open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мусин, Гумер Мусич

мини|'''Гумер Мусин'''
**Гумер Мусин** (татаардыы: *Гомәр Муса улы Мусин*; 1854 сыллаахха төрөөбүт — өлбүт сыла биллибэт) – татаар муллата, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаата (1907 сыл).

## Олоҕо
Омугунан татаар, итэҕэлинэн мусульманин, Казан губерниятыгар Тетюшскай уезд Болын-Балыкчы дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ (билиҥҥитэ Татарстаан Булым-Булыхчи диэн дэриэбинэтэ). Тыа мэдрэсэтин бүтэрэн, мусульман үөрэҕин ылбыта. Армияҕа сулууспалаабыта, фельдфебель буолан демобилизацияламмыта. Мулла буолан бэйэтин дэриэбинэтигэр сулууспалаабыта, үгүс сылларга старшинанан сылдьыбыта. Тоҕус сыл устата волостной суут чилиэнэ этэ, олортон үс сыл  бэрэссэдээтэллээбитэ. Сири бас билээччи, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыта. Дуумаҕа быыбар кэмигэр баартыйата суох хаалбыта.
[хаҥас|мини|320x320пкс|Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дума мусульман дьокутааттара. Тураллар: [Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Маһмудов М., Тевкелев К., Зейналов З., Бадамшин Г.; олороллор: Кощегулов Ш., Хасанов М., Усманов Х., Атласов Х., Мусин Г.]]
хаҥас|мини|320x320пкс|Арассыыйа империятын Иккис ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Думаҕа Казан губерниятын дьокутааттара. Тураллар: Г. И. Петрухин, А. Ф. Фёдоров, С. Н. Максудов, Г. М. Мусин; олороллор: З. М. Таланцев, М. В. Батуров, М. Я. Капустин, Д. А. Кушников, С. Т. Максютов.
1907 сыл Олунньу 6 күнүгэр Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Казан губерниятыттан дьокутаатынан талыллыбыта. Мусульманнар бөлөхтөрүгэр (фракцияларыгар) киирбитэ. Духуобунай комиссия чилиэнэ буолбута.

Судаарыстыбаннай Дуума ыһыллыбытын кэнниттэн дойдутугар төннүбүт. **Гумер Мусин** 1909 сыллаахха Столыпин реформатын кэмигэр общинаттан тахсыбыта, ол иһин наделын бэйэтигэр суруттараары заявление суруйбут. Мусин наделын быһаарыытыгар общинаны кытта утарсыбыт. Түмүгэр **Гумер Мусин сириттэн аккаастаммыта.**

1912 сыл күһүнүгэр Төрдүс ыҥырыылаах Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбарга Мусин аата мунньах кыттыылаахтарын санааларын утары баллотировка лииһигэр киирбитэ, ол эрээри наадалаах куолас хомуллубатаҕа

Ол кэнниттэн дьылҕата уонна өлбүт күнэ биллибэт.

## Литература

* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 113.
* ''Усманова Д. М.'' МУСИН Гумер Мусич. // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 384.
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с.

* *Усманова Д. М.* Мусульманские представители в Российском парламенте, 1906-1917. Казань, 2005.

## Быһаарыылар
Маҥан Ордуу

**Маҥан Ордуу**, эбэтэр **Ак Орда** (ноҕайдыы *Ак Орда*, ) – XIII үйэттэн XV үйэҕэ диэри Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) арҕааҥа аҥара буолуон сөп. 

## Өйдөбүл
Историяны чинчийээччилэр Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдөбүллэр Алтан Ордуу ханнык сиригэр сыһыаннаахтарын чопчу быһаара иликтэр. Бу буккуур төрүөтэ былыргы суруктарга Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн өйдүбүллэри буккуйуу буолар. Холобур, мусульманнар суруйбут кинигэлэригэ (араабтыы, перстыы, түүрдүү) Күөх Ордуу (Көк Орда), Маҥан Ордуу (Ак Орда) уонна Дьүчи Улууһа диэн өйдөбүллэр бүтүн Алтан Ордууну да бэлиэтииллэр, Алтан Ордуу сорох улуустарын да бэлиэтииллэр, ол иһин бу үс өйдөбүл кыраныыссатын быһаарар уустук. Нуучча былыргы суруктарыгар Күөх Ордуу (Көк Орда) диэн Алтан Ордуу илиҥҥи аҥара ааттанар, ол аата Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара Маҥан Ордуу буолуохтаах. Ол аата Маҥан Ордуу диэн Сарай киин куораттаах Алтан Ордуу сүрүн чааһа буолар. 

1360-с сылларга Бату аҕа ууһа быстыбытын кэнниттэн уонна Улуу Кэхтии кэмэ (нууччалыы: *Великая Замятня*) саҕаламмытыгар Маҥан Ордууну Күөх Ордуу хааннара, Шибан сыдьааннара баһылаабыттара.

Сорох чинчийээччилэр Маҥан Ордуу Алтан Ордуу арҕааҥы аҥара буолбакка, илиҥҥи аҥара дииллэр. 1840 сыллаахха Австрия чинчийээччитэ Й. Хаммер-Пургшталь Алтан Ордуу историятын суруйбут уонна ол үлэтигэр бу версияны эппит. Кини XV үйэҕэ суруллубут *«Мунтахаб ат-таварих-и Му‛ини»* Му‛ин ад-Дина Натанзи диэн киһи үлэтигэр олоҕурар.

Каһаах чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан Күөх Ордуу (Көк Орда) уонна Маҥан Ордуу (Ак Орда) диэн арахсыы Алтан Ордуу илиҥҥи аҥарыгар эрэ сыһыаннаах. Бу сабаҕалааһынынан Күөх Ордуу (Көк Орда) Шибан улууһа буолар.

## Сирэ
Түүр тылларыгар "ак" диэн тыл "маҥан", "үрүҥ" диэн суолталаах. Кытайдар аан дойдуну өҥүнэн көрөн араараллар этэ, ол курдук хоту – хара, илин – күөх, арҕаа – маҥан, соҕуруу – кыһыл.

Маҥан Ордуу (Ак Орда) икки аҥы арахсар этэ: арҕааҥы – Хара муораттан хоту диэки сытар сирдэр, Кырыым; илиҥҥи – Поволжье уонна Хотугу Кавказ.

## Эбии көр
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Белая Орда // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [Ак Орда](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&page=149) // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — .

## Өссө маны көр
* Алтан Ордуу
* Күөх Ордуу
Узбек хаанылыга

**Узбек хаанылыга** — 1420-с сылларга Маҥан Ордуу ыһыллыбытын кэнниттэн үөскээбит түүрдэр дойдулара. Узбек хаанылыга билиҥҥи Казахстаан уонна Арассыыйа сиригэр баар этэ уонна өссө Көс узбектар дойдулара диэн ааттанар.

## Ахтыы
Былыргы суруктарга Абулхайыр хаанылыгын, Абулхайыр ордуутун, Узбек ордуутун, Узбек улууһун, Абулхайыр улууһун туһунан араас ахтыылар бааллар. Сэбиэскэй историктар уонна сэбиэскэй кэмин кэннинээҕи историктар Узбек хаанылыгын сорох ардыгар Көс узбектар дойдулара диэн ааттыыллар.

## Сирэ
Узбек хаанылыга кылгас кэмнээх чыпчаалыгар билиҥҥи Казахстаан соҕурууҥу өттүгэр, Сырдарья өрүскэ диэри тэнийбитэ. Узбек хаанылыгын арҕаа өттүгэр Ноҕай ордуута, илиҥҥи өттүгэр Моҕулистан, хоту өттүгэр Сибиир хаанылыга уонна соҕуруу өттүгэр Тимур сыдьааннарын дойдулара баар этэ.

## История
Алтан Ордуу историятыгар Улуу Кэхтии (нууччалыы *Великая Замятня*) кэмэ саҕаламмытыгар бу дойду араас тутулуктаах улуустара босхолонон көҥүл буолбуттара. Ол кэмҥэ Орда-Эдьэн улууһа босхоломмута. Бу дойду мөлтөх туруктаах буолан икки аҥы ыһыллыбыта уонна ол түмүгэр Ноҕай Ордуута уонна Узбек хаанылыга үөскээбиттэрэ.

Абулхайыр төһө да түөрт уон сыл устата Узбек хаанылыгын салайбытын иһин, бу дойду мөлтөх туруктаах этэ уонна ыаллыы сытар дойдулары кытта тохтоло суох сэриилэспитэ.

1457 сыллаахха Абулхайыр ойраттары кытта сэриитэ саҕаламмыта. Сыгнак диэн сир таһыгар узбек уонна ойрат сэриитин кыргыһыыта буолбута. Узбектэр хотторбуттара. Абулхайыр куоппута.

1460 сыллаахха Жанибек уонна Керей баһылыктаах хаһаахтар Абулхайыртан арахсан Сэттэ Уу уонна Моҕулистан диэки бараннар Хаһаах хаанылыгын тэрийбиттэрэ.

Абулхайыр өлбүтүн кэнниттэн Ноҕай ордуута Узбек хаанылыгын сэриилээн бу дойду сирдэрин бэйэтигэр холбообута.

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн Жанибек уонна Керей 1470–1471 сыллаахха Узбек хаанылыгар төннөн бу сири баһылаабыттара.

## Абулхайыр Хаан сыдьааннара

* Йадгар (1468—1469).
* Шайх-Хайдар, Абулхайыр уола (1469—1471).
* Куш-Хайдар, Абулхайыр уола (1469).
* Муһаммад Шейбани, Шах-Будаг уола, Абулхайыр сиэнэ (1469—1480).
* Кучкундьи-хаан, Абулхайыр уола (1452—1530).
* Суюнчходьа-хаан, Абулхайыр уола (1454—1524).

## Эбии көр
* Алтан Ордуу
* Ноҕай Ордуута
* Күөх Ордуу

## Сигэлэр

* Политическая обстановка в Узбекском улусе в 30-50-х годах XV века.
* АРХЕОЛОГИЯ УЗБЕКСКОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ. А. Ильхамов. Часть 1. Исходные этноисторические предпосылки формирования современных узбеков
* Урус-хан. Казахское ханство. Генеалогическое древо

## Литература

* *Ахмедов Б. А.* Государство кочевых узбеков. — М.: Наука, 1965. — 180 с.

## Быһаарыылар
Авшар Хюлья

**Хюлья́ Авша́р** (; 1963 сыллаахха төрөөбүт, Балыкесир, Турция) — турок норуотун биллиилээх киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, аатырбыт ырыаһыт, эстрада сулуһа.

## Биографията
Авшар Хюлья Анкара куоракка Судаарыстыбаннай училищены үөрэнэн бүтэрбитэ уонна профессиональнайдык харбааһынан дьарыктаммыта. 1982 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта бииргэ Стамбул куоракка көһөн кэлбиттэр. 1983 Хюлья Авшар аан бастакытытык «Запрет» диэн киинэҕэ артыыс быһыытынан уһуллубута.  Кини олоҕун устатын туоратыгар барыта олбоон 70 -тан тахса араас киинэҕэ оонньообута. Наар сүрүн оруоллары ылара. Авшар Турция маннык биллэр режиссердарыгар киинэҕэ уһуллубута: Орхан Аксой, Синан Четин, Орхан Элмас, Шериф Гёрен, Бильге Олгач, Явуз Озкан, Халит Рефиг уонна Ирфан Тёзюм. 1980 -с сыллар ортолоругар Авшар Ибрахим Татлысесы кытта олус элбэх кииниэҕэ бииргэ уһуллубута. Кини Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэсибээлигэр саамай сүрүн бирииһи ылбыта. Кай Чилингироглу диэн эмиэ Турцияҕа биллэр көстөр киһиэхэ ойох тахсан олоро сылдьыбыта рээри, ыаллар 2005 сыллаахха тапсыбакка арахсыбыттара. Кинини кыытта олорон Авшар Зехра диэн суос соҕотох кыыстаммыта.

2005 сыллаахха Хюлья Авшар Перихан Магден «Две девушки» диэн арамаанын киинэҕэ түһэриигэ артыыс быһыытынан кыттыбыта. Киинэни биллиилээх редиссер Кутлуг Атаман устубута. 2015 сыллаахха Авшар Хюлья Сафийе Султан оруолун "Великолепный век: Кёсем Султан" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ толорбута. Билигин кини "Селфи" диэн бэйэтин олоҕун уонна айар үлэтин туһунан сырдатар киинэни устууга үлэлэһэ сылдьар. Киинэ 2017 сыллаахха көрөөччү дьүүлүгэр тахсыахтаах. 

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%88%D0%B0%D1%80,_%D0%A5%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D1%8F

https://www.kinopoisk.ru/name/403550/
Дашт-и-Кыпчак

уҥа|мини|300x300пкс|Дашт-и-Кыпчак XIII үйэ саҥатыгар
мини|300x300пкс|ХІІ үйэҕэ Азия каартата
**Дашт-и-Кыпчак**, эбэтэр **Половец истиэбэ**, **Кыпчак истиэбэ** ( [dašt-i qipčāq], тадьииктии Дашти Қипчоқ ‘*кыпчак истиэбэ*’, Кырыым татаардыы Deşt-i Qıpçaq, , , ; ; ; кумыктыы Дешт Къыпчакъ) – Евразияҕа былыргы кэмҥэ туттуллубут Дунайтан Иртыш өрүскэ уонна Балхаш күөлгэ диэри сытар сири бэлиэтиир аат.

"**Дашт-и-Кыпчак**" диэн ааты аан маҥнай XI үйэҕэ Насир Хосроу диэн перс тыллаах суруйааччы туттубут. 1030 сыллаахха кыпчак биистэрэ Иртыш өрүс кытылыттан Хорезмҥа тиийбиттэр уонна онтон билиҥҥи Казахстаан, Хотугу Кавказ, Причерноморье уонна Приазовье сирдэрин баһылаабыттар.

XI–XVI үйэтээҕи перстии уонна араабтыы суруллубут былыргы кинигэлэргэ кыпчактары *Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак* да диэн ааттыыр этилэр.

**Дашт-и-Кыпчак, ол эбэтэр атыннык эттэххэ Половец истиэбэ билиҥҥи [[Кытай]], [[Казахстаан]], [[Арассыыйа]], [[Украина]], [[Молдавия]] уонна [[Румыния]] сирдэринэн тэнийбит этэ.**

## Арахсыыта
**Дашт-и-Кыпчак үгэс быһыытынан икки аҥы арахсар: илиҥҥи (Алтаайтан Каспийга диэри) уонна арҕааҥы (Капсийтан Дунайга диэри). Дашт-и-Кыпчак арҕааҥы өттүн былыргы нуучча суруксуттара Половец истиэбэ ([[Нуучча тыла|нууччалыы]] ''Половецкая степь'') диэн ааттыыллара, бу сири [[Византия Империята|Византия]] үөрэхтээхтэрэ ''Комания'' диэн ааттаабыттара.**

Кырыым хааннара бэйэлэрин дойдуларын **Дашт-и-Кыпчак диэн ааттыыллара****.**

XVI–XVIII үйэлэргэ Орто Азия суруксуттара **Дашт-и-Кыпчак диэн ааттынан илиҥҥи Дашт-и-Кыпчак сирин, ол эбэтэр билиҥҥи [[Казахстаан]] сирин ааттыыллара****.**

## Эбии көр

* Алтан Ордуу
* Ноҕай Ордуута
* Казахстаан

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр уонна ыстатыйалар

* *[[:ru:Гумилёв,_Лев_Николаевич|Гумилёв Л. Н.]]* Древняя Русь и Великая Степь. — М., 2006.
* *[[:ru:Добролюбский,_Андрей_Олегович|Добролюбский А. О.]]* Кочевники на западе причерноморских степей в X—XVIII веках (историко-археологическое исследование). — Автореферат дисс. … доктора исторических наук. — СПб.: ИИМК РАН, 1991. — 34 с.
* Дешт-и-Кипчак
* 
* 
* 
*
Акалай Бирдже

**Бирдже́ Акала́й** (тур. Birce Akalay; 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул) — турок омугун биллиилээх артыыһа уонна сыанаттан түспэт, биир саамай элбэх хамнастаах модель. 2004 сыллаахха ыытыллыбыт Мисс Турция - 2004 куонкуруска 3 миэстэ буолбута.

## Биографията
Бирдже Акалай 1984 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр  Стамбул куоракка Ясемин уонна Серджана Акалай дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ суох, кини соҕотох оҕо. Бирдже үс сааһыттан балетынан утумнаахтык дьарыктанан саҕалаабыта. Онно анаан балек куруһуогар сылдьара. 2004 сыллаахха Бирдже  Стамбуллааҕы тыйаатыр университетыгар драма ускуустубатын уонна тыйаатыр кириитикэтин факультетыгар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Ол үөрэнэр сылларыгар 2004 сыллаахха Бирдже «Мисс Турция» куонкуруска 3 миэстэ буолары ситиспитэ. 2004 сылтан  2007 сыллаахха диэри кыыс тэлэбиидэнньэҕэ эфир ыытаачытынан үлэлээбитэ. Онтон 2006 сыллаахха «Судьба» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ аан бастакы оруолун ылбыта. Ол гынан баран кини "Между небом и землёй» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ Хавва оруолун оонньоон дьэ дьиҥнээхтик аатырбыта, бар дьон, норуот сэҥээриитин уонна тапталын ылбыта.

## Тус олоҕо
2001 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Бирдже Мурат Юналмыш диэн киинэ артыыһыгар ойох тахсыбыта, кинилэр иккиэн «Между небом и землёй» диэн киинэ сэрийээлигэр бииргэ оонньообуттара. Ол гынан баран ыаллыылар 2012 сыллаахха сэтинньигэ арахсыбыттара. 2014 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Бирдже иккиһин Сарп Левендоглу диэн артыыска эргэ тахсыбыта. Ол гынан баран, ыаллар бииргэ буолар олохторо уһаабатаҕа. 2017 сыллаахха тохсунньу ыйга арахсыбыттара. Бирдже ханнык даҕаны олоҕор оҕоломмотоҕо, биирдэ да төрөөбөтөҕө.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9,_%D0%91%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B5

https://www.kinopoisk.ru/name/1595329/
Абулхайр-хан (Узбек ханствота)

**Абу-л Хайр-хан** (1412−1468) — 1428–1468 сылларга Узбек улууһун хаана, Шибанид төрүттээх буолар, ону таһынан Дьүчи сыдьаана, Давлат-шейх-оҕлан уола.

## Абу-л Хайр-хан төрдө
Чыҥыс Хаан — Дьүчи-хаан — Шибан — Байнал Бахадур — Есу-Бука — Джучи-Бука — Бадагул — Минг Тимур-хан — Пулад-султан — Ибрахим-султан — Даулат-шейх-султан — Абулхайр-хан.

## Былааска кэлиитэ
Абулхайр 16 саастааҕар Узбек улууһун хаана буобута. Маҥан Ордуу (Ак Орда) ыһыллыбытын кэнниттэн араас дойдулар үөскээбиттэрэ, олор бары бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаһан сэриилэспиттэрэ. Абулхаир ол кэмҥэ хаан буолан түөрт уон сыл устата, ол аата 1428 сылтан 1468 сылга диэри бэйэтин сирин тутан олорбута уонна өстөөхтөр сирдэрин баһылаабыта (билиҥҥи Казахстаан сирэ). Абулхаир сирэ Урал өрүстэн ылата Балхаш күөлгэ диэри уонна Сырдарья өрүскэ диэри тарҕаммыта.

## Абулхайр салайар кэмэ
мини|Рабии мавзолея. Түркистан
Абулхаир 1428 сыллаахха Тура киин куораттах Сибиир ханствотын сэриилээн ылбыт.

1430 сыллаахха кылгас кэмҥэ Хорезмы баһылаабыта.

1446 сыллаахха Сыгнак уонна Сузак куораттары сэриилээн ылбыта.

1446 сыллаахха Абулхайр-хан судаарыстыбатын киин куоратын Тура куораттан Сыгнакка көһөрбүтэ.

## Оҕолоро

Абулхаир-хан уон биир уол оҕолоох этэ: Шах Будаг султан, Ходжа Мухаммед султан, Ахмед султан, Мухаммед султан, Шайх-Хайдар султан, Санджар султан, Ибрагим султан, Кучкунджи-хан, Суюнчходжа-хан, Ак бурун султан, Сайид Баба султан.

## Өлүүтэ
Абулхаир 1468 сыллаахха ойраттары утары сэриигэ бараары сылдьан өлөн хаалбыта. Кини өлбүтүн кэнниттэн Узбек ханствота ыһыллыбыта.

## Эбии көр

* Узбек ханствота

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр уонна ыстатыйалар

* 
* 
* 
* 
*
Көс дьон

**Көс дьон** (номадтар) — сүөһү иитиитинэн дьарыктанар миграциялыыр дьон. Сорох **көс дьон** булдунан эбэтэр балыктааһынынан дьарыктаналлар.

мини|Монголияҕа аттаах киһи
[мини|Хотугулуу илин [Африка көс дьоно]]

Сүөһүнү мэччирэҥинэн иитии сүөһүну сезонуттан көрөн ырааҕа суох сиргэ үүрүүгэ олоҕурар. Үксүгэр кыһын үрдүк таһымҥа сытар хайа мэччирэҥигэр (кыстык), оттон сайын — намыһах таһымнаах хочолорго үүрэллэр (сайылык). Бостууктар олохтоох сурттаах буолаллар, онтулара үксүн аллара хочолорго бааллар. Бу суртка кыһыҥҥы өттүгэр сүөһү сиир отун хаһааналлар, ону кытары үөһэ хайаларга көһөр кыаҕа суох кырдьаҕастар сайылыы да хаалаллар. Сезоннай көһүү аҕа ууһүн бас билэр сирин иһинэн ааһар. Маннык олох тутула Монголия, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Азербайджан, Турция тыаларын сиригэр тарҕаммыт.

*Көс олох* бэлиэлэрэ:
# сүрүн дьарык — экстенсивнай сүөһү иитиитэ;
# кэмиттэн-кэмигэр буолар дьон уонна сүөһү көһүүлэрэ;
# киһи-аймах туспа материальнай культурата уонна өйө-санаата.

**Көс дьон** кураайы истиэптэргэ уонна кумах куйаардарга эбэтэр үрдүк хайалаах сирдэргэ олороллоро. Бу эргин сүөһү иитиитэ ордук табыгастаах дьарык буолар. Холобура, Монголияҕа сири өҥорууга сөптөөҕүнэн территория 2% эрэ ааҕыллар, Туркменистаҥҥа — 3 %, Казахстаҥҥа — 13 %. Номадтар сүрүн астара - үрүҥ ас, эт, булт-алт, оҕуруот аһа, сир аһа. Кураан, буурҕа, тоҥоруу, сүөһү ыарыыта о.д.а. элбэхтэ буолалларын иһин кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэр систиэмэлээхтэр. Көһө сылдьарга табыгастаах чэпчэкитик ыһыллар-хомуйуллар, түү таҥаһынан эбэтэр тириинэн бүрүллэр дьиэлэргэ олороллор (юрта, балаакка, ураһа). Иһит-хомуос алдьаммат матырыйаалтан (мас, тирии) оҥоһуллар. 
Көс дьон олохсуйан олорор омуктары кытары ситими туталлара, ол эрэн кинилэртэн улахан тутулуктара суоҕа. Устуорйа көрдөрөрүнэн номадтар аттаах дьон буолалларын быһыытынан сэриигэ баһыйыылаах этилэр.
Батырша

**Батырша** (1710 — бэс ыйын 24 1762); сурукка киирбит аата **Габдулла́ Гали́ев**, , ) — Башкиирдар 1755—1756 сс. өрө турууларын салайааччыта. Публицист, муллаа.

Башкортостаҥҥа Карышево дэриэбинэҕэ мишардар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Уфимскай уездка Тайсугановаҕа уонна Казанскай уездка Ташкичуга Медресеҕа үөрэммитэ. 1744-1745 сылларга Гайнинскай буоласка Илша дэриэбинэҕэ, 1746-1749 сылларга Исет провинциятыгар Муслим дэриэбинэҕэ учууталлаабыта уонна муллалаабыта. Шариаты дириҥник билэрэ. Нэһилиэстибэ дьыалаларын быһаарсыыга былаастарга элбэхтик көмөлөспүтэ. 1754 сыллаахха ахунунан (мусульманнар бас киһилэрэ) талыллыбыта да дуоһунаска үлэлээбэтэҕэ. 1755 сыл сааһыгар «Тахризнамэ» диэн ааттаан Башкирия мусульманнарыгар ыраахтааҕы былааһын утарар ыҥырыыны таһаарбыта: манна кини Исламы күөмчүлээһини, тууһу көҥүллүк атыылааһыны бобууну, нолуоктары, төлөбүрдэри улаатыннарааһыны, олохтоох бэйэ салайыныыны сабырыйыыны кириитикэлээбитэ. Ол кэннэ сэрии сэбин тутан нуучча былааһыттан босхолонорго, өрө турууга ыҥырбыта. Өрө туруу буолбутугар Батырша этэрээтин ыраахтааҕыга бэриниилээх Ижбулатов мусульманскай этэрээтэ кэлэн үлтүрүппүтэ. Батырша бэйэтэ 1756 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр Азяково дэриэбинэҕэ Сулейман Деваев этэрээтинэн тутуллубута уонна ыраахтааҕы былааһыгар бэриллибитэ. Батыршаны сыапка хараҕалаан баран Москваҕа, онтон Санкт Петербурга илдьибиттэрэ. Хаайыыга олорон эрэн кини ыраахтааҕыга Елизавета Петровнаҕа анаан «Тахризнамэ» сурук суруйбута: 

«Өскөтүн падишах тылын кэспэт буоллаҕына биһиги шариат уонна ытык кинигэбит этэринэн кини туһугар бэйэбит тыыммытын харыстыа суохтаахпыт. Онтон падишах бэйэтин дьонун батталтан харыстаабат буоллаҕына, нолуоктарбыт эбиллэ турар буоллахтарына, мусульманнар шариат этэринэн биир итэҕэллээхтэригэр көмөҕө кэлиэх тустаахтар».

1758 сыллаахха ахсынньыга Батырша кымньыыннан таһылларга, таныыта быһа туурулларыгар уонна үйэлээх хаатыргаҕа ууруллубута. Өр сордоон-муҥнаах баран Батыршаны Шлиссельбургскай кириэппэскэ илдьибиттэрэ. 1757 сыл сааһыгар кини христианнар духуобунай бас киһилэрин көрсүһүүгэ ыҥырбыта. Кулун тутар 24 күнүгэр Петропавлойскай собор ключарын уонна священнигын И. Лепицкайын кытта көрсүбүтэ. Кэпсэтиилэрин А. Турачанинов тылбаастаабыта. Батырша көрсүһүүгэ ыраахтааҕыны кытта көрсүөн уонна мусульманнары күүс өттүнэн христианствоҕа киллэрии бара турарын туһунан бэйэтигэр этиэн баҕарарын эппитэ. Биэс сыл хаайыыга олорон баран Батырша 1762 сыллаахха харабыллар камераҕа умнубут сүгэлэрин ылан икки харабылы өлөрбүтэ, иккини өлөрдүү бааһырдыбыта уонна бэйэтэ эмиэ өлбүтэ.   

## Литэрэтиирэ:
# Башкирдар нуучча империятын утары 1755-1756 сыллардааҕы өрө турбут төрүөттэрэ. https://zen.yandex.ru/
# Батырша өрө туруута: палач Тевкелев, Хренов саллаат уонна ыраахтааҕы утары барыыта. https://realnoevremya.ru/ 
# Алиев Батырша. https://kulturarb.ru/ru/persony/aliev-batyrsha

## Быһаарыылар
Эл Ойын

**Эл Ойын** (тылбааһа норуот оонньуулара, бүттүүн оонньуу диэн) – Алтаай республикатын норуоттарын национальнай сайыҥҥы бырааһынньыктара. 

Аан бастаан Эл Ойын Онгудай оройуонугар Ело сэлиэнньэтин таһыгар 1988 сыллаахха ыытыллыбыт. Онтон 2005 сыллаахха диэри араас оройуоннарга ыытылла сылдьан баран 2006 сылтан Онгудай оройуонугар ыытыллар. 2016 сыллаахха Эл Ойын Горноалтайскайга бэйэтигэр ыытыллыбыта. Бырааһынньык икки сылга биирдэ ыытыллар, сыала – республика түрк тыллаах норуоттарын үгэстэрин үйэтитии. Алтаай республикатыгар хас да түрк тыллаах омук олорор, бу дойдуну түрк омук биһигэ диэн ааттыыллар. Дьэ ону барытын бу бырааһынньыкка көрүөхпүтүн сөп. Манна алтаай омук этнографическай тутууларын көрүөххэ сөп – аҕыс муннуктаах төгүрүк мас дьиэлэрин – аил диэн ааттаахтар, ону таһынан атын олохтоох омуктар дьиэлэрин – хатырык ураһаны. Бырааһынньыкка дьярлыкчы хайа үөһээ тахсан алгыс туомун толорор. Таҕыл диэн таастары чөмөхтөөн оҥоһуллубут киһи курданарыгар тиийэр үрдүк холумтаҥҥа уот оттон, чэгиэн диэн үрүҥ аһынан хамыйаҕынан баһа-баһа тоҕус хаттыгастаах халлааҥҥа олохтоох таҥаралары күндүлүүр.    

Бырааһынньык театрализованнай көрдөрүүннэн саҕаланар. Ол кэннэ оройуоннарынан парад буолар, республика, оройуон баһылыктара тыл этэллэр. Эл Ойын кэрэхсэбиллээх араас күрэхтэрдээх: ол курдук күрэс диэн тустуу, сири таарыйбыт киһи хотторор, кедрга бириэмэҕэ ыттыы, тааһы көтөҕүү – көдүргэ таас, ох сааннан ытыы – ок йаа ыдыш, ат сүүрдүүтэ, «Көк бөрө» диэн бөлөҕүнэн сылдьан өлбүт коза өлүгүн былдьаһыы уонна утарар бөлөх умуһахтаах булгунньаҕар быраҕан очко ылыы (алтаайдар этэллэринэн киирии оонньуу). 

Итини таһынан Эл Ойыҥҥа олохтоох уустар оҥоһуктарын көрүөххэ уонна атыылаһыахха сөп. Олохтоох уһаныыга былыргы сактар кыыл истииллэрин тилиннэрэн туһаныы туттуллар эбит. 

Эл Ойыҥҥа кайчылар диэн олохтоох эпоһы толорооччулар күрэхтэрэ буолар. Кинилэр топшур диэн струннай инструменынан оонньуу-оонньуу ыллыыллар, хабарҕа ырыатын толороллор. Алтаайдар бэйэлэрэ этэллэринэн хабарҕа ырыата кинилэргэ таһынааҕы Тываттан кэлбит. Алтаайдарга биир бөдөҥ биллэр эпоһынан «Маадай Кара» буолар. Бу эпоска бухатыыр төрөппүттэрин быыһыырын туһунан кэпсэнэр. 

Эл Ойыҥҥа ыалдьыттааһын ыытыллан истэҕин аайы элбээн иһэр.

**Туттуллубут литература:**

1. Эл Ойыны Республика Алтайга 2020 сылга тэрийиэхтэрэ  - https://gorniy-altai.ru/info/el-oyyn-2020.html

2. Эл Ойын – норуот оонньуулара - 

3.Алтай национальнай оонньуулара –
Аксой Саадет

**Сааде́т Аксо́й** () (1983 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция) — турок норуотун биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах, топ артыыһа.

## Биографията
Саадет Аксой аҕата Невшехира диэн куораттан төрүттээҕэ. Ийэтэ Эдирнэ уонна Сиирта куораттартан тымыр сыдьаан тардара. Артыыс дьыалатынан Саадет өссө оскуола сылларыттан саҕалаан сэҥээрэн, дьарыктанан киирэн барыбата. Кини хас даҕаны төгүл турок чааһынай тэлэбиисэргэ каналларыгар муусука уонна киинэ туһунан шоуларга кыттыбыта. Үрдүк үөрэҕи, институту бүтэрэн баран Саадет Аксой бэйэтин анал, идэтийбит киинэ эйгэтигэр холонон көрөргө санаммыта. Ол инниттэн өссө институкка сылдьан артыыс маастарыстыбатын чочуйар араас куурустарга, маастар кылаастарга сылдьыбыта, дьарыктаммыта. Хас да төгүл реклама ролига уһуллуутугар кыттыбыта, сэрийээллэргэ, кылгас кэрчиктээх киинэлэргэ холонон көрбүтэ. 

2002 уонна 2004 сыллар быыстарыгар кини 1 каналга тэлэбиисэргэ аан бастакытын ыытааччы быһыытынан тахсыбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха Саадет Аксой аан бастакытын артыыс быһыытынан "Осенний огонь" киинэҕэ оонньообута. 2006 сылаахха Саадет Америкаҕа АХШ көһөн барбыта уонна Нью-Йорк куорат киинэҕэ академиятыгар үөрэҕин саҕалаабыта. Кэлиҥҥи сылларга кини турок араас хабааннаах уонна таһымнаа киинэ сэрийээллэригэр элбэхтик уһуллубута. Ол иһигэр маннык биллэр киинэлэр бааллара: *Senden Baska*, *Kalpsiz Adam*, *Balkan Wedding*.

2012 сыллаахха Саадет "*Рождённый дважды" диэн ааттаах* Серджио Кастеллитто киинэтигэр уүуллубута. Онно кини Аски диэн кыыс оруолун толорбута. Кини Арассыыйа көрөөччүлэригэр, бастатан туран, «Великолепный век» диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ оонньообутунан биллэр уонна аатырар.

## Сигэлэр

* Başka Dilde Aşk Web Sitesi 
* sinematurk.com'da Saadet Işıl Aksoy
* Саадет Аксой на TurkishtvSeries.ru
Абылай-хан

мини|Абылай-хан
**Абылай-хан** (1711—1781) — бүтүн Казах ханствотын хаана. Коркем Уали-султан уола, Абылай хан Каншер сиэнэ, Барак-хаан сыдьаана.

## Төрдө уонна аата
Былыргы суруктарга кини аатын атын көрүҥнэрэ да бааллар, холобур, *Абулай*, *Аблай*, *Абилмансур Аблай*, *Облай* уонна да атын. Билиҥҥи чинчийээччилэр ордук *Абылай* диэн суруйаллар, ол эрээри өрөбөлүүссүйэ иннинэ быдан ордук *Аблай* диэччилэр.

Абылай-хан дьиҥнээх аата *Абильмансур* диэн этэ. 

Кини ийэтэ туркмен дьахтара буолуохтаах. Аҕата Абылай 12 саастааҕар калмыктары утары сэриилэһэ сылдьан өлбүт.

**Абылай-хан эдэр эрдээҕитин туһунан чопчу туох да биллибэт****.**

## Байыаннай лидер
1732 сыллаахха Самеке хаан өлбүтүн кэнниттэн Абилмамбет хаан буолбута, Абылай буоллаҕын сэриини салайбыта.

1740 сыллаахха Абилмамбет, Абылай уонна 120-чэ султаннар Арассыыйа империятыгар холбоһуохтарын биллэрбиттэр.

1742 сыллаахха Абылай-хан дьуҥҕаардар сэриилэригэр утарса сатаабыт да хотторон бэлиэн түбэспит.

1743 сыл сааһыгар кини босхоломмута.
уҥа|мини|250x250пкс|Абылай-хан харчыга
1759 сыллаахха Абылай нууччаларга илдьит ыыттан нууччалартан тутулуктааҕын бигэргэппитэ.

1771 сыллаахха Абилмамбет-хан өлбүтүн кэннэ Абылай саҥа хаан буолбута.

1773-1775 сылларга бааһынайдар сэриилэрин кэмигэр Абылай Емелья Пугачевы кытта көрсүбүт уонна кинини өйүөх буолбут.

## Дьиэ кэргэнэ
Абылай-хан отут уол оҕолоох уонна түөрт уон кыыс оҕолоох этэ. Уопсайа Абылай-хан уон биэстэ ойохтоммута. 

## Быһаарыылар

* История Абылай хана - sauap.org 
* 
* Абылай-хан 
* Расположение памятника в Алматы
* Абылан хан 
* Сайт музейного комплекса «Резиденция Абылай хана» в г. Петропавловске
* ОЙРАТСКИЕ РОДСТВЕННИКИ АБЫЛАЙ ХАНА
* Мифы,Магия, Наука, Нурия Бекмаханова 

## Литература

* Нәсенов Болатбек Абылай хан  Алматы:Новосибирск, 2005.
Аллен Ясемин

**Ясеми́н Кай Алле́н** () — турок норуотун биир саамай биллэр уонна аныгы кэмҥэ аатырбыт артыыһа.

## Биографията
Ясемин Кай Аллен 1989 сыллахха от ыйын 10 күнүгэр Дадли Аллен диэн Англияҕа олоро сылдьыбыт Турция киһитин дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.  Ийэтэ Суны Йылдызоглу (Сони Эдди) диэн ааттааҕа, эмиэ Улуу Британияҕа Лондон куоракка  олорор сылдьыбыт турок дьахтара этэ[. Ясемин бииргэ төрөөбүт Каан диэн бырааттах. Дьонноро Ясемин баара суоҕа үс саастааҕар Британияттан Турцияҕа көһөн кэлбиттэрэ. Ол гынан баран Ясемин 10 сааһын туолуутугар ийэтэ кинини Австралияҕа илдьэ барбыта. Кыыс Квинсленд университетыгар киинэ уонна тэлэбиидэнньэ факультетыгар үөрэммитэ. Ясемин 18 сааһыгар төрөөбүт дойдутугар Турцияҕа төннөн кэлбитэ. Онно кэлэн Мюждат Гюзен аатынан Консерватория тыйаатырга салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ..

## Карьерата
2008 сыллахха Ясемин «Новое лицо» L’Oréal хампаанньа норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуругар финалга киирьбитэ. .  Эмиэ ити сыл "Элиф" диэн элбэх сиэрийэлээх киинэҕэ бэйэтин аан бастаан киинэ артыыһын быһыытынан холонон көрбүтэ. Ол киинэҕэ кини ийэтэ эмиэ уһуллубута. 2010 сыллаахха Ясемин тута икки улахан бырайыакк үлэлэспитэ: «Мечтатели» уонна «Высокое место» диэн киинэлэргэ. 2011 сыллаахха «Жизнь продолжается» сэрийээлгэ иккис былаан артыыһын быһыытынан кыттыбыта. Онтон икки сыл ааспытын кэннэ, 2013 сыллаахха, Ясемин «Милосердие» диэн сэрийээлгэ оруолга тикисибитэ. Эмиэ ити сыл кини «N11.com» саайт сирэйэ буолбута уонна «Вода и огонь» диэн киинэҕэ аан бастакытын сүрүн оруолу оонньоон биллибитэ. 2014 сыллаахха «Великолепный век» диэн аан дйоду 50 дойдутугар көстүбүт киинэ сэрийээлигэр төрдүс сезоҥҥо дьоҕус оруорлу оонньообута.

## Тус олоҕо
«Элиф» киинэ уһуллар кэмигэр Ясемин Онур Туна артыыстыын билсибитэ, кинилэр 2013 сыллаахха диэри бииргэ сылдьыбыттара эрээри, арахсыбыттара.  2014 сылтан Ясемин Армаган Огузтуун билсэр.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%AF%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD
Кулин, Айше

Кулин, Айше

Айше Кулин(Ayse Kulin төр.1941 с.атырдьах ыйын 26 күнүгэр Стамбулга Турция) - туурак дьахтара. Прозаик, новеллист уонна сценарист.
Кулин, 1941 с. Стамбулга төрөөбүт. Аҕата - Боснияттан төрүттээх, Мухиттин Кулин, Стамбул бастакы инженер-тутааччыларыттан биирдэстэрэ, Судаарыстыбаннай гидравлическай собуоту(DSI) олохтообут уонна ити собуот бастакы дириэктэринэн үлэлээбит киһи. Ийэтэ - Ситаре Ханым черкеска, Осман импиэрийэтин экэниэмикэтин миниистирин сиэнэ. Кулин, Стамбулга, кыргыттар үөрэнэр Америка кэллиэһин бүтэрбитэ. 1984 с.кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун таһаарбыта. Gulizar диэн кэпсээнинэн, 1986 с. "Kirik Bebek" диэн ааттаах киинэ уһуллубута. Ити киинэ сценарийын иһин, культура уонна туризм Министиэристибэтиттэн наҕараада ылбыта. Кулин элбэх киинэлэр, телесериаллар уонна эрэкилээмэ роликтарын сценариһа, кинематографиһа, продюсера буолбута. 1986 с. Ayasli ve Kiracilari телесериалга үлэтин иһин, тыйаатыр суруйааччыларын Ассоциациятыттан "Лучший кинематографист" бириэмийэни ылбыта.
1996 с. Bir tatli Huzur диэн ааттаан Мунир Нуреттин Сельчук биографиятын суруйбута. Foto Saban Resimleri диэн кэпсээнинэн эмиэ, ол сыл "Приз Haldun Taner Short Story", аныгыскы сылыгар  "Sait Falk Short Story Award" бириистэри ылбыта. 1997 с. Стамбулга сибээс факультета киниэхэ, Ада Айлин биографическай арамаанын иһин "Писатель года" ааты иҥэрбитэ. 1998 с.итинник наҕарааданы Гениш Заманлар кэпсээнин иһин ылбыта. 1999 с.сэтинньигэ, боснияҕа буолбут сэрии туһунан "Севдалинка" диэн арамааны суруйбута. Ол кэнниттэн, 2000 с. "Фюрейя" диэн биографическай арамааны суруйан бүтэрбитэ. 2001 с.бэс ыйыгар Турция илиҥҥи провинцияларыгар  республика эрдэтээҥҥи устуоруйатын хайдах оҥорбуттарын дырааматын туһунан "Kopru" диэн арамаанын таһаарбыта. 
2002 с. ыам ыйыгар, Nefes Nefes'е диэн, турция дипломаттара, Иккис Аан дойду сэриитигэр, Холокост дьэбириэйдэрин быыһабыттарын туһунан арамааны суруйбута.
Айше Кулин иккитэ ыал буола сылдьыбыт. "Хаят" уонна "Хюзюн" арамааннара кини кэргэттэрэ Мехмет Сарперы уонна Эрен Камалины(иккиэннэринээн арахсыбыт) кытта олоҕун кэпсииллэр. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбытыттан 4 уол оҕолордоох.
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin
https://ru.qwe.wiki/wiki/Ay%C5%9Fe_Kulin
https://fem-books.livejournal.com/858515.html
Ибрай Алтынсарин

мини|Ибрай Алтынсарин
**Ибрай Алтынсарин** () (, Арагай волоһа, Николаев уезд, Турскай уобалас, Арассыыйа империята — ) — казах педагог-сырдатааччыта, суруйааччы, фольклорист, общественнай деятель, учуонай-этнограф. Казах учебниктарын ааптара, холобур, «Казахская хрестоматия» (1879; 1906) уонна «Начальное руководство к обучению казахов русскому языку» (1879).

Нуучча алпабыытыгар олоҕуран казах тылын алпабыытын оҥорбута уонна ол алпабыытынан бэйэтин тиэкэстэрин суруйбута.

Алтынсарин түөрт икки кылаастаах нуучча-казах училищатын, биир ремесленнэй училище, биир казах дьахтар училищетын, биэс буолас оскуолатын, икки нуучча оҕолорун училищеты арыйбыта.

## Олоҕо
**Ибрай Алтынсарин 1841 сыл** алтынньы 20 күнүгэр Тургай уобалаһын Аракарагайскай буолаһыгар төрөөбүт. Кини алтыбас диэн аҕа уустан, кыпчак биистэн төрүттээх. Төрдө былыр Орто жузка олорбуттара.

Аҕата эрдэ өлөн хаалбыта, ол иһин Ибрай Алтынсарини эһэтэ Балгожи Жанбуршин ииппитэ.

Ибрай кыра эрдэҕиттэн билиигэ, үөрэххэ тардыһыылаах этэ, үөрэхтээх нуучча дьонун кытта билсэрэ.

1850 сыллаахха Оренбург куоракка үөрэммитэ. Ол саҕана учуонай-востоковеды В. В. Григорьевы кытта билсибит.

Оскуоланы 1857 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Онтон үс сыл устата эһэтигэр суруксутунан үлэлээбитэ.

Алтынсарин биир кэмҥэ Оренбуркка тылбаасчытынан үлэлээбитэ, кини тойоно Н. И. Ильменскай этэ.

1860 сыллаахха Тургай куоракка казах оҕолоругар анаан оскуоланы арыйбыта уонна онно нуучча тылын үөрэппитэ.

1861 Тургай оскуолатын учуутала буолбута.

1864 сыллаахха бастакы народнай оскуоланы арыйбыт.

Бу кэмҥэ Ибрай Алтынсарин статскай сүбэһит солотугар тиксибитэ.

1879 сылтан уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Тургай уобалаһыгар казах оскуолаларын инспектора буолбута.

1883 сыллаахха Алтынсарин Николаевскай уездка көспүтэ. Ибрай Алтынсарин онно өлүөр диэри олорбута.

Ибрай Алтынсарин 1889 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр өлбүтэ.
уҥа|мини|289x289пкс|Алтынсарин Казахстан почта мааркатыгар. 2016 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Портал "Ибрай Алтынсарин"
Аслан Хатидже

**Хатидже Аслан** (1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ, Сивас, Турция өрөспүүбүлүкэтэ) — турок биллиилээх, биир саамай элбэх хамнастаах артыыһа.

## Биографията
Хатидже Аслан 1962 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр күнс сирин көрбүтэ. Кини Сивас диэн Турция оччоугуй куоратыгар төрөөбүтэ. Эмиэ ол куоркка орто оскуолана ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Анкара куорат Судаарыстыбаннай консерваториятыгар үөрэххэ туттарсан киирбитэ. Устудьуоннаан бүтэн баран Измир куорат тыйаатырыгар уонна киин куорат Судаарыстыбаннай тыйаатырыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. 

Тэлэбиидэнньэҕэ аан бастаан Фатих Аксой «Хюррем Султан» диэн ааттаах дьҕус, куччугуйкаан сэрийээлигэр сүрэхтэммиттэ. Ол кэнниттэн Аслан Нури Бильге Джейлан «Три обезьяны» киинэтигэр сүрүн дьахтар оруолун оонньоон аатын суолун оҥостубута. Бу киинэ Канн норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр миэстэлэспитэ. Хатидже тус бэйэтэ ол оруолун иһин киинэ бэстибээлин "Бастыҥ дьахтар артыыс" аатын ылары ситиспитэ. Бу улаха кыайыы этэ. Ол кэнниттэн ааннар арыллан барыттара. Кини устунуна маннык курдук улахан бырайыактарга, киинэлэргэ уонна сэрийээллэргэ артыыс быһыытынан кыттыспыта: «Опасная любовь», «Зависть», «Восточные пьесы», «Опасная любовь» уонна «Пора тюльпанов».

Аслан Хатидже икки төгүллээн ойох тахсы сылдьыбыта: бастакы сырыытыгар кини тыйаатыр уонна киинэ худуоһунньуга Хаккы Эргёктүүн холбоспута. Кинилэр ыал буолан этэҥҥэ с;;рбэ сыл олорбуттара эрээри, тапсыбакка, өйдөспөккө арахсыбыттара; икки сырыытыгар кини Ренан Калели диэн аатырбыт худуоһунньукка эргэ барбыта. Ол эрээри кинини да кытта дьоллоох олоҕо уһаабатаҕа. Пааралар сотору буолан баран арахсыбыттара. Хатидже икки оҕолоох: биирэ уол, Экин диэн ааттах. Бэйэтэ төрөппүт оҕото. Ону таһынан кини Эдже диэн Турцияҕа улахан сир хамсааһынан кэнниттэн төгүрүк тулаайах хаалбыт кыыһы иити ылбыта.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD,_%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B5

https://www.kinopoisk.ru/name/1602593/
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ

Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ

Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ - култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэтэ. Башкортостан түмэллэриттэн улаханнара уонна Арассыыйа кырдьаҕас түмэллэриттэн биирдэстэрэ.
1864 с.муус устар 24 күнүгэр, Оренбург күбүөрүнэтин Күбүөрүнэ Статистическэй кэмитиэтин чилиэннэрэ К.А.Бух, Н. А. Гурвич, А. А. Пеккер, В. И. Власов көҕүлээһиннэринэн уонна күбүрүнээтэр Г.С. Аксаков актыыбынай кыттыытынан төрүттэммит. 
1898 с.ахсынньыга түмэл, урукку Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтигэр олохтоммут.
Урукку, Крестьянскай Поземельнай баан дьиэтэ(Уфа күбөрүнэтин салаата) салгыы тутуутун кытта(1943-1945) уонна олбуор иһинээҕи хаһаайыстыбаннай тутуулары(1906-1908) кытта, билигин архитектура пааматынньыга.
2001-2003 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыт. 
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлэ, Уфа куоракка баар түмэллэр бас суолталаахтара. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай түмэлин састаабыгар киирэн филиал быһыытынан 10 судаарыстыбаннай түмэл үлэлии тураллар, онтон 6 куораттарга, 3 дэриэбинэлэргэ бааллар. 35 выставочнай саалаларга, археология(боруонса уонна таас эпохата), устуоруйа(15-21үү.), башкир уонна өрөспүүбүлүкэ атын омуктарын(удмурт, мордва, мари, украинецтар, чуваштар уо.д.а.)этнографията. Башкирия айылҕатыгар анаммыт саалалар араас биологическай эйгэлэри үтүгүннэрэн көрдөрөллөр:"Земноводные, пресмыкающиеся и рыбы", "Пещеры Башкортостана", "Юпоха камня", онтон, дьоҕус экспозиция, эрэгийиэн тыыннаах сиимбэлин - бурзянскай тойон ыҥырыаны кытта билиһиннэрэр.
Түмэл пуондата, 190000 хараллан турар маллаах. 51000 научнай көмө пуонда хараллан турар мала.
Түмэл сүрүн бас билиитинэн, түмэл тэриллиэҕиттэн улаханнык кэҥээбит уонна эбиллибит нумизматическай кэллиэксийэ буолар. Билигин, 16000 тахса манньыаттаах. Кэллиэксийэ чөмчүүктэринэн, Иван lll салайарын саҕанааҕы кэмҥэ сыһыаннаах "чешуйки" манньыаттар буолаллар. Ону таһынан, түмэл, Арассыыйа кыһыл уонна үрүҥ көмүс манньыаттарын баай кэллиэксийэлэрин бас билэр. Түмэл киэн туттуутунан, көрдөрүүгэ турар, үһүйээн кэпсииринэн национальнай дьоруой Салават Юлаев саабылата(1919-1911 сс.археолог С.Р. Мунцлов Курмантау дэриэбинэҕэ булбут) буолар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD
https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/693/
Атагюль Неслихан

**Неслиха́н Атагю́ль Догулу́** (; 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Стамбул) — турок биир саамай биллиилээх модела уонна киинэ, киинэ сэрийээлин артыыһа

## Биографията уонна карьерата
Неслихан Атагюль 1992 сыллаахха атырдьах ыйын 20 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар черкес хааннаах турок киһитигэр уонна Белоруссияттан төрүттээх дьиэ хаһаайкатын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Неслиханы таһынан, дбиэ кэргэн өссө биир оҕолооҕо. Ол курдук, кыыс бииргэ төрөөбүт убайдааҕа. Кини бэйэтин карьератын реклмама роликтарын устууттан саҕалаабыта. 2005 уонна  2006 сыллардаахха Tofita, Valenza Kids, Sütaş курук улахан биллэр хампаанньалар рекламалыыр роликтарыгар уһуллубута. 2006 сыллаахха олоҕор аан бастакытын «Первая любовь» диэн ааттаах киинэҕэ уһуллан, артыыс быһыытынан сүрэхтэммитэ. 2008 уонна 2009 сыллардаахха Неслихан «Листопад» диэн ааттаах элбэх сиэрийэлээх киинэ 34 сиэрийэтигэр уһуллубута..

2013 сыллаахха Неслихан Атагюль «Два лица Стамбула» диэн эмиэ элбэх сиэрийэлээх киинэ устуутугар кыттыбыта. Онно кини олоҕор аан бастакытын сүрүн оруолу оонньообута.

Ол гынан баран кини аан дойдуга биллэр артыыс быһыытынан үүнэн сайдан тахсарыгар «Всё, что мне осталось от тебя» (2015) диэн киинэ төһүү буолбута. Кини бу киинэҕэ Элим диэн биир саамай сүрүн оруолу толорбута.

Төһө даҕаны артыыс олус эдэр саастааҕын иһин, кини норуоттар икки ардыларынааҕы билиниини ситиспитэ. Олортон саамай элбэх бирииһин 2012 сыллаахха «Чистилище» киинэҕэ оонньоон ылбыта.

## Тус олоҕо
2013 сылтан Атагюль Кадир Догулу артыыстыын доҕордоспута; 2015 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр холбоһоллорун туһунан биллэрбиттэрэ. Уруулара 2016 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр буолбута.

Артыыс туохтааҕар даҕаны чуумпу киэһэлэргэ, иллэҥ кэмигэр кинигэни ааҕарын сөбүлүүр. Ол курдук. кини саамай сөбүлүүр суруйааччылара буолаллар: Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин, ону таһынан кини Тим Бертон уонна Дэвид Линч киинэлэрин сэҥээрэр.

## Сигэлэр

* neslihanatagul.com — официальный сайт Неслихан Атагюль
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B3%D1%8E%D0%BB%D1%8C,_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD
Хемчик өрүс

Хемчик өрүс

Хемчик (тув. Хемчик) - Енисей өрүс бассейыныгар киирэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр баар өрүс.
Өрүс уһуна - 320 км.
Алтай Өрөспүүбүлүкэтин кытта кыраныыссаҕа турар Шапшальскай кэлимсэ хайа ситимигэр киирэр Козер хайа илин сирэйигэр баар чыпчаалтан, 3122 м.үрдүктэн саҕаланар. Өрүс барыта Тыва сиригэр сытар. Икки хайа икки ардынан устар - Арҕааҥҥы Саян хотугу өттүнэн уонна Арҕааҥҥы Танну-Ола хайа соҕуруу өттүнэн, кинилэртэн түһэр уулары барытын хомуйан ааһар. Аллараа диэки өттүгэр, Хемчик хотоолугар сөҥүү түспэтиттэн, киирэр уу олох аҕыйах. Бары саҕаланар сирдэрэ уонна салаалара, ууну үрдүк хайалартан ылаллар. Онон, өрүс ситимэ, Хемчик котловинатыгар нүөлсүтүүгэ киэҥник туттуллар. Өрүс элбэх сиринэн үөһээттэн түһэр уулардаах уонна таас харгыстардаах буолан, ууга устар тэриллэр айанныыр кыахтара суох. Хотоол синньигэс эрээри, туруору кытыллардаах, сүнньүгэр элбэх улахан таастардаах. Хемчик хотоолугар көнө сиринэн устар майгылаах өрүс буолар. Сүүрүгэ бытаарар. Былыргы Ийме кэнниттэн эмиэ, хайа өрүһүн майгытын ылынар уонна Хемчик кэлимсэ ситимин хайаларыгар тиийэр. Манна хотоол синньигэс,  туруору ойоҕостордоох. Бүтэһик кэрчигэ - Хемчик каньона. Каньон, Үөһээ Енисей, Саяно-Шушенскай водохранилищетынан тимирдиллибит Саян каньоныгар сыстар. 
Өрүскэ киирэр салаалара:
Малый Хемчик, Чон-Хем(уҥа), Чинге-Хем(уҥа), Чиндозын(хаҥас), улахан, уҥа Барлык, үксүн сири нүөлсүтүүгэ туттуллар, улахан, хаҥас Алаш, Чыркагы(уҥа), сүрүн, хаҥас Ак-Суг, Кара-Суг уонна улахан Чадан(уҥа), уонна Алды-Ишкин(хаҥас).
Өрүс бассейыныгар ойуур, үөһээ дьаарыска, үксүн бассейн хотугулуу-арҕаа өттүгэр үүнэр. Хемчик хотоолугар үүнээйи, өрүс саҕаланыытыгар эрэ баар. Салгыы өрүс сүнньүн бата эрэ, синньигэс балаһанан тополь чараҥнара бааллар. Ойуурдарыгар үксүн тиит мас уонна тополь үүнэллэр. Өрүс кытылын бата элбэх талахтар үүнэллэр. Хемчик котловинатыгар өрүс, үүнээйитэ да, ойуура да суох, кураанах кэриэтэ сиринэн устан ааһар.
Хемчик, атыттарга холоотоххо дьоҕус үрэх.  Өрүс тайыыр сиригэр сылга ортотунан, 125 мм.сөҥүү түһэр. Онон, өрүс аллараа бассейыныгар Хемчик хотоолугар уу аҕыйах буолар. Өрүс сир аннынааҕы уулартан, эмиэ, эбинэр. Сайын бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри халаанныыр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D1%87%D0%B8%D0%BA
http://svyato.info/respublika-tyva/ak-dovurak-respublika-tyva/4534-reka-khemchik.html
Атасевер Вильдан

**Вильда́н Атасеве́р** (, 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Бурса куорат) — турок омугун биир саамай биллэр киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа.

## Биографията
Вильдан Атасевер 1981 сыллаахха от ыйын 26 күнүгэр Турция Бурса куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини дьиэ кэргэнигэр бэһис оҕонон төрөөбүт. Вильдан Атасевер орто үөрэҕи Стамбул куоракка ылбыта. 13 сааһыгар сылдьан Вильдан «Победители театра» диэн тыйаатыры таптааччылар бөлөхтөрүгэр чилиэн быһыытынан киирбитэ.

Вильдан Атасевер киинэҕэ аан бастыкытын 2001 сыллаахтан саҕалаан уһуллан барбыта. 2005 сыллаахха кини «Две девушки» диэн элбэх сиэрийэлээх драма киинэтигэр уһуллубутун иһин Турция киинэ эйгэтигэр биир саамай улахан бириэмийэтин -- «Золотой апельсин» бириэмийэни ылар чиэскэ тиксибитэ. Онтон салгыы 2006 сылаахха «Судьба» диэн эмиэ турок сэрийээлигэр Угур оруолун толорбутун иһин — Анкара куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин анал, биир саамай улахан бирииһин хаһаайката буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутар ыйга Вильдан Хюмашах Султан оруолун ылбыта. Хюмашах Султан диэн III Мурада уонна Сафие Султан саамай тапталлаах кыыстара. Бу уобарас «Великолепный век: Кёсем Султан» сэрийээр биир биллэр уонна сүрүн уобараһа буолар. Ону таһынан Вильдан реклама роликтарыгар элбэхтик уһуллар.

## Тус олоҕо
2001 сыллаахтан 2007 сыллаахха диэри Вильдан ТайланКылынче диэн эмиэ биллэр артыыһы кытта ыал буолан олоро сылдьыбыта. Ол эрээри олоҕо уһаабатаөа. Арахсыбыта.

2010 сылаахха Вильдан иккиһин Исмаил Хаджиоглу диэн эмиэ артыыс киһиэхэ эргэ барбыта;

Ол гынан баран олохторо эми уһаабатаҕа. 2015 сыллаахха тохсунньу 21 күнүгэр суутунан арахсыбыттара. 

28. 04. 2019 сыллаахха Вильдан үһүс төгүлүн төхтөрүйэн Эркан Акдемирга ойох тахсыбыта. билигин бииргэ олороллор.

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80,_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D0%BD

https://www.kinopoisk.ru/name/762852/
Inkscape

** Inkscape **, Linux системаларга көҥүл тарҕанар программа, GNU лицензиатынан. Графическай программа, үрдүк хаачыстыбалаах редактор.
Бирикээсчиктэр кулууптара (Дьокуускай)

**Бирикээсчиктэр кулууптара** — Дьокуускай куоракка XX үйэ саҕаланыытыгар баар буола сылдьыбыт мустар сир, манна пьесалары туруораллара, сахалыы бастакы испэктээх манна турбута, манна саха бастакы үөрэхтээхтэрэ мусталлара.

## 1917 сыллааҕы түбэлтэлэр
1917 сыллаахха Арассыыйаҕа Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолбутун кэннэ Дьокуускайга Бирикээсчиктэр кулууптара өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар "ыстааптара" буолбута. Кулун тутар 3 күнэ буолар түүнүгэр (аныгы ааҕыыннан кулун тутар 16 күнэ) полиция ыраахтааҕыга эрэллээх хаалар уонна митиннэри бобор туһунан биллэриилэри ыйаабыта. Ол үрдүнэн бастакы митинг кулун тутар 3 (16) күнүгэр Уопсастыбаннай мунньах саалатыгар буолбута, 500-чэ киһи кыттыбыта. Ол митинг кэнниттэн Бирикээсчиктэр кулууптарыгар испэктээк буола турдаҕына митинг дэлэгээтэ Е. Ярославскай кэлбитэ уонна онно мустубут дьон ортотугар куорат баһылыга П. А. Юшмановка былааһы норуокка биэрэрин модьуйбута.

Кулун тутар 4 (17) күнэ буолар түүнүгэр мустан бастакы өрөпкүөм нелегальнай мунньаҕын ыыппыттара. Онно мустубут бассабыыктар, меньшевиктэр уонна эсердэр куорат гарнизонун саллааттарын бэйэлэрин өттүлэригэр тардар, сэрии сэбин булунар туһунан, телеграф дьиэтин ылар туһунан эҥин быһаарсыбыттара. Ону таһынан Куттал суох буолуутун кэмитиэтин тэрийэргэ быһаарбыттара.

Өрөбөлүүссүйэ оҥорооччулар чааһынай лааппылартан конфискациялаан ылбыт сэриилэрин сэбин Бирикээсчиктэр кулууптарыгар түмпүттэрэ, гражданскай милиисийэ этэрээтин хомуйан барбыттара. Бу этэрээт саалаах-саадахтаах Куорат Быраабатын дьиэтигэр тиийэн Куорат Дууматын былааһы кэмитиэккэ биэрэргэ күһэйбиттэрэ. Кулун тутар 4 күнүгэр норуот мунньаҕын ыҥырбыттара, ол мунньахха Дьокуускайдааҕы Куттал суох буолуутун кэмитиэтин (, кылгатан ЯКОБ) чилиэннэрин талбыттара. Онтон уобалас вице-күбүрүнээтэритэн (күбүрүнээтэр Р.Э. фон Витте астаапкаҕа барбыт кэмэ этэ) барон Тизенгаузентан былааһы биэрэригэр модьубуйуттара. Вице-күбүрүнээтэр уонна полицмейстер Рубцов Петтрограадтан дьаһал суоҕунан матыыптаан батыммыттара. ЯКОБ-тар Петроградка Керенскай аатыгар былааһы кинилэргэ биэрэр туһунан ис хоһоонноох тэлэгирээмэ ыыппыттара.

Кулун тутар 5 күнүгэр Бирикээсчиктэр кулууптарыгар вице-күбүрүнээтэр былааһы туттарарын туһунан биллэрбитэ. Саллааттарын илдьэ кэлбит куорат гарнизонун начаалынньыга Н.Д. Попов ЯКОБ-у өйүүр туһунан этиммитэ.

## Быһаарыылар
Buc Ee's

**Buc Ee'S** (Бак Эс), Техас штатын саамай улахан АЗС инфраструктурнай тэрилтэтэ. Сир шаарын үрдүнэн биир саамай улахан заправочнай станциалардаах, биир заправкаҕа 300-тэн тахса массыыналары тэҥҥэ заправкалыыр терминаллаах. Тэрилтэ бэйэтэ улахан суол кытыытыгар турар АЗС эрэ буолбакка, араас рестораннары , кафелары бас билэр. Бэйэтэ баан буолбатах эрээри, кредитнай карта наар заправкалатар дьоҥҥо биэрэр. 

Сүрүн саайта https://buc-ees.com/
Кредит скор

**Кредит скор** (ол эбэтэр , ), билиҥҥи капитализм систематыгар олоҕурбут балловай оонньуу, сыала уонна соруга дьону кредит (иэс) ыллыннар диэн, төһөнөн элбэх иэскэ киирэҕин, оччонон кредитнай скоринговай пойнттара үрдээн иһэр.

Билигин Аан Дойду үрдүнэн хас даҕаны кредитнай историалары кэтээн көрөр тэрилтэлэр бааллар, олортон саамай улахан Equifax (Эквифакс). Эквифакс үксүн Америкаҕа, Арассыыйаҕа, Канаадаҕа, Европаҕа, Кытайга, Дьоппуон, Соҕуруу Корея, Аустралиа дойдуларын төһө иэскэ киирбиттэрин көрөр уонна сыаналыыр. 2020 сылга Эквифакс 800 мөллүйүөн киһини кредит скор оҥорор.

Кредит скор оҥороргор киһи эбэһээт кредит ылыахтаах, минимальнай балла 300 пойнт, максимальнайа 850 балл. 

Киһи Кредит Скор саҕалыырыгар бастаан кредитнай карта арыйыахтаах, кредитнай лимиты 30% элбэҕи туттуо суохтааххын, олоҕун тухары ортотунан 10 кредитнай карталаныахтааххын.
Equifax

**Equifax** (Эквифакс), АХШ саамай улахан дьон төһө иэскэ киирбитин кэтээн көрөр тэрилтэтэ, сир шаарын үрдүнэн 800 мөллүйүөн киһиэхэ кредит скор оҥорор. Саха Сирин уонна Арассыыйа бааннара бары эмиэ ити системаҕа бааллар.