Үс дойдулар

Олус былыргы кэмнэртэн сахалар дьон өйүн-санаатын дириҥник үөрэппиттэр, уратыларын быһаарбыттар уонна оҥорор быһыылара хайдахтарыттан тутулуктанан икки тус-туспа өрүккэ арахсалларын туһанан атын-атын дойдуларга олохтоон сылдьаллар:

1. Тыыннаах дьон өйдөрө-санаалара сылдьар сирин Бу дойду диэн ааттыыллар уонна бэйэлэрэ олорор, үлэлиир сирдэринэн билинэллэр. Тыыннаах киһи өйө-санаата түргэнник уларыйан, сайдыыны ситиһэн иһэринэн уонна туох эмэ быһыылары, урут суоҕу оҥорорунан ураты-ланар. Ол аата, тыыннаах киһи бэйэтин санаатын уларытан, тупсаран биэрэр кыахтааҕа саҥаны айыыны оҥорон иһэрин быһаарар.

2. Өлбүт дьон, кыыллар, көтөрдөр өйдөрө-санаалара сылдьар сирдэрин Ол эбэтэр Анараа дойду диэн туспа араараллар. Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан туспа барарынан аны уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьар.

Сахалар өй-санаа уратыларын быһаарыыга тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ити курдук икки аҥы арахсарын туһаналлар уонна бу санаалары тус-туспа дойдулары айан олохтообуттар. Анараа эбэтэр Ол дойду диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара уларыйбат турукка киирэн сылдьар сирдэрин ааттыыр буоллахтарына, Бу дойду диэн бэйэлэрэ, тыыннаах дьон сылдьар, өйдөрө-санаалара уларыйар, тупсар уонна тугу эмэ туһалааҕы оҥорор сирдэрин ааттыыллар.

Уһун үйэлэргэ дьон өйө-санаата сайдыыта бу дойдуларга эбиини, уларыйыыны киллэрбитэ. Ол эбэн биэрии киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан, икки өрүтү үөскэтэллэрэ быһаарыллан уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн сөп түбэһиини үөскэтэр үһүс өрүтү быһааран олоххо киллэрбиттэриттэн сайдан тахсыбыта. Дьон өйүгэр-санаатыгар бу уларыйыы олоххо киириитэ Европаҕа ситиһиллибитэ уонна үчүгэй киһи, Христос таҥара үөскээһинигэр тириэрдибитэ.

Сахалар киһи өйө-санаата оҥорор быһыыларыттан тутулуктанан үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсалларын билэн олохторугар туһаналлар. Киһи оҥорор быһыыта оҥорбутун кэнниттэн икки аҥы арахсан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарбыттара онно олук буолбут. 

Олоҥхо кэмэ ааспытын кэнниттэн өй-санаа үөрэҕэр бу улахан уларыйыы киирбитин бэлиэтээн айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсан тахсалларын быһааран икки өрүттээх өйдөбүллэммитэ саха тылыгар киирэн иҥэн сылдьарын туһанабыт:

1. Үчүгэйи оҥоруу – үрүҥ айыы диэн ааттанар.

2. Куһаҕаны оҥордоххо – хара айыы буолан тахсар.

Киһи оҥорор быһыыта тупсан иһиитэ айылҕаҕа үөскээн тахсар икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии, табыллыы үһүс өрүтэ баарын арыйан туһаныыны  олоххо киллэрбитэ. 

Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэй буолуон баҕаралларыттан тугу үчүгэй дииллэрин оҥоро сатыылларыттан үчүгэй элбээн иһэрэ хаһан да тохтообот. Олоххо үчүгэй кыайан, үксээн иһэрэ элбэхтэр үчүгэйгэ баҕаралларыттан тутулуктанан, мунньуллан, эбиллэн иһэр.

Куһаҕаны, ыараханы ким да сөбүлээбэт, ол иһин куһаҕан аҕыйаан, симэлийэн иһэр. Арай аҕыйах да буоллар куһаҕаны анаан-минээн оҥорооччулар баалларыттан уонна киһи сыыһа-халты туттунара элбэ-ҕиттэн куһаҕан суох буолара кыаллыбат. Ким эрэ сирбитэ, сөбүлээбэтэ үөскээн таҕыстаҕына куһаҕан диэн ааттанан иһэринэн куһаҕан эмиэ баар буолан эбиллэн иһэр.

Үчүгэй уонна куһаҕан диэн тус-туспа хайысхалаах өйдөр-санаалар буолалларын быһааран атын-атын дойдуларга олохтоон уратыларын арааран сахалар быһаарбыттар. Киһи оҥорор быһыыта туга эмэтэ табыллыбатар эрэ куһаҕан буолан тахсара уонна онно эбии сыыһа-халты туттунарыттан табыллыбатаҕына эмиэ куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара, куһаҕан элбээн иһэрин үөскэтэр.

Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар сөп түбэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын сахалар быһааран “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн олоххо киллэрбиттэр уонна бу өй-санаа уларыйар, уратыларын таба быһааран Орто дойду диэн ааттаабыттар. Тугу барытын хайа да өттүгэр халыйан хаалбакка эрэ оҥордоххо ортотунан түбэһии үөскүүрэ Орто дойду диэн ааты олоххо киллэрбит.

Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар икки утарыта өрүттэргэ арахсан иһэринэн хайа да өрүтүн диэки аһара баран халыйыыта олоххо табыллыбат. Хайа эрэ өрүт аһара баран халыйыыны үөскэттэҕинэ, бу икки өрүттэр солбуйсан биэриилэрэ үөскээн тахсан кэлэр. 

Дьон бары бэйэлэригэр үчүгэйи баҕаралларыттан куруук үчүгэй диэки өттүгэр халыйан хаалыыны үөскэтэн иһэллэрэ омукка мөлтөөһүн кэмэ кэллэҕинэ аһара баран улаатан хаалара солбуйсан биэрии үөскүүрүгэр тириэрдэн олоххо сайдыы хамсааһыннарын, омук уларыйыытын, саҥа омугунан солбуллуутун киллэрэр.

Үчүгэй диэки аһара баран халыйыы үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэрэ буолуу диэн кэлиэҕэ диэн сыыһа баҕа санааттан үөскээн тахсар өйдөбүл буолар. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээнтэн тахсыы диэн өйдөбүл сахаларга баара, бу халыйыы улахан сыыһаҕа, куһаҕаҥҥа тириэрдэрин биллэрэрэ урукку дьон олохторунан дакаастанар. 

Кэрээнтэн тахсыы диэн бэйэтин аһара үчүгэйдик, кэрэтик сана-ныыга тиийбит киһи оҥорор олус куһаҕан, киһи быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруута ааттаналлар. Кэрэ киһи бэйэтин атыттартан ордук үчүгэй курдук сананара аһара улаатан кинилэри киһинэн да аахпат буолара кэрээнтэн тахсыытын үөскэтэр.

Кэрээнтэн тахсыы кэнниттэн үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт эргийэн, солбуйсан биэрэрэ, аны куһаҕаҥҥа кубулуйара тиийэн кэлэр. Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан, солбуйсан биэрбитин кэнниттэн бары барыта куһаҕан буолбутун тупсарыы, үчүгэй оҥоруу үлэлэрэ саҥаттан саҕаланан бардахтарына сайдыыны ситиһии хаттаан саҕаланар.

Сахалар икки өрүттэр икки ардыларыгар маннык уларыйыы кэмэ тиийэн кэлэрин билэн “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонун былыргы кэмнэртэн оҥорон туһаналлар.

Үчүгэй уонна куһаҕан диэн өй-санаа быһаарыылара, киһи туохха барытыгар биэрэр, иҥэрэр өйдөбүллэрэ буолаллар. Ордук улаханнык киһиэхэ бэйэтигэр сыһыаннаһара туһалаахтарыттан уонна туһата суохтарыттан тутулуктаахтар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһанар буолбуттарын кэнниттэн, бу өйдөбүллэр үөскээбиттэр.

Биһиги арҕааҥҥы таҥара үөрэхтэрин нууччалар кэлбиттэрин кэн-ниттэн билбит буоламмыт үчүгэй уонна куһаҕан диэн өйдөбүллэр Христос таҥара үөрэҕиттэн кэлбиттэрэ буолуо диэн сыыһа санааҕа киирэн сылдьабыт. Бу сыыһаны “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно уонна ыра санаа, сиэр диэн үөрэхтэр сахаларга бааллара дакаастыыллар. Күн тахсан халлаан сырдааһына киһиэхэ үчүгэйи аҕалар буоллаҕына, күн киирэн халлаан хараҥарыыта киһи көрөрүн хааччахтаан куһаҕаны аҕалар. Айылҕа киһиэхэ оҥорор бу дьайыыта хаһан да уларыйбатыттан өй-санаа икки өрүттэргэ арахсыыта үөскээбит уонна сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини туһананнар олоххо киллэрбиттэр.

Сахалар киһи таҥара үөрэхтэрин хууннар арҕааҥҥы дойдуларга тириэрдэн салгыы сайыннаран уонна еврейдэр үөрэхтэринэн тупсаран биэрэн Христос таҥара үөрэҕэр кубулуппуттар. Таҥара үөрэҕэ бу уларыйыыны ылынарыгар “Сначало было слово” диэн сыыһа өйү-санааны тутуһаннар киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарарын салайааччылар этэн биэрбит быһаарыыларынан ылыммыттар.

Бу сыыһа, өйү-санааны үчүгэй диэки аһара халытар быһаарыыны оҥорбуттарын дакаастабылынан сахалар ыра санаа диэн өйдөбүл-лэриттэн ылан Ырай диэн албын дойдуну оҥорон, онно туох баар үчүгэйдэри барыларын мунньан кэбиспиттэрэ буолар.

Таҥара үөрэҕин салайааччы бу “үчүгэй” диэн эппитин үтүктэн үчүгэйинэн ылыммыттар, ол иһин үчүгэйдэр мунньуллар сирдэрин Үөһээ дойду диэн ааттаан кэбиспиттэр. Бары үчүгэйдэр онно баалла-рын, мунньусталларын курдук сымыйа өйү-санааны тарҕаппыттар.

Аллараа дойду диэни эмиэ салайааччылар мунньахтаан айбыттар уонна онно дьон барыларын куһаҕан санаалара, ыарыылара мунньуллар дойдулара диэн ааттаабыттар.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны маннык икки аҥы араарыы дьон өйө-санаата оччотооҕу кэмҥэ сайдыытыгар туһалаабытын иһин, билигин кэлэн таба быһаарбата биллэн сылдьар. Аҥардастыы салайааччылар этиилэрин тутуһуу олоххо сыыһа буолан хаалан “үчүгэй” диэки өттүгэр аһара барыыны, халыйыыны үөскэтэн кэбиһэрэ омуктар олохторо сайдан иһиитигэр куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллэр буолла.

Омукка үчүгэй диэки аһара баран халыйыы үчүгэйдэрин аһара ыытан куһаҕаннары суох оҥоро сатааһыннарын үөскэтэн кэбиһэрэ кэрээнтэн тахсыыларыгар тириэрдэр. Иккис Аан дойду сэриитигэр бэйэлэрин аһара “үчүгэй” курдук санаммыт немец фашистара араас саҥаны айыылары туһанан элбэх дьону, куһаҕаннары суох оҥоро сатаабыттара. Бу кэмҥэ нууччалар украинецтары бас бэриннэрэ сатаан өлөртүүллэрэ кэрээнтэн тахсыы арыыйда сымнаабыт көрүҥэ буолар.

Орто дойду диэни сахалар быһаарыылара ордук таба. Дьон үчүгэйи оҥосто сатыыллар, онтон куһаҕаны киһи оҥорор быһыылара табыллыбаттара, сатамматтара элбэҕиттэн үөскэтэн таһааран иһэллэр. Табыллыбыт, сатаммыт эрэ быһыы үчүгэйи элбэтэриттэн дьон оҥорор быһыыларыгар ордук кыһанар буолбуттар.

Үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсара “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн этиини үөскэппит. Бу этии тутуһаннар сахалар Орто дойду диэн бэйэлэрэ олорор уонна сайдар сирдэрин айан олоххо киллэрбиттэрэ таба быһаарыыны биэрэр, үһүс өрүтү булларар. (1,33).

Үлэни оҥорууну баһылаабыт сахалар киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин быһаарыылара, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтэ баарын арыйан Орто дойдуну үөскэппиттэр.

Үс дойдулар диэн киһи үлэни хайдах; үчүгэйдик эбэтэр куһаҕаннык оҥороруттан тутуллан олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит өй-санаа быһаарыылара эбиттэр уонна уһун үйэлэргэ олоххо киллэриллэн сөптөөх суолу булууга туттулла сылдьаллар. (2,18).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Орто дойду олоҕо. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2019. – 158 с. 

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.