open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фердинанд де Соссюр

**Фердина́нд де Соссю́р** (,1857 с. сэтинньи 26 күнэ , Женева —1913 с. олунньу 22 күнэ) — Швейцария тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистическэй оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна структурнай лингвистика төрүттэрин укпут. Фердинанд де Соссюру элбэхтик XX үйэ лингвистика  "аҕатынан" ааттыыллара уонна кини идеялара улахан суолталаах сабыдыалы ууран, бүтүн XX үйэ гуманитарнай санааларыгар структурализм төрүттэниитигэр көҕүлээбиттэрэ.

Ф. де Соссюр сүрүн үлэтэ — «Курс общей лингвистики» ().

## «Курс общей лингвистики»
«Курс общей лингвистики» Соссюр өлбүтүн кэннэ үнүбэрсиэттээҕи лекцияларын матырыйаалларын туһанан Шарль Балли уонна Альберт Сеше көмөтүнэн 1916 сылга тахсыбыта. Балли уонна Сеше сорох өттүнэн хос ааптардарынан ааҕыллыахтарын сөптөр тоҕо диэтэр Соссюр маннык кинигэни таһаарыам дии санаабата уонна бэчээттээччилэринэн тутулугар да ис хоһоонугар да элбэх киллэриллибитэ.(биһиэхэ биллэр Соссюр лекцияларын сурунуутугар сиһилии элбэҕэ суох, баҕар, биллэн турар, кини бииргэ үлэлэһэр дьонун кытта санаатын үллэстэрэ буолуо. 

## Быһаарыылар
Кастриоти, Доника

**Доника Кастриоти** (, төрөөбүтүнэн *Arianiti-Muzaka*; 1428–1506) — албаан дворянката, Албания национальнай дьоруойа Скандербег ойоҕо.

## Биографията
1428 сыллаахха Влера куорат таһынааҕы Канина кириэппэскэ Георгий Арианити уонна кини бастакы ойоҕо Мария Музаки дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

1451 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Георгий Кастриотига (Скандербекка) ойох тахсыбыт. Кинилэр ыал буолбуттарын түмүгэр икки улахан, биллиилээх аймах доҕордуу сыһыаннара бөҕөргөөбүт, ону сэргэ православия таҥаратын дьиэтэ Фиери куораттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ турар *Ardenica Monastery* манастыырга дьайар кыаҕа улааппыт. Доника бииргэ төрөөбүт балта Ангелина Сербия салайааччыта, өлбүтүн кэннэ Сербиятааҕы православнай таҥара дьиэтигэр сибэтиэйгэ тэҥнэммит Стефан Бранкович ойоҕо этэ.

Осман импиэрийэтэ Албанияны сэриилээн ылбытын кэннэ, Кастриотилар Италияҕа көспүттэрэ. Онно тиийэн Неаполитания королевствотыгар дворян титулун ылбыттара. Ону сэргэ кинилэргэ Галатинатааҕы Сан-Пьетроҕа феодаллыы сир, оттон Лечче провинция Солетотугар -- община биэрбиттэрэ. Кинилэр суос-соҕотох уоллара Гьон Кастриоти II Лазар Бранкович диэн Серб деспотиятын салайааччытын кыыһын Ирен Бранкович Палеологу ойох ылбыта.

Доника Кастриоти 1505 сыллаахха (сорох чахчыларынан 1506 сыллаахха) Испанияҕа өлбүтэ. Билигин Албания хас да куоратыгар кини аатын сүгэр уулуссалар бааллар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Fakte të panjohura për Donika Kastriotin  (алб.)
* Mungesa e madhe e Donika Kastriotit   (алб.)
Иик

мини|186x186пкс|Ииктээх иһит
**Иик** () — киһи, кыыл-сүөл бүөрүн көмөтүнэн үөскэтэр убаҕаһа, экскремен көрүҥэ.

Иик киһи-сүөһү бүөрүгэр хаан фильтырданарын, этигэр-сиинигэр баар уута мустарын уонна секреция түмүгэр үөскүүр. Бүөргэ үөскээбит иик анал тымыр устун хабахха киирэр. Ол кэннэ эмиэ анал тымырдарынан таһырдьа тахсар. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Өссө маны көр
* Уринотерапия
Метонимия

**Метонимия** (, «атын аат») – хоһуйан этии (троп) биир сүрүн көрүҥэ; кубулутан, халбарытан ааттааһын; барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. Холобур, саха норуотун поэзиятыгар «сылгы, ынах үөрэ үөскээтэ» диэн сирэйинэн этэри «үрүҥ түүлээх үөрдүстэ, хара түүлээх ханыыласта» диэн хоһуйуллар, эбэтэр судургу «элбэх аттаах дьон, баайдар, дьадаҥылар мунньуһуннулар» диир оннугар «алтан иҥэһэлээх аарыгырда, тимир иҥэһэлээх тигистэ» диэн метонимическай обраһынан этэллэр. Метонимия барамайы, көстүүнү бүтүн бэйэтин ааттыыр оннугар кини ала-чуо бэлиэтинэн быстах чааһынан ааттаан, онон уопсай өйдөбүлүн, уопсай уобараһын биэрэр. 

Холобур:
*Харсар хаастаах,*
*Хамсыыр кыымнаах,*
*Хара харах,*
*Ханна бааргын?*
(Эллэй)

*Үс ыыстык уһуктара*
*Бороҥуй муннуктан*
*Киниэхэ сыылбыттар,*
*Хаанынан кытаран...*
(Эллэй)

Бастакы холобурга – тапталлаах кыыс, иккискэ суостаах үс бандьыыт уобарастаналлара көстөн турар.

Метафораттан метонимия атын: бастакынан «кэриэтэ», «дылы», «курдук» тыллар көмөлөрүнэн тэҥнээһиҥҥэ (сравнение) кубулутуохха сөп, оттон метонимия оннук кубулуйбат, судургу этиллэр, көннөрү аат курдук ааттанар. [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]

Метонимия – барамайы, көстүүнү сирэйинэн буолбакка, кини өйдөбүлүн атын тылынан, этиинэн хоһуйан биэрии. 

Туһаныллыбыт литирэтиирэ:

1) Бурцев, А.А., Федоров, И.С. Русско-якутско-английский словарь литературоведческих терминов / А.А. Бурцев, И.С. Федоров. – Якутск : Изд-во Якутского госуниверситета, 2008.142с

2) Васильев Г. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976
Фразеология

**Фразеология** ( — этии  — өйдөбүл, үөрэх) — ситим тыллары үөрэтэр лингвистика салаата, ханнык эмит омук тылын ситим тылларын бөлөҕө эмиэ фразеология диэн ааттанар. 

Биирдии тылы эбэтэр омук тылын тылын-өһүн баайын үөрэтэр лексикологияттан уратыта кини хас да тыллаах конструкциялары үөрэтиитэ буолар: коллокациялары, сомоҕо домохтору, өс домохторун, өс хоһооннорун уо.д.а.
Солбук (лингвистика)

**Транскрипция** тыл үөрэҕэр — тыл дорҕооннорун (фонема, аллофон, дорҕоон) анал бэлиэлэринэн (фонетическэй алфавитынан) чопчу көрдөрөн туран сурукка суруйуу. Лингвистика түөрүйэтигэр уонна быраактыкатыгар солбук араастык туттуллар.

## Ааҕааччы төрүт тылыгар сахатытан собук иһиллиитэ
Сахатытан солбук ханнык эмэ алфавиттан ылыллыбыт эмиэ оннук тыллаах бөлөх саҥатыттан (бу алфавитынан туттар этнос, субэтнос, ханнык-эмэ уобалас эбэтэр сэлиэнньэ олохтоохторо) анал бэлиэлэринэн тириэрдиэн сөп, атыннык эттэххэ тылы туттааччыга биитэр кини көрүҥүгэр (түөлбэ тылга, идиолектка) төрөөбүт тылын иһиллиитин сурунуу.

Ол курдук кириллица нууччалыы көрүҥэ (сороҕор ордук чуолкайдык тыаһы тириэрдэр сыаллаах элбэхтиктик көрүҥүгэр уларытыллыбыт) нуучча тылын учебниктарыгар, тыл үөрэҕэр (нууччалыы матырыйаалга олоҕуран), нуучча тылын тылдьыттарыгар ордук туттуллар. Маннык суруйуу көмөтүнэн ааҕааччылары сөптөөхтүк саҥарыы уопсай быраабылаларын (литературнай саҥа нуорматын) кытта билиһиннэрэллэр, маны тэҥэ иһитиннэрии уратыларын кытта 1) туспа тыллары, тыл ситимнэрин, буукуба, дорҕоон дьүөрэлэһиилэрин 2) территория олохтоохторун, төрөөбүт тыл уонна/эбэтэр түөлбэ тылы, сааһынан уо.д.а..

Атын тылынан саҥарааччыларга (туох ханнык иннинэ алфавитно-фонетическай систиэмэ суругунан) маны таһынан саҥарыыны кытта билсиһэллэригэр табыгастаах, төрүт тылларын бэлиэлэрин көмөтүнэн суруллуутунан, Великобритания уонна США үөрэнээччилэрин уонна устудьуоннарын англискай тылынан суруллубут үөрэх тылдьытыгар солбук үксүгэр латыын (английскай) тупсарыллыбыт алфавитын көмөтүнэн, эбии устуруока үрдүнээҕи уонна уструока аннынааҕы охсуу уонна аһаҕас дорҕоон уһаабыт бэлиэлэринэн бэриллэр.

Тыл үөрэхтээхтэринэн элбэх солбук арааһа бэлиэтэнэр. Төрүт өйдөбүлү араарар бэлиэлээх саҥарыы ураты суолтата, дорҕооннору утарыта туруортаан көрүүнү фонематическэй солбук холобурдуур. Кини муҥутуур аҕыйах дорҕоон хомуурун дорҕоон холбоһугунан араарар бэлиэлээх, оннук нуучча тылтан *пал* [пал] уонна *пол* [пол], *пат* [пат] уонна *падь* [пат'] (бүтэһигэ — бүтэйдиҥи уонна бүтэһик дорҕоон сымнатыллан көрдөрүллэр) эбэтэр араастаан *булочная* диэн тылы саҥарыы [чн] уонна [шн]. Мөлтөх быһыыга фонематическай солбук кинилэргэ буолар дорҕооннор утарыта турсууларын учуоттуур. Ньиргиэрдээх-ньиргиэрэ суох пааралаах нуучча бүтэй дорҕоонноругар бу быһыы букатын тыл бүтэһигэр: маннык *чад* уонна *чат* атыылыы төрүт түһүккэ турар уонна кини солбуга [чат] көрүҥү ылынан сөп түбэһэр буолар. 

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр
↑ Пара слов о транскрипторе. http://www.artlebedev.ru/tools/transcriptor/info/
Быта уга

**Быта уга** (, ) — көнөтүк турар элбэх умнастаах *[[Rosaceae]]* кэргэҥҥэ киирэр сэппэрээк.

thumb|left

Быта уга — киэҥ сиргэ үүнэр көрүҥ. Ареалын сүрүн өттө Илин Сибиири уонна Уһук Илини, Алтаай-Сайаан уобалаһын, Орто Азия хайаларын, Монголияны, Кытайы уонна Японияны хабар.
Дыргыл

**Дыргыл** (, ) — от үүнэйилэр уустара,  кэргэҥҥэ киирэр, ууска 55 көрүҥ баара биллэр.

## Ботаническай ойуулааһын
[thumb|left|[Дыргыл.  ]]

Элбэх сыллаах от үүнээйи, 30—75 см үрдүктээх сэппэрээк.
Хаас кэйиҥэтэ

мини
**Хаас кэйиҥэтэ** ( эбэтэр *Potentilla anserina*, ) — оччо үрдүгэ суох элбэх сыллаах от үүнээйи,  кэргэҥҥэ,  ууска киирэр, Хотугу полушарие олохтооҕо. Өрүс кытылларыгар, хонууларга уонна суол кытыытыгар көстөр.
Өтөх ото

**Өтөх ото** (, ) — элбэх сыллаах оттор уустара,  биитэр *Labiatae* кэргэҥҥэ киирэр.  Евразияҕа тарҕаммыт, сорох көрүҥнэрэ Хотугу Америкаҕа көспүттэр. Сорох көрүҥнэрэ үрдктүк сыаналанар эмтээх от быһыытынан биллэллэр. 
мини|Биэс салбахтаах өтөх ото
## Тарҕаныыта
Уус ареала  — Ближний Восток, Европа, Киин Азия, Сибиир. Үүнэр сирэ — өрүс кытыллара, хонуулар, сыһыылар; өтөхтөр, бөх тоҕор сирдэр, аппалар, эргэ карьердар. Туойдуҥу-кумах, азотунан баай сири сөбүлүүр.
Турантай

**Турантай** (, , ) — элбэх сыллаах от үүнээйилэр уустара,  кэргэҥҥэ киирэр. Ууска 10—13 көрүҥ киирэр, Хотугу полушарие умереннай зантыгар үүнэллэр.

## Быһаарыылар
Зноб-Новгородское

**Зноб-Новгородское** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 815 (2024).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Гагаузия

**Гагау́зия**, **Гагауз сирэ** эбэтэр **Гагау́з Ери́**, докумуоҥҥа **АТО Гагаузия** (, ) — Молдавия соҕуруу өттүгэр баар автономия. Гагаузтар олохтоох ахсааныттан 50 % ордук сирдэригэр, референдум түмүгэр автономияны утарбатах нэһилиэнньэлээх пууннарга тэриллибитэ. 

## Быһаарыылар
Тюркияҕа 2016 сыллааҕы от ыйынааҕы байыаннай путч

Тюркияҕа от ыйын 15–16 күннэригэр буолбута. Түрк сорох байыаннайдара байыаннай переворот оҥорон Анкараҕа, Стамбулга, Мармариска уонна Малатьеҕа хонтуруолу ыларга соруммуттара. Быһылаан от ыйын 15 күнүгэр, киэһээ саҕаламмыта, бу кэмҥэ Тюркия президена Реджеп Тайип Эрдоган дьиэ кэргэнин кытта Мармариска отельга сынньана сыппыт. Эрдоган отельга саба түһүөхтэрин иннинэ куотан биэрэн от ыйын 16 күнүгэр Стамбулга, өрө туруу хам баттаммытын кэннэ кэлбитэ.

От ыйын 16-гар түүн уонна күнүс Анкараҕа F-16 истребителлэр президент дыбарыаһын уонна парламент дьиэтин буомбалаабыттара. Сарсыарда өттүгэр ити объектары таанкалар штурмалаабыттара. Ону тэҥэ путчистар Стамбуллааҕы, Анкаратааҕы международнай аэропортары, Стамбулга Босфорскай пролив нөҥүө күргэлэри, Анкараҕа бас партия дьиэтин, араас судаарыстыбаннай сулууспа дьиэлэрин, телекомпаниялар офистарын бас билбиттэрэ. Национальнай чуҥнуур тэрилтэ дьиэтигэр уот турбутун туһунан биллибитэ. Сотору кэминэн путчистар телевидение нөҥүө армия Генштаба дойдуга былааһы ылбытын, байыаннай балаһыанньа уонна комендантскай чаас киллэриллэрин эппиттэрэ. Эрдоган ол кэмҥэ былдьамматах телекомпания нөҥүө путч сокуоннайа суоҕун эппитэ, кинини өйөөччүлэри барыларын уулуссаҕа тахсалларыгар ыҥырбыта. Дьон ону истэн уулуссаҕа тахсан путчистарга былааһы ылалларыгар туорайдаһан барбыта. Путч кэмигэр дойду кыраныыссалара сабыллыбыттара, Греция армиятын толору байыаннай бэлэмҥэ киллэрбитэ, бу НАТО историятыгар аан бастаан биир чилиэн атын чилиэни утары дьааххаммыта, армиятын сэриилэһэргэ бэлэмнээбитэ. Аан дойду салалталара путч дойдуга былааһы былдьыырга соруммутун утарарын биллэрбитэ. Дойду полицията, армиятын сороҕо, будун уонна духовенство Эрдоган диэки буолан путчистар былааһы кыайан туппатахтара, авиациялара суулларыллыбыта, сорохторун миэстэлэригэр өлөртөөбүттэрэ, аҕыйах киһи вертолетка олорон Грецияҕа куоппута. Ол кэннэ 9 тыһыынча киһини былаас путчка кыттыбыттарыгар уорбалаан тутуталаабыта. Путч кэмигэр үс сүүсчэкэ киһи өлбүтэ, балтараа тыһыынча бааһырбыта, куораттар уулуссалара саахалламмыттара.
Гаевой Анатолий Иванович

**Гаевой Анатолий Иванович** — Саха сиригэр мүөттээх ыҥырыаны иитэр, бу дьарыгы тарҕатыынан дьарыктанар, мүөтүн саха мүөтэ диэн ааттаан атыылыыр урбаанньыт.

Атыылыыр: саха мүөтэ, маточнай үүт, пыльца, прополис.
Гаевой Анатолий Иванович 1984 сылтан тигээйини иитэр. Өрөспүүбүлүкэ уонна дойду дьаармаркаларын кыайыылааҕа. 2000 сыллаахха Сибиир уонна Уһук Илин регионнарын икки ардыларынааҕы быыстапкаҕа кыһыл көмүс мэдээли ылбыта. Германия уонна Таиланд тигээйиһиттэригэр биллэр. Бүтэһик 12 сыл Саха сиринээҕи гериатриятын киинин оҥорон таһаарар аһынан-үөлүнэн хааччыйар. Анатолий Иванович оҥорор мүөтүнэн уҥуох ыарыыларын, астманы, дисбактериоһы, куртах бааһын, гастриты эмтииллэр. Саха мүөтүн сүрүн уратыта араас оттон оҥоһуллара (ньээм от, талах, дөлүһүөн, ньургуһун, уҥуохтаах отон, уулаах отон, биэ эмиийэ, моонньоҕон, сугун, хаптаҕас, кучу уо.д.а.) Саха мүөтэ түмүллүүтэ (концентрацията) бэрт буолан олус туһалааҕынан биллэр, кини Арассыыйа соҕуруутуттан ылыллыбыт мүөттэн улахан уратылаах. Тоҕо диэтэххэ саха тигээйилэрэ кылгас кэм иһигэр түмүүлээх мүөтү кыстаары түргэнник хомуйа охсоллор. Ол иһин саха мүөтэ ферменнарынан, аминокислоталарынан, микроэлеменнарынан баай.

Сигэнии: http://khabexpo.ru/13f/gai.htm
Ньургун Боотур (опера)

**Ньургун Боотур** — опера.

## Сигэлэр
* М.Жирков, Г.Литинский. НЮРГУН БООТУР (2006) (редакция партитуры В.М.Бочаровым 12.2007) 
* *Анна Семеновна Ларионова* Опера М. Н. Жиркова И Г. И. Литинского «ньургун Боотур» И Олонхосут У. Г. Нохсоров // Альманах Современной Науки И Образования. — 2013. — Вып. 7 (74). — С. 86–89. — ISSN 1993-5552 .

## Быһаарыылар
Чжан Цзиган

мини|Чжан Цзиган

Чжан Цзиган (Zhang Jigang, 張繼鋼; Кытай Шаньси куоратыгар 1958 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр төрөөбүт) — Кытай аатырбыт хореограба, КНБА (Кытай народнай-босхолуур аармыйатын) Сүрүннүүр бэлитиичэскэй салалтатын иһинэн үлэлиир ансаамбыл сүрүн хореограба, генерал-лейтенант. 2008 сыллаахха Кытайга ыытыллыбыт Олимпия Оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыыларын уонна сабыллыыларын тэрийээччитэ. "Тыһыынча илиилээх Гауньинь" ("Тысячерукая Гуаньинь") туруоруунан киэҥник биллибитэ.

мини|Пэкииннээҕи олимпиада үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыытын сиэрэ-туома

## Быһаарыылар
Дэнни Бойл

мини|Дэнни Бойл

Дэ́ниел (Дэ́нни) Бойл (англ. Daniel «Danny» Boyle, 1956 сыллаахха Великобритания Манчестер куоратыгар төрөөбүтэ) — киинэ режиссёра, продюсер. 2012 сыллаахха Лондоҥҥа ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия Оонньууларын үөрүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын туруорбута.

мини|Лондоннааҕы олимпиада үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыытын сиэрэ-туома

## Быһаарыылар
Туманов Иосиф Михайлович

мини|Иосиф Туманов уҥуоҕун мэҥэ тааһа

**Иосиф Михайлович Туманов (дьиҥнээх араспаанньата — Туманишви́ли; [[1909]]—[[1981 сыл|1981]])** — сэбиэскэй артыыс, тыйаатыр уонна маассабай туруоруу биллиилээх режиссера, уһуйааччы. ССРС народнай артыыһа (1964). Сталин аатынан иккис истиэпэннээх бириэмийэ лауреата (1950). 1980 сыллаахха Москваҕа ыытыллыбыт олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын сүрүн туруорааччыта.

## Олоҕо уонна айар үлэтэ
мини|1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын түгэниттэн

И. М. Туманов 1909 сыллаахха тохсунньу 2 (15) күнүгэр Тифлис (билиҥҥитэ Тбилиси) куоракка төрөөбүтэ.

Сыанаҕа 1923 сыллаахтан оонньоон барбыта. Ю. А. Завадской салайар драматическай куруһуогун ситиһиилээхтик бүтэрбитэ (1929). Завадской Театр-студиятын артыыһынан үлэлии сылдьан (1925—1932) хас да сүрүн оруолга оонньообута. 1933—1934 сыллардаахха — үлэһит дьон Москватааҕы уус-уран театрын сүрүн режиссёра; 1934—1936 сыллардаахха — Саҥа театр режиссера.

1936 сылтан режиссуранан дьарыктанар, 1938—1946 сыллардаахха — К. С. Станиславскай аатынан Опера тыйаатырын сүрүн режиссера (1941 сылтан — К. С. Станиславскай уонна Вл. И. Немирович-Данченко ааттарынан музыка Москватааҕы академическай тыйаатыра). 1946—1953 сыллардаахха — оперетта Москватааҕы тыйаатырын салайааччыта.

1953—1961 сыллардаахха — А. С. Пушкин аатынан драма Москватааҕы академическай театрын сүрүн режиссера. 1961 сылтан сийиэс Кириэмиллээҕи дыбарыаһын сүрүн режиссера, ону сэргэ 1964—1970 сыллардаахха — Улахан театр сүрүн режиссера.

мини|Улахан тыйаатырга Римскэй-Корсаков "Киитэс куорат туһунан номох" операта (режиссер И. М. Туманов)

1951 сыллаахтан ГИТИСка уһуйааччынан үлэлээбитэ. 1965 сыллаахтан профессор. 1970 сыллаахтан — ГИТИС режиссура хаапыдыратын сэбиэдиссэйэ.

И. М. Туманов 1981 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. Москваҕа Ваганьковскай кылабыыһаҕа көмүллэ сытар.

## Литэрэтиирэ
1 олимпиада

Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада туһунан этиини 1894 сыллаахха бэс ыйын 16-23 күннэригэр Сорбоҥҥа Париж университетыгар француз бароона Пьер де Кубертен кэнгириэскэ эппит. Итинэн олоҕуран маҥнайгы Олимпийскэй оонньууну Афина куоратыгар Греция дойдутугар 1896 сыллаахха ыытары быһаарбыттар.Оонньуу ыытылларыгар норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэти (МОК) талбыттар.Маҥнайгы президенинэн грэк Деметриус Викелаһы, генеральнай сэкэритээринэн барон Пьер де Кубертены анаабыттар.

Сайыҥҥы маҥнайгы олимпиада 1896 сыллаахха ситиһиилээхтик ааспыт. Онно 241 курэхтэһээччи 14 дойдуттан кыттыбыт.Гректэр өрүүтүн Афинаҕа буоларын туруорсан эппиттэрин МОК түөртүү сыл буола буола Оонньуулар буолар сирдэрин уларытарга диэбиттэр.
Васильев Семен Гаврильевич

**Васильев Семен Гаврильевич** (1930-1977) - Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

Родился 13 сентября 1930 г. в Бэрийинском наслеге Усть-Алданского района ЯАССР.
После службы в армии с 1954 г. работал инструктором в районном Доме культуры. Не имея специального образования хормейстера, повышал свою квалификацию обучаясь на курсах хормейстеров. В 1963 г. по приглашению И.И. Артамонова приехал работать в Наяхинский Дом культуры и организовал народный хор, в состав которого вошли колхозники и интеллигенция наслега. Хор много гастролировал по республике, стал дипломантом, лауреатом зональных смотров в Иркутске (1967, 1973), Москве (1975) и т.д. В 1966 г. хору присвоено звание «народный».
В репертуаре хора песни: П.И.Чайковского, М.Глинки, Ф.Шопена, Б.Александрова, Я.Френкеля, Я.Колмановского и др.
С.В. Васильев вывел самодеятельное хоровое искусство на всероссийский и всесоюзный уровень и воспитал, известных в республике хормейстеров В.С. Парникова, С.С.Гоголеву, И.И.Готовцева, Т.З.Никифорову, К.З.Третьякову и др.
Наяхинский хор – участник Дней культуры и искусства в Москве, Ульяновске. Башкирии(1972, 1982).
В 1995 г. администрацией Наяхинского наслега (глава М.П.Винокурова) создан  Музей хорового искусства, который является единственным в республике, где освещена история, развития хоровых коллективов района и республики. В республиканских конкурсах хоровых коллективов вручается премия имени С.Г. Васильева.
Избирался депутатом Наяхинского наслежного совета, член бюро РК КПСС, правления Республиканского хорового общества, председатель районного общества, делегат II Всероссийского съезда хорового общества в Москве.

Награжден орденом Трудового Красного Знамени, Почетной грамотой Президиума Верховного Совета ЯАССР.

## Быһаарыылар
Димитрис Панайоноу

мини|Димитрис Панайоноу 2008 сыллааҕы хаартыската

**Димитрис Панайоноу**  (Англ.: Dimitris Papaioannou, грэктии: Δημήτρης Παπαϊωάννου; 1964 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт) Грек сирин экспериментальнай тыйаатырын сүрүн режиссера, хореограф уонна худуоһунньук. Маассабай туруорууларынан эмиэ дьарыктанар. Олортон биирдэстэрэ - 2004 сыллаахха Грек сиригэр Афины куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома.

мини|Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын сиэрэ-туома. 2004 сыл
Рик Бирч

мини|Олимпия оонньууларын аһыллыытын түгэнэ
**Рик Бирч** (англ.Ric Birch) - Австралияттан төрүттээх улахан маассабай туруорууларынан дьарыктанар продюсер, 2000 сыллаахха Сидней куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын ааптара, туруорааччыта.
Пьер де Кубертен

**Пьер де Фреди, Барон де Кубертен** (; 1863 сыл тохсунньу 1 – 1937 сыл балаҕан ыйын 2) Франция учуутала уонна историк. Физкультураны олус интириэһиргиирэ  уонна былыргы Грецияҕа буола сылдьыбыт Олимпиадалары сөҕөрө. Аан Дойду Олимпия хамытыатын олохтообута.

## Тас сигэлэр
*The International Pierre De Coubertin Committee (CIPC) – Lausanne
*Coubertin reader of Flaubert 
*The Wenlock Olympian Society 
*Discourse of Pierre de Coubertin at Sorbonne announcing the restoring of the Olympic games (in french, audio)  
*
Олимпия оонньуутун ымыыта

мини|Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтэ

**Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыылара** — Олимпия оонньууларын үгэс буолбут төрүт бэлиэлэриттэн биирдэстэрэ, 1968 сылтан Олимпия оонньууларын булгуччулаах атрибута. “Улахан олимпия энциклопедията” этэринэн, рекламнай-коммерческай суолталаах бэлиэ. Үксүгэр Олимпия оонньуулара буолар дойдута эбии харчы киллэринэригэр туттар ньымата. Олимпия оонньууларын тэрийээччилэрин бас билиитигэр киирэр. “GEO” сурунаалга этиллэринэн, Олимпия оонньууларын ымыыта - «оонньуу ыытыллар дойдутун тыынын көрдөрөр, спортсменнарга ситиһиини аҕалар итиэннэ үөрүүлээх өрө көтөҕүллүү эйгэтин тэрийэр кыахтаах». Үксүгэр оонньуу ыытыллар дойдутун киэҥник тарҕаммыт ханнык эмэ кыыла-көтөрө, биитэр дьон айан таһаарбыт харамайа буолар.

## Остуоруйатыттан
1968 сылга диэри Олимпия оонньууларын сүрүн атрибута – Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтигэр бигэргэммит Төрүт бэлиэ буолар эбит.

1968 сыл олунньу ыйыгар аан бастакы ымыы баар буолбут. Ол эрэн кини киэҥник биллибэтэх, онтон эмиэ ити сыл алтынньы ыйыгар Мексикаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларыгар саҥа ымыыны — Чичен-Ица диэн былыргы Маайа омук олоро сылдьыбыт куоратын хаһыыларыгар көстүбүт ойууга майгыннатан Кыһыл ягуары билиһиннэрбиттэр. 

Анаан-минээн “Олимпия оонньууларын ымыыта” диэн өйдөбүлү кумааҕыга 1972 сыл сайыныгар Мюнхен куоракка буолбут Олимпия ХХ оонньууларын кэмигэр ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэт сиэссийэтигэр бигэргэппиттэр. Онтон ыла хас оонньуу аайы дириҥ ис хоһоонноох ымыы баар буолуохтаах диэн үгэскэ кубулуйбут. 

## Сайыҥҥы оонньуулар ымыылара
Кыһыл ягуар (Мехико, 1968) 

Вальди таакса (Мюнхен, 1972)

Амик буобура (Монреаль, 1976)

Миша эһэ оҕото уонна Вигри муора котига (Москва, 1980)

Сэм хотой оҕото (Лос-Анджелес, 1984)

Ходори баабыр оҕото (Сеул, 1988) 

Коби ыт оҕото (Барселона, 1992) 

Иззи (Атланта, 1996) 

Олли, Сид уонна Милли (Сидней, 2000)

Феб уонна Афина (Афины, 2004)

Фува (Пекин, 2008)

Венлок уонна Мандевиль (Лондон, 2012)

Винисиус уонна Том (Рио де Жанейро, 2016)


Mascots of the 2008 Summer Olympics (Shatin, Hong Kong).jpg|2008 сыллааҕы сайыҥҥы Оонньуулар ымыылара 
Mascots Quatchi Miga and Sumi.jpg|2010 сыл кыһыҥҥы Оонньуулар ымыылара 


## Быһаарыылар
KDE

**KDE** ( эбэтэр ), көҥүл үлэлиир остуол буолар уонна онно сөптөөх программалар. KDE талисмана — от күөх дракон Konqui.

KDE билиҥҥи кэмҥэ Windows, Linux, macOS үлэлиир.


Билэ:KDE Plasma 5.16.png|KDE Plasma 5.16
Билэ:KDE Mascot Konqi by Tyson Tan.png|Konqi
Билэ:KDE Katie.png|Katie
LXDE

**LXDE** (Lightweight X11 Desktop Environment), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. LXDE үксүн мөлтөх компьютердарга туттуллар.
Cinnamon

**Cinnamon** (Синнамон), көҥүл үлэлиир остуол уонна онно сөптөөх программалар. Үксүн саҥата суох Linux Mint операционнай системаҕа туттуллар.
Ubuntu

**Ubuntu** (зулу. *Киһилии*, *Убунту*), Аан Дойдуга биир биллэр операционнай система, Debian систематыттан төрүттэммит. Салайыллар уонна үбүлэнэр Canonical тэрилтэтинэн. Билиҥҥи кэмҥэ биир саамай киэнник туттуллар система, почти 100 мөл дьон туттар, элбэх интернет ситим дьонунан көмө ылар. Үлэлиир остуола - GNOME.

Убунту базовай кодунан Linux Mint.

## Өссө маны көр
* Ubuntu Studio
Debian

**Debian** (Дебиан, сахалыы *Дьэбийэн*), операционнай система, Аан Дойдуга биир бастыҥ система буолар. Уопсай туттар дьон ахсаана 150–200 мөл буолар. Практически Linux системаларын иччитэ, төрүттээччитэ, кырдьаҕастара, абаҕалара буолар. Debian базовай кодунан уопсайа 100-тэн тахса араас операционнай системалар төрүттэммиттэрэ (холобура, эмиэ киэҥҥик биллэр оҕолоро Ubuntu, Linux Mint, TAILS).

Debian аан дойдуга Windows тэҥэ улахан библиотекалаах, араас программалаах буолар.

Debian ноутбуктарга, персональнай компьютердарга, смартфоннарга, планшеттарга үлэлиир. Ону таһынан араас байыаннайдарга (АХШ, Франция аармыйата), сервердарга, былыттарга, сетевой инфраструктураларга барсар. Ону таһынан NASA эмиэ туттар.
Майкл Фелпс

**Майкл Фред Фелпс** 1985 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Мэрилэнд штат Балтимор куоратыгар төрөөбүт АХШ устууга спортсмена. Афинаҕа буолбут 2004 сыллааҕы Олимпия оонньууларыгар аҕыс мэтээли кыайбыта, онтон алтата кыһыл көмүс этэ. Александр Дитятин 1980 ылбыт рекордын кытта тэҥнэспитэ. 2008 сыллаахха Пекиҥҥа буолбут Олимпия оонньууларыгар аҕыс кыһыл көмүс мэтээли ылбыта..Уопсайынан билигин 28 Олимпия оонньууларын мэтээллэрдээх, ол рекорд буолар.

## Быһаарыылар
Үлэлиир остуол эйгэтэ

**Үлэлиир остуол** (desktop environment), ол эбэтэр компьютер экраныгар көстөр араас графическай темалары уонна метафоралары өйдүүллэр. Хас биирдии үлэлиир остуол туспа темалаах уонна араас лаунчерынан уларытыллыан сөп. Араас операционнай системаларга үлэлиир остуол тус туҺунан.

## Арыый биллэр соҕус үлэлиир остуоллар
* KDE (Linux, macOS, Windows)
* LXDE (Linux, сороҕор Windows)
* MATE (Linux)
* GNOME (Linux, сороҕор macOS)
* Cinnamon (Linux Mint эрэ)
* Explorer (Windows эрэ)
* Aqua (macOS эрэ)
* Xfce (UNIX, Linux)
2016 сыл Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччилэр сүүмэрдэммит хамаандата

**2016 сыл сайыҥҥы Олимпия оонньууларыгар Тэскилээччиилэр Сүүмэрдэммит хамаандата** үс спорт көрүҥэр уон спорстменнарынан тахсыбыта. 2016 сыл тохсунньу ыйыгар хамаанда оҥорор санаалаах Аан Дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ Томас Бах эппитэ.. Тэскилээччилэр Олимпиийскай былаахтаах кыттар буолбуттара. Хамаандаҕа киирэргэ спортсмен үчүгэй результаттаах уонна ООН бигэргэммит тэскилээччи статустаах буолуохтаах. Кулун тутарга хамаанда баар буоларын Аан Дойду Олимпия хамытыата билэннэрбитэ.

## Хамаанда састааба
2016 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр тэскилээччилэр хамаандатын састаабын биллэрбиттэрэ. Хамаандаҕа 3 спорт көрүҥэр кыттар 10 спортсмен киирбитэ. Хамаандаан урукку рекорду туруобут Тегла Лорупе диэн Кенияттан сылдьар марафоҥҥа сүүрүќ туруоруллубута..

## Быһаарыылар
Томас Бах

**Томас Бах** (1953 сыл ахсынньы 29 күнүгэр Вурцбург, Германияҕа төрөбүтэ) диэн ниэмэс юриһа уонна фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. Билигин Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнэ, уонна Германия Олимпийскай хамытыатын урукку чилиэнэ этэ.

## Fencing career

Бах урут Таубербисхофхайм диэн хамаанаттан кыттара. 1976 сыллаахха Монреаль куоракка кыһыл көмүс мэтээри ылбыа.

## АОХ бэрэсидьиэнэ

2013 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Аан дойду Олимпия хамытыатын бэрэсидьиэнин талыытыгар кыттарын туһунан биллэрбитэ.

2013 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Буэнос Айрес куоракка аҕыс сыллаах болдьоххо талыллыбыта. Ол кэнниттэн өссө иккистээн түөрт сылга талыллыан сөп.

Талыы процеһа

Талаллан баран куораттар кыттар уонна талаллар процесстарын уларытар санналаах этэ. Билиҥҥи процеһы наһаа эрдэ уонна наһаа улахан харчылаах диэн ааттыыра. Бастакы  2022 сыллааҕы Олимпия оннььуларын буолар куоратын ыыппыта. 

Талыллыбытын нэдиэлэ буолан баран Лозаннаҕа көспүтэ.. Томас Бах үчүгэйдик боронсуустуу, английскайдыы, испанскайдыы уонна ниэмэстии саҥарар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
*IOC biography
*ICAS members
Тегла Лорупе

**Тегла Чепките Лорупе** — уһун дистанцияҕа биллэр сүүрүк.

Билигин 20 000, 25 000, уонна 30 000 миэтирэҕэ сүүрү рекорд хаһаайката. Марафоҥҥа урукку рекорду туруора сылдьыбыта. 3 Олимпия оонньууларын кыттыылааҕа. 1992 сыллаахха Барселонаҕа 10 00 миэтирэҕэ 17-с миэстэни ылбыта, 1996 сыл Атланта Олимпия оонньууларыгар 6-с миэстэни ылбыта, 2000 сылга Сиднейга 10 000 миэтэрэҕэ 5-с буолбута. 1994 уонна 1998 сылларга Париж полумарафонугар кыайбта, Лиссабон полумарафонун 6 төгүллээх кыайыылааҕа.

## Ситиһиилэрэ
* Нью-Йорк 1994 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:27.37
* Нью-Йорк 1995 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:28.06
* Бостон 1996 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ — 2:28.37
* Роттердам 1997 сыллаах марафонун кыайыылааҕа — 2:22.07
* Роттердам 1998 сыллаах марафонун кыайыылааҕа  — 2:20.47
* Нью-Йорк 1998 сыллаах марафонун үһүс миэстэтэ — 2:30.28
* Берлин 1998 сыллаах марафонун кыайыылааҕа  — 2:20.43
* Осака 1999 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ — 2:23.46
* Лондон 2000 сыллаах марафонун кыайыылааҕа  — 2:24.33
* Рим 2000 сыллаах марафонун кыайыылааҕа  — 2:32.04
* Бостон 2001 сыллаах марафонун иккис миэстэтэ  — 2:28.03

## Тас сигэлэр
* Справка IAAF 
* marathoninfo
Кыһыл ягуар

мини|Чичен-Ица ягуара
**Кыһыл Ягуар** () — 1968 сыллаахха Гренобльга уонна Мехикоҕа аан бастаан Олимпия оонньууларын ымыытын быһыытынан туһаныллыбыт ымыы. Бу уобараһы былыргы Майя () омук Чичен-Ица () куоратын хаһыы кэмигэр булуллубут кыһыл ягуар быһыылаах улахан тойон олорор күндү олбоҕор майгыннатан оҥорбуттара. Мехикоҕа Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр Кыһыл Ягуарга аат биэрбэтэхтэр. Ол эрэн билигин мексиканецтар Майя диэн ааттаах этэ дииллэр. Хайдаҕын да иннигэр, 1968 сыллааҕы олимпиада кэмигэр ити ымыы киэҥ биһирэбили ылбатаҕа.

## Быһаарыылар
Болт, Усэйн

Усэйн Сент-Лео Болт (аанг.&nbsp;*<span lang="en">Usain St. Leo Bolt</span>*; атырдьах ыйын 21 к. 1986 с., Шервуд-Контент, Трелони уокурук, Ямайка) — Ямайка чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, кылгас кэрчиктээх сүүрүүгэ идэтийэр, Олимпиада алта, аан дойду 11 төгүллээх чөмпүйүөнэ. Кылгас дистанцияҕа сүүрүүгэ аан дойду 8 рекордун олохтообут. Ол иһигэр 100 миэтэрэҕэ — 9,58 сөк.; 200 м — 19,19 сөк., ону сэргэ Ямайка сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар сылдьан 4×100 м. эстэпиэтэҕэ — 36,84 сөк..

100 уонна 200 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ икки Олимпиада тухары бастаабыт суос-соҕотох уонна бастакы спортсмен (Пекин 2008 уонна Лондон 2012). Ямайка саамай элбэх Олимпиада мэтээллээх спортсмена. Аан дойдуга Олимпиадатааҕы чэпчэки атлетика күрэхтэһиитигэр саамай элбэх көмүс мэтээли ылбыт 4-үс нүөмэрдээх спортсмен. Киниттэн элбэх мэтээллээхтэр - Пааво Нурми, Карлу Льюису уонна Рею Юри. Киһи аймах устуоруйатыгар аан дойду чөмпүйэнээтин 11 көмүс мэтээлин ылбыт соҕотох киһи. Ямайка Дьоһуннаах буолуу (2008) уонна Ямайка уордьаннар кавалердара (2009).

Олус түргэнник сүүрэрин иһин "Чаҕылҕан" диэн хос ааттаммыт ().

## Биографията
Төрөөбүт тыла — ямайкатааҕы креол тыла. Кини христиан-католик.

Усэйн Болт Ямайка Трелони уобалаһын Шерфуд-Контент диэн кыра дэриэбинэтигэр Дженнифер уонна Уэлсли Болттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Аҕата дьоҕус маҕаһыыннааҕа. Усэйн Садики диэн бииргэ төрөөбүт бырааттаах, Шерин диэн эдьиийдээх (аҕатын бастакы ойоҕуттан кыыһа). Усэйн оҕо сылдьан олус көхтөөх эбит. Крикети сөбүлээн оонньуур эбит. Төрөппүттэрэ кинини Вальденсия алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр. Оскуолаҕа киирэн баран Усэйн чэпчэки атлетиканан утумнаахтык дьарыктанан барар. Ол гынан баран крикетин ордорор эбит. 1998 с. алын сүһүөх оскуоланы бүтэрэн баран, уол Ульям Нибба аатынан орто оскуолаҕа киирэр. Онно үөрэнэ сылдьан биирдэ крикет күрэхтэһиитигэр кытта сырыттаҕына, кинини Пабло Макнейл диэн чэпчэки атлетика тириэньэрэ өйдөөн көрөр. Ол түмүгэр, Болт крикети быраҕар уонна 2001 с.  сүүрүүгэ бастакы кыһыл көмүс мэтээлин ылар. Ямайка оскуола оҕолоругар сүүрүүгэ чөмпүйэнээтигэр 200 миэтэрэни 22,4 сөкүүндэнэн кэлэн, 2-с миэстэ буолар.

## Тус олоҕо
Усэйн Болт билигин Кингстоҥҥа олорор. Вест-Индия университет чэпчэки алтеликаҕа стадионугар дьарыктанар. 2011 сыллаахха Лубице Куцерова диэн словак модельер дьахтарын кытта доҕордоһо сылдьыбыта. Ол эрээри 2012 сыллаахха эйэнэн арахсыбаттара. Лондоннааҕы Олимпиада кэмигэр Дартфорд куорат олохтооҕо Меган Эдвардс диэн Британия спортсменын кытары билсэ сылдьыбыта. Ол эрээри сыһыаннара уһаабатаҕа -- 2012 сыллаахха эмиэ арахсыбыттара.

Усэйн Болт аан дойду биир саамай улахан хамнастаах спортсмена. 2012 с. Forbes сурунаал эриэйтинигэр Болт 63-с миэстэҕэ сылдьара. Дохуота 20,3 АХШ дуолларыгар тэҥнэспитэ. Онтон 20 мөлүйүөнэ аҥаардас эрэкилээмэ уонна успуонсар харчыта этэ. 2013 сыллаахха эмиэ ол эрийэтиҥҥэ 40-с миэстэҕэ тахсыбыта. Харчыта 24,2 мөлүйүөҥҥэ тэҥнэспитэ.

В 2011 сыллаахха Усэйн Болт Кингстон куоракка «Tracks & Records» диэн эрэстэрээн аһыммыта.

## Примечания
Аан дойду Олимпия хамытыата

**Аан дойду Олимпия хамытыата** диэн тэрилтэ Лозаннаҕа, Швейцарияҕа баар, Пьер де Кубертен уонна Деметриос Викелас 1894 сыл бэс ыйын 23 күнүгэр тэрийбиттэрэ.Билигин 203 дойдуларынан Олимпия хамытыаттар чилиэн буолаллар.

## Бэрэсидьиэннэр
* Деметриус Викелас (1894–1896)
* Пьер де Кубертен (1896–1925)
* Энри де Байле-Латур (1925–1942)
* Зигфрид Эдрстром (1942–1952)
* Эйвери Брундаж (1952–1972)
* Майкл Моррис (1972–1980)
* Хуан Антонио Самаранч (1980–2001)
* Жак Рогге (2001–2013)
* Томас Бах (2013-билигин)

## Быһаарыылар

## Сиһилии:
* Омуктар ыккардыларынааҕы Олимпия кэмитиэтэ
Тимофеева Кристина Владимировна

**Кристина Владимировна Тимофеева** (1993 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнэ, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа, Саха сирэ, Арассыыйа) — Арассыыйа спорстмена, охчут, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.

## Үөрэҕэ
Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэр училищеларыгар охчуттар салааларын бүтэрбитэ

## Успуорка карьерата
2009 с. Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр "Кадеттар" категорияҕа хамаанданан киирсиигэ үрүҥ көмүс призер буолбута.

2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта. 

## 2012 с. Олимпиада оонньуулара
Квалификация түһүмэҕэр биирдиилээн киирсиигэ 650 очукуону ылан 23 миэстэ буолбута. Финал бастакы түһүмэҕэр Улуу Британия дьахтара Наоми Фолкардтан 4:6 ахсаанына кыайтарбыта. Күрэхтэһии түмүгүнэн биирдиилээн киирсиигэ 33 миэстэ буолбата. Хамаанданан киирсиигэ Ксениея Перованы уонна Инна Степанованы кытары финал 8/1 215:208 ахсаанынан Улуу Британия сүүмэрдэммит хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр Тайбаан сүүмэрдэммит хамаандатын кытары киирсэн 216(28):216(26) кыайбыттара. Финал аҥаарыгар КНР хамаандатыгар кыайтарбыттара (207:208). Оттон үһүс миэстэни былдьаһыыга 2 очукуонан Дьоппуон хамаандатыгар сабырыйтарбыттара (207:209).

## Тус олоҕо
2016 сыл атырдьах ыйыгар ыал буолбута

## Наҕараадалара
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр успуорт сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин" бэлиэ
* Горнай улууһун Бочуоттаах олохтооҕо (2012)

## Бэлиэтээһиннэр
Хинчегашвили Владимир

**Влади́мир Хинчегашви́ли** (; 1991 сыл муус устар 18 күнэ, Гори) — грузин көҥүл тустууга бөҕөһө, 2012 сыллааҕы Олимпиада 55 киилэҕэ үрүҥ көмүс призера, Дьобуруопа чөмпүйүөнэ.

## Биографията
Владимир Хинчегашвили 1991 сыллаахха Горига төрөөбүт. Билигин "Динамо" успуорт кулуубун аатыттан тустар.

Хинчегашвили бастакы саамай улахан кыайыытын 2011 сыллаахха Германия Дортмундугар ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр ситиспитэ - финалга Арассыыйа бөҕөһө Джамал Отарсултановка кыайтаран иккис миэстэ буолбута.

2012 сыллааҕы Лондоннааҕы Олимпиадаҕа Хинчегашвили Египет бөҕөһө Фары, болгарин Великовы кыайан баран, эмиэ финалга тахсан Отарсултановка кыайтаран, иккис миэстэ буолбута.

2013 сыллаахха Тбилисигэ ыытыллыбыт Дьопуруопа чөмпүйэнээтигэр 60 киилэҕэ киирсибитэ. Ол гынан баран полуфиналга тахсан баран, Арассыыйа бөҕөһө Опан Саттан кыайтаран, боруосна мэтээлгэ тиксибитэ.

2014 сыллааҕы Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 57 киилэҕэ тустан чөмпүйүөнээбитэ. Ол ситиһиитин 2016 сыллаахха Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр 61 киилэҕэ тустан эмиэ хатылаабыта.

## Сыылкалар
* Владимир Хинчегашвили — олимпийская статистика на сайте *Sports-Reference.com*&nbsp;(англ.)
Рахими Хасан

мини|Рахими Хасан (2016)
**Хасан Рахими** (حسن رحيمى‎&#x200E;, 1989 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт) - Иран көҥүл тустууга бөҕөһө, аан дойду уонна Азия чөмпүйүөнэ.

Хасан Рахими 1989 сыллаахха Тегераҥҥа төрөөбүт. 2008 сыллаахха юниордарга Азия чөмпүйэнээтин кыайыаалааҕа, Аан дойду чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера буолбута. 2009 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта, Азия чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэ буолбата. 2010 сыллаахха байыаннайдар ортолоругар ыытыллыбыт Аан дойду көҥүл тустууга чөмпүйэнээтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбута. 2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призера. 2012 сыллаахха Азия чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа. Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэ буолбута. 2013 сыллаахха Индия бөҕөһө Амит кумары кыайан аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 2014 сыллааҕа Аан дойду чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эһиилигэр Лас Вегаска ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр Грузин Владимир Хинчегашвилигэ кыайтаран, иккис буолбута.

## Сыылкалар
* Хасан Рахими — олимпийская статистика на сайте *Sports-Reference.com*&nbsp;(англ.)
Копакабана

мини|Copacabana
**Копакаба́на** () — пляж уонна оннук ааттаах Рио-де-Жанейро куорат биир түөлбэтэ.

Копакобана Гуанабара хомоҕо киириигэ, куорат кииниттэн соҕуруу диэки бардахха сытар. Устата — 4 км. Кытыла — Авенида Атлантика. Уруту кытылга турбут балыксыттар дэриэбинэлэрин аатынан ааттаммыт. Оттон дэриэбинэ бэйэтин кэмигэр Боливия Копакабана куоратын аатынан ааттаммыта.

## Топоним
Боливия Капакабана куоратын аата хантан үөскээбитэ ку күннээххэ чопчу биллибэт. Биир сабаҕа быһыытынан, "копак" уонна "кабана" диэн тыллар Инктар эпохаларын саҕанааҕы кечуалар тылларыттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Тылбыыһа -- "сырдык бээтинэ", "күөх пляж" диэн. Оттон иккис сабаҕа быһыытынан, Аймара индиэйэстэр "коппа" уонна "каһуана" диэн ("күөл көстөр сирэ") тылларыттан тахсыбыт.

## Устуоруйата
слева|мини|210x210пкс|Пляж 1890 сыллаахха
Копакабана устуоруйата 1750-с сс. саҕаланар. Оччолорго Сакупенапана диэн сиргэ, кытылга, Боливия Копакабана куоратын сибэтиэй дьахтарын аатынан чочуобуна тутуллубут. Чочуобуна аата кэлин балыксыттар дэриэбинэлэрин аата буолбут. Кэлин 1892 сыллаахха Реал Грандес тоннель арыллан трамвай сылдьар буолбутун кэннэ, Копакабана уонна Рио-де-Жанейро икки ардыгар сылдьыһыы, сибээс олохтоммут.

Билигин Копакабана диэн Рио-де-Жанейро куорат биир саамай улухан кэнсиэртиир түһүлгэтэ. Копакабанаҕа хас да төгүллээн Элтон Джон, Ленни Кравитц, Мик Джаггер ыллаабыттара. Оттон 1994 сыл ахсынньытыгар Род Стюард бүтүн улахан бырааһынньыктааҕы шоута тэриллибитэ. Кини ырыатын-тойугун истээри аан дойду араас муннугуттан инньэ 4 мөлүйүөнтэн тахса киһи кэлбитэ. Ити бэлиэ түгэн бэл Гиннесс рекордарын кинигэтигэр киирбитэ. 2006 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр Копакабанаҕа The Rolling Stones бөлөх кэнсиэрэ буолбута, икки мөлүйүөнтэн тахса киһи ыалдьыттаабыта. Кэнсиэри быһа эфиргэ көрдөрбүттэрэ, оттон сотору буолан баран «Rolling Stones — Copacabana Beach, Rio de Janeiro, Brazil» (The Biggest Bang Box Set, часть 2) диэн DVD диискэ тахсыбыта.

## Олимпиада-2016
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар Копакабана пляжка эр дьон уонна дьахталлар икки ардыларыгар пляж волейболун күрэҕэ ыытыллар.

## Өссө көр
* Ипанема
* Леблон
* Прайя-ду-Диабу
* Форт Копакабана

## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Сайт, посвящённый пляжу Копакабана
Махов, Билял Валерьевич

**Биля́л Валерьевич Ма́хов (каб.-черк. Махуэ Билал Валерий и къуэ**; 1987 с. балаҕан ыйын 20 к. төр. Нальчик) — Арассыыйа көҥүл уонна греко-римскай тустууга бөҕөһө. Көҥүл тустууга аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, көҥүл тустууга Дьобуруопа чөмпүйүөнэ, көҥүл уонна греко-римскай тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ. Ырахан ыйааһыҥҥа UFC профессиональнай бөҕөһө.

## Успуорка карьерата
Көҥүл тустуунан 8 сааһыттан дьарыктанар. 10 сааһыгар бастакы чөмпүйэнээтин кыайбыта. Ол кэмнэртэн греко-римскай тустуунан дьарыктанан саҕалаабыта. 14 саастааҕар кинини Гаджи Гаджиев диэн Дагестан тириэньэрэ таба көрөн, киниэхэ дьарыктанар буолар. 2005 уонна 2006 сыылардаахха юниордарга аан дойду чөмпүйэнээтин кыайар, оттон 2007 сыллаахха улахан дьон тустуутугар тахсар уонна аатырбыт Курамагомед Курамагомедовы кыайан, тута чөмпүйүөннүүр. 

2007 сыллаахха Арассыыйа Олимпиадаҕа кэмитиэтэ Билял Маховы "Успуорт сайыҥҥы көрүҥнэригэр сыл бастыҥ арыйыыта" диэн билинэр. 

2008 сыллаахха Красноярскайга ыытыллыбыт Иван Ярыгин аатынан көҥүл тустуу чөмпүйэнээтигэр кытта сылдьан ыалдьар. Анаалыс түмүгэ көрдөрбүтүнэн, Махов уртуутунан сүһүрбүт буолар. Онстон сылтаан кини Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр уонна Пекиннээҕи Олимпиадаҕа кыттыбатаҕа. 

Ол кэннэ Махов хас да төгүллээн ЦСКА кубогын хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ буолар.

2012 сыллаахха Лондоннааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа көҥүл тустууга 120 киилэҕэ боруонса мэтээли ылар. 

## Тус олоҕо
2012 сыллааҕы Олимпиада кэннэ ыал буолбута. Ойоҕо — адыг (кабардинка), фортепианоҕа оонньуур

## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Данные с сайта Федерации спортивной борьбы России 
* Вольник из Дагестана Билял Махов признан открытием года 
* Российский борец Билял Махов отравился ртутью перед первенством Европы
* Профиль на сайте ЦСКА
* Профиль на сайте Федерации спортивной борьбы России 
* Билял Махов
Маракана

**«Маракана стадион»** (), **«Ма́рио Фи́лью» стадион эписийээлинэй аата** () — уруккута аан дойду, билиҥҥитэ Бразилия футболга аналлаах саамай улахан стадиона. Рио-де-Жанейро куоракка баар. Стадиоҥҥа «Фламенго» уонна «Флуминенсе» кулууптар уонна Бразилия футболга сааһыттан тутулуга суох бары сүүмэрдэммит хамаандата дьарыктаналлар. Оттон атын штаттар хамаандалара — «Ботафого» уонна «Васко да Гама» төһө даҕаны бэйэлэрэ 40-нуу тыһыынча киһи киирэр стадионнаах буоллаллар, үгэс курдук, «Суперклассикоҕа» атын хамаандалары кытары син биир «Мараканаҕа» эрэ кэлэн оонньууллар. Ону сэргэ манна сыллата Кариока Лигатын финаллара буолаллар.

## Устуоруйата
«Маракана» стадион кини таһынан сүүрэн ааһар Маракана үрэх аатынан ааттаммыт. Кини тутуута инньэ 1948 сыллаахтан саҕаланан баран, кэккэ биричиинэн толору 1965 сыллаахха биирдэ эрэ түмүктэммитэ. Ол гынан баран стадиону спортивнай сыалга 1950 сыллаахтан хото туһанан киирэн барбыттара. Билигин бу стадион Бразилия киэн туттуута. «Маракана» куорат бас билиитигэр киирэр. 

## 1950 с. чөмпүйэнээт
1950 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр стадиоҥҥа 8 матч буолбута: биэс бастакы бөлөх, үс — финал.

## 2014 с. чөмпүйэнээт
2014 сыллааҕы аан дойду чөмпүйэнээтигэр 7 матч буолбута: 4 бөлөх этаба уонна 3 плей-офф матча.

## 2016 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Официальный сайт (порт.)
Гарсия Тейшейра Луан

**Луан Гарсия Тейшейра** (; 1993 с. ыам ыйын 10 күнүгэр Бразилия Виториятыгар төрөөбүт) — бразилия футболиһа, "Васка да Гама" кулууп уонна Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатын көмүскээччитэ (защитник).

## Карьерата

### «Васко да Гама»
Луан Виторияҕа төрөөбүт эрээри, Эспириту-Санту штат Фундане куораатыгар улааппыт. "Васко да Гама" футбол кулуубун иитиллээччитэ. Уол футболунан кыра эрдэҕиттэн олус үчүгэй таһымнаахтык үлүһүйэн оонньуура. Кинини биир күрэхтэһиигэ таба көрөн, Рио-де-Жанейроҕа кэлэн боруобаланан көрөгө ыҥырбыттара. Түмүгэр тириэньэрдэр Луаны хайҕаабыттара, онтон ыла кини карьерата саҕаламмыта. Кинини «Васко да Гамы» кулууп биир чаҕылхай сулуһа Мауро Галваҥҥа тэҥнииллэр.

2009 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр Луан кулуубу кытары бастакы профессиональнай хантыраагын түһэрсибитэ. Онтон 2012 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр кинини кулууп сүрүн хамаандатыгар көһөрбүттэрэ. Луан күн бүгүҥҥэ диэри хамаанда састаабыгар оонньуур. 

## Аан дойдуга карьерата
Луан Бразилия ыччакка сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн аан бастакы улахан матчын 2010 сыл олунньу 23 күнүгэр ЮАР хамаандатын утары оонньообута. Ол кэннэ Кенияны кытары оонньууга бастакы голун киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Луан Бразилия сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн, Соҕуруу Эмиэрикэҕэ ыытыллыбыт Ыччат аан дойдутааҕы чөмпүйэнээтигэр киирсибитэ. 2016 сыллаахха эмиэ Бразиялия сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллар Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Профиль на сайте ''soccerway.com''&nbsp;(англ.)
Степанова Инна Яковлевна

**Инна Яковлевна Степанова** (1990 с. муус устар 17 күнүгэр РФ Бүрээт өрөспүүбүлүкэтин Улан-Удэ куоратыгар төрөөбүтэ) — Арассыыйа спортсмена, охчут, 2016 сыллааҕы Олимпиада үрүҥ көмүс призера, 2015 сыллааҕы сайыҥҥы Универсиада боруонса призера.

## Успуорка карьера

### Саҕаланыыта
Оҕунан ытыыга Аан дойду кубогын араас түһүмэхтэригэр хамаанданан да, соҕотоҕун да хас да төгүллээн бириистээх миэстэлэргэ тиксибитэ.

2010 сыллаахха Италия Роверетотыгар Ксения Перованы уонна Наталья Эрдыниеваны кытары Испания сүүмэрдэммит хамаандатын (202:195) кыайан, бастаабыттара. Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ бастаабыта, оттон микстеҕэ 5-с миэстэ буолбута.

2011 сыллаахха Бангкока Азия Гран-притыгар биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ уонна микстеҕэ бастаабыта, хамаанданан 3-с буолбута. Эмиэ ити сыл Дьобуруопа уонна Сир ортото байҕал (Анталья) Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, микстеҕэ Баир Баденовы кытары иккис буолбута, оттон биирдиилээн кирэххэ үһүстээбитэ.

2012 сыллаахха Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта, тус киирсиигэ 3-с буолбута.

### 2012 с. Олимпиада
Биирдиилээн бастыыр иһин киирсиигэ квалификация түһүмэҕэр 653 очукуону ылан 17-с буолбута уонна күрэхтэһииттэн туораабыта.

Хамаанданан киирсиигэ Ксения Перованы уонна Кристина Тимофееваны кытары финал ⅛ 215:208 ахсаанынан Улуу Британия хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр тайбааннары кытары киирсибиттэрэ уонна эбии ытыыга 216(28):216(26) ахсаанынан кыайбыттара. Полуфиналга КНР хамаандатыгар хотторбуттара (207:208). Үһүс миэстэ иһин киирсиигэ 2 очукуонан дьоппуоннартан кыайтарбыттара (207:209).

### 2016 с. Олимпиада
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа боруонса мэтээли ылбыта.

## Үөрэҕэ
Бурятиятааҕы судаарыстыбаннай университет Физическэй култуураҕа факультетын устудьуона.

## Сөбүлүүр дьарыга
Муусука, массыына.

## Өссө көр
* Спорт в Бурятии

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Инна Степанова — олимпийская статистика на сайте *Sports-Reference.com*&nbsp;(англ.)
* Инна Степанова на сайте Международной федерации стрельбы из лука
* Официальная страница Inna Stepanova в социальной сети Facebook
Са Андре

**Андре Резенде Са** (; 1977 с. ыам ыйын 6 күнүгэр Бразилия Белу-Оризонтитыгар төрөөбүт) — Бразилия профессиональнай тиэннисчитэ; "Большой шлем" турнир пааранан киирсиигэ күрэҕин полуфиналиһа (Уимблдон-2007); бааранан киирсиигэ АТР уон турнирын кыайыылааҕа; Панамериканскай оонньуулар тиэннискэ турнирдарынан чөмпүйүөнэ.

## Уопсай информация
Андре тиэннискэ убайа Винисиуһу батыһан аҕыс сааһыгар кэлбит. Андре менеджеринэн аҕата Жозе үлэлиир.

Андре оҕо сылдьан тиэнниһи сэргэ Ник Боллетьери академиятыгар баскетболунан дьарыктаммыт. 

## Успуорка карьерата
Профессиональнай карьератын 1996 сыллаахан саҕалаабыт. 1997 сыллаахха Мексикаҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар финал чиэппэригэр тиийбит. 1998 сыллаахха  ATP Challenger Series үс турнирыгар кыайбыт уонна "Большой шлем" чөмпүйэнээт иһинэн киирэр Уимблдон күрэхтэһиитин сүрүн сеткатыгар хапсан аан бастакытын оонньообут. 1998 сыллаахха Сан-Хосеҕа ыытыллыбыт АТР турнирыгар аан бастакытын пааранан киирсиигэ финалга киирэр. 1999 сыллаахха Challenger сиэрийэ үс турнирын кыайар. 2000 сыллаахха Мемфискэ ыытыллыбыт АТР турнирыгар полифиналга хапсар. 2001 сыллаахха Гонкоҥҥа ыытыллыбыт турнирга Карстен Браһы кытта пааранан киирсиигэ кыайар. 2002 сыллаахха Уимблдон турнирыгар финал чиэппэригэр тахсан улахан ситиһиилэнэр. 

2004 сыллаахха Флавио Сареттаны кытары Австралия аһаҕас чөмпүйэнээтигэр финал чиэппэригэр тахсар. 2007 сыллаахха Марсело Мелоны кытары Эшторилга ыытыллыбыт турнирга бастыыр. Эмиэ ити сыл Уимблдон турнирын полуфиналыгар уонна АХШ чөмпүйэнээтин финалын чиэппэригэр тахсар. 2008-2009 сс. Марсело Мелоны ытары түөрт турнирга бастыыр: Коста-де-Супка, Пёрчах-ам-Вёртерзегэ, Кицбюэлгэ уонна Ниццеҕэ. 
2016 сыл сайыныгар Бразилия тиэннискэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Рио-де-Жанейроҕа ыытыллар Олимпиадаҕа киирсэр.

## Сыл түмүгүнэн рейтинэ

## Турнирдарга кыттыыта

## Бэлиэтээһиннэр
Лазарев Айаал

Лазарев Айаал Петрович - ыарахан ыйааһыҥҥа тустар саха биллиилээх тустууга, Азия чемпиона.

## Олоҕун кэпсээнэ
1986 сыл кулун тутар 19 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ күн сирин көрбүтэ. 

## Кыайыылара
* Көҥүл тустууга Азия чемпиона (2015) уонна үс төгүллээх алтан призера (2010,2013,2016). 

* Студеннар ортолоругар Россия чемпиона (2008).

* Аан дойду түһүлгэтигэр 8-с (2015), 7-с (2017) миэстэлэрдээх.

* Норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэлэр Гран при серияларыгар Испания, Белоруссия, Монголия, Россия, Турция чемпиона уонна призера.

* 125 киилэҕэ диэри 2016 сыллааҕы Олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
Бредшоу Бенджамин

**Бенджамин Джозеф Бредшоу** (; 1879 сыллаахха атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт, 1960 сыллаахха муус устар 19 күнүгэр Нью-Йорк куоракка олорон өлбүт) — Эмиэрикэ тустууга, 1904 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия оонньууларын кыайыылааҕа. 1903 сыллаахха ыытыллыбыт АХШ тустууну таптааччыларын чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа.

1904 сыллаахха Сент-Луиска ыытыллыбыт Олимпиадаҕа Бредшоу 61,2 киилэҕэ диэри эрэ ыйааһыҥҥа киирсибитэ.  Оннон кини финалга Теодор Мак-Лира утары тахсан, кыайан, көмүс мэтээлгэ тиксибитэ.

Бенджамин Бредшоу туһунан информация бэрт сэдэх.

## Бэлиэтээһиннэр


## Сыылкалар
* Бенджамин Бредшоу на sports-reference.com (англ.)