open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дьороно (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Хаҥалас улууһун эркээйи сирдэрэ
**Дьороно**, эркээйи сир.

Заказник Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин 456 №-дээх уурааҕынан 1969 сыл ахсынньы 4 күнүгэр тэриллибитэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 515 №-дээх уурааҕынан 1997 сыл сэтинньи 27 күнүгэр эркээйи сир буолбута.

Иэнэ 61 500 га. Хаҥалас улууһугар Покровскайтан 30 км хоту сытар.

## Эркээйи сир сыала:
* айылҕа комплексын араҥаччылыыр;
* кыыллар, үүнээйилэр бэйэлэрит төрүт таһмнарын көмүскээһин;
* наука чинчийии үлэ уонна мониторинг.

Бу сир олохтоохтор төрүт айылҕа туһаныы зоната буолар.

Геоботаника өттүнэн Киин Саха сирин бэс буккаастаах тииттээх тайҕа Алдан - Өлүөнэ уокуругар киирэр. Флората 300—400 көрүҥнээх.

Кыыллар: тайах, туртас, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, нэтээгэ, тииҥ, бурундук, дьабара, куобах, андаатар.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Айалҕа харыстабылын министерствота](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Jerono.htm)
Одьуогун күөл (эркээйи сир)

300px|thumb|right|Абый улууһун эркээйи сирдэрэ
**Одьуогун күөл**, эркээйи сир.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын 95 №-дээх уурааҕынан 1996 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тэриллибитэ.

Абый уонна Аллайыаха улуустар чэрлэригэр баар. Иэнэ 241 250 га.

## Икки зоналаах
* абсолют бокуой сирэ (15700 га), манна Одьуогун күөл киирэр, дьоннор манна туох баар дьарыктара бобуллар.
* төрүт айылҕа туһаныы (225550 га).

## Кыыллар
тайах, таба, эһэ, бэдэр, бөрө, саһыл, киис, сиэгэн, тииҥ, куобах, андаатар.

## Көтөрдөр
кречет, орлан-белохвост, малый лебедь, клоктун уонна писькулька.

Одьуогун күөл ихтиофауната, майаҕас Индигир өрүстэн үөһүнэн киириитин уонна тахсыытын харыстааһын.

## Ылыллыбыт сирэ
* [ООПТ саайта](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Rezervaty_respublik/Ozero_Oyogino.htm)
Макроэкономика

thumb|350px|Макроэкономика эргиирэ

**Макроэкономика** диэн экономика салаата. Дойду, регион эбэтэр бүтүн аан дойду экономикатын үлэтин, тутулун уонна майгытын үөрэтэр. Макроэкономика микроэкономикалыын экономика икки тутаах эйгэлэрэ буолаллар. Экономика бүтүннүүтэ хайдах үлэлиилирин билэргэ макроэкономистар брутто ис оҥоhук, үлэтэ суох буолуу уонна сыана индекса көрдөрүүлэрин тутталлар. Макроэкономика үөрэтэр өйдөбүллэрэ туһаныы, үлэтэ суох буолуу, инфляция, харыстааhын, инвестиция, омуктар икки ардыларынааҕы эргиэн уонна омуктар икки ардыларынааҕы үп.

## Макроэкономика политикалара
Улуу кэхтии курдук улахан экономика сатарыйыылара буолбаттарын гына, аан дойду иллэрин дьаhалталара экономикаларын бигэргэтэр соруктаах политика уларыйыыларын киллэрэллэр. Кинилэр икки стратегиялаахтар:
* Фискал политика
* Харчы политиката

## Литература
* .
* Blaug, Mark (1986), *Great Economists before Keynes* , Brighton: Wheatsheaf. 
* .
* .
* 
* .
* .
* .
Сырдыыр от-мас

Билэ:http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal_1259510892_pdvd_044.jpg
От мас сырдыыра Саха сирин биир кэрэ көстүүлээх сиригэр Чурапчы улууһун Хадар нэһилиэгэр "Кырыс" дьиэн алааска буолар. Түүн, киэһээ ардах түстэҕинэ, хас этиҥ эттэҕин айы бу сир үрдэ сырдыыр, сир кырса тыаһыыр. Бу сиртэн дьон куттанар эрээри, хас сайын ахсын отуур, улэлиир, хамсыыр, оннооҕор былыргы сайылык буолар. Бу сир аттынааҕы алааһыгар "Курадыҥы" эмтээх күөлэ баар, сирин ньуура "Абалаах" эмтэнэр сириттэн чугас. Тохо от мас маннык сырдыырын быһаарыыта боростуой, таас чох ирбэт тон анныгар сытара чугас, ону билэргэ Дирин бөһүөлэгэр көстө сытар таас чохторо чопчулууллар. Маны дириҥэтэн уэрэтэр үол Чурапчыга олорор. Бу кини түһэртээбит хаартыскалара.Билэ:http://fotki.ykt.ru/albums/userpics/18660/normal_pdvd_046.jpg
Тукан (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Тукан
**Тукан** (, **Tuc**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 294,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 44 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +14° кэтиээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Бөлөх соҕуруу өттүгэр Магеллан Кыра Былыта баар — биһиги Халлаан Сиигэ диэн Галактикабыт аргыһа.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Тукан
* Астромиф: Тукан
Магеллан Кыра Былыта

400px|thumb|right|Магеллан Кыра Былыта 
**Магеллан Кыра Былыта** (**SMC**) — кыракый галактика, Халлаан Сиигин аргыһа. Биһиттэн 60 килопарсек ыраах уонна Тукан сулустарын бөлөҕөр баар уонна 3° кэтиттээх кыракый былыт курдук көстөр. Магеллаан Кыра уонна Улахан былыттар гидроген састаабтаах хапталҕан тулалыыр.

Фернандо Магеллан 1519 сыллаахха Сири эргийэр экспедицияны салайан иһэн бастакы көрбүтэ уонна кини аатынан ааттаммыта.

## Өссө маны көр
* Магеллан Улахан Былыта
Халлаан Сиигэ

400px|thumb|right|Халлаан Сиигэ (көмпүүтэр оҥорбут мадьыала)
**Халлаан Сиигэ** галаактика (былыргы гириэктии көннөрү Гала́ктика диэн ааттаах) — сүүнэ кээмээйдээх сулустар систиэмэлэрэ. Бу систиэмэҕэ биһиги Күммүт систиэмэтэ киирэр. Бары көстөр сулустар уонна элбэх көстүбэт сулустар биир улахан былыт курдук көстөллөр. 

Спираль халыыптаах уонна SBbc тииптээх (Хаббл классификацията). 

## Аата (Этимология)
Галаактика диэн аат гириэктии *Γαλαξίας*, бу тыл *γάλα* — үүт диэн тылтан тахсар. Былыргы гириэктэр номохторунан, Зевс бэйэтин уолун Гераклы өлбөт оҥороору Гера таҥара үүтүн эмтэрбит. Гера уһуктан баран соһуйан Гераклы эмиийиттэн киэр аспыт, онно үүтэ тохтон Халлаан Сиигэ буолбут.

## Галактика структурата
300px|thumb|left|Халлаан Сиигэ
Диаметра 30 тыһыынча парсек (ол аата 100 000 сырдык сыла), кэтитэ 1000 сырдык сыла. Галактикаҕа 200 миллиард кэриҥэ сулус баар. 2009 тохсунньу туругунан Галактика массата 3×1012 Күн массата, эбэтэр 6×1042 кг.

### Киинэ
Ортотугар *балдж* ( — *кэтирээһин*) диэн 8 тыһ. парсек кэтиттээх кэтирээһиннээх. Галактика киинигэр Хара Иин баар буолуон сөп. 
  
Киинэ Охчут бөлөххө проекцияланар (α = 265°, δ = −29°).  

## Быһаарыылар
Соҕуруу Корона (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Соҕуруу Корона
**Соҕуруу Корона** (, **CrA**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 127,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 40 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +40° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ. Номоҕу кытта толору сибээһэ суох.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Южная Корона 
* Астромиф: Южная Корона
Соҕуруу Балык (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Соҕуруу Балык
**Соҕуруу Балык** (, **PsA**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 245,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Ордук чаҕылхай сулус — Фомальгаут.

Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу балаҕан ыйыгар ордук көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Номохтор кэпсииллэринэн балык ууга сүспүт Деркето таҥараны быыһыыр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Южная Рыба
* Астромиф: Южная Рыба
Сонордьут Ыттар (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Сонордьут Ыттар
**Сонордьут Ыттар** (латыынныы *Canes Venatici*) — хотугу халлаан бөлөҕө. Иэнэ 465,2 квадрат кыраадыс, 57 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар - муус устар ыйдарга толору көстөр.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Ордук чаҕылхай сулус — Сонордьут Ыттар α-та, эбэтэр *Карл Сүрэҕэ* — икки хостоох сулус.
* М51 галактика — спираль халыыптаах галактика.
* М53 галактики «Подсолнух» уонна M94 галактика, иккиэн спираль халыыптаахтар.
* M3 сфера халыыптаах мунньустуу.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ. Кини икки ыт кырдук уруһуйдаабыт, ыттар Маныыһыт Улахан Араҥаска саба түһүннэрэр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Гончие Псы
* Астромиф: Гончие Псы 
* Созвездие Гончих Псов (Canes Venatici) На основе материала опубликованного в журнале "Наука и жизнь", подготовленного к.п.н. Е. Левитаном
Дельфин (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Дельфин
**Дельфин** (латыынныы *Delphinus*) — хотугу халлаан кыракый сулустар бөлөхтөрө, үс сулуһа 3,7, 3,8 уонна 4,0 көстөр улаханнаахтар. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри толору көстөр.

## Интириэһиргэтэр объект
**Иов Хоруоба** диэн түөрт α (*Суалокин*), β, δ уонна γ сулустардаах ромб (астеризм). 

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.

Гириэктэр номохторунан Амфитританы Посейдонҥа кэргэн тахсарыгар өҥөлөөх дельфин. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Дельфин
* Астромиф: Дельфин
Кэрэх (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кэрэх
**Кэрэх** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 237,0 кв. кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Сулустар

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Европа традициятыгар Евдокс киллэрбитэ. Шумердар «Былыргы Кэрэх Уота» диэн ааттыыллара, Клавдий Птолемей — «Кэрэх Уот».

Былыргы гириэктэр номохторунан «Кентавр Кэрэҕэ» диэн Хирон таҥараны кытта сибээстээх.

Эратосфен быһаарыытынан бу кэрэх тааска Кроноска сэриинэн бараары Зевс, Посейдон уонна Гадес кэрэх сиэрин-туомун толорбуттар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Жертвенник 
* Астромиф: Жертвенник
Уруһуйдьут (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Уруһуйдьут
**Уруһуйдьут** () — кыракый соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 247.7 квадрат кыраадыс иэннээх, 49 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха "Уруһуйдьут остуола" эбэтэр "Мольберт" диэн ааттаах киллэрбитэ, 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Живописец 
* Астромиф: Живописец
Туруйа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Туруйа
**Туруйа** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 365,5 квадрат кыраадыс иэннээх,
53 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +53° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

Чаҕылхай сулуһа **Альнаир** 1,7 көстөр улаханнаах, Сиртэн 100 сырдык сыл ыраах сытар. 

## Устуоруйата
Саҥа сулус. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. "Фламинго" диэн аат эмиэ туттуллар этэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Журавль 
* Астромиф: Журавль
Сахсырҕа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Сахсырга
**Сахсырга** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлаан Сиигиттэн чугас сытар. Халлааҥҥа 138,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 60 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Маҥнайгы аата «Тигээйи» - *Apis*.  

Юдокус Хондиус () глобуһугар Хамелеон тылынан Сахсырганы туту сатыыр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Муха 
* Астромиф: Муха
Сырдык сыла

**Сырдык сыла** (*light year*, *ly*) — сырдык биир сыл иһигэр бырар ырааҕа, ол аата 1013 километр кэриҥэ. 

Аан Дойду астрономия холбоһук (МАС) ааҕарынан, сырдык ваакуумҥа, гравитация сабыдыала суох биир юлиан сыл иһигэр барар ырааҕа.

## Чыыһылата
Сырдык сыла:
* **9 460 730 472 580,8** км.
* эбэтэр **63 241.1** астроном кээмэйэ (а.к.)
* эбэтэр **0.306 601** парсек
Сырдык түргэнэ биллэр: сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр. Сылга төһө сөкүүндэ баар эмиэ биллэр. Төгүллээтэххэ сырдык сыла тахсар.

Астроном кээмэйэ **49 597 870.610** км. Мантан астроном кээмэйин уонна парсегы сырдык сылларынан кээмэйдиэххэ сөп.

## Сырдык сылынан кээмэйдэммит ыраахтар

Бу кээмэй араас астроном ыраахтары кээмэйдииргэ сөптөөх:

## Интириэһиргэтэр факттар
* Астроном кээмэйэ 500 сырдык сөкүүндэтигэр тэҥ, ол аата Күнтэн Сиргэ диэри сырдык 500 сөкүүндэ айанныыр.

## Өссө маны көр
* Парсек
* Астроном кээмэйэ

## Сигэлэр
# БСЭ — Световой год
# International Organization for Standardization. 9.2 Measurement units
Астроном кээмэйэ

**Астроном кээмэйэ** (**а.&nbsp;к.**) — устуоруйаҕа киирбит куйаар ыраахтарын кээмэйдиир кээмэй.

. тэҥнээх.
Астроном кээмэйэ Сир уонна Күн массаларын кииннэрин ыккардынааҕы ыраах. Эбэтэр Сир атын планеталар сабыдыалларын учуоттаабат сыллааҕы орбитатын радиуһа буолуо этэ, ол гынан баран орбита улахан радиуһа  тэҥ.

Күн систематын иһинээҕи объектар ыкардыларын уонна икки хос сулустар компоненнарын кээмэйдииргэ сөптөөх.  

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Парсек
* Сырдык сыла
Парсек

**Парсек** (кылгатыллыбыт *пк*, *pc*) — астрономияҥа киэҥник тарҕаммыт система таһынааҕы ырааҕы кээмэйдиир кээмэй. Аата муннук **сөк**үүндэтин **пар**аллаксата диэн уонна объект сыллааҕы тригонометрия параллакса биир муннук сөкүүндэтигэр тэҥнээх. 

Атын быһаарыынан: парсек — Сир орбитатын радиуһа биир муннук сөкүүндэ курдук көстөр ыраах (1″).

**1 пк** = \frac{360\cdot60\cdot60}{2\pi} а. к. ≈ 206&nbsp;265 а. к. = 3,08568×1016 метр = 30,8568 Пм (петаметр) = 3,2616 сырдык сыла.

Төгүллээх кээмэйдэр эмиэ туһаныллаллар: килопарсек (кпк, тыһыынча), мегапарсек (Мпк, мөлүйүөн), гигапарсек (Гпк, миллиард).

## Сорох парсегынан кээмэйдэммит ыраахтар
* 1 астроном кээмэйэ = 4,85×10−6 парсек;
* 2008 сыл балаҕан ыйын 26 күнүнээҕи туругунан, АХШ **Вояджер-1** аппарата Күнтэн 0,000521763 пк (107.58 а.к.);
* Оорт былытын диаметра = 0,62 пк;
* Күнтэн ордук чугас сулуска (Кентавр Проксимата) 1,3 парсек кэриҥэ;
* Биһиги Галактикабыт киинигэр диэри — 8 килопарсек кэриҥэ;
* Биһиги Галактикабыт диаметра 30,7 кпк кэриҥэ;
* Андромеда галактиката биһгиттэн 0,77 мегапарсек ыраах;
* Кыыс галактикалар иунньустуутугар диэри 18 Мпк;
* Көстөр Куйаар кытыытыгар диэри 4 Гпк кэриҥэ;
* 10 парсегы сырдык отут икки сир сылынан, сэттэ ыйынан уонна алта күнүнэн барар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Сырдык сыла
* Астроном кээмэйэ
Телескоп (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Телескоп
**Телескоп** (, **Tel**) — соҕуруу халлаан сулустарын өлбөөркөй бөлөҕө. Халлааҥҥа 251,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 50 харахха көстөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +33° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы аат 1763 сыллаахха иҥэриллибитэ. Лакайль үнстүрүмүөн аатынан ааттаабыт.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Телескоп
* Астромиф: Телескоп
Латыын Америка сахалара

**Латыын Америка сахалара** диэн тас сахалар сорҕолоро. Латыын Америка континеныгар бүтүннүүтэ 100 кэриэтэ саха баар, олортон 80 курдуга Аргентина уонна Уругуай дойдуларыгар бааллар. Үксүлэрэ Иккис аан дойду сэриитин уонна Сэбиэт Холбоhуга ыһыллыытын кэннилэриттэн кэлэн хаалбыттар.

## Сигэлэр
Аал Луук Мас диаспората
TÖRYT SIR

**TÖRYT SIR** (ТӨРҮТ СИР) - Англия сиригэр баар эдэр сахалар түмсүүлэрэ.

Төрүт Сир Саха Диаспора
Норвегия сахалара

**Норвегия сахалара** - натурализация түмүгүнэн Норвегия дойдутугар олохсуйан хаалбыт сахалар. Үксүлэрэ куотуу өттүлэрэ 1941 сыллаахтан. Олор оҕолоро эмиэ Норвегияҕа олороллор. Үксүлэрэ (98%) саха тылын билбэттэр, бэйэлэрин Норвежпыт дэнэллэр эбит. Билигин Норвегия дойдутугар 156 Саха олорор, олортон 147 Саха бэйэтин тылын билбэт эбит.

Норвегия сахалара
Саҥа Зеландия сахалара

**Саҥа Зеландия сахалара** - сахалар биир чаастара

СЗ Сахалара
Швейцария сахалара

**Швейцария сахалара** - Швейцария дойдутугар наар олорор сахалар, эбэтэр олор оҕолоро. Тас сахалартан биирдэстэрэ буолаллар. Бу дойдуга сахалар ниэмэс концлагерыттан куотан (нууччалары уонна атын омуктары кытта...) Германияттан Швейцария границатын диэки быһа түспүттэр. Швейцария нейтралитет политикатынан туһанан. Онон туһанан Германияттан элбэх ниэмэс олохсуйбут, ол иһин Швейцария 64% билигин ниэмэс омуга буолар. Швейцарияҕа уопсайа 30 саха олорор, бары кырдьан өлөн сүтэн эрэллэр. Кинилэр оҕолоро сахалыы билбэттэр. 

Кэнники кэмҥэ, аныгы сахалар эмиэ олохсуйар буолан эрэллэр. Аныгы 21 үйэ сахалара Швейцарияҕа 20 киһи буолбуттар.
Соҕуруу Кириэс (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Соҕуруу Кириэс
**Соҕуруу Кириэс** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. 

Түөрт чаҕылхай сулустара кириэс курдук көстөллөр, бу сулустар навигацияҕа туһаныллаллар: γ уонна α сулустары холбуур линияны 4,5 төгүл салҕаатахха Аан дойду соҕуруу полюһун ((Октант σ-та) булуохха сөп.

Ити суолтата улахан, тоҕо диэтэххэ соҕуруу полюс зенитыгар чаҕылхай сулус суох.  

## Интириэһиргэтэр объект
Бөлөххө *Чохтоох Мөһөөччүк* диэн былыт көстөр - Халлаан Сиигэр хараҥа объект.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Кириэскэ маарыҥныыр астеризм былыргыттан биллэр. Ром астрономнара «Ыраахтааҕы Трона» диэн Август чиэһигэр ааттыыр этилэр. Арааб астрономнара эмиэ билэр этилэр, ол туһунан Данте XIV үйэҕэ суруйбута. Саҥа Кэм европаттан төрүттэх бу бөлөҕү ырыппыт киһинэн буолар Америго Веспуччи, 1501 кини «*Миндаль*» () диэн ааттаабыт. Петер Планциус 1589 сыллаахха туспа бөлөх курдук киллэрбит.  

Классик номохтор суохтар, ол гынан баран Аустралия олохтоох норуоттара икки какадуну көрөллөр, эбэтэр хараҥа тыынтар куотан маскэ тахсыбыт опоссум.

## Бөлөх Ил символикаҕа

thumb|125px|Самоа былааҕа

Биэс чаҕылхай сулустара (α, β, γ, δ уонна ε) Аустралия, Бразилия, Саҥа Зеландия, онтон ε сулуһа суох Папуа - Саҥа Гуинея, Самоа былаахтарыгар баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Южный Крест
* Астромиф: Южный Крест
Октант (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Октант
**Октант** () — соҕуруу халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөхҕө, бу бөлөххө Соҕуруу полюс баар. Халлааҥҥа 291,0 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 56 харахха көстөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Октант σ-та — полюс чугаһынааҕы харахха көстөр сулус, улахана 5,5. Өлбөөркөйүн иһин навигацияҕа туһаныллыбат.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 ааттаммыта, 1763 сыллаахха латыынныы аатаммыта. 

Октант — муннук кээмэйдиир навигацияҕа туһаныллар үнстүрүмүөн, секстант үнстүрүмүөҥҥэ маарыҥныыр ол гынан баран Лимб аҕыс чааска арахсар.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Октант
* Астромиф: Октант
Октант Сигмата

**Октант σ-та** Октант сигмата (σ Oct / σ Octantis) — +5,6m улаханнаах Октант бөлөххө баар сулус. 

Харахха көстөр Аан дойду Соҕуруу полюска ордук чугас сулус, иккис аата Соҕуруу сулус. 

Сиртэн 270 сырдык сыла ыраах уонна саһархайдыҥы-маҕан гигант.

Бразилия былааҕар баар,

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Хотугу сулус
*
Hospitality Club

**Hospitality Club** (Ыалдьыттааһын кулууба) - аан дойдуга саамай улахан күүлэй, сынньалаҥ түмсүү. Уопсайа 200 тахса дойду киирэр. Салалтата - АХШ (Улахан салаата Финляндияҕа баар). Хас да омук тылынан үлэлиир. Омук дойдутун дьонун кытта билсэргэр алдьархай туһалаах саайт. 

* Нуучча тылынан вариана
* Сүрүн сирэйэ
Тыймыыт (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Тыймыыт
**Тыймыыт** (лат. *Lacerta*) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Андромеда уонна Куба бөлөхтөр ыккардыларынан баар.

Чаҕылхай сулустара суох, хоту өттө Халлаан Сиигэр сытар. Ордук чаҕылхай сулус 3,8 көстөр улахан.

Халлааҥҥа 200,7 квадрат иэннээх, 63 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан атырдьах ыйыгар ордук көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» атласка киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Ящерица
* Астромиф: Ящерица
Березкин Эрнст Борисович

200px|thumb|right|Березкин Эрнст Борисович
**Березкин Эрнст Борисович**, Саха политига.

## Олоҕун олуктара
* 1970 сыл ахсынньы 2 күнүгэр Нам улууһун Иккис Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1993 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка экономика уонна финанса университетын бүтэрбитэ.
* 1993 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын иһинэн Ил баайын-дуолун дьаһайар Фонд отделын начальнига.
* 1996 сыллаахха «Якутгазпром» солбуйааччы дириэктэр.
* 1998 сыллаахха СӨ финансатын миниистирин солбуйааччы.
* 2000 сыл кулун тутарыттан СӨ Правительствотын бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта. 
* 2002 сыл олунньутуттан СӨ финансаларын миниистирэ.
* 2005—2007 сс. — АК «АЛРОСА» бастакы вице-президена.
* 2008 сылтан Ил Түмэн III ыҥырыы дьокутаата. Бүлүү суоллара генеральнай директорын солбуйааччы.
* 2014 сыллаахха СӨ Ил Дарханын дуоhунаhыгар кандидат (2-ис миэстэ, 29% куолас).

## Ылыллыбыт сирэ
* Ил Түмэн саайта
Холууп (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Хуолуп
**Холууп** (, **Col**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 270,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 71 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньы - тохсунньу ыйдарга толору көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1592 сыллаахха киллэрбитэ. «Уранометрия» каталогка 1603 сылтан баар. Бастакы аата «Ной Хуолуба».

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Голубь
* Астромиф: Голубь
Куобах (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Куобах
**Куобах** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 290.3 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа соҕуруу өттүгэр ахсынньыга толору көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. номохторго сыһыана суох. Сороҕор *Орион* булчут бултаабыт куобаҕа дииллэр. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрбит.

## Сүрүн сулустара
* Арнеб (α Lep) — ордук чаҕылхай сулус.
* Нихал (β Lep)
* γ Lep — икки хос сулус.
* R Lep - кыһыл өҥнөөх сулус. Джон Хайнд астроном «Биэ тэҥэлэҕэ» диэн ааттаабыта.

## Атын интириэһиргэтэр объекттар
* М79 сфера халыыптаах мустуу.
* IC 418 — кыракый планеталар мустуулара.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Заяц 
* Астромиф: Заяц
Феникс (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Феникс
**Феникс** (, **Phe**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 469,3 квадрат кыраадыс иэннээх, 68 харахха көстөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. Ордук чаҕылхай сулуһа Анкаа диэн уонна 2,4m улаханнаах.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Феникс
* Астромиф: Феникс
Саһыл (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Саһыл
**Саһыл** (, *Vul*) — хоту халлаан өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 268,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 72 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан сайын толору көстөр.

Бу бөлөххө 1967 сыллаахха бастакы пульсардар көстүбүттэрэ.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* кыһыллыҥы-күөх "Гантель" диэн планеталар мустуулара (M27).
* "Брокки мустуута", эбэтэр "Вешалка" диэн астеризм (Cr399).
* 6-й и 7-й улаханнаах алта сулус көнө линия курдук көстөллөр, өссө түөрт сулус күрүчүөк курдук, вешалка халыыбын ситэрэр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха "Кыракый Саһыл уонна Хаас"  («Vulpecula cum Ansere») диэн ааттаах киллэрбит. "Уранография" каталогка тииһигэр хааһы туппут саһыл уруһуйдаммыт.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Лисичка 
* Астромиф: Лисичка
Астеризм

thumb|400px|«Сайыҥҥы-күһүҥҥү Үс Муннук» диэн атеризм
**Астеризм** (гириэктии *aster* — сулус) — Харахха быраҕыллар уонна устуоруйаттан туспа ааттаах сулустар группалара.

Астеризм диэн тыл традиция быһыытынан хаалбыт, ол гынан баран наукаҕа туттуллубат; астеризмнар тиһиктэрэ официал быһыытынан суох.

## Ордук биллэр астеризмнар:
* Сайыҥҥы-күһүҥҥү Үс Муннук;
* Кыһыҥҥы Үс Муннук уонна Кыһыҥҥы Төгүрүк;
* Сааскы Үс Муннук;
* Улахан Квадрат Пегас бөлөххө, Андромеда α-та киирэр;
* Улахан Хомуос Улахан Араҥас бөлөххө;
* Кыра Хомуос Аччыгый Араҥас бөлөххө;
* Дракон Төбөтө Дракон бөлөххө;
* «W» Кассиопея бөлөххө;
* Кувшин Күрүлгэн бөлөххө;
* Орион Кура уонна
* Орион Батаһа Орион бөлөххө;
* Кыымнар Орион бөлөххө;
* Хотугу Кириэс Куба;
* Албын Соҕуруу Кириэс Кентавр бөлөххө;
* Серп Хахай бөлөххө;
* Горгон Төбөтө Персей бөлөххө;
* Скорпион Кутуруга;
* Хотугу Балык уонна Арҕаа Балык Балыктар бөлөххө;
* Дьааһыла (сулустар мустуулара) уонна Тарбыйахтар Араак бөлөххө;
* Үргэл уонна
* Гиадалар Оҕус бөлөххө;
* Вешалка (Cr 399) Саһыл бөлөххө;
* Кембл Каскада Жирафа бөлөххө;
* Египет Кириэһэ (хас да ордук чаҕылхай бөлөхтөр халыыптара)

## Сигэлэр
* Астеризмы
Егоров Николай Васильевич

**Егоров Николай Васильевич** — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Ленин уордьанын кавалера.

## Олоҕун олуктара
* 1903 сыл ахсынньы 3 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ Куорамыкы сэлиэнньэҕэ төрөөбүт.
* 1915 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи түөрт кылаастаах инородческай оскуоланы бүтэрбит. Ол кэнниттэн Бүлүү куоракка педагогическай хайысхалаах үрдүкү II стүпеннаах оскуоланы бүтэрбит.
* 1922 сылтан Ньурба оройуонун Үөдэй алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1924 сылтан Үөһээ Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталлабыт.
* 1929 сыллаахха Таатта улууһар Э. К. Пекарскай аатынан Игидэй төрүт оскуолатыгар учууталлаабыт. Манна үлэлии сылдьан билиминэн уонна методиканан дьарыктаммыт.
* 1930 сыллаахха Г. Л. Хойутановтыын уонна Н. Е. Афанасьевтыын суруйбут «Сайдыы суола» диэн кинигэтэ тахсыбыт.
* 1932—1937 сс. Хаптаҕай оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1942—1945 сс. — сэриигэ кыттыбыт. Гвардия старшината.
* Сэрии кэнниттэн Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатыгар үлэлээбит: учуутал уонна завуч.
* 1954 сылтан Дьокуускайга учууталлары үөрэтэр институтка методистаабыт.

## Айымньылара
* Сайдыы суола. (Ааптардар Г. Л. Хойутанов, Н. Е. Афанасьев, Н. В. Егоров).
* Книга для чтения для II класса, 1934.
* Якутский язык. Грамматика для III класса начальной школы. 1939.
* Книга для чтения для IV класса якутской начальной школы. 1939, 1940.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Ленин уордьана
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана (16.05.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (12.10.1943; 13.10.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (13.10.1944)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ (1973)

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Классики педагогики
* Егоров Николай Васильевич
Слоун Улуу Эркинэ

500px|thumb|right|Слоун Улуу Эркинин көмпүүтэр реконструкцията
**Слоун Улуу Эркинэ** — миллиард сырдык сыла усталаах галактикалар группалара. Билиҥҥ кэмҥэ Куйаарга ордук улахан структура. 

1,37 миллиард сырдык сыла усталаах уонна биһигиттэн биир миллиард сырдык сыла ыраах.

**Слоун Улуу Эркинин** булбуттарын туһунан 2003 сыл алтынньы 20 күнүгэр биллэрбиттэрэ. Слоун цифра халлаан көрөөччү даннайдарынан Принстон университет учуонайдара Дж. Ричард Готт уонна Марио Юрич биллэрбиттэрэ.
Павлин (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Павлин
**Павлин** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 377,7 квадрат кыраадыс иэннээх, 79 харахха көстөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +15° кэтирээһинтэн соҕуруу от ыйыгар толору көстөр. 

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.  

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Павлин
* Астромиф: Павлин
Ыйааһын (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Ыйааһын
**Ыйааһын** () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Скорпион уонна Кыыс ыккардыларынан баар. 83 харахха көстөр сулустардаах. Күн бу бөлөххө алтынньы 31 күнүгэр киирэр. 

Арассыыйа территориятыттан муус устар - ыам ыйдарыгар ордук көстөр.

## Устуоруйа
Аан маҥнай Скорпион бөлөххө киирэр этэ. Туспа бөлөх курдук II үйэҕэ киирбитэ.

Номох чинчийээччилэр ыйааһыны Фемида, Деметра эбэтэр Немезида мала диэн быһаараллар.

## Сулустар
Ордук чаҕылхай сулустар түөрт муннук курдук көстөллөр:
* Ыйааһын α-та, *Зубен эль Генуби* («Соҕуруу клешня») — икки хос сулус, 5,15m, 2,75m ыккардынан кылбаҥныыр.
* Ыйааһын β-та, *Зубен эль Шемали*, («Хотугу клешня»);
* Ыйааһын γ-та, *Зубен эль Акраб* («Скорпион клешнята»);
* Ыйааһын δ-та, уларыйа сылдьар сулус, 2,3 күн периодтаах 4,8  6,0 улахан ыккардынан уларыйар;
* Ыйааһын σ-та, икки хос сулус.

Ыйааһын α-та уонна β-та ыйааһын туора маһа буолаллар, онтон γ-та уонна σ-та — ыйааһыннар.

## Интириэһиргэтэр объект:
* Gliese 581, түөрт платеталаах кыһыл карлик, олортон биирэ (Глизе 581d — ()) Сиргэ маарыҥныыр. Бу планетаҕа убаҕас уу баар буолуон сөп. Олох баар буолуон сөп диэн бу диэкки 2009 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр http://www.hellofromearth.net сайттан 2,845,539 байт информация ыытыллыбыта.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Весы

* The Deep Photographic Guide to the Constellations: Libra
* Астромиф: Весы
Вероника Суһуоҕа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Вероника Суһуоҕа
**Вероника Суһуоҕа** () — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 386,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 64 харахха көстөр сулустардаах, ол иһигэр 50 6m улахантар үрдүк. Бу бөлөххө Галактика хотугу полюһа баар.

## Сулустар
* ордук чаҕылхай β — 4,26m улаханнаах. 
* иккис чаҕылхай *Диадема* (α) 4,32m улаханнаах. Ити икки хос сулус.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* *Кыыс галактикалар мустуулара*, биһигиттэн 42 мөл. сырдык сыла "эрэ". Бу мустууга 3000 тахса галактика баар.
* *Coma* диэн галактикалар мустуулара, биһигиттэн 370 мөл. сырдык сыла.
* сфера халыыптаах сулустар мустуулара М 53 уонна NGC 5053, 
* *Хара Харах* М 64 былыт.
* *Mel 111* (Мелотт 111) сулустар мустуулара. Халлааҥҥа 5° диаметрдаах, Вероника Суһуоҕун γ&nbsp;-тын аттыгар. 270 сырдык сыла ыраах.

## Устуоруйата
thumb|left|150px|Береника II
Номох быһыытынан (Каллимах, «Вероника Суһуоҕа») Береника II (Вероника) Птолемей III Египет ыраахтааҕытын ойоҕун (биһиги кэммит иннинээҕи III үйэ) аатынан ааттаммыт. Кини суһуоҕун быһан Афродита таҥаратын дьиэтигэр Ассирияны кыайбыттарыгар махтал быһыытынан хаалларбыт.
Клавдий Птолемей Альмагест каталогка киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Волосы Вероники
* Астромиф: Волосы Вероники
Сагаипова Макка Умаровна

**Макка Умаровна Сагаипова ** - Чечня народнай ырыаһыта, аан дойдуга киэҥник биллэр.
1281

**1281** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 15 — Дьоппуоҥҥа байҕалынан устан тиийбит монгол сэриитин иккис төгүлүн тайфун ыспыт. Бу тайфуну дьоппуоннар *камикадзе* диэн ааттаабыттар, ол аата — "айыы тыала".

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1282

**1282** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 10 — Ахмад Фанакати, Хубилай Хаан саҕана сүрүн миниистир.
1287

**1287** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 17 — Каталония уонна Арагон хоруола Альфонсо III бу иннинэ мусульмааннар баһылаан олорбут Менорка арыыларын сэриилээн ылбыт.

* Бэс ыйын 14 — Хубулай хаан Илин Монголияҕа уонна Манчжурияҕа Найаан уонна атын Бордьугууннар күүстэрин үлтүрүтэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1291

**1291** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 18 — Эгиипэт мамелюктара Акраны ылбыттар — крестоносецтар "Сибэтиэй сиргэ" тиһэх кириэппэстэрин.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1293

**1293** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 31 — Билиҥҥи Индонезияҕа баар Ява арыытын бас бэриннэрэр соруктаах улахан монгол (Юань импиэрийэтэ) сэриитэ олохтоох дьон соһуччу саба түһүүлэригэр түбэһэн кыайтарбыт. Бу Сурабайа куоратын олохтоммут күнүнэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1294

**1294** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 14 — Хубилай Хаан сиэнэ Тимир () Монгуол Импиэрийэтин илиҥҥи өттүгэр сытар Юань импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут (сүнньүнэн билиҥҥи Кытай сирэ), кэлин монгуоллар бүттүүннэрин 6-с улуу хаанынан билиниллибитэ. Олджейту уонна Чэнцзун диэн титуллардааҕа.
* Ыам ыйын 10 — монгуол хаҕана Тимир Юань династия импэрээтэринэн биллэриллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Олунньу 18 — Хубилай — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана, Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуур улаата сылдьыбыта.
1297

**1297** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 11 — Стерлинг күргэ кыргыһыытыгар Шотландия сэриилэрэ Англия сэриилэрин үлтүрүппүттэр. Англия хоруоллара 1296 сылтан ыла Шотландияны 1328 сыллаахха эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллиэр диэри сэриилии сатаабыттара да табыллыбатаҕа.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1299

**1299** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 27 — Эдвард Гиббон суруйбутунан, Осмаан I Никомедия сиригэр кимэн киирбит, үксүгэр бу күнү Осмаан Импиэрийэтэ төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1300

**1300** сыл.

## Туох буолбута
* Осмааннар Маалай Азияны бас бэриннэрэллэрин саҕалыыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1100-с

**1100-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* 1101 — Ломбардия ополченията Константинопольга тиийбит. 
* Венгрия-Хорват унията (1102—1526).
* Сутеня өрүскэ кыргыһыы (1103), нуучча кинээстэрин холбоһуктаах сэриитэ половецтары үлтүрүппүт.
1110-с

**1110-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* Салница кыргыһыыта (1111), половецтар сэриилэрин нуучча кинээстэрэ үлтүрүппүттэр.
* 1119 —  Тамплиердар уордьаннара олохтоммут.
1120-с

**1120-с** сыллар.

## Түбэлтэлэрэ

#### Азия
* Цюаньчжоу пуордун салайааччыта Фудзянь куорат олохтоохторун ахсаана 500 000 киһи буолбут. Сун импиэрийэ
1130-с

**1130-с** сыллар.

## Түбэлтэлэрэ
* Сицилия Хоруоллуга (1130—1816).
* Мстислав Владимирович Улуу өлбүтүн кэннэ (1132) Былыргы Русь ыһыллыыта саҕаламмыт.
* Англияҕа гражданскай сэрии (1135—1154).
1140-с

**1140-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* Португалия Хоруоллуга Реконкиста кэмигэр Лиссабону сэриилээн ылбыт (1147).
* Иккис Кириэстээх бохуот (1147—1149).
* Руська кинээстэр ыккардыларыгар сэриилэр (1146—1154).
* Славяннар утары Кириэстээх бохуот (1147).

## Култуура
* 1147 — Москуба туһунан аан бастаан летопись ахтыбыт.
1150-с

**1150-с** сыллар.

Цзинь киинэ Пекиҥҥэ көспүт. Чжурчжэннэр моҕуоллары утары сэриилэспиттэр.
1160-с

**1160-с** сыллар.

* 1169 — Киевы Андрей Боголюбскай сэриилээн ылбыт, халаабыт, Киев княжествота кэхтиитэ саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр
* Чыҥыс Хаан
1180-с

**1180-с** сыллар.

* Игорь Святославич кинэээс половецтары утары бохуокка баран өлбүт, бу туһунан Слово о полку Игореве суруллубут (1185).
* Иккис Болгар саарыстыбата (1185—1396). 
* Үһүс Кириэстээх бохуот (1189—1192).
1170-с

**1170-с** сыллар.

Хорезмшахтар судаарыстыбалара тутулуга суох буолуу иһин Сельджуктары уонна Хара Кытайдары кытта охсуһуулара.
1190-с

**1190-с** сыллар.

* 1192 — Минамото но Өритомо сөгүүн буолар. Японияҕа бастакы сөгүүн былааһын тэрийэр.
* 1199 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр — «Сирэ суох» диэн хос ааттаммыт Иоанн (1167—1216) убайа «Хахай сүрэх» Ричард өлбүтүн кэннэ Англия хоруола буолар. Кини ыраахтааҕылаан олордоҕуна өрө турбут бароннар 1215 сыллаахха Көҥүл улуу хаартийатыгар илии баттаппыттар, бу түбэлтэ Иоаны устуоруйаҕа киллэрбитэ.
Саха

Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх: 
**САХА** - былыргы ираннар "таба" диэн суолталаах *сака* диэн тылларыттан силис тардар. Бу дьон табаны төрүппүт диэн ааҕаллар үһү. /.../ Ити тыл тюрк тыллаах омуктар этнонимикаларыгар киэҥник киирбит. /.../ **Сака**, күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, суолтата улам кэҥээн, күн таба,салаа-лабаа, элбэх салаалаах-лабаалаах таҥара, күн, быйаҥ таҥаратын символа эҥин диэн буолбут. Ити курдук **саха** быдан былыргыттан силис тардар чахчы даҕаны төрүт-уус, мааны тыл буолар эбит. 
(Багдарыын Сүлбэ "Улуустар ааттара". Бичик, 2001 с. 6 стр.)

* Саха Сирэ
* Сахалар
* Тас сахалар
Гаврилова Мария Кузьминична

200px|thumb|right|Гаврилова Мария Кузьминична
**Гаврилова Мария Кузьминична** (07.12.1928—06.11.2010) — география билимин доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимнэрин Академиятын академига. 

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Саха норуотун чулуу уола, өрөбөлүүссүйэ иннинэ «Холбос» кэпэрэтиибинэй эргиэни тэрийбит уонна 1938 с. репрессияҕа түбэспит Гаврилов Кузьма Осипович кыыһа. Аҕата *Кузьма Осипович Гаврилов* Москваҕа «Союззолото» тэрилтэ экономиһа этэ, ол иһин оҕо сааһа Москваҕа ааспыта.
* 1947 сыллаахха Дьокуускай 2 №-дээх оскуолатын кыһыл көмүс мэтээллээх бүтэрбитэ. «Норуот өстөөҕүн» кыыһа буолан мэдээлин 1989 сыллаахха эрэ туттарбыттара.
* 1954 сыллаахха Ломоносов аатынан Москва Ил университетын геграфия факультетын бүтэрбитэ. Идэтэ «климатология уонна метеорология» 
* 1960 сыллаахха Ленинград куоракка гидрометеорология институгар кандидат диссертацияны көмүскүүр. Темата «Радиационный климат Арктики». Бу диссертация туспа кинигэнэн тахсыбыта уонна АХШка англ тылынан эмиэ тахсыбыта.
* 1958 сыллаахха Дьокуускайга Ирбэт тоҥу чинчийэр Институтка үлэҕэ киирэр.  
* 1985 сыллаахха География Институтугар доктор диссертациятын көмүскүүр.
* 2010 сыл сэтинньи 6 күнүгэр өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Гаврилов Кузьма Осипович (01.12.1890—1938), 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэр төрүттээччидэртэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин комитетыгар дьарыктаммыта. 1918 сыллаахха  «Холбос» потребществоны тэрийбит. 1938 сыллаахха, кулун тутар 5 түүнүгэр, репрессияҕа түбэһэн, хаайыллыбыт. Алта ыйынан 15 мүнүүтэлээх суута буолбут; «ытарга» диэн уураахтанан, ол күҥҥэ уураах толоруллан, күн сириттэн 48 сааһыгар хомолтолоохтук барбыт. Төрөөбүт дойдутугар, Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар, Бүтэйдээх орто оскуолатыгар кини сырдык аата сүктэриллибит.
* Ийэтэ - Харитонова Мария Федоровна, Улуу Сыһыыга бастакы оскуоланы арыттарбыт Харитонов Федор Иванович кыра кыыһа, Хатырыкка ликбез арыйбыт дьахтар. Кини бастакы кэргэнэ Охлопков Игнатий Игнатьевич Максим Аммосов бииргэ үөскээбит атаһа эбит. Кини өлбүтүн кэннэ, иккис кэргэнинээн кэлин, оттутарын ааһан баран холбоспуттар. 
* Кэргэнэ — Босиков Василий Афанасьевич, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үэһитэ, П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина, музыка Үрдүкү оскуолатын ректора.

## Айымньылара
250 наука үлэлээх, ол иһигэр 14 монография.
* «*Климат и многолетнее промерзание горных пород*», 1978. 
* «*Современный климат и вечная мерзлота на континентах*», 1985. 
* «*Климаты холодных регионов Земли*», 1998, 2003.  
* Аан Дойду метеорология тэрилтэтин «*Климат уонна криосфера*» диэн проблема эксперта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* Российскай Федерация билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин Академиятын академига
* Россия естественнай билимнэрин Академиятын академига
* Россия гидрометеосулууспатын ытык үлэһитэ

## Өссө маны көр
Гаврилов Кузьма Осипович

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ саайта
Яковлева Варвара Николаевна

200px|thumb|right|Яковлева Варвара Николаевна
**Яковлева Варвара Николаевна** (Ая Яковлева) — РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа. 

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыл ахсынньы 8 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Хаптаҕайыгар төрөөбүтэ.
* 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Муусука училищетын вокал салаатыгар киирбитэ. Үөрэнэ сылдьан Новосибирскай Муусука училищетыгар көһөрүллүбүтэ уонна 1959 сыллаахха бүтэрбитэ. 
* 1959 сылтан Муусука уонна драма театрыгар үлэлиир
* 1961 сыллаахха Мусоргскай аатынан Ураллааҕы консерваторияҕа үөрэххэ барар.

## Толорбут оруоллара
* Мадам Баттерфляй («Чио-Чио-Сан» Дж. Пуччини)
* Марфа («Царская невеста» Римскай-Корсаков)
* Флория Тоска («Тоска» Дж. Пуччини)
* Наташа («Русалка» А. Даргомыжского)
* Ярославна («Князь Игорь» Л. Бородин)
* Земфира («Алеко» С. Рахманинов)
* Татьяна («Евгений Онегин» П. Чайковскай)
* Микаэла (Кармен Ж. Бизе)
* Иоланта («Иоланта» П. Чайковскай)
* Недда («Паяцы» Р. Леонкавалло)

### Меццо-сопрано партиялара:
* Доротея ("Доротея" Т. Хренников),
* Свояченица ("Майская ночь" Римскай-Корсаков). 

### Саха драматургиятын оруоллара
* Саргы ("Манчаары туһунан ырыа" Г. Комраков, Э. Алексеев),
* Айыы Куо ("Кыһыл ойуун" Г. Литинскай), 
* Ньургуһун ("Лоокут уонна Ньургуһун" Г. Григорян), 
* Сардаана ("Колыбельная" З. Степанов).

## Өссө маны көр
* Баишева Ф. *Необъятная гамма чувств*. — «Социалистическая Якутия». — 1980. — 20 июня.
* Головнева Н. И. *Варвара Яковлева Становление якутской профессиональной музыкальной культуры (1920—1985)*. — Новосибирск, 1994.
* Кириллина З. *Когда у педагога есть пять "Т"*. — «Якутия». — 1999. — 9 февр.
* Кузьмина Е. *Щедрость.* — «Полярная звезда». — 1976. — № 2.
* Ларионова Д. *Үтүөкэн киhилиин билистим*. — «Саха Сирэ». — 1996. — От ыйын 16 к.
* Павлова З. *И мастерство, и вдохновение*. — «Социалистическая Якутия». — 1985. — 21 дек.
* Никитин П. *В. Н. Яковлева. Мастера якутской сцены*. — Якутск, 1985.

## Ылыллыбыт сирэ
* Национальнай библиотека саайта
Чайанда гаас үөскээбит сирэ

**Чайанда гаас үөскээбит сирэ** — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ гаас үөскээбит сирэ.

Гаас саппааһа С1+С2 категориянан 1,24 триллион м³, ону таһынан 68,4 миллион тонна ньиэп уонна конденсат.

Арассыыйа Правительствотын 2008 сыл муус устар 16 күнүнээҕи урааҕынан лицензияны Газпром ылбыта.

## Өссө маны көр
* Ил Түмэн саайта
* Коммерсантъ
* Медведев подарил Чаянду коллегам
Жирафа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Жирафа
**Жирафа** (, *Cam*) — улахан буолан баран өлбөөркөй хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Ордук улаханнык көстөр сулус +4,03m улаханнаах.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Якоб Барч 1624 сыллаахха картаҕа киллэрбитин кэнниттэн ааттаммыта. Планциус *Gyraffa Camelopardalis* диэн ааттаабыт да ааптар ырытыытын чинчийдэххэ тэбиэн курдук. Библия Бытие диэн кинигэтигэр Ревекка Исаакка кэргэн тахсаары тэбиэни мэҥэстэн барбыта. Барч аатын көннөрбүтэ да, ойуутун хаалларбыта, ол иһин Жирафа диэн аат иҥпитэ. 

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Ордук чаҕылхай β Cam икки хостоох сулус, улахана 4,0m-тан 7,4m диэри.
* α Cam — күөх гигант, улахана 4,3m.
* γ Cam — икки хостоох сулус, 5,3m-тан 5,8m диэри.
* NGC 2403 — спираль халыыптаах галактика.
* NGC 1502 — сулустар мустуулара.
* Кембл Каскада диэн астеризм.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Жираф
* Астромиф: Жираф
Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ

**Талакаан ньиэп үөскээбит сирэ** — Ленскэй улуус территориятыгар баар бөдөҥ ньиэп үөскээбит сирэ. Хостуур лицензия 

"Сургутнефтегаз" хампаанньаҕа баар..

Үөскээбит сир үс блоктаах: Киин, Илин уонна Таран. Ньиэп саппааһа C1 категориянан 105 449 мөл. тонна, С2 категориянан — 18 132 мөл. тонна, Гаас С1 категориянан — 43 533 млрд. м³, С2 категориянан — 19 634 млрд. м³, конденсат саппааһа — 375 тыһ. тонна.

Ньиэптээх хапталҕаннар сир анныгар 1000 — 1200 м. дьириҥ сыталлар. Атын үөскээбит сирдэртэн уратыта диэн Талакааҥҥа мел хапталҕаҥҥа баар.  

1990-с сылларга хостооһун саҕаламмыта, 1994 сыллаахха Витим бөһүөлэккэ диэри болдьохтоох ньиэп ситимэ тутуллубута. 2006 - 2008 сылларга "Сургутнефтегаз" проект сайдыытыгар 65 млрд солкуобай киллэрбитэ, 48 иин хаһыллыбыта.

2008 сыл алтынньы 4 күнүгэр Илин ньиэп ситимин *Тайшетка* диэри төттөрү үлэлэппиттэрэ, Ангарскай куоракка ньиэп уонна химия комбинатыгар тиийбитэ. 2008 сыл күһүнүн туругунан ыйдааҕы ньиэп хостооһуна 120 тыһ. тонна..

## Быһаарыылар
Чубуку (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Чубуку
**Чубуку** () — зодиак сулустарын бөлөҕө. Күрүлгэн уонна Охчут бөлөхтөр ыккардыларынан баар. Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.

## Интириэһиргэтэр объектар
* Ордук чаҕылхай сулус — Чубуку δ-та, 2,87 көстөр улаханнаах. 
* М30 — сфера халыыптаах мустуу. 
* Чубуку Альфата — икки хостоох сулус

Күн бу бөлөххө тохсунньу 19 күнүгэр киирэр.

## Устуоруйата
Баларгылар бу бөлөҕү «балык-чубуку» диэн ааттыыллара. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.
Арабтар Чубуку оҕото (аль-Джади) диэн ааттыыллара. Аустралия олохтоохторо Кенгуру диэн ааттыр этилэр. Онтон Европа астрономнара Зевсы аһаппыт Амалфея чубуку диилэр. Уонна балык кутуруктаах чубукуну уруһуйдууллар. 

Бу бөлөххө 1846 сыллаахха *Иоганн Галле* уонна *Гейнрих д’Арре* Нептун планетаны арыйбыттара.

## Өссө маны көр
* «Названия звездного неба» Ю. А. Карпенко. Издательство «НАУКА», Москва 1981 г.

## Сигэлэр
* wisky.org: Козерог
* Астромиф: Козерог
Үөн (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Үөн
**Үөн** () — экватор сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 636,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 106 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар толору көстөр. Уратыта диэн икки бөлөхтөөх, ыккардыларынан Үөнү Сүгээччи — «Үөн төбөтө» хатугулуу-арҕаа, онтон «Үөн кутуруга» — илин диэкии бааллар.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* «Үөн Төбөтө» диэн астеризм, Үөн β-та, κ-та уонна γ-та
* Сейферт Секстета — галактикалар мустуулара.
* М5 сфера халыыптаах мустуу.
* Үөн θ-та, эбэтэр *Алия* — саһархайдыҥы-күөх икки хостоох сулус.

## Устуоруйата
Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогка киллэрэ сылдьыбыта. Ол бөлөх билиҥҥи *Үөн Төбөтө* эрэ киирэр этэ. 1922 сыллаахха этэ толору киирбитэ.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Змея 
* Астромиф: Змея
Араак (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Араак
**Араак** () — зодиак сулустарын бөлөҕө, Хахай уонна Игирэрэр ыккардыларынан баар.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **Араак α-та**, арааб аата — *Акубенс*, ол аата «клешня». 4,3 улаханнаах. 
* **Араак ζ-та**, икки хостоох сулус, 59,6 сыл периодтаах эргийэллэр.
* **Дьааһыла**, (Praesepe, М44) сулустар мустуулара, сороҕор "Тигээйи уйата" диэн ааттыыллар. 350 кэриҥэ сулустардаах. Биһигиттэн 525 сырдык сыла ыраах.
* M67 мустуу, Араак α-тыттан 1,8° арҕаа диэкки баар, биһигиттэн 2500 сырдык сыла ыраах уонна 500 сулустардаах.
* NGC 2664 уонна NGC 2678 мустуулар.
* **Дьааһыла уонна Тарбыйахтар** астеризм, Араак γ-та уонна Араак δ-та уонна Дьааһыла сулустар мустуулара.

## Кэтээн көрүү
Күн бу бөлөххө от ыйын 20 күнүгэр киирэр. Арассыыйа территориятыттан тохсунньуга уонна олунньуга ордук көстөр.

## Устуоруйата
2 тыһыынча сыл нөҥүө сайыҥҥы Күн туруута бу бөлөххө баара, ол иһин Хотугу тропик хос аата Араак тропига диэн. 

Былыргы гириэктэн номохторуттан Араак Геракл иккис хорсун буһыытын кытта сибээстээх. Бары кыыллар Геракл диэкки эрдэхтэринэ Араак эрэ утары турбут уонна кинини атахха ытырбыт. Геракл атаҕынан тэпсэн өлөрбүт. Гера таҥара Гераклы абааһы көрөр буолан Араагы сулустар бөлөхтөрүгэр кубулуппут.

Араак γ-та уонна Араак δ-та, Тарбыйахтар диэн ааттаахтар, кинилэри уонна Дьааһыла диэн мустууну булт таҥарата Дионис халлааҥҥа таһаарбыт.

Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Рак
* Астромиф: Рак
Күн туруута

**Күн туруута** — Күн киинэ эклиптика экватортан ордук ыраах туочукатын таарыйар момена. Ол аата Хотугу полюс эбэтэр Соҕуруу полюс Күҥҥэ ордук чугаһыыр түгэннэрэ.

Кыһыҥҥы уонна сайыҥҥы туруу баар. Ити моменнарга ордук уһун күн уонна ордук уһун түүн буолар. Сир хотугу аҥарыгар кыһыҥҥы туруу ахсынньы 21 эбэтэр 22 күнүгэр буолар, онтон сайыҥҥы туруу — бэс ыйын 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар. Онтон Сир соҕуруу аҥарыгар бу даталарга сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы туруу буолар.

Универсальнай (аан дойду орто кэмэ) кэм курдааһынын көрдөрүүтүгэр Дьокуускай кэминэн олорооччулар 9 чааһы эбэллэр. Ол эбэтэр, холобур 2021 сыллаахха сайыҥҥы күн туруута бэс ыйын 20 күнүн 3 чаас 32 мүнүүтэтигэр буоллаҕына, онно 9 чааһы эптэххэ Күн туруута күнүс 12 чаас 32 мүнүүтэҕэ сөп түбэһэр, бу кэмҥэ Хотугу полюс Күҥҥэ муҥутуурдук чугаһыыр.

Сайыҥҥы Күн туруутун кэмигэр эбэтэр бу эргин сахалар ыһыах ыһаллар.

## Кыһыҥҥы туруу уонна сиэр-туом
Кыһыҥҥы Күн туруута араас култуураларга неолит кэмиттэн улахан суолталаах этэ. **Стоунхендж** Англияҕа, **Ньюгрейндж** Ирландияҕа археология объектара итини дакаастыыллар. Бу объектар иилэрэ Күн туруутугар Күн тахсар туочукны ыйаллар.

Сахаларга Таҥха кэмэ.

## Бу күннэргэ буолбут түбэлтэлэр
* Көр: Бэс ыйын 20
* Көр: Бэс ыйын 21
* Көр: Ахсынньы 21
* Көр: Ахсынньы 22

## Өссө маны көр
* Күн тэҥнэһиитэ
Күн тэҥнэһиитэ

**Күн тэҥнэһиитэ** — Күн киинэ эклиптиканан баран иһэн халлаан экваторын таарыйар түгэнэ.

Сааскы тэҥнэһии (кулун тутар тэҥнэһиитэ) кулун тутар 20 эбэтэр 21 күнүгэр буолар, манна Күн хотугу эҥэлэйтэн соҕуруу барар. Сир Соҕуруу эҥэлэйигэр кулун тутарга күһүн, ол иһин күһүҥҥү тэҥнэһии диэн ааттанар. 

Онтон күһүҥҥү тэҥнэһии (балаҕан ыйын тэҥнэһиитэ) балаҕан ыйын 22 эбэтэр 23 күнүгэр буолар, Күн соҕуруу эҥэлэйтэн хоту барар. 

Бу күннэргэ Сиргэ бүттүүн күн түүҥҥэ тэҥнэһэр. 

Икки биир ааттаах тэҥнэһии ыккардыларынааҕы кэм тропик сыла диэн ааттаах, кэми кээмэйдииргэ бу сыл туттуллар. Тропик сыла 365,2422 күн сууккатыгар тэҥ. Юлий халандаара 365,25 күн сууккатыгар тэҥ. Эбии күннээх сыл күн тэҥнэһиитин миэстэтигэр төннөрөр. Григорий халандаара 365,2425 күн сууккатыгар тэҥ.

## Бу күннэргэ буолбут түбэлтэлэри манна көр
* Кулун тутар 20
* Кулун тутар 21
* Кулун тутар 22
* Балаҕан ыйын 22
* Балаҕан ыйын 23

## Өссө маны көр
* Күн туруута
Бэдэр (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Бэдэр
**Бэдэр** (, **Lyn**) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 545,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 92 харахха көстөр сулустардаах. Чаҕылхай сулустара суох.

Арассыыйа территориятыттан кыһын ордук уонна толору көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха киллэрбитэ. "Өлбөөркөй сулустары көрөргө бэдэр курдук сытыы харахтаах буолуохха наада" диир этэ.
  
## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Рысь
* Астромиф: Рысь
Цефей (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Цефей
**Цефей** () — Хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө, халыыба биэс муннуктаах фигура. Бөлөх соҕуруу өттө  Халлаан Сиигэр баар. Халлааҥҥа 587,8 квадрат кыраадыс иэннээх уонна 148 харахха көстөр сулустардаах.

## Сулустар
* Ордук чаҕылхай **Цефей α-та**, эбэтэр **Альдерамин** (2,44m улаханнаах).
* **Цефей δ-та**, уларыйа сылдьар Цефеидалар сулустара. Улахана 3,7 — 4,5m ыккардынан баар, периода 5,37 күн.  
* **Цефей μ-та]] (Эракис)**, гранат курдук сулус, улахана 3,4m — 5,1m ыккардынан баар. Бу сулус — ордук улахан сулустартар биирдэстэрэ, радиуһа 11,8 астроном кээмэйэ. 
* **Цефей VV-та** – икки хостоох сулус, периода 20,34 сыл; сүрүн компонена – кыһыл гигант, диаметра Күннээҕэр 1200 төгүл улахан. 
* **HR 8164** (улахана 5,66m).
* **Крюгер 60** – икки хостоох сулус, улахана 10m. Сиртэн 13 сырдык сыла ыраах.

## Интириэһиргэтэр объектар
* **NGC 188** сулустар мустуулара.
* **NGC 6946** спираль халыыптаах галактика.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Номоххо киирбит Эфиопия ыраахтааҕыта **Цефей** **Кассиопея** кэргэнэ этэ уонна **Андромеда** аҕата этэ.

## Кэтээн көрүү
Арассыыйа территориятыттан ордук уонна толору сайын көстөр.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Цефей
* Астромиф: Цефей