open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаргон

**Жаргон** (*жаргуон* диэн ааҕыллар,  — алдьаммыт, өйдөммөт буолбут тыл) — кыараҕас эйгэҕэ туттуллар тыл-өс, биир интэриэстээх дьон бөлөҕө эрэ өйдүүр, туттар тыла-өһө. Дьон сорох бөлөхтөрө «бэйэ дьонун» бу тылы туттуунан эндэппэккэ билэллэр. Холобур жаргону идэлээх дьон (артыыстар, суруналыыстар, шахтердар, моряктар, учуонайдар, быраастар, атыыһыттар), тугунан эрэ үлүһүйэн дьарыктанар дьон (филателистар, балыксыттар, спорду ыалдьааччылар, рокердар, театраллар), саастарынан бөлөхтөр (оскуола оҕолоро, устудьуоннар), уопсастыба араҥалара (аристокрааттар, итэҕэл үлэһиттэрэ, атыыһыттар), эбэтэр «түспүт» дьон (уоруйахтар, быралгылар, умнаһыттар) тутталлар.

Үгүс үөрэхтээхтэр жаргону уопсастыба олоҕор омсолоох, сөптөөх  литэрэтиирэлии тыл тарҕанарын харгыстыыр, тылы киртитэр көстүү быһыытынан сыаналыыллар. Ол эрээри, жаргон тыл-өс култууратын төһө да намтатарын үрдүнэн, кэпсэтэр тыл, саҥарар саҥа биир араҥата буолар.

## Быһаарыылар
Эргэрбит тыллар

**Эргэрбит тыллар** () - билиҥҥи тылга киэҥник туттуллубат буолбут лиэксикэ. Эргэрбит тыллар икки бөлөххө хайдаллар: архаизмнар уонна историзмнар диэҥҥэ.

## Быһаарыылар
Дэписсиит

**Дэписсиит** ( — итэҕэс) — туох эмэ итэҕэс, тиийбэт буоллаҕына тахсар быһыы. Холобур, макроэкономикаҕа табаар дэписсиитэ, бүддьүөт дэписсиитэ о.д.а. Атыылаһар харчы баарын үрдүнэн ол харчыгар атыылаһар табаарыҥ, наадыйар өҥөҥ суох эбэтэр ситэтэ суох буоллаҕына дэписсиит үөскүүр. 

## Быһаарыылар
Саха аһа

**Саха аһа**. Сахалар сүөһү этин элбэхтик сииллэр. Ынах уонна сылгы эттэрин. Ынах этин ууга буһаран биитэр кыра гынан кырбастаан баран арыылаах хобордооххо ыһаарылаан хороотон ылаллар. Сылгы этин үксүн кыһын сэтинньи ый саҥатыттан саҕалаан кыһыны быһа тоҥнуу сииллэр.

Сүөһү ис буотараҕа эмиэ саха аһа буолар ону ис, үөрэ миинэ диэн ааттыыллар. Оһоҕосторун сууйан хааны куталлар ону ууга буһаран хаан диэн ааттаан сииллэр.

Туйахтарын, кутуругу, төбөнү эмиэ аска ыыталлар онтон халадьыас () диэни оҥорон сииллэр.

Маны таһынан саха булт этин элбэхтик сиир. Кус арааһын, куруппааскы, улар, куобах, тайах, таба, ардыгар эһэ даҕаны эттэрин бултаан сииллэр.

Балык арааһын, кыра улахан күөллэргэ, үрүйэлэргэ, өрүстэргэ ууһуур балыктары ону таһынан хотугу байҕал биэрэр араас балыгын эмиэ балыктаан сииллэр.

Үрүҥ ас элбэхтик сиэнэр. Үүттэн арааһы оҥороллор: сүөгэй, арыы, суорат, чохоон, көбүөр, үрүмэттэн баахыла, саламаат уо.д.а.

## Быһаарыылар
Хос аат

**Хос аат** киһиэхэ сүрүн кумаахыга суруллар араспаанньатыттан ыҥырыллар аатыттан туспа иккис аат курдук дьонтон бэриллэр (). Хос аат араастаан киһиэхэ үөскүөн сөп. Хайдах туттарыттан хаптарыттан саҥарарыттан, биитэр тугу эмэ гыммытыттан дьон ону таба көрөн киһиэхэ хос аат иҥэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.

Хос аат биир көрүҥүнэн ыыс аат буолар.

## Быһаарыылар
Ыыс аат

**Ыыс аат** — хос аат көрүҥэ, киһини ыыстаан ааттыыр ааттара. Киһиэхэ мөкү, табыллыбатах өттүн бэлиэтии көрөн сыһыараллар. Ыыс ааты киһиэхэ атын киһи иҥэрэр. Сороҕор ханнык эмит кыра да сылтахтан, үксүгэр туһааннаах киһини сөбүлээбэт киһи ыыс ааты иҥэриэн уонна тарҕатыан сөп. 

## Быһаарыылар
Латвия лата

**Латвия лата** (, `LVL`) диэн Латвия валютатын биирдигэ.

## Манньыаттар

Билэ:1santims_2005.png|1 сантим
Билэ:2santimi_2006.png|2 сантим
Билэ:5santimi_2006.png|5 сантим
Билэ:10santimu_1992.png|10 сантим
Билэ:20santimu_1992.png|20 сантим
Билэ:50santimu_1992.png|50 сантим
Билэ:1Lats_salmon.png|1 лат
Билэ:2Lati_1992.png|2 лат
Билэ:2Lati_1999.png|2 лат


## Быһаарыылар
Македония дэнаара

**Македония дэнаара** (, `MKD`) диэн Македония валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Васильева Олимпиада Романовна

**Васильева Олимпиада Романовна** — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 1942 сыллаахха тохсунньу ый 21 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонун Оҥхой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҥхой начальнай оскуолатын бүтэрэн баран Далыр орто оскуолатыгар үөрэнэ барбыта.  

1960 сыллаахха оскуола кэнниттэн  "Оскуола - производство - үрдүк үөрэх" ыҥырыыны ылынан Оҥхой нэһилиэгэр  үс сыл М. Горькай аатынан колхозка ыанньыксытынан үлэлээбитэ. 

1963 сыллаахха Омскай куоракка пединститукка үөрэнэ киирбитэ. 1968 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран Хоро 8 кылаастаах оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта. 

1970 сыллаахха ЫБСЛКС XVI съеһигэр делегат быһыытынан кыттыыны ылбыта. 

## Быһаарыылар
Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана

уҥа|раамката_суох
**Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана** — ССРС судаарыстыбаннай наҕараадата. 

ССРС Үрдүкү Сүбэтин Ыйааҕынан 1972 сыл ахсынньы 17 күнүгэр ССРС 50 сылын туолуутун бэлиэтээн олохтоммут.  Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук. Судаарыстыбаннай наҕараада быһыытынан 1991 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус суох буолуоҕуттан бэриллибэт буолбут. 

«Социалистыы наассыйалар уонна омуктар ыккардыларыгар доҕордоһууну бөҕөргөтүү» иһин, ССРС  уонна сойуустуу өрөспүүбүлүкэлэр сайдыыларыгар бөдөҥ кылаат иһин бэриллэр этэ. Уордьанынан дьон (ССРС гражданнара уонна атын дойду дьоно) уонна тэрилтэлэр, байыаннай чаастар, өрөспүүбүлүкэлэр, кыраайдар, аптаныамыйалаах уобаластар, уобаластар, куораттар наҕараадаланыахтарын сөп этэ. 

Бу уордьанынан Саха судаарыстыбаннай университета (билигин ХИФУ) наҕараадаламмыт.

1992 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын уордьанын быһыытынан хат үөскээбит. 1994 сыллаахха Доҕордоһуу уордьанынан солбуллубут. 

## Быһаарыылар
Доҕордоһуу уордьана

**Доҕордоһуу уордьана** — Арассыыйа Федерациятын судаарыстыбаннай наҕараадата. Стаатуһунан бэһис миэстэҕэ Бочуот уордьанын кэнниттэн турар.

Норуоттар доҕордоһууларын уордьанын оннугар кулун тутар 2 күнүгэр 1994 сыллаахха олохтоммута. 

Эскиис ааптара — худуоһунньук Александр Борисович Жук (сэбиэскэй уордьаны эмиэ кини оҥорбута). 

Арассыыйа уонна омук дойдуларын гражданнарыгар маннык түгэҥҥэ туттарыллар:
* омуктар ыккардыларыгар эйэни, доҕордоһууну, бииргэ үлэлээһини, өйдөһүүнү олохтооһуҥҥа улахан өҥөлөрүн иһин;
* омуктар култуураларын бэйэ-бэйэлэригэр чугаһатыы, сайыннарыы иһин;
* Арассыыйа култууратын уонна устуоруйатын чөл хаалларыыга, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга көхтөөх үлэ иһин;
* килбиэннээх үлэ иһин;
* билими, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын уонна култуураны сайыннарыы иһин;
* Арассыыйа Федерациятыгар бөдөҥ экономическэй бырайыактары оҥоруу уонна үбү-харчыны киллэрии иһин;
* киэҥ далааһыннаах үтүөнү оҥоруу иһин.

## Быһаарыылар
Казахстан теҥгета

**Казахстан теҥгета** ()— Казахстаан национальнай валютатын аата. Сэтинньи ый 12 күнүгэр 1993 сыллаахха Казахстан Президенин «О введении национальной валюты Республики Казахстан» ыйааҕа тахсыбыта. 

## Быһаарыылар

http://joker.ykt.ru/2014/01/06/vsadnik-s-yakutskogo-gerba-na-banknote-kazahstana.html
Иудинов Семен Аввакумович

**Иудинов Семен Аввакумович** (1918— ) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Чаппандатыттан төрүттээх. Аҕа дойду сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит.

Кыайыы 40 сылыгар 1985 сыллаахха Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
Яковлев Василий Николаевич

**Яковлев Василий Николаевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Омолдоон нэһилиэгэр 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. 1938 ссыллаахха Ньурбаҕа холкуос оскуолатыгар үөрэммит, онтон дойдутугар тахсан ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит.

1941 сыллаахха Харыйалаах үрэҕин баһыгар оттуу сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллан барбыт. Байыаннай үөрэҕи ааһан 206 3 с.п. ЗГМСП чааска түбэһэн Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан сэриилэспит. 1942 сыллаахха олунньу 9 күнүгэр утары кимэн киирии кэмигэр хаҥас өттүгэр бааһырбыт. Госпитальга эмтэнэн баран ыам ыйыгар сэриигэ иккиһин киирбит, атырдьах ыйын 24 күнүгэр иккиһин бааһырбыт, уҥа илиитигэр. Бу кэнниттэн эмтэнэн баран дойдутугар төннүбүт. Холкуоска, тутууга үлэлээбит.

## Быһаарыылар
Андреев Иван Андреевич

**Андреев Иван Андреевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Тыалыкытыттан төрүттээх. Финляндияны кытта сэриигэ 1939—1940 сылларга сылдьыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Харьков хайысхатыгар 1941 сыл ахсынньы ыйыттан саҕалаан 1942 сыл бэс ыйыгар дылы сэриилэспит.

## Быһаарыылар
Старостин Семен Тимофеевич

**Старостин Семен Тимофеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Амма оройуонун Абаҕа нэһилиэгэр Бойуот диэн хочоҕо 1911 сыллаахха төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт 4 уолтан кыралара. Убайа Сэмэн сэриигэ баран өлбүт, биир убайа Николай аҥаар илиитэ суох эргиллибит.

1941 сыллаахха балаҕан ыйыгар Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду сэриитигэр бастаан Харьков туһаайыытыгар (1942 сыл кулун тутарыгар) сэриилэспит, ыам ыйын 15 күнүгэр бааһыран Саратов куоракка госпитальга эмтэммит. Онтон атырдьах ыйыгар Сталинград хайысхатыгар сэриилэспит, балаҕан ыйын бүтүүтүгэр илиитигэр ыараханнык бааһырбыт. Молотовскай уобалас Усолье диэн госпиталыгар эмтэммит, дойдутугар 1943 с. эргиллибит.

Албан аат III истиэпэннээх уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.

1970 сыллаахха суолдьут оҕолорго суруйбут суругар кэргэннээхпин, 6 оҕолоохпун диэн суруйбут.

## Сигэлэр
Конников Иван Павлович

**Конников Иван Павлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

 
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар 1941 сыллаахха сэриилэспит.

## Быһаарыылар
Андреев Николай Иванович

**Андреев Николай Иванович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Үөһээ Бүлүү Иккис Үөдүгэйиттэн төрүттээх.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калиновка куорат аттыгар 1942 сыллаахха тохсунньуга сэриилэспит. Ахтыытыгар олунньу 27 күнүгэр бааһырбытын, «сахалар элбэх этилэр да, сүппүттэрэ» диэн суруйбут.

## Быһаарыылар
Мыреев Михаил Кириллович

**Мыреев Михаил Кириллович** (1909) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Лиэнскэй Бэчинчэтиттэн төрүттээх.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Ахтыытыгар өстөөх траншеяларыгар түүн киирэн ыстыыгынан киирсэрбит диэн суруйар.

Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
Фомин Гаврил Петрович

**Фомин Гаврил Петрович** (1905-1973) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, холкуостаах.

## <big>Оло5ун олуктара</big>
1905 сыллаахха Боотур Уус улууһугар төрөөбүт. 1934 сыллаахха холкуоска киирбит. Сэрии иннинэ Ааллаахха бириискэҕэ таһаҕас таһыытыгар үлэлээбит. 1942 сыллахха сайын сэриигэ барар. Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куоракка 252-с стрелковай дивизия кэккэтигэр сэриилэспит, онно хамандыыры быыһыы сылдьан атаҕар бааһырбыт.

Ол тубэлтэ маннык буолбут:

Сталинград куорат улууссаларарыгар кытаанах киирсии буола турбут. Кыргыhыы кэмигэр остоохтор позицияларын таhыгар политрук бааhыран охтор. Политрук суду суолталаах докумоннардаах эбит. Ол докумуоннар остооххо тиийдэхтэринэ, улахан иэдээн буолуохтаахтаах эбит. Политругу быыhыы Саха уолун Фомины ыыталлар. Икки отттуттэн кытаанах ытыалаhыы кэмигэр, нэьиилэ политругу бэйэтин дьонугар тиэрдэр, ол эрэн бааьыран госпитальга угуллар. Госпитальга сытан, быыhабыт политругун корсор, политрук бу Саха уолун на5араадалаан диэн уоhээ сурук ыытар. Бу курдук рядовой Фомин уордьанна анаммыта.

Икки ый эмтэнэн баран фроҥҥа төннүбүт. Курскайдааҕы кыргыһыыга кыттыбыт. Хаҥас илиитигэр, санныгар бааһырбыт. Биир ый эмтэнэн баран эмиэ сэрии хонуутугар киирбит. Украинаҕа үсүһүн бааһырбыт, эмтэнэн баран 1944 сыллаахха дойдутугар эргиллибит. Дойдутугар Фрунзе колхозка сылгыhыттыыр.

1969 сыллаахха суруйбут суругар: «Сэрииттэн кэлэн баран сүөһүгэ үлэлээбитим. Билигин иккис группалаах инбэлииппин, үс оҕолоохпун» диэн суруйбут. 

## <big>На5араадалара</big>

**<u>Мэтээллэр:</u>**
хаҥас|мини|312x312пкс|альт=|
мини|238x238пкс|альт=|Документы Фомина Г.П,

# 
# "ЗА ОБОРОНУ СТАЛИНГРАДА".
#"ЗА ДОБЛЕСТНЫЙ ТРУД В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
# "ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
# "ДВАДЦАТЬ ЛЕТ ПОБЕДЫ В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941-1945 гг.".
#"50 лет ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР".

**<u>Орден</u>**

* "Отечественной войны II степени"

## <big>О5олоро, Сиэннэрэ</big>
**Фомина Екатерина Гаврильевна -** Гаврил Петрович кыыьа. Кини тохсунньу 24 кунугэр 1952 сыллаахха Чурапчы улууьун  Мында5аайы (Болугур) сэлиэнньэтигэр кун сирин корбутэ. Идэтэ - ветеринар.

Ус о5олоох :
# Пинигина Сахая Гаврильевна - 1981, о5о саадыгар баспытаатыл, кэргэннээх, 6 о5олоох
# Фомин Гаврил Иванович - 1983, МЧС улэьитэ - баhаарнай, кэргэннээх, 2 о5олоох 
# Фомин Антон Сидорович - 1995, ХИФУ филологическай факультетын 4-с куурсун устудьуона

## Быһаарыылар
Тартакынов Петр Федотович

**Тартакынов Петр Федотович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Чаппандатыгар 1921 сыллаахха төрөөбүт. Фермаҕа сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит.  Балаҕан ыйын 30 күнүгэр Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга хаҥас илиитигэр бааһырбыт. Бу кыргыһыыга ротаттан 4 эрэ буолан хаалбыттар. 1967 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Остосов Егор, Хокуров Николай, Хараланов Семен диэн дьону кытта сылдьыбытым, сэриигэ өлбүттэрэ диэн суруйар.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл

## Быһаарыылар
Токусаров Петр Дмитриевич

**Токусаров Петр Дмитриевич** (төр. 1901, Чаппанда нэһилиэгэ, Саха АССР) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Чаппандатыгар төрөөбүт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит.  Балаҕан ыйыгар Купороснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.

Кыайыы 40 сылыгар (06.04.1985) Петр Токусаров Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Быһаарыылар
Баттахов Петр Акимович

**Баттахов Петр Акимович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Чаппандатыгар 1908 сыллаахха төрөөбүт. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Ньурба оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит. Бу кыргыһыыларга сэттэ өстөөҕү өлөрбүтэ биллэр эбит. Балаҕан ыйыгар Куопроснай дэриэбинэ иһин кыргыһыыга бааһырбыт. Бу дэриэбинэ аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Токусаров Петр Дмитриевич, Тартакынов Петр Федотович уонна Остосов Михаил Кириллович диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит. Мантан чугас Орловка диэн сир хоту өттүгэр сэриилэспит эмиэ Чаппанда киһитэ Михайлов Николай Тимофеевич кыргыһыы хонуутугар охтубут.

«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕаараадаламмыт (07.06.1943).

## Быһаарыылар
Михайлов Николай Тимофеевич

**Михайлов Николай Тимофеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Ньурба Чаппандатыгар  төрөөбүт.
Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград хайысхатыгар Калач куорат аттыгар 1942 сыллаахха 64-с аармыйа кэккэтигэр сэриилэспит.  Орловка диэн сир хоту өттүгэр кыргыһыы хонуутугар атырдьах ыйын 27 күнүгэр охтубут. Бу сир аттыгар Чаппандаттан сылдьар өссө Остосов Михаил Кириллович, Тартакынов Петр Федотович, Баттахов Петр Акимович уонна Токусаров Петр Дмитриевич диэн дьон эмиэ бааһырбыттар эбит.

## Быһаарыылар
Дмитриев Алексей Дмитриевич

**Дмитриев Алексей Дмитриевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Үөһээ Бүлүү Намыгар 1905 сыллаахха төрөөбүт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар Грачев баалката диэн сиргэ 1942 сыллаахха сэриилэспит.  Алтынньы 29 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Миигин кытта биир кэмҥэ Үөһээ Бүлүүттэн 34 киһи баар этибит».

## Быһаарыылар
Григорьев Василий Гаврильевич

**Григорьев Василий Гаврильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, пулеметчик.

Ньурба Хаҥалаһыгар 1915 сыллаахха төрөөбүт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха 924-с стрелковай полка кэккэтигэр сэриилэспит.  Сэтинньи 27 күнүгэр Чаппандаттан сылдьар Елизаров Павеллыын биир күн бааһырбыт, дойдуларыгар иккиэн бииргэ айаннаан кэлбиттэр. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Отуттан тахса саха баара. Бэйэм нэһилиэкпиттэн Алексеев Егор Самсонович, Григорьев Павел, Егоров Иннокентий баар этилэр да, кыргыһыы хонуутугар бары өлбүттэрэ».

## Быһаарыылар
Ефремов Дмитрий Иннокентьевич

**Ефремов Дмитрий Иннокентьевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, станковай бүлүмүөккэ наводчик.

1919 сыллаахха төрөөбүт. Аармыйаҕа 1942 сыл бэс ыйыгар Бүлүү  оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «1942 с. балаҕан ыйыгар биллиилээх суруйааччы, норуодунай поэт Тобуруокап Петр Николаевич, бүлүмүөт наводчига, Строев Лев, Семен буолан сэриигэ киирбиппит. Мин станковай бүлүмүөт наводчигынан сылдьан ахсынньы 5 күнүгэр дылы сэриилэспитим».

«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (06.11.1947).

## Быһаарыылар
Дмитриев Иннокентий Петрович

**Дмитриев Иннокентий Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр 1919 сыллаахха төрөөбүт.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куорат анныгар 1942 сыллаахха сэриилэспит.  Балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Ахтыытыгар кэлин суруйбут: «Сахалартан биэс этибит. Куорат таһыгар истиэпкэ сэриилэспиппит».

## Быһаарыылар
Касьянов Василий Гаврильевич

**Касьянов Василий Гаврильевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1911 сыллаахха Үөһээ Бүлүү өргүөт с. төрөөбүт. Кыһыл Аармыйаҕа 1942 сыллаахха бэс ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт.

1942 сыл алтынньытыттан ахсынньыга дылы Сталинградскай фроҥҥа 95-с СП кэккэтигэр сэриилэспит. Ньурба Сүлэтиттэн сылдьар Филиппов Константин Семеновичтыын бииргэ сылдьыбыттар. 1942 сыл ахсынньы 21 күнүгэр ыараханнык бааһырбыт. 

Дойдутугар эргиллэн кэлэн Хороҕо кооперация систиэмэтигэр өр сылларга үлэлээбит, уон оҕолоох.

Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (30.05.1951)

## Быһаарыылар
Аксаков Софрон Петрович

**Аксаков Софрон Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Марха улууһун Оҥхой нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Үөһээ Бүлүү улууһугар киирэр) 1908 сыллаахха төрөөбүт. Холкуоһу тэрийэр үлэҕэ сылдьыбыт. 

1942 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонугар Буденнай аатынан холкуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл балаҕан ыйыттан Сталинградскай, Волховскай, 2-с Прибалтийскай, Ленинаградскай фроннарга сэриилэспит.

Аҕа дойду сэриитигэр Сталинград куораты көмүскүүр сэриигэ 1942 сыллаахха 64-с стрелковай полкаҕа сэриилэспит.  Балаҕан ыйын 26 күнүгэр бааһырбыт. Онтон 1945 сылга диэри 8-с байыаннай дорожнай управленияҕа сулууспалаабыт. Ахтыытыгар суолдьут оҕоҕо Егоров Егорга кэлин 1970 сыллаахха маннык суруйбут: «Миигин кытта бииргэ сылдьыбыт киһи Дүллүкү нэһилиэгэр баар Васильев Сергей диэн... Элбэх оһуобай түгэн диэн суоҕа. Арай 9-с рота политруга окуопа тас өттүгэр бааһырыы ылан охтубута. Ону мин соһон окуопаҕа киллэрбитим... Ол иһин Бойобуой үтүөлэрин иһин мэтээлинэн наҕараадалаабыттара».

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (06.04.1985)
* «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (30.06.1945)

## Быһаарыылар
Ираан риала

**Ираан риала** (, `IRR`) диэн Ираан валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Грузия ларита

**Грузия ларита** (, `GEL`) диэн Грузия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:1 lari. Georgia, 2007 a.jpg|1 лари
Билэ:1 lari. Georgia, 2007 b.jpg|1 лари
Билэ:2 lari. Georgia, 2002 a.jpg|2 лари
Билэ:2 lari. Georgia, 2002 b.jpg|2 лари
Билэ:5 lari. Georgia, 2002 b.jpg|5 лари
Билэ:5 lari. Georgia, 2002 b.jpg|5 лари
Билэ:10 lari. Georgia, 2007 a.jpg|10 лари
Билэ:Ge-money-lari-10-rev.jpg|10 лари
Билэ:Ge-money-lari-20.jpg|20 лари
Билэ:GeorgiaPNew-20Lari-2002-donatedta b.jpg|20 лари
Билэ:50 lari. Georgia, 2004 a.jpg|50 лари
Билэ:50 lari. Georgia, 2004 b.jpg|50 лари
Билэ:100 lari. Georgia, 2004 a.jpg|100 лари
Билэ:100 lari. Georgia, 2004 b.jpg|100 лари
Билэ:200 lari. Georgia, 2006 a.jpg|200 лари
Билэ:200 lari. Georgia, 2006 b.jpg|200 лари


## Манньыаттар

Билэ:Ge-money-tetri-1.jpg|1 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-2.jpg|2 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-5.jpg|5 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-10.jpg|10 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-20.jpg|20 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-20-rev.jpg|20 тетри (реверс)
Билэ:Ge-money-tetri-50.jpg|50 тетри
Билэ:Ge-money-tetri-50-2006.jpg|50 тетри
Билэ:Ge-money-lari-coin-1-rev.jpg|1 лари
Билэ:Ge-money-lari-coin-1-obv.jpg|1 лари (реверс)
Билэ:Ge-money-lari-coin-2-rev.jpg|2 лари
Билэ:Ge-money-lari-coin-2-obv.jpg|2 лари (реверс)


## Быһаарыылар
Кыргызстан сома

**Кыргызстан сома** — Кыргызстан Республикатын национальнай валютата. 1 сом 100 тыйыҥҥа тэҥнээх.  Кыргызстан Парламена национальнай валютаны олохтуур туһунан Уурааҕа ыам ыйын 10 күнүгэр 1993 сыллаахха тахсыбыта.
Грузин тыла

thumb|400px|Картвел тылларын тарҕаныыта

**Грузи́н тыла** (; картули эна) — картвел бөлөҕөр киирэр тыл, Грузия официальнай тыла, Кавказ хас да омугун литэрэтиирэтин тыла.

Грузин тыла дорҕооҥҥо олоҕурар грузин алпабыытынан суруктаах-бичиктээ. Саҥарар дьон ахсаана — Грузияҕа 4 мөл тахса киһи, атын дойдуларга (сүнньүнэн Арассыыйаҕа, АХШ-ка уонна Түүркийэҕэ) хас да сүүс тыһыынча. 

## Устуоруйаттан
476 уонна 483 сыллар ыккардыларыгар — грузин тылынан бастакы литэрэтиирэ айымньыта суруллубут — «Сибэтийэ сарыысса Шушаник эрэйдэниитэ», ааптар Яков Цуртавели.

864 — дьыла чуолкай биллэр саамай былыргы илиинэн суруллубут докумуон («Мравалтави»).

1629 — грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ Риимҥэ тахсыбыт.

1709 — Грузяҕа тахсыбыт бастакы бэчээттэммит кинигэ («Саҥа Кэс тыл»).

1819 — бастакы хаһыат тахсар буолбут («Сакартвелос газети»).

Аныгы литэрэтиирэ тылын сайдыытыгар уһулуччу оруолу Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я.&nbsp;С.&nbsp;Гогебашвили, Важа Пшавела оонньообуттара.
Хорватия куната

**Хорватия куната** (, `HRK`) диэн Хорватия валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар
Чех кроната

**Чех кроната** (, `CZK`) диэн Чехия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

Билэ:500 Tschechische Kronen Vorderseite.jpg|500 крона
Билэ:500 Tschechische Kronen Rückseite.jpg|500 крона
Билэ:Dvoutisícová česká bankovka.JPG|2000 крона


## Манньыаттар

Билэ:10 h.jpg|10 гэллэр
Билэ:50 haléřů revers.png|50 гэллэр
Билэ:Coin-1-Kc-reverse.jpg|1 крона
Билэ:2 Korun revers.png|2 крона
Билэ:5 Korun revers.png|5 крона
Билэ:Coin-10-Kc-reverse.jpg|10 крона
Билэ:Coin-20-Kc-reverse.jpg|20 крона
Билэ:Coin-50-Kc-obverse.jpg|50 крона
Билэ:Coin-50-Kc-reverse.jpg|50 крона (реверс)


## Быһаарыылар
Либан лирата

**Либан лирата (Либан фунта)** (, `LBP`) диэн Либан валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

|1000 лира
|1000 лира
|5000 лира
|5000 лира
|10000 лира
|10000 лира


## Манньыаттар

Билэ:Lebanon 100 livres 2000 obv.jpg|100 лира
Билэ:Lebanon 100 livres 2000 rev.jpg|100 лира
Билэ:100LL.jpg|100 лира


## Быһаарыылар
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала

**РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала** — РСФСР ытык сыбаанната. 1940 сыл тохсунньу 11 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан олохтоммута.  

## Устуоруйата
Аан бастаан РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «Об установлении почетных званий РСФСР — Заслуженного учителя школы и Заслуженного врача» уурааҕынан олохтоммута.

1975 сыл кулун тутар 28 күнүгэр түөскэ кэтиллэр  «РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала» бэлиэ баар буолбута.

1995 сыллаахха ахсынньы 30 күнүгэр Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан урукку аат оннугар «Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх учуутала» сыбаанньа баар буолбута.

## Өссө маны көр
*РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик)

## Быһаарыылар
Сүгэ

thumb|right

**Сүгэ** — маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. 

Тэрээк сүгэ - чараас биилээх сүгэ.

## Быһаарыылар
Корнилова Христина Егоровна

**Корнилова Христина Егоровна** — Дьааҥы оройуонун «Кэскил» оҕо саадын сэбиэдиссэйэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Дьааҥы бочуоттаах олохтооҕо
Слепцова Вера Семеновна

**Слепцова Вера Семеновна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы улууһун В.С.Чириков аатынан Адыаччы орто оскуолатын үрдүкү категориялаах саха тылын, литературатын учуутала.

2103 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Инникигэ хардыы» күрэскэ кини бэлэмнээбит оҕото сэттис кылаас үөрэнээччитэ Горохова Декабрина «Киһи этин-хаанын көрдөрөр тыллар» диэн чинчийиитэ II миэстэни ылбыта.

## Быһаарыылар
Чириков Василий Семенович

**Чириков Василий Семенович** (03.11.1944 с. -24.09.2000 с. )— Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, ССРС үөрэҕириитин туйгуна(1985 с.),РСФСР үөрэҕэриитин туйгуна (1979 с.), Үөһээ Дааҥы оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо (1994 с.), Аан дойдутааҕы  "Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата этэ, 1996 с. ыытыллыбыт хомус охсооччулар күрэхтэрин лауреата.  Саха сиригэр черчение хамсааһына сайдарыгар сүҥкэн оруоллаах , Үөһээ Дьааҥы ытык киһитэ. Кини Үөһээ Дьааҥы оройуонун Бөтөҥкөс бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.  Намнааҕы педагогическай училищены 1967 с. бүтэрбитэ, ол кэннэ өлүөр диэри Адыаччы орто оскуолатыгар черчение, уруһуй, үлэ уруогун учууталынан үлэлээбитэ. Үрдүк категориялаах учуутал. Учуутал-маастар, учуутал-методист.  Үөрэнээччитин уонна кэллиэгэтин Н.С. Стручкову кытта "Уһуйаан " оскуола- студияны тэрийбиттэрэ. Кини үлэтин уопута "Народное образование" (1988 с.) диэн Россия сурунаалыгар  уонна "Мастера педагогического труда Верхоянья" методическай брошюраҕа (1996 с.), өрөспүүбүлүкэтээҕи  уонна оройуоннааҕы хаһыаттарга  сырдатыллыбыта.  Бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх улахан уус  быһыытынан  киэҥник эмиэ биллибитэ. Ордук тимиргэ,  хомус охсуутугар ситиһиилэрин үгүс республикатааҕы быыстапкаҕа кыттыыта туоһулуур. Кини охсон оҥорбут хас да хомуһа Дьокуускайдааҕы хомус түмэлигэр хараллан быыстапкаҕа тураллар. Кини аата нууччалыы  уонна сахалыы тылынан суруллубут кинигэлэргэ киирбитэ:  

* "Педагогическая энциклопедия". 1 том;  
* "Трудовая слава Якутии: почетные граждане республики Саха (Якутия)"  
* "Чириков Василий Семенович",2009 с. (таҥан оҥорооччу - Ущницкая Л.В.)
*   

Көмүс уҥуоҕа төрөөбүт, олорбут уонна өлбүт сиригэр кистэммитэ. 

Кини аатын Адыаччы орто оскуолата 2008 сыл кулун тутар 25 күнүттэн сүгэр.

## Быһаарыылар
Егоров Алексей Дмитриевич

**Егоров Алексей Дмитриевич** — химия наукатын хандьыдаата, биологическай наука доктора, Саха сиригэр биолого-химическэй оскуоланы төрүттээбит киһи, РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ.

Байаҕантай улууһун 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Уус Алдан улууһун Тиит Арыы нэһилиэгэр) Чулууда диэн алааска төрөөбүтэ. 1938 сыллаахха Саха педагогическэй инсттуутун иһинэн айылҕа факультета (естественный факультет) арыллыбыта. Бастакы декаан эдэр учуонай химик  Алексей Егоров буолбута (1938–1941 уонна 1943–1944 сс.).  1940 сыллаахха сахалартан бастакынан химия наукатын хандьыдаатыгар диссертация көмүскээбитэ. 

## Быһаарыылар
Потапова Варвара

**Потапова Варвара Николаевна ** — уустук дьылҕалаах аатырбыт саха бэйиэт дьахтара.

Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр ыам ыйын 13 күнүгэр 1946 сыллаахха төрөөбүтэ. 

1966 сыллаахха Ньурба маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрээт, СГУ саха тылын уонна литературатын салаатыгар киирбитэ. Ити сылларга "Сэргэлээх уоттара" литературнай куруһуокка дьарыктаммыта.

1967 сыллаахтан өрөрспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар, "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэнэн барбыта.

1972 сыллаахха "Күннээх халлаан" диэн маҥнайгы кинигэтэ тахсыбыта.

1979 сыллаахха хомолтолоохтук өлбүтэ. 

Кини туһунан кинигэни «Мин сырдык санньыарым…» диэн ааттаан саха артыыската Зоя Багынанова таһаарбыта. Ньурба куорат Убайааныгар

## Быһаарыылар
Дуулаҕа Дьуһаал

**Дуулаҕа Дьуһаал - Стручков Виктор Павлович**, өр сылларга Дьааҥы улууһугар культура эйгэтигэр үлэлээбит салайааччы, музыкант, поэт, алгысчыт, режиссер, учуутал.

Виктор Павлович үгүс үлэтиттэн хас да хоһоон кинигэлээҕин, рок эйгэтигэр хас да аудио-альбомнааҕын бэлиэтиэххэ сөп.

2013 сылтан Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга.
Мигалкина Елизавета

**Мигалкина Елизавета** — поэт, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

Икки кинигэлээх. Бастакы кинигэтэ 2007, иккис кинигэтэ 2011 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Билигин Дьааҥы улууһун Табалаах орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир, кэргэннээх, үс оҕолоох.
Юмшанов Степан Иннокентьевич

**Юмшанов Степан Иннокентьевич** — поэт уонна прозаик-очеркист. 

1998 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Россия суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

1945 сыллаахха Дьааҥы улууһун Табалаах нэһилиэгэр атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүтэ.

Олоҕун устата учууталынан, оскуола дириэктэринэн, араас салайар үлэҕэ, олоҕун тиһэх сылларыгар "Саха сирэ" хаһыакка үлэлээбитэ. 10-ча кинигэ ааптара.
Шамаева Лидия Петровна

**Шамаева Лидия Петровна** — "Айыы кыһата" оскуола төрүттэһээччитэ уонна бастакы, билиҥҥи дириэктэрэ, Арассыыйа үтүөлээх учуутала, хас да оҕо ааҕар кинигэтин кыттыгас ааптара.

1959 сыллахха тохсунньу 22 күнүгэр төрөөбүт.

## Быһаарыылар
Дыдаев Дмитрий Герасимович

**Дыдаев Дмитрий Герасимович** (1935—1974) — сылларга олорон ааспыт саха бэйиэтэ, тылбаасчыта.

Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр алтынньы 10 күнүгэр 1935 сыллаахха төрөөбүтэ. Олох кыра сааһыгар ийэтэ өлөн, тулаайах хаалбыта. Интэринээккэ олорон үөрэммитэ, сайынын үлэ булунан айаҕын ииттэрэ.

1957 сыллаахтан төрөөбүт нэһилиэгэр библиотекарынан үлэлээн баран, уонча сыл "Эдэр коммунист" диэн ыччат хаһыатыгар, "Хотугу сулус" сурунаал редакциятыгар редактор эбээһинэһин толорбута. Саха университетыгар 1960-63 сылларга үөрэнэ сылдьыбыта, ол эрээри бүтэрбэтэҕэ.

1965 сыллаахтан кэргэнин Татьяна Петровна Слепцова дойдутугар Дьааҥыга олохсуйбута. Манна Арыылаах оскуолатыгар идэтинэн саха тылын учууталынан үлэлээбитэ

## Айар үлэтэ
Бастакы хоһооно 1954 сыллаахха "Эдэр коммунист" хааһыакка бэчээттэммитэ. 1968 сыллаахха бастакы хоһоонорун хомуурунньуга тахсыбыта "Ыллыгым ыллыкчааным". 1971 сыллаахха "Тыһыынча туруйа" диэн дьоҕус хомуурунньуга тахсыбыта. Оччотооҕу саха суруйааччыларын сойууһун салайар Сэмэн Данилов кинини үрдүктүк сыаналыыра күннүгүттэн көстөр: "Саха поэзиятын биир бухатыыра буолар киһи бу сылдьар" — диэн суруйбуттаах эбит. Ол эрээри сойууска тоҕо эрэ киирбэтэҕэ, Данилов онтон кэлин кэмсинэрин туһунан Наталья Харлампьева кинигэтигэр суруйар: "Сойууска ылбыппыт буоллар үөрдүө этибит, баҕар барыа суох этэ..."

Маны таһынан бэйиэт тылбаастарынан дьарыктанар. Оннук Фадеев "Эдэр гвардиятын" тылбаастыыр, Эжен Потье хоһооннорун кинигэтин сахалыы таһаарар, Ньурба тыйаатырыгар анаан пьесалары тылбаастыыр (холобур Уборевич "Брест кириэппэһин").

Расул Гамзатов, Роберт Рождественскай уонна казаах бэйиэтэ Абай хоһоонорун тылбаастаабыта. Расул Гамзатовтыын биир кэмҥэ суруйса сылдьыбыта, улахан уолун Расул диэн ааттаабыта.

1974 сыллаахха өлбүтүн кэннэ бэйиэт бэйэтэ бэлэмнээбит "Өр сыллаах ахтылҕаным" диэн хоһооннорун хомуурунньуга тахсыбыта. Бу хомуурунньукка киирбит "Хара быраат хара убайыгар суруйбут суруга" диэн хоһоону сэбиэскэй былааһы холуннарыыга буруйдаан бу кинигэни боппуттара, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатын дириэктэрин уонна кинигэни эрэдээксийэлээбит Михаил Тимофеевы үлэлэриттэн уһулбуттара.

## Быһаарыылар
Андросов Иван Иннокентьевич

мини|Иван Иннокентьевич Андросов Георгий кириэһин 3 уонна 4 степенин кытта
**Андросов Иван Иннокентьевич** (1891—1922) — сылларга олорбут Бастакы Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа, икки Георгиевскай кириэс кавалера.

Байаҕантай улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр 1891 сыллаахха төрөөбүт. Дьоно эрдэ өлөннөр убайыгар Дьокуускайга киирэргэ күһэллибит. Сэриигэ бэйэтэ тылланан 1915 сыллаахха барбыт. 44-с Сибиир полкатыгар ефрейтор сыбаанньалаах бүлүмүөччүк Андросов Иван өстөөх бүлүмүөтүн суох гыммыт, уонна Кревлянка үрэҕи нуучча сэриилэрэ туоруулларын хааччыйбыт диэн докумуон архыыпка баар. 

1918 сыллаахха дойдутугар төннүбүт. Кыһыллар өттүлэригэр сэриилэспит. 1922 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр разведкаҕа сылдьан сэриигэ өлбүт.

## Быһаарыылар
Сухаринова Ольга Петровна

**Сухаринова Ольга Петровна** — 2011 сылтан Айыы Кыһата оскуола үөрэх чааһыгар дириэктэри солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи «Сыл учуутала» күрэс былдьаһыы лауреата, омук тылын учуутала. Чурапчыттан төрүттээх. СГУ омук тылын салаатын бүтэрбитэ. 2010 сыллаахха «Чурапчы – Мукучу – Дьокуускай» диэн усуторуйаҕа, кыраайы үөрэтиигэ сыһыаннаах эспэдииссийэтэ СӨ бэрэсидьиэнин граанынан өйөммүттэ. 2012 сыллаахха Өрөспүүбүлүкэтээҕи педагогика дьаармаркатыгар «Эйгэ» диэн бырайыага «Уһулуччу бырайыак» аатын ылбыта, үөрэх министиэристибэтин Махтал суругун туппута.

## Быһаарыылар
Формозов Александр Николаевич

**Формозов Александр Николаевич** (1899—1973) — эколог, зоогеограф, худуоһунньук, суруйааччы. Москубатааҕы судаарыстыбаннай университет профессора, элбэх билим монографияларын ааптара.

Ол эрэн киэҥ ааҕааччыга «Ойуурга алта хонук» (), «Айылҕа ортотугар» (), «Суолдьут аргыһа» () диэн научнай-популярнай кинигэлэр ааптардарын быһыытынан биллибитэ. «Суолдьут аргыһынан» элбэх эдэр натуралистар үөрэммиттэрэ. 

«Суолдьут аргыһа» кинигэтэ 1925 сыллаахха тахсыбыт «Кыыллар уонна көтөрдөр суоллара» диэн кыракый брошюраттан саҕаламмыта, ааптар үйэтин тухары бу кинигэни суруйбута. Серб уонна франзуз тылларынан тахсыбыта. Нууччалыы 7-тэ тахсыбыта. Уопсай тирааһын ахсаана мөлүйүөн аҥаарыгар чугаһаан эрэр диэн суруйаллар нэстилиэнньиктэрэ 7-с таһаарыы аан тылыгар

## Быһаарыылар
Сирия лирата

**Сирия лирата (Сирия фунта)** (, `SYP`) диэн Сирия валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

|50 лира
|50 лира
|100 лира

|200 лира
|500 лира
|500 лира
|1000 лира
|1000 лира
|50 лира (2010)
|50 лира (2010)
|100 лира (2010)
|100 лира (2010)
|200 лира (2010)
|200 лира (2010)


## Быһаарыылар
Күргэ онлайн сурунаал

**Күргэ онлайн [[сурунаал]]** омук сириттэн бастакы сахалыы суруйбут сурунаал. Төрүттээччилэр - Вилена Ороһуттан (Франция), Айталина Фэгтеборг (Дания), Маргарита Сюмбо (Норвегия), Вера, Жаргал Соловьевтар (АХШ) муус устар 19 күнүгэр 2013 с. Сурунаал Саха Диаспора аатыттан тахсар. Сыала-соруга Саха Сирин, саха тылын билээччилэрин, төрөөбүт тылы таптааччыларын кытары алтыһыы. Тыл, культура, история, этнография, олох-дьаһах, уус-уран сайдыы эйгэлэрин тула сурунаал суруйар, үлэлиир.

Бастакы нүөмэригэр түөрт ыстатыйа тахсыбыта: Францияаҕа ас туһунан Вилена суруйуута, Дания уонна олорор сирин Стубеккобинг диэн куорат туһунан Айта суруйуута, Норвегияҕа дьиэ-уот тутуун туһунан Маргарита матырыйаала уонна саха былыргы таҥаһын АХШ этнографическэй музейыгар булумньутун туһунан Изабелла Элякова ыстатыйата.

## Ылыллыбыт сирэ
* http://sakhaopenworld.org/kyrge/2003_01_as_01.html
Сүһүөх (тыл)

**Сүһүөх**, **тыл сүһүөҕэ** — тыл дорҕоонунан арахсар чаастара. Былыргыттан сүһүөх диэн биир тыынынан бииргэ этиллэр дорҕооннортон турар тыл чааһа диэн быһаарыы баар. Ол быһаарыы экспирация түөрүйэтэ диэн ааттанар. Тылы умайар чүмэчи уотун иннигэр саҥардахха уот тахсар салгынтан хамсыыр, хаста хамсыыр да, оччо сүһүөхтээх диэн буолар. Ол эрээри сорох тыллар бу быраабылаҕа сөп түбэспэттэр. Онон бу түөрүйэни сонорнай түөрүйэ солбуйбута.
Орфоэпия

**Орфоэпия** ( — «сөптөөх»,  — «саҥа») —  сөпкө саҥарыыны үөрэтэр билим салаата. 

Ханнык эмит тылынан саҥарар дьон бары биирдик саҥарбаттар. Сорохтор атыннык саҥараллар. Ол эрээри тылы билээччилэр холобур оҥостор эталоннаах буолаллар. Бу саҥарар дьоҕурдара сайдыбыт, үөрэхтээх, үрдүк култууралаах дьон саҥалара. 

Нуорматтан туорааһын, атыннык саҥарыы үөскүүр төрүөтүнэн түөлбэ тыла, кыра үөрэхтээх дьон тыла буолуохтарын сөп. Сороҕор сыыһа саҥарыы суруктан сылтаан буолуон сөп.
Азербайдьаан маната

**Азербайдьан маната** (, `AZN`) диэн Азербайдьан валютатын биирдигэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Азербайдьаан маната (Банкноталар)
Датаассыйа

**Датаассыйа** (,  — бэлэх, толуйуу): судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан ночооттоохтук үлэлиир тэрилтэлэргэ көрөр көмө харчыта. Тэрилтэ оҥорон таһаарбыт бородууксуйата табаар оҥоһуллар ороскуотун кыайан толуйбат буоллаҕына көмө быһыытынан бэриллэр үп. Тыа хаһаайыстыбатын салааларын сайыннарыыга, өйөөһүҥҥэ, социальнай-культурнай тэрилтэлэргэ, , олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаҕа, науканы сайыннарыыга үксүн көрүллэр. 

Субвенцияттан уратыта диэн тус сыалга анаан диэн бэриллибэт. Биһиги дойдубутугар оҥорон таһаарыыта намыһах салааларга эбии көрүллэр үп.
Субсидия

**Субсидия** ( — көмө, өйөөһүн) — көмөҕө наадыйааччыларга судаарыстыба эбэтэр олохтоох бүддьүөт суотуттан төлөнөр төлөбүр.

## Быһаарыы
РФ бюджетнай кодексыгар сөп түбэһиннэрэн икки көрүҥ субсидия көрүллүөхтээх:

* субсидия — ороскуоту эбэһээтэлистибэлэрин хос үбүлүүр сыаллаах бюджеттар икки ардыларынааҕы трансферт
* субсидия — бюджеттан бэриллэр үп- харчы уонна/юридическай сирэйдэр счеттарыгар ("государственнай «учреждениелартан ураты) уонна физическэй сирэйдэртэн ураты)

Субсидия сүрүн баайа:

* бу босхо биэрии (харчы төннөрүллүөн сөп)
* тус сыаллаах характер
* софинансирование (долевой үбүлээһин усулуобуйатыгар)

Быһаччы субсидия фундаментальнай научнай чинчийиилэри уонна опытнай- конструкторскай үлэлэри (граннары) үбүлээһиҥҥэ, саҥа техниканы оҥорууга уонна кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ туһаныллар. Биир өттүнэн, субсидия кэскиллээх салаалары сайыннарыахтарын сөп, иккиһэ — ньиэп турбатын өйүөххэ сөп, ол эрээри стратегическай суолталаах тэрилтэлэр (ырыынак экономикатыгар охсуулаах бары дьайыыларынан). Оттон тыа хаһаайыстыбатын производствота компенсационнай төлөбүрдэринэн дотацияланар.

Быһаччы субсидия нолуок уонна үп- харчы политикатын үптэринэн оҥоһуллар. Государство быһаччы нолуоктары уонна таможня нолуоктарын төннөрөр, государственнай гарантированиены уонна департаменнары страховкалыыр, чааһынай холбоһуктарга чэпчэтиилээх усулуобуйаҕа кредиттэри биэрэр.

Куорат бюджетыттан субсидиялары холбооһун муниципальнай тэриллиилэр бюджеттарыгар хос үбүлээһин фондатын үөскэтэр

Субсидия-бородууксуйа оҥорооччуларга көмөлөһүү, ол эбэтэр бэйэтэ үбүлэнэр кыаҕа суох субъекка.

## Быһаарыылар
Константинов Фёдор Семёнович

**Константинов Фёдор Семёнович** (1898 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1998 сыллаахха төрөөбүт. Аҕата Адамов Терентий ревком чилиэнэ эбит. 1922 сыллаахха үрүҥнэр өлөрбүттэр. 1929 сыллаахтан холкуостаах.

Аҕа дойду сэриитигэр 44 сааһыгар 1942 сыллаахха ыам ыйыгар ыҥырыллыбыт. Чурапчы, Таатта, Амма оройуонун дьонун кытта Өлүөнэ өрүһүнэн илдьибиттэр. Иркутскайга тиийэн строевой пехотнай чааска үөрэппиттэр. 133 нүөмэрдээх батальон састаабыгар Сталинграадтааҕы фроҥҥа барбыт. 

Фёдоров Афанасий Филиппович диэн учуутал үөрэхтээх биир дойдулааҕын алтынньы ортотун саҕана бааһырбытын плащ-балаакканан соһон истэҕинэ өлбүт. Эмиэ нэһилиэгин дьоно Анемподистов Егор Васильевич уонна Атласов Павел эмиэ онно өлбүттэрэ диэн суруйар ахтыытыгар. Иванов Сэмэн (Чэмпээйэп уола диэн тустуук, арааһа атын нэһилиэк киһитэ быһыылаах) эмиэ онно өлбүт. Ахтыытыгар бэтэрээн өссө Догдооноп Михаил (Бөҕө Догдооноп) диэн Болтоҥо киһитин уонна Попов Иван Павлович диэн Кытаанах нэһилиэгин киһитин (улахан күүстээх уол этэ диир) илиилэрэ суох төннүбүттэрэ диэн суруйар.  Кыргыһыыга 4 сиринэн бааһыран батальонтан аҕыйах киһи иһигэр тыыннаах ордубут. 1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар Камышино госпиталыгар Васильев Дмитрий уонна Фомин Гаврил Петрович диэн бэйэтин нэһилиэгин дьонун кытта сыппыттар. Госпитальга 3,5 ый сытан баран 1943 сыллаахха саппаас полкаҕа ыытыллыбыт. 

1943 сыл бэс ыйыгар саппаас полканы чаастарынан тарҕаппыттар, кини НКВД пограничнай сэриилэригэр түбэспит. Батальоҥҥа связистаабыт, Курскай тоҕойго, онтон Киин фроҥҥа сэриилэспит. Киев уобалаһынан, Белоруссиянан, Польшанан сылдьыбыт. 1944 с. Варшаваны босхолооһуҥҥа, 1945 сыллаахха Берлиини ылыыга кыттыбыт. «Ыам ыйын саҕаланыытыгар түүн 4 киһини туппутум. Ол иһин Албан Аат III истиэпэннээх уордьан ылбытым», — диэн суруйбут ахтыытыгар. 1945 сыл сайын Эльба өрүс үрдүгэр Буденбург куоракка сайылаабыт.

72 саастааҕар суруттарбыт ахтыытыгар билигин хачыгаардыыбн диэбит. Алта оҕолоох эбит..

Албан аат III ст. уордьанынан наҕараадаламмыт (29.10.1945).

## Быһаарыылар
Данилов Иван Еримеевич

**Данилов Иван Еримеевич** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Арҕаа Хаҥалас улууһун Мытаах нэһилиэгэр 1902 сыллаахха төрөөбүт. 1942 сыллаахха табаһыттыы сылдьан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 

Молотов куоракка биир ый байыаннай кууруска сылдьан баран Сталинград көмүскэлигэр 1942 сыл атырдьах ыйыттан алтынньы 20 күнүгэр дылы стрелковай батальоҥҥа сэриилэспит.  Уҥа илиитигэр бааһыран хас да ый госпитальга сытан баран дойдутугар төннүбүт. 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар, Ньурбаттан Бокучаров Семену уонна Боччусов Анисимы кытта сылдьыбытым диэбит. Бокучаров кинини кытта тэҥҥэ бааһырбыт, атаҕар. Оттон Боччусов кыратык бааһыран Сталинградка хаалбыта диэн суруйар.

«Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (30.05.1951).

## Быһаарыылар
Ушницкай Михаил Петрович

**Ушницкай Михаил Петрович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

I Өспөх нэһилиэгэр Кэлэдимэ диэн сиргэ 1905 сыллаахха орто бааһынай кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1930 сыллаахха «Саҥа хардыы»  холкуоска киирбит. Бу холкуос пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлии сылдьан 1941 сыллаахха атырдьах ыйын 11 күнүгэр аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 

Мальта станцияҕа хас да ый үөрэнэн баран Москуба көмүскэлигэр сэриилэспит. Бэс ыйын 5 күнүгэр илиитигэр бааһыран госпитальга 23 хонук сыппыт. Онтон Волга таһыгар ыытыллыбыт. Онно уоттаах сэриигэ сылдьыбыт, ыстыыгынан атаакаларга сылдьыталаабыт. Биир дойдулааҕа Семенов Максим диэн киһи баар этэ диэн ахтыытыгар суруйар. Бу кыргыһыыга төбөтүгэр уонна атахтарыгар бааһыран 3 ый госпитальга эмтэммит, онтон 1943 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр дойдутугар ыыппытар. Кэлэрин кытта үс хоннороот Кэбээйигэ сүөһү биригэдьииринэн ыыппыттар. «Мин төһө да төбөм ыарыйдар, үлэлииргэ тиийбитим,» - диэн суруйар ахтыытыгар.

1969 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар элбэх оҕолоохпун, кэргэни ыанньыксыттыыр диэбит..

## Быһаарыылар
Үҥкүр күөлэ

**Үҥкүр күөлэ** - Үөһээ Бүлүү улууһун Оҥхой нэһилиэгэр баар күөл. 

Уруккута Аһыкай нэһилиэгэр киирэрэ. 1937 сыллаахха манна кииннээн "Кыһыл үүнүү" холкуос тэриллэ сылдьыбыт. Сайынын от өлгөмнөөн үүнэр. Собо, мунду сөбүлээн  үөскүүр уулаах. Саас куйуурдаан, сайын илимнээн балыктанар күөл.
Аһыкай нэһилиэгэ

**Аһыкай нэһилиэгэ** (1824-1951) - Марха уонна кэлин Үөһээ Бүлүү улуустарыгар киирэ сылдьыбыт суох буолбут нэһилиэк.

## Уруккута
Үөһээ Бүлүү улууһа 1808 сыллаахха 13 нэһилиэктээҕэ: I, II Дьаарханнар, I, I Бордоҥнор, I, II Үөдүгэйдэр, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулуу, Мэйик, Үөдэй уонна Хаҥалас. 
1824 сыллаахха олохтоохтор туруорсууларынан туспа Марха улууһа тэриллибитэ. Сүрүннээн Марха өрүс устун сытар нэһилиэктэр киирбиттэрэ. Ону таһынан тоҥустар Солоҕоон, Үгүлээт уустара эмиэ киирэллэрэ. Билиҥҥи Үөһээ Бүлүү сиригэр киирэр сирдээх Аһыкай нэһилиэгэ эмиэ бу улууска хабыллара. 1835-1836 сыллардаахха Марха улууһа 10 нэһилиэктээҕэ: I, II Бордоҥ, I, II Дьаархан, Акана, Аһыкай, Бэстээх, Хаҥалас, Таркаайы уонна Тыалыкы.
1859 сыллаахха Аһыкайга 168 балаҕаҥҥа 164 эр киһи, 187 дьахтар, барыта 351 киһи тарҕанан олорбут. кинилэр 1114 сылгыны, 229 көлүүр оҕуһу, 1009 ыанар ынах сүөһүнү, барыта 3101 сүөһүнү иитэн олорбуттар. Ол аата биир улахан киһиэхэ тиксэринэн 12,3 сүөһүнү иитэр эбиттэр. Ону сэргэ 147 буут ньэчимиэн бурдугу үүннэрбиттэр, 80 сүөһүнү атыылаабыттар, 90 сүөһүнү айахтарыгар сиэбиттэр.
Маны таһынан олохтоохтор тимири уһаарыынан кыайа хото дьарыктаналларын туһунан Р. Маак суруйар. Ол курдук 1860 сыллаахха Аһыкайдар 100 буут тимири уһаарбыттара ыйыллыбыт.

## Сэбиэскэй кэмҥэ
Сэбиэскэй былаас кэмигэр 1926 с. биэрэпис түмүгүнэн 347 киһи, о.и. 172 эр киһи, 175 дьахтар баар эбит. Холбоһуктааһын кэмигэр бастаан Аллараа Аһыкайга Сээҥээбигэ "Трактор", оттон Үөһээ Аһыкайга Үҥкүр Күөлгэ  "Кыһыл үүнүү" колхозтар утуу-субуу 1931, 1937 сылларга тэриллибиттэр. Аҕа дойду сэриитин иннинэ "Тракторга" Никодимов С.И., "Кыһыл үүнүүгэ" Павлов А.П. председателлээбиттэр. "Трактор" колхоз Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан тэриллибит колхоз буолар. Бу колхозка барыта 30-тан тахса хаһаайыстыба холбоспута. 
## Кривогорницын С.С. - Марха улууһун кулубата
Семен Семенович Кривогорницын Марха улууһугар кулубалаабыта биллэр. Бэрт толуу киһи эбит: 130-ча киилэ ыйааһыннаах, үрдүгэ 2 миэтэрэни эрэ кыайбат бөдөҥ киһи эбит. Аһыкайга олохсуйан олорбут.  Дьоно уол кыра эрдэҕинэ Уус-Алдантан 80-ча сүөһүлээх от сии диэн сут дьыл көһөн кэлбиттэр. Кулубалыыр кэмигэр Мархаҕа оскуола туттарбыт. Бу дойдуга аан бастаан хоруу диэни хастарбыт. Кулуһуннаахтан Куонааҥҥа диэри 1,5 км хорууну хастарбыт. Кулуһуннаах күөлү уолбалатан баран күүлэй тэрийбит. Барыта 25 бастыҥ охсооччу, 15 олоччох охсооччу (олоччох диэн кытыы, быстах сирдэри охсор, мөлтөх охсооччу ааттанар) кыттыбыт.
1905 сыллаахха Кривогорницыҥҥа Өксөкүлээх Өлөксөй кэлэ сылдьыбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй үс сэргэни туруоран, кэлэ сылдьыбыт сылын, кириэһин бэйэтэ оҥорон биэрбит. 
1905 сыллаахха кулубалыырыттан уурайан Оҥхойго көспүт.

## Быһаарыылар
Михайлов Иннокентий Николаевич

**Михайлов Иннокентий Николаевич** (1922 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

1922 сыллаахха сэтинньи 24 күнүгэр Ньурба улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр төрөөбүт. 

1936—1942 сс. Үөһээ Бүлүү оройуонугар кыһыл көмүһү хостуур артыалга үлэлээбит.

Аҕа дойду сэриитигэр 1942 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Иркутскай тыатыгар байыаннай үөрэҕи ааспыт. 11-с аармыйа 695-с стрелковай полка састаабыгар Сталинград фронугар 1942 сыллаахха сэриилэспит. Ленинград фронугар 147-с СП кэккэтигэр сэриилэспит, Ленинград көмүскэлин кыттыылааҕа. 

Хаҥас бүлгүнүгэр балаҕан ыйын 23 күнүгэр бааһырбыт. Биир ый устата Рыбинскай куоракка эмтэнэн баран Харьков туһаайыытыгар сэриилэспит. Бу сылдьан ойоҕостотон госпитальга киирбит. 1944 с. Войсковой тимир суоллааҕы аармыйаҕа сулууспалаабыт. Ленинград уобалаһыгар сэрии суолун суһал бириэмэҕэ оҥорон биэрэрбит диэн суруйар 1970 сыллаахха суруйбут ахтыытыгар.

Сэрии кэнниттэн төрөөбүт дойдутугар Хаҥалас нэһилиэгэр «Кыһыл сухаһыт» (Красный пахарь) колхозка үлэлээбит.

Кыайыы 40 сылыгар Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан (06.04.1985), Сталинград көмүскэлин иһин, «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» уо. д. а. мэтээллэринэн наҕараадаламмыт.

Бүлүү куоратыгар олорор.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Биографии участников войны: Михайлов Иннокентий Николаевич
Иордания динаара

**Иордания динаара** (, `JOD`) диэн Иордания валютатын биирдигэ.

## Банкноталар

|5 динаар
|1 динаар
|5 динаар
|5 динаар
|10 динаар
|20 динаар
|50 динаар



## Манньыаттар

Билэ:JOR - 1 qirsh.jpg|1 пиастр
Билэ:JOR - 2,5 piastras.jpg|2½ пиастр
Билэ:JOR - 5 piastras.jpg|5 пиастр
Билэ:JOR - 10 piastras.jpg|10 пиастр
Билэ:0,5_Dinar_Jordanien.png|½ динаар
Билэ:JOR - 1 dinar.jpg| 1 динаар


## Быһаарыылар
Боливиано

300px|thumb|right|100 боливиано, 1911 сыл
**Боливиано** — Боливия харчыта. 100 сентавоҕа тэҥнэһэр. Дойду харчытын эргииригэр 10, 20 уонна 50 сентаво, 1, 2, 5 боливиано  манньыаттар, ону тэҥэ 5, 10, 20, 50, 100 уонна 200 боливиано банкноталар  туһаныллаллар. 

## Бастакы боливиано <small>([[1864]]—[[1963]])</small>
Бастакы боливиано эргииргэ 1864 сыллаахха киирбитэ. Бу боливиано 100 сентесимоҕа тэҥнэһэрэ, кэлин, 1870 сылтан, сентаво диэн ааттаммыта. Валюта аата Симон Боливар чиэһигэр бэриллибитэ.

1940 сыллаахха боливиано АХШ долларыгар тэҥнэһэр курса: 40 эбэтэр 55 боливиано = 1 доллар АХШ. Ол эрэн инфляцияҕа оҕустаран сыаната түһэн испитэ. 1963 сыллаахха боливиано Боливия песотынан эбэтэр песо боливиано валютанан солбуллубута:  (ISO 4217: BOP), 1000 эргэ боливиано 1 саҥа песо боливианоҕа тэҥнэспитэ.

1928 сыллаахха Боливияҕа харчы реформата буолбута, харчылар 1:1 солбуллубуттара.

## Иккис (саҥа) боливиано <small>([[1987]]—[[2011]])</small>
Гиперинфляция кэнниттэн 1987 сыллаахха 1 мөлүйүөн эргэ песо 1 саҥа  боливианоннан солбуллубута. 1 саҥа боливиано = АХШ 1 долларыгар тэҥнэһэрэ.

## Манньыаттар
1988 сыллаахха дьэбинирбэт ыстаалтан оҥоһуллубут саҥа манньыаттар — 2, 5, 10, 20 уонна 50 сентаво уонна 1 боливиано (1987 сыллаах таһаарыы) — эргииргэ киирбиттэрэ, ити кэнниттэн 1 боливиано (1987 с.), 2 боливиано (1991 с.).
1997 сыллаахха алтантан оҥоһуллубут 10 сентаво уонна би-металлтан 5 боливиано (2001 с.). 2 уонна 5 сентаволаах манньыаттар эргииртэн уһуллубуттара. 2 боливианолаах манньыат икки кээмэйдээх (улахан уонна кыра), иккиэннэрэ тэҥҥэ туһаныллаллар. 
Кыра кээмэйдээх 2 боливиано кэнниттэн ити курдук кээмэйдээх 1 боливианоны эргииргэ таһаараллара күүтүллэр.


Ойуу:Bоlivia 10 centavo.JPG|10 сентаво
Ойуу:Bоlivia 1 boliviano.JPG|1 боливиано
Ойуу:Bоlivia 2 boliviano.JPG|2 боливиано
Ойуу:Bоlivia 5 boliviano.JPG|5 боливиано
Ойуу:Bоlivia 5 boliviano-2.JPG|5 боливиано, реверс


## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр
* Каталог бумажных денег Боливии
* Обиходные монеты Боливии
Сентаво

250px|right|thumb|4 сентаво, Португалия, 1917 сыл
250px|right|thumb|10 сентаво, Филиппины, 1945 сыл
**Сента́во** () — испанскай уонна португальскай тыллаах дойдулар бытарытар манньыаттара, олохтоох валюта  тэҥнэһэр.
Аата латыын тылыттан үөскээбит: *сentum* — «сүүс».

## Билиҥҥи валюталар (сентаволаах)

#### Сентаво харчы эргииригэр манньыатынан туһаныллыыта

#### Сентаво — ахсааҥҥа туһаныллар харчы кээмэйэ
Мантан аллараа ыйыллыбыт сентаволар  ахсааҥҥа эрэ туһаныллар харчы кээмэйэ буолаллар, манньыат эбэтэр банкнота быһыытынан эргииргэ суохтар.

## Быһаарыылар