Итэҕэл уонна былаас

Омук сайдыыны ситиһиитэ, үлэни тупсарыыта салайар былаастан быһаччы тутулуктанар. Дойдуну салайар былаас “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы көрүҥҥэ арахсаллар уон-на кэмэ кэллэҕинэ хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ эрэйиллэр:

1. Тоталитарнай тииптээх салайыы.

2. Демократия үөрэҕэ салайыыта.

Салайыы бу көрүҥнэрэ кэмэ кэллэҕинэ хардары-таары солбуйсан, уларыйан биэрэн истэхтэринэ олоххо сайдыыны ситиһии салҕанан иһэрэ кыаллар. Дьон сайдыылаах, инникини билгэлиир өттүлэрэ, бу уларыйыылар кэлэн иһэр кэмнэрин арааран биэрдэхтэринэ табыллар.

Биһиги Россия дьоно бэрт соторутааҕыта, ааспыт үйэ 91-с сылла-рыгар тоталитарнай, диктаторскай тутулуктаах салайыныылаах биир партия баһылыыр батталыттан, сымыйа “коммунизм” итэҕэллээх Сэбиэскэй Союз үрэллибитин кэнниттэн эйэлээх ньымалары туһанан босхоломмуппут улахан ситиһиини оҥоруу буолар.

“Коммунизм” итэҕэлэ төһө эмэ мөлүйүөнүнэн баарты­йалаах дьону түмэрэ. Коммунистар бэйэлэрин былаастарын итэҕэллэрин күүһүнэн бөҕөргөтөллөр этэ. Итэҕэлбит күүстээх буолан биһиги дойдубут күүстээх диэн бэйэлэрэ да билинэллэрэ. Хаһан да кыайан кэлбэт коммунизмынан аныгы үөрэхтээх-билиилээх, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини билинэр дьону албыннааһын кыайан уһуннук барбатынан уонна үлэни-хамнаһы кыайбаттан сэбиэскэй былаас сыыһалара, албыннара дьоҥҥо биллэн тахсаннар эйэлээхтик эстибитэ.

Тоталитарнай салайыылаах дойдуларга салайар былаастара биир эрэ итэҕэли күүһүрдүүгэ, биир партия салайыытыгар киириигэ тириэр-дэр. Салайар былаас биир итэҕэли билинэрэ, бу итэҕэли атыттартан ордорон сайыннара сатааһына уонна ол итэҕэли кытта бииргэ үлэлээһиннэрэ тоталитарнай сала­йыыны бэйэтэ үөскэтэн таһааран туһана сылдьарын туһунан биһиги бу үлэҕэ быһаарыахпыт.

Ааспыт үйэҕэ Германияҕа Гитлер былааһы ылбытын кэннэ баай промышленниктар фашистары, националистары утарсааччылары, ордук коммунистары мөлтөтөөрүлэр, көмөҕө католическай таҥара дьиэтин ыҥыр­быттара. Коммунистартан ордук улаханнык, уоттан курдук куттанар, кинилэр былааһы ыллахтарына эстиэхтээҕин билэр католическай таҥара дьиэтэ Гитлер былааһын бөҕөргөтүүгэ бары күүһүн уурбута. Ол кэннэ “Таҥара биһигини кытта” диэн аналлаах ыҥырыыны оҥорбуттара. Тоталитарнай, фашистскай государствоҕа салайар былаас уонна итэҕэл бииргэ түмсэн үлэлээһиннэрэ ити курдук саҕаламмыта уонна улахан алдьатыылаах Аан дойду иккис сэриитин саҕалаан баран тугунан түмүктэммитин билигин бары билэбит.

Бары сайдыыны ситиспит, демократия тутула олоххо киирбит дойдуларыгар салайар былаастара уонна араас тус-туспа итэҕэллэ­рэ бииргэ кыттыспаттар. Дьаһайар, салайар былаас уонна итэҕэллэр бары бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох сайдыыларын демократия со­куоннара ирдииллэр. Салайар былаас уонна итэҕэл бииргэ түмсүүлэрэ аныгы демократия сокуоннарыгар сөп түбэспэт эбиттэр.

Сахалар олус уһун үйэлээх омуктара дакаастанан эрэр. Норуот, омук туһугар элбэх үтүөнү оҥорбут тойону хайҕаан уонна ар­баан “Үрүҥ Аар Тойон”, “Саха Саарын Тойон”, “Одун хаан”, “Чыҥыс хаан”, - диэн ааттаан таҥара оҥостон үҥүү былыргы кэмҥэ тоталитарнай тииптээх дойдулар, иллэр сахаларга эмиэ баар буола сылдьыбыттарын бигэргэтэллэр. Кэлин биир хаан аймахтар, династия салайан олохтообут дойдуларын ханство диэн ааттыы сылдьыбыттара остуоруйа үөрэҕэр киирэн сылдьаллар.

Уһун үйэлэргэ тиийэ тарҕаммыт биллиилээх ааттар-суоллар омуктар олохторугар дириҥник иҥмиттэриттэн уһун үйэлэммиттэр диэн этиини тыл үөрэхтээхтэрэ бары билэллэр. Сахалар Сир дойду иччитин Аан Алахчын хотун диэн ааттыыллара былыргы төрүттэрэ аатырбыт алахчиннарын би­лэллэрин, ону тэҥэ, кинилэртэн төрүттээхтэрин биллэрэр. Аакка-суолга “тойон” диэн тыл туттулла сылдьара, бу киһи салайар былаас киһитэ эбитин ханна да халбаҥнаппакка туоһулуур. 

Саха дьонун былыргы таҥараларын итэҕэлэ аардар, арийдар салайар кэмнэригэр үөскээн сайдыбытын “Үрүҥ Аар тойон таҥара” диэн аата биллэрэр. Бу таҥара аата олус былыргы олоҥхолорго ааттанар уонна билигин саҥалыы сайдыыга киирэн туттулла сылдьар.

Былыргы кэмнэргэ сахаларга эмиэ тоталитарнай былаас баар буола сылдьыбыт сибикилэрэ биллэллэр. Тойон уонна айыы диэн тыллар бииргэ кыттыспыттара былаас уонна итэҕэл бииргэ кыттыһан үлэлээбиттэрин халбаҥнаабат туоһутунан буолар. Былыргы сахаларга оннук кэмнэр кэ­лэ сылдьыбыттар. Одун хаан уонна Чыҥыс хаан остуоруйаҕа биллэр улахан тойоттор, салайааччылар, баһылыктар. Бу дьону таҥара оҥостон үҥүү тоталитарнай сала­йыы көрүҥэ буолар. Оччотооҕу кэмҥэ баһылаан салайа сылдьыбыт дьону аас­пыт кэм улахан салайааччыларыгар В.И.Лениҥҥэ эбэтэр И.В.Сталиҥҥа тэҥниэххэ сөп. “Коммунизм” итэҕэлинэн туһанан ити салайаач­чылар тоталитарнай дойдуну тэрийбиттэрэ, атын итэҕэллэри ба­рыларын боппуттара, өссө сойуолаһан туран суох оҥоро сатаабыттара.

Былыргы кэмҥэ Россияҕа православнай таҥара дьиэтэ уонна  ыраахтааҕы былааһа бииргэ үлэлиир этилэр. Ыраахтааҕы былааһын, им­пиэрийэтин саҕана Россия дьонугар барыларыгар православнай таҥара үөрэҕин соҥнооһун ыытыллара. Атын итэҕэллэр бары туо-ратыллар этилэр. Оччолорго былаас уонна итэҕэл бииргэ түмсэн үлэлииллэрэ, Синод диэн биир тэрилтэлээхтэрэ. Билигин эмиэ Россия былааһын күүһүрдүү православнай таҥараны күүһүрдүүнэн ыытыллар уонна атын итэҕэллэри, ол иһигэр мусульманствоны, сахалар таҥараларын итэҕэлин туоратарга, намтатар­га дьулуһаллар. Атын кыра итэҕэллэри букатын да аанньа ахтыбат­тар. (1,18). Россия байыаннайдара аҥардастыы православнай итэҕэлгэ охтуулара байыаннайдар уонна итэҕэл бииргэ түмсүүлэригэр тириэрдэн эрэр. Патриарх Алексий Второй армияҕа анаан байыаннай священниктэри бэлэмнииргэ сөбүлэҥин биэриитэ армия православнай итэҕэллээхтэр илиилэригэр киирэн эрэрин биллэрэр. Ба­ры байыаннай чаастартан мусульманнары уонна атын итэҕэллээхтэри туоратыы туох да саҥата суох ыытыллар. Сэрии олус күүстээх, элбэх туһаны аҕалар чаастарыгар православнайтан атын итэҕэллээх дьону үтүрүйэн туораталларыттан кыайан табыллан сулууспалаабат буолан эрэллэр. 

Россия экономиката мөлтөөн иһиититтэн, инфляция улаханыттан кыра, дьадаҥы дьон көмүс­кэллэрэ аҕыйаан, пиэнсийэлэрэ ситэ тиийбэт буолан иһэр. Yөрэх үксэ үрдүк төлөбүрдээҕиттэн кыаммат, ыарыһах, дьадаҥы дьон үөрэҕи кыайан ылбаттарыттан үчүгэй, хамнастаах үлэҕэ тииһинэллэрэ уустугуран саҥата суох үтүрүллэн иһэллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр кыра эрдэхтэриттэн бэйэлэрин салайына үөрүйэҕэ суох, атын кыах­таах дьон баһылыылларыгар, салайалларыгар үөрэнэн хаалбыт дьон ку­руук ким эмэ өйөбүлүгэр наадыйаллара хаалан хаалбат. Итинник дьону дойду өт­түттэн өйөөһүн, көрө-истэ сылдьыы аҕыйааһына, бу дьону ханнык эрэ таҥараны итэҕэйэллэригэр уонна онтон өйөбүл, тирэх көрдүүллэригэр тириэрдэр.

Дьадаҥы, өйө-санаата мөлтөх, баҕа санааларын бэйэлэрин кыахтарынан кыайан толорбот дьон ордук таҥара көмөтүгэр, өйөбүлүгэр наадыйаллар, ол иһин, таҥараҕа үҥэн-сүктэн көмө көрдүү сатыыл­ларыттан таҥараны аһара улаатыннаран кэбиһэллэр. Дьадаҥы, эстибит, быстыбыт дьон элбээн иһиилэрэ ханнык эрэ таҥараны итэҕэйээччилэр, көмө көрдөөн үҥээччилэр элбээн иһиилэрин үөскэтэр. 

Православнай таҥараны итэҕэйээччилэр үгүс өттүлэрэ дьадаҥы уон­на кыаммат дьоннор, салайар былаас талбытынан дьаһайарын итэҕэйэн иһээччилэргэ киирсэллэр. Дьадаҥылар ким элбэҕи биэрбитин диэки санаа­лара салаллыыта былыр-былыргыттан биллэр суол буолан ханнык да дакаастабыл көрдөммөт. Россияҕа салайар былаас тоталита­ризм диэки халыйан барыытыгар олук ууруллан иһэр. Утары эппэт, “Ээ-ҕи” кытта сылдьар дьон салайар былааһы аһара арбааннар дикта­тураҕа тириэрдэр олуктары бэйэлэрэ ууран биэрэн иһэллэр.

Билигин Россияҕа биир партия аһара күүһүрүүтэ, салайааччылар барылара кэриэтэ ол партияҕа чилиэнинэн киириилэрэ, салайар былааһы тоталитарнай көрүҥҥэ уларытыы сыыйа-баайа киллэриллэн иһэрин биллэрэр, ону тэҥэ, армияҕа православнай таҥара үөрэҕэ өтөн киириитэ, сабыдыала улаатан иһэрэ Россия сэриилэһии, атыттарга күүһүнэн өттөйүү диэки халыйыытын үөскэтэр. (2,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Кыым” хаһыат. Алтынньы 4 күнэ, 2001 с.

2. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.