Киһиргэс буолуу

Сахалар киһиргэс буолуу киһини куһаҕаҥҥа, сыыһа туттунууга тириэрдэрин билэллэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Киһиргээмэ” диэн үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналланар.

Киһиргэс буолуу өй-санаа аһара барарын үөскэтэр. Өй-санаа аһара барыыта киһи кэпсэнэрин, арбанарын элбэтэн кэбиһэриттэн киһиргэс буолууну улаатыннаран куһаҕаны оҥорууга тириэрдиэн сөп. Киһиргэс буолуу киһи өйүн-санаатын аһара ыытарыттан тиэтэйэрэ, ыксыыра элбээн быстах быһыыны оҥорон кэбиһэригэр тириэрдэр уонна онно-манна солумсаҕыра сылдьарын улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын элбэтэр.

Оҕону киһиргэтэ үөрэтэн кэбистэххэ ону-маны, арааһы барытын оҥоро сатыыра эбиллэн хаалара куһаҕаны оҥорорун элбэтэр. Киһини киһиргэтии оҥорор быһыытын сыыһа сыаналаан туохха эмэ сыыһа туттунарын, албыҥҥа киирэн биэрэрин үөскэтиэн сөп.

Тыл элбээн хаалыыта олоххо туһата суоҕун киһиргээһин баара биллэрэр. Киһиргээһин элбэхтик кэпсэниигэ, арбаныыга тириэрдэрэ сыыһа-халты туттунууну элбэтэр. Ону-маны кыайыам, хотуом диэн кэпсэнии элбээһинэ киһини киһиргэс буолууга тириэрдэр. Киһиргээһин улаханын, аһара барыытын “Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ” диэн өс хоһооно тохтото сатыыр. Миин уута оргуйуор диэри булду булан аҕалан уган биэрии кыаллыбата элбээтэ.

Үөрүү төһө да үчүгэйин иһин, аһара баран хаалыыта киһиргээһин улаатарын үөскэтэр. Улаханнык үөрбүт киһи өйө-санаата аһара барара элбииринэн кыра арыгыттан итирэрэ, өйө көтөрө биллэр.

Атаахтык иитиллибит, тулуура аҕыйах оҕо аһара барар санаата элбээһинэ киһиргэс буолуутун улаатыннаран кэбиһиэн сөп. Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр киһиргэтэ үөрэтэн кэбиһии өйө-санаата аһара бара сылдьара элбиирин үөскэтэр. 

Кыра эрдэҕинэ аһара киһиргэтэн үөрэппит оҕолоро улаатан баран  алҕаска элбэх арыгыны иһэн итирэн хааллаҕына ийэ кутун өйүгэр киирэн киһиргиирэ элбээн хаалара сыыһа-халты туттунарын үөскэтиэн сөбө оҕо ийэ кутун иитиигэ улахан сэрэхтээх буолары ирдиир. 

Урукку кэмнэргэ сахалар кыра оҕолорун “Хара харахтаахха көрдөрбөккө эрэ улаатыннараллара” диэн этии оҕо ийэ кута аан бастаан үчүгэй үгэстэринэн иитиллэрэ туһалааҕыттан тутулуктанар. Бу кэмҥэ сыыһа туттунан куһаҕан тыллары оҕоҕо иһитиннэрдэххэ уонна куһаҕан быһыыны оҕоҕо көрдөрдөххө, ол быһыы үгэс буолан хаалыан сөбө төрөппүт оҕотун иитэригэр сэрэхтээх буоларын улаатыннарыа этэ.

Сахалар киһи ийэ кутун төрүт кут диэн ааттыыллар уонна үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэриини тутуһаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит үчүгэй үгэстэрэ улааппытын да кэннэ оҥорор быһыыларын хонтуруоллуу, көннөрөн биэрэ сылдьалларынан киһи олоҕор сүрүн оруолу ылаллар. Оҕо ийэ кутун кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэриини төрөппүттэр оҥоро сылдьалларыгар сахалыы таҥара үөрэҕэ ыҥырар.

Тулуур уонна туттунар күүс улаханнара киһи аһара барар өйүн-санаатын тохтотон киһилии быһыылары оҥорууга тириэрдэллэрин сахалар тутуһаллар. Оҕо иитиитигэр тулууру улаатыннарарга аналлаах “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһана сылдьаллар. Тулуура улахан киһи аһара барар өйүн-санаатын бэйэтэ тохтотунар кыахтанара сыыһаны-халтыны оҥорон кэбиһэриттэн харыстыыр аналлаах. Тулуур, тохтотунар күүс киһини киһи оҥорор.

Киһиргээһин киһи тиэтэйэр, ыксыыр санаатын улаатыннаран биэ-рэн оҥорор быһыыта табыллыбатын, сатамматын үөскэтэр. Туһалаах быһыыны оҥорорун аҕыйатарыттан үлэһит сахалар сөбүлээбэт быһыылара буоларын өс хоһоонноро биллэрэллэр:

- “Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан” диэн өс хоһооно киһиргэс киһи өйө-санаата аһара барарыттан ханнык да мээрэйи билиммэт кэмэ кэлэрин, киһи быһыытын тутуспатын биллэрэр.

- “Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай” диэн өс хоһооно киһиргээһин киһи аһара хамсанарыгар тириэрдэн этэ быстарын үөскэтэн улахан куһаҕаны оҥорорун этэн биэрэн харыстыыр аналлаах.

- “Күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ” диэн өс хоһооно миин уута оргуйуор диэри булду булан аҕалыам диэн этии киһиргээһин киһи кыаҕын таһынан барарынан кыайан туолбакка хааларын биллэрэр.

- “Көбүөхтүүрүн аанньа күөх киһиргэс” диэн өс хоһооно кыайан оҥорбот, кыаҕа суох эрээри, киһиргиир киһини биллэрэр. Көбүөхтүүр диэн кыайбата биллэрин да иһин, нэһиилэ да буоллар хамсана сатааһын ааттанар. Киһини киһиргэтии өйө-санаата аһара барарын улаатыннаран бэйэтин кыаҕын билбэтигэр тириэрдиэн сөп. 

“Дэ” диэн дорҕоон оҕону, киһини киһиргэтэргэ туттуллар үчүгэйэ суох суолталаах. Дэбдэҥ диэн сотору-сотору киһиргиирэ киирэн иһэр киһи ааттанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ эйэ-нэм диэн былыргыттан тут-туллар эйэни харыстыырга аналлаах холбуу этиини эйэ-“дэм” диэн дьон өйүн-санаатын киһиргэтиигэ тириэрдэр этиигэ уларытаннар сахалар эйэлээх буолууларын үрэйэ, ыһа, алдьата сылдьаллар.

- “Баайдааҕар киһиргэс улахан” диэн өс хоһооно элбэхтик үлэлээн, оҥорон, тутан баайы мунньунардааҕар тото аһаан баран улаханнык киһиргээн кэпсэнии аһара баран хааларын быһаарар. 

- “Акаары ахсым, киһиргэс киэбиримтиэ” диэн өс хоһооно өйө-санаата тиийбэт, акаары киһи тиэтэйэрэ, ыксыыра элбэҕин быһаарар уонна киһиргэс бэйэтин улаханнык сананара үксүүрүн биллэрэр.

Саха дьоно үлэһиттэр, көрсүөлэр, сэмэйдэр. Бу улахан тымныылаах, кытаанах айылҕалаах дойдубутугар кыайа-хото үлэлээн, оҥорон, тутан үлэни уонна олохторун сайыннаран иһэллэр. Үлэни табатык оҥорууну тиэтэйбэт, ыксаабат көрсүө, сэмэй киһи оҥорор кыаҕа улаатарын туһанан оҕону көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэллэр.

Киһиргэс буолуу диэн өй-санаа аһара барарын үөскэтэрин оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэргэ ииттэххэ, үөрэттэххэ  уонна тулуурун улаатыннардахха аҕыйатыахха сөп. (1,62).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. - Дьокуускай: Ситис, 2025. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.