open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дарбасов Гаврил Афанасьевич

**Дарбасов Гаврил Афанасьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1912 сыллаахха Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр Томпо оройуонугар төрөөбүтэ. 1934 с. Дьокуускайдааҕы учуутал техникумугар үөрэммит. 1934—1935 үөрэх сылыгар Ытык Күөлгэ көрдөрүүлээх оскуолаҕа учууталынан ананан, 3 сыл үлэлээн баран, Кириэс Халдьаайыга эмиэ 3 сыл үлэлээбит. Математиканы, физиканы, химияны үөрэтэрэ. 1940—1941 сс. үөрэх дьылыгар Чычымах оскуолатыгар ананан кэлэн биир сыл үлэлээт, 1941 с. бастакы ыҥырыыга Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр өллө диэн биллэриитэ кэлбитэ.

«Коммунист» хаһыат 1943 сыллааҕы олунньу 24 нүөмэригэр «Таатта пионердарыгар, комсомолецтарыгар уонна бары үөрэнээччилэригэр» диэн ааттаах суруга тахсыбыта. Онно кини суруйбут: «Бу билиҥҥи күннэр историяҕа кыһыл көмүс буукубанан суруллан киириэхтэрэ». Сурукка 260 чаас, 2688 полевой почта диэн аадырыһа ыйыллыбыт.

## Быһаарыылар
Дехтерев Егор Иванович

**Дехтерев Егор Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ чуолкай биллибэт. Саха сирин архыыбыгар "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох 1942 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр суруйбут суруга харалла сытар. Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант диэн илии баттаабыт.

## Быһаарыылар
Кайгородов Василий Петрович

**Кайгородов Василий Петрович** (төр. 1909, Бөтүҥ, Нам улууһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Нам улууһуттан төрүттээх офицер. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, сэрии бастакы күнүттэн сэрии күөнүгэр сылдьыбыт, алтата бааһырбыт.

Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр 1943 сыл от ыйыттан Белгород хайысхатыгар кыттыбыт. 12-с механизированнай гвардейскай биригээдэ ПТР ротатыгар взвод хамандыыра. 1943 сыл от ыйын 14 күнүгэр «Кыһыл Знамя» хутор анныгар буолбут кыргыһыыга лейтенант Кайгородов взвода өстөөх таанкалара хаста да кимэн киириилэрин тохтоппут, 4 таанканы урусхаллаабыт. Бу кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.

1945 сыл кулун тутар 25 күнүгэр  диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, 10-н тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Кайгородов иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (29.07.1943; 20.04.1945)

## Быһаарыылар
Васильев Николай Михайлович

**Васильев Николай Михайлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан артиллерияҕа наводчигынан сулууспалаабыт, онтон доруобуйата мөлтөөн полевой почта старшай приемщигынан сылдьарын туһунан ахтыллар.

## Быһаарыылар
Винокуров Яков Егорович

**Винокуров Яков Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1920 сыллаахха Нам улууһугар Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүт. ЫБСЛКС чилиэнэ. Гвардия сержана Винокуров бүтэһик сулууспатын сирэ — 8 ОГв, орудийный номер. 1944 сыл атырдьах ыйын 28 күнүгэр Польша сиригэр (Рудники д. чугаһыгар, Опатувский повят) кыргыһыыга сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

Нам улууһуттан төрүттээх. Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар ахтыллар. Онно суруллубутунан, суоппар кууруһун бүтэрэн үчүгэй суоппар буолбут. Аадырыһа ППС 03216-Г.

## Быһаарыылар
Донской Дмитрий Емельянович

**Донской Дмитрий Емельянович** (1925—1989) — философия билимнэрин доктора. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1925 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр Ньурба улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт.

1942 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педрабфак 17 саастаах устудьуона Сталинград анныгар сэриилэспит. Соҕурулуу-арҕаа фронт 5-с танковай аармыйатын 1168-с стрелковай полкатын састаабыгар Серафимовичи куорат аттыгар өстөөх оборуонатын көҥү көтүүгэ кыттыбыт. Артиллерийскай батареяҕа иитээччи эбит. Онтон Калач-на-Дону куорат иһин кыргыыга кыттыбыт. Чернышевскай хутор иһин кыргыһыыга ыараханнык бааһырбыт. Госпиталга сытан баран III-с Украина фронун састаабыгар Украинаны босхолоспут, Румыния кирбиитигэр диэри тиийбит. Онтон танковай училищеҕа үөрэххэ ыытыллыбыт. Самоходнай орудие хамандыыра буолбут уонна 31-с гвардейскай механизированнай дивизияҕа сулууспалаабыт. 

Донской Феодосий Семенович 1944 сыллаахха суруйбут суругар сэриилэһэ сылдьар аймаҕын быһыытынан ахтыллар. Онно суруллубутунан зенитнай артиллерия связиһынан сулууспалаабыт эбит. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Бааһыран түөрт аҥаар ый госпитальга сытан баран сэриигэ төннүбүт.

Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (23.12.1985).

1954 сыллаахха Дьокуускайга пединститутка нуучча тылын уонна литературатын салаатыгар киирбит (институт 1956 сыллаахха университет буолбута).  1958 сыллаахха бүтэрэн баран преподавателлии хаалбыт. 1968 философия билимин хандьыдаата буолбут.
1983 сыллаахха философия билимин дуоктара буолбут. 

1984 сылтан СГУ марксистыы-лениннии философия уонна прикладной социология хаапыдыратын салайбыта. 

### Наҕараадалара:
* Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, 
* Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьана, 
* «За отвагу», «За победу над Германией в ВОВ 1941-1945 гг.», «За трудовую доблесть» мэтээллэр, үбүлүөй мэтээллэрэ
* Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн Бочуоттаах грамотата.

1989 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Сафронов Михаил Григорьевич

**Сафронов Михаил Григорьевич** (24.11.1916, Малдьаҕар нэһилиэгэ, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа — 16.04.1993)— ветеринария билимин дуоктара, профессор. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт дириэктэрэ (1960—1988).

## Олоҕун олуктара
1916 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Малдьаҕар нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1934 сыллаахха Малдьаҕар оскуолатыгар 6 кылааһы бүтэрбит.

1938 сыллаахха Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын рабфагын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит. Москватааҕы К. А. Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэххэ ыыппыттар.

Үөрэҕин ситэрэ илигинэ, 1941 сыллаахха Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллан, Байыаннай-ветеринарнай Академия үһүс куурсугар үөрэххэ ыытыллыбыт. 1942 сыллаахха ветеринарнай сулууспа солотун ылан Уһук Илиҥҥи фроҥҥа 1950 сыллаахха дылы сулууспалаабыт. 1949 сыллаахха сулууспатын кэмигэр кэтэхтэн үөрэнэн Новосибирскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбит.

1950 сылтан — Дьокуускайдааҕы ветеринарнай станция директора.

1955 с. — ветеринария билимнэрин кандидата.

1960 сылтан — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институтун директора, Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччыта, Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун чилиэнэ.

1972 с. — доктор диссертациятын көмүскээбит.

1974 с. — профессор.

1988—1993 сс. — Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институт сүрүн научнай үлэһитэ.

1993 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык аттара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана
* Икки «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* Саха АССР үтүөлээх ветеринарнай бырааһа
* ВДНХ Кыһыл көмүс мэтээлэ (1968 сыллаахха бэчээттэммит «Система ведения сельского хозяйства Якутской АССР» кинигэтин иһин)

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Ойоҕо — Сафронова Татьяна Владимировна.
* Оҕолоро, 4 уоллаах:
::Сафронов Валерий Михайлович (төр. 1948) — учуонай-биолог, билим доктора.
* Убайа — Сафронов Федот Григорьевич (1914—1995) — история билимнэрин доктора.

## Сигэлэр
* 
* Известный ученый, организатор сельскохозяйственной науки и общественный деятель
* Сафронов Михаил Григорьевич
Евсеев Михаил Евсеевич

**Евсеев Михаил Евсеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1911 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр өлбүт.

1943 сыл олунньутугар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

## Быһаарыылар
Малааһын

**Малааһын** — туох эрэ үөрүүнү, ситиһиини ас-үөл тэрийэн бэлиэтээһин.

Дьиэ тутуллан бүттэҕинэ, саҥа дьиэҕэ киирии малааһына тэриллэр. Дьиэ малааһына үксүн алтынньы, сэтинньи ыйдарга — идэһэлэнэр кэмҥэ оҥоһуллара.

## Быһаарыылар
Егоров Иннокентий Дмитриевич

**Егоров Иннокентий Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Кугда сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Чурапчы педучилищетын бүтэрбит. 1940—42 сылларга Хайахсыт оскуолатыгар история учууталынан үлэлээбит. 

Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан сэриилэспит. Арҕаа Белоруссия фронугар 44-с воинскай чааска сулууспалаабыт. Рядовой. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (18.07.1944). 

1979 сыллаахха өлбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Халанников Василий Васильевич

**Халанников Василий Васильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Ньурба улууһугар Бэстээх нэһилиэгэр төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыл от ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.

«Кыым» хаһыат эрэдээксийэтигэр алтынньы 10 күнүгэр 1944 с. сурук суруйбут 4 саха саллааттарыттан биирдэстэрэ. Сурукка в/ч пп 18132 мл.л-т Егоров С. (Депутат Верховного Совета), П. Д. Попов, Эляков Афанасий Филиппович уонна Халанников Василий диэн илии баттаабыттар.

1945 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Латвия сиригэр 84.5 оройуоҥҥа кыргыһыыга 6-с стрелковай рота ытааччыта красноармеец Халанников икки ниэмэс саллаатын билиэҥҥэ ылбыт. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
Ефимов Алексей Иннокентьевич

**Ефимов Алексей Иннокентьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1912 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр 1941 сыл атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Орловскай хайысхаҕа, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит. «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн, Албан аат III ст. уордьанынан (30.05.1951) наҕараадаламмыт. 1945 сыл сэтинньитигэр бааһырыытынан саппааска таһаарыллыбыт.

1943 сыл ыам ыйын 20 суруйбут суругар п/п66557-Е, 1944 сыл кулун тутар 20 суруйбут суругар п/п 67636-К, 1945 сыл тохсунньу 15 суруйбут суругар п/п92580-II чаастар ыйылла сылдьаллар. Дойдутугар Чурапчыга төннүбүт.

## Быһаарыылар
Ефимов Константин Иннокентьевич

**Ефимов Константин Иннокентьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Сэрии иннинэ Чурапчыга физкультура учуутала, физкультура уонна спорт оройуоннааҕы салайааччыта, всеобуч хамандыыр-инструкторынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт.

1917 сыллаахха төрөөбүт. Олорбут аадырыһа: Чурапчы улууһа, Одьулуун. 1942 сыллаахха от ыйыгар Севастополь кыргыһыытыгар билиэҥҥэ түбэспит. 1943 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр шталаг IV B лааҕырга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Ламсдорф.

## Быһаарыылар
Захаров Иван Егорович

**Захаров Иван Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1917 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Үрдүк үөрэхтээх, Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрбит. Чараҥай оскуолатыгар учууталлаабыт. 

Кыһыл аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар мототанковай бригада минометнай ротатыгар сэриилэспит. Рядовой. 

1942 сыллаахха кулун тутар 29 күнүгэр сэрии хонуутугар өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Кондуя диэн ааттаах дэриэбинэ таһыгар көмүллүбүт.

2009 сыллаахха Ленинград уобалаһын Тосненскай оройуонун Чудской Бор дэриэбинэтигэр братскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Захаров Петр Иванович

**Захаров Петр Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1909 сыллаахха Чурапчы улууһун Төлөй нэһилиэгэр төрөөбүт.
Москубатааҕы тыа хаһаайыстыбатын Каганович аатынан оскуолатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа Московскай уобалас Загорскай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 

Арҕаа фроҥҥа 16-с байыаннай-топографическэй этэрээккэ сулууспалаабыт. 

Кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит. 1943 сыл тохсунньу 11 күнүнээҕи суругар госпитальга сытабын үтүөрэн баран чааспар төннүөм диэбит. .

1943 сыл ыам ыйын 12 күнүгэр 5016 №-дээх эвакогоспитальга бааһырыытыттан өлбүт. Москва Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Захаров Семён Петрович

**Захаров Семён Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1919 сыллаахха II Хомустаах нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар төрөөбүт. 1938 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбит. Токко ситэтэ суох орто оскуолатыгар завучтаабыт, онтон дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (04.11.1943). Фроҥҥа лейтенант солотун ылбыт. 1944 с. ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.

## Быһаарыылар
Жирков Дмитрий Софронович

**Жирков Дмитрий Софронович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка 1943 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр сурук суруйбут. Онно чаастарыгар сахалар элбэхтэрин, кинилэри кытта сахалыы бэсиэдэлэри ыытарын суруйбут, сахалыы бэчээт суох буолан уонна нууччалыы дьон билбэтинэн олохтон хаалабыт диэбит, хаһыат ыытарга көрдөспүт. 

«Уруккута учуутал, билиҥҥитэ Кыһыл Аармыйа байыаһа ефрейтор Жирков Дмитрий Софронович (бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии туйгуна)» диэн илии баттаабыт. Бу сурук Нац. архыып филиалыгар харалла сытар 3ф., 41., 145 дь. 13 л.

## Быһаарыылар
Бекенев Михаил Алексеевич

**Бекенев Михаил Алексеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Зырянов Алексей Николаевич Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератуураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суругар ахтыллыбыт. Онно кини хаһыакка Өлүөхүмэ оройуонун Димитров аатынан колхуоска бурдук хомууругар ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар аҕатын Бекенев Алексей туһунан аахпыта суруллубут.

Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. .

## Быһаарыылар
Сиэмэх кыыллар аймахтара

**Сиэмэх кыыллар аймахтара** (Carnivora) Саха сиригэр 4 кэргэҥҥэ, 12 ууска киирэр 18 көрүҥ баар.
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
** Кырсалар уустара
** Бөрөлөр уустара
** Саһыллар уустара
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
** Эһэлэр
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
** Калааннар уустара
** Сиэгэннэр уустара
** Быыдаралар уустара
** Киистэр уустара
** Барсууктар уустара
** Солоҥдолор уонна муҥурдар уустара
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
** Куоскалар уустара
** Бөдөҥ куоскалар уустара
Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ

**Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ** (, ) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэллэр. Саха сиригэр 3 ууска киирэр 3 көрүҥ баар.

* Кырсалар уустара  (биир көрүҥ - кырса)
* Бөрөлөр уустара  (биир көрүҥ - бөрө)
* Саһыллар уустара  (биир көрүҥ - саһыл)

## Өссө маны көр
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
Кырсалар уустара

**Кырсалар уустара** (, ) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэллэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — кырса.

## Өссө маны көр
* Бөрөлөр уустара
* Саһыллар уустара
Бөрөлөр уустара

**Бөрөлөр уустара** (, ) Бөрөтүҥүлэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ баар — бөрө.

## Өссө маны көр
* Кырсалар уустара
* Саһыллар уустара
Зыков Андрей Афанасьевич

**Зыков Андрей Афанасьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1919 сыллаахха Тараҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 

Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 29 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр Белоруссия Витебскай уобалаһын Дубровенскай оройуонун Боброво дэриэбинэтин иһин кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Боброво дэриэбинэ илин кытыыта. 

Кэргэнэ Марфа Гаврильевнаҕа суруйбут суруктарын «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1985 с. олунньу 9 күнүгэр бэчээттэбиттэрэ.

## Быһаарыылар
Зырянов Алексей Николаевич

**Зырянов Алексей Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1908 сыллаахха Хаҥалас улууһун Покровскай бөһүөлэгэр төрөөбүт. Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (06.04.1985).

Саха бырабыыталыстыбатыгар Кыым хаһыаты уонна сахалыы литератураны тутан чааһыгар баар сахалар ааттарыттан махтаммыт суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Сурук 1943 сыллаахха, алтынньы 6 күнүгэр суруллубут. Бекенев Михаил Алексеевич, Скрыбыкин Николай Данилович диэн бииргэ сулууспалыыр саха дьонун ахтыбыт.

## Быһаарыылар
Иванов Конон Петрович

**Иванов Конон Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба оройуонун Таркаайы нэһилиэгин олохтооҕо. Аармыйаҕа 1941 с. от ыйыгар ыҥырыллыбыта. Сталинград иһин кыргыһыы, Ленинград оборонатын, Варшаваны босхолооһун кыттыылааҕа. Сэрии кэнниттэн колхуос биир бастыҥ үлэһитэ этэ.

Фронтан суруга «Кыым» хаһыакка 1985 с. кулун тутар 8 күнүгэр бэчээттэммитэ.

## Наҕараадалара
«За отвагу» икки мэтээл

## Быһаарыылар
Игнатьев Афанасий Павлович

**Игнатьев Афанасий Павлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1925 сыллаахха Иккис Хаптаҕай нэһилиэгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Атырдьах ыйын 22 күнүгэр суруйбут суругар аадырыһын ыйбыт П/п 15811-Ш.

1943 сыллаахха алтынньы ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

## Быһаарыылар
Игнатьев Иван Степанович

**Игнатьев Иван Степанович,** (1907-1990) — *Албан аат уордьан III истиэпэнин, «Кыһыл сулус» уордьан кавалердара, гвардия сержана, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо*, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 

## Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүтэ. 

Улуу Аҕа дойду  сэриитин  иннинэ Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 

Элгээйи оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 с. сайыныгар Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллан барбыта.  Байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн, 1943 с. саҕаланыытыгар Хотугулуу-Арҕааҥҥы, онтон нөҥүө сылыгар III Прибалтийскай фроннарга сэриилэспитэ. 245-с стрелковай дивизия 411-с оһуобай сапернай батальонугар сэриилэһэн, Старай Русса, Невель, Ленинград, Псков, Рига куораттары, Эстония, Латвия сирдэрин кыр өстөөхтөртөн босхолоспута.  Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус, Албан Аат I степеннээх уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Батальон хорсун сапера Игнатьев И.С. уҥа илиитин бэгэччэгин сүтэрэн инбэлиит буолан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ

Сэрииттэн  эргиллээт, таптыыр идэтинэн, учууталлаабытынан барбыта. Хоро, Сиэйэ, Элгээйи оскуолаларыгар учууталлаабыта

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* *Албан аат уордьан III истиэпэннээх  кавалера.*
* *Аҕа Дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх уордьан* 
* *«Кыһыл сулус» уордьан кавалера.*
* Г*вардия сержана.*
* *РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.*
* *Саха АССР үтүөлээх учуутала.*
* *Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо*

## Кини туьунан
1.     Никифоров Л., Үтүөлээх учуутал, хорсун буойун Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сыла. [Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ахтыы] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Муус устар 5 күнэ-С. 2

2.     РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала Иван Степанович Игнатьев : ахтыылар / хомуйан оҥордулар: М. И.Егоров, С. И. Игнатьева. - Дьокуускай : [б.и.], 1997. - 35 с.

3.     Игнатьев Иван Степанович. Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им.П.Х.Староватова” 

## Сигэлэр
Илларионов Петр Афанасьевич

**Илларионов Петр Афанасьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут

## Быһаарыылар
Иннокентьев Иван Васильевич

**Иннокентьев Иван Васильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ-туга чуолкай биллибэт. Саха суруйаачыларын сойууһугар 1944 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруллубут суругар саха поэта Чаҕылҕан «Воину-якуту» диэн хоһооно «Сын Родины» диэн фронт хаһыатыгар бэс ыйын 6 бэчээттэммитин кэпсээбит. Суруга НА филиалыгар харалла сытар.

## Быһаарыылар
Капитонов Спиридон Степанович

**Капитонов Спиридон Степанович** — II Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1943 сыл кулун тутар 23 күнүгэр Забайкальскай фронтан сурук суруйбута Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар. Онно 250 нүөмэрдээх пулеметнай батальон 4-с ротатыгар элбэх саха бэлэмнэниигэ бастакы миэстэҕэ сылдьалларын туһунан суруллубут.

## Быһаарыылар
Киренскай Лука Александрович

**Киренскай Лука Александрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1925 сыллаахха Дьабыыл нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 

1943 сыллаахха бэс ыйыгар Кыһыл Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Пулеметчик, «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (19.10.1944).

1944 сыллаахха алтынньы 19 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Опошкоболь сэлиэнньэтигэр Вилкавиш оройуоҥҥа Литваҕа көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Колесов Иннокентий Дмитриевич

**Колесов Иннокентий Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Суотту нэһилиэгэр Уус-Алдан оройуонугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1943 с. Уус-Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл алтынньы ыйыттан 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Кёнигсбердээҕи авиационнай штурмовой полкаҕа стрелок-радиһынан сулууспалаабыт. 

Эдьиийигэр 1945 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр суругар Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит.

Наҕараадаҕа түһэриллибит лииһиттэн:

Воздушный стрелок сержант Колесов, участвуя на 3-м Белорусском фронте с октября 1944 года по 8 мая 1945 года совершил 96 успешных боевых вылетов. За 60 успешных боевых вылетов награжден медалью «За отвагу», орденами Красной Звезды и Славы III степени. После награждения совершил 36 успешных боевых вылетов на разгром группировки Земландского полуострова. В воздухе смел, решителен и осмотрителен. Смело отражал атаки истребителей противника. Так, 13.4.1945 западнее Кенигсберга его самолет был атакован двумя истребителями типа Ме-109. Прицельным огнем успешно отразил атаки истребителей. При выводе самолета из атаки смело подавил огонь . Так, 6.5.1945 успешно подавил огонь МЗА 4-х точек и поджег автомашину. 


1945 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр старшай сержант Колесов сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан Илиҥҥи Пруссияҕа өлбүт. Көмүллүбүт сирэ — Илиҥҥи Пруссия, Вормдитт к.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (16.06.1945)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.03.1945)
* Албан аат III ст. уордьана (29.04.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (20.02.1945)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Кондратьев Семен Семенович

**Кондратьев Семен Семенович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1910 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Икки кылаас үөрэхтээх, Буденнай аатынан колхуоска бухгалтердаабыт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ильмень күөлгэ сэриилэспит. 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 19 күнүгэр өлбүт (Память кинигэҕэ кулун тутар 10 өлбүт диэн сылдьар эбит). Новгород уобалаһыгар, Старорусскай оройуон Шестово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт быраатын Алексейы кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилигэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).

1943 сыл олунньу ыйыттан Хотугу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. Демянск уонна Старай Русса анныгар кыргыһыыларга кыттыбыт. Атырдьах ыйын 19 күнүгэр уҥа илиитигэр ыарахан бааһырыыны ылбыт.
«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (02.10.1943).

1943 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Старай Русса анныгар кыргыһыыга өлбүт. Ленинград уобалаһыгар Старорусскай оройуон Липовицы дэриэбинэ таһыгар ойуурга көмүллүбүт. 

Хойут Старорусскай оройуон Медниково дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Весть о награде пришла спустя 60 лет
*
Кондратьев Алексей Семенович

**Кондратьев Алексей Семенович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Сэттэ кылаас үөрэхтээх,  үлэлээбит. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Калинин куорат таһыгар сэриилэспит. 1943 сыл от ыйын 7 күнүгэр суруйбут суруктарыттан көрдөххө бииргэ төрөөбүт убайын Сэмэни кытта бастаан утаа биир сиргэ сылдьыбыттар. Ол дьонугар ыыппыт суруктарыгар Эдьигээн оройуонун Хатылы нэһилиэгэр көһөрүллүбүккүтүн истибиппит диэбиттэр (Чурапчылары көһөрүү).

1943 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр бааһырыытыттан өлбүт. Псков уобалаһыгар, Пустошкинскай оройуон Святец дэриэбинэтигэр көмүллүбүт. 1955 сыллаахха Гультяи дэриэбинэҕэ буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Илларионов Афанасий Михайлович

**Афанасий Михайлович Илларионов** кэргэнин ** Анна Федоровнаны** кытта 11 уоллаахтарыттан 7 Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыт.

Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар олорбуттар. Уоллара Николай суругуттан сылыктаатахха Чурапчы колхуостарын көһөрүү кэмигэр Эдьигээн улууһугар көһөрүллэ сылдьыбыттар.

Петр Нижне-Удинскай куоракка баарбыт, сорохпутун эскадроҥҥа (фроҥҥа барааччыларга) талан ыллылар, онно биһигиттэн Миитэрэйи уонна миигин хаптылар диэбит. Бу суруга 1941 с. сэтинньи 14 күнүгэр суруллубут.

Үс уолларын сэрииттэн суруктара "Ол уоттаах сылларга" диэн 1992 сыллаахха Чурапчы типографиятыгар тахсыбыт буклекка бэчээттэммит.

## Уолаттара

* Илларионов Петр Афанасьевич
* Илларионов Николай Афанасьевич
* Илларионов Дмитрий Афанасьевич

## Быһаарыылар

уонна
Илларионов Николай Афанасьевич

**Илларионов Николай Афанасьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Хайахсыт нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар Анна Федоровна, Афанасий Михайлович Илларионовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бу ыал 11 уол оҕолоохторуттан 7 сэриигэ кыттыбыттар. Николай биир суруга 1943 с. бэс ыйын 22 күнүгэр суруллубут. Онно аармыйаҕа ыҥырыллыбытым бүгүн биир сыла туолла диэбит.

1915 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйын 18 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт (Ленинград уобалаһа, Новоржевскай оройуон, Задолжье д.). Кэргэнэ: Илларионова Марфа Ивановна. Бүтэһик сулууспатын сирэ: 391-с СД, 1024-с СП, п/п 37681, красноармеец.

Көмүллүбүт сирэ: Псковскай уобалас, Пушкиногорскай оройуон, Новгородкинскай волость, Васильевскай с/с, Чёртова Гора д.
## Быһаарыылар
Корнилов Петр Матвеевич

**Корнилов Петр Матвеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1912 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы пединституукка преподавателлээбит. Армияҕа сэрии бүтүөр диэри сылдьыбыт. Хас да уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэрии кэнниттэн Саха государственнай университетыгар үлэлии сылдьан ыалдьан өлбүт.

1942 сыл олунньутуттан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, 3-с Украинскай, Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (16.11.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (1943)

## Быһаарыылар

## Литература
Кононов Иона Алексеевич

**Кононов Иона Алексеевич** (1910, Ньурба улууһа, Саха уобалаһа —27.01.1943, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1910 сыллаахха Тыалыка нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Кэргэнэ — Кононова Вера Федоровна.

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Рядовой, пулемётчик, снайпер. 

Арҕаа фроҥҥа 20-с аармыйа 415 стрелковай дивизия 1326 стрелковай полкатын кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Смоленскай уобалас Сычёвскай оройуонун Никоново дэриэбинэтин аттыгар көмүллүбүт. Кэлин Хлепенскэй сельсовет Аристово дэриэбинэтигэр буойуннар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт. 


Памятник_на_братском_захоронении_в_деревне_Аристово.JPG|Буойуннар кылабыыһаларыгар өйдөбүнньүк-скульптура. Аристово дэриэбинэ.   
Плита с надписью на постаменте памятника в Аристово.JPG|Өйдөбүнньүк олоҕор туруоруллубут сурук.


## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Костромыкин Николай Егорович

**Костромыкин (Кострамыкин) Николай Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Бастакы Наахара нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. ыҥырыллыбыт. Рядовой 1012-с СП, 288-с СД. 1944 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт..

Көмүллүбүт сирэ: Псков уобалаһа, Островскай оройуон, Воронцово дэриэбинэ.

## Быһаарыылар
Малгин Петр Егорович

**Малгин Петр Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. Баайаҕа оскуолатын алын сүһүөх кылааһын бүтэрбит. Булчутунан, таһаҕас тиэйэччинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 

Петр — Феврония Николаевна Малгина биэс уолуттан үһүстэрэ. Биэс уол бары сэрии хонуутугар өлбүттэр.

1941 сыл ахсынньытыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт. 

## Быһаарыылар
Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ

**Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ** (, ) — Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр биир ууска киирэр икки көрүҥ баар.

* Эһэлэр уустара

## Өссө маны көр
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
Куличкин Борис Александрович

**Куличкин Борис Александрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сэрии иннигэр Дьокуускайга бланкоиздат дьаһайааччытынан үлэлээбит. 

1944 сыллаахха ыам ыйыгар госпитальга бааһыттан өлбүт. Молдавияҕа, Тирасполь оройуонугар, Колкотова Балка сэлиэнньэтигэр байыаннай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* Кыһыл Сулус уордьана (12.06.1944)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (01.08.1943)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Эһэлэр уустара

**Эһэлэр уустара** (, ) Эһэтиҥилэр кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр бу ууска киирэр икки көрүҥ баар.

* Эһэ
* Үрүҥ эһэ

## Өссө маны көр
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ

**Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ** Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 6 ууска киирэр көрүҥ баар:

* Калааннар
* Сиэгэннэр
* Дьуукуннар
* Киистэр
* Барсууктар
* Солоҥдолор уонна муҥурдар

## Өссө маны көр
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Куоскатыҥылар кэргэннэрэ
Куоскатыҥылар кэргэннэрэ

**Куоскатыҥылар кэргэннэрэ** (, ) Сиэмэх кыыллар аймахтарыгар киирэр. Саха сиригэр 2 ууска киирэр 2 көрүҥ баар.

* Куоскалар уустара
* Бөдөҥ куоскалар уустара

## Өссө маны көр
* Бөрөтүҥүлэр кэргэннэрэ
* Эһэтиҥилэр кэргэннэрэ
* Солоҥдотуҥулар кэргэннэрэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кыһыл кинигэтэ
Куоскалар уустара

**Куоскалар уустара** (, ) — Куоскатыҥылар кэргэннэригэр киирэр. Саха сиригэр 1 көрүҥ бэдэр баар.

## Өссө маны көр
* Бөдөҥ куоскалар уустара
Кычкин Иннокентий Семенович

**Кычкин Иннокентий Семенович** — Саха АССР гражданскай авиациятын сирдээҕи сулууспаларын 21 сыл салайбыт киһи, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии кэмигэр хорсунун иһин икки Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.

1920 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Мөҥүрүөн нэһилиэгэр төрөөбүт. 1940 сыллаахха Булгунньахтаах (Хаҥалас улууһа) толорута суох орто оскуолатыгар ананан, история, байыаннай дьыала учууталларынан үлэлээбит.

Аармыйаҕа институту бүтэрэн баран, Булгунньахтаахха учууталлыы сылдьан, 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Ол сыл атырдьах ыйыттан Волховскай, 1944 сылтан — Ленинградскай фроннарга сэриилэспит. Разведчик-снайпер. 

Сэрии кэнниттэн Ленинградтааҕы үрдүкү авиационнай училищены бүтэрбит. Воронежка ССКП обкуомугар үлэлээбит, онтон дойдутугар төннөн ЯУГА политработнигынан анаммыт. Дьокуускай аэропордун начаалынньыга буола сылдьыбыт. 1960 сыллаахтан Саха Сирин гражданскай авиациятын салалтатын начальнигын солбуйааччытынан биэнсийэҕэ тахсыар диэри 21 сыл үлэлээбит. 

Кытаанах хараактырдаах этэ, карьератын "көмөн" кэбиһиэх быһаарыылары ыларыттан толлубата диэн кэпсииллэр. 80-с сс. саҕаланыыларыгар 6 этээстээх управление дьиэтин учебно-тренировочнай этэрээт дьиэтэ диэн ааттаан туттарбыт. Төрдүс этээһин тута сырыттахтарына сойуус министиэристибэтэ ону билэн айдаан бөҕө тахсыбыт, тутууну тохтоппуттар. Ол эрээри Кычкин бу уустук балаһыанньаттан тахсыбыт, тутуу ситиһиилээхтик түмүктэммит.

750 миэстэлээх "Сокол" пионер лааҕырын, Чкалов аатынан санаторий-профилакторий, уһуйааннар, ыччат уопсайдара, туох баар тэрилтэлэргэ олорор дьиэлэри туттарбыта. 20-тэн тахса аэропорду реконструкциялаппыта, 45 аэропорт, 220 авиаплощадка үлэтин салайбыта.

Уһулуччу үчүгэй лиэктэр, көхтөөх спорт болельщига уонна спорду тэрийээччи, уутуйбут булчут уонна балыксыт этэ дииллэр

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (23.12.1985)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана
* Кыһыл Сулус уордьана (07.03.1943; 30.04.1944)
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан
* «Хорсунун иһин» мэтээл (16.12.1942)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Аэрофлот туйгуна» бэлиэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Мегюренский наслег: Географическая и историческая справка о наслеге
*
Саамнар тыллара

**Са́амнар тыллара** — Скандинавияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Кольскай тумул арыытыгар олорор саамнар саҥарар хас да бэйэлэригэр майгыннаһар тыллар бөлөхтөрө.

Ураал тылларын Финн-угор тылларыгар киирэллэр. 

Норвегия хоту өттүгэр (27 тыһ. кэриҥэ киһи саҥарар), Швеция (17 тыһ. кэриҥэ киһи), Финляндия (4 тыһ. кэриҥэ киһи), уонна Кольскай тумул арыыга Арассыыйаҕа (2002 с. биэрэпиһинэн 787 киһи) тарҕаммыт тыл. Ол гынан баран Арассыыйаҕа саамнар ахсааннара 2 тыһ. кэриҥэ киһи эбит.
Марков Алексей Иванович

**Марков Алексей Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Аармыйаҕа 1941 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинград фронугар сэриилэһэ сылдьан 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлигэр Константин Прокопьевич Далбаевка уонна колхуос бэрэссэдээтэлигэр Пестерева Варвара Осиповнаҕа 1942 с. от ыйын 11 күнүгэр суруйбут суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит. Суругар оҕотун Гошаны сураспыт, олохтоох аадырыһым суох буолан суругу туппаппын диэбит. Кэргэттэрбэр көмө оҥорорго кыһаныҥ диэн көрдөспүт, оҕобун туох кыалларынан үөрэттэриҥ, үчүгэй киһи буоларыгар көмөлөһүҥ диэбит.

1915 сыллаахха төрөөбүт. Чурапчы улууһа, Мэлдьэхсин нэһилиэгэ. Бүтэһик сулууспатын аадырыһа: п/п 37673. 1943 сыл сэтинньитигэр сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

## Быһаарыылар
Михайлов Пуд Кузьмич

**Михайлов Пуд Кузьмич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Бүтэһик сулууспата: 219-с СП, красноармеец. 1942 сыл муус устар 9 күнүгэр ыараханнык бааһыран 979-с госпитальга муус устар 24 күнүгэр өлбүт. Волховскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

Саха Сирин комсомолецтарыгар Ленинград фронуттан суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.

## Быһаарыылар
Молчанов В.А.

**Молчанов В. А.** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Псков уобалаһыттан төрүттээх, сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумугар 1942 сыл от ыйын 15 күнүгэр ыыппыт суругар «своим избирателям Коасноармейского избирательного округа г. Якутска» диэбит. Бастаан Арҕаа Фронт штаабыгар, онтон стрелковай дивизия штаабыгар штааб начаалынньыгынан, онтон эмиэ аармыйа штаабыгар сулууспалыы сылдьабын диэбит. Москуба оборуонатыгар кыттыбытын суруйбут, билигин Сталинграады көмүскүүбүн диэбит. «С товарищеским приветом депутат В. А. Молчанов» диэн илии баттаабыт. Аадырыһа 805 п/п, 5-с чаас.

## Быһаарыылар
Мордовской Федор Павлович

**Мордовской Федор Павлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Тыараһа нэһилиэгэр Таатта улууһугар төрөөбүт. 1929—1930 сс. Кытаанах алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэммит. 1931 с. Чөркөөх алын сүһүөх оскуолатыгар 3—4 кылаастары бүтэрбит. Ол кэннэ ФЗУ-га үөрэммит.

1936—1938 сс. пединститут физико-математическай факультетыгар үөрэммит. Онтон Чөркөөх оскуолатыгар дириэктэрдээбит. 1939 с. тохсунньу ыйтан Таатта райкомун БСК(б)П пропаганда уонна агитация салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

Аармыйаҕа Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 8 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар хорсуннук охсуһа сылдьан бааһыран өлбүт. Ийэтигэр Сөдүөччүйэҕэ, саҥаһыгар Татьянаҕа уонна балтыгар Вераҕа суруйбут суруга Национальнай архыып филиалыгар харалла сытар.

Бүтэһик сулууспата: 230-с Сталинскай СД, красноармеец. Көмүллүбүт сирэ: Сталинскай уобалас, Сталино.  

## Быһаарыылар
Таарбаҕаннар уустара

**Таарбаҕаннар уустара** (, ) — бу Тииҥниҥилэр кэргэннэригэр киирэр ууска Саха сиригэр биир көрүҥ үөскүүр - Таарбаҕан.

## Өссө маны көр

* Дьабарааскылар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
Лапландия

frame|right|300px|Лапландия
[thumb|[Саамнар былаахтара]]
thumb|Рападельта, Лапландия (Швеция)
thumb|Сарек Национальнай паарка, Лапландия (Швеция)

**Лапла́ндия** (саам. *Sápmi, Sámeednam*, ,  уонна ) — былыргыттан саамнар (лопарьдар, лапландецтар) олорор сирдэрэ. Хотугу Европаҕа баар. Лапландия хаһан да биир судаарыстыба буолбатах этэ. Билигин 4 судаарыстыба сирдэригэр баар: Норвегия, Швеция, Финляндия уонна Арассыыйа (Кольскай тумул арыы).
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-04

100px|thumb|right|Крафт И.И.
* Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ буола сылдьыбыт Иван Крафт били историяттан биллэр Ленин көскө сылдьыбыт Шушенское сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Крафт аҕата эмиэ онно көскө олорбут поляк, дворянин эбит, арыгы лааппытыгар атыыһыттаабыт.
*  1997 сылтан «Анаабыр алмаастара» ААО сүрүннүүр дириэктэрэ Матвей Евсеев Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарга бочуоттаах олохтоох аатын ылбыта.
* Нахот, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар баар дьүүктэ температурата сайыннары—кыһыннары +34 °C.
* Орион сулустар бөлөхтөрүгэр баар сулус Бетельгейзе биһиги Күммүт оннугар турара буоллар кырыыта Марс орбитатыгар тиийиэ этэ.
* Аар саарга аатырбыт кудугу хаспыт Шергин Дьокуускайга кэлиэн иннинэ Өлүөнэ баһыгар баар Качуг диэн сэлиэнньэҕэ олоро сылдьыбыт. Онно кини ирбэт тоҥу курдары хаһан ууга тиийбит. Онно кудугун дьириҥэ 128 м эбит.
Моҕотой

thumb|230px

**Моҕотой** (, ) — бу Моҕотойдор уустарыгар киирэр Саха сиригэр соҕотох көрүҥ.

## Өссө маны көр

* Таарбаҕаннар уустара
* Тииҥнэр уустара
* Моҕотойдор уустара
Турмалиин

thumb|right|Турмалиин

**Турмалиин** — силикаат көрүҥэ, састаабыгар алюминий, бор, марганец уонна магний киирэллэр. Өҥнөрө араас буолар, араас оттеноктара тус туспа ааттаахтар. Рубин курдук кыһыл таастары рубеллит эбэтэр малиновай шерл дииллэр, хараҥа малина уонна лиловай-кыһыл таастары сибирит дииллэр, от күөхтүҥү турмалиин — верделит, халлаан күөх — индиголит. Саһарахайдыҥы хоҥор таастары дравит дииллэр. Сэдэхтик көстөр өҥө суох таастары ахроит дииллэр. Хара турмалиин шерл диэн ааттанар. Бразилияҕа хостонор чаҕылхай от уонна халлаан күөҕэ таастары параиба дииллэр.

## Сыаната

Наһаа  үрдүк буолбатах. Биир караата 20-50 дуоллар. Саамай сыаналаах роза өҥнөөх, кыһыл уонна от күөҕэ турмалииннар. Параиба сыаната 4-6 тыһыынча дуолларга тиийэр, сороҕор 20 тыһыынча кытта буолар.

## Быһаарыылар
Таарбаҕан

**Таарбаҕан, чаамык** (, ) — андаатыр братаана, сурок сиэннэрэ бу Таарбаҕаннар уустарыгар киирэр соҕотох көрүҥ.

Андаатарга майгынныыр түүлээх сир кыыла.

## Өссө маны көр

*
Мярин Яков Тимофеевич

**Мярин Яков Тимофеевич** (1921-1951 сс.) — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Монголияҕа, Кытайга сулууспалаабыт киһи.

Аармыйаҕа 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Забайкальскай фроҥҥа сылдьыбыт. Халхин-Гол кытылыттан, Хаамар Дабаан хайаларын быыһыттан разведчигынан сулууспалыы сылдьан 1944 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр суруйбут суруга баар. Суругар Москвитин диэн саха уола дьоппуон сэптээх-сэбиргэллээх бөдөҥ үспүйүөнүн туппутун суруйар, саха снайпердара Ногнорутов Василий уонна Петров биир да буулдьаны сыалтан атыҥҥа түһэрбэттэр диэбит.

## Быһаарыылар
Неймохов Михаил Дмитриевич

**Неймохов Михаил Дмитриевич** (төр. 1918) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха Томпо улууһугар Мэҥэ-Алдан нэһилиэгэр төрөөбүт.

Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл кулун тутарыттан сэриилэспит. 145-с стрелковай дивизия 403-с стрелковай полкатын 2-с батальонун ытааччыта. 

Кыһыл Сулус уордьаннаах, элбэх бойобуой мэтээллэрдээх. Сэриилэһиитин Москуба анныттан саҕалаан баран Германияҕа түмүктээбит. Вязьма уонна Гжатскай куораттар ыккардыларыгар атаака кэмигэр бааһыран баран Фрунзе куоракка эмтэммит, онтон Алма-Атаҕа младшай хамандыырдар үөрэхтэригэр үөрэммит. 1944 с. тохсунньу 21 күнүгэр, Витебскай куораттан суруйбут суругар, Кыһыл Сулус уордьаны ыллым — «мантан справка ылан ыытыам, ол справканан баран нолуоктан, түһүүттэн-тардыыттан босхолонуохтааххыт» диэбит. Кэлин Томпо улууһугар олорбут.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (1986)
* Кыһыл Сулус уордьана (19.01.1944)

## Быһаарыылар
Никитин Борис Владимирович

**Никитин Борис Владимирович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Сэрии иннинэ Дьокуускайга үлэлээбит. Сэрии кэмигэр авиационнай чааска сулууспалаабыт. Сэрии хонуутугар охтубут. 1943 сыл тохсунньу 17 күнүгэр суруйбут суругуттан көрдөххө Ильмень күөл таһыгар сылдьыбыт. Ниэмэс тылыттан тылбаасчыт эбит, Ставрополь куоракка үөрэнэн баран передовойга кэллим диэбит. 609 п/п, 100-с чаас.

## Быһаарыылар
Никифоров Антон Григорьевич

**Никифоров Антон Григорьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы пединституукка үөрэммит, бүтэрбэккэ 4-с куурустан барбыт. Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт.

Ефрейтор Никифоров 1943 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр өлбүт. Смоленскай уобаласка, Дорогобужскай оройуон Алексино дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Никифоров Исай Прокопьевич

**Никифоров Исай Прокопьевич** (01.05.1915, Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ, Хаҥалас улууһа, Саха уобалаһа — 03.09.1976) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
* 1915 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр Хаҥалас улууһун Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэрии иннигэр Кыым хаһыакка отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 
* 1934—1939 сс. — сэбиэскэй уонна профсоюз органнарыгар үлэлээбит.
* 1939 с. — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 1940 с. — ССКП чилиэнэ.
* 1943 сылга дылы, Аармыйаҕа ыҥырыллыан иннинэ, «Кыым» редакциятыгар салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.
* Аармыйаҕа 1943 сыллаахха Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл ыам ыйыттан 1-кы Украинскай фроҥҥа сэриилэспит. Старшай лейтенант, 112-с СД. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт (13.04.1945).
* Аармыйа кэнниттэн суруналыыстаабыт.
* 1949 с. — Новосибирскайдааҕы партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1949—1953 — «Эдэр коммунист» редактора, «Хотугу сулус» редакциятыгар эппиэттээх секретарь.
* 1976 с. балаҕан ыйын 3 күнүгэр өлбүт.

## Айар үлэтэ
1939 сыллаахха биир бөдөҥ айымньыта — «Ыстапаан» диэн сэһэнэ — күн сирин көрбүт. Бу сэһэнэ үксүн ааптар олоҕор олоҕуран суруллубут. 
Исай Никифоров айар үлэтигэр байыаннай тема сүҥкэн оруннаах. Сэһэннэрин сүрүн геройдара — сэбиэскэй хамандыырдар образтара. «Олох иһин охсуһуу» сэһэнигэр сыылкаҕа кэлбит бассабыыктар дьадаҥы сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар сабыдыаллара кэпсэммит.
Н. Заболоцкайы кытта «Тарабукиннар дьиэ кэргэннэрэрэ» диэн пьеса суруйбут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ
* Кыһыл Сулус уордьана
* мэтээллэр

## Аатын үйэтитии
И. П. Никифоров аата Хаҥалас улууһун Бэһис Мальдьаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Библиография
* Ыстапаан: Сэһэн. — : Кинигэ кыһата, 1993. — 82 с. 
* Саллааттар: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1951. — 100 с.
* Кырачаан булчуттар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1954. — 44 с.
* Олох иһин охсуһуу: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1959. — 212 с. 
* Түбүктээх саас: Очерк. — Дь.: Кинигэ изд-та, 1961. — 16 с. 
* Ким ордугай?: Кэпсээннэр. Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1962. — 16 с. 
* Икки сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1965. — 256 с.
* Быһый уол: Сэһэн. Улахан саастаах оскуола оҕолоругар. —Дь.: Кинигэ кыһата, 1967. — 96 с.
* Суор кыланар сиригэр: Сэһэннэр. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1970. — 208 с.  
* Илин былдьаһыы. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1972. — 152 с.
* Сүрэх кэпсиир: Сэһэн. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1974. — 344 с. 
* Саллаат өрүү саллаат: Сэһэн, кэпсээн. — Дь.: «Бичик», 1993. — 128 с.
* Без ружья: Рассказы. — Якутск: Кн. изд-во, 1958. — 40 с.
 
## Кини туһунан
* Васильев Г. А.  Буойун-суруйааччы//  «Хотугу сулус». — 1986. —№ 8. — 89—90.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Никифоров Исай Прокопьевич
* Никифоров Исай Прокопьевич
*
Никифоров Семен Дмитриевич

**Никифоров Семен Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1921 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт. Сэрии иннинэ Дьокуускайдааҕы автотранспортнай техникум тутуу салаатыгар үөрэммит. Аармыйаҕа үһүс кууруһу бүтэрэн баран 1941 с. Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сержант Никифоров Карелия фронугар сулууспалаабыт.

1944 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр ыараханнык бааһыран өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 7-с Аармыйа, 32-с ОЛБ. Көмүллүбүт сирэ: Карелия, Пряжинскай оройуон, Колатсельга сэлиэнньэ.

## Быһаарыылар
Николаев Михаил Егорович

**Николаев Михаил Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Чурапчы улууһугар (Кыһыл Партизан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Маҥнай кавалерияҕа, онтон пехаотаҕа пулеметчигынан сулууспалаабыт. Иккитэ бааһыран 1942 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр госпитальга өлбүт. Өлүөн икки хонук иннинэ иһигэр уонна атаҕар улаханнык бааһырбытын суруйбут, быраһаайдаспыт.

Көмүллүбүт сирэ: Воронеж уобалаһа, Бобровскай оройуон, Верхний Икорец сэлиэнньэ. 

## Быһаарыылар
Ноговицын Иван Иванович

**Ноговицын Иван Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка суруйбут суруга 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан колхуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит..

## Быһаарыылар
Олесов Семен Алексеевич

**Олесов Семен Алексеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1915 сыллаахха Хачыкаат нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 

Сэрии иннигэр Госрыбхознадзор инспекцияҕа старшай инспекторынан үлэлээбит. 

Аармыйаҕа 1941 сыллаахха ыҥырыллыбыт. 1941 сыллаахха сураҕа суох сүппүт. Сэтинньи 19 күнүгэр суруйбут суругар Ленинград уонна Москуба ыккардыларыгар баарбыт диэбит. «Хамнаспын 18 солк. ыллым, ону ыытабын бу сурук иһигэр уган» — диэбит. Ааадырыһа: Станция № 839-21 МТЛ. 2-й батальон.

## Быһаарыылар
Павлов Иван Михайлович

**Павлов Иван Михайлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Чурапчыга төрөөбүт. 

Кыһыл Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Курскай тоҕойго, Прибалтикаҕа, Илиҥҥи Пруссияҕа сэриилэспит, Кенигсберы ылсыбыт. Албан Аат III истиэпэннээх уордьанынан уонна хас даҕаны бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. 

1960-с сыллартан Чурапчы историятын, Чурапчы дьоно Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын үөрэтэн, элбэх матырыйаалы хомуйан, түмэн, 20-н тахса кинигэни бэчээттэппит.

И. М. Павлов билигин Мындаҕаайыга олорор.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (23.12.1985)
* Албан аат III ст. уордьана (17.03.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (11.09.1943)
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл
* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* П. А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1995)

## Аатын үйэтитии
И. М. Павлов аата Чурапчы орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Кинигэлэрэ
* Чурапчы хоhуун хотойдоро: [Мэҥэ кинигэ] / И. М. Павлов. — Чурапчы, 2000. — 83 с. 
* Ааттара үйэлэргэ умнуллубат («Чурапчы буойун уолаттара» кинигэни иккистээн, эбэн-сабан, көннөрөн таhаарыы) / И. М. Павлов. — : СМИК-Мастер, 2010. — 231 с. 
* Боотур Уус Аччаҕардара. — РИХ «Саҥа олох», 2014. — 50 экз.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
*
Петров Александр Спиридонович

**Петров Александр Спиридонович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1924 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа Бүлүү оройуонун военкоматынан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 1942 с. ыам ыйыгар гвардия младшай сержана буоллум диэн суруйбут. Биир суругар 150 солкуобайы уонна сулууспа туһунан справканы ыыппытын туһунан суруйут.

Отделение хамандыыра гвардия младшай сержана Петров 1943 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр өлбүт. Бүтэһик сулууспата: 119-с ГСД. Көмүллүбүт сирэ: Калининскай уобалас, Невельскай оройуона, Урыча дэриэбинэ.

## Быһаарыылар
Попов Михаил Прокопьевич

**Попов Михаил Прокопьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Сэриигэ сапердаабыт. Икки Кыһыл Сулус уордьанынан, Аҕа дойду сэриитин II степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар