open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apple

**Apple Inc.** () — Америка Холбоһуктаах Штааттарын корпорацията, персональнай уонна планшетнай компьютердары, смартфоннары, портативнай плеердары, чаһыылары уонна программалары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Компьютердар оҥоруутун бастыҥа.

Үчүгэй дизайн уонна инновационнай технологиялары туттарын иһин индустриятыгар дэҥҥэ көстөр репутацияны ылбыта, уонна дьон сөбүлүүр оҥуһүтары ылбыта. 2018 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр саамай ыарахан сыаналаах хампаанньа буолбута – $1,044 трлн.

2018 сылга 500 саамай ордук үлэ биэрэр тэрилтэриттэн үһүс миэстэни ылбыта (Forbes).

Fortuna 500 уонна Nasdaq компонеҥҥа холбонор.

## Аата
Тэрилтэ аата (, ) дьаабылакаттан тахсыбыта, уонна логотипыгар эмиэ яблоко туттулубута.

2007 сыл тохсунньу 9 күнүгэр дылы хампааньа официальнай аата **"Apple Computer, Inc."** диэн этэ. Бу күнтэн компьютер диэн тылын ылан кэбиспиттэрэ, тоҕо диэн компьютертан ураты атын электрониканы оҥорор этилэр.
* Джобс Apple диэн ааты түлүпүөн ыйынньыгыттан талбыта. Ыйынньыкка тэрилтэ түлүпүөнүн нүомэрэ былдьа-һааччылар иннинэ кэлэрин курдук, Джобс "Apple" диэн ааты талбыта..
* *Macintosh* — америкаҕа атыыланар дьаабылака суорта — Джеф Раскин саамай сөбүлүүр суорта. Кини Стив Джобс иннинэ *Macintosh* төрүгүн салайааччыта уонна оҥорооччута этэ.

## Остуоруйа

### 1970-с сыллар
Тэрилтэни Стив Джобс, Рональд Уэйн уонна Стив Возняк Калифорнияҕа тэрийбиттэрэ. "MOS Technology 6502" диэн процессор олоҕугар бастакы персональнай компьютердарын 1970-с сыллар ортолоругар оҥорбуттара. Хас да уон компьютер атыылаан баран, эдэр урбаанньыттар үбүнэн хааччыйыы ылбыттара уонна 1976 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэрэлигэр официальнай *Apple Computer, Inc.* аат биэрбиттэрэ..

## акционердар, бас билээччилэр
* BlackRock - 33%
* Apple - 29% (бэйэтэ)
* Mitsui Group - 10%
* The Vanguard Group - 4%

* 24% көҥүл эргийэр 

## Быһаарыылар
Монгуол тыла

**Моҕол тыла** () — моҕоллор тыллара, Моҕол сиригэр Ил тыла. 5,7 мөлүйүөн киһи саҥарар.

Моҕол алпабыыта 35 буукубалаах, кириллицаҕа олоҕурар:

## Быһаарыылар
Аҕа дойду сэриитин уордьана

thumb**Аҕа Дойду сэриитин уордьана** — 1942 с. ыам ыйын 20 күнүттэн бэриллэр. Икки истиэпэннээх.

Бу уордьанынан ситиһилээх байыаннай эпэрээссийэ кэмигэр хорсун быһыыларын, эрдээх санааларын көрдөрбүт Кыһыл аармыйа, флот, НКВД уонна бартыһаан этэрээтин байыастара наҕараадаланаллара.

## Быһаарыылар

*  Указ Президиума Верховного Совета «Об учреждении Ордена Отечественной войны первой и второй степени» от 20 мая 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 28 мая (№ 19 (178)). — С. 1.
Суворов уордьана

**Суворов уордьана** — уордьан 1942 с. олохтоммута. 

Бу уордьаны сэрии кэмигэр сатабылларын көрдөрбүт генералларга уонна эписиэрдэргэ биэрэллэрэ. Суворов уордьана 3 истиэпэннээх.

## Быһаарыылар

* Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.
Нахимов уордьана

thumb**Нахимов уордьана** - Уордьан кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. Ушаков уордьанын кыта тэҥҥэ олохтоммуга. 2 истиэпэннээх. Бу уордьан кыра сүтүктээх тахсан өстөөх улахан күүһүн, эбэтэр кинини бүүс-бүтүннүү эспит, ситиһиилээх кыргыһыыны (операцияны) ыыппыт, базаны уонна коммуникацияны сатаан көмүскээбит, өстөөх кимэн киириитин самнарбыт флот саллааттарыгар, эписиэрдэригэр, хамандыырдарыгар бэриллэрэ.

## Быһаарыылар
Кыһыл Знамя уордьана

thumb**Кыһыл Знамя уордьан** — 1924 с. олохтоммута. 

Уордьанынан Аҕа дойду сэриитин сылларыгар сүүһүнэн тыһыынча дьоруойдуу быһыыны оҥорбут буойун, көннөрү киһи (гражданские лица), бартыһаан наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
Богдан Хмельницкэй уордьана

thumb
**Богдан Хмельницкэй уордьана** - ССРС байыаннай уордьана. Алтынньы 10 күнүгэр 1943 с. олохтоммута. Уордьанынан Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Сэбиэскэй Сойууһу босхолоһорго көмөлөспүт, онно сыраларын уурбут байыастар, хамандыырдар уонна бартыһааннар наҕараадаланаллара.

Үс истиэпэннээх.

Уордьан — Аҕа дойду сэриитин кэмигэр олохтоммут бүтэһик полководческай уордьан. Бу уордьан үһүс истиэпэнинэн хамандыырдар эрэ буолбакка, рядовойдар уонна бартыһааннар наҕараадаланыахтарын эмиэ сөп этэ - атын оннук сэбиэскэй уордьан суох. Бу уордьан ССРС уордьаннарыттан өссө биир уратылаах - суруга нууччалыы буолбакка, украинныы (укр. Богдан Хмельницький).

## Быһаарыылар
Албан аат уордьана

thumb
**Албан Аат уордьана** - Албан Аат уордьана 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. 3 истиэпэннээх. 1 истиэпэн — кыһыл көмүс, оттон 2 уонна 3 — үрүҥ көмүстэр. Уордьан сэрии толоонугар тус бэйэлэрэ хорсун быһыыны көрдөрбүт дьоҥҥо бэриллэрэ.

## Быһаарыылар
Ленин уордьана

мини|Ленин уордьана
**Ленин уордьана** — 1930 с. муус устар 6 күнүгэр олохтоммут. 

Аҕа дойду сэриитин сылларыгар 36 тыһыынча кэриҥэ киһи бу уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
Кыһыл Сулус уордьана

thumb**Кыһыл Сулус уордьан** - Ленин уордьанын курдук муус устар 6 күнүгэр 1930 с. олохтоммута. Бу уордьан Аа дойду сэриитин сылларыгар 2900 тыһыынча кэриҥэ киһиэхэ туттарыллыбыта.

## Быһаарыылар
Кыайыы уордьана

thumb**Кыайыы уордьана** - 1943 с. сэтинньи 8 күнүттэн бэриллэр. Уордьанынан быһыы-майгы (обстановка) Кыһыл аармыйа туһугар эргийэригэр хас эмэ, эбэтэр биир фроҥҥа ситиһиилээх кыргыһыыны ыыппыт үрдүкү хамаандынай састаап эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара.

## Быһаарыылар
Ушаков уордьана

thumb**Ушаков уордьана** — Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. ол охтоммута. Ушаков уордьанынан кыргыһыы үчүгэй тэрээһиннээхтик барарыгар үлэлэспит флот эписиэрдэрэ наҕараадаланаллара. Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэнэ -платина, 2 истиэпэнэ - көмүс. Нахимов уордьаныттан үрдүк суолталаах.

## Быһаарыылар
«Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл

мини|«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл

**«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл** - Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар бэриллэр «Кыһыл көмүс сулус» мэтээл.

ССРС саамай үрдүк наҕараадата (Высшая степень отличия). Мэтээли муус устар 16 күнүгэр 1934 с. олохтообуттара. 

Бу мэтээли Аҕа дойду сэриитин кэмигэр уһулуччу үтүөнү оҥорбут киһиэхэ биэрэллэрэ. 1943-1991 сс. диэри бу мэтээлинэн 12772 киһи наҕараадапаммыта. Бу наҕараада биир эмэ түбэлтэҕэ эйэлээх кэмҥэ эмиэ бэриллиэн сөп.

## Быһаарыылар
«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл

мини|"Бойобуой үтүэлэрин иһин" мэтээл
мини|"Бойобуой үтүэлэрин иһин" мэтээл лиэнтэтэ

**«Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээл** - Алтынньы 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. 5210078 киһи наҕараадаламмыта. 

Бу мэтээлинэн Сэбиэскэй аармыйа, Флот, кыраныыссаны маныыр уонна ис сэриилэр, итиэннэ атын омук дойдутун дьоно эмиэ наҕараадаланыахтарын сөп этэ. Мэтээли сэрии кэмигэр эр санааларын киллэрэн хорсуннук сэриилэспит, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт, саҥа байыаннай тиэхиньикэни баһылаабыт уонна бэлитиичэскэй бэлэмнэниигэ ситиһиилээх саллааттарга биэрэллэрэ.
мини|Medal "For Battle Merit" reverse

## Быһаарыылар
«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл

мини|«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ

**«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл** - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 

Мэтээл 1470000 киһиэхэ бэриллибит: Ол иһигэр 15 тыһ. былакаадаҕа түбэспит оҕолорго.

## Быһаарыылар
«Хорсунун иһин» мэтээл

**«Хорсунун иһин» мэтээл** - Мэтээли олохторун кэрэйбэккэ хорсун быһыыны көрдөрөн сэриигэ кыттыбыт, анал сорудаҕы толорбут, кыраныыссаны кыраҕытык манаабыт аармыйа, флот, ис дьыала уорганнарын саллааттарыгар биэрэллэрэ.

«Хорсунун иһин» мэтээл муус устар 17 күнүгэр 1938 с. олохтоммута. Уопсайа 4 мөл. киһи наҕараадаламмыта.
мини|Medal "For Courage" 1942
мини|Medal "For Courage" 1942

## Быһаарыылар
«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл

мини|«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл
мини|«Одесса көмүскэлин иһин» мэтээл лиэнтэтэ

**«[[Одесса]] көмүскэлин иһин» мэтээл** - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 

Мэтээлинэн 30 тыһ. киһи наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
«Белграады босхолооһун иһин» мэтээл

мини
**«Белграады босхолооһун иһин» мэтээл** - бары «Босхолооһун иһин» (за освобождение) мэтээллэр курдук куораты босхолуурга хорсун быһыыларын, сатабыллаах салайыылары уонна бойобуой эпэрээссийэлэри үчүгэйдик ыыппыт байыаннайдарга бэриллэрэ. «Босхолооһун иһин» мэтээллэр бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммуттара. Түөс хаҥас өттүгэр иилиллэллэр.

Мэтээл быһа холоон 70 тыһ. киһиэхэ бэриллибтэ.

## Быһаарыылар
«Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл

мини|«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл
мини|«Сталинград көмүскэлии иһин» мэтээл лиэнтэтэ

**«[[Сталинград]] көмүскэлии иһин» мэтээл** - бары көмүскэл иһин мэтээллэр курдук ахсынньы 22 күнүгэр 1942 с. . 

759560	киһи наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
«Берлиини ылыы иһин» мэтээл

мини|«Берлиини ылыы иһин» мэтээл
мини|«Берлиини ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ
**«Берлиини ылыы иһин» мэтээл** — бары «Ылыы иһин» мэтээллэр курдук куораты (бу сырыыга Берлиини) өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута, түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр.

Быһа холоон 1100 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл

thumb|«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл
thumb|«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ

**«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл** - бары "Ылыы иһин" мэтээллэр курдук куораты өстөөхтөн быыһаан ылбыт, кыайбыт саллааттар, эппэрээсийэни салайбыт дьон наҕарааданаллара. Бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 сыллаахха олохтоммута. Түөс хаҥас өттүгэр кэтиллэр, ССРС атын мэтээллэрэ баар буоллахтарына Будапеһы ылыы иһин мэтээл кэнниттэн ыйанар.

Быһа холоон 760 тыһ. киһи бу мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл

thumb
**«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл** бэс ыйын 9 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Мэтээли быһа холоон 14933000 киһи ылбыт. Бу мэтээлинэн сэриигэ кыттыбыт, сэрии кэмигэр бааһыран, ыалдьан туораабыт, фронтан атын, ыстаап (штаб) да үлэтигэр көһөрүллүбүт, байыаннай уокуруктарга үлэлээбит үгүс байыаннай, флот, Кыһыл аармыйа байыастара, НКВД үлэһиттэрэ наҕараадаламмыттара.
мини|Medal "For the Victory Over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945" averse
мини|Medal "For the Victory Over Germany in the Great Patriotic War 1941–1945" reverse

## Быһаарыылар
«Японияны кыайыы иһин» мэтээл

мини|«Японияны кыайыы иһин» мэтээл
мини|«Японияны кыайыы иһин» мэтээл лиэнтэтэ

**«Японияны кыайыы иһин» мэтээл** - Балаҕан ыйын 30 күнүгэр 1945 с.	олохтоммута.

Барыта холбоон 1800000 кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн империалистыы Японияны кыайар иһин сэриилэспит Кыһыл аармыйа, флот, НКВД байыастара, байыаннайдар уонна наймыласпыт сэрииһиттэр (вольнонаемные) наҕараадаланаллара.

## Быһаарыылар
«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

thumb**«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл** - Бэс ыйын 6 күнүгэр 1945 с. олохтоммута. Быһа барыллаан 16096750 киһи наҕараадаламмыта. Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын, билим, тиэхиньикэ, култуура, ускуустуба, идэлээх сойуустар, баартыйа, уопсастыбаннай тэрилтэ эйгэтигэр үлээбит туруу үлэһит дьон наҕараадаланаллара.

## Быһаарыылар
«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл

thumb**«Аҕа дойду сэриитин бартыһааныгар» мэтээл** - Олунньу 2 күнүгэр 1943 с. олохтоммута.  Бу мэтээлинэн сэрии кэмигэр тулуурдарын, хорсун быһыыларын көрдөрбүт бартыһаан байыастар, бартыһаан хамсааһынын тэрийбит салайааччылар наҕараадаланаллара. 

Икки истиэпэннээх. 1 истиэпэннээх мэтээлинэн 56883 киһи, отгон 2 истиэпэннээх мэтээлинэн 70992 киһи наҕараадаламмыта. Мэтээл 1974 с. диэри 2 истиэпэннээх суос соҕотох мэтээл этэ.

## Быһаарыылар
Нахимов мэтээлэ

мини|Нахимов мэтээлэ
мини|Нахимов мэтээлин лиэнтэтэ

**Нахимов мэтээлэ** - Мэтээлинэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт, эрдээх санааларын көрдөрбүт, бойобуой сорудах эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллара.

Кулун тутар 3 күнүгэр 1944 с. олохтоммута. 14 тыһ. кэриҥэ киһи наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
Ушаков мэтээлэ

мини|Ушаков мэтээлэ
мини|Ушаков мэтээлин лиэнтэтэ

**Ушаков мэтээлэ** - Мэтээлининэн сэрии, кыргыһыы кэмигэр олохторун кэрэйбэккэ кыргыспыт эрдээх санааларын көрөрдөрбүт, бойобуой садаача эҥкилэ суох толорулларыгар кылааттарын киллэрсибит флот мотуруостара, саллааттара, старшинаалара, сержааннара, мичманнара наҕараадаланаллар эбит.

Нахимов мэтээлин курдук кулун тутар күнүгэр 1944 с. олохтоммута.

## Быһаарыылар
Интернационал куораттар

**Интернационал куораттар** ( эбэтэр ) диэн өйдөбүл, ханнык эмит куорат элбэх омуктан турар буоллаҕына. Итинник куоратка уопсай төрүт олохтоох омук ахсаана 60% кыра буоллаҕына киирэр. Дьокуускай куорат - интернационал куораттартан биирдэстэрэ, төрүт олохтоох сахалар куорат 47% эрэ ылаллар, онтон кэлиилэр (харалар, нууччалар) 42% ылаллар. Итинник куораттарга өссө маннык куораттар киирэллэр:

* Сидней , Аустралия
* Москуба , Арассыыйа
* Мельбурн , Аустралия
* Нью Йорк , АХШ
* Лос Анджелес , АХШ
* Торонто , Канаада
* Ванкувер , Канаада
* Дьокуускай , Саха Сирэ
* Париж , Франция
* Милан , Италиа
* Берлин , Германия
* Шанхай , Кытай
* Токио , Дьоппуон
* Лондон , Улуу Британия
Сахатыйбыт нууччалар

**Сахатыйбыт нууччалар**, Саха омугун чааһа, кэлии нууччалар уонна атын омуктар саха култууратын уонна тылын өһүн ылбыттарын ааттыыллар. Экспердар этэллэринэн сахатыйбыт нууччалар уонна хара омуктар ахсааннара үрдүү турарын көрдөрөр. Сыл аайы 8% ылар. Итинэн суоттаатахха аны 243 сылынан Саха Сиригэр олорор атын омуктар бары саха буолуохтаахтар. 

## Өссө маны көр
* Нууччатымсыйбыт сахалар
Бөрнаби

**Бөрнаби** (Burnaby), Канаадаҕа баар куорат, Бритиш Каламбия сирэ, Ванкувер эргинэ. Нэһилиэнньэтэ 230 тыыһынча. Манна элбэх сахалар олороллор.
Садэ Аду

**Садэ Аду** () (толору аата — **Хелен Фолашаде Аду** ()) — Нигерияттан төрүттээх Британия ырыаһыт дьахтара, *[[Sade]]* бөлөх солистката.

Садэ тохсунньу 16 күнүгэр 1959 сыллаахха Ибадан диэн куоракка Нигерияҕа төрөөбүт.

Арассыыйаҕа 3-4 ырыата эрэ киэҥник биллэр.
Томмазо Кампанелла

thumb**Томмазо Кампанелла** (Tommaso Campanella) - италия бөлөһүөгэ, бэйээт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара. 

1568 сыллаахха төрөөбүт.

Капманелла үгүс айымньылара хаайыыга суруллубута, ону кэлин үөрэнээччитэ Адами бэчээккэ таһаарбыта. Бэлиитикэҕэ, экэниэмикэҕэ көрүүлэрин Кампанелла «Civitas solis», «Questiones sull' optima republica» уонна «Philosophia realis» айымньыларыгар көрдөрөр. Айымньыларын уратыта - өйтөн ылыллыбыты олоххо баары кытта булкуйан суруйар. «Civitas solis» айымньыга ааптар ханна да суох дьоллоох олохтоох Күн куоратын ойуулуур.

1639 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр өлбүт.
Уус-уран түмэл

**Уус-уран түмэл** - уус-уран айымньылары бар-дьоҥҥо көрдөрөр, киһи-аймах уонна биирдиилээн омуктар уус-уран сайдыыларын үөрэтэр тэрилтэ, түмэл сүрүн көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ.

Саха сиригэр бу хайысханан Габышев аатынан уус-уран ускуустуба түмэлэ үлэлиир.
Дьесси Маккартни

**Дьесси Маккартни** () — АХШ уонна аан дойду саҥа тахсан эрэр эдэр ырыаһыта.  9 Апрель 1987 сыллаахха Нью Йорк куоратка төрөөбүтэ, Ардслей () (Нью Йорк) диэн оройуонугар, билигин онно олорор. Саха эдэр ыччаттарыгар улахан уонна да атын омуктарга киэҥник биллэн эрэр. 

## Биллэр клипа

http://videodisc.tv/video/69116101/bgabbbgha/%C4%E6%E5%E9%F1%E8+%CC%E0%EA%EA%E0%F0%F2%ED%E8/

## Биографиата

## Үлэтэ

## Саха Сирин кытта сибээһэ

## Модель быһыытынан үлэтэ

## Куолаһа
SHINee

SHINee (кор. 샤이니, Шайни) ,биэс киһилээх Соҕуруу Корея биллэр эдэр бөлөҕө. Сеулга 2008 сыллаахха SM Entertainment агенство тэрийбитэ. 2008 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр SBS Inkigayo былаһааккатыгар «Nuna Neomu Yeppeo (Replay)» диэн ырыаны ыллаан дебюттаабыта.

## Дискография

**Альбомнара**
* 2008: *[[Replay]] (мини-альбом)
* 2008: *The Shinee World
* 2009: *[[Romeo]] (Mini-album)
* 2009: *2009, Year of Us (мини-альбом)
* 2010: Lucifer
* 2010: Hello

**Сингллара**
* 2008: Nunan Neomu Yeppeo (Replay)
* 2008: Sanso Gateun Neo (You're Like Oxygen)
* 2008: A.Mi.Go. (Amigo)
* 2009: Juliette
* 2009: Ring Ding Dong
* 2010: Jojo

## Атын топиктар
* K-pop
Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ

**Аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтэ** (АЭТ) (, ) - аан дойдуга атыыны-эргиэни кэтээн көрөр тэрилтэ. Женеваҕа баар. 1995 с. 104 дойду урукку *Тарифтар уонна атыы-эргиэн генеральнай сөбүлэҥин (ГАТТ)* оннугар тэрийбиттэрэ. Атыыга-эргиэҥҥэ хааччах кыччыырын уонна элбэх өрүттээх эргиэн сайдарын ситиһэр соруктаах. ГАТТ сөбүлэҥнэрин дойдулар эҥкилэ суох тутуһууларын кэтиир, саҥа сөбүлэҥнэри бэлэмниир. Бу тэрилтэни кириитикэлээччилэр АЭТ национальнай суверенитеты суох гынар, бөдөҥ корпорациялар интэриэстэрин көмүскүүр, экономика либерализациятын түмүгэр экология проблемаларын үксэтэр, үөрэҕэ суох үлэһиттэр балаһыанньаларын мөлтөтөр дииллэр.

## Кириитикэ
Бу тэрилтэни Холбоһуктаах Штааттар аан дойду үбүн хонтуруоллаары тэрийбиттэр дииллэр.  АХШ кини көмөтүнэн саамай күүстээх дойду стаатуһун бигэргэтэр, өссө күүһүрэр, Куйаары (Вселеннай) барытын бас билэргэ кыһаллар дииллэр.

## Быһаарыылар
Аан дойду Утума

[thumb|150px|[ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин бэлиэтэ]]
**Аан дойду Утума** (, ) - *Аан дойдутааҕы култуура уонна айылҕа утумун көмүскүүр туһунан Конвенция* "аан дойдуга суолталаах" диэн билиммит сирдэрин эбэтэр эбийиэктэрин тиһигэ.

Бу конвенцияны 1972 сыллаахха ЮНЕСКО ылыммыта. Сыала-соруга - култуура уонна айылҕа сыаннастарын харыстыырга дойдулар бииргэ үлэлээһиннэрин хааччыйыы. Бу тиһиккэ киирбит эбийиэги судаарыстыба көмүскүүр эбээһинэстээх. Тиһиккэ аан дойдуга аатырбыт тутуулар киирэллэр. Култуура уонна айылҕа сыаннастара бэйэ-бэйэлэрин ыккардыгар сыһыаннара билигин үс бииргэ кэриҥэ.

2021 сыллааҕы туругунан Аан дойду Утумун испииһэгэр 1154 эбийиэк киирэ сылдьар, онтон 897 култуура, 218 — айылҕа уонна 39 — култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ буолаллар, бу эбийиэктэр 167 ЮНЕСКО Аан дойжу култууратын уонна айылҕатын утумун харыстыыр туһунан Конвенциятыгар илии баттаабыт дойдуларга бааллар. Хас биирдии эбийиэк туһунан нүөмэрдээх.

Манна биһиги Өлүөнэбит турууктара киллэрибиттэрэ.

## Быһаарыылар
Аан дойду Баана

**Аан дойду Баана** (, ) - ХНТ иһинэн тэриллибит аналлаах тэрилтэ. Бреттон-Вууд кэмпириэнсийэтигэр сэрии кэннинээҕи урусхаллааһыны суох оҥорууга анаан тэриллибитэ. Аан дойду сайдыытын сүрүн үнүстүүтүнэн ааҕыллар.

Биэс салаалаах: Аан дойдутааҕы реконструкция уонна сайдыы баана (МБРР), Аан дойду сайдыытын Ассоциацията, Аан дойду Үбүн корпорацията, Инвестицияны хааччыйыы Агенствота уонна Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ.

Аан дойду сайдыытын Ассоциацията (1960 с. олохтоммут) - дьадаҥы дойдуларга бырыһыана суох сууда биэрэр.
Аан дойду Үбүн корпорацията (1956 с. олохтоммут) - сайдар дойдулар урбаанньыттарыгар займ биэрэр.
Инвестицияны хааччыйыы Агенствота (1985 с. олохтоммут) - атын дойдуттан инвестицияны хааччыйар судаарыстыбалар уонна чааһынай дьон агенстволарын өйүүр.
Инвестицияҕа мөккүөр быһаарыытын аан дойдутааҕы киинэ - МБРР-ы мөккүөрдэртэн быыһаары 1966 с. тэриллибитэ. 

## Быһаарыылар
Архантроп

**Архантроп** эбэтэр **питекантроп**, **көнө киһи** (быдан былыргы дьонноро) - билим этэринэн 2 мөл - 300 тыһ. сыллар ынараа өттүлэригэр олорбуттар.

Тас көрүҥүнэн, этин-сиинин оҥоһуутунан билиҥҥи киһи уонна австралопитек ыккардынан. Көнөтүк туран хаамыы, илиилэрэ иллэҥэ, тугу эрэ үлэлээн оҥорор кыахтаммыттара, тириилэрэ түүтэ суоҕа иҥин автралопитектарга эмиэ баар этэ. Ол гынан баран архантроптар мэйиилэрэ ортотунан балтараа төгүл улахан этэ. Быдан былыргы дьон Африкаҕа, Азияҕа, Европаҕа барытыгар бааллара.

Билиҥҥи туругунан сүүстэн тахса киһи таастыйбыт сэмнэҕэ көстөн турар. Саамай биллэр уҥуохтар Ява арыыга 1890 с. (питекантроп), Гейдельберг таһыгар 1907 с. (гейдельбердээҕи киһи), Пекин таһыгар (синантроп) 1927 с. көстүбүттэрэ.

Архантроптар саҥараллар этэ дуо диэн ыйытык өр кэмҥэ быһаарыллыбака турбута. Онтон лингвист Ф. Либермен, анатом Э. Крелин уонна кинилэри кытта үлэлээбит учуонайдар саҥа төрөөбүт оҕо уонна эбисийээнэлэр саҥарар аппарааттарын оҥоһуутун уонна питекантроп саҥарар аппараатын моделын тэҥнээн көрбүттэрэ. Бу түмүгэр уонна архантроп мэйиитин оҥоһуутуттан сиэттэрэн архантроп саҥарар эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ол гынан баран билиҥни киһитээҕэр 10 төгүл бытааннык саҥараллар этэ диэн сабаҕалаабыттара.

Архантроп кэнниттэн сайдыы салгыы үктэлинэн палеоантроп ааҕыллар.

## Быһаарыылар
Австралопитек

**Австралопитек** - 5-5,5 мөл. сыл ынараа өттүттэн (сорохтор этэллэринэн 12-14 мөл. сыл) 2-2,5 мөл. сыл ынараа өттүгэр дылы олорбут киһитиҥи харамайдар.

Гоминид триадата диэн ааттанар бэлиэлэр баалларынан билиҥҥи дьону кытта биир биология бөлөҕөр - гоминиидтар кэргэннэригэр - киллэрэллэр.

Аан бастаан австрлопитек таастыйбыт чөмчөкөтүн 1924 с. палеонтолог Раймонд Дарт Тауҥ диэн сиргэ (ЮАР) булбута. Билиҥҥи туругунан австрлопитек хас да тыһыынча таастыйбыт уҥуоҕа көһүннэ.

Чинчийээччилэр этэллэринэн австралопитек кэнниттэн сайдыы аныгыскы сүһүөҕэ - архантроп (питекантроп).
Гоминиид триадата

**Гоминиид триадата** диэн палеонтологияҕа гоминиидтэр кэргэннэригэр киирии 3 бэлиэтэ ааттанар:
# илиитин эрбэҕэ атын тарбахтарын утары;
# атахтарын (алын сарбахтарын) оҥоһуута көнөтүк туран хаамалларын туоһулуур;
# атын примааттартан быдан бөдөҥ мэйии (550 см³ ордук).
Бу бэлиэргэ бастакынан толору эппиэттиир харамай - австралопитек.

## Быһаарыылар
Гоминиидтэр кэргэннэрэ

**Гоминиидтар кэргэннэрэ** () - эттэрэ-сииннэрэ гомиинид триадатыгар эппиэттиир оҥоһуулаах примааттар кэргэннэрэ.

Саамай былыргы харамайдартан бу кэргэҥҥэ австралопитек киирэр.
ЮНЕСКО

**ЮНЕСКО** (Холбоһуктаах Наассыйалар үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ) () - ХНТ аналлаах салаата. Сүрүҥ сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйар соруктаах тэриллибитэ. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир.
Бу организация 1945 сыл сэтинньи 16 күнүгэр тэриллибитэ, штаб-квартирата Париж куоратыгар Францияҕа баар. Билиҥҥитэ организацияҕа 195 судаарыстыба чилиэн быһыытынан, 2 судаарыстыба кэтээн-көрөөччү быһыытынан бааллар, ону кытары тас бэлиитикэлэрин бэйэлэрэ билиммэт 10 территория ассоциированнай чилиэн быһыытынан киирэллэр.

1948 сылтан ыла организация "Курьер ЮНЕСКО" диэн сурунаалы 10 тылынан таһаарар. Бу сурунаалы онлайн босхо булуохха сөп.

1972 с. Аан дойду Утумун тиһигин оҥорууну үбүлээн тэрийбитэ. Бу тиһиккэ судаарыстыбанан көмүскэниэхтээх култуура уонна айылҕа эбийиэктэрэ киирэллэр. 

1984 с. АХШ бу тэрилтэттэн тахса сылдьыбыта, төттөрү 2002 сыллаахха киирбитэ. Великобритания уонна Сингапур 1985 с. тахсыбыттара. Великобритания төттөрү 1997 с. киирбитэ.

## Быһаарыылар
Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта

**Санскрит транслитерациятын аан дойдутааҕы алпаабыта** (**IAST**, *International Alphabet of Sanskrit Transliteration*) — диакритика бэлиэлэрдээх латыын алпаабытын көмөтүнэн санскритынан суруйууну хааччыйар билим стандаарта. IAST 1894 сыллаахха Женеваҕа буолбут Аан дойду Ориенталистарын Кэҥгириэһигэр ылыныллыбыт стандаарка олоҕурар.
Палеоантроп

**Палеоантроп** (былыргы киһи) эбэтэр **неандерталец** - "өйдөөх киһи" (*Homo sapiens*) иннинэ аҕай олорбут киһи. Палеоантроптар олорбут сирдэрин хаһыылара көрдөрөрүнэн саамай былыргы неандертааллар 200 тыһ. сыл ынараа өттүгэр олорбуттарын туоһулууллар (Фонтешебад - Франция, Сванскомб - Англия, Штейнгейм - Германия уо.д.а.). Ол гынан баран бу дьон неандертааллар атын хойут олорбут (100-400 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) бөлөхтөрүттэн (Неандерталь - Германия, Спи - Бельгия, Ля-Шапель-о-Сен, Ле-Мустье - Франция уо.д.а.) ордук сайдыылаахтара чинчийээччилэри мунааҕырдар.

Палестинаҕа (Кармел хайа Схул уонна Табун диэн хаспахтарыгар) неандертааллар туспа көрүҥнэрэ көстүбүтэ - кинилэр аныгы киһиэхэ эттэринэн-сииннэринэн уонна олорбут кэмнэринэн наһаа чугастар.

Ол гынан баран билигин да бу хостонуллар уҥуохтар билиҥҥи киһи өбүгэлэрин сэмнэхтэрэ буолаллара чуолкай быһаарылла илик. Сорох чинчийээччилэр неандертааллары өлөн быстыбыт, билигин суох буолбут, киһиэхэ уруулуу эрэ көрүҥүнэн ааҕаллар. Сорохтор аныгы киһи палеоантроптар сорох эрэ бөлөхтөрүттэн үөскээбит дииллэр. 

Сорох чинчийээччилэр неандертааллары киһи көрүҥэр киллэрэллэр (подвид быһыытынан), сорохтор (Арассыыйаҕа чинчийээччилэр үгүстэрэ) - туспа көрүҥ быһыытынан ааҕаллар.

Палеоантроптар тас көрүҥнэринэн, эттэринэн-сииннэринэн архантроптардааҕар быдан сайдыылаахтар. Мэйиилэрин кээмэйэ билиҥҥи киһи гиэнигэр тиийэр (1500 см³), сороҕор аһары да барар (1700 см³). Ол гынан баран мэйиилэрин уонна уҥуохтарын оҥоһуутун сорох көстүүлэрэ, палеоантроптар, киһиэхэ тэҥнээтэххэ, сайдыылара быдан судургутун этэр.

Палеоантроп кэнниттэн неоантроп - аныгы киһи кэлэр.
Бэкон Фрэнсис

**Бэкон Фрэнсис** (тохсунньу 22, 1561 - муус устар 9, 1626) - Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.

Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.

Айылҕаны үөрэтиини (естествознание) уопукка олоҕуруохтааҕын туһунан үөрэҕи олохтообут.
Духобордар

**Духобордар**, «духовнай христианнар» — православиеттан хайдыбыт сиэктэ, квакердарга чугастар. Таҥара дьиэтин тас обрядтарын билиммэттэр. 

Екатеринослав күбүөрүнэтин Никольскай сэлиэнньэтигэр 1755—1775 сс. олорбут Силуан Колесников төрүттээбит. Православнай таҥара дьиэтэ уонна оччотооҕу былаас бобо сатаабыттара. Кырыымҥа көскө ыыта сылдьыбыттара. 

Александр I ыраахтааҕы духобордары реабилитациялаабыта, көскө олорууттан босхолообута. Онтон Николай I саҕана эмиэ буруйданан аны Закавказьеҕа ыытыллыбыттара. Грузияҕа уонна Азербайдьааҥҥа хас да сэлиэнньэлэри олохтообуттара. 1895 с. Елизаветопольскай уонна Тифлис күбүөрүнэлэр уонна Карс уобалас хас да тыһыынча духобордара Петр Веригин сүбэтинэн байыаннай сулууспаттан букатын аккаастаналларын туһунан аһаҕастык эппиттэрэ, сэрии сэптэрин кыраһыынынан кутан баран уоттаан кэбиспиттэрэ. Ыраахтааҕы бастаанньаны хам баттыырга казаактары ыыппыта. 200-чэ киһи хаайыыга быраҕыллыбыта. Сулууспаттан аккаастаммыт духобордары Саха сиригэр көскө ыыппыттара.

Духобордары Лев Толстой уонна хас да биллиилээх дьон өйөөбүттэрэ. 1898 с. квакердар өйөөһүннэринэн элбэх духобор Канаадаҕа көспүтэ. Билигин онно 30 тыһыынча кэриҥэ сыдьааннара олороллор.
Дон

**Дон** (, былыр *Танаис*) - Арассыыйа соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр баар өрүс. Москуба соҕуруу өттүгэр Нуучча Орто үрдэлиттэн саҕаланар, соҕуруу устар уонна Таганрог заливыгар Азов муоратыгар түһэр. Уһуна 1870 км. Орто сүүрээнигэр Цимлян водохранилищетыгар киирэр. Тардыыта өҥ буордаах уонна хойуу ойуурдардаах. Азов муоратыттан 1584 км дылы хараабыллар усталлар, дойду бөдөҥ тырааныспар тымыра.
Жанна д’Арк

[thumb|150px|left|Жанна д’Арк [Карл VII коронациятыгар. Жан Огюст Доминик Энгр, 1854.]]
**Жанна д’Арк** () (1412, Домреми, Франция – ыам ыйын 30, 1431, Руан) — Франция национальнай дьоруойа, католицизмҥа сибэтиэй быһыытынан билиниллэр. 

Бааһынай кыыһа кыра эрдэҕиттэн сибэтиэйдэр саҥаларын истэрин кэпсиир эбит. 16 сааһын туолуута ол куоластар Франция дофиныгар (принц) Англияны утары сэриилэһэригэр көмөлөһүөхтээххин "диэбиттэр". 

Жанна эр киһи таҥаһын таҥнан баран дофины кытта көрсөр уонна кинини, кини сүбэһиттэрин уонна таҥара үлэһиттэрин бэйэтин өйүүргэ күһэйэр. Француз сэриилэрин бэйэтин тула түмэр, сүргэлэрин көтөҕөр, Орлеан осаадатын суох оҥорор (1429). Онтон французтар сэриилэрэ Реймс диэн куораты босхолууллар, ол куоракка Карл VII хоруол Жанна баарыгар коронацияланар. 

Бу кэннэ французтар Парииһы осаадалаабыттара сатаммат, 1430 с. Жанна бургууннарга билиэн түбэһэр, бургууннар кинини англичааннарга биэрэллэр. Карл Жаннаҕа көмөлөһөртөн аккаастанар. Руаҥҥа илдьэннэр англичааннары кытта сойуустаах француз таҥаратын үлэһиттэрэ (духовенство) Жаннаны инквизиция суутугар биэрэллэр. 

Дьахтары таҥара дьиэтин утарыыга уонна колдовствоҕа буруйдууллар (1431). Күүһэ кыайарынан көмүскэнэр, ол эрэн пыытканы тулуйбакка билинэргэ күһэллэр. Суут урааҕынан олоҕун тухары хаайыыга сытарга ууруллар. Бу кэннэ Жанна буруйун билининиититтэн аккаастанар, Таҥара санаатын этэр киһибин дэнэр. Ол иһин инквизиция хат сууттаан уматарга уураахтыыр.
Бравина Розалия Иннокентьевна

200px|thumb|right|Бравина Розалия Иннокентьевна
**Бравина Розалия Иннокентьевна** - СӨ БА Үлэ социальнай кыһалҕаларын институутун дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, профессор.

1983 с. Ленинградтааҕы А.А. Жданов аатынан университет аспирантууратын бүтэрэн баран “Погребальный обряд якутов как историко-этнографический источник” диэн Ленинграадтааҕы Н.Н. Миклухо-Маклай аатынан этнография уонна антропология институутугар хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.

2000 с. СО РАН Этнография уонна этнография Институутугар “Концепция жизни и смерти в культуре этноса: Реконструкция, традиции и современность: (На материале культуры саха)” диэн дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ. Бу үлэтин Арассыыйа үөрэхтээһинин министиэристибэтин Үрдүкү аттестациялыыр хамыыһыйата (ВАК) бэчээттииргэ сүбэлээбитэ. 

1983 сылтан 2002 сылга дылы СГУ-га үлэлээбитэ. 1992 с. 2002 с. дылы Саха култууратын уонна тылын факультетыгар национальнай кафедра сэбиэдиссэйэ этэ.

Р.И. Бравина Саха Өрөспүүбүлэкитигэр культурология үөрэхтээһинин биир саҕалааччыта уонна тэрийээччитэ. 

Р.И. Бравина 80 тахса билим уонна билим методикаыгар аналлаах үлэлэрдээх, ол иһигэр 9 монография. Арассыыйа Федерациятын үрдүк анал үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ, Арассыыйа норуотун сырдатыытын туйгуна.

## Айар үлэтэ
"Олох, Дьылҕа, Өлүү" диэн ааҕааччы киэҥ араҥатыгар туhуламмыт кинигэтигэр сахаҕа олоҕу сүрүннүүр итэҕэл тирэх өйдөбүллэрин фольклор, этнография уонно саха эрдэтээҥҥи көмүүлэрин хаһыы археологическай матырыйаалларыгар олоҕуран арыйар. Кинигэ 2006 сыллаахха 7000 экземплярынан "Бичик" кинигэ кыhатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера

## Быһаарыылар
Раама

**Раама** (, ) эбэтэр **Рамачаандра (Рамакандра)** — Вишну сэттис төлкөтө (аватаара), индуизмҥа саамай үрдүкү айыы. Олоҕун туһунан Рамаайанаҕа кэпсэнэр.

Раама өйдөөх буолууну, бары өттүнэн үчүгэй буолууну уонна үчүгэйи оҥорууну кэрэһэлиир. Кинини уҥа илиитигэр оноҕостоох, хаҥаһыгар ох саалаах турар гына ойуулууллар. Храамнарга кини таһыгар ойоҕо Сита уонна бииргэ иитиллибит быраата Лакшмана, эбисийээнэлэр баһылыктара Хануман ойууланаллар.

## Быһаарыылар
Рамаайана

**Рамаайана** (,  «Раама айана») — былыргы индия хоһоонунан суруллубут үһүйээнэ (эпос). Санскрит тылынан б.э. 300 сыл иннинэ суруллубут.
. Махабхааратаны кытта индия сүдү айымньыларынан ааҕылаллаллар. 

«Рамаайана» 24 тыһыынча двустишиеттан турар, сэттэ кинигэлээх:
# **Бала-канда** – Раама оҕо сааһа.
# **Айодхья-канда** – Айодхье диэн сиргэ баар ыраахтааҕы олоҕун туһунан.
# **Аранья-канда** – Раама түҥ ойуурга олоруута.
# **Кишкиндха-канда** – Раама Кишкиндхаҕа эбисийээнэ ыраахтааҕытын кытта сөбүлэҥ түһэрсиитин туһунан.
# **Сундара-канда** – Раама ойоҕун Сиьаны уорбут Равана демон Ланка арыытын туһунан «Дьикти кинигэ».
# **Юддха-канда** – Раама эбисийээнэ сэрииһиттэрэ абааһы Равана сэриитин кытта охсуһуулара.
# **Уттара-канда** – «Тиһэх кинигэ».

## Өссө маны көр
* Махабхаарата
* Кавираджа
* Рагхавапандавиям

## Быһаарыылар
Ханумаан

**Ханумаан** (, , «(алдьаммыт) сыҥаахтаах») — индуизмҥа таҥара, эбисийээнэлэр баһылыктара, тыал таҥаратын Ваю уонна апсара Пунджистала уола. 

«Рамаайана» сүрүн дьоруойдарыттан биирдэстэрэ, Раама уонна Сиита доҕордоро.

## Быһаарыылар
Сиита

[thumb|275px|right| Сиита (уҥа) [Раама|Раамалыын (ортоку), Лакшман (хаҥас) уонна Ханумаан (тобуктаабыт) — Бхактиведанта Мэнор, Мандир, Уотфорд, Англия]]
**Сиита** () — Раама ойоҕо, «Рамаайана» поэмаҕа үчүгэй персонаж, кэрэ айыыта Лакшми төлкөтүн (воплощение) курдук көрүллэр.
Инквизиция

**Инквизиция**  — орто үйэҕэ Рим-католик сыаркабын еретиктары булар, сууттуур уонна накаастыыр процедурата, кэлин, *эрдэтээҥи саҥа кэмҥэ* таҥара дьиэтин аналлаах тэрилтэтэ (). Inquisito - латыынныы көрдөөһүн, булуу.

Испания инквизицията Риим паапата Сикст IV ыйааҕынан 1478 с. олохтоммута. Аутодафе - элбэх киһи тоҕуоруһуутугар уматыы дьону куттуур уонна үөрэтэр соруктаах ыытыллара. Томас Токвемада диэн улуу инкизитор 2000 кэриҥэ киһини уматыыга сыһыаннаах.

## Быһаарыылар
Реформация

**Реформация** (, ) — протестааннар XVI үйэҕэ туспа таҥара дьиэтэ (сыаркап) төрүттээн католицизмтан арахсыылара.

1517 с. Мартин Лютер 95 тезиһын Виттенберг таҥаратын дьиэтин ааныгар ыйаабытыттан саҕаланар диэн ааҕыллар. Сотору кэминэн Хотугу Европаҕа протестантизм баһыйар итэҕэл буолбута. Испания уонна Италия эрэ католик дойдуларынан хаалбыттара.
Иэрэс

**Иэрэс** (, ) - таҥара дьиэтин догмааттарын утарар санаа, доктрина. Христианствоҕа иэрэстэр II үйэттэн саҕалаан элбээбиттэрэ. Эрдэтээҥи иэрэстэргэ арианство, монофизитство, пелагианство уонна донатизм киирэллэр. XII-XIII үйэлэргэ иэрэһи кытта инквизиция охсуһар буолбута. XVI үйэҕэ протестааннар Реформациялара Арҕаа христианствоны араарбытын кэннэ иэрэс суолтата түспүтэ.

Иэрэс иудаизмҥа, буддизмҥа, индуизмҥа уонна ислаамҥа эмиэ баар.

## Быһаарыылар
Протестантизм

**Протестантизм** - христианство үс бөдөҥ салааларыттан биирдэстэрэ. XVI үйэҕэ Реформация кэмигэр Европаҕа үөскээбитэ.

Бу тиэрмининэн католицизмтан уонна православиеттан ураты христиан сыаркаптары холбоон ааттыыллар. Мартин Лютер үөрэнээччилэрэ Германияҕа уонна Скандинавияҕа евангелия сыаркапатарын үөскэппиттэрэ, Жан Кальвин уонна У. Цвингли үөрэнээччилэрэ Швейцарияҕа олохтообуттара. Кальвин үөрэннэччитэ Дь. Нокс Шотландияҕа олохтообута. Францияҕа протестааннары гугеноттар диэн ааттаабыттара. Бу дойдуга католиктары кытта былаас былдьаһыытыгар аҕыста гугенот сэриилэрэ буолбуттара.

Англикаан уонна Епископал сыаркаптар Англияҕа төрүттэммиттэрэ. Кинилэр католиктарга ордук чугастар. 

Протестаан таҥара дьиэлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылара улахан, ол гынан баран Бииблияны бастакы күөҥҥэ туруоралларынан, киһи тугу оҥорбутунан буолбакка туохха итэҕэйэрэ быыһанарга улахан оруоллаҕын билинэллэринэн бииргэлэр.

XXI үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 350 мөл протестаан баара.

## Өссө маны көр
*Адвентиистар
*Баптиистар
*Квакердар
*Меннонииттар
*Методиистар
Паапа

мини
**Паапа**, эбэтэр **Риим паапата** (, ) - Риим епискоба, Католик сыаркабын баһылыга. 

Урут, чуолаан III-IV үйэлэргэ, христианнар бу тылынан ханнык баҕарар епискобу ааттыыллара. Александрия патриархын православнайдар билигин да итинник ааттыыллар. Ол гынан баран IX үйэттэн саҕалаан үксүн Риим епискобын ааттыыллар.

Католицизм паапаны апостол Бүөтүр нэстилиэнньигинэн ааҕар, сыаркапка үрдүкү былаас быһыытынан көрөр. 

## Быһаарыылар
Пандора

**Пандора** - былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр бастакы дьахтар. Прометей уоту уоран дьоҥҥо биэрбитин кэннэ Зевс дьоҥҥо бэриллибит үтүөнү тэҥнээри Гефест диэн уус-таҥараҕа дьоҥҥо дьахтар оҥорон биэрэригэр соруйбут. Пандора Прометей инитигэр ойох тахсар уонна туох баар куһаҕан, мөкү мунньулла сытар иһитин арыйар. Куһаҕан тыын ол иһиттэн мүлчү көтөн тахсан аан дойдуга тарҕанар.
Прометей

**Прометей** — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр титааннартан биирдэстэрэ, уот таҥарата. Үһүйээн быһыытынан Прометей уоту таҥаралартан уоран дьоҥҥо бэлэхтээбит. Ону иэстэһэн Зевс Пандораны айан дьоҥҥо биэрэр, онто аан дойду туох баар куһаҕанын босхо ыытар.

Атын барылынан Зевс Прометейы очуос тааска сыабынан баайар уонна хотойу ыытан быарын тоҥсуттарар, Прометей бааһа түүн аайы оһон иһэр, хотой күн аайы кэлэн быарын тоҥсуйан сордуур.

## Быһаарыылар
Зевс

мини
**Зевс** () — былыргы гириэктэр итэҕэллэригэр пантеон сүрүн таҥарата, халлаан уонна күн-дьыл иччитэ. Риимҥэ Юпиитеры кытта тэҥнэһэр.

Крон (Хронос, Кронос) уонна Рея уоллара.
Аан дойдуну инилэрин Посейдоннуун уонна Аидтыын түҥэттэллэр. Титааннары утары охсуһар. Олимп хайаҕа баар дьиэтиттэн дьону сууттуур уонна араҥаччылыыр. Элбэх дьахталлары уонна таҥаралары кытта таптаһыытыттан (ойоҕун Гераны кытта онтон сылтаан элбэхтэ бурайсар) элбэх оҕону төрөтөр, кинилэр истэригэр Аполлону, Ареһы, Артемиданы, Афинаны, Дионисийи, Еленаны, Гефеһи уонна Персефонаны.

Уус уран айымньыларга кинини бытыктаах, улуутумсук, сиппит-хоппут эттээх-сииннээх эр киһи курдук ойуулууллар.

## Античнай текстэр
Кини XXIII гомера, I гимнэ Каллимаха уонна XV орфическай гимнаст анаммыттара. Зевс төрүөхтэрин уонна куреттарын туһунан Телеста мелическай поэмата, Филискэни комедията уонна «Зевс төрөөһүнэ»трагедията ырытыллыбыттара. Гомера У «громовержец», «высокий», «былыт», «тыал үрээччи», ардах уонна дохсун ардах".

## Миф кириитикэтэ
Многие боги могли представлять реальные исторические личности, а исторические события в отсутствии письменности становились сюжетом мифологии. Эвгемер таҥаралар санааларынан, урут ыраахтааҕылар, геройдар, норуот махталларын ылбыт, кэлин үөскээбит дьон этилэр. Холобур, Эвгемергэ Зевс-улуу буойун, былыргы ыраахтааҕы кириитикэтэ этэ, оттон киноссеҕа дьон-сэргэ ытыктабылын көрдөрбүттэрэ диэн бигэргэтии суруллар. Бу санаа христианскай историяны хатылыыр. Дима Ростовскай: «бу Зевс дуу, Юпитер дуу Критаҕа ыраахтааҕылаах этэ (поэттар үгүһү, халлааҥҥа ыраахтааҕы дииллэр)».

## Быһаарыылар
Крон

**Крон (Кронос)** () — былыргы гириэктэр үһүйээннэригэр сир оҥоруу таҥарата. Ураан уонна Гея оҕолоро 12 титаантан кыралара. Халлааны уонна сири араарбыт. Бэйэтин балтын уонна ойоҕун Реяны кытта Гестияны, Деметраны, Гераны, Аиды уонна Посейдону төрөппүт. Кинини бэйэтин уола солбуйуохтааҕыттан дьаахханан бу оҕолорун ыйыстан кэбиһэр. Рея бүтэһик оҕотун Зевси кистиир уонна Кроноска тааһы ыйыһыннарар. Кэлин Зевс Кронтан оҕолорун төннөрөргө күһэйэр уонна сэриигэ хотор. 

Рим мифологиятыгар Кроҥҥа Сатурн сөп түбэһэр.

## Быһаарыылар
Марлон Брандо

**Марлон Брандо** (1924–2004) - америка артыыһа. Билиниини аан бастаан Бродвейга () "Трамвай Желание" мюзиклга Стэнли оруолун толорон ылбыта (1947). Кыратык кэлэҕэйдиир уонна сорох дорҕооннору "ыйыстара" классическай үөрэҕэ суоҕун көрдөрөр дииллэр. 

"Трамвай Желание" экранизациятын кэнниттэн (1951) "Дикарь" (1954), "В порту" (1954, Оскар бириэмийэ), "Крестный отец" (1972, Оскар бириэмийэ), "Последнее танго в Париже" уонна "Апокалипсис сегодня" диэн киинэлэргэ уһуллубута.

## Быһаарыылар
Леонард Эйлер

**Эйлер Леонард** (1707, Базель - 1783, Санкт-Петербург) - Швейцария математига, улуу математиктартан биирдэстэрэ.

1733 с. Даниил Бернулли кэнниттэн Санкт-Петербуурдааҕы БА чилиэнинэн талыллыбыта. Онно тригонометрия уонна логарифм функцияларын түөрүйэтин чинчийбитэ уонна үрдүкү математикаҕа үлэлээбитэ. Фридрих II хоруол үбүлээһининэн элбэх сыл (1744-66) Берлин БА үлэлээбитэ, онно математика анаалыһыгар функция өйдөбүлүн киллэрбитэ. Олоҕун тухары чыыһылалар түөрүйэлэрин сэргээбитэ, үөрэппитэ. Математикаҕа уонна физикаҕа арифметика тиэрминнэрин киллэриитин таһынан элбэх бэлиэни туттууга киллэрбитэ (холобур суумма уонна пи бэлиэлэрин).

## Быһаарыылар
Бырааттыы Маркстар

**Бырааттыы Маркстар** () — Америка комик бөлөҕө, биэс бырааттыылартан турар эбит: Чико (, дьиҥнээх аата Леонард, 1886–1961), Харпо (, Адольф Артур, 1888–1964), Граучо (, Дьулиус Генри, 1890–1977), Гуммо (, Милтон, 1893–1977) уонна Зеппо (, Герберт, 1901–79).

Ийэлэрин (Минни, ) кытта эстрада "Алта музыка талисмаана" () спектаклы туруорбуттар (1904–18). Гуммо эрдэ бөлөхтөн тахсыбыт, онон бөлөх "Түөрт бырааттыы Маркстар" () диэн аатынан биллибитэ. Бродвейга () туруорбут "Кини баар диэн этээри гынабын" диэн спектакллара билиниини аҕалбыт.

## Быһаарыылар
Александр Белл

**Белл Александр Грэхем** (, 1847–1922) — Шотландияттан төрүттээх АХШ аудиолога уонна айааччыта.

Эдинбурга 1847 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрөөбүт. 1871 с. аҕата Александр Мелвилл Белл айбыт саҥаны визуализациялыыр ньыматыгар консультация биэрэр сыалаах АХШ-ка көспүт. Бостоҥҥа дьүлэйдэр учууталларын үөрэтэр оскуола арыйбыт (1872). 1876 сыллаахха электрическэй боруобатынан саҥарбыт бастакы киһинэн буолбут. Ол сыл төлөппүөнү патеннаабыт, 1877 с. Bell Telephone хампаанньаны олохтооччулартан биирдэстэрэ буолбут.

1880 с. французтар Вольта бириэмийэлэрин үбүнэн Вашингтоҥҥа Вольта лабораториятын арыйбыт. Бу лабораторияҕа фотофон (сырдык көмөтүнэн саҥаны биэрии), аудимометр (кулгаах истэрин кээмэйдиир), графофон (дорҕоон суруйар судургу тэрил) айыллыбыттара. Science (Билим) сурунаал төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ буолбут, дьүлэйдэри саҥарарга үөрэтэр ассоциацияны тэрийбит (1890), туох баар олоҕун истибэт буолууну үөрэтиигэ анаабыт.

1922 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Бейн Бри диэн сиргэ Канаадаҕа өлбүт.

## Быһаарыылар
Тихо Браге

**Браге Тихо** (, ) (1546, Кнудструп, Скания, Дания - 1601, Прага) - Дания астронома.

Тюге Браге (Тихо - латыынныы уларытыы) 1546 сыллаахха ахсынньы 14 күнүгэр Дания үрдүкү сановнигын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Оҕото суох баай адмирал абаҕата уоран ылбыт (сорох источниктар этэллэринэн виикиннар абыычайдарынан биир уолларын ииттэрэ биэрбиттэр), бэйэтин замогар (Тоструп) ииппит. 

12 саастааҕыттан Копенгаген уонна Лейпциг университеттарыгар үөрэммит. 1565-70 сс. Европаны кэрийэн математика уонна астрономия үстүрүмүөннэрин хомуйбут. Аҕатын уонна абаҕатын нэһилиэстибэлэрин тутан баран ол харчытынан кыра обсерватория туттубут. 1573 сыллаахха саҥа сулуһу арыйан (сверхновая) халлаан уларыйар эбит диэн санааны олохтообут. Дания хоруола Фредерик II көмөтүнэн өссө улахан обсерватория туттарбыт (Ураниборг). Бу обсерватория Европаҕа саҥа астрономияҕа арыйыылар кииннэрэ буолбут. Манна Браге Күн систиэмэтин үөрэппит уонна 777 сулус чопчу олохторун быһаарбыт. Кини суоттааһыннарын өлбүтүн кэннэ үөрэнээччитэ И. Кеплер туһаммыт, Исаак Ньютон үлэлэрин олоҕо эмиэ бу үлэлэргэ тирэнэр.

Тихо Браге сорох үстүрүмүөннэрэ:

Билэ:Tycho instrument armillary 13.jpg
Билэ:Tycho instrument armillary 14.jpg
Билэ:Tycho instrument sextant 16.jpg
Билэ:Tycho instrument sextant mounting 19.jpg


## Быһаарыылар
Кеплер Иоганн

**Иоганн Кеплер** (1571, Вайль-дер-Штадт, Вюртемберг — 1630, Регенсбург) — ниэмэс астронома, астромия сайдыытыгар улахан сабыдыалы оҥорбут халлаан эттиктэрин хамсааһынын сокуоннарын ааптара. 

Дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ 1571 с. ахсынньы 27 күнүгэр төрөөбүт. Тюбинген университетыгар стипендия ылбыт. 1594 с. магистр степенын ылбыт, Австрияҕа математика преподавателэ буолбут. Дания аатырбыт астрономугар Тихо Брагега ыстатыйатын ыыппыт. Браге бэйэтин бөлөҕөр ыҥыран үлэлэппит. Бу сылдьан харах иһигэр сырдык хайдах тарҕанарын, ачыкы көрөрү хайдах тупсарарын, телескоп тоҕо чугаһатарын чуолкайдык быһаарбыт. 1609 с. Марс арбиитата төгүрүк буолбакка ньолбуһаҕын туһунан ыстатыйа бэчээттээбит. Бу чахчы Кеплер үс сокуоннарыттан бастакытын олоҕо буолбут. Күн таһынааҕы планеталар түргэнник хамсыылларын быһаарбыт (иккис сокуон), 1619 с. планеталар периодтара уонна кинилэр Күнтэн ыраахтара судургу математика формулатынан быһаарылларын эппит (үһүс сокуон). 

1620 с. ийэтин колдовствоҕа үлүһүйүүгэ буруйдаабыттарын көмүскээбит, онон бэйэтин репутациятын эмиэ быыһаабыт.

## Быһаарыылар
Аваар тыла

Аваар тыла тарҕаныыта|thumb**Аваар тыла** — наах-дагестаан тылларын кэргэнин аваар-анди бөлөҕөр киирэр тыл. Дагестааҥҥа, Азербайдьаан хоту өттүгэр, Грузия хотугулуу-илинигэр уонна Турцияҕа олорор аваардар тыллара. Арассыыйаҕа аваар тылынан 785 тыһ. киһи саҥарар (2002).

Аваар алпабыыта:

Аа Бб Вв Гг Гъ гъ Гь гь Гl гl Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк Къ къ Кь кь Кl кl Кlкl кlкl Кк кк Лл Ль ль Мм Нн

Оо Пп Рр Сс Тт Тl тl Уу Фф Хх Хх хх Хъ хъ Хь хь Хl хl Цц Цц цц Цl цl Цlцl цlцl Чч Чl чl Чlчl чlчl Шш

Щщ Ъъ Ыы Ьь Ээ Юю Яя
Барбра Стрейзанд

**Барбра Джоан Стрейзанд** () 1942 сыл төрүттээх Америка ырыаһыта, актрисата, киинэ оҥороччута, уонна киинэ режиссера. Иккитэ Оскар нахыраадатын ылбыта.
Николай Коперник

thumb|<center>Коперник бүүһэ Краковка</center>**Николай Коперник** (, , ; олунньу 19, 1473, Торунь — ыам ыйын 24, 1543, Фромборк) — Польша астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара.

Птолемей оҥорбут аан дойду тиһилигин көрө-көрө Коперник кини наһаа уустугун сөҕөр эбит, онтон былыргы бөлөһүөктэр айымньыларын үөрэтэн баран (Никита Сиракуз уонна Филолай) арааһа Сир буолбакка Күн аан дойду хамсаабат киинэ буолар диэн түмүккэ кэлбит. Бу барылга олоҕуран планеталар хамсааһыннарын сүрдээх судургутук быһааран биэрэр.

Коперник сүрүн уонна соҕотох кэриэтэ айымньыта — De revolutionibus orbium coelestium («Халлаан эргимтэлэрин хамсааһына»). Бу айымньы Нюрнберга 1543 сыллаахха тахсыбыта; 6 чаастаах (кинигэлээх), Ретик диэн Коперник саамай уһулуччу үөрэнээччитэ көрөн таһаартарбыта.

## Быһаарыылар
МАГАТЭ

Аан дойдутааҕы атом энергиятын агенствота (Магатэ) - атомы эйэ иһин туттала сайдыытын уонна сэрии туһугар тутталы утары охсоһор аан дойдутааҕы тэрилтэ. 1957 сыллаахха автономной агенство курдук тэриллибитэ. Бастаан ХНТ иһигэр тэриллибэккэ эрэ, кэнники ХНТга отчуоттуур буолбута.

Штаб-квартирата Венаҕа турар, уонна икки региональнай офистаах - Торонтоҕа уонна Токиоҕа. 

Урукку тойоно - Мухаммед Эль Барадей 2005 сыллаахха Нобель наҕараадатын ылбыта, эйэ иһин охсуһуутун иһин. Билигин тойоно - Юкиа Амано.
Нобель бириэмийэтэ

**Нобель бирииһэ** — уһулуччу ситиһиилэр уонна өҥөлөр иһин сыл аайы биэриллэр аан дойдутааҕы наҕараада, Скандинавияҕа баар комитет талыытынан култуура уонна наука айыылар иһин биэриллэр. Альфред Нобель — Швеция хиимигэ, динамиты айбыт киһи, өлөрүгэр кэриэс этэн олохтообут. 1885 сылтан биэриллэр. Физикаҕа, химияҕа, медицинаҕа уонна литератураҕа биэриллэр. Эйэ иһин охсуһуу бирииһэ 1901 сылтан биэриллэр.

Эйэ иһин бириис Норвегия Осло куоратыгар биэриллэр, атын бириистэрэ Швеция Стокгольм куоратыгар биэриллэр. Нобель бирииһэ бэйэтин уобалаһыгар саамай престижтааҕынан билиниллэр.

1968 сыллаахха Sveriges Riksbank саҥа бирииһи олохтообут — Экономикаҕа чинчийии иһин. Бастаан бириис 1969 сыллаахха бэриллибит. Официальнай Нобель бирииһэ буолбатах эрээри атын бириистэри кытары бииргэ бэриллэр.

Хас бирииһи ылбыт киһи көмүс мэтээл, диплом уонна харчы ылар. Ол харчытын сууммата Нобель фондуттан тутулуктаах уонна хас сыл аайы уларыйар. 2009 сыллаахха 10 мөлүйүөн швеция кроната эбит, ол эбэтэр 1,4 мөлүйүөн АХШ дуоллара. Чинчийэччи өлбүтүн кэннэ бирииһи биэрбэт эбиттэр. Биир бириис үс чинчийээччигэ түҥэтиллиэн сөп.

## Быһаарыылар
Каньон

**Каньон** () - синньигэс гынан баран наһаа дириҥ хочо, өрүс кытаанах таас хайаны быһа көппүт сирэ. Туруору эркиннээх буолар. Үксүн кураайы сирдэргэ көстөр. Сорох каньоннар (холобур Гранд каньон) айылҕа чулуу көстүүлэринэн ааҕыллаллар.
Кюри Мария

**Мария Саломеа Кюри (Склодовская)** (, ) (1867, сэтинньи 7, Варшава - 1934, от ыйын 4, Салланш таһа, Франция) — Польшаттан төрүттээх Франция физига, химига. Сорбоннаҕа үөрэммитэ (1891 сылтан). Радиоактивноһы А. Беккерель урааҥҥа арыйбытын кэннэ торийга булбута. 1895 с. физик Пьер Кюрига кэргэн тахсыбыта. Иккиэн бииргэ полонийы уонна раадийы арыйбыттара, альфа-, бета- уонна гамма-сардаҥалары арыйбыттара. Радиоактивноһы (Мария Кюри тиэрминэ) арыйыы иһин кэргэннии Кюрилар Беккерели кытта 1903 с. физикаҕа Нобель бириэмийэтин ылбыттара. 1911 с. Мария Кюри полонийы арыйбытын улнна ыраас раадийы ылбытын иһин 1911 с. аны химияҕа Нобель бириэмийэтин ылбыта. 

Мария Кюри 1934 с. лейкемияттан өлбүтэ.

Дьахталлартан бастакынан бэйэтин өҥөтүн иһин Парижка Пантеоҥҥа көмүллүбүтэ.


Билэ:1987 CPA 5875.jpg|ССРС почтатын маарката,  1987
Билэ:Stamp of Moldova 223.gif|Молдова почтатын маарката,  1996


## Оҕолоро
* Ирен Жолио-Кюри (1897—1956)— химияҕа Нобель лауреата 1935.
* Ева Кюри (1904—2007)— суруналыыс, ийэтин туһунан кинигэ ааптара.

## Быһаарыылар
Солкуобай

**Солкуобай** ( **'; ([[ISO 4217|код]]: **RUB**) диэн [[Россия]] официальнай харчыта, ону тэҥэ [[Осетия]]ҕа уонна [[Соҕуруу Осетия]]ҕа туттуллар. [[ССРС]]га уонна [[Россия Империята|Россия Империятыгар]] эмиэ солкуобай диэн аат туттуллар эбит. Солкуобай 100 хапыайкаттан (харчыга) бытарыйар. Куодунан [[ISO 4217]] ''RUB'' буолар.

== Тыл этимологията ==
**Солкуобай*' диэн нууччалыыттан *целковый'' диэн тылтан тахсыбыт. Ол аата үрүҥ көмүс биир солкуобайдаах (один рубль) манньыата буолар. Революция иннинэ дьон тимир харчыны — солкуобайдары кумааҕы харчыттан быдан көхтөөхтүк ылар этэ, тоҕо диэн үрүҥ көмүс буолан сыаната улаханнык уларыйбат, онтон ыарахан кэмҥэ ыараан биэрэр этэ. ССРС бириэмэтигэр үрүҥ көмүстэн аккаастаммыттарын да иһин аата хаалбыт.

## Солкуобай бэлиэтэ
мини|Солкуобай бэлиэтэ
2013 сыл ахсынньытыгар Россия центральнай баана солкуобай знагын бигэргэппитэ. Ол Р буукуба өссө биир горизонтальнай сурааһыннаах турар бэлиэ буолар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Алтын