Мальтаҕа чума эпидемиялара

thumb|1813-1814 сылаахха буола сылдьыбыт чума эпидемиятын бириэмэтигэр өлбүт дьоннору таһар катафалк. Билигин Заббар куорат музейыгар баар

Орто дойдулар бириэмэлэртэн 1945 сылга дылы хас да **чума эпидемиялара [[Мальта]]ҕа** буола сылдьыбыта, 350 сыл иһининэн буолбут уон эпидемия устатыгар 20,000 киһи кэриэтэ өлбүтэ. Бастакы эпидемиялар ааспыттарын кэннэ араас ыарыыны сэрэтэр дьаһаллар олохтоммуттара, ол курдук олус үчүгэйдик үлэлээбит лазарет, Средиземнай муораҕа сылдьар хараабылларга сыстыган ыарыылара суох диэн туоһу суругу биэрэр кыахтаах этэ.

## 1530 сыл иннинэ эпидемиялар
Орто сыллар бириэмэлэригэр хас да эпидемия Мальта арыыларыгар дьайа сылдьыбыттара да, ол туһунан информация аҕыйах. Сорох даннайынан, бастакы чума эпидемията бастаан 13-с үйэҕэ буола сылдьыбыт диэн биллэр, Рабат куоракка өлбүттэр кылаабыһаҕа көмүллүбүттэр.

1347 сыл альтынньы ыйыттан саҕалаан Хара Өлүү диэн ааттаммыт чума пандемията Сицилияҕа баар Мессина куоратыгар кэлбит хараабылтан саҕаламмыта. Сорох иһитиннэриилэринэн Мальтаҕа 1348 сыллаахха пандемия кэлбитэ диэн суруйбуттар, тоҕо диэн икки арыылар икки ардыларыгар экономика уонна муора сибээстэр баалларыттан. Ол гынан баран пандемия Мальтаҕа хайдах ааспытын туһунан информация суох.

Атын чума эпидемиялара 1427–28, 1453, 1501, 1519 ааспыттар диэн биллэр. and 1523. Тиһэх түбэлтэҕэ галеонтан саҕаламмыта. Ыарыы баара биллибитин кэннэ Мдина куорат салалтата хараабыл үлэһиттэрин изоляциялыы сатаабыта, хараабылы тимирдибитэ, таһаҕаһын умаппыта. Ол да буоллар чума син биир аттыгар баар Биргу куоракка тарҕаммыта, куораты атын куораттартан изоляциялаабыттара уонна киириини-тахсыыны саппыттара.

Чуматтан атын да ыарыылар тарҕанар буола сылдьбыттара, ол курдук 1453 сыл уонна 1455 сыл икки ардыларыгар *morbus di la gula et di la punta* диэн ааттаммыт ыарыы тарҕаммыт, билигин скарлатина буолар дуу дии саныыллар, онно эмиэ элбэх киһи өлбүт.

## 1592–1593 сыллах эпидемията
Бу Мальтаҕа бастакы докуменнаммыт эпидемия буолар. Александрияттан кэлбит хараабылтан саҕаламмыт. 3300 киһи кэриҥэ өлбүт, арыылар олохтоохторун ахсааннарыттан 12% буолар. Ыарыыны сыыһа салайыыттан сылтаан араас карантин курдук үлэлиир миэрэлэри ылар буолбуттар.

## 1623 сыл эпидемията
Ыарыы бастаан Паоло Эмилио Рамуччи диэн Мальта Улахан гаванын харабылын үлэһитин дьиэтигэр саҕаламмыт. Аттыгар баар дьиэлэргэ түртэнник тарҕаммыт. Былаастар ону түргэнник изоляциялаан карантиҥҥа ыыппыттар, ыарыыны түргэнник туппуттар да буоллар син биир 40 киһи өлбүт.

## Лазарет тутуута
thumb|300px|1770 сыллаахха оҥоһуллубут Маноэль арыытыгар баар карантинныыр тутуу гравюрата

1643 сыллахха лазарет туппуттар, бастаан Марсамшетт гаваньыгар баар арыыга, ону хойуут дииллэрэ, холобур, Венеция куоратыгар бастакы лазарет 1403 сыллаахха тутуллубута, онтон Марсель куоракка 1526 сыллахха.  Ол гынан баран ол тэрилтэ олус эффективнайдык үлэлээн Мальтаны Средиземнай муораҕа биир ордук куттала суох порт оҥорбута. Ол кэнниттэн хараабылларга сысытыганнах ыарыы суоҕун туһунан туоһу суругу биэрэр кыахтаммыта, Арҕаа Европаҕа атын портарыгар киирэр кыахтаналлара. Ол хараабыллар карантиҥҥа тохтуулларыттан Мальта экономиката олус сайдыбыта.

## 1655 сыллахха тарҕаныы
Үһүс эпидемия 1655 сылга балаҕан ыйыгар "Порта Маджиоре" (билигин Виктория боруотата диэн ааттанар), диэн Леванттан кэлбит хараабыллар тохтуур сирдэригэр саҕаламмыт. Ыалдьыбыт хараабыл экипааһыттан киһини кытта конттактаммыт, уонна ыарыыны эдьиийигэр сыһыарбыт. Дьиэ кэргэн атын дьонноро ыалдьаллара саҕаламмытыгар салалта дьоннору ларазетка изоляциялаабыттар. Онно быһа холоон сүүс киһи ыалдьыбыт, онтон үчүгэй медицинскай көмө баарыттан 52 тыыннаах хаалбыт. 

## 1675–1676 сыллааҕы эпидемия
Бу сылларгар ааспыт төрдүс эпидемия Мальта историятыгар саамай өлүүлээх буолбут. 11300 киһини өлбүт, ол аата Мальта нэһилиэнньэтин быһа холоон 25%, онтон Улахан Гаваньҥа өссө элбэх бырыһыанынан, онно элбэх рыцарьдары. Франция Марселыттан кэлбит быраастар олус көмөлөспүттэр диэн суруйбуттар.

## 1813–1814 сыллар эпидемията
Бу сылларга ааспыт эпидемия Британия администрацията бастаан туппут эпидемията буолар. Александрияттан кэлбит хараабылтан саҕаламмыт. Ыарыы бастаан Валетта куоракка бытааннык тарҕаммыт, онтон атын куораттарга тарҕанан Хаз Зебуг уонна Корми куораттар нэһилиэнньэтин 15% өлөрбүт. Бүтүөн иннинэ олус кытаанах драконскай миэрэлэри ылбыттар, онон эпидемия тохтообут, ол иннинэ кыратык Гоцо арыыга тиийэ сылдьыбыт.

Муус устар 1813тан уонна эпидемия бүтүөр дылы 1814 сыл балаҕан ыйыгар дылы, бу эпидемия сүүс тыыһынчалаах Мальта нэһилиэнньэтиттэн  4668 киһини өлөрбүт.

## 1917 сыллаах вспышка
Кыра эпидемия 1917 сыллахха кулун тутар 2 күнүттэн муус устар 2 күнүгэр дылы 8 кыра хараабылларга тарҕаммыт. Ыарыы Месопотамияттан кэлбит ящигы арылыытыттан саҕаламмыт.

## 1936–1937 сыллаах вспышката
thumb|left|250px|1936 сыллаахха Мальта пуорда
Корми куоракка килиэп оҥорор дьон дьиэ кэргэнигэр 1936 сыллахха саҕаламмыт. Эһээлэрэ муус устар 8 күнүгэр өлүөҕүн иннинэ эрэ тириитигэр чума бубоннара тахсыбыттар. Кини 42 саастаах уола муус устар 13 күнүгэр ыалдьыбыт уонна онно өлбүт. 20 саастаах сиэнин тута лазаретка ыыппыттар, уонна тыыннаах хаалбыт. Ол кэннэ аттыгар баар дьиэ кэргэннэр ыалдьыбыттар.
Хантан кэлбитэ биллибэт, Тунистан кэлбит таһаҕаска баар диэн сабаҕалаабыттар. Корми куоракка 13 ыйдаах эпидемия устата 8 киһи ыалдьыбыт, онтон 3 өлбүт.Ол куорат тула барьер туруорбуттар да, эффективноһын көрдөрбөтөх. Мальта атын куораттарыгар уонна арыыларыгар тиийэ тарҕаммыт.

Тэмистоклс Заммит диэн учуонай ыыппыт чинчийиитигэр хара крысалар (*[[Rattus rattus]]*), ол бириэмэҕэ Мальтаҕа саҥа кэлбит эбиттэр, онно олоро сылдьыбыт бороҥ крыса оннугар, кинилэр чуманы тарҕаппыттар диэн бэлиэтиир.
Уопсайнынан, араас ааҕыылары итэҕэйдэххэ,  25 уонна 33 киһи ыалдьыбыт, уонна аҕыстан  уон икки киһи өлбүт.

## Быһаарыылар