Антисептиги иһии содула

Омукка итэҕэл үөрэҕэ уһун үйэлэргэ үөскээн олоххо киирэр. Былыргы кэмнэргэ үөскээн олоххо киирбит таҥара үөрэҕин сахалар туһана сылдьаллар уонна оҕолорун киһи буолуу өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэхтэриттэн иитэллэр, үөрэтэллэр. Оҕо төрөппүттэр үлэлэрин, хамнастарын, өйдөрүн-санаалары салҕаан иһээччи буолан кинилэргэ эрэ туһалыыр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну тутуһарынан оҕо сайдан иһэр өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэринэн сайдыыта салҕанан иһэрин үөскэтэр. 

Омук саҥалыы үөскүүр кэмигэр араас саҥа итэҕэллэри оҥоро сатааччылар элбииллэр. Итэҕэли була сатаан, ону-маны эбэн биэрэн оҥоруу баар таҥара, өй-санаа үөрэҕин уларытар буоллаҕына сектаны үөскэтии буолан тахсар. Күүстээх, кыахтаах киһи туох эмэ уларытыыны киллэрбитин атыттар өйөөтөхтөрүнэ ханнык эрэ сектаны оҥоруон сөп. Биирдиилээн баардаах дьон оҥорон кэбиһэр секталара өр кэмҥэ, бу киһи үйэтин устата барыан сөп, онтон өллөҕүнэ ыһыллан хаалара кэлэр.

Олох үөрэҕиттэн уһун кэмҥэ таҥыллан; кырдьыга, сымыйата быһаарыллан омук саҥалыы үөскүүр кэмигэр сөп түбэһэр таҥара үөрэҕэ үөскээн олоххо киирэн салгыы сайдар. Сахалар тыһыынчанан сылларга олохторун үөрэҕинэн туһанан оҥорбут өй-санаа үөрэхтэрэ сайдан Үрүҥ Аар тойон таҥараны үөскэтэн олоххо киллэрбитэ билигин даҕаны умнуллан хаалбакка туттулла сылдьар. Саҥа үөскүүр өй-санаа үөрэҕэ кырдьыга, туһалааҕа быһаарыллан, дьоҥҥо тарҕанан итэҕэллэрин ылан олохсуйан хаалыыта сайдыыны ситиспит династия үйэтигэр тиийэн 300 сыллар курдук кэми ылыан сөп.

Сахалар тыһыынчанан сылларга олохторун үөрэҕинэн оҥорон олоххо киллэрбит таҥараларын үөрэҕин токурута, буккуйа сатааччы сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥороннор атеист буолан хаалбыт уонна бэйэлэрэ туспа таҥараланыахтарын баҕарар дьону өйдөрүн-санааларын саҥаны айыыны оҥоруунан үлтү буккуйан, саҥа үөскэтэ сатыыр бэйэлэрин диктатураларыгар киллэрэ сатыыллар.

Сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһаллар уонна киһини санаата салайарын били-нэннэр таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Үчүгэй санаалардаах буол диэн этэн санааларын көтөҕөн биэрэ сатыыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕин сэбиэскэй былаас суох оҥорбутун да иһин дьон өйүгэр-санаатыгар иҥэн сылдьара суох буолбат.

Арыгы киһи санаатын көтөҕөр, куһаҕаны умуннарар, үөрдэр анала өйүн-санаатын туругуттан тутулуктанан үчүгэй да, куһаҕан да дьа-йыыны оҥорор. Арыгыны элбэҕи испит киһи киһиргиир, дэбдэйэр санаата улаатан хаалара куһаҕаны оҥорорун тэҥэ, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүттэн аһара испэккэ кыһанара эрэйиллэр.

Тулуурдара аҕыйах дьон санаалара мөлтөөтөҕүнэ арыгы иһиитин диэки халыйан хаалыахтарын сөп. Олоҕо табыллыбатах, үлэни кыай-бат дьадаҥы өйдөөх-санаалаах, аҕыйах хамнастаах киһи бэйэтин мөлтөҕүн билинэн арыгы иһэн санаатын көтөҕөн биэрэ сылдьарын ордоруон сөбө бичтэри үөскэтэр. 

Атыыга тахсар арыгы сыанатын салайааччылар монополия оҥос-тон аһара үрдэтэн кэбиһиилэриттэн дьон ону-маны, ханнык эрэ испиирдээҕи булан иһэллэрэ эбиллэр. Водканы оҥорорго анаан мастан ылыллар техническэй испиир сыаната чэпчэкитэ араас ситэ ыраастамматах арыгылары оҥорууга тириэрдэрин таһынан элбэх настойкалары оҥорон туһаналлар. Боярышник настойкатын үгүстэр иһэллэрин бары билэллэр. Онно кутуллар этиловай испиир оннугар метиловай диэн ааттаах, улахан дьааттаах испиири кутаннар элбэх дьону сүһүрдэн өлөрүү буола сылдьыбыта.

Саха сиригэр коронавирус тарҕанар кэмигэр тутта сылдьыбыт антисептиктэригэр этиловай испиири куталларын үгүстэр билэллэрэ. Бу антисептиккэ этиловай оннугар метиловай испиири куппуттарын билбэккэ иһэн кэбиһэн дьон сүһүрэн өлбүттэрэ. 

“Айыы үчүгэй” диэн этии дьон айыыны оҥоро сатыыр санааларын аһара улаатыннаран кэбиһэриттэн уратыны, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны бары оҥоро сатыыллара үөскээн сайынна. Ханнык эрэ испиирдээх антисептиги иһии диэн киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу, олус улахан саҥаны айыы буолар. Дьон антисептиги булан иһэн кэбиспиттэрэ улахан содулланан элбэх өлүү-сүтүү таҕыста, ону бүтүн Россия барыта биллэ.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарар, ол иһин икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсар уратылааҕын киһи билэрэ эрэйиллэр. “Үчүгэй буолуо” диэн быстах санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка куһаҕан буолан хаалара элбиир. Хайдах оҥорортон тутулуктанан уларыйа охсон куһаҕаҥҥа кубулуйан хааларыттан саҥаны айыыны оҥорор киһи майгынын уратыларыттан улаханнык тутулуктанар.

Айыы диэн тыл бары өйдөбүллэрэ манныктар:

1. Үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥоруу.

2. Куһаҕан, дьоҥҥо буортуну оҥорор саҥаны айыыны оҥоруу.

3. Саҥаны айыыны, уратыны, урут суоҕу булан оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтиитэ.

4. Тиэтэйии, ыксааһын саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэр.

5. “Үчүгэй буолуо” диэн дэбдэйэр, киһиргиир санааттан оҥорулла охсубут саҥаны айыы куһаҕан буолан тахсара элбиир.

6. Өлбүт киһи үгэскэ кубулуйбут өйө-санаата арахсан, туспа баран айыы буолан өр кэмҥэ Ол дойдуга сылдьыыта.

Дьон араас куһаҕаннары син-биир оҥоро тураллар. Атыттарга куһаҕан буоллун диэн саҥаны айыыны оҥорууну саҥа сэрии сэбин оҥостуу уратытыттан булан ылыахха сөп. Бары дойдулар саҥа сэрии сэбин атыттартан көмүскэнэргэ диэн ааттаан оҥосто сатыыллар.

Сэрии сэбэ диэн атыттары өлөрүүгэ, суох оҥорууга ананар тэрил ааттанар. Бу сэрии сэбэ төһө күүстээҕэ, элбэх киһини өлөрөрө сүрүн сыала буолар. Дьон өйө-санаата, атыттары сэриилээн ыла сатыырга дьулуһара былыргыттан уларыйбакка сылдьар.

Дьон олохторун бэйэлэрин кыахтарынан уларытар, тупсарар кыахтара суох буолуута арыгыны элбэхтик иһэллэригэр тириэрдэр. Элбэх дьон арыгыны иһэллэрин суох курдук оҥоро сатаан салайааччылар араас бобууну, хаайыыны оҥоро сатыыллар. Арыгыны атыылааһыны дэриэбинэлэргэ бобон арыгыны иһэллэрин аҕыйаппыт курдук этинэллэр. Онтон-мантан, атын сирдэртэн син булан аҕалан ордук элбэҕи биирдэ иһэллэрэ оҥорор буруйдарын өссө ыаратан кэбиһэрэ улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэр. 

Элбэх киһи антисептиги иһэн кэбиһиилэрэ бу, була сатаан оҥоруллар арыгыны бобууну тумна сатааһын бэлиэтэ буолар. Тулуура, туттунар күүһэ суохтар араас ону-маны булан иһэллэрин үөскэтэрэ, бу бобуу букатын туһата суоҕун, өссө улахан буортулааҕын биллэрэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн оҕолору кыра эрдэхтэриттэн тулуурдаах буолууга иитэр, үөрэтэр өс хоһоонун суох оҥороннор аныгы дьон атаахтык иитиллэн хаалаллара үксээн тулуурдара, туттунар күүстэрэ аҕыйах буола улааталлара арыгыны иһэллэрин, наркотикка ылларалларын элбэтэр.

Арыгыны бобо, хаайа охсон кэбиһии салайааччыларга быстах туһаны оҥорон үлэлэрин аҕыйатарын таһынан бэйэлэрин туһалаах курдук сананалларын үөскэтэр. Була сатаан бобууну элбэҕи оҥорор буолуулара аһара баран табаахха кытта тиийэн сылдьаллар. 

Элбэх киһи антисептиги иһэн бииргэ өлүүлэригэр “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон итэҕэл үөрэҕин халыта сылдьар тыл үөрэхтээхтэрэ уонна арыгыны бобо, хаайа сатыыр быстах өйдөөх салайааччылар быһаччы буруйдаахтар.  (1,40).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.