open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Христофоров Иннокентий Дмитриевич

**Христофоров Иннокентий Дмитриевич** — саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи. 

## Олоҕун олуктара
* 1919 сыллаахха сэтинньи 12 күнүгэр Таатта улууһугар Баайаҕа с. төрөөбүт. Ийэтэ үс саастааҕар өлөн, ыал улахан уола буолан, кыра бырааттарын көрбүт. Онон сэттэ кылааһы 19 саастааҕар бүтэрбит. 
* Оскуоланы бүтэрэн, аттестатын ылан, кооперативнай техникумҥа туттарсыбытыгар доруобуйата мөлтөх диэн ылбатахтар. Ол оннугар Дьокуускайдааҕы музыкально-вокальнай коллектив хореография салаатыгар ылбыттар. Бастакы учуутала — балетмейстер Иван Каренин, Москва оскуолатын барбыт. Улахан театрга, Ленинград консерваториятыгар, биллиилээх Ваганова, Бочаров, Вечеслова, Люк курдук маастардары кытта үлэлээбит киһи. 
* Үөрэҕин бүтэрэн, музыкальнай театр-студияҕа үлэлээбит.
* 1954 сылтан, доруобуйата мөлтөөн, балеттан уурайан, төрөөбүт дойдутугар киномеханигынан үлэлээбит.

## Айар үлэтэ
#### Балетка үҥкүүлээбит партиялара
* Сүрүн оруол, «Сир симэҕэ» (1947)
* Гирей («Бахчисарайский фонтан», Владимиров-Климов туруоруута)

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кыыһа — Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна (1960 с. муус устар 23 к. төр.), П. А. Ойуунускай аатынан Саха театр артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.
* Кыыһа — Христофорова Наталья Иннокентьевна, балерина, Российскай Федерация уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, П. Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата.

## Аатын үйэтитии
* Баайаҕа оҕо музыкальнай оскуолатыгар И. Д. Христофоров аата иҥэриллибит.

## Сигэлэр
Арктический государственный институт искусств и культурыГИКИ:«История любит правду»
Газета «Якутия» 02.12.2009:Немеркнущий свет
Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна

**Христофорова-Сидельникова Матрёна Иннокентьевна** — П. А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1960 сыллаахха муус устар 23 күнүгэр төрөөбүт.
* 1983 с. — Илин-Сибиирдээҕи (Улан-Удэ к.) култуура Институтун бүтэрбит, норуот тыйаатырын режиссера диэн идэни ылбыт (педагог - Тришкин В.А.).
Үлэлиир амплуата - трагедия дьоруойа, лирика дьоруойа.

### Сүрүн оруоллара
Луиза ("Аҕыс таптыыр дьахтар" - Тома Р.); Маша ("Чайка" - Чехов А.П.); Фалина ("Бэмби" - Зальтен Ф.).

Маны таһынан тэлэбиидэнньэҕэ балет туһунан биэриилэргэ кыттыбыта, "Ыаллыылар" (реж. Л.М. Васильева) телесэрийээлгэ уһуллубута, "Бэйэ дьоно" (реж. А. Васильев) киинэҕэ уһуллубута, постановщиктаабыта, продюсердаабыта.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Христофоров Иннокентий Дмитриевич, саха бастакы балетмейстера, артыыс, саха балетын төрүттээччи.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, испэктээх туруоруутун иһин бириэмийэ (2000), аһымал кэнсиэр иһин махтал (1998).

## Быһаарыылар
Ларионов Егор Михайлович

thumb|left|300px|Ларионов Егор Михайлович
**Ларионов Егор Михайлович** — политик, 1993—1998 сс. Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыллаахха ахсынньы 4 күнүгэр Нам оройуонун  Салбаҥ с. төрөөбүт.
* Свердловскайдааҕы юридическай институту, Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбит.
* 1963—1966 сс. — ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитета, инструктор, секретарь; ЫБСЛКС Нам оройуонунааҕы комитета, иккис секретарь.
* 1966—1970 сс. — Свердловскайдааҕы юридическай институтка үөрэммит.
* 1970—1974 сс. — Саха АССР Үрдүкү Суута, консультант; Ленскэй оройуон норуодунай суутун судьуйата.
* 1974—1979 сс. — ССКП Дьокуускайдааҕы горкомун инструктора.
* 1979—1983 сс. — ССКП Саха Сиринээҕи обкомун тэрийэр салаатын инструктора.
* 1983—1988 сс. — ССКП Сунтаардааҕы райкома, иккис секретарь.
* 1988—1989 сс. — Нам райисполкомун бэрэссэдээтэлэ.
* 1989—1992 сс. —  Нам оройуонунааҕы комитета, бастакы секретарь.
* 1992—1993 сс. — Нам оройуонугар норуот депутаттарын Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1993—1998 сс. — Ил Түмэн бэрэстэбиитэллэрин Палататын бэрэссэдээтэлэ.
* 1996—2001 сс. — РФ Федеральнай Мунньаҕар Федерация Сүбэтин чилиэнэ.
* Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин XII ыҥырыытын депутата, Ил Түмэн I, II ыҥырыыларын депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах олохтооҕо
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* М. К. Аммосов аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата
* Сунтаар улууһун ытык киһитэ
* Нам улууһун ытык киһитэ

## Сигэлэр
* Официальный сайт Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия):Ларионов Егор Михайлович 
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000. — Т. 1. — С.346.
Кыһыл Дэриэбинэ (Нам улууһа)

**Кыһыл Дэриэбинэ** — Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Географията

Билэ:Нам3.PNG|450px|thumb|right|Нам улууһа|
poly 281 306 281 323 296 306 296 323 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 297 319 310 319 320 324 320 333 299 333 Ленскэй нэһилиэгэ
poly 244 320 275 320 261 347 297 347 Хамаҕатта нэһилиэгэ
poly 228 279 250 279 260 312 276 312 276 289 310 289 276 303 310 303 229 293 Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ
poly 201 376 218 389 259 384 279 378 325 367 310 393 285 393 264 414 202 407 180 422 158 409 Бастакы Хомустаах нэһилиэгэ
poly 168 125 226 164 220 182 249 205 260 215 284 215 284 234 257 234 227 219 200 177 156 164 Хатырык нэһилиэгэ
poly 204 413 265 420 187 398 336 398 336 431 272 441 272 467 234 467 185 427 Үөдэй нэһилиэгэ
poly 144 97 160 118 144 170 110 159 Модут нэһилиэгэ
poly 193 178 224 223 257 236 286 236 284 264 250 264 198 233 Модут нэһилиэгэ
poly 206 348 254 348 281 360 265 377 236 377 217 385 Партизан нэһилиэгэ
poly 312 317 312 274 332 274 401 338 336 368 322 324 Иккис Хомустаах нэһилиэгэ
poly 109 164 164 201 180 205 196 235 243 265 221 283 174 240 149 233 149 215 99 185 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 282 129 305 119 337 138 337 183 290 183 290 157 Көбөкөн нэһилиэгэ
poly 186 40 247 52 275 152 219 148 160 107 160 63 Түбэ нэһилиэгэ
poly 279 348 297 348 297 360 284 360 Никольскай нэһилиэгэ
poly 302 333 313 333 313 344 302 344 Никольскай нэһилиэгэ
poly 34 181 142 219 126 321 66 291 Салбаҥ нэһилиэгэ
poly 334 21 334 54 319 75 340 87 340 130 302 113 281 122 266 81 Арбын нэһилиэгэ
poly 138 311 200 359 82 447 28 387 108 351 Таастаах нэһилиэгэ
poly 178 273 205 273 236 302 236 332 198 305 178 298 Искра нэһилиэгэ
poly 283 191 339 191 339 238 299 226 Фрунзе нэһилиэгэ
poly 231 188 231 153 261 160 261 186 272 186 272 203 250 203 250 188 Маймаҕа нэһилиэгэ
rect 69 3 313 27 Кэбээйи улууһа
rect 2 313 97 346 Горнай улууһа
rect 132 473 313 498 Дьокуускай
rect 357 436 448 498  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 358 116 444 284 Уус-Алдан улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Нам улууһа
* Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ (Нам улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус 
* naslegy.ru:Нам улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Намский улус
Пестряков Иннокентий Юрьевич

**Пестряков Иннокентий Юрьевич** (19.07.1962—06.05.2004) — саха худуоһунньуга, тыйаатыр үлэһитэ, суруналыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1962 сыллаахха от ыйын 19 күнүгэр Нам оройуонун Хатырык с. төрөөбүт. Аҕата Юрий Петрович колхуостаах, ийэтэ Мария Степановна балыыһа үлэһитэ. Иннокентий ыал улахан уола этэ. Былыргыны сэргииригэр улахан сабыдыалы эбэтэ Харитина Кононовна Старостина оҥорбут буолуохтаах диэн сабаҕалыыллар. 1977 сыллаахха Нам музыкальнай оскуолатын художественнай кылааһын бүтэрбитэ.
1981 сыллаахха Граф биэрэгинээҕи профтехучилищены бүтэрбит. 1982-1984 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта (бу сылдьан дьонугар хоһоонунан сурук суруйар дьээбэлээх эбит ).
* Хабаровскайдааҕы культура уонна искусство институтугар, ол кэннэ Хабаровскайдааҕы физкультура институтугар үөрэммит.
Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ. Биробиджааннааҕы драма тыйаатырыгар сценограбынан уонна режиссерунан үлэлээбитэ. Шолом Алейхем «Фрейлехс» уонна Исаак Бабель «Одесские истории» испэктээктэрин иһин Арассыыйа тыйаатырдарын бэстибээлин лауреата буолбута. 
Дойдутугар төннөн кэлэн баран уруһуй учуутала, култуура дьиэтин дириэктэрэ, Нам оройуоннааҕы култууратын салаатын мэтэдииһэ, Саха тыйаатырыгар бутафор буола сылдьыбыта.
«Эдэр саас», «Саха сирэ», «Киин куорат» хаһыаттарга худуоһунньук-иллюстратордаабыта. Саха сирин устуоруйатыгар анаан оҥорбут «Маһары Бозеков нуучча ыраахтааҕытыгар», «Лөгөй нуучча хаһаахтарын көрсүүтэ», «XX үйэ саҕаланыытынааҕы Дьокуускай. Троицкай собуор», «Эргэ куоратынан дьаарбайыы» сиэрийэтэ хрестоматия суолтатын ыллылар.
* 1999—2004 сс. — Арктическай государственнай культура уонна искусство институтугар үөрэммит.
РФ суруналыыстарын чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Борис Васильев аатынан суруналыыстар бириэмийэлэрин лауреата (1997)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ М. Е. Николаев бириэмийэтин стипендиата (2000)

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:культура и искусство

## Быһаарыылар
Татаринов Владимир Семенович

**Татаринов Владимир Семенович** — саха эстрадатын ырыаһыта, биллиилээх мелодист.

## Олоҕун олуктара
* 1954 сыллаахха Дьокуускай оройуонун Тулагы-Киллэм нэһилиэгэр төрөөбүт.
* Дьокуускайдааҕы 1 №-дээх педучилище физкультураҕа салаатын бүтэрбит.
* Бүтүн Сойуустааҕы эстрада искусствотын мастерскойугар (Москва к.) үөрэммит.
* 1989 сылтан Саха эстрадатын театрын артыыһа, «Иэхэй-чуохай» кантри-фольклор бөлөх салайааччыта.
* 200-н тахса сахалыы ырыаны айбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* Нам улууһун ытык киһитэ

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Намский улус: культура и искусство
Бубякин Иван Афанасьевич

**Бубякин Иван Афанасьевич**, **Чөҥөчөк** — саха биллиилээх мелодиһа, ССРС култууратын туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
* 1932 сыллаахха ыам ыйын 29 күнүгэр Уус-Алдан оройуонун Өнөр с. Аччаахы диэн алааһыгар төрөөбүт.  
1943 сыллаахха Намҥа Хатырык 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. 
* 1948 с. — Дьокуускайдааҕы музыкально-художественнай училище хуор дирижерун салаатын бүтэрбит.
* Нам уонна Чурапчы культураларын дьиэлэригэр уус-уран салайааччынан үлэлээбит.
* 1957 с. Н. Бойловы кытта саха мелодистарын ырыаларын хомуурунньугун «Ыччат ыллыыр» бэчээттэппиттэр.
* 1960 сылтан — Намнааҕы оҕо музыкальнай оскуолатын бастакы директора, ол кэннэ учууталлаабыт.
* 1968—1970 сс. — Абый оройуонугар ырыа учууталынан, табаһыттарга АКБ методиһынан үлэлээбит.
* 1978 с. — Нам оройуонун мелодистарын холбоһуктарын тэрийэн үлэлэппит.
Нам улууһун «Отуу уота» литературнай түмсүү чилиэнэ, кыраайы үөрэтиинэн дьарыктанар.

## Айар үлэтэ
Бастакы ырыаларын 1957 сыллаахха айбыт:
:«Комсомолга» (И. Гоголев хоһооно)
:«Ааныскам» (Д. Дыдаев хоһооно)
:«Айхалланнын үлэ» (А. Бродников хоһооно)
:«Тапталлаҕым баарына» (А. Бродников хоһооно)
:«Маарыйа» (А. Бродников хоһооно)
Чөҥөҥчөк диэн айар аатын аҕатын аймаҕыттан соҕотох хаалбытын туоһулаан ылыммыт. Түөрт хомуурунньуктаах, эгэлгэ жанрга суруйар. 

#### Биллэр айымньылара
«Өлүөнэ эбэ», фортепьяноҕа аналлаах пьеса
«Отонньуттар үҥкүүлэрэ», үҥкүү музыката

##### Ырыалара
:«Максим Аммосовка» (С. Эльский)
:«Үлэ» (М. Тимофеев)
:«Чаҕылхай Максиммыт» (Г. Прядезников)
:«Нам сирэ» (В. Майский)
:«Суох, кэбис тапталым» (П. Тобуроков)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
ССРС култууратын туйгуна (1987), Нам улууһун Ытык киһитэ.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:культура и искусство
Павлов Федор Федорович

**Павлов Федор Федорович** — худуоһунньук, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1995).

## Олоҕун олуктара
* 1940 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр Горнай оройуон Иккис Атамай нэһилиэгэр Бэс Күөл с. төрөөбүт.
* 1968 с. — Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбит.
* 1977 с. — Уһук Илиннээҕи искусство институт (Владивосток к.), С. А. Литвинов мастерскойугар үөрэнэн, бүтэрбит.
* И. Е. Винокуров аатынан Намнааҕы технология уонна дизайн педагогическай колледжын преподавателэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Российскай Федерация орто анал үөрэхтээһинин ытык үлэһитэ
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» Бэлиэ
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:культура и искусство
Бөтүҥ (суолталара)

**Бөтүҥ** хас да суолталаах тыл.
* Бөтүҥ — Нам улууһун нэһилиэгэ
* Бөтүҥ — Амма улууһун нэһилиэгэ.
* Бөтүҥ — Амма улууһугар Бөтүҥ нэһилиэк киинэ.
* Бөтүҥ — Бүлүү улууһугар Бөкчөҥөө нэһилиэк киинэ.

## Өссө маны көр
Бөрө Бөтүҥнэр
Үөдэй (суолталара)

**Үөдэй** хас да суолталаах тыл.
* Үөдэй — Нам улууһун нэһилиэгэ.
* Үөдэй — Ньурба улууһун нэһилиэгэ.
* Үөдэй — Ньурба улууһугар Үөдэй нэһилиэк киинэ.
* Үөдэй — Хаҥалас улууһугар Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэк киинэ.
Сыырдаах (Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ)

**Сыырдаах** — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.

## Өссө маны көр
* Дьокуускай
* Тулагы-Киллэм нэһилиэгэ
 
## Сигэлэр
* Официальный сайт Тулагино-Кильдямского наслега
Сыырдаах (суолталара)

**Сыырдаах** хас да суолталаах тыл.
* Сыырдаах — Тулагы-Киллэм нэһилиэгин нэһилиэнньэлээх пууна.
* Сыырдаах — Уус-Алдан улууһун Бэрт-Уус нэһилиэгин киинэ.
WeChat

**WeChat** (ВиЧат), Кытай айбыт приложенията, эмиэ WhatsApp курдук босхо суруктары, хаартыскалары уонна видеолары ыытар. Вичатка ону таhынан босхо кэпсэтии баар, эмиэ Viber курдук. Билинни бириэмэ5э WeChat 180 дойдуга скачиваниятынан биир бастын миэстэ5э баар, 18 омук тылынан улэлиир.
Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)

200px|thumb|right|Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)
**Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)** (22.05.1906–17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.

## Олоҕун олуктара
* 1906 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Үөһээ Халымаҕа Нелемнэй ст. аттынааҕы Оттуур-Күөл диэн сиргэ төрөөбүт. 
* Кыратыгар төрөппүттэрэ, аччыктаан өлбөтүн диэн,  туора ыалга иитиигэ биэрбиттэр.
* 1921 с. — комсомолга киирбит. Дьокуускайга сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттар.
* 1925 с. — бассабыыктар партияларыгар киирбит. Ленинград университетыгар туһаайыынан үөрэнэ барбыт. Университетка биллиилээх учуонай, этнограф, Хоту дойду чинчийээччитэ В. Богораз-Тан салайыытынан дьарыктаммыт. 
* 1931 с. — Университеты бүтэрэн. В. Богораз-Тан сүбэтинэн Ленинградтааҕы Хотугу омуктар Институттарыгар аспирантураҕа киирбит. Ол кэмҥэ Чукотскай национальнай уокуругу тэрийэр комитеты кытта Чукоткаҕа баран, онно 7 ый олорор, үлэлиир.
* 1934 с. ыам ыйыгар, аспирантураны бүтэрээт, экономика билимнэрин кандидатыгар «Торговая эксплуатация юкагиров в дореволюционное время» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1934–1936 сс. — партия Аяно-Майскай райкомугар секретарынан үлэлээбит, ол кэннэ ССРС суруйааччыларын Хабаровскайдааҕы салаатыгар национальнай секторга сэбиэдиссэйдээбит.
* 1936 с. — Ленинградка доктор диссертациятын көмүскүү төннүбүт. Кэргэнэ Ольга Николаевна этэринэн, дисертациятын көмүскээбит эрээри, ону бигэргэтэр докумуоннара сүппүттэр.
* 1936 сыл бэс ыйыттан — суруйааччылар Сойуустарын Ленинградтааҕы салаатыгар Детгизка үлэлээбит.
* ССРС-ка 30-с сыллар иккис аҥаарыттан сталинскай репрессиялар саҕаламмыттара. 1937 сыллаахха Тэки Одулок уонна Хотугу Институт 9 биллэр учуонайдара «Япония туһугар үлэлээбиттэр» диэн «буруйданан» хаайыллыбыттар. 1938 сыл кулун тутар 17 күнүгэр суут бириигэбэринэн Тэки Одулок уонна атын сууттаммыттары ытан өлөрбүттэр. Өлбүтүн кэннэ, 1955 сыллаахха реабилитацияммыт.
Тэки Одулок 32 сааһын ситэ туолбакка, дьылҕата хомолтолоохтук быстыбыта. Кыра да кэм буоллар, бэйэтин талааннаах суруйааччы уонна учуонай, Хоту дойдуну чинчийээччи, общественнай деятель быһыытынан көрдөрбүтэ.

## Айымньылара, үлэлэрэ
* «Юкагиры», «Юкагирский язык», БСЭ бастакы таһаарыытыгар анаан ыстатыйалар
* «На Крайнем Севере», очерк (1933)
* «Одулы (юкагиры) Колымского округа» (1930 с. «Советский Север» сурунаалга бэчээттэмит)
* «Жизнь Имтеургина-старшего», сэһэн (1934)

## Аатын үйэтитии
* Тэки Одулок аата Дьокуускай куорат, Зырянка бөһ., Нелемное с. уулуссаларыгар иҥэриллибит
* Өлүөнэ уонна Халыма өрүстэргэ теплоходтар ааттаммыттар
* Тэки Одулок аатын төрөөбүт дойдутугар Нелемнэй с. бастакы дьүкэгиир национальнай оскуолатыгар сүктэриллибит (1996)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):Книгокан:Николай Иванович Спиридонов — Тэки Одулок
Габышева Ася Львовна

**Габышева Ася Львовна** — Саха национальнай уус-уран түмэлин генеральнай директора.

## Олоҕун олуктара
:Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Майа с.  төрөөбүт.
:Дьокуускай 17 №-дээх оскуолатыгар үөрэммит.
:
## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Аҕата — Габышев Лев Львович, суруйааччы-драматург, сахалартан бастакы киносценарист.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация искусствотын үтүөлээх деятелэ (2007)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Газета «Ил Түмэн» 10.10.2008:Музей — моя жизнь… Диалог с Асей Габышевой
* Федеральный информационный портал «SakhaNews» 07.08.2007:Владимир Путин оценил заслуги Аси Габышевой
Кыстатыам (Эдьигээн улууһа)

**Кыстатыам** — Эдьигээн улууһун Ленскэй нэһилиэк киинэ.

## Географията

Билэ:Эдьигээн3.PNG|450px|thumb|right|Эдьигээн улууһа|
poly 177 106 208 127 150 181 130 238 200 287 388 311 272 368 133 354 104 291 45 243 53 181 128 153 Эдьигээн нэһилиэгэ
poly 130 366 279 378 415 332 415 473 255 453 198 477 182 518 130 443 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 229 15 247 60 313 100 424 128 424 306 298 276 214 268 145 227 229 138 156 41 Ленскэй нэһилиэк
poly 255 465 376 485 335 502 260 561 193 523 201 484 225 484 Лииндэ нэһилиэгэ
rect 4 4 140 120 Өлөөн улууһа
rect 4 530 190 570 Бүлүү улууһа
rect 274 4 482 61 Булуҥ улууһа
rect 458 125 482 361 Эбээн-Бытантай улууһа
rect 326 510 482 570 Кэбээйи улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэрэ

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Эдьигээн улууһа
* Ленскэй нэһилиэк (Эдьигээн улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Жиганский улус 
* naslegy.ru:Эдьигээн улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Жиганский улус
Дыгын оонньуулара

**Дыгын оонньуулара** — саха төрүт оонньууларыгар боотурдар күрэхтэһиилэрэ.  

Саха төрүт оонньууларыгар күрэхтэһии Дьокуускай куорат ыһыаҕар 1990 сылтан саҕалаан ыытыллар. Бастакы кыайыылааҕынан Андрей Попов (Амма улууһа) буолбут, 1991 сыллаахха кыайыыны Василий Николаев (Бүлүү) ситиспит. 1992 сыллаахха ыытыллыбатах. 1993  сыллаахха Юрий Эверстов (Нам улууһа), 1994 – Валерий Сивцев (Тулаҕы) кыайбыттар. 

1995 сылтан бу күрэхтэһии «Дыгын оонньуулара» диэн аатыран, хас сыл аайы «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн ыытыллар (1995 сылтан саҕалаан Дьокуускай ипподромугар, 1998 сылтан «Үс хатыҥ» диэн ыһыахтыыр сиргэ). 
Оонньуулар саҕаланыахтарыттан үс төгүллээх чемпионунан Иннокентий Макаров (Чурапчы улууһа)(1995-1997), биэс төгүллээх - Егор Филиппов (Хаҥалас улууhа)(2016-2019,2021), алта төгүллээх — Николай Дьяконов (Нам улууһа)(1998,2002-2006), сэттэ төгүллээх — Иван Белолюбскай —Күүстээх Уйбаан (Уус-Алдан улууһа)(1999,2007-2012) буолбуттар.

## Дыгын оонньууларын көрүҥнэрэ
Оонньуулар торумнарыгар араас кэмҥэ кулун тардыы, бэрэмэдэйдээх сүүрүү о. д. а. көрүҥнэр бааллара. 

## Дыгын оонньууларын кыайыылаахтара

## Дыгын оонньууларын ситиһиилэрэ
Ордук элбэхтэ кыайбыт боотур

Ордук элбэхтэ кыайбыт улуус

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Республиканский центр национальных видов спорта им. В. Манчаары: (29—30 июня) Соревнования по национальному многоборью «Дыгын оонньуулара» 
* SakhaPress.ru: Иван Белолюбский установил планку недосягаемости
* 
*
Дьяконов Николай Викторович

thumb|300px|right|Дьяконов Николай Викторович
**Дьяконов Николай Викторович** — мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара.

## Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Нам оройуонун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүт.

## Спортка ситиһиилэрэ
* Дыгын оонньууларын 6 төгүллээх чемпиона
* XVII Манчаары оонньууларын чемпиона
* Мас тардыһыытыгар Россия 3 төгүллээх чемпиона
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин 7 төгүллээх чемпиона
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын Спартакиадатын 2 төгүллээх чемпиона (2000 с., Покровскай; 2007 с., Сунтаар)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара
* «За вклад в развитие физической культуры и спорта РС (Я)» Бэлиэ
* «Гражданская доблесть» Бэлиэ
* Нам улууһун ытык киһитэ

## Сигэлэр
Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:Из истории развития спорта в улусе
Белолюбскай Иван Прокопьевич

thumb|right|px300|Белолюбскай Иван Прокопьевич

**Белолюбскай Иван Прокопьевич** — мадьыны, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх кыайыылааҕа, СӨ Физкультура уонна успуорт бочуоттаах үлэһитэ, Уус Алдан улууһун Ытык киһитэ, мас тардыһыыга Арассыыйа (2012), Европа (2011) чөмпүйүөнэ, Аан дойду кубогын призера (2013).

## Олоҕун олуктара
1977 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт.

1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай Үнүбүрсүтүөтүн Педагогическай институтун физкультура салаатын бүтэрбит. 1999—2000 сылларга Саха-Бельгийскай гимназияҕа физкультура учуутала. 2000—2001 сылларга Лөгөй нэһилиэгэр успуорт саалатын дириэктэрэ.

2001—2003 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наркотигы утары охсуһар управленияҕа эти-хааны сайыннарар исписэлиис. 2003—2011 сылларга — СӨ Наркотигы утары охсуһар управлениетыгар спецназ оперативнига.

2011—1013 сылларга Баһылай Манчаары аатынан «Модун» успуорт киинигэр мас тардыһыыга тириэнньэр.

2013 сылтан Баһылай Манчаары аатынан спорт национальнай көрүҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин мас тардыһыытын сайыннарыыга салаатын салайааччыта.

Тренердэрэ: Сивцев Евгений Александрович, Аксенов Андрей Ермакович.

2013 сылтан Уйбаан Белолюбскай бирииһигэр саха спорт хомуур көрүҥнэригэр республика иһинээҕи күрэхтэһии тэриллэн ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар буолан ааспыт.

Майаҕатта Бэрт Хара уонна Уйбаан Белолюбскай иккиэн Дыгын оонньууларын кыайылаахтара уонна Уус-Алдантан сылдьар дьоннор. Баҕар Белолюбскай Майаҕатта Бэрт Хара реинкарнацията буолуон сөп, эбэтэр киһи дууһата орто дойдуга элбэхтэ кэлэн хос төрүүр.

## Спортка ситиһиилэрэ
* Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх чемпиона (1999, 2007—2012)
* XVII Манчаары оонньууларын чемпиона
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ спортсмена (2007, 2011)
* Мас тардыһыытыгар Россия чемпионатын призера (2007, Красноярскай)
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин чемпионатын призера (2008, Чурапчы)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара
* Хайыһарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастарыгар кандидат
* Мас тардыһыытыгар Европа абсолютнай чемпиона

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* SakhaLife 03.07.2008: Очередная победа Ивана Белолюбского
Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич

мини|Лаврентий Блюментрост
**Блюментрост Лаврентий Лаврентьевич** — Арассыыйа билимин Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ (1725 сылтан 1733 сылга дылы).

Арассыыйаҕа төрөөбүт ниэмэс, Оксфордга уонна Галлга үөрэммит, онтон сарыабына Наталья Алексеевна лейб-медига буолбут. Бүөтүр I ыраахтааҕыны эмтээбитин иһин Кунсткамера сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1724 сыллаахха Билим уонна Художествалар академияларын тэрийэр туһунан дакылаат суруйбут. Петр II өлбүтүн кэннэ ыраахтааҕы дьиэтиттэн тэйитиллибит, дуоһунаһыттан ууратыллыбыт уонна Петербууртан көскө ыытыллыбыт.
Дашкова Екатерина Романовна

**Дашкова Екатерина Романовна**  (кулун тутар 17 (28) күнэ, 1743, Санкт-Петербург — тохсунньу 4 (16), 1810, Москуба), төрөөбүтүнэн Воронцова — Арассыыйа устуоруйатыгар Билим Академиятын баһылаан олорбут соҕотох дьахтар, Екатерина II ыраахтааҕы дьүөгэтэ, политик уонна сырдатааччы.

Кини өссө Кирилл Разумовскай Билим Академиятын бэрэсидьиэнинэн олордоҕуна онно дириэктэрдээбитэ, сүнньүнэн 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы тэрилтэни кини салайбыта. Дашкова Петр III ыраахтааҕыны суулларыы кыттыылааҕа. Дашкова саҕана академия бар-дьоҥҥо анаан лиэксийэлэри тэрийэн аахтарбыта, нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьыта тахсыбыта. 1801 сыллаахха Александр I ыраахтааҕы буоларыгар Академия Дашковаттан тэрилтэҕэ бэрэсидьиэннииригэр көрдөспүтэ.

## Сигэлэр

* Е. Р. Дашкова «Записки»
* Дашкова айымньылара Lib.ru ситим-сиргэ: Классика
Разумовскай Кирилл Григорьевич

**Разумовскай Кирилл Григорьевич** (кулун тутар 18 (29) күнэ, 1728, Лемеши сэл. (билигин Украина Черниговскай уобалаһа) — тохсунньу 9 (21) күнэ, 1803, Батурин к.) — Арассыыйа билимин академиятын бэһис, бастакы нуучча бэрэсидьиэнэ, фельдмаршал.

1746 сыллаахтан 1798 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн (үйэ аҥарыттан ордук) олорбута. Бу киһи Войско Запорожское тиһэх гетмана, фельдмаршал сыбаанньалаах байыаннай киһи этэ. Билимҥэ сыһыана суох 18 саастаах киһи анаммытыгар аан дойду учуонайдара сөҕөн тиэрэ кэлэн түһэ сыспыттара. Ол гынан баран кини быһаччы салайартан туттуммута, дьиҥнээх салалтаны дириэктэрдэргэ көһөрбүтэ (холобур, 1783 сылтан 1794 сыллаахха дылы дириэктэринэн Екатерина II дьүөгэтэ Екатерина Дашкова олорбута).

## Быһаарыылар
Уваров Сергей Семенович

**Уваров Сергей Семенович**  (атырдьах ыйын 25  күнэ, 1786, Москуба — балаҕан ыйын 4 (16) күнэ, 1855, Москуба) — Арассыыйа билимин академиятын бастакы бэрэсидьиэннэриттэн биирдэстэрэ, нуучча устуоруга, бэлиитигэ.

1818 сыллаахтан 1855 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Былыргы гириэк литературатыгар үлэлэрдээх. Гете поэты кытта билсэр этэ. Новосильцев диэн академия үлэтин тохпут бэрэсидьиэн кэнниттэн элбэх үлэни ыыппыта. Ол гынан баран устуоруйаҕа православие, самодержавие уонна народность биир айылҕаларын туһунан формула ааптарын быһыытынан киирбитэ.

## Быһаарыылар
Литке Федор Петрович

thumb|Федор Литке
**Литке Федор Петрович**  (атырдьах ыйын 17 (28) күнэ, 1797, Санкт-Петербург — атырдьах ыйын 8 (20) күнэ, 1882, Санкт-Петербург)  — аан дойдуга биллибит муоранан устааччы, Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнэ.

1864 сыллаахтан 1882 сыллаахха дылы Арассыыйа билимин академиятын бэрэсидьиэнинэн олорбута. Учуонай быһыытынан аан дойдуга биллибит Академия бастакы бэрэсидьиэнэ. Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбитэ, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыта, ол өҥөтүн иһин Нуучча географияҕа уопсастыбатын вице-бэрэсидьиэнинэн талыллыбыта. Литке академия бэрэсидьиэнэ буолан олордоҕуна физика обсерваториятын, Павловскайга баар метеорология уонна магнит обсерваторияларын үбүлээһин улааппыта. Билим уонна литература айымньыларын иһин бириэмийэлэр ахсааннара элбээбитэ, түмэллэр туруктара тупсубута.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-04

thumb|50px
*Амма улууһугар Өнньүөскэ Алта Ыаҕас диэн үрэх баар.
*Көөнньө турар кымыска ыаммытынан үүтү уонна оргуйбут ууну кутан баран, булкуйар аналлаах тэрил баар буолар этэ.
*Сэмэн Тумат омугунан тумат буолбатах.
*Аатырбыт асчыт Тарбаахап 5 саастааҕар тулаайах хаалбыта. Астыырга кимтэн үөрэммитэй?
*Саха литератууратыгар икки Баһылай Дьаакыбылаптар бааллар этэ. Биирэ аатырбыт Далан (ойууга). Иккиһэ - билигин гениальнайынан билиниллэр "Тэҥҥэ кырдьыбыт тэҥкэ тиит" бөдөҥ кэпсээн ааптара.
*Арассыыйа норуодунай артыыската Мэҥэ Хаҥалас Бастакы Наахаратыгар төрөөбүтэ.
Джеймс Джойс

thumb|200px|Джеймс Джойс 1915 сыллаахха
**Джеймс Джойс** (1882 - 1941) - Ирландия аан дойдуга аатырбыт суруйааччыта. «Улисс» диэн кинигэтэ ордук биллибитэ.

## Сүрүн айымньылара
thumb|upright|''Dubliners'', 1914
* «Эпифаниялар» (*Epiphanies*) 1901—1903
* «Камернай музыка» (*Chamber Music*) 1902—1906
* «Худуоһунньук мэтириэтэ» (*A Portret of the Artist*) 1904, 7 января.
* «Сибэтиэй хонтуора» (*The Holy Office*) 1904
* «Дублиннар» (*Dubliners*) 1904—1914
* «Горелка гааһа» (*Gas From A Burner*) 1912, сентябрь
* «Джакомо Джойс» (*Giacomo Joyce*) 1911—1914
* «Дборуой Стивен» (*Stephen Hero*) [кэлин аатын «Худуоһунньук эдэр эрдэҕинээҕи мэтириэтэ» уларыппыта]
* «Худуоһунньук эдэр эрдэҕинээҕи мэтириэтэ» (*A Portrait Of The Artist As A Young Man*) 1907—1914
* «Үүрүллүбүттэр» (*Exiles*) 1914—1915
* «Улисс» (*Ulysses*)1914 — 1921
* «Пеннилээх хоһооннор» (*Poems Pennyeach*) 1927
* «Се, дитя» (*Ecce Puer*) 1932
* «Финнеганы ахтыы» (*Finnegans Wake*) 1922—1939
Costco

**CostCo** (КостКо), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ миэстэ атыытынан уонна харчы прибылинан, Fortuna 500 диэн 500 баай Аан Дойдуну салайар тэрилтэлэр клубтарыгар киирэр, 14 миэстэ. КостКо отделениялара билинни бириэмэ5э 140 судаарыстыбаларга баар. 

Официал сайт
Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей

**Өлөөннөөҕү историко-этнографическай музей** - Өлөөн улууһун историятын көрдөрөр түмэл.
Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум

**Кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буоллум** (кэтэһэрбэр кэлтэгэй хамыйах буоллум) — сомоҕо домох.

## Сомоҕо домох суолтата
Олус өр күүттүм (элэйиэхпэр диэри өр күүттүм).

## Туттуллуута

## Өссө маны көр
* Сомоҕо домох
* Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сомоҕо домохтор: кылгас тылдьыт/ [хомуйан оҥордо И. К. Попов]. — Дь.:«Бичик», 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-7696-3409-3
Оконешникова Анастасия Петровна

**Оконешникова Анастасия Петровна** — уйулҕа үөрэҕин билимнэрин доктора, Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай Университет профессора. 

## Олоҕун олуктара
* 1941 сыл олунньу 27 күнүгэр Чурапчы улууһугар Мугудай нэһилиэгэр төрөөбүт. 
* 1960 сыллаахха Кытаанах орто оскуолатын бүтэрэн онно баар детсадка иитээччинэн үлэлээбит.
* 1962 сыллаахха Пермь государственнай педагогическай институтугар педагогика уонна психология факультетыгар үөрэнэ киирэр. Үөрэх сылларыгар биллэр учуонайга С. Мерлин салайыытынан дифференциальнай психология өттүнэн дьарыктаммыт.
* 1966 сыллаахха Пермь государственнай педагогическай институтугар аспирантураҕа туттарсан киирбит.  
* 1972 сыллаахха Москва государственнай университетыгар кандидатскай диссертациятын көмүскээбит. 
* 1970 сыллаахтан Дьокуускай ил университетыгар билиҥҥигэ дылы үлэлиир, бары кэрдиистэри ааспыт: ассистент, үрдүкү преподаватель, доцент, профессор.
* 1989 сыллаахха Москва государственнай университетыгар социальнай психология билимин докторыгар диссертациятын көмүскээбит. 
* Саха университетыгар уопсай социальнай психология кафедратын арыйбыт.

200-н тахса араас дойдуларга тахсыбыт билим үлэлэрдээх. 
Саха Республикатын конституциятын биир улахан көхтөөх суруйааччыта буолар. Национальнай оскуолаларын концепциятын суруйуутугар кыттыбыт. 

Этнология психологиятын чинчийиилэригэр Саха Сиригэр эрэ буолбакка Россияҕа биир улахан учуонай буолар.

## Үлэлэрэ
* Этнопсихологические особенности народов в воспитании детей. Монография. — Пермь, 1996.
* Межэтническое восприятие и понимание людьми друг друга. Монография. — Пермь, 1999.
* Живая педагогическая ветвь А. Е. Кулаковского. — Якутск, 2002.
* От родного порога в мир общечеловеческих ценностей (программа «Эркээйи» в республике). — Якутск, 2002. 
* Этнография детства. Учебное пособие. — Якутск, 2008.
* А. Е. Кулаковскай айымньыларыгар уйулҕа тутулун уонна туругун уратыларын көстүүтэ. Монография. — Якутск, 2008.
* Спортивная психология. Учебник. Под ред. А. П. Оконешниковой. — Москва, 2010.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2006)
* Российскай Федерация үрдүкү оскуолатын бочуоттаах үлэһитэ
* В. И. Вернадскай аатынан «За значительный вклад в развитии отечественной науки» мэтээл
* «Гражданскай килбиэн» бэлиэ

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Северо-Восточный федеральный университет имени М. К. Аммосова:Оконешникова Анастасия Петровна
* Энциклопедия «Учёные России»:Оконешникова Анастасия Петровна
* 70 лет со дня рождения А. П. Оконешниковой, заслуженного деятеля науки РС(Я), члена-корреспондента Международной академии педагогического образования, доктора психологических наук, профессора
Шамаев Иван Иванович

**Шамаев Иван Иванович** — физика уонна математика билимнэрин доктора. Республикатааҕы лицей директора. Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.

## Олоҕун олуктара
1952 сыллаахха олунньу 28 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 1969 сыллаахха Үөһээ Бүлүү орто оскуолатын, М. А. Алексеев арыйбыт физикаҕа уонна математикаҕа дьоҕурдаах оҕолор кылаастарыгар үөрэнэн, бүтэрбит.

1974 сыллаахха Новосибирскайдааҕы государственнай университеты бүтэрбит (идэтэ «математика»). Ол кэннэ НГУ аспирантуратыгар үөрэммит. 1978 сылтан Саха государственнай университетыгар үлэлээбит.

1982 с. — физика-математика билимнэрин кандидата.

1994 сылтан — Республикатааҕы лицей директора.

1995 с. — физика-математика билимнэрин доктора.

2005—2007 сс. — Саха Общественнай Киинин бэрэссэдээтэлэ.

2011—2014 сс. — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Общественнай Палататын чилиэнэ.

2014 сыл балаҕан ыйыттан — Ил Түмэн V ыҥырыытын депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
* РФ бүттүүн үөрэҕириитин туйгуна
* Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ
* Үөдүгэй нэһилиэгин ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Шамаев Иван Иванович
Сноуден Эдвард

**Эдвард Сноуден** (*Edward Joseph Snowden*), АХШ урукку олохтооҕо, бэс ыйын 21 күнүгэр 1983 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Урукку CIA (Central Intelligence Agency) үлэһитэ. CIA Аан Дойду дьонун PRISM через кэтээн көрөрүттэн кэлэйэн The Guardian уонна The Washington Post улахан хаһыат изданияларыгар АХШ секреттэрин барытын биэрэр. Билиҥҥи кэмҥэ кинини өлөрөөрү АХШ сир шаарын үрдүнэн көрдүү сылдьар.
PRISM (разведка бырагыраамата)

**PRISM** (Program for Robotics, Intelligents Sensing and Mechatronics) — АХШ судаарыстыбаннай бырагыраамата — аан дойдуга сибээс ситиминэн тарҕанар информацияны кистээн хомуйар тэрээһин, Наассыйа куттала суох буолуутун ааҕыныстыбата салайар.
Новгородов сахалыы алпабыыта

**Новгородов сахалыы алпабыыта** — Семен Андреевич Новгородов айбыт саха тылын алпабыыта.

## Историята
мини|Новгородов «Сахалыы сурук-бичик» кинигэтин быстах ойуута
Революция иннинэ саха тылын алпабыытын хас даҕаны көрүҥэ баар эбит: ол курдук, кириллицаҕа олохтоммут Г. Я. Попов уонна Д. В. Хитров варианнара. Ол алфавиттар «миссионерскай» диэн биллэллэр эбит.
1851 сыллаахха академик О. Н. Бётлинг «Сахалар тылларын туһунан» диэн киэҥ билим үлэтин бэчээттээбит. Онно саха алпабыыта суруллубут, ону дьон «академическай» диэн ааттаабыттар. 
Революция буолуон иннинэ ол алпабыытынан «Сахалар литературатын холобудара», Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» бэчээттэниллибиттэр, уонна саха тылынан бэчээттэнэр хаһыаттар баар буолбуттар («Саха кыраайа», «Якутская жизнь» уонна «Саха саҥата» сурунаал). Ол гынан баран киэҥник тарҕатыллыбатах, билим эрэ суолтатыгар туттуллар буолбут.

## Айыыта
Дьон үөрэҕириитин тарҕатарга Новгородов С. А., дьон туттар алпабыыта наада диэн санаан, Бётлинг алпабыытын уларытан, латиницаҕа олоҕуран, 1917 сыллаахха саха алпабыытын айан бэчээккэ ыыппыт. Онно 33 буукуба, ол иһигэр 4 лигатура дифтоннарга анаан оҥоһуллубут эбит. Уонна кыра буукубата суох эбит. 1929 сыллаахха дылы Новгородов алпабыыта киэҥник туттуллар буолбут.

## Алпабыыта
thumb|200px|left|Новгородов алпабыыта, 1929 сыллааҕы
Аан бастаан алпабыыт кыра эрэ бичиктэрдээх, ону кытта уһатыылаах дорҕооннору (аһаҕас, бүтэй) көрдөрөр «**:**» бэлиэлээх эбит. Новгородов бастакы бичигин кинигэтигэр **a, b, c, d, e, g, ʁ, h, i, ie, j, ɉ, k, l, ʎ, m, n, ng, nj, ɔ, oe, p, q, r, s, t, ɯ, ɯa, u, uo, w, y, з** бичиктэри туһаммыт.

Кэккэ мөккүөрдэр кэннилэриттэн бу алпабыыт официальнай таһымҥа ылыныллан, киниэхэ олоҕуран киинигэлэр уонна хаһыаттар тахсыылара, оскуолаҕа үөрэтии о. д. а. саҕаламмыт. 1924 сыллаахха алпабыыт уларытыллыбыт. Ити кэннэ өссө хаста да уларыйан, 1929 сыллаахха тюрк алпабыытынан солбуллубут.

*Саха алпабыыта, 1929—1939 сс.*

Эрдэтээҥи унифицированнай латиницаннан таһаарыыларга алпабыыт атын соҕус: **F f, Ş ş, V v, W w, X x, Z z, Ƶ ƶ** бичиктэр суохтар, **Lj lj, Nj nj** диграфтар бааллар.


## Быһаарыылар
Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир

**Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбиир (кэймиир, быһар)** — сомоҕо домох.

## Сомоҕо домох суолтата
Биллибэтинэн-көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥорор.

## Туттуллуута
«Саха саҥата» сурунаалга  «Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэбийээччи» диэн аатынан суруйар ааптар үлэлэрэ бэчээттэммиттэрэ.

## Өссө маны көр
Сомоҕо домох

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сомоҕо домохтор: кылгас тылдьыт/ [хомуйан оҥордо И. К. Попов]. — Дь.:«Бичик», 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-7696-3409-3
Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа

**Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа** — сомоҕо домох.

## Сомоҕо домох суолтата
Буһан биэрбэт аһы этэллэр. Итини тэҥэ, ону-маны уһатар-кэҥэтэр түбэлтэҕэ «Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа» диэн этэллэр.

## Туттуллуута

## Өссө маны көр
Сомоҕо домох

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сомоҕо домохтор: кылгас тылдьыт/ [хомуйан оҥордо И. К. Попов]. — Дь.:«Бичик», 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-7696-3409-3
* Портал информационной системы Олонхо:Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа
Ырыа

**Ырыа** диэн тыллаах музыка.
Ырыалар араастык оҥоһуллуоҕун сөп. Сорох дьон бөлөхтөрго мунньустан ырыа суруйан харчы өлөрөллөр. Атыттар норуот ырыатын толороллор - ол эбэтэр урут-уруккуттан баар ырыаны үгэс быһыытынан ыллыллар.
Сороҕор тыла да суох буоллаҕына дьон "ырыа" диэн этээччи. Тыла суох буоллаҕына "инструментальнай ырыа" буолар.
Барабаан

**Барабаан** диэн музыкальнай инструмент арааһа. Илиитинэн ол эбэтэр барабаннай палочканан осуллар. Барабаан арааһын холбоотоххо барабаннай установка диэн биллэр.

Барабааны ырыаҕа бастайааннай ритмы тутарга тутталлар. Барабаан диэн перкуссионнай инструмент буолар, ол аата оҕустахха тыас оҥорор. Перкуссия араас буолар: тарелкалары уонна колокольчиктары охсуу эмиэ перкуссия буолар.

Биир сүрүн бэрэстэбиитэлинэн тирии эбэтэр пластик мембран тардыллыбыт анал корпустан эбэтэр арааматтан турар мембран барабаан буолар. Кини тыас- Уус чулуута салаллан иһэр. Барабаан корпуһа мастан, металлтан (Сталин, латунь), акриловай пластиктан эбэтэр туойтан оҥоһуллар.

Тыас сымнаҕас төбөлөөх, тайахтаах, щеткалаах, илиилээх- атахтаах, ардыгар аал Луук мас сыттаах охсууну таһаарар. Барабааны сэргэ хас да инструменнары туһанарга ударнай установкаҕа мусталлар.

Атын конструкциялар барабааннара-ыстаал барабаан, щелевой барабаан-мембран уонна идиофоннарга сыһыана суох.

## Оҥорон таһаарыы
Барабаннары оҥоруунан араас таһымнаах тэрилтэлэр дьарыктаналлар. Дьоҕус предприятиелар инструменнарын илиинэн оҥоһуллубут эксклюз инструменнарын билиһиннэрэллэр. Аан дойду үрдүнэн биллэр бөдөҥ тэрилтэлэр ударнай эрэ буолбакка, атын музыкальнай инструменнары оҥороллор.

Барабааннары оҥорорго араас матырыйаал көрүҥнэрэ туһаныллыахтарын сөп: металл (ыстаал, бронза), бамбук, пластик. Баһыйар үксэ мас силиһэ, Хатыҥ, дууп, липа, дьэҥкир, кыһыл мас, сыалыһар эбэтэр силимнэммит хас да хос фанера оҥоһуллан турар. Сорох оҥорон таһаарааччылар биир резонатор оҥорон таһаарар мастарын хас да көрүҥүн булкуйаллар, ол аата сыана үчүгэй диэн үчүгэйи ылар. Барабаан тыаһын үксүгэр мас эркинин халыҥа эмиэ дьайар.

Кадушка матырыйаалыттан ураты, кытыыларга быһыы- майгы кытыыларын кытта силбэһиннэрэр улахан сабыдыаллаах.

Оһоҕу бэлэмнээһин кэнниттэн мембраны кириэппэскэ уонна тардарга аналлаах фурураны — тэрили бөҕөргөтөр. Болтоҥолары, кириэппэстэри уонна хайаҕаһы куһаҕан өттүнэн уларытар, ол иһин үгүс оҥорооччулар кириэппэс систиэмэтин араас варианнарын (холобур, РИМС) угар, каадырдар кэлим буолууларын тутуһаллар.

Сорох барабааннары уонна бублиннары оҥорон таһаарыы араас ритуалларынан инструменнарга «дууһаны» кылаатынан, онтон да атын үстүрүмүөннэринэн доҕуһуолланар кыахтаах.

## Быһаарыылар
Городок (көрдөөх-нардаах биэрии)

**Городок** () —телевизионнай юмористическай биэрии. Бастакы биэрии 1993 с. муус устар 17 күнүгэр Петербург Бэһис каналыгар тахсыбыта, оттон 1993 с. от ыйыттан РТР каналга тахсар. Сүрүн оруолларга оонньууллар уонна биэриини ыыталлар Илья Олейников уонна Юрий Стоянов. Бастаан «Новоком» студия таһаарар этэ, онтон 1995 с. олунньутуттан биэрии бүтүөр дылы «Позитив TV» студия таһаарар.

Илья Олейников өлбүтүн кэнниттэн биэрии сабыллыбыта. Юрий Стоянов этэринэн, Олейниковы сатаан уларытар киһи суох.

Уопсайа 305 биэрии таҕыста.

## Историята
## Рубрикалара
* **Двести** (1993-1997, 2006) - сонун биэриитигэр пародия, ыытааччы - Илья Олейников.
* **Реклама** (1993-2012, бастакы хас да тахсыыларга "Рекламный тацет" диэн ааттаах этэ) - бэйэтин кэмигэр улахан биллиилээх рекламнай роликтар пародияланаллар.
* **Приколы нашего городка** (1993-2002, иккис аата - "Скрытая камера") - урут биэрии аайы көстөр рубрика. Бу рубрикаҕа көннөрү дьоннору эрдэттэн бэлэмнэммит артыыстар дьээбэлииллэр. Бу рубрика көстөр эрдэҕинэ биэриигэ бүтэһик кэлээччи.
* **Игры Доброй Неволи** (1993)
* **Ужас** (1993-2012, бастакы хас да тахсыыларга "Страх" диэн ааттаах этэ) - бу рубрикаҕа хара юмор онньонор. Биллэр өттө - бүтүүгэ ким эрэ хаһытыыр.
* **Вернисаж** (1993-2012) - бу рубрикаҕа оонньуу кэнниттэн "хартыына аата" көстөр.
* **Мужикальная пауза** (1993-1997) - ханнык эмэт ырыа пародияланар. Музыкальнай клип курдук көстүүлээх.
* **Кино** (1994-2012) - уһун сюжеттаах киинэ курдук бэриллэр анекдот.
* **Киноанонс** (1999-2012)
* **Сказка** (1995-2012)
* **ЖЗЛ - Жизнь замечательных людей** (1995-2012) - оонньоон былыр олорбут ытыктабыллаах дьон олохторуттан устуоруйа бэриллэр.
* **Послесловие** (1995-2012)
* **Специальный репортаж** (2006-2012)

Манна диэн эттэххэ, рубрикалар ааттара наар тахсыбаттар, уонна ааттара араастаан уларыйар этэ. Холобур, "Планета городок" диэн тахсыыга Ужас диэн рубрика Ужасы планеты Г. диэн ааттаах, оттон Военный Городок диэн тахсыыга Мужикальная пауза аата тахсыбат, ол аатын оннугар Когда поют солдаты спокойно музы спят диэн сурук тахсар.

## Наҕараадалара

## Сигэлэр
* Официальнай ситим-сирэ
Call of Duty: Ghosts

**Call of Duty: Ghosts** —  () — өссө атыыга тахса илик 3D-шутер онньуу. Call of Duty сиэрийэ тохсус оонньуута. Infinty Ward студия оҥорор. Оонньуу анонса 2013 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр буолбута, 2013 сыл  ахсынньы 15 күнүгэр тахсыахтаах

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайта
Maxthon

**Maxthon** (урукку аата **MyIE2**, сахалыы тылбааһа *«Мокустуон былыт көрдөрөөччү»*) - босхо веб-браузер (көрдөрөөччү). Оҥорооччута - Maxthon Asia Ltd. диэн кытай хамаанньата. Microsoft Windows, Mac OS, Android, iOS платформаларга баар.

Бүтэһик 4.1.0.3000 версията 2013 сыл бэс ыйын 27 күнүгэр тахсыбыта.

## Устуоруйата
* 2003 - MyIE2 тахсар;
* 2004 - MyIE2 аата Maxthon диэҥҥэ уларыйар, аны браузер аан дойдуга биллэр буолар;
* 2005 - Maxthon кыбытыктары синхронизациялааһыннаах бастакы браузер буолар;
* 2006 - Дьуҥуаньцунь куоракка сүрүн офис аһыллар, Maxthon 2 бета-версията тахсар;
* 2007 - Maxthon 2 тахсар, холбоһук пуондата тэриллэр;
* 2008 - Maxthon браузеры 170 мөлүйүөн киһи туруорунар, браузер Webware 100 уонна атын наҕараадалары сүүйэр;
* 2010 - Maxthon 500 000 000 хачайдааһыннаах буолар, Европаҕа "саамай талыылаах" диэн ааттанар;
* 2010 - Maxthon 3 версията тахсар, Кытайга бастакы икки мотуордаах браузер. Бу кэмтэн сүрүн мотуор WebKit буолар;
* 2011 - Android платформаҕа тахсар;
* 2012 - Mac OS уонна iOS платформаҕа тахсар.

## Көрдөрөөччү туһунан
Көрдөрөөччү бастакы версияларыгар Trident (Internet Explorer) диэн мотуор туттуллар үһү. Ол кэмнэргэ элбэх ситим-сир (сайт) Internet Explorer-га эрэ үлэлиир этэ, оттон ол көрдөрөөччү кыаҕа аҕыйах этэ. Maxthon буоллар атын көрдөрөөччүлэргэ көстүбэт ситим-сирдэри сөпкө көрдөрөр, уонна кыаҕа быдан элбэх.

Үһүс версияттан саҕалаан WebKit мотуор туттуллар, ол гынан баран Былыргы эрэһиим диэн пуунсуйаннан туһанан Trident туттуохха сөп. Maxthon 3.0 Internet Explorer-га эрэ үлэлиир ситим-сирдэри аптамаатынан быһаарар.

Төрдүс версияттан «Былыт көрдөрөөччү» (*Cloud Browser*) диэн иккис ааттаах. Туһанааччы кыбытыктара, сиэссийэлэрэ, көрдөрөөччү сурунаала уонна туруоруулара синхронизацияланыахтарын сөп. Туһанааччы билэлэрин Былыкка ыытыан син, онтон атын оҥоһууттан (холобур, төлөпүөнтэн эбэтэр планшеттан) ол билэни хачайдыан сөп. Ол иһинэн, Былытынан атын дьоннорго сигэлэри, тексты уонна нүөмэри ыытыахха сөп.

## Кыаҕа

## Наҕараадалара
* Webware 100 (2008 с., муус уст.)
* Webware 100 (2009 с., ыам ыйа)
* Best Android Browser (2013 с., кулун тутар)
* Best iPad Browser (2013 с., кулун тутар)
* Best Small Market Desktop Browser (2013 с., кулун тутар)
* уо. д. а.

## Сигэлэр
* Официальнай ситим-сирэ (нуучч.)
622 сыл

## Туох буолбута
* От ыйын 16 күнэ — Ислаам халандаарын саҕаланыыта. Хиджра (араабтыы "көһүү") сылыттан саҕаланар. Бу күн эргин Мухаммед бастакы мусульмааннары кытта Меккаттан Мединаҕа көһүүтүн саҕалаабыт, кэлин иккис халиф саҕана халандаардарын уларыталларыгар ый халандаарынан ол сыл бастакы ыйын бастакы күнүн саҥа халандаар бастакы күнүнэн талбыттар.

* Балаҕан ыйын 20 — Мухаммед батыһааччыларын илдьэ Меккаттан Мединаҕа көспүт (хиджра).

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-05

Нам улууһа|thumb|50px
*Нам улууһугар 19 нэһилиэк, 24 нэһилиэнньэлээх пуун баар. Иккис Хомустаах нэһилиэгигэр 4 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр (ойууга күөҕүнэн бэлиэтэммит).
*Нам Салбаҥыгар төрөөбүт киһи Сунтаар улууһун Ытык киһитэ буолбута.
*Бастакы Дыгын оонньуулара 1995 сыллаахха Дьокуускай куорат ыһыаҕар ипподромҥа буолбуттара.
*Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх чөмпүйүөнэ, XVII Манчаары оонньууларын чөмпүйүөнэ 1977 сыллаахха төрөөбүтэ.
*Арассыыйа билимин академиятын бэһис бэрэсидьиэнинэн олорбут киһи бу дуоһунаска 18 сааһыгар анаммыта уонна үйэ аҥарыттан ордук олорбута.
*Нуучча тылын бастакы быһаарыылаах тылдьытын XVIII үйэ бүтүүтүгэр дьахтар таһааттарбыта.
*Саха аатырбыт худуоһунньуга дьэбириэй тыйаатырыгар режисердуу, Уссурийскай заповедникка егердии, Сахалииҥҥа балык собуотугар үлэлии сылдьыбыт кэмнэрдээх.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-06

thumb|50px
* Екатерина II дьүөгэтэ Арассыыйа учуонайдарын салайбыт соҕотох дьахтар этэ.
* Арассыыйа Билимин Академиятын үлэтин сөргүппүт киһи устуоруйаҕа отой атынынан аатырбыта.
* Камчаатка кытылын каартаҕа киллэрбит, хас да арыыны уонна архипелаагы арыйбыт муораннан устааччы айанньыт-географ литератуураҕа бириэмийэлэр ахсааннарын элбэппитэ.
* Ирландия аатырбыт суруйааччытын (ойууга) айымньытыгар биир эрэ күн ойууланар. Бу күнү билигин аан дойду барыта бэлиэтиир.
Тобул

**Тобул** — 1992 сыллаахха Саха Сиригэр тэриллибит ыччат интеллектуальнай кулууба. Брейн-ринг уонна Что? Где? Когда? оонньуулары ыытар эбит. Саха государственнай университетын устудьуоннара тэрийбиттэрэ. Бастакы президеннэрэ - Ньургун Иванов. Көҕүлээччи Иван Шамаев.

Кэлин этнографическай хабааннаах экспедициялары тэрийэн барар. Ол курдук Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьаллар. Олохтоох омук олоҕун-дьаһаҕын үөрэтэллэр. Кэлин "Солуута суохтар" КВН хамаандатын тэрийэн хас да испиэктээҕи туруораллар: "Нотр Дамм де Пари" (2002) уонна "Ромео уонна Джульетта" (2003) мюзиклларын ыччат сэҥээрэр.

2003 сыл сайыныгар Орто Дойдуга Москубаҕа үөрэнэр ыччат Түмэн түмсүүтүн кытта сайыҥҥы оскуоланы тэрийэллэр. Эһиилгитигэр бу икки түмсүү холбоһон Түмэн диэн ааты ылыналлар. Хас да көлүөнэ ыччат Тобултан кынат анньан Саха республикатын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2013-07

50px|мини
* 1993 сылтан 2013 сылга дылы «Городок» биэрии уопсайа 284-тэ тахсыбыт.
* Чурапчы Кытаанаҕын детсаадын иитээччитэ икки диссертацияны көмүскээбитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык Киһитин аатын сүкпүтэ. 
* 90-с сылларга Тобул кулууп кыттыылаахтара Аимҥа, Байкаалга, Монголияҕа, Бурятияҕа, Татарстааҥҥа тиийэ сылдьыбыттара.
* Сорох үүнээйилэр сэбирдэхтэрэ умнастан үөскээбэтэхтэр.
Сионизм

**Сионизм** (, *цийону́т* — Иерусалимҥа баар Сион хайа аатыттан) — дьэбириэй омук интэриэһин көмүскүүр идеология. Бу идеология иһинэн араас таһымнаах уонна хайысхалаах хамсааһыннар бааллар — социалистыыттан ортодокс итэҕэлгэ тиийэ. 

## Сигэлэр

* «''Сионизм''» ыстатыйа Брокгауз уонна Ефрон тылдьытыгар
* Сионизм устуоруйата  Дьэбириэй агентствотын саайтыгар
* Сионистар киин архыыптара (Иерусалим) 
* Сионизм психологията  — араабтар көрүүлэрэ
* ''Ю. Кошаровский''. «Мы снова евреи. Очерки по истории сионистского движения в бывшем Советском Союзе».
Чуукаар (суолталара)

*Чуукаар нэһилиэк (Ньурба) - Ньурба улууһун нэһилиэгэ;
*Чуукаар (Ньурба улууһа) - Чуукаар нэһилиэк киинэ;
*Чуукаар - суруйааччы Прокопьев Прокопий Яковлевич псевдонима.
Мыыза

[thumb|350px|right|[Саусти мыыза]]
**Мыыза** (, , ) — Эстонияҕа, Латвияҕа уонна Ингерманландияҕа — ойуччу турар баай уһаайба (, ).

## Галерея

Билэ:Lohu mõisa peahoone (1).jpg|Лоху мыыза
Билэ:Saue mõisa peahoone, 18.saj (1).jpg|Сауэ мыыза
Билэ:Järlepa mõisa peahoone.jpg|Ярлепа мыыза
Билэ:Kehtna mõisa peahoone1.jpg|Кехтна мыыза
Билэ:Vasalemma mõisa peahoone, 1893 (3).jpg|Вазалемма мыыза
Билэ:Laitse mõisa peahoone2, 19.saj.jpg|Лайтсе мыыза
Билэ:Ääsmäe mõisa peahoone2011.jpg|Аасмяэ мыыза


## Сигэлэр
* Эстония мыызалара  // Эстония национальнай түмэлин ситим-сирэ
Муҥур (кыыл)

275px|мини|Муҥур сайыҥҥыта
**Муҥур**, эбэтэр **мукучу** (, ) — солоҥдотуҥулар кэргэннэрин  уустарыгар киирэр сиэмэх кыыл. Хотугу эҥэлэй бары континеннарыгар үөскүүр. 

Муҥур — сиэмэх кыыллар аймахтарын саамай кыра бэрэстэбиитэлэ. Уһун имигэс эттээх-сииннээх, түүтүн өҥүнэн кырынааска майгынныыр, ол эрээри кинитээҕэр кыра. Кырынаастан биллэр-көстөр уратыта — кутуруга кылгас, биир кэлим өҥнөөх, төбөтүгэр харата суох.