open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Отарсултанов Джамал Султанович

**Джама́л Султа́нович Отарсулта́нов** (1987 с. муус устар 14 күнүгэ ССРС, Дагестан САСӨ, Хасавюрт оройуонун Солнечное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ) — нуучча тустууга, 2012 с. Олимпиада 55 киилэҕэ кыайыылааҕа, 2008, 2011, 2012 сс. Дьобуруопа, 2012 с. Арассыыйа чөмпүйэнээтин кыайыылааҕа, РФ успуордун үтүөлээх маастара. Омугунан Чечен.

## Биографията
Джамал Отарсултанов 1987 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Хасавюрт оройуонун Солнечнай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Физическэй култуура Москубатааҕы судаарыстыбаннай академиятын устудьуона.

## Успуорка ситиһиилэрэ
* 2005 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03&#x20;!;
* 2006 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03&#x20;!;
* 2007 с. ЦСКА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы Кубога — 01&#x20;!;
* 2007 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02&#x20;!;
* 2008 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 01&#x20;!;
* 2008 с. Иван Ярыгин турнира — 02&#x20;!;
* 2009 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 03&#x20;!;
* 2010 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03&#x20;!;
* 2011 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02&#x20;!;
* 2011 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01&#x20;!;
* 2012 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01&#x20;!;
* 2012 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 01&#x20;!;
* 2013 с. Дьобуруопа нацияларын Кубога — 01&#x20;!;
* 2014 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 01&#x20;!;
* 2015 с. Иван Ярыгин аат. Гран-При — 03&#x20;!;
* 2015 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 02&#x20;!;
* 2016 с. Арассыыйа көҥүл тустууга чөмпүйэнээтэ — 03&#x20;!;

## Наҕараадала
* Доҕордоһуу Уордьана (2012 с. атырдьах ыйын 13 күнэ) — физическэй култуураҕа уонна успуорка сүҥкэн кылаатын уонна 2012 с. ыытыллыбыт Лондоннааҕы (Улуу Британия) ХХХ Олимпиада оонньууларыгар үрдүк спортивнай ситиһиилэрин иһин.
* РФ Успуорка үтүөлээх маастара (2012 с. атырдьах ыйын 20 күнэ).

## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Отарсултанов Джамал Султанович на сайте Федерации спортивной борьбы России
Модосян Владимир Гегамович

**Владимир Гегамович Модосян** (1958 сыллаахха бэс ыйын 16 күнүгэр Грузин ССР Гори куоратыгар төрөөбүт) — Сэбиэскэй Сойуус көҥүл тустууга бөҕөһө, ССРС икки төгүллээх чөмпүйүөнэ (1986 уонна 1987), Дьобуруопа чөмпүйэнээтин призёра (1982 уонна 1987), Аан дойду кубогын хаһаайына (1985), Аан дойду чөмпүйүөнэ (1986), Үтүө санаа оонньууларын кыайыылааҕа (1986). ССРС успуордун маастара (1986). Арассыыйа үтүөлээх тириэньэрэ (2011).

## Биографията
Владимир Модосян көҥүл тустуунан 1968 сыллаахтанан дьарыктанар саҕалаабыт. 1975 сыллаахха Красноярскай куоракка көһөн тиийэн ССРС үтүөлээх тириэньэрэ Дмитрий Миндиашвили салалтатынан дьарыктанар буолбут. 1982-1987 сыллардаахха Владимир Модосян ССРС көҥүл тустууга сһһмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ. 1986 сыл киниэхэ хаһааҥҥытааҕар даҕаны ситиһиилээхтик ааспыта -- ССРС, Аан дойду чөмпүйэнээттэригэр, Үтүө санаа оонньууларыгар бастаабыта.

Усуорка карьератын түмүктээн баран тириэньэр үлэтигэр ылсыбыта. Билигин кини Арассыыйа көҥүл тустууга тириэньэрдэрин ыстаабыгар киирсэр. Владимир Модосян саамай биллэр, ситиһиилээх иитиллээччилэрэ -- Арассыыйа чөмпүйүөнэ, Аан дойду чөмпүйэнээтин призера Альберт Саритов уонна Арассыыйа алта, Аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Виктор Лебедев.

## Быһаарыылар

## Сыылкалар
* Профиль на сайте Международной федерации объединённых стилей борьбы(англ.)
* Профиль на сайте Комитета по физкультуре и спорту администрации Красноярского края
Б. э. и. I үйэ

Биһиги эрабыт иннинэ I үйэ

## Буолбут түбэлтэлэр
### [[Былыргы Рим]]

* 90—[б. э. и. 89 сс. — Италия сиригэр Сойуус сэриитэ;
* [б. э. и. 88 — Сулла уонна Помпей Руф сэриилэрэ Римҥэ киириилэрэ;
* [б. э. и. 87 — Цинна уонна Марий марий Рими осаадалааһыннара уонна куоркка киириилэрэ;
* 83—[б. э. и. 82 сс. — Былыргы Римҥэ гражданскай сэрии (б. э. и. 83—82);
* 82—[б. э. и. 79 сс. — Сулла диктатуурата;
* 74—[б. э. и. 71 сс. — Спартак бастаанньата;
* [б. э. и. 69 — Тигранакерт аттынааҕы кыргыһыы
* [б. э. и. 63 — Катилина саагыбара;
* [б. э. и. 60 — Цезарь, Гней Помпей Магна уонна Красс кыттыылаах бастакы триумвират олохтонуута;
* [б. э. и. 53 — Карр аттынааҕы кыргыһыы, Марк Лициний Красс өлүүтэ
* [б. э. и. 52 — Париж захвачен римлянами и впервые упоминается в «Записках о галльской войне» Гая Юлия Цезаря, который назвал его Лютецией и сообщил, что он расположен на острове на реке Сена и там живёт галльское племя паризиев;
* 49—[б. э. и. 45 сс. — Гражданская война в Древнем Риме (49-45 до н. э.);
* [б. э. и. 47 — сгорела Александрийская библиотека;
* [б. э. и. 44, кулун тутар 15 — Гая Юлия Цезары өлөрүү;
* Рим өрөспүүбүлүкэтэ Рим импиэрийэтэ буолар;

### [[Иерусалим]]
* [б. э. и. 4 — Ирод I Улуу Иерусалимҥа өлүүтэ.

## Сүрүн дьоно
### [[Европа]]
* Август, рим импэрээтэрэ;
* Марк Туллий Цицерон, рим бэлиитигэ уонна суруйааччыта;
* Гораций, рим бэйиэтэ;
* Гай Юлий Цезарь, рим бэлиитигэ, полководец;
* Луций Корнелий Сулла, рим бэлиитигэ, полководец;
* Тит Лукреций Кар, рим бөлөһүөгэ;
* Марк Антоний, рим бэлиитигэ, полководец;
* Гней Помпей Великий, римский политик, полководец;
* Марк Лициний Красс, римский политик, полководец;
* Марк Юний Брут, приёмный сын Цезаря, его возможный убийца;
* Овидий, римский поэт;
* Публий Вергилий Марон, римский поэт;
* Тит Ливий, римский историк;
* Спартак, гладиатор и руководитель крупнейшего восстания рабов;
* Луций Сергий Катилина, римский политик, глава заговора против республики;
* Марк Порций Катон Младший, римский политик;

### [[Африка]]
* Клеопатра VII Египетская, царица Египта;
* Птолемей XIII Египетский;

### [[Азия]]
* Митридат VI Евпатор, понтийский царь;
* Тигран II Улуу, Улуу Армения ыраахтааҕыта;

### [[Уһук Илин]]
* У-ди, Хань династия импэрээтэрэ;
* Сюань-ди, Хань династия импэрээтэрэ.

## Эбии көр
Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

**Иккис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар** 1900 сыллаахха ыам ыйын 14 күнүттэн алтынньы 28 күнүгэр дылы Париж куоракка буолбут.
Бу оонньуу Аан дойду быыстапкатын кытта тэҥҥэ ыытыллыбыт. Оонньууга 997 кыттааччы, ол иһигэр  22 дьахтар кыттыбыт.  24 дойдуттан  95 кэмпилиэк мэдээли 20 спорт көрүҥэр  ылбыттар.
Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар 1904 сыллаахха от ыйын1 күнүттэн сэтинньи ый 23 күнүгэр дылы Сент -Луис (АХШ) ыытыллыбыт. Барыта 651 кыттааччы, ол иһигэр 6 дьахтар 12 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 94 кэмпилиэк мэтээли 18 спорт көрүҥэр ылбыттар.
Исмаил Мусукаев

мини
**Исмаи́л Тиму́рович Мусука́ев** (, , Россия) — Кабардино-Балкария көҥүл тустууга бөҕөһө. 2016 сыл Арассыыйа чемпионатыгар кыайтаран баран истериканы тардыбыт киһи буолар. 2015 сыллаах Арассыыйа көҥүл тустууга үрүҥ көмүс бирииһи ылбыта. Кыттар категорията 57 кг дылы.

## Олоҕун олуктара
Родился 28 января 1993 сыл тохсунньу 28 күнүгэр Нальчик куоракка төрөөбүтэ. Көҥүл тустуунан 12 саастааҕыттан дьарыктанар. Тренера Шеме Шемеев уонна Юсуп Ажоев.

2015 сыллаахха Арассыыйа чемпионатыгар Лебедев Викторга хотторон үрүҥ көмүс бирииһи ылбыта. .

## Быһаарыылар
Төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Тердус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1908 сыллаахха муус устар 27  күнүттэн алтынньы 31 күнүгэр дылы Лондон куоракка (Великобритания) ыытыллыбыт. Барыта 2008 кыттааччы 22 дойдуттан күрэхтэспиттэр. Сана Зеландия Австралия спортсменнарын кытта кыттыһан биир хамаанда Австралазия диэни туруорбут. 110 кэмпилиэк мэтээл 22 спорт көрүҥэр оонньотуллубут.
Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1912 сыллаахха бэс ыйын 5 күнүттэн  27 күнүгэр дылы Стокгольм куоракка (Швеция) ыытыллыбыт. Барыта 2407 кыттааччы  28 дойдуттан күрэхтэспиттэр. 109 кэмпилиэк мэтээл оонньоммут. Маҥнайгынан электроннай чаһы уонна фотофиниш туттуллубут.
категория :олимпиада
Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

**Алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулары** (эбэтэр **1916 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара**), 1912 сыл ыам ыйын 27 күнүгэр МОК быһаарыытынан Берлин куоракка 1916 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Ол эрэн Маҥнайгы Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытынан оонньуу тохтотуллубут. Бу оонньууларга анаан Берлиҥҥэ саҥа стадион тутуллан бэлэм буолбута. Улахан этиинэн кыһыҥҥы Олимпийскай нэдиэлэни ыытыы буолбута.Баден- Вюртембергка ыытыллыахтаах этэ.
Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар

Сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Антверпен куоракка (Бельгия)1920 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүттэн  29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 29 дойдуттан 2626 эбит. Барыта 154 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Париж куоракка (Франция)1924 сыллаахха от ыйын 5 күнүттэн 27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 44 дойдуттан 3089 эбит. Барыта 126 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

**Тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу** Амстердам куоракка (Нидерланды) 1928 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 46 дойдуттан 2883 эбит. Барыта 109 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Йока Тони

**Тони Йока** (фр.&nbsp;*<span lang="fr">Tony Yoka</span>*, 1992 сыллаахха муус устар 28 күнүгэр төрөөбүт) — боронсуус любитель-боксуора, 2015 с. аан дойду чөмпүйүөнэ, 2015 с. Дьобуруопа оонньууларын призера.

## Биографията
1992 сыллаахха Франция Париж куоратыгар төрөөбүт.

## Успуорка карьерата
2010 сыллаахха Сингапурга ыытыллыбыт Ыччаттар Олимпийскай оонньууларыгар Саҥа Зеландия боксуора Джозеф Паркеры кыайан, чөмпүйүөн аатын сүкпүтэ. Ол кэннэ эмиэ ити сыл Юниордар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута.

2012 сыллаахха Тони Лондоннааҕы Олимпиадаҕа супер-ыарахан ыйааһыҥҥа (91 кг үөһэ) кыттыбыта. Ол гынан баран тута бастакы киирсиитигэр Канада боксуора Саймон Кинҥа 16+:16 ахсаанынан хотторон, 9-с эрэ миэстэ буолбута.

2015 с. бэс ыйыгар Дьобуруопа бастакы оонньууларыгар боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Эмиэ ол сыл алтынньытыгар Дохаҕа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта.

## Сигэлэр
* Профиль на aiba.org  (англ.)
* Тони Йока — олимпийская статистика на сайте *Sports-Reference.com*&nbsp;(англ.)
Пити Адам

**Адам Пити** (, 1994 с. ахсынньы 28 күнүгэр Улуу Британия Аттоксетерыгар төрөөбүт) — Британия харбыы:ыта, аан дойду үс төгүллээх, Дьобуруопа аҕыс төгүллээх чөмпүйүөнэ, кылгас кэрчиккэ Аан дойду чөмпүйэнээтин үс төгүллээх үрүҥ көмүс призера, Содружество оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, 50 уонна 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордсмена.

## Биографията
Адам Пити Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр аан бастаан 2013 сыллаахха кыттыыта эрээри, бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэҕэ.

2014 сыллаахха Содружество оонньууларыгар 2 кыһыл көмүс уонна 1 үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ. Ол кэнниттэн Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр кытта 4 кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. Онтун ааһан 50 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду кылгас ууга (на короткой воде) чөмпүйэнээтигэр үс үрүҥ көмүс мэтээли иилиммитэ. Эмиэ ол сыл Адамы Дьобуруопаҕа сыл бастыҥ харбыыһытынан ааттаабыттара

2015 сыллаахха национальнай чөмпүйэнээккэ 100 миэтэрэҕэ браһынан харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута. Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 100 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа бастаабыта. Ол кэннэ полуфиналга 50 миэтэрэҕэ харбааһыҥҥа аан дойду рекордун олохтообута, оттон финалга тахсан эмиэ ити кэрчиккэ бастаабыта. Эмиэ ити күрэхтэһиигэ булкаас эстэпиэтэҕэ үһүс кыһыл көмүс мэтээлин сүүйбүтэ уонна аан дойду рекордун олохтообута.

2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейротыгар буолбут Олимпиадаҕа финалга 100 миэтэрэни барһынан харбааһыҥҥа 57,13 сөкүүндэнэн кэлэн, аан дойду рекордун олохтообута.

## Быһаарыылар
Марина Арзамасова

**Марина Александровна Арзамасова** (белор. Марына Аляксандраўна Арзамасава, төрөөбүтүнэн **Котович** (белор. Катовіч); 1987 с. ахсынньы 17 күнүгэр Минскэй куоракка төрөөбүт) — белорусския чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, Аан дойду 2015 сыллааҕы, Дьобуруопа 2014 сыллаахха 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ чөмпүйүөнэ. «Белоруссия спортивнай Олимпа» бириэмийэ лауреата (2014), Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара (2016).

## Күрэхтэһиилэр

### Лондон 2012
Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 800 миэтэрэҕэ сүүрүүгэ кыттыбыта. Бэһис барыллааһын сүүрүүгэ 4-с миэстэ буолбута. Онон полуфиналга кыайан киирбэтэҕэ (хас биирдии сүүрүүттэн үс бастыҥ эрэ талыллара). Ол гынан барана Марина бастаабыт кыыстан баара-суоҕа 0,10 сөк, оттон үһүстээбит Кения кыыһа Чероно Коэчтан 0,02 сөк хаалбыта. Ити сүүрүүгэ иккис миэстэни кэлин, 2013 с., күрэхтэһииттэн туоратыллыбыт, Лондоннааҕы түмүктэрэ сотуллубут Арассыыйа атлета Елена Аржакова ылбыта.

### 2014 с. Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр
Дьобуруопа чэпчэки атлетикаҕа чөмпүйэнээтигэр Марина Арзамасова икки эргиири 1.58,15, сүүрэн кэлэн, Британия уонна Польша спортсменнарын кыайан, Дьобуруопа ити дьыллааҕы бастыҥ бириэмэтин көрдөрбүтэ. 

### Рио 2016
Риотааҕы Олимпиада 800 миэтэрэҕэ барыллааһын сүүрүүтүгэр Арзамасова 1:58.44 кэлбитэ. Полуфинал сүүрүүтүгэр бириэмэтэ -- 1:58.87. Ол гынан баран финал киирсиитигэр (800 м) 1:59.10. бириэмэлээх баара-суоҕа сэттиһинэн кэлбитэ. Бастакы -- Кастер Семеня (1:55.28), иккис -- Франсина Нийонсаба (1:56.49), үһүс -- Маргарет Вамбуи (1:56.89) буолбуттара.

## Сигэлэр
* Профиль на сайте european-athletics.org
* Марина Арзамасова — олимпийская статистика на сайте *Sports-Reference.com*&nbsp;(англ.)
* Профиль на сайте belta.by
Франк Чамисо

мини|2017
**Франк Чамисо Маркес** (исп.&nbsp;*Frank Chamizo Márquez*, 1992 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — Куубаттан төрүттээх Италия тустууга, Аан дойду, Дьобуруопа уонна Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ, Дьобуруопа оонньууларын призера.

## Биографията
Франк Чамисо 1992 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Куба Матансасетыгар төрөөбүт. 2010 сыллаахха Панамериканскай оонньуулар чөмпүйүөннэринэн, Аан дойду чөмпүйэнээтин боруонса призерунан буолбут.

2013 сылтан саҕалаан Италия аатыттан тустар. 2015 сыллаахха Дьобуруопа оонньууларын үрүҥ көмүс призера буолбута. 2015 сыллаахха балаҕай ыйыгар Лас-Вегаска ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр бастаабыта уонна Италияттан мэтээллэммит соҕотох спортсмен буолбута. 2016 сыллаахха кулун тутарга Ригаҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа чөмпүйэнээтигэр бастаабыта. 

## Рио 2016

2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа Италия сүүмэрдэммит хамаандатын аатыттан тустан боруонса мэтээли ылбыта.
Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Онус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос -Анджелес куоракка (АХШ)1932 сыллаахха от ыйын 30 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 37 дойдуттан 1332 эбит. Барыта 117 кэмпилиэк мэтээл 14 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Берлин куоракка (Германия)1936 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын 16 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 49 дойдуттан 4066 эбит. Барыта 129 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Оргкомитет Генеральнай сэкиритээрэ Карл Дим этии киллэрбитинэн аан бастаан олимпийскай уот эстафетата ыытыллыбыт. Уоту Олимпияттан  сүүрүктэр факелга тутан эстафета курдук илииттэн илиигэ биэрэннэр аҕалбыттар. Мантан ыла бу олимпийскай традицияҕа кубулуйбут. Оонньуу аһыллыытын телевидениенан быьа эфииргэ кердербуттэр, онтон күрэхтэһиилэри устан Лени Рифеншталь «Олимпия» диэн документальнай киинэ таһаарбыт.
категория : олимпиада
Уон иккис сайыҥҥы Олимпиада

**XII сайыҥҥы Олимпиада** (эбэтэр **1940 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара**), Токио куоракка (Япония) 1940 сыллаахха балаҕан ыйын 21 күнүттэн алтынньы 6 күнүгэр дылы ыытыллыахтаах этэ. Ол эрээри 1938 сыллаахха Япония оонньуу ыытартан батыммыта, онон Хельсинки куорат (Финляндия) от ыйын 20 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытарга былааннаммыта. 

Ол гынан баран 1939 сыллаахха сэрии саҕаламмытынан (кэлин Иккис аан дойду сэриитэ диэн ааттаммыта) 1940 сыллаахха ыам ыйын 2 күнүгэр МОК бэрэсидьиэнэ Байе-Латур МОК чилиэннэригэр Оонньуу ыытыллара тохтотулларын туһунан суруйбут.

## Быһаарыылар
Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания)1948 сыллаахха от ыйын 29 күнүттэн атырдьах ыйын 14 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 59 дойдуттан 4099 эбит. Барыта 136 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Хельсинки куоракка (Финляндия)1952 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 3 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 69 дойдуттан 4407 эбит. Барыта 149 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Бу оонньуу уратыта диэн икки дойдуга ыытыллыбыт. Уон алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуулар Мельбурн куоракка (Австалия)1956 сыллаахха сэтинньи ый  22 күнүттэн ахсынньы ый 8 күнүгэр дылы уонна Стокгольм куоракка (Швеция) бэс ыйын 10-17 күннэригэр ат спорда ыытыллыбыттар. Кыттааччы ахсаана 67 дойдуттан 3184 эбит. Барыта 145 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рим куоракка (Италия)1960 сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр дылы  ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 83 дойдуттан 5348 эбит. Барыта 150 кэмпилиэк мэтээл 17 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай ооньуу

Уон ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Токио куоракка (Япония)1964 сыллаахха алтынньы ый 10 күнүттэн алтынньы ый 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 93 дойдуттан 5151 эбит. Барыта 163 кэмпилиэк мэтээл 19 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мехико куоракка (Мексика)1968 сыллаахха алтынньы ый 12 күнүттэн  27 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 112 дойдуттан 5530 эбит. Барыта 172 кэмпилиэк мэтээл 20 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Уон үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу 1939 сыллаахха бэс ыйыгар МОК быһаарыытынан Лондон куоракка (Великобритания)1944 сылга ыытыллыахтаах эбит. Аҕа дойду сэриитэ буола турарынан Оонньуу ыытыллыбатах. Бу Оонньуулар МОК 50 сылыгар ананыахтаах этилэр. Төһө да сэрии буола турдар, Швейцарияҕа Лозаннаҕа МОК штаб- квартиратыгар 1944 сыл бэс ыйын 17-19 күннэригэр үбүлүөйү бэлиэтээбиттэр.
Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Мюнхен куоракка (ФРГ)1972 сыллаахха атырдьах ыйын 26 күнүттэн балаҕан ыйын 10 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 121 дойдуттан 7170 эбит. Барыта 195 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ үһүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лос-Анджелес куоракка (АХШ)1984 сыллаахха от ыйын 28 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 140 дойдуттан 6829 эбит. Барыта 221 кэмпилиэк мэтээл 23 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ төрдүс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу  Сеул куоракка (Корея)1988 сыллаахха балаҕан ыйын 17 күнүттэн алтынньы ыйын 2 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 159 дойдуттан 8465 эбит. Барыта 263 кэмпилиэк мэтээл 27 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ бэһис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Барселона куоракка (Испания)1992 сыллаахха от ыйын 25 күнүттэн атырдьах ыйын 9 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 169 дойдуттан 9356 эбит. Барыта 257 кэмпилиэк мэтээл 32 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Монреаль куоракка (Канада)1976 сыллаахха от ыйын 17 күнүттэн атырдьах ыйын 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 92 дойдуттан 6028 эбит. Барыта 198 кэмпилиэк мэтээл 21 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ сэттис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Сидней куоракка (Австралия) 2000 сыллаахха балаҕан ыйын 15 күнүттэн алтынньы ый 1 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 199 дойдуттан 10651 эбит. Барыта 300 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ ахсыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Афины куоракка (Греция) 2004 сыллаахха атырдьах ыйын 13 күнүттэн 29 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 201 дойдуттан 10625 эбит. Барыта 301 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ тохсус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Пекин куоракка (КНР) 2008 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүттэн 24 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 11099 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Отутус сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Лондон куоракка (Великобритания) 2012 сыллаахха от ыйын 27 күнүттэн атырдьах ыйын 12 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 204 дойдуттан 10956 эбит. Барыта 302 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Отут биирис сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Рио-де-Жанейро куоракка (Бразилия) 2016 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүттэн  21 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 206 дойдуттан 11000 элбэх эбит. Барыта 306 кэмпилиэк мэтээл 28 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Филипп Киркоров

*Иҥнэри бичик*
thumb
**Филипп Бедросович Киркоров** (, 1967– ) — Россия народнай артыыһа, биллиилээх эстрада ырыаһыта, композитор уонна продюсер.

1967 сыллаахха муус устар ый 30 күнүгэр Варна куоракка Болгарияҕа төрөөбүт. Аҕата ырыаьыт буолан уол 5 сааһыттан гастрольга элбэхтэ сылдьыбыт. 1984 сыллаахха Филипп Гнесин аатынан Государственнай музыка училищетыгар үөрэнэ киирбит. Ону 1988 сыллаахха кыһыл дипломунан бүтэрбит. Киркоров 1985 сыллаахха аан бастаан болгарскай тылынан «Алеша» диэн ырыаны толорон күөх экраҥҥа тахсан биллиини ылбыта. 1987 сыллаахха муусукаан быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.

Аҕыс төгүллээх «Овация» бириэмийэ кыайыылааҕа, биэс төгүл «World Music Awards» наҕарааданы Россия саамай биллэр ырыаьытынан ылбыт, элбэх төгүллээх «Золотой граммофон», «Стопудовый хит», «Серебряная калоша»бириэмийэлэр кыайыылаа5а.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу

Сүүрбэ алтыс сайыҥҥы олимпийскай оонньуу Атланта куоракка (Джорджия, АХШ)1996 сыллаахха от ыйын 19 күнүттэн атырдьах ыйын 4 күнүгэр дылы ыытыллыбыт. Кыттааччы ахсаана 197 дойдуттан 10320 эбит. Барыта 271 кэмпилиэк мэтээл 26 спорт көрүҥэр оонньоммут.
Харлан Ольга Геннадьевна

**Ольга Геннадьевна Харлан** (, 4 Балаҕан ыйын 1990, Николаев) диэн Украина фехтованиеҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
*Ольга Харлан сайт 
*eurofencing.info профиль
Ганзоригийн Мандахнаран

**Ганзоригийн Мандахнаран** (монг. Ганзоригийн Мандахнаран, 1986 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр төрөөбүт) — Монгуол тустууга, аан дойду чөмпүйэнээттэрин призера.
мини|Ганзоригийн Мандахнаран
1986 сыллаахха Зуунмодка төрөөбүт. 2010 сыллаахха Азия Оонньууларын чөмпүйүөнэ буолбута. 2013 сыллаахха Азия Оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээли ылбыта, оттон Аан дойду чөмпүйэнээтигэр -- боруонсаны. 2014 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр эмиэ үһүс миэстэ буолбута. 2016 сыллаахха Монголия көҥүл тустууга сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар кыттыбыта. 65 киилэҕэ диэри ыйааһыннаах бөҕөстөргө финалга тахсан бастакы миэстэ иһин Узбекистан бөҕөһө Наврузовтыын киирсибитэ. Тустуу иккис түһүмэҕэр 7:6 ахсаанынан кыайан иһэн, киирсии бүтэрэ 10-ча сөкүүндэ хаалбытын кэннэ, кыайдым дии санаан үөрэн, утарылаһааччытыттан куотан, сэрэтии ылан кыайтарбыта. Тириэньэрдэрэ судьуйа кэллиэгийэтигэр бырачыас түһэрэн мөккүһэ сатаабыттара эрээри, туһа тахсыбатаҕа. Түмүгэр Ганзоригийн Олимпиада үрүҥ көмүс призера буолбута.
Вальди

**Вальди** — 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар Олимпия сайыҥҥы ХХ оонньуулара ыытыллыбыттара. Бу оонньуу ымыытынан Вальди диэн ааттаах таакса буолбута. Кини хара маҥнайгыттан олус киэҥник биллэн киирэн барбыт. Кини бэйэтин быһыытын-таһаатын оонньуу курдук оҥорбуттарын кэннэ, өссө таҥаска, араас иһиккэ, былакааттарга эмиэ баар буолбут. Дьиктитэ диэн, бу ымыы – Олимпия оонньууларын ымыыларыттан соҕотох дьиэ кыыла буолар.

Халлаан күөҕэ сырдыга өҥнөөх, дьэрэкээн ойуулаах маайкалаах. Төһө да өрө көтөҕүллүүлээх, наар үөрүү эрэ аргыстаах көрүҥнээҕин иһин, кини Олимпия оонньууларын кыттааччыларыттан туох да итэҕэһэ суох дьаныардаах, дьүккүөрдээх, сымса. Германияҕа бу 1972 сыллааҕы оонньуулар эрэ иннинэ күрэхтэһиилэри сырдатар, сэһэргиир кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Биллэн турар, Вальди ол кинигэ сүрүн уобараһа буолбута.
Амик

**Амик** — 1976 сыллахха Монреаль куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.

### Ымыыны хайдах талбыттара
Канаада буобурата бу дойдуга аатырбыт клен сэбирдэҕиттэн итэҕэһэ суох бэлиэ кыыл буолар. Уһук хотугу сири аахсыбатахха Канаадаҕа бүтүннүү тарҕаммыт кыыл буолар. Бу кыыл Канаада 5 харчылаах (цент) манньыатыгар кытта баар. Канаада аан бастакы почта мааркатыгар эмиэ бу кыыл ойууламмыта уонна «Трёхпенсовый бобр» диэн ааттаммыта биллэр. XVI үйэттэн саҕалаан буобураны бултааһын бу дойдуга сүрүн дьарыктан биирдэстэрэ этэ. Буобура дьиҥнээх спортмен хайдах буолуохтааҕын көрдөрөр: тулуурдаах, дьарыктаах, дьаныардаах.

### Ымыы аата
Ымыы аатын талыы эмиэ уратылаах. Амик диэн тыл алгонквин диэн Канаадаҕа ордук киэҥник тарҕаммыт төрүт олохтоох омук тылыттан үөскээбит. Бу тылынан эбит буоллаҕына, Амик диэн "буобура" диэн тылбаастанар. Маны таһынан, бу тылы өйдөөн хааларга уонна атын омук тылыгар тылбаастыырга судургу. 

### Өҥүн арааһа
Амик буобура хара уонна ортотунан курдуу кыһыл өҥнөөх. Курдуу барар өҥ хас да араастаах буола сылдьыбыт эбит. Ол эрэн саамай киэҥник тарҕаммыта – 1976 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньууларын сүрүн ымыыта буолбут кыһыл өҥ. Атын көрүҥэр кыһыл лиэнтэҕэ тиэрбэстэр суохтар. Үһүскэ курун өҥө кустук бары өҥүн хатылыыр эбит.

### Интэриэһинэй чахчылар
Генри Лонгфелло аатырбыт "Гайаваат туһунан ырыатыгар" буобуралар ыраахтааҕылара Амик диэн ааттаах.
Маны таһынан, дьээбэ быһыытынан Буобура аллара диэки түһэр уһун кутуруга – уруһуйдуур киһи кумааҕыта тиийбэккэ аллара ыыппыт диэн баар.
Миша

**Миша эһэ оҕото** (эбэтэр Мишка) — 1980 сыллаахха Москва куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта. Кини кэлин атаҕар туран эрэ үөрэ турар антропоморфнай эһэ буолар. Бу ымыы ааптара – кинигэ иллюстратора Виктор Чижиков.

Миша диэн аат (нууччалыы Мишка, Михаи́л, Михаил Пота́пыч) — тыатааҕыны (эһэни) үгүс остуоруйаларга нуучча омук үгэс буолбут ааттыыр майгытыттан баар буолбут. Москватааҕы оонньууларын тэрийэр бөлөх бу ымыыны анаан-минээн спортсмен бары күүстээх хаачыстыбатын (күүс-уох, дьаныар, сымса) көрдөрөрүн иһин талбыттар.

#### Хайдах баар буолбута
1977 сыллаахха Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын тэрийэр бөлөҕө эһэни уобарастаан көрдөрөр иһин күрэс былдьаһыы биллэрбит. Онно 42 саастаах, оҕо кинигэлэригэр иллюстрация оҥорорунан биллэр Виктор Чижиков кыайбыт.

Чижиков кэлиҥҥи ахтыыларыгар доҕордуулар биир кэмҥэ түмсэн баран сүүс кэриҥэ эһэ ойуутун оҥорбуппут, олортон биир ойуу тэрийэр бөлөх талбыт 60 ойуутун ахсааныгар киирбит этэ диэн ахтар. Кинини ол кэннэ ойуутун өҥнөөх оҥороругар көрдөспүттэр. Муус устар 1 күнүгэр кини ойууну илдьэн туттарбыт. Ол эрэн биир кыра ымпык хаалбыт – олимпия оонньууларын бэлиэтин киллэрии. Маны кини атырдьах ыйыгар биирдэ, ону даҕаны түүлүгэр көрбүт эбит: эһэ оҕотугар халлаан күөх-хара-саһархай-от күөх-кыһыл өҥнөөх курдаан баран ортотугар Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин оҥоруу. Кини бу көннөрүүлэри киллэрэр.

Бу кэнниттэн сотору буолан баран ыытыллыбыт бырайыактар быыстапкаларыгар Чижиков ойуутун Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин бэрэсэдээтэлэ лорд Килланин биһирээбитин биллэрбит. Онтон балаҕан ыйын бүтүүтэ киниэхэ төлөпүөнүнэн: «Виктор Александрович! эҕэрдэлиибит — Эн эһэҥ Партия КК-тын ааста!» диэбиттэр (ол аата ымыыны киин кэмитиэт көрүүтүн ааспыт).

Онон, 1977 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын сүрүн ымыытын быһыытынан бигэргэммит.

#### Ымыыны туттуу

мини|Миша эһэ оҕото почта мааркатыгар
Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын ымыыта киэҥник туттуллубут. Оччотооҕу кэм сиэринэн вымпелларга, былакааттарга, почта мааркаларыгар, кэмбиэргэ, открыткаларга, значоктарга, бэлэх-туһах оҥоһуктарыгар итиэннэ кинигэ-сурунаал таһыгар үгүстүк туһаныллыбыт.

«эйэҕэс Миша» туһунан строкалар «До свиданья, Москва» диэн — Москватааҕы оонньуулар быраһаайдаһар ырыаларыгар киирбит. Бу строкалары композитор А. Н. Пахмутоваҕа уонна поэт Н. Н. Добронравовка Олимпия сайыҥҥы XXII оонньууларын үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыытын уонна сабыллыытын тэрийээччи – режиссер И. М. Туманов уонна бу сиэр-туом сүрүн дирижёра О. А. Димитриади анаан-минээн суруттарбыттар.

мини|Олимпиада сабыллыытын кэмигэр
1980 сыл атырдьах ыйын 3 күнүгэр В.И.Ленин аатынан Киин стадиоҥҥа ыытыллыбыт үөрүүлээх быһыыга-майгыга сабыллыы кэмигэр, илиҥҥи трибунаҕа уус-уран фон баара (экраны илиилэригэр араас өҥнөөх щиттары тутан турар 4500 саллаат оҥорбут). Олимпия оонньууларын уота утуйбутун кэннэ экраҥҥа Миша эһэ оҕото уонна "Доброго пути!" сурук баар буолбут. Ол кэннэ кини харах уутун таһаарар.
Симона Байлз

**Симона Байлз** (англ.&nbsp;*<span lang="en">Simone Biles</span>*; 1997 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр АХШ Огайо штатын Колумбус куоратыгар төрөөбүт) — Эмиэрикэ гимнаһа, 2016 сыллааҕы Олимпиада түөрт төгүллээх кыайыылааҕа уонна бревноҕа эрчиллиигэ боруонса призера, аан дойду 10 төгүллээх чөмпүйүөнэ, ол иһигэр үс төгүл субуруччу биирдиилээн бастыыр иһин күрэскэ (2013, 2014 уонна 2015). Байлз 1994 сылтан бэттэх биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ Аан дойду чөмпүйүөнүн титулун хас да сыл субуруччу көмүскээбит АХШ суос-соҕотох гимнаһа (1993 уонна 1994 сыллардаахха Шэннон Миллер көмүскээбитэ). 

Байлз — гимнастикаҕа биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут бастакы афроамериканка.

## Бэлиэтээһиннэр




## Сигэлэр
* Официальный сайт 
* Профиль на сайте Международной федерации гимнастики
* Профиль  на сайте Федерации гимнастики США
Руджеро Пертиле

**Руджеро Пертиле** (итал.&nbsp;Ruggero Pertile; 1974 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр төрөөбүт) — Италия чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, марафоҥҥа идэтийэр. 2008 сыллааҕы Олимпиадаҕа 2:13.39 чааһынан сүүрэн, 15-с миэстэ буолбута. 2012 сыллааҕы Олимпиадаҕа сүүрүүтүн 2:12.45 чааһынан түмүктээн, 10-с миэстэ буолбута.

2004 сыллааҕы Римнааҕы мрафон кыайыылааҕа. 2011 сыллааҕы Миланнааҕы марафон үрүҥ көмүс призера. Бириэмэтэ -- 2:11.23.

2011 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 11-с миэстэ буолбута.

2013 сыллаахха ыытыллыбыт Сир билиитэ байҕал (Средиземноморских) оонньууларын полумарафонугар үрүҥ көмүс призер буолбута — 1:07.07.

2015 сыллааҕы Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2:14.23 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута.

## 2016 сыллааҕы Олимпиада
2016 сыллаахха Бразиялия Рио-де-Жанейротыгар ыытыллыбыт Олимпиада марафонугар Руджеро Пертили сүүрүнү 2:17.30 чааһынан түмүктээн, 38-с миэстэ буолбута.

## Сигэлэр
* Руджеро Пертиле — профиль на сайте IAAF&nbsp;(англ.)
Потенциализм

**Потенциализм** диэн-үөрүйэх буолбут, боростуой олоххуттан аккаастанан өрө көтоҕүллэн, күүстээхтик бэйэҕин сайыннарар толкуйдааһын ньымата буолар. Потенцилизм сөбүлүүр дьарыккын, бэйэн сөбүлүүр үлэҕин кытта сыһыаннаах буолуон сөп. Потенциаллаах киһи ис иһиттэн талааннаах, баайы, үксүнэн бизнес өттүнэн таһаарыылаахтык үлэлиэн сөп. Потенциал үчүгэйгэ, үрдүккэ, талаһыыга тирэхтээх буолар. Потенциаллаах киһи потенциалын сайыннарыан, дьиннээх олоххо көрдөрүн, таһаарыан наада. Личнэй потенциалга киирэр: психика (өй-санаа, ис-турук), ис дууһа, сөбүлүүр дьарык, өйдүүр кыах (интеллект). Потенциала суох киһи тугу да олоҕор ситиһимиэн сөп кутталлаах, онтон потенциалын арыбыт киьһи байыан, тэтимнээх олохтоох буолуон сөп.Хас биирдии киһиэхэ потенциала атын атыннык сайдыбыт, кимиэнэ эрэ потенциала үрдүк, кимиэнэ эрэ намыһах.
Синекдоха

**Метонимия** () эбэтэр **синекдоха** () көрүҥэ буолар. Уопсай тылтан чааһынай тылга кубулуйар, биирдэ эмитэ чааһынай тылтан уопсай тылга солбуллуон сөп. Синекдоха тыл чаҕылхайдык көстүүтүн күүһүрдэн биэрэр, уонна дириҥ ис хоһоонноох, уопсай өйдөбүллээх оҥорор. Үксүн синекдохаҕа биир ахсаан элбэх ахсаан оннугар туттуллар, холобура: “Барыта утуйбут — киһи, кыыл, көтөр”. Эбэтэр элбэх ахсаан биир ахсаан оннугар туттуллар, родовой ааттан видовой аатка солбуллар, видовой, родовойга уларыйар. Холобура оҥоойу кэлэн түстэ оннугар үөн кэлэн түстэ, ахсаан тэҥнээһинэ синекдоха сүрүн тутула буолар. Нуучча суруйааччылара “традицоннай поэтичческай синекдоханы” тутталлар эбит үксүн, холобура *хараабыл*, *оҥочо*, диэн тыллар оннуларыгар *баарыс* диэн солбуйан суруйаллар эбит. Нууччалыы хоһоонтон холобурдаан көрдөххө маннык буолар «белеет парус одинокий». Ону таһынан индивидуальнай синекдоха диэн эмиэ баар, индивидульнай синекдоха айымньыга суруйааччы ханнык эмитэ көстүүну эбэтэр предеты тоһоҕолоон көрдөрөөру гыннаҕына көстөр.

## Туһанылллыбыт литэритиирэ
* www.metonymia.ru/index.php/Синекдоха
* www.bibliotekar.ru/russkiy-yazik-2/11.htm
Муньо Мутаи

**Муньо Соломон Мутаи** — Уганда чэпчэки атлетикаҕа спортсмена, уһун дистанцияҕа сүүрэр сүүрүк.

1992 сыллаахха алтынньы 22 күнүгэр төрөөбүт. 2014 сыллааҕы Содружество оонньууларын марафонугар 2:12.26 чааһынан кэлэн, 4-с миэстэ буолбута. 2012 сыллаахха 5000 уонна 10 000 миэтэҕэ сүүрүүгэ Уганда икки төгүллээх чөмпүйүөнэ буолбута. 2012 сыллаахха Аан дойду чөмпүйэнээтигэр полумарафоҥҥа сүүрэн 26-с миэстэ буолбута.
2016 сыллаахха Бразилия Рио-де-Жанейро куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар марафон финалыгар хапсан, бэриллибит кэрчиги 2:11.49 чааһынан сүүрэн кэлэн, 8-с миэстэ буолбута.

## Ситиһиилэрэ
* 2013 сыллааҕы Найробитааҕы полумарафон — 1:02.55 (1-кы миэстэ)
* 2015 сыллааҕы Ганновердааҕы марафон — 2:10.42 (4-с миэстэ)

## Бэлиэтээһиннэр




## Сигэлэр
* Муньо Мутаи — профиль на сайте IAAF&nbsp;(англ.)
Ноора Тамминен

**Но́ора Та́мминен** (; 1990 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр Финляндия Тампере куоратыгар төрөөбүт) — финн профессионал гольфистката; 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада оонньууларыгар Финляндия сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.

2012 сыллаахха Espirito Santo Trophy[en] күрэххэ хамаанданан кыттан боруонса мэтээли ылбыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Noora Tamminen&nbsp;(англ.).&#x20; Ladies European Tour.&#x20;Проверено 1 августа 2016.
Антон Синцев

**Антон Сергеевич Синцов** (1985 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр Арассыыйа Ижевск куоратыгар төрөөбүт) - Арассыыйа маунтинбайка идэтийэр велогонщига, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиада кыттыылааҕа.

## Карьерата
Ижевск куоракка «Импульс» ВДЮСШ-ҕа дьарыктанар. 

2011 сыллаахха диэри шоссейнай куоталаһыыга кыттара. 2007 сыллаахха Trofeo Tosco-Umbro күрэхтэһиитин кыайбыта. 2008 сыллаахха Gara Ciclistica Milionaria күрэххэ бастаабыта уонна иккис миэстэни ылбата. 2010 сыллаахха Gara Ciclistica Montappone күрэһэр үһүс буолбута.

Арассыыйа чөмпүйүөнэ (2014), Арассыыйа чөмпүйэнээттэрин үрүҥ көмүс (2016) уонна боруонса (2013) призера.

2015 сыллаахха ыытыллыбыт Аан дойду кросс-кантрига чөмпүйэнээтигэр 53-с миэстэ буолбута.

2016 сыллааөы Олимпиадаҕа кросс-кантри күрэҕэр 12-с миэстэ буолбута.

## Сигэлэр
* Anton Sintsov
* Антон Синцов 
* Антон Синцов
Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот

Өй-санаа киһи оҥорор быһыыларын салайарын сахалар “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһоонноро биллэрэр. Ону-маны, буолары-буолбаты була сатаан оҥоро сатааһыны акаары киһи элбэхтик оҥорорун бу өс хоһооно бэлиэтиир. Ол оҥоро сатаабыта барыта кэриэтэ туохтара эрэ табыллыбаккалар куһаҕаҥҥа кубулуйаллара элбэҕиттэн оннук оҥоро сатыыр киһини акаары диэн ааттыыллар. (1,66).

Бары өйдөөхпүт диэн сананалларыттан акаары диэнтэн өһүргэнэллэр. Биирдэ эмэтэ сыыһа-халты туттунан эбэтэр тиэтэйэн, ыксаан киһи быһыытыгар тиийбэт, акаары киһи оҥорор быһыытын оҥоро охсон баран хомойоллор, санааргыыллар, “акаары да эбиппин” диэн этинэллэр, акаарыларын билинэллэр. 

Сахалар өй-санаа үөрэхтэригэр этиллэр өйдөөх уонна акаары диэн тыллар киһи оҥорор быһыылара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсалларын быһаарар:

1. Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорбут быһыыта үчүгэй, киһи быһыылаах, сиэри кэспэт уонна туһалааҕы оҥорууга аналламмыт буоллаҕына өйдөөх киһи оҥорбут быһыыта диэн быһаарыллар. 

Өйдөөх киһи оҥорор быһыылара сыыһа-халты буолан тахсаллара аҕыйах, олоҕу сайыннараллар, үлэни-хамнаһы тупсараллар, үчүгэйи, туһалааҕы элбэтэллэр. Дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорон өйдөөх аатырыахтарын баҕараллар. 

2. Акаары киһи оҥорор быһыылара. Киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт эбэтэр аһара барар, сиэри кэһэр уонна кэлин дьоҥҥо буортулаах буолан таҕыстахтарына акаары, өйө-санаата ситэ тиийбэт киһи оҥорбута арыллан тахсар. 

Акаары киһи өйө-санаата ыраахха тиийбэтиттэн бу оҥорор быһыытыттан туох содул үөскээн тахсыан сөбүн дириҥник ырытан быһаарбатыттан элбэх араас саҥаны айыылары, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр кыахтанар. Бу оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылары элбэтэр. Бу быһаарыыга элбэх сыыһалардаах, өйтөн булуллубут "айыы үөрэҕин" дьайыыта киирсэр. Бу сыыһа өй-санаа дьайыытыттан билигин эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара сыл аайы эбиллэн иһэр.

Бииртэн биир саҥаттан саҥаҕа, солунтан солуҥҥа көтүөккэлээн, солумсаҕыран иһии саҕаламмыт үлэни бүтэригэр, тиһэҕэр тириэрдибэтинэн киһилии быһыы буолбатах. Сахалар ити иһин акаарыттан сэрэнэллэр уонна “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.

Бу өс хоһоонун дьайыыта тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар правительство салайааччылара оҥорор үлэлэриттэн биллэр. Соҕуруу дойдуга олохтоох страустары аҕалан иитэн көрөргө эбии перепель сымыытын элбэҕи сиэххэ баҕаран түргэнник олоххо киллэрэ сатааһын таах хаалбыта. Бу кэмҥэ кыыл сылдьар ыттары кытта охсуһа сатааһын ити өс хоһоонугар сөп түбэһэр. 

Тыһыынчанан сылларга кытаанах айылҕаҕа, кырыымчык аһылыкка үөрэммит бэйэ төрүт ынахтарын умнан, быраҕан арҕаа дойдулар улахан ынахтарын ыарахан сыанаҕа атыылаһан аҕалан баран кыайан аһаппакка хоргуталлар уонна элбэх үүтү ыла сатааһын кыаллыбакка эрэй таах хаалар. Салайааччылар саҥаны айыыны оҥоро охсор санаалара элбэҕиттэн араас буолар-буолбат үлэлэргэ республика элбэх харчытын туһата суохха ыһан барыыллар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
Саха билиҥҥи тыла лиэксикэтэ

Тыл биирдииилээн тылларынан баайын словарнай састаабын, лексиката дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата-лексикология дэнэр. Лексиканы тыл үөрэҕин салаата лексиката олус киэҥ уонна уларыйымтыа, общественнай олоххо, производствоҕа, наукаҕа тахсар уларыйыылары тута ылынымтыа. Ол иһин тыл атын салааларынааҕар лексиканы үөрэтэр ордук уустук. Көннөрү олохтон даҕаны көстөр: тыл фонетикатын уонна грамматикатын оҕо тылланар кэмигэр хайыы-үйэ сүнньүнэн толору баһылыыр, оттон төрөөбүт тылын баайын киһи үйэтин тухары үөрэтэн сиппэт. Ол быһыытынан лексикологияҕа оҕо даҕаны тыл лексическай тиһилин толору арыйан көрдөрөр кыаллыбата өйдөнөр.

Лексикология тыл лексическэй тиһилин сүрүн боппуруостарын үөрэтэр соруктаах. Ол иһиттэн үрдүк үөрэххэ маннык боппуруостар көрүллэллэр:
* тыл (слово) кэпсэтии туттугун сүрүн бииримин быһыытынан өйдөбүлэ тылга тыл суолтатын тэгиллэрэ;
* тыл семантическай тутулун өйдөбүлэ;
* тыл словарнай састаабын сүрүн араҥалара;
* сомоҕо тыллар тустарынан үөрэх (фразеология);
* тыл словарнай састаабын тылдьыттарынан көрдөрүү (лексикография);
* тыл словарнай састаабын уларыйыыта;
                   
Лексикология наука быһыытынан тус-туһунан салааларга хайдар. Тус лексикология сүнньүнэн тылга тыл айылгытын уонна тыл словарнай састаабын араҥаларын, уларыйыытын үөрэтэр. Сомоҕо тыллары туттуларынан, суолталарынан туттуллууларынан уратыларын үөрэтэр салаа фразеология дэнэр. Тыл суолтатын семасиология салаата үөрэтэр. Оттон тыл словарнай састаабын түмэн көрдөрөргө тылдьыттары оҥоруу теориятын уонна ньымаларын туһунан үөрэх лексикография диэн ааттанар. Бу түөрт салааттан семасиология үрдүк үөрэххэ тустаан үөрэтиллибэт, тус лексикологияҕа туттуллар суолталарын көрүүгэ киирсэр. Оттон фразеологияны нуучча тылыгар 70-с сыллартан тыл үөрэҕин лексика таһынан туспа салаатын курдук көрөн үөрэтэллэр. Саха тылыгар оннук үөрэтии олоҕура илик, олоҕурар төрүтэ суох курдук. Ол иһин сомоҕо тыллар тус лексикология иһинэн көрүллэллэр. Инньэ гынан бу кинигэҕэ тус лексикология уонна лексикография салаалара бэриллэллэр.

Ханнык баҕарар наука курдук лексикология тыл лексическэй тиһилин үөрэтэригэр сүрүн биирими булуохтаах. Оннук биириминэн фонетикаҕа фонема, морфологияҕа морфема эбэтэр синтаксиска синтагма кэриэтэ лексикаҕа тыл буолар. Ол иһин лексикология сүрүн ис хоһооно-тыл туһунан үөрэх.

## Туһаныллыбыт литирэтиирэ
# Н.К Антонов Саха билиҥҥи тылын лиэксикэтэ 1976
# П.С Афанасьев. Саха билиҥҥи тыла. Лексикология
Лиэксикэ биирдэмэ

**Антонимия**, антонимнар – утарыта өйдөбүллэри, тыллары тэҥнҥэ туруоран туттуу. Араас көстүү ис утарсыыларын арыйаары, холобур, үрүҥ-хара, аһыы-ньулуун, үтүө-мөкү курдук өйдөбүллэри утарыта туруоран тутталлар:

Ахсааннаах даҕаны сылга
Аан ийэ дайдым
Аһыытыны-ньулуунун,
Айыылааҕын-алгыстааҕын, 
Алдьархайдааҕын-абыраллааҕын
Амсайбахтаан баран,
Аан дайдыттан арахсбыппыт 
Аҥарынан астылаҥнаах.
(А. Кулаковскай «Өй, сүрэх икки мөккүөрэ»)

Туһаныллыбыт литэрэтиирэ:
1.	Васильев Г.М. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. – Дьокуускай: Саха Сиринээҕи кинигэ издательствота, 1976. – 25 с.
Таҥара өйдөбүлэ

**[[Таҥара]]** диэн үтүө, үчүгэй санаалары санаталаан үгэс оҥостунуу ааттанар.

Таҥара диэн саха тыла. Таҥ, таҥар диэн тыллартан үөскээбит, өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан, хомуллан үөскүүрүн быһаарар. Таҥара диэн тылтан "тенгрианство" диэн Сибииргэ тарҕаммыт өй-санаа үөрэҕин ааттаабыттар.

Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар үөрэхтэрэ. Бу үөрэх оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, киһилии быһыылаах буолууга иитэр, үөрэтэр аналлаах. Оҕо аһара барар өйүн-санаатын "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума" диэн хааччахтаан сиэри, киһи быһыытын тутуһарга, аһара барбакка үөрэтэр. Үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии оҕо кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр ордук түргэнник кыаллар. Оҕо ийэ кута аан маҥнайгы көрүүлэриттэн, билиилэриттэн үөскүүр. (1,51).

Таҥара диэн киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаата үгэс буолан иҥмитэ ааттанар. Киһиэхэ баҕа санаата элбэх буоларынан, кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэринэн таҥаралар элбэхтэр. Өй-санаа сайдан истэҕинэ уһун үйэлэргэ таҥаралар уларыйан иһэллэр.

Үтүө, үчүгэй санаалар диэн олоххо үчүгэйи тутуһар, үчүгэйи үөскэтэр тупсарыыны, сайдыыны киллэрэр санаалар ааттаналлар.

Таҥаралаах диэн үтүө, үчүгэй үгэстэрдээх киһи ааттанар.

Таҥараһыт диэн үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥостор киһи.

Таҥара үөрэҕин тутуһар киһи көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, хаһан да сиэри аһара барыыны, үлэни кыайар, аһара туттууну оҥорбот. Айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥорууга олус сэрэхтээх, үчүгэйи оҥорууга аналлааҕын билэн эрэ баран оҥорор киһи буолар. (2,28).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи таҥара. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. - 112 с.

2. Каженкин И.И. "Айыы диэмэ", "Айыыны оҥорума". - Дьокуускай: Компания "Дани АлмаС", 2012. - 152 с.
Вигри

мини|Күрэхтэһии буолбут сирэ
**Вигри** — 1980 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын чэрчитинэн Таллин куоракка ыытыллыбыт Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыыта. Олимпия оонньууларын иһинэн туспа көрүҥҥэ бастакы ымыы.

## Дьүһүнэ-бодото
Вигри бэйэтин көрүҥүнэн - икки кэлин атаҕар турар муора түлүөнэ.

## Хайдах баар буолбута
1977 сыллаахха Эстонскай ССР Атыыга-эргиэҥҥэ балаатата Баарыстаах спорт күрэхтэһиитин ымыытыгар биллэрбит. Конкурс кыттааччылара үгүс киһи хоптону оҥорон киллэрбиттэр, ол эрэн манна Таллинтан худуоһунньук Сайма Сымер оҥорбут муора икки түлүөнэ - турар уонна сытар быһыылаах ымыы кыайбыт.

Ымыыга аат биэрии - бу туспа конкурс. Манна Вигри диэн ааты Таллин куорат оскуолатын үөрэнээччитэ биэрэн, кыайбыт.

## Биһирэниитэ
1979 сыл сайыныгар таллиннааҕы "Полимер" собуот эрэһиинэ күүгэнтэн хас эмэ уонунан тыһыынча оонньуур түлүөнү оҥорон таһаарбыт. Маны таһынан элбэх ойуу значокка, пакекка, суумкаҕа, плакакка, о.д.а. сиргэ туһаныллыбыт.

Вигри аатынан кэлин эдэрдэр яхталарын кылааһа, оҕо саада, ырыа бөлөхтөрө, футбол хамаандата уонна бэчиэнньэ суорда ааттаммыттар.

## Маны эбии көр:
* Олимпия сайыҥҥы XХII оонньууларын ымыыта - Миша

## Сигэ
Кац Й. Его звали Вигри. stolitsa.ee (05.07.2010).
Сэм

**Сэм Хотой** - Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньууларын ымыыта. 1984 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы XXIII оонньуулара Америка Холбоһуктаах Штаттарын Лос-Анджелес куоратыгар от ыйын 28 күнүттэн – атырдьах ыйын 12 күнүгэр диэри ыытыллыбыта.
мини|Хаҥастан бастакы - Сэм Хотой дьүһүнүнэн майгыннатан оҥоһуллубут George Хотой
мини|Олимпия оонньууларын аһыллыыта буолбут стадиона
## Дьүһүнэ-бодото
Үрүҥ төбөлөөх хотойу аатырбыт Walt Disney хампаанньа талааннаах худуоһунньуга Боб Мур Америка икки улахан төрүт бэлиэтин холбоон оҥорбут. Бииринэн - АХШ төрүт бэлиэтинэн буолбут үрүҥ төбөлөөх хотой, иккиһинэн - саастаах көрүҥнээх, сэҥийэтигэр бытыктаах, төбөтүгэр Америка былааҕа ойуулаах цилиндр бэргэһэлээх Таай Сээм. Кэнники уобарастан Сэм Хотой аатын уонна бэргэһэтин утумнаабыт.

## Манна сиһилии:
Ходори

**Ходори** (кэриэйдии суруллуута 호돌이) Сеул куоракка (Соҕуруу Кэриэйэ) 1988 сыллаахха ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта.  

## Хайдах баар буолбута
Ымыы ойуутун худуоһунньук Ким Хюн оҥорбут. Төрүт быһыытынан Амуур баабыра буолбут. Бу ымыы кэриэй омук эйэлээх майгытын, ыалдьытымсаҕын бэлиэтэ. Ходори диэн ааты Аан дойду бары муннугуттан кэлбит 2295 этииттэн талбыттар. «Хо» кэриэйдии — «баабыр», оттон «дори» — «уолчаан» диэн эбит.

## Дьүһүнүн-бодотун уратыта
Ымыы сүрүн мала - кулгааҕын туһунан кэтиллибит кыра хара бэргэһэ. Бу - төрүт таҥас биир уратыта. Маннык бэргэһэлээх дьон былыр улахан бырааһынньыкка үҥкүү кэмигэр кэтэллэр эбит.

## Ходори кыыс доҕоро
Ходори баабырга маҥнай утаа кыыс доҕору эмиэ толкуйдаабыттар эбит — Хосуни баабыры, ол эрэн кини ымыы суолталамматах, онон кини туһунан кэлин умнан кэбиспиттэр.

## Манна эбии көр
* 1988 сыл сайыҥҥы оонньуулара
* https://www.olympic.org/seoul-1988
Коби

мини|Барселона
**Коби** — 1992 сыллаахха Барселонаҕа ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXV оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 

## Дьүһүнэ-бодото
Төрүт быһыытынан овчарка ыт каталонскай боруодата ылыллыбыт, итиэннэ кубизм истиилинэн Javier Mariscal оҥорон биэрбит. Дьоҥҥо аан бастаан кинини 1987 сыллаахха көрдөрбүттэр. Кини аата англия тылыгар Олимпия Барселонатааҕы Тэрийэр Кэмитиэтэ диэн этии бастакы буукубаларыттан тахсыбыт (ОБТК).

## Биһирэниитэ
Оонньуулар иннинэ уонна буола турдаҕына кинини Coca-Cola, Brother уонна Danone курдук бөдөҥ тэрилтэлэр араас рекламаҕа туһаммыттар. Бэл диэтэр, кини туһунан мультик тахсыбыт («Труппа Коби»). Маны таһынан бэлэх-туһах арааһа оҥорон таһаарааччыларга үгүс үбү киллэрбитэ биллэр. 

## Манна эбии көр
* Donald McNeill (1999), Urban Change and the European Left, Routledge (UK), p47-8, ISBN 0-415-17062-1
* 1992 сыллааҕы Олимпия сайыҥҥы оонньуулара
Иззи

**Иззи** () — 1996 сыллаахха АХШ Атланта куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXVI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 

## Хайдах баар буолбута
Бу ымыыны тэрийээччилэр компьютер көмөтүнэн оҥорорго быһаарыммыттар. Ханнык да харамайга майгыннаабат дьикти буолан тахсыбыт. Маҥнайгы көрүҥэ айаҕа да, мунна да суох, атах сыгынньах эбит. Өр кэмҥэ ити бастакы оҥоһугу ситэриигэ элбэх киһи үлэлээбит. Ол түмүгүнэн улахан айахтаах, Олимпия оонньууларын тиэрбэстэрин илдьэ сылдьар кутуруктаах, үрүҥ тарабах үтүлүктээх уонна бачыыҥкалаах буолан тахсыбыт. Кэлин тииһэ суох гыммыттар, ол оннугар хараҕар сулус быһыылаах чоҕулу эбэн биэрбиттэр.

Ким да ханнык да харамайга майгыннаппатаҕын иһин кинини тэрийээччилэр Иззи, ол аата англия тылыттан What is it? диэн этии («Тугуй бу?») кылгатыытынан ааттаабыттар.

Бу ымыы Олимпия оонньууларын ханнык да кэмнээҕэр табыллыбатаҕынан ааҕыллар.

## Быһаарыылар
Олли

мини|Олимпиада аһыллыыта
Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун, Милли Ехидна – 2000 сыллаахха Австралия Сидней куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XVII оонньууларын үс ымыыта. 

## Суолтата
2000 сыллааҕы Олимпия оонньууларын тэрийээччилэр үс бэлиэни толкуйдаабыттар: **Олли Кукабаара, Сид Кус-мурун уонна Милли Ехидна**. Бу кыллар Австралияҕа эрэ үөскүүллэр. Үһүөн холбоон олимпиятааҕы доҕордоһууну көрдөрөллөр. Ону таһынан үөскүүр сирдэринэн үс эйгэни көрдөрөллөр: Сир, Уу уонна Салгын. Бу кыыллар үс буолуулара маны таһынан Үһүс тыһыынча сылга киирэри кытта ситимнээх. 

## Майгылара
Хас биирдии ымыы бэйэтэ ааттааҕын таһынан ураты майгылаах. Кус-муруну Сид (Syd, Сидней диэнтэн бастакы сүһүөҕэ) диэн ааттаабыттар. Австралия айылҕатын бэлиэтэ буолбут кыыл күүһү, сэниэни уонна кыайыыга дьулуһууну көрдөрөр. Австралиятааҕы Олли хохотуун-зимородок (Olly — «олимпиада» диэнтэн кылгатыы), олимпия тыынын илдьэ сылдьар, атыттартан олус көрдөөҕүнэн, дэлэйинэн уонна аламаҕайынан уратылаах. Ехидна Милли диэн ааттаммыт (Millie — millenium диэн тылы кылгатыыттан) Үһүс тыһыынча саҕаланыытын бэлиэтигэр. Кини олоххо сырдык сарсыҥҥыны көрүүнэн, үлэһитинэн уонна кэскилгэ дьулуһуунан биллэр. Ону таһынан, Милли – информация уонна технология, буолбут чахчылар уонна сыыппаралар сүрүн уобарастарынан буолбут.

## "Утары ымыы"
Пол Ньюэл диэн карикатура худуоһунньуга Оонньуулар историяларыгар аан бастаан «утары ымыы» толкуйдаабыт. Оннук уобараһынан Фэтсоу диэн ааттаах вомбат буолбут. Бу кыыл Олимпия сайыҥҥы оонньууларын ымыыларыгар утары турар күүс буолбут.

## Манна эбии көр
* http://olimp-history.ru/node/355