open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пулитцер Джозеф

**Пулитцер Джозеф** — аатырбыт медиамагнат, аныгы суруналыыстыка олугун уурбут дьонтон биирдэстэрэ, "араҕас пресса аҕата", АХШ-ка суруналыыстарга туттарыллар улаханнык сыаналанар бириэмиэйэ олохтооччута, бэлиитик уонна түмэт-диэйэтэл.

Венгрияҕа Мако диэн Будпештан 200-чэ км сиргэ 1847 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ (төрүүрүгэр биэрбит ааттара Юзеф), дьоно Польшаттан төрүттээх дьэбириэйдэр. Аҕата атыыһыт этэ. 1853 сыллаахха Пешт куоракка көспүттэрэ, оҕолоругар чааһынай учууталлары наймылаһан үөрэттэрбиттэрэ, ол иһигэр ньиэмэс уонна француз тылын баһылаппыттара. Аҕата өлбүтүн кэннэ дьиэ кэргэн быста дьадайан, Джозеф 17 сааһыгар Европа аармыйаларыгар сулууспалыы киирэ сатаабыта, тиһэҕэр АХШ-ка буола турар гражданскай сэриигэ наймылаһар дьон үбүлээһиннэринэн АХШ-ка барбыта. Аҕыс ый Шеридан кавалериятыгар сулууспалаан баран сэрии бүппүтүн кэннэ Нью-Йорка тиийбитэ, онтон Массачусетс штаакка баран китобойунан үлэлээбитэ, ааҥыл тылын үөрэппитэ. Ол кэнниттэн Сент-Луис куоракка официаннаабыта, онно ньиэмэс эмиграаннара элбэх буолан, ньиэмэстии билэрэ туһалаабыта. Бу кэмҥэ бибилиэтиэкэҕэ сылдьан элбэхтик ааҕара, ааҥыл тылын салгыы үөрэппитэ. Бибилэтиэкэҕэ Карл Шурц диэн Америкаҕа карьера оҥорбут суруналыыс, бэлиитик ньиэмэстиин билсибитэ. 1868 сыллаахха адвокааттар кэллиэгийэлэрин чилиэнэ буолбута эрээри, килийиэннэр аксыаннаах саҥарарыттан толлор буолан оччо ситиһиитэ суоҕа. 

"Вестлич пост" хаһыат репортерга наадыйарын истэн онно үлэҕэ киирбит.

Сотору буолан баран Луизиана саахар үүннэрэр плантациятыгар үрдүк хамнаһы төлүүллэрин истэн онно илдьэр дьоҥҥо 5 дуоллары төлөөн наймыласпыт, ол эрээри илдьиэх буолбут дьоно куораттан отучча киилэмиэтири илдьэн баран дьону барытын борхуоттарыттан кытылга түһэрэн кэбиспиттэр. Куоракка төннөн баран Пулитцер ол туһунан отчуот суруйбутун "Вестлич пост" бэчээттээбит, бу бастакы бэчээккэ тахсыбыт матырыйаала этэ.
NextEra Energy Resources

**NextEra Energy Resources**, АХШ биир саамай улахан энергетическай тэрилтэтэ, Флорида уонна Техас штаттарын сүрүн уотунан уонна сылааһынан хааччыйааччы. 32 штаттарга 10% уотунан хааччыйар, Канаадаҕа уонна Кытайга тыал энергиятын оҥорор станциялардаах.
Сибур

**Сибур**, Арассыыйа саамай улахан нефтехимическай тэрилтэтэ, араас полимердары оҥорон таһаарар.
Коробейников Михаил Яковлевич

**Михаи́л Я́ковлевич Коробе́йников** (сорох дааннайынан аата **Василий Алексеевич** диэн)  (быһа барыллаан 1893 — 1924, муус устар 24, Харбин, Кытай) — нуучча эпиһиэрэ, корнет (1917 сылтан), 1920 сылтан кыһылларга сулууспалыы сылдьыбыта (краском). Саха сиригэр үрүҥнэр хамсааһыннарын диэйэтэлэ.

Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар Качугтан төрүттээх (Иркутскай уобаласка киирэр). Вятка күбүөрүнэтиттэн кэлбит мещааннар сыдьааннара. Эбэтэ саха үһү диэн үһүйээн баар. Ветеринарнай оскуолаҕа үөрэммит. 1912 сылтан аармыйаҕа кавалерияҕа сулууспалаабыт. Аан дойду бастакы сэриитигэр 4 саллаат Георгиевскай кириэһинэн, Сибэтиэй Анна уордьанынан наҕараадаламмыт.

1920 с. сааһыгар Дьокуускайга бастакы борокуотунан М. Аммосовтыын, П. Ойуунускайдыын, Ис. Бараховтыын уо.д.а. кытта бииргэ венгрдар (мадьярдар) полуэскадроннарын састаабыгар кэлбит. Аттаах сэриигэ ветеринарнай фельдшер, онтон  уобаластааҕы военкомакка маҥнай делопроизводитель буолбут, онтон дезертирствоны утары хамыыһыйа биир эппиэттээх чилиэнэ.

## Гражданскай сэрии
Иркутскай ЧК-тыттан урукку эпиһиэрдэр испииһэктэрин көрдөөбүттэрин билэн, 1921 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр кыһылларга сулууспалыы сылдьар 9 киһи кистэлэҥ кэпсэтии кэнниттэн, сэбиэскэй былааһы утарар санааҕа киирэн, Коробейников баһылыктаах Дьокуускайтан күрээбиттэр. Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр бу этэрээт Ньылхаҥҥа тиийбит. Онно Сэбиэскэй былааһы утары өрө турар туһунан кэпсэтии ыыппыттар. Ол түмүгэр *Саха сирин норуодунай аармыйата* диэн бэйэлэрэ ааттаммыт сэбилэниилээх күүстэрин тэрийбитэр, салайааччы Коробейников буолбут.  1922 сыл кулун тутарыгар бу дьон Чурапчыга ВЯОНУ (Временное якутское областное народное управление) диэн ааттаах бырабыыталыстыба тэрийиитигэр кыттыбыттара.

1922 сыл саҕалыынытыгар Коробейников этэрээттэрэ Дьокуускайы төгүрүйбүттэрэ, ол эрээри сайын буолуута кыһыл аармыйа чаастарынан үлтүрүтүллэн  Охуоскайга уонна Айааҥҥа күрээбиттэрэ, онно тиийэн Владивостоктан байҕалынан устан кэлбит генерал-лейтенант А. Н. Пепеляев «Сибиир добровольческай дружинатын» кытта холбоспуттара (Коробейников бэйэтэ ыалдьар аатыран холбоһортон батыммыта). Бу холбоһуктаах сэрии чаастара, тыһыынчаттан тахса киһи Дьокуускайга өссө биир кимэн киириини тэрийбиттэрэ. 

1923 сыл бэс ыйыгар Пепеляев салайар сэриилэрин Строд уонна Вострецов хамаандалыыр кыһыл чаастара бүтэһиктээхтик урусхаллаабыттара. После взятия Айааны 1923 сыл бэс ыйын 16 күнүгэр ылыы кэнниттэн үрүҥнэр сорохторо, ол иһигэр Пепеляев, билиэҥҥэ түбэспиттэрэ уонна салгыы Владивостокка ыытыллыбаттара, сорохторо, ол иһигэр Коробейников, Кытайга күрээбиттэрэ. Аҕыйах киһи Японияҕа барбыта.

Эмиграцияҕа Коробейников Манчжурияҕа олорбут. Харбииҥҥа өлбүт. Арааһа ыалдьан өлбүт быһыылаах.

## Литэрэтиирэ
* ; ISBN 5-7921-0578-2
* 

## Сигэлэр
* 

## Быһаарыылар
AstraZeneca

**AstraZeneca** (АстраЗенека), Улуу Британия уонна Швеция улахан фармацевтическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин. 2020 сыллаахтан COVID-19 утары вакцина айар диэн иһиллэр.
Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ

**Бүтүн Саха сиринээҕи тылы үөрэтии бастакы кэмпириэнсийэтэ** () — саха суруйааччылара, саха тылын, уос номоҕун чинчийээччилэр, суруналыыстар, мэтэдиистэр, учууталлар уонна уопсастыба тумус дьоно кыттыылаах, 1935 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Дьокуускайга буолбут мунньах.

Мунньахха Саха Киин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А. Г. Габышев, баартыйа Саха сиринээҕи обкуомун иккис сэкиритээрэ Н.Н. Окоемов, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ П.А. Ойуунускай, учуонай Г. В. Ксенофонтов, мэтэдиис учуутал Н.Е. Афанасьев сылдьыбыттар.

## Быһаарыылар
Лукашенканы утары протестар

**Лукашенканы утары протестар**, Беларуська уонна Александр Лукашенконы утары, бу атырдьах ыйыттан тохтообокко барар.

## Быһаарыылар
Додо Пицца

**«Додо Пицца»** эбэтэр **Dodo Pizza** — пиццаҕа идэтийэр Арассыыйа бөдөҥ фастфуд тэрилтэтэ. 2020 сыл сэтинньитигэр 14 дойдуга, ол иһигэр АХШ-ка, Европаҕа уонна Кытайга 659 тэрилтэлээх.

2011 сыллаахха «Додо Пиццаны» Фёдором Овчинников диэн Сыктывкар урбаанньыта олохтообута. Маны таһынан бу киһи «Книга за книгой» диэн тэрилтэни тэрийбитинэн биллэр, кини туһунан Максим Котин «И ботаники делают бизнес» диэн кинигэни суруйбута.
Kroger

**Kroger** (Крогер) — Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа уонна Соҕуруу Кореяҕа баар улахан гипермаркеттар. Крогер уопсайа 10 тыыһынча гипермаркеттаах 20 омук дойдутугар, ол эрэн сүрүн үлэлиир сирэ Цинциннати, Огайо штата.
Борисов Георгий Дмитриевич

**Борисов Георгий Дмитриевич** — учуутал, педагогическэй үлэ бэтэрээнэ, Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр эпиһиэр, сэрии кэнниттэн Австрияҕа комендатура сулууспалааҕа, Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ, Анаабыр улууһун Ытык киһитэ, "Саллаат сэһэнэ" диэн сэрии туһунан ахтыы кинигэ ааптара. Бүлүү педучилищетын выпускнига.

## Олоҕун олуктара
Ыам ыйын 6 күнүгэр 1922 с. Саха АССР Бүлүү оройуонун Тылгыны нэһилиэгэр Хааҕы диэн сиргэ Миитэрэй (хос аата Лапаан) уонна Мотуруона Барыыһаптарга бастакы оҕонон төрөөбүтэ.

Үгүлээт 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн 1938 с. Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай техникумҥа (билигин колледж) үөрэнэ киирэр. Сэрии саҕаланыыта бэс ыйын 22 күнүгэр 1941 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрээт атырдьах ыйын ортотуттан Бүлүү орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэтин саҕалаан эрдэҕинэ, Хампа 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тыла, математика, физкультура учууталынан ыыталлар. Сэрии буолбутунан сибээстээн ССРС бүттүүнүн үрдүнэн байыаннай үөрэхтээһиннэр саҕаланаллар. Хампа нэһилиэгэр хайыһардьыттары үөрэтэр куурус аһыллар. Онно Батальон хамандыырынан сылдьар. Бу кууруска кэлин Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолбут Н. А. Кондакову уонна Н.С. Степановы кытта үөрэнэр. 

1942 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллар. Москубатааҕы байыаннай-бэлитиичэскэй училищеҕа үөрэнэн (ол саҕана Челябинскай уобалас Шадринскай куоратыгар көһөрүллэн үлэлиирэ), 1943 сыллаахха лейтенант сыбаанньатын ылан Бастакы Украинскай фроҥҥа түбэһэр. 136-с стрелковай дивизияҕа разведка хамандыырын солбуйааччытынан, сибээс эппиһиэринэн сулууспалыыр. Польша Сандомир куоратын аттыгар илиитигэр бааһыран госпитальга эмтэнэр, онтон Ворошилоградскай гвардейскай минометнай полкаҕа 2-с батарея взводун хамандыыра буолар. Польшаҕа, Чехословакияҕа, Австрияҕа уонна Германияҕа сэриилэһэр. Онтон ньиэмэс чаастарын тобохторун утары охсуһар огневой взводу хамаандалыыр. Онтон Австрияҕа Айген куорат байыаннай комендатуратыгар сулууспалыыр.

1947 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр аармыйаттан демобилизацияламмыт.

"Күүлэт" сопхуоска учууталлыыр, оскуола дириэктэринэн үлэлиир. 1951-53 сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэр. 1953 с. Анаабыр оройуонугар баартыйа райкомун 2-с сэкиритээринэн ыытыллар. 1957 с. Кыһыл чуум сэбиэдиссэйинэн ананар, онтон 1959 с. 7 кылаастаах Сааскылаах оскуолатыгар дириэктэр буолар. 1960 с. Бүлүү оройуонун Бастакы Күүлэтигэр физика уонна математика оскуолатыгар учууталлыыр, 1961 сыллаахтан Иккис Күүлэккэ оскуола дириэктэрэ буолар. 196-70 сс. Бүлүү оройуонун оскуолаларыгар учууталлыыр. Кэргэниттэн арахмар. 1970 сыллаахха хайыыга сытар. 1971 с. Абыйга физика учууталынан ананар. Онтон Кэбэргэнэ 8 кылаастаах оскуолатыгар дриэктэрдиир. 1973 с. Уус Маайа Эдьээнигэр 8 кылаастаах оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Ол сылдьан Абраомва Любовь Васильевналыын ыал буолар.

1974 с. Чөркөөххө орто оскуолаҕа военругунан ананар, онтон 1975 с. Бүлүү Үгүлээтигэр военруктуур. Онно биэнсийэҕэ тахсар, нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэстээтэлинэн талыллан үлэлиир.

2000 сыл от ыйын 17 күнүгэр өлбүт.
Medeli Electronics

**MEDELI Electronics** — Германия биир сүрүн электрогитаралы уонна электропианиналары оҥорор тэрилтэтэ. Кэнники кэмҥэ сабвуфердары уонна колонкалары оҥорор. Оҥоһуллубут табаардара Америкаҕа, Саха Сиригэр, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Францияҕа атыыланар.

Билиҥҥи кэмҥэ Yamaha тэрилтэ Medeli Electronics 100% акциатын атыыласпыта, онон сибээстээн Дьоппуон тэрилтэтин курдук көрүөххэ сөп.
Henkel

**Henkel** (Хенкель Концерн эбэтэр Хенкель Групп, Ол эбэтэр Хенкель тэрилтэтин бөлөхтөрө), Германия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, химия уонна араас неорганика эйгэтигэр, ону таһынан косметика уонна клей оҥорор тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн стабильно Fortuna 500 бөлөххө киирэр, ол эбэтэр капитализациатынан уонна күүһүнэн улаханынан планета үрдүнэн биллэр H-Oil, S-Oil, Saudi Aramco тэрилтэлэргэ. 

Салалтата — Дүссельдорф.

Улахан һобуоттара уонна филиаллара Америкаҕа (Henkel Anerica), Канаадаҕа (Henkel Canada&North America), Кытайга (Henkel Global Asia), Арассыыйаҕа (ООО Хенкель Рус уонна ООО Торговый Посад), Германияҕа (Henkel Global WorldWide уонна Henkel Group), Францияҕа (Henkel France), Аустралиаҕа (Henkel Australia),. Дьоппуоҥҥа (Henkel Japan).
Yum! Brands

**Yum! Brands** (**Йам! Брэндс**), АХШ биир бөдөҥ баай харчылаах тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 500 арыый кыахтаах уонна үрдүк хапытааллаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Бу тэрилтэ бас билиитигэр 78 араас сетевой ресторан бреннара киирэллэр, олор ахсааннарыгар үс сир шаарын үрдүнэн киэҥник биллэр бреннар KFC, Pizza Hut уонна Taco Bell.
Аатырбыт Yum China Holding эмиэ кини бас билиитигэр киирэр.

Салалтата — Луисвилль (), Кентаки (АХШ).

Саха Сиригэр KFC филиала баар KFC Sakha Holding аатыттан.
KFC

**KFC** (**Kentucky Fried Chicken** (Кентакиттан Арыыга буспут куурусса аббревиатурата)) диэн түргэнник аһыыр ресторан ситимэ, ордук арыыга буспут кууруссанан биллэр. Полковник Сандерс Корбин Кентаки штатыгар бастаан 1952 сыллаахха арыйбыта. Билигин сир үрдүнэн үлэллир. Кууруссаны эрэ буолбакка атын аһы эмиэ атыылыыр, ол курдук арыыга буспут хортуоска эбэтэр салаттар. Төбө офиһа Кентаки штатыгар Луисвиль куоракка баар. Билигин аан дойдуга Макдональдс кэнниттэн иккис олус тарҕаммыт ресторан ситимэ буолар. Аан дойдуга 123 дойдуларга 20 тыһ кэритэ ресторан арыллыбыта. 

## Other websites

*KFC website
YAMAHA

**Yamaha** (Йамаха) - биир сүрүн Дьоппуон тэрилтэтэ, сүрүннээн массыына двигательларын уонна мотoрдарын оҥорор, Yamaha Motor Company мотоцикллары уонна супер байктары оҥорор. Ол эрэн Йамаха тэрилтэ Аан Дойдуга сүрүннээн электрическай пианиналары, электрическай гитаралары уонна атын музыка ырыа тэриллэрин оҥорорунан биллибит. Билигин Аан Дойдуга бэйэтин убаастанар ырыаһыт эбэтэр музыка оскуолата Yamaha тэриллэрин илдьэ сылдьыахтаах.

Mitsui Group инвестиционнай бөлөҕө Йамаха 70% акциятын бас билэр.
Pizza Hut

**Pizza Hut** (*Пицца Хат*, Ол эбэтэр *Тотоойу Пицца* диэн өйдүөххэ сөп), сир шаарын үрдүнэн саамай улахан пиццерия буолар, 45000 ресторан 130 омук судаарыстыбаларынан ыһыллан сытар. АХШ тэрилтэтэ, ол эрэн 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
Taco Bell

**Taco Bell**, Америка уонна Мексика рестораннара, мексиканскай кухняны оҥорор. Сир шаарын үрдүнэн биир бөдөҥ тэрилтэ. 20000 ресторан 80 омук дойдуларынан ыһыллан сытар. 100% акциата Yum! Brands тэрилтэ бас билиитигэр киирэр.
ICICI Bank

**ICICI Bank**, Индия баана, Азияҕа уонна уопсайынан сир шаарын үрдүнэн биир улахан хапытааллаах баан. 17 дойдуга үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа уонна Индияҕа.
Совкомфлот

**Совкомфлот** (Sovkomflot), Арассыыйа биир саамай улахан тэрилтэтэ, сүрүннээн ниэп уонна гаас таһар. 130 араас омук дойдуларыгар таһааччы уонна сир шаарын үрдүнэн 10 иһигэр уунан таһаҕас тиэйээччилэр ахсааннарыгар киирсэр. 150 пароходтаах уонна 40000 араас контейнердааз, танкердар эмиэ бааллар.

100% акцията Арассыыйа бас билиитигэр киирэр, ол эрэн 49% акциятын IPO 2020 сыллаахха таһаарыахтаах. 

Салалтата — Санкт-Петербург.
IPO

**IPO** (Ай Пи О, ), ол эбэтэр бастакы угуу дэниллэр. Ханнык эмит тэрилтэ акциатын публичнай көрдөрүүгэ угар буоллаҕына АйПиО буолла дииллэр.
Roblox

**Roblox** (Роблокс), онлайн оонньуулар плафтормата уонна оонньуу оҥоһуутун системата, дьоннор бэйэлэрэ оонньуу оҥоруохтарын уонна атыттар киэннэрин оонньуохтарын сөп. Дэвид Базуки уонна Эрик Кассел айбыттара 2004-үс сылга уонна таһаарбыттара 2006-ка, платформа хосттуур дьон оҥорбут араас жанрдаах оонньуулары. Оонньуулар бары Lua программнай кодка үлэлииллэр. Роблокс ынырыктык сайбан барбыта 2010-стар иккис аҥаарыгар, ити COVID-19 пандемиятыттан этэ.

Роблокска оонньооһун босхо, Робакс диэн валютаннан оҥоһуллар микротранзакциялардаах. 2020 Атырдьах ыйыгар Роблокса 164 мөлүөнтэн тахса ый аайы оонньуур дьонноох этэ, Америкаҕа 16 сааһы туола иликтэртэн 50-тан тахса быраһыан оонньуур этилэр. Үксүн Роблокс үчүгэй отзывтары критиктартан ылар да буоллар, ааспыт сылларга элбэхтэ критикалаабыттара контент модерациятын, микротранзакциялары, оҕолор эксплуатациятын.

## Оонньуу систиэмэтэ

### Roblox Studio
Ордук нэһилиэнньэ баҕата-сүүйүүлээх оонньуулары тэрийэр платформа, бэйэтин оонньооччуларыгар бэйэтин хамсааһынын туһанан, сүүйсүүлээх оонньуулары тэрийэр кыаҕы биэрэр. Оонньуулар оонньуур эйгэни салайарга аналлаах программалары туһанар объектнай- ориентированнай программалар тиһиктэригэр кодияланаллар. Туһанааччылар араас атыылаһыыны, ону тэҥэ микротранзакцияны оҥорон таһаарааччы нөҥүө атыылаһар оонньуур бородуукталары оҥоруохтарын сөп. Бэйэлэрин оонньууларын араас бородуукталарыгар, дьиҥнээх валютатыгар, Deeloper Exchange уонна Premechange систиэмэтин нөҥүө хамнас атастаһаллар. Атыылаһыллар дохуот бырыһыана оҥорон таһаарааччы уонна бородууксуйа икки ардыгар үллэһиллэр. Сэтинньи 1 күнүнээҕи туругунан 2020 с. нэһилиэнньэ доруобуйатын араҥаччылааһын Х 10.10 чыыһылатыгар тэҥнэспэт.

### Оонньооччулар
Нэһилиэнньэ ордук виртуальнай предметтэри атыылаһар, атыылыыр уонна оҥорон таһаарар кыахтанар. Таҥас хайа баҕарар оонньооччунан атыыланар кыахтаах, ол гынан баран, төрөппүт Толлуман суруктаах оонньооччулар эрэ атыылыахтарын сөп. Администратордар эрэ Эттэрин- сииннэрин, тэрилин уонна таҥастарын-саптарын официальнай учуокка турар чааһын хомуйуохтарын сөп. 2020 сылтан эксээмэн туттааччылар эмиэ оҥоруохтарын сөп. Хааччахтаах статустаах предметтэр каталогынан эрэ атыыланар эбэтэр аныгылыы төрөппүт) буолуохтарын сөп.

Rbux-бу араас предметтэри атыылаһар виртуальнай валюта. Оонньооччулар дьиҥнээх атыылаһааччылар, атын предметтэри атыылаһар, эбэтэр күн аайы хамнастарын төлүөхтэрин сөп.

### Событиелар
RDC диэн сыл аайы ыытыллар

## Хостооһун

## Быһаарыылар
The Vanguard Group

**The Vanguard Group** (Вангуард Групп), АХШ биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэтэ, уопсайа 4 триллион харчылаах тэрилтэ. Аан Дойдуга улаханынан иккис миэстэ (BlackRock инвестиционнай бөлөх кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга 500 саамай улахан баай тот харчылаах тэрилтэлэр иһигэр киирэр, аатырбыт Fortuna 500 элитнай клуб кыттыылааҕа. 

Салалтата — Уэлли Фордь (Пенсильваниа, АХШ).

Вангуард Групп тэрилтэтэ сүрүннээн инвестицианнан дьарыгырар. Ол курдук АХШ, Канаада, Аустралиа, Африка, Кытай, Индия, Дьоппуон, Германия, Франция дьонун пенсионнай харчыларын эргитэр. Ону таһынан Норвегия уонна Саудовскай Аравия дьон ууруу фондатын эргитэр. Эбии Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Кытайга, Америкаҕа улахан айылҕа баайын хостуур уонна баан тэрилтэлэрин 15% акцияларын бас билэр. Уопсайынан Вангуард бөлөх тэрилтэтэ 190 араас дойдуларга инники кэскиллээх проектарга кыттар.
Fortune 500

**Fortune 500** (Форчун-500) диэн планета үрдүнэн 500 саамай бөдөҥ (элбэх хапытааллаах) тэрилтэлэр испииһэктэрэ,  Fortune (сурунаал) сылын ахсын үбү киллэриниилэринэн көрөн таһаарар. Сүрүннээн испииһэккэ Америка Холбоһуктаах штааттарын, Кытай, Дьоппуон, Германия тэрилтэлэрэ киирэр. Урут Саха сиринээҕи АЛРОСА киирэ сылдьыбыта. 

Фортуна 500 сүрүннээн биир индекстаах - S&P 500 диэн. Ол онно ити 500 тэрилтэлэр акциялара бары биир индекска оонньоноллор.

Фортуна 500 иһигэр 500 топовай тэрилтэлэри уопсай харчыларын аахтахха планета 76% харчыта тиксэр.

• Indesit
• Nokia
• Volkswagen
• Royal Dutch Shell
• IKEA
• Renault
• Renault Samsung Motors
• Bayer
• Electronic Arts
• Spin Master
• Guru Studio

• Dyson
• LG Electronics
• Allianz
• Netflix Animation
• Ajinomoto
• Yamaha Motor Company
• Citroen
• Chevron
• Renault Samsung Motors
• GSK
• Volkswagen
• Volkswagen Group
• Audi
• Dalmier AG
• Stellantis
• FCA
• Groupe PSA
• Reckitt-Benckiser
• Coolpad
• Redmi
• Toys "R" Us
• HP

• Adidas
• Puma
• Nike
• Rebook
• Daewoo Motors
• Daewoo Electronics
• Elsevier
• Orange S.A
• Oracle
BlackRock

**BlackRock** (*БлэкРок*, ол эбэтэр Хара Учуос), Америка саамай улахан уонна планета үрдүнэн биир саамай улахан инвестиционнай тэрилтэ, уопсай харчыта 12 триллион долларга тэҥнэһэр (ол эбэтэр Арассыыйа бүджетын түөттэ-биэстэ холбообут саҕа). БлэкРок сүрүннээн 230 араас дойдуларга инвестиционнай фондалардаах, 47 дойдуларга дьон пенсионнай уурууларын үлүннэрэр. 

БлэкРок тэрилтэ Аан Дойдуга биир саамай улахан баай тэрилтэ буоларын быһыытынан империя статустаах, улахан конгломерат буолар. Кини сир шаара харчыта элбииригэр уонна уопсайынан АХШ байарыгар улахан оруоллаах. 

БлэкРок бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Fortuna 500 иһигэр киирэр тэрилтэлэр акцияларын 10-32% дылы бас билэр, барыларын, сорохторун ETF курдук оҥорор.

Салалтата — Саҥа Йорк, АХШ.
Albemarle Corporation

**Albemarle Corporation** (Альбемарли Корпорейшн), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Тэрилтэ Аан Дойдуга саамай улахан литий-ионнай аккумулятордары оҥорор.
Tyson Foods

**Tyson Foods** (Тайсон Фудс), АХШ биир улахан тэрилтэтэ, куурусса эттэрин атыылыыр. Fortuna 500 компоненыгар киирэр. Сүрүннээн KFC тэрилтэтигэр поставкалыыр.
Bed Bath & Beyond

мини|Онтарио, 2018
**Bed Bath & Beyond** диэн Америка Холбоһуктаах Штааттарын киэҥ ситимнээх маҕаһыына, миэбэли уонна араас дьиэ малын-салын атыылыыр. 2020 сыллааҕы туругунан 50 штаакка уонна бары куораттарга маҕаһыыннааҕа, ону таһынан Канаадаҕа, Мексикаҕа, Индияҕа, Германияҕа, Кэриэйэҕэ, Кытайга эмиэ маҕаһыыннардаах. Штаб-квартирата Нью-Джерсигэ баар. 2020 сыллаахха 1460 подразделениялаах, 55 тыһ. үлэһиттээх эбит.

11 балаҕан ыйыгар 2020 акцията 11$ эмискэ 20$ тахсыбыта, тоҕо диэтэххэ инвестиционнай көрүҥэ үрдүк таһымнаах диэбиттэрэ.

Ситим-сирэ: bedbathandbeyond.com
SuperTuxKart

**SuperTuxKart** диэн көмпүүтэр оонньуута, 3D графикалаах. Сүрүннээн Linux операционнай системаларыгар үлэлиир оонньуу, тоҕо диэтэххэ именно Linux системаларыгар эрэ барар уонна оонньуу ис хоһооно Пингвин Tux сүрүн геройа буолар. 

Ол эрэн оонньуу популярнай буолбутунан сибээстээн Windows, iOS, Android уонна Sony PlayStation приставкаоапыгар ... системаларга портируйдаабыттара.
Эйэлээх утарылаһыы күнэ

**Эйэлээх утарылаһыы аан дойдутааҕы күнэ** (). 

Махатма Ганди төрөөбүт күнүгэр 2007 сыллаахтан ХНТ Генеральнай Ассамблеятын быһаарытынан (ХНТ № A/RES/61/271 резолюцията, 27.06.2007) аан дойду үрдүнэн алтынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Олоҕу уонна былааһы уларытыыны хайаан да өлөрөн-өһөрөн буолбакка, күүһүнэн өттөйбөккө, аҥардас эйэлээх дьайыыларынан ситиһиэхэ сөп диэн бөлүһүөпүйэлээх хамсааһын күнэ.

ХНТ ситим-сиригэр сурулларынан, күүһүнэн өттөйбөккө утарылаһыы диэн утарыласпакка олорон биэрииттэн атын. Бу хамсааһын сүрүн түөрүйэтэ ханнык баҕарар былаас дьон көхтөөх эбэтэр көҕө суох өйөбүлүгэр олоҕурар, онон өскөтө былаас дьон санаатыгар-баҕатыгар сөп түбэспэт буоллаҕына, ол өйөбүлү суох оҥоруохха сөп, оччоҕо былаас хаан тохтуута да суох уларыйыахтаах диэн.

Бу хамсааһын сүрүн дьайыылара үстэр:
* Эйэлээх бырачыас көрүҥнэрэ (холобур, пикеттэр, хаамыылар, үлэни тохтотуу), дьоҥҥо өйдөтөр үлэни ыытыы.
* Былаас тэрээһиннэрин өйөөбөт, кинини кытта алтыспат буолуу.
* Былаас үлэтин эйэлээхтик бохсуу (холобур тэрилтэ дьиэлэрин былдьаан тэрилтэлэри сүгүн үлэлээбэт гыныы, суолу-ииһи бүөлээһин иҥин).

## Эбии көр
* Эйэ күнэ
* Тулуйуу күнэ

## Сигэлэр
*  A/RES/61/271 резолюция 
* Күүһү туттубакка утарылаһыы аан дойдутааҕы күнүгэр аналлаах ХНТ ситим-сирэ
2020 сыллаах Карабах сэриитэ

**Хайалаах Карабахха 2020 сыллаахха сэрии** бу Балаҕан ыйын 27 күнүттэн 2020 сыллаахха Армения уонна Азербайджан икки ардыгар улахан сэрии таҕыста.
Take-Two Interactive

**Take-Two Interactive** диэн Америка тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ тэрилтэ буолар, видео оонньуу оҥорорунан. Кини бас билэр тэрилтэлэрэ элбэх, олор ахсааннарыгар RockStar Games уонна 2K.
Тугут бэргэһэ

**Тугут [[бэргэһэ]]**, эбэтэр **тубут бэргэһэ** - тугут (таба оҕотун) тириититтэн тигэллэрэ.
Өргөстөөх үүс бэргэһэ

**Өргөстөөх үүс бэргэһэ**, эбэтэр **муостаах бэргэһэ** — бэдэр тириитэ бэргэһэ.
Чаамык бэргэһэ

**Чаамык бэргэһэ** — таарбаҕан тириититтэн тигиллибит бэргэһэ.
Эрнест Резерфорд

мини
**Эрне́ст Резерфо́рд**; **1-кы барон Резерфорд Нельсонскай** (; 1871, атырдьах ыйын 30, Спринг-Грув, Саҥа Зеландия — 1937, алтынньы 19 Кембридж) — Саҥа Зеландияттан төрүттээх Британия физик учуонайа. Ядернай физика «аҕата». 1908 сыллааҕы Нобель бириэмийэтин химияҕа лауреата.

1911 сыллаахха альфа-частицалары ыһар уопутун көрдөрөн атомнарга положительнай иитиилээх ядро уонна отрицательнай иитиилээх электроннар баалларын дакаастаабыта. Опыттарыгар олоҕуран атом планетатыҥы мадьыалын айбыта.

Лондоннааҕы королевскай уопастыба чилиэнэ (1903) уонна бэрэсидьиэнэ (1925-1930), Франция наукатын академиятын чилиэнэ (1927; 1921 сылтан кэрэспэдьиэн), Арассыыйа наукатын академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ (1922) уонна ытык чилиэнэ (1925).

## Быһаарыылар
Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ

**Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ** () — ХНТ көҕүлээһининэн аан дойдуга сылын ахсын алтынньы 16 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 1979 сыллаахха ХНТ Ас-үөл уонна тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин (FAO) кэмпириэнсийэтэ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыы ылбыта. Соруга — аан дойдуга ас-үөл тиийбэтигэр уонна суту, хоргуйууну, ситэ аһаабат буолууну уонна быстар дьадаҥы буолууну утары охсуһууга дьон болҕомтотун тардыы, бу туһунан дьон билэллэрин ситиһии. FAO 1945 сыллаахха бу күн төрүттэммит эбит.

## Сылын ахсын бу күн тиэмэтэ чопчу хайысхалаах буолар
* 1999 — «Ыччат хоргуйууну утары»
* 2000 — «Хоргуйууттан босхолонуу тыһыынча сыла»
* 2001 — «Сутааһыны кытта охсуһуу дьадайыыны кыччатыы сорҕото»
* 2002 — «Уу: Аска-үөлгэ куттал суох буолуутун төрдө»
* 2003 — «Аан дойду бүттүүнэ сутааһыны утарыыта»
* 2004 — «Биоразнообразие для создания продовольственной обеспеченности»
* 2005 — «Тыа хаһаайыстыбата уонна култууралар ыккардыларынааҕы алтыһыы»
* 2006 — «Инвестирование в сельское хозяйство в интересах обеспечения продовольственной безопасности»
* 2007 — «Право на продовольствие»
* 2008 — «Всемирная продовольственная безопасность: вызовы изменений климата и биоэнергия»
* 2009 — «Достижение продовольственной безопасности в период кризиса»
* 2010 — «Единство в борьбе с голодом»
* 2011 — «Цены на продовольствие – от кризиса к стабильности»
* 2012 — «Сельскохозяйственные кооперативы кормят мир»
* 2013 — «Устойчивые продовольственные системы как инструмент обеспечения продовольственной безопасности и питания»
* 2014 — «Семейные фермерские хозяйства: накормить мир — сберечь планету»
* 2015 — «Социальная защита и сельское хозяйство: разрывая порочный круг сельской нищеты»
* 2016 — «Климат изменяется, а вместе с ним изменяются продовольствие и сельское хозяйство»
* 2017 — «Изменим будущее миграционных потоков. Инвестируем в продовольственную безопасность и сельское развитие»

## Сигэлэр
* FAO: 1979 сыллааҕы кэмпириэнсийэтэ 
* ХНТ № A/RES/35/70 резолюцията
* ХНТ Генсега 2005 сыллааҕы туһаайыыта
* Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ FAO ситим-сиригэр 
*  2017 год на сайте Всемирного дня продовольствия 
* Ежегодная благотворительная акция ко Всемирному Дню Продовольствия
* Всемирный день продовольствия: Геннадий Онищенко объяснил, как РФ выполняет программу ООН | Федеральное агентство новостей. 15 Октября 2017 

## Өссө маны көр
* Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ
Попов Степан Федотович

Попов Степан Федотович 1905 сыллаахха Дойду нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 с. Дойду оскуолатыгар биир бастакынан киирэн, алта сыл үөрэммитэ. 1930 с. Иркутскай педагогическай үнүстүүтүгэр устудьуоннуур. Педагогическай билим хандьыдаата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, үрдүкү оскуола уонна РФ норуот үөрэхтээһинин туйгуна, Дьокуускай уобаластааҕы комсомол тэрилтэтин Бочуот кинигэтигэр киирбитэ. 2019 с. Дойду нэһилиэк оскуолатыгар Степан Федотович аата иҥэриллибитэ. 1935 с. сахалартан бастакы педагогическай билим хандьыдаата буолар. 1935-1975 сс. үрдүк үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр үлэлиир: бастаан педагогическай үнүстүүккэ, ол кэннэ үнүбүрсүөккэ. 1948-1953 сс. педагогическай үнүстүүт дириэктэрэ. 1942-1975 сс. педагогика хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ. Кини Саха сирин үрдүнэн бастакы үрдүк үөрэхтээһин туһунан үлэ ааптара.
Назаров Дмитрий Федорович

## Олоҕун олуктара
Назаров Д.Ф. 1919 с.. Алтан нэһилиэгэр Кыталыктаах алааска төрөөбүтэ. Учуутал, история салаатыгар үлэлээбит. Табаҕа, Бүтэйдээх, Лоомтука, Алтан оскуолаларыгар дириэктэрдээбитэ. Байкалов «Октябрь» холкуос парткомун сэкирэтээрэ, пропагандист, рационализатор, «Иин - Аан» бырайыак автора, ССКП чилиэнэ.

## Наҕараадалара
«Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр килбэннээх үлэтин иһин»
«Үлэҕэ уһулуччутун иһин»
«Үлэ бэтэрээнэ» мэтээллэр хаһаайыннара.
Каменскай-Длужик Адам

**Каменскай-Длужик Адам** — XVII үйэ ортотугар Саха сирин аан бастакыннан ойуулаабыт европеец.

Белоруссия Орша куоратыттан төрүттээх поляк, бытархай шляхтич. Сэрии кэмигэр нууччаларга билиэн түбэспит уонна Сибииргэ көскө ыытыллыбыт. Саха сиригэр 1662 сыллаахха кэлбит. Эдьигээн остуруогар, Алдан өрүс баһыгар, Охуоскай кытылыгар сылдьыбыт. Семен Дежневы, М. Стадухины кытта билсэр эбит. Поляк тылынан Саха сирин айылҕатын туһунан, саххалар олохторун-дьаһахтарын уонна сиэрдэрин-туомнарын суруйбут. Дьокуускайга 1665-1667 сыллаахха олорбут, хаайыыга надзирателлээбит.

Кини ойуулааһыныгар үлүннэрии уонна үһүйээн элбэх, ол эрээри кини суруйуулара Сибиир уонна Саха сирин туһунан бастакы биллэр суруйуулар буолбуттара.

## Быһаарыылар
Петропавловскай бибилэтиэкэтэ (Уус-Маайа)

**Петропавловскай бибилэтиэкэтэ** — Уус-Маайа улууһун кырдьаҕас бибилэтикэтэ.

1920 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр Петропавловскай сэлиэнньэтигэр ааҕар балаҕан аһыллыбыт. Бастакы сэбиэдиссэйинэн Политпросвет бирикээһинэн Мирушниченко Илья Васильевич анаммыт. Кини саха тылын үөрэппит буолан, сатаан аахпат олохтоохторго кинигэлэри тылбаастаан кэпсиирэ.

Кини кэнниттэн бибилэтиэкэ сайдыытыгар уһулуччу кылааты килллэрбит киһинэн Татарченко Анастасия Николаевна буолар. Кини үлэлиир сылларыгар тэритэ "Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ тыа бибилэтиэкэтэ" диэн ааты сүкпүтэ. Биэнсийэҕэ да тахсан баран Анастасия Николаевна дьиэтигэр кинигэ уларсар пуун арыйан үлэлээбитэ.

2020 сыл туругунан бибилэтиэкэ пуондатыгар 9809 экз. кинигэ харалла сытар. Сылын ахсын 5 тыһыынчаттан тахса ааҕааччы кэлэн барар.

## Быһаарыылар
Поликарпова Евдокия Михайловна

**Поликарпова Евдокия Михайловна** — саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтиигэ мэтэдиис учуонай, педагогика билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ.

1950 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Ньурба улууһун Акана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

СГУ устуоруйа-филология факультетын саха салаатын 1976 сыллаахха бүтэрбитэ. 1980 сыллаахтан балыс билим үлэһитинэн РСФСР олохтоох оскуолаларын НИИ-тин Саха сиринээҕи филиалыгар үлэлээбитэ.

2000 сыллаахха Москубатааҕы педагогика университетын анал сэбиэтигэр дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.

Саха литэрэтиирэтин орто оскуолаҕа үөрэтии программаларын, учуобунньуктары суруйбута уонна хрестоматиялары бэлэмнээбитэ, үрдүк үөрэххэ саха литэрэтиирэтин учуобунньуктарын ааптара.

Кини салалтатынан саха литэрэтиирэтин үөрэтиигэ хандьыдаат диссэртээссийэлэрэ көмүскэнэллэр. ХИФУ-га Саха тылын, литэрэтиирэтин уонна саха култууратын үөрэтии мэтиэдикэтин үөрэтии хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сидоров Егор Сидорович

**Сидоров Егор Сидорович**  — тыл үөрэхтээх устуорук учуонай, илиҥҥи тылларга специалист, тылбаасчыт, филология билимин хандьыдаата. Литэрэтиирэни ырытыыга, фольклорга, итэҕэлгэ үлэлэрдээх. Тыыл бэтэрээнэ, үлэ бэтэрээнэ. 

Бастаан Ташкент университетыгар үөрэнэ сылдьан тюркологиянан, кытай, перс уонна араб тылларынан үлүһүйбүтэ, онтон икки сыл буолан баран Ленинград судаарыстыбаннай университетыгар көспүтэ. Онно үөрэнэ сылдьан дьоппуон, ааҥыл, ньиэмэс тылларын үөрэппитэ, 1962 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.

Өксөкүлээх «Ойуун түүлүн» нууччалыы тылбаастаабыта, устуоруйа уонна тыл өттүттэн ырытыы оҥорбута, Кындыл Уйбаан айымньыларын, олоҥхолору тылбаастаабыта. 

## Быһаарыылар
Хамсаныы тыла

**Хамсаныы [[тыл]]а** () — дьүлэйдэр кэпсэтэр туспа тылллара, информация илии уонна сирэй хамсаныыларын көмөтүнэн бэриллэр. Истэр дьон эмиэ бу тылы дьүлэйдэри уонна куһаҕаннык истэр дьону кытта кэпсэтээри үөрэтэллэр, туһаналлар, маны таһынан анал идэтийбит тылбаасчыттар бааллар.
Лавернова Айталина Яковлевна

**Лавернова Айталина Яковлевна** — тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. 

1990 с. алтынньы 25 күнүгэр Амма улууһун Амма сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

2013 сыллаахха Арктикатааҕы ускуустуба уонна култуура государственнай институтун бүтэрбитэ, идэтэ драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһа, «актерское искусство». 2013 сыллаахтан П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар артыыс.
Карачаайдар

**Карачаайдар** () — Хотугу Хапхааска олохтоох түүр тыллаах омук   Карачаево-Черкесия төрүт олохтоохторо, хайалаах уонна хайа аттынааҕы сирдэргэ Кубань, Теберда, Подкумок, Малка, Джегута, Большой уонна Кыра Зеленчук, Улахан Лаба, Уруп өрүстэр кытылларынан олороллор.

## Быһаарыылар
Алитет Немтушкин

**Немтушкин Алитет Николаевич** (1929-2006) — эбэҥки суруйааччыта, бэйиэт. Эбэҥки араадьыйатын эрэдээктэрэ.

Иркутскай уобалас Хатанга оруйуонугар 1929 сыл сэтинньи 12 күнүгэр төрөөбүтэ. 

Хас да сыл Красноярскайга уонна Ленинградка үөрэнэн баран Красноярскай кыраай Туру бөһүөлэгэр олорбута.

2006 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Красноярскайга өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Тэтэрээт

**Тэтэрээт** ( - "илиис төрдүс чааhа",  - "түөрт") — бэчээтинэй эбэтэр суругунан иһитиннэрии илдьэ сылдьааччы, икки гына туппут илиистэртэн ортотунан сабынан эбэтэр оскуобаларынан туттарыллыбыт. Оннук же тэтэрээтинэн ааттаныахтарын сөп сурукка анаммыт, килиэйдэммит эбэтэр боробулуоха спиралынан туттараллыбыт туспа илиистэр.

## Остуоруйата
VII үйэттэн саҕалаан биһи үйэбит иннинэ, арааhынай илдьэ сылдьааччылары уларытан (сибиниэс илиистэри, хаптаҕай уҥуох уонна и. к.), дьобуруопа дьоно (гректэр, ириимлэннэр) иһитиннэриини суруйаллар (тиэкис, уруhуйдар) мас дуоскаларга, буосканнан сабыллыбыттарга сытыы палканнан (стилос). Суруллубут, стилос кэннитинэн чэпчэкитик сотуллар этэ. Түөртүү устууканнан туттарыллар этилэр. Холобур, былыргы "үөрэнээччи тэтэрээтигэр" учуутал кытаанах илиитинэн суруллубута: "уол оҕо, кыһамньылаах буол, кырбаммат туhугар". Ону үөрэнээччи дириҥ санааны кыhамньыылаахтык түөртэ суруйбут. 

1920 сыллаахтарга Е. Фортунатова уонна Л. Шлегер супрематическай обулуоскалаах тэтэрээттэрэ тахсыбыттара. Билиҥҥи бириэмэҕэ  библиографическай эриэккэс буолан тураллар.

## Сурукка аналлаах тэтэрээт
Сурукка аналлаах тэтэрээт илиистэрэ, быраабыланнан, килиэккэҕэ эбэтэр линейкаҕа бэлиэтэммит, полялаах уонна полята да суох. Саамай элбэхтэ студеннар уонна үөрэнээччилэр тутталлар. Стандартнай илиис ахсаана: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Элбэх илиистээх тэтэрээти (холобура 48) уопсай тэтэрээт диэн ааттыыллар. Блокноттар кээмэйдэрэ-А4, А5, А6, А7. Обложка, блок уонна подложка (задник) үгүстүк баар. Үксүгэр кумааҕы (250-300 г/м2) дэхси эбэтэр ньуурдаах, ол гынан баран дизайнер кумааҕыта уонна илии декорациятын туттуллуон сөп. 

## Бэчээттэммит тэтэрээттэр
Полиграфияҕа туттуллар тэтэрээттэр, арааhынайдык сфальцовкалыахтарын сөп уонна арааhынай ахсааннаах илиистээх буолахтарын сөп, кынан баран быдан элбэхтэ оҥороллор 16 илиистээх уонна 32 илиистээх тэтэрээттэри перпендикулярной фальцовка ньыматынан. Сороҕор бутэhиги ылаллар, бэйэ-бэйэлэригэр уура-уура ики 16 илиистээх тэтэрээттэри.  Ити "паразитнай" мыччыстыы тэтээрэт корешогар буолбатын курдук, төрдүс фальц оҥоруутугар. Атын ньыманнан биллэр перфорация бутэhик иннинээҕи (3) фальцы. Тэтэрээккэ баар илиистэри тигэллэр. Хас да илиис кинигэ булуогун оҥороллор.

## Өссө маны көр
* Кумааҕы
Попов Андрей Александрович (этнолог)

**Андрей Александрович Попов** (1902 сыл, Үгүлээт, Бүлүү уокуруга, Саха уобалаһа — 1960 сыл) - сэбиэскэй этнограф, этнолог, Сибииргэ ойууннааһыны үөрэппит киһи.

## Биография
Саха уобалаһын  Бүлүү уокуругар Үгүлээт сэлиэнньэтигэр тыа аҕабыытын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Саха тылын үчүгэйдик билэрэ. Дьокуускай 2 ступеннаах оскуолатын бүтэрэн баран төрөөбүт улууһугар учууталынан үлэлээбит (1922-1924).

Дулгааннарга уонна нганасааннарга ойууннааһы уонна олохторун-дьаһахтарын үөрэппитэ. Нганасааннар олохторунан олорбута.

1928-1960 сс. Сибиир уонна Хоту сир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын этнографияларыгар 36 ыстатыйаны уонна кинигэни бэчээттэппитэ.

1930-с сылларга Таймыр арыытын олохтоохторугар чинчийиилэри ыыппыта. Кини информаннарын быыһыгар нганасаан ойууннара буоланнар, хас да автобиографияны суруйбута (бэйэтэ инньэ диэн ааттаабыта). Үс автобиографияҕа ойуун ыарыытын кэмигэр араас көрүүлэрэ, сиэр-туом, ким кимтэн төрүттээҕэ, сиэри-туому быһаарыы, космогонияҕа экскурстар уо. д. а. бааллар.

ССРС НА Этнографиятын институтун Сибиир сиэктэригэр билим үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1940–52 сс. (сэрии сылларыгар тохтооһуннаах) ЛГУ-га дассыан быһыытынан сахалар уонна дулгааннар этнографияларыгар лиэксийэ аахпыта. Саха сиригэр хас да эспэдииссийэ кыттыылааҕа, саха уонна дулгаан уос номохторун хомуйбута. Дулгааннар уос номохторун бастакы классификациятын оҥорбута. Дулгаан омугуттан хомуйбут айымньылара бэчээккэ дулгаанныы тахсыбатахтара, сорҕото нууччалыы тахсыбыта.

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* Eliade, Mircea. Le chamanisme et les techniques archaïques de l'extase. — Payot, 2012. — Репринт 2-го издания 1968 года. — .
* Новак Е. С. Архаические верования в свете межличностной коммуникации // Историко-этнографические исследования по фольклору : сборник статей памяти Сергея Александровича Токарева / В. Я. Петрухин. — М. : Восточная литература, 1994. — С. 110—163.

## Сигэлэр

* Андрей Александрович Попов. Бэчээттэммит үлэ испииһэгэ 
*
Габышева Феодосия Васильевна

**Габышева Феодосия Васильевна** — Ил Түмэн наукаҕа, үөрэххэ, култуураҕа, иһитиннэрэр-биллэрэр сириэстибэлэргэ уонна түмэт тэрилтэлэр дьыалаларыгар сис кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы (2010-2014), СӨ үөрэҕин миниистирэ (2003-2010, 2014-2016).

## Олоҕун олуктара

Саха АССР Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1953 сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ.

08.1977-08.1981 – Сунтаар №2 орто оскуолатын учуутала;

08.1981-07.1991 – РСФСР Төрүт оскуолалар институттарын Саха сиринээҕи филиалын научнай үлэһитэ;

## Быһаарыылар
Televisa

thumbnail
thumbnail
thumbnail
**Grupo Televisa, S.A.B. de C.V.** диэн Мексика телекомпанията. 1973 сыллаахха Эмилио Аскарага Видаурета тэрийбитэ.

, (Corporate)
Ултургашев Степан Павлович

**Степан Павлович Ултургашев**  – Хакасия устуорук учуонайа, Абакааннааҕы пединститут ректора (1977-94). 

Хакаас уокуругар Политов аулугар кулун тутар 1 күнүгэр 1930 сыллаахха төрөөбүт, кулун тутар ый 28 күнүгэр 2004 сылллаахха бу күн сириттэн барбыт. Кини Сэбиэскэй кэмҥэ Арассыыйаҕа биллэр историк, 1956 сылтан история билимин хандьытаата. 1989 сылтан история хаапыдыратын профессора, Абакааннааҕы Судаарыстыбаннай педагогическай институт  1977-1994 cc ректора, 1974 сылтан РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 

С.П.Ултургашев үтүө сабыдыалынан, көмөтүнэн Хакасияҕа «Түүр омук суругун-бичигин, култууратын күннэрэ» диэн ылыныы сокуона олоххо киирэн, түүр тыллаах өрөспүүбүлүкэлэри кытта ыкса ситим олохтоммута. Профессор С.П.Ултургашев чинчийэр научнай үлэлэрэ Арассыыйа, Сибиир, Хакасия устуоруйаларын кытта ыкса ситимнээх. Кини бу айымньылаах 70 научнай үлэтэ, “Пирятинская Краснознаменная” монографията иккилиитэ-үстүүтэ бэчээттэнэн тахсыбыттара. 

Туһаныллыбыт литература:

1. Н.К.Антонов. Айан. Хотугу сулус.1977. № 2.
Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ

**Аан дойдутааҕы Устудьуоннар күннэрэ** — сылын ахсын сэтинньи 17 күнүгэр бэлиэтэнэр устудьуоннар бэлиэ күннэрэ.  Аан бастаан 1939 сыллаахха нацистар өлөрбүт уонна концлааҕырга ыыппыт чиэх устудьуоннарыгар анаммыта, билигин сорох университеттарга атын дойдуттан кэлбит устудьуоннарыгар анаан мультикультурализм күнүн быһыытынан бэлиэтиллэр. 

## Устуоруйата
Ньиэмэстэр Чехословакияны оккупациялаабыттарын утары демонстрацияҕа алтынньы 28 күнүгэр тахсыбыт Карлов университетын медик устудьуоннарын ыһыы кэмигэр Ян Оплеталь диэн устудьуон уонна Вацлав Седлачек диэн оробуочай өлбүттэрэ. Ян Оплеталь өлүгүн сэтинньи 15 күнүгэр Прагаттан Моравияҕа дьиэтигэр илдьиэхтээхтэр этэ. Кинини кытта быраһайаадаһыыга Прага тыһыынчаннан устудьуоннара тахсыбыттара. Маны сылтах оҥостон нацистар туох баар үрдүк үөрэх кыһаларын сабан кэбиспиттэрэ, 1200-тэн тахса устудьуону тутан концлааҕырдарга ыыппыттара (үксүлэрин Заксенхаузеҥҥа), уонна сэтинньи 17 күнүгэр 9 устудьуону уонна профессоры суута суох өлөрбүттэрэ. 

Прагаҕа сэтинньи 17 күнүгэр өлөрүллүбүт тоҕус устудьуон уонна профессор:

* Йозеф Матушек (историк, доцент; Оплеталь бохоруонатын тэрийиигэ кыттыбыт)
* Ярослав Клима (юрфак устудьуона; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Ян Вайнерт (богемистика уонна германистика устудьуона; Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Йозеф Адамец (юрфак устудьуона; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын сэкиритээрэ)
* Ян Черны (медфак устудьуона; Оплеталь бохоруонатын кэмигэр гестапо туппут устудьуоннарын босхолуурга көрдөспүт)
* Марек Фраувирт (экономист устудьуон; Прагаҕа Словакия посольствотын үлэһитэ эбит, нацистартан күрүү сатыыр дьэбириэйдэргэ сымыйа пааспардары биэрбит)
* Бедржих Кула (юрфак устудьуона; Богемияҕа чиэх устудьуоннарын ассоциацияларын сэкиритээрэ)
* Вацлав Шафранек (архитектор устудьуон; Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын чилиэнэ, рекордсмен)
* Франтишек Скорковскай (юрфак устудьуона; Устудьуоннар аан дойдутааҕы конфедерацияларын дириэктэрэ, Богемия уонна Моравия чиэх устудьуоннарын ассоциациятын омук департаменын бэрэстээтэлэ).
Аан бастаан Чехословакияҕа өлбүт нацистар сиэртибэлэрин үйэтитэр туһунан кэпсэтии Англияҕа 1940 сыллаахха Чехословакия аармыйатыгар тахсыбыта. Урут устудьуоннуу сылдьыбыт саллааттар бөлөхтөрө Чехословакия устудьуоннарын киин ассоциациятын (USCS) сөргүтэргэ быһаарбыттара. Ону Чехословакия үүрүүгэ сылдьар бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш өйөөбүтэ. Англия уонна Уэльс устудьуоннарын сойууһа эмиэ бу түбэлтэни үйэтитии туһунан кэпсэтии ыыппыта.

## Эбии көр
* Арассыыйа устудьуоннарын күнэ
Даль Владимир Иванович

**Даль Владимир Иванович** — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. 

Владимир Даль Арассыыйа импиэрийэтин Екатеринославтааҕы наместничествотыгар Луганскай собуот диэн бөһүөлэккэ (билигин Луганскай) 1801 сыл сэтинньи 10 (22) күнүгэр хайа биэдэмистибэтин лиэкэрин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата Иван Матвеевич Даль, ийэтэ Юлия Христофоровна, төрүүрүгэр Фрейтаг.

Аҕата нууччатыйбыт датчанин Йохан (Иоганн) Кристиан Даль (дат. Johan Christian Dahl, 1764 — 1821) элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэктигэр үлэлии сылдьыбыта. Арассыыйа поданствотын Иван Матвеевич Даль диэн ааты кытта 1799 сыллаахха ылбыта. Кини ньиэмэс, аааҥыл, француз, нуучча, идиш, латынь, гириэк уонна былыргы гириэк тылларын билэрэ, богослов уонна медик этэ. Лингвист быһыытынан сураҕын истэн Екатерина II ыраахтааҕы Петербурга ыҥыттаран ылан, бибилиэтиэкэр оҥостубута. Кэлин Иоганн Даль Йенаҕа баран быраас факультетыгар үөрэнэн кэлбитэ. 

Ийэтэ Юлия Христофоровна сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, 5 омук тылын билэрэ. 

Бастакы үөрэҕин дьиэтигэр ылбыта. Дьоно кинигэни сөбүлүүллэрэ оҕолоругар барыларыгар бэриллибитэ. 

Уон үс аҥаар сааһыгар быраатын  Карлы кытта (1 сыл балыс) петербуурдааҕы Муора кадетскай корпуһугар киирбитэ, онно 1814 сылтан 1819 сылга диэри үөрэммитэ. Онтон Хара байҕал флотугар 1824 сыллаахха диэри сулууспалаабыта,  1823 сыл балаҕан ыйыттан 1824 сыл муус устарыгар диэри Хара байҕал флотун командующайыгар эпиграмма суруйууга уорбаланан хаайыыга сыппыта. Онтон Балтикаҕа көһөрүллүбүтэ (1824—1825).  1826 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Дерпт университетын мэдиссиинэ факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Бастаан сарайга баар кыра хоско олорбута, оҕолорго нуучча тылын үөрэтэн харчыланара. Икки сылынан хааһына төлүүр иитиллээччилэр ахсааннарыгар киирбитэ. Бу сылларга латыын тылын үөрэппитэ. 1827 сыллаахха бастакы хоһооно, 1830 сыллаахха бастакы сэһэнэ бэчээттэммиттэрэ.

Туурактары кытта сэрии саҕаланан үөрэҕин болдьоҕун иннинэ 1828 сыллаахха бүтэттэрбиттэрэ. Дунаай кэннигэр сэриилэһэ сылдьар чаастарга чумаа турбута. Мэдиссиинэ уонна хирургия дуоктарын эксээмэннэрин чөмчөкө уҥуоҕун трепанциятыгар уонна бүөр бааһырыытыгар үлэ суруйан ситиһиилээхтик туттарбыта.

1828—1829 сыллааҕы нуучча-туурак сэриитигэр 1831 сыллааҕы Польша хампаанньатыгар Владимир Даль бэйэтин уһулуччулаах байыаннай быраас быһыытынан көрдөрбүтэ. Висла өрүһү туорааһыҥҥа инженер суоҕар күргэ туппута, онтун сэриилэр туоруур кэмнэригэр көмүскээбитэ, онтон күргэтин бэйэтэ алдьаппыта. Быраас эбээһинэһин толорботоҕун иһин быыгабар ылбыта, ол эрээри ыраахтааҕы Николай I кинини 4-с истиэпэннээх Сибэтиэй Владимир уордьанынан наҕараадалаабыта. 

Даль А. Пушкин чугас доҕоро этэ, дуэльгэ бааһыран өлөөрү сытар бэйиэти эмтээбитэ.
Филиппов Алексей Семенович (Хоҥкуй Өлөксөй)

**Филиппов Алексей Семенович** сахалыы аата **Хоҥкуй Өлөксөй** — тоҕус уолун сэриигэ ыыппыт Ньурба оройуонун Хаҥалас нэһилиэгин (билигин Чаппанда) олохтооҕо. 

Кэргэнэ Марфа Николаевна. Чаппандаттан 5 биэрэстэлээх Бөкүнэй диэн алааска олорбуттар. Отутус сылларга "Социализм суола" холкуоска киирбиттэр, сүөһүлэрин холбообуттар. Сэрии иннигэр буолбут кураан дьылларга холкуоска биэрбэккэ бэйэтигэр хаалларбыт кыл муҥхата абыраабытын туһунан кэпсээн баар эбит. Уолаттарын кытта балыктаан, чугас ыалларын эмиэ аһаппыттарын туһунан хойукка дылы кырдьаҕастар кэпсииллэрэ үһү.

1941 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр 7 уолун Ньурбаттан, ахсыс уолун Данилы Алдантан  аармыйаҕа ылбыттар. Тохсус ыарыһах уолун Афанасийы 1942 сыл бэс ыйыгар ылбыттар. Олортон сэттэтэ Иван, Данил, Гаврил, Егор, Алексей, Григорий уонна Павел сэриигэ өлбүттэр. Онтон ыарыһах уола Афанасий доруобуйатынан сыыйыллан төннөн кэлэн, кэргэннэн, кыыстанан баран сотору буолаат дойдутугар өлбүт.

Бэһис уола Петр Алексеевич Захаров, 1915 сыллааҕы төрүөх, старшай сержант сыбаанньалаах 1945 сыл күһүнүгэр тыыннаах эргиллибит. Билэр киһи Ян Яковлев суруйарынан "сүрдээх сытыы-хотуу, турбут-олорбут, саҥарбыт-иҥэрбит, ортоку үрдүнэн уҥуохтаах уол оҕото" эбит. Бу киһи кэргэннэнэн 6 оҕону төрөппүт, барыларын үөрэхтээбит, үлэһит оҥортообут. 1990 сыллаахха өлбүт.

Хоҥкуй Өлөксөй улахан уола Уйбаан сэриигэ барыан иннинэ уоллаах кыыс оҕолордоох эбит.  Атыттар кэргэннэммэккэ сылдьан аармыйаҕа барбыттар. Байбал 1944 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Псков уобалаһыгар Даманкино дэриэбиэҕэ өлбүт, онно көмүллүбүт. Атын өлбүт уолаттар сураҕа суох сүппүттэр, ханна, хаһан өлбүттэрэ биллибэт. 

Хоҥкуй Өлөксөй кэлин "эдэр дьахтарга оҕо оҥорон онус уолун Онотуору төрөппүтэ" диэн сиэнэ суруйар.

## Быһаарыылар
Intel

**Intel** (), АХШ саамай улахан процессордары оҥорор тэрилтэтэ, 2020 сыллаахха сир шаарын үрдүнэн 78% рынок эйгэтин ылар. Сүрүн конкурена AMD.
AMD

AMD (**Advanced Micro Devices , ол эбэтэр сахалыы тылбааска "Аныгы тэтимнээх тэрил"**), Америка тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир сүрүн процессор оҥорооччу уонна графика түргэтээччи.

Сүрүн конкуреннара Intel уонна Nvidia.
Hasee

**Hasee**, Кытай биир улахан ноутбук уонна көмпүүтэр оҥорор тэрилтэтэ.
Олоҥхо күнэ

Олоҥхо саха омук былыыр былыргы дьыллар быыстарыттан сырдык уонна хараҥа, айыы уонна абааһы аймахтара утарыта турууларын, күрсүүлэрин туһунан уостан уоска бэриллэн кэлбит уус-уран айымньыта. Олоҥхо киһи өркөн өйүн күүһүн күдэҕин кыаҕынан айыы аймаҕын күөмчүттэн көмүскүүр үрдүк аналын хоһуйар.

2005 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр, ЮНЕСКО олоҥхону аан дойду култууратын биир саамай чаҕылхай шедеврынан биллэрбитэ. Нөҥүө сылыгар СӨ бэрэсидьиэнин N 3036 Ыйааҕынан 2006 сыл сэтинньи 15 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сэтинньи 25 күнэ Олоҥхо күнэ быһыытынан биллэриллибитэ. Бу күҥҥэ олоҥхону киэҥ араҥаҕа тарҕатар, үйэтитэр соруктаах тэрээһиннэр ыытыллыахтаахтар.

## Эбии маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
Майнилатааҕы түбэлтэ

250px|right|thumb|Майнила турар сирэ, кыраныысса Москубатааҕы эйэ дуогабара түһэрсиллэ илигинээҕи туругунан көрдөрүллүбүт
**Майнилатааҕы түбэлтэ** — 1939 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр буолбут, Сэбиэскэй Сойуус Финляндияҕа сэриини биллэрбит сылтаҕа.

Майнила диэн сэбиэскэй дэриэбинэ аттыгар сылдьыбыт саллааттары Финляндия өттүттэн пушканнан ытыалаабыттар. «Правда» хаһыакка суруллубутунан пушканнан 7 ыппыттар, ол түмүгэр 3 саллаат уонна 2 хамандыыр өлбүт, өссө сэттэ саллаат уонна икки хамандыыр бааһырбыт. Фииннэр билиммэтэхтэр, кыраныыссаҕа пушкабыт да суох диэбиттэр, икки өттүттэн хамыыһыйа тэрийэн силиэстийэ ыытарга модьуйбуттар, Сэбиэскэй бырабыыталыстыба онтон батыммыт уонна сэриилэригэр фииннэр өттүлэтиттэн биир эмит быһылаан тахсар түгэнигэр уотунан хоруйдуурга бирикээстээбит. Икки хонон баран саба түспэт туһунан сөбүлэҥи тутуспатын биллэрбит, оттон түөрт хонугунан сэриини биллэрбит.
Баскин-Роббинс

**Баскин-Роббинс** () — мороженайдар аан дойдутааҕы ситимэ. Кини аан дойду 30- тан тахса дойдуларыгар францизизтээх. 5800 объектан 2800 объект холбоһуктаах Штаттарга база турар. Кини 1953 сыллаахха мороженайы оҥорор икки туспа предприятиены холбоһон олохтообута Бэрэ Баскин () уонна Ира Роббинс (). Холбоһон диэри мороженайы оҥорон таһаарар икки тэрилтэ Багдарыын Сүлбэ Burt's Ice Crean Shop уонна Snowbird Ice Cream. Ол кэмҥэ мороженай снаряд 21 амтаннаах этэ, саҥа, сибиэһэй майгылаах.

## Другие сайты
*официальный сайт