Көрсүө, сэмэй буолуу туһата

Киһи буолуу үөрэҕэ киһи оҥорор быһыыларыттан тутулуктанан үөскээбит. Киһилии быһыылары оҥорор киһи киһи быһыылаах диэн ааттанара сахалыы таҥара үөрэҕэр киирэн сылдьар. Дьон өйө-санаата улахан кыыллартан сайдан, тупсан киһи буолууну ситиспитин киһи таҥара үөрэхтэрэ бааллара биллэрэр.

Киһи майгынын уратылара оҥорор быһыытыгар дьайыыларын саха дьоно былыр үйэҕэ үөрэтэн билэн тылларыгар киллэрбиттэр:

- Көрсүө диэн тыл көр уонна сүө диэн тыллартан хомуллан үөскээбит. Көр диэн көрөн-истэн үөрэҕи ылынары биллэрэр, онтон сүө диэн тыл Сомоҕотто быһаарарынан олус былыргы кэмнэргэ улахан кыыллары биллэрэр тыл эбит. Дьон улахан кыыллартан өйдөрө-санаалара сайдан, оҥорор быһыылара тупсан, киһи буолууну ситиспиттэрин сахалар билэннэр тылларыгар киллэрбиттэрэ сылдьар.

Үөрэҕи көрөн-истэн ылыныы атын дьон оҥорор сыыһаларыттан үөрэнэр, оҥорор быһыыны тупсарар кыаҕы дьоҥҥо биэрэр. 

- Сэмэй диэн сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат киһи ааттанар. Кини оҥорбут үлэтэ табыллан, сатанан туһаны аҕалара элбиир. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этии киһи оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сэрэхтээх буолара ордугун биллэрэр.

Дьон бары үчүгэй быһыылары оҥордоххо сайдыы, тупсуу кэлэрин билэннэр үчүгэйи, бэйэлэригэр туһалааҕы, барыһы биэрэри оҥоро уонна олохторугар киллэрэн туһана сатыыллар. Оҥорор быһыы табыллан, сатанан үчүгэй быһыы оҥоруллан тахсара улахан уустуктардаах. Ол барыта киһи сыыһа-халты туттунан оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ элбэҕиттэн тутулуктанар.

Киһи майгынын уратылара оҥорор быһыытыгар улахан дьайыыны оҥороллор. Ыксаабыт, тиэтэйбит киһи сыыһа-халты туттунара үксээн хааларыттан куһаҕаны элбэтэрин иһин, үлэни оҥорууга туһаны аҕалбаттар. Туһалааҕы оҥороллорун оннугар атыны; куһаҕаны, алдьатыыны оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп.

Киһи оҥоро сатыыр быһыыта барыта майгынын уратыларыттан тутулуктанан улаханнык уратыланан икки өрүккэ арахсар уонна бу икки өрүттэр икки ардыларыгар үһүс өрүт үөскээн тахсар:

1. Күүһү, хамсаныыны аһара туттунан кэбиһии.

2. Балары тиийбэт гына туттунуу. 

3. Нэми билэн туттунуу.

Оҥорор быһыы бу уратыларын арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт:

1. Сахалар олохторун үөрэҕэ “Аһара барыма” диэн этиини тутуһан киһи оҥорор быһыыта сыыһа-халты буолан хааларын аҕыйата сатыыр. Бу этии сыыһа-халты туттунуу оҥорор быһыыны үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэриттэн харыстаныыны үөскэтэр.

Массыына кыра гайкатын резьбатын улахан күлүүһүнэн туһанан быһа эрийэн кэбиһии күүһү аһара туттунуу биллэр холобура буолар. Бу күүһү аһара туттунууттан үөскүүр кыра курдук алдьаныы эрээри, көннөрүүгэ улахан уустуктары оҥоруон сөп. 

Туохха барытыгар урутаан түһэ сатааһын аһара барыы буолар. Бу быһаарыы дьон туохха эмэ босхоҕо тииһинэ сатыыллара элбээн хаа-ларыгар тириэрдэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр босхону түҥэттии үгүстүк туттуллар кэмигэр урутаан түһүү кырдьык туһалаах этэ. Ол кэмҥэ салайааччылар бастаан иһэллэриттэн, бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостуналлара элбэҕиттэн босхоҕо тииһинэллэрэ үгүстүк табыллара. Олохсуйан хаалбыт ол өй-санаа өссө да хаала илигиттэн билигин да урутаан түһэ сатааччылар аҕыйыы иликтэр.

2. Үлэни оҥорууга күүһү тиийбэт гына тутуннахха үлэ кыаллыбат, табыллан оҥоруллубат кэмэ кэлэр. Бу быһаарыы ыараханы көтөҕүүнэн быһаччы дакаастанар. Туттуллар күүс бу ыараханы көтөҕүүгэ сөптөөх буоллаҕына эрэ, ыараханы көтөҕүү кыаллан үлэни оҥоруу табыллар. Кыаллыбатах үлэ таах хаалар үлэҕэ киирэн хааларын тэҥэ, куһаҕаны элбэтэн кэбиһиэн сөп. 

3. Үлэни оҥоруу бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар көрсүө, сэмэй киһи нэми билэн оҥорор быһыыта үөскээн тахсарын сахалар билэллэр. Оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэхтэриттэн, ийэ куттара иитиллэр кэмиттэн үөрэтэллэр. (1,94).

Көрсүө, сэмэй майгылаах киһи тиэтэйбэтиттэн, ыксаабатыттан, ыгыллан барбатыттан сыыһа-халты туттунан кэбиспэтиттэн оҥорор быһыыта табылларыгар тириэрдэн улаханнык барыстанар. Тиэтэйии, ыксааһын оҥорор быһыыны үгүстүк куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэриттэн  көрсүө, сэмэй киһи харысхаллаах буолар.

Аһара бара сылдьар өйүн-санаатын кыайан туттуммат киһи ыал буоллаҕына сотору арахсара тиийэн кэлэр. Саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаата өссө улаатан хааларыттан ыал олоҕун таба сыаналаабакка атыны булан солбуйа охсуон сөп.

“Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр” диэн өс хоһооно көрсүө-сэмэй киһи оҥорор быһыыта киһи быһыытын аһара барбатыттан, ордук табылларыттан уонна сыыһа-халты буолан хаалбатыттан дьон хайҕабылын ыларын биллэрэр. (2,63).

Оҕо улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэригэр уонна олоҕун киһи быһыылаахтык олорорун туһугар көрсүө, сэмэй буолара улаханнык туһалыыр. Киһи улахан эрэйэ диэн киһи быһыытын аһара туттунан кэбиһэриттэн үөскээн тахсарынан көрсүө, сэмэй киһи барыһа улаатан элбэх туһалааҕы оҥостунуон сөп. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну тутуһара киһи оҥорор быһыылара үлэни оҥорууга сөп түбэһэллэрин үөскэтэн сыыһа-халты буолан тахсалларыттан көмүскүүрэ, харыстыыра буолар. (3,62).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. –    112 с.

2. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

3. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.