Үһүс өрүтү туһаныы

Сахалар айылҕа икки өрүттээх тутулугун арыйаннар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһана сылдьаллар. Икки өрүттээх буолуу икки өттүттэн тутулугу үөскэтэр уонна хайа да өрүт аһара барбатын, солбуйсан биэриини туһанан тэҥнээн биэрэн ситиһэр. Ону тэҥэ, бу икки тутулуктар икки ардыларыгар өрүттэр хардары-таары солбуйсан биэрэн сайдыыны, тупсууну хардары-таары ситиһэллэрэ үөскээн тахсар. Икки өрүттэр сайдыыны, тупсууну ситиһэн хардары-таары солбуйсан биэрэн иһэллэрэ үөскүүрэ холбоһоннор ситиһиини оҥороллоругар тириэрдэр. 

Айылҕа икки өрүттээх тутулуга ити курдук атын хантан да көмөтө, этэн, ыйан биэриитэ суох икки өрүттэр сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһэллэрин үөскэтэн олоххо киллэрэн иһэрэ уларыйыылары аҕалар.

Киһи айылҕаттан икки өрүттээх оҥоһуулаах:

1. Этэ-сиинэ. Сүрүн чааһа.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс куттарга уонна сүргэ арахсар.

Киһи бу икки, тус-туспа өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэрин аһара барбакка, тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ сайдан, тупсан истэхтэринэ олоҕо табыллара ситиһиллэр. Оҕо этэ-сиинэ өйө-санаата сайдыбатаҕына даҕаны, улаатан киһи курдук көрүҥнээх буолууну ситиһэр кыахтаах. Сахалар ону быһааран өйө-санаата улаханнык тиийбэт киһини “Киһи буолбатах” диэн туспа арааран ааттыыллар. Киһи курдук көрүҥнээх эрээри, өйө-санаата, салгын кута суоҕа биллэн кыыл быһыытын быһыылана сылдьыан сөп.

Оҕо өйө-санаата сайдыыта этин-сиинин улаатыытыттан хойутаан хаалан хаалара олоххо баарын “Отох киһи” диэн этии баара биллэрэр. Улаатан эрэр оҕо улахан киһи оҥорор быһыыларын сатаан, табан оҥорбот буолуута өйө-санаата ситэ сайда, билиитэ кэҥии, хамсаныылары оҥороро өссө тупса илигинэн быһаарыллар.

Өй-санаа киһи этиттэн-сиинииттэн туспатын өлбүт киһи өйө-санаата туспа баран, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьара быһаарар. Өлбүтэ быданнаабыт киһини түүлгэ хаһан баҕарар көрүөххэ сөбө ону биллэрэр. Тыыннаах киһи өйө-санаата көтөн хаалара үөскүүрэ өй-санаа эттэн-сиинтэн туспатын чуолкайдаан биэрэр.

Киһи этигэр-сиинигэр ыарыы үөскүүрэ эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспаларын арыйар. Эт-сиин туга эмэтэ табыллыбатаҕына, дэҥнэннэҕинэ, бүөлэнии үөскээтэҕинэ сонно ыарыы биллэн өйгө-санааҕа дьайыыта тиийэр. Өй-санаа бу ыарыыны баһыйар, салайар кыахтаннаҕына биллибэт, суох оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол курдук, күүстээх, кыахтаах ойууннар эттэрэ-сииннэрэ ыарыыны билбэт турукка киирэр кыахтаахтара ону дьоҥҥо тириэрдэр.

Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ баһылааннар Кут-сүр үөрэҕин олохтооннор туһана сылдьаллар. Бу үөрэх киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата икки өрүтү үөскэтэн иһэллэриттэн бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ сайыннахтарына туруктаах сайдыыны ситиһии кыалларын быһаарар.

Киһи сайдыытыгар үһүс өрүт, бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үөскээн тахсарынан хайалара да аһара баран хаалбаттарын үөскэтэрэ туруктаах сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр. Киһи араас баҕа санаалара аһара баран иһэллэриттэн аналлаах; сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары тутуһа сылдьара туруктаах, ол аата хайа да өттүгэр халыйыыга тириэрдибэт сайдыыны ситиһэрин үөскэтэр. 

Киһи туруктаах сайдыыны ситиһиитэ диэн этэ-сиинэ уонна өйө-санаата бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктарын сүтэрбэккэ эрэ үһүс өрүтү тутуһан сайдыыны, үөрэҕи ылынан иһэллэрэ ааттанар.

Сахалар эт-сиин баҕа санааларын быстах санааларга киллэрэллэр. Эт-сиин аһара баран сайдыыта киһи кыылларга төннөн хаалыытын үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Эт-сиин баҕа санааларын толоро сылдьыы бастаан хааллаҕына киһи олору толороро элбээтэҕинэ кыылларга төннөн эрэрэ быһаарыллан тахсар.

Өй-санаа аһара баран сайдыыта киһи этэ-сиинэ мөлтөөһүнүгэр тириэрдэрин тэҥэ, букатын да көтөн хааларын үөскэтиэн сөп. Бу быһаарыы үөрэҕи аһара баран баһылааһын киһи этигэр-сиинигэр туһаны оҥороро аҕыйаҕын, онтон буортута элбэҕин биллэрэр.

Киһи саамай кэбирэх сирэ, түргэнник куһаҕаҥҥа кубулуйар өйө-санаата буолар. Дьарыктана сырыттаҕына этэ-сиинэ бөҕөргүүрэ уонна солбуллан биэрэр, абырахтанар кыахтаах буоллаҕына, өй-санаа көтөн, баран хаалыыта киһини кыыл өйүгэр-санаатыгар сонно түһэрэр. Билигин дэлэйэн иһэр араас элбэх наркотиктар киһи өйө-санаата көтөрүн үөскэтэллэрэ уонна тулуура суохтары, атаахтык иитиллибиттэри онно түргэнник үөрэтэн кэбиһэллэрэ олоххо сайдыыны ситиһии куһаҕан өрүтэ буолан тарҕанан эрэр.

Дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ араас элбэх наркотиктары оҥостор буолууларыттан туһаналлара эбиллэн иһэр. Айылҕаҕа үүнэр араас элбэх үүнээйилэртэн барыларыттан наркотиктары оҥорон туһана сылдьыы эбиллэ турар. Дьоҥҥо саамай улахан куттал үөскүүрэ айылҕаҕа бэйэтигэр саһан сылдьар уонна онно дьон өйө-санаата сайдыыта, үөрэҕи аһара баһылааһыннара тириэрдэр.

Өй-санаа сайдыыта үлэни тупсаран экономикаҕа дьайыыны оҥорон үлэ чэпчээн иһэрин ситиһиитэ киһи этин-сиинин хамсаныыларынан дьарыктыырын аҕыйатан биэрэн мөлтөөн-ахсаан иһэрин үөскэтэр. Хамсаныылары оҥороро аҕыйаабыт эт-сиин араас ыарыыларга ылларан иһэрэ элбээн хаалара кэлэр көлүөнэлэр өссө мөлтөөн иһэллэригэр тириэрдэрэ аймахтар, омук эстэрин үөскэтэр.

Киһи сайдыыны ситиһэригэр үһүс өрүтү туһаныы диэн эт-сиин уонна өй-санаа икки өрүттэрин көрдөбүллэрин икки ардыларынан, ортолорунан түбэһэр быһаарыылары олоҕор тутуһа сылдьара буолар. Хайа да өрүтү аһара ыыппакка, иккиэннэрин тэҥнээн биэрэн иһии киһи олоххо ситиһиилэри оҥорорун үөскэтэр.

“Хамсаныы – олох төрүтэ” диэн этии олох үөрэҕиттэн үөскээн тахсыбыт. Үөрэҕи, билиини өй-санаа ылыммытын таба туһанан киһи этин-сиинин эрчийэрэ, дьарыктыыра хаалан хаалбатаҕына үйэтин уһатар кыаҕа улаатарын туһана сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Араас хамсаныылары кыайан оҥорбот буолуу сүһүөхтэр мастыйан хаалан имигэстик, сыыдамнык хамсаабаттара үөскээн иһэллэригэр тириэрдэр. Сүһүөхтэр мастыйан иһиилэрэ хамсыыр кыахтарын аҕыйатарын таһынан, барыларыгар тарҕанарын үөскэтэр. Өй-санаа киһи туһалаах, эрчиллэргэ сөп түбэһэр хамсаныылары оҥорорун уонна аһыыр аһылыгын табан туһанарын үөскэтэн этэ-сиинэ уһун үйэни ситиһэригэр тириэрдэрэ олоҕун сыала буолуо этэ.

Киһи этэ-сиинэ хамсаныылары оҥоро сылдьарга аналлаах уонна өйө-санаата сайдарын, билиитэ кэҥиирин туһанан этин-сиинин дьарыктыы, араас туһалаах хамсаныыларынан эрчийэрэ эрэйиллэр. (1,45).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.