open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Money, Money, Money

thumb|300px|ABBA бөлөх: Бенни Андерссон, Анни-Фрид Лингстад, Агнета Фельтског, Бьорн Ульвеус
thumb|300px|

«**Money, Money, Money**» () — 1976 сыллаахха Швеция ABBA бөлөҕүнэн суруллубут ырыа. Ырыа «Arrival», «ABBA Gold: Greatest Hits» альбомнарга киирэр, «Mamma Mia!» мюзиклга ылланар.

## История
«Money, Money, Money» ырыаны (рабочай аата  — «Gypsy Girl») Бенни Андерсон уонна Бьорн Ульвеус суруйбуттара. Ырыа 1976 сыл сэтинньитигэр тахсыбыта. «Dancing Queen» ситиһиитин хатылаан, улахан биһирэбили ылбыта. Биир өттүттэн, ырыа драматическай ис хоһооно уонна ырыаны толорооччу Анни-Фрид Лингстад вокала бэркэ дьүөрэлэһэн, ырыа ситиһиилэммитэ.

Хойут, ABBA үгүс ырыаларыгар курдук, «Money, Money, Money» ырыаҕа эмиэ клип уһуллубута. Клип режиссёра Лассе Халльстрём, хойут оҥорсубут клиптарыттан ABBA бөлөх бу «Money, Money, Money» видеота бастыҥ буоларын туһунан билиммитэ.

«Money, Money, Money» ырыа «Arrival» альбом үс бастыҥ хиттарыттан биирдэстэрэ буолбута, «Dancing Queen» уонна «Knowing Me, Knowing You» кэккэ. Австралияҕа бу ырыа сүрдээх күүрээни тардыбыта, алта нэдиэлэни быһа  № 1 буолбута.

Ырыа Бельгия, Франция, Нидерланды, Арҕаа Германия, Мексика уонна Саҥа Зеландия чартарыгар бастакы миэстэлэри ылаталаабыта, ону кытары Норвегияҕа, Ирландияҕа, Швейцарияҕа, Австрияҕа уонна Улуу Британияҕа бастыҥ үс ырыа ахсааныгар киирбитэ.

## Ырыа тыллара уонна тылбаастара

## Ырыа чартарга туруута

## Атын айымньыларга
* ABBA бөлөх кыттааччылара ырыаттан быһа тардыылары «ABBA» киинэҕэ толорбуттара (1977).
* Ырыа «Mamma Mia!» мюзиклга, ону кытта киинэтигэр ылламмыта.

## Сигэлэр
* Сингл бөлөх тус ситим сиригэр 
* Ырыа тыллара «Money, Money, Money»  

## Быһаарыылар
Михайлов Владимир Африканович

**Влади́мир Африка́нович Миха́йлов** (төр. алтынньы 8 1953, Марба, Сунтаар улууһа) — Сунтаар улууһун «Кириэстээх» тыа хаһаайыстыбатын кооперативын ыанньыксыта. Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера.  Бочуот уордьанын кавалера.

## Олоҕун олуктара
Владимир Африканович 1953 сыл алтынньы 8 күнүгэр Марба с. (билиҥҥитэ Сунтаар улууһун Бордоҥ нэһилиэгин Бордоҥ с.) төрөөбүт. Бордоҥ орто оскуолатын бүтэрээт, Бордоҥ совхозка ыанньыксытттабыт.

1979 сылтан — «Маяк» ферма ыанньыксыта.

IX (1971—1975), X (1976—1980) уонна XI (1981—1985) пятилеткалар түмүктэринэн Владимир Африканович үүт ыамыгар улууһугар уонна бүтүн Өрөспүүбүлүкэҕэ үрдүк көрдөрүүлэммит, биир ыанар ынахтан 4250 кг үүт ыанарын ситиспит.

ССРС Үрдүк Сүбэтин Президиумун уураахтарынан 1976, 1983 уонна 1990 сыллардаахха үүт ыамыгар бигэлээх көрдөрүүлэрин уонна өр сыллаах туһалаах үлэтин иһин Үлэ Албан аатын уордьанын үс степеннэринэн наҕараадаланан, бу уордьан толору кавалера буолбут.

2000 сылтан «Кириэстээх» кооперативка үлэлиир.

Владимир Африканович тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр 40-н тахса сыл үтүө суобастаахтык, күргүөмнээхтик үлэлиир, кооператив бастыҥ үлэһитэ, эдэр ыанньыксыттары үөрэтэр.

2013 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга улахан өҥөтүн, үлэҕэ үрдүк ситиһиилэрин уонна өр сыллаах кыһамньылаах үлэтин иһин Российскай Федерация Президенын Ыйааҕынан Бочуот уордьанынан наҕараадаламмыта..

Сунтаар улууһугар олорор.

## Наҕараадалара
* Бочуот уордьана (2013)
* Үлэ Албан аатын уордьана I, II уонна III ст. (1990, 1983, 1976)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* «Хотугу Сулус» уордьан (2011)
* Саха Сирин комсомолун лауреата
 
## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Герои страны: Михайлов Владимир Африканович
* Газета «Якутия» от 31.10.2013 № 203: Часы от министра, орден от президента
Лира (харчы)

**Ли́ра** (,  — фунт) — хас да дойду туттар харчыта. Билигин Турция валютата, Ливан уонна Сирия валюталара (соторутааҕыта, евроҕа көһүөр дылы, өссө Кипр туттар этэ) нууччалыы фунт диэн ааттаналлар эрээри, ол гынан баран дойдуларын бэйэлэрин иһигэр лира диэн ааттаналлар.  

Соторутааҥҥа дылы Италия лирата Италия, Ватикан уонна Сан Марино туттар валюталара этэ, Мальта валютата эмиэ лира этэ. Бары 4 иллэр евроҕа көспүттэрэ.  

Израильга олохтоох валюта быһыытынан 1952 с. балаҕан ыйын 9 — 1980 с. олунньу 24 дылы туттулла сылдьыбыт израиль фунта израиль лирата () диэн ааттанар эбит. Иврит тылыгар "лира"  () фунт диэн өйдөбүллээх; валюта Англия мандаатыгар сыппыт Палестина валютатыттан — палестина фунта (, ) ааттаммыт эбит.
Харчы суолтата

**Харчы** — туох баар табаар сыанатын быһаарар уонна атастаһарга суолталаах уопсай эквивалент.

Э. К. Пекарскай маннык быһаарар: «Харчы-хаччы, хатчы (түүрк: карчы — кириэс, кириэс оҥоһуулаах фигура)». Манна салгыы суруллубут «Квадратнай плитка — сылгы саамай эмис чааһыттан ылыллыбыт түөрт муннуктаах куһуок ааттанар».
Макс Фармер «харчы» диэн тылы турок «xards» (дохуот, хаһаайыстыбаннай ороскуот) диэн тылын кытта сибээстиир.
Былыр араас омуктар сорох ардыгар киһи үөйбэтэх-ахтыбатах дьикти харчыланаллара. Пржевальскай айанныырын саҕана Монголияҕа ньирэй хаана иҥэриллибит кирпииччэ чэй харчы суотугар сылдьара. Өссө ыт аһыыта, киһи-сүөһү чөмчөкөтө, табах о.д.а. харчы быһыытынан туттулла сылдьыбыттар.

Бытархай харчы формата да араас: түөрт муннуктаах, ньолбоҕор, төгүрүк, алта уонна уон икки кырыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, монголлар харчылара «тугрик» диэн, ол эбэтэр «төгүрүк» диэн суолталаах.

А. И. Гоголев «Якуты» диэн үлэтигэр XVIII үйэтинээҕи киһи уҥуоҕуттан кытай манньыаттара булуллубуттарын туһунан суруйбут. Ол аата сахалар нуучча эрэ харчытын буолбакка, атын омук харчытын эмиэ туһаммыттарын туоһулуур.

XVI—XIX үйэлэргэ Саха сиригэр эргиэн сайдыбыта. Саха сирин түүлээҕэ аан дойду рыногар биллибитэ.

1911 с. ыам ыйыгар Дьокуускайга бастакы баан арыллыбыта. Баан суох бириэмэтигэр баайдар манньыаттарын сиргэ кистиир түгэннэрэ баара. Ол кистээбит манньыаттара (кылааттара) кэлин булуллубуттара.

1919—1921 дылы Саха сиригэр арыгы этикеткалара харчыны солбуйа сылдьыбыттааҕа биллэр. Олору Алексей Алексеевич Семенов (кэлин Республика наркомфина буолбут) таһаара сылдьыбыт.

Гражданскай сэрии бүтэрин кытта, 1921 с. бастакы советскай харчы бэчээттэнэн барбыта.

1961 с. Советскай Союзка харчы реформата буолбута: 1, 2, 3, 5 бытархай харчылар, 1 солкуобай алтаннаах никель манньыаттар тахсыбыттара.

## Сигэлэр
* Пекарский Э. К. Словарь якутского языка.
* Гоголев А. И. Якуты.

## Быһаарыылар
Саха Сирин арыгы харчыта

**Саха сирин «[[арыгы]]» [[харчы]]та** — арыгы этикеткалара, Саха Сиригэр Өктөөп Өрөвөлүүссүйэтин кэнниттэн харчы оннугар туттулла сылдьыбыттар. Эргиэҥҥэ 1919 — 1921 с. Семёнов Алексей Алексеевич киллэрбит, кэлин кини Республика нарокмфина буолбут. 

## История
«Арыгы» харчы туһунан Максим Горькай уонна Лазарь Розенберг көмөлөрүнэн биллибит. 1929 с. Максим Горькай «О единице» диэн саха чинчийээччитин уонна сырдатааччытын Алексей Семеновка анаммыт очерк суруйбут. Аллара Горькай суруйуутуттан быһа тардыы: «Из всех бумажных денег, которые пускались в оборот на безграничном пространстве Союза Советов, самые оригинальные деньги выпустил Алексей: он взял разноцветные этикетки для бутылок вина, своей рукой написал на «Мадере» — 1 р., на «Кагоре» — 3 р., «Портвейн» — 10 р., «Херес» — 25 р., приложил печать Наркомфина, и якуты, тунгусы очень хорошо принимали эти деньги, как заработную плату и как цену продуктов. Когда Советская власть погасила эти своеобразные квитанции, Семенов прислал мне образцы их»
1960 Горькай кэпсээнэ «Новый мир» журналга күн сирин көрбүт. Ону Розенберг ааҕан баран ити харчылар тустарынан 1964 с. хас да кыра ыстатыйатын таһаарбыт. 

Революция иннинэ арыгыны субу-субу этикетката суох атыылыыллар эбит, онтон этикеткаларын атыылаһааччыга туспа биэрэллэр эбит, хаачыстыба знагын туоһутун курдук. Семенов биир складка баһаам элбэх этикетка сытарын булан ылбыт, ол саҕана дьон 90% үөрэҕэ суох эбит, ол иһин булуллубут араас өҥнөөх этикеткалар харчы оннугар үчүгэйдик сөп түбэспиттэр. Семенов дьиэ кэргэнигэр иитиллибит Е.П. Угловская ахтыыларынан арыгы харчылар 1918 бүтүүтүгэр — 1919 саҕаланыытыгар бэчээттэммиттэр. Дьиҥнээҕин Семенов буочара, илии баттааһына уонна бэчээтэ бигэргэтэр эбит. 1922 саха харчылара тахсыбыттарын кэннэ арыгы харчылара төлөммүттэр. Розенберг Горькай архивыгар 1, 10, 25 солкуобайдаах (7, 8 уонна 216 нүөмэрдээх) үс бонаны булбут.

### 1 рубль
Бэлиэ «мадера» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр илиинэн суруллубут сурук  «Квитанция №  . Предъявитель имеет получить от Якутского т-ва розничной торговли один рубль». Уҥа муннугар номинал «1 р.». Аллараа илии баттааһына «Уполномоченный Т-ва А. Семёнов», уҥа «А. А. Семёнов» төгүрүк фиолет бэчээт уонна фиолет штемпель «Алексей Алексеевич Семёнов»

### 10 рублей
Бэлиэ «кагор» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты  1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.

### 25 рублей
Бэлиэ «опорто» арыгы этикеткатыттан оҥоһуллубут. Кэннигэр суруга номиналыттан ураты  1 солк. кумааҕыны кытта сөп түбэһэр.

## Быһаарыылар
Обутова-Эверстова Мария Петровна

**Обутова-Эверстова Мария Петровна** (1928-2003) — драматург, 1993 сылтан Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үөрэҕин туйгуна, Нам улууһун Ытык киһитэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1928 сыллаахха Нам улууһугар Көдөhү нэһилиэгэр (1933 сылтан Дьокуускай куоракка киирэр Маҕан бөһүөлэк сирэ) төрөөбүтэ. Аҕата Обутов Петр Николаевич аахпат-суруйбат эрээри тэрийэр дьоҕурдаах буолан холкуоска биригэдьиир, бэрэстээтэл этэ. Ийэтэ - Обутова Евдокия Прокопьевна үс оҕотун көрөн дьиэтигэр олорбута. Ийэтин аҕата олоҥхоһут эбит. Атын улуустартан олоҥхотун истэ кэлэхтэринэ хас да күннээх түүн олоҥхолуура үһү. Көдөһү бастакы сүһүөх оскуолатын бүтэрэн баран 1942 сыллаахха Дьокуускайга Федоровтар диэн чугас аймахтарыгар олорон салгыы үөрэммитэ. Оскуоланы 1947 сыллаахха бүтэрбитэ. 1949 сыллаахха Эверстов Ксенофонт Агеевич диэн военкомат үлэһитигэр кэргэн тахсыбыта, эрин үлэтинэн Саха Сирин барытын кэрийэ сылдьан олорбуттара.
* 1964 сыллаахха маҥнайгы драматын "Күөрэгэйи" суруйбута. Хоһоонноро, уочаркалара, ахтыылара 1950 сылтан сурунаалларга хаһыаттарга тахсан барбыттара.
* 1968 сыллаахха Саха музыкальнай-драматическай театрыгар "Күөрэгэй" драмата турбута.
2003 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* Күөрэгэй: 4 хартыыналаах лирич. драма. - Дьокуускай, 1972
* Ньургуһун. - Дьокуускай, 1978
* Мөккүөр: оҕолорго пьесалар. - Дьокуускай, 1981

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. биобиблиографический справочник. Якутск, 2000

## Сигэлэр
* Обутова-Эверстова Мария Петровна // nlib.sakha.ru
Поскачин Григорий Илларионович

**Поскачин Григорий Илларионович** — поэт, литературнай кириитик, 1938 с. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Үөһээ Бүлүү оройуонуттан бастакы суруйааччы, саха суруйааччыларын I конференциятын делегата. Уон саастааҕар оскуола боруогун аан бастаан атыллаабыта. Үөрэҕэр дьоҕурдаах, билиигэ-көрүүгэ тардыстар уолчаан Бүлүүтээҕи педтехникумҥа үөрэнэ киирэр. Учуутал техникумугар үөрэнэ сылдьан Бүлүү куораттааҕы литературнай куруһуокка дьарыктанар. "Кыайыы кыымнара" хомуурунньугу 1933 сыллаахха Саха государственнай издательствотыгар таһаартараллар. Бу хомуурунньукка 12 автор хоһооно киирбит, олор истэригэр Григорий Поскачин икки хоһооно "Ударник комсомол", "Ыллыам" тахсаллар.
Дьокуускайга үлэлиир кэмигэр "Бэлэм буол", "Эдэр большевик", "Кыым" хаһыаттарга "Саас сардаҥата" 1935 с., "Кыайыыга" 1937 с., "Уус-уран литература" 1938 с.эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар хоһоонноро бэчээттэммиттэрэ. 
## Олоҕун олуктара
* 1914 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһугар Боотулуу нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* Бүлүүтээҕи педтехникуму бүтэрэн баран дойдутугар, Дьокуускай куорат 4 №-дээх оскуолатыгар, педтехникумҥа учууталлаабыта.
* 1936-1939 сылларга Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар үөрэх учебнигын, оҕолорго аналлаах литература отделыгар редактордаабыта.
* Олоҕо суох буруйданан хаайыллыбыта, олунньу 1 күнүгэр 1940 сыллаахха буруйа суоҕа дакаастанан хаайыыттан тахсыбыта, реабилитацияламмыта.
* 1943 сыллаахха олунньу ый 10 күнүгэр өлбүтэ

## Айымньылара
* Айылҕа уһуктуута. - Дьокуускай, 1936
* Босхоҥ Бэлгэдьэ, Албын Күрүлү. -.М. - Дьокуускай, 1939
* Айылҕа уһуктуута. - Дьокуускай, 1994

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Доосо И. Эдэригэр да тэмтэриппиттэр... // Хотугу сулус. - 1989. - № 10
* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков С.Д. Писатели земли Олонхо. биобиблиогр. справочник. - Якутск, 1995

## Сигэлэр
* http://sakhalit.com/node/188
Саввин Василий Васильевич

**Саввин Василий Васильевич** — бэйиэт, 1997 сыллаахтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1938 сыллаахха ыам ыйын 12 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Чэриктэй нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* 1956 с. Дүпсүн орто сокуолатын үөрэнэн бүтэрбит.
* 1962 с. Саха государственнай университетыгар саха тылын салаатыгар үөрэнэ киирбит.
* 1969—1979 сылларга Уус-Алдан оройуонун хаһыатыгар салаа сэбиэдиссэйинэн, эппиэттиир сэкэрэтээринэн үлэлээбит. 
* 1969 сыллаахха бастакы хоһоонноро бэчээммит. 

## Айымньылара
Уустук дьылҕалаах бэйиэт бастакы уонна иккис хомуурунньуктарын ыккардыгар 21 сыл ааспыт.
* Мин кистэлэҥим: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1972.
* Үрүччэ сүүрүгэ: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1993.
* Ыра — ырыам ымыыта: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1998.

Кэлин бэйиэт айымньыларын хомуурунньуга  «Иэйиим сырдык сыдьаайа» диэн ааттанан тахсыбыт.  

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Бочкарев В. Ырыаһыт дьоло уонна соро: Ахтыы сэһэн // Илин. — 1997. — № 2.
Атаһа скульптор уонна суруйааччы  Василий Бочкарев поэт олоҕун уонна айар үлэтин туһунан «Киhи – бүппэт ырыа» диэн кинигэни бэчээттэппитэ. Бу кинигэҕэ Баһылай Саабын туһунан ахтыылар, киниэхэ анаммыт хоһооннор киирбиттэр. Ааптардар истэригэр – поэттар, суруйааччылар, литератураны ырытааччылар, суруналыыстар, артыыстар, худуоһунньуктар Сэмэн Данилов, Сэмэн Руфов, Борис Попов, Анатолий Старостин — Сиэн Кынат, Зоя Багынанова, Борис Павлов уонна да атыттар. Маны таһынан кинигэҕэ Баһылай Бочкарев тус архыыбыттан хаартыскалар бэчээттэммиттэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* http://sakhalit.com/node/193
Кылаат

[thumb|[Шлиман Генрих|Шлиман булбут Приам ыраахтааҕы кылаата]]
**Кылаат** — сиргэ (буорга) эбэтэр ханна эмэ кистэммит ким киэнэ буолара чопчу биллибэт үп, харчы, сыаналаах мал-сал.

## Кылааты түҥэттии
Кылааты булбут киһи РФ сокуонун быһыытынан кылаат булуллубут сирин хаһаайынын кытта тэҥҥэ үлэстэр бырааптаах. Өскө кылаат көстүбүт сирин хаһаайына сөбүлэспэт түгэнигэр кылаат сирдээх хаһаайын бас билиитэ буолар. 
Көстүбүт, булуллубут кылаат олус сыаналаах күндү уус-уран мал (оҥоһук) буоллаҕына,  бу кылаат судаарыстыба туһатыгар бэриллэр, ол эрэн компенсация төлөнөр. Судаарыстыба булуллубут кылаат иһин төлүүр харчытын (кылаат уопсай суумматын аҥаарын) кылааты булбут киһи уонна кылаат көстүбүт сирин хаһаайына тэҥинэн үллэстэллэр.

Кылааты көрдүүргэ ананан наймыламмыт дьон, эбэтэр идэлэрин эбээһинэһин толорон сыаналаах маллары көрдүүр дьон (холобур археологтар) бу категорияҕа киирбэттэр, онон кинилэргэ туох да төлөммөт. 

## Атын дойдулар кылаат туһунан сокуоннара
Улуу Британияҕа кылаат судаарыстыба баайа, булбут киһи 14 хонук иһигэр судаарыстыба уорганнарыгар биллэриэхтээх. Биллэрбэтэҕинэ холуобунай эппиэтинэһи сүгэр. Ол эрэн судаарыстыба кылааты булбут киһиэхэ төннөрүөн сөп. 

АХШ-ка штааттарынан араастаах, холобур, сорох штааттарга кылааты булбут киһи ылар, сорох штааттарга - сир иччитэ, Луизианаҕа булбут киһи уонна сирдээх киһи тэҥҥэ түҥэттэллэр.

Европа сорох дойдуларыгар тимири көрдүүр аналлаах тэриллэри атыылыыр уонна көҥүлэ суох туһанар бобуллар.

## Сигэлэр
* http://base.garant.ru/10164072-014.htm#par1359
Литвинцев Николай Николаевич

**Литвинцев Николай Николаевич** (1937 - 2023 с.) — поэт, 1995 с. Саха Республикатын суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Айар үлэнэн 1957 сылтан дьарыктанар. 

## Олоҕун тиһиктэрэ
* 1937 сыллаахха сэтинньи ый 15 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Өнөр нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1960—1960 сылларга Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэммит.

## Биография

Уус Алдан оройуонугар Өнөр нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр Кэбээйи оройуонугар «Чкалов» колхоз сүөһүтүн-аһын көһөрөн кыстатыыга төрөппүтэрин кытта көһүүгэ сылдьыбыта. Оҕо сааһыттан тыа сирин ыарахан үлэтин билэ улааппыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан айар үлэнэн дьарыктаммыта, Мүрү оскуолатыгар уһун сылларга үлэлээбит литературнай куруһуокка дьарыктаммыта,Дьоҕурдаахтык эдэр сааһыгар спорт элбэх көрүҥэр дьарыктанан ситиһиилэрдээх.
Саха Государственнай университетыгар филологическай факультет саха салаатыгар үөрэммитэ. Дойдутугар, Тулуна уонна Өнөр аҕыс кылаастаах оскуолаларыгар саха тылын, литературатын, физкультура учууталынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр совет бэрэсээдэтилинэн, колхоз, совхоз орто сүһүөх салайар үлэтигэр өр сылларга үлэлээбитэ, тыа хаһаайыстыбатын ветерана.
Элбэх поэтическай хомуурунньуктар автордара, 1995 сылтан МСПС чилиэнэ, СР суруйааччыларын союһун чилиэнэ.
Улууһун Мүрү саһарҕата хаһыатыгар корреспонденынан үлэлээбитэ, кыраайы үөрэтиинэн утумнаахтык дьарыктанар,7 кинигэни төрөөбүт нэһилиэгин, дьонун- сэргэтин туһунан таһааттарда.,Россия журналстарын2005 сылтан чилиэнэ
Төрөөбүт, үлэлээбит Өнөр нэһилиэгин, Уус Алданын ытык олохтооҕо.

## Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ Николай Литвинцев поэзиятыгар
Литвинцев Николай Николаевич «сэрии кэмин оҕото» буолан, кыратыттан үлэ5э мускуллан киһи буолбутун туһунан «оҕус мунун быатыттан олоҕу соһон барбыппыт» диэн биир хоһоонугар бэргэнник этэн кэбиспит. Литвинцев Н. Н. поэзиятыгар Аҕа дойду сэриитин тиэмэтэ улахан миэстини ылар. Кини «Өйдөбүнньүк» диэн кинигэтэ Кыайыы 60 сылын көрсө бэчээттэнэн тахсыбыта. Поэт үгүс хоһоонноро сэрии, тыыл бэтэрээнннэригэр анамыттар: «Сэрии…Оо, санааттахха ынырык да эбит. Дьон ньургуннара, чулуулара баран оҕуннахтара. Бу бүгүҥҥү биһиги туспутугар муҥҥа буһан өллөхтөрө. Ол иһин этэбин:

Сүүрбэ мөлүйүөн сүрэх тэппэт буолбута,

Сүүрбэ мөлүйүөн олох сууллубута,

Кэлэр кэм курдаттыы ытыллыбыта,

Кэлэр олох эчэйиини ылбыта…»

## Айымньылара
* Ахтылҕан: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1993
* Олох тардыыта: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1994
* Таҥара, эн баар буолаххына: Хоһооннор. — Дьокуускай, 1995

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. Биобиблиографический справочник. Якутск: Бичик, 2000. - С. 270
* Литература Якутии XX век: Историко-литературные очерки - Якутск: ИГИ АН РС(Я), 2005. - С.236, 246 - 248
* Улуу Кыайыыны уһансыбыттары үйэтитээччилэр. - Дьокуускай: Сахаполиграфиздат, 2006. - С. 36
* Инновационная образовательная практика: Военно-Патриотическое воспитание и читательская культура. Якутск: Алаас, 2016 - С. 117
РСФСР оскуолатын үтүөлээх учууталлара (тиһик)

РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала:
* Васильева Олимпиада Романовна
* Егоров Егор Терентьевич
* Бессонов Георгий Евдокимович
* Алексеев Михаил Андреевич
* Александрова Акулина Семеновна
* Алексеева Нина Яковлевна
* Андреев Борис Николаевич
* Андреева Любовь Николаевна
* Анисимов Виталий Михайлович
* Анисимов Михаил Николаевич
* Антипин Алексей Георгиевич
* Артуганова Александра Петровна
* Афанасьев Николай Иванович
* Баягантаев Степан Васильевич
* Белина Анна Васильевна
* Борисов Ефим Егорович
* Борисова Анна Александровна
* Борисова Евдокия Ефимовна
* Боярова Мария Поликарповна
* Бубякина Розалия Петровна
* Бунькова Анна Васильевна
* Буйко Валентин Константинович
* Бурнашев Гаврил Васильевич
* Васильев Николай Сергеевич
* Винокуров Иван Иванович
* Винокурова Мария Петровна
* Винокурова Нэлля Николаевна
* Габышева Лидия Романовна
* Глезер Валентина Авдеевна
* Григорьев Аскалон Никифорович
* Григорьева Валентина Семеновна
* Григорьева Людмила Анатольевна
* Губин Юрий Александрович
* Гурьев Геннадий Игнатьевич
* Далбаева Татьяна Константиновна
* Данилов Василий Никитич
* Данилова Вера Васильевна
* Дарбасов Пантелеймон Романович
* Дауркина Анна Родионовна
* Дмитриев Алексей Васильевич
* Дмитриева Галина Ивановна
* Дмитриева Маргарита Артемьевна
* Дуткина Татьяна Егоровна
* Дьяконов Егор Иванович
* Дьяконов Лазарь Александрович
* Дьячковский Павел Кузьмич
* Дьяконова Матрена Петровна
* Евсеев Василий Никитич
Данилова Варвара Васильевна

**Данилова Варвара Васильевна** — эбэҥки поэта, 1995 с. Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Илкэн" хаһыат редактора.

## Олоҕун олуктара
* 1967 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр Хаҥалас улууһугар Булгунньахтаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1984 сыллаахха Покровскай орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* Оскуоланы бүтэрэн баран Дальнай Востоктааҕы педагогическай институт театральнай факультетыгар үөрэнэ киирэр.
* 1990 сыллаахха институту  бүтэрбитэ.
* Ити кэмтэн Нерюнгри куоракка кукольнай театрга үлэтин саҕалаабыта.
* 1995-1997 сылларга Москваҕа М. Горькай аатынан литературнай институкка Үрдүкү литературнай куурустарга үөрэммитэ.

## Айымньылара, үлэлэрэ
* Только ты... : Сб. стихов (1992-1996). - М., 1996
* Райский ад: Стихи,  - Якутск, 2005
* Лунная легенда: рассказы, стихи, статьи. - Якутск, 2010
* Хальархад : лит.-худ., публ. альм. / гл. ред. В. В. Данилова. - Якутск, 2005
* Злосчастный : [о романе тунгус. Князя Гантимурова "Ганя Хмуров" 1860 г.] : // Илкэн. - 2004. - N 2 (49)
* 100 - летие романа "Ганя Хмуров" / Варвара Данилова // Илкэн. - 2004. - N 6 (53)
* Эвенкийский Новый год : [о Бакалдыне, посвящ.великому роду тунгус. князя Гантимурова] / Варвара Данилова // Якутия. - 2004. - 17 июня
* Православный князь тунгусов Гантимур // Эвенкийская литература : сборник / сост. В. Огрызко. – М. : Лит. Россия, 2006. – С. 116-120. - (Библиотека писательской артели "Литрос")

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* В.В. Данилова // Огрызко В.В. Писатели и литераторы малочисленных народов Севера и Дальнего Востока: биобиблиогр. справочник. - М., 1998. - Ч. 1.
* Хазанкович, Ю. Г. "Райский ад" эвенкийской поэтессы Варвары Даниловой // Миссионерство и православные мотивы в литературах коренных малочисленных народов Севера / Ю. Г. Хазанкович ; ГОУ ВПО "Якут. гос. ун-т им. М. К. Аммосова", Департамент по делам народов и федератив. отношениям РС(Я), Ассоц. корен. малочисл. народов Севера. - Якутск : Бичик, 2007

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. Якутск, 2000. 

## Сигэлэр
* ДАНИЛОВА Варвара Васильевна  // vopy.ru
Илкэн (хаһыат)

«**Илкэн**» — Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыат. 1999 сыллаахха сэтинньи ыйга хаһыат бастакы нүөмэрэ бэчээккэ тахсыбыта.

Тэрийэн таһаарааччылар: СР правительствотын иһинэн Бэчээт департамена, аҕыйах ахсааннаах хотугу норуотттар Ассоциациялара.

"Илкэн" хаһыат хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар бастакы хаһыат буолар.

"Илкэн" хаһыат сэттэ араас омук тылынан бэчээттэнэн тахсар: нууччалыы, сахалыы, эбэҥки, эбээн, дьүкээгир, чукотскай, долган тылларынан. Маны таһынан «Коренные народы мира»  рубриката английскай тылынан тахсар. 

## Быһаарыылар
Босиков Василий Иванович - Босяк

**Босиков Василий Иванович — Босяк**  (07.02.1946 төр.) — бэйиэт, 1991 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх учуутала.

1946 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Дүпсүн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Василий Босяк айар үлэнэн  1964 сылтан дьарыктанар. Ити сыл "Эдэр коммунист" хаһыакка кини хоһоонноро тахсыбыттара.  II-с «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар гимнин автора. Василий Босяк 2008 сыллаахха муус устар ый 29 күнүгэр өлбүтэ.

## Айымньылара
* Угуйар саҕах. - Дьокуускай, 1988
* Барыта эйиэхэ ананар: Хоһооннор. - Бороҕон, 1992
* Эн мичээриҥ = Твоя улыбка = Ton sourire: Лирические стихи. - Якутск, 1995
* Уолукпар оргуйар санаалар: Хоһооннор, поэмалар. - Дьокуускай, 1996

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. Якутск, 2000
Данилов Иван Кононович

**Данилов Иван Кононович** (29.02.1916, Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 08.04.1995) — сэһэнньит, очеркист, публицист, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1965).

## Олоҕун олуктара
* 1916 сыллаахха Сунтаар улууһугар олунньу 29 күнүгэр төрөөбүтэ. 1936 сылтан Элгээйи, Тойбохой оскуолаларыгар учууталынан үлэлээбит.
* 1939 сыллаахха Дьокуускайга учууталлары бэлэмниир институту бүтэрбитэ.
* 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1950 сыллаахха «Сунтаар» диэн ааттаах бастакы кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыбыта.

Айар үлэтин норуот фольклорун хомуйууттан саҕалаабыта.

## Айымньылара
* Сунтаар. — , 1950
* Сырдык таас: Остуоруйалар. — Дь., 1961
* Алмаастаах куоракка айан: Очеркалар, сэһэннэр. — Дь., 1962
* Өҥ хочо. — Дь., 1967
* Саха сирин туһунан ырыа. — Дь., 1969
* Чээнэ туһунан номох. — Дь., 1973
* Саха сирин туһунан номох. — Дь., 1986
* Уйгулаана: Сэһэн. — Дь., 1995
* Юные исследователи родного края: Очерк. — Якутск, 1953
* Приручение солнца. — Якутск, 1956
* Песнь о Якутии / пер. Р. Хакимов. — М., 1967
* Сказ о Якутии. — Якутск, 1982
* Тропой открытий: Повесть. — Якутск, 1984

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Багдарыын Сүлбэ. Түбүгүрбэккэ, хаһыспакка да. // Хотугу сулус. — 1986. — № 2
* Тумат С. Саха сирин туһунан ырыа: 70 сааһын туолуутугар. // Хотугу сулус. — 1986. — № 2

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. — Якутск, 2000.

## Сигэлэр
* Данилов Иван Кононович
*
Губин Юрий Александрович

**Губин Юрий Александрович** (1942 төр.) — РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна.

1942 сыллаахха балаҕан ыйын 30 күнүгэр Ивановскай уобалас Пестяки куоратыгар төрөөбүтэ. Ивановатааҕы государственнай пединституту үөрэнэн бүтэрбитэ.

1965 сыллаахтан Аллараа Халыма оройуонугар оойуонугар учууталлаабыта, 1979 сылтан РОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1986 сылга Черскэй 2№-дээх орто оскуолатын директора.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Педагогическая энциклопедия. том I. Якутск, 2000
Софианиди Мэри Михайловна

**Софианиди Мэри Михайловна**  (17.01.1937 - 4.07.2015, Мирнэй) — поэт, сэһэнньит, тылбаасчыт. 1994 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 

Мэри (Мерóпи) Краснодар кыраайыгар Крымскай куоракка 1937 сыллаахха төрөөбүт (сорох источниктарга Грузияҕа төрөөбүт диэн суруллар). Ийэтэ нуучча уонна гириэк тылын учуутала, суруналыыс, тылбаасчыт, гириэк кинигэ кыһатын эрэдээктэрэ эбит. 1963 сыллаахха Саха сиригэр Мирнэй куоракка көспүт. Ол сылтан Мирнэйгэ олорон үлэлиир. "Кимберлит" диэн ааттаах литературнай холбоһугу төрүттээбитэ. 

## Айымньылара

Сүүрбэттэн тахса кинигэ ааптара, хас да документальнай киинэни уһулууга кыттыбыт, саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаабыт, Сунтаар учууталларын уонна түмэллэрин туһунан ыстатыйалары суруйбут. Бүлүүчээҥҥэ уонна Таас-Үрэххэ мэҥэ бэлиэлэри туруортарбыт.

### Кинигэлэрэ
* «Памятник живым», уочаркалар, Дьокуускай, 1974
* «Дороже алмазов», уочаркалар, Дьокуускай, 1978
* «Мужество первопроходца»
* «Сунтарские встречи», уочаркалар, Дьокуускай, 1982
* «Кимберлит» Якутск, 1990
* «Якутская сюита», уочаркалар, эсселар, этюдтар, Новосибирскай, 1997
* «Акварели» Новосибирскай, 1997
* «Монограмма души» Новосибирскай, 1997
* «Минерал номер один» Новосибирскай,1997
* «На полуострове любви» Новосибирскай, 1997 
* «Общенье душ» Новосибирскай, 2000
* «Серебряный рассвет» Новосибирскай, 2004
* «Корабль судьбы» Новосибирскай, 2007

Тылбаасчыт быһыытынан Варвара Потапова, Осип Филиппов, Николай Харитонов, Василий Босяк, Уйбаан Ороһуунускай, Уйбаан Бөтүүнүскэй хоһооннорун нууччалыы тылбаастаабыта.

## Быһаарыылар

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Кириллин Д.В., Павлова В.Н., Шевков Д.В. Писатели земли Олонхо. Якутск, 2000

## Сигэлэр
* http://sakhalit.com/node/393
Асфер Тимофей Павлович

**Асфер (Алфер) Тимофей Павлович** — Үөһээ Бүлүү улууһун Хоро нэһилиэгэр 1919 сыллаахха аһыллыбыт оскуола маҥнайгы учуутала.

## Олоҕун олуктара
* 1879 с. Витебскэй күбүөрүнэҕэ, Коптвич дэриэбинэҕэ төрөөбүт, учууталлар семинарияларыгар үөрэнэ сылдьан эһиллибит. 
* 1903 с. РСДРП чилиэнэ. 
* 1904 с. кыраныысса таһыгар куоппут. 
* 1905 с. амнистияҕа түбэһэн Владивостокка кэлбит, онно кистэлэҥ үлэни ыыппыт. 
* 1906 с. ахсынньы 28 күнүгэр Читаҕа кистэлэҥ ыҥырыылары тарҕаппытын  уонна ыраахтааҕыны үөхпүтүн  иһин 8 сыл хаатырга үлэтигэр сууттаммыт. 
* Үлэлээн баран 1915 с. Бүлүүгэ көскө кэлбит.  
* 1916 с. Бодойбоҕо төннүбүт уонна хонтуораҕа сулууспалаабыт. 
* 1919 с. Чиряев Г.Н. Бодойбоҕо бэйэтэ баран кэпсэтэн учууталынан аҕалар. Георгий Николаевич Асферы Үөһээ Бүлүүгэ көскө кэлэ сырыттаҕына  билсэр, табаарыстаһар. Асфер Т.П. Үөһээ Бүлүү ытык баайыгар Потапов Г.Е. элбэхтик сылдьар, оҕолорунуун доҕордоһор. Оттон Георгий Николаевич кэргэнэ Потаповтартан сыдьааннаах. Онон Г.Н. Чиряев Алферы олус чугастык билсэр буолан Бодойбо курдук сиртэн тылыгар киллэрэн Хороҕо учууталлата аҕалбыт.

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
Чиряев Георгий Николаевич

**Чиряев Георгий Николаевич** — 

Бүлүү улууһун Кыадаҥдатыгар 1885 с. төрөөбүт, I Хороҕо Харбахтаҕа 1888 сыл көһөн кэлэн олохсуйбуттара, аҕата Николай Иванович түөрт бииргэ төрөөбүттэр этэ. Бииргэ төрөөбүт убайдара Семен Николаевич (Бугууйап), Николай Николаевич (Ньукуу) уонна балта Ульяна Николаевна. 10 саастааҕар Куорамыкыга таҥара дьиэтин иһинэн арыллыбыт церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирэр, оҕолору Василий Григорьевич Монастырев үөрэппитэ. Бу Иркутскайга учуутал семинариятын бүтэрбит, оччотооҕу кэмҥэ улахан учуутал, суруксут киһи. Георгий үөрэҕин бүтэрэн улууска суруксуттуур. Кини ити үлэлиир кэмигэр 1911 сыллаахха Саха Уобалаһын народнай училищеларын инспектора тойон Атласов К.К. Үөһээ Бүлүүгэ кэлбитигэр, Өргүөт нэһилиэгин икки дэбиэринэй киһитэ быраабаҕа киирэн улуус суруксута Георгий Чиряевка көрдөһүү сурук суруйтаран, Атласовы сирэй-харах көрсөн, үҥэн-сүктэн көрдөспүттэрэ. Дьэ ити ылыннарыылаах, итэҕэтиилээх көрдөһүү сурук Өргүөккэ оскуола аһыллыытыгар улахан оруоллаах буолбута. 1912-13 сс. үөрэх дьылыттан Өргүөккэ 1 кылаастаах (түөрт сыл үөрэнэр) церковнай-приходской оскуола аһыллар. Мантан да көстөрүнэн, Георгий Николаевич улууска суруксутунан үлэлиир кэмигэр Уобалас таһымыгар элбэх грамотнай, күүстээх туруорсар суруктары дьон көрдөһүүтүнэн суруйбута.

Георгий 1911 сыллаахха Ульяна Николаевна Иванованы кэргэн ылан ыал буолар. Аҕыйах сылынан дойдутугар тахсан Тыымпы диэн үтүөкэннээх алааска дьиэ-уот туттан, сүөһү-ас ииттэн олохсуйбута.  Үөрэх туһатын билбит буолан дьон үөрэхтээх буоларыгар олус баҕалаах этэ, оҕолорун бары үөрэттэрбитэ «Мин эһиэхэ хаалларар баайым үөрэххит, туһамматаххытына бэйэҕитин буруйданаарыҥ» диирэ.  Үөрэҕи өрө туппут буолан оҕолорун барыларын үөрэттэрэн үөрэхтээх дьон, үлэһит гынаттыыр.

Вера Георгиевна – Үөһээ Бүлүү улууһугар бастакынан «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала» бочуоттаах ааты ылбыта; Валерий Георгиевич – учуутал үөрэхтээх, саха бастакы суруйааччыларыттан биирдэстэрэ, тылбаасчыт; Мария Георгиевна – сэрии сылларыгар Тыымпыга учууталлаабыт, кэлин врач; Зинаида Георгиевна – эмиэ учуутал, эдэр сааһыгар өлбүт; Георгий Георгиевич – учуутал, «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан кавалера.

1919 сыл алтынньы ыйга I Хоро нэһилиэгэр Тыымпыга оскуола аһыллыбыта. Бу оскуоланы Георгий Николаевич Чиряев сэттэ хостоох саҥа дьиэтин оскуолаҕа анаан биэрэн астарбыта. Бодойботтон Асфер Тимофей Павлович диэн учууталы бэйэтэ аҕалан, хамнаһын төлөөн туран оҕолору үөрэттэрбитэ. Георгий Чиряев астарбыт оскуолата, дьэ, ити кэмтэн нэһилиэгин, аттынааҕы нэһилиэк оҕолоругар үөрэх сырдык аанын тэлэччи аспыта.

## Өссө маны көр
* О присвоении имени Георгия Николаевича Чиряева Хоринской средней общеобразовательной школе Верхневилюйского улуса Республики Саха (Якутия): Указ Президента Респ. Саха (Якутия) от 15 марта 2004 г. N 1484 // Якутия. - 2004. - 16 марта. - С. 2; Саха сирэ. - 2004. - Кулун тутар 17 к. - С. 2.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сайт Хоринской СОШ им. Г.Н. Чиряева - История школы
Ыллык (үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр)

«**Ыллык**» — үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр.

Хоро орто оскуолатыгар «Ыллык» кыраайы үөрэтэр-чинчийэр лааҕыр 2007 сылтан тэриллэн үлэлиир. Начальнигынан Бестинова Мария Васильевна, история учуутала, иитээччилэринэн Бабаранова Евдокия Николаевна, Хобусаров Софрон Романович үлэлииллэр. Лааҕыр сүрүн сыалынан үөрэнээччилэри төрөөбүт дойдуларын ааспыт кэмин кытта билиһиннэрии. Ол курдук лааҕыр оҕолоро нэһилиэк эргин сытар алаастары кэрийэн ааттарын-суолларын, бу алаастарга кимнээх олоро сылдьыбыттарын, нэһилиэк историятын үөрэтэн билиилэрин хаҥаталлар.

"Улуу хоролор суолларынан" диэн Саха сирин улуустарыгар тарҕанан олохсуйбут Хоро оҕонньор удьуордарын кытта билсэр сыалтан бырайыак оҥорон Республика араас улуустарыгар баар Хоро нэһилиэктэригэр экспедиция тэринэн айаннаабыттара. Ол курдук:
* 2009 с. Уус-Алдан хоролоругар айан.
* 2009 с. Сунтаар улууһун хоролоругар айан.
* 2010 с. Өлүөхүмэ хоролоругар айан.
Роман Данилов

**Роман Данилов** (**Данилов Семён Романович**) — бэйиэт, 1998 с. Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, 1960 с. Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан саҕалаан хоһоон суруйар.

## Олоҕун олуктара
* 1935 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Чурапчы улууһугар Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1957 с. Чурапчытааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1969 сыллаахха Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрбитэ.
* 1957-1965 сылларга "Эдэр коммунист" хаһыат редакциятыгар литературнай сотруднигынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, эппиэттиир сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ.
* 1965 сылтан Амма, Анаабыр, Чурапчы улуустарыгар хаһыат редакциятыгар үлэлээбитэ.

## Айымньылара
* Анньыах көмүс сэргэни: Хоһооннор. - Чурапчы, 1993
* Көннөрү да кэпсиим, күлүүм... : Кэпсээн, новелла, ахтыылар, хоһооннор, чабырҕахтар, сатира, фельетоннар, көр-күлүү. - Чурапчы, 1994
* Умсулҕан: Хоһооннор. - Нам, 1995

## Олоҕун, айар үлэтин туһунан
* Тумат С. Роман Данилов: Россия суруйааччыларын союһун саҥа чилиэнэ // Чолбон. - 1999. - № 7

## Быһаарыылар

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели земли Олонхо. Якутск, 2000
Хичкок Альфред

**Хичкок Альфред** (1899 сыл атырдьах ыйын 13 — 1980 сыл муус устар 29 ) — Британия киинэ режиссера, кэнники АХШ гражданина буолбута, ол гынан баран син биир Британия подданствотын хаалларбатаҕа. Кини сүнньүнэн мистика уонна халбаҥа киинэлэри оҥорбутунан биллэр. Ситиһиилээх карьералаах эрээри Академия бириэмийэтин хаһан даҕаны ылбатаҕа. 

## Үлэтэ
Хитчкок үлэтин Англияҕа саҕалаабыта, бастаан саҥата суох киинэлэри 1920-1930 сыллардаахха ситиһиилээхтик таһаарбыта, ол курдук *Наһаа элбэҕи билбит киһи* (1934), *39 хардыы* (1935) уонна *Лэди сүтэр* (1938). Ол кэнниттэн АХШга көспүтэ, уонна Голливудка үлэтин салҕаабыта. Бастакы Америкаҕа оҥоһуллубут киинэтинэн Ребекка буолар, ол киинэ Оскары ылбыта.

Сорох биллэр киинэлэринэн буолаллар:
* *Абылаппыт* (1945)
* *Биллэр* киһи (1946)

Бастакы өҥнөөх киинэлэринэн 
* *Быа* (1948)
* *Поездка биллибэт дьон*(1951) Патриша Хайсмит ромаанынан
уонна да атыттар. 

Киинэлэрин үксүгэр кыра да оруолга кыттан ааһара.

## Чааһынай олоҕо
Хитчкок Лейтонстоун куоракка төрөөбүтэ, католик этэ. Альма Ревиль диэн дьахтары кэргэн ылбыта, Патриша диэн оҕолоох этэ. Бел Эр - Лос Анжелес аттыгар баар куоракка өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Эйфель талата

мини|Чам-де-мартан көстүүтэ

мини

**Эйфель талата** () — диэн Париж биллэр тутуута 1887 уонна 1889 сыллар икки ардыларыгар быыстапкаҕа киирэр аарка курдук тутуллубута. Тутуутун сыаната £35 мөл. этэ. Үрдүгэ 300 миэтэрэ, ол гынан баран 24 миэтэрэлээх антенна ааҕыллыбат. Антеннаны аахтахха 324 миэтэрэ үрдүк буолар. Үөһээ тахсарга 1655 үктэллээх, ыйааһына 10 тыһ тонна. 18,038 чаастартан турар. Сырдатарга 20,000 лаампа умайар, уонна 80&nbsp;км кабеллардаах. .

## Историята
Эйфель талатын Густав Эйфель Франция Революциятын 100 сылыгар анаан туппута. Бастаан Барселонаҕа туруохтаах этэ, ол гынан баран Барселона олохтоохторо аккаастааммыттар. 1887 сыл тохсунньу 28 күнүгэр тутуу саҕаламмыта уонна 1889 сыл кулун тутар 31 күнүгэр туттарыллыбыта. Бастаан тутуллубутун кэннэ 20 сыл эрэ туруохтаах диэн толкуйдаах оҥоһуллубута уонна Париж олохтоохторо таланы сөбүлээбэтэхтэрэ. 20 сыл кэнниттэн тала куорат баайа буолбута, ол кэмҥэ биэриигэ туттуллара саҕаламмыта.

## Туризм
Эйфель талата аан дойду биир бастыҥ кэрэхсэбиллээх сирэ буолар. 1889 сылтан ыла 300 мөлүйүөнтэн тахса киһи манна кэлэ сылдьыбыта. Биир күҥҥэ ортолоон 25,000 турист кэлэр.

## Биэрии
Эйфель талатыттан 1909 сылтан радио биэриитэ ыытыллар. 1957 сылтан телевидение биэриитэ саҕаламмыта.

### Радиостанциялар
* France Inter
* RFI Paris
* TSF Jazz
* Nostalgie
* Chante France

### Телеканаллар
* Canal+
* France 2
* TF1
* France 3
* France 5
* M6

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр

* Эйфель талатын официал сирэйэ
* Хаартыскаларын галереялара
Павлов Николай Гаврильевич

**Павлов Николай Гаврильевич** — педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Үөһээ Бүлүү улууһун уонна Хоро нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, тылбаасчыт. 

## Олоҕун олуктара
* 1931 сыллаахха Үөһээ Бүлүү оройуонун II Үөдүгэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1951 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ.
* 1962 сыллаахха Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ. 
* 1962-1965 сылларга Өргүөт 8 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыта.
* 1965-1966 үөрэх сылыттан Хоро орто оскуолатыгар пенсияҕа барыар диэри учууталлаабыта.

## Тылбаастара
* П. Ершов "Бөкчөҕөркөөн Соноҕосчоон"
* А. Пушкин "Салтаан Саар"
* Ш. Руставели "Баабыр таҥастаах бухатыыр"
* А. Пушкин "Руслан уонна Людмила"
* О. Хайям "Рубаиларын"

## Ылыллыбыт сирэ
* Саҥаттан саҥа саҕахха. Дьокуускай, 2009
* Алгыстаах аартыктан, тапталлаах Хоробут. Дьокуускай. 2012
Иена бэлиэтэ

right|100px|Символ иены
**Иена (юань) бэлиэтэ** — традиционнай иероглифтар эбэтэр аныгы графема төрут латиницаҕа (**¥**), кылгас бэлиэлэр туттулаллар японскай иенага уонна китайскай юаньҥа.

## Традиционнай иероглифтар
Кытайга икки юань бэлиэтэ баар — боросутой (***') уонна уустук согус, финансовай докуменнарга туттулаллар (***' или ***'). Кэпсэтиигэ «юань» диэн тыл оннугар «куай» ('''块''') диэн тылы эмиэ туталлар.

''Юань'' диэн «төкүнүк объект» эбэтэр «төкунук манньыат». Китайскай тылга ''юань'' диэн базовай ханнык баҕар харчы кээмэйин этэллэр; холобур, ''доллар США'' — ''мэй юань'' (***'). Международнай контекстка ити тыл *юань КНР* эбэтэр,  Китай тылын туттар регионнарга — *тайваньский доллар*, *гонконгский доллар* уонна *патаку Макао*.  *юань* диэн тылтан Япония харчытын аата (*иена*) уонна Корея (*вона*) тахсар. Ол иһин урут бу дойдуларга харчыларын бэлиэтэ эмиэ  оннук иероглиф  этэт — **圓**. Онтон Японияҕа кылгапыттара***', отто  Кореяҕа (Хотугу уонна Соҕуруу) национальнай харчыны тыл сүһүөгэ бэлиэтиир ***'.

## Бэлиэлэр латиницаҕа олоҕуран

11 ыам ыйын 1953 сыллааҕыта Аан дойдутааҕы харчы пуондата  японскай *иенаны*  2,5 миллиграмм кыһыл көмүскэ тэҥинэн көрүүнү бигэргэппитэ , уонна бу валюта международнай (саппаас) статуһун. Онно *иена* бэлиэтэ маннык буолта— **¥** (латинскай буукуба **Y** икки туора сурааьыннаах). Билигин элбэхтик тутталлар *юань* бэлиэтин (латинскай буква **Y** биир сурааһыннаан). 

## Туттуу биир эбэтэр икки кэрчик
Бэлиэлэр **¥** и **Ұ** кодтарын стандартара араас Unicode (соответственно U+00A5 и U+04B0).Бастакы символ—  *японскай иена*, иккис — *китайскай юань*. Саамай компьютерга туттуллар икки кэрчиктээх. Онтон биир кэрчик манных шрифтарга, Blackadder ITC, Forte, Georgia, Goudy Stout, High Tower Text, Juice ITC, Kristen ITC, Magneto, MS Reference Sans Serif, OCR A Extended, Old English Text MT, Palace Script MT, Snap ITC, Tahoma, Trebuchet MS, Verdana и Wide Latin,туттуллар.

**Холобур ¥ араас шрифтарга**

## Иероглифтар уонна бэлиэлэр

## Быһаарыылар
Егоров Павел Петрович

**Егоров Павел Петрович** (1914—1944)— коммунист, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Егоров Павел Петрович сэриигэ ынырыллыар диэри оройуонугар народнай судьуйанан үлэлээбит. Үөһээ Бүлүү оройуонуттан уоттаах сэриигэ 1942 сыллаахха Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Сталинградтааҕы кыргыһыы кыттыылааҕа. Лейтенант, взвод командира этэ. 932-с стрелковай полк 252-с стрелковай дивизиятын стрелога. 1942 сыл алтынньы 28 күнүгэр сэриигэ бааһырбыт, эмтэнэн баран 97-с гвардейскай стрелковай дивизияҕа түбэспит. Бу дивизия Днепр уҥа кытылыгар плацдармы кэҥэтэр иһин ситиһиилээхтик кыргыспыт. 1943 сыл алтынньы 18 күнүгэр Дериевкаҕа баар өстөөх бөҕөргөтүүлээх пуунун сэриилээн ылбыт. Манна гвардеецтар фашистар 2 танкаларын, штабной бронетранспортердарын, 6 станковай уонна 31 ручной пулеметтары, 27 бинтиэпкэни, 47 тыһыынча бинтиэпкэ ботуруоннарын ылбыттара. Кыргыһыы толоонугар өстөөх 6 тыһыынчаттан тахса өлүгэ хаалбыт. Егоров Павел Петрович сэрииттэн эргиллэн кэлбэтэх.

1944 сыл кулун тутар 15 күнүгэр  Украинаҕа өлбүт.

Көмүллүбүт сирэ — Украина, Кировоград уобалаһа, Новоукраинскай оройуон, Сотбалка с., оскуола таһа.

## Наҕараадалара
* «Кыһыл сулус» уордьан (12.1943)
* «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл 

## Быһаарыылар
Лукас Джордж

**Лукас Джордж Уолтон, джуниор.** (1944 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр Калифорния штатын Модесто сиригэр төрөөбүт) — АХШ киинэ режиссера, продюсера, сценарий суруйааччыта. Ордук биллэр үлэлэрэ) Сулустар сэриилэрэ (Звездные войны) уонна Индиана Джонс киинэлэрэ.

Кини ону тэҥэ *[[THX 1138]]* (1970) уонна *[[Америка Граффитита]]* (1973) диэн киинэлэри режиссердаабыта. *Индиана Джонс* сериялаах киинэлэри Стивен Спилбергы кытта оҥорбута Кини ол киинэлэргэ араас специальнай эффектары киллэрбитэ, ол кэнниттэн киинэҕэ эрэ буолбакка ооннььууларга, телевизор программаларыгар туттуллар специальнай эффектары оҥорор хампаанньаны тэрийбитэ.

Лукас Pixar анимациялары оҥорор студияны тэрийбитэ, уонна кэнники Стив Джобска 10 мөл дуолларга 1986 сыллаахха атыылаабыта.

## Чааһынай олоҕо
Кини үс оҕолордоох: Кэйти, Аманда уонна Джет Лукастар. Джет Лукас Сулустар сэриилэригэр иккис уонна үһүс эпизодтарыгар Зет Джукасса аатынан кыттыбыта.

Лукас 2006 сылаахха Ариель Инвестмент хампаанньа бэрэсидиэнин уонна Дримворкс хампаанньа сэбитэтигэр баар дьахтары кытары - Мелоди Хобсоны кытта көрсөр буолбута. 2013 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн буолалларын туһунан кэпсээбиттэрэ уонна 2013 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Лукас Скайуокер ранчотыгар холбоспуттара.

## Быһаарыылар
Швейцария франката

**Швейцария франката** (ISO 4217 CHF, или 756) Швейцария уонна Лихтенштейн иллэр туттар харчылара. Банкноталарын Швейцария киин баана таһаарар, бытархайын Швейария харчы быһар дьиэтэ. Аан дойдуга кэбэҕэстик туттуллар валюталарыттан биирдэстэрэ (АХШ долларын, евроны, фунт стерлиҥы уонна иэнаны кытта) 

Билигин Европаҕа швейцария харчыта эрэ франк диэн ааттанар. Дойду 4 билинэр тылларынан маннык суруддар: *Franken* (немец тылынан), *franc* (на французтуу уонна ретро-роман тылыгар), *franco* (италия тылынан). Франк 1/100 ниэмэстии — *Rappen* (Rp.), францустуу — *centime* (c.), италиялыы — *centesimo* (ct.) уонна ретро-романныы — *rap* (rp.). Жаргон тылынан «свисси» () диэн ааттанар.

### Банкноталар
10, 20, 50, 100, 200 и 1000 сыаналаах банкноттары таһаараллар.
Банкноттарга маннык дьон уруһуйдаммытар:
* 10 франкаҕа — Ле Корбюзье (Жаннере, Шарль Эдуард)
* 20 франкаҕа — Артюр Онеггер
* 50 франкаҕа — Софи Тойбер-Арп
* 100 франкаҕа — Альберто Джакометти
* 200 франкаҕа — Шарль Фердинанд Рамю
* 1000 франкаҕа — Якоб Буркхардт

### Маньыаттар
5, 10 уонна 20 рапеннаах (сантимнаах) бытархай харчылар, 1/2, 1, 2 уонна 5 франктар наар тахсаллар. 1 рапеннаах (сантимнаах) бытархайы 2006 быһан тохтоппуттар, 2 рапеннааъ (сантимнаах) бытархайы 1974 с. 

Маньыаттар тимирдэрин уларыйыыта:
1939 — 20 рапен алтан-никель сплавыттан (1850—1859 — биллон, 1881—1938 — никель);
1968 год — 1/2, 1, 2 и 5 франк алтан-никель сплавыттан (эрдэ — үрүҥ көмүс);
1981 — 5 рапен  алтан-алюминий-никель сплавыттан (эрдэ — алтан-никель сплава).

Биирдэ эмит юбилейдарга уонна туохха эмит сыһыаннаах маньыаттары таһаараллар, сүрүннээү 10, 20 уонна 50 франк сыаналаах.

## Өссө маны көр
* Валюта
* Валюта бэлиэтэ

## Сигэлэр

* Каталог и галерея монет Швейцарии
Франк бэлиэтэ

**Франк бэлиэтэ**  — Франция национальнай валютатын кылгатыллыбыт бэлиэтэ. 2002 сыллаахха уларыйбыта евро буолта. Бэлиэ уратыта диэн араас шрифтынан суруллар:
* саҕылаабынай латинскай буква **[[F (латиница)|F]]**;
* латинскай F буква аллараа  тардыллаах — **₣**;
* икки букваттан  монограмма F уонна R — **FR**, **Fr** эбэтэр **fr**.

## Кылгас история
Бастатан туран франк () — кыһыл көмүс манньыат, бастаан 1360 сыллаахха Иоанн II  Франция урдуку баһылыга түөр сыл англия билиэнигэр сытан баран босхоломмутугар анаан онорбуттара.  1575 - 1586 сыллаахха серебрянай манныат ( 1⁄2 и 1⁄4 фракциялаах манньыаттар тахсаллар 1642 сыллаахха дылы). 

Франк саҥаттаан оҥоһуллан тахсар Улуу Французскай революция кэннэ 1795 сыллаахха Франция десятичнай денежнай системаҕа көспүтүгэр (1 франк = 100 сантимов).  XIX үйэҕэ оннук ааттаах Бельгия дойдута таҕаарар 1830 сыллаахха, Швейцария 1850 сыллаахха уонна Люксембург 1854 сыллаахха. Бу дойдулар бары швейцарскай франкаттан ураты  2002 сыллаахха евроҕа кеспуттэрэ.

Франк валютаны франция урукку колониялара тутталлар(туттубуттара): Бурунди, Гвинеи, Джибути, Руанды, Демократической Республики Конго, Мадагаскара, Коморские острова. Франк КФА биир тэҥ валюта Западноафриканскай экономическай валютнай союз уонна Киин Африка Экономическай сообществатын. 


Билэ:5 francs 1827 MG 1920.jpg|5 французскай франк, 1827 сыл
Билэ:5francnapoleoniii1868back.jpg|5 французскай франк, 1868 сыл


## Өйдөбул арааһа уонна бэлиэ туттааьына
Unicode стандартынан франк латинскай F буква аллараа тардыылаах, шрифт разработчиктара үс графемаҕа тутталлар: 
* латинскай F буква аллараа тардыылаах (элбэх шрифтка);
* заглавнай латинскай F  буква (, в шрифте Palatino Linotype);
* монограммуикки лаинскай букваттан F уонна R  холобур,  шрифтарга Garamond, Juice ITC, Snap ITC, Arial Unicode MS, Lucida Sans у.д.).

## Валюта бэлиэлэрэ ₣, F эбэтэр Fr

## Примечания

## Кини туһунан
* 
* 
* 
*  Включает статьи из следующих источников:
:* Нумизматический словарь. — 4-е изд. — /Зварич В. В./ — Львов, 1980
:* Словарь нумизмата: Пер. с нем. — /Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В./ — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993
:* Современный экономический словарь. — 4-е изд., перераб. и доп.— М.: Инфра-М, 2005.
Күкэр

мини|Күкэр

**Күкэр** диэн араҕас дьүһүннээх кытаанах кристалл сэк. Метал буолбатахтар курдук кини итиини эмиэ куһаҕаннык аһарар, чаҕылыманы аһарбат. Чиҥэ 2-гэ чугас, онон күкэр тооромосторо ууга тимирэллэр, ол гынан баран тоһо, ууну сыһыарбат буолан, дагдайан тахсар.

Күкэр —  Д. И. Менделеев периодтаах систематын үһүс периодын 16-с бөлөҕүн ууһуга, атомын нүөмэрэ 16.  
* Бэлиэтэ: S
* Электрон конфигурацията: Ne 3s2 3p4
* Атомын нүөмэрэ: 16
* Хаһан арыллыбыта: 2000 с. б.э.и.
* Хас кыраадыска ууллара: 115,2 °C
* Атомнаах маассата: 32,065 ± 0,005 а. е. м.

Күкэр айылҕаҕа баар үгүс холбоһугун мэлийдэххэ, ууну эмиэ сыһыарбат. Күкэр ити айылгыта кыаҥ таас "кураанах таастыгын" араарарга туһаныллар. Кыаҥы итинник байытыы флотация дэнэр уонна практикаҕа киэҥник туттуллар.

Күкэр ууга суураллыбатын кэриэтэ. Ол оннугар күкэр-уулуккка, толуолга о.д.а. сэбдьилэргэ үчүгэйдик суураллар.

112,8 °C температураҕа күкэр ууллан саһархай дьүһүннээх убаҕас буолар. Cалгыы ититтэххэ хараарар уонна хойдор. 444 °C кыраадыска күкэр оргуйар. Оргуйуор диэри итийбит күкэри тымныы ууга куттахха эрэһиинэ курдук уунаҥнас пластика күкэр диэн үөскүүр.

Абалык икки аллотроп көрүҥ кубулуйуута - абалык уонна озон. Киристээл уонна пластика күкэртэн эмиэ күкэр аллотроп көрүҥ кубулуйуута буолаллар.

Киристээл күкэр түргэнник ууллар, ити кини молекула кристалл эрэһэлээҕин туоһулуур. Рентгенография, онтон да атын ньыманан чинчийэн, күкэр киристээл эрэһэтэ төгүрүччү ситимнэспит мөлүөкүлэлэртэн турарын билбиттэрэ. Ититтэххэ, күкэр аҕыстыы эркиннээх төгүрүччү ситимнэспит мөлүөкүлэтэ ыһыллан, уһуур-кылгыыр кыахтаах уһун ситимҥэ кубулуйар. 

## Быһаарыылар
Буссенго Жан Батист

thumb|Jean-Baptiste Boussingault
**Жан Бати́ст Буссенго́** (, ) — франция учуонайа, академик, агрохимияны төрүттээччи.

1802 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүт.

1822 сыллаахха Англия хайатын уопсастыбатын сорудаҕынан Александр Гумбольдт эрэкэмэндээссийэлээх Соҕуруу Америкаҕа баран хас да сыл Анда хайаларын метеорологиятын уонна геологиятын үөрэппит, Венесуэлаҕа, Колумбияҕа, Перуга, Чилигэ, Эквадорга сылдьыбыт. Симон Боливар аармыйатыгар хайа инженерын үлэтин толорбут, ол эрээри оннук дуоһунас аармыйаҕа суох буолан эппиһиэр буолбут, полковник сыбаанньатыгар дылы үүммүт.

Францияҕа 1839 сыллаахха төннөн баран Франция наукатын Академиятыгар талыллыбыт, онтон Лион куоракка химия профессора буолбут (кэлин Айылҕа наукаларын факультетыгар декан буолбут ). 1841 сыллаахха киниэхэ анаан аһыллыбыт тыа хаһаайыстыбатын кафедратыгар профессор буолан Парижка көспүт.

1887 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр өлбүт.

Наукаҕа сүрүн үлэтэ айылҕаҕа сэбдьи эргийиитигэр анаммыт. Кини бары үүнээйи почваттан азоту ыларын, оттон бобтуҥулар почваны азотунан байыталларын дакаастаабыта.

## Быһаарыылар