open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1547

**1547** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 8 — Кенигсберга литва тылынан бастакы кинигэ тахсыбыт — Мартинас Мажвидас катехизиһэ.
* Тохсунньу 16 — Москуба улуу кинээһэ Уйбаан IV (Уордаах Уйбаан) ыраахтааҕы титулун ылан бэргэһэлэммит. Мантан ыла 264 сыл тухары баар буола сылдьыбыт Москуба улуу княжествота Нуучча саарыстыбата буолбут.
### Олунньу
* Олунньу 20 — Эдуард VI Англия хоруола буолбут.
### Муус устар
* муус устар 25 - Москубаҕа улахан уот туран куорат барыта умайбыт.

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 9 — Мигел де Сервантес — Испания новелиhа, бэйиэтэ уонна драматурга. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката.

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 2 — Эрнан Кортес — Миэксикэни сэриилээбит, ацтектар судаарыстыбаларын сууһарбыт Испания конкистадора.
1550

**1550** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 12 — Хельсинки куораты (Финляндия, ол саҕана Швеция бас билиитэ) швед хоруола Густав I олохтообут.

* Алтынньы 1 — Уордаах Уйбаан Москубаҕа уонна кини тулатыгар тыһыынча «сулууспалаах дьону» олордор туһунан ыйаах тааһарбыт, онон Арассыыйаҕа идэтийбит аармыйа баар буоларыгар олук уурбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1540

**1540** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 28 — Англия хоруола Генрих VIII бэһистээн ойохтоммут, уонна ол күн бэйэтин бастыҥ көмөлөһөөччүтүн Томас Кромвель диэн канцлеры таҥнарыыга күтүрээн баһын быстарбыт. Кромвель Англияны сайыннарбыт уһулуччулаах ил дьайыксыта этэ, кэлин хоруол бу киһитин аһыйбыта, алҕас өлөттөрбүтүн билиммитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1549

**1549** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 29 — Бразилия бастакы киин куората Сальвадор-да-Баия олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
.hm

**.hm** диэн Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Майами-Дейд

**Майами-Дейд** (*Miami-Dade County*) диэн Майами куоратын уокуруга буолар. Дьонун ахсаана - 5 млн.
Colgate-Palmolive

**Colgate-Palmolive Company** диэн АХШ тэрилтэтэ буолар, 1990 сыллаахтан ыла аан-дойдуга оҥорон таһаарбыт табаарын 210 дойдуга атылыыр буолла. Штаб-квартирата- Нью-Йорк, АХШ.

## Устуоруйата
thumb|left|160 px|1922 сыллааҕы Палмолив мыыла рекламата
1806 сыллаахха Уильям Колгейд диэн киһи олохтообута.

## Быһаарыылар
Силикон хочото

**Силикон хочото** (дьиҥэ Кремний хочото), Silicon Valley - silicon диэн тылтан кремний, полупроводниктары оҥорорго төрүөт элемееню АХШ Сан-Франциско куораттан соҕуруу бардахха промышленность оройуона. Сан-Хосе, Санта-Клара, Лос-Альтос, Пало-Альто уонна Саннивейл куораттары холбуур. Билигин Кремний хочотугар электроннай промышленность хампаанньалар ордук элбэх ахсанннаах буолаллар.
Кремний хочотугар билигин  3 тыһынчаттан тахса хампаанньа үлэлиир. Онтон сорохторо компьютердары оҥороллор, тыыһынчанан программалары суруйаллар. Манна Стенфорд университета баар. 

Силиконовай долина 1951 сыллаахха саҕаламмыта Фред Терман диэн Стенфорд университетын вице-президена университетка баар миэстэни түүллэһиитин саҕалаабыта.
Аквила

**Аквила** (сороҕор **Акуила** эбэтэр өссө Л’Акуила) диэн Италия дойдутугар баар куорат. Дьонун ахсаана 70 000 киһи.

## Сир хамсааһына
2009 сыл муус устар 6 күнүгэр куоракка 6,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбута, 280 киһи олоҕо быстыбыта.

## Биллэр дьоннор
Аквила куораттан арҕаа дойдуларга биллэр поп-ырыаһыт Мадонна (Луиза Вероника Чикконе) дьонноро төрүттээхтэр.
Ландау

**Ландау** - бу тыл хас да өйдөбүллээх:

* Ландау,Бавария - Германия, Баварияҕа баар куорат
* Ландау,Пфальц - Германия, Рейнланд-Пфальц сиригэр баар куорат
* Ландау,Ый - ыйга баар кратер "хайаҕас"

## Биллэр дьоно

* Ландау, Григорий Адольфович (1877—1941) — Арассыыйа бэлиитигэ. 
* Ландау, Йехезкель (1713—1793) — раввин Праги киhитэ. 
* Ландау, Лев Давидович (1908—1968) — Улуу Физик, Нобелевскай премия. 
* Ландау, Мартин (р. 1931) — Эмиэрикэ артыыһа. 
* Ландау, Эдмунд Георг Герман (1877—1938) — Ниэмэс улуу математига.
Ландау (Бавария)

**Ла́ндау-ан-дер-И́зар** () — Бавария сиригэр баар кыра куорат. Сахалыы **Изар өрүһүн үрдүнээҕи Ландау** (Landau an der Isar). 

Дьонун ахсаана 13 тыс.

## Сигэлэр
* Официал сирэй
Квинсленд

**КВИНСЛЕНД**, **КВИНСЛЭНД** (**Queensland**) диэн Аустралия хоту өттүгэр сытар штат. Киин куората - Брисбен. Онтон улахан арыый улахан куората - Голд-Кост. Дьонун ахсаана 3,8 млн. киһи. Дойдуга биир улахан индустриально-сайдыбыт уонна экономически-сайдыбыт сиринэн биллэр. 

Квинсленд - Аан-Дойду биир саамай улахан туризм сирдэриттэн биирдэстэрэ. Сыллааҕы "оборот туризма" - 11 млн. киһиэхэ тэннэһэр. Чуумпу океан кытылыгар баар сир.

## Экономиката

## Историята

## Транспорта
[thumb|300px|[Квинсленд аэропорда|Маннык Аирпортаах-Квинслэнд]]

## Омуга

## Итэҕэлэ

## Квинслэнд-Ойуулар

[thumb|right|Queensland cities, towns, settlements and [List of highways in Queensland|road network]]

[thumb|200px|[Sugar canefields south of Childers]]

[thumb|200px|The [Great Barrier Reef]]
[thumb|The [Gold Coast, Queensland|Gold Coast is a major Tourist city]]
Брисбен

**Брисбен**, **Брисбэн** () диэн Куинслэнд диэн Аустралия сиригэр баар куорат. Дойду биир аныгы, экономически-сайдыбыт уонна улахан туризм сайдыбыт сирэ. Дьонун ахсаана — 2 мөл.

Аан-Дойду биир мультинациональнай куората буолар.

## Транспорт
Дьокуускай куорат илин уһугар турар, аэропорда Сидней уонна Мельбурна аэропортарын кэнниттэн үһүс пассажирынан буолар. Аэропорка ис уонна аан дойдутааҕы терминаллар, ону тэҥэ таһаҕас тиэрмин уонна икки ППП үлэлииллэр.

1885 сылтан 1969 сылга диэри трамвай ситим тутуллубута. Ситимнэр муҥутаан сайдыыларын саҕана (1952 сыл) суол уһуна 109 км буолбута, оттон саамай элбэх пассажирдары 1944-1945 сс. тиэйбиттэрэ. В 160 миллионов человек.

## Сайыҥҥы Олимпиада 2032
От ыйын 21 күнүгэр 2021 С. Токио куоракка МОК 138- с сессиятыгар Брсбен XXXV сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулары ыытар миэстэтинэн безальтернативнай олоҕуран талыллыбыта.

2032 с. олимпиаданы ылынар үһүс Австралия куората буолуоҕа. Урут сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар Мельбурнаҕа (1956) уонна Сидне (2000) буолаллара. Эбиитин соҕуруу полушариеҕа баар буолбутуттан кыһыҥҥы олимпиадалар төрдүс киин куората буолуо, Австралияҕа Мельбурнаҕа уонна сидорнайга уонна Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Бразилияҕа ыытыллыбыт 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар кэннилэриттэн.

## Туристарга киэҥник биллэр сир
Брисбеҥҥа сынньанар сирдэр ордук табыгастаах паркалар, чуолаан Soma Street Tha, Mont Coot-tha, Counic Gards (улахан Ботаническай сад, туспа сектордаах).

Хотугу кытылга Брисбань куоракка Брисбань диэн ааттанар буоллаҕына, элбэх ахсааннаах «бизнес- точкалар», маҕаһыыннары, бытовой уонна цифровой техниканы, автосервистэри о. д. А киллэрэн, Соҕуруу сир сынньанар сирдэрин, ол иһигэр Соҕуруу сынньанар сирдэри туһаҕа таһаарыы буолар.:

* Садан Наархан Хоохуоттарыттан үөһэ ааттаммыт,
* City Beach,
* онтон да атын.

Аквалангы кытта дьүөрэлээһин сайдыыта, ол иһигэр искусственнай уонна естественнэй рифмаларга угуллан турар.

Альберт-стритаҕа соҕурууҥҥу Альберт-паарка, Пери- хус, Альберт-стрит диэн холбоһуктаах церковь курдук биллэр пааматынньыктар бааллар.

## Быһаарыылар
Киото

**Киото** () диэн Дьоппуон биир улахан ордук аныгы куората буолар. Дьонун ахсаана - 2 млн, агломерациятынан 20 млн.
Жан Нувель

250px|мини|Жан Нувель
[мини|250px|[Токиоҕа тутуллубут Dentsu Building (1998)]]
**Жан Нувель** () — Бранли музейын бырайыактаабыт архитектор.

1945 сыллаахха Франция соҕуруу өттугэр Фюмель диэн кыра куоракка төрөөбүт. Эколь де Боз-Ар диэн оскуолаҕа Парижка үөрэммит.

1972 с. архитектор быһыытынан үлэтин саҕалаабыт. 1991 с. Франция архитектураҕа институутун (IFA) вице-президенэ буолбут, 1993 сылтан — Америка Архитектордарын Институутун (AIA) бочуоттаах чилиэнэ.

«Atelier Jean Nouvel» диэн ааттаах бюрота аан дойдуга барытыгар үлэлиир. Нувель үлэлэрин иһигэр — музейдар, конференц-кииннэр, концертыыр зааллар, офиснай комплекстар уонна олорор дьиэлэр бааллар.

Бүтэһик сылларга бырайыактаабыт үлэлэриттэн биллэллэрэ — Картье Фондатын штаб-квартирата, парижка баар Арааптар дойдуларын институута, Лионнааҕы Опера театра, Люцернаҕа тутуллубут концертыыр заал.

Притцкер бириэмийэтин лауреата.

## Туһаныллыбыт сирэ
* Зарубежная архитектура
* Огромная галерея архитектурных проектов Жана Нувеля
Хонсү

**Хонсү** (Һоншу, Һондо, ), Дьоппуон дойдутугар баар  арыы баар, Дьоппуон архипелагын ордук улахан арыыта буолар, ол курдук дойду - 74,41% сирин ылар. Бу арыы дойду ортотугар сытар, онон нэһилиэнньэтэ ордук дойдуга улахан буолар. Ол курдук 2010 сыллаахха арыыга 100 млн. киһи олохсуйан олорбут.

thumb|left|250px|Фудьи вулкаана - Япония биир ордук биллэр объега
Арыы устата 1300 км, киэҥэ  50тан 230 км дылы уларыйар, уопсай иэнэ 227&nbsp;969,74&nbsp;км², Япония иэниттэн 60% кэриҥэтин ылар. Великобритания арыытыттын кыранан аччыгый

## Айылхата
Хонсү рельепа хайалардаах, ол иһигэр элбэх вулканнардаах. Ордук улахана - Фудьи хайата — гора Фудьи (3776 м.).

## Куораттара
Хонсү арыытыгар ордук бөдөҥ дьоппуон куораттара бааллар: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима, Тояма уонна да атыттар.

## Нэһилиэнньэтэ
XIX үйэ бүтэһигин диэри айн норуот олоро сылдьыбыт, ол гынан баран дьоппуоннар Һоккайдо арыытыгар ыган таһаарбыттар. Арыы нэһилиэнньэтин ахсаана — 100 000 000 киһи (2010 сыл туругунан).

## Ас-Үөл

## Үөрэх

## История

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

## Өссө маны көр
Аустралиялар

**АУСТРАЛИЯЛАР** - Аустралия сүрүн омуктара буолаллар, сүрүннээн Англичаннар, Ниэмэстэр, Кытайдар, Кэриэйдэр, Ирландиялар, Индонезиялар уонна уопсайа 450 араас омуктара (олор иһигэр 600 Саха омуга) бары холбоон "Аустралиялар" диэн Саҥа омук буолаллар. Бу Саҥа омуктары - мультинациональнай дииллэр.

## Мультинациональнай омуктар
* Якутяниннар
* Ниэмэстэр
* Американецтар
* Дьоппуоннар
* Канаадалар
* Арассыыйалар

уонна да атыттар
Саҥа Соҕуруу Уэльс

**Саҥа Соҕуруу Уэльс**, (*Новый Южный Уэльс, New South Wales, NSW*) диэн Аустралия биир экономически-сайдыбыт штата буолар. Дойдуга саамай элбэх нэһилиэнньэлээх щтат буолар - 7 млн. (2009). 

Саамай улахан уонна киин куората - Сидней. Оттон арыый улахан куораттара - Ньюкасл, Уоллонгонг, Уагга-Уагга, Олбури уонна Тамуорт.

[мини|New South Wales showing [List of highways in New South Wales|highways]]
Уагга-Уагга

**УАГГА-УАГГА** (**WAGGA-WAGGA**) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатыгар баар, Аустралия куорат буолар. Дьонун ахсаана - 50 тыс. Олортон 2984 дьоно аборигеннар.
Уоллонгонг

**Уоллонгонг** (**Wollongong**), диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс сиригэр баар, Аустралия 9-ус улахан куората буолар, онтон штат иһигэр бэйэтигэр - 3-үс миэстэ (Сидней уонна Ньюкасл кэнниттэн). Ол курдук куоратка 2008 сыллаахха - 290 тыс. дьон олорбут.
Ньюкасл

**Ньюкасл** (**Newcastle**) диэн Саҥа Соҕуруу Уэльс штатын иккис улахан куората буолар (Сидней кэнниттэн), ол курдук куоратка - 312 тыс киһи олорор.
Дарвин(Аустралия)

280px|thumb|Map of Darwin with suburbs
**ДАРВИН** (**Darwin**) диэн Аустралия биир саамай хоту куората буолар, дьонун ахсаана — 101 тыс. Хоту территория сиригэр биир саамай улахан куората буолар. Хоту территория киин куората буолар.

## Быһаарыылар
Аустралия хотугу территорията

**ХОТУГУ ТЕРРИТОРИЯ** (**Northern Territory**) диэн Аустралия саамай хотугу территорията буолар. Киин куората - Дарвин. Хотугу территория үрдүнэн 190 тыс. киһи олохсуйан олорор.

## Өссө маны көр
Бу сирэйи өссө маннык ааттыыллар - Хоту Территория эбэтэр Аустралия хотугу территорията
Остин

**Остин** (**Austin**) - диэн АХШ-ка баар куорат, Техас штатын киин куората буолар. Дьонун ахсаана — 2 мөл.
Моhандас Карамчанд Ганди

**Моhандас Карамчанд Ганди** (гудьарати: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (алтынньы 2, 1869 — тохсунньу 30, 1948) диэн Индия тутулуга суох буолуутун хамсааhынын тутаах басхана. Кини сатьяграhа диэн тиранияны күргүөмнээх олохтоох бас бэринимиинэн утарылаhыы философиятын айааччыта. Сатьяграhа Индия тутулуга суох буолуутун туhугар охсуhууга улахан оруоллааҕа уонна аан дойду үрдүнэн олохтоох бырааптар уонна көҥүл иhин хамсааhыннары көҕүлээбитэ. Кини аан дойдуга **Маhатма Ганди** (санскрит: महात्मा — "Улуу кут") диэн ордук биллэр.
Че Гевара

thumb|300px|3 песо, 2004 с. Сирэй өттө — Че Гевара
**Эрне́сто «Че» Гева́ра**  ( , толору аата — **Эрнесто Гевара**, ; (Бэс ыйын 14 1928, Росарио, Аргентина – Алтынньы 9 1967, Ла-Игера, Боливия) — Аргентина марксист революционера, политига, суруйааччыта, эмчитэ, сэрии теорияhыта уонна герилья басхана. Өлөн баран бүтүн аан дойдутааҕы контркултуура им бэлиэтэ буолбута.

Эдэр медик-студент буола сылдьан, Гевара Латин Америка устун айанныыр эбит уонна ол тухары көрбүт дьадайыыттан олус диэн сатарыйбыт. Бу айаннарын устата ылбыт билиилэриттэн-көрүүлэриттэн кини маннык санааҕа кэлбит: региоҥҥа олоҕурбут экономика тэҥэ суох буолуута капитализм, неоколониализм уонна империализм монополияларын түмүктэрэ буолар, ону аан дойдутааҕы революция эрэ суох оҥорор кыахтаах. Маннык санаалаах кини Гуатемалаҕа барбыт, онно президент Хакобо Арбенс Гусман социал реформалары ыытыытыгар кыттыыны ылбыт. Гусманы, Central Intelligence Agency көмөтүнэн, суулларбыттарын кэнниттэн Гевара радикал идеологиятыгар буукса охтубут.

Кэлин, Мексикаҕа, Фидель Кастроны кытта билсибит уонна От ыйын 26 хамсааhыныгар кыттыспыт. 1956 ахсынньытыгар, кини Кастро салайыылаах революционердары кытары Кубаҕа, АХШ өйүүр Фулхенсио Батиста диктаторы суулларар сыаллаах, күүһүлээн киириигэ кыттыспыта. Гевара сотору өрө турааччылар ортолоругар биллибитэ, команданте буолбута уонна икки сылынан герильялар Батистаны ситиhиилээхтик суулларыыларыгар бастыҥ оруолу оонньообута. Куба революциятын кэнниттэн, индустрия миниистиринэн уонна ил баан президенынан үлэлээбитэ, онтон дипломат быhыытынан аан дойдуну кэрийбитэ уонна элбэх дойдулар басханнарыныын көрсүспүтэ. Кини таhаарыылаах суруйааччы этэ, ол курдук герилья сэриитин теориятын уонна практикатын туhунан салалта уонна Соҕуруу Америка устун мотоссыыкылынан айанын туhунан мемуар суруйбута. Гевара Кубаттан 1965 с. революциялары тэрийэ барбыта, бастаан Конго-Киншасаҕа тэрийэ сатаабыта сатамматаҕа, онтон Боливияҕа тиийбитэ, онно кинини CIA көмөтүнэн туппуттара уонна өлөрбүттэрэ.

Гевара уустук уонна суолталаах история фигурата буолар. Бэйэтин санаатын туhугар өлүүтүн, кылаас охсуhуутугар харса суох кыттыытын уонна санаатыгар ойуулааммыт "үп-харчы" оннугар бастатан туран "майгынан-сигилинэн" олорор "саҥа киhини" үөскэтиэн баҕа санаатын иhин Гевара хаҥас идеологиялаах хамсааhыннар бастыҥ сүгүрүйэр мөрсүөннэрэ буолар. Ону тэҥэ, кини идеологиятыныын соhумардык уонна утарсыылаахтык, Че дьүһүнэ глобал маркетиҥ уонна популяр култуура биир тарҕаныылаах бэлиэлэрэ буолар. Кини туhунан элбэх, үксэ иэйиилээх, биографиялар, мемуардар, кинигэлэр, эсселар, ырыалар уонна киинэлэр тахсаллар. Time сурунаал кинини XX үйэ 100 ордук сабыдыаллаах дьонун ахсааныгар киллэрбитэ. Гевара Guerrillero Heroico диэн хаартыската (фотограф Альберто Корда) «аан дойду ордук биллиилээх хаартыската» дэнэр.
Руаль Амундсен

**Руаль Энгелбрегт Гравниҥ Амундсен** (*Roald Engelbregt Gravning Amundsen*) (от ыйын 16, 1872 — бэс ыйын 18, 1928) диэн Норвегия айанньыта уонна полярнай чинчийээччитэ. Кини бастакы Соҕуруу полюска тиийэр соруктаах Антарктика экспедициятын 1910-1912 сс. салайбыта. Хоту уонна Соҕуруу полюстарга тиийбит аан бастакы киhи буолар. Онтон ураты кини Хотугулуу арҕаа аартыгынан бастакынан ааспыт киhи. 1928 бэс ыйыгар быыhааhын миссиятыгар кытта сылдьан мэлийбит.
Myspace

**MySpace** (**Мин Эйгэм, Май Спэйс**) диэн аан-дойдуга биллэр АХШ-ка ордук киэҥник тарҕаммыт социальнай интэриниэт-бөлөхтөр ситимнэрэ.

## Сигэлэр
* МайСпэйс ордук улахан саайта
Windows Live Spaces

**Windows Live Spaces** диэн АХШ биир улахан аан-дойду масштабыгар улэлиир социальнай сайт. Бу саайтка - 11 млн. киһи регистрацияламмыт уонна аккаунт ылбыттар. Олортон 5,5 млн - АХШ буолар.

## Сигэлэр
* Главнай саайтка киирии
Фэйсбук

**Facebook**, АХШ саамай улахан интернет сайтарыттан биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, аҥардас АХШ-ка — 175 млн, Европа дойдуларыгар — 210 млн, Азия уонна Аустралия5а — 210 млн, атын сирдэртэн — 68 млн. Олортон Саха Сириттэн — 377 тыс. Төрүттээччитэ — Марк Цукерберг. 2009 сыл ахсынньы 7 күннээҕи туругунан 350 миллионтан тахса сурутаччылаах эбит.

Facebookole аан дойду биэс саамай улахан веб- сайтын ахсааныгар киирэр. 2017 сыл муус устарыгар 1,968 миллиард киһи олорор. 2017 сыл бэс ыйыгар аудитория аудиторията 2 миллиард туһанааччы баар буолла — бу сайтка саатар ыйга биирдэ эбэтэр лоокуука быыс булан кнопка кнопка киирэн кэлээччилэр. Кулун тутар ыйга 720 мөлүйүөнү тэптэрэр — маннык хабааннаах Ил Түмэн күннээҕи бэбиэскэтэ олохтонор. Атырдьах ыйын 24 күнүгэр 2015 сылга Facebooka социальнай ситимин киириилэрин ахсаана биир миллиард киһи барда. Ыйга 1,03 млрд. киһи мобильнай сыһыаны Facebook. Күн аайы социальнай ситимнэргэ 6 миллиард «лайкалар», комментарийдар хааллараллар уонна 300 мөлүйүөн хаартыскалары таһаараллар. Сайтка 200 миллиард «доҕордуу сибээс»бэлиэтэммит. 2011 сыл алтынньытыгар 1 триллион, видеонан көрүү ахсаана 2015 сылга 8 миллиард тиийбит.

Бу сайты тарҕатан Марк Цукерберг 23 саастааҕыгар ордук эдэр миллиардер буолбут.

2009 сыллаахха от ыйын 20 күнүгэр саайт нуучча тылынан эмиэ тахсар буолбут.

## Сигэлэр
* FaceBook

## Быhаарыылар

## Өссө маны көр
* Facebook Watch
Blogger

220px|right 
**Blogger** (сахалыы *блоггэр* диэн ааҕыллар) — аан дойдуга сэргэммит уонна киэҥник биллибит интэриниэт сиэрбистэртэн биирдэстэрэ. *Pyra Labs* диэн тэрилтэ 1999 сыллаахха олохтообута, 2003 сыллаахха бу сиэрбиһи *[[Google]]* атыыласпыт. Сулууспа бу аадырыска баар: www.blogger.com, билигин да үлэлии турар.
Хинди

**Хинди** () — Индия дойдутун биир сүрүн омуга буолар, ону таһынан Пакистаҥҥа (10 млн), Афганистаҥҥа (1 млн) олороллор...
Максимова Мира

thumb|250px 
**Мира Максимова (Ушканова)** (англ. Mira Maximova (Ushkanova), 1981 с. муус устар 4 күнэ, Дьокуускай),   Umira2 (ExUmira2) диэн аатынан эмиэ биллэр - поэтесса, тылбаасчыт, авторскай ырыалары фортепиано уонна акустик кавердар доҕуһуолларынан толорооччу. 

Ус о5олоох ыал  улахан кыыhа,  бырааттаах уонна балтылаах.

Вегетарианскай олох майгытын тутуhар.

Мульткиинэ дьоруойдарын Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыаларын үс тылынан (ааҥыл, кытай, саха) тылбаастаан уонна видео-роликтары :ru:YouTube-ка уган биллибитэ. 

## "Человек Мира" ыстатыйаттан быһа тардыы [http://sakhamarket.ru/?page=paper&id=565] :

Во всемирной паутине популярность непредсказуема. Изо дня в день Интернет рождает разного рода сомнительных героев – плачущего в защиту Бритни Спирз мальчика, возмущенного клиента требующего от провайдера «кайфа без разрывов», чихающего детеныша панды… Но кроме таких «звезд» однодневок, бывают явления более значительные. 

Например, якутянка, живущая в Китае, Мира Максимова, которая, уже несколько лет ведет свою веб-страничку в известном видеоблоге Youtube. В своих самодельных клипах она знакомит весь мир со своей родиной, с республикой Саха. Она одна из наиболее читаемых русскоязычных ютьюберов...

## Ааптарскай ырыалара
http://www.realmusic.ru/miramaximova

## Айымньылара
http://www.stihi.ru/avtor/umira2

## Ырыа тылбаастара
http://www.realmusic.ru/umira2_translations_and_covers

## Youtube-ка тус сирэйэ
http://www.youtube.com/ExUmira2

## Чебурашка уонна Крокодил Гена ырыалара
#Чебурашка ырыата английскайдыы
#Чебурашка ырыата кытайдыы (大耳猴的歌)
#Крокодил Гена ырыата кытайдыы (生日歌)

## Поэт быһыытынан
#10 закономерностей жизни by Umira2
#Просто наслаждайся и живи
#"Молва" үгэ (кытайтан тылбаас)

## Ылыллыбыт сирэ (источниктара)
Ирлааннар

**Ирлааннар** (Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh, na Gaeil), Ирландия сүрүн олохтооҕо буолар. Ынырык элбэх Ирлаан омуга, бэйэтин дойдутугар олорбот - 93%. Ол курдук 93% Ирландияттан атын сиргэ олохсуйан олороллор, ол курдук АХШ (35-50 млн), Великобритания (20 млн), Бразилия (20 млн) уонна өссө 200 араас омук дойдуларыгар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ эмиэ киирэр.
Йоруба

**Йоруба** (йор. *Ìran Yorùbá*, *Ọmọ Odùduwà*, эбэтэр *Ọmọ Káàárọ̀-oòjíire*) — Африка биир сүрүн омуга, Нигерия сүрүн омуга
1552

**1552** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 23 — Нуучча ыраахтааҕытын Уордаах Уйбаан сэриитэ Казань куораты төгүрүктээбит.
* Алтынньы 2 — Нуучча ыраахтааҕыта Уордаах Уйбаан сэриилэрэ Казан куораты ылбыттар, *Казан ханлыга* Арассыыйаҕа холбоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1555

**1555** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 9 — Ааҥылыйаҕа Глостер эпиискэбин Джон Хуперы Мария I ыраахтааҕы саҕана уматан өлөрбүттэр. Киристийээннэр сыаркаптара ис хайдыыны утары охсуһуутун уонна дойдуга былаас былдьаһыытын түмүгэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1556

**1556** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 23 — Кытайга Шэньси провинциятыгар аан дойду устуоруйатыгар саамай элбэх киһи өлүүлээх сир хамсааһына буолбут. Уопсайа 830 000 киһи өлбүт.
* Олунньу 14 — Акбар Улуу Моҕуоллар Импиэрийэлэрин ыраахтааҕыта буолбут.
* Кулун тутар 21 — Оксфордка Биибилийэни ааҥыл тылыгар тылбаастаабыт Томас Кранмер диэн эпиискэби уматан өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 31 — Игнатий Лойола (1491 төр.), Иезуиттар уордьаннарын төрүттээччи.
1557

**1557** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 1 — Жак Картье — билиҥҥи Канаада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ.
1558

**1558** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 7 — Герцог Гиз баһылыктаах Франция сэриилэрэ Кале куораты ылбыттар, бу Англия континеҥҥа тиһэх бас билиитэ этэ.
* Кулун тутар 5 — Испания хоруола Филипп II быраас Франсиско Фернандеһы Миэксикэҕэ биллибэт үүнээйилэри уонна аһы-үөлү чинчийэр соруктаах ыыппыт. Бу күнү Европаҕа табах тарҕаммыт күнүнэн ааҕаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1559

**1559** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 2 — Джон Нокс көскө ыытылла сылдьан баран Шотландиятыгар төннүбүт, бу тиийэн Шотландия Реформациятын баһылыыр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1560

**1560** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 5 — Карл IX Франция хоруола буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1561

**1561** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 22 — Фрэнсис Бэкон — Англия судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бөлөһүөк, билим миэтэдин олохтообут киһи.

## Өлбүттэр
1562

**1562** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 17 — Сен-Жермен эдикта олоххо киирэн, Францияҕа гугеноттар бырааптара билиниллибит.
* Кулун тутар 1 — Васси диэн сиргэ (Франция) 63 гугеноту өлөрбүттэр, мантан сылтаан Францияҕа итэҕэл сэриилэрэ саҕаламмыттара.
* От ыйын 12 — Юкатан эпиискэбэ Фрай Диего де Ланда майя омук ытык эмэгэттэрин уонна кинигэлэрин уматтарбыт.

## Төрөөбүттэр
* Сэтинньи 25 — Лопе де Вега — Испания "Көмүс үйэтин" кэминээҕи уһулуччулаах драматург, бэйиэт, прозаик.

## Өлбүттэр
1563

**1563** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 19 — Москубаҕа Иван Фёдоров уонна Петр Мстиславец типографиялара үлэтин саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1564

**1564** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 26 — Улуу гетман Микола Радзивилл баһылыктаах Литва улуу княжествотын аармыйата Петр Шуйскай баһылыктаах Нуучча саарыстыбатын аармыйатын Ливония сэриитин Ула аттынааҕы кыргыһыытыгар кыайбыт (Ула диэн Даугава өрүс салаата, билиҥҥи Витебскэй уобаласка баар). Сорох устуоруктар этэллэринэн бу хотторуу Уордаах Уйбаан уйулҕатын хамсаппыта, уонна нөҥүө сылыгар кырыктаах опричнинаны төрүттүүрүгэр тиэрдибитэ.

* Муус устар 30 — Дерпт бойобуодата кинээс Андрей Курбскай, Уордаах Уйбаан ыраахтааҕы бэлиитикэтин утаран Польшаҕа куотар. Кинини билигин оонньоон «бастакы диссидент» диэн ааттыыллар.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 15 — Галилео Галилей — аатырбыт Италия физигэ, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи.
* Муус устар 26 — Вильям Шекспир (ааҥл. William Shakespeare).

## Өлбүттэр
* Олунньу 18 — Микеландьело, Италия уруhуйдьута, скульптора, архитектора, поэта уонна инженера

* Ыам ыйын 27 — Жан Кальвин (1509 төр.), Швейцарияттан төрүттээх итэҕэл дьайыксыта, кальвинизмы төрүттээччи.
1565

**1565** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 26 — Ииндийэҕэ Таликота кыргыһыытыгар ислам итэҕэллээх Декан султанаттара бүтэһик индуист итэҕэллээх Виджаянагара импиэрийэтин кыайбыттар. Инньэ гынан мусульманнар Ииндийэ субконтиненын үксүн баһылаабыттар.

* Бэс ыйын 23 — Осмааннар флоттарын баһылыга Драгут Мальта Улуу төгүрүктээһинин кэмигэр кыргыһыыга өлбүт.

* Балаҕан ыйын 11 — Осмааннар сэриилэрэ Мальтаны кыайан ылбакка төннүбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1566

**1566** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 28 — Уордаах Уйбаан бирикээһинэн Вологда кириэмилин тутуу саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

* Балаҕан ыйын 6 — Үтүөкэн Сулейман — Осмаан Импиэрийэтин онус султаана (1520—1566), кини салайар кэмигэр Осмаан Импиэрийэтэ сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта.
1569

**1569** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 28 — Люблиннааҕы уния түһэрсиллибит, Польша уонна Литва холбоспуттар.
* От ыйын 1 — Люблиннааҕы уния: Польша хоруоллуга уонна Литва улуу княжествота уния түһэрсэн холбоспуттар; дойду аата Речь Посполита диэн ааттаммыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 9 — Питер Брейгель Аҕа — Голландия Ренессанс кэминээҕи уруһуйдьута уонна графига.
1570

**1570** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 2 — Уордаах Уйбаан опричниктара Новгород куоракка погрому саҕалаабыттар. Тыһыынчаннан киһи суорума суолламмыта.
* Тохсунньу 12 — Иоанн IV ыраахтааҕы (Уордаах Уйбаан) сэриилэрэ Новгород куоракка киирбиттэр, тыһыынчанан киһини, ол иһигэр оҕолору-дьахталлары, сордоон-муҥнаан өлөртөөбүттэр (сорох сыанабылынан 30 тыһыынча олохтоохтон аҥаарын, 15 тыһыынча киһини). Төрүөтэ — Московияттан арахсан Польшаҕа холбоһоору гыммыттар диэн сымыйа үҥсүү. Бу кэнниттэн куоракка ыарыы турбута, сут буолбута.
* Ыам ыйын 12 — Москуба саарыстыбатыгар Уордаах Уйбаан ыйааҕынан Доннааҕы казачество үөскээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1571

**1571** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 24 — Кырыым хаана Девлет-Гирей Москуба кириэмилин төгүрүктээбит. Тулалыыр дьиэлэр барыта урусхалланаллар.
* Бэс ыйын 2 — Хаан Гирей Москуба куоракка 40 тыһыынча киһилээх сэриилээх кэлбит.
* Бэс ыйын 3 — Кырыым хаана Девлет I Гирей оччотооҕу кэминэн кыра ахсаннаах (40-ча тыһыынча киһилээх) сэриитэ Москубаны уоттаабыт. Сылтаҕа — Москуба уонна Вильно өр кэмҥэ түһээн төлөөбөтөхтөрө. Ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан Ростовка күрээбитэ. Москубаны уоттаан баран хаан сэриилэрэ Рязань сирдэринэн төннүбүттэрэ. Араас сыанабылынан бу бохуот түмүгэр 60 — 150 тыһыынча киһи кулут буолбута, 10 — 120 тыһыынча нуучча өлбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1572

**1572** сыл.

## Туох буолбута
Атырдьах ыйын 24-һэ буолар түүнэ - **[[Варфоломей түүнэ]]** - Париижка католиктар гугеноттары өлөрүүлэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1575

**1575** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 13 — Польша бүрүстүөлүттэн күрээбит Генрих III Франция хоруолунан бэргэһэлэммит.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Улуу Моҕуоллар импэрээтэрдэрэ Акбар  Бенгалия султаанын Дауд-хан Каррани сэриитин Тукарой аттынаҕы кыргыһыыга кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1576

**1576** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 12 — Улуу Моҕуоллар импиэрийэлэрэ Раджмахал аттыгар буолбут кыргыһыыга Бенгаал султанаатын үлтүрүтэн Бенгалияны бэйэтигэр холбообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1577

**1577** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 28 — Петер Паул Рубенс, уруhуйдьут

## Өлбүттэр
1578

**1578** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 31 — Испания сэриитэ голландецтар, фламандецтар, англичааннар, шотландецтар, ньиэмэстэр, французтар уонна валлоннар өрө туран холбоспут аармыйаларын Голландияҕа Жамблу аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Дьиктитэ диэн устуоруйаҕа сурулларынан өрө турааччылар 8000 эбэтэр 12000 киһини өлбүтүнэн сүтэрбиттэр, оттон Испания аармыйата баара суоҕа 15 киһи сүтүктэммит. Тыыннаах хаалбыт 3000 кэриҥэ өрө турааччылар саллааттара Жамблу куорат эркинигэр саспыттар, биэс хонон баран бэриммиттэр.

* Атырдьах ыйын 4 — Хотугу Африкаҕа Марокко сиригэр Эль-Ксар-эль-Кебир кыргыһыыта (эбэтэр Үс хоруол кыргыһыыта) буолбут. Манна икки Марокко бүрүстүөлүн былдьаһааччы хоруоллар уонна биирдэрин өйөөбүт Португалия хоруола кыттыбыттара. Үһүөн кыргыһыы кэмигэр өлбүттэрэ. Португалия бу кыргыһыыга эдэр, оҕолоно илик хоруолун эрэ буолбакка, элбэх биллэр-көстөр дьонун сүтэрбитэ, онтон сылтаан улуу дойду аатыттан ааспыта, икки сылынан Испанияттан тутулуктаммыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1579

**1579** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 25 — Ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан (Иван Грознай) Дон хаһаактарыгар сурук ыыппыт. Бу күн Дон хаһаактара төрүттэммит күннэринэн ааҕыллар.

* Бэс ыйын 17 — Айанньыт сэр Фрэнсис Дрейк Саҥа Альбион диэн ааттаабыт сирин Англия бас билиитинэн биллэрбит (аныгы Калифорния).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1580

**1580** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 26 — Аатырбыт Англия пирата Фрэнсис Дрейк аан дойдуну эргийэн дойдутугар тиийбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Киһи-аймах бас билиитэ

right|300пкс
**Киһи-аймах бас билиитэ** (, ) — ааптар үп көрдүүр бырааба бүппүт эбэтэр олоччу суох айымньылар бөлөхтөрө. Сороҕор киһи-аймах бас билиитинэн патеннарын болдьоҕо бүппүт айыылары (изобретения) ааттыыллар. Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ким баҕарар тарҕатар уонна көҥүл туһанар кыахтаах. 

Киһи-аймах бас билиитигэр киирбит айымньылары ханнык баҕарар киһи ааптарга үп төлөөбөккө туһаныан сөп. Ол гынан баран ааптар бу айымньыны айбыта, аата-суола куөмчүлэниэ суохтаах, ааптар үтүө аата харыстаныахтаах уонна көмүскэнэр бырааптаах. 

Киһи-аймах бас билиитигэр көһүү болдьоҕо уонна бэрээдэгэ араас дойдуларга тус-туспалар. Арассыыйаҕа Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымньы АХШ-ка өссө ааптар быраабынан толору көмүскэниэн сөп, эбэтэр төттөрүтүн АХШ-ка Киһи-аймах бас билиитэ буолбут айымнь Арассыыйаҕа өссо да оннук буола илик буолуон сөп. Европа үгүс дойдуларыгар киһи-аймах бас билиитигэр ааптар өлбүтүн эбэтэр айымньы киэн эйгэҕэ тахсыбыта 70 сыл ааспытын кэннэ көһөр.
1581

**1581** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 26 — *Холбоһуктаах Провинциялар Өрөспүүбүлүкэлэрэ* (билиҥҥитэ Нидерланды) Испания хоруолуттан тутулуга суоҕун биллэрбит. Европаҕа бастакы феодализмтан тэйбит *буржуазнай өрөспүүбүлүкэ* үөскээбит.

* Алтынньы 26 — Ермак сэриитэ Кучум хаан сэриитин үлтүрүппүт уонна Сибиир ханлыгын киин куоратын Искэри сэриилээн ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1582

**1582** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 15 — Ям-Запольскайдааҕы эйэлэһии: Уордаах Уйбаан ыраахтааҕылаах Нуучча саарыстыбата Ливонияны Речь Посполитайаҕа биэрбит. Ливония 1558—1583 сыллардааҕы сэриитэ түмүктэниитин докумуоннарыттан биирдэстэрэ. Бу сэрии кэнниттэн онно сэриилэспит казаактар Ермак салалталаах Сибиири сэриилээһиҥҥэ кыттыбыттара.

### Олунньу
* Олунньу 24 — Рим папата Григорий XIII дьиҥнээх Күн эргиириттэн хас да хонук хаалыылаах Юлиан халандаарын оннугар ордук табыгастаах саҥа халандаары (кэлин кини аатынан Григориан халандаара диэн ааттаммыта) киллэрбит. Бу халандаарга бастаан католицизмы өрө тутар дойдулар, онтон сыыйа Европа бары дойдулара көспүттэрэ.

### Алтынньы
* Алтынньы 4 — Рим папата Григорий XIII уурааҕынан григориан халандаара ылыныллыбыт. Аныгыскы күн алтынньы 15 күнэ буолар диэн биллэриллибит. Бу халандаар Юлиан халандаарын сүрүн алҕастарын көннөрбүтэ, сыыйа аан дойду барыта көспүтэ.
* Алтынньы 15 — Рим паапата Григорий XIII Григориан халандаарын олоххо киллэрбит. Италияҕа, Польшаҕа (ол саҕана Речь Посполитая), Португалияҕа уонна Испанияҕа алтынньы 4 күнүн кэнниттэн тута алтынньы 15 күнэ буолар. Атын дойдуларга саҥа халандаар хойутуу киирбитэ. Бу халандаар урукку Юлиан халандаарынааҕар Сир Күнү эргииригэр ордук сөп түбэһэр.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 4 — Ермак Тобол өрүс кытылыгар Чуваш тумулугар буолбут кыргыһыыга Сибиир хаанын Кучум сэриитин үлтүрүппүт. Аҕыйах хонугунан Сибиир киин куоратын Искеры ылар. 1585 с. Кучум Ермаагы өлөрөн баран Искеры төннөрбүтэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1583

**1583** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 5 — Англия айанньыта Хемфри Гилберт билиҥҥи Канадаҕа баар Ньюфаундленд арыытын Англия королеватын сиринэн биллэрбит уонна онно сэлиэнньэ олохтообут. Бу Хотугу Америкаҕа Англия бастакы колонията буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1584

**1584** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 28 — Иван IV Уордаах Уйбаан (1530 төр.), бастакы нуучча ыраахтааҕыта (1547—1584).
1586

**1586** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 3 — Англияҕа аан бастаан Колумбияттан хортуоска аҕалбыттар.

* Ыам ыйын 19 — Самаара өрүс төрдүгэр нууччалар кириэппэс тутан саҕалаабыттар. Самаара куорат олохтоммут күнэ.

* От ыйын 27 — Англия байҕалынан устааччыта Уолтер Рэли Британияҕа аан бастаан табаҕы аҕалбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1587

**1587** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 25 — Дьоппуону түмпүт Тоётоми Хидэёси христианствоны тарҕатыыны боппут, аҕабыыттары дойду иһиттэн үүрбүт. Сотору кэминэн Дьоппуон икки үйэлээх изоляцияҕа киирбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1592

**1592** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 23 — Венецияҕа инквизиция бөлүһүөк Джордано Бруноны таҥара үөрэҕин утарда диэн хаайбыт.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 28 — Ян Амос Коменскай (1670 өлб.), чиэх гуманист-педагога, суруйааччы, түмэт дьайыксыт.

## Өлбүттэр
1593

**1593** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 12 — Дьоппуоннар Кэриэйэҕэ саба түһүүлэрэ: Квон Юл баһылыктаах кырачаан Хэнджу кириэппэскэ хатанан олорор 2800 кэриэй саллааттара уонна ополченецтара 30 000 тахса киһилээх дьоппуон сэриитин үлтүрүппүттэр. Дьоппуоннар 10 тыһыынча кэриҥэ киһилэрин сүтэрбиттэр, хас да генераллара бааһырбыт. Бу кыайыы 7 сыллаах сэриигэ кэриэйдэр үс бөдөҥ кыайыыларыттан биирдэстэрэ этэ.

* От ыйын 25 — Франция хоруола Генрих IV протестантизмтан католицизмҥэ көспүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1594

**1594** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 19 — Речь Посполита хоруола Сигизмунд III Швеция хоруола буолбут.

* От ыйын 5 — Педро Лопес де Соуз баһылыктаах Португалия сэриилэрэ Канди хоруоллукка (Шри-Ланка) саба түспүттэр, ол эрээри бартыһааннар дьайыыларыттан уонна саллааттара дезертирдээн күүскэ мөлтөөбүттэрэ, үс ый буолан баран Дантур аттынааҕы кыргыһыыга бүтүннүү урусхалламмытара. Хоруоллук бу бөдөҥ кыайыыттан сылтаан аармыйатын бөҕөргөппүтэ, эрэгийиэни баһылаабыт дойдулартан Португалияттан, Британияттан, Голландияттан өссө икки үйэттэн ордук тутулуга суох олорбута (1815 сыллаахха диэри).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1596 сыл

**1596** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйа — *Оксфордширга* бааһынайдар өрө туруулара.
* Аҥылычааннар Испания флотун *Кадис* гааваҥҥа урусхаллаабыттар.
* Күһүн — Арҕаа Финляндияҕа тыа дьоно өрө турбуттар («дубинкалар сэриилэрэ»).
* 1596 — 1597 — Баренц үһүс экспедицията. Саҥа Сир илин кытылан кыайан устубата, хараабыллара муус хам баттаабыта.  *Медвежий* уонна Шпицберген арыылары арыйбыт. Саҥа Сиргэ өлбүт.
* Австрия тыа дьонноро эмиэ өрө турбуттар. 15 тыһыынчалаах сэриини Үөһээ Австрияҕа Георг Таш салайбыта. Штирияҕа эмиэ.
* Польша киин куората Краковтан Варшаваҕа көһөрөллүбүтэ.
* Жеч Посполитаҕа католиктар уонна ортодокстар таҥара дьиэлэрин икки ардыларынан Бресттээҕи уния илии баттаммыта.
* 1596 — 1597 — Соҕуруу Сербияҕа, Герцеговинаҕа, Монтенегроҕа уонна Албанияҕа өрө туруулар. Хам баттаммыттара.

* Бэс ыйын 17 — Голландия чинчийээччитэ Виллем Баренц Арктикаҕа Шпицберген архипелагы арыйбыт.

* бэс ыйын 23 — Дьааба арыыга *Бантам* куоракка Маҥнайгы Голландия экспедицията кэллэ. Салайааччыта *Корнелиус Хутман*.
* Сэтинньи 25 — Фиин бааһынайдара түһээн элбэҕин сөбүлээбэккэ дворяннарын утары өрө турбуттар (Финляндия ол саҕана Швецияҕа киирэрэ). Бу өрө туруу устуоруйаҕа Сүллүгэстээх сэрии диэн аатынан киирбитэ — бааһынайдар куйахтаах дьону кытта сүнньүнэн сүллүгэһинэн охсуһаллар этэ.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 6 — Богдан Хмельницкэй — Запорожскай Сэрии гетмана, Украина полководеһа уонна судаарыстыба дьайыксыта.

* кулун тутар 31 — Рене Декарт (ө. 1650), Франция филосова, математик, физик. Анализтыыр геометрияны төрүттээбитэ.

* От ыйын 22 — Михаил Фёдорович (1645 с. өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1613 сылтан өлүөр диэри), Романовтар династияларын бастакы бэрэстэбиитэлэ. Нуучча хаһаактара аан бастаан Саха сирин бу ыраахтааҕы саҕана булбуттара, Дьокуускайы олохтообуттара.

* балаҕан ыйын 4 — Константин Гюйгенс (ө. 1687), Недерланд поэта, үөрэхтээх киһи уонна композитор.

## Өлбүттэр
1597

**1597** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 5 - Дьоппуон Нагасаки куоракка 26 киһини католик буолбуттарын иһин өлөрөллөр. Бу иннинээҕи сылга Дьоппуон христианство бобуллубут эбит.
* Олунньу 5 — Япония бастакы христианнарын дьопуон уопсастыбатыгар суоһууллар диэн санааттан өлөрбүттэр.

* Олунньу 8 - сэр Anthony Shirley, "Англия ордук үөрэхтээх пираата", Дьамаайкаҕа саба түһэр.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 11 - Амьен куорат Испания сэбилэниилээх куүстэринэн ылыллыбыт 
* Кулун тутар 29 - Тихо Браге (Tycho Brahe) Вен (Ven) куораттан Копенгагеҥҥа (Farvergården) көһөр.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 11 — Германия Англияҕа дьону атыылыырын тохтоппут.

### Алтынньы
* Алтынньы 26 — Кэриэйэ уонна Дьоппуон ыккардыларынааҕы Имджин сэриитин кэмигэр аатырбыт Мёнъян кыргыһыыта буолбут. 13 эрэ ааллаах кэриэй адмирала Ли Сунсин 300 ааллаах дьоппуон флотун кыайбыт. Бу иннинээҕи кыргыһыыга кэриэй флота барыта кэриэтэ урусхалламмыт, аҕыйах аал ордубут. Ол эрээри кинилэри утары синньигэс Мёнъян силбэһиитигэр киирбит дьоппуон ааллара байҕал таһыма түһүүтүгэр-тахсыытыгар түбэһэн үгүстэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытары харсыспыттар уонна суорба таастарга анньыллыбыттар. Хамсыыр кыаҕа суох үмүөрүспүт ааллары кэриэйдэр тэргэнинэн ытыалаан тимирдибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1598

**1598** сыл.

## Туох буолбута

* Тохсунньу 7 — Рюриковичтар династияларын Москубатааҕы салаатын бүтэһик киһитэ ыраахтааҕы Федор I өлбүт. Кини кэнниттэн Арассыыйа ыраахтааҕытынан Федор I кэргэнин убайа Борис Годунов буолбут.
* Олунньу 17 — Нуучча ыраахтааҕытынан Борис Годунов бэргэһэлэммит. Кини дойдуну 1605 сыл муус устар 13 күнүгэр диэри баһылаабыта. Кини бүрүстүөлгэ олоруон да иннинэ 1587 сыллаахтан ыла Арассыыйаны салайбыта.

* Муус устар 13 — Франция хоруола Генрих IV гугеноттарга итэҕэллэрин көҥүллээбит. Францияҕа өр сылларга буолбут итэҕэл сэриилэрэ тохтообуттар.
* Муус устар 30 — Генрих IV Францияҕа гугеноттар итэҕэллэрин көҥүллүүр туһунан Нант эдиктин таһаарбыт.

* Ыам ыйын 13 — Нуучча сыаркаба Борис Годунову Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1599

**1599** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 25 - Оливер Кромвель (Oliver Cromwell), Англия Шотландия уонна Ирландия Лорд Протектора (ө. 1658)
* Бэс ыйын 6 — Диего Веласкес (1599 — 6.8.1660) төрөөбүт, улуу испанскай художник, Филипп IV хоруол придворнай художнига.

## Өлбүттэр
1600

**1600** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 17 — бөлүһүөк Джордано Бруноны умата илдьэн иһэн саҥарбатын диэн тылын мас ытарчанан кыбыппыттар.
* Олунньу 19 — Перуга Уайнапутина стратовулкан эстибит. Соҕуруу Америка устуоруйатыгар саамай күүстээх эстии этэ.

* Алтынньы 6 — «Эвридика» опера премьерата буолбут, аныгы кэмҥэ диэри кэлбит саамай эрдэтээҥи опера. Барҕарыы эпохата түмүктэнэн Барокко эпохата саҕаламмыт.

* Ахсынньы 31 — Британия Ост-Ииндийэтээҕи хампаанньата олохтоммут. Бу хампаанньа Ииндийэни сэриилээн ылбытынан биллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Олунньу 17 - Джордано Бруно (Giordano Bruno), Италия филособа (дьон көрүүтүттэн атын көрүүлэрин иһин уматыллыбыт) (т. 1548)
Маори

**Маори** (**Māori**) диэн Саҥа Зеландия дойдутун төрүт олохтооҕо буолар, Дьобуруопалар кэлиэхтэриҥ иннэ дойду сүрүн олохтооҕо буолар этэ. Билигин дойду хас 4-6 эрэ олохтооҕо Маори буолар. Саҥарар тыллара — Маори тыла. Итэҕэллэрэ — Маори итэҕэлэ. Сорохторо христианнар.

## Хаартыскалар
thumb|right|250px|Нөрүөн-Нөргүй Маори ыалдьыттары
thumb|right|200px|Маһы кэрдэр

## Сигэлэр
* culture.co.nz — Маори тыла уонна культурата!
Аделаида

**Аделаида** (**Adelaide**) - Аустралия улахан куораттарыттан биирдэстэрэ, дьонун ахсаана 1,1 мөлүйүөн (2006). Бу куорат Соҕуруу Аустралия штатын киинэ буолар. Манна элбэх кытайдар олохсуйбуттар. Балачча элбэх сахалар (101 саха дьоно) олороллор диэн буолар.
Соҕуруу Аустралия

**South Australia** (Соҕуруу Аустралия) диэн Аустралия  Соҕуруу өттүгэр баар штат буолар. Киин куората - Аделаида. Бу штат территориятын үрдүнэн 103 Саха омуга олорор, олортон 101 Сахата Аделаидаҕа бааллар.
.io

**.io** диэн Британия Индия океаннааҕы сирдэрэ үрдүк таhымнаах ил домена.
Ингуштар

ИНГУШТАР (бэйэлэрин - галгай дэнэллэр), Арассыыйа биир улахан норуота буолар

## Ингуштар Саха сиригэр
Өй

**Өй** диэн мэйии когнитив бырассыастарын холбуу ааттара. Киһи толкуйдуур, биричиинэтин быһаарар, истэр, сананар уонна өйдүүр өттө буолар. Сорох религиялар дьоннор толкуйдууллар киһи этиттэн атын уонна ону дууһа диэн аттыылар. Билим өттүттэн көрдөххө барыта киһи мэйиитин үлэлиттэн тутулуктаах буолар. 

## Өссө маны көр
* Өй уонна санаа
* Санаа
Метафизика

**Метафизика** диэн чахчы баары чинчийэр философия салаата. Салаалара космология уонна онтология. Баар буолуу уонна аан дойду төрүттээх айылҕаларын үөрэтэр.

## Өссө маны көр
* Эпистемология
Хабаровскай кыраай

300 px|right|thumb|Хабаровскай кыраай административнай каартата
**Хабаровскай кыраай** — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр. 

*Хабаровскай кырай төрүттэниитэ* алтынньы 20 1938 сыллаахха ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр (уонна Приморскай кыраай).

*Иэнэ* 788 600 км² — Арассыыйа субъектарыттан 4-с миэстэҕэ турар.

*Олохтоохторун ахсаана* — 1401,9 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).

*Киин куората* — Хабаровскай, олохтоохторо 578,6 тыһ. киһи (01.01.2009 туругунан).

### Олохтоохторун омугунан састааба ([[2002]])
* Нууччалар — 1 290 264 (89,82 %)
* Украинецтар — 48 622 (3,38 %)
* Нанаайдар — 10 993 (0,77 %)
* Татаардар — 10 972 (0,76 %)
* Кэриэйдэр — 9 519 (0,66 %)
* Белорустар — 8 840 (0,62 %)
* Эбэҥкилэр — 4 533 (0,32 %)
* Азербайджааннар — 4 463 (0,31 %)
* Кытайдар — 3 815
* Мордвалар — 3 399
* Ниэмэстэр — 3 166
* Ульчалар — 2 718
* Эрмээннэр — 2 669
* Нивхалар — 2 452
* Дьэбириэйдэр — 2 370
* Чувааштар — 2 225
* Башкиирдар — 1 458
* Сахалар — 1 454
* Молдавааннар — 1 360
* Эбээннэр — 1 272
* Узбеки — 1 257
* Цыгааннар — 770
* Удэгэлэр — 613
* Негидааллар — 505
* Орочилар — 426
* Тазтар — 3
* Омуктарын ыйбатахтар — 3 521 (0,25 %)

### Муниципаал оройуоннар

## Хабаровскай кыраай бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 12 — Хабаровскай куорат күнэ. 1858 сыллаахха Айгуун сөбүлэҥинэн Амыр хаҥас кытыла Арассыыйа импиэрийэтигэр киирбитэ, аҕыйах хонон баран Илин Сибиир күбүрүнээтэрэ Николай Муравьев нууччалар урут ордууланан олорбут сирдэрин сирбитэ, билигин Хабаровскай куорат турар сиригэр олохсуйалларыгар дьаһайбыта, бу күн куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар.
Дьулуур көҥүлэ

**Дьулуур көҥүлэ** ( эбэтэр , ) — киһи туохтан да, кимтэн да тутулуга суох бэйэтэ быһаарыныы ылынар уонна тугу баҕарар көҥүл талар кыаҕа.

Былыр-былыргыттан "дьон бэйэлэрин быhаарыыларын уонна быhыыларын хонтуруоллуур кыахтаахтар дуо?" диэн ыйытыы философия биир мөккүөрдээх ыйытыыта буолар.  Бу мөккүөр Сократ кэмиттэн баара биллэр.

Икки утарыта турар санаалар бааллар: метафизическэй либертарианизм — детерминизм алҕаһыыр, дьулуур көҥүлэ диэн баар, эбэтэр баар буолуон сөп, уонна кинину утары турар кытаанах детерминизм — детерминизм сөптөөх, онон дьулуур көҥүлэ суох.

Дьулуур көҥүлүн бириинсибэ итэҕэлгэ, этикаҕа уонна билимҥэ дьайар. Холобур, итэҕэлгэ дьулуур көҥүлэ баарын бигэргэтэр буоллахха, ол аата таҥараны кытта сэргэ киһи бэйэтин баҕатынан тугу эрэ уларытар кыахтаах диэн салгыы этиэххэ сөп. Этикаҕа дьулуур көҥүлэ баара киһи бэйэтин дьайыытын иһин толору эппиэттиир диэҥҥэ тиэрдэр.  Билимҥэ дьулуур көҥүлүн үөрэтии киһи майгытын өтө көрүү ньымаларын билэргэ туһаныллыан сөп. 

## Сигэлэр
* Free Will. Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Свобода воли  // Новая философская энциклопедия
* The Gottschalk Homepage — ааҥыл тылынан суруллубут Готшальк Орбе үөрэҕэр анаммыт ситим-сир. 
* Предопределение и свобода воли в Исламе (калам)  ''Wolfson H. A.'' The Philosophy of the Kalam  кинигэттэн VIII баһын тылбааһа. Harvard University Press, 1976. 810 p.
Сигили

**Сигили** диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны араарарын өйдөбүлэ. Сигили омук үгэстэрин, философия, итэҕэл, култуура халыыптарыгар уонна тосхоллоругар олоҕурар. Сигилилээх кэпсээннэр үгэ дэнэллэр. Сигилини этика диэн философия дисциплината үөрэтэр.
Быгын

**Быгын сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 120 км усталаах.

Лээпискэ уонна кини салаалара быһа охсоллор. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1152 м тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кутургу

**Кутургу сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Лээпискэ өрүс тардыытыгар баар. 

Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин диэкки Лээпискэ уонна *Лүҥкүбэй* үрэхтэр икки ардыларынан 100 км. усталаах.

Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1056 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Маймаҕа (Нам улууһа)

400px|thumb|right|Маймаҕа нэһилиэк Нам улууһун каартатыгар
**Маймаҕа**. Нам улууһугар Хатырык нэһилик иһинээҕи муниципальнай тэрил.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 157 киһи (2007 г.). Улуус кииниттэн 42 км. хоту диэкки сытар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Уус Бүлүү (сис)

thumb
**Уус Бүлүү сис**. Өлүөнэ хочотун уонна Верхоянскай сиһи чэрчилиир хайалар.

Бүлүү өрүс төрдүн утары сытар. Устата 65 км. Чыпчаала муора таһымыттан 998 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суоркун

**Суоркун сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Өлүөнэ хочотун аттыгар Алдан өрүс төрдүтүн кэннигэр сытар.

Устата 90 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1250 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэлтэр

**Кэлтэр сис**. Верхоянскай сис систематын хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан өрүс салаата *Батамай* баһын диэкки сытар.

Устата 150 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2002 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сордоҕун

thumb
**Сордоҕун сиһэ**. Верхоянскай сис систематын соҕуруу өртүнээҕи хайаларыттан биирдэстэрэ. 

Алдан уҥа салаалара Кэлэ уонна *Илин Дэлинньэ* икки ардыларынан сытар. 

Устата 125 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1352 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хунхаады

**Хунхаады сис**. Верхоянскай сис систематын уонна Эльгэ хаптал хайаларын икки ардыларынан Томпо өрүс салаалара *Дэлинньэ* уонна *Хунхаады* бастарынан сытар.

Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1802 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эстэриктээх Таас

**Эстэриктээх Таас сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугулуу-илиҥҥи сиһэ. 

Уйаандьы өрүс хаҥас кытылын устун 75 км. усталаах. Чыпчаала муора таһымыттан 796 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Куйга томтороот

**Куйга томтороот**. Черскэй хайаларын систаматын биир кыра сиһэ.

Дьааҥы уҥа кытылын өртүгэр баар. Дьааҥы салаата *Куйга* уонна Чондоон өрүстэр билирдэрэ буолар.

Устата 100 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 927 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Буркаат

**Буркаат сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи  биир кыра сиһэ.

Индигир салаата Силээннээх уонна Дьааҥы салаата *Олдьо* билирдэрэ буолар.

Чыпчаала муора таһымыттан 1052 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хадаранньа

thumb
**Хадаранньа сис.** Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.

Муома - Силээннээх намтал хотугу кытыыта буолар. Хотуттан *Олдьо* өрүс чэрчилиир, соҕурууттан Силээннээх уонна *Олдьо* салаата *Нэннэли* өрүстэр билирдэрэ буолар.

Устата 170 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 2185 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ымый томтороот

thumb
**Ымый томтороот.** Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи сис.

*Олдьо* салаатын *Нэннэли* алын сүүрээнин устун сытар.

Устата 50 км. кэриҥэ. Чыпчаала муора таһымыттан 1048 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сан Паулу

**Сан Паулу** (*São Paulo*) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка ордук улахан куората. Аан дойду түөрт ордук улахан метрополитен сирдэриттэн биирдэстэрэ. Бразилия ордук элбэх олохтоохтордоох Сан Паулу штатын киин куората уонна дойду баайынан бастыҥ куората. Онтон таhынан дойду эргиэн, үп, аралдьыйыы уонна дьоҕур эйгэлэрин биир киинэ. 

Олохтоохторун ахсаана 11,105,249 уонна иэнэ 1,523 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.

## Бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 9 — Конституция өрөбөлүүссүйэтин күнэ

## Эбии маны көр
* Сан-Паулу (штаат)