Таба уонна сыыһа уратылара

Киһи араас элбэх быһыылары, ону-маны барытын саныырын, са-наатыгар оҥорон көрөрүн тэҥэ, онтун илэтигэр оҥорор кыахтаах. Киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын, туһалаахтарын дуу, буорту-лаахтарын дуу быһаарыыга сахалар таба уонна сыыһа диэн тыллары олус былыргы кэмнэртэн, өй-санаа саҥа сайдыаҕыттан ыла тутталлар. 

Бу тыллар киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн, икки аҥы арахсан, тус-туспа хайысхаланан икки өрүттэнэн тахсалларын уонна олор икки ардыларыгар, ортолоругар үһүс, сөп түбэһии өрүтэ үөскүүрүн биллэрэллэр:

1. Таба, ол аата оҥорор быһыы табыллан туһаны аҕалар.

2. Сыыһа, ол аата табыллыбаты, туһата суоҕу оҥоруу буолар.

3. Сөп түбэһиини бэлиэтиир өрүт.

Өй-санаа сайдан истэҕинэ былыргы тыллар уларыйан, саҥа туп-субут өйдөбүллээх тылларынан эбиллэн биэрэн иһэллэр. Сөп диэн быһаарыы арыыйда итэҕэс буолан ситэ кыайан быһаарбат быһыылара элбэхтэр. Сөп буолар эрээри, туга эрэ табыллыбакка, куһаҕаннык көстүөн сөп. Маны ордук кэтэр таҥаһы булан, талан ылыыттан билиллэр. Кэтэн көрдөххө син сөп эрээри, моһуона эргэ, муодаҕа сөп түбэспэтэ билиннэҕинэ, хайдах эрэ эбии тылы туттан быһааран биэриэххэ наада буолар. Сөп буолан баран тупсаҕайга кыайан тиийбэтэҕинэ туттуллубакка хаалара кэлэр.

Саҥа өйдөбүллээх, саҥа тыллар үөскээһиннэрэ итинник быһаарыллар. Үчүгэй диэн быһаарыы барыта сөп буолбутун тэҥэ, өссө тупсаҕайын, көрүҥэ табыллыбытын биллэрэр. Киһини үчүгэй киһи диэн эттэхтэринэ өйө-санаата, майгына уонна туттунар, оҥорор быһыыта барыта холбуу ылан этиллэр. Киһи киһитэ диэн быһаарыы кэнниттэн кэлэр үчүгэй киһи диэн этии киһи олоххо ситиһэр сыалын биллэрэр.

Таба уонна сыыһа, үтүө уонна мөкү диэн олус былыргы тыллар, сүһүөхтэрэ да аҕыйахтар. Киһи өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ иликтэринэ киэҥник туттулла сылдьыбыттар.

Сөп диэн тыл сөбү, сөп түбэһэри биллэрэр. Аҥардастыы сөбү кытта олордоххо тупсаҕайы, үчүгэйи, кэрэни билбэккэ эрэ олоруохха сөп. Былыргы, сайдыыта суох кэмҥэ сөп диэн тыл элбэхтик туттуллара. Туох барыта сөп түбэстэҕинэ эрэ туттуллара, туһаҕа киирэрэ ситиһиллэр. Хаатыҥка диэн атахха кэтиллэр аналлаах, сылааһы үчүгэйдик тутар, тымныыга кэтэргэ сөп түбэһэр эрээри, билигин көрүҥэ сөп түбэспэтиттэн, үчүгэй диэҥҥэ тиийбэтиттэн кэтиллэрэ аҕыйаан, быраҕыллан үлэҕэ эрэ туһалыыр буолан турар.

Сыыһа диэн тылбыт “сыы” диэн сыыгыныыры, аһара түргэни биллэрэр тыастан үөскээбит. Тиэтэйии, ыксааһын киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрин быһааран куһаҕан өйдөбүллэммит. Бу тыл куһаҕан өйдөбүллээҕин “ыы” диэн ытааһын дорҕооннооҕуттан этэри кытта саха киһитигэр биллэр. Киһи сыыһа-халты туттунара билигин да аҕыйыы илигинэн, бу тыл туттуллара элбээн иһэр.

Үтүө диэн тылбыт тас көрүҥү, көстүүнү, майгы хайдаҕын быһаа-рыыга аналлаах. Уһун кэмҥэ дьайыыны биллэрэр, уларыйа охсубат. Үтүө буолла да уларыйыар диэри үтүөтүнэн сылдьар.

Мөкү диэн куһаҕан көрүҥү, майгыны аан бастаан этэллэр. Мөкү киһи диэтэхтэринэ сирэйэ-хараҕа буорайбыт буоларын аан бастаан өйдүүбүт. Итини тэҥэ, куһаҕан майгылааҕа эмиэ быһаарыллар.

Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара эмиэ хаал-сыбакка тупсан иһэллэрин тэҥэ, саҥарар тыллара эбии дорҕооннорунан эбиллэн, саҥа уустугурбут өйдөбүллэри таба быһаарарга туттуллар тыллар эбии киирэн иһэллэр. 

Кэлин киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээхтэрэ; үчүгэй уонна куһаҕан диэн арахсыылара биллэн быһаарыллыбыттарын кэнниттэн бу тыллар киһи оҥорор ити быһыыларын бэлиэтииргэ туттуллан барбыт-тара. Үчүгэй диэн тыл таба диэн тылы кэҥэтэн биэриигэ аналламмыта. Таба эрээри, өссө үчүгэй, тупсаҕай, кэрэ көстүүлээҕин бэлиэтээн киэҥ өйдөбүллээн, киһи оҥорор быһыыларын икки өрүккэ араарыыга туттуллар. Сөп эрээри, туга эрэ тиийбэтин быһаарыыга куһаҕан диэн тыл оннун булуммут.

Аныгы, сайдыбыт киһи оҥорор быһыылара элбэх өрүттээхтэрин быһаарыыга үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллар ордук сөп түбэһэллэр. Бу быһыы араарыллыытын ходуоһунньук уруһуйдаабыт хартыынатын көрүҥүн ырытыыттан булан ылыахха сөп. Уруһуйдаммыт хартыынаны таба уонна сыыһа эбэтэр үтүө уонна мөкү диэн тылларынан быһаара сатааһын итэҕэс өйдөбүлү биэрэриттэн үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарар тыллар туттуллаллара эрэ табыллан киэҥник ырытыыны оҥороллор. Үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарар тыллар тус-туспа араарыллан туттуллууга киирбиттэрин кэнниттэн киһи оҥорор быһыылара эмиэ үс аҥы арахсыбыттар:

А. Үчүгэй, ол аата бары быһаарыылара үчүгэйдэр.

В. Куһаҕан, ол аата куһаҕана элбэх буолар.

Б. Тупсаҕай, үчүгэйгэ тиийбэт. Тупсуу, эйэлэһии өрүтэ.

Үһүс өрүт икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсар уонна сөбүлэһиини, сөп түбэһиини, эйэлэһиини үөскэтэр аналлаах. Икки өрүттэр сөбүлэһиилэрин, тапсыыларын үһүс өрүт үөскэтэр. 

Киһи майгынын түргэнник уларыйар уратыларын быһааран үтүө көрүҥҥэ эбиллэн биэриитин биллэрэргэ аналланан үчүгэй диэн тылбыт киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын быһаарыыга оннун булуммут. Киһи быһыыларын аһара барбат эрээри, тугунан эрэ итэҕэс, арыыйда табыллыбатах быһыылары арааран чуолкайдыырга анаан куһаҕан диэн тылы үөскэтэн туттуллууга киллэрбиттэр.

Киһи оҥорор быһыыларын ити уларыйар уратыларыттан үс аҥы арааран сахалар “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн олоххо киллэрбиттэр уонна киһи өйө-санаата эрэ сылдьар үс тус-туспа дойду-ларын олохтообуттар. Ол дойдулар өй-санаа үс аҥы арахсыыларыгар сөп түбэһэннэр; Үөһээ, Орто уонна Аллараа диэн ааттаналлар. 

Өй-санаа сайдыыта, тупсуута киһи оҥорор быһыылара эмиэ уларыйыыларыгар, тупсууларыгар тириэрдэрин быһааран сахабыт тылыгар эмиэ уларыйыылар, эбиилэр киирэн биэрбит эбиттэр. (1,62).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.