open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Григорьев Иван Константинович

**Григорьев Иван Константинович — Моочой** — хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, спортивнай самбоҕа маастарга кандидат. Тустуу сэттэ көрүҥэр маастыр уонна призер. "Динамо" общество иһинэн буолбут спортивнай самбоҕа 5 сыл субуруччу бастаабыта. 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар төрөөбүтэ. 

## Ситиһиилэрэ
* 1949 с. Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан Южно-Сахалинскайга сулууспалыыр. Сулууспатын кэмигэр Москваҕа 3 ыйдаах боевой самбо инструкторын курсугар үөрэнэр. 1950 с. кэриэйдэр национальнай тустууларыгар бастыыр.
* 1953 с. Ис Дьыала Министерствотыгар инструкторынан үлэҕэ киирэр.
* 1954 с. Республикаҕа ыытыллыбыт хапсаҕайдаһан тустууга III миэстэ буолар.
* 1955-1956 сылларга Якутскайга хапсаҕайдаһан тустууга II миэстэ буолуталыыр.
* 1957-1961 сылларга хапсаҕайга Республика чемпиона.
* 1957-1967 сылларга Махачкала куоракка классическай тустууга призердаабыта.
* 1961 с. Саха АССР спордун маастарын нуорматын толорбута.
* 1961 с. спортивнай самбоҕа маастарга кандидат нуорматын толорбут. Орджоникидзе куоракка спорттивнай самбоҕа бастыыр иһин күрэхтэһиигэ III миэстэ буолар. Баку куоракка көҥүл тустууга IV миэстэ буолар.
* 1962 с. Махачкала куоракка көҥүл тустууга III миэстэ буолар.
* 1963 с. Петропавловскай куоракка коряктыы тустууга чемпион аатын ылар.
* 1964 с. Улан-Удэ куоракка буряттар национальнай тустууларыгар чемпионнуур.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Оҥхой нэһилиэгэ. Дьокуускай, 2007
Греция драхмата

**Греция драхмата** (, `GRD`) диэн Греция валютатын биирдигэ (1833–2002).

## Быһаарыылар
Подойницын Иван Иванович

**Подойницын Иван Иванович** (төр. 1928) — Нуучча драматическай театырын директора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Чита уобалаһын Сретенскай оройуонугар Болотова с. бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 
* Благовещенскайдааҕы өрүс училищетын бүтэрээт, Ленскэй пароходствоҕа анаммыт. ССКП Дьокуускай куораттааҕы комитетыгар промышленно-транспортнай салаа инструкторынан, ол кэннэ Дьокуускайдааҕы республиканскай типографияҕа үлэлээбит.
* 1967—1971 сс. — Дьокуускай куорат депутаттарын Сүбэтин олоххо-дьаһахха салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1971 с. — Автотрансшосдор рабочайдарын профсоюһун Дьокуускайдааҕы обкомун бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.
* 1985 с. — «Бочуот Бэлиэтэ» уордьаннаах Нуучча драматическай театрын директорынан талыллыбыт.
* И. И. Подойницын хас да төгүл ССКП Дьокуускай куораттааҕы  комитетын депутатынан уонна исполкомун чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Сүбэтин чилиэнэ. Тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, профсоюз хамсааһыннарын бэтэрээнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «В честь 200-летия А. С. Пушкина» мэтээл
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Подойницын Иван Иванович // Трудовая слава Якутии : почет. граждане Респ. Саха (Якутия), гор. и улусов. – Якутск, 2003. – Т. 1. - С. 37-38.

## Сигэлэр
* Знаменательные даты и события → Памятные даты → 2008 год
Токарев Сергей Александрович

**Токарев Сергей Александрович** (1899–1985) — аан дойду норуоттарын устуоруйаларыгар уонна этнографияларыгар идэтийбит үөрэхтээх, Саха АССР уонна РСФСР билимнэрин Үтүөлээх дьайыксыта.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
1899 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Тулаҕа төрөөбүт. 1918 сыллаахха гимназияны бүтэрэн баран учууталлаабыт.
1922-1925 сылларга Москваҕа университекка общественнай факультеты үөрэнэн бүтэрбит.
1938 с. Москва университетын этнография кафедратын профессора, сэрии сылларыгар.
1941-1943 сыллардаахха Абакаҥҥа учууталлар институттарыгар история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
1943 сылтан ССРС НА Этнография институтугар Австралия, Океания, Америка секторын сэбиэдиссэйинэн, 1957 сылтан Арҕаа Европа норуоттарын үөрэтэр секция сэбиэдиссэйинэн ананар.

1935 сыллаахха историческай наука кандидата учуонай степенин ылар, 1940 сыллаахха «Общественный строй якутов в 17-18 вв.» диэн үлэтин көмүскээн историческай наука доктора буолар.

## Научнай үлэлэрэ
* Докапиталистические пережитки в Ойротии. М., ОГИЗ-Соцэкгиз, 1936.
* Очерк истории якутского народа. М., Соцэкгиз, 1940.
* Общественный строй якутов. Якутское гос. изд-во, 1945.
* Религиозные верования восточнославянских народов XIX — начала XX века. М., Изд-во АН СССР, 1957.
* Этнография народов СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1958. Переведена на ит. язык — Tokarev Sergej A. URSS: popoli e costume. Bari, Editori Laterza, 1969.
* Религия в истории народов мира. М., Политиздат, 1964. 2-е изд. М., Политиздат, 1965. 3-е изд. М., Политиздат, 1976. 4-е изд. М., Политиздат, 1986. 5-е изд. М., Республика, 2005. Переведена на разные языки.
* Ранние формы религии и их развитие. М., Наука, 1964.
* История русской этнографии. М., Наука, 1966.
* Истоки этнографической науки. М., Наука, 1978.
* История зарубежной этнографии. М., Высшая школа, 1978.
* Religioni del mondo antico dai primitive ai celti. Milano, Teti, 1981.
* Ранние формы религии. Сб. статей. М., Политиздат, 1990
* Trieste 1946-47 nel diario di un componente sovietico della commissione per i confine italo-jugoslavi. Trieste, Del Bianco editore, 1995.
* Избранное: теоретические и историографические статьи по этнографии и религиям народов мира. М., 1999.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. том 1. 2000

## Сигэлэр
* С.А. Токарев  // iea.ras.ru
Сукуев Семён Павлович

**Сукуев Семён Павлович** —  Муома улууһун урукку баһылыга. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
2000 сыл сэтинньи 26 күнүттэн Муома улууһун баһылыгынан талыллыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Быһаарыылар
Мааппа

**«Мааппа»** — 1986 сылга уһуллубут кутталлаах киинэ, саха маҥнайгы режиссерын Алексей Романов ВГИК-тааҕы дипломнай үлэтэ. Кылгас метражтаах киинэ Н. Заболоцкай - Чысхаан "Мааппа" диэн сэһэнигэр олоҕуран уһуллубута. 

## Ис хоһооно

Киинэни кадр кэннинээҕи куолас кыһын, силлиэ кэмигэр, айан киһи муммута диэн саҕалыыр. Айан киһитэ сылайан-элэйэн, тоҥон-хатан, бу өллүм дии истэҕинэ, биир алааска ытык маһы көрөр. Ылдьаа ытык мас иннигэр сүгүрүйэн, суолбун ыйан биэр диэн көрдөһөр. Бу кэннэ айанньыт өтөҕү булар, балаҕаҥҥа киирэн, күүһэ суох охтон хаалар. Өйө суох сыттаҕына, кэлиҥҥи аантан кыыс тахсан, уолу аһына көрөр. Ылдьаа ити кэннэ өссө уһукта сылдьар, уоту көрөн, иттэ олорон, эмиэ өйүн сүтэрэр.

Аныгыс уһуктубутугар ороҥҥо сытар, көмүлүөк оһох оттуллан турар, кыыс ас астыы сылдьар буолар. Итини түүлүн быыһыгар көрөр, түһэээн эдэр кыыһы көрөр. Ыалдьыбыт. Сөтөлүттэн уһуктан көрбүтэ, кыыс дьиэни хотоннуун холбуур аанынан тахсан эрэр буолар. Сырдык халадаай ырбаахытыгар кэлин кэбиһэрэ көстөр.

Ылдьаа кыыс аһатарыттан уһуктар. Дьэ өйүгэр кэлэн, оронугар олорор. Мааппа симик куолаһынан атын аһаппытын туһунан этэр, онтон саҥата суох абырахтаммыт курумутун уунар, өйүө бэлэмниир.

Ол түүн уол түһээн Мааппалыын ыал буолалларын көрөр. Киэргэммит-симэммит сүктэр кыыһы алааска акка олордон аҕалар, уруу сиэрин-туомун толороллор. 

Сарсыарда уһуктубутугар, Мааппа барарыҥ буолуо диэн этэр. Ылдьаа таҥнан эрдэҕинэ, Мааппа "киммин истиэххин баҕараҕын дуо?" диир. Ылдьаа сөбүлэһэр. 

Мааппа бу өтөххө ийэлээх аҕатын кытта олорбуттарын кэпсиир, 16 саастааҕар дьоно ыалдьан өлбүттэр эбит. Дьоно сидьиҥ ыарыыттан өлбүттэр диэн сурахтан, Мааппалыын аны ким да билсиэн баҕарбатах, дьонун харайарга да көмөлөспөккө, кыыһы үүрэ турбуттар. Бары Мааппаттан куота сылдьар буолбуттар. Кыыс соҕотохсуйан, дьонтон тэйэн, кыыллыйан хаалбытым диир, бэйэтин итэҕэс курдук санаммыт. Ити санааттан хотонугар киирэн моҥнон өлбүт эбит.  4 сыл көмүллүбэккэ эрэйи көрө сылдьабын диир, уҥуохпун көмөн бар диир. Ылдьаа балаҕантан сүүрэн тахсан, атын сүөрэн, кими эмит үөгүлүү сатыыр. Ыалдьа сылдьар буолан, эмиэ өйүн сүтэрэн, хаарга охтор. Мааппа балаҕантан быган, эмиэ аһына көрөр.

Аныгыс кадрга Ылдьаа иин хаһа сылдьар. Ол хаһа сырыттаҕына, аттынан Мааппа тойуктуу-тойуктуу ааһар. Ылдьаа кинини көрбөт, улам ыраатар тойугун эрэ истэр. Мааппаны ыҥыра сатыыр да, туох да хоруй суох. 

«Мааппа санаата туолбута. Айан киһитэ суолун булбута» диэн тылларынан киинэ түмүктэнэр.
Деноминация

**Деноминация** ( — аатын уларытыы диэн тылыттан) —  дойду харчытын (харчы — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент) суолтатын үрдэтии. Деноминация харчы эргиирин чэпчэтэр уонна харчы суолтатын үрдэтэр сыалтан ыытыллар. Деноминация түмүгэр эргииргэ сылдьар харчы уонна манньыат ахсаана аччыыр.

## [[ССРС]] уонна  [[АФ]]
ССРС уонна АФ устуоруйатыгар деноминация хаста да буолбута:  1922, 1923, 1924, 1947, 1961 уонна 1998 сылларга.

### [[1998]]

1997 атырдьах ыйын 4 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин № 822 Ыйааҕа тахсыбыта: «Об изменении нарицательной стоимости российских денежных знаков и масштаба цен».

Постановляю cогласиться с предложением Правительства Российской Федерации и Центрального банка Российской Федерации об укрупнении российской денежной единицы, проведении с 1 января 1998 года деноминации рубля и замене обращающихся рублей на новые по соотношению 1000 рублей в деньгах старого образца на 1 рубль в новых деньгах, обеспечив параллельное обращение старых и новых денежных знаков в течение 1998 года.

Деноминация 1000:1 коэфициеннаах ыытыллыбыта, ол аата биир саҥа солкуобайга 1000 эргэ солкуобай тэҥнэһэр этэ (1993 уонна 1995 сс.). Деноминацияламматах манньыаттар бары төлөбүр сириэстибэтэ буолалларыттан тохтообуттара. 

## Быһаарыылар
Шадрин Алексей Алексеевич

**Шадрин Алексей Алексеевич** (13.02.1929—28.10.2011) — Чурапчы улууһун баһылыга (1997—2002). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр Чурапчы оройуонугар Сылаҥ нэһилиэккэ төрөөбүт.
* Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. 
* 50-тан тахса сыл араас салайар үлэлэргэ үлэлээбитэ. Улуус дьаhалтатын баhылыгынан талыллыан иннинэ Чурапчытаа5ы социальнай управление салайааччыта.
* 1997—2002 сс. — Чурапчы улууһун баһылыга.
* 2011 с. Дьокуускай куоракка өлбүтэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1999)

## Быһаарыылар
Кочнев Михаил Пантелеймонович

**Кочнев Михаил Пантелеймонович** (27.01.1928, Александровка, Ньурба улууһа — 20.08.2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Саха АССР Александровка с. учуутал дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт.
* 1942 сылтан — Тулагы-Киллэм алын сүһүөх оскуолатыгар учууталлаабыт.
* 1946 с. — Дьокуускайдааҕы рыбопромышленнай техникуму бүтэрбит. Арҕаа Сахалиннааҕы балык комбинатыгар механическай мастерскойга бухгалтерынан үлэлээбит.
* 1949 сылтан — ССКП чилиэнэ.
* 1947—1959 сс. — комсомолга үлэлээбит: учуот секторын сэбиэдиссэйиттэн ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун иккис секретарыгар тиийэ.
* 1954 с. — Алдан райкомугар бастакы секретарынан талыллыбыт, сыл аҥара буолан баран Дьокуускайга комсомол үлэтигэр анаммыт.
* 1963 с. — Новосибирскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит. ССКП Саха Сиринээҕи обкомугар тэрийэр-партийнай салаа инструкторынан, Саха АССР Миниистирдэрин иһинэн физкультура уонна спорт республикатааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
* 1966, тохсунньу 1 — 1975, ахсынньы 3 — Алдан депутаттарын оройуоннааҕы Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1975 ахсынньы — 1983 сс. — норуодунай депутаттар Нерюнгри куораттааҕы Сүбэлэрин исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1983—1987 сс. — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ.
1987 сыллаахха пенсияҕа тахсыбыт. Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин түөрт ыҥырыыларын депутатынан талылла сылдьыбыта. «Нерюнгри. Дневник первого председателя», «Славные пятидесятые годы комсомола Якутии» кинигэлэри суруйбут.

1995 сылтан Москва уобалаһыгар олорбут. 2002 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Октябрьскай Революция уордьана
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл
* «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941—1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* «Байкал-Амур магистралын тутуу иһин» мэтээл
* «Шахтерская Слава» 3 ст. бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2000)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1975)
* Алдан оройуонун ытык киһитэ (1982)
* Нерюнгри оройуонун ытык киһитэ (1987)

## Үйэлээх аата
М. П. Кочнев аата Нүөрүҥгүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар иҥэриллибит (Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын 04.11.2010 339 №-дээх Ыйааҕа)

## Аймахтара
* Аҕата — Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Инитэ — Кочнев Валерий Пантелеймонович (төр. 1931), педагогика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Кочнев Михаил Пантелеймонович
* Кочнев Михаил Пантелеймонович 
*
Саха кэскилэ

**«Саха кэскилэ»** () — научнай-чинчийэр суолталаах уопсастыба Ураалы, Сибиири, уонна Уһук Илини чинчийэн үөрэтэр уопсастыба филиалын быһыытынан 1925 сыллаахха тэриллибитэ. Уопсастыба сүрүн соругунан ССРС Наукаларын Академиятын 1925-1930 сс. ыытар экспедициятыгар көмөлөһүү этэ.

«Саха кэскилэ» уопсастыба 3 сиэксийэнэн үлэлиирэ: устуоруйа, этнография уонна экономика. "Саха кэскилэ" уопсастыба барыта 5 хомуурунньугу бэчээттэн таһаарбыта.

1927-1928 сылларга "Саха кэскилэ" уопсастыба уонна  ССРС Наукаларын Академията үс экспедицияны тэрийбиттэрэ: Бүлүүгэ зоолого-ботаническай (салайааччылар Воробьева К.Е., Тарабунин А.Я.); Хаатанга-Анаабыр (салайааччы Слепцов П.П.); Дүпсүн улууһугар этнографическай хабааннаах экспедициялар айаннаабыттара.

«Саха кэскилэ» уопсастыбаҕа үлэлээн кэлин биллэр-көстөр дьон буолбуттара: Сэһэн Боло, бырааттыы В.А. уонна М.А. Кротовтар, И.Д. Новгородов, Г.А. Попов, Е.Д. Стрелов уо.д.а.

1930 сыллаахха «Саха кэскилэ» уопсастыба "Саха АССР-ы чинчийэн үөрэтэр уопсастыбаҕа" холбоспута.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Софронов А.К. Из истории научно-исследовательского общества “Саха кэскилэ” // Вопросы истории, языка, литературы: Бюл. НТИ. - 1980, нояб. - Якутск, 1980

## Сигэлэр
* 75 лет со дня организации научно-исследовательсткого общества "Саха кэскилэ"  // nlib.sakha.ru, 2000 год
Егоров Николай Николаевич - Нукутта

**Егоров Николай Николаевич — Нукутта** — оһуокайдьыт, тойуксут, норуот ырыаһыта. 

1921 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Сэргэй Эбэтэ сиргэ диэн Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кыра сааһыттан олоҥхону тойугу сэргээн истэ улаппыт. Аан бастаан Оҥхой ыһыаҕар 15 саастааҕар үҥкүү тылын эппит. Кырдьаҕас саастаах өттө биһирээн Тойон Айаҕы (чороону) көтөхтөрбүттэр. Үҥкүүһүт быһыытынан Бүлүү бөлөх улуустарыгар аата-суола киэҥник биллэрэ. Хас да төгүл Бүлүү түбэтин оһуокайдьыттарын күрэҕэр 1-2 миэстэлэри ылбыта. Ньурба улууһун хас да төгүллээх лауреата, С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан бириис 4 төгүллээх хаһаайына.

1991 сыллаахха Ыччат республикатааҕы ыһыаҕар бастакы миэстэҕэ тиксибитэ. Ити сыл Сибиир норуоттарын фольклорун сериятыгар тахсыбыт кинигэҕэ Нукутта хас да тойуга суруллан тахсыбыта. 

## Ылыллыбыт сирэ
* Лосотов В.С. Айылҕаттан айыллыбыт талааннар. 1 чааһа — Оҥхой нэһилиэгэ. 2007
Ларионов Николай Иннокентьевич

**Ларионов Николай Иннокентьевич (Кыыллаах)** — Үөһээ Бүлүү улууһун суруналыыһа, кэпсээнньит.

1952 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонугар Кыыллаах нэһилиэгэр 10 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Ийэтэ Мавра Дмитриевна,аҕата Иннокентий Николаевич холкуоска, сопхуоска өр сылларга ыанньыксытынан, булчутунан таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Николай Иннокентьевич 1968 с. Кыыллаах аҕыс кылаастаах оскуолатын, онтон II Нөөрүктээйи орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Советскай Армиҕа сулууспалаан кэлэн баран дойдутугар биир сыл кулууп дириэктэринэн үлэлээбитэ. Якутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын орто сүһүөх кадрдарын бэлэмниир техникуму, Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн охотовед идэтин ылбыта.

Үөһээ Бүлүү улууһугар  олохсуйан «Исидор Барахов» сопхуоска, кэлин «Сахабулт» тэрилтэҕэ охотоведынан пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ. Сааһыран баран кыра кэпсээннэри суруйарга холонор. Төрөөбүт-үөскээбит дойдутун аатынан «Кыыллаах» диэн псевдонимынан айымньыларын олохтоох хаһыакка бэчээттэтэр.
Наполеондор

**Наполеондор** (, кыһыл көмүс Наполеон) — 20 франк тэҥнээх Франция 900 пробалаах кыһыл көмүстэн быһыллыбыт маньыата. Ыйааһына - 6,4516 г., кыһыл көмүһүн ыйааһына 5,801 г. Францияҕа 1803 с. саҕалаан 1914 с. дылы таһаара сылдьыбыттар. Харчы стандартын Наполеон I киллэрбит, луидор хаамыытын тохтотоот — 1 франк 0,2903 г. кыһыл көмүскэ тэҥнээбит («франк жерминаль»). Харчы аата Наполеон Бонапарт сирэйин быһыыта (профиль) баарын иһин ааттаммыт. 

Наполеондортан ураты икки хос наполеондор (40 франк, эбэтэр Италияҕа 40 лир, ол саҕанааҕы Италия Наполеон империятыгар киирэрин саҕана), наполеондор аҥаара (10 франк) уонна 1/4 наполеондор (5 франк). Ону таһынан Францияҕа 50 франктаах (2,5 наполеондор) уонна 100 франктаах (5 наполеондор) толору көмүс стандартка эппиэттиир харчылар быһылла сылдьыбыттар. Наполеон Бонапарт сирэйдээх манньыат ахсаана быһа холоон 21 мөлүйүөн, бүтүн тираж ахсаана 500 мөл. манньыат, улахан аҥаара иккис империя уонна үһүс республика саҕана быһыллыбыттар. 

Наполеон сэриилэрин кэнниттэн, наполеондор стандарта Европаҕа олус киэҥник тарҕаммыт. Франция кэнниттэн, XIX—XX үйэлэргэ, толору кинилэр стандартарыгар эппиэттиир маньыаттары быспыттар: Россия империята (импэрийээл аҥаара = 7,5 солк., ону таһынан Россия Финляндияҕа анаан 20 маркалаах маньыат быспыт), Бельгия (20 франк), Италия (20 лир), Австро-Венгрия (20 франк, ити дойду 20 кронатын кытта буккуйуман), Швейцария (20 франк, Аан дойдуга "швецария вренеля" диэн биллэр (:en:Vreneli)), Люксембург (20 франк), Болгария (20 лев), Румыния (20 лей), Греция (20 драхм), Албания, Турция оннооҕор Китай. Ону таһынан ити маньыаты Франция Хоту Африкаҕа баар бэйэтин бас билэр сирдэригэр (Тунис уонна Алжир) анаан быспыт. Ол харчы уратыта арааб тыла уонна үүнэйилээх орнамент эбит. 

## Өссө маны көр
* Дублон
* Луидор
* Импэрийээл
* Франк

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Наполеондор // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Алексеев Василий Гаврилович

**Алексеев Василий Гаврилович** (05.12.1937—30.10.2013) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕатын харыстабылын миниистирэ (1994—2006). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Сунтаар улууһугар Элгээйи с. төрөөбүт.
* 1964 с. — Томскайдааҕы государственнай университет биологияҕа салаатын бүтэрбит.
* 1970 с. — биология билимнэрин кандидатыгар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээн, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааөы филиалыгар үлэҕэ киирбит.
* 1989 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллыбыт.
* 1993—1994 сс. — Саха Өрөспүүбүкэтин Президенын государственнай сүбэһитэ.
* 1994—2006 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин айылҕаҕа харыстабылын миниистирэ.
* 2013 сыл алтынньы 30 күнүгэр уһун ыарыыттан өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* SakhaNews. 31.10.2013: Ушел из жизни бывший министр охраны природы Якутии Василий Алексеев
Пиастр

thumb|300px|Испания пиастра, 1768 сыл
thumb|300px|Француз индокитайскай пиастр, 1885 сыл
thumb|300px|Турция валютата, 50 куруш

**Пиастр** — испанскай талер (песо) аата, 25 г ыйааһыннаах үрүҥ көмүс манньыат. Испания талера 8 реалга тэҥнэһэр, мантан ааҥл аата төрүөттэммит (, *восьмерик*).

Пиастр аатын төрүөтэ  — «плитка», бастаан бу манньыаттар үрүҥ көмүс плиткалар этилэр — .

Манньыат аҕыс () эбэтэр түөрт () чаастарга үллэһиллиэн сөптөөҕө. Итинтэн 25 цент сыаналаах американскай манньыаттар ааттара төрүттэммит — «quarter» (*чиэппэр*) уонна «two bits» (*икки куһуок*).

## Сүрүн көрүҥнэрэ
* Индокитайскай пиастр () — 1896—1954 сыллардаахха Индокитайскай Сойуус иһигэр киирэр французскай колониялар уонна протектораттар харчылара; ону тэҥэ тутулуга суох дойдулар: Вьетнам Демократическай Республиката — (1947—1954 сылларга), Вьетнам Государствота (1954—1955 сылларга), Вьетнам Республиката — (1955—1957 сылларга), Камбоджа Королевствота — (1953—1955 сылларга), Лаос Королевствота — (1953—1955 сылларга);
* Куруш ( — билиҥҥи Турцияҕа, 2005 сыллааҕы харчы реформатын кэнниттэн, куруш = 1/100 турецкай лираҕа тэҥ. 

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
*
Цент

**Цент** ( — сүүс) — 55 араас дойду сүрүн валюталарыттан сүүс гыммыт биир сыаналаах харчыта.

## Тыл үөскээһинэ
«Цент» диэн тыл  латыын тылыттан *centum* («сүүс») үөскээбит. Сорох сирдэргэ баар аата: сен, сенити, сенте, сенти, син о. д. а. Сомалига бытархай харчы үс официальнай ааттаах: ааҥл тылынан — цент, итальянскай тылынан — чентезимо, араб уонна сомали тылларынан — сенти.

***С*** диэн кылгатыллар (сорох дойдуларга ), ***ct*** (холобур, Литваҕа ) эбэтэр ***s*** (холобур, Эстонияҕа ). Үгүс, цент манньыатынан туһанар дойдуларга, цент бэлиэтээһинигэр ***¢*** тутталлар, онтон Тайвань уонна Гонконг дойдуларга — иероглифтар (**分** уонна **仙**).

Еврозона манньыата «евроцент» диэн ааттаах. Олоҕурбут ааттаах харчылаах  биир эрэ дойду баар — Греция. Бу дойдуга, греческэй драхма эргиирин кэминээҕи курдук, үөскээбит харчы кээмэйин официальнай аата *[[лепта]]* ( → , туруору тылбааһа  диэн, ол аата «кыра», «чараас»).

Гонконг уонна Макао дойдулар сүрүн валюталарын сүүс гыммыт биирэ **仙** иероглифынан бэлиэтэнэр, бу иероглиф «син» () диэн ааҕыллар — ааҥл «цент» тылыттан киирбит.

Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар уонна Канадаҕа биир цент сыаналаах манньыаты үксүн **[[пенни]]** диэн ааттыыллар (ааҥл пеннитыгар маарыннатан).

Латыын *centum* («сүүс») тылыттан хас да дойду бытархай харчыта ааттанар:
* сантим ();
* сентаво ( — тылыттан тылыгар түһэрдэххэ «сүүс гыммыт биирэ»);
* сентесимо уонна чентезимо ( →  — сүүс гыммыт биирэ);
* сентимо (, ).

## Цент харчыттан турар билиҥҥи валюталар

## Цент бэлиэтэ
Цент бэлиэтэ () — латыын **c** бичигэ, туруору эбэтэр диагоналлыы туора сотуллубуттаах (**¢**). Бэлиэ көрүҥнэрэ — ***c*** бичик алын өттүн быһа охсор штрихтаах эбэтэр онто суох. Бу бэлиэ бытархай цент эбэтэр сентаво харчылар баар үгүс дойдуларга туһаныллар. Холобур, Кубаҕа уонна Мексикаҕа. Быраабыла быһыытынан, доллар бэлиэтиттэн уратыта диэн, бэлиэ харчы суумматын иннигэр буолбакка, кэннигэр туруоруллар.

##### АХШ маркаларыгар цент араас бэлиэлэрин көрүҥнэрэ

Ойуу:1972 airmail stamp C85.jpg
Ойуу:Zeppelin stamp, 50c, 1933 issue.jpg
Ойуу:Mount Vernon 1956 Issue-1+half-cent.jpg
Ойуу:Kentucky Statehood 1942 Issue-3c.jpg
Ойуу:1971 airmail stamp C77.jpg


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
Левин Иннокентий Наумович

**Левин Иннокентий Наумович** — поэт, сэһэнньит, драматург, кириитик, 1994 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
* 1942 сыллаахха тохсунньу ый 4 күнүгэр Кэбээйи улууһугар Сангаарга төрөөбүтэ. 
* 1971 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэн баран саха тылын уонна литературатын учууталынан Абый, Чурапчы улуустарыгар үлэлээбитэ. 
* 1954 сыллаахха бастакы хоһооннорун бэчээттэппитэ. 

## Айымньылара
* Сааскы үөрүү: Хоһооннор. - Дьокуускай, 1972
* Уулаах Тараас: Оҕолорго хоһооннор, остуоруйалар. - Дьокуускай, 1990
* Баайык: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. - Дьокуускай, 1994
* Хата... Биир уоп... Күлүү..һа-һа: арыт күлүүлээх, арыт омуннаах кып-кыракый кэпсээннэр, монологтар, диалогтар уонна биир водевиль. - Дьокуускай, 1997
## Айар үлэтин туһунан
* Аргыс көрдүүр айан уола // Чолбон. - 1994. -№ 12

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Сост. Д.В. Кириллин, В.Н. Павлова, С.Д. Шевков. - Якутск, 2000

## Сигэлэр
Башарина Зоя Константиновна

**Башарина Зоя Константиновна** — филология билимин дуоктара, ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна культураларын институтун профессора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Билии" уопсастыба чилиэнэ, 150-н тахса научнай үлэ ааптара.

## Олоҕун тиһиктэрэ
* 1945 сыллаахха ыам ыйын 21 күнүгэр Булуҥ улууһун Күһүүр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1961 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрэн баран икки сыл интернакка баспытааталлаабыта. 
* 1963 сыллаахха Магаданнааҕы педагогическай институт историко-филологическай факультетыгар нуучча тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэнэ киирэр.
* 1967 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Хаптаҕай орто оскуолатыгар ананан үлэлии барар.
* 1969 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлиир.
* 1990 сыллаахха Алма-Ата куоракка кандидатскай диссертациятын көмүскүүр.
* 2005 сыллаахха докторскай диссертациятын көмүскүүр.

## Айымньылара
* Взаимодействие русской и якутской литератур: Учеб. пособие. - Якутск, 1992
* Русская проза Якутии (50-80-е гг.):Учеб. пособие. - Якутск, 1995
* Саха литературата Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр (1941-1945 сс.). - Дьокуускай, 1997

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Башарина З.К. // Кто есть кто: Женщины-ученые Якутии. - Якутск, 2000
* Башарина З.К. // Наш филологический. - Якутск, 1996
* Маркова Т. Университет мин дьылҕабар // Далбар Хотун. - 1996. - №2
* Саха салаатын 60 сыла. - Дьокуускай, 1999
* Якутский государственный университет: Фото-альбом. - 1996

## Ытык ааттара, наҕараадалара
* Действительный член Академии Северного форума , Международной Академии информатизации, Петровской академии наук и искусств. 
* Лауреат премии им. М.В.Ломоносова с медалью "За верность России"(2011). 
* Победитель в номинации "За вклад в развитии Лиги Женщины-ученые Якутии" (2009). "Гражданская доблесть" (2010).
* "Почетный работник высшей школы РФ". "Учитель учителей".
* "Почетный гражданин Булунского улуса" (2007). 
* Памятный знак, посвященный 100-летию В.А.Протодьяконова - Кулантая (2012). 
* Юбилейный знак "380 лет Якутии с Россией", (2012). 
* Занесена в Педагогическую энциклопедию РС (Я) (2005), библиографический указатель "Писатели земли Олонхо" (2000), в книгу "Трудовая слава Якутии" (2010).
* Отличник профессионального образования РС(Я),(2010).
* Знак признания заслуг(2011).
* Знак "375 лет г.Якутска"(2007).
* Знак "За долголетнюю добросовестную работу"(2006)
* Үлэ Бэтэрээнэ. 

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ мэдиссиинэ билимин дуоктара Башарин Карл Георгиевич.
Драхма (Греция харчыта)

**Дра́хма** () — Греция харчыта.

Греция тутулуга суох буолуутуттан ыла «греческэй феникс» диэн ааттаах, 100 лептаҕа тэҥнэһэр тус харчытын олохтообута.  1 феникс = 1/6 куруш (пиастр) тэҥнэһэрэ эбэтэр 1 Франция франкатыгар.

Билиҥҥи Греция дойдутугар үрүҥ көмүс драхма Оттон король салайар кэмигэр 1833 сыл олунньу 8 күнүгэр киирбитэ, 1 финикс = 1 драхма. Бу иннинэ 1828 сыллаахха драхманы омук валютатын быһыытынан Иоанис Каподистрия киллэрэ сатаабыта.

Ниэмэс оккупациятын кэмигэр Грецияҕа гиперинфляция буолбута. Саҥа драхма 1944 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр киирбитэ. 1 саҥа драхма 50 миллиард эргэ драхмаҕа уларытыллара. Инфляция салгыы барбыта, 1954 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр саҥа уларытыы буолбута, 1 саҥатыллыбыт драхма 1000 эргэ драхмаҕа уларытыллыбыта.

2002 сыл тохсунньу 1 күнүгэр драхма евронан солбуллубута. Официальнай куурса 1 евро = 340,75 драхма этэ.

## Драхма бэлиэтэ
«Драхма» диэн тыл хас биирдиитэ тус бэлиэлээх (Unicode стандартка киирбит):
* Былыргы Грецияҕа харчы ахсаанын кээмэйэ — **ł** (6px);
* Былыргы Грецияҕа ыйааһын кээмэйэ — **𐅻** (<·);
* алхимияҕа уонна фармацевтикаҕа — **ʒ**;
* Греция национальнай валютата 1832—2002 сс. — **₯**.

## Манньыаттар
Билиҥҥи драхма манньыаттарын бастакы серията 1868 сыллаахха тахсыбыта:
* 1, 2, 5 уонна 10 лепталар алтантан оҥоһуллубуттара,
* 20 уонна 50 лепта — үрүҥ көмүстэн,
* 1, 2, 5, 10 уонна 20 драхма — кыһыл көмүстэн.
1894 сыллаахха 10 уонна 20 лепталар алтан-никель буккаастаах. 1 уонна 2 сыаналаах лепталар манньыаттарын таһаарыы тохтотуллубута. 1911 сылтан 1 уонна 2 драхмалар үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубуттара. 1926 сылтан манньыаттар саҥа сериялара тахсыбыта, 20 лептаттан саҕалаан 5 драхмаҕа дылы манньыаттар алтан-никель букккаастаах матырыйаалтаан быһыллыбыттара, 10 уонна 20 драхмалар үрүҥ көмүстэн.

Греция евроҕа көһүөн иннинэ эргииргэ баар манньыаттар:
* 1 драхма (€0,0029)
* 2 драхма (€0,0059)
* 5 драхма (€0,0147)
* 10 драхма (€0,0293)
* 20 драхма (€0,0587)
* 50 драхма (€0,147)
* 100 драхма (€0,293)
* 500 драхма (€1,47)

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр

* Каталог и галерея монет Греции
Франк (харчы)

**Франк** () — Франция XIV—XVII үйэлэрдээҕи историческай манньыата. Хойут — Франция харчыта, Бельгия, Люксембург (евроҕа көһүөр дылы), Швейцария о. д. а. дойдулар харчылара.

## Атын дойдулар харчылара
Франк кэккэ дойдулар (Франция урукку  колонияларыгар) харчыларыгар улахан сабыдыаллаах этэ.

Франк диэн ааттаах харчы элбэх дойдуларга баар: Бурунди, Гвинея, Джибути, Конго Демократическай Республиката, Комор арыылара, Мадагаскар, Руанда, Швейцария.

Африка кэккэ дойдуларын харчыта *франк КФА* диэн ааттанар.

## Франк манньыатын туттар дойдулар
#### Билиҥҥи кэмҥэ франк манньыатын туттар дойдулар

**Урут франк манньыатын туттубут дойдулар**:
* : Алжир франката. 1964 сыллаахха динарынан солбуллубута.
* : Французскай франкалар уонна испанскай песеталар 2002 сыллаахха евронан солбуллубуттара.
* : Бельгия франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
*  сорох көрүҥнэригэр: Франция франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* : Люксембург франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* : Малагасийскай франк 2005 сыллаахха малагасийскай ариаринан солбуллубута.
*  Мавритания: CFA franc 1973 сыллаахха мавританскай угиянан солбуллубута.
* : Франция франката 2002 сыллаахха евронан солбуллубута.
* : Марокко франката Марокко дирхамынан солбуллубута. 
* : Саар франката 1947 сыл сэтинньи 20 күнүгэр дылы туттуллубута. 1959 сыл от ыйын 7 күнүгэр ниэмэс маркатынан солбуллубута.
* : Тунис франката 1958 сыллаахха Тунис динарынан солбуллубута.

## Галерея


Ойуу:France 5 francs 1811-B.jpg|5 франк, 1811 сыл, Франция
Ойуу:5 Franka Ari 1926 obv.JPG|5 франк, 1926 сыл, Албания
Ойуу:BilletBCEAO.jpg|10 000 франк КФА BCEAO 2003 сыл
Ойуу:Moroccan 10 franc note 1943.jpg|10 франк 1943 сыллааҕы, Марокко
Ойуу:1FrancMonaco1978pile.jpg|1 франк 1978 сыллааҕы, Монако
Ойуу:50 F Pacifique - Nouvelle Caledonie.jpg|50 франк КФП, Саҥа Каледония
Ойуу:CHF10 8 front horizontal.jpg|10 франк, Швейцария


## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
Гульден

**Гульден** ( — көмүс манньыат) — өр кэмнээх историялаах манньыат. бастаан кыһыл көмүстэн, кэлин үрүҥ көмүстэн кутар буолбуттар. Араас дойдуларга национальнай валюта быһыытынан туттулла сылдьыбыта. Европа дойдуларыгар, чуолаан Голландияҕа, евро киириэн иннинэ туттуллубута. 1 гульден 100 цент-кэ тэҥнэһэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Гульден в словаре нумизмата
Николаев Николай Васильевич

**Николаев Николай Васильевич** (төр. 1935) — ААО «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
1935 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР сибээһин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2002)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ

## Быһаарыылар
Кривошапкин Дмитрий Васильевич

**Кривошапкин Дмитрий Васильевич** — эбээн поэта, тылбаасчыт, 1995 с.Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
1929 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Эбээн-Бытантай улууһугар Сэбээн-Күөл сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас кэннэ үлэлии барбыт. "Кировскай" совхозка суоппарынан өр үлэлээбитэ.
Бастакы хоһооннорун эбээн тылынан суруйбут. Саха поэттарыттан П. Ойуунускай, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, Л Попов, Семен Данилов, И. Гоголев, М. Ефимов хоһооннорун эбээн тылыгар тылбаастаабыта. П.А. Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхотун эбээн тылыгар тылбаастаан бэчээккэ таһаарбыта. 

## Айымньылара
* Гиаван: Дентур ньон тулмачин / В.С. Артемьев ониадацан. - Дьокуускай, 19987
* Дёнтур, тулмачилни. - Дьокуускай, 1990
* Ойуунускай П.А. Гулкөкөдди Нюргун Боотур / пер. Д. Кривошапкин. - Дьокуускай, 1996

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Кривошапкин А.В. Нюргун Боотур говорит по эвенски (некоторые штрихи к портрету брата). - Якутск, 1999
* Дмитрий Васильевич Кривошапкин // Огрызко В. Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока. - М., 1998. - Ч.1

## Сигэлэр
* Кривошапкин Дмитрий Васильевич  // etnosib.ru 
* Литературная муза Кобяйской земли // sakha.gov.ru
Захаров Петр Иванович (эмчит)

**Захаров Петр Иванович** (төр. 1950) — Медицина Киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
Петр Иванович 1950 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүт.
Медицина билимнэрин кандидата. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Медицина Национальнай киинин кардиохирургияҕа салаатын сэбиэдиссэйэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РФ үтүөлээх бырааһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа
* Доруобуйа харыстабылын туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (1999)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2004)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сердечный доктор
Павлов Павел Павлович

**Павлов Павел Павлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Саппаас полковнига. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Киһитэ (2005)

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Быһаарыылар
Готовцев Михаил Николаевич

[thumb|Москва, Кремль. 2014 сыл ыам ыйын 1 күнэ. Михаил Готовцев уонна Россия Президенэ [Владимир Путин Үлэ Геройдарын наҕараадалыыр дьоро күҥҥэ.]]
**Гото́вцев Михаи́л Никола́евич** (төр. 02.01.1946, Байаҕантай нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга. Российскай Федерация Үлэтин Геройа (2014). Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
1946 сыл тохсунньу 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгэр Ыарҕа диэн сайылыкка төрөөбүт.
Танда орто оскуолатын бүтэрэн баран, комсомол ыҥырыытынан Герой Егоров аатынан совхоз «Мечта» диэн ферматыгар ыанньыксыттаабыт. Фермаҕа биэс сыл үлэлээн баран, Ленинградтааҕы ветеринарнай институтка үөрэнэ киирбит. Институтка 3 эрэ сыл үөрэммит, ыалдьан үөрэҕин салҕаабатах. Ол кэннэ дойдутугар кэлэн салгыы ыанньыксыттаабыт.

1984 сылтан саҕалаан республикаҕа ыытыллар тыа хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кыттар, кини ииппит сүөһүлэрэ хас да төгүл үрдүк наҕараадалары ылбыттар. 200-н тахса төбө боруода сүөһүнү республика атын улуустарыгар анаан ииппит.

1984 сыллаахха биир ынахтан 5305 кг үүтү ыабыт. Үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин иһин «Үлэ Албан аата» уордьан үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.

1994 сыллаахха аймахтарын кытта «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн үлэлиир. Хаһаайыстыба 3 үлэһиттээх, 132 гектар сирдээх, биир МТЗ‑82 трактордаах.

Россия Президенин 2014 сыл муус устар 20 күнүнээҕи Ыйааҕынан, өр сыллаах сыралаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, Россия Федерациятын Үлэтин Геройун аата иҥэриллибит.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация Үлэтин Геройа
* Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Ю. Н. Прокопьев аатынан бириэмийэ лауреата
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2013)
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* О присвоении почетного звания «Почетный гражданин Республики Саха (Якутия)» Готовцеву М. Н.
* 
* 
*
Никифоров Валерий Афанасьевич

**Никифоров Валерий Афанасьевич** — Саха Республикатын Үөрэҕириитин туйгуна, Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Хоро орто оскуолатын технологияҕа учуутала.

## Олоҕун кэрчиктэрэ

* 1951 с. тохсунньу 2 күнүгэр Үөһээ-Бүлүү оройуонугар Сургуулук нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр тохсус оҕонон төрөөбүтэ.
* 1972 с. Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн техник-электрик идэлэнэн «Дүллүкү» совхозка, онтон армияҕа сулууспалаан кэлэн баран «Исидор Барахов» аатынан совхозка инженер-электригинэн үлэлээбитэ.
* 1976 с. «Үөһээ Бүлүү» совхоз фермаларын механизациятын мастер-наладчигынан, механигынан, 1979 с. инженер-электригинэн үлэлээбитэ.
* 1981—1986 с.с. Хоро отделениетын управляющайынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
* 1984 с. СГУ-га кэтэхтэн үөрэнэ киирбитэ уонна 1990 с. тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн зооинженер идэтин ылбыта. 
* 1986 с. Хоро орто оскуолатыгар технология учууталынан үлэлии сылдьар.
Андросов Иван Степанович

**Андросов Иван Степанович** — архитектор, ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* ?—2014 сс. — ААО «Якутпроект» генеральнай директора.
* 2014 сылтан — ААО «Якутпроект» директордарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх архитектора
* РФ бочуоттаах архитектора
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2007)
* «Гражданская доблесть» бэлиэ (2013)

## Быһаарыылар
Шадринов Николай Васильевич

**Шадринов Николай Васильевич** (төр. 1927, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ (2000—2008). Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ. 

## Олоҕун олуктара
Николай Васильевич 1927 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүгэр Сунтаар оройуонун Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүт.

1955 с. Москватааҕы Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбит. Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн МТС-гар сүрүн агрономунан үлэлээбит.

1958 сыллаахха Сунтаар оройуонун Сталин аатынан колхуос бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.

1961 сыллаахха Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистиринэн анаммыт.

1962 сылтан — Миниистирдэр Сүбэлэрин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта, Саха АССР оҥорон таһаарыыга уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһин миниистирэ.

1966—1970 сс. — партия обкомун тыа хаһаайыстыбатыгар салаатын сэбиэдиссэйэ.

1970—1979 сс. — тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ.

1979—1990 сс. — тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын бэлэмнээһиҥҥэ уонна хаачыстыбатыгар сүрүн государственнай инспектор.

Ити кэннэ Госзаготинспекция уонна Минсельхоза тутаах үлэһитинэн, АПК салайыы оскуолатын директора.

1996—1997 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн Общественнай хонтуруол сүбэтин бэрэссэдээтэлэ.

2000—2008 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Субэтин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Мэтээллэр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт Сунтарского улуса: 85 лет Шадринову Николаю Васильевичу
Аан дойдутааҕы харчы пуондата

[thumb|IMF сүрүн дьиэтэ, [Вашингтон (Колумбия уокурук)|Вашингтон]]
**Аан дойдутааҕы харчы пуондата** (, ) - ХНТ иһинэн үлэлиир үп тэрилтэтэ. 

Бу тэрилтэни тэрийэр туһунан этии 44 дойду бэрэстэбиитэллэрэ сүбэлэһэр Бреттон-Вудтааҕы 1944 сыллаахха от ыйыгар буолбут кэмпириэнсийэлэригэр киирбитэ. Этии сүрүн соруга валюта куурсун өйүүргэ туһаайыллыбыт этэ. Онон этиини олохтооҕунан ааҕаннар тэрилтэ 1945 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр олохтоммута. ССРС бу кэмпириэнсийэҕэ кыттыбыта эрээри бу докумуону ратификациялаабатаҕа.

Билигин МВФ чилиэннэринэн 180-тан тахса дойду буолаллар. 

## Сүрүн соруктара
*Валюталар куурустарын бигэ туруктаах оҥоруу
*Дойдулар төлөбүрдэрин балаансын дэписсиитин быстах кэмҥэ үбүлээһин
*Дойдуларга үп-харчы эйгэтигэр сүбэ биэрии 
*Техническэй өттүнэн көмөлөһүү.

МВФ чилиэннэрэ пуондаҕа усунуос киллэрэллэр. Куоластыырга аан дойду эргиэнигэр дойду ирээтэ, дойду дохуота уонна төһө харчыны резерваҕа биэрбитэ ааҕыллар. АХШ куолаһа, холобур, ханнык да дойдуттан 2 төгүл ордук.

МВФ дойдулары дьаһайар кыаҕа суох, ол эрээри иэс харчы биэриэ суоҕун сөп.

## Өссө маны көр
Аан дойду Баана

## Быһаарыылар
Михалев Петр Иванович

**Михалев Петр Иванович** — Саха сиригэр гражданскай сэрии актыыбынай кыттыылааҕа.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
* 1889 сыллаахха Сунтаар улууһугар Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Сунтаар икки кылаастаах училищетын үөрэнэн бүтэрбит. 
* 1912 сыллаахха Иркутскай куоракка учууталлар семинарияларын бүтэрбит.
* 1912—1917 сылларга Сунтаарга училищеҕа учууталлаабыт.
* 1918—1920 сылларга Бүлүү уокуругун кооператордара холбоһуктаах «Вилюйсоюз» Председателинэн үлэлиир.
* 1922 сылтан үрүҥнэри утары охсуһар кыһыл этэрээттэри тэрийбит. Үөһээ Бүлүүгэ дружинаны тэрийэр туһуттан Бүлүү куоратыттан окрисполком чилиэнэ Михалев Петр Иванович кэлэн Кардашевскай Руф Ивановичтыын, Павлов Андрей Петровичтыын, Дягилев Андрей Алексеевичтыын, Овчинников Яков Захаровичтыын тэрийбитэ биллэр.
* 1924—1926 сыллардаахха Москваҕа Свердлов аатынан коммунистическай университеты үөрэнэн бүтэрэр.
* 1926—1931 сыллардаахха "Холбос" потребкооперация Дьокуускайдааҕы Сойууһун председателинэн үлэлиир. ЯЦИК, партия обкомун, обком бюротун чилиэнинэн талыллар.
* 1931—1934 сыллардаахха Саха АССР ВЦИК-кэ бастайааннай бэрэстэбиитэлинэн үлэлиир.
* 1934 сыллаахха Москваҕа промышленнай академияҕа үөрэххэ ыыталлар. Доруобуйатын туругунан дойдутугар төннөн кэлэр уонна олоҕун ттиһэх сылларыгар диэри Главсевморпуть эппиэттээх үлэһитинэн үлэлиир. 
* 1944 сыллаахха өлбүтэ.
Босиков Василий Афанасьевич

**Босиков Василий Афанасьевич** (5.12.1927–14.04.2011) — Музыка үрдүкү оскуолатын ректора (1993—2008), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
1928 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр Дүпсүн улууһугар төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха Москубатааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ. 

1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - Саха АССР култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 
1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит. 

Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* П. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл
* «За трудовую доблесть» мэтээл
* «Найрамдал» мэтээл (МНР)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)
* Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ
* Дүпсүн нэһилиэгин ытык киһитэ
 
## Үтүө өйдөбүл
2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*
Шарин Николай Иванович

**Шарин Николай Иванович** (1930-2015) — 1964 сыллаахха Саха АССР оскуолаларын түөрэтин нууччалыы үөрэтиигэ көһөрөөрү гыммыттарын тохтоппут киһи, учуутал, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ (1962—1981). РСФСР үтүөлээх учуутала (1975), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1930 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Орто Халыма оройуонугар Сылгы Ыытар с. төрөөбүт.
* А.И. Герцен аатынан педагогика үнүстүүтүн 1955 сыллаахха бүтэрбит.
* 1962—1981 сс. — Саха АССР үөрэҕириитин миниистирэ.
1964 с. үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр, олор истэригэр «Калмыкия, Чечня, Дагестан туруорсуулара» диэн ааттааннар, РСФСР Үөрэҕин министиэристибэтигэр национальнай оскуолаларга нууччалыы үөрэтиини маҥнайгы кылаастан саҕалыыр, төрөөбүт тылы предмет быһыытынан эрэ үөрэтэр боппуруос туруоруллубут. Ону дьүүллэһэргэ Москубаҕа автономнай өрөспүүбүлүкэлэр үөрэҕириигэ миниистирдэрин ыҥыран, анал мунньах оҥорбуттар. Онно үгүс автономнай өрөспүүбүлүкэлэр сөбүлэһэллэрин биллэрбиттэр, арай Татарстан, Башкирия уонна Саха сирин миниистирдэрэ итини утарбыттар.  Шарин Н.И. мунньах кэнниттэн Саха АССР обкуомун I сэкирэтээрэ Гавриил Иосифович Чиряевтиин кэпсэппит. Чиряев ол кэнниттэн баартыйа Киин Кэмитиэтин кытта кэпсэтэн, боппуруоһу быһааттаран, түмүгэр “Особый учебный план татарской, башкирской, якутской школ” диэн докумуон баар буолбут.
* 1981-1990 сс. — САССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн сэкиритээрэ.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VI—XI ыҥырыыларын дьокутаата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Икки «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан
* Норуоттар доҕордоһууларын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* РСФСР үтүөлээх учуутала
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2001)
* СӨ судаарыстыбаны тутууга М.К. Аммосов аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата (2005).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус:Почетные граждане, известные люди района
Игнатьев Иннокентий Гаврилович

**Игнатьев Иннокентий Гаврилович** (төр. 1929) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.

## Олоҕун олуктара
* Иннокентий Гаврилович 1929 сыллаахха сэтинньи 21 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Майа с. төрөөбүт.
* 1954 с. — Москватааҕы физическэй культура институтун бүтэрбит.
* 1960 сылга дылы үлэлээбит сирдэрэ:
:Дьокуускайдааҕы педучилище, преподаватель;
:Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин иһинэн физкультура уонна спорт Республикатааҕы комитета, бэрэссэдээтэл солбуйааччыта;
:Дьокуускайдааҕы горисполком физкультураҕа уонна спортка комитета, бэрэссэдээтэл;
:ЫБСЛКС Дьокуускайдааҕы горкома, бастакы секретарь;
:ССКП Саха Сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа салаата, сэбиэдиссэй солбуйааччыта.
* 1962 сылтан, ССКП КК Үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрээт, ССКП Саха Сиринээҕи обкома политүөрэхтээһинин Дьиэтин салайааччыта. 
* 1962 сылтан — Алдан оройуоннааҕы исполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1965 с. — Саха АССР Миниистирдэрин Сүбэтин Бэрэссэдэээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаммыт.
* 1972—1992 сс. — Саха АССР Постояннай представительствотын салайааччыта.
Саха общинатыгар бэтэрээннэр Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ (Москва). Көмөнү оҥорор «Эрэл» фонд Попечительскэй Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Үс «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл
* РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Государственнай тутуу бэтэрээнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2009)
* Дьокуускай куорат ытык киһитэ (1999)
* Алдан улууһун ытык киһитэ (1984)
* Мэҥэ-Хаҥалас улууһун ытык киһитэ (1989)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* SakhaNews. 21.11.2009: Рекорд бывшего постпреда Якутии до сих пор не побит 
* Газета «Якутия». 24.09.2009: Указ Президента Республики Саха (Якутия)
* SakhaNews. 08.10.2007: Иннокентий Игнатьев: в мое время государственная система работала хорошо
Семенникова Варвара Константиновна

**Варвара Константиновна Семенникова**, кыыс аата **Дьяконова** (22.05.1890—09.03.2008) — 117 сааһыгар дылы (үс үйэҕэ) олорбут Саха Сирин биир кырдьаҕас олохтооҕо. Эбэҥки.

## Олоҕун олуктара
Варвара Константиновна 1890 сыллаахха ыам ыйын 10 күнүгэр (эргэ стилинэн) Эдьигээн улууһун Хатыҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. 1944 сыл бүтүүлэригэр булчут Алексей Семенников диэн, киниттэн 27 сыл балыс, киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. А. Семенников — иккис кэргэнэ. Киниттэн икки оҕоломмута, оҕолоро эдэр саастарыгар өлбүттэр. 58 сааһыгар 8 ыйдаах кыыс оҕону ииттэ ылбыт. Ол кэннэ өссө икки оҕону ииппит. Сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх.

2003 сыллаахха «Үйэ саас» Ытык бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ону кытта 100 тыһ. харчынан бэлэх, 36 бриллианнаах симэх туттарыллыбыт.

Анаабыр улууһун киинигэр Сааскылаахха олорбута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* SakhaNews 16.08.2007: 117-летняя якутянка стала знаменитой 
* Долгожительница из Якутии не прочь попасть в Книгу рекордов Гиннеса 
* Умерла старейшая жительница России, Lenta.ru, 11.03.2008