Таҥара үөрэҕин туһаныы

Дьон бэйэлэригэр туох эмэ туһаны аҕалары, барыһы киллэрэри үчүгэй диэн ааттаан элбэҕи оҥостуна сатыыллар. Киһи өйүн-санаатын санаата салайарынан таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалары элбэтэн биэрэн үчүгэйи оҥорууну үксэтэр. Таҥара үөрэҕин билбэккэ, аналлаах хааччахтарын тутуһан оҕолорун ииппэккэ, үөрэппэккэ уонна бэйэлэрэ тутуспакка эрэ олоҕу киһи быһыылаахтык олорор, омугу сайыннарар кыахтара суох. Олох сайдыыта, тупсуута дьахталлар биирдэ эмэтэ оҕолоноллорун үөскэтэрэ бары оҕолор атаахтык иитиллэллэригэр тириэрдэр. Онтон атаах буолуу өй-санаа аһара барарын, көҥүлүнэн барааччылары элбэтэн сыыһа-халты туттунааччылары үксэтэрэ сайдыыны ситиһиини атахтыыр, биир эмэ оҕолонор аймахтары сыыһа-халты туттунуу үксээн хааларыттан эстэллэрин саҕалыыр.

Дьоҥҥо киһи буолуу баҕа санаата элбэхтэргэ тарҕаммыта Киһи таҥара үөрэҕин үөскэппит. Бу үөрэх дьайыытыттан киһи кыылтан, сүөһүттэн уратытын билинэн өйүн-санаатын сайыннарбыт, тупсарбыт киһи диэн ааттаммыт, киһи оҥорор быһыытын аһара баран сыыһа-халты туттунууну аҕыйаппыт уонна үлэни-хамнаһы сайыннаран кыыл өйүн-санаатын таһымыттан өссө сайдан тупсубут уонна үчүгэй киһи буолууну ситиспит. Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ 2 тыһыынча сыллаах уһун дьайыыларыттан билигин дьон үчүгэй киһи буолууну бары кэриэтэ ситиһэр кыахтаннылар.

Таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһалара манныктар:

1. Биир эмэ оҕолоох төрөппүттэр оҕолорун аһара көрөн-истэн атаахтатан, маанылаан кэбиһэр кыахтара улаатара өйүн-санаатын ула-рытарыттан, “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиигэ тириэрдэн кэбиһэриттэн, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа суох буола улаатан хаалыан сөп. Олох көнөн, тупсан истэҕинэ дьон биир эмэ оҕолорун атаахтаталлара, маанылыыллара элбээн, аһара баран хаала-рыттан, бу быһаарыы ордук улахан суолталанан иһэр. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй майгыланыыга иитэн, үөрэтэн, бу халыйыыны суох оҥорор. Көрсүө, сэмэй киһи олоххо оҥорор ситиһиилэрэ сааһыран истэҕин аайытын элбээн улаатан иһэллэрин билэн сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ бары туһаналлар.

2. Билигин оҕо кыра эрдэҕинэ үөскүүр ийэ кута кинини үйэтин тухары салайарын наука үөрэтэргэ ылсыһан быһаарылла сылдьар. Сахалар олус былыргы кэмнэргэ ийэ кут диэн үөрэх оҥорбуттарын аныгы наука саҥа билэ сатыыра интэриэһи ордук улаатыннарар. 

Оҕоҕо киһи буолар өйү-санааны таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, соннук үгэстэри улахан киһини үтүгүннэрэн үөскэтэр. Оҕону иитии диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии ааттанар. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиини таҥара үөрэҕэ улахан киһи оҥорорун үтүгүннэрэн үөрэтэн ситиһэр. Үчүгэй эбэтэр куһаҕан иитиилээх диэн оҕо иитиитэ икки аҥы арахсан, икки өрүттэнэн тахсара ханнык үгэстэр ийэ кутугар кыра эрдэҕинэ иҥэриллибиттэриттэн тутулуктанар.

Эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн итэҕэл буолбатах, эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо өссө да сахалары албынныы сылдьалларын биллэрэр. Бу үөрэх оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, улахан киһини үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр сөп түбэспэт, аһара барыыларга тириэрдэр быстах кэмҥэ, бу тобохтор үөскэппит секталара буолар. Бу секта саамай улахан сыыһатынан, албынынан оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн этиилэрэ буолар уонна сымыйа үөрэҕи айбыт дьон өй-санаа үөрэҕэр кыра да сыһыаннара суоҕун биллэрэр. Төрөппүттэри маннык албыннааһын баар-суох оҕолорун иитиитин дьаалатынан ыыталларын үөскэтэн кэбиһэриттэн куһаҕан быһыылары оҥорор эдэрдэр элбээн иһэллэригэр тириэрдэр. 

Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута сайдар, маҥнайгы, үйэлээх үгэстэрэ үөскүүр кэмигэр хайдах иитиллибитин, улааппытын бэйэтэ, салгын кутунан салаллар кэмигэр билбэтэ, өйдөөбөтө салгыы олоҕор уустуктары үөскэтэр. Кыра эрдэҕинэ көйгө, туһа киһитэ буолан үлэҕэ-хамнаска, тулуурга үөрэммит оҕо улааттаҕына үлэни-хамнаһы кыайан уонна сыыһа-халты туттубатыттан сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатарын сахалар үөрэтэн билэн олохторугар туһаналлар.

3. Таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үчүгэй санааланыыны иҥэрэр. “Киһини санаата салайар” диэн этиини сахалар тутуһаллар. Бу этии киһи тугу оҥороро барыта ханнык санаалардааҕыттан уонна ол санаалара үгэскэ кубулуйбуттарыттан тутулуктааҕын биллэрэр. Куһаҕан санаалара баһыйар киһи куһаҕан быһыылары оҥоруон сөбө быһаарылларын тэҥэ, элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥорор кыахтанарын биллэрэр.

Санаа хос-хос хатыланнаҕына күүһүрэр, кыаҕа улаатан баҕа санаа буолар, кэлин үгэскэ кубулуйан хаалыан сөп. Санаа үгэскэ кубулуйдаҕына киһи бэйэтэ, бу үгэһин кэмэ кэллэҕинэ толорон кэбиһэр кыахтанара өй-санаа үөрэҕин уустуктарын үөскэтэр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Куһаҕаны санаама”, “Куһаҕаны умнуохха” диэн үөрэтэрин тутуһа сылдьыы эрэйиллэр.

Киһиэхэ ханнык баҕарар, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу санаалар киирэн кэлэр кыахтаахтар. Оҕо бу элбэх санаалартан олоҕун уопутунан, улахан дьон көмөлөрүнэн туһанан үчүгэйин эрэ арааран ылан саныы сылдьара үчүгэй үгэстэри үөскэтэр. Куһаҕан санаалары таҥара үөрэҕэ умнан, хаалларан ыраастана сылдьары эрэйэр. Киһи атын дьон этэн биэриилэринэн буолбакка, бэйэтин кыаҕынан, өйүнэн-санаатынан салаллан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанара олох ирдиир көрдөбүлэ буолар.

Үчүгэй санаалары алгыһы истии элбэтэр. Алгыс үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар тылларын санааҕа иҥэрэн, хос-хос хатылаан үгэс оҥостунан киһи бэйэтэ үчүгэй санааланыыны ситиһэр кыахтанар. Киһиэхэ үчүгэй санааланыыны сахалыы таҥара үөрэҕэ алгыс истиитинэн иҥэрэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕа улаатарыгар алгыс истиитин туһанан таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр. 

Сахалар киһи санаатыгар улахан суолтаны биэрэллэр. “Куһаҕаны санаама, аны туолан хаалыаҕа” диэн этии санаа киһиэхэ хайдах дьайан куһаҕан быһыыны оҥотторор кыахтааҕын быһаарар.

“Как сказано, так и сбудется” диэн нууччалыы этии киһи эппитэ, саҥарбыта санааҕа дьайарынан соннук туолан хаалыан сөбүн дьоҥҥо тириэрдэр. Сахалар бу этиини билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын куһаҕан тыллары саҥара сылдьыма, “Айыы диэмэ” диэн этэн оҕолорун үөрэтэллэрэ биллэрэр.

4. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн өс хоһоонун таҥара үөрэҕэ тутуһар. (1,58). Сыыһа-халты туттунуу диэн киһи олоҕор хаһан баҕарар түбэһэн хаалыан сөптөөх иэдээнэ буолар. Сэрэхтээх, көрсүө, сэмэй, көҥүлүнэн барбатах киһи онно киирэн биэрбэт кыахтанарын таҥара үөрэҕэ тутуһар. Таҥара үөрэҕэ оҕо киһи буолуу үөрэҕин баһылыырын, ситиһэрин үөскэтэр. Оҕо улаатан иһэн улахан киһини, төрөппүтүн үтүктэн үөрэҕи ылыныыта таҥара үөрэҕин туһаныы диэн буолар. Оҕо тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорууну баһылаатаҕына, ыалы үөскэттэҕинэ киһи буолууну дьэ ситиһэр.

5. Таҥара үөрэҕэ оҕо киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи быһыылаахтык олороругар тириэрдэр, сэрэҕин улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын аҕыйатар. Киһи быһыыта диэн таҥара үөрэҕэ оҥорор хааччаҕа ааттанар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор диэн үөрэх оҕоҕо оннук үгэстэри иҥэрэринэн киһилии быһыыланыыны, майгыланыыны үөскэтэр.

Биирдиилээн дьон өйдөрө-санаалара сайдыытыттан омук өйө-санаата сайдыыны ситиһиитэ үөскээн тахсар. Оҕо өйө-санаата үөскээһинэ ыал олоҕуттан быһаччы тутулуктаах. Куһаҕан өйдөбүлэ элбэх айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥорон туттуллууга киллэрэ сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын, өйүн-санаатын билбэттэрин көрдөрөллөр. "Айыыны оҥорон ис” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэрэ төрөппүттэр оҕону иитиигэ былыргыттан туһанар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, сиэри таһынан бара сылдьыыны үөскэтэр. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытын эмиэ аһара барыыга тириэрдэринэн сахалар букатын сөбүлээбэттэр.

Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоларынан, сиэри таһынан барарынан өйө-санаата саҥа сайдан эрэр оҕо хаһан да оҥорбот быһыытыгар киирсэрин бары төрөппүттэр билэллэр эрээри, сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын уонна суруйааччылар албыннарыгар киирэн биэрэн сылдьаллар.

Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэниитин таҥара үөрэҕэ салайар. Таҥара үөрэҕин тутуһар оҕо киһи быһыылаах буола улаатар кыахтанар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи олоҕо киһи быһыылаахтык олоруунан бүтэр. Кырдьаҕас киһини бүтэһик суолугар атаарыыга биирдэ бэриллэр олоҕун киһи быһыылаахтык уһуннук олордо диэн этэллэрэ итини биллэрэр. 

Оҕо улаатан иһэн ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллэн киһи буолууну ситиһиитэ уонна киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута сахалыы таҥара үөрэҕин көмөтүнэн оҥоруллара ордук табыллар.

Таҥара үөрэҕин туһата диэн дьоҥҥо үчүгэй санааларын элбэтэн, үчүгэй үгэстэри үөскэтэн иҥэрэн биэрии уонна куһаҕан санаалартан өйүн-санаатын ыраастааһын буолар. (2,89).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.