open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Одесса уобалаһа

**Одесса уобалаһа** () — Украина субъега. Киин куората — Одесса. Дьонун ахсаана 2 396 500 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Авангард
* Александровка (Одесса уобалаһа)
* Ананьев
* Арциз
* Балта
* Белгород-Днестровскай
* Беляевка
* Березино
* Березовка (Одесса уобалаһа)
* Болград
* Бородино
* Великая Михайловка
* Великодолинское
* Вилково
* Доброслав
* Затишье
* Затока
* Захарьевка
* Зеленогорское
* Ивановка (Одесса уобалаһа)
* Измаил
* Килия
* Кодыма
* Лиманское
* Любашёвка
* Николаевка (Одесса уобалаһа)
* Новые Беляры
* Овидиополь
* Одесса
* Окны
* Петровка (Одесса уобалаһа)
* Подольск
* Радостное
* Раздельная
* Рауховка
* Рени
* Саврань
* Сарата
* Сергеевка (Одесса уобалаһа)
* Серпневое
* Слободка
* Суворово (Одесса уобалаһа)
* Тайирове
* Тарутино
* Татарбунары
* Теплодар
* Хлебодарское
* Цебриково
* Черноморское (Одесса уобалаһа)
* Чорноморск
* Ширяево
* Южне
Била Цэрква

**Била Цэрква** () диэн Украина Киев уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 211 200 (2014).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Турбов

**Турбов** () диэн Украина Винница уобалаһын Липовецкай оройуонун куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана ≈6 000 (2024).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Ивано-Франкивскэй уобалаһа

**Ивано-Франкивскэй уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Ивано-Франкивскэй. Дьонун ахсаана 1 382 100 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Верховина
* Ивано-Франковскай
Кырыым Дьуурта

**Кырыым Дьуурта** (, ) — 1783 сылга дылы баар буола сылдьыбыт Кырыым татаардарын илэ. Бэйэлэрин — Кырыым юрту () диэн ааттыыллар эбит. Кырыым истиэбин уонна хайаларын тэллэҕиттэн ураты Дунаай уонна Днепр ыккардыларынааҕы сирдэри, Азов таһынааҕы сирдэри, уонна билиҥҥи Краснодаар кыраайын улахан аҥаарын ылар этэ.  1478 сыллаахха Кырыым Дьуурта Осмаан Илин кытта доҕордоһуу дуогабарыгар илии баттаабыта уонна 1774 сыллаахха Күчүк Кайнардьы эйэ дуогабара түһэрсиллиэр дылы оннук статустаах этэ. 1783 сыллаахха Арассыыйа Импиэрийэтэ аннексиялаан ылбыта. Билигин Дьуурт улахан өттө (Дон өрүстэн арҕаа) Украинаҕа, сорҕото (Донтан илин) — Арассыыйа бас билиитигэр.
Кырыым татаардарын тыллара

thumb|Кырыым татаардарын тыллара тарҕаныыта
**Кырыым татаардарын тыллара** (, ) эбэтэр сороҕор **кырыым тыла** (, ) — кырыым татаардарын тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.
Кырыым татаардара

[thumb|254px|[Кырыым татаардарын былааҕа]]
**Кырыым татаардара** (, бр. ахс. ) эбэтэр **кырыымнар** (, ед. ч. ) — былыр Кырыымҥа үөскээбит омук. Түүр тылларыгар киирэр кырыым татаардарын тылынан саҥараллар.

Үксүлэрэ суннит мусульмааннар.

## Тарҕаныылара
мини|Кырыым татаардара.
Үксүлэрэ Кырыымҥа (260 тыһ.) уонна онтон чугас Украина сирдэригэр, Турцияҕа, Румынияҕа (24 тыһ.), Узбекистааҥҥа (90 тыһ., араас этиинэн 10 тыһ. 150 тыһ. дылы), Арассыыйаҕа (4 тыһ., үксүлэрэ Краснодаар кыраайыгар), Болгарияҕа (3 тыһ.) олороллор. Кырыым татаардарын тэрилтэлэрэ ааҕалларынан Турцияҕа сүүһүнэн тыһыынча кырыым татаардара олороллор, ол эрэн чуолкайа биллибиэт, тоҕо диэтэххэ Турция олохтоохторун омугун бэчээккэ таһаарбат. Кырыымтан Турцияҕа көспүт дьон сыдьааннарын уопсай ахсаана билигин 5-6 мөл кэриҥэ, ол эрэн ол дьонтон сорохторо ассимиляциялананнар бэйэлэрин кырыым татаарынан буолбакка, кырыымтан кэлбит тууроктарынан ааҕыналлар.

## Кырыым татаардара бэлиэтиир күннэрэ
* Бэс ыйын 26 — Кырыым татаардарын былаахтарын күнэ.

## Быһаарыылар
Днепропетровскай уобалас

**Днепропетровскай уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Днипро. Дьонун ахсаана 3 292 400 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Днипро
* Кривий Риҕ
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-01

*1955 сыллаахтан 1975 сыллаахха дылы буолбут Вьетнамҥа буолбут сэрии Тымныы сэрии сорҕотунан ааҕыллар.
* Бу франсуз ыраахтааҕыта кыайбыт сирдэригэр аймахтарын уонна доҕотторун ыраахтааҕы гынар үгэстээҕэ.
* Бу ыарыы тас көстүүтэ эгэлгэ, бэйэ-бэйэтигэр майгыннаабат.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-02

*Бу дьоппуон тэрилтэтэ аан дойдуга баар собуоттарыгар 500-тэн тахса массыына көрүҥүн оҥорор.
*Гириэк бэлиитигэ, Греция премьерын күтүөтэ бикипиэдьийэни кытта сууттаспыта.
*Арассыыйа бастакы уопсастыбаннай түмсүүтүн 1845 сыллаахха географтар тэрийбиттэрэ.
*Мадьоҥ (mah-jongg, májiàng) — Кытай фишкаларынан сүүйсүү оонньуута, дайстар (оонньуу умуохтара) туттуллаллар. Покерга уонна доминоҕа сорох өттүнэн майгынныыр.
*Суруйааччы Степан Дадаскинов 1954 с. Дьокуускайдааҕы фельдшердар-акушердар оскуолаларын бүтэрбитэ. 1954 сылтан 1958 сылга дылы тыаҕа биэксэлэбитэ.
*Альберт Эйнштейн 300 тахса наука уонна 150 тахса наукаҕа сыhыана суох үлэлэри суруйбута.
***[[Латыын тыла]]** саамай былыргы суруктаах-бичиктээх тылларга киирэр. Билигин Ватикан судаарыстыбатын уонна католическай таҥара дьиэлэрин официальнай тыллара.
*Саха тыла сайдарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит Алтан Сарын хаһан, ханна өлбүтэ чуолкай биллибэт. Кэлин Финляндияҕа олорбут үһү диэн сурах-садык тарҕана сылдьыбыта биллэр. Ол гынан баран ону улахан саарбахтааһын эмиэ баар.
*Тату бөлөх «Я сошла с ума» ырыатын музыкатын оскуола үрдүкү кылааһын үөрэнээччитэ Сергей Галоян, тылларын – журналистка Елена Кипер уонна ВГИК студена Валерий Полиенко суруйбуттара.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2014-04

*Муус устар 1—30 күннэрэ*
thumb|50px
Эдэр көлүөнэни иитиигэ өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбит В.С.Яковлев 1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан “Дьикти саас” сэһэнин “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэппитэ. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥ реалистическай күүстээхтик арыйан көрдөрбүтэ.
Тимошенко Юлия Владимировна

|

**Тимошенко Юлия Владимировна** (, 1960 сыл сэтинньи 27), Украина политига. Юлия Тимошенко блогун лидера уонна Украина премьер-миниистрынан үлэлээбитэ. Икки бириэмэни үлэлээн ааспыта. Бастакыта 2005 сыл тохсунньу 24  күнүттэн балаҕан ыйын 8 күнүгэр дылы этэ. Иккистээн 2007 сыл ахсынньы 18 күнүгэр талыллыбыта, ол гынан баран 2010 сыл кулун тутар 3 күнүгэр Украина Радатыгар куоластааһынынан үүрүллүбүтэ. 

Ющенко уонна Тимошенко бастаан бииргэ үлэлиир эбиттэрин да буоллар билигин улахан утарсыы баар, ол Виктор Ющенко 2004 сыл президент быыбарыгар кыаттарбытын кэннэ уонна кинини өйөөччүлэрэ быыбар чиэһинэйдик ааспатаҕа диэн этэллэригэр Тимошенко өйүүр этэ уонна Оранж өрөбөлүүссүйэтин лидердара этилэр.

2010 сыл олунньутугар Тимошенко президент быыбарыгар кыттан баран Виктор Януковичка кыаттарбыта, онно 3.48% эрэ арахсыылаах этилэр, онно Тимошенко быыбар түмүгүн булкуйбут диэн эппитэ. Ол кэнниттэн саҥа президеҥҥа олоҕун буорту оҥоруом диэн тылын биэрбитэ.
[thumb|left|205px|[АХШ президенын кытары Джордж Бушу кытары, 2008 сыл муус устар 1]]
2011 сыл алтынньы 11 күнүгэр Премьер-министр эрдэҕинэ Россияны кытта гаас туһунунан сөбүлэһиини баттыырга былааһын киэҥник туттубутун иһин Тимошенко хаайыыга сэттэ сылга сууттаммыта.

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
* Yulia Tymoshenko personal site Юлия Тимошенко бэйэтин саайта
Говерла

**Говерла хайата** (Cyrillic: Говерла, *Hoverla*; ; ; *Goverla*, ) 2061  миэтирэлээх Украинаҕа ордук улахан хайа, Карпаат хайаларыттан биирдэстэрэ.  

## Тас сигэлэр

* Говерлаҕа турдар 
* Info, advice and equipment lists on winter Hoverla ascents 
* Hoverla - Чех тылынан информация уонна хаартыскалар
* Говерлaҕа кыһыҥҥы экстримальнай спорт көрүҥнэрэ 

## Быһаарыылар
Днепр

**Днепр** Европа биир улахан өрүһэ. Россия, Беларусь уонна Украина нөҥүө Хара муораҕа ааһар. Устунан Европаҕа ордук уһун өрүс буолар. Толору уһуна 2285 километр. Онтон  485 километра Россияҕа, 595 километра Беларуська уонна 1095  Украинанан ааһар. Бассейна 504000 км². Былыргыга гириэктэр өрүһү *Борисфен* диэн ааттыыллара.
Днестр

**Днестр** ( ; ,  translit. *Dnister*; ) диэн Илин Европа өрүһэ. Украина уонна Молдова дойдуларын нөҥүө ааһар. Молдоваҕа Преднистровьены кытта кыраныыссанан ааҕыллар. Хара байҕалга түһэр.

## Быһаарыылар
Чернобыль

**Черно́быль** сороҕор **Чорно́быль** (IPA ; , ; , , Polish *Czarnobyl*)  Киев уобалаһын хоту өттүгэр баар Чернобыль отчужденнай зонатыгар баар сабыллыбыт куорат. Беларусь кыраныыссатыгар чугас турар. Чернобыль оройуонун киин куората 

1986 Чернобыль саахалын кэнниттэн олохтоохтору куораттан эвакуациялаабыттара. Чернобыль атом электростанцията куораттан 14.5 километрга сытар. Атом электростанцията Чернобыль диэн аттаммытын да иһин электростанция уонна үлэһиттэрэ Припять диэн куоракка бааллара.

Саахал буолбутун кэнниттэн администрация Иваньков уобалаһыгар көһөрүллүбүтэ. Билигин куоракка дьон олорботун да иһин куоракка аҕыйах киһи олорор. Чернобыль атом электростанциятын үлэһиттэрэ эмиэ Чернобыль куоракка наар олороллор. Эвакуация иннинэ куоракка 14000 киһи олорор этэ.  Дьон олохтоохторун көһөрөргө Славутич куорат тутуллубута. 

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Qualcomm

**Qualcomm** (*Куалкомм*, *Квалком*), АХШ уонна Аан Дойду саамай улахан микропроцессордары оҥорор тэрилтэтэ, квантовай микросхемалары оҥорор араас смартфоннарга, байыаннай тэрилтэлэргэ, спутник сибээhигэр. Салалтата — Сан Диего (АХШ).
MediaTek

**MediaTek** (*МедиаТек*), Тайвань уонна Кытай холбоон айбыт үрдүк технологиялаах тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн смартфоннарга уонна байыаннай тэриллэргэ чипсеттары, процессордары оҥорор тэрилтэ буолар.

## Туһаныллыбыт сир
* Сайт
Meizu

**Meizu** (*Мэйдзу*), стартап компания, 2003 сыллаахха Пекин аттыгар үөскээбит тэрилтэ. Билиҥҥи кэмҥэ биир бастыҥ смартфоннары оҥорор компания.
Pantech Curitel

**Pantech Curitel** (*Пантек Кьюрител*), Соҕуруу Кэриэйэ үһүс бөдөҥ сиэп төлөпүөннэрин уонна смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ (Samsung уонна LG кэнниттэн). Pantech смартфоннара 2013 сыллаахха топ-5 атыыга киирэн лидердаабыттара Америка уонна Аустралиа рыноктарыгар.

1991 сыллаахха тэриллибит. Бородууксуйатын улахан аҥаара ис ырыыныакка атыыланар, ону таһынан сорҕотун АХШ-ка уонна Японияҕа атыылыыр.

2014 сыл балаҕан ыйыгар тэрилтэ моҥкуруут барарын туһунан докумуону судаарыстыбаҕа биэрбит уонна актыыптарын атыылыырга бэлэмин биллэрбит.

## Быһаарыылар
Суунурҕан

**Суунурҕан** () диэн, сылаас салгын уонна уу холбоһууларын түмүгэр киһи суунар сирэ.

Үгэс буолбут нуучча өйдөбүлүгэр-киһи сылаас (итии) суунар баанньык (техническэй форматыгар) ууну уонна итии салгын биир дьайыылаах (туроктар уонна Рим бааннарыгар) эбэтэр уу уонна паара (нууччалар паровой уонна финскэй бааннарыгар) оҥоһуллубут дьиэ. Сотору кэминэн баанньык өйдөбүлэ бүтүн комплексы (сороҕор ууну кытта быһаччы сибээстээх), киһини эмтиир- сэрэтэр, реабилитационнай, аралдьытар- чэбдигирдэр, культурнай (ритуальнай) уонна сынньатар сыалга туһаныллар.

## Бандьыыттар уонна этикет
Аан дойду араас омуктарыгар баанньыктарга сылдьан этикет баар. Холобур, былыргы гректэргэ баанньык күнүнэн арыы, иһит, сыа туойунан, таҥаһы, сотторунан уонна щетканан уган баран, итии ваннаны төгүрүк чааҥҥа ылбыттара, онтон тымныы ууга сиэтэллэрэ. Дьон итэҕэйэринэн, баанньыкка баанньык тыына олорор.

Дэриэбинэлэргэ сыбаайба иннинэ кийиит уонна күтүөт ийэтин кытары бииргэ пааралаһар үгэстээх этэ (баҕар, атын улахан дьахтары кытары күтүөт буолаарай). Ол көрбүтэ кэскиллээх кийиит төһө доруобай сылдьарын көрбүтэ. Биир кинигэҕэ ахтыллар: «Костя широкой. Оннук үс төрөппүт көҕө-көҕүрээбэт!»

Тыа сиригэр, уматык хара, баанньык баар буоллаҕына, аҕа уустарга саамай стерильнай уонна сөптөөх миэстэлэрдээх.

Славянскай уонна финальнай- угор омуктарыгар баанньык сиэр-майгы, өй-санаа, сиэр-майгы төрүтэ буолбут. Баанньыктарга төрөөбүттэр, баанньыктарга саҥа төрөөбүт ньирэйдэр олороллор. Бааннарга араас ыарыылар баар буоланнар норуот уонна колдовскай средстволарынан эмтииргэ кыһаммыттара. Баанньыктар оҕо төрүүр сиригэр өлбүт эбэтэр өлбүт киһи өлбүтүн курдук туһаналлара. Баанньыктар ыарыһахтарга уонна өлбүт дьоҥҥо анаан туспа хоско үлэлээбиттэрэ. «Баанньыктарга» умайбыт кырдьаҕастар, итии пааранан эбэтэр буруйу оҥорооччулар көмөлөрүнэн өлөрбүттэр. Омук дьоно баанньыкка сууһарыллыар диэри «сиэртибэ биэриэхтэрин» сөп.

## Быһаарыылар
Күл

мини|Келуд вулкаан эстиитин кэннэ күлү сиппийэ сылдьаллар
**Күл** - туох эрэ умайбытын кэннэ хаалар, ыһыллаҕас бороҥ эттик.

Тыа хаһаайыстыбатыгар былыргыттан үүнээйигэ эбии аһылык быһыытынан туттуллар.
Бубка Сергей Назарович

мини|Сергей Бубка, 2013 сыл
**Сергей Назарович Бубка** (; ; 1963 сыл ахсынньы 4 төрөөбүт) Украина урукку ураҕаһынан ыстанааччыта. ССРС арахсыан дылы 1991 сылга дылы ССРС аатыттан кыттара. 

Бубка алта сыл устата Аан дойду чемпионаттары кыайбыта, Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта уонна ураҕаһынан ыстаныыга 35 аан дойду рекордун олохтообута.  (17 outdoor and 18 indoor records). 6.0 миэтирэни уонна 6.10 миэтирэни ураҕаһынан ыстаныыга бастакы киһи этэ. 

Кини рекорда - 6.15 миэтирэни,1993 сыллаахха Донецкайга олохтоммута 21 сыл устата турбута уонна Франция спорсмена Рено Лавеллинне ол же аренаҕа саҥа рекорду олохтообута.

## Биографията
Ворошиловград (билиҥҥи Луганск) куоракка төрөөбүтэ. Бастаан преградалаах сүүрүүгэ кыттара, ол гынан баран билиниитин ураҕаһынан ыстаныыга булбута. 1983 сыллаахха биллибэт спорстмен Хельсинкига кэлэн баран аан дойду чемпионатын кыайбыта. Аныгыскы сылга бастакы рекордун олохтообута - 5 м 75&nbsp;см ССРС арахсыан дылы ССРС аатыттан кыттыбыта Сэбиэскэй спортка рекорду олохтообут спортсменнарга улахан премия төлөнөр эбит, ол иһин Бубка кыра-кыралаан улаатыннарар буолбут. Ол аата биир саниметрынан үрдүгү ыстанан саҥа рекорд олохтуур буолбут. 

Уоллаах - эмиэ Сергей диэн ааттаах - профессиональнай теннис оонньооччута.

### Олимпиада кырааһына
Ураҕаһынан ыстаныыга наар кыайар да буоллар Олимпиадаларга аҕыйахта кыттыбыта. Аан дойду спордыгар кыттар бириэмэтэ саҕаламмытын кэннэ бастакы Олимпиаданы көтүппүтэ тоҕо диэн ССРС 1984 сыллаах Олимпиаданы бойкоттаабыта. Оонньуулар буолуон иннинэ Олимпиада кыһыл көмүс кыайыылааҕа Сергей Бубка Аан дойду чемпионатыгар ыстаныытыттан 12 сантиметр намыһах ыстаммыта. 1988 сыллахха Сеул Олимпиадатыгар 5 метр 90 см ыстанан соҕотох Олимпиада кыһыл көмус мэтээлин ылбыта.1992 Барселона Олимпиадатыгар сыллаахха квалификациятын сатаан ааспатаҕа уонна кыаттарбыта. Онтон 1996 сыл Атланта Олимпиадатыгар эмсэҕирии ылан ыстанартан аккаастаммыта, биир даҕаны ыстаныыны оҥорбокко. 2000 сыллаахха Сидней Олимпиадатыгар эмиэ квалификацияны сатаан ааспатаҕа.

### Аан дойду чемпионаттара
Бубка 6  сыл устата Аан дойду чемпионаттарын кыайбыта 1983 сыллаахтан 1997 сылга дылы:

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

* Sergey Bubka's Official Site 
* IAAF profile for Sergey Bubka
* Magazine article tracing Bubka's career 
* A small video with the highlights of Bubka's career 
* http://www.neovault.com/articles_bubka_speaks.asp 
* Masters T&F Pole Vault All-Time Rankings
* ESPN bio
Xiaomi Phone 2

**Xiaomi Phone 2** 2013 сыллаахха Xiaomi бастакы топовай смартфона буолар, 2 секунда иhигэр 50 тахса тыhыынча смарфтон 70 судаарыстыбалар дьоно интернет маҕаhыынна ылбыттар. Кинини өссө тупсаран Xiaomi Mi-Three (Xiaomi Mi 3).

**Xiaomi Mi2 ** — смартфон, разработанный компанией Xiaomi. Вторая версия коммуникатора относится к устройствам топ-класса.

Смартфон 4 дьаадыралаах Qualcomm Snapdragon S4 APQ8064 (Krait) процессордаах. ону таһынан Adreno 320 графическэй дьаадырылаах. Түргэнинэн 2012 сыл бастакы аҥаарын бары төлөпүөннэрин куоһарар этэ.

## Сигэлэр
* Официальный сайт (на китайском)
* Страница MI-2 на официальном сайте
* Страница MI-2S на официальном сайте
* Сила китайского маркетинга, или как купить самый желанный китайский смартфон Xiaomi M-2 
* 
## Быһаарыылар
Чиксулуб

мини|Радарнай топографическай устуу 180 км диаметрдаах кратер баарын көрдөрөр
**Чиксулуб** (*Чикшулуб*, ), Үкатан (Юкатан) кытыл арыытыгар баар кратер. Бу кратер 65 миллион сыл аннараа өттүгэр астероид түһүүтүттэн үөскээбит, именно ол кэмнэ динозавр төрүтэ имири эстибит.
Үкатан

**Үкатан** (өссө тарҕаммыт вариана **Юкатан**, ), Мексика соҕуруу өттүгэр баар улахан кытыл арыы. Улахан биллэр курортнай зоналарынан биллэр, сыл аайы 50 миллион турист сылдьар (5 миэстэ Аан Дойдуга турпотокка). Айылҕата эмиэ ынырык биллэр, холобура улуу Юкатан тыата, билигин биир улахан тропик тыата буолар.

Кытыл арыыттан 500 км муора диэки Куба уонна Төркс уонна Кайкос баар.
Акапулько

**Акапулько** толору аата — **Акапулько-де-Хуарес** () — Мексика арҕаа өттүгэр Чуумпу далай кытылыгар турар, Гереро штаакка баар порт куорат, туристыыр киин. Акапулько-де-Хуарес диэн муниципалитет киинэ. Мехикоттан 300 км соҕуруулуу-арҕаа турар. Олохтоохторун ахсаана, 2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн,  673&nbsp;479 киһи.
Төркс уонна Кайкос

**Төркс уонна Кайкос** (*the Turks and Caicos Islands*), Англия бас билэр арыылара Кариб муоратыгар, 499 км тэйиччи Үкатан кытыл арыытыттан. Киин куората - Коберн Таун.
Канкун

**Канкун** (), Үкатан кытыл арыытыгар баар  Мексика куората. Аан Дойдуга 5 бастыҥ курортнай куоратыгар киирсэр курорт буолар. Дьонун ахсаана 550 000 киhи, олортон 400 тыhыынчата АХШ уонна Дьоппуон дьоно буолар, араас инвестиционнай, туристическай, үөрэх сыалга кэлэн олохсуйан. Итинэн сибээстээн куоратка инглиш тыл тарҕаммыт. Кулун Тутартан - От ыйыгар дылы Канаада уонна АХШ эдэр ыччата кэлэр, онтон от ыйыттан атырдьах ыйыгар дылы Дьоппуон эдэр ыччата.

## Уопсай сведениелэр
Чыычаах уйатын эбэтэр кыһыл көмүс моҕойу тылбаастыахха сөп.

Канкун диэн сиргэ аан бастаан 1517 с. Франсиско- Эрнандес де кордо арыйбыта.

1968 сыллаахха баан испэсэлиистэрэ туристическай киини тэрийэргэ хас да миэстэни талбыттара, олор ортолоругар хатарыллыбыт ханкун арыыта буолбута. Арыыга балыгынан дьарыктанар хас да ыал баар.

Архитектордар уонна Агустин Ландин Верхоянскай (исп.) архитекторы кытта бииргэ үлэлээһиҥҥэ Ханкун Градостроительнай былаанын билиһиннэрдилэр. Бырайыакпыт икки зонаны: арыыга уонна кураанах сиргэ гостиница арыытыгар, олорор комплекстардаах, общественнай зоналарынан уонна киин уонна атын да өҥөлөрү периферияҕа оҥороллоро сэрэйиллэр.

Муус устар 20 күнүгэр 1970 сыллаахха сири- уоту ыраастааһын уонна акылааты ууруу үлэтэ саҕаламмыта, ол эрээри, официальнай даатата атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1971 с. ааҕыллар.

Сэтинньи 26 күнүттэн ахсынньы 10 күнүгэр диэри 2010 сылга диэри Канкунаҕа ХНТ климатическай саммита буолан ааста.

2010 сылтан Канкун куорат Мексика саамай улахан курорынан ааҕыллар.

## Ханка Үҥкүүтэ
Канкун общественнай үҥкүүлэригэр барытыгар көҥүл. Кинилэртэн ким баҕарар тиийиэн сөп—1 эбэтэр руп—2 автобустарга, «зонаны»кыйа батыһыннарар курсу-2 оптуобустарга.

Канкун пляжтара бары икки бөлөххө арахсаллар:

* "Отеллар" хотугу өттүлэрин пляжтара 2- тэн 9 км. сүрүн уратылара-холку байҕал уонна долгуйуу суоҕа, тоҕо диэтэххэ кини арыыны интэриэһиргээтэ.
* »Отеллар " 9-22 км уһуннаах пляжтар. Долгун мэлдьи баар.

## Быһаарыылар
Римскай-Корсаков Николай Андреевич

250px|thumb|Римскай-Корсаков мэтириэтэ, Валентин Серов уруһуйа, 1898

**Римскай-Корсаков Николай Андреевич**, диэн Арассыыйа композитора. Бэйэтин кэмигэр биир улуу композитар этэ уонна атын композитордарга улахан сабыдыалы оҥорбута. Арассыыйа атын композитордарын курдук ойоҕос дьарыгырааччы этэ, дьиҥ үлэтэ флотка баара.

Римскай-Корсаков Новгород аттыгар 1844 сыл кулун тутар 18 күнүгэр төрөөбүтэ уонна 1908 сыл бэс ыйын 21 күнүгэр Лыбенскай (Санкт-Петербург аттыгар баар куорат) аттыгар өлбүтэ. Ордук биллэр үлэлэрэ - опералар, оркестра музыката уонна ырыалар. Оркестра музыкатын суруйарга биир чулуу композитар этэ уонна оркестр тэрээһинин туһунан улахан үлэни суруйбута. Сказкалар уонна легендалар тустарынан музыканы айарын таптыыра. Ордук биллэр айамньылара - Шахерезада. Ону тэҥэ Модест Мусоргскай бүтэрбэтэх үлэлэрин салҕаабыта.

## Олоҕо
### Early years
Римскай-Корсаков 1844 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьиэ кэргэнигэр эр дьон улахан өттө Россия флотугар сулууспалыыллара. Кыра эрдэҕиттэн музыкаҕа дьоҕурун көрдөрбүтэ. Ырыалары наар ыллыы, истибит ырыатын ноталара суох тута пианоҕа ооннььуура. Алта саастааҕар пианонан дьарыктарнарын саҕалаабыта. Глинка Царь олоҕо диэн операта улахан өйдөбүлү хааллаарбыта. Ол гынан баран син биир флотка сулууспалыан баҕарара, ол иһин 1862 сыллаахха Флот училищетыгар киирбитэ.

Флот училищетыгар даҕаны пианонан дьарыктанарын салҕаабыта. Чулуу пиано онньооччута буолбатын даҕаны араас опералартан чаастары пианоҕа оонньуурун сөбүлүүрэ. Олус биллэр композитордары кытары билсиспитэ, ол курдук Балакиревы, Мусоргскайы кытта билсиспитэ. Балакирев кини композицияларын туһунан сүбэ биэрбитэ. Симфонияны суруйарын саҕалаабыта да, икки аҥаар сылга муораҕа ыытыллыбыта. Алмаас диэн ааттаах хараабылга сулууспалаабыта. Хараабыл араас дойдуларга сылдьыбыта - Балтикаттан Нью-Йоркаҕа дылы, Рио де Жанейроттан Средиземнай муоранан. Кэлбитин кэнниттэн Балакирев симфониятын суруйарын бүтэрэр курдук көрдөспүтэ.

## Быһаарыылар

*The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie; 1980; ISBN 1-56159-174-2
Запорожье уобалас

**Запорожье уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Запорожье. Дьонун ахсаана 1 775 174 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Запорожье
* Мелитополь
* Ужгород
Чернигов уобалаһа

**Чернигов уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Чернигов. Дьонун ахсаана 1 065 826 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Батурин
* Бахмач
* Березна
* Бобровица
* Борзна
* Варва
* Гончаровское
* Городня
* Дегтяри
* Десна (Чернигов уобалас)
* Дмитровка
* Добрянка
* Дружба (Чернигов уобалас)
* Замглай
* Ичня
* Козелец
* Короп
* Корюковка
* Куликовка
* Ладан
* Линовица
* Лосиновка
* Любеч
* Макошино
* Малая Девица
* Мена (куорат)
* Михайло-Коцюбинское
* Нежин
* Новгород-Северский
* Носовка
* Олишевка
* Остёр
* Парафиевка
* Понорница
* Прилуки
* Радуль
* Репки
* Седнев
* Семёновка
* Сновск
* Сосница
* Сребное
* Талалаевка
* Холмы
* Чернигов
Черновцы уобалаһа

**Черновцы уобалаһа** () — Украина субъега. Киин куората — Черновцы. Дьонун ахсаана 908 540 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Черновцы
Николаев уобалас

**Николаев уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Николаев. Дьонун ахсаана 1 167 821 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Николаев (куорат)
Львовскай уобалас

**Львовскай уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Львов. Дьонун ахсаана 2 537 806 (2014).

## Экономика
Львовскай уобалас статистикатын кылаабынай управлениетын дааннайынан 2008 сыллаахха Украина уобаластарын ортотугар 8 миэстэҕэ сылдьара, онтон олор ахсааннарыгар 1 киһиэхэ 12 ый буолбута.

Массыына оҥорор, маһы таҥастыыр, химическэй промышленность, таас чоҕу (Львовскай- Волынскай чох бассейна), чэпчэки уонна аһылык промышленноһа. Валовой эбии сыана структуратыгар промышленность баһыйар (22,9 %), иккис миэстэҕэ транспорт уонна сибээс (15,2%), үһүс — тыа хаһаайыстыбата (11,6 %). Дьарыктаах буолуу ахсаана 15-75, 2008 сылга 1,1 мөл. киһи эбит, онуоха дьарыктаах буолуу таһыма 55-56% тэҥнэспит. Дьарыктаах буолуу ортотугар эргиэҥҥэ үлэлиир — хас бэһис, тыа хаһаайыстыбатыгар уонна промышленноска — хас биирдии алтыс.

Курортнай ресурсалар төрүттэрин минеральнай уу араас химическэй састаабынан оҥороллор. Уобалас сиригэр- уотугар 100- тэн тахса минеральнай источниктар бааллар. Киин өттүгэр, Улуу таптал бөһүөлэгин чугаһыгар сульфиднай сульфатнай- гидрокарбонат кальциевай уу баар, сүрүннээн бу курорка туһанар Улуу таптал. Уобалас соҕуруу өттүгэр, Прикарпатьеҕа, сульфат- магниево- магниево- кальцевой уу саппааһа баар, ону ааһан Моршин курорка ваннаны тутталлар. Г. Борисов, у. Барыллаан, гидрокарбонат уонна сьфатнай-гидрокарбонат кальцево- натрий ууларыгар таһаарыллыбыт, базатыгар бөдөҥ санаторий- курортнай комплекс (курортнай местница) тутуллар. Львовскай уобалас хотугулуу- арҕаа өттүгэр, Яворовскай р- Н суох, Сульфиднай сульфатно- гидрокарбонатнай кальцевой водтар бааллар, олор курорка немирдэр курортарыгар туттуллар. Манна минеральнай источниктар бааллар: гидрокарбонатнай уонна гидрокарбонатнай-сульфатнай сульфатнай-магниевай водтар (ол иһигэр Нафтуяс № 1 уонна № 2); сульфатно-гидрокарбонатнай кальцево-магниевай; сульфатнай-магниевай; сульфатнай-кальций; сульфатнай-хлориднай уонна хлориднай-сульфатнай; хлориднай хлоридно- Сульфатнай уу.

Яворовскайдааҕы р- га сульфат кальциевай водтар, ону тэҥэ углекислай гидрокарбонатнай натриево- кальциевай водтар баар буоланнар, бу уу курорка аһы- үөлү уонна ваннаны тутталлар. Львова кытыытыгар арыгыны эмтииргэ туттуллар сьфатнай- хлориднай уу эмиэ баар. Минеральнай уу сорох источниктарын минеральнай- остолобуойга («Олесь», «Трскавецкая») быһыытынан бытыылкаҕа илдьэллэр. Вод львовской уобалас водоверализации значительное мерализация: водоминерализованных (1 г/л) до рассольных (с. 35 г/л).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Львов
Харьков уобалас

мини
**Харьков уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Харьков. Дьонун ахсаана 2 736 807 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Харьков
Закарпатье уобалас

**Закарпатье уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Ужгород. Дьонун ахсаана 1 256 958 (2014).

## Быһаарыылар
Волынь уобалас

**Волынь уобалаһа** () — Украина субъега. Киин куората — Луцкай. Дьонун ахсаана 1 041 375 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Луцкай
Кировоград уобалас

**Кировоград уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Кропивницкай. Дьонун ахсаана 986 830 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Кропивницкай
Сумы уобалас

**Сумы уобалас** () — Украина субъега. Киин куората — Сумы. Дьонун ахсаана 1 131 903 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Ахтырка
* Белополье
* Бурынь
* Великая Писаревка
* Ворожба
* Воронеж (Сумы уобалас)
* Глухов
* Дружба (куорат)
* Дубовязовка
* Зноб-Новгородское
* Конотоп
* Краснопилля
* Кролевец
* Кырыкивка
* Лебедин
* Липова Долина
* Недрыгайлив
* Николаевка (Сумы уобалаһа)
* Нызы
* Путивль
* Ромны
* Свеса
* Середина-Буда
* Степановка (Сумы уобалас)
* Сумы
* Терны
* Тростянец (Сумы уобалас)
* Угроиды
* Улянивка
* Хотинь
* Чупахивка
* Шалыгынэ
* Шостка
* Эсмань
* Ямполь (Сумы уобалас)
Могилёв-Подольский

**Могилёв-Подольскай** () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 32 099 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Сеонг Дже-Ги

**Сеонг Дже-Ги** (, ) (Балаҕан ыйын 11 1967, Daegu, Соҕуруу Кэриэйэ - От ыйын 26 2013, Сеул) диэн Соҕуруу Кэриэйэ Human right activists civil right activists,  liberalism филосова. 

## Сигэлэр
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki  (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

## Быһаарыылар
Полтава уобалаһа

**Полтава уобалаһа** () — Украина субъега. Киин куората — Полтава. Дьонун ахсаана 1 457 223 (2014).

## Быһаарыылар

## Куораттара
* Билыкы
* Великая Багачка
* Гадяч
* Глобынэ
* Гоголэвэ
* Горишни Плавни
* Градызк
* Гребинка
* Дыканька
* Заводскэ
* Зинькив
* Карливка
* Кобэлякы
* Козэльщына
* Комышня
* Котэльва
* Кременчук
* Лохвыця
* Лубны
* Машивка
* Мыргород
* Новая Галэщына
* Новооржыцкэ
* Новые Санжары
* Опишня
* Оржыця
* Полтава
* Пырятын
* Ромодан
* Семёновка (Полтава уобалас)
* Скороходовэ
* Хорол
* Чорнухы
* Чутовэ
* Шышакы
Уксуус

**Уксуус** () — уксуус кислотаалаах ас астыырга туттуллар убаҕас. Испиирдээх убаҕастан (арыгыттан) уксуус бактерияларын көмөтүнэн көөнньөрөн оҥороллор. Былыргыттан биллэр. Өҥө суох биитэр биллэр-биллибэт өҥнөөх, хатан сыттаах убаҕас.

Айылҕа уксууһа уксуус кислотаатыттан ураты атын аһылыкка туттуллар кислотаалардаах (лимон, виннокаменнай, яблочнай уо.д.а.), альдегидтардаах, эфиирдэрдээх,
уустук испиирдэрдээх. Ол иһин туспа сыттаах буолар. 

Оттон уксуус кислотаатын суурайан оҥоһуллубут уксуус оннук киһи сэргиир сыта суох буолар. Уксуус кислотаатын сыта эрэ баар буолар.
Сүүмэх (ас-үөл)

**Сүүмэх** - хойуу, биитэр хаппыт суорат. 

Суораты кыл сиидэҕэ кутан уутун сүүрдэн оҥороллор. Сүүмэҕи көннөрү эбэтэр тумалаан сииллэр.
Мантыктарын аналлаах иһиккэ кутан, уутун сүүрдэн, онтон ыган, хатаран баран суолга, айаҥҥа өйүө гыналлар эбит.

## Быһаарыылар
Дьалтах (ас-үөл)

**Дьалтах** эбэтэр **хоҥхо** — быччыкыны хатаран хаһааныы көрүҥэ.

## Бэлэмнээһин
Бычааҕы хатырыктаабакка эрэ сибиэҕэ кутан тарҕаталлар уонна күн уотугар хатараллар. Эргитэллэр, хаста да тэпсэллэр. Хаппыт собону уокка саллан сииллэр. Хатырыга уокка салыннаҕына хаҕыланан түһэр.

## Өссө маны көр
Хооҥкура

## Быһаарыылар
Хооҥкура

**Хооҥкура** — быччыкыттан, мундуттан оҥоһуллар ас көрүҥэ.

## Бэлэмнээһин
Бычааҕы эбэтэр бөдөҥ, эмис мундуну баһын, иһин ылан бараннар хатараллар. Хобордооххо кыра арыыга буһараллар, эбэтэр үтэһэҕэ үөлэн эргитэ сылдьан уокка сырайаллар. Сороҕор кыра гына бытарыталлар.

## Өссө маны көр
* Хоҥхо
* Дьаакы

## Быһаарыылар
Үрүмэ (ас-үөл)

**Үрүмэ** - былыргы сахаларга күндү үрүҥ ас көрүҥэ.

Оҥоһуллуута олус бытаан, сыралаах буолан элбэхтэ астаабаттар эбит. Ыһыахха, уруу малааһыныгар күндүргэтэн бэлэмнииллэр. 

Тус-туспа улуустарга астыыр ньымалара уратылаах. Бүлүү эҥэргэ чарча үрүмэ диэни маннык астыыллар диэн суруйар Е.Ф. Кузьмина: "Үүтү мөлтөх уокка чугуун хобордооххо оргуталлар. Күүгэнин холбуйан ылаллар. Кытыыга тардан сойуталлар. Үүт сойдоҕуна үрдүгэр бүрүөһүн үөскүүр. Ити бүрүөһүнү сэрэнэн хастаан ылан, күн уотугар тэниччи быраҕан хатараллар. Үлтү бара сылдьар гына наһаа хатарбаттар. Сорохтор үрдүгэр суорат сүүмэҕин тарҕата куталлар, оччоҕо хаппытын да иһин сүүмэх сиигиттэн уонна халыҥ буолан үлтү бара сылдьбыта. Маннык бэлэмнэммит үрүмэни кэһии, өйүө оҥостоллор. Көбүөргэ булкуйан эмиэ сииллэр..

## Көрүҥнэрэ
# Харта үрүмэ
# Сүнньүөх үрүмэ
# Бурдуктаах үрүмэ
# Баҕарах үрүмэ

## Быһаарыылар
Ыт тыла

мини|Ыт тыла
**Ыт тыла** (, ) — сииктээх сыһыыга, күлһктээх сиргэ үүнэр ойом-сойом кытыылардаах уһун синньигэс улахан сэбирдэхтээх от элбэх сыллаах үүнээйи. 

Сылгы сөбүлээн сиир ото.

## Быһаарыылар
Погребище

**Погребище** (, , ) диэн Украина Винница уобалаһын куората, Погребищенскэй оройуон киинэ. Рось өрүс үрдүгэр турар. Дьонун ахсаана 9 898 (2013).

## Историята
Урукку аата — Рокитня.

XIII үйэ саҕаланыытыгар моҕуоллар ааспыттарын кэннэ олохтоохтор уҥкучахтарга олорон хаалбыттар. Сабаҕалааһын быһыытынан куорат билиҥҥи аата онтон тахсыбыт. 

XVII үйэ бастакы аҥаарыгар дьэбириэйдэр олохсуйбуттар, синагога туттубуттар. 1648 сыллаахха Богдан Хмельницкэй сэриитин Максим Кривонос салайааччылаах бөлөҕө Погребище дьэбириэйдэрин өлөртөөбүттэр. 1653 сыллаахха Вишневецкэй кинээс сэриилэрэ Хмельницкэйтэн чугуйан иһэн Погребищены сир ньууруттан суох гыммыттар. 

XVIII үйэ саҕаланыытыгар дьэбириэйдэн хос олохсуйбуттар, 1765 сыллаахха 664 дьэбириэй баар буолбут. Бу кэмҥэ атыы-эргиэн киининэн биллибит. 

1736 уонна 1768 сылларга Погребищеҕа өрө турбут гайдамаактар тохтуу сылдьыбыттар. XVIII—XIX үйэлэргэ Польша биллэр Ржевускайдар уустарын биир салаата олохсуйбут. Манна Адам Ржевускай суруйааччы дьиэ кэргэнигэр икки аатырбыт кыыс төрөөбүттэрэ — Мицкевич уонна Пушкин таптаабыт Каролиналара уонна Эвелина, Бальзак кэргэнэ.

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Идиш

**И́диш** ( *йидиш* эбэтэр  *идиш* — туруору тылбааһа: *«дьэбириэйдии»*) — гермаан тылларыгар киирэр ашкенааз дьэбириэйдэр сүрүн тыллара, XX үйэ саҕаланыытыгар аан дойдуга 11 мөл дьэбириэй саҥарар этэ.
Ямполь (куорат)

**Ямполь** () диэн Украина Винница уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 11 302 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Түүн

[мини|270пкс|Спутниктан [Сир түүҥҥү ойуута (компиляция)]]
[thumb|мини|270пкс|[Сир сырдык күнүскү уонна хараҥа түүҥҥү өттүлэрэ күн-түүн тэҥнэһиитин (хаҥас үөһэ — сааскы, аллара — күһүҥҥү күн-түүн тэҥнэһиилэрэ) уонна күн туруутун (уҥа үөһэ — сайыҥҥы, аллара — кыһыҥҥы күн туруулара) кэмнэригэр.]]
**Түүн** — сарсыарда күн тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри кэм.
Томас Джефферсон

**Томас Джефферсон** (; муус устар 13 к. 1743 с. төрөөбүтэ) диэн АХШ 3-c президенэ 1801-1809 сс. Билиллибит политическай деятель, дипломат, Просвещение эпохатыгар философ. Сурун улэлэрэ диэн 1803
сыллаахха Францияттан Луизиананы атыыласпыта уонна 1804-1806 Льюис уонна Кларк экспедицията.
Плунгян Владимир Александрович

**Плунгян Владимир Александрович** (1960 с.т.) - тыл үөрэхтээҕэ, тыл түөрүйэтигэр уонча үлэ ааптара, Арассыыйаҕа корпуснай лингвистикэни саҕалааччылартан биирдэстэрэ.

Языкознание үстүтүүтүн типология сиэктэрин сэбиэдиссэйэ, Нуучча тылын үстүтүүтүн корпуснай лингвистикэ уонна лингвистикэ поэтикатын салаатын сэбиэдиссэйэ. МГУ-га устудьуоннары үөрэтэр.

"Почему языки такие разные" диэн кинигэ ааптара (2010).

## Ситимҥэ баар сорох айымньылара
### Ыстатыйалар
* Владимир Плунгян. О (бес)конечности языка (22 Октября 1999)
* Владимир Плунгян. Лингвистика катастроф  // Итоги № 30 (216), 25 июля 2000
* Владимир Плунгян. Зачем мы делаем Национальный корпус русского языка?  // Отечественные записки. 2005. № 2.

### Тыл этиилэрэ
* Русский язык (передача из цикла «Россия как цивилизация»)  // Радио «Свобода», 10-12-2000
* Круглый стол «ЗС»: Русский язык как картина мира // Знание — Сила, 8/05
* Почему современная лингвистика должна быть лингвистикой корпусов?  Лекция Полит.ру (23 октября 2009)
* Падежей больше шести  // Беседа на радио «Вести FM», 2010
* Владимир Плунгян: «Плохие люди бывают, а вот плохих языков я не встречал никогда» // ПостНаука (21.05.2012)
* Языки Африки // Лекция в проекте ПостНаука (04.06.2012)
* Грамматические категории // Лекция в проекте ПостНаука (26.06.2012)
* Разнообразие языков человечества: Онлайн-лекция (2012)
* Владимир Плунгян в программе «Перспективы»: Корпусная лингвистика и корпус русского языка (2013)
Бершадь

**Бершадь** () диэн Украина Винница уобалаһын куората, Бершадскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 11 742 (2024).

## Историята
1966 сыллаахха куорат аатын ылбыт, ол иннинэ куорат тииптээх бөһүөлэк. 

## Айылҕата

## Географията
Дохна өрүскэ турар. Соҕуруу Буг тардыыта.

## Килиимэтэ

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Йоханнесбург

**Йоханнесбург** ( [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], африк. Johannesburg [joˈhɑnəsbʏrx], венда Johannesburg, зулу iGoli, коса iRhawutini) диэн Соҕуруу Африка ордук улахан куората. Глобал куорат суолталаах. Олохтоохтор «Йобург», «Йози» и «Еголи» диэн ааттыыллар. Йоханнесбург — Гаутенг провинция киинэ уонна hаамай баай провинция Соҕуруу Африкаҕа . 2010 сыллаахха Йоханнесбурга аан дойдутааҕы футболга курэх буолан ааспыта.

Куорат дьаhайар сирэ олох улахан. Йоханнесбургка на соҕуруулуу-арҕаа Соуэто диэн куорат чугаhаан турар, ол куоакка атын дойдуттан көhөн кэлбит дьоннор баhаамнар.

2002 сыллаахха куоракка улахан көрсүhүү буолбута сайдыы туhунан. Йоханнесбург — диэн улахан аламаас уонна кыhыл көмус оруур уонна хомуйар сирдэрдээх.
Call of Duty: Advanced Warfare

**Call of Duty: Advanced Warfare** — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Sledgehammer Games студия оҥорор. Оонньуу анонса 2014 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр буолбута, 2014 сыл  ахсынньы 4 күнүгэр тахсыахтаах

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Tesla Motors

**Tesla Motors** диэн саҥа АХШ электромассыыналары оҥорор тэрилтэ буолар. 2003 сыллахха Мартин Эберхард () уонна Илон Маск (ол иннинэ PayPal хампаанньаны олохтообута, уонна SpaceX космос аалларын оҥорор хампаанньа тойоно) төрүттээбит хампаанньата буолар. Эберхард хампаанньа салайыытыттан туораабыта.  Билигин Элон Маск тойонноон олорор (CEO). Tesla Roadster диэн ааттаммыт бастакы массыынатын 2008 сыллаахха атыыга таһаарбыта.

Fortuna 500 холбонор 2021 сылтан ыла.

Тесла диэн хампаанньа аата чинчийээччи Никола Теслаттан тахсар.

## Быһаарыылар
Удьуор утума

Төрүччүнү кытта ыал биир саамай үтүө үгэһэ — **удьуор утума**. Ол аата үтүөнү, кэскиллээҕи көлүөнэтээн көлүөнэҕэ биэрэн, тиэрдэн иһии.
Ильинцы

**Ильинцы** () диэн Украина Винница уобалаһын куората, Ильинецкай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 11 366 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Килиимэтэ

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Хангыль

300px|справа|Хангыль хангылынан суруллубута
**Хангыль** () диэн Кэриэй тылын уонна Чиа-чиа тылларын алпабыыта. 

Чосон династиятын төрдүс хоруолун Улуу Сэдьон 1443 сыллаахха айбыта уонна билиҥҥигэ дылы киэҥник туттуллар. Тарҕаммытын кэнниттэн Сэдьон Хоруол **Хунминчоҥым Һэрэбон**(훈민정음 해례본) диэн Хангыль туһунан үлэтин бэчээттээбитэ, 1997 сыллаахха үлэтэ ЮНЕСКО өйдөбүнньүгүнэн ааҕыллар буолбута. 

Хунминчоҥым Һэрэбон кинигэтэ икки тутаах быраабылаларын быһаарар. Бастакы быраабылата сабыы дорҕооннор аһаҕас дорҕооно суох турбаттар, уонна иккис быраабылата Хангыль аһаҕас дорҕоонноро Чонджиоҥҥа тураллар диэн.  Чонджион диэн үс элеменнаах философияҕа сыһыаннаах диир - ол курдук халлаан (천), сир(지) уонна киһи (인). 

## Аһаҕас дорҕооннор
Аһаҕас дорҕооннорунан  A, E, O курдук дорҕооннор буолаллар.

Хангыльга уопсайа 21 аһаҕас дорҕоон баар:
* 10 судургу аһаҕас дорҕооннор,  ㅏㅓㅣㅑㅕ  уонна  ㅗㅜㅡㅛㅠ.
* 11 уустук дьүөрэлэһиилэр бааллар:  ㅐㅒㅔㅖ уонна ㅘㅙㅚㅝㅞㅟㅢ.

Ааҕыллыыта:

Икки кыра линиялаах буукубалар "й" дорҕоонноох ааҕыллаллар.

## Сабыылаах дорҕооннор
Сабыылаах дорҕооннорунан Б, Г, Л, М курдук дорҕооннору аатыыллар.
Алпабыыкка 14 судургу сабыылаах дорҕоон баар:: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ
Бэйэлэрин аттыларыгар суруллуохтарын сөп.
Ол курдук:

*Болҕойуу: ㅇ диэн сүһүөх иннигэр турар буоллаҕына ааҕыллыбат.

## Сүһүөх
Сабыылаах уонна аһаҕас дорҕооннор сүһүөх буолаллар. Биир сүһүөххэ биир аһаҕас дорҕоон уонна хас да сабыылаах дорҕоон баар буолуон сөп, ол курдук "хан" уонна "гыль"

### Холобур
Оннук суруллубут дорҕоон блога маннык курдук  буолар: 서울 한글 평양

## Быһаарыылар
Sonic the Hedgehog (16-bit)

**Sonic The Hedgehog**- сороҕор Соник диэн ааттанар, Соник ежик туһунан видео ооньуу. Бастаан 1991 сыллаахха SEGA хампанааньа таһаарбыта. Араас элбэх кэлин тахсыылаах.

## Устуоруйата
Соҕуруу баар Доктор Иво Роботниктан (куһаҕан персонаж) алта изумруд тааһы былдьыахтаах. Соник ону таҕынан кыыллары босхолуохтаах.

## Быһаарыылар
Уулук

**Уулук** диэн химия элемена. Атом чыыһылата - 1, ол аата ордук судургу химия элемена буолар.. Уулук тутаах элемент буолар, бастакы атомнара улахан эстии кэнниттэн тута үөскээбиттэр. Аатом синтеһын кэнниттэн бары атын элеменнар уулуктан үөскээбиттэр. 

Плазма туругар хара саарыл өҥүнэн умайар.

## Уулук айылҕаҕа
Ыраас уулук Сиргэ гаас быһыытынан тарҕаммыт. Уу молекулатыгар икки аатома уулук буолар. Уулук Күн уонна атын сулустар оттуга буолар. 
Уулук космос 75% тарҕаммыт. Период таабылыгар символа - H буолар.

Ыраас уулук сүнньүнэн икки холбоммут атомнартан турар. Чинчийээччилэр оннук туругу диатомнай молекулалардаах диэн ааттыыллар. Атын элеменнары кытта улахан аҥаардарын кытта химия реакцияларыгар кыттыһар. Уулук өҥө уонна сыта суох.

Сир атмосфератыгар ыраас уулук тарҕамматах. Айылҕаҕа уу иhилигэр баар. Олорор бары харамайдарга баар, органическай холбоһуктар быһыытынан баар. Уулук хоруолугу кытта холбоһон уу-хоруолук буолаллар. Оттуктар улахан өттө уу-хоруолуктан тураллар уонна киһи энергия ыларыгар киэҥник тутталлар.

Уулук икки изотоптардаах: дейтрий уонна тритий. Уулук курдук биир протоннардаахтар, уонна биир электроннардаахтар, ол дейтрий биир нейтроннаах, онтон трийтийга икки баар. Аатом энергиятыгар туттуутагар олус улахан суолталаах буолар. 

Уулук туһунан атын чахчылар:
* Хос температуратыгар гаас буолар
* Кытаанах туругар металл курдук туттар-хаптар
* Космоска ордук чэпчэки элемеен буолар
* Космоска ордук тарҕаммыт гаас элемена буолар.
* Төлөнү кытта таарыйдыстаҕына эстэр.

## Уулук историята
"Уулук" диэн гириэк тылыттан уу диэн тылтан тахсыбыт, 'υδορ (ааҕыллыыта /HEEW-dor/).
мини|Уулук спектр теста
1671 сыллаахха Роберт Бойл арыйбыт, ол гынан баран дьон Генри Кавендиш 1776 сыллахха арыйбыт диэн толкуйдууллар.

## Уулук туһыныыта
### Оттук быһыытынан
Атом синтеһа энергияны ылыытыгар олус күүстээх буолар. Күҥҥэ буоларын курдук атомнар уларыйан гелий буолалларын курдук холбоһуллаллар.Ону оҥорорго улахан энергия наада, уонна чэпчэки буолбатах. Биир улахан ордуга диэн туох даҕаны кири халларбат уонна ураан курдук токсическай оттугу туттубат.

Хас сөкүүндэ аайы Күҥҥэ 600 мөл. тонна уулук гелийга кубулуйар.

### Уулугу уматыы
1. Ууттан уулугу таһаарыахха сөп, ол гынан баран туттарга элбэх чаҕылыма уоту барыахха наада.
2. Уулугу уматыы абалыгы кытта булкуйсар уонна уу чааныгар кубулуйар.
3. Оттук элемеена уулугу абалык молекулатын холбуур уонна электрону уот быһыытынан таһаарар.

### Уулуктаах уот системата
Ол иһин чинчийээччилэр уулук уота атын технологиялар, ол курдук дизелы уонна атын оттуктан ылыныллар уоту солбуйуо диэн итэҕэйэллэр.

## Быһаарыылар
Дьааба тыла

**Дьааба тыла** (, ) — саҥарар дьонун ахсаанынан австронезия тылларыттан ордук бөдөҥнөрө (75&nbsp;мөл. ордук). Дьааба арыыга уонна Индонезия хас да арыытыгар тарҕаммыт тыл. Арай Дьааба арыы арҕаа өттүгэр суундар олорор сирдэригэр аҕыйах.

thumb|250px|<center>Дьааба тылынан сурук. П. Фавр "Дьааба грамматикатыттан" (Париж, 1866)</center>
Гильберт Давид

thumb|right|Давид Гильберт 1912 сыллаахха.

**Давид Гильберт** (Көнинсберг, Пруссия, 1862 Тохсунньу 23–Гөттиҥен, Германия, 1943 сыл олунньу 14) ниэмэс матемаатига. Кини бириэмэтигэр биир ордук сабыдыаллаах матемаатик учуонай этэ.

Гильберт араас уобаластарга киэҥ идеялары чинчийбитэ. Инвариант теориятын чинчийбитэ, геометрияҕа аксиомалары киллэрбитэ, уонна *Гильберт пространствотатын* быһаарбыта. Ол функциональнай анаализ төрүтэ буолбута. Квантовай механика уонна относительнай теория элбэх боппуруостарын математика өттүн Гильберт уонна кини устудьуоннара быһаарбыттара. Кини бастаан математиканы метаматематикаттан араарбыта онон Кантон теорияларын уонна трансфинитнай сыыппаралары хаххалаабыта.

## Гөттиҥен оскуолата
1895 сыллаахха Гөттиҥен университетыгар математика декана буолбута, ол бириэмэҕэ аан дойдуга математиканы дириҥник үөрэтэр киинэ этэ. Олоҕо бүтүөр дылы деканынан сылдьыбыта. Биллэр үөрэнээччилэрэ: Герман Вейл, шахмат чемпиона Эмануэль Ласкер, Эрнст Зернело уонна Карл Густав Хемпель. Гөттиҥберг университетыгар үлэлии сырыттаҕына чулуу математиктары кытта билсэ сылдьыбыта, ол быыһыгар Эмми Нөтэр уонна Алонзо Черч.

## Аксиомалар уонна проблемалар
### Гильберт аксиомалара
*Grundlagen der Geometrie* (*Геометрия төрүтэ*)  диэн үлэтэ 1899 сыллаахха бэчээттэммитэ. Эклид аксиомаларын буолбакка Гильберт бэйэтин аксиомаларын наборун киллэрбитэ. Евклид үлэтигэр баар боппуростары быһаарбыттар. 

### Гильберт программата
1920 сыллаахха математикаҕа чинчийии проегын киллэрбитэ. Математика формулалара биир буолбут курдук уонна барыта толору логика төрүттээх буолуохтаах диэн итэҕэйэрэ.

Ону быһаарарга:
#Математика барыта биир набор аксиомалары билиниэхтээх; уонна
#Ол аксиомалар системалара дакаастабыллаах буолуохтаах
диэн саныыра.

Киниэхэ техника уонна философия өттүттэн киллэриини биэрэр биричиинэлэрдээх курдук этэ.

## Прикладной математика
1912 сыл кэнниттэн Гильберт болҕомтотун прикладной математикаҕа уурбута, ол курдук ааҕыыны уонна физика математикаҕа. Ол үлэлэрэ эмиэ улахан суолталаахтар.

## Быһаарыылар

*Ewald, William B. (ed) 1996. *From Kant to Hilbert: a source book in the Foundations of Mathematics*. 2 vols, Oxford.
*Jean van Heijenoort, 1967. *From Frege to Godel: a source book in Mathematical Logic, 1879–1931*. Harvard Univ. Press.
*David Hilbert; Cohn-Vossen S. 1999. *Geometry and Imagination*. American Mathematical Society. ISBN 0-8218-1998-4. An accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.
*[David Hilbert] Michael Hallett and Ulrich Majer. eds. 2004. *David Hilbert's Lectures on the foundations of Mathematics and Physics, 1891–1933*. Springer-Verlag Berlin Heidelberg. ISBN 3-540-64373-7.
*Rowe, David; Gray, Jeremy J 2000. *The Hilbert challenge*. Oxford University Press. ISBN 0-19-850651-1.
Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара

thumb
**Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара** - дьон олоҕун уонна чөлүн көмүскүүргэ, дьон дьоһунун хааччыйарга уонна киһи эрэйин-муҥун чэпчэтэргэ анаан тэриллибит омуктар ыккардыларынааҕы үтүөнү оҥорор 97 мөл. кэриҥэ киһилээх хамсааһын. 

**Тэрилтэлэрэ:**
* Кыһыл кириэс аан дойдутааҕы кэмитиэтэ (МККК).
* Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый аан дойдутааҕы федерациялара.
* Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл ый дойдуларынан уопсастыбалара.

**Хамсааһын салайар тэриллиилэрэ:**
* Аан дойдутааҕы кэмпириэнсиэйэ — 4 сылга биирдэ ыытыллар. 
* Дэлэгээттэр Сүбэлэрэ — мунньах 2 сылга биирдэ ыҥырыллар.
* Куруук үлэлиир хамыыһыйа — Кэмпириэнсийэ боломуочуйалаах тэриллиитэ, кэмпириэнсийэлэр ыккардыларыгар үлэлиир. 

## Устуоруйата
Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара ССРС-ка 1923 сыллаахха тэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Джон Локк

**Джон Локк** (1632 сыл атырдьах ыйын 29 – 1702 сыл алтынньы 28), *[[Либерализм]] Аҕата* диэн биллэр,  Англия философа уонна физига. Кини айамньылара Вольтеры уонна Руссоны, Шотландия дьонноругар, Сырдатыы бириэмэтин толкуйдааччыларыгар уонна Америка революционердарыгар  улахан сабыдыал оҥорбута.

Локк теорияларыгар киһи уонна бэйэтэ билиниитин өйдөбүллэрин туһунан кэпсэнэр. Ол курдук киһи төрүүрүгэр санаата суох, санаа киһи опытыттан үөскүүр диэн санаалааҕа.

## Быһаарыылар

### Үлэлэрэ
* 
* Links to online books by John Locke 
* *The Works of John Locke*
** 1823 Edition, 10 Volumes on PDF files, and additional resources 
** 1824 Edition, 9 volumes in multiple formats 
* John Locke Manuscripts 
* Updated versions of ''Essay Concerning Human Understanding'' and ''Second Treatise of Government'', edited by Jonathan Bennett
* Locke, *Two Treatises of Government,* ed. Thomas Hollis (A. Millar et al., 1764) *See original text in [http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=222&Itemid=99999999 The Online Library of Liberty] *
Ромб

мини
**Ромб** ( *rhómbos* «дүҥүр», хантан , хантан ).


Билэ:Zigzag rhombic lattice.png|
Билэ:Rhombic star tiling 3 vertices.svg|
Билэ:Rhombic star tiling 4.svg|
Билэ:Square rhombic tiling.svg|
Аринкин Александр Иванович

**Аринкин Александр Иванович** — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара. Мас тардыһыытыгар Россия 6 төгүллээх, Саха Сирин 2 төгүллээх чемпиона. Дыгын оонньууларын кыттыылааҕа (XVIII оонньууларга — үһүс, XIX — иккис, XX — үһүс).

## Сигэлэр
* Мас-рестлинг. 2007 
* Чемпионат России по мас-рестлингу. 2011 
* Триумф сборной Якутии на IX Чемпионате России по мас-рестлингу. 2013
Тыҥ хатыыта

**Тыҥ хатыыта** — халлаан сырдыан иннинээҕи кэм, түүн бүтүүтэ, сарсыарда саҕаланыыта.

Кулун Куллустуурга (773 столб.) этиллэр: « Тыҥ батыйа кылаанын курдук саҥардыы суhуйа хатан эрэр». Олоҥхоттон көстөрүнэн, тыҥ уһун синньигэс эбит. Тоокколостоххо, айылҕа көстүүтүн быhыытынан итини хайдах этиэххэ сёбуй?. Бүрүйбүт хара былыт илин саҕахтан сэгэтэн тэйиитигэр (эбэтэр саҕаҕы субу бүрүйүөн аҕай иннинэ) сёп тубэсиhэн сайыццы тахсар кун сардацата (тыгыыта) «тыц хатыыта» диэн ааттанар. Кыhын тымныыга кун кытарымтыйан кёстёр. Ити «суhуйа хатан» диэццэ сёп тубэспэт. Ол аата, «тыц хатыыта» кыhыццы кэмцэ айыл5а кёстуутун быhыытынан суох. Кённёру «олох эрдэ, халлаан сырдыан иннинэ» диэн суолта5а тутталлар эбит. Холбуон (уопсайынан) да5аны итинник ёйдуубут. Ис дьицэр, «тыц хатыыта» олох дэццэ кёстёр айыл5а кёстуутэ.
Эбэ (харыс аат)

Эбэ.Уот иччитэ.Иччилэр.
Аккад мифологиятыгар (Шумертан кэлэр) ЭЙЯ (миф.т.635стр. Энки) диэн баара. Кини биир сурун функциятынан ёрустэр, куёллэр божестволара этэ. Итиннэ сыhыаннаах саха ёйдёбуллэрин кёруё5уц. Ёруhу, куёлу ( уолбат ууну) "эбэ" диэн ааттыыбыт, уонна хас биирдиилэрэ "иччилээх" диэн ёйдёбул баар. Ол эрээри "эбэ, "эбэлээх", "эбэбитигэр киириэхпит", "эбэбит бэристэ" диэн билицци да тылтан -ёстён кёрёр буоллахха, "эбэ" диэн тыл -ёйдёбул бэйэтэ туц былыр  уу божествота диэн ёйдёнуён сёп эбит. Онтон хойутуу "иччи" диэн тыл -ёйдёбул киирэн холбоспут буолуон сёп. Саха5а иччи диэн тыл- ёйдёбул, этэргэ дылы, хас хардыы аайы баар. Биhиги ол ёйдёбуллэри хозяин, дух уонна злой дух диэн бёлёхтёргё араарыа5ыц. Салгыы ити бёлёхтёртён хайаларыгар эрэ сёп тубэhэр иччини кёрдуубут. Холобура, дух бёлёххё сёп тубэhэр Аккад  мифологиятыгар ИШУМ диэн баар. "...брат солнечного бога шамаша (уту), советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость ЭРРЫ (ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи". Кини "ДУХ ОГНЯ"  диэн суолталаах. Саха5а "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбул билигин да баар. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэн ёйдёбултэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, уот иччитэ туох баарынан, кырдьыгы этэр диэн ёйдёбул баhыйар курдук). Онон, иччи ёйдёбуллэртэн  УОТ ИЧЧИТЭ  ААН  БАСТАКЫ  ДЬИЦНЭЭХ  ЁЙДЁБуЛ  буолар. Уоннаа5ы иччи ёйдёбуллэр "уот иччитэ" ёйдёбулгэ маарыннатан хойутуу уёскээбиттэрэ. Оччотугар, "эбэ иччитэ"  диэн ёйдёбул "иччи"  диэн эбилигэ хойутуу эбиллибит.