open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Степанов Иван Прокопьевич

200px|thumb|right|Степанов Иван Прокопьевич
**Степанов Иван Прокопьевич** — опера ырыаһыта.

## Олоҕун олуктара
* 1945 сыллаахха от ыйын 14 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Майа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. 
* 1962 с. Лоомтука сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы художественнай училищаҕа киирбит, Саха норуодунай худуоһунньуга Л. А. Ким кылааһыгар. 
* Саха музыкальнай драматическай театрыгар оформителинэн үлэлии сырыттаҕына ырыаҕа дьоҕурдааҕын РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыската А. И. Егорова көрөн, Ураллааҕы консерваторияҕа киириигэ холоноругар сүбэлээбит.
* 1967—1973 сылларга Саха уонна Бүрээт АССР-дарын искусстволарын үтүөлээх диэйэтэлэ профессор З. В. Щелокова кылааһыгар үөрэммит.  
* 1984—1985 сс. — Улахан театрга практикаламмыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата (1980)
* Ф. И. Шаляпин аатынан I конкурс бастакы бириэмийэтин лауреата (1993)
* Российскай Федерация норуодунай артыыһа (1993)
* Саха өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (1995)
* «Хотугу сулус» уордьан (2005)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Сигэлэр
Саха национальнай библиотекатыгар ыстатыйа (нуучч.)
Анжу, тумус

**Анжу.** Олгуйдаах арыы соҕуруу өртүгэр баар тумус. 1821 сыллаахха Арктиканы чинчийээччи Анжу П.Ф. аатынан ааттаммыта. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анжу, арыылар

**Анжу арыылара.** Лаптевтар байҕалларыгар Саҥа Сибиир арыыларыттан саамай улаханнара. Арыыларга киирэллэр:
* Олгуйдаах арыы
* Фаддеев арыыта
* Саҥа Сибиир арыы
* Бельков арыыта.
Уопсай иэнэ 29 тыһ. кв.км. кэриҥэ. Арктика туундарата. Арктиканы чинчийээччи адмирал Анжу П.Ф. (1796 - 1869) аатынан ааттаммыттара. Кини 1821 - 1823 сыллардаахха Уус Дьааҥы экспедициятын салайбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Беннетт арыыта

**Беннетт арыыта**. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 

Иэнэ 150 кв.км. кэриҥэ. Муора таһымыттан үрдүгэ 426 м тиийэр. 1881 сыллахха эмиэрикэ арктиканы чинчийээччитэ Де Лоҥ эспэдииссийэтэ арыйбыта. Эспэдииссийэни үбүлээбит "New York Herald" хаһыат таһаараачы Беннет Д.Г. аатынан ааттаммыта. Бу арыыны маҥнай хаартаҕа киллэрбит Эдуард Толль буолар. Кини бастаан 1901 сыллаахха "Заря" диэн шхунанан тиийэ сатаабыта да, муус мэһэйдээбитэ. 1902 с. бэс ыйыгар Олгуйдаах арыыттан ытынан айаннаан Беннет арыытыгар чугаһаабыттара, онтон байдаарканан 23 миилэни устан атырдьах ыйын 3 күнүгэр арыыга үктэммиттэрэ. Кинилэри күһүн "Заря" ылыахтааҕа, ол эрээри кыайан тиийбэтэҕэ, онон сэтинньи 8 күнүгэр төттөрү бэйэлэрэ айаннаабыттара уонна сүтэн хаалбыттара.

Арыыны өссө 1810 сыллаахха промышленник Яков Санников көрбүтэ диэн айанньыт Николай Находкин бэйэтин кинигэтигэр этэр. 1820-23 сыллардаахха Саҥа Сибиир арыыларыгар Анжу эспэдииссийэтэ тиийэ сылдьан бу сири көрдүү сатаабыта да, таба тайамматаҕа. 

## Быһаарыылар
Анкара

**Анкара** ( ) диэн Туурсуйа киин куората. Олохтоохторун ахсаанынан Истанбул кэнниттэн дойду иккис улахан куората, тайаан сытар сиринэн бастакы миэстэни ылар.

## География
Куорат дойду киин өттүгэр Анатолия хаптал хайатыгар Анкара уонна Чубук өрүстэр силбэһэр сирдэригэр байҕал таһымыттан быһа барыллаан 938 м үрдүк сиргэ турар. Хара байҕалтан 400 км кэриҥэ ыраах, Сир Ортотунааҕы байҕалтан — 500 км.

## Быһаарыылар
Сибиэссийэ

**Сибиэссийэ** (), официаллык **Сибиэссийэ Хоруоллуга** () диэн Хоту Эуропа, Скандинавия ким да тутулуга суох нейтралитет дойдута. Кирбиилэhэр Норвегиялыын арҕаа уонна Финляндиялыын хотугулуу-илин, Даниялыын Оресунд, Каттегат уонна Скагеррак күргэнинэн ситимнээх. Сибиэссийэ тохсунньу 1 к. 1995 с. Эуропа Униятын кыттыылааҕа. Киин уонна ордук улахан куората Стокhольм (олохтоохторун ахсаана 810,000 киhи, тула эргинниин 2 мөл). Иккис уонна үһүс улахан куораттарынан буолаллар Гөтеборг уонна Мальмө.

Сибиэссийэ иэнэ 449,964 км² (Эуропа 4с миэстэ). Олохтоохторун ахсаана 9.2 мөл киhи (олортон 7.9 мөл шведтар). Сибиэссийэ олохтооҕун чиҥэ намыhах 20 киhи/км². Дойду дьонун 85 % куораттарга олорор.

## Экэниэмикэтэ

Сибиэссийэ — экэниэмикэ үрдүктүк сайдыбыт дойдута буолар. Дьон хамнаһа олох үрдүк. Элбэх мультинациональнай корпорациялар бааллар, холобур Электролюкс, Сааб, IBM, Эрикксон, Вольво. Ынырык күүстээх утилизация баар. Сибиэссийэ Эуропа дойдуларыттан биир саамай баайа уонна аан-дойдуга биир саамай улахан инфраструктурата сайдыбыт дойду. 

## Дьоно сэргэтэ

Сибиэссийэ - элбэх омуктартан турар дойду буолар. Тоҕо диэтэххэ Сибиэссийэ баай буолан, дьадаҥы дойдулартан үчүгэй олоҕу эккирэтэн кэлбит элбэх эмиграннар бааллар. Билиҥҥи Сибиэссийэҕа шведтар 60% ылаллар. 40% эмиграннар буолаллар. Дьадаҥы дойдулартан куотан, баай Сибиэссийэҕа билигин ынырык элбэх эмигран олорор, үксэ маннык дойдулартан кэлбиттэр: Ирак (700 тыһ), Түркийэ (650 тыһ), Арааб дойдуларыттан (600 тыһ), Африка континеныттан негрдар (500 тыһ), Сербия (450 тыһ), Косово (300 тыһ), аттынааҕы Финляндиаттан (300 тыһ) уонна Польшаттан (300 тыһ), Вьетнамтан (280 тыһ), Кэриэйэттэн (150 тыһ), АХШ (100 тыһ), Кытайтан (100 тыһ), Дьоппуонтан (80 тыһ), Испанияттан (64 тыһ), Арассыыйаттан (40 тыһ), Эстонияттан (37 тыһ).

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Хоруол күнэ
* Бэс ыйын 6 — Дойду күнэ
* От ыйын 14 — Кронпринцесса Виктория төрөөбүт күнэ — Швеция былааҕын күнэ
* Атырдьах ыйын 8 — Былаах күнэ
* Алтынньы 4 — Корицалаах буулка күнэ. Төһө да солуута суох курдугун уонна атыыны-эргиэни көҕүлээри тэриллибитин иһин, бу дойдуларга сүрдээх киэҥник бэлиэтэнэр буолбут, ону дьон төрүт үгэскэ тардыһыыларынан быһаараллар
* Сэтинньи 6 — Адольф Густав күнэ. Бу "Хотугу Хахай" уонна "Хаар Хахайа" диэн ааттаммыт, элбэх тылы билэр үөрэхтээх хоруол 20 сыллаах салайыытын кэмигэр Швеция күүскэ сайдыбыта, Европа дойдуларын кытта тэҥ таһымҥа тахсыбыта, норуот сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ. Наполеон кинини былыргы улуу полковдецтары кытта тэҥҥэ туруорара
* Ахсынньы 9 — Аана күнэ. Бу күн Ороһооспоҕо сиэнэр лютефиск диэн бүлүүдэни астаан саҕалыыллара. Билигин таарыйа Аана диэн ааттаах дьахталлары эҕэрдэлииллэр
* Ахсынньы 10 — Альфред Нобель күнэ эбэтэр Нобельдаген
* Ахсынньы 24 — Юлафтон. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх.

## Быһаарыылар
Стокһольм

**Стокhольм** (швед. *Stockholm*) диэн Сибиэссийэ киин уонна ордук улахан куората. Меларен күөллэри Балтика байҕаланы кытта холбуур боротокуолга сытар. Куорат иһигэр 14 арыылар. Куоракка швед хоруолун сүрүн резиденцията баар, швед бырабыыталыстыбата уонна риксдаг мунньахтыыллар. «Скандинавия киин куората» диэн позицияланар.

## Быһаарыылар
Эрмээнийэ

**Эрмээнийэ**, **Айастаан** (), официаллык **Эрмээн Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Соҕуруу Хапхаас дойдута, Хара уонна Каспий байҕаллар икки ардыларыгар баар. Кирбиилэhэр Туурсуйалыын арҕаа, Грузиялыын хоту, Азербайдьанныын илин (Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыныын соҕуруу) уонна Ираанныын соҕуруу.

## Дьаһалта үллэригэ
500px

Армения 10 марзы түҥэтиллибит.Соторутааҥҥа диэри Азербайджан территориятыгар хонтуруолунай Армения баар буолбута. Сэрии кэмигэр Азербайджан 2020 сыл күһүнүгэр бэйэлэрин сирдэрин төттөрү ылбыттара.

# Лори — Ванадзор
# Шырак — Гүмри
# Тавуш — Иджэван
# Арагацотн — Аштарак
# Армавир — Армавир
# Геҕаркуник — Гавар
# Арарат — Арташат
# Вайоц Дзор — Еһегнадзор
# Сүник — Капан
# Котайк — Раздон

## Эбии маны көр
* Армения бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Ереван

**Ереван** () диэн Эрмээн Сирин киин уонна ордук улахан куората. Храздан өрүскэ турар.


Yerevan-Republic Square-10-Government-2019-gje.jpg|Government building
Yerevan-Cascade-12-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-08-2019-gje.jpg|2800th anniversary park
Yerevan-Matenadaran-04-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-28-innen-2019-gje.jpg|Cathedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-32-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd


## Быһаарыылар
Илин Сибиирдээҕи байҕал

**[[Илин Сибиир]]дээҕи [[байҕал]]** диэн Хоту далай кытыы байҕала. 

Олгуйдаах уонна Врангель арыылар икки ардыларыгар. 

Халыма хочото Уомуллаах уонна Хоромой тамахтар. 

Саҥа Сибиир, Эһэлээх, Айон уонна Шалауров арыылара. Дириҥэ 50 м тиийэр. 

Континентан уу кииритээ 250 куб. км. тиийэр. Уу тууһа 10 - 15 промилле буолар. 

Билиҥҥи аата 1935 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр бигэргэллибитэ. 

Урукку ааттара: Муустаах, Индигир, Хоту, Сибиир. 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ватикаан

**Ватикаан**, официаллык **Ватикаан куорат илэ** (, ) диэн Ром куорат иhигэр киирэр, суверенитеттаах куорат-дойду. Иэнэ 44 хектар уонна олохтоохторун ахсаана 800 к. кэриэтэ. Ватикаан Ром католик Таҥара дьиэтин киинэ. Дойду баhылыга Папа.

## Быһаарыылар
Баҥладеш

**Баҥладеш** диэн Соҕуруу Азия дойдута.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 15 — Дойду үрдүнэн кутурҕан күнэ
* Сэтинньи 1 — Чаванг Кут
* Сэтинньи 7 — Өрөбөлүүссүйэ уонна сомоҕолоһуу күнэ
* Сэтинньи 21 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Ахсынньы 14 — Кэйгэллэммит интэлигиэнсийэ күнэ. 1971 сыллааҕы босхолонор сэрии кэмигэр Пакистаан сэриилэрэ Бангладеш (ол саҕана Илин Пакистаан) үөрэхтээх дьонун (учуонайдары, суруналыыстары, инженердары, быраастары уо.д.а.) өлөртөөбүттэрэ, соруктара — үөскээн эрэр омугу хам баттааһын. Бу күн буолбут бүтэһик маассабай өлөрүү кэнниттэн икки хонон баран ахсынньы 16 күнүгэр Пакистаан сэриилэрэ бэриммиттэрэ, Бангладеш Ииндийэ көмөтүнэн тутулуга суох дойду буолбута.

* Ахсынньы 16 — Кыайыы күнэ. 1971 сыллаахха Илиҥҥи Пакистаан босхолонор сэриигэ Ииндийэ өйөбүлүнэн кыайан Пакистаантан туспа судаарыстыба буолбут. XX үйэ ордук хааннаах сэриилэриттэн биирдэстэрэ этэ, үс мөлүөйүөн кэриҥэ киһини Пакистаан сэбилэниилээх күүстэрэ өлөрбүттэрэ.

## Быһаарыылар
Даака

thumb|300px|left
**Даака** диэн Баҥладеш киин уонна саамай улахан куората. Ганг өрүс дельтатыгар Буриганга хаҥас кытылыгар турар. Дьон бу сиргэ бастаан түөлбэлээн VII үйэҕэ олохсуйбуттара биллэр.

Олохтоохторун ахсаана 7 мөл кэриҥэ киһи, агломерацияҕа барытыгар  — 12,8 мөл кэриҥэ (2008 сыллаахха). Олохтоохторун ахсаана сыл аайы 4,2 % элбиир, тыалартан дьон көһөн киирэр. 
Суругу-бичиги билэр дьон ахсаана — 68,3 %. Олохтоохторун үксэ (90 % кэриҥэ) ислам итэҕэллээх, 9 % — индуизм. 1 %  — христианнар уонна буддистар. Дьон баһыйар үксэ бенгаал тылынан саҥарар.
Илин Тимор

**Илин Тимор** диэн Соҕуруулуу-илин Азия дойдута.

## Илин Тимор бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Индонезияттан, 2002)
* Атырдьах ыйын 30 — Норуоту кытта сүбэлэһии күнэ. 1999 сыллааҕы референдуму бэлиэтииллэр
* Сэтинньи 3 — Ийэ күнэ
* Сэтинньи 12 — Ыччат күнэ
* Сэтинньи 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1975)

* Ахсынньы 7 — Дойду дьоруойдарын күнэ
Бруней

**Бруней** диэн Соҕуруулуу-илин Азияҕa, Борнео арыы хоту өттүгэр, Соҕуруу Кытай байҕалын кытылыгар турар дойду. Малайзия, Саравак диэн илиниин кирбиилэhэр. 

## Бруней бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 31 — Хоруол малаай полкатын күнэ
* От ыйын 15 — Болкиах султаан төрөөбүт күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Royal Brunei Airlines
Бутан

**Бутан Хоруоллуга** диэн Соҕуруу Азия дойдута. Хималай хайаларын илин өттүлэригэр, Кытай уонна Индия икки ардыларыгар баар.

## Бутан бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 2 — Үһүс Друк Гьялпо төрөөбүт күнэ. Бу төрүүрүгэр Джигме Дорджи Вангчук диэн ааты ылбыт хоруол дойдуну уларыппыт, саҥардыбыт, бөҕөргөппүт уонна аан дойдуга аспыт өҥөлөөх, 1928 сыллаахха төрөөбүт
* Бэс ыйын 2 — Coronation of King Jigme Singye Wangchuck, also Social Forestry Day
* Атырдьах ыйын 8 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1949 с. Ииндийэттэн)
* Сэтинньи 1 — Друк Гьялпо V хоруоналаммыт күнэ
* Сэтинньи 11 — Джигме Сингье Вангчук хоруол төрөөбүт күнэ
* Ахсынньы 17 — Дойду күнэ
Владимировка

400px|thumb|right|Владимировка куйаартан көстүүтэ
**Владимировка** диэн Дьокуускай куорат муниципалитетын Хатас нэһилиэгэр баар сэлиэнньэ. 

Куораттан 21 км. Покровскайдыыр суолунан. Олохтоохторо 191 киһи (2007 сыл). 

Сэбиэскэй кэмҥэ Хатас совхоз салаата этэ. Билигин чааһынай тыа хаһаайыстыбалар. 

Сүрүн дьарыктара - оҕуруот аһа уонна сүөһү.

## Устуоруйаттан
1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн манна олохсуйбуттара. 

Кинилэри Саха уобалаһын оччотооҕу күбүрүнээтэрэ Скрипицын В.Н. ыҥырбыт.

Кинилэр хлыстар сектэлэрин дьоно эбиттэр. Олохсуйаат бурдук ыһыытынан уонна сүөһү иитиинэн дьарыктаммыттар. Мыраан анныгар тыал эргитэр мэлиэһэ туппуттар. 

Дэриэбинэҕэ атын сирдэртэн нууччалар олохсуйа кэлэллэр, холобура Павловскайтан.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Дьакаарта

**Дьакаарта** (, ; 1527 сыллаахха дылы — **Сунда Келапа**, 1619 с. дылы — **Джаякарта**, 1942 с. дылы — **Бата́вия**) — диэн Индонезия киин уонна ордук улахан куората. Соҕуруулуу-илин Азия ордук элбэх олохтордоох куората. Дьава арыы хотугулуу-арҕаа кытылыгар турар.

Иэнэ — 664 км² (Пулау-Серибу арыылары аахтахха). Олохтоохторун ахсаана 9 607 787 киһи (2010, биэрэпис). Олохтоохторун чиҥэ — 14 469,56 киһи кв. км. Итэҕэлинэн: 85,5 % — мусульмааннар, 5,2 % — протестааннар, 4,8 % — католиктар, 3,5 % — буддистар, 1 % — индуистар.

## Быһаарыылар
Тукулаан

400px|thumb|right|Кэбээйи улууһугар баар тукулан
**Тукулаан** - тыал көтүтэ турар, арыт мас үүнэн олохсуйбут субурҕа арҕас, чөмөх, эбэтэр томтор буола мунньуллубут, олор икки ардыларыгар иинэҕэс сэдэх, эриллэ хаппыт бэс, сэппэрээк уонна лабыкта үүнээйилээх кумах сис. Саха сирин Кэбээйи, Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар баар.

Тукулаан ойуура суох учаастактара 15 км усталаах буолуохтарын сөп. 

Чинчийээччилэр Өлүөнэ уонна Бүлүү өрүстэр былыргы үөстэрэ дииллэр, ол иһин өрүс кумаҕа мунньуллубут.

Т.к.: тука (эбээн.) — кумах; тукалан (эбэҥк.) — уу кумаҕы типпитэ; кумах үктэллээх дьара сир; тохала (нанай.) — сир, кырыс сир.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. – Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Аллаах

**Аллаах** эбэтэр **Аллааh** (араб. الله‎, Allāh) диэн Таҥара арабтыы аата.
[thumb|left|240px|''Аллах'' аата [араб каллиграфията|араб каллиграфиятынан суруллуута. 17 үйэ, Хафиз Осман диэн түүрк уруhуйдьута]]
Арааб тыла

**Арааб тыла** диэн семит тылларыттан биирдэстэрэ. Аныгы арааб тыла 27 хос тылларга арахсар.

Арааб тыла Ислам дойдуларын тылларыгар улаханнык дьайбыта. Орто үйэлэргэ Эуропа тылларыгар дьайбыта, сүрүннээн үөрэх, математика уонна философия эйгэлэригэр. Ол иhин үгүс Эуропа тылларыгар арабтыыттан киириилэр элбэхтэр.

Арааб тыла бэйэтэ былыр былыргыттан атын тыллартан дьайыылаах, бастатан туран гириэктииттэн, перстыыттан уонна санскриттан. Аныгы арааб тылыгар Эуропа тылларыттан элбэх киирии баар.

[мини|слева|250px|[Арааб каллиграфията|Арааб каллиграфиятынан суруллубут тиэкис холобура.]]

## Быһаарыылар
Митология

**Митология** ( «номох») диэн былыргы номохтор, сэhэннэр, кэпсээннэр хомуурунньуктара. Митология диэн өссө кинилэри үөрэтиини ааттыыллар.
Пестряков Петр Петрович

200px|thumb|right|Пестряков Петр Петрович
**Пестряков Петр Петрович** - Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

1944 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Кэбээйи оройоуонун Кэбээйи сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит. 


1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит
1972-1974 сс. - "Чороон" бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта.
1974 с. - V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана.
1974-1976 сс. - Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта.
1976-1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа.
1977 с. - VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ.
1978 с. - Саха хомсомуолун "Лучший дебют" бириэмийэтин лауреаата.
1979-1981 сс. – Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ.
1981-83 сс. - Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ.
1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о
1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит. 
1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 
1977-1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа "Человек и его мир" быыстапкаҕа.
1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт.
1991-1993 сс. – "Сахаконцерт" солбуйааччы дириэктэрэ.
1993-1996 сс. - "Сахаконцерт" артыыһа.
1996-1997 сс. - "Наара суохтар" театр художественнай салайааччыта.
1997 сылтан - "Наара суохтар" театр артыыһа.

Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта. 

Пестряков П.П. ту¥унан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 саа¥а туоларыгар кµн сирин к´рбµтэ. Кинигэни бииргэ т´р´´бµт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан о±орбута. 

## Ылыллыбыт сирэ
Ырыа кырдала
Муhаммед

**Муhаммед** (араб. محمّد *Muḥammad*, 570 Мекка — бэс ыйын 8, 632 Медина) диэн Ислам итэҕэлин сүрүн киhитэ уонна Таҥара (Аллах) көрбүөччүтэ уонна илдьитэ. Ислам көрбүөччүлэриттэн тиhэх уонна ордук ытыктанар. Онтон таhынан дипломат, эргиэмсик, философ, оратор, сиэрдьит уонна сэрииhит быhыытынан биллэр.

## Олоҕо
Муhаммед 570 с. Мекка диэн араб куоратыгар төрөөбүтэ. Курайш биистэн төрүттээх. Оҕо сааhыгар тулаайах хаалбыта, ол иhин кинини абаҕата, Абу Талиб, бэйэтигэр иитэ ылбыта. Эдэр сылдьан Муhаммед эргиэмсиктээбитэ уонна маныыhыттаабыта. 25 сааhыгар бастакытын кэргэн ылбыта (бастакы кэргэнин аата Хадидьа). Сотору Муhаммед дьонтон тэйэр буолбут, Мекка аттыгар баар Хира диэн хайаҕа тиийэн, хаспахха олорон эрэн, хас да нэдиэлэ устата Таҥараҕа үҥэр идэлэммит. 610 с., Рамадан ыйга, түүн хаспахха үҥэ олордоҕуна, киниэхэ Хабырыыл аанньал аан бастаан көстүбүт уонна Таҥара этиилэрин тириэрдибит. Ол этиилэртэн кэлин мусулмааннар ытык кинигэлэрэ Коран суруллубута. Хабырыыл бастакы көстүүтүн кэнниттэн Муhаммед үс сыл устата, биир Таҥара итэҕэлин, Исламы, кистээн тарҕаппыт. Саҥа итэҕэли бастакы ылынааччыларынан буолбуттара кини кэргэнэ Хадидьа уонна сорох чугас дьоно. Онтон сыыйа Исламҥа атын дьон кэлэн барбыттар, биирдии да, бөлөҕүнэн да. Батыhааччыларын ахсаана син балай эмэ элбээбитин кэннэ, Муhаммед Таҥара этиилэрин дьоҥҥо-сэргэҕэ аhаҕастык этэн барбыт. Ол гынан баран, Мекка элбэх олохтоохторо кинини уонна кини этиилэрин утарбыттар. Ол иhин 622 с. Муhаммед бэйэтин батыhааччыларын кытта Мединаҕа көспүт (онтон ыла Ислам халандаара саҕаланар). Мединаҕа, Муhаммед олохтоох бэйэ бэйэлэрин кытта өстөһөр биистэри эйэлэhиннэрбитэ уонна бэйэтин итэҕэлигэр сүгүрүппүтэ. Аҕыс сыл устата Мекка биистэрин утары сэриилэhэн кинилэри хотон Мекканы баhылаан ылбыта (ол кэмҥэ батыhааччыларын ахсаана 10 тыh. дылы улааппыта). Муhаммед 632 с. Мединаҕа бүтэhигин кэриирдьиттээн баран аҕыйах ыйынан өлбүтэ. Кини өлүүтүн кэнниттэн, сотору кэминэн, Ислам Араб тумул арыытын улахан өттүгэр тарҕаммыта уонна Арабия биистэрин бииргэ холбообута.
Коран

**Коран** (араб. القرآن ‎al-qur’ān) диэн Ислам сүрүн ытык суруйуута. Бастакы Коран арабтыы суруллубута. Коран Таҥара этиитэ буолар уонна мусулмаан сиэрин-туомун наардыыр уонна дьаhайар.

Мусулманнар итэҕэллэринэн, Коран ис хоhоонун Муhаммедка Хабырыыл аанньал 610—632 сс. тириэрдибитэ. Муhаммед Кораны тылынан бэйэтин батыhааччыларыгар кэпсээбитэ. 633 с. Коран текста суруллубута. 653 с. биир халыыптаммыта, түҥэтиллибитэ уонна киэҥник оҥоhуллан тарҕаныллыыта саҕаламмыта.
thumb|left|Коран.

## Кинигэ ис тутула
Коран тиэкиһэ 114 бастартан турар, бас сура дэнэр. Суралар меккатааҕыларга уонна мединатааҕыларга арахсаллар, хайа сиргэ үөскээбиттэриттэн (көстүбүттэриттэн). Мусулмааннар итэҕэллэринэн, суралар ааттарын Муhаммедка Таҥара ааттаабыта. Бары суралар, тохсустан ураты, «Ордук аһыныгас, ордук аһымаллаах, Таҥара аатынан…» (بسم الله الرحمن الرحيم *bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi*) диэн этииттэн саҕаланаллар.

Хас биирдии сура хас да этиилэртэн турар, этии айат дэнэр.
----
* Al-Quran (Коран)  text format
* Переводы Корана // QuranAcademy.org
*На английском
Утах

right|thumb|260x260px|Гаастаах утах
мини|176x176пкс|Утах
**Утах** диэн киhи иhэр убаҕаhа. Утах үс араас көрүҥнээх: ыраас уу, арыгы уонна арыгыта суох утахтар.
Буор Хайа, хомо

**Буор Хайа**. Лаптевтар быйҕалларын соҕуруу өртүнээҕи хомо. Материкка 120 км. киирэр. Дьириҥэ 18 м. тиийэр. Сыл улахан аҥарын мууһунан бүрүллэн сытар. Атырдьах ыйыгар уу температурата 7 - 9 кыраадыска тиийэр. Тууһа 5 промилле. Прилив 0,3 м тиийэр. Хотугулуу арҕааҥҥы өртүгэр Тиксии хомото баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Быковскай, тумул арыы

**Быыковскай.** Өлүөнэ өрүс төрдүгэр баар тумул арыы. Неелов хомотун уонна Буор Хайа хомону араарар. Соҕурууттан хотуга 60км усталаах.

## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980г.
Батько (хайа)

**Батько**. Томмот грядаҕа Селигдаар үрэх баһыгар баар хайа. Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Эвота

**Эвота** — Арҕаа ДЬааҥы сиһин илиҥҥи өртүгэр баар икки төбөлөөх хайа. Алдан уонна Төмтөөн өрүстэр кирбиилэригэр. Улахан төбөтө муора таһымыттан 1600 м., кыра төбөтө - 1360 м. Төбөлөр икки ардыларынан Тиит дабаанынан Амуур - Дьокуускай массыына суола барар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара

Хотугу Муустаах байҕал (муора) кытылын дойдулара

Аныгы олох улускэннээх сайдыыларын хайысхатын тутулун быьаарар терут биир керуцунэн олорор уонна тайаан сытар сирдэр ейдебуллэригэр олоҕуран дойдулар икки ардыларыгар сыьыаннары уонна аан дойду салайар тутулун быьаарар тэрийиинини  аттаран туруоруу буолар.

Холбоьуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин иьинэн ылыллыбыт Муора 1982 сыллааҕы сокуонунан тайаан сытар сирдэр диэн ейдэбул аан дойду уунан хабыллан сытар сирдэригэр аан бастаан тарҕаммыта диэн ейдебулу кытта себулэьиэххэ сеп. Онтон ыла тайаан сытар сирдэр диэн ейдебулгэ олоҕуран тэрээьин саҕаламмыта. Бу ейдебул киириэҕиттэн Хотугу Муустаах байҕалга улахан болҕомто Аан дойду уутун эйгэтин биир сурун салаатын быьыытынан ууруллар. Хотугу Муустаах байҕал Соҕуруу Муустаах байҕалтан биллэр уратыта диэн уйэттэн уйэлэргэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар дьон олорон кэллилэр уонна ол сирдэргэ хас да дойду бэйэтин бас билэр сиригэр бэйэтин салайынан олорор. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларынан ааҕыллаллар: Америка, Дания (Гренландия), Исландия, Норвегия, Канада, Россия, Швеция, Финляндия. Бу дойдулартан биэстэрэ – Америка, Дания Гренландия), Норвегия, Канада уонна Россия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсаллар, онтон Исландия, Швеция уонна Финляндия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсыбаттар, ол оннугар ити дойдулар Хотугу эргимтэҕэ сыталлар.

Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларын икки ардыгар сыьыаннар олохтонууларын тутаах уратытынан буолар Хотугу Муустаах байҕалынан ааьар араарар кэрчик (граница).
Аан дойду тэрилтэлэрэ

**Аан дойду тэрилтэлэрэ**, угэс курдук, дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэргэ уонна дойдуну салайыыга сыьыана суох  тэрилтэлэргэ арахсаллар.

Дойдулар икки ардыларынааҕы эбэтэр дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр сыьыаннаьыылара дойдулар икки ардыларыгар туьэриллибит анал кэпсэтиигэ олоҕурбут, чопчу сыаллаах-соруктаах, дьайар хамсатыылаах уонна ситимин быспакка улэлиир тэрилтэлээх, олоҕун булбут холбоьуулар буолаллар.

Дойдулар салалталарын икки ардыларынааҕы сыьыан дойду тутулун быьаарар хайысхалара ыараан иьииитэ уонна аан дойду таьымыгар сыьыаннары дьаарыстааьын тирээн кэлбитин кестуутэ дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр олохтонууларыгар тиэрдибитэ.

Дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр ис саланыылара дойдуну салайар тэрилтэлэр киэннэринээҕэр уустук туруктаах. Книнлэр толору дойдуну салайыыга сыьыана суох тэрилтэлэр буолуохтарын сеп эбэтэр буккуллубут ис туруктаах буолуохтарын эмиэ сеп. Ол эбэтэр кинилэр истэригэр киириэхтэрин сеп: дойдуну салайар тэрилтэлэр, олохтоох нэьилиэнньэ тэрилтэлэрэ уонна, олору таьынан, биирдиилээн дьон.

Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан туллубат тутаах суьуехтэрэ буолалларын быьыытынан дойдуну салайар тэрилтэлэр икки ардыларынааҕы сыьыаннаьыыларга тус бэйэлэрин ааттарыттан эбэтэр бу тэрилтэҕэ киирэр дойдулар ааттарыттан кыттыахтарын сеп. Аан дойду тэрилтэлэрин ахсаана кун-туун уксуу турар. Аан дойду тэрилтэлэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы сыьыан араас еруттэрин хабаллар. Маннык тэрилтэлэр атыы-эргиэн уонна олох уйгутун тоьумун оцорон таьаарыы, салайар тутул хайысхатын быьаарар, омук олоххо ситиьиитин таьымын кэрдэрэр-биллэлэр, норуотттар сыбыаннаьыыларын быьаарыы эйгэтигэр тэриллэллэр уонна бэйэлэрин истэригэр тус-туьунан торумаах, суоллаах-истээх буолаллар.
Аан дойду салайар тутула

Аан дойду салайар тутулун быьаарар (мировая политика) кууьунэн ааттанар аан дойду эйгэтигэр аналлаах быьаарыныылары бэлэмниир, ылынар  уонна олоххо киллэрэр ситимин быспакка оцоьуллар дьайыы. 

Аныгы аан дойду салайар тутулун быьаарыыга араас элбэх кыттааччы баар. Ол гынан баран,  билиццэ диэри  баьыйар ейдебулунэн, аан дойду салайар тутулун быьаарыы сурун кыттааччыларынан биирдиилээн дойдулар уонна хас да дойду кыттыспыт тумсуулэрэ буолаллар. 
 
Ол да буоллар бугуццу куццэ норуоттар икки ардыларын сыьыаннаьыыларыгар кыттааччы ахсаана элбии турара саарба5а суох кестуу курдук сыаналанар.  Норуоттар икки ардыларынаа5ы сыьыаннаьыыга сурун оонньооччунан Аан дойду тэрилтэлэрэ буолаллар.
Биибилийэ

[thumb|330px|[Гутенберг биибилийэтэ.]]
**Биибилийэ** диэн иудаизм уонна христианизм сүрүн ытык суруйууларын хомуурунньуктара. Биибилийэ элбэх битиктэртэн турар. Кинилэр Эргэ уонна Саҥа Ыйаахтарга арахсаллар. Эргэ Ыйаах битиктэрэ былыргы иврит тылынан суруллубуттара. Саҥа Ыйаах битиктэрэ былыргы грек тылынан суруллубуттара.
Үргэл

Бу тыл хас да суолталаах
* Үргэл, сулус бөлөҕө
* Үргэл, арт-галерея
* Үргэл, продюсерскай хампаанньа
* Үргэл Сулус, музыка бөлөҕө
Ляхов арыылара

400px|мини|справа|Ляхов арыылара куйаартан көстүүлэрэ
**Ляхов арыылара** — Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕаллары араарар Саҥа Сибиир арыыларыттан соҕурууҥҥу түөрт арыы:
* Ляхов улахан арыыта,
* Ляхов кыра арыыта,
* Остуолбалаах арыы уонна
* Семенов арыыта.
Уопсай иэннэрэ 6650 кв. км. Саҥа Сибиир арыыларыттан Санников силбэһиитэ араарар, онтон материктан Миитэрэй Лаптев силбэһиитэ. 

Арыылар рельефтара хаптаҕай. Саамай үрдүк сирэ Улахан Ляхов арыытыгар Эмий таас хайа муора таһымыттан 311 м. 

Кыра термокарст күөл дэлэй. Казак Меркурий Вагин 1712 сыллаахха арыйбыта. 1770 сыллаахха мамонт уҥуоҕунан эргинэр атыыһыт Уйбаан Ляхов аатын иҥэрбиттэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Үргэл, астеризм

**Үргэл** (), өссө *Мессье M45 эттигэ* диэнинэн биллэр — Оҕус бөлөххө киирэр сулус ыһыллаҕас бөлөхтөһүүтэ; Сиргэ саамай чугас уонна киһи хараҕыгар көстөр сулус бөлөхтөһүүлэриттэн биирдэстэрэ. 

## Аһыллыыта

Үргэл кыһын хотугу полушарийаҕа, сайын соҕуруу полушарийаҕа үчүгэйдик көстөр (Антарктида уонна кини таһыттан ураты). Бу эттик былыр былыргыттан аан дойду элбэх култуураларыгар биллэр этэ. 

## Кэрэхсэтэр уратылара

Үргэлгэ ырааҕын кээмэйдээһин Вселеннай улаханын быһаарарга сүрүн кээмэй буолар.

## Кэтээн көрүүлэр
                                                                

## Үргэл араас култуураларга
Көннөрү хараҕынан көстөр буолан элбэх аан дойду култуураларыгар туһунан миэстэни ылар эттик буолар.
                                                                       
* :ru:Википедия:Список статей по астрономии

                                          ургэл.
Былыргы саха сайыццы ёттугэр кун хаамыытыттан кёрён кун тёhёлёёбутун билэрэ. Онтон кыhыццы- сааскы ёттугэр киэhээцци- тууццу кэми ургэлинэн сирдэтэрэ. Ис дьицэр киирдэххэ, чаhыы диэн тэрил киэцник дэлэйиэр дылы кыhыццы киэhэни- тууну ургэл сулуhунан быhаарар буолуллара.Кырдьа5астар ый уонна ургэл алтыhыыларынан кёрён куну-дьылы билгэлииллэрэ. "Чолбон уонна ургэл  бэйэ-бэйэлэригэр дьулустахтарына тыал-куус кэлэр",- дииллэрэ эрэ чопчу ёйгё хатанан хаалаахтаабыт. Аны туран, Чачыгыр Таас ойуун ургэл сулус аhары улааппытыгар (чугаhаабытыгар эбитэ дуу) онно ыттан, кэрдэн а5ыйатан Орто дойду оло5ун хабараан тыйыс тымныыттан ёруhуйбуттээх. Холбуон (уопсайынан) былыр ургэл ХАЛЛААН ТУРУГАР УЛАХАННЫК ДЬАЙАР сулус диэн ёйдёбул баара билигин барыта умнууга хаалла.-----------------------Аны кэпсээнтэн кэпсээн. "Тиргэ ыйа" диэн баара дииллэр. Аатыттан таайдахха, Сайыццы кэмцэ сыhыаннаах. Кёруё5уц: май-(дьиц) муус устар ыйа. июнь-(дьиц) ыам ыйа. июль-от ыйа. август-атырдьах ыйа. сентябрь-бала5ан ыйа. Кёрёргут курдук "тиргэ ыйа" ханна да кыбыллар кыа5а суох. Арай, "тиргэ кэмэ" диэн эрэ баар буолуон сёп курдук. Ону таhынан, ёссё, биир тугэни кёруё5уц: 1 олук// Ахеменидтар са5ана Ирацца (Авеста5а)  ТИШТРЙА диэн ааттаах сулус божествота баара. Киниттэн арда5ы туhэрэригэр кёрдёhён туом толорор этилэр. 2 олук// Эбэ мууhа устан бутэр. Халлаан сылыйар. Аны от хамсыы-хамсыы уунэрин туhугар кэмигэр ардаата5ына сатанар.Санаан кёруёцуц: уёhээ этиллибитин курдук, ургэл халлаан туругар улаханнык дьайар сулус диэн ёйдёбул баара. Дьэ, киниттэн ("Тиштрйа" саха5а "Тиргэ ыйа" диэн буолан хаалбыт быhыылаах) ёбугэбит арда5ы кёрдёhёрё буолаарай?.  
## Тас сигэлэр
* Photos and information on the Pleiades from the University of Calgary
* Information on the Pleiades from SEDS
* Information and images from the Anglo-Australian Observatory
Ляхов кыра арыыта

400px|thumb|right|Ляхов кыра уонна улахан арыылара халлаан куйаарыттан көстүүлэрэ
**Кыра Ляхов арыыта.** Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. 

Уһуна 45 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 43 м. тиийэр. Иэнэ 1325 кв.км. 44 км уһуннаах Кубалаах Үрэх баар. 

1712 сыллаахха казак Меркурий Вагин арыйбыта. 1780 сыллаахха Этэрикээн арыыта диэн ааттаабыттара, ол гынан баран Екатерина II ыраахтааҕы уурааҕынан ити арыы Кыра Ляхов арыыта диэн ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Ляхов улахан арыыта

400px|thumb|right|Ляхов кыра уонна улахан арыылара халлан куйаартан көстүүлэрэ
**Ляхов улахан арыыта.** Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 4600 кв.км. 

Саамай үрдүк Эмиий таас хайа муора таһымыттан 311 м. үрдүккэ тиийэр. 

60 үрэх баар. 
Онтон саамай улаханнара Улахан Этэрикээн (111 км.), Блудная (151 км.), Орто үрэх (69 км.). 

Арыыны 1712 с. казак Меркурий Вагин арыйбыта. Кини аатынан уһук арҕаа тумул ааттаммыт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 сыл.
Иисус Христос

[thumb|left|Исус мозаикаҕа. [Sant'Apollinare Nuovo базиликата, Равенна, Италия.]]
**Исус Назареттааҕы** эбэтэр **Иисус Христос** () (7-2 б.э.и. Бэтлэhэм, Иудея — 26-36 Голгота, Иудея) диэн Христианизм сүрүн киhитэ уонна христианнар үгүстэрэ итэҕэйэринэн, Таҥара уола уонна сирэйдэниитэ. 

Ислаамҥа Корааҥҥа Иса диэн ааттанар уонна көрбүөччүнэн ааҕыллар. Сорох атын да итэҕэллэргэ тутаах суолталаах киhинэн ааҕыллар.

## Аатын суолтата
Иисус — былыргы дьэбириэйдэр ישוע (Йешу́а) диэн ааттарын былыргы гириэк тылынан суруллуутун Ιησούς билиҥҥи нуучча сыаркаба итинник ааттыыр. Йешуа диэн аат יהושע [Йеhошу́а] диэнтэн кылгатыллыбыта (икки олохтоох — «Йеhова» уонна «Быыһаныы»). Патриарх Ньыыкан реформатын иннигэр нууччалыы биир «и» буукубалаах суруллар эбит: «Iсус». Ньыыкан гириэк барылыгар чугаһатан «Iисус» диэбит. 

Йеһошуа — былыргы дьэбириэйдэргэ тарҕаммыт аат. Дьэбириэйдэргэ сирдэрин төннөрөргө төһүү буолбут киһи, Моисей үөрэнээччитэ *Йехошу́а бин Нун* (барыллаан б.э. инн. XV—XIV үйэлэргэ олорбут) диэн ааттаах этэ, синод нууччалыы тылбааһынан Иисус Навин. 

Христос — христианнар көрөллөрүнэн Иисус оруолун көрдөрөр хос аат. 
 диэн гириэк аата ивриттэн משׁיח (Маши́ах) арамей тылыттан משיחא (Меши́ха) диэн тыллар тылбаастара. Суолтата «таҥара талыыта» (помазанник, мессия).
Остуолбалаах арыы

**Остуолбалаах арыы.** Ляхов арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 315 кв.км. Уһуна 55 км. Кэтитэ 10 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 222 м. тиийэр. 1800 сыллаахха промышленник Дьаакып Санников арыйбыта. Остуолбаларга маарыҥныыр үрдүк томтордооҕун иһин Остуолбалаах диэн ааттаммыта. Анжу П.Ф. салалталаах Уус Дьааҥы экспедицията 1821 сыллааха чинчийбитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Нууччалар

**Нууччалар** () диэн илин славян омуга, сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна кини аттынааҕы дойдуларга олороллор. 2002 с. сурутуутунан нууччалар Арассыыйа олохтоохторуттан 80 % буолаллар. Европа ордук элбэх ахсааннаах омуга буолар. Атын дойдуларга, ол курдук Украинаҕа, Казахстаҥҥа, АХШга уонна Белоруссияҕа эмиэ улахан диаспоралаахтар. Аан дойду үрдүнэн 133 мөл. киһи нуучча буолар. Сүнньүнэн православияны итэҕэйллэр, ол гынан баран элбэх киһи ханнык даҕаны итэҕэли билиммэт. Тыллара - нуучча тыла.

## Ахсааннара
Нууччалар бары ахсааннара билигин 133 мөл киһи буолар (сорох дьон — 127 мөл киһиттэн 150 мөл киһиэхэ дылы ааҕаллар), ол иһигэр Россияҕа  — 111 мөл (2010 сыл) ол эбэтэр дойду олохтоохторуттан  77,8 % (2002сыллаахха  — 116 мөл. ол эбэтэр дойду 79,8 % этэ).

Арассыыйа Федерациятын улахан аҥарын ылаллар уонна урукку ССРС республикаларыгар бөдөҥ группа буолаллар.

## Нууччалар Саха сиригэр

## Быһаарыылар
Жаннетта арыыта

**Жаннетта арыыта.** Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 3,3 кв.км. Үрдүгэ 351 м. тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Америка хотугу сири чинчийээччи Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна хараабылларын аатарын иҥэрбиттэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Жохов арыыта

**Жохов арыыта.** Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэн 58 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 123 м. тиийэр. 1914 "Вайгач" уонна "Таймыр" борохуоттарынан сылдьыбыт гидрографическай экспедиция арыйбыта. Экспедиция кыттыылааҕа Жохов  А.Н. атынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Вилькицкай арыыта

**Вилькицкай арыыта**. Илин Сибиирдээҕи байҕалга Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 1913 сыллаахха гидрографическай экспедиция арыйбыта. 1914 сыллахха биллиилээх гидрограф, геодезист, Арктиканы чинчийээччи Вилькицкай Б.А. аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Саҥа Сибиир арыы

**Саҕа Сибиир арыы**. Анжу арыыларыттан биирдэстэрэ. Иэнэ 6200 кв.км. Үрдүгэ муора таһымыттан 76 м тиийэр. Туундара үүнээйилэрэ. 70 үрэх уонна 100 күөл баар. Үрэхтэртэн саамай улаханнара Большая, Надежная уонна Илин Үрэх. 1806 сыллахха арыллыбыта. 1809 - 1810 сыллардаахха Геденштром М.М. чинчийбитэ уонна аат иҥэрбирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Татаардар

**Татаардар** (татаар. *татарлар*) диэн түүр омук. Арассыыйаҕа нууччалар кэннилэриттэн ахсааннарынан иккис омук, ахсааннара 5554,6 киhи (Россия олохтоохторун 3,83%, Татарстан 53%).

## Татаардар Саха сиригэр

## Сигэл
Бельков арыыта

400px|thumb|right|Бельков арыыта куйаартан көстүүтэ
**Бельков арыыта.** Лаптевтар байҕалларыгар Анжу арыылартан биирдэстэрэ. 

Иэнэ 500 кв.км кэриҥэ. Уһуна 58 км., кэтитэ 18 км. Үрдүгэ муора таһымыттан 127 м. тиийэр. Кытыллара очуостардаах. 

Көтөр харамай сайылыыр уонна төрүүр сирэ. 1808 сыллаахха саха түүлээҕинэн эргинэр промышленнига Бельков Н.С. арыйбыта уонна кини аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Фундаментализм

**Фундаментализм** (лат. *Fundamentum* - олоҕуруу) диэн муҥутуур консерватив итэҕэл санааны тутуhуу. Сүрүн илгэлэринэн буолар ытык суруйуулар дьаhалларын булгуччу тутуhуу, уонна олору сэмэлээhини эбэтэр либераллык тойоннооhуну утарыы.

Фундаментализм аныгы дьоҥҥо-сэргэҕэ бара турар секуляризацияҕа хардарыы буолар уонна итэҕэл институттарыгар дьоҥҥо-сэргэҕэ бастыҥ туруктарын төннөрөр сүрүн сорудахтаах.

Фундаменталистар итэҕэл аан бастакы, төрүкү сиэрдэригэр төннөрүн ситиhэллэр уонна кэлин буолбут уларыйыылары иэрэс быhыытынан көрөллөр.
Татаар тыла

**Татаар тыла** (*татар теле*) түүр тылларыттан биирдэстэрэ.

## Географията
Татаардыы саҥарааччылар Арассыыйаҕа, Орто Азияҕа, Украинаҕа, Польшаҕа, Кытайга, Финляндияҕа уонна Түркийэҕэ бааллар.

### Ил статуhа
Татаар тыла Татарстан Республикатыгар ил статустаах.

### Диалектара
Татаар тыла үс сүрүн диалектаах:
* Арҕаа (Мишэр эбэтэр Мишар)
* Орто
* Илин (Сибиир)
Бу диалектар бары субдиалектарга арахсаллар.

### Арассыыйаҕа
Арассыыйаҕа татаар тылынан 5,300,000 киhи саҥарар. Татаар тыла хас да тыhыынча башкорттарга, мариларга уонна мордваларга (каратайдар) төрөөбүт тыллара буолар.

## Суруга-бичигэ
Татаар тыла устуоруйатын тухары араас алпабыыттарынан суруктаммыта. Олор ахсааннарыгар:
* Орхон бичигэ
* Араб алпабыыта
* Латыын алпабыыта
* Кирилл алпабыыта

## Быһаарыылар
Политеизм

**Политеизм** (, «элбэх» + , «таҥара») элбэх таҥара баарыгар итэҕэйии уонна сүгүрүйүү. Үксүн ол таҥаралар уонна атын аардар пантеоҥҥа хомуллаллар. Политеист итэҕэллэринэн буолаллар индуизм, синто уо.д.а. Политеизм монотеизм утарыта.
Дьон олоҕун эйгэтэ

Дьон олоҕун эйгэтэ (общөство) – киэҥ өрүккэ туттуллар өйдөбүл. Дьон олоҕун эйгэтэ диэн өйдөбүл  дьон араас хайысхаларга олоҕуран тэриллибит түмсүүтэ эмиэ ааттаныан сөп. Ол курдук, биир эйгэҕэ үөскээн-төрөөн олоруу түмүгэр, үлэ–хамнас ситиһиитигэр, биир санаалаахтар эбэтэр соруктаахтар эйгэлэригэр аттарыллан туран түмсүөххэ сөп.  

Киэҥ өйдөбүлгэ «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн айылҕаттан туһунан суолланан-иистэнэн арахсыбыт көстөн турар олох эйгэтин биир өрутэ. Ол эбэтэр дьон олоҕун тухары бииргэ олорон кэлии тутулун ситиһии көстүүтэ – дьон олоҕун эйгэтэ. 

Судургу өйдөбүлгэ туттар буоллахха «дьон олоҕун эйгэтэ» диэн тиһигин быспакка киэҥ араҥаны хабар эйгэҕэ дьон олоҕун араас өрүттээх ситигин быспат ситимэ буолар. Ол ситим дьон бэйэ икки ардыгар аттарыллан тыырыллыбыт алсыһыыларыттан, сыһыаннарыттан турар.
Атеизм

**Атеизм** (грек. άθεος, *Таҥарата суох*) диэн Таҥара уо.д.а. аар көстүүлэр баалларыгар эрэммэт буолуу эбэтэр утарыы.
Монотеизм

**Монотеизм** ( "соҕотох, биир эрэ" уонна θεός "таҥара") диэн биир эрэ Таҥара баарыгар итэҕэл. Сүрүн монотеист итэҕэллэринэн буолаллар иудаизм, ислам уонна христианизм. Монотеизм политеизм уонна пантеизм утарылара.
Алдан (куорат)

**Алдан** диэн Саха Республикатын куората, Алдан улууһун киинэ. Амур-Саха магистралын тимир суол станцията. Олохтоохторун ахсаана 23 486 (2009).

1923 с. тутуллубута. Куорат суолтатын 1932 с. ылбыта.

## Сигэлэр

* Алдан  // Большая российская энциклопедия
* Алдан // Города России: энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 16. — 559 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-85270-026-6.
* Офіційний сайт міста Алдан 
* Перший сайт Алданського района 
* Інформаційний сайт міста Алдан и Алданського района 

Категорія:Міста Якутії
Категорія:Населені пункти, засновані 1923
Удачнай

400px|thumb|right|Удачнай Мирнэй улууһун каартатыгар
400px|left|thumb|Удачнай
**Удачнай** диэн Мирнэй улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 15,000 (2008). 1955 с. бөһүөлэк тутуллубута. 1987 с. куорат суолталаммыта.
Томмот

400px|thumb|right|Томмот Алдан улууһун каартатыгар
**Томмот** диэн Алдан улууhун куората. Олохтоохторун ахсаана 8 684 киһи (2009 сыл). Алдан өрүскэ турар, Дьокуускайтан 390 км, Алдантан 65 км. Тимир суол станцията (Беркакит — Томмот — Дьокуускай).

## Томмоттон төрүттээхтэр
* 1930 сыл ахсынньы 22 күнүгэр *Буйаҕаҕа* төрөөбүтэ Мыреева Анна Николаевна — филология билимин кандидата,
Беркакит

400px|thumb|right|Беркакит куйаартан көстүүтэ
**Беркакит** диэн Саха Республикатыгар, Нүөрүҥгүрү улууhугар баар бөһүөлэк. Дьокуускайтан 740 км соҕуруу баар. Олохтоохторун ахсаана 4770 киһи (2009 сыл). Нүөрүҥгүрү — Алдан — Томмот линия тимир суол станцията. Амур-Саха аутомагистрала ааhар. Нүөрүҥгүрү куорат салалтатыгар киирэр.
Тымтык күүгүнэй

**Тымтык күүгүнэй** - 2—3 мм халыҥнаах, 20-чэ мм кэтиттээх, 70—80 мм уһуннаах тымтыгы ортотунан туора, икки кытыытынан курдаттыы үүттүүллэр. Үүттэринэн сөбүгэр суон 50-ча см уһуннаах сабы угаллар. Сап төбөтүн холбуу баайаллар. Быа аҥаар төбөтүн хаҥас илии эрбэҕэр иилэн, иккис төбөтүн уҥа илии ортоку тарбаҕар кэтэрдэн баран, быаны мөлтөтө-мөлтөтө ууннары тардыалыыллар. Оччоҕо сап төттөрү-таары хатыллан тымтыгы эргитэр, араас дорҕоонноох тыас тахсар.

Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир, араас дорҕоонун таһаарбыт оҕо хайҕанар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Кулун Куллустуур, оонньуу
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу

## Ылыллыбыт сирэ

*Саха ыалын халандаара - 2009
Көҥүл тустуу

**Көҥүл тустуу** диэн тустуу көрүҥэ. Англияҕа уонна АХШ-ка XIX үйэ бастакы аҥарыгар тарҕаммыт.

Олимпийскай оонньуулар программатыгар эр дьоҥҥо 1904 сылга киллэриллибит. Дьахталларга 2004 сылтан ыытыллар. Аан дойду чөмпүйэнээттэрэ 1951 сыллаахтан., Еуропа чөмпүйэнээтэ - 1928 сыллаахтан тэриллибит. Аан дойду тустуу федерациятыгар ФИЛА (FILA; [1912] сыллаахха төрүттэммит]) 120  тахса дойду киирэр (1997). 

Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар Н.Тарскай, Е.Кычкин, В.Румянцев, Д.Коркин, К.Григорьев, Н.Волков төһүү күүс буолбуттара. Көҥүл тустууга бастакы чемпионат 1956 с. ыытыллыбыта. 6 ыйааһыҥҥа 34 тустуук кыттыбыта. Чемпионнарынан С.Алексеев, М.Савенков, К.Григорьев, И.Малыхин, В.Румянцев, Г.Семенихин ааттаммыттара. 

1958 с. биһиги тустууктарбыт бастаан зональнай, онтон Россия күрэхтэһиилэригэр кыттар буолбуттара. 1959 с. бастакынан маастар нуорматын Д.Данилов толорбута, 1962 с. РСФСР чемпионунан Н.Гоголев буолбута. 1965 с. ССРУ уолаттарга чемпионунан В.Карпов, эдэрдэргэ А.Ермолаев ааттаммыттара. Онтон И.Федосеев 1969 с. уолаттарга аан дойдуга чемпионнаабыта.

XX, XXI, XXII Олимпия оонньууларын түмүктэринэн саамай үрдүк ситиһии бэлиэтэммитэ. 1972 с. Р.Дмитриев чемпион , 1976 с. П.Пинигин чемпион, Р.Дмитриев уонна А.Иванов үрүҥ көмүс призер, 1980 с.

## Ыллыллыбыт сирэ

*Саха ыалын халандаара 2009
Уҕаалаах Уйбаан

**Уҕаалаах Уйбаан-Терешкин Иван Кузьмич** Ленскэй улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр үөскээбит күүстээҕинэн биллибит киһи. Биир дойдулаахтара бу киһини Күүстээх Баанньа диэн ааттыыллар эбит. Кини уҥуоҕунан улаханын, көхсө кэтитин, илиитэ-атаҕа модьутун, моонньо суонун бэлиэтииллэр.

Биирдэ Күүстээх Баанньа сүүнэ улахан күрбэ тааһы биир күрэхтэһиигэ, күүһү мээрэйдэһиигэ, тобугар диэри көтөхпүт. Ол таас билигин да Витим өрүс бөһүөлэгэр үөһэ биэрэк үрдүгэр сытар, ыйааһына 3 центнертэн ордук буолуон сөп диэн олохтоохтор этэллэр эбит. Былыр Витим өрүһүн тыатыгар, таҥара дьиэтин тутуутугар 9-туу уонна 10-нуу хаамыылаах сүүһүнэн бэрэбинэлэри кэрдибиттэр. Модьу, тардыылаах оҕустарынан таспыттар. Онно Күүстээх Баанньа хайа да бэйэлээх суон, уһун бэрэбинэни кыһыл илиитинэн төрдүттэн ылан одус сыарҕатыгар лэп гына ууран иһэрэ диэн кэпсииллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Саха ыалын халандаара - 2009
Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ

**Саха национальнай спордун көрүҥнэрэ**
*1926. Сэтинньи 13-с күнүгэр саха национальнай спордун көрүҥнэрэ аан бастаан дьүүлгэ туран ырытыллыбыттара, бастакы официальнай уураах ылыллыбыта.
*1927. Сорох ыһыахха спортивнай күрэхтэһии быраабылаҕа олоҕуран ыыгыллыбыт, кыайыылаахха бириис, дастабырыанньа туттарыллыбыт.
*1932. Аан маҥнай «Хапсаҕай» диэн чуолкайдык ааттаммыт үлэ суруллубут.
*1932. Республикаҕа национальнай тустууга бастакы чемпион уонна призердар ааттара Саха сирин үрдүнэн киэҥник биллибиттэр.
*1954. Хапсаҕайдаһан тустуу ыйааһынынан араарыллан ыытыллара быһаарыллыбыт.
*1956. Хапсаҕайдаһан тустуу киэҥник тарҕаммыт.

## Ылыллыбыт сирэ

**Архыып чахчылара* М. Алексеев, Саха ыалын халандаара - 2009
Бунге сирэ

400px|thumb|right|Олгуйдаах арыы Фаддеев арыылыын уонна Бунге сирин кытары куйаартан көстүүлэрэ
**Бунге сирэ.** Олгуйдаах уонна Фаддеев арыылар икки ардыларыгар сытар улахан кумах куйаара. 

Иэнэ 6,2 тыһ. кв.км. 6 - 8 м. үрдүктээх томтордоох, саамай улахана Өксөкү Булгунньаҕа (45 м.) 

Сорох сиригэр үүнээйилэрдээх. 1811 сыллаахха Дьаакып Санников арыйбыта. 

1886 сыллаахха Бунге А.А салалталаах экспедиция чинчийбитэ. Геолог Толль Э.В. Бунге А.А аатын иҥэрбитэ.

 
## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР,* словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хоромой, тамах

400px|thumb|right|Уомуллаах уонна Хоромой тамахтар куйаартан көстүүлэрэ
**Хоромой тамаҕа** () Илин Сибиирдээҕи байҕал хомото. Хотугулуу илинтэн соҕуруулуу арҕаа 110 км усталаах. 

XVIII үйэ бастакы аҥаарыгар тамахха түһэр үрэх аатынан ааттаммыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР,* словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Уомуллаах тамах

400px|thumb|right|Уомуллаах уонна Хоромой тамахтар куйаартан көстүүлэрэ
**Уомуллаах тамах.** Илин Сибиирдээҕи байҕал чычаас өртүнээҕи хомото. Материк иһигэр 75 км киирэр. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Анаабыр, хаптал хайалаах сир

**Анабыр хаптал хайалаах сирэ**. Сибиир платформатын сорҕото. Красноярскай крайга уонна Саха сиригэр баар. 

Кембрий иннинээҕи фундамент чорбойуута. Муора таһымыттан 500 - 600 м үрдүктээх. 

Сорох хайалар 905 м тиийэллэр. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор уонна каньоннахтар. Төрдө архей саҕатынааҕы кристалл буолбут сланецтар (2,5 млрд. сыл нөҥүө өртүнээҕи). 

Плато кытыытын диэкки рифей боруодалара (1,5 млрд. сыл). 

Үүнээйитэ үксүнэн ойуурдаах туундара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Иванов Александр Николаевич, тустуук

200px|thumb|right|Иванов Александр Николаевич
**Иванов Александр Николаевич** — Олимпийскай оонньуу үрүҥ көмүс призера, ССРС спордун үтүөлээх маастара.

## Олоҕун олуктара
1951 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Сунтаар улууһугар Чуона нэһилиэккэ төрөөбүтэ.

## Спортка ситиһиилэрэ
* 1970 с. ССРС эдэрдэргэ чемпиона. Венгрияҕа «Олимпийскай эрэллэр» турнир кыайыылааҕа. Бу сыл ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута.
* 1971 с. Тбилисигэ норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа. Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар аата иҥэриллибитэ. 
* 1973 с. Тбилисигэ норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
* 1974 с. Советскай Союз чемпиона. Ираҥҥа ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайыылааҕа.
* 1976 с. Советскай Союз чемпиона. Монреаллааҕы XXI сайыҥҥы Олимпиада призера. «Үлэҕэ килбиэнин» иһин мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
* 1988 с. ССРС үтүөлээх тренерэ. 
* 1992 с. спорт үтүөлээх маастарын аата иҥэриллибитэ.
* Мирнэй улууһугар ДЮСШ директора.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* ССРС спордун үтүөлээх маастара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тренерэ
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл (1976)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1998)
* «Хотугу сулус» уордьан (2006)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сайт Федерации спортивной борьбы Республики Саха (Якутия):Иванов Александр Николаевич
* Саха ыалын халандаара — 2009