Ыарыһах оҕолор элбээтилэр

Сахаларга “ы” дорҕоон – саамай ыарахан дорҕоон буолар. Бу дорҕоонтон ыар, ынчык, ыарыы, ыарыһах, ыарахан диэн тыллар үөскүүллэр. “Ы” дорҕоон хатыланан “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына өссө куһаҕаҥҥа, ытааһыҥҥа, кэмсиниигэ тириэрдэр кыахтанар. Ас диэн үтүө тылбытыгар “ыы” дорҕоон эбилиннэҕинэ аһыы буолан хаалан быраҕыллар, хаалар, онтон ай диэн саҥаны айа сатыырбыт айыы диэҥҥэ уларыйара куһаҕана элбээбитин биллэрэр. 

Ким да ыарыһах оҕолонуон баҕарбат. Доруобай, сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтүү төрөппүттэртэн ирдэнэр олох кытаанах көрдөбүлэ буолар. Ыарыһах, сайдыыта суох буор куттаах оҕо ыалларга сэти үөскэтэн олус улахан эрэйи, кыһалҕаны аҕаларын эрдэттэн билэн оҕону төрөтүөх инниттэн сэрэнии, харыстаныы эрэйиллэрин эргэ тахсар саастарын ситэн эрэр кыргыттар биллэхтэринэ табыллар.

Былыргы кэмнэргэ саха дьоно ыарыһах оҕо төрүүрүттэн эдэрдэр ыал буолуохтарын инниттэн, ол аата эрдэттэн, саҥа билсэн эрдэхтэриттэн көмүскэнэ, харыстана сатыыллара, кыыстарын ырааһын харыстыыллара, куһаҕан ааттаах-суоллаах, сүрэҕэ суох, дьадаҥы, арыгыһыт, ыраах да төрүттэригэр ыарыһах дьонноох киһиэхэ букатын чугаһаппаттара. Ыал буолуохтарын ыраах инниттэн, саҥа билсиһэн эрдэхтэриттэн оҕолор төрөппүттэрин төрүччүлэрин дириҥник үөрэтэн, билэн эрэ баран билсиһиилэрин саҕалыыллара. 

Тоҕус көлүөнэҕэ диэри араас ыарыылара суох, дьадаҥы, арыгыһыт буолбатах, көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһит дьон оҕолорун ыал буо-лууга анаан талан ылаллара. Төрүүр оҕолор төрөппүттэригэр үгүс өттүлэринэн маарынныыллара; удьуордууллара, утумнууллара биллэриттэн ыал буолууга, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ анаан талан ылыыга төрүччү үөрэҕин куруук туһаналлара. 

Ыал буолууга сайдыылаах буор куттаах эр киһини талан ылыы улахан туһатын быһааран аналлаах таптал диэн тылы үөскэтэн туһана сылдьаллар. Таба уонна тал диэн тыллартан холбонон таптал диэн тылы үөскэппиттэрин билэн туһаныы эрэйиллэр. Бу тыл оҕо төрүүрүгэр эр киһини таба талан ылыы бастаан иһэрин биллэрэр.

Эдэрдэр уһуннук билсибэккэ, төрүччүлэрин дириҥник үөрэппэккэ эрэ сылдьыһыылара эр киһи буор кута дьахтар иһигэр буккуллан хааларыттан элбэх ыарыһах оҕолор төрүүллэригэр тириэрдэн сэти үөскэтэр. Ыарыһах оҕо төрүүрүгэр аан маҥнай төрөппүттэр буруйдаахтар. Кинилэр эттэригэр-сииннэригэр араас ыарыылар, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥэн сылдьаллара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрин билиэхтэрэ этэ. Аныгы дьон элбэхтик эмтэниилэрэ, быраастар көмөлөрүнэн оҕолонуулара эмиэ ыарыһах оҕолору элбэтэн иһэр. Ыарыһахтан ыарыһах оҕо төрүүрэ былыргыттан биллэр.

Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыыппыта эдэрдэр ханна эрэ көрсүһэ түстэхтэринэ, имэҥнэрин таптал диэҥҥэ уларытан, таптаабыт аатыран ыал буола охсоллорун үөскэтэн араас эмтэммэт ыарыылаахтар, бодоҥнор, дьадаҥылар, үлэни кыайбаттар төрөөн аһара элбээтилэр. Билигин Россияҕа үлэ-хамнас сайдыбата, кэлии үлэһиттэр элбээһиннэрэ ити быһаарыы табатын дакаастыыр.

Аныгы кэмҥэ эдэр кыргыттар уолаттары кытта оскуолаҕа аһара уһуннук үөрэнэллэриттэн уонна арҕааҥҥы дойдулар албыннарыгар киирэн чараас эрэһииҥкэни туһана сатыылларыттан, элбэх эр дьону кытта сиэксинэн аһара дьарыктананнар буор куттарын буккуйалларын тэҥэ, араас ыарыыларга ылларан элбэхтик эмтэнэннэр ыал буоллахтарына даҕаны доруобай оҕолору төрөппөттөр. Биир эмэ оҕону хантан эрэ булаллара ыарыһах буолара, кимиэхэ да маарыннаабата, кими да утумнаабыта  биллибэтэ элбээтэ. 

Ыалларга ыарыһах оҕо төрүүрэ сэти үөскэтэр уонна таҥара накааһа кэлиитинэн ааҕыллар. Таҥара накааһа хантан да атын сиртэн кэлбэт, киһи бэйэтэ оҥорбут куһаҕан быһыыларыгар эппиэтэ буолан кэмэ кэллэҕинэ хайаан да тиийэн кэлэр уратылаах. 

Куһаҕан айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр диэн сахалар үөрэхтэрэ этэр. (1,13). Дьахталлар эдэр эрдэхтэринэ эргэ тахсыбакка эл-бэхтик күүлэйдии, аһыы-сии сылдьыбыттарын иэстэбилэ ыарыһах оҕо төрөөһүнэ буолар. Ыарыһах оҕолор аҕыйыылларын туһугар кыргыт-тары кыра эрдэхтэриттэн сиэр-майгы үөрэхтэригэр кытаанахтык үөрэтии, олору тутуһуннарыы, саастарын ситтэллэр эрэ эргэ тахсал-ларын ситиһии эрэйиллэр. Кыыс оҕо ыраас кыыһынан, эдэригэр эргэ тахсарын ситиһии эрэ ыарыһах, үлэни-хамнаһы кыайбат дьадаҥы өйдөөх-санаалаах оҕолор төрүүллэрин аҕыйатар кыахтаах. Ол иһин ыал буолуу туһунан сахалар былыргы үөрэхтэрин олоххо киллэрии уонна хайаан да тутуһуу ирдэнэр кэмэ кэллэ. 

Өй-санаа көрдөбүллэрин тутуспатахха иэстэбилэ хойутаан, көлүө-нэлэр солбуйсууларын кэнниттэн кэлэринэн быстах санаалаах, айыы-ны оҥоро сатыыр биирдиилээн дьон билимиэхтэрин сөп. “Айыыны үчүгэй” диэн тыл үөрэхтээхтэрин этиилэрэ эдэр кыыс айыыны оҥорор санаата элбээһиниттэн кыыһын харыстаабакка, этин-сиинин баҕатын кыаммакка, көрсө түспүт эр киһитигэр сытынан кэбиһэрин үөскэтэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэринэн кыыс оҕо кыыһынан сылдьан эргэ тахсара хайаан да ирдэнэр. Ол барыта доруобай, эр киһини утумнуур, сайдыылаах буор кутун ылыммыт оҕону төрөтүүгэ аналланар олус туһалаах, аймахтары, омугу сайыннарар быһыы буолар. (2,16).

Дьадаҥы, үлэни-хамнаһы кыайбат, туох да баайа-мала суох дьон эттэрин-сииннэрин быстах баҕатын толоро сатааһыҥҥа ордук кыһа-налларыттан уонна тыл баайдаахтарыттан кыргыттарга аан бастаан ордук курдук көстөллөрө, албыҥҥа үктэтэллэрэ элбээн хаалла. Ыал буолуу дьыалатыгар төрөппүттэр хайаан да кыттыһан бэйэлэрин билиилэрин, олохторун уопутун оҕолоругар тириэрдэллэрэ ирдэнэр. Былыргы сахалар ыал буолууга энньэни уонна халыымы туһаналлара кыыс оҕо эр киһини талан ыларыгар сүрүн быһаарыыны биэрэрэ уонна ыал олоҕун туруктаах оҥороро. 

Кыыс оҕолору уолаттартан туспа уонна аһара уһуннук үөрэтэ са-таабакка, сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрии доруобай оҕолор төрүүл-лэригэр, аймахтар, омук ахсаана элбииригэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Ол курдук, сиппит кыыс оҕо этин-сиинин баҕата эмиэ ула-ханыттан уонна албын “айыы үөрэҕэ” диэн секта айыы “үчүгэй” диэн сымыйанан этэриттэн уратыны, саҥаны айыыны оҥоро охсор санаата элбээн кыыһын харыстаабата билигин аһара барда. 

Омугу үлэ эрэ сайыннарар, буолан баран кыайыылаах үлэ, ол иһин доруобай оҕолордоох омук сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатар. Сахалар урукку кэмҥэ өй-санаа бу көрдөбүлүн олохторугар туһаналларын ыал буолуу үгэстэрэ бааллара биллэрэр.

Аныгы медицинэ араас ыарыһахтары эмтиирэ төһө да үчүгэйин иһин, ыарыы кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэригэр тириэрдэн кэбиһэрэ сэти үөскэтэр. Эт-сиин араас ыарыылара удьуордаан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэллэрэ салҕанан хаалар. “Бодоҥноохтон бодоҥ төрүүр” диэн өс хоһооно ону биллэрэн дьону сэрэтэр аналлаах туттуллар. Ыарыһахтан ыарыһах оҕо төрүүрүнэн эдэр ыарыһахтар элбээн иһэллэрэ омугу эстиигэ тириэрдиэн сөп.

Ыарыһах оҕолору аҕыйатарга сахалар ыал буолууга туһанар былыргы үгэстэрин олоххо киллэрии көмөтө улаатыа этэ. (3,80).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Илин” сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.

2. “Туймаада уоттара” хаһыат. №88. 16.02.2012. 

3. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.