open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
LaserShip

**LaserShip** - АХШ тэрилтэтэ, сүрүн баһыылкалары таһар тэрилтэ кыра деливери тэрилтэлэртэн. 2022 сылтан ыла саамай элбэх үҥсүү ылар тэрилтэ баһыылкаларын дьоҥҥо быраҕан биэрэринэн. Сүрүн үҥсүү Индиана уонна Нью Йорк штаттар олохтоохторуттан кэлэр. Элбэх сахалар баһыылкалара сүппүтэ.
Эд Шииран

**Эд Шииран** (*Ed Sheeran*),(1991 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт) Улуу Британия биллэр ырыаһыта уонна гитариһа. Paw Print Records диэн бэйтэ олохтообут хампааньатыгар ырыа суруйар уонна продюсер быһыытынан үлэлиир. Поп муусуканы оҥорорунан биллэр. Галифакс, Архаа Йоркширга төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕинэ Фрамлингэм, Саффолкка олоро сылдьыбыта.

## Олоҕун улуктара
Аҕата Картврайт Холл диэн искусство галереятыгар кураторынан үлэлиилэ, ийэтэ Манчестер куорат искусство галереятыгар үлэлиилэ. Кыра эрдэҕиттэн ырыа суруйары саҕалаабыта.
Маглев

**Маглев** ( - магниттаах левитация) диэн электромагнит хонуутун күүһүнэн барар сыыдам суксурҕа. Маглев суксурҕата рельсаны таарыйбакка кини үрдүнэн дайан барар. Маглев биир ордук түргэн транспорт көрүҥэ буолар. Түргэнин рекорда 603 км/ч.
Сыыдам суксурҕа

**Сыыдам суксурҕа** диэн 200 км/ч тахса түргэннээх барар тимир суол көлөтө. 1964 сыллаахха Дьоппуоҥҥа Синкансэн ситимин суксурҕалара Токайдо-синкансэн линиянан 210 км/ч түргэннээх айаннаабыттара. Аныгы сыыдам суксурҕалар 350-400 км/ч түргэннээх айанныыллар. Билигин Кытай ордук сайдыылаах сыыдам суксурҕа ситимнээх дойду буолар.
Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата

«**Азербайдьан Маршы**» () — Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата.

## Тыллара

## Быһаарыылар
Ити барыта кини (киинэ)

**Ити барыта кини** - 1999 сыллаах АХШ киинэтэ, Miramax тэрилтэ уһулбут айымньыта.

## Сүжета
Марба кыыс баар, Лени Бокс диэн ааттаах, уонна красапчик уол баар Зак Сайлер диэн. Киннэр тула интрига.
Miramax

**Miramax** - АХШ киинэ уһулар тэрилтэтэ, Walt Disney конгломератка киирэр, ол эрэн киниттэн көҥүл үлэлиир, олор ахсааннарынан киинэ сүдеттарыгар. Элбэх Miramax уһулбут киинэлэрэ Оскар премия ылбыттара. Голливуд пропискалаах.
Пол Уокэр

**Пол Уокэр** - АХШ артыыһа, биир кылгас олохтоох, ол эрэн чаҕылхай олоҕу олорбут киһи.
Ити барыта кини (ремейк, 2021)

**Ити барыта кини** - АХШ киинэ, аатырбыт ити барыта кини (киинэ) салҕыыта уонна хатылааһына, уол өттүттэн көстүүтэ. Miramax устубут, ол эрэн Netflix нөҥүө тарҕанар.
Һеазер О´Роурке

**Һеазер О´Роурке** (толору аата **Һеазер Мишел О´Роурке**, ааҥл **Heather Michele O'Rourke  ** ) - күн сирин көрбүтэ 27 ахсынньы 1975, Сан Диего (АХШ) - өлбүтэ 1 олунньу 1988, Сан Диего (АХШ). Америка оҕо артыыһа, сүрүннээн Полтерһейст киинэҕэ уһуллубутунан биллэр, *Кэролл Энн* оруолун толорууга.
Полтерһейст 2

**Полтерһейст: киннэр төҥүннүлэр** (атын аата **Полтерһейст 2**) - 1986 сыллаахха уһуллубут киинэ , MGM үбүлээһининэн.

## Сүжета
Ülker

**Ülker** диэн Түүркүйэ ас уонна утах оҥорор компанията. Компанияны 1944 сылга Сабри Үлкэр олохтообута. Бас салалтата Истанбулга баар. Ülker 111 дойдуга филиаллаах Түүркүйэ биир бастыҥ компанията буолар. Yıldız Holding конгломеракка киирэр.

Ülker оҥорор табаардара:

* крекер
* бэчиэнньэ
* торт
* баахыла
* кэмпиэт
* батончик
* кофе
* үрүҥ ас
* тоҥоорбо
* Cola Turka
* оҕо аһылыга

## Сигэлэр
* Сорумдьу сайта
Кырсаада

мини|уҥа
**Кырсаада** эбэтэр **Сарыада** (, ,  — кэрэ саһархай сибэккилээх элбэх сыллаах от үүнээйи, Кырсаадалар уустарыгар,  кэргэннэригэр киирэр.

Былыр сахалар *Алтан төбөлөөх от* диэн ааттыы сылдьыбыттарын туһунан Анненков Ботаникатын тылдьытыгар (1878) баар

## Быһаарыылар
Форест Лаун

**Форест Лаун** - Глендейл куоратка баар Голливуд сулустарын уонна кини аймахтарын көмүргэл сирэ.
Контейнер

**Контейнер** () диэн транспорт бары көрүҥнэригэр таһаҕас уган тиэйэргэ аналлаах метал хаа. Сорумдьу ааттара Intermodal container уонна ISO container. Контейнердар араас кээмэйдээхтэр, ол эрэн 90% кээмэйдэрэ маннык: кэтитэ 2.44 м, устата 6.1 эбэтэр 12.2 м, үрдүгэ 2.59 эбэтэр 2.9 м.
Кыраан

**Кыраан** диэн таһаҕас көтөҕөн тиэйэр массыына. Кыраан сүрүн ууһуктара - таль, трос, сыап, искиип. Кыраан үксүн тутууга уонна порт үлэтигэр туттуллар.
Массыына (тэрил)

**Массыына** ( - тэрил) диэн ууһуктардаах (дэтээллэрдээх) уонна механизмнардаах тустаах үлэни оҥорор тэрил. Массыына араас эрчимнэринэн хамнанар: киһи уонна харамай күүстэрэ, тыал, уу, сылаас, чаҕылыма, химия. Массыына араас хамсатааччылаах буолуон сөп, холобур, чаан хамсатааччы уонна ис умайыылаах хамсатааччы.

Былыргы массыыналар хайаан да хамнанар ууһуктаахтара. Аныгы электроникалаах массыыналар хамсыыр ууһуктара суох буолуохтарын сөп. Массыына сүрүн соруга - киһи үлэтин чэпчэтии уонна үлэ оҥорумтуотун үрдэтии.

## Массыыналар
Массыына холобурдара:

* Көлөлөр
** Автомобиль
** Суксурҕа
** Тыы
** Тайаара

* Дьиэ техниката
** Көмпүүтэр
** Сууйар массыына
** Иһит сууйар
** Сойутар
** Кондиционер

* Уулуур тутумта
* Тыа хаһаайыстыбатын техниката
* Быһар тэрил
* Автоматизация
* Робот
Сабри Үлкэр

**Сабри Үлкэр** (Sabri Ülker) диэн Түүркүйэ кондитера уонна урбаанньыта. Ülker компания олохтооччута.

## Олоҕун олуктара
Сабри Үлкэр 1920 сылга Кырыым Корбек суртугар кырыым татаар ыалыгар төрөөбүтэ. 1929 сылга дьонун кытта Түүркүйэҕэ көспүтэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр Султанахмет экономика уонна коммерция академиятын (билигин Мармара университета) бүтэрбитэ. 1944 сылга Ülker компанияны олохтообута. Убайыныын Асимныын 100 м2 иэннээх бэкээрнэ ыланнар бэчиэнньэ буһаран саҕалаабыттара. 1974 сылга Ülker бэчиэнньэтэ аан дойдутааҕы таһымҥа тахсыбыта. 1989 сылга Ülker компания Yıldız Holding конгломерат буолбута. Сабри Үлкэр аһымал, түмэт, билим, үөрэх эйгэлэригэр араас оҥкуллары тэрийэн үбүлүүрэ. 2012 сыл бэс ыйын 12 күнүгэр 92 сааһыгар сырдык тыына быстыбыта.

## Дьиэ кэргэнэ
Ойоҕо Гүзиде Иман (1924-2010). Үс оҕолоохторо - Али Үлкэр (эрдэ өлбүтэ), Ахсен Өзокур, Мурат Үлкэр.
Полтерһейст

**Полтерһейст** - трилогийа киинэ, үс чаастан турар АХШ киинэтэ.

* 1 чааһа: Полтерһейст (киинэ, 1982)

* 2 чааһа: Полтерһейст 2

* 3 чааһа:

## туора киинэлэр
* Полтерһейст (2015)

## Өссө маны көр
* Полтергейст
Центрифуга

**Центрифуга** диэн киинтэн сүүрэр күүһү туттар хамсатааччылаах тэрил. Центрифуга бу күүһү барымтаҕа ууран кинини үрдүк түргэннээхтик эргитэр. Центрифуга сэк араас компоненнарын араартыырга уонна үрдүк тардыы күүһүн үтүктэргэ туттуллар.

Холобур:

* Ураниум центрифугата ураниум икки изотопун (U-235 уонна U-238) бэйэ бэйэлэриттэн араарар
* Медицина лабораториятын центрифугата хаан үлгүтүттэн хаан сары уутун араарар
* Химия лабораториятын центрифугата эмульсия кытаанах сорохторун убаҕас сорохторуттан араарар
* NASA центрифугалара астронавтары G-күүс дьайыытыгар бэлэмнииллэр
Массыыналааһын

**Массыыналааһын** эбэтэр **Механика инженерията** () диэн массыына уонна сэп оҥорор чочуйар индустрия салаата. Массыыналааһын билим быһыытынан инженерия биир суолталаах былыргы салаата буолар. Кини механика уонна материал билимин билиилэрин массыыналары оҥорорго, чочуйарга, оҥкуллуурга, дизайнныырга, үлэлэтэргэ туһанар.
Механизация

**Механизация** диэн үлэҕэ киһи уонна харамай күүһүттэн массыына күүһүгэр көһөөһүн. Механизация биллэр холобурдара - уу төгүрэ, чаан хамсатааччы, күргүөмнээх оҥорооһун. Механизация билим-техника сайдыытын биир хайысхата буолар.
Сэп

**Сэп** диэн үлэни чэпчэтэргэ туттуллар барамай. Бастакы сэптэри Таас үйэ саҕана оҥорор буолбуттара. Сыыйа сэп арааһа элбээн уонна оҥоһуута уустугуран барбыта.

Сэп холобурдара:

* быһах
* өтүйэ
* күрдьэх
* баһымньы
* тарыыр
* эрбии
Caracol Televisión

**Caracol Televisión** — Колумбия телекомпанията, салалтата — Богота.
Механизм

**Механизм** диэн киирэр күүһү уонна хамсааһыны кэрэхтээх тахсар күүс уонна хамсааһын хомууругар кубулутар тэрил. Механизм хамсыыр ууһуктартан (дэтээллэртэн) турар. Кинилэр сорохторун холобурдара - тиистээх төгүр, тиистээх тиэрдээччи, кур (механика), тиспэхтээх тиэрдээччи, мөтөччүк, туормас, холбуур уо.д.а. Механизм бэйэтэ массыына ис тутула буолар.
ITT Corporation

**ITT Corporation** - АХШ телекоммуникациа тэрилтэтэ, биир бөдөҥ аармыйаны сибээһинэн хааччыйааччы.
Инженерия

**Инженерия** диэн ууруулаах билим биир дисциплината. Инженерия билимнэр билиилэрин айар тутар оҥорор үлэҕэ туһанар. Холобур, сэп, массыына, дьиэ, күргэ, туннель, суол тутуута уонна дизайна. Инженериянан дьарыктанар киһи инженер дэнэр.

## Салаалара
* Аэрокосмос техниката
* Биомедицина инженерията
* Керамика инженерията
* Химия инженерията
* Куомун тутуу
* Көмпүүтэр инженерията
* Электротехника
* Электроника инженерията
* Тула эйгэ инженерията
* Массыыналааһын
* Мехатроника
* Байҕал инженерията
* Нанотехнология
* Үөскэх инженерията
* Тутул инженерията
* Программалыыр инженерия
* Тутумта инженерията
* Генетика инженерията
* Биоинженерия
* Архитектура инженерията
* Транспорт инженерията
Инженер

**Инженер** диэн инженериянан дьарыктанар техника үөрэхтээх киһи.
Гамми эһэлэр киэҥ сырыылара

**Гамми эһэлэр киэҥ сырыылара**(атын тарҕаммыт аата - **Гамми эһэлэрэ мүччүргэннээх сырыылара**) - Walt Disney биир бастыҥ анимационнай уруһуй мультига, Disney+ платформаҕа көҥүл тарҕанар. Урут НВК Саха канаалга көстөрө. 

## Сүжета
Тыаҕа дьонтон саһан кистэлэҥ сиргэ Гамми эһэлэрэ олороллор. Ол олохторо көстөр.
Disney+

**Disney+** (толору үридическай аата **Disney Plus Distribution**) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ видео контеннары дистрибуциалыыр тэрилтэ. 32 омук сиригэр үлэлиир. Walt Disney конгломератка киирэр.
Milwaukee Electric Tool

**Milwaukee Electric Tool** - Уисконсин штатын тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ электроинструменнары оҥорор тэрилтэ, араас көрүҥнэргэ тиийэ. Салалтата - Милуоки (АХШ).

Techtronic Industries конгломератка киирэр.
Techtronic Industries

**Techtronic Industries** - Һоҥ коҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ араас бреннарын биллэр электроинструменнары уонна араас дьиэҕэ туттар тэриллэри оҥорорунан биллэр.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор
Механика

**Механика** диэн физика салаата. Механика күүс, материя, хамсааһын эттиктэргэ дьайыыларын үөрэтэр. Атын быһаарыынан, механика кудай материята киниэхэ түөрт күүс дьайыытыттан хамсыырын үөрэтэр. Бу түөрт күүс - гравитация, күүстээх дьайсыы, мөлтөх дьайсыы, электромагнетизм.

Механика билимин олохтооччулара - Аристотель, Архимед, Галилео Галилей, Йоханнес Кеплер, Христиан Хүйгенс, Исаак Ньютон.

## Дисциплиналара
* Биомеханика
* Олоҕурбут механика (Ньютон механиката)
** Динамика
** Кинематика
** Статика
** Хамилтон уонна Лагранж механикалара
* Теориялаах механика
* Кэлимсэ эйгэ механиката
** Хидромеханика
*** Хидростатика
*** Хидродинамика
** Аэродинамика
** Кытаанах эттик механиката
*** Тыыллыгас теорията
*** Эллэнимтиэ теорията
*** Үлтүрүйүү теорията
* Ууруллар механика
** Геомеханика
*** Хайа геомеханиката
*** Таастык механиката
*** Грунт механиката
** Материал утарыыта
** Тутул механиката
** Массыына уонна механизм теорията
** Халлаан механиката
* Квантаах механика
* Статистикалаах механика
* Релятивист механика
* Акустика
Gibson

**Gibson** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ гитара араас көрүҥнэрин оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас аудиосистемалары.
Тапирдыҥылар

**Тапирдыҥылар** (Tapiridae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. 55 мөлүйүөн сыллааҕыта үөскээбиттэрэ. Былыр аан дойдунан киэҥник тар5аммыт кыыллар. Билигин соҕотох Тапирдар (Tapirus) уустара баар.
Аттыҥылар

**Аттыҥылар** (Equidae) диэн Бүтэй туйахтаахтарга киирэр биир кэргэн. Билигин соҕотох тыыннаах Equus диэн уустаах. Бу ууска сылгылар, эһэхтэр, зебралар киирэллэр.
Тапирдар

**Тапирдар** (Tapirus) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын Тапирдыҥылар кэргэннэрин соҕотох хаалбыт ууһа. Тапирдар тас көрүҥнэринэн кыратык чооскуларга майгынныыллар. Тапир дьүһүнүн уратыта диэн мурунуттан уонна үөһээ уоһуттан үүнэр хабар тумсуктаах. Тапир этин устата 2 метр, ыйааһына 110-300 кг. Олоҕун устата 25-30 сыл. Хаттааһынын болдьоҕо 13 ый, биир оҕону төрөтөр. 4 сылыгар сааһын ситэр. Тапир инники атахтара түөртүү тарбахтаахтар, кэлин атахтара үстүү тарбахтаахтар. Аһылыктара - сэбирдэх, фрукта, отон. Тапирдары ягуардар, эһэлэр, крокодиллар, анакондалар сииллэр. Тапирдар түүҥҥү кыыллар. Ойуурга уу аттыгар сылдьаллар. Үчүгэйдик харбыыллар. Тапир көрөрө мөлтөх, истэрэ уонна сыттыыра үчүгэй. Тапирдар Соҕуруу уонна Киин Америкаҕа олороллор, биир тапир көрүҥэ Соҕуруулуу-илин Азияҕа олорор (Малайа тапира).

## Көрүҥнэрэ
* Бразилия тапира (*Tapirus terrestris*)
* Хайа тапира (*Tapirus pinchaque*)
* Киин Америка тапира (*Tapirus bairdii*)
* Малайа тапира (*Tapirus indicus*)
* Tapirus kabomani - 2013 сылга арыллыбыта.
Муос тумустар

**Муос тумустар** (Rhinocerotidae) диэн Бүтэй туйахтаахтар аймахтарын биир кэргэнэ. Билигин биэс тыыннаах көрүҥ баар. Үс көрүҥэ Африкаҕа баар, иккитэ соҕуруу Азияҕа. 

Муос тумус улахан кээмэйдээх от аһылыктаах кыыл. Сааһын сиппит муос тумус ыйааһына 2 тоннаҕа тиийэр. Мурунун тумсугар биир улахан муостаах. Муоһа уһаабыта 150 см тиийэр. Муостара эмтээх диэн муос тумустары браконьердар күүскэ бултаһаллар. Мантан сылтаан билигин муос тумус бары көрүҥнэрэ эстэр кутталлаахтар.

## Көрүҥнэрэ
* Хара муос тумус, *Diceros bicornis*
* Үрүҥ муос тумус, *Ceratotherium simum*
* Ява муос тумуһа, *Rhinoceros sondaicus*
* Индия муос тумуһа, *Rhinoceros unicornis*
* Суматра муос тумуһа, *Dicerorhinus sumatrensis*
Эһэх

**Эһэх** (Equus asinus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Хаҥыл эһэхтэн (Equus africanus) төрүттээх. 5000 сыллааҕыта Африкаҕа дьиэтитиллибитэ. Мииниллэр, таһаҕас тиэйэр, арба тардар үлэһит кыыл буолар. Билигин аан дойдуга 40 мөлүйүөнтэн тахса эһэх баар.

Эһэх улахан кулгаахтаах уонна кутуругун уһугар хоболоох. Эһэх араас удьуордара араас кээмэйдээхтэр. Үрдүгэ 90—163 см, ыйааһына 200-400 кг, өҥө үксүн бороҥ уонна хара. Олоҕун устата дьадаҥы дойдуларга 12-15 сыл, сайдыылаах дойдуларга 30-50 сыл.
Комбуча

**Комбуча** (атын аата *Чэй тэллэйэ* эбэтэр *Дьоппуон тэллэйэ*) , араас симбиоз процеһыгар үөскээбит организм, кини ууга улааттаҕына уу газированнай утах буолар.
Хаҥыл эһэх

**Хаҥыл эһэх** (Equus africanus) диэн Аттар уустарын биир кыыла. Дьиэтээҕи эһэх өбүгэтэ буолар. Хаҥыл эһэхтэр хотугулуу-илин Африка кураанах таастаах сирдэригэр үөскүүллэр.
Life360

**Life360** - АХШ программата Android, Windows уонна iOS суоттуур системаларга угуллар, сүрүннээн смартфоннарга. Сүрүннээн чугас дьону, холобура доҕоттору , аймахтары, ыалгын, коллегаларгын кэтээн көрөөһүн GPS нөҥүө.
LA Fitness

**LA Fitness** (*Los Angeles Fitness*) - Лос Анджелестан төрүттээх планета үрдүнэн биллэр сетевой фитнесс зааллар, дьоҥҥо күүскэ сайдыбыт лүкс тренировка, SPA салоннар, Dance зааллар бааллар. 42 омук сиригэр үлэлиир, 3355 куораты хабар. 

AnyTime Fitness, Planet Fitness, Crunch Fitness, Blink Fitness Аан Дойду аренатыгар конкуреннара буолар. 

LA Fitness төрүкү клиеннара Арнольд Шварценеггер, Сильвестер Сталлоне уонна да атын сулустар буола сылдьыбыттара.
Хью Джекман

**Хью Майкл Джекман** (; 1968 сылалтынньы 12 күнүгэр төрөөбүт)- уус- уран актер, ырыаһыт уонна продюсер. Киэҥ билиилээх оруолунан суперер-мутант туһунан «Икс Дьоннор» киинэҕэ Росомаха оруолун толорбута.

Кини актерскай дьоҕурун чыпчаалынан - «Пленица» (2013) детективнай триллерга билиниллибитэ  . Атын киинэлэргэ эмиэ киэҥник биллэр, ол быыһыгар «Кейт уонна Лео», «Пароль Рыба-меч», «Ван Хельсинг», «Фонтан», «Престиж», «Тыыннаах ыстаал», «Киэр хайыллыбыт», «Чаппи аатынан Робот», «Австралия" уонна «Улуу шоумен».

«Оскар» (2013), *BAFTA* (2013) уонна «Көмүс глобус» (2002, 2018) бириэмийэлэр номинана,  «Көмүс глобус» (2013), театр бириэмийэтэ «Тони» (2004, 2012), телевизионнай бириэмийэ «Эмми» (2005) уонна музыкальнай бириэмийэ «Грэмми» (2019) бириэмийэлэр хаһаайына.  «Оскар» бириэмийэтигэр кыайыы буолар түбэлтэтигэр Хью Джекмаг *EGOT* кинилэр телевидение, Звукозапись, киинэ уонна театр уобаластарыгар биллэр ситиһиилээх статустаах дьон бөлөҕөр киирэр буолар.  Австралия орденын компаньона (2019).

## Быһаарыылар
Wagner Group өрө туруута

**Wagner Group өрө туруута** - бэс ыйын 23-25 күнүгэр 2023 сыллаахха дылы буолла, сүрүннээн Путины утары дииллэр.
Ирвайн

**Ирвайн** - Калифорния штатыгар баар куорат, Лос Анджелес кытыл куората буолар уонна агломерациатыгар киирэр. Нэһилиэнньэтэ 220 тыыһынча киһи. Элбэх сахалар мустан олорор сирдэрэ.
Unihertz

**Unihertz** (*ҮниҺөрст*) - Кытай бөҕө уонна кытаанах хахтаах смартфоннары оҥорор тэрилтэтэ. Сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Бразилиаҕа уонна Кытайга биллэр (Арассыыйаҕа бу тэрилтэ туһунан билбэт). 2016 сыллаахха Шанхайга төрүттэммитэ.

Салалтата - Шанхай
Вкусно — и точка

мини
**Вкусно — и точка** - урукку McDonald’s рестораннарын Путин дьоно рэкеттээн ылбыттара уонна итинник акаары баҕайытык ааттаабыттар.
Сергей Лозница

**Сергей Владимирович Лозница** (, ) диэн Беларусьтан төрүттээх Украина киинэ режиссера.

## Олоҕун олуктара
Сергей Лозница 1964 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Барановичи хотоҕо төрөөбүтэ. Дьоно кэлин Киевка көспүттэрэ. Манна орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1981-1987 сылларга Киев политехника институтугар салалта тутумталарын факультетын туһаныылаах математика кафедратыгар үөрэммитэ. 1987-1991 сылларга Кибернетика институтугар үлэлээбитэ. 1991 сылга Арассыыйаҕа көспүтэ. 1991-1997 сылларга ВГИК оонньуу киинэтин салаатыгар үөрэммитэ (үөрэтээччитэ Нана Джорджадзе). 1997 сылга үөрэҕин туйгуннаахтык бүтэрбитэ. 2000 сылга Санкт-Петербург документал киинэ студиятыгар режиссерынан үлэлээбитэ. 2001 сылтан ыла Германияҕа олорор. 2022 сылга Нуучча-Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ Эуропа киинэ академията нуучча киинэлэрин бойкоттуурга ыҥырыытын утарбыта. Бу иһин 2022 сыл кулун тутар 18 Украина киинэ академията Лозницаны туораппыта уонна мантан ыла кини бэйэтин "Украина режиссера" дэнэр көҥүлэ суох диэн биллэрбитэ. "Мин Украина режиссера буоларым курдук буолабын" диэн Лозница аһаҕас суругар хоруйдаабыта.

## Дьиэ кэргэнэ
Ойохтоох, икки кыыстаах.

## Фильмографията
#### Уус-уран киинэлэр
* 2010: Мин дьолум (Счастье мое)
* 2012: Тумаҥҥа (В тумане)
* 2017: Нүкэн (Кроткая)
* 2018: Донбасс

### Документал киинэлэр
* 2002: Портрет
* 2005: Блокада
* 2009: Представление
* 2014: Майдан
* 2015: Событие
* 2016: Аустерлиц
* 2018: Процесс
* 2018: День победы
* 2019: Государственные похороны
* 2021: Бабий Яр. Контекст
* 2021: Господин Ландсбергис

## Сигэлэр
* IMDb
Мин дьолум

**Мин дьолум** () диэн Сергей Лозница киинэтэ. Алтан пальма бириэмийэҕэ таласпыт Украина бастакы киинэтэ.

## Сюжета
Киинэ сүрүн дьоруойа Георгий диэн тиэйээччи көлөлөөх эдэр суоппар. Кини тыа сиринээҕи Арассыыйа суолларын устун айаннаан араас дьону көрсөр. Сэрии бэтэрээнэ, проститутка кыыс, сыгаан дьахтара, полициялар, байыаннайдар, талаанньыттар, бандьыыттар, көннөрү тыа сирин олохтоохторо. Киинэ кэпсээнэ араас кэмнэргэ буолар - сайын уонна кыһын, билигин уонна былыр.

## Оруолларга
* Виктор Немец — Георгий
* Владимир Головин — аргыс оҕонньор
* Ольга Шувалова — проститутка кыыс
* Дмитрий Готсдинер — вокзал комендана
* Мария Варсами — сыгаан дьахтара
* Влад Иванов — Москваттан сылдьар майор

## Ылыныы
Арассыыйа үгүс медиалара "Мин дьолум" киинэ нууччалары хараардар диэн улутаабыттара. Карен Шахназаров режиссер "Лозница санаатынан, Арассыыйа олохтоохторун барыларын ытыалаан кээһиэххэ кэрэх" диэбитэ. Андрей Звягинцев режиссер буоллаҕына "Мин дьолум" уон сыл бастыҥ нуучча тыллаах киинэтэ буолар диэбитэ.

Киинэ критиктара киинэни хайҕаабыттара. Rotten Tomatoes сайт 20 көрүүтүнэн 90% хайҕабыллаах, орто рейтинга 7.10/10. Metacritic сайт 8 көрүүтүнэн 81/100 рейтиннаах.
Турк телеком

**Түрк телеком (Türk Telekom)** - судаарыстыбаннай турецкай телекоммунационнай компания. 1995 сыллаахха Турция почтатыттан арахсыбыттан саҕалаабыта.

Түрк телеком группата боруобатынан төлөпүөн, сотовай ситим уонна түргэн интернет өҥөлөрүн хааччыйар. 2009 сыл балаҕан ыйыгар Түрк телеком компанияларыгар 16,8 мөл. поруобатынан төлөпүөн абоненнаах, 6 мөл. ADSL абоненнаах уонна 12,1 мөл. сиэп төлөпүөнүнэн абоненнар баара. дойду үрдүнэн иилиир- саҕалыыр ситимин структуратын компаниялар чааһынай уонна корпоративнай клиеннэргэ өҥөлөрө киэҥ. Акцияларын 61,5 %- на Тюркияҕа тиксэр, оттон акция 30 %- на казначейство уонна үп (Турция) министерствотыгар бас билэр. Хаалбыт 15% акциялара Borsa Istanbul биржатыгар баҕалаахтарга эргиэҥҥэ сылдьар.

2018 сыл от ыйыгар Түркийэ валютнай уонна иэс кризиһын түмүгэр турецкай уонна аан дойдутааҕы бааннар миллиардынан доллардаах төлөммөт иэс иһин хонтуруолга ылбыттара. Кредит ыларга анал механизмы айбыттар, тоҕо диэтэххэ, Турция историятыгар саамай улахан иэстээх дефолт ирдэнэр курдук.

## Устуоруйата

* 1994 сыл олунньу 23 күнүгэр, Турция GSM технологиятынан ситим үлэтэ саҕаламмыта. Дойдуга  Анкараҕа, Стамбулга уонна Измирга баар абоненнарга аан бастаан үлэҕэ киирбит.
* 1995 муус устар 24 күнүгэр Турция почтатыттан арахсан Түрк Телеком олохтоммута.

мини|1997 сыллах телефон хаартата

* 1998 муус устар 27 күнүгэр, GSM ситимин 25 сыллаах лицензията Turkcell и Telsim фирмаларыгар бэриллибитэ.
* 1999 сыл бэс ыйыгар куолас уонна ойуулар түргэн тэтимнээх биэриилэрин хааччыйарга  асимметрическэй цифровой линия (ADSL) үлэҕэ киирбитэ.
* 2000 сыллаахха кабельнай телевидениеҕа Интернет приложениелара үлэҕэ киирбиттэрэ.
* 2001 кулун тутар 21 кунугэр Timmon Voice-Trimestises ARIA диэн аатынан коммерческайдарынан үлэлии барбыта.
* 2004 сыл от ыйын 22 күнүгэр TurkSat диэн спутник нөҥүө үлэлиир хампаанньа арахсыбыта уонна үлэтин саҕалаабыта
* 2005, сэтинньи 14 күнүгэр, хампаанньа приватизацията түмүктэммитэ, ол кэнниттэн тэрилт 55 %-на Огер Телеком группата тутар буолбута.
* 2006, балаҕан ыйын 15 күнүгэр İŞ-TİMтэн Avea 40,56% акциятын 500 мөлүйүөн долларга атыыласпыта, онон Avea хампаанньатыгар  өлүүтэ 81,12% дылы үрдээбитэ.
* Ыам ыйын 15 күнэ 2008 сыл бастакы аһаҕастык тутуу түмүктэммитэ. Тэрилтэ 15 % акцията Стамбул фондовай биржатыгар атыыга барбыттара. 
* 2009, от ыйыгар 3G өҥөтө саҕаламмыта.
* 22 декабря 2018 года кредитордар хас да миллиард долларга төлөммөт иэс иһин хонтуруолга ылаллар. 
* 2022 с. Түркийэ фондата, компания акцияларын 55%- нын Огер телеком групптан атыыласпыта.

## Быһаарыылар
Суол киинэтэ

**Суол киинэтэ** () диэн сүрүн дьоруойдар айан суолугар сылдьалларын көрдөрөр киинэ жанра. Суол киинэтэ үксүн атын жанрдардыын булкуһар. Холобур - комедия, хоррор, вестерн, нуар.
Айда Лупино

**Айда Лупино** (Ida Lupino) диэн Англияттан төрүттээх АХШ киинэ актрисата, режиссер, сценарист, продюсер. 1950-с сыллардааҕы Холливуд индустриятын ордук биллиилээх дьахтар киинэ режиссера. Карьератын уһуна 48 сыл. 59 киинэҕэ актриса быһыытынан уһуллубута, 8 киинэни режиссер быһыытынан уһулбута. Айда Лупино уһулбут киинэлэрэ үксүлэрэ мелодрама уонна нуар жанрдаахтар, түмэт уонна дьахтар кыһалҕаларын көрдөрөр ис хоһоонноохтор. Айда Лупино араас телешоулар 100 тахса эпизодтарын уһулбута. Барык түөлбэ телесериал эпизодун уһулбут биир соҕотох дьахтар режиссер буолар ("The Masks"), уонна атын эпизодка сүрүн оруолу толорбута ("The Sixteen-Millimeter Shrine").

## Фильмографията
### Режиссер
* 1949: *[[Not Wanted]]*
* 1949: *[[Never Fear]]*
* 1950: *[[Outrage (1950)|Outrage]]*
* 1950: *[[Hard, Fast and Beautiful]]*
* 1953: *[[The Hitch-Hiker]]*
* 1953: *[[The Bigamist]]*
* 1966: *[[The Trouble with Angels]]*

### Актриса
* 1931: *[[The Love Race]]*
* 1932: *[[Her First Affair]]*
* 1933: *[[Money for Speed]]*
* 1933: *[[I Lived with You]]*
* 1933: *[[Prince of Arcadia]]*
* 1933: *[[The Ghost Camera]]*
* 1933: *[[High Finance]]*
* 1934: *[[Search for Beauty]]*
* 1934: *[[Come On, Marines!]]*
* 1934: *[[Ready for Love]]*
* 1935: *[[Paris in Spring]]*
* 1935: *[[Smart Girl]]*
* 1935: *[[Peter Ibbetson]]*
* 1935: *[[La Fiesta de Santa Barbara]]*
* 1936: *[[Anything Goes (1936)|Anything Goes]]*
* 1936: *[[One Rainy Afternoon]]*
* 1936: *[[Yours for the Asking]]*
* 1936: *[[The Gay Desperado]]*
* 1937: *[[Sea Devils (1937)|Sea Devils]]*
* 1937: *[[Let's Get Married (1937)|Let's Get Married]]*
* 1937: *[[Artists and Models (1937)|Artists and Models]]*
* 1937: *[[Fight for Your Lady]]*
* 1939: *[[The Lone Wolf Spy Hunt]]*
* 1939: *[[The Lady and the Mob]]*
* 1939: *[[The Adventures of Sherlock Holmes (киинэ)|The Adventures of Sherlock Holmes]]*
* 1939: *[[The Light That Failed (1939)|The Light That Failed]]*
* 1940: *[[They Drive by Night]]*
* 1941: *[[High Sierra]]*
* 1941: *[[The Sea Wolf]]*
* 1941: *[[Out of the Fog]]*
* 1941: *[[Ladies in Retirement]]*
* 1942: *[[Moontide]]*
* 1942: *[[Life Begins at Eight-Thirty]]*
* 1943: *[[The Hard Way (1943)|The Hard Way]]*
* 1943: *[[Forever and a Day]]*
* 1943: *[[Thank Your Lucky Stars]]*
* 1944: *[[In Our Time (киинэ)|In Our Time]]*
* 1944: *[[Hollywood Canteen]]*
* 1945: *[[Pillow to Post]]*
* 1946: *[[Devotion]]*
* 1947: *[[The Man I Love (1947)|The Man I Love]]*
* 1947: *[[Deep Valley]]*
* 1947: *[[Escape Me Never]]*
* 1948: *[[Road House (1948)|Road House]]*
* 1949: *[[Lust for Gold]]*
* 1950: *[[Woman in Hiding]]*
* 1951: *[[On the Loose (1951)|On the Loose]]*
* 1952: *[[On Dangerous Ground]]*
* 1952: *[[Beware, My Lovely]]*
* 1953: *[[Jennifer (1953)|Jennifer]]*
* 1954: *[[Private Hell 36]]*
* 1955: *[[Women's Prison]]*
* 1955: *[[The Big Knife]]*
* 1956: *[[While the City Sleeps (1956)|While the City Sleeps]]*
* 1956: *[[Strange Intruder]]*
* 1972: *[[Junior Bonner]]*
* 1972: *[[The Strangers in 7A]]*
* 1975: *[[The Devil's Rain]]*
* 1976: *[[The Food of the Gods]]*

## Сигэлэр
* IMDb
Абхаас тыла

**Абхаас тыла** ( , *аԥсшәа* ) —Абхазияҕа, Турцияҕа уонна да атын Ближнэй Восток дойдуларыгар тарҕаммыт абхаастар тыллара. абхазо-адыгскай тылларыттан биирдэстэрэ. Майгынныыр тыллар абазинскай тыл, адыгскай тыл, карачай-черкесстар тыллара, убыхтар тыллара.

## Абхаас тылын алфавита

* Абхаас алфавит

## Сигэлэр

* Абхаас Википедия
Мартин Болсам

**Мартин Хенри Болсам** (Martin Henry Balsam) диэн АХШ киинэ, театр, телевидение актера. Оскар (1965) уонна Тони (1968) бириэмийэлэр кыайыылааҕа.

## Талыллыбыт фильмографията
* 12 Angry Men (1957)
* Psycho (1960)
* Breakfast at Tiffany's (1961)
* The Carpetbaggers (1964)
* A Thousand Clowns (1965)
* Catch-22 (1970)
* Tora! Tora! Tora! (1970)
* The Taking of Pelham One Two Three (1974)
* Murder on the Orient Express (1974)
* All the President's Men (1976)

## Сигэлэр
* IMDb
Whole Foods Market

**Whole Foods Market** - АХШ дойдутугар баар айылҕа аһын атыылыыр уонна органик астары атыылыыр сетевой ретейл бизнес, кыахтаах баай соҕус дьоҥҥо анаммыт маҕаһыын. 2017 сылтан ыла Amazon конгломератка киирэр.
Blue Origin

**Blue Origin** (**Блү Оридьин**) - АХШ аэрокосмическай тэрилтэтэ, Amazon аэрокосмонафтиканы сайыннарар салаатыгар киирэр.
Interstate 60

**Interstate 60** диэн Боб Гейл 2002 сыллааҕы киинэтэ. Жанра комедия-драма суол киинэтэ.

## Сюжета
Аан дойду омуктарын номохторугар баҕа санааны толорор араас персонажтар бааллар. Арабтарга - джиннар, ирланнарга - лепреконнар, кытайдарга - луолар, Эуропа омуктарыгар - феялар. Америкаҕа маннык персонаж аата О.У. Грант (O.W. Grant). Кини эмиэ туох баҕарбыт санааҕын барытын толоруон сөп, ол эрэн кини дьээбэлээх соҕус киһи...

Нил Оливер диэн уол баай ыал оҕото. Аҕата ситиһиилээх адвокат буолан Нил кини туйаҕын хатаран юрист оскуолатыгар үөрэнэ киириэн баҕарар. Нил адвокат буолуон соччо баҕарбат, уруһуйдуурун ордук сөбүлүүр. Нил таптыыр кыыстаах эрээри түүлүгэр атын билбэт кыыһын көрөн таптаан кэбиһэр. Нил 22 сааһын туолар төрөөбүт күнүгэр олоххо туох аналлаахпын хоруй ылыахпын баҕарабын диэн баран торт чүмэчитин үрэр. Маны официанныы сылдьар О.У. Грант истэ көрөр. Салгыы Нил олоҕор араас дьикти түбэлтэлэр буолаллар. Түүлүгэр көрбүт кыыһын булаары ханнык да хаартаҕа суох Interstate 60 суолунан айаннаан барар.

## Оруолларга
* Джеймс Марсден — *Нил Оливер*
* Гэри Олдмен — *О. У. Грант*
* Эми Смарт — *Линн Линден*
* Кристофер Ллойд — *Рэй*
* Крис Купер — *Боб Коди*
* Курт Расселл — *капитан Айвз*
* Майкл Джей Фокс — *мистер Бейкер*
* Энн-Маргрет — *миссис Джеймс*
* Эми Джо Джонсон — *Лора*

## Оҥоруу
Боб Гейл киинэни бэйэтэ суруйбут сценарийынан уһулбута. Айар үлэтигэр күүрээннэрэ - Барык түөлбэ телесериал, Гулливер айаннара уонна Алиса Дьикти дойдуга битиктэр. Киинэ уһулуута 2000 сыл балаҕан-алтынньы ыйдарыгар буолбута. Уһулуу буолбут сирдэрэ - Финикс (Аризона, АХШ) уонна Торонто (Онтарио, Канада).

## Ылыныы
Киинэ премьерата Америкаҕа 2003 сыл муус устар 25 буолбута. Fireworks компания үбэ тиийбэккэ киинэ үчүгэйдик рекламаламматаҕа уонна аҕыйах киинэ театрдарыгар көстүбүтэ. Мантан сылтаан 7 мөлүйүөн доллар бюджеттаах киинэ ночооттоох буолбута. Кэлин DVDга тахсан ордук биллибитэ. Кэлэр сыллар устата элбэх көрөөччү сэҥээрэн культовай статустаах киинэ буолбута. Сорох критиктар Interstate 60 бастыҥ суол киинэтэ буолар дииллэр.
Боб Гейл

**Майкл Роберт «Боб» Гейл** (Michael Robert "Bob" Gale) диэн АХШ киинэ сценариһа, продюсер, режиссер. Ордук биллиилээх үлэтэ Back to the Future киинэ сценарийа буолар (Роберт Земекистыын).

## Талыллыбыт фильмографията
*** ("Chopper" эпизод, Роберт Земекистыын, 1975) (TV)
**[[I Wanna Hold Your Hand]]* (Роберт Земекистыын, 1978)
**[[1941 (киинэ)|1941]]* (Роберт Земекистыын, 1979)
**[[Used Cars]]* (Роберт Земекистыын, 1980)
**[[Back to the Future]]* (Роберт Земекистыын, 1985)
**[[Back to the Future Part II]]* (Роберт Земекистыын, 1989)
**[[Back to the Future Part III]]* (Роберт Земекистыын, 1990)
**[[Trespass (1992 киинэ)|Trespass]]* (Роберт Земекистыын, 1992)
**[[Back to the Future (TV series)|Back to the Future: The Animated Series]]* (1991–1992) (TV)
**[[Tales from the Crypt (TV series)|Tales from the Crypt]]* ("House of Horror" эпизод, режиссер, 1993) (TV)
**[[Mr. Payback: An Interactive Movie]]* (режиссер, 1995)
**[[Bordello of Blood]]* (Роберт Земекистыын, 1996)
**[[Interstate 60|Interstate 60: Episodes of the Road]]* (режиссер, 2002)

## Сигэлэр
* IMDb
Amazon Robotics

**Amazon Robotics** - АХШ таһаҕастары таһар роботтары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир түргэнник сайда турар тэрилтэ. Amazon конгломератка киирэр.
Citadel LLC

**Citadel LLC** - АХШ биир бөдөҥ харчы эргитэр урбатар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бизнес империя тутааччы, 32 араас бреннарынан үлэлиир фондалары бас билэр, олор хас биирдиилэрэ кыччаабыта 68 млн $ капитализациалаахтар. Citadel LLC уопсай салайар актива 2 трлн доллар (бас билэр фондаларын аахпакка эрэ). 
Citadel LLC бас билиитигэр аатырбыт Citadel Securities тэрилтэтэ холбонор.

Салалтата - Майами (Флорида, АХШ)

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар

Citadel LLC бэйэтэ элбэх туспа тэрилтэлэр акцияларын бас билэр эрээри, кини 16% чааһын Mitsui Group бас билэр. Онтон бэйэтэ 7% Mitsui Group чааһын бас билэр.

50 омук сиригэр инники кэскиллээх проектарга кытта, харчы үлүннэрэр.

Citadel LLC үлэлиир дьон саамай кыччаабыт хамнастара 120$/1 чааска тэҥнэспитэ, ол эбэтэр уборщица Citadel LLC муостатын сууйааччыта күннээҕи хамнаһа 960$. Итинник же хамнаһы стажердар ылаллар.

СИҺИЛИИ: https://nypost.com/2023/06/06/interns-at-ken-griffins-hedge-fund-earn-5k-a-week-free-housing/
Citadel Securities

**Citadel Securities** (*Ситадэль Сэкьүритиз*) - Аан Дойдуга биир бөдөҥ фонда, автономна туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, Citadel LLC тэрилтэ 32 автономнай фондаларыттан биирдэстэрэ, NYSE биржаҕа саамай үрдүк харчы урбатар фонда. Бу фонда 432 тэрилтэ акциаларын эргитэр 164 омук сиригэр.

25 бэс ыйын 2023 сылга капитализациата - 3 трлн доллар! (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 4 трлн доллар).

Салалтата - Чикаго (АХШ)
Олох (химия)

**Олох** диэн аһыыбалардыын хардарсар сэктэр. Метал ууһуктартан уонна хидроксид бөлөхтөртөн тураллар.

## Аррениус теорията
Швеция билимдьитэ Сванте Аррениус теорията быһаарарынан (1887 сыл), **олох** диэн электролиттар буолаллар. Бу электролиттар уу суурадатыгар метал катионнарын уонна ОН– хидроксид типтээх анионнары үөскэтэн диссоциациялыыллар. Метал буолбатах NH4+ катионнары эмиэ үөскэтиэхтэрин сөп.

Холобур:
* NaOH = Na+ + OH-
* NH4OH = NH4+ + OH-
* Ba(OH)2 = Ba2+ + 2OH-

Аррениус теориятынан, **олох** сэктэр олохтуур оксидтар хидроксидтара буолаллар диэххэ сөп, ол эбэтэр уу олохтуур оксидтарга сыстыытын бородуукталара буолаллар:
* Na2O + H2O = 2NaOH
* CaO + H2O = Ca(OH)2
* BaO + H2O = Ba(OH)2

Аррениус олохторо, олохтуур оксидтар курдук, аһыыбалардыын, ангидридтардыын, амфотер оксидтардыын дьайсыстахтарына туустары үөскэтэллэр, оттон бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыспаттар.

Холобур:
* Cu(OH)2 + 2HCl = CuCl2 + 2H2O
* Ca(OH)2 + CO2 = CaCO3 + H2О
* 2NaOH + ZnO = Na2ZnO2 + H2O

Олохтору (олохтуур хидроксидтары) маннык бүтүн формуланан көрдөрөллөр: Ме(ОН)x, манна Ме&nbsp;— метал эбэтэр металлыҥы бөлөх (холобур NH4) атома, оттон x&nbsp;— хидроксил бөлөх ахсаана, кини метал валеннааһыныгар тэҥнэһэр (1,2 эбэтэр 3). Холобур: NaOH, Ba(OH)<sub>2</sub>, Fe(OH)<sub>3</sub>.

## Брөнстед-Лоури теорията
Брөнстед-Лоури теориятын (эбэтэр аһыыба-олох протон теорията) 1923 сылга бэйэ бэйэлэриттэн тус туспа Дания билимдьитэ Йоханнес Брөнстед уонна Англия билимдьитэ Томас Лоури толкуйдаабыттара. Бу теория быһаарарынан, **олох** диэн протону аһыыбаттан арааран бэйэтигэр холбуур кыахтаах молекула эбэтэр ион. Олох протону холбууругар кини көҥүл электрон пааралаах (химия ситимигэр киирбэт) атомнаах буолуохтаах. Бу курдук аһыыба протон донора буолар, аһыыба олохтуун дьайсан киниэхэ протонун биэрэр. Ордук күүстээх олохтор анионнар буолаллар.

## Льюис теорията
АХШ физиохимига Гилберт Ньютон Льюис 1923 сылга биир сүрүн аһыыба-олох теориятын толкуйдаабыта. Кини аата Льюис теорията эбэтэр электрон теорията. Льюис теорията быһаарарынан, аһыыба диэн электрон паараны ылар сэк (акцептор), оттон **олох** электрон паараны биэрэр сэк (донор).
Органикаламмат химия

**Органикаламмат химия** диэн химия биир салаата. Кини химия ууһуктарын уонна органикаламмат холбоһуктары үөрэтэр.
Органикаламмат холбоһуктар

**Органикаламмат холбоһуктар** диэн харыалыктаах уулук дьардьамата (С-H ситимэ) суох химия холбоһуктара. Кинилэри органикаламмат химия үөрэтэр.

## Органикаламмат холбоһуктар кылаастара
Бары органикаламмат холбоһуктар икки улахан бөлөххө арахсаллар:
:* Судургу сэктэр — биир ууһук атомнарыттар тураллар;
:* Уустук сэктэр — икки уонна иккиттэн элбэх ууһук атомнарыттан тураллар.

Судургу сэктэр физика уонна химия саҥнарынан маннык арахсаллар:
:* сүрүн металлар (Li, Na, K, Mg, Ca уо.д.а.);
:* аметаллар (F<sub>2</sub>, Cl<sub>2</sub>, O<sub>2</sub>, S, P уо.да.);
:* амфотер судургу сэктэр (Zn, Al, Fe, Mn уо.д.а.);
:* күндү гаастар (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn).

Уустук сэктэр химия саҥнарынан маннык арахсаллар:
:* Оксидтар:
::* олохтуур оксидтар (CaO, Na<sub>2</sub>O уо.д.а.);
::* аһыыбалаах оксидтар (CO<sub>2</sub>, SO<sub>3</sub> уо.д.а.);
::* амфотер оксидтар (ZnO, Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> уо.д.а.);
::* икки хос оксидтар (Fe<sub>3</sub>O<sub>4</sub> уо.д.а.);
::* туустаммат оксидтар (CO, NO уо.д.а.);
:* Хидроксидтар;
::* олохтор (NaOH, Ca(OH)<sub>2</sub> уо.д.а.);
::* аһыыбалар (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, HNO<sub>3</sub> уо.д.а.);
::* амфотер хидроксидтар (Zn(OH)<sub>2</sub>, Al(OH)<sub>3</sub> уо.д.а.);
:* Туустар:
::* орто туустар (Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> уо.д.а.);
::* аһыы туустар (NaHSO<sub>3</sub>, CaHPO<sub>4</sub> уо.д.а.);
::* олохтуур туустар (Cu2CO3(OH)2 уо.д.а.);
::* икки хос уонна комплекс туустар (CaMg(CO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>, [K<sub>3</sub>Fe(CN)<sub>6</sub>], [KFe<sup>III</sup>Fe<sup>II</sup>(CN)<sub>6</sub>] уо.д.а.);
:* Бинар холбоһуктар:
::* абалыга суох аһыыбалар (HCl, H<sub>2</sub>S уо.д.а.);
::* абалыга суох туустар (NaCl, CaF<sub>2</sub> уо.д.а.);
::* атын бинар холбоһуктар (AlH<sub>3</sub><sub></sub>, CaC<sub>2</sub>, CS<sub>2</sub> уо.д.а.).

### Харыалыктаах органикаламмат холбоһуктар
Бу холбоһуктар харыалыктаах эрээрилэр органикаламмат химия эйгэтигэр киирэллэр:
* Карбонаттар (X2CO3)
* Карбидтар (XnCm)
* Цианидтар (X—CN)
* Харыалык оксидтара (CnOm)
* Цианаттар (X—N=C=O)
** Органикаламмат тиоцианаттар (роданидтар)
** Селеноцианаттар
* Карбонил комплекстара
Аммиак

**Аммиак** (аммониак, химия формулата **NH<sub>3</sub>**) диэн органикаламмат холбоһук. Аммиак молекулата азот биир атомыттан уонна уулук үс атомыттан турар. Хатан тумнарар сыттаах өҥө суох гаас. Салгынтан чэпчэки. Ууга үчүгэйдик суураллар. Аммиак азоттан уонна уулуктан батталлаах катализтаах синтезынан ылыллар. Азоттаах уоҕурдуулары, эстэр сэктэри, азот аһыыбатын оҥорорго туттуллар. Убаҕас аммиак тымнытар тэриллэргэ туттуллар. Аммиак уу суурадата (нашатырдаах спирт) медицинаҕа туттуллар. Аммиак химия индустриятын биир тутаах оҥоһуга буолар. Сыллааҕы аан дойдутааҕы оҥорооһуна 180 млн тоннаттан тахса.
Химия формулата

**Химия формулата** диэн химия холбоһугун иһилигин уонна тутулун суруйан көрдөрөр ньыма. Формуланы суруйарга химия ууһуктарын бэлиэлэрэ, сыыппаралар, хаам, тире тутталлар. Химия бэлиэтэ латыын бичиктэринэн суруллар. Бу бичик атом ханнык ууһук буоларын көрдөрөр. Субурҕа аннынааҕы кыракый сыыппара (алын индекс эбэтэр субскрипт) атом ахсаанын көрдөрөр. Химия формулатынан тэҥнэбилгэ химия хардатын көрдөрөллөр.

Холобурдар:
* Метан биир харыалык (С) атомнаах уонна түөрт уулук (Н) атомнаах, химия формулата маннык: CH4
* Глюкоза алта харыалык (С) атомнаах, уон икки уулук (Н) атомнаах, алта абалык (О) атомнаах, химия формулата маннык: C6H12O6

## Көрүҥнэрэ
Химия билимэ араас кэрэхсэбиллээх буолан араас формула типтэрэ бааллар. Кинилэр хас биирдиилэрэ уратылардаахтар уонна туһаныылаахтар.

### Эмпирик формула
Эмпирик формула (судургу формула, дьиҥ формула, рационал формула) атом бэлиэтиттэн уонна индекстан турар. Бу холбоһук иһилигин көрдөрөр ордук судургу формула буолар. Атом бэлиэлэрин суруллуутун сурума холбоһук тибын критерийынан быһаарыллар. Критерийа суох буоллаҕына бэлиэлэр алпабыыт сурумунан суруллаллар. Туорааһын быһыытынан, харыалык холбоһуктарга бастакынан С бичик турар, иккиһинэн Н.

### Тутул формулата
Тутул формулата молекула атомнара куйаарга хайдах оруннаахтарын ойуулаан көрдөрөр. Атомнар бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнэрэ сурааһыннарынан бэлиэтэнэллэр. Тутул формулалара икки (2D) уонна үс (3D) кээмэйдээхтэргэ арахсаллар.

{|
|+ Ацетон тутулун формулалара
|-
| 
Acetone-2D-flat.png|икки кээмэйдээх хаптаҕай
Aceton Strukturformel.svg|кылгатыллыбыт икки кээмэйдээх
Acetone-displayed.png|толору үс кээмэйдээх
Aceton.svg|толорута суох дьардьама
Acetone-2D-skeletal.svg|икки кээмэйдээх дьардьама
Acetone-3D-balls-B.png|үс кээмэйдээх мөкүчүктэрдээх
Макромолекула

**Макромолекула** диэн элбэх атомнардаах молекула. Макромолекула диэн үксүн полимердары ааттыыллар. Полимер диэн кыракый молекулалартан (мономердартан) турар молекула. Бары органик макромолекулалар харыалыктаах мономердарга олохтоноллор.

Холобурдар:
* Үрүҥэс —  амин аһыыбалартан турар
* Нуклеин аһыыбалар
** ДНА —  нуклеотидтартан турар
** РНА —  эмиэ нуклеотидтартан турар, тутула атын
* Чоҕуу — моносахаридтартан турар
* Липид — сыалаах аһыыбалартан турар
* Нейлон — полиамидтартан турар
* Политиазил — полимер күкэр нитридыттан (SN)x турар
Азот

**Азот** (Nitrogenium) диэн биир химия ууһуга. Метал буолбатах. Периодтаах таабыл 15 бөлөҕө (пниктогеннар). Химия бэлиэтэ N, атом нүөмэрэ 7. Азот икки атомнаах гаас. Өҥө, амтана, сыта суох. Кудайга уонна Сиргэ биир дэлэйдик тарҕаммыт ууһук буолар. Салгын сүрүн компонена: сабардамын 78 %. Шотландия физига Дэниэл Резерфорд азоту 1772 сыллаахха булбута уонна арааран суруйбута.

Убаҕас азот тымнытааһыҥҥа туттуллар. Индустрия араас салааларыгар азоттаах холбоһуктар киэҥник туттуллаллар: аммиак, азот аһыыбата, нитраттар, органикалаах нитраттар (ытар иитик уонна эстээччи), цианидтар. Аммиак уонна нитраттар уоҕурдуу оҥорорго тутаах суолталаахтар.

Азот бары тыыннаахтарга баар. Бастатан туран амин аһыыбаларга, үрүҥэстэргэ, нуклеин аһыыбаларга (ДНА уонна РНА), аденозинтрифосфат эрчим ыытар молекулаҕа. Медицинаҕа азоттаах эмтэр киэҥник туттуллаллар: антибиотиктар, нитроглицерин, кофеин, морфин, амфетамин.
Күл уута

**Күл уута** диэн мас күлүн убаҕаһа. Сүрүннээн калиум уонна натриум карбонаттарын суурадаларыгар баар. Күүстээх солохтоох хардалаах. Урут суунарга-сууйарга (самын оннугар), тириини имитэргэ тутталлара.
Харыалык диоксида

**Харыалык диоксида** (CO2) диэн химия холбоһуга, харыалык аһыыбалаах оксида. Өҥө суох кыра биллэр-биллибэт сыттаах гаас. Биир харыалык уонна икки абалык атомнарыттан турар. Тыыннаахтар тыыналларыттан үөскээн тахсар. Тыыннаах тобоҕо (органика) умайдаҕына эмиэ тахсар. Үүнээйилэр харыалык диоксидын иҥэрэн аһыыллар, бу фотосинтез дэнэр. Шотландия билимдьитэ Джозеф Блэк 1750-с сылларга харыалык диоксидын саҥнарын үөрэтэн суруйбута. Харыалык диоксида Сир климатыгар улахан дьайыылаах бүскүтэр гаас буолар. -78.5°C температураҕа кытаанах туруктанан кураанах муус буолар.
Харыалык моноксида

**Харыалык моноксида** (химия формулата **CO**) диэн өҥө уонна сыта суох гаас. Моль маассата 28 g/mol, салгынтан чэпчэки. Сүрүннээн ситэ үрэйиллибэтэх органика тобохторуттан уонна биомасса умайыытыттан үөскээн тахсар. Киһи харыалык моноксидын тыыннаҕына тыҥатыттан хаанынан тарҕанан барар. Гемоглобинныын булкуһан карбоксигемоглобин буолар. Карбоксигемоглобин киһи хааныгар концентрациятын нормата 0-3%. Бу норматтан таҕыстаҕына сүһүрэн өлүөххэ сөп.
Титан уу аннынааҕы хараабыл тимириитэ (2023)

**Титан уу аннынааҕы хараабыл тимириитэ** диэн соторутааҕыта буолбута
Санта Барбара (сериал)

**Санта Барбара** диэн драма сериал, Аан Дойдуга биир уһуннук уһуллубут сериал буолар, 7 сыл устата 2400 сериялара уһуллубуттара. Санта Барбара диэн Калифорнияҕа баар куорат олоҕо көстөр.
Аргон

**Аргон** диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Ar**, атом нүөмэрэ 18. Мааны гаастар бөлөхтөрүгэр киирэр. Сыта уонна амтана суох гаас. Сир атмосфератыгар үһүс дэлэй гаас. Джон Уиллиамс Стретт уонна Уиллиам Рэмзи 1894 сыллаахха аргону аан бастаан салгынтан араарбыттара.

Аргон Сиргэ баар сүрүн изотоптара: 40Ar (99.6%), 36Ar (0.34%) уонна 38Ar (0.06%). Атын планеталарга аргон атын изотоптара бааллара биллэр.
Санта Барбара (куорат)

**Санта Барбара** - Калифорния сиригэр баар куорат, 140 км тэйиччи сытар Лос Анджелес куораттан. Баайдар олорор куораттара буолар.
Ксенон

**Ксенон** (Xenon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Xe **, атом нүөмэрэ 54. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох хойуу гаас. Ксенону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Ксенон лаампаларга, наркозка, лазерга туттуллар.
Неон

**Неон** (Neon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Ne**, атом нүөмэрэ 10. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта суох. Кудай бэһис дэлэй ууһуга. Неону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Неоннаах гаас эһэр лаампа кыһыл-саарыл өҥүнэн сырдатар. Неон лаампата реклама бэлиэлэрин уоттарыгар туттуллар.
Криптон

**Криптон** (Krypton) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Kr**, атом нүөмэрэ 36. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас. Өҥө сыта амтана суох. Криптону 1898 сылга Англияҕа Уиллиам Рэмзи уонна Морис Трэверс химиктар булбуттара. Криптон сырдатааһыҥҥа, лазерга, фотографияҕа туттуллар.
Baseus

**Baseus** - Аан Дойдуга киэҥник биллэр Кытай тэрилтэтэ, мобильнай телефоннарга һэрээдтиир араас тэриллэри оҥорорунан биллэр. Shenzhen Besing Technology диэн холдиҥҥа киирэр.
Оһуоба Америкаҕа, Канаадаҕа, Аргентинаҕа уонна Арассыыйаҕа популярнай. 

Салалтата - Дьэндьэн
Honkai: Star Rail

**Honkai: Star Rail** - 2023 сыллаахха муус устар ыйга тахсыбыт саҥа оонньуу, miHoYo тэрилтэ айымньыта буолар.
MiHoYo

**miHoYo** - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ көмпүүтэр уонна смартфон оонньууларын оҥорор тэрилтэ. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Франц Фердинанд

}

**Франц Фердинанд Карл Людвиг фон Австрия-Эсте (эрцгерцог д’Эсте)**, (; 18 декабря 1863 года, Грец, Австрия империята — Бэс ыйын 28 к. 1914 с., Сарай, Австро- Венгрия) — Австрия эрцгерцога, 1896 сылтан  Австро- Венгрия бүрүстүөлүн нэстилиэнньигэ. Кавалерия генерала (1899).  Данила Илич диэн киһи террорун бөлөҕөр киирэр  Гаврил Принцип диэн ааттыаах омугунан серб устудьуона өлөрбүт, бу өлөрүү аан дойдуга бэлиитикэ кириисиһин түргэтэппитэ, түмүгэр Бастакы аан дойду сэриитэ саҕаламмыта.
хаҥас|мини|277x277пкс|Эрцгерцог Франц Фердинанд (уҥа) дьиэ кэргэнинээн.

Импэрээтэр быраатын бэлиитикэттэн тэйиччи тутар этэ, ол эрээри, Франц Фердинанд бөрүстүөлгэ олорор түгэнигэр дойду бэлиитикэлии тутулун уларытар былааннааҕа: Австро-Венгрия оннугар Австро-Венгрия-Славия диэн холбоһуктаах штааттары оҥороору гынара. Ол кини санаатыгар дойдуга омугунан атааннаһыыны сымнатар кыахтааҕа. Ол эрээри сорох серб бэлиитиктэрэ ол бырайыагы сөбүлээбэт этилэр, тоҕо диэтэххэ оччоҕо кинилэр соҕуруу славяннары Улуу Сербия аннынан холбуур былааннара тохтуон сөбө.

## Өлөрүү
Эрцгерцог Сараевоҕа (Босния уонна Герцеговина киин куоратыгар) 1914 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр ыалдьыттыы тиийбитэ. Бастакы буомба соругун сиппэтэҕэ. Онон террористар сорохторо саһан хаалбыттара. Эрц-герцог тэрээһиннэргэ кыттыбыта, онтон төннөн иһэн массыыната тоҕо эрэ биир сиргэ тохтоон ылбыт кэмигэр террористартан биирдэстэрэ Гаврило Принцип ол сиргэ баар буолан биэрбитэ, уонна бастаан эрц-герцог ойоҕун Софияны искэ бэстилиэтинэн ыппыта, иккис ытыытынан эрц-герцогы монньуга таппыта. Герцогиня тута өлбүтэ, Франц Иосиф бааһыран баран 10 мүнүүтэнэн өлбүтэ.

## Өлөрүү содула
Франц Фердинанд серб террористарын илиититтэн өлбүтүн кэннэ Австро-Венгрия Сербияҕа ультиматум түһэрбитэ. Сербияны Арассыыйа импиэрийэтэ өйөөбүтэ, онон Аан дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмыта.

Франц Фердинанд оҕолоро тэҥэ суох ыалга төрөөбүт буоланнар (морганатическай брак) Франц Иосиф I ыраахтааҕы саҥа нэстилиэнньигинэн 1906 сыллаахха өлбүт Фарнц Фердинанд бииргэ төрөөбүт быраатын Отто уола, 27 саастаах эрцгерцог Карл буолбута. 1916 сыллаахха Карл Австро-Венгрия тиһэх ыраахтааҕыта буолбута.

## Сигэлэр
* Франц-Фердинанд // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Франц Фердинанд / Котова Е. В. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 545—546. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — .
* 
* 

## Быһаарыылар
Mojo (программа тыла)

**Mojo** - диэн 2023 сыллаахха тахсыбыт программа тыла, Python базатынан айыллыбыт.
Викторийа Амэлина

**Викторийа Амэлина** (украинныы толору аата: *Вікторія Юріївна Амеліна*) - Украина эдэр суруксута уонна суруйааччыта, Арассыыйа ракетатыттан ытыллан өлбүтэ Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр. Төрөөбүтэ тохсунньу 1 күнүгэр 1986 сыллаахха Львов куоратка - өлбүтэ 2023 сыллаахха, от ыйын 1 күнүгэр Днепр куоратка.
Blurams

**Blurams** (*Блүрамс*) - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ видео камералары оҥорор, сүрүннээн уоруйахтары тутарга харысхал эйгэтигэр үлэлиир. Камералара 63 омук сиригэр атыыланаллар, ол эрэн убаастабылы Францияҕа уонна АХШ сиригэр ылбыта. 2023 сыллаахха Америкаҕа атыыга харысхал камералар ортолоругар бастыҥ атыыга барарынан.

2015 сыллаахха төрүттэммитэ.

Салалтата - Шанхай (Кытай), Атлантик Сити (АХШ)

Официал саайта: https://www.blurams.com/
Абхаас алфавит

**Абхаас алфавит** - (абх. Аԥсуа алфавит)

А Б В Г Ӷ Ӷь Ӷә Д Дә Е Ж Жь Жә З Ӡ И К Кь Кә Қ Қь Қә Ҟ Ҟь Ҟә Л М Н О П Ԥ Р С Т Тә Ҭ Ҭә У Ф Х Ҳ Ц Цә Ҵ Ҵә Ч Ҷ Ш Шь Шә Ы Ҩ Џ Џь Ь Ә
Радон

**Радон** (Radon) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Rn**, атом нүөмэрэ 86. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр мааны гаас, радиоактив. Өҥө, сыта, амтана суох гаас. Радон баарын аан бастаан 1899 сылга Америка физига Роберт Оуэн ториум үрэллиитин кэмигэр булан көрбүтэ. Радон ордук бигэ изотоба 222Rn (T1/2 = 3,823 хонук). Айылҕаҕа дэҥ кэриэтэ көстөр. Чиҥэ 9.9 г/л (0°C кыраадыска), ууллар температурата 71°C, оргуйар температурата –61.8°C. Фтордуун хардаһан фторид (RnF2) буолар. Уулук радону 500°C кыраадыска аһытар. Толуолга, фенолга, ууга суураланнаҕына клатраттар үөскүүллэр. Радону радиум туустарыттан ылаллар. Радон алыс абалаах, киһи этигэр-хааныгар улахан буортулаах ууһук буолар. Арахсыытын саҕана көппөт оҥоһуктары үөскэтэр (Po, Bі, Pb изотоптара).
Оганесон

**Оганесон** (Oganesson) диэн биир химия ууһуга. Химия бэлиэтэ **Og **, атом нүөмэрэ 118. Периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр. Дьоҕурдуу синтезтаммыт радиоактив ууһук. Айылҕаҕа суох. Оганесон ууһук 2002 уонна 2005 сылларга Арассыыйа Дубна хототун Үөскэх чинчийиитин холбоммут институтугар айыллыбыта. Бу үлэҕэ АХШ Ливермор ил лабораториятын билимдьиттэрэ кыттыыны ылбыттара. Бастакы быстах аата "Ununoctium" диэн этэ. 2016 сыл сэтинньи 28 күнүгэр ууһукка "Оганесон" диэн ааты иҥэрбиттэрэ, Юрий Оганесян академик аатынан.

## Ылыы
Оганесон изотоптарын ылыытын хардатын формулата:

\,^{249}_{98}\mathrm{Cf} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{294}_{118}\mathrm{Og} + 3 \; ^1_0\mathrm{n} \; 

## Биллэр изотоптара
Мааны гаастар

**Мааны гаастар** (инерт гаастар) диэн периодтаах таабыл 18 бөлөҕөр киирэр ууһуктар. Халыыптаах больдомҥо кинилэр бары биир атомнаах өҥө, сыта, амтана суох гаастар. Мааны гаастар 8 электроннаах толору электрон хахтаах буоланнар атын ууһуктардыын хардаһыылара алыс намыһах.

Алта мааны гаас баара биллэр:

* хелиум
* неон
* аргон
* криптон
* ксенон
* радон

Оганесон (118-с ууһук) мааны гаас буоларын-буолбатын туһунан ырытыы бара турар.