Сүбэ-ама

Дьон барылара кэриэтэ араас сүбэлэргэ, субу кэмҥэ сөп түбэһэри этэн, ыйан биэриигэ кырдьык наадыйаллар. дойдулары салайааччы президеннэр эмиэ араас сүбэһиттэрэ, норуоттан талыллыбыт диэн ааттаах сүбэни этэн биэрээччилэрэ элбээн иһэллэр.

Ыйан-кэрдэн биэрии оҕо кыра эрдэҕинэ ордук элбэхтик туттуллар уонна сыыһаны-халтыны оҥорботугар, киһи буолууну ситиһэн киһи быһыылаах буола үөрэнэригэр туһалыыр күүһэ улаатар. Ханнык быһыыны, хайдах оҥордоххо табылларын, сатанарын ыйан-кэрдэн, оҥорон көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрии оҕо үлэҕэ түргэнник үөрэнэрин ситиһиигэ тириэрдэр уонна бары оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара барбаттарын үөскэтэринэн улаханнык туһалыы сылдьар.

Оҕо улаатан иһэн улахан, элбэх уопуттаах киһи этэн, көрдөрөн биэриитигэр, сүбэҕэ-амаҕа олуһун наадыйар. Туохха барытыгар “Бу тугуй?” диэн ыйытыыта таһынан барар. Барыны-бары билиэн, оҥоро охсуон баҕата элбэҕин иһин, хайдах оҥордоххо таба буолан, туһаны аҕаларын ситэ арааран билбэтэ сүбэ-ама туһатын өссө улаатыннарар.

Төрөппүт оҕотун “Бу курдук, мин оҥорорум курдук оҥор” диэн этэн иитиитэ, үөрэтиитэ киһи буолуу үөрэҕин баһылааһыныгар түргэнник тириэрдэр. Киһи буолуу үөрэҕэ оҕо оҥорор быһыыларын барытын киһи курдук, киһи быһыылаахтык оҥороругар иитэр, үөрэтэр. Бу үөрэх оҕоҕо тиийэрин киһи таҥара үөрэҕэ төрөппүттэрин үтүгүннэрэн үөрэтэн ситиһэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн улахан киһи оҥорорун үтүктэн тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниититтэн өйө-санаата сайдан, олоххо туһалаах үгэстэрэ үөскээн-нэр олохсуйан иһэллэрин төрөппүттэр ситиһиэ этилэр.

Оҕо улаатан иһэн хаһан баҕарар бары оҥорор быһыыларын хонтуруоллуур, сыыстаҕына көннөрөн биэриини ситиһэр кыахтаннаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн олоҕор таба туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэн киһилии быһыылары оҥорор кыахтанар. Бэйэтин оҥорор быһыыларын атыттар санааларыгар, тугу үчүгэй дииллэригэр киллэрэн, сөп түбэһиннэрэн, тэҥнээн биэрэр кыахтаннаҕына, үчүгэй диэн ааттанар быһыылары элбэхтик оҥоруон сөп.

Атын, олоххо элбэх уопуттаах киһи этэр сүбэтин-аматын, сыыһаны-халтыны булан биэриитин оҕо ылынан оҥорор быһыытын көннөрүнэр, тупсаран биэрэр кыахтаннаҕына, олоҕор туһалааҕы оҥороро элбиир. Сүбэни-аманы туһалааҕын биллэҕинэ ылынар, улахан киһи этэрин истэр, толорор оҕо өйүн-санаатын сайыннарар, сыыһаны оҥордоҕуна көннөрүнэр, тупсаран биэрэр кыаҕа улаатар.

Киһи оҥорбут сыыһаларын-халтыларын ыйан биэрии нууччалары үтүктүүттэн билигин кириитикэ диэн ааттанар. Сэбиэскэй былаас саҕаттан дьон үксэ кыра эрдэхтэриттэн аҥардастыы хайҕанары сөбүлүү, киһиргии үөрэниилэриттэн кириитикэни, сыыһаны-халтыны булан этэн биэриини сөбүлээбэттэр элбээн хааллылар.

Билигин биһиэхэ кириитикэни сөбүлээбэттэр элбээн хаалбыттарыттан олохпут тутула тоталитарнайга кубулуйбута биллэр буолла. Салайааччылар атыттартан хамнастара улаатан бэйэлэрин улаханнык, үрдүктүк сананаллара өссө улаатыытыттан сыыһаларын-халтыларын кыра, үлэһит дьон этэллэрин, ыйан биэрэллэрин сөбүлээбэттэрэ улаатта, куһаҕаннык истэллэр, хаһыаттарга суруйалларын бобо-хаайа сылдьаллар. Оннооҕор эдэрдэр бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээтэ диэн этиини статистика дааннайдара туоһулуу туралларын үрдүнэн, бу ыар, куһаҕан быһыы “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этиилэриттэн быһаччы тутулуктанан элбиирин туһунан этэри, суруйары бобо, хаайа сатыыллар. Киһи өйүн-санаатын айыы буолууга ыҥырыы өлүүгэ тириэрдэрин билиэ этилэр.

Киһи бэйэтин сыыһатын ситэн билиммэт майгына элбэх, хата ол оннугар атыттар сыыһаларын-халтыларын олус таба көрөр уратылаах. “Туора киһи иннигэр туораах да сытарын көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын билиммэт” диэн этии дьон оҥорор бы-һыылара; туора дьон уонна киһи бэйэтэ оҥорор быһыылара диэн арахсаннар улахан уратыланан тахсалларын биллэрэр. Киһи оҥорор быһыылара улахан эбэтэр кыра суолталаахтарын атыттар оҥорор быһыыларыгар тэҥнээн көрдөҕүнэ бэйэтин билинэрэ үөскүүр.

“Мин оҕом саары чаккылаах” диэн этии киһи оҕотун хаһан даҕаны куһаҕан диэбэтин, үчүгэйи оҥордоҕуна хайгыы саныырын, онтон куһаҕаны оҥордоҕуна көмөлөһөн көннөрө сатыырын, тугу булбутун барытын оҕотугар аныырын биллэрэр. Бу этии киһи бэйэтин туһугар туох эмэ барыс киирэрин биллэҕинэ, атыттар тугу этэллэригэр кыһаммакка, куһаҕаны да “үчүгэй” диэн этиэн сөбүн дакаастыыр. “Бэйэм ырбаахым эппиттэн чугас” диэн этии киһи бэйэтигэр сыһыаннааҕы аан бастаан оҥорор кыаҕын арыйарын тэҥэ, бэйэҕэ туһалааҕын, барыс киллэрэрин урутаан оҥорорун быһаарар.

Киһи үөрэҕи хаһан баҕарар ылынар. Атын киһи этиитэ, ыйыыта сыыһаны-халтыны көннөрүүгэ, сүбэ биэриитэ туһалаатаҕына ылыныан, толоруон сөп. Бу быһыыны “Киһи үйэтин тухары үөрэнэр” диэн этииттэн быһаарыахха сөп. Өй-санаа сайдыыта, тупсуута, киһи туһалаах билиилэри саҥалыы билиитэ, иҥэриниитэ үйэтин тухары салҕанан барар кыаҕа хаһан баҕарар баар.

Кириитикэни туһаныы сыыһаны-халтыны хайдах көннөрөрү ыйда-ҕына, сүбэҕэ-амаҕа, көмөҕө кубулуйар, үлэни-хамнаһы тупсарар суолу булууга көмөтө улаатар кыахтанар. Ханнык баҕарар ки-риитикэ тугу оҥордоххо табыллыан сөбүн ыйар, атын көннөрүнэр суол баарын булларара сөп этэ. Аҥардастыы, кэлтэй кириитикэ кимиэхэ да туһата суох. Куһаҕан санаалары, өсөһүүнү, өһүргэниини, өстөһүүнү көбүтэн кэбиһиэн сөп. Маннык кириитикэ сириигэ, сөбүлээбэккэ кубулуйарыттан кыайан толоруллубат кыахтанар, ханнык баҕарар үлэ хаамыытын атахтыыр быһыыга уларыйан хаалыан сөп. “Сүгэ хоппотоҕун, сүбэ кыайар” диэн этии сүбэ туһата улаханын, уустугу даҕаны кыайыыга тириэрдэрин биллэрэр. 

Сөптөөх сүбэҕэ-амаҕа, хайдах оҥордоххо үчүгэйин, табылларын этэн, ыйан биэриигэ оҕо, киһи барыта, улахан салайааччылар эмиэ наадыйаллар, ол иһин аналлаах сүбэһиттэр үлэлииллэр.

Өй-санаа дьайыыны оҥоруута этэр тылга тириэрдэн сүбэни үөскэтэр. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытын кэнниттэн сүбэ, сүбэлэһии, кэпсэтии, эйэлээхтик быһаарсыы үөскээн олоххо киирбит уонна сал-гыы сайдыбыт. Өйдөөх-санаалаах киһиэхэ сүбэ хаһан баҕарар туһалыан сөп. Сүбэни туһаныы син-биир икки өрүттэнэн тахсар; ол аата табан туһаныахха эбэтэр сатаан туһанымыахха сөп.

Сүбэ диэн ким эрэ туох эмэ туһалааҕы этиитэ, бэйэтин билии-титтэн бэрсиитэ ааттанар. Олоххо улахан уопуттаах, билиилээх киһи туһалаах сүбэни биэрэр кыахтанарын бары туһаналлар. Сыыһа-халты сүбэ эмиэ баар буолуон сөп. Сүбэ эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин билэн, бэйэ өйүн-санаатын сайыннаран таба туһаныы ордук табылларын өйдүөххэ. Аҥардастыы дьон этэрин истии, араас сүбэлэри толоро сылдьыы киһини, ол дьонтон тутулуктаныыга киллэриэн сөбүн таба сыаналыахха.

Сүбэҕин холбоо диэн этии өйгүттэн-санааҕыттан бэрис, биһигини кытта холбос, кыттыс диэн быһаччы өйдөбүллээх.

Сүбэтин булуу диэн туох эрэ ордук табыллыытын, сөп түбэһиитин булан киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан араарыыта ааттанар.

“Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх” диэн өс хоһооно тугу да оҥорбокко эрэ араас элбэх биричиинэлэри булан тугу эмэ оҥоруу кыаллыбатын быһаара сатааһыны биллэрэр. Өй-санаа үлэни кыайыы, үлэлээн иһии өттүгэр барбакка, араас элбэх кыаллыбат биричиинэлэри булан, ону быһаара сатыырыгар олоҕурар. Сүрэҕэлдьиир өй-санаа ханнык эрэ кээмэйи аһара бардаҕына, хайа баҕарар үлэни, уустугунан, эрэйдээҕинэн, куһаҕанынан ааҕан туоратыан, туох да барыһа, туһата суохха кубулутан таах хаалларыан сөбүн, бу өс хоһооно эмиэ биллэрэр.

Холобурга, “Айахпытыгар эрэ үлэлиибит” диэн этии тарҕаммытын кэнниттэн бу хамнаһа биллэр аҕыйах үлэҕэ үлэлиэхтэрин баҕалаахтар лаппа аҕыйыыллар. Үлэни оҥоруу барыта кэриэтэ ыарахан, киһиэхэ эрэйдэниини үөскэтэрэ элбэхтик хамсаныахха, барыахха-кэлиэххэ наадата үгүстэр сынньалаҥнык, сылааска сылдьар баҕа санааларыгар сөп түбэспэт. Тулуурдаах, дьулуурдаах, өһөс майгылаах, тугу эмэ ситиһиэн баҕалаах киһи үлэни кыайа-хото үлэлиир кыахтанар. 

Киһи баҕа санаатыгар сөп түбэспэти куһаҕанынан ааттаан кэби-һиэн, оннугу оҥорумуон сөп. Үөрэх уонна үлэ киһини үйэтин тухары арыаллыы сылдьаллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэллэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үөрэх үчүгэй, үөрэхтээх эрэ буол диэн этэн үөрэтии сайдыбыта үлэ куһаҕан, ыарахан, эрэйдэнии диэн өйдөбүлү оҕоҕо иҥэрэр кыаҕа улаатарыттан, билигин биһиэхэ ханнык да үлэ-хамнас аанньа кыаттарбат кэмигэр киирэн олоробут. Элбэх үлэлээх, аҕыйах хамнастаах тыа сириттэн эдэрдэр, аан маҥнай дьахталлар барыылара салҕанан иһэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн туһа киһитэ оҥорон үлэлэтэ үөрэтэн үлэ үчүгэй диэн үгэһи иҥэрэн биэрбит төрөппүттэр оҕолоро үлэһит буола улаатара ситиһиллэр.

Сүбэлэһии диэн биир тылы, сөп түбэһэр быһаарыыны булунуу, сүбэни холбооһун кэнниттэн туһалаах дьыаланы оҥоруу кыаллар кыаҕа улаатар. Сүбэлэһии диэн өй-санаа ылынар быһаарыылара тугу эмэ оҥоруох төһө эмэ инниттэн оҥорулларынан өй-санаа бастаан иһэрин туоһулаан биэрэр. Итини тэҥэ, өй-санаа биир сыалга түмүллүүтэ сүбэлэһииттэн үөскээн тахсара биллэр.

Былыргылар, иннибитигэр олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэриттэн, ол аата үрүҥ айыылартан ылынар билиилэрбит өс хоһоонноругар этиллэн сылдьаллар. Иннибитигэр олорон ааспыт өбүгэлэрбит уһун үйэлэр тухары билбит билиилэрин, олохторугар үгүстүк боруобалаан көрөн туһалааҕын хайы-сах быһаарбыттарын биһиги быһаччы ылан туһаммытынан барар кыахтаахпыт. Өс хоһоонун боруобалыы, чинчийэ, ырыта сатаабакка быһаччы толоро сырыттахха даҕаны сыыһа-халты буолбата биллэр. Холобурга, “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһаныыга оҕо төрөппүтүнээҕэр ордук тулуурдаах, дьулуурдаах, ол аата өһөс санаалаах буола улааттаҕына кыайа-хото үлэлээн олоххо тупсууну, сайдыыны ситиһэр кыахтанарын өс хоһооммут биллэрэрин туһаныы эрэйиллэр. Сэбиэскэй былаас сынньалаҥ олоҕор оҕону иитиини аһара сымнатан, атаахтатан, маанылаан кэбиһииттэн ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбата үөскээбитэ салайар былаас бэйэтэ эстиитигэр тириэрдибитин таба сыаналаан оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахпыт этэ.

“Сүгэ хоппотоҕун сүбэ кыайар” диэн өс хоһооно сүгэ курдук сытыы, улахан күүс хаһан баҕарар сүбэҕэ, ол аата өйгө-санааҕа хотторорун биллэрэр. Бу өс хоһооно олоххо өй-санаа бастаан, баһылаан иһэрин чуолкайдаан биэрэрэ ордук туһалаах.

“Күүһүнэн өттөйүү - туһата аҕыйах” диэн этии күүс өйгө-санааҕа баһыттарарын, сайдыыны аҕалар кыаҕа аҕыйаҕын билинии буолар. Аҥардастыы күүс баһылааһына олоҕу сайдыы диэки салайбакка, элбэх сэриини мунньунууга, армияны аһара күүһүрдүүгэ, улахан сэриини саҕалааһыҥҥа тириэрдэрин биллэрэр. “Саа биирдэ эстэр” диэн этии киһи өйө баайыллан эбэтэр умнугана киирэн ыларыттан сыыһа-халты туттунара хаһан эрэ тиийэн кэлиэн сөбүн биллэрэр.

“Сила есть – ума не надо” диэн нууччалыы өс хоһооно өй уонна күүс уратыларын, тус-туспаларын ордук чуолкайдаан биэрэр. Бу этии аҥардастыы дьиикэй күүс баһылаатаҕына өй туора тэбиллэрин, быраҕылларын, хааларын биллэрэр. Олоххо күүс баһылаатаҕына сыыһа суолу тутуһуу, “Күүһүнэн өттөйүү” диэки олох халыйан барыан сөбө араас сэриилэр саҕаланалларын үөскэтиигэ тириэрдэр.

Өй уонна күүс тус-туспалар, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн хардары-таары дьайыылаахтар, ол да буоллар бэйэ-бэйэлэриттэн ыксары тутулуктаахтар. Олус былыргы кэмнэртэн күүс баһылааһынынан олоҕу олорон кэлбиппититтэн өй чахчы баһыйар диэн санааҕа билигин да киирэ иликпит. Аныгы олоххо демократия, дьон бары тэҥнэр диэн этиитин тутуһан олохпутун оҥосторбут өй-санаа баһылаан иһиитин билинии, олоххо киллэрэ сатааһын буолар. 

Өй күүс көмөтө суох аҥардастыы баһылыыр кыаҕа эмиэ суох. Бу быһаарыыны чуолкайдыырга өй уонна үөрэх баһылаабыт сайдыылаах Европа дойдуларыгар тоҕо олохтоох дьон ахсааннара аҕыйаан иһэрин таба быһаарыыны оҥоруу туһалыыр. Дьахталлар өйдөрө-санаалара сайдан киһи быһыытын тутуспакка аһара көҥүллэринэн барыылара оҕолоноллорун аҕыйатан уонна туһаны аҕалбат оҕолору төрөтөллөрүттэн омук ахсаана аҕыйыырыгар тириэрдэрэ билиннэ. Үлэ-хамнас сайдыыта үлэһиттэргэ куруук наадыйарынан кэлиилэр элбээһиннэрэ үтүрүйсүү хамсааһынын үөскэтэрин бары билэбит. Олоххо аҥардастыы өй-санаа сайдыыта дьон кэлэр көлүөнэлэрин кыайан ииппэккэ, үлэҕэ үөрэппэккэ хаалан, солбуллан биэрэн иһэр олохторугар сөп түбэспэт өрүттэри үөскэтэрэ арыллар. 

“Өйдөөх үтүөнү саныыр, акаары алдьархайы саныыр” диэн өс хоһооно өйдөөх уонна акаары тус-туспаларын, өй икки өрүккэ арахсар уратыларын быһаарар. Бу өс хоһооно санаа эмиэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэрин, икки аҥы арахсарын үчүгэйдээҕин уонна куһаҕаннааҕын, утарыта хайысхаланан тахсыахтарын, биирэ оҥорбутун атына алдьатыан сөбүн биллэрэр.

“Өйдөөх өлөртөн өйүнэн куотар” диэн өс хоһооно өй өлүүнү кыайыыга оҥорор туһата улаханын быһаарар. Киһи олоҕо уһууругар өй баһылааһына ордук улахан оруолу ыларын, бу өс хоһооно биллэрэр. Олоҕу уһатыыга сөптөөхтүк аһааһын, эти-сиини кыайар үлэнэн эрчийэ сылдьыы, утумнаахтык дьарыктааһын ыларын үөрэҕи, билиини ылынан өй-санаа быһаарбытын күүс ыган, хаайан олоххо киллэрдэҕинэ эрэ оҥорор быһыыга кубулуйан туһалаах буолар. Спордунан дьарыктаныы киһиттэн ис күүстээх, өһөс, улахан тулуурдаах, ылыммыт сыалы ситиһиигэ дьулуурданарын ирдиир. Сылайдыбыт, кыайбатыбыт диэн баран быраҕан, сытынан кэбистэхпитинэ ханнык да дьарык, үлэ-хамнас кыаттарбат кэмэ тиийэн кэлиэн сөп.

“Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно ити, куһаҕаҥҥа үөрэтэр быһыыны толору арыйар. Дьадаҥы киһи элбэх уу-хаар тыллааҕын, була сатаан кэпсээнэ элбэҕин, араас хаһан да туолбат ыра санаалара үгүс буоларын дьоҥҥо тириэрдэр. Бу өс хоһооно араас элбэх сүбэлэртэн аҕыйаҕа киһиэхэ туһалаах буоларын биллэрэрэ улахан суолталаах уонна киһи бэйэтин өйүн сайыннарарын эрэйэр.

Олоххо өй-санаа бастаан, инники баран иһэн, күүс көмөтүнэн туһанан сайдыыны аҕалар уларытыылары киллэрэн олоҕу сайыннаран биэрэригэр туһалаах сүбэ-ама көмөнү оҥорор. (1,56).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.