open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Попов Дмитрий Дмитриевич

**Попов Дмитрий Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1915 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. Бүлүүгэ олорбут аадырыһа: Революционная уул., 12. Сэриигэ барыан иннинэ учууталлаабыт.

Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ол сыл балаҕан ыйыттан Арҕаа, Брянскай, 2-с уонна 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.
Рядовой, телефонист 323-с СД.

1945 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр өлбүт. Германияҕа Бранденбург сиригэр Цибинген () куоракка саллааттар кылабыыһаларыгар көмүллүбүт (184 №).

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Кыһыл Сулус уордьана (26.04.1945)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (07.03.1944)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Попов Дмитрий Михайлович

**Попов Дмитрий Михайлович** — стахановец, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Наахара нэһилиэгэр Ленскэй улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыта. 1943 сыл тохсунньу ыйыгар дылы байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта, сотору кэминэн уоттаах сэриигэ баран сураҕа суох сүппүтэ. Эдьиийигэр Татьянаҕа уонна күтүөтүгэр Николай Александровичка тохсунньу 1 күнүгэр суруйбут суругар оҕобун бэйэҕит ылан үөрэттэриҥ, киниэхэ кыһаныҥ диэбит.

## Быһаарыылар
Хабаров Ерофей Павлович

**Хабаров Ерофей Павлович** — Дьокуускай хаһааҕа, нуучча айанньыта уонна урбаанньыта. Амуур өрүскэ баар сирдэри арыйбыт киһиннэн биллэр.

Баһылай Поярков дьыалатын салҕаабыт киһи. Амуурга остуруок туттарбыта, олохтоохторго суостаах-суодаллаах тойонунан биллэр этэ. 

1632 сыллаахтан Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар олохсуйан олорон түүлээҕинэн эргинэр этэ. 1939 сыллаахха Кута өрүскэ туустаах уу тахсар сирин булан туус эргиэнин олохтообута. Билигин ол сиргэ Иркутскай уобаласка киирэр Усть-Кут диэн бөһүөлэк турар.

1641 сыллаахха Киренга өрүскэ миэлиҥсэ туттарбыта. Сотору кэминэн Дьокуускай бойобуодата Головин Петр Хабаровы сойуолаһан буруйдаан баран баайын-дуолун былдьаан Дьокуускайга хаайыыга бырахпыта. Хаайыыттан 1645 сыллаахха эрэ тахсыбыта.

1648 сыллаахха Головины Дмитрий Андреевич Францбеков солбуйбута. Хабаров киниэхэ көрдөһүүлээх киирэр - даурдар сирдэригэр сэриинэн барарын көҥүллүүргэ. Францбеков сөбүлэһэр уонна экспедиция тэрийэр.

1649—1653 сс. Хабаров этэрээтин илдьэ Дьокуускайтан Амуурга Урка дылы сылдьар. 

## Быһаарыылар
Попов Игнатий Николаевич

**Попов Игнатий Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1899 сыллаахха II Дьаархан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит. Дьонун ыҥырыытынан төннөн кэлбит. Сэрии иннинэ милиисийэлээбитэ, сэбиэт сэкиритээрэ этэ, счетовод, Папанин аатынан колхуос ревизкомун чилиэнинэн, улуустааҕы исполком чилиэнинэн буола сылдьыбыт.

Аармыйаҕа 1942 с. бэс ыйын 26 күнүгэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 277-с хайыһар стрелковай полкатыгар бастаан отделение, онтон рота хамандыырынан сылдьыбыт. 1943 сыллаахха алтынньыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ биллибэт.

Кэргэнигэр Натальяҕа уонна оҕолоругар Александрга уонна Зинаидаҕа суруктарыгар Сунтаартан Сергеев Федот Егорович, Потапов Петр Михайлович, Федоров Савва, Сантаев, Кэмпэндээйиттэн Потапов Никифор, Аллыҥа нэһилиэгиттэн Кырбасов Василий бааллар диэбит. 12 Сунтаар дьоно өллүлэр эбэтэр бааһырдылар диэбит, Аллыҥаттан Васильев Александр уонна кини быраата.

Өлбүт күнэ, көмүллүбүт сирэ биллибэт, сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

## Быһаарыылар
Попов Илья Николаевич

**Попов Илья Николаевич** — Дьааҥы маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1929—30 сыллардаахха Булуҥу үрүҥнэртэн босхолооһун кыттыылааҕа. Кэнники төрөөбүт улууһугар учууталлаабыт. Онтон Верхоянскайга, Булуҥҥа уонна Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын, түүлээх соҕотуопкатын тэрилтэлэригэр үлэлээбит. 

Аармыйаҕа 1942 с. Дьокуускайга үлэлии сылдьан ыҥырыллыбыт. Челябинскайга артиллерийскай хамандыырдар куурустарын бүтэрбит. Курскай, Воронеж уобаластарын, Украинаны, Польшаны босхолоспут, кыайыыны Германияҕа көрсүбүт.

Бойобуой үтүөлэрин иһин «Кыһыл сулус» уордьанынан (31.01.1945 ), «Хорсунун иһин» мэтээлинэн (05.11.1943) наҕараадаламмыт. 1947 сыллаахха демобилизацияланан кэлэн иһэн Өлүөхүмэ куоракка тымныйан ыалдьан өлбүтэ.

1944 сыллаахха минометнай расчет хамандыырын Попову суруйааччылар С. С. Васильев-Борогонскай уонна Суорун Омоллоон фроҥҥа бара сылдьан көрсүбүттэрэ. Кинилэри оччотооҕуга фроҥҥа сулууспалыы сылдьар эппиһиэр суруйааччы Исай Никифоров тиксиһиннэрбит. Бу көрсүһүүгэ төрдүөн хаартыскаҕа түспүттэрэ киэҥник бэчээттэммитэ. Көрсүһүү туһунан Суорун Омоллоон «Ахтар-суохтуур эбиппин» диэн И. Никифоров төрөөбүтэ 75 сыла туолуутугар аналлаах «Чолбон» сурунаалга бэчээттэппит ыстатыйатыгар ахтар.

Дьонугар Германияттан 1945 с. кулун тутар 10 суруйбут суругар Саха Сирин Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ Винокуров Илья Егоровичтан дьикти истиҥ уонна сиһилии суругу туппутун сөҕөн суруйбут. Ол сурукка өрөспүүбүлүкэ салайааччыта Попов аҕата өрөбөлүүссүйэҕэ сыһыаннааҕын, убайа чиэһинэй большевигын ахтыбыт, өрөспүүбүлүкэ уонна Дьааҥы олоҕун кэпсээбит. Ону таһынан билэр дьонноро тугу гыналларын, куоракка төһө дьиэ тутуллубутун сиһилии суруйбут эбит. Ол суругу дьонугар ыытыах буолбутун, ону бомбалааһыҥҥа түбэһэн туох баар малын кытта күдэҥҥэ көппүтүн кэпсээбит. Попов суруктара Верхоянскай куорат түмэлигэр харалла сыталлар.

## Быһаарыылар
Файрушина Ангелина Егоровна

200px|thumb|right|Ангелина Файрушина
**Ангелина Файрушина** (06.06.1967—23.05.2010) — саха ырыаһыта, ырыа суруйааччыта.

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр 1967 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр төрөөбүтэ. Уус-уран самодеятельноска кыттар этэ, Сунтаар культууратын дьиэтигэр методист-культурологынан үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха Чуона фестиваалга лауреат буолбута.
2010 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр эмискэ ыарахан ыарыытыттан  биhигиттэн эргиллибэттии букатыннаактых барбыта.

## Айар олоҕо
* 2000 с. — бастакы альбома тахсыбыта: «Дьылҕабар махтанабын», онно 12 бэйэтин ырыалара киирбиттэрэ. Ол альбомтан ордук биллэллэр «Кыыс тойуга», «Ыллаа, ыллаа», «Ыйдаҥалаах киэһэ» ырыалар.
* 2005 с. — иккис альбома тахсыбыта «Айар саргым -Сахам сирэ», эмиэ 12 бэйэтин ырыалара.
* 2009 с. «Ийэ мичээрэ» диэн 21 ырыалаах үһүс альбома тахсыбыта, бу альбомҥа иккилии ырыаны кыргыттара Ирена уонна Розалина толорбуттара. Бу альбомун ырыа айааччы бэйэтэ сиппит хоппут истээччилэргэ аналлааҕынан ааҕар этэ, хоһооннор ааптардара:
* Н. Михалева — Сайа, Н. Харлампьева, А. Кондратьев, И. Зверев уонна бэйэтэ. Аранжировкатын В. Сивцев, Dj GO, М. Эверстов, В. Пономаренко, Тулуйхан, С. Афанасьев, И. Тытыгынаев, С. Ярмонов, И. Наумов, Лункур оҥорбуттара.
Хас да музыкальнай видеоклибы таһаартарбыта.

## Дьиэ кэргэнэ
Оло5ун аргыhын Валентин Афанасьевичныын 3 о5ону тереппуттэрэ. Анга Ийэ буоларыттан олус дьоллоо5унан аа5ынан этэ... 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна
* «Чуона-1996» эстрада ырыатын конкурсун лауреата
Попов Исай Васильевич

**Попов Исай Васильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1917 сыллаахха Тыымпы диэн сиргэ Хадан нэһилиэгэр Сунтаар улууһугар төрөөбүт. 

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыл бэс ыйыгар Ленинград уобалаһын Дзержинскай оройуонун военкоматынан, А. Н. Островскай аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай театр институутугар үөрэнэ сылдьан, ыҥырыллыбыт. 1941 сыл атырдьах ыйыттан Хотугу-Арҕаа, 1942 — Ленинградскай, 1944 сыл муус устартан 3-с Прибалтийскай фроннарга сэриилэспит. Ленинград, Псков уобаластарын, Эстонияны, Латвияны босхолоспут. 

Сэрии кэнниттэн Хаандыгаҕа олорбут.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (13.01.1945; 1985)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (19.09.1944)
* Кыһыл Сулус уордьана (24.10.1943)
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1943)
* Атын мэтээллэр

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Нэтээги

thumb|250px

**Нэтээги** (маскалай, масхалай, масхаалай, тирии кынат, хаар ойууна, бүтэй кынат) (, ) кэрбээччилэр аймахтарыгар киирэр тииҥҥэ майгынныыр харамай. Илин уонна кэлин атахтарын ыккардыгар тиирэ тардыллар түүлээх тирии кынат курдуктаах, онтукларынан тэлээрэн мастан маска көһөр. Тэҥкэ тыаҕа үөскүүр, тииҥҥэ майгынныыр олохтоох.

Саха сиригэр Азия нэтээгилэрэ уустан үөскүүр соҕотох көрүҥ. 1970-с сылларга 200 тыһыынча кэриҥэ диэн сыаналыыллар эбит

Сүрүн өстөөхтөрө — мэкчиргэлэр.

## Быһаарыылар
Азия нэтээгилэрэ

**Азия нэтээгилэрэ** (, ) нэтээгитиҥилэр бииһин-ууһугар киирэр.

Саха сиригэр бу уустан биир эрэ көрүҥ нэтээги үөскүүр.
Попов Константин Дмитриевич

**Попов Константин Дмитриевич** (1919—1943) — Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыыстарын дириэктэрэ, архивист, авиацияҕа сулууспалыы сылдьан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр өлбүтэ.

1919 сыллаахха Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. 1935 с. Бүлүүтээҕи ситэтэ суох орто оскуоланы бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы медицина техникумугар үөрэнэ киирбит. Кэлин Дьокуускайдааҕы пионердар дыбарыастарын дириэктэринэн, Саха Сиринээҕи обком партийнай архыыбын старшай архивиһынан үлэлээбит. Дьокуускайдааҕы аэроклубка үөрэммит, Челябинскайдааҕы байыаннай авиация училищетын бүтэрбит. Сэриигэ бастакы күннэриттэн сылдьыбыт. 54-с бомбардировочнай авиаполкаҕа Москуба анныгар кыргыспыт.

Старшай сержант Попов 1943 сыллаахха кулун тутар 20 күнүгэр өлбүт. Орел уобалаһыгар Новосильскай оройуон Верховье сэлиэнньэтигэр көмүллүбүт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
«Вылетаю бомбить фашистских бандитов» / Н. Дмитриев // Юность Севера. — 2004. — 22 сентября
Протодьяконов Гавриил Дмитриевич

**Протодьяконов Гавриил Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 

## Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Алаҕар нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 

Дьокуускайга педагогика рабфагын бүтэрэн баран учууталынан үлэлээбит.

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл муус устар ыйыттан Брянскай, Сталинградскай, Киин фроннарга сэриилэспит. Аатырбыт артиллерист Сталинград аттыгар холобура суох хорсун быһыыны оҥорбут. 

Сэрии кэнниттэн 35 сыл учууталлаабыт. 1965 сыллаахха, Кыайыы 20 сылыгар, Г. Д. Протодьяконов байыаннай Парад кэмигэр бииргэ сулууспалаабыт үөлээннээхтэрин кытта Кыһыл болуоссат трибунатыгар турбут.

1974 сыллаахха атырдьах ыйын 23 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана
* «Хорсунун иһин» мэтээллэр (31.01.1943; 04.08.1943; 20.05.1945)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
* «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл
* «Берлины ылыы иһин» мэтээл
* «Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл
* «Туйгун артиллерист» бэлиэтэ
* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Чурапчы улууһун ытык киһитэ

## Аатын үйэтитии
Г. Д. Протодьяконов аата Алаҕар орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* Калашников А. Подвиг артиллериста / А. Калашников // Якутия. — 2004. — 23 сентября. Об артиллеристе-якутянине Гаврииле Дмитриевиче Протодьяконове
Русаков Григорий Яковлевич

**Русаков Григорий Яковлевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Аармыйаҕа барыан иннинэ Чульман бөһүөлэккэ олорбута. Гвардия младшай сержаана, 30 гвардейскай стрелковай дивизия 94-с гвардейскай стрелковай полкатын наводчига. Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыта. 1944 сыллаахха балаҕан ыйын 25 күнүгэр дьоруойдуу өлбүтэ. Латвияҕа, Рига оройуонун Энены сэлиэнньэтигэр көмүллүбүтэ. Оҕолоругар уонна кэргэнигэр суругар 3 харчы перевода ыыппытын туһунан суруйбут. Туйгуннук үөрэниҥ, утуйар кэмҥэ утуйа сатааҥ, онноҕор биһиги снаряд тыаһын быыһыгар утуйабыт диэбит.

## Быһаарыылар
Саввин Василий Егорович

**Саввин Василий Егорович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 

Аармыйаҕа 1942 с. атырдьах ыйын 21 күнүгэр ыҥырыллыбыт. 

Чехословкияҕа Карпаат хайатыгар сэриилэһэ сылдьан санныгар бааһырбытын туһунан табаарыһыгар Сивцев Иван Ильичкэ 1945 с. тохсунньу 20 күнүгэр суруйбута баар. Бу суругар «мин суруйбут ырыаларбын булан аах» диэбит. «Тойбохой дойдубар», «Гитлер киэбэ» диэн ырыалары сэтинньигэ ыыппытым диэбит.

1943 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр 1692 №-дээх госпитальга ыалдьан өлбүт. Курскай куоракка мемориальнай кылабыыһаҕа (Карл Маркс аатынан уулусса) 4-с кургааҥҥа (58-с №) көмүллүбүт.

## Быһаарыылар
Самсонов Владимир Парфеньевич

**Самсонов Владимир Парфеньевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха Александровское с. Ньурба улууһугар учууталлар Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. 

Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Забайкальскай байыаннай уокурукка суолууспалаабыт. 1942 с. кууруска үөрэнэн атырдьах ыйыгар младшай лейтенант сыбаанньатын ылбыт уонна Волховскай фроҥҥа ыытыллыбыт. Миномет отделениетын хамаандалаабыт. Ленинград блокадатын устууга кыттыбыт, Новгороды, Наарваны уонна Эстонияны босхолоспут. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан уонна «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбит. 

1956 сыллаахтан космоһы чинчийии уонна аэрономия институтугар космос сардаҥаларын лабораториятыгар үлэлээбит. 1971 с. кандидат аатын көмүскээбит. 40-н тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр научнай үлэлэрин бэчээттэппит.

1989 сыл атырдьах ыйын 26 күнүгэр өлбүт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (31.01.1944 )
* «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (22.12.1942)
* «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл 
* «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл 
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Самсонов Николай Парфеньевич
* Самсонов Александр Парфеньевич

## Сигэлэр
* 
* Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара. М. Г. Старостин. — Дь.: Бичик, 1995.
Алексеев Эдуард Ефимович

Алексеев Эдуард Ефимович — этномузыковед, искусствоведение дуоктара, СӨ Духуобунаһын Академиятын академига (1996).

1937 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Алексеев Ефим Георгиевич (1912—1972) уонна ийэтэ — Саха АССР үтүөлээх учууталлар, эһэтэ Алексеев Егор Николаевич — аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

1952-56 сс. Москубатааҕы музыка консерваториятын иһинэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрэн баран 1956-61 сс. Москубатааҕы консерватория теоретико-композиторскай факультетыгар профессор Лео Абрамович Мазель кылааһыгар дьарыктаммыта. 1963-66 сс. Наука академиятын Бүтүн сойуустааҕы научнай-чинчийэр институутугар музыка фольклористикатыгар аспирантуураҕа үөрэммитэ.
1958 с. бастакы фольклорнай эспэдииссийэтигэр Амма уонна Илин Хаҥалас улуустарыгар сылдьыбыта. Норуот ырыаһытын Устин Нохсоров ырыаларын нотаҕа түһэрбитэ уонна грампластинкаҕа таһаартарбыта. 1961-63 сс. Дьокуускайдааҕы музыка уонна педагогика училищаларыгар преподавателлээбитэ. 1964-93 сс. Ускуустуба устуоруйатын институутугар (1977 сыллаахтан Искусствознание Бүтүн Сойуустааҕы чинчийэр институута, 1992 с. Искусствознание судаарыстыбаннай институута). 1987 с. институукка музыкальнай фольклор уопсай теориятын сектор-лабораториятын тэрийбитэ (кэлин — отдел буолбута). Комплекснай эспэдииссийэлэри Саха сиригэр, Алтаайга, Абхазияҕа, Аджарияҕа, Адыгеяҕа, Башкирияҕа, Белоруссияҕа, Бурятияҕа, Арҕаа Грузияҕа уонна Сванетияҕа, Монголияҕа, Тувааҕа, Калмыкияҕа, Киргизияҕа, Крымҥа, Узбекистаҥҥа, Краснодаар кыраайыгар тэрийтэлээбитэ.

Нууччалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, дьүкээгирдэр, эскимостар, калмыктар, дьэбириэйдэр, цыгааннар, крым татаардарын, шапсугтар уонна да атыттар музыкальнай фольклордарын образецтарын хомуйбута. Эбии баардар (бард) ырыаларын, фолк-рок ансаамбыллар музыкаларын (1960-80-с сс.) чинчийбитэ. Христофор Максимов ырыаларын хомуурунньугун хомуйааччы эрэдээктэрэ буолбута (Дьокуускай, 1962). «Образцы якутского музыкального фольклора» хомуурунньук кинигэ соавтора (Надежда Николаевна Николаевалыын, Дьокуускай, 1981).

1970-с сылларга — 1980-с сыллар саҕаланыыларыгар Головинскай Григорий Львовичтыын уонна психологтар Зараковскай Григорий Михайловичтыын уонна Волохов Владимир Фёдоровичтыын ыччат музыкаҕа вкуустарын чинчийбитэ. 20 сыл устатыгар (1972-92) ССРС композитордарын иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы норуот музыкатын хамыыһыйатын салайбыта. Эдэр фольклористар сэминээрдэрин ыытар этэ, аан дойду норуоттарын ыккардынааҕы билим конференцияларын, эспедициялар отчуоттуур сессияларын, фольклор кэнсиэртэрин уонна фестивалларын тэрийсэр этэ.

1993-96 сс. — Дьокуускайга Аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институутун үлэһитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын вице-президенэ (1996—1997).

1997 сылтан АХШ-ка олорор, Бостоннааҕы норуоттар ыккардыларынааҕы институт (International Institute of Boston) үлэһитэ.

* Тус сайта 

## Быһаарыылар
Самсонов Николай Парфеньевич

**Самсонов Николай Парфеньевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1923 сыллаахха Александровскай сэлиэнньэҕэ Ньурба улууһугар төрөөбүт. Бүтэһик суругун 1942 с. ыам ыйын 11 күнүгэр Новороссийскай куораттан суруйбут. Төрөппүттэрэ ыыппыт ыйытыктарыгар 1943 с. атырдьах ыйын 4 күнүгэр суруллубут хоруйга Самсонов Николай Парфеньевич сэрии хонуутугар өлбүттэр, бааһыран өлбүттэр уонна сураҕа суох сүппүттэр тиһиктэригэр бэлиэтэммэтэх диэн суруллубут.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Самсонов Владимир Парфеньевич
* Самсонов Александр Парфеньевич
Семенов Николай Семенович

**Семенов Николай Семенович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1914 сыллаахха I Бордоҥ нэһилиэгэр Ньурба улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Малдьаҕарга Ньурба райзагот хонтуоратыгар бурдук кутар пууҥҥа үлэлээбит. Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар ыҥырыллыбыт. Арҕаа фроҥҥа 222-с дивизия 457-с полкаҕа уонна 3-с мотострелковай полкаҕа сулууспалаабыт. 1942 от ыйын 25 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт, сэтинньи 17 күнүгэр госпитальга өлбүт. Калугаҕа буойуннар кылабыыһаларыгар (куорат кылабыыһата) көмүллүбүт (сирин нүөмэрэ 50).

## Быһаарыылар
Сивцев Виктор Иннокентьевич

**Сивцев Виктор Иннокентьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха төрөөбүт. Нам улууһун Ленскэй нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1944 сыл атырдьах ыйыгар сураҕа суох сүппүтүнэн ааҕыллыбыт.

Москуба анныттан саҕалаан өстөөҕү кытта кыргыһа-кыргыһа Литва сиригэр тиийбит. «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ сурулларынан, үгүс хорсун быһыылары оҥорбут. Сэрии толоонуттан эргиллибэтэх. 1942 с. тохсунньутугар суруйбут суругар снайпер куурсугар үөрэнэ сылдьабын, отделение хамандыырабын диэбит. Кулун тутарга иккистээн бааһырбытын туһунан суруйбут. Онтон биир сыл буолан баран эмиэ кулун тутарга хаҥас харахпар бааһырдым, таас харах баҕар уктарыам диэбит. 1944 сыллаахха бэс ыйын 3 күнүгэр суруйбут суругар: «Ийээ, олус да мин чааспар муучу буолаҕын, ол курдук мин түүлбэр куруук бааргын» — диэбит. Арааһа эмиэ передовойга сылдьыбыт быһыылаах, баҕар бу сырыыга санитарынан буолуо, олунньуга суруйбут суругар үөрэнэбин, өлбүт киһини эппэрээсийэлиибит диэбит эбит. Суруктара Нам түмэлигэр харалла сыталлар.

## Быһаарыылар
Сивцев Петр Гаврильевич

**Сивцев Петр Гаврильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1918 сыллаахха  Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. ыҥырыллыбыт. 1944 с. сэриигэ өлбүт. Таптыыр кыыһыгар суруйбут сэмэй баҕайы суруга «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.

## Быһаарыылар
Сивцев Сергей Васильевич

**Сивцев Сергей Васильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Мугудай нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. күнүгэр ыҥырыллыбыт. Москуба анныгар сэриилэспитэ. Белоруссияны, Польшаны, Венгрияны, Югославияны, Австрияны босхолоспут. Үстэ бааһырбыт. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. 1965 сыллаахха өлбүт.

## Быһаарыылар
Скрябин Степан Михайлович

**Скрябин Степан Михайлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1916 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Мэҥэ-Хаҥалас военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сулууспалаабыт сирэ: 1255-с СП, 379-с СД. 1943 сыл атырдьах ыйыгар кыргыһыыга бааһырбыт.

«Саха Сирэ» хаһыат 1994 сылын сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр 1941 с. алтынньы 11 күнүгэр суруйбут суруга бэчээттэммит. Суруга сахалыы суруллубут. Иркутскай уобалаһыттан, Нижне-Удинскайтан, п/я 72, подразделение — 29. Ат көрөбүт диэбит уонна ол сиргэ балаҕан ыйын 18 тиийбитин туһунан суруйбут.

## Быһаарыылар
Слепцов Николай Филиппович

**Слепцов Николай Филиппович** — иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Николаевск-на-Амуре, Соҕуруу Сахалиины дьоппуоннартан босхолоспут киһи.

Чурапчы улууһугар төрөөбүтэ. Иркутскайдааҕы уонна Хабаровскайдааҕы байыаннай училищалары бүтэрбит. Табаарыһыгар Ефимов Михаил Прокопьевичка 1945 сыл саҥатыгар суруйбут суруктарыгар Өксөкүлээх Өлөксөй кинигэлэрин ыытарыгар көрдөспүт, эдэр учуонай Башаринынан киэн туттарын эппит.

## Быһаарыылар
Сосин Алексей Ильич

**Сосин Алексей Ильич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1905 сыллаахха Моорук нэһилиэгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. Сэрии иннигэр Табаҕа сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэрдээбит. Аармыйаҕа 1942 с. Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сыл ахсынньытыттан Соҕуруу-Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. 221-с гаубичнай-артиллерийскай полкаҕа орудие хамандыырынан сулууспалаабыт. Бойобуой үтүөлэрин иһин Кыһыл Сулус уордьанынан, хас да бойобуой мэтээллэринэн, «Туйгун артиллерист» бэлиэнэн наҕараадаламмыт.

Сэрии кэнниттэн өр сылларга сэбиэскэй партийнай үлэҕэ сылдьыбыт. Сааһынан пенсияҕа тахсан баран өлбүт.

## Наҕараадалара
* Кыһыл Сулус уордьана (27.11.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (05.04.1943)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сутаков Прохор Афанасьевич

**Сутаков Прохор Афанасьевич** — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1924 сыллаахха Алтан нэһилиэгэр Амма улууһугар төрөөбүтэ. Сэттэ кылаас үөрэхтээх. Райстатка инспектор этэ. Аармыйаҕа 1942 с. күнүгэр ыҥырыллыбыта. Илиҥҥи фроҥҥа сулууспалаабыта. Стрелковай отделение, онтон взвод хамандыыра буолбута. 1945 сыллаахха сэтинньи ыйга өлбүтэ, Чита куоракка көмүллүбүтэ. П/п 15811-Ц.

## Быһаарыылар
Тарасов Савва Иванович I

**Тарасов Савва Иванович I** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.

1918 сыллаахха Горнай улууһугар (Сталин аатынан колхоз) төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Горнай оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Ленинградскай фроҥҥа уонна Сталинград анныгар сэриилэспит. Дьонноругар (аҕам Иван, ийэм Шура, бырааттарым Савва II, Савва III, балыстарым Анисия, Анна, диэтэлээбит) 1942 с. суруйбут суругар Тоҕоноо — Степанов Николай Романович фроҥҥа барбытын дьонугар тиэрдэллэрин көрдөспүт. Бэс ыйыгар суруйбут суругар «иккис фронт арыллан быстыбат, аһыллара буоллар чэпчиэ этэ» диэбит, бааһыран эмтэнэ сытарын кэпсээбит.

1942 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр кыргыһыы хонуутугар өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Сталинградскай уобалас, Сиротинскай оройуон, 145.0 үрдэл таһыгар.

## Быһаарыылар
Татаринов Николай Иванович

**Татаринов Николай Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1923 сыллаахха Аллараа Халыма с. Аллараа Халыма улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан 1942 с. ыҥырыллыбыт. 

Ефрейтор Татаринов 1943 сыллаахха ахсынньы 17 күнүгэр Лемна дэриэбинэ  таһыгар кыргыһыыга өлбүт. Көмүллүбүт сирэ: Суражскай оройуон, Большая Любщина дэриэбинэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Тихонов Петр Николаевич

**Тихонов Петр Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сапердар взводтарын хамандыыра.

1915 сыллаахха Бодойбоҕо Иркутскай уобаласка төрөөбүт. 

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Калининскай, Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, 1-кы Украинскай фроннарга сэриилэспит.

Фроҥҥа 64-с отдельнай гвардейскай танковай биригээдэ сапердарын взводун хамандыыра этэ. Кыһыл Сулус уонна Аҕа дойду сэриитин икки уордьанынан наҕараадаламмыт. 

Бииргэ устудьуоннаабыт саха кыыһыгар Корякина Евдокия Николаевнаҕа 1945 с. муус устар 12 күнүгэр (өлүөн 6 хонук иннинэ) суруйбут суруга «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1980 с. ыам ыйын 9 күнүгэр бэчээттэммит. Ол сурукка оҕо уонна эдэр эрдэҕинээҕи табаарыстарым Леонид Северьянов, Петя Хоноехов, Серафим Синявин, Миша Винокуров уонна да атыттар өлбүттэрин иэстэһиэм диэбит. Тохсунньуга алҕас эн однокурсниккын артиллерист Гавриил Протодьяконовы көрсөн ааспытым, куустуһан, кыратык иһэн баран арахсыбыппыт диэбит.

1945 сыллаахха муус устар 18 күнүгэр Берлиҥҥа барар суолга Требниц () диэн нэһилиэнньэлээх пуун таһыгар бойобуой соругун толоро сылдьан сэрии хонуутугар геройдуу өлбүт.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (08.05.1944; 21.06.1945, өлбүтүн кэннэ)
* Кыһыл Сулус уордьана (16.07.1943)

## Быһаарыылар
Федотов Константин Саввич

**Федотов Константин Саввич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Кимэ туга чуолкай биллибэт. Сталин аатынан колхуос комсомолецтарыгар уонна эдэр ыччатыгар суруйбут суруга Национальнай архыып филиаалыгар харалла сытар. Сурук 1942 сыл от ыйын 30 күнүгэр суруллубут, «маҥнайгы линияҕа кыргыһа сылдьарын уонна ыччакка сарсын эһиги эмиэ Кыһыл Армия байыастара буолуоххут. Онуоха субу күннэртэн бэлэмнэниэххэ, байыаннай дьыаланы үөрэтиэххэ наада» диэбит.

## Быһаарыылар
Шевелев Роман Николаевич

**Шевелев Роман Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1913 сыллаахха Өктөм нэһилиэгэр Хаҥалас улууһугар төрөөбүт. 

Кыһыл Аармыйаҕа 1941 сыллаахха от ыйыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан сэриилэспит. 

«Доҕорбор Груняҕа аныыбын» диэн фронтан ыыппыт сахалыы хоһооно «Саха Сирэ» хаһыат 1994 сыл сэтинньи 11 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммит. 1945 сыллаахха алтынньыга өлбүт.

Өлбүт күнэ, сирэ биллибэт. 

## Наҕараадалара
* Кыһыл Сулус уордьана (19.08.1943 )
* Албан аат III ст. уордьана (10.12.1944)

## Быһаарыылар
Ядреев Иван Николаевич

**Ядреев Иван Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үтүөлээх зоотехнига.

1914 сыллаахха Бастакы Иэдэй нэһилиэгэр Нам улууһугар төрөөбүт. Аармыйаҕа 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сыл олунньутуттан Хотугу-Арҕаа, Воронежскай, Бастакы Украинскай фроннарга сэрилэспит. Сэриигэ артиллерист-зенитчик, наводчик, батарея хамандыырын солбуйааччы. Ийэтигэр 1942 с. Читаттан, 1943 с. Полтавскай уобаластан Днепр кытылыттан, 1944 с. Польшаттан, 1945 с. Дрезден куораттан суруктара «Хотугу сулус» сурунаал 1985 сыл 5 №-гэр бэчээттэммиттэр.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* Кыһыл Сулус уордьана (08.05.1945)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (05.11.1943)

## Быһаарыылар
Мигалкин Иван Степанович

**Мигалкин Иван Степанович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1899 сыллаахха Лөгөй нэһилиэгэр Уус Алдан улууһугар төрөөбүт. Таҥара приходун оскуолатын кылааһын бүтэрбит. Аармыйаҕа 1943 с. олунньу 20 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Фроҥҥа 1183-с стрелковай полка ручной пулеметчигынан уонна 234-с Черниговскай Кыһыл Знамялаах гвардейскай стрелковай полкаҕа станковай пулеметчигынан сулууспалаабыт. Бааһырыынан сибээстээн 1945 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр ууратыллыбыт.
Дьокуускайга 1966 сыллаахха өлбүт. Сэриигэ 1943 сылтан Саха Сиригэр кэлиэр дылы суруйбут күннүктэрэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэр.

## Быһаарыылар
Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)

**Слепцов Николай Дмитриевич (Туобулаахап)** (07.09.1912, Бахсы нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа, Саха уобалаһа — 16.12.1964)  — суруйааччы, драматург, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха балаҕан ыйын 7 күнүгэр Бахсы нэһилиэгэр Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1936 с. Москубаҕа А. В. Луначарскай аатынан театр институтугар саха артыыстарын бэлэмниир мастарыскыайын бүтэрбит. Ол кэннэ А. М. Горькай аатынан литература институтугар үөрэммит. ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

Сэриигэ кыһыл армеецтан взвод хамаандыырыгар дылы үүммүт. Кыһыл Сулус уордьанынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыт. Сэриигэ сылдьан суруйбут күннүгэ «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммит.

Айар үлэтин үгэнигэр сылдьан, 1964 сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр өлбүт.

## Айар үлэтэ
Маҥнайгы пьесатын «Селькор Сэмэни» 1929 с. суруйбут. Бу пьесаҕа холбоһуктааһын саҕана кылаас охсуһуутун көрдөрбүт. Туобулаахап хас даҕаны билиҥҥи көстүүлээх пьеса ааптара, олортон «Дьулаан ыалдьыттар» диэн пьесатыгар Соҕурууҥҥу Кореяҕа Америка империалистарын күөнтээһин туһунан суруйбут. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* Кыһыл Сулус уордьана
* мэтээллэр

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Слепцов Николай — Туобулаахап
Сивцев Дмитрий Егорович

**Сивцев Дмитрий Егорович** — иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

Нам улууһугар төрөөбүтэ. Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйын 14 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Манчжурияҕа дьоппуоннары кытта сэриилэспитэ. Аармыйаҕа сылдьан суруйбут күннүгэ Нам түмэлигэр харалла сытар. Онтон быһа тардыылар «Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара» кинигэҕэ бэчээттэммиттэрэ.

## Быһаарыылар
Фролов Игорь Александрович

**Игорь Александрович Фролов** — Саха сиригэр төрөөбүт суруйааччы.

1963 с. ыам ыйын 30 күнүгэр төрөөбүт. Уфаатаҕы авиация институтун бүтэрбит. Афганистааҥҥа сулууспалаабыт. «Перед снегом» диэн бастакы кэпсээнэ критик Александр Касымов көмөтүнэн 1996 сыллаахха «Вечерняя Уфа» хаһыакка бэчээттэммитэ.

Москубаҕа кини талаанын «Знамя» сурунаал сыаналаабыта.

2007 сыллаахха Фролов Москубаҕа «Вертолётчик» диэн кинигэни таһаартарбыта. 2008 сыллаахха Фролов «Ничья» диэн сэһэнэ Иван Петрович Белкин аатынан литература бириэмийэтин шорт-лииһигэр киирбитэ.

Суруйааччы Уфа куоракка олорор.
Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук

**Уһук Илиннээҕи байыаннай уокурук** (ДВО) — Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрин холбоһуга. 1918 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр тэриллибит. 

Билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр, Приморскай, Камчатка уонна Хабаровскай кыраайдар, Амур, Магадан, Сахалин уобаластарыгар, Чукотка автономиялаах уокуругар уонна Дьэбириэй автономиялаах уобалаһыгар дислокацияланар. Уокурук штааба Хабаровскай куоракка баар.
Айар (кинигэ кыһата)

**«Айар» национальнай кинигэ кыһата** (урукку ааттара: **«Бичик»**, сэбиэскэй кэмҥэ **Саха сиринээҕи кинигэ кыһата**),  — Саха өрөспүүбүлүкэтин бастакы кинигэ таһаарар кыһата.

1926 с. ССКП обкуомун кулун тутар 2 күнүнээҕи быһаарыытынан, САССР бырабыыталыстыбатын от ыйын 30 күнүнээҕи уурааҕынан (М. Аммосов илии баттааһыннаах) *Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһата* диэн ааттанан тэриллибитэ. Бастакы тэрийээччилэринэн уонна салайааччыларынан суруйааччылар П. А. Ойуунускай, Күндэ, Эллэй, Күннүк Уурастыырап, суруналыыс, тылбаасчыт С. Г. Потапов уонна да атыттар буолбуттара. Онтон саҕалаан Саха АССР суруйааччылара бары кэриэтэ бу тэрилтэҕэ араас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыттара.

Саайта: http://www.bichik.ru/

## Быһаарыылар
Гуляев Дмитрий Алексеевич

**Гуляев Дмитрий Алексеевич** (1917, Модут нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 10.09.1943, Петрово, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха бастакы аатырбыт бэргэн ытааччыта.

## Олоҕун олуктара
1917 сыллаахха Модут нэһилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүт. 1935 с. Сталин аатынан колхуоска киирбит, бастаан утаа абаҕатыгар биригэдьиир Дьэлиһиэй оҕонньорго суруксуттаабыт, кэлин бэйэтэ биригэдьиир буолбут.

Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Кылгас кэмнээх байыаннай үөрэххэ сылдьан баран 1942 сыл тохсунньутугар Арҕаа фронт 110-с стрелковай дивизиятын кэккэтигэр киирэн бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. Сотору кэминэн бойобуой ахсаана 101 кыдыйыллыбыт өстөөххө тиийбит, уордьанынан, мэтээлинэн, «Туйгун снайпер» бэлиэнэн наҕараадаламмыт, командование көмүс чаһыы бэлэхтээбит. Гуляевы батыһан маассабай снайпердар хамсааһыннара саҕаламмыт. 

Старшина Гуляев 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр геройдуу өлбүт. Ити кэмҥэ снайпер бойобуой ахсаана 122 өстөөххө тиийбит. Смоленскай уобалас, Ярцевскай оройуон, Петрово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.

## Наҕараадалара
* Кыһыл Знамя уордьана (15.06.1942)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (22.05.1942)

## Аатын үйэтитии
* Д. А. Гуляев аата Бүлүү улууһун Кыргыдай оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Список снайперов Великой Отечественной войны
*
Таптыырга ыксаа

**Таптыырга ыксаа** (), АХШ киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллибит киинэ, дьиннээх остуоруйаттан айыллыбыт киинэ.

## Сүжета

Лэндон Картер (Брэндон Картер) диэн мэник уол баар, кими да аанньа аахайбат. Уонна биир кыыс баар Дьэйми Салливан диэн. Уол кыыһы сэниир. Ол кынан баран кэнникитин диэки таптыыр. Биир күн Джейми Салливан билинэр, Лейкемиялаах эбит. Кыыс өлөр... 

## Оруолларга

* Шейн Уэст - Брэндон Кратер
* Мэнди Муур - Джейми Салливан
* Эл Тһомпсон - Эрик
* Дэрил Һанна - Синтиа Картер

уонна да атыттар.
Үрүҥ эһэ

300px|thumb|right|Үрүҥ эһэ

**Үрүҥ эһэ** — () — эһэлэр биис-ууһугар киирэр бөдөҥ сиэмэх кыыл. Ардыгар кинини туспа Thalarctos биискэ киллэрэллэр. Латыынныы аата *Ursus maritimus* «муора эһэтэ» диэн тылбаастанар. 
 
**Үрүҥ эһэ** — аан дойдуга аарыма улахан сиринэн хаамар сиэмэх кыыл буолар. Кини уһуна 310 см. тиийэр, ыйааһына 900 кг. Атыыра ортотунан 450—500 кг; уһуна 200—250 см, үрдүгэ 120—153 см дылы тиийэр. Тыһыта быдан кыра буолар (200—340 кг). Шпицберген арыыга үөскүүр көрүҥ саамай кыра, онтон Беринг байҕалыгар баар саамай бөдөҥ буолар эбит. 

**Үрүҥ эһэ** атын эһэлэртэн арааһа — уһун моойо уонна хаптаҕай төбөтө буолар. Тириитэ хара. Түүтүн өҥө үрүҥтэн араҕас өҥҥө дылы уларыйар; сайынын түүтүн өҥө наар күн анныгар сылдьарыттан уларыйыан сөп. Түүтүн оҥоһуута бүтэй, өҥө суох, онтон сылтаан гипотеза үөскээбит: үрүҥ эһэ түүтэ сардаҥаны аһарар (нууч. *световод*) уонна ультрафиолет өҥү иҥэринэр. Ол курдук ультрафиолет хаартысканан түһэрдэххэ үрүҥ эһэ хара буолан көстөр эбит.
Миронов Алексей Афанасьевич

**Миронов Алексей Афанасьевич** (11.04.1912, Кэнтик нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 30.03.1945, Венгрия) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1990).

## Олоҕун олуктара
1912 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.

Сэттэ кылаастаах оскуоланы бүтэрэн, 1929 с. нэһилиэк Сэбиэтин сэкиритээринэн, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, сэриигэ барыар дылы оройуон статистикатын учаастактааҕы инспекторынан үлэлээбит.

#### Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 2-с Украинскай фронт 84-с стрелковай дивизиятын 1291-с стрелковай полкатын снайпера, гвардия сержана. Игумново, Рожково, Степаники, Холм куораттар аттыларынааҕы кыргыһыыларга кыттыбыт. 

1943 сыл кулун тутарыгар Ермолинка дэриэбинэ аттынааҕы кыргыһыыга 15 өстөөҕү кыдыйбыт. 1943 с. бэс ыйыгар гвардия сержана Миронов бойобуой ахсааныгар 123 өстөөх суруллубут, полк байыастарыттан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээбит. 1943 с. бэс ыйын 26 күнүгэр 247-с ГСП хамандыыра Василенко Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэрбит. Аармыйа байыаннай Сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит.

Гвардия старшай сержана Алексей Миронов 1945 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр Венгрия сиригэр сэрии хонуутугар бааһырыыны ылан, кулун тутар 30 күнүгэр 758-с  өлбүт. Венгрия Ваш уобалаһын Немешкерестур () нэһилиэнньэлээх пуунун кылабыыһатыгар кулун тутар 30 күнүгэр көмүллүбүт.

1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Алексей Мироновка ССРС Геройун аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). Ленин уордьана уонна 11619 №-дээх «Кыһыл Сулус» мэтээл Герой аймахтарыгар туттарыллыбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл  (05.05.1990)
* Ленин уордьана (05.05.1990)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана  (30.06.1943; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана  (23.01.1943)
* «Хорсунун иһин» мэтээл
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл  (22.05.1942)
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Үйэлээх аата
* А. А. Миронов аата Мастаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Герой аатынан Бүлүү куоратын уулуссата ааттаммыт. 
* Балаҕаччыга бүүһэ туруоруллубут.
* Кыайыы 60 сылыгар, Дьокуускай куорат Новопортовскай оройуонун биир уулуссатыгар Герой аата иҥэриллибит (2005).
* 2009 сыллаахха Бүлүү куорат олохтоохторо биир дойдулаахтарын кэриэстээн, Сэбиэскэй Сойуус үс Геройугар: Н. А. Кондаковка, А. А. Мироновка, Н. С. Степановка, өйдөбүнньүк туруорбуттар.

## Быһаарыылар

## Литература

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Петров Дмитрий Ананьевич

**Петров Дмитрий Ананьевич** (21.06.1921—06.11.1971) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.

## Олоҕун олуктара
1921 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр Таатта улууһугар бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Уолба сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ, сэриигэ барыар диэри промартыал суоччутунан үлэлээбитэ. Аармыйаҕа 1942 с. Чурапчы военкоматынан ыҥырыллыбыта. Бастакы Белоруссия фронугар тиийэн 65-с танковай биригээдэҕэ пулеметчик буолар, Белоруссияны, Польшаны босхолоһор, Арҕаа Буугу туорааһыҥҥа кыттар. 1945 с. муус устар 2 күнүгэр Хоенштейн диэн нэһилиэнньэлээх пууну ылар иһин кыргыһыыга өстөөх пулеметтаах дзотугар ыга сыыллан кэлэн, гранаталарынан тамнаан суох гынар, батальон кыайыытын хааччыйар, бааһыран да баран сэрии хонуутуттан тахсыбат. Бу хорсун быһыытын иһин Албан аат уордьан I истиэпэнигэр түһэриллэн, уордьан толору кавалера буолар.

Сэрииттэн эргиллэн кэлэн төрөөбүт оройуонугар Тааттаҕа сэбиэскэй уонна партийнай тэрилтэлэргэ үлэлээбит.

1971 сыллаахха сэтинньигэ өлбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Албан аат уордьанын I ст. (31.05.1945)
* Албан аат уордьанын II ст. (25.03.1945)
* Албан аат уордьанын III ст. (27.07.1944)
* Мэтээллэр

## Үйэлээх аата
* Д. А. Петров аатынан Ытык Күөл уулуссата ааттаммыта, бүүһэ улуус киинигэр туруоруллубута.
* Д. А. Петров аата Таатта улууһун Ытык-Күөл орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2006)

## Быһаарыылар

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2010-05

thumb|120px|
* Малгин Петр Егорович — Февронья Николаевна Малгина 5 сэриигэ баран өлбүт уолаттарыттан үһүстэрэ. 1943 сыллаахха сураҕа суох сүппүтэ.
* Чурапчы Хайахсытыттан төрүттээх Кондратьев Алексей Семенович убайын Сэмэни кытта сэриигэ сырыттахтарына дьоннорун күүс өттүнэн көһөрөн Эдьигээн улууһугар балыктата ыыппыттара.
* Чурапчы киһитэ Афанасий Михайлович Илларионов 11 уоллааҕыттан 7 сэриигэ кыттыбыта.
* Захаров Петр Иванович кэргэнигэр Марусяҕа нууччалыы суруйбут суруктарыгар аҕам суругун туппатым, сахалыы суруйбутун цензура тохтоппут быһыылаах, ону ирдэһэн була сатаа диэбит. 
* Ньурбаттан төрүттээх Донской Феодосий Семенович авиация сибээһигэр сулууспалаабыта. Берлиҥҥа рейхстаг эркинигэр сурук хаалларбыта киэҥник биллэр.
Степанов Николай Саввич

**Степанов Николай Саввич** (13.05.1922, Өргүөт нэһилиэгэ, Орто Бүлүү улууһа — 20.09.1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990).

## Олоҕун олуктара
* 1922 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр Орто Бүлүү улууһун Өргүөт нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Сэрии саҕаланыан иннинэ нэһилиэк Сэбиэтин исполкомун сэкиритээринэн үлэлээбит, Бүлүү педучилищетын бастакы кууруһун бүтэрбит.
* 1992 сыллаахха балаҕан ыйын 20 күнүгэр өлбүт.

#### Сэриигэ кыттыыта
Аармыйаҕа 1943 с. бэс ыйыгар Бүлүү оройуоннааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыт.
Тыылга кылгас кэмнээх байыаннай үөрэҕи бүтэрбит. Сэриилэһэр аармыйаҕа тиийэн 1944 с олунньутуттан 5-с механизированнай биригээдэтин 1-кы мотострелковай батальонугар пулеметчик буолбут.
Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия, Чехословакия уонна Прага куорат босхолооһуннарыгар кыттыбыт.

Арҕаа сэрии бүппүтүн кэннэ, Уһук Илин фронугар тиийэн, Япония Квантунскай аармыйатын урусхаллааһыҥҥа кыттыбыт.
1944 с. кулун тутар ыйга Степанов подразделениета Соҕуруу Буугу туораан анараа кытылга тахсар бирикээһи ылар. Онно буойун уҥуор тахсан пулеметун уотунан пехота Маньковка дэриэбинэни ыларыгар кыах биэрбитэ, кыргыһыыга тус бэйэтэ 15 өстөөҕү уонна биир пулемет расчетун суох гыммыт. Ити хорсун быһыытын иһин Герой аатыгар түһэриллибит. Ол гынан баран, 

Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр иҥэриллибит, ону бэйэтэ Москубаҕа Кремльга баран туппут.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (05.05.1990)
* Ленин уордьана (05.05.1990)
* Кыһыл Знамя уордьана (28.04.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Мэтээллэр
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Үйэлээх аата
* Герой аата Бүлүү куоратын 3 №-дээх оскуолатыгар иҥэриллибит.
* Н. С. Степанов аатынан Бүлүүгэ уулусса ааттаммыт.
* Балаҕаччыга Герой бүүһэ туруоруллубут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне — Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Бали байҕала

**Бали байҕала**, (, индонезиялыы Laut Bali), Чуумпу океан арыы ыккардынааҕы байҕала. 

Ява арыы илин уһугуттан уонна Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси уонна Мадура арыылар ыккардыларынан сытар. 

Иэнэ 40 тыһ. км², орто дьириҥэ 411 метр, лордук дьириҥэ 1590 метрга тиийэр. уутун температурата сайыннары-кыһыннары 27-28°C. Тууһа 33,0-34,0 ‰. 

Түгэҕэ үксэ вулкан туф. Үллүүтэ 1,7 метргэ тиийэр. 

Байҕал кытыытынааҕы арыыларга вулкан дэлэй: Батур (кэнники эстиитэ 1926 сыллаахха), Агунг (кэнники эстиитэ 1964 сыллаахха), Тамбора уонна да атыттар.

Сүрүн порда — Сурабая (Ява арыыга).
## Быһаарыылар
Банда байҕала

**Банда байҕала** диэн Чуумпу океан арҕаа өттүнээҕи байҕала, Малай архипелагын арыыларын ыккардыларынан сытар.

Иэнэ — 714& тыһ.км². Устата хотуттан соҕуруу 500 км., илинтэн арҕаа — 1000 км. Дьириҥэ — 7440 метрга тиийэр. 

Сүрүн порда Амбон (Индонезия).

## Өссө маны көр
* Tomascik, Tomas. *The Ecology of the Indonesian Seas*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-19-850186-2.
Стрекаловскай Михаил Михайлович

**Стрекаловскай Михаил Михайлович** (04.02.1914, Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа — 29.06.1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996).

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр Бастакы Өспөх нэһилиэгэр Уус-Алдан улууһугар төрөөбүт. 

Аармыйаҕа 1942 с. ахсынньытыгар Чурапчы оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. I Белоруссия Фронун 65-с аармыйатын 69-с стрелковай дивизиятын 120-с стрелковай полкатыгар сэриилэспит. 

1944 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр сулууспалыыр чааһыгар Нарево өрүс арҕаа кытылыгар турар Варшава воеводствотын Пултус повятын Круче-Борен диэн ааттаах дэриэбинэтин таһыгар стратегическай суолталаах плацдаармы ыларга сорудах бэриллибитэ. Бу плацдарм 65-с аармыйа Илин Пруссия кыраныыссатыгар тахсыыны хааччыйыахтааҕа уонна ниэмэстэр илиҥҥи-пруссиятааҕы бөлөхтөрүн төгүрүйэр кыаҕы биэриэхтээҕэ.

М. Стрекаловскай өрүһү бастаан туораан, өстөөх күүстээх утарсыытын аахсыбакка соҕотоҕун 20 чаас устата сэриилэһэн 19 өстөөҕү суох оҥорбута. Ботуруона бүтэн өстөөхтөртөн былдьаабыт гранааталарынан сэриилэһэр. Бааһырдар да көмөҕө кэлбит байыастар санааларын өрө көтөҕөр. Өстөөх кимэн киириитин кэмигэр илиинэн хапсыһыыга иккистээн бааһырар, сэриилэһэр кыаҕын сһтэрдэр да табаарыстарын пулеметтарын диискэлэрин буулдьанан иитэ сытар.

Бу хорсун быһыытын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойугар түһэриллэр. 

Сэрии кэнниттэн 1946 с. демобилизацияланар. Дойдутугар Уус-Алдаҥҥа нэһилиэк Сэбиэтин партийнай тэрилтэтин сэкиритээринэн талыллан уонтан тахса сыл үлэлиир. Сэбиэт алта ыҥырыытыгар дьокутаатынан талыллар. Нэһилиэккэ сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.

1989 сыллаахха бэс ыйын 29 күнүгэр өлбүт. 

1996 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр Арассыыйа Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.

## Наҕараадалара
* Российскай Федерация Дьоруойа (27.03.1996)
* Кыһыл Знамя уордьана (28.09.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)

## Үйэлээх аата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
* В с. Онер состоялось торжественное мероприятие, посвященное 100-летию Героя Российской Федерации Михаила Стрекаловского
Дьоппуон Иһинээҕи байҕала

thumb|300px|Дьоппуон Иһинээҕи байҕал уонна силбэһиилэр
thumb|right|300px|Дьоппуон Иһинээҕи байҕал Ицукушима арыыттан көстүүтэ
**Дьоппуон Иһинээҕи байҕала** ( Сэто-Найкай) — Чуумпу океан байҕала. Хотуттан уонна илинтэн Хонсю арыы, соҕуруулуу-арҕааттан — Кюсю арыы, онтон соҕурууттан — Сикоку арыы чэрчилииллэр. 

Арҕаа  Симоносэки силбэһиинэн Дьоппуон байҕалы кытта сибээстээх, Чуумпу океаны кытта Хаясуи уонна Бунго сиилбэһиилэринэн соҕуруулуу-арҕаа, Кии уонна Наруто силбэһиилэриилэринэн илин диэкки сибээстээх. 

Иэнэ 18 000 км² кэриҥэ. Устата арҕааттан илиҥҥэ 445 км, Кэтитэ хотуттан соҕуруу 15 — 55 км. 

Чычаас байҕал, орто дьириҥэ 20-60 м. Ордук дьириҥэ — 241 м. Уутун тууһун таһыма 30—34 ‰. Уу орто температурата атырдьах ыйыгар 27°С, олунньуга 16°С. Хомо уонна арыы дэлэй. Түгэҕэ кумах уонна таас. 

## Фауна
Балык уонна атын харамай көрүҥүн ахсаана 500.
Билим

**Билим** () — айылҕа, уопсастыба, толкуй эйгэлэрин анаан чинчийэр, кинилэр тустарынан билии ыларга туһаайыллар киһи-аймах дьарыга. Бу дьарык олоҕунан билим фаактарын хомуйуу, ону куруук саҥардан биэрии, биир тиһиккэ киллэрии, анаалыстааһын уонна онно олоҕуран саҥа билиини айыы (синтез) буолар. Билим айылҕа уонна уопсастыба көстүүлэрин ойуулааһынынан муҥурдаммакка, биричиинэ-силиэстийэ ситимнэрин туһанан инникини анааран көрөр. 

## Устуоруйата
Киһи эйгэни уонна бэйэтин чинчийэн билиини хаҥатар, олоҕун тупсарар үлэтэ былыр-былыргыттан киһи баар буолуоҕуттан саҕаламмыт буолуохтаах. 

Бастакы билимнэртэн биирдэстэрэ — астрономия. Бастакы билигин биллэр астрономнарынан Вавилон олохтоохторо буолбуттара. Б. э. и. XII үйэҕэ оҥорбут таастарыгар сулус Иштар таҥараны кытта бииргэ, Ый — Сина таҥараны уонна Күн — Ша маша таҥараны кытта ойуулаабыттара көстөбүтэ. 

Бастакы биллэр учуонайынан хас да киһини ааттыыллар, ол иһигэр бастакы Эгиипэт пирамидатын бырайыактаабыт Имхотеп (б.э.и. XXVII үйэ эргин олорбут), Ииндийэ эмчитэ Сушрута (б. э. и. 600 сыл эргин төр.). Ол эрээри, аныгы билим бастакы учуонайынан Фалес Милет диэн киһини ааттыыр (б. э. и. 624 с. эргин төрөөбүт — б. э. и. 548 сыл эргин өлбүт), кини натурфилософияны (айылҕа бөлөһүөпүйэтин) олохтообута. Фалес уонна кини үөрэнээчччилэрэ айылҕаны итэҕэлтэн уонна үһүйээннэртэн арааран чинчийэргэ кыһаллыбыттара. 

Б.э.и. V үйэҕэ Былыргы Греция Афина куората натурфилософия киинэ буолбута, онно Сократ (б.э.и. 470—399 сс.) олорбута уонна үлэлээбитэ. Кини Платону (б. э. и. 427 с. эрг.—348 с. эрг. олорбут) үөрэппитэ. Оттон Платон Аристотели (б. э. и. 384—322 сс.) үөрэппитэ. Платон уонна Аристотель мөккүөрдэригэр, бастакыта билии төрдө киһи билбэт эйгэтигэр баар диирэ, Оттон Аристотель дьиҥи киһи тулалыыр эйгэни кэтээн көрөн булуон сөбүн ыйара. 

Былыргы гириэк бөлүһүөктэрин үлэлэрин ордук суолталаах түмүгүнэн луогукалаан толкуйдууру биир тиһиккэ киллэрии  этэ. Холобур, дедукция — аксиоматтан түмүк быһаччы тахсыыта (дьон бары өлөллөр, Платон — киһи, онон Платон хаһан эрэ өлөр), индукция — түмүк аксиоманы кытта ситимнээх, ол эрээри ол ситимэ аһара быһаччы буолбатах (Күн сарсыарда аайы тахсар, онон сарсын эмиэ тахсыаҕа).

Ол эрээри билиҥҥи билим киһи-аймах туспа дьарыгын быһыытынан XVI–XVII үйэлэргэ баар буолбута диэн ааҕар.

## Билим салааларын классификацията

## Өссө маны көр
* Үөрэх

## Быһаарыылар
Докалова Надежда Петровна

250px|мини|Докалова Надежда Петровна
**Докалова Надежда Петровна** (16.12.1957—02.06.2010), хотугу норуоттар ырыаларын айааччы уонна ырыаһыт.

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыл ахсынньы 16 күнүгэр Өлөөн улууһугар Өлөөн бөһүөлэккэ төрөөбүтэ.  
* Дьокуускайдааҕы М. Жирков аатынан муусука училищены уонна Уһук Илин педагогика институтун (Владивосток) бүтэрбитэ.
* 1985 сылтан Хаһаачыйа муусука оскуолатын муусука теориятын учуутала.
* 1989 сылтан Өлөөн Оҕо муусука оскуолатын учуутала.
* 1991 сылга Таатта улууһун РОМЦ методиһа
* 1992 сылга «Сахаконцерт» туруорааччыы режиссера
* 1994 сылтан «АЛРОСА» АК «Кристалл» ансамбылын солистката
* 1998 сылга Иенгра Уус-уран оскуолатын учуутала
* 1999 сылга Нүөрүҥгүрү АКБ култуура салаатын методиһа 
* 2000 сылга Хатыыстыыр орто оскуолатын ырыа учуутала
* 2002 сылга Томпо улууһугар «Маранга» ансамбль уус-уран салайааччыта
* 2004 сылга Өлөөн улууһун Кирбэй нэһилиэгин «Айылгы» киин уус-уран салайааччыта
* 2005 сылга Өлөөҥҥө хормейстер
* 2010 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр өлбүтэ

## Айар үлэтэ
#### Ырыалара
40-н тахса ырыаны айбыт.
* «Орончикан» (Анна Мыреева хоһооно)
* «Сайын» (М. Эверстова-Обутова хоһооно)
* «Детство» (Марфа Наумова хоһооно)
* «Где мой цветок» (Василий Сивцев хоһооно)
* «Моя песня» (Анна Павлова хоһооно)
* «Көһүтүү» (З. Иванова тыллара)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1993)
* Өлөөн нэһилиэгин Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* SakhaLife 
* SakhaLife:Умерла певица Надежда Докалова