Мөлтөөһүн кэлиитэ

Омук эмиэ киһи курдук саҥалыы үөскүүр, сайдар, күүһүрэр уонна мөлтүүр, эстэр, симэлийэр кэмнэрдээҕин арааран билэн таба туһаныы эрэйиллэр. Элбэх сайдыыны ситиһэ сылдьыбыт, атын омуктары бас бэриннэрэн уһуннук салайан олорбут омук мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ сэриини тоҕо тардан кэбиһэрэ остуоруйа үөрэҕиттэн биллэр.

Атын омуктардыын эйэлээх сыһыаны тутуһан олохторун олорор омуктар төһө да мөлтөөтөллөр, аҕыйааталлар эстэн, букатын симэлийэн хаалбакка атын омукка уларыйаллар. Саҥарар тыллара сүтэн хаалбакка тыһыынчанан сылларга туттулла сылдьыан сөп. 

Кэккэлэһэ олорор омуктарын баттаабыт, туората сатаабыт омук мөлтөөтөҕүнэ бары көмөлөөн суох оҥороллор, симэлитэллэр, күллэри көтүтэллэр. Уһун үйэлээх сахалар үөрэхтэрэ этэринэн “Тыал буолбуттарга” кубулуталлар. Сайдыыны ситиһэр кэмигэр импиэрийэни үөскэппит, элбэх омуктары баһылыы сылдьыбыт омук мөлтүүр кэмэ кэлиитигэр былыргыттан үөскээн кэлбит улуутумсуйар, улаатымсыйар санаата улааппыта тардарыттан “улуу” омук буола сатыыра өссө улааттаҕына аттыгар олорор омуктары кытта сэриилэһэн, элбэхтик өлөрсүүнү үөскэттэҕинэ, кэлин, улаханнык мөлтөөтөҕүнэ бары көмөлөөн имири эһэн кэбиһиэхтэрин сөп. Саҥа эрэ саҕаланыытыгар Европаҕа хууннар эстиилэрэ итинник суолунан барбыт буолуон сөп.

Омук мөлтөөһүн кэмигэр киирдэҕинэ ахсаана аҕыйыырыттан улахан сэриини тоҕо тардарын дьон былыргыттан билэллэр. Ол барыта урукку кэмнэртэн олохсуйан хаалбыт улуутумсуйар санаа иҥэн сылдьара тардарыттан буолар. Бу сэриилэри өссө омук бэстилиэнэй, симэлийиини  аҕалар сэриилэрэ диэн быһааран биэриэххэ сөп.

“Лебединая песня” диэн нууччалыы өс хоһоонунан бэстилиэнэй ырыаны истии этиллэр. Бу өс хоһооно омук эстэр, симэлийэр кэмэ кэлэригэр улахан сэриини саҕалаан уһуннук умнуллубат тыаһы-ууһу таһаарарын, алдьатыылары оҥорорун бэлиэтиирэ ордук суолталаах.

Мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьар омук дьоно бэйэлэрин күүһүрдэр, кыаҕырдар санааларыттан урукку кэмнээҕи “улуу омук” буолан аатыра сылдьыбыт кэмнэрин ахтан, санаан кэлэллэрэ элбиир. Оннук кыайыыны хатылаан оҥоро сатыырыттан, саҥалыы баһылыыр санаата киирэриттэн атыттары сэриилиирэ саҕаланыан сөп. 

19-с үйэҕэ, 1812 сыллаахха Франция күүһүрэн Европаны барытын сэриилээн ылан баһылаан баран Москваны ыла сылдьыбыта.

20-с үйэҕэ, Германия мөлтөөһүн кэмигэр киирэн Гитлер былааһы ылан 1939 сыллаахтан Европаны сэриилиирин саҕалаабыта.

21-с үйэҕэ мөлтөөһүн кэмигэр киирэн уларыйаллара тиийэн кэлбит омуктарынан Турция уонна Иран буолаллар. Бу омуктар хайдах үрэллэн саҥа омугу үөскэтэн ыһыллалларыттан, бу үйэҕэ Аан дойду олоҕо тутуллар. Улахан атомнай буомбаны оҥосто илик омуктар көннөрү сэриилэһэ түһэн баран эйэлээхтик быһаарсыахтарын сөп.

22-с үйэҕэ нууччалар уларыйар кэмнэрэ кэлэр. Бу үйэҕэ Аан дойду олоҕор улахан хамсааһыны Россия оҥороро сабаҕаланар. Ахсааннара аҕыйаан иһэрин Орто Азия, Кытай дьонунан толорунан биэрэрэ баһылыыр омук уларыйара түргэтииригэр тириэрдэр. Олус элбэх, улахан атомнай, термоядернай буомбалардааҕа “Бэстилиэнэй тыһыынчаны” аҕалыаҕын сөбө дьон кутталын улаатыннарар.

Омук мөлтөөһүнэ 300 сыл курдук кэмҥэ барар. 1825 сыллаахтан мөлтөөн барыы саҕаламмыт буоллаҕына уларыйыы кэмэ 22-с үйэҕэ кэлэр. Онно бэлэмнэнии саҕаламмытын бэлиэтинэн 2022 сыллаахтан Украинаҕа СВО-ну ыыта сылдьаллара буолар.

Атын омуктары кытта эйэлээхтик олорбут уонна олорор омук салайар былааһын да сүтэрдэҕинэ даҕаны эстиигэ тиийэн хаалбат. Арай олорор сириттэн хоту диэки эбэтэр хайалаах сирдэргэ үтүрүллэн хаалыан сөп. Сахалар “Күн сирэ көҥдөй, айыы суола аһаҕас” диэн өс хоһоонноро омук олоҕор тиийэн кэлэр ол улахан эрэйдээх кэмнэри, уларыйыыны кэлэр көлүөнэлэргэ биллэрэр аналлаах.

Атын омуктары кытта куһаҕан сыһыаннаах, элбэхтик сэриилээбит, салайар үлэттэн үтүрүйэн баттаабыт, саҥарар тылларын хааччахтаан атаҕастаабыт омук кэмэ кэллэҕинэ сир үрдүттэн симэлийэр куттала кырдьык тиийэн кэлэр. Кыаттарбыттар, баттаммыттар салайар былааһы илиилэригэр ыллахтарына урукку кэмҥэ баттаабыт тойотторун күдэҥҥэ көтүтэр, симэлитэр кыахтара улаатан хаалар.

Дойду аайы кыра омуктар билигин даҕаны колония таһымыгар олороллорун билинэн сылдьаллар. Баһылыыр омук мөлтөөбүтүн кэннэ кыра омуктары атаҕастааһын, саҥарар тылларын баттыы, туората сатааһын өссө улаатан барыга-бары тарҕанар. Телевизэр, компьютер, интернет барыта баһылыыр омук былааһыгар бааллар уонна кыралар саҥарар тылларыгар  батталы, туоратыыны үөскэтэллэр.

Омук баһылыыр былааһын сүтэриитэ, атыттарга былдьатыыта эстии диэн сыыһа ааттанар. Омук барыта хаһан да эстибэт, арай салайар былааһа уларыйарын улаатыннаран, күүркэтэн этэллэр. Салайар былаас суох буолуута омук эстиитигэр, симэлийиитигэр тириэрдибэт, улахан уларыйыылары уонна салайыы саҥа көрүҥүн эрэ аҕалар.

Уһуннук салайар былааска олорор салайааччылар диктатураны үөскэппит салайар былаастарын былдьатыахтарын баҕарбаттарыттан уларыйыылар киириилэрин итинник күүркэтэн ааттыыллар уонна көмүскэнэ сатаан сэриилэһиигэ тиийэн хаалаллар. Кинилэр бэйэлэрэ  салайар кэмнэригэр араас күүһүлээһиннэри, баттааһыннары оҥорбуттара, атыттары туораппыттара элбэҕиттэн былаастарын сүтэрдэхтэринэ суукка-сокуоҥҥа түбэһэр туруктаахтара ордук турунан туран  көмүскэнэ, араас албастары уонна ол-бу саҥаны айыылары оҥорон туһана  сатыыллара үксээн хааларыгар тириэрдэллэр.

Улуутумсуйуу угаарыгар оҕустаран өйдөрө-санаалара мастыйан хаалбыт омук дьоно түргэнник уларыйан көнө, тупса охсоллоро олус ыраах, саҥа көлүөнэлэр үөскээн тахсан уларыйыылары киллэрдэхтэринэ эрэ кыаллар суол буолар. Дьон өйө-санаата көнүүтэ уһун кэми, хас да көлүөнэлэр уларыйар кэмнэрин ылыан сөп.

Жозеф Боррель диэн Европа Сойууһун парламенын салайааччыта “Россияны сэриигэ кыаттарыы эрэ көннөрүөн сөп” диэн эппитэ биллэр. Бу быһаарыы 20-с үйэҕэ немец фашистарын сэриигэ кыайыы эрэ көннөрбүтүттэн тирэх ылара ордук туһалаах суолталаах. 

Атын дойдуга саба түһүүттэн элбэх сири былдьааһын табылыннаҕына, аны саҥа сэриилэри саҕалааһын куттала улаатар. Ахсааннара аҕыйаан иһээччилэр аҥардастыы салайар былааһы тутан олороллорун сөбүлээбэттэр бэйэлэрин биллэрэн иһиэхтэрин сөп.

Кавказ омуктарын баһылыыр чеченнэр билигин улаханнык күүһүрэн, бэйэлэрин билинэн сылдьаллар. Мөлтөөбүт Россия бу омуктар арахсалларын, туспа баралларын кыайан тутар, урукку курдук сэриинэн хам баттыыр кыаҕа сотору кэминэн суох буолуон сөп.

Атын регионнары Москва экономика өттүнэн хам баттыырыттан бары босхолонуохтарын баҕара саныыллар эрээри, экономика тутулуктара уларыйа охсубаттар. Арай бу баҕа санаа күүһүрэн олоххо киирэригэр кыайыыны ситиспэтэх саллааттар төннөн кэлиилэрэ мөлтөөһүнү биллэрэн улахан оруолу ылыан сөп. 

Омук мөлтөөһүнэ аан бастаан эр дьон аҕыйыылларыттан саҕаланар. Сэрии өссө улаханнык уонна түргэнник эр дьону аҕыйатар. Саамай кыахтаах, күөгэйэр күннэригэр сылдьар эр дьону сэриигэ ыҥыран ылан суох оҥороллор. Омукка эр дьон аҕыйааһыннара атын, кэлии омуктар күүһүрүүлэрин уонна элбээн иһиилэрин үөскэтэн мөлтөөбүт омук симэлийэрэ өссө түргэтииригэр тириэрдэр. 

Россия олохтоох омуктара билигин күүһүрэн, ахсааннара эбиллэн иһэрин быһааран сэриигэ элбэхтик ыҥыран ылаллар. Омук ахсаана эбиллиитэ аттынааҕы омуктары үтүрүйэн олорор сирдэриттэн сыҕарытан барарын саҕалыыр. Бу күүһүрүү дьайыыта салайар былааһы бэйэлэрэ ылыахтарын баҕарар санааларын улаатыннарар. 

Салайар былаас кэмэ кэллэҕинэ уларыйыытын демократия үөрэҕин тутуһан быыбардааһын көмөтүнэн эйэлээхтик ситиһиэххэ сөбө сайдыыны ситиһэр санаалаах дьон баҕа санаалара буолар. Тоталитарнай былаастан босхоломмут дьон демократия үөрэҕин тутуһаллара былаас уларыйдаҕына сайдыыны ситиһэллэрин түргэтэтэр.

Дьон баҕа санаалара туоларын туһугар кыһаннахтарына, тугу эмэ оҥордохторуна ситиһиини аҕалар кыахтаналлар. Арай туохха барытыгар аһара барбат буолууга сахалар таҥараларын үөрэҕэ үөрэтэрин тутуһа сырыттахха киһилии быһыылары оҥорон туһаныы табыллар.

Импиэрийэни баһылыы сылдьыбыт омук мөлтөөһүн кэмигэр киириитэ аныгы, тупсубут да кэмҥэ улахан сэриитэ суох кыаллыбат кыахтааҕын кыра сэриилэр буола тураллара биллэрэр. (1,88).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.