Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы

Таҥара үөрэҕэ диэн олох үөрэҕиттэн уонна үлэни оҥорууттан үөскээн тахсыбыт үөрэх буолар. Олоххо уопутурбут кырдьаҕастар үйэлэрин тухары оҥорбут туһалаах үгэстэрин мунньан, таҥан кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэн иһэллэриттэн олох үөрэҕэ үөскээн эбиллэн, мунньуллан иһэр. Үлэни оҥорууттан олоххо үөскээн дьон билиитигэр тахсыбыт үчүгэй үгэстэр таҥара үөрэҕин үөскэтэллэр.  

Таҥара киһиэхэ үтүө санаалары саныырыгар ыҥырар, үөрэтэр. Үтүө санаалар киһиэхэ үгэс буолан иҥнэхтэринэ үчүгэй үгэстэрдээх, таҥаралаах киһи буолар. Таҥара үөрэхтэрэ итэҕэйээччилэр элбээн истэхтэринэ хас да көрүҥнэргэ арахсыбыттар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үтүө санаалары иҥэрэн биэрэргэ, олору үгэс оҥостунарга көмөлөһөн киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэн туһалыыр.

Таҥара дьиэтэ чуумпу, араас санаалары дьаарыстыырга сөптөөх усулуобуйалаах, элбэх таҥара ойуулардаах буолара табыллар. Сахалар элбэх таҥараларын сайдан, туттуллан испиттэринэн дьаарыстаан туһаналлара барыларыгар дьайыыта тиийэрин үөскэтэр. Былыргы кэмнэргэ үчүгэй сыттары тарҕатаннар киһиэхэ үчүгэй санаалар үөскүүллэригэр көмөлөһөллөрө. Бу киһиэхэ үчүгэй дьайыыны оҥорор уратыны билигин даҕаны туһаныахха сөп. 

Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы дьоҥҥо үтүө, үчүгэй санаалары тириэрдээччи, куһаҕан санаалартан ыраастааччы, тулууру, дьулууру иҥэрээччи, киһиэхэ санаатын көтөҕөн биэрэн олох ыараханнарын тулуйарыгар көмөлөһөөччү буолар. Таҥара дьиэтэ диэн дьоҥҥо үтүө, үчүгэй санаалары киллэрэн биэрэн иҥэрэргэ аналланар дьиэ буолар. Үтүө, үчүгэй санаалар элбэхтэ хатыланнахтарына үгэскэ кубулуйаннар киһини бэйэтин, ол үчүгэйи оҥорон таһаарыы диэки салайалларын таҥара үөрэҕэ тутуһар.

“Киһини санаата салайар” диэн этиини сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан дьону үчүгэй санаалардаах буолууга ыҥырар. Таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһатын маннык көрүҥнэргэ араарыахха сөп:

1. Таҥара киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаалары үөскэтэн, иҥэрэн биэрэринэн олоҕу олорууга туһата улахана быһаарыллар. Үтүө, үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй үгэстэнэн хааларыттан үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарыгар таҥара үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрэн көмөлөһөр.

Дьон санааларын үчүгэй быһыылары оҥорууга киллэрии, ол диэки салайыы таҥара дьиэтин тутаах үлэтигэр киирсэр. Уһуннук олорор салайааччылар, ол иһин таҥара дьиэтин бэйэлэрин тустарыгар туһана сатыыллар. Дьон үчүгэйи оҥорор санаалара элбээтэҕинэ үчүгэйи оҥо-роллоро үксүүрэ үөскүүрүн таҥара үөрэҕэ туһанар.

2. Киһиэхэ куһаҕан санаалара мунньустан, үгэс буолан хааллахтарына бэйэтэ куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн сэрэннэххэ, харыстаннахха эрэ табыллар. Бу быһаарыыны таҥара үөрэҕэ тутуһар уонна дьону куһаҕан санааларыттан ыраастыыр үлэни ыытан үчүгэй санаалара элбиирин үөскэтэр. Мунньустубут куһаҕан санаалары таҥара үөрэҕин тарҕатааччыга кэпсээтэххэ, бу санаалар туох куһаҕаннаахтара арыллан, ханнык содул үөскүүрэ быһаарыллан тахсарыттан киһи олору толорон кэбиһэрин суох оҥорууга тириэрдэр.

3. Кэмэ кэллэҕинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этиини саха дьоно бары билэллэр. Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы олоҕун уопутунан туһанан үчүгэйи уонна куһаҕаны субу кэмҥэ сөп түбэһэринэн арааран кыра оҕолорго, эдэрдэргэ тириэрдэн үтүө, үчүгэй санаалары киллэрэн биэрдэҕинэ, соннук үгэстэри үөскэтэн иҥэрдэҕинэ кэлэр көлүөнэлэр үтүө, үчүгэй санаалананнар киһи буолууну ситиһэр кыахтара түргэтиир. 

“Үрүҥү үрүҥ, хараны хара” диэн араарыыны оҕо төһө эрдэттэн билэн, олоҕор үчүгэйи куһаҕантан туспа арааран таба туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну эрдэлээн ситиһэр кыахтанар. 

4. Киһи оҥорор бары быһыыларын табатык оҥорор буолуу киһилии быһыыланыы диэн ааттанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо элбэх уопутурбут улахан, үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн, батыһан оҥорууну, оннук үгэстэри иҥэриниини ирдиир. Сиэри аһара барбакка, киһи быһыытын тутуһа сылдьарга иитэр, үөрэтэр.

Киһи оҥорор быһыылара сиэри таһынан барыа суохтаахтар диэн сахалар олохторун үөрэҕэ этэр. Сиэр диэн хааччах, киһи аһара барар санааларын хааччахтаан оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэн киһи буолууну ситиһиини үөскэтэр. Таҥара үөрэҕэ бу хааччаҕы тутуһуннаран киһи быһыылаах дьону элбэтэр аналланар.

5.  Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга таҥара үөрэҕэ иитэринэн олоххо сыыһа-халты, аһара туттунууну аҕыйатан туһалаах, сайдыыны аҕалар быһыылары элбэтэр уонна үлэни оҥорууну тупсарарга аналланар.

Айыыны оҥорор киһи сиэри таһынан барар. Киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар уонна сиэри таһынан барарын аныгы үөрэҕи баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын табылла охсубатынан, сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕинэн алдьатыыны үксэтэрин таба өйдөөһүн эрэйиллэр. Дьону барыларын “айыы үчүгэй” диэн ааттаан албыннаан айыыны үгүстүк оҥорууга ыҥырыы салҕанан барыыта алдьатыыны оҥоруу элбээһинигэр тириэрдэн кэбиһэр.

Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ айыы өйүн-санаатын уруттаан тутуһуу куһаҕанын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Таҥара үөрэҕэ оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн өйө-санаата саҥа сайдан, эбиллэн истэҕинэ сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр аналлаах. Оҕо улаатан иһэн саҥаны айа, оҥоро сатыыра аһара элбээн хааларыттан сыыһа-халты туттунара үксүүрүттэн, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэриттэн таҥара үөрэҕэ харыстыыр, көмүскүүр.

Көрсүө, сэмэй, киһи киһилии майгыланан оҥорор быһыыларын эрдэттэн дириҥник ырытан, таба сыаналаан, үчүгэй, олоххо туһаны аҕаларын, ханнык да содул, куһаҕан үөскээбэтин билэн баран биирдэ оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэрэ сыыһа-халты туттунарын аҕыйатан олоҕор улаханнык туһалыыр.

Сиэри тутуһуу үксүгэр кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүллээҕин иһин, киһи сорох быһыылары оҥороругар сымнаан биэрэр кыахтааҕын айыыны оҥорооччулар туһаналлар. Сиэр бу сымнаан биэрэр көрдөбүлэ нууччалыы тылынан ордук табатык уонна чуолкайдык этиллэр. “Если очень хочется, то можно” диэн этии киһи баҕата аһара бардаҕына, сиэри таһынан барыан сөбүн биллэрэр. “Баҕалаах маска ыттар” диэн өс хоһооно баҕа санаа күүһүн быһаарар. Сахалар сиэр диэн сокуоннара биллэр кыйыата, күрүөтэ уонна кытаанах хааччаҕа суох, элбэхтэр өйдөрө-санаалара уларыйыытын тутуһан тупсан, ол диэки салаллан биэрэриттэн олоххо сайдыы киирэн иһэр.

Киһи хаһан баҕарар баҕа санаалаах. Үчүгэйгэ баҕарар баҕатын аһара хаайар, хааччахтыыр кыайан табыллыбат, таҥара үөрэҕэ куһаҕан быһыылары оҥорууну үчүгэйдэртэн туспа арааран хааччахтыыр. Киһи тугу баҕарар оҥороругар үчүгэйи оҥоробун диэн бэйэтэ саныыра кыайан бобуллар кыаҕа суоҕа өй-санаа уустуктарын үөскэтэр. Арай бу айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хааллаҕына уонна өссө киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунара киирэн кэллэҕинэ куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан быһыылары элбэтэрин билэн, ол аата эрдэттэн, бу быһыыны оҥоруох инниттэн “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини тутуһа сылдьыы табыллар. 

Киһи ханнык баҕарар оҥорор быһыыларыгар “Аһара баҕарар буоллахха, оҥоруохха сөп” диэн этии биирдэ-эмэтэ туттуллара сөп эрээри, киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанара хайаан да ирдэнэр. Бэҕэһээ үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт, бүгүн куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара олоххо буола турар.

Аныгы үйэҕэ өй-санаа үөрэхтэрин сиргэ-буорга тэпсии түмүгэр санаа киһиэхэ дьайар күүһүн букатын сыаналаабакка хаалларан кэбиһэн сылдьаллар. Санаабытыгар бары-барыта үчүгэйгэ кубулуйбут курдугуттан куһаҕан суоҕун курдук сыыһа санаалар үөскээн тахсаннар өйгө-санааҕа үчүгэй диэки халыйыыны үөскэтэн кэбиһэллэр. Төһө да үчүгэй аһара элбээбитин иһин, аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны дьон бэйэлэрэ баҕарбаталлар даҕаны сыыһа-халты туттунан оҥороллоруттан суох буолан хаалаллара кыаллыбат. 

Үчүгэй уонна куһаҕан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэллэр уонна сир бэйэтин сүнньүн тула эргийэриттэн, сырдык уонна хараҥа алтыһарыттан тутулуктанан үөскүүллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэллэр. “Сир эргийэр” диэн айылҕа уларыйан биэрэр сокуона хаһан да уларыйбат.

Күүстээх санаалаах киһи санаата ханна баҕарар тиийэн туһааннаах киһитин булуон сөп. Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы күүстээх санаа-ланнаҕына атын дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайар күүһэ улаатар. Күүстээх санаалаах, дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи баҕарар санаалардаах, бэйэтэ аймахтарыгар аҕа баһылык таһымын ситиспит киһи таҥара үөрэҕин, ол аата бэйэтин олоҕун уопутун, үгэс оҥостубут билиилэрин атыттарга тарҕатара олох тутаах көрдөбүлэ буолар.

Куһаҕан санаалардаах дьонтон үчүгэй санаалаахтар былыргы кэмнэргэ араас ньымалары туһанан харыстана сатыыллара. Ол кэмнэргэ аптаах дьону мээнэ көллүргээн эккирэтэллэрэ, кырбыыллара, олорор сириттэн үүрэллэрэ, уматаллара буолуо диэн санаа сыыһа. Оччотооҕу кэмҥэ санаа киһиэхэ дьайыытын билэллэриттэн, биир эмэ албыннары, куһаҕан, сөп түбэспэт санаалары тарҕатааччылары туората сатааннар, итинник ыар быһыыга тиийэллэр эбит.

Элбэх дьон куһаҕан санааларын билии таҥара үөрэҕин тарҕатааччыга туох да үчүгэйи оҥорбот. Таҥара дьиэтин үлэһитэ күүстээх, халбаҥнаабат санаалаах киһи буолара табыллар. Киһи сааһыран истэҕинэ олоҕун уопута эбиллэн, мунньуллан, тулуура улаатан иһэриттэн санаата күүһүрэн биэрэр. Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы олоххо элбэх уопуту мунньуммут, оҕолору ииппит, үөрэппит, улаатыннарбыт, киһи буолууну ситиһиннэрбит, бэйэтин олоҕун уопутунан туһанан атыттар батыһар киһилэрэ буолара эрэйиллэр.

Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы көрсүө, сэмэй майгылаах, дьону кытта тапсар чиэһинэй, ыраас суобастаах, аһыныгас, атын дьоҥҥо көмөлөһөр үтүө, үчүгэй санаалардаах киһи киһитэ буолара эрэйиллэр.

Олус былыргы кэмнэргэ итэҕэл үлэһитэ бахсы диэн ааттанарын остуоруйаны үөрэтээччилэр булан суруйбуттара. Кытай-Бахсы диэн ааттаах уустар таҥараларын аатыттан үөскээбит бахсы диэн тыл таҥара үлэһитин аата буолар этэ. Бу тыл “Бах” таҥара тарҕана сылдьыбыт кэмигэр үөскээбитин аата биллэрэр.

Билигин аныгы, сайдыбыт үйэҕэ саҥалыы тарҕанар сахалар таҥараларын үөрэҕин тарҕатааччы аата бахсы диэн буолара былыргы, таҥара үөрэҕэ саҥа тарҕанар кэмиттэн тутулуктаныа этэ эрээри, кэлэр көлүөнэлэр бэйэлэрэ быһаарыыны ылыныахтара.

Аҕа баһылык буолууга тиийэ сайдыбыт өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылаах, оҕолоругар, сиэннэригэр үчүгэйи, үтүөнү баҕарар санаалардаах уонна олорун олоххо киллэрэр киһи таҥара үөрэҕин тарҕатааччы таһымыгар тиийэр кыахтанар. (1,75).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.