Куһаҕан үгэстэри умнуу

Куһаҕан үгэстэри умнуу, хаалларыы диэн үрүҥ айыы итэҕэлин сүрүн уратыта, тутаах үлэтэ буолар. Куһаҕан аҕыйаан истэҕинэ эрэ үчүгэй эбиллэрин быһааран сахалыы таҥара үөрэҕэ куһаҕаны тупсаран, үчүгэйгэ кубулутууну үөскэтэн тарҕатар.

Куһаҕаны хара диэн намтатан, түһэрэн, куһаҕанын биллэрэн ааттаан биэрии умнуллан хааларын түргэтэтэр суолталаах. Хара диэн куһаҕаны ааттааһын айылҕаттан уонна киһи хараҕа хараҥаҕа куһаҕаннык көрөрүттэн тутулуктанан үөскээбит. Умнулларга, хааларга аналлаах куһаҕаннары туспа арааран хара диэн намтатан ааттааһын олоҕуран итэҕэл, өй-санаа үөрэҕэр киирбит.

Санаа олус кырата бэрдиттэн уонна сотору умнуллан хааларыттан киһи суолта биэрбэккэ эрэ сылдьар. Санаа элбэхтэ хатыланнаҕына умнуллубат буолууга тиийэн “Биир санааҕа” кубулуйдаҕына күүһүрэр уонна үгэскэ уларыйарыттан киһини бэйэтин хамсатар кыахтанан оҥорор быһыытын уларытан кэбиһиэн сөп.

Үгэскэ кубулуйбут санаа киһи майгынын уларытар. Куһаҕан майгылар элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйан хааллахтарына киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп. Аһара кыыһырбыт, уордайбыт киһи сыыһа туттунара киирэн кэлэрэ дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Аһара кыыһыра сылдьыы киһи быһыытыгар киирсибэт, куһаҕан майгы аһара барыыта буолан хааларыттан туттуна сырыттахха эрэ табыллар. 

Үгэскэ кубулуйбут санаалара киһини бэйэтин салайаллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этэн үөрэтэр. Оҕо улаатан иһэн дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билэн, олору оҥорбот буоллаҕына, үчүгэйи оҥороро элбиирин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. Үчүгэй санаалардаах буолуу үчүгэй үгэстэри үөскэтэн оҥорор быһыылары тупсарар. Киһи үгэстэр хаһан үөскүүллэрин билэн таба туһана сылдьара эрэйиллэр. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугар сөп түбэһэннэр үгэстэр икки аҥы арахсан тахсаннар икки өрүтү үөскэтэн таһааран иһэллэрэ киһиэхэ уустуктары үөскэтэр:

1. Олоххо туһалаах, үчүгэй үгэстэр.

2. Куһаҕан, буортуну оҥорор үгэстэр.

Үгэстэр икки өрүттэнэн тахсалларыттан киһи үчүгэй санаалана сатыыра, оҥорор быһыытын барытын тупсара, үчүгэй оҥоро сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар. Куһаҕан санаалары элбэхтик саныы сырыттахха эбэтэр куһаҕаны оҥордоххо куһаҕан үгэстэнэн хаалыахха сөбүн киһи билэ, туттуна сылдьара эрэйиллэр.

Үгэстэри таба арааран олоххо туһанарга киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэрэ улахан туһаны оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо улаатан иһэн “Тоҕус айыыны оҥорума”, “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга аналлаах үөрэхтэри билэн олоҕор туһанарыгар үөрэтэр.

Дьон үчүгэй диэн этэллэрин элбэхтик оҥороллоруттан үчүгэй аһара элбээбит, онтон куһаҕаны оҥорууну хааччахтыы, умна, хааллара сатыылларыттан куһаҕан быһыылар аҕыйаан иһэллэр. Дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан дииллэрэ тус-туспаларыттан киһи бэйэтигэр үчүгэйи оҥорору эрэ үчүгэй диэн ааттыыра быһаарыллар.

Куһаҕаны элбэхтик саныы сылдьартан ол санаа умнуллубат буолан баҕа санааҕа уларыйар, онтон үгэскэ кубулуйан хаалыан сөп. Үгэскэ кубулуйбут куһаҕан санаатын киһи бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ тиийэн кэлиэн сөбө санааны эмиэ үчүгэйин уонна куһаҕанын тус-туспа арааран баран үчүгэйин туһаныы табылларын эрэйэр. 

Үчүгэй санааны элбэхтик санаатахха үчүгэй үгэс үөскүүрүттэн киһи үчүгэй быһыыны оҥороро эбиллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалардаах буол диэн этиини тутуһар уонна киһи оҥорор быһыыларыгар сиэри тутуһа сылдьарыгар үөрэтэр. 

Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан хатылаан оҥоруллар быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарылларын иһин сахалар туһаналлар. Сиэри тутуһа сылдьыы үчүгэй быһыылары элбэтэргэ аналланар.

Куһаҕаны хара диэн сирэн ааттааһын, бу быһыы куһаҕанын биллэрэн умнуллан хааларын үөскэтэр. Хара, хараҥа киһиэхэ айылҕаттан куһаҕаны аҕаларынан итинник түһэрэн, намтатан ааттааһын умнулларын түргэтэтэрин туһаныы буолар.

Куһаҕан санааны умнуу, хаалларан иһии өйү-санааны ыраастыырын, атын үчүгэй санаа киирэрин элбэтэрин туһана сылдьыы эрэйиллэр. Бу туһалаах үгэһи сахалыы таҥара үөрэҕэ тарҕатар. (1,47).

Дьоҥҥо куһаҕан үгэстэр диэн олус элбэхтэр. Бу куһаҕан үгэстэр киһиэхэ төһө улахан куһаҕаннаахтарын быһааран билии эрэйиллэр. Киһи быһыытын аһара барыыга тириэрдэр куһаҕан быһыылар содулу үөскэтэллэр. Сахалар олору хааччахтыыллар:

- Табаах тардыытыгар аһара барыы диэн суоҕун кэриэтэ. Аһара элбэх табааҕы тардыы киһиэхэ бэйэтигэр эрэ куһаҕаны оҥорор. Табаҕы кытта охсуһуу диэн таах-сибиэ туһата суохха дьону аймааһын, албыннааһын, салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэйдэрин”, туһалаахтарын көрдөрө сатааһыннара буолар.

- Арыгыны элбэхтик истэххэ киһи оҥорор быһыытын аһара барыыга тириэрдэн куһаҕаны оҥорорун элбэтэр. Аһара барыы улахан содулу үөскэтиэн сөп. Арыгыны аһара иһэн кэбиһээччилэр баалларыттан арыгы хааччахтана сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

- Наркотиктары туһаныы аһара барыыны, өй көтүүтүн үөскэтэрэ улахан содуллаах куһаҕаны оҥорууга элбэхтик тириэрдэр. Аһара туттунан кэбиһэн өлөөччүлэр бааллара биллэр.

- Киһи кыыһырбытыттан аһара хамсанан кэбиһэрэ үөскээтэҕинэ кыыһырар майгына үгэскэ кубулуйбутун биллэрэр. Кыыһыран баран сыыһа-халты туттунуу үөскээтэҕинэ киһи куһаҕан майгынын көннөрө сатаатаҕына эрэ табыллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи быһыытын аһара барыылары анаан-минээн хааччахтыыр, ол иһин сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары олохтоон тутуһа сылдьары ирдиир.

Дьон үчүгэйи эрэ оҥоро сатыылларыттан үчүгэй быһыылар аһара элбэхтэр, кыайан ситэн ааҕыллыбаттар, онтон куһаҕан быһыылары анаан-минээн оҥороллоро отой аҕыйах. Оҕону үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэргэ үөрэтиигэ аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары аан бастаан биллэрии туһатын улаатыннарар. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕэр ити быһаарыыны туһанар. “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэн оҕону үөрэтэр. Тоҕус эрэ ахсааннаах дьон оҥорор содулу үөскэтэр куһаҕан быһыыларын оҕо билэн, олору оҥорбот буолара ситиһилиннэҕинэ киһи буолууну баһылыыр кыахтанар.

Сэбиэскэй былаас кэмиттэн оҕолору үөрэхтээх эрэ оҥороору атаахтатан иитии олохсуйан төрөппүт бэйэтин олоҕун туһалаах үгэстэригэр үөрэппэт буолан хаалбытыттан аныгы дьон өйдөрө-санаалара туруга суоҕа улаатан сылдьар. Ол улаатыы бэлиэтинэн кыыһырыы аһара барыыта дьону олус куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдэн кэбиһэрин тэҥэ, быстах быһыылар элбээһиннэрин үөскэттэ.

Айылҕаҕа олус улаханнык кыыһырааччынан эһэ буолар. Ол уратыны бэлиэтээн эһэ уордаах, кыыһыран иһэр диэн этэллэр, киһи кыыһыран иһэр майгына куһаҕанын эһэҕэ холуйан биллэрэллэр. 

Куһаҕан үгэстэр хара айыыга кубулуйан умнуллан, хаалан истэхтэринэ эрэ үчүгэй үгэстэр элбээннэр сайдыы, тупсуу кэлэрэ ситиһиллэр кыахтанар. Үрүҥ айыы итэҕэлин үлэһиттэрэ дьон куһаҕан диэн тугун арааран билэн, олору оҥорбот буолууларыгар үлэлэрин аныылларын таҥара үөрэҕэ ирдиир.

Киһи куһаҕан диэн тугун арааран билэн, олору оҥорботоҕуна үчүгэйи оҥороро элбиирин үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ туһанар. (2,93).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с. 

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Бикипиэдьийэ:Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.