Кыыһырыы икки өрүтэ

Кыыһырыы диэн киһиэхэ айылҕаттан, кыыллартан бэриллибит харыстанар, көмүскэнэр аналлаах ураты майгына ааттанар. Киһиэхэ айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр сүр диэн ураты күүһэ элбээтэҕинэ кыыһырара үгүс уонна улахан буолуон сөп. 

Кыһын, тымныы улахан кэмигэр төрөөбүт оҕолор майгылара кытаанах, сүрдэрэ элбэх буолар. Кыыһырдахтарына аһара уонна уһун-нук кыыһыра сылдьыахтарын сөп. Ол барыта айылҕаттан, төрөппүт-тэриттэн бэриллэр күүстэрэ, сүрдэрэ элбэҕиттэн тутулуктанар. 

Киһи барыта кыыһырар, сорох кыратык, атыттар аҕыйахтык, онтон биир эмэ киһи улаханнык кыыһыран ылыахтарын сөп. Кыра аайыттан кыыһыран, тымтан иһии киһи быһыыта буолбатах. Кыыһырбат, киэҥ холку майгы киһилии буолар, онтон кыыһыран иһэр майгы кыыллыы, ыт майгына диэн арахсаллар.

Киһи туох эмэ майгына хайа эрэ өрүтүнэн киһи быһыытыгар тиийбэккэ хааллаҕына, аҕыйаатаҕына ыкка тэҥнэнэн хаалара өй-санаа сайдыытынан быһаарыллара ордук табыллар. Олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата улахан кыыллар өйдөрүттэн-санааларыттан сайдан тахсан баран тупсан, туспа арахсан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһэн сылдьара биллэр.

Саха киһитигэр ыкка тэҥнэнии диэн олус куһаҕан сыанабылынан ааҕыллара өй-санаа сайдан иһиитин уратыларын билэллэриттэн туту-луктаах. Ол барыта сахалар киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэн, сайыннаран өйдөрө-санаалара киһиэхэ тиийбэт, салгын кут-тара сайдыбат кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсыыны, киһи диэн ааттаныыны  былыргы кэмнэргэ ситиспиттэриттэн буолар.

“Рр” дорҕоону элбэхтик саҥатыгар туттар киһи кыыһырымтаҕай буолар уратылаах. Сахалар “Ыт курдук ырдьыгынас” диэн этиилэрэ кыра, суолтата суох да аайыттан кыыһыран иһэр киһини биллэрэр. Кыра аайы кыыһыран иһии киһи майгына буолбатах, ыт майгыныгар киирсэ охсон хаалара хомолтолоох.

Дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар чугастыы сыһыаннарыгар кыыһырсан ылаллара эмиэ араастардаах:

- Кыратык сөбүлэспэтэххэ, тапсыбатахха кыыһырыы кэлэн хаалбытын бэлиэтинэн дорооболоспот, кэпсэппэт буолуу ааҕыллар. 

- Аһара улаханнык кыыһырсыы этиһиигэ, иирсээҥҥэ, охсуһууга тириэрдиэн сөбүттэн киһилии быһыыга киирсибэт.

Кыыһырыы улаханын биллэрэргэ киһини эһэҕэ, уордаахтык кыыһырааччыга тэҥнииллэр. “Эһэтин тириитин кэппит” диэтэхтэринэ оҕо аҕатыгар чугаһыырыттан эрдэттэн чаҕыйарын үөскэтэр. Урукку кэмнэргэ эһэтэ оҕону үлэҕэ, тулуурга, сатабылга үөрэтиигэ ураты улахан сабыдыаллааҕын иһин эһэ диэн ааттаабыттар. Ону аныгы үйэҕэ эһэ оҕону атаахтатар диэн сымната, халыта сылдьаллар. Бу халыйыыны кэлэр көлүөнэлэрин өйүн-санаатын тупсарар туһунан саныыр, сахалар үөрэхтэрин тутуһар эһэлэр көннөрүөхтэрэ этэ.

Дьону кытта сыһыаҥҥа тулуур, туттунар күүстэнии хайаан да ирдэнэр. Үлэҕэ-хамнаска киһи киһиэхэ сыһыана уларыйан ылар кэмнэрэ элбэхтэр. Кыратык соһутан атын үлэҕэ анаан кэбиһиэхтэрин сөп. Ол аайы кыыһыра сылдьыы табыллыбат.

Туох барыта киһи баҕара санаабытын курдук табыллан иһэрэ аҕыйах. Киһи баҕа санаата куруук аһара барарынан ону ситиһэ сатааһын улахан эрэйдэрдээх. Ол эрэйдэри тулуйдахха, кыай-дахха эрэ баҕа санаа туолара кыаллар. Өй-санаа бу өрө күүрэр, намтыыр, хомойор хамсааһыннарын, уларыйыыларын киһи тулуйар күүстэннэҕинэ, кыыһыран, тымтан испэтэҕинэ эрэ олоҕо табыллар.

Киһи араас соһуччу түгэннэртэн, быстах быһыылартан көмүскэнэр, харыстанар майгына кыыһырыы диэн буолар. Кыыһырдахха киһи хааныгар адреналин диэн гормон киирэн күүс-кыах эбиллэр диэн наука үлэһиттэрэ этэллэр. Кыыһырыы диэн кыыллыы майгы тобоҕо билигин да сылдьара биллэр. Аныгы, сайдан иһэр үйэҕэ аҕыйаан, кыччаан барара ирдэнэр. Киһилии майгы тупсан иһиитэ кыыһырыыны аҕыйатан, сымнатан, суох оҥорон иһэр.

Кыыһырыыттан үөскээбит адреналин ороскуоттанан киһиттэн тахсан бардаҕына эрэ табылларын медицинэ үөрэҕэ этэр. Үлэҕэ сала-йааччыны кытта сыһыаны тупсарыыга киһи эрэһиинэ чуучулатын охсуолаан кыыһырбыты таһаарары үчүгэй диэн этэллэр.

Сахалар кыыһырбыты таһаарыыга аһылыгы, “Тот киһи майгына көнөр” диэн этиини туһаналлар. “Уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ” диэн өс хоһоонунан этэннэр ханнык аһылык түргэнник туһалыырын, киһи санаатын көннөрөрүн былыр үйэҕэ быһаарбыттар. 

Өй-санаа сайдыыта, киһи тулуура, өсөһө эбиллиитэ кыыһырыыны кыччатан, сымнатан иһэллэрэ кырдьык. Киһи буолан сылдьыы, олох олоруу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини билэн киһи быһыытын аһара барбатахха эрэ кыаллар. Киһи быһыытын аһара барыы кыыллар быһыыларыгар тиийэн хааларыттан аналлаах хаач-чаҕы, сиэри тутуһа сырыттахха эрэ оҥорор быһыы табыллар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулуга кыыһырыыга эмиэ дьайыыта тиийэр: 

1. Кыыһырыы эмиэ киһи быһыытын тутустаҕына эбэтэр кыра кыыһырыыны аһара барбатаҕына эрэ табыллар. 

2. Кыыһырыы аһара баран ыга кыыһырыыга тиийдэҕинэ киһи өйө баайыллара киирэн, сыыһа-халты туттунуон сөбө үөскээн кэлэр. 

Ыга кыыһырыыттан, ыгыллыыттан өй баайыллан ылара аһара элбэх. Кыратын ыллахха чааскыны быраҕар, остуолу тоҥсуйар дьон бааллар. Бу соһуччу оҥоруллан хаалар куһаҕан быһыылар аһара бар-баттарыгар киһи быһыылаах дьон баҕараллар.

Аһара кыыһырыы ыар содуллааҕын ыраахтааҕы Иван Грознай улахан уолун тайаҕынан баһын хайа охсон өлөрүүтэ биллэрэр. Били-гин, сэбиэскэй былаас “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан оҕолору барыларын атаахтык ииппиттэрин кэнниттэн ыга кыыһырааччылар өссө элбээтилэр уонна куукуна быһаҕынан быһаарса охсон кэбиһэллэрэ аһара баран сылдьар.

Кыыһыран сыыһа-халты туттунууттан киһи туруктаах өйдөөҕө-санаалааҕа, ол аата кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллибитэ эрэ быыһыыр, абырыыр кыахтаах. Кыыһырыыттан ыгыл-лан киһи салгын кута көттөҕүнэ ийэ кута быһаччы салайар кэмэ кэлэр. Оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр, кыра эрдэҕиттэн кыыһырбат буолууга, бэйэни үтүгүннэрэн биэрэн үөрэргэ, үөрэ сылдьарга үөрэт-тэххэ кыыһырар майгына аҕыйыыр кыахтанар.

“Кыыһырбат киһи кыыһырбыта сиэри таһынан” диэн этии киһи тулуура, тулуйар күүһэ эмиэ кэмнээҕин-кэрдиилээҕин, ханнык эрэ мээрэйи кыайан аһара барбатын быһааран биэрэр. Тулуйа сатаан баран тоҕо ыстанан кыыһырбыта аһара улахан буолан тахсан туох эрэ содулу аҕаларын бу этии биллэрэр.

Өйө баайылыннаҕына киһи салгын кута көтөрүнэн ийэ кута быһаччы салайар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитии, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии кыыһыран, өйө баайыллан ылар кэмигэр сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр. 

Оҕо атаахтык иитилиннэҕинэ баҕа санаата туолбатыттан кыыһыран иһэрэ элбиир. Атаах оҕо тулуура, туттунар күүһэ аҕыйаҕынан кыыһырара киһи быһыытын аһара барара элбээн хаалар кыахтанар.

Кыыһырбат киһи диэн суох, үгүстэр туттунар күүстэрэ улаха-ныттан кыыһырбыттарын биллэримиэхтэрин сөп. Көннөрү харахтара кытаатан биэрэрин оҕолор бэлиэтииллэр. Аҕалара кытаанах хара-ҕынан көрөн эрэ кэбистэр бэрээдэктэрэ тупсарын этэллэр. 

Тулуур улаатан иһэрэ кыыһырары кыччатан, суох оҥорон иһэр. Кыыһырымтаҕай диэн кыра аайыттан кыыһыран, тымтан иһэр киһини этэллэр. Киһи кыыһырара ыраахтан буолбатын биллэрэн халлаан тымныйарыгар тэҥнииллэр. “Кыыһыр даҕаны, оннооҕор халлаан тымныйар” диэн өс хоһооно ону биллэрэр.  (1,69).

Кыыһырыы диэн киһи бэйэтин курдуктартан көмүскэнэр, харыстанар майгына буолар. Аныгы сымнаабыт олоххо кыыһырыы диэн майгы уратыта кыччаан, аҕыйаан баран иһэрэ быһаарыллар. (2,33).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.