open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лучанскай Григорий Эммануилович

**Григорий Эммануилович Лучанскай** – (олунньу 8 күнүгэр 1945 сыллаахха Ташкент куоракка төрөөбүт) – норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах урбаанньыт, түмэт урбаанньы. “Нордекс” диэн Австрия хас даҕаны хампаанньатын бөлөҕүн төрүттээччи, Бырамыысыланнаһынан уонна урбаанынан дьарыктанааччылар норуоттар икки ардыларынаҕы кэнгириэстэрин вице-бэрэсидьиэнэ, Арассыыйатааҕы “Инвестициялаах бырайыактар уонна бырагыраамалар кииннэрин” бэрэсидьиэнэ, Арассыыйа Дьэбириэйдэрин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.

Григорий Лучанскай аҕата Эммануил Эммануилович Лучанскай идэтинэн байыаннай быраас этэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1949 сыллаахха өлбүтэ. Ийэтэ – Берта Григорьевна Владимирская – 1950-1960 сыллардаахха инбэлииттэр артыалларыгар үлэлээбитэ, экэнэмиис идэлээҕэ. 1975 сыллаахха өлбүтэ. Лучанскай билигин Арассыыйанан уонна Австриянан көһө сылдьан олорор. Үс төрөппүт кыыстаах уонна уол оҕолоох.

Григорий Лучанскай 1963-1968 сыллардаахха Ыстаал уонна тимир Москубатааҕы үнүстүүтүгэр үөрэнэн “металлург-инженер” идэтин баһылаабыта.

1968-1973 сыллардаахха Орджоникидзе аатынан Москубатааҕы салайыы үнүстүүтүгэр үөрэммитэ. Оннон үөрэнэн “тутууну тэрийэр экэнэмиис” буолан тахсыбыта.

1974-1978 сыллардаахха эмиэ үөһэ ахтыллыбыт үнүстүүккэ аспирантураҕа үөрэммитэ уонна кэлин экэниэмикэ билимин дуоктара, Информатизация норуоттар икки ардыларынаҕы акадьыамыйатын акадьыамыга буолбута.

Григорий Эммануилович Лучанскай 2002 сыллахтан саҕалаан Сергей Никитины кытары Смоленскайга Мөлтөхтүк көрөр уонна букатын көрбөт оҕолор анал оскуолаларыгар көмөлөһөллөр. Ол оскуола үлэтин-хамнаһын сүрүннэһэллэр. 

Итини таһынан Григорий Лучанскай Москуба куорат бырабыыталыстыбатын көҕүлээһининэн Москуба куоракка хаан плазматыттан араас препараттары ыларга уонна ону үөрэтэргэ туһуламмыт тэрилтэни тута сылдьар, үлэҕэ киллэргэргэ бэлэмнэнэр.
Марина Ракитскайа Киинэ

**Марина Ракитская Киинэ** (ону тэҥҥэ **Монтессори сайдыытын киинэ **диэн биллэр) — ыарыһах оҕолор сайдыыларыгар уонна социализацияҕа  көмөлөһөр киин. Киин Монтессори диэн билим киһитэ арыйбыт методикатын туттар, киин 2009 сыллаахха тэриллибитэ.

Кииҥҥэ ыарыһах оҕолоох төрүппүттэргэ уонна ыарыһах оҕолорго бэйэлэригэр психологическай трениҥнар ыытыллыбыттара.

## Остуоруйата
Киини Марина Ракитская 2009 сыллаахха тэрийбитэ. 2012 сыллаахха кини "Инники кэскилбит" пуонда тэрийбит  "2012 сыллааҕы түмэт урбаанньыта" күрэһи кыайбыта.

2013 сыллаахха Марина Ракитская страховой взностары улаатыннарыыны утары петицияҕа илии баттаабыта. Тэрилтэ билигин сабыллан турар.

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр
* 

### Электроннай таһаарыылар
Авоська эрэли бэлэхтиир

**«Авоська эрэли бэлэхтиир»** — «НКО-Сервис» хаачахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба социальнай-экологическай бырайыага. Бу бырайыак сүрүн соруга — полиэтилен бакыаты авоськаннан (сиэткэ суумкананан) солбуйуу, итиэннэ доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону үлэнэн хааччыйыы буолар.

Бырайыак сүрүн тэрийээччилэрэ — Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа уонна «НКО-Сервис» ХЭУо.

Бырайыак дэбииһэ: «Биир авоська мөлүйүөн былаастык бакыаты солбуйар».

### Устуоруйата

«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыагы Евгений Рапопорт «Араҕас бакыат оҕолорго көмөлөһөр» диэн аахсыйа кэнниттэн толкуйдаан таһаарбыта. Аахсыйа сүрүн сыалата тулалыыр эйгэҕэ буортулаах былаастык бакыаттартан аккаастаны этэ. Ол курдук «Билла» супермаркеттар ситимнэрин маҕаһыыннарыгар бакыаты атыыласпыт бородууктаны кытары босхо биэрэр буолбакка, харчыга атыылыыр буолбуттара. Оттон онтон киирбит үбү-аһы бүүс бүтүннүү ыалдьар оҕолор эмтэниилэригэр ыыппыттара.

Ити хамсааһын кэнниттэн Евгений Рапопорт тулалыыр эйгэни киртиппэт авоськалары оҥорон таһаарыыга ылсыбыта уонна онуоха доруобуйаларыгар хааччахтах дьону — инбэлииттэри кытыарбыта. Кинини Арассыыйа инбэлииттэрин сойууһа өйөөбүт. Онон иккиэн кыттыһан «НКО-Сервис» диэн тэрилтэни арыйбыттара.

Бастакы авоськалар дизайыннарын, бырайыак чэрчитинэн, Денис Симачев толкуйдаабыта. Салгыы атын сиэрийэлэри Андрей Шаров уонна Андрей Бартеньев айбыттара. 

Авоськаны «суровай пряжа» ньыматынан баайаллар.

2015 сыл муус устарыгар бырайыак табаардара Москубаҕа, Санкт-Петербурга уонна Тольяттига итиэннэ интэриниэт маҕаһыыннарга атыыланар буолбуттара.

«Авоська эрэли бэлэхтиир» бырайыак авоськаларын барытан доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон оҥороллор. Ол курдук Евгений Рапопорт бы дьыалаҕа ылсан баран үлэтин-хамнаһын үөрэтэ сылдьан Сэбиэскэй Сойуус авоськаларын барытын көрбөт дьон өрөллөрүн туһунан билбит уонна ол суолу тутуһарга быһарыммыт. 

Е.Рапопорт авоськаларын өрдөрөрүгэр, бастатан туран, урут 1980-с сылларга бу дьыаланан дьарыктаммыт дьону көрдөөн булбут. Онон бырайыакка биир бастакынан Чувашия Канаш куоратыгар баар көрбөттөр тэрилтэлэрэ кыттыспыт. Кэлин авоськаны оҥорооччу элбээбит.

Бу бырайыак сүрүн уратыта диэн, авоськаны оҥорооччулар дьиэлэригэр олорон үлэлииллэр. Ол курдук биир киһи ыйга ортотунан 200 авоськаны оҥоруон сөп.

Авоська тутааҕын уонна араас суумкалары, хахтары дьүлэй уонна сүһүөхтэрэ мөлтөх дьон оҥороллор.

Авоська оҥоруутуттан киирбит үп-харчы сорох чааһа дьоруобуйаларыгар хааччахтаах дьоҥҥо туһуламмыт бырагыраамалар олоххо киирэллэригэр уонна талааннаах инбэлиит-оҕолорго барар.

Бырайыак тэрийээччитэ сотору кэминэн сылга 10 мөлүйүөн авоськаны оҥорор таһымҥа тахсыан баҕарар. Оччотугар 6 тыһыынча кэриҥэ инбэлиит үлэнэн хааччыллар.

## Быһаарыылар
Балыыhа клоуннара (тэрилтэ)

**[[Балыыһа]] [[Клоун]]нара** — уустук олоххо түбэспит оҕолорго көмөлөһөргө анаан тэриллибит автономнай киэмэрчэскэйэ суох тэрилтэ ().

“Балыыһа Клоуннара” тэрилтэ балыыһаҕа сытан эрэ эмтэнэр оҕолор атахтарыгар турууларыгар көмөлөһөр аналлаах тэрилтэ. Ол курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ клоунада көмөтүнэн арт-терапия уонна игротерапия ыыталлар. Итилэри ыытарга туох даҕаны эмп-томп наадата суох. Оҕолору үтүө санаа, үөрүү-көтүү көмөтүнэн эмтииллэр.

## Тэрилтэ тэрийээччилэрэ
* Анатолий Александрович Павлов;
* Галина Олеговна Шатилова;
* Константин Сергеевич Седов.

## Тэрилтэ салайар уоргана
* Дмитрий витальевич Литвинов – мэдэссиинэ билимин хандьыдаата, ФНКЦ Оҕо Гемотологиятын киинин кылаабынай бырааһын солбуйааччы;
* Татьяна Юрьевна Захарова – Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын проректорын солбуйааччы;
* Константин Сергеевич Седов – Арассыыйа балыыһаҕа үлэлиир бастакы профессиональнай клоуна. 

Оҕолору маннык ньыманан реабилитациялааһын аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт. Онтун ааһан клоунада ыалдьа сытар оҕо доруобуйатыгар үтүөтүн дьайарын билим чинчийиилэрэ, өр кэмнээх кэтээн көрүү дакаастаан турар. Арассыыйатааҕы оҕо мэдэссинискэй тэрилтэлэригэр “мэдэссинискэй клоуннар” баар буолуохтаахтар” диэн этиини дойду үгүс балыыһата өйүүр. Олор истэригэр бааллар:
* Арассыыйатаҕы оҕо килиниичэскэй балыыһата;
* Р.Рогачев аатынан Федеральнай научнай-килиниичэскэй киин;
* Р.Горбачева аатынан Силии трансплантациятын киинэ.

“Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ ити үөһэ ааттаммыт кииннэргэ уонна Москубаны таһынан Арассыыйа 5 атын эрэгийиэнигэр быраастары кытары тэҥҥэ үлэлиир.
Седов Константин Сергеевич

**Константин Сергеевич Седов** (кулун тутар 24 күнүгэр 1981 сыллаахха төрөөбүт) — артыыс, клоун, “Балыыһа Клоуннара” автономнай кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ уус-уран салайааччыта. “Чемодан бабочек” уонна “Знакомство с зимой” клоуннар испэктээктэригэр оонньообута.

Константин Седов Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын уонна ВГИК-кэ артыыстыыр маастарыстыба оскуолатын (“Парадокс” устуудьуйа-тыйаатыр) бүтэрбитэ.

Үлэтин-хамнаһын 2005 сыллаахха балыыһа клоунун быһыытынан саҕалаабыта. Ол курдук кини Арассыыйатааҕы оҕо килиниичэскэй балыыһатын (РДКБ) иһинэн үлэлиир Ыараханны ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр уопсастыбаннай аһымал пуонда волонтерун быһыытынан, РДКБ кылаабынай бырааһа Николай Николаевич Вагонов көҥүллээһининэн, ыалдьа сытар оҕолору киирэн сэргэхситэр буолбута. Киниэхэ үлэтигэр кэмиттэн кэмигэр устудьуоннааҕы сылларын доҕотторо кэлэн көмөлөһөр буолбуттара.

Седов ити курдук үс сыл устата үлэлээбитэ. Ол кэннэ быраастар уонна ыарыһах оҕолор төрөппүттэрэ клоунада оҕолор атахтарыгар туралларыгар, майгылара көнөрүгэр, уопсайынан, реабилитация түргэнник барарыгар көмөлөһөр эбит диэн санааҕа кэлбиттэрэ.

Онон сибээстээн ити кэмнэргэ Седов Швейцарияҕа баран “Theodora” диэн балыыһа клоуннарын тэрилтэтигэр үөрэнэн кэлбитэ уонна бэйэтэ эмиэ баҕалаах дьону клоуннуургу үөрэтэн барбыта.

2008 сыллаахха “Клоуннар оскуолаларын” бастакы хараҥаччылара тахсыбыттара. Эмиэ ити сыл РДКБ-га клоуннар бастайааннай сулууспара үлэтин саҕалаабыта.

2009-2010 сыллардаахха оскуолаҕа уопсайа 65 киһи кэлэн үөрэнэн салгыы бэйэлэрэ волонтердуу барбыттара.

2009 сыллаахха Седов “Доктор-клоун” диэн ыараханнык ыалдьыбыт оҕолорго көмөлөһөр оҥкуллаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэриммитэ уонна идиэйэ ааптара, олоххо киллэрээччитэ буоларын быһыытынан, дириэктэр буолбута.

2010 сыл сайыныгар Константин Седов Арассыыйаҕа Франция култууратын сылын чэрчитинэн “Le Rire Médecin” (балыыһа клоуннарын тэрилтэтэ) тэрилтэ кэлэ сырыттаҕына икки нэдиэлэлээх маастар кылааска сылдьан баран, ол сыл күһүнүгэр үһүө буоланнар Парижка анаан стажировкалана бараллар.

Билигин Константин Седов хамаандата “Балыыһа Клоуннара” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэни тэринэн үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Эрэл уоттара

**Эрэл уоттара** — ментальнай ыарыылаах инбэлииттэргэ үлэ биэрэр Брянск бырайыага . Бырайыагы Ольга Пискунова тэрийбит.

Мал склаадын быһыытынан Брянск администрацията "Инбээлит оҕолор ийэлэрин ассоциацияларыгар" бэлэхтээбит дьиэтин туттубуттара, ону таһынан икки атын Ольга Пискунова бырайыагар. Чүмэчилэри оҥорорго алюминиевай иһит туттуллубута.

## Оҥоһуктар
2012 балаҕан ыйыгар бырайыак ууга олоҕурбут гелевай чүмэчилэри, ону таһынан киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот мыылалары  таһаарар этэ. Бырайыакка 19 киһи үлэлиир этэ, олортон 16та инбэлиит. Мыыланы биир эрэ киһи оҥорор этэ. Бырайыакка инбэлиит дьахталларра инбэлиит оҕолор ийэлэрэр үлэлииллэр, ону тэҥҥэ оҕолорор бу дьиэҕэ көмпүүтэри туттарга үөрэнэллэр. Ольга Пискунова этэринэн биир ый иһигэр бырайыак 15 солкуобайдаах 1000 чүмэчини оҥорор этэ.

## Оҥоһуктары атыылыыр ньымалара
Оҥоһуктар араас эргиэнэ суох акцияларга тарҕанар этэ (СПИДтан уонна наркотиктан өлбүт дьон күнүгэр, Ыам ыйын 9 к., Афганистаҥҥа өлбүт дьон күнүгэр), ону таһынан Москва, Ростов уонна Волгоград тэрилтэлэригэр оптовай атыынан тарҕанар этэ. Өлөрбүт харчыларын аҥара "Түмэт оҕолор дьиэлэригэр" барар этэ.

Ольга Пискунова этэринэн оҥорор мыылалара  «Гербалайф» уонна «ТианДе» хампаанньаларга барар этэ.

## Наҕараадалар
Бырайыак "2012 сыллааҕа түмэт урбаанньыта" диэн күрэс лаурета буолбута. "Инники кэскилбит" пуондаттан 450 тых солк ылбыта.

## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Быһаарыылар</span>

## Кинигэлэр

### Электроннай таһаарыылар
* 
*
Россияҕа түмэт туризма

**Россияҕа түмэт туризма** — үлэ биэрээччилэр уонна государственный пуондалар үбүлээһиннэринэн тэриллэр туризм.

## Остуоруйата
Россияҕа түмэт туризма (быһаарыытын холбоон) «Об основах туристской деятельности в Российской Федерации» диэн Россия федеральнай сокуонунан салайтарар. Сокуонунан түмэт туризма «дойду бастатан туран салайар туризм көрүҥэ», ол эрээри, 2012 сыллаах көрдөрүүлэринэн түмэт туризмыгар сыһыаннаах биир да сокуон ылыллыбатах. РФ сорох субъектара, холобур, Краснодар кыраайа уонна Санкт-Петербург, түмэт туризма сайдарын туһугар бэйэлэрэ сокуоннары ылына сатаабыттара.

Европа дойдуларыгар (Россияттан диэн уратыта) дойду түмэт туризмын үбүлээбэт уонна анал тэрилтэ таһаарар отпуск чектарын систематыгар олоҕурар. Бу чектар үлэ биэрээччилэргэ уонна түмэт тэрилтэлэригэр тарҕанар. Россияҕа дойду сүрүн оруола сөптөөх эйгэни оҥорууга буолбакка, үбүлээһиҥҥэ эрэ..

Россияҕа түмэт туризма санаторно-курортнай эмтээһини кытта ыкса ситимнээх. Бу санаторно-курортнай тэрилтэлэр туристическай тэрилтэ ахсааныгар киирбэттэр. Ол иһин туһанааччы уонна ыытааччы икки ардыгар договор сыһыана үөскээбэт, онтон сылтаан турист бырааба суох буолан хаалар. Сүрүннээн түмэт туризмы үбүлээһин бюджет харчытыгар олоҕурар. Ону таһынан бу туризмы үлэни биэрээччилэр үбүлүүллэр. 

## Түмэт туризмыгар урбаан
Дойдуттан уонна пуондалартан ааһан түмэт урбаанньыттара улахан көмө оҥороллор. 

Түмэт туризмыгар түмэт урбаанын тэрийии биир холобура "Росомаха" диэн Камчаткатааҕы эдэр ыччат туризмын киинэ буолар. Бу киин сүрүн уратыта диэн туристар аҥардара көннөру туристар, иккис аҥардара түмэт туристара.

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр
* *Соколова Н.**А.*&#x20;Социальный туризм как особый объект правового регулирования&nbsp;//&#x20;Туризм в Российской Федерации: правовое регулирование: учебное пособие.&nbsp;— Wolters Kluwer Russia, 2010.&nbsp;— С.&nbsp;16-27.

## Сигэлэр
*
Samasource

**Samasource** — Аан Дойду саамай дьадыҥы дойдулар олохтоохторугар информационнай технологияларга сыһыаннаах үлэни биэрэр Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ.

## Тэрилтэ
Samasource эргиэнэ суох тэрилтэни Лейла Джана 2008 сыл бэс ыйын 1 к. тэрийбитэ. Samasource тэрийэргэ бастакы хапытаалын (20 000 евроны) Лейла Нидерландыга буолбут Аан Дойдутааҕы бизнес-планнар күрэхтэһиилэригэр кыайбыта.

Джана Samasource уларыйбат салайааччыта буолбута.

Тэрилтэ аата «сама» - "тэҥ" суолталаах санскрит сыһыарыытыттан уонна «source» - "төрүт" диэн суолталаах английскай тылтан үөскээбит.
Лейла баҕа санаатынан бу аат дьон тэҥ кыахтааҕын көрдөрүөхтээх этэ.

Samasource киинэ Сан-Франциско куоракка (АХШ) баар.

2013 сыл туругунан Samasource офистара Найробига (Кения), Гаитига,  Индияҕа уонна Угандаҕа бааллар этэ.

2015 сыл туругунан *Samasource* Лейла тэрийбит үс тэрилтэлээх *Sama Group *диэн хампаанньаҕа киирэр (иккис тэрилтэ *Samahope*  уонна үһүс - *Samaschool* ).

## Бизнес-модель
Samasource бизнес-модела IT-индустрия бастыҥ тэрилтэлэриттэн сакаас ылыыга уонна бу сакааһы дьадаҥы дойдуларга баар микроүлэ кииннэригэр тарҕатыыга олоҕурар.

«Микроүлэ» () диэн өйдөбүлү Лейла Джана Брюсселга буолбут TED кэнпириэнсийэтигэр кииллэрбитэ.
Samasource тэрийээччитин санаатынан микрокредит харчы кыһалҕатын суох оҥорорун курдук «микроүлэ» үлэ кыһалҕатын суох оҥоруохтаах.

Samasource биэрэр үлэтэ олус судургу уонна ону оҥорорго туох да үөрэх наадата суох, ол эрээри автомат кыайан оҥорбот. Холобур, администрирование уонна интернет-ресурстарын модерация.

## Үлэ көрдөрүүлэрэ
Samasource бастакы килийиэнэ Benetech диэн эргиэнэ суох түмэт тэрилтэтэ буолбута.

2013 сыллаахха Samasource 2 700 дьадаҥы дьахтарга уонна эдэр ыччакка 2 мөл доллары төлөөбүт. Уопсайа 10 тыһ тахса Африка, Соҕурууҥҥу Аасыйа уонна Карибтар олохтоохторун өйөөбүт.

2014 сыллаахха тэрилтэ 5 500 үлэ сирин биэрбитэ.

2015 сыл туругунан Samasource кытта eBay, gettyimages, Google, tripadvisor, Walmart, Microsoft, LinkedIn улахан хампаанньалар үлэлииллэр.

## Сыанабыал
Samasource үлэтин Google Foundation, Cisco Foundation, MasterCard и eBay Foundation өйөөбүттэрэ.

Samasource Рокфеллер уонна Мулаго пуондаларын () стипендиата.

2012 сыллаахха АХШ госсэкэрэтээрэ Хиллари Клинтон тэрилтэҕэ$500 тыһ. премияны биэрбитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сирдэр:
** Samasource: .
** Sama Group: .
* Facebook: .
* Сылааҕы оччуоттар: 2012 , 2014 .
* CrunchBase: .
БлагоБутик

**«БлагоБутик»** — москватааҕы түмэт маҕаһыын, атыыттан киирбит харчыта «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» түмэт тэрилтэлэргэ ыарыһах уонна эмтэммэт ыарыылаах оҕолорго көмө курдук ыытыллар.  Маҕаһыыҥҥа бэйэлэрин таҥастарын биллэр артыыстар, музыканнар уонна дизайнердар бэлэхтииллэр.

## Уратылара
2012 с. биллибэт урбаанньыт «Олоҕу бэлэхтээ» уонна «Вера» пуоннарга көмөлөһөр түмэт маҕаһыын арыйбыт. Россия үрдүнэн инник маҕаһыыннар олох кэлин аһыллар буолбуттар, омук сиригэр аһыллыбыттара ырааппыт. Инник маҕаһыыннар биллэр секонд-хенд маҕаһыыннарга майгыннаабаттар, тоҕо диэтэр түмэт инвестиция моделын тутталлар. Атыыттан киирбит харчынан дьаһаныы ороскуотун сабанар уоннааҕыта барыта түмэт тэрилтэлэргэ тарҕанар. «БлагоБутик» салайааччыта Елена Таланина этэринэн пуоннарга киирбит харчы кырата 50% ыытыллар. 

Маҕаһыын сүрүннээн биллэр таҥас оҥорор фирмалар (бренд) табаардарын атыыга ылар. Маҕаһыыҥҥа биллэр дьон чаастатык таҥастарын бэлэхтииллэр, ол быыһыгар: Чулпан Хаматова, Дина Корзун, Ингеборга Дапкунайте, Геннадий Хазанов Лия Ахеджакова, Алёна Бабенко, Татьяна Арно, Софико Шеварнадзе, Тина Канделаки, Максим Рапопорт, Даша Гаузер, Лада Калинина, Макс Черницов, Елена Железнякова уо.д.а.

## Сигэлэр
БлагоБутик маҕаһыын саайта
Жаклин Новограц

**Жаклин Новограц** (; род. АХШ) — Эмиэрикэ урбаанньыта, менеджер уонна суруйааччы, түмэт урбаан идеяларын олоххо кииллэрэр Acumen Fund, Inc. диэн хампаанньа тэрийээччитэ уонна салайааччыта.
Новограц хас да кэтиир сүбэлэр чилиэнэ.

Foreign Policy Новограцы 100 саамай ордук глобально толкуйдуур дьон ахсааныгар, онтон The Daily Beast буоллаҕына уон сыл 25 саамай өйдөөх дьон тиһигэр кииллэрбиттэрэ.

## Олоҕо
Жаклин Новограц АХШга төрөөбүтэ уонна сэттэ оҕоттон улаханнара.

Вирдьиния Университетыгар экономиканы уонна Аан Дойдутааҕы сыһыаннары үөрэппитэ, онтон Стэнфорд бизнес-оскуолатыгар МВА таһымын ылбыта.

Новограц Аан Дойдутааҕы кредит аналитигын быһыытынан Chase Manhattan Bank хампаанньаҕа үлэтин саҕалаабыта.

Үс сылынан бааҥҥа үлэтин хаалларар уонна быраабы тутуһуу туһугар үлэҕэ кыттар. Ол түмүгэр кини Африкаҕа Аан Дойдутааҕы баан уонна ЮНИСЕФ үлэһитэ буолар.

ЮНИСЕФ үлэһитин быһыытынан Руандаҕа 1980-с сс. бүтүүлэригэр Duterimbere диэн дойду бастакы микрофинансовай хампаанньаны тэрийэргэ көмөлөһөр.

2000-с сс. саҕаланыыларыгар Кигалига (Руанда) сарсыарда сүүрэ сылдьан Жаклин уон сыл анараа өттүтүгэр благотворительноска биэрбит күөх сибиитирэтин биир уол кэтэ сылдьарын көрбүт. Бу алҕас көрсүһүүттэн Жаклин «Күөх сибиитирэ» () диэн кинигэтин суруйар уонна инники дьарыгын билгэлиир.

Новограц 2001 сыд муус устар 1 к. Acumen Fund, Inc. тэрийиэн иннинэ Рокфеллер пуондатын программатын тэрийэр уонна салайар

2010 сыллаахха Жаклин Новограц Acumen-ҥа үлэтин иһин сыл түмэт урбаанньыта буолар ().

2011 сыл ахсынньытыгар Жаклин Новограц уонна Acumen Fund, Inc. Forbes сурунаал таһыгар уруһуйдаммыттара.

## Тус олоҕо
Жаклин Новограц сыл ахсын буолар TED конференцияларын тэрийэр киһиэхэ - Крис Андерсоҥҥа кэргэн тахсыбыт.

Үс кыыстаахтар — Елизавета, Анна уонна Зоя (1986—2010).

Убайа Майкл Новограц  Fortress Investment Group диэн хампаанньа тойоно. Атын убайа — Роберт Новограц (см. ) — дизайнер.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: jnovogratz.
BKash

**bKash Limited** — Бангладеш хампаанньата уонна биир ааттаах микрофинансовай мобильнай банкиҥ платформата; дойду иһинэн бастакы уонна бастыҥ хампаанньа.

Хампаанньата аата - тыл оонньуута, ааты түргэнник аахтахха "сайдыы" диэн бенгальскай тылга майгынныыр.

## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Тэрилтэ</span>
*bKash Limited*  хампаанньа 2010 с. тэриллибитэ уонна 2011 сыл от ыйыгар рынокка тахсыбыта. Бастаан 2008 сыллаахха Камал уонна Икбал Кадир ини-биилэр үлэлэтэ сатаабыттара, ол гынан баран Бангладеш Киин Баана лицензия биэрбэтэҕэ.

*bKash Limited*  хампаанньаны *[[BRAC Bank]]<sup class="noprint">[[:en:BRAC Bank|<span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «BRAC Bank» на английском языке">[en]</span>]]</sup>* уонна *Money in Motion LLC* (5 мөл доллар) тэрийсибиттэрэ. 2013 сыл муус устарыгар Аан Дойдутааҕы финансовай корпорацияттан көмө киирбитэ. Кэлин 2013 с.  Аан Дойдутааҕы баан, Билл уонна Мелинда Гейтс Пуондалара (10 мөл доллар) уо.д.а. тэрилтэлэр көмөлөспүттэрэ.

*BRAC Bank *ийэ тэрилтэ буолан  bKash 51 % акциятын бас билэр,.

Камал Кадир *bKash Limited *салайар, Икбал Кадир хампаанньа Салайааччыларын Сүбэтигэр киирэр. Салайааччылар Сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ — Мухаммад А. (Руми) Али ()

## Үлэтэ
Кадир ини-биилэр Бангладеш тыатын олохтоохторо судургу финансовай операцияны (безналичный перевод, займы ылыы) кыайан оҥорботторун өйдөөн көрбүттэр. Ини-биилэр эрдээҥҥи үлэлэрин түмүгүнэн олохтоохтор 68 %нара сиэп төлөпүөннээх этилэр уонна ол төлөпүөннэрин араас дьыалаҕа тутталлара (ол иһигэр бизнес-операцияларга).
*bKash*  төлөпүөнүнэн банковскай дьайыылары оҥорорго анаммыт этэ.

Көһөрүүлэри уонна атын безналичнай дьайыылары *bKash *мобиил платформатынан оҥоруохха сөп.
Наличнай дьайыы агеннар нөҥүө оҥоһуллар. Үгэс быһыытынан агент ол бу чааһынай маҕаһыыннар буолаллар. Ол да буоллар, хампаанньа бэйэтин филиалларын тарҕатарга дьулуһар.

*bKash*  сүрүн дохуота - транзакционнай төлөбүр. 2013 сыл ахсынньытыгар хампаанньа харчыны устуу иһин 1,85 % онтон көһөрүү иһин 0,5 % ылар этэ.

## Көрдөрүүлэр
Хампаанньа тэриллибитэ биир сыл ааспытын кэннэ (2012 сыл ахсынньытыгар) *bKash* систематыгар 2 мөл счет баар этэ, өссө биир сыл кэннэ -  2013 с. — 11 мөл.

Бастакы сыл иһигэр хампаанньа дойду үрдүнэн 5 000 агеннаммыта.

2013 с. *bKash Limited* -ы Бангладеш 22 % улахан киһитэ туттар этэ. .

2014 с. саҕаланыытыгар *bKash Limited*  500 тахса үлэһиттэрдээх уонна 80 000 агеннардаах этэ. Биир ыйга харчыны угууга 13 мөл транзакция уонна харчыны уһулууга 12 мөл буолааччы, харчыны көһөрүү 5 млн транзакция этэ. Көһөрүү орто кээмэйэ 27 доллар. Уопсайа ыйга 680 мөл доллар эргийэрэ.
80 % дохуот агеннарга барара, 7 % — мобильнай оператордарга. 

## Наҕараадалар уонна премиялар
2015 сыллаахха bKash Limited тэрийээччи уонна салайааччы Камал Кадир сыл түмэт урбаанньытын аатын ылбыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Ситим сир: 
* Facebook: grameenphone.
* Twitter: grameenphone.
* LinkedIn: grameenphone-ltd.
* YouTube: grameenphone.
* Таһаарыылар: 
** .
* Интервью:
** bKash CEO on Future of Mobile Payments (видео).
Эллен Густафсон

**Эллен Густафсон** (; төр. США) — эмиэрикэ урбаанньыта, түмэт урбаанньыт уонна бородууксуйа систиэмэтин актыбыыската.  «FEED Projects» биир тэрийсээччитинэн биллэр, Лорен Бушы кытта, ону кытта кэммиэрсийэтэ суох «30 Project» тэрилтэ тэрийсээчитэ. Итини таһынан, Эллен Густафсон ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа быыстапкатын бэрэстэбиитэлэ этэ уонна Даниэль Ньеренберг кытта «Food Tank: The Food Think Tank» тэрийсибитэ.

## Биографията
Густафсон Колумбия үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн, аан дойду бэлиитикэтин уобалаһыгар бакалаавр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ Аан дойду сыһыаннарын сэбиэтигэр, ABC News терроризмҥа идэтийэр кэррэспэндиэнинэн үлэлээбитэ. 

2007 сыллаахха Густафсон Лорен Бушы, АХШ бэрэсидьиэнэ  Джордж Буш балыһын кытта «FEED Projects» олохтооччута буолбута. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит жохуот ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматыгар аһардыллыахтаах. FEED суумкалара  100%-наах органик тупсаҕай  сөптөөх матырыйааллартан оҥоһуллубут. Бырайыак сыл устатыгар биир оскуола үөрэнээччитин эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Бу бырайыакка кыттан Эллен Густафсон элбэх наҕараада ылбыта, ол иһигэр  «Fortune» сурунаал версиятынан 2009 сыллаахха биир бөдөҥ кыахтаах дьахтар-урбаанньытынан ааттаммыта. Густафсон «FEED Foundation»  толороочу дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта, «FEED Foundation» үлэтэ аан дойдуга аччыктааһыны утарыы уонна аан дойду 60 мөлүйүөн оҕотун оскуола аһылыгынан хааччыйыы.

Густафсон - «30 Project» тэрийээччитэ уонна толорооччу дириэктэрэ. Бу кэммирсийэтэ суох тэрилтэ отут сыллар иннилэригэр туттуллар  аһылык оҥоруутун уларытыынан дьарыктанар, ону кытта глобаальный бородууксуйаҕа тэҥэ суох сыһыан кыһалҕаларын быһаарар. Ону таһынан  «30 Project» аһылык промышленнаһыгар ыйыллыбыт кыһалҕалары уларытар сорунуулаах араас хампаанньалары тардар. В «30 Project» Густафсон работает совместно с Даниэль Ньеренберг.

## Быһаарыылар
Рахул Паникер

**Рахул Алекс Паникер** (; алтынньы 19 күнэ 1980, Керала, Индия) — Индия урбаанньыта, сайдар дойдуларга кэмин иннинэ төрөөбүт уонна көлөөк оҕолор кыһалҕаларынан дьарыктанар  Embrace Innovations уонна Embrace бэрэсидьиэнэ уонна тэрийсээччитэ.

## Биографията

Рахул Паникер 1980 сыллаахха Индияҕа Мавеликарега төрөөбүтэ (Керала штат). Кувейтка Indian Community School оскуолаҕа үөрэммитэ. Ол кэннэ Стэнфорд уонна Индия технологическэй институутугар Мадраска үөрэммитэе, электротехникаҕа дуотар истиэпэнин ылбыта. Быстах кэмҥэ  волокно-оптика ситимин эйгэтигэр үлэлиир Infinera хампаанньаҕа үлэлии сылдьыбыта.

2007 сыллаахха Стэнфордка үөрэнэр кэмигэе Паникер уонна хас да устудьуон үһүс дойдуларга туттуллуохтаах оҕо инкубааторын оҥорорго сорудах ылбыттара. Оҥорбут бырайыактара туһанарга табыгастаах уонна судургу буолбута, уотунан үлэлээбэт уонна баар инкубаатордартан сыаната 100 төгүл чэпчэки этэ. Үөрэхтэрин бүтэрэн кинилэр баран  Embrace уонна Embrace Innovation хампаанньаны тэрийбиттэрэ, бастакылара — кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэ, үксүгэр дьадаҥы оройуон клииникаларын инкубааторынан хааччыйар, иккис — кэммиэрсийэлээх түмэт урбаан тэрилтэтэ, инкубаатордары кыахтаах клииникаларга атыылыыр, киирбит дохуотун чааһын Embrace хампаанньаҕа аһардар. Хампаанньа инникитин инкубааторынан наадыйааччылары барыларын хааччыйар былааннаах.

2013 сыллаахха Шваб түмэт урбаанын пуондата Паникеры сыл түмэт урбаанньытынан биллэрбитэ. Ол сыл ахсынньытыгар паникер  Embrace атын тэрийээччилэрин кытта  *The Economist* сурунаалтан түмэккэ уонна экэнимэмикэҕэ иннваацияларын иһин наҕараада ылбыта.

## Быһаарыылар
Джейн Чен

**Джейн Мэри Чен** (; ахсынньы 5 күнэ 1978 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта, медициина тэрилин оҥорор Embrace Innovations уонна Embrace хампаанньалар тэрийсээччилэрэ, Embrace Innovations билиҥҥи толорооччу дириэктэрэ.

## Биография

Джейн Чен,  Тайваньтан төрүттээх американка, 1978 сыллаахха төрөөбүтрэ.  Калифорния Апленд оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэПомон еэллиэһигэр, Гаарвард уонна Стэнфордс үнүбүрсүтүөттэригэр үөрэммитэ. Сайдар дойдуларга доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр үлэлээбитэ, кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэлэри кытта, ол иһигэр Клинтон пуондатын кытта үлэлэспитэ..

Стэнфордка үөрэнэр кэмигэр устудьуоннар бөлөхтөрө, ол иһигэр Джейн Чен, Рахул Паникер, Линус Лиан уонна Нагананд Мурти, преподавателлэрин ыйыытынан сайдан эрэр дойдулар дьадаҥы оройуоннарыгар туһаныллыахтаах оҕо инкубааторын оҥоруунан дьарыктаммыттара. Оҥоһуллубут инкубаатор туттарга судургу, уота суох үлэлиир уонна сыаната ырыынакка баар дьүөрэлээхтэриттэн удамыр эбит. Сыл буолан баран хамаанда Embrace хампаанньаны арыйбыта, ол кэннэ — Embrace Innovation. Бастакылара — кэммиэрсийэтэ суох тэрилтэ, үксүгэр дьадаҥы оройуон клииникаларын  инкубааторынан хааччыйар, иккис — кэммиэрсийэлээх түмэт урбаан тэрилтэтэ, инкубаатордары  кыахтаах клииникаларга атыылыыр, киирбит дохуотун  чааһын Embrace хампаанньаҕа аһардар.  Embrace Innovations аһыллыаҕыттан  2012 сылтан Чен хампаанньа толорооччу дириэктэрэ.

2013 сыллаахха Шваб түмэт урбаанын пуондата  Чены сыл түмэт урбаанынан биллэрбитэ, журнал *[[Forbes]]* включил её в число 30 главных социальных предпринимателей мира.

## Быһаарыылар
NanoHealth

**NanoHealth** — Индия түмэт медицинскай хампаанньата, саахар диабета, боруоҥха аастмата уонна артериаальнай гипертензия курдук дьарҕа ыарыылардаах трущобаҕа олорор дьону эмтииргэ идэтийэр. Хампаанньа 2014 сыллаахха Hult Prize диэн устудьуоннар түмэт бырайыактарын куонкурустарыгар хотуу көмөтүнэн тэриллибитэ. 

## остуоруйатая
Хампаанньаны аһыы туһунан өссө 2013 сыллаахха Индия Хайдарабад куоратыгар Индия биизинэс оскуолатын биэс бүтэрээччилэрэ толкуйдаабыттара. 2014 сыллаахха кулун тутарыгар Hult Prize  эрэгэнээльнэй финаалыгар ыкайаннар,  эдэр дьон ол сыл муус устарга NanoHealth бырайыак тургутар версиятын таһаарбыттара. От ыйыгар хампаанньаҕа партнерунан Индия конгломераата GVK кыттыспыта.

NanoHealth сүрүн болҕомтотун олохтоох медүлэһиттэргэ анаан  медицина ситимин тэрийиигэ уурбута, «Doc-in-a-Bag» аппараат көмөтүнэн пациеннар дьарҕа ыарыыларын булан диагнох туруоралларыгар.

2014 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр хампаанньа Нью-Йоркка буолбут Hult Prize финаалыгар кыайбыта. наҕарааданы АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Билл Клинтон туттарбыта. NanoHealth бу куонкуруска Индияттан кыайбыт бастакы хампаанньа буолбута.

2015 сыллаахха олунньуга хампаанньа Хайдабарад трущобаларыгар биэс медицина пуунун тэрийбитэ.

## Партнёрдара

* GVK BIO’s HEART
* Youth for Seva
* Tabeeb

## Быһаарыылар
Rise Asset Development

**Rise Asset Development** — Канада түмэт урбаан микрофинансовай тэрилтэтэ, психикаларыгар кэһиллиилээх  уонна наркотиктан тутулуктарын эмтэммит дьоҥҥо бэйэлэрин биизинэстэрин арыйалларыгар кредит биэрэр.

## Остуоруйата
Онтарио биэс олохтооҕуттан хас биирдиитэ психикаларыгар кэһиллиилээхтэр эбэтэр наркотиктан тутулуктана сылдьыбыт опыттаахтар. Оннук дьон үлэни бэрт эрэйинэн булаллар уонна кредит историялара куһаҕан буолан заайым ылар кыахтара суох.  2009 сыллаахха Ротман биизинэс-оскуолата уонна Centre for Addiction and Mental Health клииника кыттыыларынан   Сандра Ротман  Rise Asset Development диэн хампаанньаны арыйбыта. Хампаанньа үс сылга болдьохтоон биизинэс арыналларыгар эбэтэр баар биизинэстэрин өйүүллэригэр кредит биэрэр (ортотунан үстэн биэс тыһыынча дуолларга дылы). Rise Asset Development итини таһынан  эдэр урбаанньыттарга анаан бизнес-тренингтары ыытар.

2013 сылга  Rise Asset Development  200 тыһыынча дуоллар сууммалаах кредиты биэрбит. 2012 сыллаахха Оттаваҕа, сыл буолан баран Лондоҥҥа хампаанньа бэрэстэбиитэлистибэлэрэ аһыллыбыттара. Rise Asset Development психикаларыгар кэһиллиилэрдээх дьоҥҥо тэҥ усулуобуйаны оҥорор туһугар һлэлиир түмэт тэрилтэтэ буоларын быһыытынан  Social Entrepreneurship in Mental Health Equity Award наҕараадатынан бэлиэтэммитэ. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
Забавушка (түмэл)

**«Забавушка» оҕолорго аналлаах норуот оонньуурдарын музейа** — Москубаҕа баар норуот оонньуурдарын интерактивнай оҕолорго аналлаах музейа.

Музей пуондата оҕолорго уонна кинилэр тутталларыгар аналлаах. Оҕолор музей экспонааттарынан оонньууллара көҥүллэнэр. Музей соругунан Арассыыйа норуотун оонньуурдарын кытта билиһиннэрии уонна тарҕатыы буолар. Музейга дьарыктаныы төлөбүрдээх, онон ороскуоттара сабыллар. Музейга сылдьар сүрүн бөлөхтөр - үксүн оскуола иннинээҕи саастаах уонна оскуола алын кылаастарыгар үөрэнэр оҕолор.

Тэрилтэ судаарыстыба  көмөтүн уонна бэрэсидьиэн граанын  ылбатаҕа.

## Остуоруйата

Бастаан 1998 сыллаахха музей «Традиция» диэн ааттаах норуот ускуустубатын таптааччылар уопсастыбаларын быһыытынан тэриллибитэ, уопсастыбаны тэрийээччинэн уонна салайааччынан Алексей Санкин буолбута. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр уопсастыба «Норуот оонньуурдарын төннүүтэ» диэн ааттаах  үтүө санаа аакциятын ыыппыта. 2002 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр өссө биир быыстапка үлэтин саҕалаабыта, ол быыстапкаҕа Арассыыйа 15 эрэгийиэниттэн 20 промысел кыттыбыта.. 27 июня 2002 года выставка уже официально работала. 

1990-с сыллар бүтүүлэригэр тэрилтэ оҕолорго эрэ аналлаах быыстапкалары тэрийиинэн уонна семинаардарынан дьарыктаммыта, музейга араас спонсордар көмөлөспүттэрэ (ол иһигэр Сорос пуондата)ю Ол кэннэ музей дьиэ арендалаабыта уонна ороскуотун бэйэтэ толунар буолбута. 

2008 сыллаахха балаҕан ыйын 16-18 күннэригэр музей «Кремль — оҕолорго» диэн ааттаах фестиваальга кыттыбыта. 

2012 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр музей «Возрождение традиций» диэн быыстапканы ыыппыта, быыстапкаҕа хас биирдии экспонаатын тутан-хабан көрүөххэ сөп этэ,  оҕолорго биирдии кырааскаламматах оонньууру туттарбыттара, ол оонньууру музей дьиэтигэр кырааскалыахха сөбө.

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
*
Рошане Зафар

**Рошане Зафар** (; төр. Лахор, Пакистан) — пакистан урбаанньыт дьахтара уонна менеджер,  *[[Kashf Foundation]]* уонна *FINCA Microfinance Bank Limited* тэрийээччитэ уонна салайааччыта;  түмэткэ, дьахталлар бырааптарын уонна кыахтарын кэҥэтиигэ  хас да аан дойдутааҕы бөлөхтөр уонна бырабыыталыстыбаннайа суох тэрилтэлэр дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ.

## Биографията
Рошане Зафар Пакистааҥҥа Лахорга биллэр интеллигент дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кини аҕата — табыллыылаах  юрист уонна консультаан.

Рошане Зафар Уортон биизинэс оскуолатыгар экэниэмикэ уонна финаанстар уобаластарыгар бакалаавр  уонна Йель үнүбүрсүтүөтүгэр аан дойду экэниэмикэтин сайдыытын уобалаһыгар магистр истиэпэннэрин ылбыта.

1990-с сыллар саҕаланыыларыгар ООН сайдыы бырагыраамматыгар  уонна Аан дойдутааҕы бааҥҥа сайдыыга специалист карьератын туппута.

Ити кэмҥэ кини Пакистааҥҥа бастакы дьахталларга аналлаах Bedari криизис киинин олохтоһооччунан буолбута.

Дьахталлар аан дойдуга балаһыанньаларыгар уонна кинилэр экэниэмикэҕэ сайдалларыгар аналлаах кэмпэриэнсийэҕэ Рошане Зафар *[[Grameen Bank]]* тэрийээччитин Мухаммад Йунусу көрсүбүтэ, Юнус кинини урбаанньыт опытын үөрэтэ Бангладешка барарыгар мэктиэлээбитэ.

Икки ыйдаах тэтимнээх чинчийии кэнниттэн Зафар тэрилтэтин биизинэс-моделын Пакистааҥҥа сөп түбэһиннэрэргэ быһаарыммыта.

1996 сыллаахха Зафар Пакистааҥҥа кэммиэрсийэтэ суох *[[Kashf Foundation]]* тэрилтэни тэрийэн салайбыта, ити тэрилтэни кытта кини инники карьерата ситимнэммитэ.

Сотору кэминэн  *Kashf Foundation* клиеннара  депозиттарга наадыйбыттара. Ол эрэн Пакистаан сокуона микрокредит тэрилтэлэригэр дьонтон үп ылаларын бобор.

ити кыһалҕаны быһаараары Рошане Зафар *Kashf Microfinance Bank* тэрийэн  салайбыта, 2013 сыллаахха сэтинньигэ аата уларыйбыта - *FINCA Microfinance Bank Limited*.

## Награадалара уонна премиялара
Түмэт урбаан уобалаһыгар уонна дьахталлары сайдыыларыгар үлэлэһэрин иһин  Рошане Зафар хас да наҕараада уонна бириэмийэни ылбыта.

2005 сыллаахха кини Пакистаан бэрэсидьиэниттэн судаарыстыба биир үрдүкү наҕараадатын  Tamgha-e-Imtiaz ылбыта.

1997 сыллаахха Зафар Ашока пуонда бастакы стипендиаттарыттан биирдэстэрэ буолбута, кэлин  Шваб пуондатынан (2003) уонна Сколл пуондатынан (2007) сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: roshanehzafar.
* Раздел Рошане Зафар на сайте Фонда Сколла: roshaneh-zafar .
* Выступления:
** TEDxKarachi — Roshaneh Zafar — Kashf Foundation.
* Интервью:
** Small Loans, Large Purpose: How Roshaneh Zafar Became a Leader in Pakistani Microfinance.
* Публикации:
** Here’s a Woman Fighting Terrorism. With Microloans.
** Social Entrepreneur Empowers Women.
** Roshaneh Zafar — Founder of Pakistan’s First Woman Micro-finance Bank .
Коцюбинское

**Коцюбинское** () диэн Украина Киев уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 15 038 (2011). Слава Украине! Рашизм не пройдёт! 🇺🇦🇺🇦🇺🇦

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Абас

**Абас** (, )  дьахтар Ууһуур тиһигин тас уоргана,онно киирэллэр Мотохоно сүүһэ (лобок),Мотогоно мойтохторо (большие половые губы), Муот аан (половая щель), Моттоҕойдор (малые половые губы), Моттойо (Клитор). Ууһуурун сиппит кыыс (дьахтар) абаһа түүлээх. Түү  мотохоно сүүһүн, Мотохоно мойтоҕун тас өттүн бүрүйэр. Мотохоно мойтохторо Муот аан эркиннииллэр. Мотохоно мойтохторун икки ардыгар моттогойдор (малые половые губы) бааллар. Моттогойдортон Үҥүлүтэр (преддверие влагалища) саҕаланар. Моттоҕойдор икки ардыларыгар Моттойо (Клитор) диэн сүрүн уорган баар. Моттойо диэн дьахтар эр киһи Өбүһүгэр майгынныыр уоргана. .
Ахта

**Ахта** — киһи эбэтэр атын тыыннаах харамай атахтарын икки арда.
Кодыма

**Кодыма** () диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
ADSL

**ADSL** (АДСЛ), (, ол эбэтэр *Ассиметричнай цифровой сибээс линия*), диэн АТСтан тахсар икки кабель, сүрүннээн телефон линията буолар. АДСЛ көмөтүнэн биир линияҕа телефон, интернет, факс, телевидения бары биир проводкаҕа баталлар, ону сплиттер диэн микросхемалаах тэрил уларытар (сплиттергэ Wi-Fi роутер, маршрутизатор, коммутатор, телевизор, телефон холбонор).

Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар саамай улахан АДСЛ линияны Verizon уонна AT&T, Европа дойдуларыгар T-Mobile, France Telecom, Арассыыйаҕа Ростелеком (Rostelecom), Саха Сиригэр Сахателеком.
AT&T

**АМЕРИКАН ТЕЛЕФОН ЭНД ТЕЛЕГРАФ** () — телекоммуникация уонна электротехника эйгэлэригэр үлэлээбит бөдөҥ хампаанньа. Сибээс уонна электротехника тэриллэрин оҥорон таһаарыыга, ситимнэри хааччыйыыга үлэлээбитэ. Бэйэтин тутулуктаах хампаанньалын нөҥүө чинчийэр үлэнэн дьарыктаммыта, АХШ-ка төлөппүөннэри оҥоруу саамай улахан өлүүтүн ылара. АТТ 1885 сыллаахха тэриллибитэ, 1877 сыллаахха А. Г. Белл тэрийбит АХШ-ка бастакы төлөппүөн хампаанньатын 1900 сыллаахха бэйэтигэр сыһыарбыта. 

XX үйэ устатыгар АХШ сибээс өҥөтүн ырыынагын сиирин саҕалаабыта. Номнуо 1965 сыллаахха бары телефоннартан 85% хампаанньа хонтуруоллуур этэ. 1950ус сыллардаахтан араас континеннары кытта холбуус сибээс линияларын туппута уонна атыыласпыта. Ону тэҥэ араадьыйа уонна телевизор уобалаһыгар эмиэ үлэлиирэ.

«Уэстерн электрик» (Western Electric) диэн хампаанньа кыракый токтаах тэриллэри оҥорор эбит. Онно дьон уонна байыаннай тэриллэри оҥороро. Араас программаларга, ол курдук «Джемини» уонна «Аполлон» космос программаларыгар кыттыбыта.

1982 сыллаахха правительство ыйааҕынан хампаанньаны бытарыппыттар. Бас билэр миэстэҕэ баар хампаанньалары BellSouth, U.S. West, NYNEX, Southwestern Bell көҥүлгэ ыыппыттар. Ол гынан баран AT&T дойду икки ардыгар барар линиялары бэйэтигэр хаалларбыт. Интернет уонна мобильнай сибээс тарҕаныытын кэнниттэн AT&T суолтата кыччаабыт. 

## Быһаарыылар
Фреска

right|thumb|210x210px|Рим фреската, б. э. инн. 40-30 с.
**Фре́ска** ( — *сибиэһэй*), **aффреско** () — сииктээх сыбахха оҥоһуллар живопись көрүҥэ, эркиҥҥэ уруһуйдааһын ньымата, «а секко» (кураанах, сиигэ суох эркиҥҥэ уруһуйдааһын). Сыбахха баар испиэскэ куурарыгар чараас дьэҥкир суба үөскэтэр, ол суба фресканы үйэлээх оҥорор. 

## Устуоруйата
Хаһан баар буолбута чопчу биллибэт эрээри, Эгей култууратын кэмигэр киэҥник тарҕаммыта (б. э. инн. 2-с тыһ. с.). Үйэлээх буолан Антик эйгэҕэ киэҥник туттуллубута. Кэлин христиааннар таас храамнарын ис бараанын (сороҕор тас өттүн кытта) киэргэтэргэ туһаммыттара.  

Европаҕа Барҕарыы кэмигэр эркиҥҥэ уруһуйдааһын худуоһунньук таһымын сүрүн кээмэйэ буолбута. Ол саҕана Италияҕа фреска ньыматынан уруһуйдааһын чыпчаал сайдыыта бэлиэтэнэр. 

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
*  (в пер.)
* Методика реставрации монументальной живописи из археологических раскопок. Государственный Эрмитаж. Лаборатория научной реставрации монументальной живописи. — СПб., 2002.
* *Киплик Д. И.* Техника живописи. — М.: Сварог и К, 1998. — ISBN 5-85791-034-4.
* *Лентовский А. М.* Технология живописных материалов / А. М. Лентовский. — Л.; М.: Искусство, 1949. — 220 с. — 5 000 экз.

## Сигэлэр
* Статья Д. Жуковской «Техника фрески» на портале «Историк»
Сплиттер

**Splitter** (*Сплиттер*), специальнай тэрил, биир проводтан хас да частотаанан үлэлэтэн тэрил буолар. Биир проводка сүрүннээн хас да бытовой техниканы холбуохха сөп. Сплиттер ADSL уонна Ethernet проводтарга туттуллар.
Окаванго

**Окава́нго** (Ангола өттүгэр **Куба́нго**) — соҕуруулуу-арҕаа Африкаҕа баар өрүс. Соҕуруу Африка төрдүс өрүһэ. Соҕуруулуу-илин диэки устар. Устата — 1600 км. Уутун орто ороскуота — 475 м³/с. Төрдө Анголаҕа  баар, онтон соҕуруу диэки Ангола уонна Намибия ыккардыларынан сүүрэр, ол кэннэ Ботсвана сиринэн барар.

Окаванго муораҕа да күөлгэ да түспэт. Ол оннугар ханаалларынан эрийэ-буруйа баран сиигин 95 % сүтэрэн тиһэх уһугар Калахари кумах куйаарын бадарааныгар уолан хаалар. Ол сири Окаванго дельтата (Окаванго бадараана) диэн ааттыыллар, аан дойдуга саамай улахан дельталарга киирсэр, иэнэ 15 000 км².
Хотугу Рейн-Вестфалия

**Хотугу Рейн — Вестфа́лия** () — земля Федеративной Республики Германия. Киинэ — Дюссельдорф куорат. Бөдөҥ куората — Кёльн. Олохтоохторун ахсаана — 17,6 мөлүйүөн киһи (ФРГ-га бастакы миэстэ). Иэнэ — 34,1 тыһ км² (ФРГ-га төрдүс миэстэ). Германия 80 бөдөҥ куоратыттан 29 ХР-В сиригэр тураллар. 

## Географията
Хотугу Рейн — Вестфалия дойду арҕаа өттүгэр сытар, омук сирдэриттэн Бельгиялыын (99 км), Нидерландылыын (387 км) быысаһар, Германия сирдэриттэн - Алын Саксониялыын (583 км), Гессенныын (269 км) уонна Рейнланд-Пфальц диэн сирдиин (307 км).

Хотугу Рейн — Вестфалия ортотугар Рейн-Рурский регион сытар, онно Дюссельдорф, Кёльн курдук бөдөҥ куораттар уонна промышленнай Рур региона киирэллэр. Рур хоту өттүгэр Боттроп, Гельзенкирхен, Херне уонна Реклингхаузен, илин өттүгэр Дортмунд, Хаген уонна Хамм<nowiki/>, үөһүгэр Бохум, Эссен, Оберхаузен уонна Мюльхайм, арҕаа Дуйсбург уонна Мёрс сыталлар<nowiki/>. Хотугу Рейн — Вестфалия урьбанизациятын таһыма дойду үрдүнэн самай үрдүк: 20 бөдөҥ куораттан 9 манна бааллар.

## Устуоруйаттан
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн билиҥҥи Хотугу Рейн — Вестфалия сирдэрэ Британия оккупациялыыр зонатыгар киирбиттэрэ. 1946 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр урукку  Пруссияҕа  киирэр Вестфалия провинцияны уонна Рейн провинциятын () хотугу өттүн холбоон оҥоһуллубута. Онон Рур бассейнын биир дьаһалта салайар буолбута. 

## Салаллыыта
Хотугу Рейн — Вестфалия ил тутула Германия уонна бэдэрээссийэ сирин бэйэтин Сүрүн сокуоннарыгар олоҕурар.  Ниэмэс федерациятын тиһигэр Хотугу Рейн — Вестфалия бэдэрээссийэҕэ киирэр туспа Ил ()

## Дьаһалтанан тыырыллыыта
Хотугу Рейн — Вестфалия оройуоннарга () уонна оройуоҥҥа киирбэт куораттарга () арахсар. В состав районов в свою очередь могут входить города () и общины (). Города могут делиться на городские округа (), причём для внерайонных городов это деление обязательно; общины  — на общинные округа ().

### Оройуоннар
right|thumb|300x300px|Хотугу Рейн - Вестфалия оройуоннара уонна куоратын оройуоннара (кыһыл өҥүнэн).
Хотугу Рейн — Вестфалия маннык оройоуннартан турар (ускуопкаҕа массыына нүөмэрин куода бэриллэр):
# Ахен (AC).
# Боркен (BOR).
# Косфельд (COE).
# Дюрен (DN).
# Эннепе-Рур (EN).
# Рейн-Эрфт (BM).
# Ойскирхен (EU).
# Гютерсло (GT).
# Хайнсберг (HS).
# Херфорд (HF).
# Хохзауэрланд (HSK).
# Хёкстер (HX).
# Клеве (KLE).
# Липпе (LIP).
# Меркиш (MK).
# Меттман (ME).
# Минден-Люббекке (MI).
# Рейн-Нойс (NE).
# Обербергиш (GM).
# Ольпе (OE).
# Падерборн (PB).
# Реклингхаузен (RE).
# Рейниш-Бергиш (GL).
# Рейн-Зиг (SU).
# Зиген-Виттгенштайн (SI).
# Зост (SO).
# Штайнфурт (ST).
# Унна (UN).
# Фирзен (VIE).
# Варендорф (WAF).
# Везель (WES).

### Бэдэрээссийэ сирэ дьаһайар куораттара ()
* Билефельд (BI)
* Бонн (BN)
* Боттроп (BOT)
* Бохум (BO)
* Вупперталь (W)
* Гельзенкирхен (GE)
* Дортмунд (DO)
* Дуйсбург (DU)
* Дюссельдорф (D)
* Золинген (SG)
* Кёльн (K)
* Крефельд (KR)
* Леверкузен (LEV)
* Мёнхенгладбах (MG)
* Мюльхайм-на-Руре (MH)
* Мюнстер (MS)
* Оберхаузен (OB)
* Ремшайд (RS)
* Хаген (HA)
* Хамм (HAM)
* Херне (HER)
* Эссен (E)




## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официал ситим-сирэ
Джоан Кэтлин Роулинг

200px|мини|справа|Джоан Кэтлин Роулинг (2010)

**Джоан Роулинг** (; От ыйын 31 1965(19650731), Йейт, Улуу Британия), псевдонимнара **Дж. К. Роулинг** *(J. K. Rowling)* уонна **Роберт Гэлбрейт** *(Robert Galbraith),* — британия суруйааччыта, Гарри Поттер туһунан ромааннар сиэрийэлэрин суруйбутунан биллэр. Поттер туһунан кинигэлэрэ хас да литэрэтиирэ наҕараадатыгар тиксибиттэрэ, 400 мөлүйүөнтэн тахса экземплярынан атыыламмыттара. Устуоруйаҕа саамай элбэхтик атыыламмыт кинигэ сиэрийэтэ буолбуттара ону таһынан ол кинигэлэргэ олоҕурбут киинэ сиэрийэлэрэ устуоруйаҕа саамай элбэх харчыны киллэрбиттэрэ. Роулинг киинэлэрин сценарийин бэйэтинэн бигэргэтэр уонна продюсердаан киинэ устуутун быһаччы хонтуруоллуур эбит.

Роулинг Гарри Поттер туһунан бастакы ромаанын суруйарыгар «Международная амнистия» тэрилтэҕэ билим үлэһитэ уонна тылбаасчыт этэ. Бэйэтэ ахтарынан 1990 сыллаахха Манчестертан Лондоҥҥа баран истэҕинэ оннук санаа көтөн түспүт. Ол кэннэ ийэтэ өлөр, бастакы кэргэниттэн арахсар уонна аас-туор олоххо олорор. Онтон 1997 сыллаахха «Гарри Поттер уонна бөлөһүөк тааһа» диэн бастакы ромаанын бэчээттээн эмискэ аатырар уонна байар. Кэлин 6 сиквелы суруйан таһаартарар — тиһэҕэ «Гарри Поттер уонна Өлүү Бэлэхтэрэ» (2007), — уонна ити сиэрийэҕэ 3 эбии суруйууну таһаартарар. Ол кэнниттэн улахан дьоҥҥо суруйан барар, 2012 сыллаахха «Быстах вакансия» трагикомедияны уонна — «Роберт Гэлбрейт» диэн аатынан — «Кэҕэ ыҥырыыта<nowiki/>» (2013) итиэннэ «Шелкопряд» (2014) диэн криминал романнара тахсаллар.

## Быһаарыылар
Сьерра-Невада (Испания)

thumb|250x250px|Муласен хайа (3478 м) — Испания үрдүкү чыпчаала.
**Сье́рра-Нева́да** ( — «хаардаах сис») — Пиреней тумул арыы соҕуруу өттүгэр баар хайа сиһэ, Кордильера-Бетика сорҕото. Андалусияҕа, киирсэр. Үрдүкү чыпчаала — Муласен хайа, 3478 м.

## География
Сис уһуна 80 км, кэтитэ — 15 - 30 км. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин сытар. Сис балачча уһун сорҕото 3 тыһ. м ордук үрдүктээх. Муласен хайаҕа Европа саамай соҕурууҥу тарыҥа баар эбит (Корраль-де-ла Велета), 1913сыллаахха ууллубут.

Сис соҕуруу өттүттэн хас да кыра сис арахсар. Ол систэри уонна кинилэр ыккардыларыгар сүүрэр үрэхтэри Альпухарра диэн ааттыыллар. Сьерра-Невада отугу эниэтиттэн Хениль өрүс саҕаланар (Гвадалквивир салаата).

## Сигэлэр
* Сьерра-Невада в БСЭ (нуучч.)<br> 
* Словарь современных географических названий — Сьерра-Невада (нуучч.)<br> 
* Сьерра-Невада ситим сирэ  
* Sierra Nevada, Spain  NASA Earth Observatory
Арҕаа Папуа

left|thumb|268x268px|Арҕаа Папуа олохтоох дьахталлара
**Арҕаа Папуа** () — Саҥа Гвинея арыыга сытар Индонезия провинцията. Олохтоохторун ахсаана — 760 422 киһи. (2010). Дьаһалта киинэ — Маноквари куорат.

## Географията
Провинция Чендравасих тумул арыыга (Көтөр Төбөтө) уонна аттыгар сытар арыыларга сытар.

## Устуоруйата
До 7 февраля 2007 провинция называлась **Западная Ириан-Джая**, и была переименована в Западное Папуа. Однако требуются ещё дополнительные процедуры для легализации нового названия. Провинция образовалась в 2003 в результате разделения бывшей провинции Ириан-Джая.

## Олохтоохторо
Австронезия (ираруту, кури, биак, вайгео уо.д.а.) уонна папуас тылынан саҥарар дьон олороллор. Олор истэригэр  майбрат уонна илин чендравасих тыл кэргэнигэр киирэр тыллар, ону таһынан  арҕаа-папуас, майраси, трансновогвинейскай тыл кэргэннэрэ, уонна абун, мпур итиэннэ хатам изоляттар бааллар.

## Дьаһалтанан тыырыллыыта
Провинцияҕа 10 уокурук (kabupaten) уонна 1 городскойкуорат муниципалитета (kota) киирэр:

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Экспедиции Олега Алиева в Западное Папуа
Корсика

**Ко́рсика** ( , , ) — Средиземном улаханынан төрдүс арыы. Это один из 27 регионов Франция 27 эрэгийиэниттэн биирдэстэрэ. Ол гынан баран атын эрэгийиэннэртэн туспа стаатустаах — **Корсика Сирин Түмэтэ** (). Киин куората — Аяччо. Олохтоохторун ахсаана — 314 486 (2011) киһи (Францияҕа 25-с), сүнньүнэн корсиканецтар.

## Географията
left|thumb|128x128px|Корсика спутниктан
Сирин иэнэ 8680 км². Корсика эрэгийиэҥҥэ Соҕуруу Корсика уонна Үөһээ Корсика дэпэртээмэннэр киирсэллэр.

Арыы ортотугар 3000 миэтэрэ үрдүктээх хайалар бааллар.  Өрүстэрэ, хайа үрэхтэрэ буолан аал сылдьыбат<nowiki/>: Гравона, Рестоника, Тараво, Тавиньяно, Риццанезе уо.д.а. Ордук бөдөҥ өрүһэ — Голо (90 км).

## Биллэр дьоно
Корсикаҕа (Аяччо) Наполеон Бонапарт, Аббатуччи диэн байыаннайдар дьиэ кэргэттэрэ төрөөбүттэрэ. Сорох сабаҕалааһынынан Корсикаҕа Христофор Колумб төрөөбүт буолуон сөп.

## Эбии көр<span class="cx-segment" data-segmentid="261"></span>
* Фронт национального освобождения Корсики
* Озеро Ротондо

## Литература
* 

## Сигэлэр
* CNN CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
* Туристические карты Корсики 
* Университет Корсики
Рени

**Рени** (, ) диэн Украина Одесса уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 8 932 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Кһумба

**Кһумба** (), Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ оҥорон таһаарбыт мультига, технология өттүнэн АХШ уонна Дьоппуон көмө буолбуттара. Мультик 2013 сыллаахха Африка дойдуларыгар тахсар, 2014 сыллаахха Аан Дойдуга барытыгар. 150 омук тылынан тылбаастанан Аан Дойду бары кинотеатрдарыгар толору 2014 сыллаахха тахсан, АХШ мультиктарын рейтининэн тэннэһэр.

## Сүжет
Зебра туһунан, төрүүрүгэр кэннин полосалара суохтар, ол иһин ийэтэ Кhумба диэн ааттыыр.
Левиафан (киинэ)

**Левиафан** (английскайдыы *Leviathan*, аныгы сахалыы *Левиафан*, сахалыы *Лэбиапан*), киинэ, Арассыыйа билиҥҥи олоҕун көрдөрөр эбэтэр олоххо көстөр проблемалары образтааҺын. Киинэ 2014 сыллаахха тахсаатын кытта АХШ, Швеция, Дьоппуон, Европейскай Союз, Илинни Европа дойдулара хайҕабыл биллэрэллэр. Сорох кэмнэ Арассыыйа территориятыгар бобулла сыҺар. Арассыыйа бастакы айымньыта буолар, Кыһыл көмүс глобус аатын ыларынан.

## Cүжет
Киинэ сурун чааьа Мурманскай уобаласка барар.

## Фактар
* Киинэ уһуллубут сирэ Териберка, Мурманскай уобалас.
* Киинэ сир шаарын урдунэн прокатка тахсарын, элбэх дьон Арассыыйаны утарар диэн этэллэр. Ончо же элбэх киһи  дьиннээх Арассыыйа хартыыната дииллэр. Ол иһин киинэ бобулла сыспыта.
* Сүрүн оруолга Алексей Валерьевич Серебряков буолар, уруккута Арассыыйа артыыһа, билигин Канаада олохтооҕо.
* Кыһыл көмүс глобус биир номинана.
* Элбэх омук тылынан тылбаастанан, биир шедефр киинэ буолар.
Териберка

**Териберка** (*Териберка*), дэриэбинэ, Мурманскай уобаласка баар. Бу дэриэбинэҕэ Левиафан уһуллубута.
Серебряков Алексей Валерьевич

**Алексей Валерьевич Серебряков** — Арассыыйа артыыһа.

Билигин Канаада олохтооҕо. Элбэх киинэҕэ уһуллубута, бэйэтэ эмиэ устубута.

Биллэр оруоллара уонна киинэлэрэ: Левиафан уонна Груз 200.