Алтынньы 12

**Алтынньы 12** диэн Григориан халандаарыгар сыл 285-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 286-c күнэ). Сыл бүтүө 80 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Испаан тылын күнэ
*  — Миграциялыыр көтөрдөр аан дойдутааҕы күннэрэ. Всемирный день мигрирующих птиц

* Көҥүл санаа күнэ — "Салем удаҕаттарын" буруйга тардан, 1692-1693 сылларга буолбут сууттар тохтообут күннэригэр бэлиэтэнэр (200-тэн тахса киһи буруйдаммыта, 14 дьахтары уонна 5 эр киһини ыйаан өлөрбүттэрэ, аҕыйаҕа 3 киһи хаайыыга өлбүттэрэ). Маассабай истиэрикэ түмүгэр аһара кырыктаах сууттар буолбуттарыттан ытырыктатан дьон санаата уларыйбыта, ону өйдөөн Массачусетс былаастара сууттары тохтоппуттара, буруйга тардыллыбыттары босхолообуттара
* Ааптар быраабын көмүскүүр ньыматыктары (технологиялары, кылгатан ) утарар аан дойдутааҕы күн. Элбэх дойдуларга ылыныллыбыт ааптар быраабын сокуоннара дьон быраабын кэһэллэр, DRM сайдыыны уонна күрэстэһиини хааччахтыыр диэн санааттан, манна болҕомто тардаары бэлиэтэнэр
* Американы арыйыы күнэ, ону Америка дойдулара уонна Испания тус-туспа ааттаан бэлиэтииллэр: 
**  — Култууралар уратыларыгар ытыктабыл күнэ (Día del Respeto a la Diversidad Cultural)
**  — Национальнай дьоруойдар күннэрэ эбэтэр Американы арыйыы күнэ
** , ,  — Америка күнэ (Día de las Américas) 
** , ,  — Американы арыйыы күнэ
**  — Олохтоох омуктар утарылаһыыларын күнэ (Día de la Resistencia Indígena)
** , , ,  — Раса күнэ (Día de la Raza) эбэтэр Испанидад күнэ
**  — Испания наассыйатын күнэ (Día de la Hispanidad эбэтэр Fiesta Nacional de España)
**  — Култууралар көрсүһүүлэрин күнэ (Día de las Culturas)
**  — Колумб күнэ
*  — Оҕо күнэ
*  — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1968)

## Түбэлтэлэр
* Б. э. и. 539 сыл — Персия ыраахтааҕыта Улуу Кир Вавилону сэриилээн ылбыт. Вавилон импиэрийэтэ сууллубут.
* 1492 — Христофор Колумб бастакы эспэдииссийэтэ Багама арыыларыттан биирдэстэригэр Сан-Сальвадорга тиийбит. Түүн икки чааска матрос Родриго де Триана  «Пинта» каравеллаттан сири көрбүт. Бу түгэн "Американы арыйыы" официальнай дататынан ааҕыллар.
* 1789 (Юлиан халандаарынан алтынньы 1) — Бороҕон улууһун кулубатын Сэһэн Ардьакыап "План о якутах с показанием казенной пользы и выгоднейших положениев для них" диэн ааттаммыт бырайыага Санкт-Петербурга Судаарыстыба Сэбиэтигэр ырытыллыбыт.
* 1884 — Аргентинаҕа Уоттаах Сир арыытыгар аан дойду саамай соҕурууҥҥу куората Ушуая олохтоммут.
* 1924 — Молдавия өрөспүүбүлүкэтэ Украина иһинэн автономиялаах өрөспүүбүлкэ быһыытынан тэриллибит.
* 1928 — Саха АССР Совнаркома "Дьокуускайга тирии собуотун тутар туһунан" уураах ылыммыт.
* 1928 — Бостоннааҕы оҕо балыыһатыгар аан бастаан "тимир тыҥа" туттуллубут: бэйэлэрэ сатаан тыыммат дьону тыыннарар аппараат. Киһини моонньугар тиийэ тимир капсулаҕа угаллара уонн ол капсула иһигэр салгын баттааһынын уларыталлара. Бу аппараат сүнньүнэн полиомиелитаабыт оҕолорго туттуллар этэ, кэлин полиомиелит суох буолбутун кэннэ туттуллубат буолбута.
* 1931 — Бразилияҕа Рио-де-Жанейро куоратын символа буолбут Христос Толуйааччы статуята аһыллыбыт.
* 1940 — Москубаҕа П. И. Чайковскай аатынан кэнсиэртиир саала аһыллыбыт.
* 1956 — Ту-104 сөмүлүөт пассажирдаах бастакы көтүүтэ "Москуба — Прага" рейсигэр буолбут.
* 1960 — ССРС баһылыга Никита Хрущев ХНТ-га аатырбыт тыл этиитэ. Филипиин этиитин утары саҥара туран, уутугар-хаарыгар киирэн, бачыыҥкатын устан остуолу тоҥсуйбут.
* 1992 — Арассыыйа бэрэсидьиэнин "Саха Өрөспүүбүлүкэтэ туһанарыгар кэлэр көлүөнэлэргэ аналлаах пуонда туһунан" дьаһала тахсыбыт. Манна олоҕуран СӨ бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев алтынньы 29 күнүгэр СӨ Кэлэр көлүөнэлэрин аналлаах пуондатын олохтообут.
* 1999 — Абхазия, уруккута автономиялаах өрөспүүбүлкэ, Грузияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* 1999 — Аан дойду дьонун ахсаана 6 миллиардка тиийбит, 12 сыл иһигэр биир миллиард киһи эбиллибит. Билиҥҥи туругунан Сиргэ дьон ахсаанын элбиир тэтимэ аччаан иһэр.
* 2005 — Ил Түмэн уурааҕынан Өлөөн улууһа эбэҥки национальнай улууһун стаатуһун ылбыт.
* 2011 — Хабаровскайга аан бастаан Үүнэр көлүөнэ тыйаатырын гастроллара саҕаламмыт. "Кыһыл ойууну" көрдөрбүттэр.
* 2017 — АХШ ЮНЕСКО-ттан тахсарын туһунан биллэрбит, кини кэнниттэн тута ол туһунан Израиль биллэрбит.

## Төрөөбүттэр
* 1350 — Дмитрий Донской — Москуба кинээһэ (1359 сылтан), Владимир улуу кинээһэ (1363 сылтан). Куликово кыргыһыытыгар кыайыытын иһин *Донской* диэн ааттаммыт.
* 1895 — Михаил Винокуров (1983 өлб.) — АХШ-ка саамай бөдөҥ нуучча архыыбын (Конгресс бибилэтиэкэтигэр) хомуйбут Саха сириттэн төрүттээх киһи.
* 1959 — Тамара Захарова — Саха сирин бибилэтиэкэлэрин устуоруйатын чинчийэр устуоруйа билимин хандьыдаата.
* 1963 — Инна Спиридонова — Саха сирин омуктарын сыһыаннаһыыларын чинчийэр социология билимин хандьыдаата.
* 1963 — Сатоси Кон — анимацияҕа үлэлээбит дьоппуон режиссера.

## Өлбүттэр
* 1998 — Александр Самсонов - Айыы Уола (07.01.1978 төр.) — саха эстрадатын ырыаһыта, ырыа айааччыта, мелодиһа. Хаҥалас улууһугар сыл аайы кини аатынан оҕолорго уонна ыччакка аналлаах ырыа күрэҕэ буолар. 2013 с. «Айыы Уола» диэн ааттаах Айыы Уолун кылгас, чаҕылхай олоҕор, айымньыларыгар олоҕуран, Мария Находкина сценарийынан уус-уран киинэ уһуллубута.
* 2025 (чопчулуурга) — Анна Попова, Саха сирин бастакы идэтийбит пианистката. 1930 сыллаахха Бүлүү уокуругун Маалдьаҕар нэһилиэгэр (билигин Ньурба улууһа) төрөөбүтэ.