open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нестерова Люция Дмитриевна

**Нестерова Люция Дмитриевна** (12.11.1944) — поэт, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата. 

Сунтаар улууһун Сунтаар сэлиэнньэтигэр 1944 сыллаахха төрөөбүт. 1970 сыллаахха СГУ-ну бүтэрбитэ. 1975-1978 сс. ССРС НА Хотугу Салаатыгар аспирантураҕа бүтэрбитэ. 1985 сыллаахха С.М. Киров аатынан Алма-Атаҕа баар Казахстан университетыгар "Жанровые особенности якутского героического эпоса олонхо" диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. Ити сылтан ыла Гуманитарнай чинчийии Институтугар үлэлиир.

1980-1989 сс. "Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока" диэн серияны, 1993 с. "Кыыс Дэбилийэ" олоҥхону Новосибирскайга таһаарарга үлэлэспитэ. 1989 сылтан Былатыан Ойуунускай нэһилиэстибэтин чинчийэр литература уонна искусство салаатыгар үлэлиир. Кини быһаччы кыттыытынан П.А. Ойуунускай айымньыларын икки туома тахсыбыттара. 1995 с. "П.А. Ойунский -- директор Института ИЯЛИ в 1935-1938 годах" диэн отчуоту бэлэмнииргэ үлэлэспитэ. 

1980-с сыллартан айар үлэнэн дьарыктанар. Кини айымньылара "Хотугу сулус" уонна "Чолбон" сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ, Саха араадьыйатыгар ааҕыллыбыттара. 1990 сыллаахха "Ийэ дойдум" диэн аан бастакы хомуурунньуга тахсыбыта. 1992 сыллаахха "Көҥүл уота" диэн хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. 

"Писатели земли Олонхо: биобиблиографическай справочниктан" (2000) ылылынна.
Христофорова Наталья Иннокентьевна

**Христофорова Наталья Иннокентьевна** — саха балерината, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* Ахсынньы 5 күнүгэр 1947 сыллаахха Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Аҕата саха бастакы үҥкүүһүтэ, балетмейстер, педагог Христофоров Иннокентий Дмитриевич (1919-). Кини Таатта Баайаҕатыттан төрүттээх этэ. Балерина аҕатынан эһэтэ Христофоров Дмитрий Ефимович, эбэтэ Андросова Матрена Егоровна. Ийэтэ Зотова Тамара Александровна, Пензаттан төрүттээх бассабыык Александр Зотов уонна Иркутскай Макарово дэриэбинэтиттэн төрүттээх Матрена Хорошева диэн дьахтар кыыстара этэ, Дьокуускайга балет студиятыгар үөрэммитэ. 1954 с. дьоно арахсыбыттара, кыыһы ийэтэ уонна эбэтэ улаатыннарбыттара. Дьокуускайга 5 уонна 23 оскуолаларга үөрэммитэ. Пионердар уораҕайдарыгар балет куруһуогар Шмакова Полинаҕа дьарыктаммыта.
* 1958 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ салалтата талааннаах оҕолору саҥа аһыллыбыт Новосибирскай хореграфияҕа училищетыгар ыытарга быһаарар. Новосибирскайтан кэлбит хамыыһыйа кыысчааны талан ылар. Походеева Валентина уонна Никифорова Алиса диэн педагогтарга үөрэнэр. 1966 сыллаахха училищетын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр, Дьокуускайга төннөн кэлэн Саха музыка-драма тыйаатырыгар үлэҕэ киирэр, ол сыл сыанаҕа дебюттуур — алтынньы 23 күнүгэр Ж. Батуев "Чурумчуку" балетыгар Ньургуйаана баартыйатын үҥкүүлүүр (бу баартыйаны үҥкүүлээбит үһүс артыыс буолар, Евдокия Степанова уонна Клавдия Иванова кэннилэриттэн)..

* 1966—1987 сылларга Саха государственнай музыка уонна драма театрын бас балерината.  Оруоллара: Ньургуйаана («Чурумчуку», Ж. Батуев), Анна («Голубой Дунай», И. Штраус), Джульетта («Ромео и Джульетта», П. Чайковскай), Жизель («Жизель», А. Адан), Барышня («Барышня и хулиган», Д. Шостакович), Орлица («Орлы летят на Север», Г. Комраков), Венера («Күн Куо», В. Кац), Вакханка («Вальпургиевая ночь», Ш. Гуно), Золушка («Золушка», С. Прокопьев), Эсмиральда («Собор Парижской богоматери», Ц. Пуни), Пахита («Гран па из балета»), Никя («Баядерка», Л. Минкус) уо. д. а.

* Саха сценатыгар аан бастаан Жизель уонна Золушка партияларын толорбута.
* Айар үлэтин бастакы сылларыгар Алексей Поповтуун дуэт үҥкүүлээбитин дьон-сэргэ олус сэҥээрэр. 1968 сыллаахха дуэт П. А. Ойуунускай аатынан литература уонна искусство эйгэтигэр республика бириэмийэтинэн наҕараадаланар.
* 1968 с. Саха Сирин туһунан уһуллубут аан бастакы уус-уран киинэлэртэн биирдэстэригэр «Утро долгого дня» киинэҕэ уһуллубута. Бу киинэҕэ Анна обраһын итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтүн туоһулаан Латвия кинематографията Наталья Христофороваҕа ытык грамота туттарбыта.
* 1987 сылтан ыла Наталья Христофорова, балет сценатыттан тохтоон, педагогиканан уонна репетиторстванан дьарыктанар. 
* 1987—1995 сылларга Дьокуускай куоракка оҕо культурнай-эстетическай киинигэр үҥкүү салаатыгар педагогунан үлэлиир. 
* 1992 сылтан ыла СР опера уонна балет Государственнай театрын балетнай труппатын эппиэттиир педагог-репетитора.

## Сигэлэр
* Балерина Наталья Христофорова // Владимир Пестеров. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001. — 378—380 с.

## Быһаарыылар
Тэрис (Афанасьев Лазарь Андреевич)

**Афанасьев Лазарь Андреевич — Тэрис** (12.01.1952-29.12.2017) — "Айыы Үөрэҕин" түһэ, филологическай наука кандидата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара

* Бүлүү куоратыгар 1952 сыл тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүт. 

* 1969—1974 сс. — Бүлүү улууһун араас тэрилтэлэригэр үлэлээбит. 

* 1974—1976 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. 

* 1976—1984 сс. болуотунньуктаабыт, учууталлаабыт, «Октябрь суола» («Путь Октября») хаһыакка тылбаасчыттаабыт. 

* 1983 с. Саха государственнай университетын бүтэрбит. 

* 1984 сылтан Гуманитарнай чинчийиилэр институттарыгар (ГЧИ) үлэлиир. 

* 1993 сыллаахха «Фоносемантика основ образных слов якутского языка» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбит. 

* 1989 сылтан уопсастыбаннай үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар. Ити сыл кини «Саха кэскилэ» диэн уопсастыбаннай хамсааһын салайааччытынан талыллыбыта. «Кут-Сүр» оскуолатын тэрийиигэ, Айыы үөрэҕин сөргүтэн тарҕатыыга, «Саха омук төрүт культурата» диэн оскуола бырагырааматын оҥорууга көхтөөтүк кыттыбыта. Кини кыттыытынан «Саха Сирин литератора» («Литератор Якутии»), «Дууһа ыраастаныыта» («Экология души») хамсааһыннар тэриллэн үлэлии сылдьыбыттара. Билигин саха тылыгар хас да научнай үлэлээх.

* 1998 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 

* 2017 сыл ахсынньы 29 күнүгэр сырдык тыына быстыбыта.

Билимҥэ да, саха олоҕор-дьаһаҕар да сыһыаннаах бэчээккэ элбэх ыстатыйалардаах. 

## Үлэлэрэ

1. Кыталыктаах кыраайым. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1992. — 64 с.

2. Сиэрдээх буолуу: Кыра кылаас оҕолоругар айыы үөрэҕин туһунан кэпсээннэр. — Дь., 1993. — 47 с.

3. Айыы үөрэҕэ. — Дь.: Ситим, 1993. — 183 с.

4. Һоп-паа!: Оҕону үс сааһыгар диэри иитии. — Дь., 1994. — 62 с.

5. Алампа үөрэтиитэ. — Дь.: Бичик, 1995. — 30 с.

6. Айыы сиэрин тутус: 1—2-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 72 с.

7. Айыы сиэрин тутус: 3—4-с кылааска ааҕар кинигэ. — Дь.: Бичик, 1996. — 71 с.

8. Алаас хамсаныыта: Учууталга, төрөппүккэ көмө. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 1996. — 39 с.

9. Ылдьаа Борооску: Орто саастаах оҕолорго кэпсээннэр. — Дь.: Бичик, 1999. — 78 с.

## Сигэлэр

* Биобиблиографический справочник 

* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 

* Писатели земли Олонхо: биобиблиографический справочник (2000).
Егоров Егор Терентьевич

**Егоров Егор Терентьевич** — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Ытык киһитэ, Кэбээйи улууһун Танара уонна Мастаах орто оскуолаларын ытык выпускнига, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата.

Кэбээйи оройуонун Мукучу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Элбэх сыл Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр, Хоро орто оскуолаларыгар учууталлаабыта уонна дириэктэрдээбитэ.

## Наҕараадалара уонна сыбаанньалара
# Отличник Просвещения РСФСР  (25.12.1983);
# Отличник Гражданской обороны СССР (08.05.1985);
# Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия В.И. Ленина» (10.04.1970);
# Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (06.06.1995);
# Медаль «50 лет ВЛКСМ» (1968);
# Медаль «80 лет ВЛКСМ» (14.10.1998);
# Медаль «90 лет ВЛКСМ» (2008);
# Медаль «Ветеран труда» (05.02.1991);
# Медаль «40 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (12.04.1985);
# Юбилейная медаль «50 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (05.10.1996);
# Медаль «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (05.03.2005);
# Юбилейная медаль «65лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (11.02.2010);
# Юбилейная медаль «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» (март, 2010);
# «Заслуженный учитель школ Российской Федерации» (Указ Президента России от 05.10.1992).
 
## Үлэтэ

* 10.1954-08.1955 – заведующий сельской библиотекой II Лючинского наслега Кобяйского района;
* 08.1955-06.1959 – студент ЯГУ;
* 08.1959-11.1959 – учитель Хампинской средней школы Вилюйского района;
* 11.1959-10.1961 – II секретарь РК ВЛКСМ Вилюйского района;
* 10.1961-01.1963 – I секретарь РК ВЛКСМ Вилюйского района;
* 01.1963-08.1964 – заведующий школьным отделом ОК ВЛКСМ, г. Якутск;
* 08.1964-09.1968 – директор Далырской средней школы Верхневилюйского района;
* 09.1968-08.1972 – завуч Далырской средней школы Верхневилюйского района;
* 08.1972-05.1973 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 05.1973-10.1975 – секретарь парткома совхоза «Верхневилюйский»;
* 10.1975-12.1977 – инструктор РК КПСС Верхневилюйского района;
* 12.1977-08.1980 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 08.1980-06.1982 – завуч Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 06.1982-12.1986 – Председатель исполкома Хоринского сельсовета Верхневилюйского района;
* 01.1987-02.1988 – учитель русского языка и литературы Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 02.1988-04.1990 – организатор внеклассной и внешкольной работы Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
* 04.1990-12.1995 – директор Хоринской средней школы Верхневилюйского района;
Васильев Георгий Митрофанович

200px|thumb|right|Васильев Георгий Митрофанович
**Васильев Георгий Митрофанович** (27.12.1908—23.09.1981) — литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта.

Уус-уран тылбаастан ураты Г. Васильев норуот тылынан уус-уран айымньытын хомуйуутунан уонна норуот ырыаһыттарын, талааннаахтарын айымньыларын бэчээттииргэ эмиэ үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха С.А. Зверевтиин "айхал эйиэхэ, аар тайҕа" олоҥхо-поэманы суруйан, айан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ бастакы бириэмийэни ылбыттара.
Г. Васильев кириитик быһыытынан эмиэ биллэр. Кини "Очерки истории якутской советской литературы" уонна "История многонациональной советской литературы" диэн улахан үлэлэргэ кыттыбыта. 

## Айымньылара:
#  Саха народун айымньыта / Хомуйан оҥорбуттара: Г.М. Васильев, Х.И. Константинов. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1942. -- 252 с. 
# Норуот ырыаһыттара / Хомуйан оҥордо уонна редакциялаата Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэр изд-вота, 1997. -- 104 с. 
# Айхал эйиэхэ, аар-тайҕа: поэтическай сэһэн / С.А. Зверев, Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958. -- 48 с. 
# Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1976. -- 207 с. 
# Якутское стихосложение. -- Якутск: Кн. изд-во, 1965. -- 126 с. 
# Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев, Г.У. Эргис, Н.П. Канаев. -- М.: Наука, 1955. -- 196 с. 
# Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев и др. Под ред. К.Л. Зелинского. -- М.: Наука, 1970. -- 389 с. 
# Живой родник: Об устной поэзии якутов. -- Якутск: Кн. изд-во, 1973. -- 303 с.

## Кини туһунан
* Ефремов Н. *Г. М. Васильев олоҥхо хоһоонунан этиитин үөрэтиитэ* // Чолбон. -- 1999. -- № 7. -- С. 73-74.
* Сыромятников Г. С. *Литературно-художественная критика в Якутии* (1939-1975). -- Якутск, 1990. -- 358 с. (72, 76, 110, 170, 222, 249, 269, 284 с.).
* Биобиблиографический справочник
Кириллица

**Кири́ллица** (**кирииллиссэ**) — хас да суолталаах тиэрмин:
# Старославянскай азбука (староболгарскай азбука): былыргы славяннар икки азбукаларыттан биирдэстэрэ (өссө глаголица баар);
# Кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттар: эргэ алпаабыкка олоҕуран оҥоһуллубут саҥа тыллар алпаабыттара, азбукалара;
# Уставной бичик: бу бичигинэн нуучча сыаркаба кинигэ таһаарар. 

Кирииллица аата бастакы славян алпаабыта глаголица ааптара Кириил аатынан ааттаммыт. Кирииллиссэни бэйэтин Кириил уонна Мефодий диэн миссионер манаахтар үөрэнээччилэрэ кэлин айбыттара. Урут Орто үйэлэргэ сыыппараны суруйарга эмиэ туһаныллара. Бастакы кирииллэссэнэн суруллубут суруктар IX уонна X үйэлэр кирбиилэригэр баар буолбуттара. Алпаабыт Болгарияҕа айыллыбыт буолуон сөп. Аан бастаан гириэк алпаабытын 24 буукубатыгар 19 гириэк тылыгар суох дорҕооҥҥо сөп түбэһэр буукубалары эппиттэр. X үйэттэн кирииллиссэни Руська туһанар буолбуттара.

Маннык славян тыллара кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар:
* белорус тыла (белорус алпаабыта)
* болгар тыла (болгар алпаабыта)
* македон тыла (македон алпаабыта)
* русин тыла (русин алпаабыта)
* нуучча тыла (нуучча алпаабыта)
* серб тыла (вуковица)
* украин тыла (украина алпаабыта)
* черногор тыла (черногория алпаабыта)

Арассыыйа суруктаах-бичиктээх омуктара бары кэриэтэ кириллицаҕа олоҕурбут алпаабыттаахтар. Бу сокуонунан мэктиэлэнэр.

Ону таһынан славян буолбатах омуктартан кириллица Монголияҕа уонна кэккэ урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдуларга туттуллар.

Кирииллиссэни элбэхтэ уларыппыттара. Ордук улахан реформаны Иван Федоровтан саҕалаан печатниктар уонна судаарыста диэйэтэллэрэ, холобур, Бүөтүр I, оҥорбуттара. Реформа сүнньүнэн буукуба ахсаанын аҕыйатыыга уонна буукубаны судургутууга туһаайыллара. Ол эрээри, уустугурдуу да баара, холобур, Н.М. Карамзин XVIII үйэҕэ *ё* буукубаны *е* буукубаҕа умлауту (буукуба үрдүнээҕи икки туочуканы) эбэн оҥорбута.

Нуучча тылын аныгы алпаабытыгар 33 буукубалаах. 1918 с. алтынньы 10 күнүгэр тахсыбыт "Саҥа арпагыраапыйаны киллэрии туһунан" дэкириэтигэр саҥа алпаабыкка Арассыыйа 1918 сыл алтынньы 15 күнүттэн көспүтэ.




## Быһаарыылар
Эртюков Владимир Иннокентьевич

200px|thumb|right|Эртюков Владимир Иннокентьевич
**Эртюков В.И.**  — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха Сирин чаҥ үйэтинээҕи устуоруйатыгар идэтийбит археолог.

## Олоҕун олуктара
* 1949 с. муус устар 15 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1973 с. Москватааҕы М.В. Ломоносов аатынан государственнай университеты бүтэрбитэ. 
* 1973—1975 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын лаборана.
* 1975—1978 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын аспирана.
* 1978—1985 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдаа5ы филиалын тыл, литература уонна история Институтын лаборана.
* 1985—1990 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1989 с. историческай наука кандидатыгар "Усть-мильская культура эпохи бронзы Якутии" диэн тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 
* 1990—1991 сс. — научнай үлэһит.
* 1991—1996 сс. — старшай научнай үлэһит.
* 1996 сыллаахтан — М. К. Аммосов аатынан Саха государственнай университет Россия историятын кафедратын доцена. 
* ТЛИ Институтын иһинэн тэриллибит Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын кытта, Дириҥнээҕи, Адыаччытааҕы этэрээттэргэ уонна Халыматааҕы тутулуга суох бөлөххө ситиһиилээхтик үлэлэспитэ, «Археологические исследования в зоне затопления Адычанской ГЭС» диэн дуогабардаах үлэ түмүктэнэригэр биллэр өҥөнү оҥорсубута.

## Научнай үлэлэрэ
* «*Усть-мильская культура эпохи бронзы Якутии*» (М., 1991) — монография. 
* «*К вопросу о взаимовлиянии усть-мильской и ымыяхтахской культур Якутии*» (Сб.: Археология и этнография Восточной Сибири. — Иркутск, 1978). 
* «*Керамика усть-мильской культуры эпохи бронзы со стоянки Усть-Миль*» (Сб.: «Проблемы археологии и этнографии Сибири и Центральной Азии. — Иркутск, 1980). 
* «*История изучения бронзового века Якутии*» (Сб.: Проблемы археологии и перспективы изучения древних культур Сибири и Дальнего Востока. — Якутск, 1982). 
* «*Керамика усть-мильской культуры со стоянки [[Хара Алдан|Хара-Алдан]]*» (Сб.: Археологические и этнографические исследования в Восточной Сибири: итоги и перспективы. — Иркутск, 1985). 
* «*Усть-мильская культура бронзового века и ее роль в древней истории Якутии*» (Сб..: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992). 
* «*[[Мочанов Юрий Алексеевич|Юрий Алексеевич Мочанов]] (К 60-летию со дня рождения)*» (Якутск, 1994; в числе составителей). 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)

**Петров Пантелеймон Пантелеймонович** (24.12.1948) — устуоруйа билимин хандьыдаата, СӨ култууратын туйгуна. Сунтаар улууһун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1968 с. Бүлүү педучилищетын, 1975 с. СГУ устуоруйаҕа факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 

1968—1970 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыта, 1975—1978 сс. Саха АССР Киин архыыбыгар үлэлээбитэ, 1978—1981 сс. ГЧИ-гэ аспиранныыр, 1981—1986 сс. — Институкка ыстаарсай лаборант, 1986—1989 сс. — Институт штаттаах үлэһитэ, 1989—1992 сс. — научнай үлэһит, 1992—2007 сс. — ГЧИ үлэһитэ, 2008 сылтан — ГЧИ Г. П. Башарин аатынан түмэлин сэбиэдиссэйэ. 
1986 сыллаахха Новосибирскайга «Города северо-востока Азии (1861—1917 сс.)» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ. 
П. П. Петров Дьокуускай куораты устуоруйатын үөрэтиигэ, чинчийиигэ биллэр-көстөр үлэлэрдээх учуонай буолар. Ол курдук, "Города Якутии: социально-экономический очерк истории" (1992), «Градоякутские православные храмы» (XVII—XX вв.) (2000), «Венок памяти» (кыттыгас ааптар быһыытынан, 2001), «Улицы и площади Якутска» (XVII—XX вв.) (2002), «П. А. Ойунский: забытые мгновения» (2003), о. д. а. кинигэлэрдээх. П. П. Явловскай «Летопись города Якутска» кинигэтин бастакы, иккис туомнарыгар кэккэ бэлиэтээһиннэри суруйбута. Ону таһынан Дьокуускай куорат устуоруйатын үөрэтэр 6-с. 8-с кылаастарга аналлаах үөрэх кинигэтин кыттыгас ааптара буолар. «Сунтарский улус: история, культура, фольклор» (2006), «Город Якутск: история, культура, фольклор» (2007), «Вилюйский улус: история, культура, фольклор» (2009) кинигэлэри эрэдээктэрдээн, бэлэмнээн таһаарбыта. 

Ыстатыйаларынан, суруйууларынан «Хардыы» диэн хос аатынан биллэр. Кини 90-с сылларга биир бастакынан Кушнаревтар удьуордарын Америкаҕа олороллорун булан бар дьон билиитигэр таһаарбыт үтүөлээх. 
Арассыыйа Наукатын Академиятын устуоруйаҕа Институтун кытта ыкса ситимнээх: «Краткая энциклопедия по истории купечества и коммерции Сибири», «Энциклопедия Якутии» уонна «Encyclopedia of the Arctic» (Нью Йорк, 2004) кинигэлэр ааптардар кэлэктииптэригэр киирбитэ. Кини "Якутский архив" диэн сурунаал эрэдээксийэтин кэлиэгийэтин чилиэнэ, элбэх нүөмэри эппиэттээн таһаарбыта. 
Ил Түмэн, Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи Салаатын Саха Сиринээҕи Научнай Киинин, СӨ Наукатын Академиятын Бочуотунай Кырааматаларынан бэлиэтэммитэ,  устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Сэбиэтиттэн «За активную работы в Обществе» бэлиэтинэн наҕараадаламмыта. «Золотая летопись славных дел» диэн Дьокуускай куорат кинигэтигэр киллэриллибитэ (2002).

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник
Эверстов Степан Ильич

200px|thumb|right|Эверстов Степан Ильич
**Эверстов Степан Ильич** — Саха сирин таас үйэтинээҕи устуоруйатын чинчийбит археолог, устуоруйа билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыллаахха атырдьах ыйын 3 күнүгэр Кэбээйи улууһун Чагда нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* 1960—1963 сс. — Кэбээйи совхоһугар рабочайынан үлэлээбит. 
* 1963—1966 сс. — Советскай Аармыйаҕа сулууспалаабыт.
* 1966—1967 сс. — Дьокуускай куораттааҕы СМУ—1, СМУ-5 рабочайынан үлэлээбит.
* 1967—1972 сс. — Саха государственнай университетыгар үөрэммит.
* 1972—1973 сс. — Кэбээйи улууһун Ньидьили аҕыс кылаастаах оскуолатын үөрэххэ сэбиэдиссэйэ.
* 1973—1976 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун аспирана.
* 1976—1977 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун административнай—хаһаайыстыбаннай чааһын рабочайынан үлэлээбит.
* 1977—1979 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун старшай лаборана. 
* 1979—1986 сс. — младшай научнай үлэһит. 
* 1986—1991 сс. — научнай үлэһит. 
* 1991—1993 сс. — ТЛИ Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1993 сыллаахтан — РНА СС Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институтын археологияҕа салаатын старшай научнай үлэһитэ.  
* 1988 с. — история билимнэрин кандидатыгар «Рыболовство в каменном веке» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит. 
* 1979—1984 сс. — ТЛИ Институтун иһинэн тэриллибит Өлүөнэтээҕи археология экспедициятын начальнигын солбуйааччы, Дириҥнээҕи уонна Индигирдээҕи этэрээттэргэ ситиһиилээхтик үлэлэспит.

## Научнай үлэлэрэ
* «*Рыболовство в Сибири. Каменный век*» (Новосибирск, 1988) — монография.
* «*Орудия охоты в эпоху камня и бронзы индигирского Заполярья (к вопросу формирования традиционных форм хозяйства у малочисленных народов Севера)*» (Новосибирск, 2002) — монография.
* «*К вопросу о рыболовстве в неолите Якутии*» (Сб.: Археология, этнография Восточной Сибири. — Иркутск, 1978).
* «*Опыт типологии и классификации грузил рыболовных сетей Сибири и Дальнего Востока*» (Сб.: Проблемы археологии и этнографии Сибири и Центральной Азии. — Иркутск, 1980).
* «*Новые археологические памятники Индигирки и Алазеи*» (Сб.: Новое в археологии Якутии. — Якутск, 1980).
* «*Типология рыболовных орудий древних культур Якутии*» (Сб.: Археология Якутии. — Якутск, 1982).
* «*Остатки жилища из стоянки [[Белая Гора]]*» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
* «*Сугуннаах — новая стоянка ымыяхтахской культуры на Индигирке*» (Сб.: Археология Северо—Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999).
* «*Рубящие каменные орудия Нижней Индигирки*» (Сб.: Древние культуры Северо—Восточной Азии. Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) 
* Биобиблиографический справочник
Иирэр дьаҕаа

**Иирэр дьаҕаа** - сиэргэ-туомҥа туттуллар тыас таһаарар былыргы тэрил. Мас араама оҥорон баран онно хаптаһыны баайталаан таһыйаллар (охсоллор) эбит. 

Иирэр дьаҕааны, Кэлтэгэй табыгы уонна Дьөлөкөй күпсүүрү кэриэстиир киһилэрэ өллөҕүнэ, эбэтэр кыыс-кийиит сүктүүтүгэр урууга маанылаан ойуун охсоро үһү. Маны Сэһэн Болоҕо 1936 сыллаахха Бөтүрүөп Уйбаан Уйбаанабыс диэн 68 саастаах Кыам уустан төрүттээх (эбэтэр Кыам Уус диэн ааттаах) Чурапчы киһитэ кэпсээбит, "Төлөй нэһилиэгин олохтооҕо Хабырыыс ойуун сэһэргиирэ", - диэбит.

## Быһаарыылар
Геван (суолталара)

**Геван** - бу хас да суолталаах тыл.

* Геван - эбээн тылыгар күн тахсыыта диэн суолталаах.
* Геван (биэрии) - телерадио студия, айар бөлөх аата, араадьыйа уонна телевидение биэриитэ
* Геван (бөлөх) - Нүөрүҥгүрүгэ баар буола сылдьыбыт оҕо лааҕыра
* Геван (мас) - соҕуруу дойдуларга үүнэр мас көрүҥэ (Buxus sempervirens), букс, самшит;
Геван (биэрии)

**Ге́ван** - Саха национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньатын араадьыйаҕа уонна телевиденияҕа тахсар Саха сирин аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктарын тустарынан элбэх тылылан тахсар биэриитэ.

Ситим-сирэ: http://www.nvksakha.info/node/39
Зыков Федор Михайлович

200px|thumb|right|Зыков Федор Михайлович
**Зыков Федор Михайлович** — устуоруйа билимин хандьыдаата, историк, этнограф, сахалар материальнай култуураларыгар идэлээх.

## Олоҕун олуктара
* 1939 с. балаҕан ыйын 26 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
* 1959—1962 сс. — Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыыр. 
* 1962—1963 сс. — ССРС НА СС Саха Сиринээҕи филиал чертежтуур бюротыгар үлэлиир. 
* 1969 с. Москватааҕы государственнай университеты бүтэрбитэ. 
* 1983 с. — историческай билим кандидатыгар «Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов (XIX – нач. XX в.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.  
* 1986 с. — младшай научнай үлэһит. 
* 1986—1989 сс. — научнай үлэһит. 
* 1989 с. — ССРС НА СС СС ТЛИИ старшай научнай үлэһитэ. 
* 1994 сыллаахтан — Саха государственнай университетыгар үлэлиир.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Ювелирные изделия якутов*» (Якутск, 1976) — монография. 
* «*Поселения, жилища и хозяйственные постройки якутов XIX — нач. XX в.*» (Новосибирск, 1986). 
* «*Традиционные орудия труда якутов (XIX - начало XX века)*» (Новосибирск, 1989).   
* «*Происхождение [[Сэргэ|сэргэ]]*» (Полярная звезда. — 1974. — № 5). 
* «*К вопросу о происхождении многоугольных построек якутов*» (Сб.: Якутия и её соседи в древности // Тр. Приленской археологической экспедиции. — Якутск, 1975). 
* «*Материальная среда в олонхо*» (Сб.: Этническое творчество народов Сибири и Дальнего Востока. - Якутск, 1978). 
* «*Эволюция ювелирных украшений якутов*» (Сб.: Всесоюзная сессия по итогам полевых этнографических и антропологических исследований. — Уфа, 1980). 
* «*Социолого-этнографическое изучение общественного мнения населения вилюйской группы районов*» (Сб.: Экология бассейна реки Вилюй: промышленное загрязнение. — Якутск, 1992). 
* «*Периодическая печать и некоторые вопросы межнациональных отношений в Якутии*» (Сб.: Национальные отношения в регионах страны: история и современность. — Ч.2. — Якутск, 1992). 
* «*Якутское [[Бэлэпчи|бэлэпчи]] и его этнографические параллели*» (Сб.: Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993). 
* «*Якутские женские украшения из цветных металлов*» (Сб.: Хозяйство и материальная культура тюрко-монгольских народов. — Новосибирск, 1993). 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Федоров Михаил Михайлович

200px|thumb|right|Федоров Михаил Михайлович
**Федоров Михаил Михайлович** — юридическай билим доктора, профессор.
   
## Олоҕун олуктара
* 1920 с. сэтинньи 21 күнүгэр Саха уобалаһын Таатта улууһугар Бастакы Дьохсоҕон нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1940—1942 сс. — оройуон прокурорын көмөлөһөөччүтэ.
* 1942—1946 сс. — Армияҕа сулууспалыыр, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыны ылар.
* 1947—1958 сс. — прокуратура органнарыгар үлэлиир.
* 1954 с. — Бүтүн Союзтааҕы юридическай институты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр.
* 1958—1961 сс. — партийнай үлэҕэ сылдьар.
* 1961 с. —  иһинэн Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрэр.
* 1961—1969 сс. — Саха АССР прокурора.
* 1968 с. — юридическай билим кандидатыгар «Развитие Советской государственности в Якутии (1918—1937 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1969—1975 сс. — ССРС НА СС СС ТЛИ Институтун  старшай научнай үлэһитэ, история салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1975 сылтан — Саха государственнай университетын доцена, профессора.
* 1980 с. — докторскай диссертациятын «Правовые положения народов Восточной Сибири (XVII — нач. XIX вв.)» тиэмэҕэ ситиһиилээхтик көмүскүүр.

1963, 1971 сыллардаахха Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Развитие государственности якутского народа*» (Якутск, 1964) — монография.
* «*Развитие советской государственности в Якутии*» (Якутск, 1968) — монография.
* «*Правовое положение народов Восточной Сибири (XVII — начало XIX в.)*» (Якутск, 1978).
* «*История правового положения народов Восточной Сибири в составе России*» (Иркутск, 1991).
* «*Олох аартыгар (Путёвка в жизнь)*» (Якутск, 1995).

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР билимин үтүөлээх үлэһитэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриһа
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2000)
* Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1995)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
  
## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Турантаев Дионисий Тимофеевич

200px|thumb|right|Турантаев Дионисий Тимофеевич
**Турантаев Дионисий Тимофеевич** (05.05.1915—10.10.1956) — Саха сэбиэскэй кэмнээҕи устуоруйатын чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата. 

## Олоҕун олуктара
* 1915 с. ыам ыйын 5 күнүгэр Саха уобалаһын Уус-Алдан улууһугар 2-с Байаҕантай нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1933—1935 сс. — Садын оройуонугар маҥнайгы сүһүөхтээх оскуолаҕа учууталынан, сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
* 1935—1939 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка үөрэнэр.
* 1939—1941 сс. — педагогическай институт ректорын кэтэхтэн үөрэхтээһинигэр солбуйааччы.
* 1941—1944 сс. — Саха АССР үөрэхтээһин народнай Комиссариатыгар улахан дьон оскуолаларын Управлениетын начальнига, кадр салаатын начальнига, оскуолалар инспектора. 
* 1943-1944 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училище дириэктэринэн үлэлиир.
* 1944—1945 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа устуруойаҕа преподаватель.
* 1945 с. — Саха АССР үөрэхтээһин народнай Комиссариат лекционнай бюротын дириэктэрэ.
* 1945—1947 сс. — устуоруйа уонна этнография салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1947—1948 сс. — ССРС НА СС СС ТЛИ Институтугар учуонай сэкирэтээр.
* 1948—1949 сс. — Дьокуускайдааҕы педагогическай институтка ССРС устуоруйатын үөрэтээччи.
* 1949—1952 сс. — ЦК ВКП(б) общественнай билимнэрин Академиятын аспирана.
* 1952—1956 сс. — Дьокуускайдааҕы пединститут ССРС устуоруйатын кафедратын салайааччы, доцент. 
* 1952 с. — устуоруйа билимин хандьыдаатыгар «Культурное строительство в Якутской АССР за годы первых двух пятилеток (1928—1937 гг.)» тиэмэҕэ диссэртээссийэтин ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1954 с. — «доцент» учуонай аата иҥэриллэр.
* 1956 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр олохтон туораабыта.
Д. Т. Турантаев үрдүк дьоҕурдаах педагог уонна Саха устуоруйатын сэбиэскэй кэминээҕи сылларын чинчийээччинэн биллэр.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Народное образование в Якутской АССР в годы первых пятилеток 1928—1937)*».

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Федоров Егор Васильевич

200px|thumb|right|Федоров Егор Васильевич
**Федоров Егор Васильевич** (20.10.1934—09.10.1987) — саха учуонайа, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.

## Олоҕун олуктара
* 1934 с. алтынньы 20 күнүгэр Саха АССР Ньурба улууһун Чукаар нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1964 с. Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1957—1967 сс. — учууталынан үлэлээбит.
* 1967—1970 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун аспирана.
* 1970—1972 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1971 с. — филологическай билим кандидатыгар «Творчество Афанасия  Федорова» тиэмээҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1972—1984 сс. — институт учуонай секретара.
* 1985—1987 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун старшай научнай үлэһитэ.
* 1987 сыллаахха алтынньы 9 күнүгэр олохтон туораабыта.
 
Е. В. Федоров саха прозатын биир тутаах чинчийээччитинэн биллэр. 
Егор Васильевич биир сүҥкэн, филологическай билим докторын туруорсар «Художественная концепция личности в прозе тюркоязычных народов Сибири на материалах якутской, тувинской и хакасской литературы» тиэмэлээх монографиятын, ситэрбэккэ,  1987 сыллаахха олохтон туораабыта. Монография, өлбүтүн кэннэ, 1993 сыллаахха күн сирин көрбүт.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Творчество Афанасия Федорова*» (Якутск, 1973). 
* «*Творчество [[Заболоцкай Николай Максимович (Чысхаан)|Н.М.Заболоцкого]]*» (Якутск, 1975). 
* «*Не пренебрегая мелочами*» (Якутск, 1984). 
* «*Якутская проза довоенного периода*» (Новосибирск, 1982). 
* «*Якутская проза 1941—1955 гг.*» (Новосибирск, 1985). 
* «*Концепция личности в тюркоязычной прозе Сибири*» (Якутск, 1992). 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Тобуков Павел Захарович

200px|thumb|right|Тобуков Павел Захарович
**Тобуков Павел Захарович**  — философия билимнэрин кандидата.
  
## Олоҕун олуктара
* 1937 с. тохсунньу 7 күнүгэр Саха АССР Үөһээ-Бүлүү оройуонун Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ.  
* 1962 с. — Москватааҕы государственнай университет философскай факультетын бүтэрбитэ. 
* 1962—1967 сс. — Саха государственнай университетын марксизм-ленинизм кафедратын ассистена. 
* 1967—1970 сс. — А. А. Жданов аатынан Ленинградтааҕы государственнай университет философскай факультетын аспирана. 
* 1970 сыллаахтан — М. К. Аммосов аатынан Хоту-Илиннээҕи федеральнай университет философияҕа кафедратын доцена. 
* 1997 с. — философия билимин кандидатыгар "Проблемы общего и специфического в диалектическом противоречии" тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.  

* 2001 с. — доцент.

* 2001-2017 сс. - профессор кафедры философии Северо-Восточного Федерального Университета им. М.К. Аммосова.

П. З. Тобуков — Хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын этносоциальнай кыһалҕаларын чинчийэр. 

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Философия нравственного сознания на материале юкагиров*».
* «*Философия*». Методические указания по выполнению контрольных работ для студентов дневных отделений ЯГУ. — Якутск: изд-во ЯГУ, 2006. — Соавтор Яковлева. Е. П. 
* *Учебное пособие: Западноевропейская философия XVI—XX вв. Персоналии*. (Якутск, 2007). — Соавтор Яковлева. Е. П.
* *Учебное пособие: Западные и Восточные философские традиции: сравнительный анализ*. — Якутск, 2006. — Соавтор Яковлева. Е. П.
* «*Философия. Методические указания по выполнению контрольных работ для студентов дневных отделений ЯГУ*» Соавтор Яковлева. Е. П. (Якутск, 2006).  
* «*Культура и родной язык — их взаимосвязь*» («*Проблемы двуязычия (многоязычья в современном социокультурном пространстве*» — Якутск, 2007. — Соавтор Яковлева Е. П.).
* «*Особенности воспитательного потенциала духовной культуры*» (Электр. Изд.: Регион. Межвузов. научн.-практ. конф. «Организационно-методические аспекты в управлении качеством образовательного процесса в вузе». — Якутск: 2007 — Соавтор Яковлева Е. П.).
* «*Категория сознания и некоторые аспекты адаптации*» Соавтор Яковлева Е. П. (Вестник ЯГУ. — Т. 4. — № 3. — 2007).
* *Некоторые аспекты формирования философии*. Соавтор Яковлева Е. П. (Вестник ЯГУ. — Т. 5, № 2. — 2008).
* «*Образование и культура (Концепция устойчивого развития арктических улусов и мест компактного проживания коренных малочисленных народов Севера РС(Я) до 2020 г*.) — Препринт. — Якутск, 2008.

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Стручков Кирилл Намсараевич

200px|thumb|right|Стручков Кирилл Намсараевич
**Стручков Кирилл Намсараевич** — филологическай билим кандидата.

## Олоҕун олуктара
* 1973 с. алтынньы 15 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1997 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1997-2008 сс. — старшай лаборант.
* 2007 с. — филологическай билим кандидатыгар «Социолингвистические проблемы обучения эвенкийскому языку: состояние и перспективы» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 2008 сыллаахтан — Россия НА Сибиирдээҕи салаатын ГИиПМНС Институтын эбэҥки филологиятын секторын научнай үлэһитэ.
К. Н. Стручков — социолингвистика эйгэтигэр идэтийэр.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Функционирование эвенкийского языка в сфере образования Республики Саха (Якутия)*» (2009) — монография.
* «*Эвенкийский язык: социолингвистическая ситуация и перспективы сохранения» // Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ в условиях модернизации общества*». — Новосибирск, 2005.
* «*К вопросу обучения [[Эбэҥки тыла|эвенкийскому языку]] в условиях двуязычия //Образование и устойчивое развитие коренных народов Сибири: материалы междунар. науч.-практ.конф.*». — Новосибирск, 2005.
* «*Языки малочисленных народов Севера в образовательном пространстве Республики Саха (Якутия) // Сборник материалов научно-практической конференции «Языки и фольклор народов Севера*». — Новосибирск, 2008.
* «*Взаимодействие [[Эбэҥки тыла|эвенкийского]] и [[Нуучча тыла|русского языков]] в школе с. [[Иенгра]] [[Нерюнгри|Нерюнгринского]] района РС(Я) //Языки коренных малочисленных народов Севера в начале III тысячелетия*». Новосибирск, Наука, 2008.
* «*The interaction of Evenki and Russian language in the school in the village of Iengra, Neryungri District, the Republic of Sakha, the Russian Federation//Proceedings of the 8 Seoul international Altaistic Conference. Methods for Researches on the Altaic Languages and Cultures. Korea, 17—20 yule*», 2008.
* «*О развитии лексики [[Эбэҥки тыла|эвенкийского языка]] в советский период (функционирование русских заимствований) //Язык как национальное достояние: проблемы сохранения лингвистического разнообразия*». Улан-Удэ, Изд-во БНЦ СО РАН, 2009.
* «*О развитии лексики [[Эбэҥки тыла|эвенкийского языка]] в советский период //материалы XXXYIII Международной филологической конференции*». — СПб,16—21 марта 2009.
* Учебное пособие для школьников в соавт. с Захаровой Н.Е. «*Эвэды турэнмэ сакэллу! Знайте эвенкийский язык!*» — Якутск, «Офсет», 2007.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Г. М. Василевич аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
Сосин Анатолий Алексеевич

200px|thumb|right|Сосин Анатолий Алексеевич
**Сосин Анатолий Алексеевич** — устуоруйа билимин хандьыдаата, Саха АССР үтүөлээх үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
* 1929 с. бэс ыйын 14 күнүгэр Саха АССР Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1952 с. — Саха государственнай педагогическай институтун бүтэрбитэ.
* 1952—1953 сс. — Орто Халыма улууһугар сэттэ кылаастаах оскуолаҕа учууталлыыр.
* 1953—1960 сс. — Комсомолга үлэлиир.
* 1960—1967 сс. — партийнай үлэһит.
* 1967—1970 сс. — Саха государственнай университетыгар үрдүкү преподаватель.
* 1970 с. — историческай билим кандидатыгар «Деятельность Якутской областной партийной организации по повышению культурного уровня трудящихся республики (1956—1965 гг.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.
* 1970—1977 сс. — ССКП Обкомун лекторскай салаатын салайааччыта.
* 1972 с. — доцент.
* 1977—1988 сс. — Саха государственнай университетын ССКП историятыгар кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1988—1992 сс. — Саха государственнай университетын политисториятыгар кафедратын доцена.
* 1992 сыллаахтан — Россия НА СС Саха Сирин филиалын ТЛИ Институтугар старшай научнай үлэһит.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Расцвет культуры в Якутии. О партийном руководстве развитием культуры в Якутской АССР (1956—1970 гг.)*» (Якутск, 1972) — моногрфия.
* «*Рост культурно-технического уровня рабочего класса Якутии*» (Якутск, 1985) — монография. 
* «*Деятельность культпросветучреждений*» (Кн.: Формирование социалистической культуры народов Якутии (Якутск, 1982; в соавт. с И.Г.Романовым).
* «*Партийное руководство повышением культурно-технического уровня рабочих [[Бурятия|Бурятской]] АССР*» (М., 1987. — Деп. в ИНИОН 19.02.87, № 28365).
* «*Партийное руководство повышением культурно-технического уровня рабочих [[Тува Республиката|Тувинской]] АССР*» (М., 1987. — 16 с. — Деп. в ИНИОН 13.02.87, № 28298).
* «*Из истории развития системы профессионально-технического образования в республике*» (Сб. Профессиональное образование молодежи в Якутской АССР. — Якутск, 1989).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Прокопьева Прасковья Егоровна

200px|thumb|right|Прокопьева Прасковья Егоровна
**Прокопьева Прасковья Егоровна** — педагогическай билим кандидата.

## Олоҕун олуктара
* 1971 сыллаахха ыам ыйын 30 күнүгэр Үөһээ Халыма улууһугар Нелемнэй нэһилиэккэ төрөөбүтэ.
* 1992 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбитэ.
* 1992—1999 сс. — учууталлыыр.
* 1998—1999 сс. — Үөһээ Халыма улууһун Нелемнэй орто оскуолатыгар завуч.
* 1999—2002 сс. — Москватааҕы үөрэхтээһиҥҥэ национальнай проблемаларга Институт аспирана.
* 2002 с. — педагогическай билим кандидатыгар «Изучение юкагирского фольклора в школах Республики Саха (Якутия)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2003—2005 сс. — Саха Сиригэр үерэхтээһин министерствотын национальнай оскуолаларга научнай-чинчийэр Институтыгар старшай научнай үлэһит.
* 2005 сыллаахтан РНА Сибиирдээҕи салаатын ГИиПМНС Институтугар палеоазиатскай филология секторын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
П. Е. Прокопьева юкагир омук фольклорун чинчийэр.
Сыралаах үлэтэ "Отличник образования Республики Саха (Якутия)" бэлиэнэн бэлиэтэммитэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Отражение мифологического мышления в юкагирском фольклоре*» (Новосибирск, 2009), монография. 
* Научно-методическое пособие «*Изучение юкагирского фольклора в школах РС (Я)*» (Нерюнгри, 2003). 
* Учебно-методическое пособие «*Юкагирский (одульский) язык для дошкольников*» (Якутск, 2005). 
* Проект стандарта основного общего образования по юкагирскому языку. 
  
## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
Скрыбыкина Людмила Николаевна

**Скрыбыкина Людмила Николаевна** — Саха сирин олохтоох нууччаларын фольклордарын чинчийэр учуонай, тыл үөрэҕин билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1961 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүт.
* 1984 с. — Саха государственнай университетын бүтэрбит.
* 1984—1985 сс. — оҕолору кытары үлэҕэ методист.
* 1986 с. — ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха научнай Киинин аспирана.
* 1987—1988 сс. — нуучча литературатын Институтын аспирана.
* 1989—1990 сс. — тыл, литература уонна история Институтын олоҥхоҕо салаатын лаборана.
* 1991—1992 сс. — младшай научнай үлэһит.
* 1992 с. — филологическай билим кандидатыгар «Былины русского населения Северо-Востока Сибири» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит.
* 1993—1998 сс. — тыл, литература уонна история Институтын олоҥхоҕо салаатын научнай үлэһитэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Былины русского населения Северо-Востока Сибири*» (Новосибирск, 1994) — монография.
* «*Записи былин В. Г. Богораза, обнаруженные в собирании В. И. Иохельсона*» (Русский фольклор. Т. 25. — Л., 1989).
* «*Былины, записанные на Колыме В. Г. Богоразом, и их публикации*» (Фольклор народов РСФСР: Межвуз. сб. — Вып. 18. — Уфа. 1991).
* «*Свадебный обряд русского населения Северо-Востока Якутии*» (Якутск, 1993).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Алексеева Сардана Анатольевна

**Алексеева Сардана Анатольевна** — устуоруйа билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1973 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1995 с. — Саха государственнай университет историко-юридическай факультет историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1996—1997 — РНА СС аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт младшай научнай үлэһитэ.
* 1997000 сс. — РНА СС Саха научнай Киинин аспирана.
* 1997—1998 сс. — Р. Скотт аатынан полярнай чинчийии Институтыгар стажер (Кембриджский университет, Великобритания).
* 1998 сыллаахтан — РНА СС гуманитарнай чинчийиилэр уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт Россия Хотулуу-Илиннээҕи норуоттарын этнографиятын секторын старшай научнай үлэһитэ.
* 2004 с. — историческай билим кандидатыгар «Семья и брак у эвенов (конец ХIХ - начало ХХ вв.)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
Эбээннэр Ассоциацияларын чилиэнэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*Традиционная семья у эвенов Якутии (конец XIX - нач. XX вв.): историко-этнографический аспект*». Новосибирск, 2008 - монография.
* Роль североведческой науки в сохранении культурного наследия малочисленных народов Севера («*Молодые ученые в стратегии устойчивого развития Российской Федерации*» (IV научно-практическая конференция). - Санкт-Петербург, 2004).
* «*Традиционная семья у эвенов Якутии в конце ХIХ - нач. ХХ вв.*» (Коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации в условиях модернизации общества. - Новосибирск, 2005).
* «*Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера*» (Академическая наука в Якутии (1949-2009 гг.). - Новосибирск, 2009 (в соавт.)).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник 
* Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)
Абрамова Светлана Васильевна

**Абрамова Светлана Васильевна** — СӨ суверенитеты ыларыгар дьон оруолун, СӨ омугунан састаабын, өрөспүүбүлүкэҕэ урбаан үөскээһинин уонна быыбардары чинчийбит учуонай, социология билимин хандьыдаата.

## Олоҕун олуктара
* 1974 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ.
* 1996 с. - Саха государственнай университетын историко-юридическай факультетын историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1996-1999 сс. - Саха Сирин НА аспирантката.
* 1999-2001 сс. - этническай уонна социальнай процесс салаатын младшай научнай үлэһитэ.
* 2001 с. - социологическай билим кандидатыгар «Предпринимательство как основа формирования среднего класса в РС(Я)» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 2003-2004 сс. - Саха Сирин НА гуманитарнай чинчийиилэр Институт политологическай чинчийиилэргэ Киинин старшай научнай үлэһитэ.

## Сүрүн үлэлэрэ
* «*[[Саха Сирэ|Республика Саха (Якутия)]]: путь к суверенитету*». (Якутск, 2000) - монография. 
* «*Этносоциальное развитие Республики Саха (Якутия): потенциал, тенденции, перспективы*» (Новосибирск, 2000) - монография. 
* «*Первые шаги фермерства в Республике Саха (Якутия): социологический анализ*» (Якутск, 2000) - монография. 
* «*Предпринимательство в Якутии: социологические аспекты (Социологическое исследование)*» (Якутск, 2000) - монография. 
* «*Опыт и практика демократических выборов в Республике Саха (Якутия). 1990-2002 гг.*» (Якутск, 2003) - монография. 
* «*Правовое сознание населения Республики Саха (Якутия) в социологическом измерении: Данные. Анализ. Дискуссии*» (Якутск, 2004) - монография.  
* «*Уровень доходов и структура расходов предпринимателей*» (Наука и образование. - 2000. - № 2). 
* *Социальная идентификация предпринимателей РС(Я)* (В сб. Гуманитарная наука в трудах молодых ученых. - Якутск, 2000). 
* *Избирательная кампания 2001 г. в РС(Я): коммуникационные технологии и информационные ресурсы* (Наука и образование. - 2003. - № 2). 

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник
Аргунов Валерий Георгиевич

200px|мини|Аргунов Валерий Георгиевич
**Аргунов Валерий Георгиевич** — история билимнэрин кандидата.

## Олоҕун олуктара
* 1952 сыллаахха атырдьах ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Таатта оройуонун Ытык-Күөлүгэр төрөөбүтэ.
* 1975 с. — Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын историческай салаатын бүтэрбитэ.
* 1975—1980 сс. — Саха АССР культууратын Министерствотын музейдары уонна өйдөбүнньүктэри харыстааһыҥҥа инспекторынан үлэлээбитэ.
* 1980—1985 сс. — ССРС НА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтугар старшай лаборанынан үлэлээбитэ.
* 1986—1990 сс. — младшай научнай үлэһит, научнай үлэһит.
* 1989 с. — историческай билим кандидатыгар «Каменный век Северо-Западной Якутии» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр.
* 1991 с. — старшай научнай үлэһит.
* 1999 с. — Саха государственнай университетын археология уонна Саха историятын кафедратын доцена.
* 2003 сыллаахтан  - Саха государственнай университет археология уонна Саха историятын кафедратыгар сэбиэдиссэй солбуйааччытынан үлэлиир.
В. Г. Аргунов Саха государственнай университет уонна гуманитарнай чинчийии Институт иһинэн тэриллэр үгүс археологическай экспедицияларга кыттыбыта.
1985 сылтан Өлүөнэтээҕи археология экспедициятыгар начальнигы солбуйааччы.
1991—1998 сс. — Өлүөнэтээҕи археология экспедицията Дириҥнээҕи этэрээтин начальнигынан сылдьыбыта.

## Сүрүн үлэлэрэ
«*Каменный век Северо-Западной Якутии*» (Новосибирск, 1990), монография.
«*Археологические памятники Якутии. Бассейны Вилюя, Анабара и Оленека*» (М., 1991; в соавт. с Ю. А. Мочановым, С. А. Федосеевой, И. В. Константиновым и Н. В. Антипиной), монография.
«*Сыалахская неолитическая культура на территории Северо-Западной Якутии*» (Сб.: Археологические исследования в Якутии. — Новосибирск, 1992).
«*К вопросу о границах ареала сыалахской неолитической культуры*» (Сб.: Археология Северной Пасифики. — Владивосток, 1994).
«*Ранний неолит Якутии: состояние изученности и проблемы*» (Сб.: Культурные традиции народов Сибири и Америки: преемственность и экология (горизонты комплексного изучения). — Чита, 1994).
«*Проблемы происхождения и развития сыалахской ранненеолитической культуры Северо-Восточной Азии*» (Сб.: Поздний палеолит - ранний неолит Восточной Азии и Северной Америки. — Владивосток, 1996).
«*К вопросу о границах сыалахской неолитической культуры*» (Сб.: Археология Северо?Восточной Азии. Астроархеология. Палеометрология. — Новосибирск, 1999).
«*Основные этапы заселения человеком западного сектора Якутской Арктики*» (Сб.: Международный Северный археологический конгресс. — Ханты-Мансийск, 2002).
«*Новые данные об археологических памятниках бассейна Анабара*» (Сб.: Древние культуры Северо?Восточной Азии. - Астроархеология. Палеоинформатика. — Новосибирск, 2003).

## Сигэлэр
* Биобиблиографический справочник