open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1230-с

**1230-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* Монгуол-Цзинь сэриитэ (1211—1234). Цзинь династия (1115—1234) суох буолуута (1115—1234).
* Кастилия уонна Арагон биир хоруона анныгар киириилэрэ (1230—1716; Фернандо III; Кастилия уонна Леон хоруоллук).
* Омовжа кыргыһыыта (1234). Битва при Сауле (1237). Орден меченосцев присоединился к Тевтонскому ордену (1237; Ливонский орден).
* Монгуоллар арҕаа бохуоттара (1236—1242; Батый).
** Монгуоллар Волга Булгариятын сэриилээһиннэрэ
** Монголлар Русь сирдэрин сэриилээһиннэрэ (1237—1240).
* Царство Сукотаи (1238—1448).
* Конфликт Священной Римской империи с папой Григорием IX. Отлучение от церкви Фридриха II (1239).
1204

**1204** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 12 — Төрдүс Кириэстээх бохуот кэмигэр Иерусалимы "босхолуу" баран испит сэрииһиттэр христианнар олорор куораттарын Константинополу сэриилээн ылан халаабыттар. Мантан сылтаан Византия импиэрийэтэ икки аҥыы хайдыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1206

**1206** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 19 — Гуйук Хаан, Монгуол импиэрийэтин 3-с улуу хаана (1248 өлб.).

## Өлбүттэр
1215

**1215** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 31 — Чжурчжэнь импэрээтэрэ Сюаньцзун (Цзинь) бас билэр Чжунду куоратын (билигин Пекин) Чыҥыс Хаан баһылыктаах монголллар баһылаабыттар, Чжунду анныгар кыргыһыы түмүктэммит.
* Бэс ыйын 1 — Цзинь династия импэрээтэрэ Сюаньцзун салайан олорор Чжунду куоратын (билигин Пекин) Чыҥыс Хаан сэриилэрэ ылбыттар.
* Бэс ыйын 15 — Англия хоруола Иоанн Көҥүл улуу хартиятыгар илии баттаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1217

**1217** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 20 — кинээстэр мунньахтарыгар Рязань 6 кинээһин өлөрбүттэр.

* Балаҕан ыйын 21 — Вильянди аттынааҕы кыргыһыы. Ливон уордьанын аармыйата эстар аармыйаларын (билиҥҥи эстонецтар өбүгэлэрэ) кыайбыт. Христианизация түргэтээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1221

**1221** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 24 — Чыҥыс Хаан өрө турбут Хорезм тыгынын Джалал ад-Дин сэриитин Инд өрүскэ үлтүрүппүт. Киин Азия бүтүннүүтэ Монгуол импиэрийэтигэр киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1223

**1223** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 31 — Калка өрүһүгэр кыргыһыы: Сүбэдэй уонна Дьэбэ нойон салалталаах монгол сэриитэ Киевскэй Русь уонна кыпчак сэриилэрин үлтүрүппүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1226

**1226** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 9 — Хорезм султаана Джалал ад-Дин Грузия киин куоратын Тбилисини сэриилээн ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1227

**1227** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 29 — Рим паапата Григорий IX Рим импэрээтэрин Фридрих II кириэстээх бохуоттарга кыттартан батыммытын иһин сыаркаптан туораппыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1229

**1229** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 18 — Алтыс кириэстээх бохуот: Фридрих II, Ытык Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта, аль-Камиль диэн араабтар баһылыктарын кытта уон сыллаах эйэлэһиини түһэрсэн, Иерусалим, Назарет уонна Вифлеем куораттары кыргыһыыта суох ылар.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 12 — крестоносецтар аармыйалара Иерусалимҥа киирбит.
* Кулун тутар 18 — Крестоносецтар 1187 сыллаахха Салах ад-Дин султан суох гыммыт Иерусалим хоруоллугун сөргүппүттэр.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 10 — Хайме I ыраахтааҕы христиан сэриилэрэ Майорка арыытын сэриилээһини саҕалаабыттар.
* Балаҕан ыйын 13 — Курултаайга Чыҥыс Хаан үһүс уола Үгэдэй Монгол импиэрийэтин Улуу Хаанынан биллэриллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1230

**1230** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 9 — Болгария ыраахтааҕыта Иван Асень II Клокотница аттынааҕы кыргыһыыга гириэктэр Фессалоники импиэрийэлэрин Феодор Комнин ахсаанынан баһыйар сэриитин үлтү сынньыбыт, ыраахтааҕыны уонна кини дьиэ кэргэттэрин билиэҥҥэ ылбыт. Билиэҥҥэ түбэспит гириэк аармыйатын саллааттарын ыыталаан кэбиспитин түмүгэр, кэлин элбэх Фессалоники импиэрийэтин куората утарылаһыыта суох болгаардарга бэриммитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1233

**1233** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 26 — Чыҥыс Хаан сэриитэ Хотугу Кытайдааҕы Цзинь илин киин куоратын Кайфэны хас даҕаны ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыттар.

* Ыам ыйын 29 — монгуол сэриитэ кытай Цзинь саарыстыбатын киин куоратын ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1236

**1236** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 22 — Жемайтар уонна земагаллар (Литва биис уустара) Саул кыргыһыытыгар ньиэмэс меченосец уордьанын рыцардарын кыайбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1232

**1232** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 27 — Камакура сегунаатыгар «Госэйбай Сикимоку» диэн самураайдары дьаһайар бастакы дьоппуон кодекса тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1238

**1238** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 2 — Бату хаан Москубаны урусхаллаабыт. Монголлар бу куораты Уруустан (Нуучча) түһээн хомуйар киин оҥорбуттара.
* Олунньу 7 — Бату хаан сэриилэрэ Владимиры төгүрүйбүттэр уонна ылбыттар.
* Олунньу 8 — Монгуоллар нуучча куоратын Владимиры уоттаабыттар.
### Кулун тутар
* Кулун тутар 4 — Бату Хаан биир аттаах түмэнэ Владимир-Суздаль кинээһин Юрий Всеволодович сэриитин Сить өрүскэ (билиҥҥи Ярославскай уобалас хоту өттө) буолбут кыргыһыыга үлтүрүппүт. Бу нууччалар утарылаһыыларын тиһэх кыргыһыыта этэ, ол кэнниттэн Русь икки үйэ тухары Монгуол импиэрийэтин сорҕотунан буолбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1240

**1240** сыл.

## Туох буолбута

* Ахсынньы 6 — Батый хаан сэриитэ *Арҕаа бохуот* кэмигэр Киеви сэриилээн ылбыт уонна урусхаллаабыт.
* От ыйын 15 — Александр Невскэй новгородецтар уонна ладожаннар дружиналарын салайан швед сэриитэ түүн Ижора өрүс кытылыгар сынньалаҥҥа турдаҕына саба түһэн үлтү сынньыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1241

**1241** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 13 — Байдаар баһылыктаах монгуоллар этэрээттэрэ Краков бойобуодата баһылыктаах поляк рыцардарын уонна ополчениены Турско-Вельке сэлиэнньэ анныгар үлтүрүппүт.
* Кулун тутар 18 — Хмельник анныгар (Краков атта) буолбут кыргыһыыга Алтан Ордуу сэриитэ Польша сэриитин урусхаллаабыт. Моҕуоллар салгыы Европаҕа барбыттар.
* Муус устар 9 — Лигниц аттынааҕы кыргыһыыга Байдар диэн Чыҥыс Хаан сиэнэ баһылыктаах монгуол сэриитэ Генрих II баһылыктаах ньиэмэстэр уонна поляктар холбоһуктаах сэриилэрин үлтүрүппүт.
* Муус устар 11 — Бату Хаан сэриилэрэ Шайо өрүс үрдүгэр ахсааннарынан икки төгүл баһыйар Венгрия уонна Хорватия сэриилэрин үлтүрүппүттэр. Хоруол Бела IV уонна кини быраата Хорватия герцога Доломан Австрияҕа күрээбиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1242

**1242** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 5 — Мууска кыдыйсыы (Чудь күөлүгэр кыргыһыы). Александр Невскэй баһылыктаах Новгород уонна Владимир куораттар сэриилэрэ Ливон уордьанын рыцардарын кыайбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 1 — Чаҕатай хаан, монгол баһылыга (1183 төр.). Чыҥыс Хаан уонна Бөртө иккис уоллара. Орто Азия билиҥҥи 5 судаарыстыбатын сирдэрин салайбыта.
1244

**1244** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 16 — итэҕэллэриттэн батымматах 200-тэн тахса каатар (альбигой) итэҕэллээх дьону Франция сэриитэ Монсегюр заамагын төгүрүктээһин кэнниттэн тыыннаахтыы уматан өлөрбүт. Каатар итэҕэлэ (катаризм) — Соҕуруу Европаҕа (үксүн Италияҕа уонна Франция соҕуруу өттүгэр) тарҕана сылдьыбыт христианство салаата, сабаҕалааһын быһыытынан Византияттан кэлбит болгаардар былыргы итэҕэллэрин кытта ситимнээх үөрэх, кинилэр икки таҥараны билинэллэрэ, бэйэлэрин "ыраас христианнарбыт" дэнэллэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1237

**1237** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 16 — Бату Хаан сэриитэ Рязань куораты төгүрүктээбит. Биэс хонугунан ылбыттара, көмүскээччилэри өлөртөөбүттэрэ, куораты урусхаллаабыттара. Княжество киин куоратынан Рязаньтан биэс көстөөх сиргэ турар Переславль-Рязанскай буолбута, билигин Рязань диэн ааттанар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1243

**1243** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 26 — Монгуол аармыйата билиҥҥи Туурсуйа сиригэр Көсө Даг (Тараҕай хайа) аттыгар сельджуктар икки төгүл баһыйар аармыйаларын үлтүрүппүт. Сельджук султаанын аармыйатыгар абхаазтар, эрмээннэр, грузиннар, харчыга наймыласпыт Кипр уонна Генуя "франктара", гириэктэр Никейскэй импиэрийэлэрин этэрээтэ бааллара (сыанабыл быһыытынан барыта 70-80 тыһыынча кэриҥэ киһи). Бу кыргыһыы кэнниттэн сельджуктар Джучи улууһун сабыдыалыгар киирбиттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1246

**1246** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 22 — Италия айанньыта 65 саастаах францисканнар уордьаннарын манааҕа Джованни да Плано Карпини европеецтартан бастакыннан Монгуол импиэрийэтин киин куоратыгар Каракорумҥа тиийбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1250

**1250** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 8 — Сэттис кириэстээх бохуот: крестоносецтар Айюбидтар сэриилэрин кытта Аль-Мансур аттыгар кыргыспыттар.
* Муус устар 6 — Сэттис Кириэстээх бохуот: Эгиипэт айюбидтара Фарискур аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга кыайаллар уонна Франция хоруолун Людовик IX билиэн ылаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1251

**1251** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
Күн Кураан хаан төрөөбүт

## Өлбүттэр
1253

**1253** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 7 — Монгуолларга баран иһэн Константинопольга кыстаабыт Франция хоруола Людовик IX ыыппыт посольствота салгыы айаҥҥа туруммут. Баһылыктара — францисканец манаах Гильом де Рубрук (Guillaume de Rubrouck). Айанньыттар Волга алын тардыытыгар бастаан Бату хаан уолугар Сартакка, онтон Бату хааҥҥа бэйэтигэр сылдьыбыттара, онтон Ураал өрүһү нөҥүөлээн Алатау хайаларын аннынан айаннаан, Балхаш уонна Алаколь күөллэр аттыларынан ааһан, Монголияҕа киирбиттэрэ, салгыы улуу хаан Мункэ (Мэҥэ) киин куоратыгар Каракорумҥа тиийбиттэрэ. Рубрук хаалларбыт оччотооҕу кэм туһунан суруйуулара уһулуччу суолталаахтар, чинчийээччилэр кинини Марко Полону кытта тэҥнииллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1256

**1256** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 15 — Монгол Илин Хулагу баһылыктаах сэриитэ низарит исмаилиттарын (ассасиннар) Аламут кириэппэстэрин (аныгы Ираан сирэ) ылбыт уонна урусхаллаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1249

**1249** сыл.

## Туох буолбута
Биргер финнары утары сэриитэ. Сорох сирдэрин былдьааһына.

* Олунньу 16 — Франция хоруола Людовик IX Андре де Лонжюмо диэн доминикаан манааҕа салайааччылаах посольствоны Монгуол импиэрийэтин баһылыгар Гуйук Хааҥҥа ыыппыт. Лонжюмо биир сыл устата айаннаан тиийиэр диэри Гуйук Хаан өлөн хаалбыт, саҥа хаан талыллыар диэри судаарыстыбаны салайан олорбут хаан ойоҕо Огул Хаймыс хоруол баай бэлэхтэрин бас бэринии бэлиэтин быһыытынан туппут, хоруй суругар хоруолу бэйэтин оччо ахсарбаттыы ахтыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1255

**1255** сыл.

## Туох буолбута
*Новгород олохтоохторо Александр Невскэйи утары турбуттар. Хам баттаммыт.
*Александр Невскэй Батый уолун Сартак андайа буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1258

**1258** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 29 — Монгуоллар Дай-Вьет судаарыстыбаҕа бастакы саба түһүүлэрэ: Вьетнам устуоруктара этэллэринэн Тонг Бо Дау аттынааҕы кыргыһыыга Дай Вьет монгуоллары кыайбыт, дойдуттан тахсан биэрэргэ күһэйбит, оттон атын чинчийээччилэр этэллэринэн монгуоллар Дай Вьеттан түһээн ылар буолбуттара, уонна бу кыргыһыыга кыттыбыт Урааҥхадай диэн Сүбэтэй уола полководец баһылыктаах монгуол сэриилэрэ (3 тыһыынча аттаах киһи, 10 тыһыынча сатыы сэрии) эһиилгэ диэри Хотугу Вьетнамҥа тохтоон олорбуттара.
* Олунньу 10 — Хулагу хаан монгуоллара ислам эйгэтин сүрүн куоратын Багдады сэриилээн ылбыттар. Багдад букатын урусхалламмыт уонна хас эмэ үйэ тухары чөлүгэр түспэтэх. Манан ислам Көмүс үйэтэ түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1260

**1260** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 5 — Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола) Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар. Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук кэҥии, сайда сылдьыбыта.

* От ыйын 13 — Ливон уордьана XIII үйэҕэ саамай бөдөҥ хотторуута буолбут — Дурба аттынааҕы кыргыһыыга Литва Улуу княжествотын сэжриилэрэ үлтүрүппүттэр.

* Балаҕан ыйын 3 — Эгиипэккэ сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, *мамлюктар*, Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар монгол аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1266

**1266** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 1 — "Диван луҕат ат-Турк" диэн Маһмуд ал-Кашгари учуонай түүр тылын тылдьытын суруллубута 150-ча сыл буолан баран хос суруттарбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1265

**1265** сыл.

## Туох буолбута
* **от ыйын 19** — 25-30 саастаах бэклэрбиэк Ноҕай салалталаах Алтан Ордуу сэриитэ Соҕуруу Кавказка сэриинэн тиийэн күнүгэр Хулагу сыдьааннарын сэриитигэр хотторбута. Бу кэнниттэн аҕыйах сылынан Алтан Ордууттан туспа баран, дьонун кытта Хара Байҕал хоту өттүгэр көспүтэ, Византияҕа суоһаабыта, Болгарияҕа дьайар кыахтаммыта.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 26 — Данте Алигьери (1321 өлб.), Флоренция бэйиэтэ, италия литэрэтиирэлии тылын олохтооччуларыттан биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
1268

**1268** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 18 — Эстония княжествотын, Ливон уордьанын манаахтарын, Дерпт манаахтарын уонна олохтоохтор ополчениеларын холбоһуктаах сэриитэ биир өттүттэн, Новгород кинээһин Дмитрий Переславскай (Александр Невскэй уола) уонна Псков кинээһин Даумантас (нууччаларга Довмонт диэн аатынан биллэр) холбоһуктаах сэриилэрэ иккис өттүттэн Везенберг аттыгар кыргыспыттар. Хайалара кыайбыта чопчу биллибэт. Ол эрээри саба түһээччилэр дойдуларыгар төннүбүттэриттэн уонна бу кыргыһыы кэнниттэн сотору кэминэн ливон рыцардара Изборскайга уонна Псковка хоруйдуур бохуотунан барбыттарыттан сылыктаатахха Эстония княжествотын өттүнээҕилэр кыайбыттар.

* Ыам ыйын 18 — Эгиипэт мамелюктара Антиохия куораты сэриилээн ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1270

**1270** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 16 — Литва Улуу княжествотын сэриитэ Ливон уордьанын сэриитин Каруза аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт.
* Атырдьах ыйын 10 — Йекуно Амлак Эфиопия ыраахтааҕыта буолбут, Соломон арыыларыгар урукку династияны сөргүппүт.
* Алтынньы 30 — Ахсыс кириэстээх бохуот Карл I Анжуйскай уонна Тунис Хафсидтар династияларын ыккардыгар эйэ сөбүлэҥинэн түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1275

**1275** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 27 — Амстердам аата аан бастаан докумуоҥҥа ахтыллар, куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1279

**1279** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 5 — Ливония уордьана Айзкрауклетааҕы кыргыһыыга Литва княжествотыттан хотторбут.
* Кулун тутар 19 — Монгуоллар флоттара уон төгүл сабырыйар Сун импиэрийэ флотун кыргыбыт. Сун импиэрийэ суох буолбут, Кытай бүттүүнэ Монгуол импиэрийэтигэр киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1280

**1280** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Күн Кураан хаан өлбүт
1271

**1271** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 18 — Хубилай хаан бэйэтин импиэрийэтин аатын «Юань» (元 yuán) диэҥҥэ уларыппыт, инньэ гынан Кытайга Юань династията олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1273

**1273** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 17 — Руми  (Джалал ад-Дин Мохаммад Руми) — Персия учуонайа, бэйиэт (1207 төр.). Айымньылара 7 үйэ тухары элбэх омук сайдыытыгар сабыдыаллаан кэллилэр (билиҥҥи Киин Азияҕа олорор ираанецтарга, таджиктарга, туурактарга, гириэктэргэ, пуштууннарга, Ииндийэ мусульмааннарыгар). Билигин да кэккэ дойдуга саамай атыыланар бэйиэт быһыытынан биллэр (АХШ-ка, Туурсуйаҕа, Азербайджааҥҥа, Ирааҥҥа). Айымньыларын перс, туурак, арааб, гириэк тылынан суруйара.
Экуадор

**Экуадор** (Эквадор,  ; ; ; Shuar: *Ecuador* эбэтэр *Ekuatur.*)), официаллык **Экуадор Өрөспүүбүлүкэтэ** (*República del Ecuador*}, диэн Соҕуруу Америка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Колумбия хоту, Перу илин уонна соҕуруу, уонна Чуумпу далай арҕаа. Дойду бас билиитигэр Галапагос арыылара киирэллэр, дойду континентал сириттэн 965 км Чуумпу далайга сыталлар. Экуадор экваторга баар, онон ааттаммыта, иэнэ 256371 км2. Киин куорат Кито; ордук улахан куорат Гуайакил.

## Эквадор бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 24 — Пичинча кыргыһыытын күнэ
* Бэс ыйын 24 — Инти Райми, Инкалар импиэрийэлэригэр Кыһыҥҥы Күн туруутун кэмигэр саҥа дьылы бэлиэтииллэрэ.
* Бэс ыйын 24 — Сан-Хуан Баутиста
* Бэс ыйын 29 — Инженер күнэ
* От ыйын 24 — Симон Боливары ахтар күн. Маны таһынан Венесуэла, Колумбия, Боливия бэлиэтииллэр.
* Атырдьах ыйын 10 — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1809 сыллаахха Испанияттан тутулуга суох буолуутун биллэрбит, ол эрээри дьиҥнээх тутулуга суох буолуу 1822 сыллаахха эрэ ситиһиллибитэ.
* Балаҕан ыйын 26 — Дойду былааҕын күнэ
* Сэтинньи 3 — Куэнка тутулуга суох буолуутун күнэ. 1820 сыллаахха саҥа тэриллэн эрэр өрөспүүбүлүкэ үс провинциятыттан биирдэстэрин тутулуга суох киин куората Куэнка буолбут
* Ахсынньы 6 — Кито киин куорат олохтоммут күнэ.
Тутулуктаах сир

**Тутулуктаах сир** диэн Ил быhыытынан толору политика тутулуга суох буолуута эбэтэр суверенитета суох сир (территория).

## Тутулуктаах сирдэр тиhиктэрэ
### [[Аустралия]]
* Ашмор уонна Картье арыылара
* Ороhуоспа арыыта
* Кокос арыылара
* Корал байҕалын арыылара
* Аустралия Антарктикатааҕы сирэ
* Херд арыыта уонна Макдоналд арыылара
* Норфолк арыы

### [[Дания]]
* Фарер арыылара
* Гренландия

### [[Франция]]
* Клиппертон арыыта
* Француз Полинезията
* Майотт
* Саҥа Каледония
* Сен Бартельми
* Сен Мартен
* Сен Пьер уонна Микелон
* Уоллис уонна Футуна
* Француз Соҕуруу уонна Антарктикатааҕы сирдэрэ

### [[Недерланд]]
* Аруба
* Недерланд Антиллара

### [[Саҥа Зеландия]]
* Кук арыылара
* Ниуэ
* Токелау
* Росс сирэ

### [[Норвегия]]
* Буве арыыта
* I Бүөтүр арыыта
* Мод королева сирэ

### [[Холбоhуктаах Хоруоллук]]
* Ангилья
* Кайман арыылара
* Монтсеррат
* Питкерн арыылара
* Төркс уонна Кэйкос арыылара
* Соҕуруу Дьордьия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара
* Бермуда
* Брит Антарктикатааҕы сирэ
* Брит Виргин арыылара
* Фолклэнд арыылара
* Гибралтар
* Сент Хелена
* Акротири уонна Декелия
* Гернси
* Дьэрси
* Мэн арыыта

### [[АХШ]]
* Америка Самоата
* Бахо Нуэво
* Серранилья
* Гуам
* Навасса арыы
* Хоту Мариана арыылара
* Пуэрто Рико
* Pacific Remote Islands Marine National Monument
* Америка Виргин арыылара
* Уэйк арыы
Фолклэнд арыылара

**Фолклэнд арыылара** (ааҥыллыы *Falkland Islands*, испанныы *Islas Malvinas*} диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар архипелаг, Аргентина кытылыттан 480 км баар. Архипелаг икки сүрүн арыылаах, Илин Фолклэнд уонна Арҕаа Фолклэнд, ону таһынан 776 кыра арыылардаах. Киин куората Стэнли Илин Фолклэҥҥа баар. Арыылар Холбоhуктаах Хоруоллук бэйэ салалталаах байҕал уҥуордааҕы сирдэрэ буолаллар. Балыктааhын уонна туризм индустриялара сайдыылаахтар.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 8 — Кыргыһыы күнэ. 1914 сыллаахха Британия уонна Германия флоттара арыыны баһылыыр иһин кыргыспыттар

* L.L. Ivanov *et al*.  Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. 96 pp.&nbsp;ISBN 954-91503-1-3 ( en español)
* Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. ''Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina''. Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI).  Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000. ISBN 950-694-546-2 (en castellano)
* D.W. Greig, Sovereignty and the Falkland Islands Crisis.  *Austrialian Year Book of International Law*.  Vol. 8 (1983).  pp. 20-70. ISSN: 0084-7658
Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара

**Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара** (ааҥллыы *South Georgia and the South Sandwich Islands*) диэн Атлантик океан соҕуруу өттүгэр баар Британ байҕал уҥуордааҕы сирэ. Бүтүн иэнэ 3,903 км2.

Төрүт олохтоохтор суохтар.
Аруба

**Аруба** (*Aruba*) диэн Кариб байҕалын соҕуруутугар баар Аччыгый Антилларга киирсэр арыы, уhуна 33 км.

Аруба Недерланд Хоруоллугун аутоном региона. Иэнэ 193 км2.

thumb|200px|left|Аруба хаартата

## Аруба бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Хоруол күнэ
Француз Гуианата

**Француз Гуианата** (Французтуу: *Guyane française*, официаллык *Guyane*) диэн Соҕуруу Америка хоту кытылыгар баар Франция байҕал уҥуордааҕы департамента. Франция 26 регионнарыттан биирдэстэрэ. Киин куората Кайенн.
Недерланд Антииллара

**Недерланд Антииллара** (Недерланныы: ) диэн Аччыгый Антиллар ирээтэ, Кариб байҕалыгар баар икки арыы бөлөхтөрүттэн турар: Курасао уонна Бонер, Венесуэла кытылыттан чугас бааллар, уонна Синт Эустатиус, Саба уонна Синт Маартен. Бу арыылар Недерланд Хоруоллугун аутоном региона буолаллар.

слева|250px|обрамить|Недерланд Антилларын хаартата
Баден Вүртемберг

**Баден Вүртемберг** () диэн Германия биир сирэ буолар. Киин куората — Штутгарт.
Мигел де Сервантес

**Мигел де Сервантес Сааведра** (*Miguel de Cervantes Saavedra*; алтынньы 9, 1547 – муус устар 23, 1616) диэн Испания новелиhа, поэта уонна драмалааччыта. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката. Сервантес испан тылыгар дьайыыта олус улахан буоларын быhыытынан, испан тылын субуллук Сервантес тыла (*la lengua de Cervantes*) дииллэр.
Дьеффри Чосер

**Дьеффри Чосер** (; холоонноон 1343 – Алтынньы 25, 1400) диэн ааҥл ааптара, поэта, филосова, бюрократа, сууттааччыта уонна дипломата. Элбэх үлэлэри суруйбута гынан баран, The Canterbury Tales диэн ситэ бүтэриллибэтэх үлэтэ ордук биллэр. Чосеры сороҕор Ааҥл литературатын аҕата дииллэр.

## Үлэлэрэ
#### Сүрүн үлэлэрэ
* *The Romance of the Rose*
* *The Book of the Duchess*
* *The House of Fame*
* *Anelida and Arcite*
* *Parlement of Foules*
* *Boece*
* *Troilus and Criseyde*
* *The Legend of Good Women*
* *The Canterbury Tales*
* *Treatise on the Astrolabe*

#### Кылгас поэмалара
* *An ABC*
* *Chaucers Wordes unto Adam, His Owne Scriveyn*
* *The Complaint unto Pity*
* *The Complaint of Chaucer to his Purse*
* *The Complaint of Mars*
* *The Complaint of Venus*
* *A Complaint to His Lady*
* *The Former Age*
* *Fortune*
* *Gentilesse*
* *Lak of Stedfastnesse*
* *Lenvoy de Chaucer a Scogan*
* *Lenvoy de Chaucer a Bukton*
* *Proverbs*
* *To Rosemounde*
* *Truth* 
* *Womanly Noblesse*
Антон Чехов

**Антон Павлович Чехов** (Тохсунньу 29, 1860 — От ыйын 15, 1904) диэн Арассыыйа суруйааччыта, драмалааччыта уонна эмчитэ. Аан дойду литературатын биир улуу кылгас кэпсээннэри суруйааччыта.

## Библиографията

### Пьесалара
* Безотцовщина, (1878)
* О вреде табака, (1886)
* Иванов, (1887)
* Медведь, (1888) 
* Предложение, (1888-1889)
* Трагик поневоле, (1889)
* Свадьба, (1889)
* Леший, (1889)
* Юбилей, (1891)
* Чайка, (1895-1896)
* Дядя Ваня, (1896)
* Три сестры, (1900)
* Вишнёвый сад, (1903)

### Сэhэннэрэ
* Драма на охоте, (1884)
* Степь, (1888)
* Дуэль, (1891)
* Рассказ неизвестного человека, (1893)
* Три года, (1895)
* Моя жизнь, (1896)

### Кэпсээннэрэ
* Смерть чиновника, (1883)
* Хамелеон, (1884)
* Устрицы, (1884)
* Живая хронология, (1885)
* Мелюзга, (1885)
* Егерь, (1885)
* Злоумышленник, (1885)
* Унтер Пришибеев, (1885)
* Тоска, (1886)
* Панихида, (1886)
* Анюта, (1886)
* Агафья, (1886)
* Гриша, (1886)
* Святою ночью, (1886)
* Знакомый мужчина, (1886)
* Хористка, (1886)
* Ванька, (1886))
* Дома, (1887)
* Сирена, (1887)
* Каштанка, (1887)
* Спать хочется, (1888)
* Пари, (1889)
* Скучная история, (1889)
* Гусев, (1890)
* Бабы, (1891)
* Попрыгунья, (1892)
* В ссылке, (1892)
* Палата № 6, (1892)
* Чёрный монах, (1894)
* Скрипка Ротшильда, (1894)
* Студент, (1894)
* Учитель словесности, (1894)
* Анна на шее, (1895)
* Белолобый, (1895)
* Ариадна, (1895)
* Дом с мезонином, (1896)
* Мужики, (1897)
* Печенег, (1897)
* На подводе, (1897)
* Человек в футляре, (1898)
* Крыжовник, (1898)
* О любви, (1898)
* Ионыч, (1898)
* Случай из практики, (1898)
* Душечка, (1899)
* По делам службы, (1899)
* Дама с собачкой, (1899)
* На святках, (1900)
* В овраге, (1900)
* Архиерей, (1902)
* Невеста, (1903)
Данте Алигиери

**Данте Алигьери** (), толору аата *Дуранте дельи Алигьери (*Durante degli Alighieri*)* (Ыам ыйа/Бэс ыйа (ыам ыйын 30) 1265 — балаҕан ыйын 13 эбэтэр 14, 1321),  Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ. 

Кини бастыҥ үлэтинэн буолар Аар комедия (*Divina Commedia*), италия тылынан суруллубут ордук улуу литература үлэтэ уонна аан дойду литературатын биир бастыҥ айымньыта. Орто үйэ култууратын сиэркилэтэ буолбут «Комедията» кэлин «Божественнай» («Аар») диэн ааты Бокаччо иҥэрбит).

Данте Италияҕа «Үрдүкү поэт» (*il Sommo Poeta*) диэн биллэр. Ону таhынан кинини «Италия тылын аҕата» дииллэр. Бастакы биографиятын Дьованни Боккаччо (1313—1375) суруйбута (*Trattatello in laude di Dante*).

[thumb|right|200px|Данте фрескаҕа [Андреа дель Кастаньо (1450, Уффици Галерея)]]

 

## Олоҕун оҥкуллара
1265 — төрөөбүт

1274 — Беатричелыын бастакы көрсүүтэ

1283 — Беатричены иккистээн көрсүүтэ.

## Быһаарыылар
Чарлз Дикенс

**Чарлз Дьон Хаффам Дикенс** ( ; 1812, олунньу 7 – 1870, бэс ыйын 9 ) диэн Виктория кэминээҕи биллиилээх Англия суруйааччыта, новелиhа. Тыыннаах эрдэҕинэ ааҥыл тыллаах суруйааччылартан саамай ааҕыллар суруйааччы буолбута. Аан дойду литэрэтиирэтин классига, XIX үйэ бөдөҥ прозаиктарыттан биирдэстэрэ. Диккенс айар үлэтин реализм чыпчаалынан ааҕаллар, ол эрээри кини айымньыларыгар ап-хомуһун, остуоруйа эмиэ көстөр.

Портсмут куоракка төрөөбүтэ. Хайэм диэн сиргэ өлбүтэ. 

Ордук биллэр арамааннара: «Посмертные записки Пиквикского клуба», «Оливер Твист», «Николас Никльби», «Дэвид Копперфилд», «Холодный дом», «Повесть о двух городах», «Наш общий друг», «Тайна Эдвина Друда».

## Библиографията
* Sketches by Boz (1836) 
* The Pickwick Papers (1836) 
* Oliver Twist (1837-1839) 
* Nicholas Nickleby (1838-1839) 
* The Old Curiosity Shop (1840-1841) 
* Barnaby Rudge (1841) 
* American Notes (1842) 
* A Christmas Carol (1843) 
* Martin Chuzzlewit (1843-1844) 
* Dombey and Son (1846-1848) 
* David Copperfield (boek)|David Copperfield (1849-1850) 
* A Child's History of England (1851-1853) 
* Bleak House (1852-1853) 
* Hard Times (1854) 
* Little Dorrit (1855-1857) 
* A Tale of Two Cities (1859) 
* Great Expectations (1860-1861) 
* Our Mutual Friend (1864-1865) 
* The Mystery of Edwin Drood (бүтүүтэ суох, 1870)
Достоевскай Федор Михайлович

**Достоевскай Федор Михайлович** — XIX үйэ ортотугар олорбут нуучча мындыр киһитэ, бөлөһүөк, суруйааччы быһыытынан аан дойдуга киэҥник биллэр. Ордук биллэр романнара Буруй уонна буруйдааhын уонна Карамазов ини биилэр. Литератураҕа үлэлэригэр XIX үйэтээҕи Арассыыйа киhитин уйулҕата, олоххо, атын дьоҥҥо сыһыана көрдөрүллэр.

1821 с. Москубаҕа төрөөбүт.

Петрашевскай дьыалатыгар эриллэн 1849 сыл ахсынньы 22 күнүгэр суутунан ытан өлөрүүгэ уураахтаммыта. Бу дьыалаҕа кыттыгастаах дьону өлөрөр курдук сыаҥка оҥорбуттара, бүтэһиккэ эрэ өлөрүллүү хаатырҕаннан солбулларын биллэрбиттэрэ. Биир Григорьев диэн сууттанааччы маны тулуйбакка иирэн хаалбыта.

Достоевскай 4 сыл Омскай куоракка хаатырҕаҕа сылдьан баран көннөрү саллаатынан Сибиир линейнэй полкатыгар ыытыллыбыта. Бу сылдьан Семипалатинскайга сулууспалаабыта, казаах Чокан Валихановтыын алтыһар этэ. Бу кэмҥэ кэргэннээх дьахтары таптыыр. 1855 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр ыраахтааҕы Николай I өлөр. Достоевскай онно кутурҕанын биллэрэн хоһоон суруйар. Бу иһин унтер-эппиһиэр сыбаанньатын биэрэллэр. Онтон прапорщик буолар. 1857 с. таптыыр дьахтарын оҕонньоро өлбүтүн кэннэ кинини ойох ылар. 1959 с. бэс ыйыгар Тверь куоракка көһөр туһунан көҥүл билиэт ылар, онтон 1960 с. кэргэнин уонна иитэр уолун кытта Петербуурга көһөн кэлэр.

1881 с. олунньу 9 күнүгэр Санкт-Петербуурга өлбүт.

## Библиографията

### Романнара
* 1845 Бедные люди
* 1861 Униженные и оскорблённые
* 1866 Преступление и наказание
* 1866 Игрок
* 1868 Идиот
* 1871—1872 Бесы
* 1875 Подросток
* 1879—1880 Братья Карамазовы

### Сэhэннэрэ уонна кэпсээннэрэ
* 1846 Двойник
* 1846 Господин Прохарчин
* 1847 Роман в девяти письмах
* 1847 Хозяйка
* 1848 Ползунков
* 1848 Слабое сердце
* 1848 Неточка Незванова
* 1848 Белые ночи
* 1859 Дядюшкин сон
* 1859 Село Степанчиково и его обитатели
* 1860 Чужая жена и муж под кроватью
* 1860 Записки из Мёртвого дома
* 1862 Зимние заметки о летних впечатлениях
* 1864 Записки из подполья
* 1864 Скверный анекдот
* 1865 Крокодил
* 1869 Вечный муж
* 1876 Кроткая
* 1877 Сон смешного человека
Хорхе Луис Борхес

**Хорхе Франсиско Исидоро Луис Борхес** (*Jorge Francisco Isidoro Luis Borges*, атырдьах ыйын 24 1899 – бэс ыйын 14 1986) диэн Аргентина суруйааччыта, Буэнос Айреска төрөөбүтэ. 1914 с., дьонун кытта Швейцарияҕа көспүт, онно оскуоланы бүтэрбит уонна Испанияҕа бара сылдьыбыт. Аргентинаҕа 1921 с. төннөн баран, Борхес поэмаларын уонна эсселарын сюрреалист литература сурунаалларыгар таhаарыытын саҕалаабыт. Онтон ураты кини библиотекар уонна лектор идэлэрдээх эбит. Борхес испан уонна ааҥл тылларын билэрэ. Перон режимын кэмигэр политика сойуолааhыныгар түбэhэ сылдьыбыт.

Удьуордуур туругунан, Борхес алта уонча сааhыгар хараҕа суох буолбут. 1955-кэ, кини Ил Библиотека (*Biblioteca Nacional*) директора уонна Буэнос Айрес Университетын литература профессора буолбут. 1961-гэ, Prix Formentor диэн таhаарааччылар омуктар икки ардыларынааҕы бастыҥ бириистэрин ылан аан дойдуга биллибит. Кини үлэлэрэ элбэхэ Холбоhуктаах Штаттарга уонна Эуропаҕа тылбаастаммыттара уонна таhаарыллыбыттара. Борхес Женеваҕа 1986 сыллаахха өлбүт.

## Үлэлэрэ

* *Fervor de Buenos Aires* (1923)
* *Inquisiciones* (1925)
* *Discusión* (1932)
* *Historia universal de la infamia* (1935)
* *La Biblioteca de Babel* (1941)
* *Poemas* (1943)
* *Tlön, Uqbar, Orbis Tertius* (1944)
* *El jardín de senderos que se bifurcan* (1944)
* *Ficciones* (1944)
* *El Aleph* (1949)
* *El Hacedor* (1960)
* *El informe de Brodie* (1970)
* *El oro de los tigres* (1972)
* *El libro de arena* (1975)
* *Libro de sueños* (1976)
Дьордь Гордон Байрон

**Дьордь Гордон Байрон** (ааҥллыы *George Gordon Byron*, тохсунньу 22 1788 – муус устар 19 1824) диэн Британия поэта уонна Романтицизм бэлиэ фигурата. Эуропа биир улуу поэта.

Соҕотох кыыһа Ада Лавлейс аан дойдуга бастакы программиһынан билиниллэр.

## Библиографията
### Сүрүн үлэлэрэ
* *Hours of Idleness* (1806)
* *English Bards and Scotch Reviewers* (1809)
* *The Giaour* (1813)
* *The Bride of Abydos* (1813)
* *The Corsair* (1814)
* *Lara* (1814)
* *Hebrew Melodies* (1815)
* *The Siege of Corinth* (1816)
* *Parisina* (1816)
* *The Prisoner of Chillon* (1816)
* *The Dream* (1816)
* *Prometheus* (1816)
* *Darkness* (1816)
* *Manfred* (1817)
* *The Lament of Tasso* (1817)
* *Beppo* (1818)
* *Childe Harold's Pilgrimage* (1818)
* *Don Juan* (1819–1824; Байрон 1824 өлбүтүн кэнниттэн бүтэриллибитэ)
* *Mazeppa* (1819)
* *The Prophecy of Dante* (1819)
* *Marino Faliero* (1820)
* *Sardanapalus* (1821)
* *The Two Foscari* (1821)
* *Cain* (1821)
* *The Vision of Judgement* (1821)
* *Heaven and Earth* (1821)
* *Werner* (1822)
* *The Deformed Transformed* (1822)
* *The Age of Bronze* (1823)
* *The Island* (1823)

### Атын үлэлэрэ

* *The First Kiss of Love* (1806)
* *Thoughts Suggested by a College Examination* (1806)
* *To a Beautiful Quaker* (1807)
* *The Cornelian* (1807)
* *Lines Addressed to a Young Lady* (1807)
* *Lachin y Garr* (1807)
* *Epitaph to a Dog* (1808)
* *Maid of Athens, ere we part* (1810)
* *She Walks in Beauty* (1814)
* *My Soul is Dark* (1815)
* *When We Two Parted* (1817)
* *Love's Last Adieu*
* *So, we'll go no more a roving* (1830)
Габриэл Гарсиа Маркес

**Габриэл Хосе де ла Конкордиа Гарсиа Маркес** (*Gabriel José de la Concordia García Márquez*; Кулун тутар 6, 1927 төрөөбүтэ) диэн Колумбия суруйааччыта, сценариhа уонна журналиhа. XX үйэ биир бэлиэ ааптара буолар. 1982гэ, Нобель литература бирииhин ылбыта.
Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте

**Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте** (*Johann Wolfgang von Goethe*, Атырдьах ыйын 28, 1749 — Кулун тутар 22, 1832) диэн Германия суруйааччыта. Гөте поэзия, драма, литература, теология, философия, хуманизм уонна үөрэх эйгэлэригэр сыhыаннаах үлэлэрдээх. Бастыҥ үлэтинэн буолар икки ирээттээх Фауст.

Гөте ниэмэс литературатын уонна Ваймар классицизмын хамсааhынын биир тутаах фигуралара буолар.
Хафиз

**Хадьа Шамсуддин Муhаммад Хафизи Ширази** (), **Хафиз** диэн аатынан ордук биллэр, аатырбыт перс лирик поэта.
Хомер

thumb|right|Гомер уонна кини сирдьитэ
250px|right
**Хомер** (, Hómēros; VIII үйэ б.э.и.) диэн Илиада уонна Одиссея диэн грек эпостарын ааптардара. Былыргы бириэмэ литературатыттан харайыллыбыт лиетартураттан биирдэстэрэ. Былыргы баайдартан биирдэстэринэн ааҕыллар. Троя сэриитин туһунан кэпсииллэр, ол сэрии биһиги эрабыт иннинэ 1190 сыллаахха ааспыта. Гомер айамньылара кэнники буолан баран суруллубутунан ааҕыллар.

## Историята
Бу период историятын уустуга диэн Микеналар цивилизацията бу кэнниттэн хас да сүүс сыл эстии туругар сылдьыбыта, ол иһин аҕыйах матырыйаал хаалбыт. Бу период, Греция Хараҥа бириэмэтэ, быһа холоотоххо биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахха тохтообут, ол бириэмэттэн саҥа греция алпабыытынан суруллуйбут матырыйаллар харайыыллыбыттара бааллар. Ол иһин Гомер бириэмэтигэр ол уструоруйалар дьонтон дьоҥҥо тылынан бэриллэрэ.

Гомер туһунан информация эмиэ аҕыйах. Сорохтор олох даҕаны олорботох киһи диэн быһаараллар, сорохтон дьахтар этэ диэн этэллэр
Үһүйээн быһыытынан Ионияҕа олоро сылдьыбыт хараҕа суох буолар, ол гынан баран онно дакаастабыл суох.

Троя баарын туһунан археология чинчийиилэрэ быһаараллар. Троя турбут сирин булбуттара уонна хастаабыттара. Бу эпос Трояны хаххалыыр бириэмэтигэр уһун кэпсээн курдук айыллыбыта, ол кэнниттэн сиһилии эбиискэлэр баар буолбуттара диэн толйдууллар. Гомер хас хоһоонноро барыта саҥарарга чэпчэки буоларын курдук суруллубуттар диэн быһаараллар.

## Гомер олорбут бириэмэтэ уонна тылбаас
Гомер хаһан олоро сылдьыбыта биллибэт. Геродот этэринэн Гомер кини иннинэ 400 сыл олорбута, ол аата биһиги эрабыт иннинэ 850 сыл буолар; ол гынан баран атын источниктар Троя сэриитин кэнниттэн наһаа өр буолбаакка эрэ олоро сылдьыбыта диэн этэллэр. Троя сэриитэ биһиги эрабыт иннинэ 1194—1184 сыллахха ааспыта.

Билигин учуонайдар сөбүлэһиилэринэн «Гомер бириэмэтин» олорбутунан буолбакка хаһан хоһооннор тарҕаммытынан ааҕыллар. Ол аата ордук эрдэлээбитэ биһиги эрабыт иннинэ 800 сыллаахтан ордук чугаһа 600 сыллаахха быһаарыллар.

## Быһаарыылар
Виктор Үго

**Виктор Мари-Үго** (*Victor-Marie Hugo*; Олунньу 26, 1802 — Ыам ыйын 22, 1885) диэн Франция поэта уонна суруйааччыта.

Францияҕа, Үго бастатан туран поэмаларынан уонна драмаларынан биллэр. Ордук аатырбыт поэзия үлэлэринэн буолаллар Les Contemplations уонна La Légende des siècles. Аан дойдуга Les Misérables уонна Notre-Dame de Paris диэн романнара биллэллэр.

## Үлэлэрэ

### Тыыннааҕар тахсыбыттар
* *[[Odes et poésies diverses]]* (1822)
* *[[Odes (Hugo)]]* (1823)
* *[[Han d'Islande]]* (1823) (*Hans of Iceland*)
* *[[Nouvelles Odes]]* (1824)
* *[[Bug-Jargal]]* (1826)
* *[[Odes et Ballades]]* (1826)
* *[[Cromwell (play)|Cromwell]]* (1827)
* *[[Les Orientales]]* (1829)
* *Le Dernier jour d'un condamné* (1829)
* *[[Hernani (drama)|Hernani]]* (1830)
* *Notre-Dame de Paris* (1831)
* *[[Marion Delorme (Hugo)|Marion Delorme]]* (1831)
* *[[Les Feuilles d'automne]]* (1831)
* *[[Le roi s'amuse]]* (1832)
* *[[Lucrèce Borgia]]* (1833)
* *[[Marie Tudor]]* (1833)
* *[[Littérature et philosophie mêlées]]* (1834)
* *[[Claude Gueux]]* (1834)
* *[[Angelo (play)|Angelo, tyran de padoue]]* (1835)
* *[[Les Chants du crépuscule]]* (1835)
* *La Esmeralda* (1836)
* *[[Les Voix intérieures]]* (1837)
* *[[Ruy Blas]]* (1838)
* *[[Les Rayons et les ombres]]* (1840)
* *[[Le Rhin]]* (1842)
* *[[Les Burgraves]]* (1843)
* *[[Napoléon le Petit]]* (1852)
* *[[Les Châtiments]]* (1853)
* *[[Les Contemplations]]* (1856)
* *[[La Légende des siècles]]* (1859)
* *[[Les Misérables]]* (1862)
* *[[William Shakespeare (эссе)|William Shakespeare]]* (1864)
* *[[Les Chansons des rues et des bois]]* (1865)
* *Les Travailleurs de la Mer* (1866)
* *[[La voix de Guernsey]]* (1867)
* *L'Homme qui rit* (1869)
* *[[L'Année terrible]]* (1872)
* *[[Quatrevingt-treize]]* (1874)
* *[[Mes Fils]]* (1874)
* *[[Actes et paroles]] — [[Avant l'exil]]* (1875)
* *Actes et paroles - [[Pendant l'exil]]* (1875)
* *Actes et paroles - [[Depuis l'exil]]* (1876)
* *La Légende des Siècles 2e série* (1877)
* *[[L'Art d'être grand-père]]* (1877)
* *[[Histoire d'un crime]]* 1re partie (1877)
* *Histoire d'un crime* 2e partie (1878)
* *[[Le Pape]]* (1878)
* *[[La pitié suprême]]* (1879)
* *[[Religions et religion]]* (1880)
* *[[L'Âne]]* (1880)
* *[[Les Quatres vents de l'esprit]]* (1881)
* *Torquemada* (1882)
* *La Légende des siècles* Tome III (1883)
* *[[L'Archipel de la Manche]]* (1883)

### Өлүүтүн кэннэ тахсыбыттар
* *Théâtre en liberté* (1886)
* *[[La fin de Satan]]* (1886)
* *Choses vues* (1887)
* *Toute la lyre* (1888)
* *Amy Robsart* (1889)
* *Les Jumeaux* (1889)
* *Actes et Paroles* Depuis l'exil, 1876-1885 (1889)
* *Alpes et Pyrénées* (1890)
* *Dieu* (1891)
* *France et Belgique* (1892)
* *Toute la lyre - dernière série* (1893)
* *Correspondences - Tome I* (1896)
* *Correspondences - Tome II* (1898)
* *Les années funestes* (1898)
* *Choses vues - nouvelle série* (1900)
* *Post-scriptum de ma vie* (1901)
* *Dernière Gerbe* (1902)
* *Mille francs de récompense* (1934)
* *Océan. Tas de pierres* (1942)
* *L'Intervention* (1951)
Добрынин Прокопий Иванович

200px|thumb|right|Добрынин Прокопий Иванович
**Добрынин Прокопий Иванович** — Саха сириттэн төрүттээх бастакы идэтийбит скульптор.

Дьокуускайга олунньу 28 күнүгэр (эргэнэн кулун тутар 13) 1909 с. төрөөбүт. 1922 сыллаахха бүтүн арассыыйатааҕы художественнай техническэй институуту (ВХУТЕИН) Москваҕа бүтэрбит. Онтон 1936 с. Художество академиятын Ленинградтааҕы живопись, скульптура уонна архтектура институутун бүтэрэр. Үөрэҕин бүтэрэн баран Москваҕа үлэлии хаалар. Сэрии иннинээҕи айымньылара дойдуну көмүскээһин уонна күөн-күрэс тиэмэлэригэр анаммыттара, аатырбыт ВДНХ-га скульптууралары оҥорор. 1941 с. сэриигэ барар. Сэрии кэнниттэн сэрии кыттыылаахтарыгар аналлаах станковай портреттары онорор. Олортон биллибиттэрэ «На привале», «Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Ишутин портрета», «Бартыһаан рахведчик Ваня Лунь портрета» буолаллар.

Сэрии кэнниттэн ВДНХ-га биллиилээх архитектор Топуридзе ны кытта икки монументальнай мозаикалаах фонтан оҥорор: Бажов остуоруйаларын матыыбыгар «Каменный цветок» (1952—1954 сс.) уонна «Золотой колос» (1951—1953). Бу үлэлэрин иһин Художество академиятын Кыра кыһыл көмүс мэтээлин ылар.

Элбэх үлэтэ Саха сирин кытта ситимнээх. Добрынин саха орнаменын дириҥник билэр киһинэн ааҕыллара. Хас да олоҥхо уонна саха остуоруйаларын сюжеттарыгар аналлаах үлэлээх. Улахан муостаҕа турар чорооннору оҥорбута, фарфортан уонна фаянстан иһиттэри айбыта.

## Үлэлэрэ

200px|thumb|left|Булчут саха, 1963 сыл
300px|thumb|right|Москваҕа "Каменный цветок" фонтан 1952-1954 сыллар
* «Портрет народного художника Якутии П. П. Романова», 1947;
* «Туйаарыма Куо», 1955, фарфор;
* «Олонхосут», 1955, майолика;
* «Якутка с песцом», 1955, майолика;
* «Портрет Л. М. Габышева», 1955, бронза;
* «Навеки вместе», 1957, фарфор;
* «Портрет народной артистки России А. И. Егоровой», 1960, мрамор;
* «Пой, шаман, солнцу!», 1961, майолика;
* «Портрет певицы Анегины Ильиной», 1961, бисквит;
* «Якут-охотник», 1963, мрамор).
200px|thumb|left|Добрынин 100 саастах юбилейын выставткатын афишата
* фонтан «Каменный цветок» (1952—1954)
* фонтан «Золотой колос» (1951—1953; архитектор К. Т. Топуридзе)

* «Иван-царевич», 1947;
* «Ненаписанная сказка», 1956;
* «Чурумчуку», 1957;
* «Конек-горбунок», 1961.

* Композиция «Полевой Цветок с женихом Бэргэном» (1959)

Скульптор алтынньы 9 күнүгэр 1966 с. Москваҕа өлбүтэ. Дьокуускайга Үрүҥ күөл үрдүнээҕи хайаҕа көмүллүбүтэ.

## Сигэлэр
Национальнай художественнай музей 

## Ылыллыбыт сирэ

* "Вторник" хаһыат, №18 (1111) 12.05.2009
* Выставка к 100-летию скульптора П.И. Добрынина 

## Быһаарыылар
Колосов тарыҥа

**Колосов тарыҥа**. Дьардьаан салаата *Көндө* баһыгар баар тарыҥ. Орулҕан сис арҕаа эниэтигэр сытар. 

Уһуна 2,6 км., иэнэ 1,42 км². Муора таһымыттан 1650 - 2080 м. үрдүктээх. Географ уонна гляциолог *Д.М. Колосов* аатынан ааттаммыт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Франц Кафка

**Франц Кафка** (*Franz Kafka*; От ыйын 3, 1883 – Бэс ыйын 3, 1924) диэн XX үйэ сүрүн уус-уран суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.

## Үлэлэрэ

### Кэпсээннэрэ
* *Кыргыhыы дьүһүннээhинэ* (*Beschreibung eines Kampfes*, 1904-1905)
* *Уруу бэлэмнэниилэрэ тыаҕа* (*Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande*, 1907-1908)
* *Сананыы* (Betrachtung, 1904-1912)
* *Быhаарыы* (*Das Urteil* - 22-23 балаҕан ыйа 1912)
* *Охсооччу*
* *Ыстарааптыыр колонияҕа* (*In der Strafkolonie*, October 1914)
* *Тыа оскуолаhыта (Баараҕай мэҥ)* (*Der Dorfschullehrer* эбэтэр *Der Riesenmaulwurf*, 1914-1915)
* *Блумфелд, саастаах сулумах* (*Blumfeld, ein älterer Junggeselle*, 1915)
* *Иин көрөөччү* (*Der Gruftwächter*, 1916-1917)
* *Грахус булчут* (*Der Jäger Gracchus*, 1917)
* *Кытай улуу эркинэ* (*Beim Bau der Chinesischen Mauer*, 1917)
* *Академияҕа биллэрии* (*Ein Bericht für eine Akademie*, 1917)
* *Шакаллар уонна арабтар* (*Schakale und Araber*, 1917)
* *Тыа эмчитэ* (*Ein Landarzt*, 1919)
* *Император суруга* (*Eine kaiserliche Botschaft*, 1919)
* *Эргэ сэбирдэх* (*Ein altes Blatt*, 1919)
* *Бат* (*Die Abweisung*, 1920)
* *Аччык дьүһүннээччи* (*Ein Hungerkünstler*, 1924)
* *Ыт чинчийиитэ* (*Forschungen eines Hundes*, 1922)
* *Кыра дьахтар* (*Eine kleine Frau*, 1923)
* *Бастакы санаарҕааһын* (*Erstes Leid*, 1921-1922)
* *Хороон* (*Der Bau*, 1923-1924)
* *Жозефин ырыаhыт, эбэтэр Кутуйах дьон* (*Josephine, die Sängerin, oder Das Volk der Mäuse*, 1924)

### Новеллалара
* *Кубулуйуу* (*Die Verwandlung* - сэтинньи-ахсынньы 1915)

### Романнара
* *Бырассыас* (*Der Prozeß* - 1925)
* *Хала* (*Das Schloß* - 1926)
* *Америка* (*Amerika* - 1927)

Дьон алпаабытынан
Эбэҥки тыла

**Эбэҥки тыла** (**Эбэҥ.** *Эвэды̄ турэ̄н*, урук. *тоҥус тыла*) — эбэҥкилэр тыллара.

Арассыыйаҕа Илин Сибииргэ Енисей өрүстэн Сахалииҥҥа дылы тарҕаммыт тыл (35,5 тыһ. киһи 2002), уонна 9 тыһ. кэриҥэ киһи Хотугу Кытайга уонна Монголияҕа олорор. Эбээннэр уонна негидаллар тылларын кытта тоҥус-мондьуур тылларын хотугу бөлөҕөр киирэр.

Хотугу, соҕуруу уонна илиҥҥи диэннэргэ арахсар.

## Сурук-Бичик

1929 сыллаахха латыын графикатынан сурук-бичик айыллыбыта, онтон 1937 — нуучча алпабыытыгар олоҕурар сурук-бичик бигэргэммитэ.

### Араассыыйаҕа алпабыыт

*Буквы в скобках при письме даются перед гласными е, ё, и, ю, я.

### Кытайга
*Экспериментальнай монгол алпаабыта*:

*Пиньинь*:

## Быһаарыылар
Калидаса

**Калидаса** (Деванагарилыы कालिदास "Кали хамначчыта") диэн санскрит тылынан улуу суруйааччы, поэт уонна драмалааччы. Олорбут кэмэ лоп бааччы биллибэт, Гупта периода (IV - VI үйэлэр) буолуон сөп дииллэр.
Ли Бай

**Ли Бай** эбэтэр **Ли По** (Кытайдыы 李白; пиньин Lǐ Bái) (701 – 762) диэн Кытай поэта. Доҕорунуун Ду Фулуун Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Бүгүҥҥээҥҥи дылы 1,100 кэриэтэ поэмалара хаалбыттар.
Нагиб Махфуз

мини|справа|Нагиб Махфуз, 1990-е годы
**Нагиб Махфуз** (Арабтыы نجيب محفوظ)(Ахсынньы 11, 1911 – Атырдьах ыйын 30, 2006) диэн Эгипет суруйааччыта, 1988 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа. Аныгы араб литературатын ордук биллиилээх суруйааччыларыттан биирдэстэрэ.

## Үлэлэрэ
Хадаар (сис)

400px|thumb|right|Хадаар сис уонна Чаара өрүс
**Хадаар сис**, (*нууччалыы*: Кода́р) — Иркутскай уобаласка уонна Забайкальскай кыраайга Чаара өрүс баһыгар баар сис.

Становой үрдэл систематыгар киирэр. Хотугу Мууйа сиһин салҕааһына буолар.

Уһуна 200 км, чыпчааллара муора таһымыттан 3072 м (БАМ чыпчаал) тиийэллэр.

Геология өттүнэн гранит гнейстара уонна кристаллаах сланецтар. Сискэ таас чох уонна алтан үөскээбит сирдэрэ.

19 км² уопсай иэннээх 30 тарыҥ баар. Эниэлэригэр тиит мас үүнэр. 1600 м үрдүк болбукта, өссө үрдүк хайа туундарата.

БАМ тутуллубутун кэнниттэн киһи сырыыта элбээтэ. Мантан чугас айылҕа кэрэ сирэ баар — Чаара кумах куйаара.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедический словарь*, М. 2000 г.
Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир

500px|thumb|right|Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир
**Бүлүүтээҕи ууну хаайар сир**. Ирбэт тоҥ тарҕаммыт сиргэ уонна тыйыс климаттаах сиргэ маҥнайгы улахан ууну хаайар сир.

70 м үрдүктээх Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта тутуллубутун кэннэ 1963 - 1967 сылларга туолбута. Үксүнэн Бүлүү уонна кини салаата Чуона хочолоро туолбуттара.

Иэнэ 2200 км², сабардама 36 км³. Бүлүү өрүс устун уһуна 430 км., Чуона өрүс устун 250 км.

Кэтитэ 3 - 15 км., Орто дьириҥэ 17 м., ордук дьириҥэ 70 м тиийэр. Кытыла олус өҕүллэҕэс. 

Бүлүү өрүс сыллааҕы таһымын хонтуруоллуур уонна уута энергетикаҕа туһаныллар. Балык хаһаайыстыбатыгар туһаныллар.

Уунан туолар кэмигэр Чуона өрүскэ турар Туой Хайа диэн сэлиэнньэ олохтоохторо Арыылаахха көһөрөллүбүттэрэ. Арыылаах билигин Чуона нэһилиэк киинэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Code Share

**Code Share сөбүлэһии**. () — Ханнык эмэ рейсы икки эбэтэр хас да авиакомпания коммерция өртүнэн бииргэ эксплуатациялыыр туһунан сөбүлэһии. 

Ол аата биир авиакомпания бэйэтин көтөр аалынан рейсы толорор, онтон атыттар ити рейска бэйэлэрин ааттарыттан билиэт атыылыыллар.

Итинник рейстар иккилии нүөмэрдээх буолаллар. Холобур Дьокуускай - Новосибирскай рейс нүөмэрэ маннык S7-3262/ЯК-3262.
Эбээн тыла

**Эбээн тыла**  — эбээннэр тыллара, эбэҥки, нанаай, удэгиэй тылларыгар чугас. Тоҥус-мондьуур бөлөҕөр киирэр.

Грамматикатын тутулунан суффиксально-агглютинативнай көрүҥнээх тылларга киирсэр.

Эбээн түөлбэ тыла уустук тутуллаах. Ар5аа, орто уонна илин наречие5а араараллар 

## Быһаараллар

## Өссө маны көр
* Эбээн суруга
Туймаада хочото

**Туймаада** диэн Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүгэр, хаҥас кытылыгар баар хочо. Дьокуускай куорат тулалыы олохтоох пууннарыныын баар. Хочоҕо бүтүннүүтэ 417 тыh. тахса киhи олорор (2008). Олорооччу чиҥэ үрдүк.
Кэриэй тыла

**Кэриэй (Хангук) тыла** — алтаай тылларыгар киирэр тыл. Кэриэй народнай демократическай республикатыгар, Соҕуруу Кэриэйэҕэ, Кытайга, Японияҕа, АХШ-ка, Арассыыйаҕа, Орто Азия дойдуларыгар тарҕаммыт тыл.

Бу тылынан 78 мөл кэриҥэ киһи саҥарар. КНДР уонна Соҕуруу Корея судаарыстыбаннай тыллара.

## Историята уонна чинчийиилэр
Былыргы үс кэриэй саарыстыбаларын тыллара (Пэкче, Силла уонна Когурё) билиҥҥи кэриэй тылыгар туох сыһыаннаахтарын туһунан учуонайдар билигин даҕаны биир санааҕа кэлэ иликтэр. Үксүгэр чугас тылынан Силла тылын билинэллэр, оттон саамай тэйиччи турар тылынан Когурё тылын - дьоппуон тылыгар майгынныыр тылы - билинэллэр.

## Тыл бэйэтин аата
1945 сылга дылы «чосонмаль» (조선말) ол эбэтэр «чосоно» (조선어) диэн ааттанар эбит, билигин Хоту Кэриэйэҕэ эрэ туттуллар. Соҕуруу Кэриэйэҕэ билигин тылы «хаҥгукмаль» (한국말) ол эбэтэр «хаҥгуго» (한국어);  эбэтэр судургутук  «куго» (국어 (ил тыл) дииллэр.  Икки Кэриэйэлэргэ иккиэннэригэр маны таһынан «урималь» (우리말, «биһиги тылбыт») тиэрмин диэн туттуллар.

## Тутаах фразалар
* 안녕하세요 (аннёҥ хасэё) — Дорообо!
* 네 (нэ) — Сөп
* 아니요 (аниё) — Суох.
* 실례합니다. (щиллэ һамнида) - Бырастыы гыныҥ (тугу эрэ ыйытаары гыннаххытына)
* 잘 지내셨어요? (чаль дьинэ щоссойо?) - Хайдаххытый?
*  네. 잘 지냈어요 (нэ, чаль дьинэ ссойо) - Ээ, үчүгэй.
* 안녕히 계세요 (аннёҥһи кесеё) — Көрсүөххэ диэри! (барар киһи этэр). 
* 안녕히 가세요 (аннёҥһи касеё) — Көрсүөххэ диэри! (хаалар киһи этэр). 
* 환영합니다 (хванйоҥ һамнида) - Нөрүөн нөргүй
* 오랜만이다 (орэн манида) - Көрсүбэтэх ыраатта
* 감사합니다! (камсаһамнида) - Махтал
* 아니에요 (ани-э-йо) - Баһаалыста
* 이름이 어떻게 되세요? (ирыми оттоккэ дwэсэйо?) - Аатыҥ ким диэний?
* 제 이름은 ... 입니다 (чэ ирымын ... имнида) - Аатым ... диэн.
* 만나서 반갑습니다 (маннасо пангапсымнида) - Билсиһиинэн
* 여보세요 (йобосэйо) - Алло?
* 이게 얼마예요? (игэ ольма э йо?) - Бу хастааҕый (сыаната)?

## Сигэлэр

* Кэриэй тылын уруоктара
* Кэрийэ тылын учебнига
* Кэриэйдии ааттары хайдах суруйуохха
Португаал тыла

**Португаал тыла** () — Индоевропейскай тыллар роман бөлөҕөр киирсэр.

Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо Верде, Гуинея-Биссау, Сан Томе уонна Принсипе, Илин Тимор уонна Макао официальнай тыллара.

Ыам ыйын 5 күнүгэр португаал тыллаах дойдуларга Португал тыллаах култуура күнэ бэлиэтэнэр. Эмиэ бу күнү  *Аан дойдуга португаал тылын күнүн* биллэрбитэ.

## Быһаарыылар