1997 сыллаахха Россия хампаанньаларыттын Израиль аан дойдутааҕы алмаас бииржатыгар бастакы хампаанньа буолар.
Бриллианнар бастакы паартията 50 тыһ долларга сыаналаммыт буоллаҕына билигин сыл аайы 80 мөл долларга бриллианнары батарар. 2006 сыллаахтан бэйэтин атыылыыр хампаанньатый арыйбыта уонна сайыннарар.

## Хампаанньа структурата
«ЭПЛ Даймонд» бөлөх үс сүрүн тэрилтэттэн турар:

*ХЭТ НПК «ЭПЛ Даймонд» (кырыылыыр собуот);
*ХЭТ «ЭПЛ Ювелир» (ювелирнай собуот);
*ХЭТ "Ювелирная сеть «ЭПЛ Даймонд» (батарар ситим).

Ювелирнай уонна кырыылыыр собуоттара Дьокуускайга бааллар. Ювелирнай оҥоһуктары атыылыыр тэрилтэлэр Саха сиригэр эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа уонна кыраныысса таһыгар бааллар. 

Кыраныысса таһыгар «ЭПЛ Даймонд» бөлөҕөр «Mercury Ltd» (Рамат-Ган к., Израиль), «ЭПЛ Америка» (Сан-Франциско к., АХШ) уонна «ЭПЛ Шанхай» (КНР) киирэллэр.

## Алмааһы кырылыыта
Алмааһы кырыылырыгар «MEGASCOPE», «OGI», «SARIN» диэн технологиялар тутталлар. Россия уонна Аан дойду кэнники чинчийиилэринэн бастакынан тутталлар. 

## Ювелирнай оҥоһуктары оҥоруу
2006 сыллаахтан Саха бриллианнарыттан ювелирнай оҥоһуктары оҥоруутун сайыннарбыт. Билигин «ЭПЛ Даймонд» үлэһиттэрэ киэҥ ассортименнаах араас технологияларынан оҥохуллубут бородууксуйаны таһаараллар, ол курдук туттар технологиялар  прототип системата «Solidscape»,  3D-моделирование онороро литейнай тэрил «Jewelcad» уонна да атыттар. .
Бастакы сылыгар «ЭПЛ Даймонд» 20 мөл солкуобайга бородууксуйаны таһаарбыт буоллаҕына, номнуо энигиски сылыгар 2007 сыллаахха - таһаарыыта 120 мөл солк. дылы улааппыт. 2010 сыл бүтэһигинэн «ЭПЛ Даймонд» Саха Сирин ювелирнай оҥоһуктар барыларыттан аҥаарыттан элбэх оҥоһугу таһаарбыт 912 мөл. солк буолар.

## Батарар ситим
«ЭПЛ Даймонд» компаниятыгар чочуйуллубут бриллианнар араас дойдуларга, ол курдук Израильга, Бельгияҕа, АХШга уонна Кытайга атыыланаллар.
Лас Вегас

thumb|Лас Вегас

**Лас Вегас** диэн АХШ Невада штатыгар баар куорат. Куорат нэһилиээнньэтэ 2009 сыллаахха 567,641 киһи этэ. Ону тэҥэ Лас Вегас Невада штат Кларк уокуругун административнай центра. 

## Историята
1854 сыллахха мормон фермердар олорбуттар. Испаннар ол сири *Лас Вегас* диэн ааттыыллара, тоҕо диэн биир улахан хонуу эбит. Хонуу 1854  сылга дылы элбэх эбит. Куорат килиимэтэ олус кураанах эбит. Невада штат соҕуруутун барытыгар майгыннаан тула барыта пустыня. 

1864 сыллаахха АХШ армията онно кириэппэс тууппут. Калифорния штатыгар баран иһэр дьон тохтоон баар источниктартан ууну иһиэххэ сөп.  1905 сыллахха Вильям Кларк аттыгар баар сири атыыласпыт уонна тимир суолу тутарга дьаһайбыт. Бастаан Лас Вегас тимир суолун куората диэн тутуллубут. Куоратынан 1911 сыллаахха аттаммыт.

## Культурата
Лас Вегас биир биллэр өттө диэн арыгыны иһэргэ уонна хаартылырга олус иллэҥ сокуоннардаах эбит. Хаартынан оонньууру Невада штата 1931 сыллаахха сокуоннай диэн аатаабыт, онтон 1941 сыллаахха Лас Вегас биллэр гостиницалара тутуллуулара саҕаламмыт. 

Билигин дьон Лас Вегаска сынньана кэлэллэр, араас темалардаах сынньаныахтарын сөп, ол иһин сорох дьон *Аан дойду Сынньанар столицата* диэн ааттыыллар.

Араас өҥнөөх казиноларынан киэҥник биллэр. *Цезарь Пэлас* гостиница Римскай Империя темалаах, онтон *Париж Лас Вегас* - Париж курдук уонна да атыттар. 

## Атын сигэлэр

* Official Las Vegas Tourism Site
* Official Government Site
* Las Vegas History 
* Las Vegas Hotels 
* Family Oriented Activity List
Гиипсэ

мини|Гиипсэ
**Гиипсэ** — тутууга киэҥник туттуллар үрүҥ эбэтэр бороҥнуҥу минерал, химичэскэй састаабынан сульфат  (CaSO4•2H2O).

Биир көрүҥэ селенит, иккис көрүҥэ — алебастр диэн ааттанар.
Тимир суол

thumb|Тимир суолугар пуойас.

**Тимир суол** диэн икки параллельно сытар ыстаалтан оҥоһуллубут рельсалартан оҥоһуллубут суол аатанар. Араас малы уонна дьоннору таһарга туттуллар. 

Ону биирдик сотору-сотору туора сытар мастар эбэтэр бетоннай шпалалар туталлар, оччоҕуна пуойас оҥорбут баттаныыта кыччыыр. Ол шпалалар балласт диэн ааттаах щебеҥҥа эбэтэр сиргэ сытыахтарын сөп.
Тиэкиһи истиилинэн ырытыы

**Тиэкиһи истиилинэн ырытыы** ()

## Тиэкиһи истиилинэн толору ырытыы тосхоло:
# Тиэкис истиилэ, араҥата, жанра;
# Тиэкис анаан тутуллар эйгэтэ, түгэнэ;
# Тиэкис сүрүн сыала (бодоруһуу, иһитиннэрии, дьайыы). Бытарытан көрдөххө, тиэкис биллэрэр, эстетическэй, мөккүөр тардар, иэйиини уһугуннарар, иитэр, үөрэтэр, сырдатар, сэргэхситэр о.д.а. сыала-соруга.
# Тиэкис аадырыһа: кимиэхэ туһуланара, дьон сааһа, балаһыанньата, дуоһунаһа-солото, оннооҕор эр киһи эбэтэр дьахтар буолара кытта учуоттанар.
# Тиэкискэ көстөр толкуйдааһын тиибэ (чопчу, тэгили, уобарастаан о.д.а.).
# Тиэкис бэриллэр халыыба (суругунан, тылынан), тиибэ (сэһэргээһин, ойуулааһын, толкуйдааһын, эбэтэр булкаас көрүҥ), саҥарар саҥа көрүҥэ (монолог, диалог, полилог).
# Тиэкис истиилин, араҥатын, жанрын учуоттаан, ураты истииллии бэлиэтэ (стилевая черта).
# Тиэкис тыла-өһө:
## Лиэксикэтэ:
* кэпсэтии тыла / сурук-бичик тыла;
* кэпсэтии тылыттан 2 арааһа: литературнай нуормаҕа киирэрэ / литературнай нуорма тас өттүнээҕитэ (түөлбэ, жаргон, ыччат тыла, арго тыл);
* дорҕоон дьүөрэлэһэр тыла, уус-уран xohyйap ньыма apaaha;
* киһи, дуоһунас, тэрилтэ аата, кылгатыы, уларыйбат халыып о.д.а. баара / суоҕа;
* саха төрүт лиэксикэтэ / термин, киирии тыл.
## Морфологията:
* Тылы үөскэтэр ньымата:
-aahын, -ыы, -ааччы, -тык сыһыарыынан үөскээбит тыл;
көспүт суолталаах (ааттыйбыт) тыл;
* Тыл уларыйар халыыба:
туһулуу, сыһыан тыл, эбиискэ, сана аллайыы көстөр/ көстүбэт;
туохтуур көрүҥүн арааһа, киэбэ, кэмин арааһа, атынтан туһаайыытын; буолуохтаах хайааһын киэбэ туттуллар уратыта
элбэх ахсаан халыыба;
аат туохтуур;
үлүбүөй туохтуур;
сыһыат туохтуур о.д.а.
## Синтаксиһа:
Этии чилиэнэ бэриллиитэ:
* туһаан (көспүт суолталаах тыл о.д.а.);
* кэпсиирэ (атынтан туһаайыы, арахсыбыт кэпсиирэ, аат кэпсиирэ);
* быhаарыы (даҕааhын, аат туохтуур, о.д.а.).
Этии тиибэ:
* сэhэн, риторическай ыйытыы, күүhүрдүү этии;
* биир састааптаах этии apaaha;
* толору - толорута суох этии;
* биир уустаах, тэнийбит, араарыллыбыт ойоҕос чилиэн;
* судургу, холбуу этии apaaha.
# Тиэкис ураты тутула:
* этиини ситимниир ньыма, кыбытык этии, сигэнии көрүҥэ;
тиэкиhи чааска, пууҥҥа, хос пууҥҥа араарыы;
* ураты сурук бэлиэтэ
# ааптар уобараһа, бу тиэкиһинэн тугу этэрэ, тириэрдэрэ.
# Ааптар ураты буочарын, тус истиилин бэлиэтиир көстүү: хайа тылы-өһү ордук сөбүлээн туттара / олох туттубата; туох саҥаны киллэрбитэ, ол иһигэр ханнык истииллии ньыманы туттара; маны таһынан сыыһата-халтыта (баар буоллаҕына).
Кечуа тыла

**Ке́чуа** (өссө кечва, кичуа, кичва) ( — «хайа хочолорун тыла»,  — «киһи тыла») — Соҕуруу Америкаҕа олохтоох кечуа омук тыла, кечуа тылларын бөлөҕөр киирэр. Соҕуруу уонна Хоту Америкалар индеецтарын тылларыттан саамай элбэх саҥаарааччылаах. Европалар кэлиэхтэрин иннинэ бастаан Чинча судаарыстыба онтон иинкалар Тауантинсуйу судаарыстыбаларын (XII−XVI үйэлэр) тыла буола сылдьыбыт. Иинкалар саҕанааҕы суруллубут суруктар бааллар. Билигин кечуа тылынан Соҕуруу Америкаҕа 12,8 мөлүйүөн кэриҥэ киһи саҥарар. Ону таһынан лингва-франка быһыытынан Амазонияҕа туттуллар. Эквадорга уонна Аргентинаҕа, сороҕор Боливияҕа «кичуа» (Quichua, Kichwa) диэн барыла туттуллар.

Билиҥҥи литэрэтиирэ тыла латыын алпаабытын испаанныы барылын туһанар. Оскуолаларга туттуллар, ол эрэн элбэҕэ суохтук.

SIL классификациятыгар кечуа араас түөлбэ тыллара туһунан тыллар курдук көрүллэллэр. Куско куоракка баар Кечуа тылын улахан акалемията кечуа тылларын биир тыл курдук көрөр.

## Быһаарыылар
Ыстаал

мини|Ыстаал
**Ыстаал** (,  диэн тылыттан, сахалыы **Болот**) диэн тимир харыалыгы эбэтэр атын эттиктэри кытта холбуу уһаарыллыбыта. Ыстаал харыалыгын кээмэйэ 2,14%-тан намыһах буолар, өскө онтон элбэх харыалыктаах буоллаҕына чугуун диэн ааттанар. Харыалыгы эптэххэ тимир бөҕөргүүр уонна кытаатар, ол гынан баран уунар-тэнийэр дьоҕура кыччыыр.

Ыстаалга тимирэ 45%-тан ордук буолуохтаах, оччоҕо эрэ дьиҥнээх ыстаал быһыытынан билиниллэр. Легируйдааһын көмөтүнэн атын эттиктэри кытары уһаарыллыбыт ыстаал хас да бөлөххө арахсар (үрдүк уонна намыһыах легируйдааһыннаах).  

## Ыстаалы уһаарыы
Чугуунтан ыстаалы уһаарыы диэн харыалыгын уонна фосфорун, күкэрин кыччатыы буолар. Харыалыгы суох гыныы ньыматынан көрөн хас да уһаарыы ньыматын араараллар: конвертордааһын, мартеннааһын уонна электротермическэй ньыма. Мартеннааһын кэнники кэмҥэ (2008 сыллаахха конкуренция күүһүрүөҕүттэн) улам аҕыйаан иһэр. Аан дойдуга конвертордааһын баһыйар. 

## Арассыыйа ыстаалы уһаарааччылара
Фарадей Майкл

**Фарадей Майкл** (Ньюиҥтон Баттс, Суррей, 1791 балаҕан ыйын 22 – Хэмптон Корт, Суррей,1867атырдьах ыйын 25) англия химига уонна физига. 

Оскуолаҕа кыракыйдык үөрэммит да буоллар чинчийээччилэртэн биир ордук ытыктынар учуонай буолар. Бэйэтэ бэйэтин үөрэтэр этэ. Фарадей уон тохсус үйэ биир улахан экспериментальнай физика буолбута.
 
Кини олорор бириэмэтигэр Фарадей курдук дьоннору *айылҕа философтара* диэн ааттыыллара. Ол бириэмэҕэ электричество туһунан улаханнык биллибэт этэ. Майкл Фарадей уот туһунан элбэҕи арыйбыта, ол курдук уот провод нөҥүө ааһан иһэн магнит курдук үлэлиирин (билигин электромагнетизм диэн ааттанар). Ону тэҥэ химическай эттик нөҥүө аастаҕына уларыйарын арыйбыта (электрохимия).

Магнетизм сырдык сардаҥатын уларытыан сөбүн уонна ити икки феномен икки ардыгар сибээс баарын көрдөрбүтэ. Кини чинчийиилэрэ электрическай двигателлары оҥорорго биир улахан төрүтү олохтообуттара. Кини бастакы электрическай мотуору оҥорбута. 

Химик быһыытынан Майкл Фарадей бензолу арыйбыта, Бунзен уматыгын иннинэ арыллыбыт, уонна араас технологиялары, ол курдук анод, катод, электрод уона ион, тарҕаппыта. Кини бастакы Великобритания Королева Институтугар Фуллер химияҕа профессора буолбута.

Альберт Эйнштейн Фарадей хаартыскатын Ньютон уонна Максвелл хаартыскаларын кытта илдьэ сылдьара. .

## Быһаарыылар
Сардаҥа (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Сардаҥа (оптикаҕа)
* Сардаҥа (Сунтаар улууһа)
Физик

[thumb|right|[Альберт Эйнштейн аан дойдуга улуччулаах физигынан биллэр.]]
thumb|right|Физик
**Фи́зик** — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн физика өттүгэр ананаллар. Фундаментальнай билим субатомнай частицаларыттан саҕалаан вселеннайга дылы проблемаларыгар киэҥ өттүгэр үлэлииллэр, ону тэҥэ прикладной физикаҕа.

## Историята
Физиктар туспа учуонайдар быһыыларынан XIX үйэ ортотугар баар буолбуттара, ол бириэмэҕэ физика туспа быраабылалардаах уонна методтардаах билим курдук бэлиэтэммитэ.

## Үөрэххэ
### Арассыыйаҕа
Физиканы үөрэтии орто оскуолаҕа 7 кылаасстан саҕаланар, ол иннинэ 5-6 кылаастарга естесствозаннияны үөрэтэллэр. Физиканы интириэһиргиир үөрэнээччилэргэ специализированнай оскуолалар бааллар, ол курдук Саха Сиригэр дьокуускайга Физико-техническай лицей баар, уонна араас оскуолаларга кылаастар уонна да атын форманан дириҥник үөрэтии баар.

Ордук күүстээх үөрэнээччилэри быһаарарга араас физикаҕа олимпиадалар ыытыллаллар, Россия физикаҕа олимпиадатын кыайыылааҕа Россия сыл аайы ыытыллар Аан дойду үөрэнээччилэрин олимпиадатыгар сирэйэ буолар.

Профессиональнай физиктары үрдүкү оскуолаларга специализированнай факультеттарга бэлэмнииллэр. Оннук факультеттар физическай факультет диэн ааттанааччылар, ол гынан баран өссө кыараҕас аналлаах буолуон сөп - ол курдук радиофизическай факультет. Сорох университеттарга физиктары уонна математиктары бииргэ холбууллар, оччоҕуна физико-математическай факультет буолар. Билигин Россияҕа физиктары бэлэмниир икки система баар, урукку биэс сыллаах (бүтэрбитин кэннэ специалист диплома бэриллэр), уонна Болонскай (икки кэрдэллээх - бакалавриат 4 сыл кэнниттэн уонна магистратура - өссө 2 сыл кэнниттэн). Ол бириэмэҕэ билигин улам-улам иккис системаҕа көһүү бара турар, уонна оччоҕуна бастакы система үлэтэ тохтуур. 

Үрдүкү үөрэҕи ылыныы кэнниттэн аспирантураҕа үөрэҕи салгыахха сөп, ол кэнниттэн кандидат диссератциятын көмүскүүр булгуччулаах буолар, ол кэнниттэн бириэмэ ааспытын кэнниттэн иккис диссератацияны көмүскүөххэ сөп, учуонай степенын уонна Физика-математика докторун аатын ылаҕын.

## Наҕараадалар уонна бириэмийэлэр
Физик ордук улахан наҕараадатынан 1901 сылтан бэриллэр Нобель бириэмийэтэ буолар.

Бастакы Нобель наҕараадатын Рентген Вильгельм ылбыта рентген сардаҥаларын арыйыы иһин.

## Өссө маны көр
* Химик

## Быһаарыылар
Химик

thumb|250px|Дмитрий Иванович Менделеев - химия период таблицатын таһаарбыт учуонай 
**Хи́мик** — учуонай, кини чинчийиилэрэ сүнньүнэн химия өттүгэр ананаллар.

## Өссө маны көр
* Физик
Муол

[right|thumb|[Онега күөл|Онегаҕа баар муол]]
right|thumb

**Муол** (, &nbsp;— *кутуу*)&nbsp;— порт акваториятын долгунтан көмүскүүр гидротехническай тутуу.

Сороҕор муолларга причаал оҥороллор, сороҕор кырааннары туруораллар. 

Аһаҕас кытылга баар портары икки өттүнэн муоллууллар. Оттон порт буухтаҕа (хомоҕо) баар буоллаҕына муола үксүн соҕотох буолар. 

Муоллар көрүҥнэрэ:

* сырыынньа, таас эбэтэр бетон кутуллан оҥоһуллубута;
* туруору, таастан, тимиртэн, бетонтан тутуллубут эркиннэр;
* комбинированнай тииптээх (икки көрүҥүн тэҥҥэ туттуу).

Муораҕа анньан киирэр уһуга үрдүк буолар, онно майаак туруораллар.
Майаак

**Майаак** — улахан ууга (муораҕа, бөдөҥ күөлгэ) навигацияны чэпчэтэр тутуу. Кытылга үксүн үрдүк баасына быһыылаах туталлар. Өссө устар майаак диэн баар буолар, порка киириигэ дьаакырдаммыт хараабылга тутуллуон сөп.


Билэ:Slavzyanka Byusse Lighthouse.jpg|Бюссе майаага.
Билэ:Kjeungskjaer 2005-08-22.jpg|Арыыга тутуллубут майаак. Kjeungskjær, Норвегия.
Билэ:Lichtschip Noord hinder.JPG|Устар майаак «Noord Hinder».
Билэ:Плавучий маяк Breeveertien.jpg|Устар майаак «Breeveertien».
|Створдаах майаак. Nantucket, Massachusetts.
Билэ:Aktau-lighthouse.jpg|Дьиэ сарайыгар турар майаак Актау. Каспийтан көстүү.
Байдам (сурунаал)

**«Байдам»** — саха урбаанньыттарыгар, уустарыгар-иистэригэр, тыа сирин оҥорон таһаарааччыларыгар тирэх буолар суолдьут сурунаал. 2010 сыллаахтан тахсар.

Тэрийээччи «Ситим» медиа-холдинг. Эрэдээктэр Петр Иванов.

## Быһаарыылар
Иванов Петр Прокопьевич

**Петр Прокопьевич Иванов**  — саха суруналыыһа, урбааҥҥа аналлаах «Байдам» сурунаал тутаах эрдээктэрэ. Бу иннинэ Хатан сурунаалы тэрийэн үлэлэппитэ. 

Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх. 
1989 - 1991 сылларга Сэбиэскэй Аармыйаҕа салгын сэбилэниилээх күүстэригэр сулууспалаабыта. СГУ филология факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Онтон тутуу эйгэтигэр, ырыынакка иҥин үлээбитэ. Суруналыыстыканан 2008 сыллаахтан дьарыктанар

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньата

Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Үтүөлээх» ытык сыбаанньатын тиһилигэ 

 

1. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома».

2. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх аартыыһа».

3. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора».

4. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бэтэринээр бырааһа».

5. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа».

6. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх геолога».

7. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх горняга».

8. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ».

9. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ».

10. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх сири таҥастааччыта».

11. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх зоотехнигэ».

12. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».

13. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ».

14. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».

15. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ».

16. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ».

17. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сибээһин үтүөлээх үлэһитэ».

18. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ».

19. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин өҥөнү оҥорор эйгэтин үтүөлээх үлэһитэ».

20. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин көлөтүн үтүөлээх үлэһитэ»

21. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ».

22. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта».

23. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ».

24. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала».

25. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх экэнэмииһэ».

26. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх энэргиэтигэ».

27. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юрииһа».

28. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх быыһааччыта».

29. «Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай харалтатын үтүөлээх үлэһитэ».

## Быһаарыылар
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агронома** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытыгар үлахан өҥөлөөх агрономнарга иҥэриллэр ытык аат (сыбаанньа). 

Өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатыгар идэлэринэн 15 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит үрдүк квалификациялаах агрономнарга иҥэриллэр.

## Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх агрономнара
* Гаврильева Варвара Ивановна — Нам орто оскуолатын технологияҕа уонна үүнэйини үүннэриигэ учуутала, Үөһээ Бүлүү.
* Турик Елена Павловна — «Агрофирма Хатас» ХЭТ биригэдьиир-агронома, Хатас

## Быһаарыылар
Walmart

**Walmart International** — АХШ, Канаада уонна Дьоппуон дойдуларыгар бастыҥ эргиэннээх улахан маҕаһыын сеть буолар, 2007 сылтан аан дойдуга саамай улахан сетевой ритейл буолар, Fortuna 500 киирэр, ол эбэтэр сир шаарын экономикатын биир улахан влияниялаах дьаһаллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Салалтата — бентонвил (), Арканзас (АХШ). Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Дьоппуоннарга үлэлиирин таһынан өссө 70 судаарыстыбаҕа филиаллаах. Арассыыйаҕа кэлэн арыллан, кризис саҕаламмытынан маҕаһыыннарын атыылаан ырыынактан тахсыбыта.

## Историята

## Конкуреннара
Walmart сүрүн конкуреннара — Home Depot, CostCo, Target Corporation уонна да атыттар.

## Критика
Walmart профсоюз хамсааһынын утарарынан биллэр.
The Home Depot

**Home Depot International Trading** — АХШ биир саамай улахан атыы эргиэн маҕаһыына, 1 миэстэ электро бытовой инструменнары атыылыырга. АХШ-тан ураты өссө 40 омук дойдуларыгар филиаллаах, олортон биир улахан филиала Кытайга баар. Кэнники Арассыыйаҕа эмиэ кэлэр былааннаах.
Бастакы канаал кубога (хоккей)

мини|справа|Первай канаал кубога. (2010)
**Первай канаал кубога** — сыл аайы ыытыллар шайбалаах хоккейга аан дойдутааҕы турнир.

1967 сыллаахтан  Москваҕа ыытыллар, Санкт-Петербургка 1992 сыллаахха ыытыллыбыта, уонна 2013 сыллаахха Сочига ыытыллыбыта. 1996 сыллаахтан Еврохоккейтур этаапынан буолар. Арассыыйа хоккей федерацията тэрийэн ыытар.

## Турниир ааттара
* 1967 — *Улуу Октябрь революциятын 50 сылын бэлиэтиир турнир*
* 1968 — *Аан дойдутааҕы турнир*
* 1969—1996 — *«[[Известия]]» хаһыат турниира*
* 1997—2002 — *Балтика кубога*
* 2003 — *Москва аан дойдутааҕы турниира*
* 2004—2005 — *«[[РОСНО]]» Кубога*
* 2006 сыллаахтан — *[[Бастакы канал|Бастакы канаал]] кубога*

## Ыытыллар миэстэтэ
2006 сыллаахтан турнир Москва куоракка Мегаспорт спорт дыбарыаһыгар ыытыллар. 2013 сыллаахха Сочи куоракка «Большой» муус аренатыгар ыытыллар. 

## Кыайыылаахтар
Тимофеева Евдокия Герасимовна

**Тимофеева Евдокия Герасимовна** — Норуот эмчитэ. Ньурба улууһугар Хорула Дэлбиргэ диэн сиргэ саха боростуой ыалыгар 1938 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Тимофеев Герасим Николаевич, ийэтэ Семенова Федора Кирилловна диэн дьоннор этилэр. Дьэбдьиэй Акана анараа өттүгэр «Чкалов» колхозка улааппыта. Арыылаах диэн сиргэ олоро сылдьыбыттара. Ийэтэ сэттэ саастааҕар өлбүтэ. Икки кыыс хаалбыта. Аҕалара уонна эбэлэрэ (аҕаларын ийэтэ, төрдө Сата) иитэн киһи-хара оҥорбуттара.

Дьэбдьиэй 15 саастааҕыттан колхозка үлэлээбитэ, дьоно тиийиммэт буоланнар оскуолаҕа үөрэттэрбэтэхтэрэ. Ньурба улууһун Үөдэйиттэн төрүттээх Андреев Трофим Никифоровичка кэргэн тахсан 3 уол, 4 кыыс оҕоломмуттара. 
1991 сыллаахтан Уйбаан Ороһуунускай сүбэтин ылынан кыралаан эмтээн барбыт. Саха Республикатын Норуотун эмчиттэрин ассоциациятыгар чилиэнинэн киирбитэ. 

Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхойугар олорон ыам ыйын 19 күнүгэр 2007 сыллаахха өлбүтэ.
Толбон (тэрилтэ)

**«Толбон»** үлэ-үөрэх ааҕар суоттуур киинэ — Көрбөттөргө анаан тэриллибит тэрилтэ.

1991 сыллаахха Саха государственнай университетын иһинэн тэриллибитэ.
Бартер

**Бартер**  диэн харчыны туттубакка биир киһиттэн атын киһиэхэ эргиэни оҥоруу. . Харчы туттуллубатар даҕаны атастаһыллар маллар биир сыаналаах буолара наадалаах.

Бартер икки киһи бэйэ-бэйэлэригэр наадалаах мал эбэтэр өҥө баар буоллаҕына табыгастаах. Холобур, грузчик туохха эмит көмөлөһөр, ол оннугар сакылаат ылар.

Бартер проблемата диэн биир өттүгэр наадалаах мал эбэтэр өҥө суох буоллаҕына эргиэн табыллыбат. Холобур, Вася бачыынкаҕа наадыйар, Мишаҕа ол бачыынкалар бааллар. Ол гынан баран Васяҕа куурусса сымыыта баар, онтон Миша үүтү ылыан наада. Ол иһин харчы наада буолар. Вася ол бачыынканы харчынан атыыластаҕына Миша маҕаһыыҥҥа баран үүтү ылыан сөп.

## References
Түөлбэ уруу-аймах тиэрминнэрэ

Бу тиһиккэ түөлбэлэринэн туттуллар уруу-аймах тиэрминнэрэ киирэллэр.

* Аҕараан
* Аһы куҥаа
* Баача 
* Балты, балыс
* Браат
* Браатньык 
* Братан 
* Булуунньа - 
* Доҕор 
* Дьаһыыкка 
* Дьаһыырка 
* Дьахтар
* Илгэх 
* Иҥэрээн 
* Йахтар
* Көс 
* Кулун тойтоҕо
* Куралай 
* Күтүө
* Күтүөмэ 
* Кырдьаҕас аҕа - эһэ
* Кырдьаҕас ийэ - эбэ
* Кыыс
* Майтал - ойох
* Махата - ойох
* Наамын 
* Ньээньэ 
* Одьолуун 	
* Өһүк - чугас аймах
* Сиэн 
*  Суодьаҥ 
* Сүөк оҕото - көрсүүттэн төрөөбүт оҕо
* Сүтүөр - хаан уруу буолбатах, кииринньэҥ аймах, холобур *сүтүөр ийэ*.
* Сыган - элбэх суолталаах
* Сыганчар - эһэлэрэ эбэтэр эбэлэрэ бииргэ төрөөбүт дьон бэйэ-бэйэлэригэр.
* һыбаат 
* Таай - хос суолталаах, атын дэгэттээх
* Таайыбына - таай оннугар туттуллар
* Таай эдьий 
* Толоон оҕото
* Тулаайах - сүрүн өйдөбүлүттэн ураты өссө кэргэнэ өлбүт киһини ааттыыллар
* Түннүк оҕото
* Тэһэҕэс уола
* Убай 
* Урдус
* Хаан аймах
* Ханыы
* Хат эбэ 
* Хат эһэ 
* Ытыт
* Ыччат 
* Эбэ 
* Эдьий 
* Эмгэн 
* Эр оҕо 
* Эчээ 
* Эчээкэ
Балты

**Балыс** эбэтэр **балты** — билигин үксүн киһини кытта бииргэ төрөөбүт кыра саастаах дьахтары, эбэтэр кэҥэтэн аймах кыыһы-дьахтары ааттыыллар, ол эрэн төрүт суолтата көннөрү сааһынан кыра аймах киһини (эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох) ааттыыллар эбит. Ол туоһутунан билигин да киэҥник туттуллар "сааһынан балыс" диэн тылбыт буолар уонна сорох түөлбэ тылыгар бу тыл *[[ини]]* диэн суолтаҕа, ол аата эр киһиэхэ эрэ туһаайыллан туттуллуута буолар.

## Өссө маны көр
Уруу-аймах

## Быһаарыылар