Албыҥҥа киирэн биэримиэххэ

Тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Хас биирдии дорҕооҥҥо олохсуйбут өй-санаа, үгэс иҥэн сылдьар. Бу дорҕооннор холбоһоннор тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны, тыл иччитин үөскэтэллэр. Холобурга, “кыы” диэн кычыгырыыр тыаһы үгүстэр кыайан тулуйан истибэттэр. Бу олус былыргы тааһынан уһанар, аалар кэмҥэ үөскээбит куһаҕан дьайыылаах дорҕоон иҥэн хаалбыта, билигин да дьон өйүгэр-санаатыгар биллэ сылдьар, букатын сөбүлээбэт дьон бааллар.

Былыргы кэмнэргэ үөскээбит тылга иҥэн сылдьар өй-санаа биир да дорҕоон уларыйдаҕына уларыйан хаалар. Тыл үөрэхтээхтэрэ төрүт, уруккуттан туттуллар тыллары талбыттарынан уларыта сатыыллара букатын сыыһа, саха тылын уларытан омугу эстиигэ тириэрдиэн сөптөөх куһаҕан быһыы буолар. Ийэ диэн төрүт тылбыт “й” диэн өй-санаа баарын, уларыйарын, хамсыырын биллэрэр тутаах дорҕоонун “нь” диэн ньаамыргыыр, албынныыр дорҕооҥҥо уларыта сатыыллара дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор туһалаах эбэтэр куһаҕан дьайыытын букатын билбэттэрин биллэрэр.

Саха төрүт тылларын уларыта, саҥа тыллары оҥорон киллэрэ сатыылларыттан тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын харыстаабаттарын, алдьаталларын биллэрдилэр. Ол барыта “айыы үчүгэй” диэн сымыйа үөрэх дьайыытыттан ордук улаатан аһара баран иһэр. Бэйэлэрэ кыайардыы сананалларыттан уонна ахсааннара аһара элбээбитинэн туһанан араас саҥа, сахаларга суох, маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары оҥороллоро үксээбитэ саха тылын үөрэтиини ыаратан кэбиһэн эдэрдэр нуучча тылыгар көһөллөрө элбээтэ.

Тыл үөрэхтээхтэрэ ол-бу араас маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары оҥорон киллэрэн иһэллэриттэн саха тылын оскуолаҕа үөрэтии улаханнык уустугуран, нуучча тылыттан ыараан хаалыыта үөскээн эдэрдэр саха тылын үөрэтиэхтэрин баҕарбат буолуулара улаатан сылдьар, ону тэҥэ, итэҕэл үөрэҕэр элбэх сымыйаны, була-сатаан эбиилэри киллэрэннэр туһата суохха кубулуттулар. Биир эмэ сахалыы үөрэтэр диэн ааттаах кылааһы эрэйинэн астараллар эрээри, үөрэниэхтэрин баҕарар оҕолоро суох буолан хаалаллара биллэр.

“И” дорҕоон өй-санаа туругун быһаарар. Хоһулаһан “ии” диэн буоллаҕына өй-санаа буккулларын биллэрэр. Иир, иирбит, итирбит диэн тыллар өй-санаа ханнык турукка киирэн сылдьарын быһааран биэрэллэр. Ийэ диэн тылга “и” дорҕоон оҕо өйүн-санаатын туруктаах оҥорор. Оҕо ийэтэ этэрин истэрэ, толороро бу дорҕоонтон тутуллар. 

“Й” дорҕоон хамсааһыны үөскэтэр. Ийэ диэн тылга “й” дорҕоон өй-санаа хамсыырын, уларыйарын быһаарар тутаах суолталаах. Өй-санаа биир сиргэ хам баайыллан турбат, куруук хамсыы, уларыйа сылдьарын “й” дорҕоон баара биллэрэр.

“Э” дорҕоон эйэни, көмүскэли үөскэтэр дьайыылаах. Бу үс дорҕоон холбоһоннор ийэ диэн саха төрүт тылын үөскэтэллэрин тыл үөрэхтээхтэрэ “иньэ” диэн наамырҕаан саҥарыыга була сатаан уларыталларыттан, аны үлэһиттэр харыстыыллара ирдэнэр буолла.

“Албыҥҥа киирэн биэриэм суоҕа” диэн этии быһа этинии буолан хаалыан сөп. Киһи билбэтэ, өссө оҥорон, боруобалаан көрө илигэ элбэҕиттэн араас албын үөскээн тахсара олох сайдан истэҕинэ эмиэ эбиллэн иһэр. Билигин дьон туһанар саамай сайдыылаах тэриллэринэн; харчылаах картанан уонна телефонунан туһанан дьону албыннааһын киэҥник тарҕанан сылдьар.

Өй-санаа үөрэҕэ баара, тугу туһалыыра, бу диэн аан бастаан соччо биллибэтинэн араас албыннааччылар онон туһаналлара былыргы кэмнэртэн баар. Дьон ситэ билбэттэринэн туһанан араас албыны барытын оҥороллор, “үчүгэй” бу баар, куһаҕан бу сылдьар диэн була сатаан ыйан биэрэн туһаны оҥорор курдук туттан албыҥҥа киллэрэллэр. Биһиги олортон аҕыйахтарын талан ылан ырытыахпыт:

1. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга “үчүгэйи” оҥоробут диэн албынныы сылдьаллара куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбээтэ. Араас элбэх саҥа, маат курдук тыллары оҥоро сатааннар саха тылын үөрэтиини эрэйдээххэ, ыарахаҥҥа, өссө уустукка кубулуппуттарыттан эдэрдэр сахалыы үөрэтэллэрин быраҕан нуучча тылыгар көһөллөрө үксээтэ.

Саха омук икки саҥарар тылы баһылаабытын кэнниттэн хайа тыл саҥарарга боростуойа, өйдүүргэ судургута баһыйан баран иһэрэ үөскээтэҕинэ туттуллууга киирэрэ элбээн хаалар. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын уустугурдан, маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары оҥороллоро үксээн оҕолор бу тылы үөрэтэллэригэр өссө ыаратан иһэллэриттэн нуучча тыла уларыйбатынан туһанан баһыйара үөскээтэ, ол иһин эдэрдэргэ тарҕанара улаатар, кэҥиир буолла. 

Өй-санаа үөрэҕэ диэн олох уопутуттан үөскээн тахсар үөрэх буолар. Уһун үйэлэргэ олох уопута мунньуллан, сыыһата-халтыта туоратыллан өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ үөскээн тахсыбыт.

Сахаларга саамай таба үөрэх диэн “Олох үөрэҕэ” ааттанар. Оҕо улаатан иһэн олох үөрэҕин ситэн баһылаабакка хааллаҕына “Отох киһиэхэ” кубулуйар уонна олох үөрэтиэ диэн баҕа санаа туоллаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.

2. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт буолуу киһи албыҥҥа киирэн биэрэригэр тириэрдэр. "Үчүгэй” бу баар диэн этэн, көрдөрөн албыннааһыны сэбиэскэй былаас саҕалаабыта. “Коммунизм” үчүгэй буолуо диэн албыҥҥа өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеист буолан хаалбыт дьадаҥылар киирэн биэрэннэр, босхону кэтэһэ сатыыллара улаатан бары күүскэ үлэлииллэрин бырахпыттарыттан Сэбиэскэй Союз бэйэтэ эстибитэ, үрэллибитэ.

3. Бу кэмҥэ итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун тыл үөрэхтээхтэрэ албын, сымыйа “айыы үөрэҕин” айан албынныы сылдьаллар. Кинилэр киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан  тахсарын биллэрэр икки өрүттээх өйдөбүллээх, оҥорор быһыы уларыйар уратытын быһаарар айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥоро сатааннар улахан албыны оҥороллор. Киһи өйө-санаата куһаҕаны эмиэ айан оҥороро хаһан да хаалбатынан айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлэ суох буолбатын өссө да билэ иликтэр.

Билигин саха сиригэр “айыы үөрэҕин” албына төрөппүттэр баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын буккуйар, сыыһа, атаахтатыы суолунан салайан, көҥүлүнэн ыытан алдьатыыны оҥороругар тириэрдэр. Оҕо айыыны оҥорор санаата элбэҕиттэн ол-буну була сатаан оҥорон иһэриттэн, олоро табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэннэр алдьатыыга тириэрдэллэрэ үксээн хаалар. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын аһара бардаҕына сэрии буоларыгар тириэрдэн кэбиһэрэ бу кэмҥэ дакаастанар кыахтанна.

4. Олоххо албын диэн аһара элбэх. Ол элбэх албыҥҥа оҕо киирэн биэрбэт буоллаҕына, өйө-санаата сайыннаҕына, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ билэн арааран туһаннаҕына эрэ табыллар. Саамай кыра албын ону-маны атыылааһынтан саҕаланар. Атыыһыт киһи ханнык эрэ барыһы ыларыгар кими эмэ албыннаабатаҕына, бу мал атыттартан “үчүгэй” диэн эппэтэҕинэ атыыта табыллыбат уратылаах. Киһи барыта өйүн-санаатын сайыннаран ырыынак сыанатын билэрэ уонна таба туһанара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

5. Сэбиэскэй былаас кэмигэр салайааччылар дьоҥҥо “үчүгэй” курдук көстө сатыылларын араас ыҥырыылары, лозуннары туһанан ситиһэллэрэ. “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн албын ыҥырыыны туһанан оҕолору барыларын атаахтык иитиигэ тириэрдибиттэрэ.

“Атаах оҕо үлэлээбэт” диэн этии таба буоларын дойду үрдүнэн үлэ кыаттарбат кэмэ кэлбитэ, сэбиэскэй былаас эстибитэ дакаастыыр. Сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, араас учуонайдара билигин да элбэхтэриттэн уонна урукку үлэлэригэр үлэлии сылдьалларыттан сымыйа, эстиигэ тириэрдибит үөрэхтэрин хаалларбакка тутуһан оҕолору үөрэтэллэрин уларыта иликтэриттэн атаахтатан, киһиргэтэн иитии син-биир салҕанан баран иһэр. 

Омугу үлэ эрэ сайыннарар диэн этиини таба өйдүүр кэм кэллэ. Оҕону иитиигэ үлэни бастаттахха, кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ оҥорон үлэҕэ үөрэттэххэ эрэ омук сайдыыны ситиһэрэ кэлэр кыахтанар. Омугу этэ-сиинэ бөҕөтө, тулуура улахана эрэ сайдыыны ситиһэригэр, ахсаана эбиллэригэр тириэрдэриттэн уонна үлэ эти-сиини дьарыктыырынан, эрчийэринэн бастаан иһэрэ туһатын улаатыннарар. 

6. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэх “үчүгэй” диэн дьону албыҥҥа киллэрбиттэриттэн, Россия дьоно билигин даҕаны үөрэҕи эккирэтэллэрин тохтото иликтэриттэн, үлэ сайда илик. Үөрэх албына улахана кэлэр көлүөнэлэр эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн иһэллэриттэн, эдэрдэр дьиэлэригэр олороллоро элбээбититтэн биллэр буолла. 

Үөрэх омугу сайыннарыа диэн этии эмиэ албыннааһын буолар. Үөрэх биир киһиэхэ үйэтин устата туһалыыр. Үөрэҕи ылбыт киһи сынньалаҥнык сылдьарын, чэпчэки үлэни үлэлиирин үөскэтэрэ бэйэ-тигэр эрэ туһаны аҕалар. Сынньалаҥнык сылдьар төрөппүтүн көрөн, үтүктэн улаатарыттан оҕото үлэҕэ сүрэҕэ суох буолуута үөскүүрүттэн, бу аймахтар кэлэр көлүөнэлэрэ мөлтөөн-ахсаан барыылара бу үөрэхтэммит киһиттэн саҕаланар. 

7. Мөлтөх, тулуура, туттунар күүһэ суох дьон салайааччы буола сылдьалларын кистээри арыгы куһаҕан диэн атыттары, өй-санаа үөрэҕин ситэ билбэттэринэн туһанан албынныыллар. Бэйэлэрин туһалаах курдук атын дьоҥҥо көрдөрөөрүлэр арыгыны кытта охсуһа, бобо, хаайа сатыыллара билигин элбээн сылдьар. Куһаҕан үлэһит, бэйэлэрин өйдөрө-санаалара, туттунар күүстэрэ суох дьон арыгы испэтинэр диэн була сатаан араас бобуулары оҥороннор бэйэлэрин “үчүгэйдэрин”, дьон туһугар кыһаналларан көрдөрбүтэ буолаллар.

Киһи бэйэтин тулуурунан, туттунар күүһүнэн арыгыны аһара испэт кыахтанарын сайыннарбакка бэйэлэрэ талбыттарынан салайбыта буола сылдьыахтарын баҕараллар. Арыгыны бобо охсон кэбиһэллэрин “үчүгэйи” оҥорбут курдук этинэллэр.

Арыгыны букатын испэт буолуу өй-санаа күүһэ, тулуура мөлтөҕүн биллэрэр. Кыратык да истэҕинэ аһара иһэн кэбиһэрэ киирэр киһи букатын испэтэ, арыгыны сытырҕалаабата кырдьык туһалаах. Бэйэлэрин өйдөрө-санаалара мөлтөҕүн, туттунар күүстэрэ кыратын сабынаары букатын иһимиэххэ диэн этэ сатыыллар.

Тулуурдаах, туттунар күүһэ улахан киһи элбэҕи да истэҕинэ аһара барбакка тохтоон хаалар кыахтаах буолар. “Чэ, маны иһэн баран бүтэбин” диэн этэр киһи чахчы тулуура улаханын биллэрэр. 

Оҕону кыра эрдэҕиттэн итиигэ, тымныыга сырытыннарыы, дьиэ таһыгар үлэҕэ үөрэтии тулуурдаах буолуута сайдарын үөскэтэр. Улахан тымныылаах дойдубут биһиэхэ тулууру бэйэтэ да биэрэр. Ону тэҥэ, куйаас сайыммыт итиини уонна элбэх бырдахпыт ыарыылары тулуйарга үөрэтэллэриттэн саха дьоно тулуурдара улахан, арыгыны бэйэлэрэ туттунан аһара испэт кыахтарын туһаныахтара этэ.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр улааппыт дьон атаах буола иитиллэн хаалбыттарыттан билигин арыгыһыттар, бичтэр, үлэлиэхтэрин баҕарбаттар элбэх курдуктар. Ырыынак олоҕо үлэҕэ дьайар күүһэ улаханыттан үлэһиттэр сайданнар сотору арыгыһыттар аҕыйаан барыахтара. 

Дьон баайдара эбиллэн истэҕинэ оҕону иитиигэ кыһаналлара, сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин тутуһаллара улааттаҕына табыллар. Эбиллибит баайы-малы салайарга уонна өссө үксэтэргэ кэлэр көлүөнэлэр интэриэстэрэ улаатара, өйдөрө-санаалара туруктаах буолара онно туһалыырын төрөппүттэр билэллэрэ эрэйиллэр. 

Үлэһит киһи тулуура улаатар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн үлэлииргэ үөрэтии тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннарарын тэҥэ, сыыһа-халты туттубатын үөскэтэрэ ордук улахан туһаны оҥорор. Бу куһаҕан, сыыһа, ол иһин итини оҥорбоппун диэн өй-санаа туттунар күүһү үөскэтэн сыыһа-халты туттунан кэбиһиини аҕыйатан туһалыыр.

8. Салайааччылар туох эмэ уратыны, урукку кэмҥэ суоҕу булан, саҥаны айыыны киллэрэ сатаан дьону аралдьытан бэйэлэрэ туһалаахтарын биллэрэ, көрдөрө сатыылларыттан арыгыны бобо-хаайа сатыы сылдьаллар. Хас сыл аайы саҥаттан саҥа ыҥырыылары оҥорон туох эрэ тупсарыыны киллэрэр курдук сананаллар. 

2021 сылы “чэбдигирдии” сылынан биллэрбиттэрэ. Дьон бэйэлэрэ билэн-көрөн өйдөрүн-санааларын күүһүнэн эттэрин-сииннэрин тупса-ра, чэбдигирдинэ сылдьаллара суоҕун өйдөтөн биэрэн улахан туһаны оҥорор курдук салайааччылар сананаллара үөскээн сылдьар. Бу ыҥырыыны туһаныы дьону барыларын атаҕастыыр, баттыыр, бэйэлэрэ чэбдигирдии диэни билбэттэрин биллэрэн, ордук намтатар.

Сэбиэскэй былаас кэмиттэн дьону барыларын үүрэ-түрүйэ үөрэнэн  хаалбыт салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэйдэрин”, туһалаахтарын биллэрэ сылдьаары араас ыҥырыылары, лозуннары туһаналлар. Дьоҥҥо дьайыытынан үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥороро тэҥ соҕус буолар табааҕы кытта охсуһууну саҕалаан, араас элбэх була сатаан бобууну-хаайыыны киллэрэн салайааччылар үлэһит дьонтон тэйбиттэрин биллэрэллэр. 

Сахалар олоххо албыннааһын аҕыйаабатын билэннэр “Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһоонун оҥорон туһаналлар. Бу өс хоһооно дьон өйдөрө-санаалара сайдан кырдьыгы уонна сымыйаны арааран таба туһанарга үөрэнэллэрэ өссө да ырааҕын биллэрэр. Араас саҥаны айыылар үгүстүк сыыһа-халты буолан хаалаллара элбиирэ албыҥҥа киирэн биэриигэ тириэрдэр. 

Киһи олоҕун устата араас албыҥҥа киирэн биэрииттэн өйүн-санаатын сайыннаран, бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанарын тэҥэ, билиитин-көрүүтүн кэҥэтэн харысхаллаах, көмүскэллээх буолара эрэйиллэр көрдөбүл буолар. (1,59).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.