Сөптөөх быһаарыы

Дьон бары бэйэлэрин үчүгэйдэрин атыттарга биллэрэ, улаатыннара сатыыр санаалара баар буолан иһэр. Олох салҕанан истэҕинэ үчүгэйи аһара ыытан, үчүгэй диэки халыйан хаалыылара үөскээн хаалара кэнники, омук мөлтөөһүнэ кэлиитигэр улахан куһаҕаны аҕалар. Өйгө-санааҕа улахан халыйыы үөскээтэҕинэ, үчүгэй аһара бардаҕына “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно туоларыгар, икки өрүттэргэ солбуйсуу тиийэн кэлэрэ үөскээн тахсарыгар тириэрдэн сайдыы хамсааһынын аҕалар. 

Урукку кэмҥэ “үчүгэй” диэн ааттаммыт куһаҕаҥҥа кубулуйарын биһиги бэйэбит билэммит, бу өс хоһооно чуолкайдык дакаастанара табылынна. Ол курдук, сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэйдэр” этэ. Бары салайааччылар быстар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. 1991 сыллаахха сэбиэскэй былаас эстэн олоххо тосту уларыйыы киирэн, аны баайдар “үчүгэйгэ” кубулуйдулар, онтон дьадаҥылар куһаҕаннарын билинэн сылдьаллар.  

Киһи бэйэтин үчүгэйэ аһара баран хаалбатын туһугар сахалар “Атын дьоҥҥо үчүгэйи баҕарыллар” диэн үөрэҕи туһаналлар. Киһи хаһан баҕарар бэйэтигэр үчүгэйи баҕарара элбэҕиттэн, олоро аһара барыыга тириэрдэллэриттэн аҕыйатан, атыттарга бэрсэрэ эрэйиллэр. Бу үөрэх киһи үчүгэй санаата элбиирин үөскэтэрин тэҥэ, бу үчүгэй атыттарга барыларыгар киэҥник тарҕанарыгар тириэрдэрэ куһаҕан үчүгэйгэ уларыйарыгар улахан көмөнү оҥорор.

Сахалар “Быһа этии” диэн баҕа санаа аһара барыытын этэллэр. Бу этии аһара барбыт баҕа санаа кыайан туолбата үөскээн тахсарын биллэрэрэ ордук суолталаах. Киһи тугу эмэ ситиһэргэ баҕа санаата кыайан туолбатаҕына санаата түһэн кыаҕын кыччатарын биллэрэр этиини “Быһа этии” диэн ааттаабыттар. Киһи баҕа санаата уонна онтун оҥорор, толорор кыаҕа тус-туспалара быһаарылларын тэҥэ, баҕа санаа аһара барбатын үөскэтиини билиини кэҥэтэн биэрэн уонна үөрэҕи баһылаан ситистэххэ табыллар.

Киһи өйө-санаата сайдыытын сахалар үлэни оҥорууттан ырытан, үөрэтэн таһаарбыттара сөптөөх быһаарыы диэн баарыттан биллэр. Икки утарыта хайысхалаах икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар үөскээн тахсар сөптөөх быһаарыыны киһи тутуһа сыл-дьара айылҕа эрэйэр көрдөбүлэ буолар. Киһи тугу барытын таба оҥорор буолуута уонна икки өрүттэр икки ардыларыгар сөптөөх быһаарыыны булуута үөскээн олоххо киирбиттэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара маннык икки өрүккэ арахсаллар уонна үгүс өрүтү үөскэтэн таһаараллар:

I. Таба оҥоруу.

II. Сыыһа оҥоруу.

III. Сөпкө оҥоруу.

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар икки өрүттэнэн тахсалларын уонна хайдах оҥорортон тутулуктаахтарын дириҥэтэн ырытыахпыт, ону тэҥэ, үһүс өрүт үөскээн тахсарын быһаарыахпыт:

I. Таба оҥоруу. Киһи тугу барытын таба, сөпкө оҥордоҕуна эрэ туох эмэ туһалаах үөскээн тахсан сайдыыны аҕалар. Үлэ киһи этин-сиинин уонна өйүн-санаатын холбуу ылан сайыннарара киһи буолууну ситиһэригэр тириэрдибит.

Дьон тугу баҕарбыттарын табатык оҥорон таһаарарга олус уһун кэмҥэ эрэйдэнэн, аналлаах таҥараны үөскэтэн үөрэммиттэр. Тугу барытын табатык, сөптүк оҥоро сатааһын олус уһун кэми ылбытын таба таҥара баар буолбута биллэрэр. Таҥара үөскээн дьон өйүгэр-санаатыгар иҥэрэ, үөрүйэҕи үөскэтэрэ мин быһаарыыбынан 300 сыллар курдук кэми ылар. Биир салайар династия бэйэтигэр сөп түбэһэр таҥара үөрэҕин өрө тутан туһанар кэмэ үйэтин уһунугар тэҥнэһэриттэн ити быһаарыы чуолкайданар. Бу таҥара үөрэҕэ олоххо табата, туһаны аҕалара билиннэҕинэ салгыы кэлэр династиялар туһаналлара үөскээн тарҕаныан сөп.

Олоххо атын династия баһылаан салайыыта туспа таҥара үөрэҕин олоххо киллэриэн эбэтэр олоххо киирбит таҥара үөрэҕэ үгүстэргэ туһалааҕа билиннэҕинэ салҕанан барыан сөп.

Таба таҥара баар буолуута тугу барытын табатык оҥорууга баҕа санаа үөскээбититтэн уонна киэҥник тарҕаммытыттан тутулуктаах. Үлэни сайыннарбыт омуктарга барыларыгар кэриэтэ таба таҥара үөскээн сайдыыны аҕалбыт. Таҥара аата сахалыы тылынан этиллэринэн аан бастаан сахалар үөскэппит уонна олоххо киллэрбит таҥаралара буолара быһаарыллан тахсар.

II. Сыыһа оҥоруу. Киһи араас элбэх баҕа санаалардаах сылдьар. Тугу баҕара санаабытын барытын оҥорон таһаара сатыыра үгүстүк табыллыбакка хаалан сыыһа-халты буоллаҕына эбэтэр сөп түбэспэккэ хааллаҕына таах быраҕыллара үөскээн хомолтоҕо тириэрдэр.

Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллар быһыы барыта кэриэтэ табыллыбакка хаалара куһаҕан быһыыны үксэтэн иһэр. Киһи саҥаны айыыны оҥороругар атыттары урутуур, эрдэлиир, иннилэригэр түһэр санаата элбээн, аһара баран хааларыттан тиэтэйэрэ, ыксыыра киирэн кэлэриттэн үгүстүк сыыһа-халты туттунара биллэр.

Туох эмэ ураты “үчүгэй” буолуо диэн быстах санааттан тиэтэллээх быһаарыыны ылыныы куһаҕаны элбэтэр. Сахалар ол иһин, саҥаны айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолууну ирдииллэр. Оҥорор быһыыны бары өттүнэн дириҥник ырытан, сыаналаан туох содул үөскээн тахсыаҕын сөбүн быһааран баран оҥорору эрэйэллэр. Ону сэрэтиигэ анаан “Айыы буолуо” диэн этии туттуллар. 

Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ кэлэр өй-санаа уларыйыыта буолар. Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн эньиэргийэ ылара бүтэн, арахсан, туспа баран өр кэмҥэ айыы буолан сылдьара биллэр. “Айыы буолуо” диэн сэрэтии киһи өлүүгэ тиийэн хааларыттан сэрэтии, харыстыы, уһун үйэлии сатааһын буолар.

Саҥаны айыыны оҥоруу табыллыбакка, сатаммакка хаалыыта эмиэ куһаҕаны элбэтэр. Сахалар, ол иһин саҥаны айыыны оҥорууга “Кэс тыл” диэн этиини туһаналлар. Олоххо элбэх уопуттаах, би-лиилээх киһи ыйан, этэн биэриитинэн туһанан оҥоруллар саҥаны айыы таба буолан тахсара элбиирин, туһаны оҥорорун биллэрэр.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга туруннахтарына сыыһа-халты, аһара туттуналлара элбээн хааларыттан куһаҕаны оҥороллоро үксээн кэлэрин сахалар билэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолорун иитэллэр, үөрэтэллэр.

III. Сөпкө оҥоруу. Тугу барытын сөпкө оҥоруу “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыыларыгар үһүс өрүтү үөскэтэн таһаарар. Дьон өйө-санаата сайдан иһиитэ олоххо сөптөөх быһаарыыны көрдөөһүн үөскээтэҕинэ кэлэриттэн, үһүс өрүтү тутуһуу тарҕанан, тэнийэн иһэрин ситиһии олоххо киирбит. 

Айылҕаҕа үөскээн тахсан иһэр икки өрүттэр икки ардыларыгар үһүс өрүт баарын таба быһааран ылаллар уонна сөп түбэһиини, табыллыыны үөскэтэрин сахалар үөрэтэн билэн олохторугар, оҥорор быһыыларыгар туһаналлар. Киһи тугу барытын оҥороругар сөбүн, туһалааҕын булуута олоҕор үһүс өрүтү тутуһара элбэҕин биллэрэр.

Олоххо сайдыыны, тупсууну үһүс өрүтү тутуһуу үөскэтэр. Ол курдук, аҥардастыы биир өрүтүн диэки халыйан барыы аһара барыыны үөскэтэринэн кэмэ кэллэҕинэ уларыйан, солбуйсан биэрии кэлэригэр тириэрдэр. Бу кэмҥэ “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт, аны куһаҕаҥҥа уларыйар кэмэ кэлэриттэн олоххо сайдыы кэхтэр, бу үөскээбит куһаҕаны тупсара, көннөрө сатааһын тиийэн кэлэр.

Олоххо үһүс өрүтү булан ылан таба туһаныы өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон эрэйиллэр тутаах көрдөбүл буолар. (1,30).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.