Кулун тутар 12

**Кулун тутар 12** диэн Григориан халандаарыгар сыл 71-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 72-c күнэ). Сыл бүтүө 294 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Саҥардыы күнэ
*  — Холбоһук күнэ
*  — Ыччат күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ, эбэтэр Дойду күнэ
*  — Минюст холуобунай систиэмэтин үлэһиттэрин күнэ
* ,  — Мас олордуу күнэ
*  — Мас олордуу күнэ
*  — Скаут кыргыттар күннэрэ
*  — О-мидзутори мацури (Нара куорат), кудуктан ууну таһаарыы күнэ

* Ацтектар — Саҥа дьыл
* Киберцензураны кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

## Түбэлтэлэр
* 538 — Остготтар хоруоллара Витигес Римы төгүрүктээһинин тохтотон Равеннаҕа төннүбүт, куорат кыайыылаах полководец Велизарий илииитигэр хаалбыт.
* 1229 — крестоносецтар аармыйалара Иерусалимҥа киирбит.
* 1365 — Венатааҕы университет олохтоммут, Киин Европа үһүс кырдьыаҕас үрдүк үөрэҕин кыһата.
* 1609 — Бермуд арыылара Британия холуонньата буолбуттар.
* 1632 — атамаан Иван Галкин ыраахтааҕыга суругар маннык диэбит: “...Да тех же, государь, якольских дюдей князец Тынина (Тыгыны итинник ааттыыр), да князец Бойдон живут на реке Лене и с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали и нас, государь, холопей твоих, не хотели из своей земли выпустить...”. Бу кэнниттэн Тыгын аата ханнык да сурукка ахтыллыбат.
* 1798 — Павел I ыраахтааҕы эргэ үгэстээхтэр () бэйэлэрин таҥараларын дьиэтин тутталларын көҥүллээбит, епархиялар аккыырайдарыгар эргэ үгэстээхтэр аҕабыыттарын аныыр кыаҕы биэрбит.
* 1853 — Саха уобалаһын ис дьыалаҕа управлениетын мэдиссиинэҕэ отделениетын бэтэринээр бырааһынан Вольдемар Гольман анаммыт — Саха сиригэр үлэлээбит бастакы үөрэхтээх бэтэринээр. Дерпт университетын бэтэринээрийэ факультетын бүтэрбит киһи.
* 1917 — Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ: 4-с Дуума Кырдьаҕастарын сүбэтэ Дуума быстах кэмнээҕи сүбэтин тэрийбит, сүбэни Родзянко баһылаабыт.
* 1918 — Сэбиэскэй бырабыыталыстыба Петроградтан Москубаҕа көспүт, онон Арассыыйа киин куоратынан Москуба буолбут.
* 1922
** Дьокуускайга куорат хомуньуустарын уопсай мунньаҕа буолбут. П.Ф. Савлук тыл эппит, 11 чыыһыла түүнүгэр былаастан туоратыллыбыт "триумвират" сыыһа дьаһаллары ылан нэһилиэнньэни сэбиэскэй былааһы утары туруорбутун кэпсээбит 
** кулун тутар 2 күнүгэр Чурапчы сэлиэнньэтигэр саҕаламмыт саха интеллигенциятын сийиэһэ түмүктэммит. Сийиэс Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыыны талбыт (ВЯОНУ - Временное Якутское областное народное управление). Бассабыыктары утары охсуһарга, Саха уобалаһыттан үүрэргэ быһаарыммыттар.
* 1922 — Грузия, Армения уонна Азербайджан ЗСФСР диэн федеративнай өрөспүүбүлүкэни олохтообуттар, бу өрөспүүбүлүкэ ССРС састаабыгар киирбитэ.
* 1925 — Халымаҕа сэбиэскэй былааһы олохтообут кэлии этэрээт хамандыырын венгр Эрнст Светеһы Томтортон Дьокуускайга баран истэҕинэ Бүрүгээндэ үрэҕэр бастаанньыстар 65 киһилээх этэрээттэрэ тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэр.
* 1930 — Махатма Ганди аатырбыт Туус айанын саҕалаабыт, 200 мөлүйүөн киһи Британия тууска монополиятын утаран байҕалга аттаммыта.
* 1938 — Аншлюс: Германия сэриилэрэ Австрияҕа киирбиттэр.
* 1940 — Кыһыҥҥы сэрии: Финляндия Москубатааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, Арҕаа Карелияны уонна Выборг куораты ССРС-ка туран биэрбит.
* 1947 — Уота суох сэрии: АХШ бэрэсидьиэнэ Гарри Трумэн Кэҥгириэс мунньаҕар тыл эппит, ССРС дьайыытыгар киирбэттэрин туһугар Грецияны уонна Туурсуйаны үбүнэн өйүүргэ ыҥырбыт.
* 1968 — Маврикий Британияттан тутулуга суох буолбут.
* 1971 — Вилюйгэсстрой СМУ монтажниктарын биригэдьиирэ Михаил Дьячекка (01.10.1928 төр.) уонна монтажник Алексей Новолодскайга (30.3.1930 төр.) Социалистыы Үлэ Дьоруойа аат иҥэриллибит.
* 2003 — ВОЗ ыарахан респираторнай синдром () диэн ааттммыт сыстыганнаах ыарыы туруутун туһунан сэрэтии таһаарбыт.
* 2011 — Японияҕа сир хамсааһынын уонна цунами кэнниттэн Фукусима-дайити АЭС ректора саахалламмыт, радиация тас эйгэҕэ быраҕыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* 1863 — Владимир Вернадскай — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туhунан үөрэх айааччыта, Украина наукаларын академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ.
* 1881 — Мустафа Кемаль Ататюрк, аныгы Турция судаарыстыбатын төрүттээччитэ. Ататюрк — ол аата туурактар аҕалара диэн ааты иҥэриммит.
* 1904 — Бороҕон улууһун Бастакы Курбуһах нэһилэгэр (билигин Уус-Алдан улууһугар киирэр) Иннокентий Пухов, филология билимин хандьыдаата.
* 1915 — Сайфутдин Азизов (Азизи́, 2003 өлб.) — Кытай судаарыстыбаннай уонна политическай диэйэтэлэ. Сталин уонна Мао Цзедун кинини КНР Синьцзян-Уйгурскай автономнай оройуонун бастакы бэрэссэдээтэлинэн анаабыттара.
* 1921 — Джованни Аньелли — Италия саамай баай уонна кыахтаах дьиэ кэргэн баhылыга, олоҕун тухары сенатор, Stampa хаhыат, Ювентус футбольнай клуб бас билээччилэриттэн биирдэстэрэ. Кини эhэтэ, Джованни Аньели-Бастакы сүүс сыл анараа өттүгэр итальянскай автомобилестроениены саҕалаабыта, «ФИАТ» собуотун төрүттээбитэ.
* 1922 — Захар Винокуров (17.01.1957 өлб.) — сахалартан биир бастакы композитор.
* 1930 — Матрена Аммосова — кыыл иитээччи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1946 — Геннадий Баишев — РФ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ үтүөлээх артыыһа,
* 1953 — Чурапчы улууһун Хоптоҕо нэһилиэгэр Павел Пинигин, тустуук, 1976 сыллааҕы Олимпиада чөмпүйүөнэ.
* 1953 — Владимир Заболоцкай — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха сирин эстрадатын бастакы идэтийбит артыыстарыттан биирдэстэрэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Уус-Алдан улууһун, Лөгөй, Иккис Байаҕантай нэһилиэктэрин Ытык киһилэрэ.

## Өлбүттэр
* 1982 — Үөһээ Бүлүү Куорамыкытыттан төрүттээх Николай Егоров — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Сэрии иннинэ Игидэйгэ уонна Хаптаҕайга учууталлаабыта, 4 кылаас учуобунньугун суруйбута, улуу сэрии кыттыылааҕа, гвардия старшината. Ленин, Кыһыл Сулус, Үлэ Кыһыл знамятын уордьаннарын кавалера.
* 1992 — Илья Гурвич (07.07.1919 төр.) — устуоруйа билимин дуоктара, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата.