open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дьабаараскы

**Дьабаараскы** эбэтэр **дьабара** () — кэрбээччилэр этэрээттэригэр киирэр үксүн киһи үүннэрэр үүнээйилэринэн аһылыктанар Саха сирин киинигэр үөскүүр кыра соҕус кыыл.

## Эбии көр
Өргө

## Быһаарыылар
Дьабара отоно

**Дьабара отоно** (, ) - үрэх кытылын саастарыгар, өрүс хочолоругар толооннорго, таас хайалар иэдэстэригэр үүнэр 15-25 үрдүктээх эмтээх талахтыҥы үүнээйи, болчуохтардаах умнаһа сир аннынан барар, онтуката хоччорхой сэбирдэхтэрдээх сүүмэҕинэн түмүктэнэр, кыһыл өҥнөөх төгүрүк отоннордоох буолар.

## Морфологията
Дьабара отоно намыһах , 15-20 см эрэ үрдүктээх тэлгэнэн үүнэр сэппэрээк , уһун түмүктэрдээх курдук силиргэхтээҕиттэн синньигэс элбэх салаа силистэр тахсаллар. Лабаалара саһархайдыҥы от күөхтэр , көнөлөр эбэтэр өҕүллэҕэстээхтэр , 10-50 буола -буола бөлөхтөөн үүнэллэр . Сымыйа астара отоннуҥулар , төгүрүктэр ,кыһыллар, 6-9мм уһуннаахтар, үксүн биир ,хаһан эмэ икки ,сиэмэлээхтэр. Сиэмэлэрэ ньолбуһахтар ,күрэҥ дьүһүннээхтэр.

## Үүнэр сирэ
Өрүс кытыыларын хайыр таастаах эниэлэрэ ,кураанах хочолоро ,мыраан тэллэҕинээҕи ойуур быыстаах истиэптэрэ.

## Тарҕанан үүнэр сирэ
Республика киин оройуоннара.

## Туттуллар органнара
Саҥа лабаалара .От күөх дьабара отонун лабаатын үөһээ өттүн быһан от ыйын бүтүүтүттэн балаҕан ыйын бастакы аҥарыгар диэри хомуйуллар .

## Химическэй састааба
Медицинаҕа өрдөөҥҥүттэн туттуллар эфедрин дьабара отонугар баар хас даҕаны изомернай алкалоидтардан саамай сыаналааҕынан ааҕыллар (Соколов ,1952). Алкалоидтар кини отонун күөх лабааларыгар эрэ мунньуллаллар эбит.Дьабара отонун алкалоидтара араас дойдуга тус-туһунан эбиттэр. 

Саха сирин киин оройуоннарыгар баар дьабара отонун лабаалара эмиэ алкалоидтаахтаара быһаарыллыбыт.От ыйын ортотугар хомуллубут ити отон сэбирдэҕэр 1,06%алкалоидтаах ,атырдьах ыйын бүтэһигин диэки 0,78% диэри .Балаҕан ыйын бүтүүтүгэр алкалоид аҕыйыыр эбит . Алкалоидтартан ураты дьабара отонугар дубильнай веществолар: күөх лабаатыгар -7,9 %,силистэригэр -0,38 %,аҕыйах флавоноидтар ,бэрт кыра сапониннар булуллубуттар . Эфирдээх арыылар көстүбэтэхтэр ( Макаров ,1970)

## Медицинаҕа туттуллуута
Дьабара отонун отун сырье курдук эфедрин алкалоиды ыларгатутталлар . Отонун отуттан ылыллыбыт эфедрины бронхиальнай астманы ,коклюһу эмтииргэ , бронхикка ,мурун тымныйан олус ытырдарга ,хаан баттааһына наһаа түһэригэр ,о. д. а. туттуллар.

Дьабара отонун отун көөнньөһүгэ аҥардастыы хаан баттааһына үрдүүр түбэлтэтигэр ,ньиэрбэлэрэ ыалдьар ,утуйбат буолбут ,сүрэх ыарыылаах дьоҥҥо сэрэхтээх .Эфедрини киин ньиэрбэ систематын (КНС) күүркэтэриниһин киэһэ иһэр көҥуллэммэт.

## Быһаарыылар
2. Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ ,  А.П.Басыгысова ,Дьокуускай , 2004
Дьабара эрбэһинэ

**Дьабара эрбэһинэ** (, ) - тураҥнаах ходуһаларга, кумах сирдэргэ, сыыр эниэлэригэр, ордук хойуутук оһорбо уонна дьон олорор сирдэрин аттыларыгар үүнэр төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх, дьукаах сибэккилэрдээх биир сыллаах от үүнээйи.

## Быһаарыылар
Дьабарааскы ото

**Дьабарааскы ото** (, ) - толооҥҥо, ходуһаҕа үүнэр төбө өттүлэрэ иккилии салаалаах ктарыта үүммүт сэбирдэхтээх, саһархайдыҥы маҥан бытархай сибэккилээх биир сыллаах от үүнээйи.

## Быһаарыылар
Дьабыл

**Дьабыл** - кытарах, ыаммат ынах, биэ; төрөөбөтөх, оҕоломмотох дьахтар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Дьабыл (нэһилиэк)
Дьаҕа

**Дьаҕа** — 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй лэкэчэк курдук саха музыкальнай үнүстүрүмүөнэ. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастрадаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар.

## Быһаарыылар
Дьалбыыр

**Дьалбыыр** - алҕааһын, куһаҕан тыыны, ыарыыны үүрээр соруктаах үөтүү, тэйитии. Иккис суолтата - ойуун кымньыыта - үс, сэттэ эбэтэр тоҕус сиринэн кыл баайыллыбыт талаҕа.

## Быһаарыылар
Дьана

**Дьана** — культурнай үүнээйи астаммат туһата суох хос лабаата. Бу салаалары ылҕааһыны, быһыыны *дьаналааһын* диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Дьахтар талаҕа

thumb
**Дьахтар талаҕа** (, ) — намыһах сииктээх сиргэ үүнэр обургу кыһыл талах.

## Эбии көр
* Кыһыл талах

## Быһаарыылар
Дьагда

**Дьагда** - тиит, харыйа мастардаах муохтаах сиргэ үүнэр 100-120 см үрдүктээх, сыылар силистэрдээх уонна улахан сарбайбыт төбөлөөх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх сүөһү аһылыга буолар от үүнээйи.

## Быһаарыылар
Дьабын

**Дьабын** - куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр.

## Быһаарыылар
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-08

thumb|IMF сүрүн дьиэтэ
* Тыһаҕас, борооску уратыларын син билэр буоллахптытына, ньылба диэн тугун билэрбит саарбах. Ньамарҕана диэни отой да билбэппит буолуо.
* Ньаадьы диэн тыл биир суолтата ынах-сүөһү иччитэ, иккис суолтата — аймахтыыларга сыһыаннаах.
* Дьокуускайдааҕы култуура уонна искусство колледжа 1937 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр икки сыллаах культпросвет үлэһиттэр оскуолаларын быһыытынан олохтоммута.
* Сотуун өлүү бациллатын, холера вибрионун уонна сэллик палочкатын арыйбыт Роберт Кох 13 оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
* Аан дойдутааҕы харчы пуондата 180-тан тахса дойдуттан харчы хомуйар (ойууга).
Лапу-Лапу

thumb|Лапу-Лапу мэҥэтэ, Мактан арыы, Себу провинция, Филиппииннэр
**Лапу-Лапу** (, 1491—1542) — испаан колонизатордарын утары охсуспут Мактан арыы баһылыга (Филиппин арыылара), сэриигэ Магеллааны өлөрбүтүнэн биллэр киһи, Филиппин национальнай дьоруойа. 

## Мактан арыыга сэрии
Португаалец Магеллаан баһылыктаах Испания эспэдииссийэтэ Себу арыы баһылыгын кытта эйэ дуогабара түһэрсэр. Бу дуогабар быһыытынан тулалыы биистэр баһылыктара бары Испания хоруолугар түһээн төлүөхтээхтэрэ. Мактаан арыы баһылыга Лапу-Лапу онтон батынар. Магеллаан Мактааҥҥа баран бу биистэри күүһүнэн күһэйэн түһээн төлөтөргө сананар. Муус устар 27 күнүгэр  1521 сыллаахха испааннар Мактааҥҥа устан тиийэллэр уонна хас да дьиэни уматаллар. Лапу-Лапу испааннарга саба түһэр уонна Фернан Магеллааны хапсыһыыга өлөрөр.

## Сигэлэр

* Лапу-Лапу в словаре по Филиппинам
Дьирбии

**Дьирбии** - өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын ыкардынааҕы үрдэл.
Өрүс тардыыта

**Өрүс тардыыта** — хас биирдии өрүс уу ылынар анал сирдээх буолар. Өрүстэр тардыыларын кирбиитэ өрүс дьирбиитэ диэн ааттанар.
Дьиэл

**Дьиэл** - дьиэ, ураһа, хаппахчы о.д.а. ааннарын үөһэттэн түһэр тирии, туос сабыылара, тирии халҕан.

## Быһаарыылар
Дьорооппо

**Дьорооппо** (, ) — өрүстэр кытылларыгар, хойуу талахтар быыстарыгар, бадарааннаах ходуһаларга үүнэр уһун ньолбуһах хахтаах астаах, умнаһын төрдүнээҕи сэбидэхтэрэ куорсуннуҥу көрүҥнээх, умнаһын сэбирдэхтэрэ төрдүлэринэн эминньэхтэртээх, сибэккитин эминньэхтэрэ саһархай дьүһүннээх от үүнээйи.

## Быһаарыылар
Дьоруо

**Дьоруо** - икки хаҥас эбэтэр икки уҥа атахтарын хардары-таары тэҥҥэ ылан айанныыр ат. Маннык ат киһини сахсыйбат, онон айанныырга сынньалаҥ. Көлүнэр оҕус кытта дьоруо буолуон сөп.

Кулун дьоруо - төрүөҕүттэн бэйэтэ дьоруо. Бадьара дьоруо - үҥкүүлээн эрэр курдук түөрт атаҕын киэҥник түөрт аҥыы түһэрэн айанныыр (кэтит түөстээх, самыылаах ат туһунан). Уу дьоруо - уу долгунун курдук айаннатар ат.

## Быһаарыылар
Дьукаах-сибэкки

**Дьукаах-сибэкки** (, )  — сорох үүнээйилэр сибэккилэрэ биир бөлөх буолан биир умнаска олоруулара ааттанар.

## Быһаарыылар
Дьуос

**Дьуос** — саха ууһа охсор түөрт кырыылаах тимир тоһоҕото.

## Быһаарыылар
Дьураактар

**Дьураак** (Дьур. *ненэй ненэч* (тылыттан тылыгар «дьингнээх киһи»), *хасово*, *нещанг;* урукку — *самоеддар*, *юрактар*) эбэтэр **ненецтэр** - Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа.

Дулгааннар дьураак диэн ненецтэри ааттыыллар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Мандаадыр
* Саамай
Марина Цветаева

**Марина Ивановна Цветаева** (1892, Москуба, — 1941, Елабуга, ССРС) — нуучча поэта, тылбасчыта, XX үйэ бөдөҥ поэттарыттан биирдэстэрэ.

## Олоҕо

Марина Цветаева 1892 сыллаахха балаҕан ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүтэ. Аҕата, Иван Владимирович, — Москуба университетын профессора, биллиилээх филолог уонна искусствовед; кэлин Румянцев түмэлин дириэктэрэ уонна и основателем Ойуулуур ускуустуба түмэлин тэрийээччи. Ийэтэ, Мария Мейн (төрдө — нууччатыйбыт поляк-ниэмэс ыалыттан), пианистка этэ, Антон Рубинштейн үөрэнээччитэ. 

Уустук олоҕу олорбута. Икки кыыстааҕыттан биирэ оҕо дьиэтигэр иитиллэ сылдьан аччыктаан өлбүтэ. 1922—1939 сылларга кэргэнин үрүҥ эппиһиэри батыһан эмиграцияҕа олорбута. Онтон кэргэнин дойдутугар төннөрүн көҥүллээбиттэригэр ССРС-ка кэлбиттэрэ. Ол сыл сайыныгар кыыһын Ариаднаны уонна кэргэнин Эфрону хаайбыттара, кэлин кэргэнин ытан өлөрбүттэрэ. Соҕотох уола сэрии кэмигэр 1944 сыллаахха бааһыран өлбүтэ.

Бэйэтэ Елабуга куоракка Татарстааҥҥа көскө сылдьан 1941 с. атырдьах ыйын 31 күнүгэр бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.
Көмүллүбүт сирэ чуолкай биллибэт, 1960 с. Елабуга кылабыыһатыгар эдьиийэ Анастасия кириэс туруортарбыта.
Дьуукуннар уустара

**Дьуукуннар уустара** - Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр уус. Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр биир көрүҥ - дьуукун киирэр.
Дьүккэ

**Дьүккэ** () — харах дьэҥкир сарыыта, тас бүрүөтэ.

## Быһаарыылар
Дьыллык

**Дьыллык** — үс саастаах көлүллүбэтэх да, мииниллибэтэх да эмис таба.

## Быһаарыылар
Боткин Сергей Петрович

**Боткин Сергей Петрович**  (1832—1889) —  Арассыыйа аатырбыт бырааһа.

Сергей Петрович Боткин 1832 сыллаахха Москубаҕа чэйинэн эргинэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Москубатааҕы университет медицина салаатыгар үөрэммит. Үөрэнэ сылдьан Сеченовтыын доҕордоһор эбит. 1854 сыллаахха Москубаҕа холера эпидемиятын утары охсуһууга кыттыбыт. 1855 сыллаахха университеты бүтэрбит. Кырыымҥа сэриигэ Н. И. Пирогов  салалтатынан быраастаабыт, Симферополь госпиталыгар ординатордаабыт. 

1860 сыллаахха Петербурга көспүт, медицина дуоктарын учуонай истиэпэнигэр диссертация көмүскээбит (тиэмэтэ: «О всасывании жира в кишках»). 1861 сыллаахха, 29 сааһыгар клиника салайааччытынан анаммыт, профессор сыбаанньатын ылбыт.

1865 сыллаахха эпидемиологтар уопсастыбаларын тэрийбит. Ол уопсастыба иһинэн чума, холера, тиф, уоспа, дифnерия уонна скарлатина эпидемиологияларын үөрэппит. Бу кэмҥэ саһарар ыарыы төрүөтүнэн инфекция буолар диэн өйдөбүлү киллэрбит. Бу ыарыы кэлин Боткин ыарыыта диэн ааттаммыта, XX үйэҕэ төрүөтэ вирус буолара дакаастаммыта, билигин гепатит А диэн аатынан биллэр.

1874 сыллаахха дьахтар биэксэллэр оскуолаларын арыттарбыт, 1876 сыллаахха — «Дьахтар быраастар куурустарын». 1866 сыллаахха Боткин ис дьыала министиэристибэтин Медицинэҕэ сэбиэтин чилиэнэ буолбут. 1878 сыллаахха Нуучча быраастарын уопсастыбатын бэрэстээтэлинэн талыллыбыт, өлүөр дылы салайбыт. 

1889 сыллаахха ахсынньы 24 күнүгэр Францияҕа Ментона куруорка өлбүт. Москубаҕа Новодевичье кылабыыһаҕа көмүллүбүт.
Дьында (муус)

**Дьында** - саас кытылтан тэйбит уонна кэбирээбит муус; кута эбэтэр күөл кытыытыгар ирэн эрэр муустаах бадараан.

## Быһаарыылар
Дьуукун

thumb|250px

**Дьуукун** (, ) - Саха сиригэр сэдэхтик көстөр үксүн ууга сылдьар бөдөҥ кыыл. Дьуукуннар уустара Солоҥдотуҥулар кэргэннэригэр киирэр.

Саха сиригэр дьуукун популяциялара бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах-ыраахтар, сэдэхтик көстөллөр, ахсааннара аҕыйыыр кэриҥнээх.

## Тарҕаныыта
Саха сирин элбэх улуустарыгар биллэр эрээри өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр эрэ ордук элбэхтик көстөр (х.к. 60-61° дылы). Онтон Бүлүү өрүс баһыгар (х.к. 64°) олохсуйбут сирдэрэ арыы-арыы көстөр. Сороҕор дьуукуну Хотугу эргимтэ иһигэр кытта көрсөллөрө биллэр. Билигин Саха сирин аттынааҕы сирдэртэн Алын Тунгуска  (х.к. 68° дылы) уонна Омоллоон үрэхтэр тардыыларыгар баара биллэр. Көрүҥ сүрүн чааһа Өлүөхүмэ-Чаара уонна Алдан хаптал хайаларыгар кырачаан хайа үрэхтэригэр үөскүүр.

Дьуукуннаах диэн үс сиргэ үрэх баара биллэр.

## Быһаарыылар
Миссисиипи (өрүс)

thumb|280px|''Миссисипи'' тардыытын каартата
**Миссисиипи** (, оджибве тылынан *misi-ziibi* эбэтэр *gichi-ziibi* — «улахан өрүс») — АХШ-ка баар өрүс, аан дойду саамай улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 3&nbsp;770 км. Итаска күөлтэн саҕаланан баран (муора таһымыттан 450 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ Итаска Национал заповеднигар, Миннесота штаат) Миэксикэ хомотугар түһэр.
Дьында (ыарыы)

**Дьында** — сылгы ис уорганын кууллуйбут ыарыыта. Сааскы ат дьындата ирдэҕинэ өлөр.

## Быһаарыылар
Диэрби киин бибилитиэкэтэ

[thumb|Диэрби киин бибилитиэкэтин дьиэтэ ([Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята|Диэрби түмэлин уонна уус-уран галереятын кытта туттуллар)]]
**Диэрби киин бибилитиэкэтэ** () — 1879 сыллаахха түмэли уонна уус-уран галереяны кытта олохтоммут Диэрби куорат киин бибилитиэкэтэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ. 

Диэрбигэ бастакы куруук үлэлиир бибилитиэкэ 1811 сыллаахха Квин-стриткэ аһыллыбыта; 1832 сыллаахха бу тэрилтэни харчы төлөөн туран 84 киһи туһанар эбит. 1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут.
Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята

thumb|left|Түмэлгэ баар Принц Чарли хоһо
**Диэрби түмэлэ уонна уус-уран галереята** () — 1879 сыллаахха бибилитиэкэни кытта олохтоммут Диэрби куорат түмэлэ. Куорат Кафедра кыбартаала диэн ааттанар оройуонугар кыһыл киппииччэттэн Ричард Нилл Фримен бырайыагынан Майкл Басс-кыра диэн киһи үбүнэн тутуллубут дьиэ. 

1863 сыллаахха Александр Кроолл диэн ботаник бибилитиэкэринэн анаммыт, нөҥүө сылыгар бибилитиэкэ түмэли кытта холбоспут. 

Түмэлгэ Джозеф Райт элбэх хартыыналара бааллар (300-тэн тахса эскиистэрэ, 34 арыы-кыраасканан суруллубут хартыыната уонна дөкүмүөннэрэ харалла сыталлар). Маны таһынан түмэлгэ археологияҕа, айылҕа көстүүлэригэр, геологияҕа, байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах экспонааттар бааллар. Диэрби куораттан уонна таһынааҕы сирдэртэн хомуллубут фарфор оҥоһуктар көрдөрүүгэ тураллар.
Колорадо (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Колорадо (штаат)
* Колорадо (өрүс)
Колорадо (өрүс)

**Колораадо** (, ) — АХШ соҕуруулуу-арҕаа, Миэксикэ хотугулуу-арҕаа өттүлэригэр устар өрүс. Уһуна — 2330 км кэриҥэ, Скалистай хайалар арҕаа эниэлэригэр саҕаланар. Калифорния хомотугар түһэр гынан баран тыа хаһаайыстыбатыгар туттуу түмүгэр муораҕа дылы билигин тиийбэт. 

Колорадо тардыытын иэнэ — 629&nbsp;100 км². 

1907 сыллаахха өрүскэ бастакы быһыт тутуллубута, Пауэлл водохранилищета үөскээбитэ. 1933 сыллаахха Гувер быһыта тутуллубута, Мид водохранилище үөскээбитэ.
Хочо улууһа

**Хочо улууһа** - XX үйэ саҥатыгар Бүлүү уокуругар баар буола сылдьыбыт улуус. 1912 с. Сунтаартан арахсан Тойбохой кииннээх тэриллибит. Аныгы Сунтаар арҕаа нэһилиэктэрэ киирэллэр этэ

 

## Быһаарыылар
Бүлүү уокуруга

**Бүлүү уокуруга** — XIX үйэ иккис аҥаарыттан XX үйэ саҥатыгар дылы Саха уобалаһыгар баар буола сылдьыбыт биэс уокуруктартан биирдэстэрэ.

Бүлүү уокуругар 1858 с. 51950 саха, ону тэҥэ 9 тоҥус ууһа олорбут. Барыта 55658 киһи 941 сиргэ (урочище), 10243 балаҕаҥҥа олорбуттара. 1897 с. биэрэпис түмүгүнэн уокурукка 67142 киһи олорор эбит, онтон үөрэхтээҕэ 0,8% ылар. 1912 с. — 72623, 1917 с. М. П. Соколов биэрэпиһинэн 79,9 тыһ. буолбут.

Түөрт улууска арахсара: Сунтаар (35,15%), Марха (27,54%), Үөһээ Бүлүү (20,79%) уонна Орто Бүлүү (16,52%). 1912 с. Сунтаар улуууттан арахсан Хочо улууһа тэриллибитэ. 

Уокурук Дьокуускай уокуругун кэнниттэн киһитин ахсаанынан, баайынан-дуолунан иккис миэстэҕэ турбута. 

Уокуругу 1912 с. туругунан ыспараанньык Попов Николай Иннокентьевич, көмөлөһөөччүтүнүүн Кугаевскай Евгений Андреевичтыын дьаһайан олорбуттара. Үс учаастакка арахсара: бастакы учаастак земскэй сэтээтэлэ Горчаков Александр Николаевич, иккис учаастак — Барабаш Павел Федорович, үһүс учаастак — Николаев Михаил Александрович, сэкирэтээр эбээһинэһин толорооччу Кочергин Михаил Александрович.

## Быһаарыылар
Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ

**Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ**

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ
Саха норуодунай суруйааччыта

**Саха норуодунай суруйааччыта (поэта)** - Саха АССР уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын сайыннарыыга суруйааччылар сүҥкэн кылааттарын  судаарыстыба уонна бар дьон билиниилэрин көрдөрөр Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоммут бочуоттаах сыбаанньа. 

## Саха сирин норуодунай суруйааччылара уонна бэйиэттэрэ

1.	29.11.1964 Кулачиков Серафим Романович-Эллэй;

2.	08.01.1966 Мординов Николай Егорович-Амма Аччыгыйа;

3.	14.09.1966 Сивцев Дмитрий Кононович-Суорун Омоллоон;

4.	09.05.1967 Новиков Владимир Михайлович-Күннүк Уурастыырап;

5.	20.03.1977 Данилов Семен Петрович;

6.	20.04.1982 Данилов Софрон Петрович;

7.	19.10.1988 Золотарев Николай Гаврилович-Николай Якутскай;

8.	11.08.1989 Попов Леонид Андреевич;

9.	17.01.1990 Гоголев Иван Михайлович-Кындыл;

10.	18.11.1991 Соловьев Василий Сергеевич-Болот Боотур; 

11.	18.11.1991 Тобуроков Петр Николаевич; 

12.	14.10.1993 Яковлев Василий Семенович-Далан;

13.	23.04.1994 Тарасов Савва Иванович;

14.	06.08.1997 Ефимов Моисей Дмитриевич;

15.	14.08.1998 Лугинов Николай Алексеевич;

16.	31.05.2001 Ермолаев Рафаэль Дмитриевич-Баҕатаайыскай;

17.	10.10.2002 Харлампьева Наталья Ивановна;

18.	10.10.2002 Руфов Семен Титович;

19.	25.02.2005 Кривошапкин Андрей Васильевич;

20.	05.06.2006 Неймохов Егор Петрович;

21.	23.04.2008 Тимофеев Михаил Елисеевич;

22.	06.05.2013 Сивцев Василий Тарасович;

23.	17.06.2014 Попов Семен Андреевич-Тумат;

24.	17.06.2014 Мигалкин Иван Васильевич;

25.	29.11.2018 Васильев Василий Егорович-Харысхал;

26.	18.12.2019 Харитонов Павел Николаевич-Ойуку.

## Өссө маны көр
* Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ
* Саха норуодунай бэйиэттэрин тиһигэ
Баарыс (хаарты)

**Баарыс** () — хаарты оонньуутун аата. Алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар.

## Быһаарыылар
Баҕа хаата

**Баҕа хаата** (, ) —  уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска.

## Быһаарыылар
Эдэр коммунист (хаһыат)

«**Эдэр коммунист**» — Саха АССР ыччакка аналлаах хаһыата.  

1958 сыллаахха "Молодой коммунист" хаһыаты икки тус туспа хаһыакка араарыы түмүгэр тэриллибитэ. Бастакы эрэдээктэринэн Иван Спиридонов анаммыта. Сотору буолан баран кинини баартыйа үлэтигэр ылбыттара, онон иккис эрээктэринэн Степан Охлопков буолбута, кини эмиэ биир сыл буолан баран Уус-Алдаҥҥа колхуос бэрэстээтэлинэн талыллан барбыта. Үһүс эрэдээктэр Дмитрий Пухов буолбута (1960 сыл кулун тутар 13 күнүгэр). Кини эмиэ сотору 1961 балаҕан ыйыгар Үөһээ Дьааҥы оройуонугар баартыйа үлэтигэр ыыппыттара.
Чолбон (бөлөх)

**Чолбон** — Арассыыйаҕа билиниллибит, аан дойдуга биллибит саха рок бөлөҕө.

Аан бастаан 1981—84 cc. Тумус Мэхээлэ Кэнтиккэ сэбиэттии сылдьан «Кэнтик» диэн бөлөҕү тэрийэр. Анатолий Иннокентьев — Сымпа бас-гитара, Киэсэ Халанников, Юрий Алексеев — ударнай. Онно Намтан Ылдьыын Сааска, Үөһээ Бүлүүттэн Бахлай Дьууруй, Грузин Сааска кэлэн оонньууллар. Оччотооҕуга эдэр ыччат кутун туппут ырыалар:
«Дьоллоох этим диэҥ, баҕар», «Оҕо санам оонньуута», «Кэлин кэрдиис кэмнэргэ», «Элбэҕи олохтон ирдээмэ», «Таҥара бэйэтэ билэр», «Хаһан эрэ», «Соргулаах түгэн», «Санаатым бүгүн», «Тот үйэ дорҕооно», «Хаммат баҕа», «Дьон тыла иҥниэ, баҕар диэн.», «Дьоро киэһэ», «Ындыар дьыала», «Илиигин уунаар» Кэнтиккэ суруллубуттара. Тыллара барытын кэриэтэ Тумус киэннэрэ. Тумус 1979 c. хоһоон суруйан саҕалаабыт эбит.

1984-86 cc. тохтобул. 1986 c. Намҥа мусталлар. Үс бырааттыы Намолий, Саша, Гриша Ылдьыыннар киирэллэр, куолас хотон, бөлөххө Нам колхуоһун аатынан «Чолбон» диэн иҥэрэллэр.

1986-87 cc. 20 ырыаттан турар «Ый анныгар санаа» диэн альбому суруйаллар, күүскэ гастроллууллар.

1988 c. Тойук майгытыгар «Көстүүлэр», «Уһук хоту дойдуга», «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан» диэн тойук-ырыалары оҥороллор.

1989 c. Тумус атын бөлөхтөргө рок хамсааһыны тэрийэ, муусукаҕа сахалыы майгыны тэнитэ барар. «Айталларга» тиийэн ити дьыл «Санаалар», «Тайҕа уоттара» диэн альбомнары таһаарар.

1990 c. «Чорооннорго» «Сыттыкка сытар санаа», «Дьэ буолан эрдэҕэ», «Мин эйиэхэ тийиэҕим», «Хаһан баҕарар, кэлин даҕаны» диэн композициялары оҥорор.
1992 c. «Сэргэлэргэ» тиийэн эмиэ биир композицияны оҥорор.

1992 c. «Голос Азии» фестивалга Чороон, Чолбон, Айтал, Сэргэ, Тумус кытталлар. Чороон финалга киирэр.

1993 c. Финляндия. «Чороон» уонна «Айтал» Тумус «Алаас ырыалара» муз. спектаклынан, «Маҥан ат» (Айталы)- Тумус композициятын оонньууллар. Тыйаатыртан Симон Федотов, Афанасий Федоров, Степанида Борисова кытталлар.

1994 с. «Айталы», «Чолбон» Тумус, С. Борисова, И.Дакаяров Франция-Италия аан дойдутааҕы аатырбыт театральнай фестивалга кытталлар. Айталы «Сарыал тыына» этничэскэй композицияны оонньуур.

«Чолбоннор» бу иннинэ Санкт-Петербурга, Москваҕа аатыра оонньууллар. Бары билинэллэр, аат-суол, киэп-хаап бөҕө буолар.

1995 c. «Чолбон» Гонконг-Финляндия дойдуларынан гастроллуур.

1996-97 сыллартан «Чолбон» мөлтөөн-ахсаан барар. Фонограмма үйэтэ кэлэр. Хата бу кэмҥэ Тумус, Г.Сергучев тэрийбит «Дапсытын» сахалыы тыыннаан таһаарар. «Таах саҥа», «Сарыал тына» диэн классика буолар альбомнары суруйаллар.

## Дискографията
* «Уhуктуу» (1989)
* «Көстүүлэр» (1990)
* «Кырыыктаах таас» (1992)
* «Көмүс ардах» (2000)
* «Быстыспат ситим» (2001)

## Быһаарыылар
Готовцев Иван Павлович

**Готовцев Иван Павлович** (1915-1982) — РСФСР уонна САССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, кыраайы үөрэтээччи.

1915 сыллаахха балаҕан ыйын 18 күнүгэр Байаҕантай улууһун  I Байаҕантай нэһилиэгэр (билигин Уус-Алдан улууһун сирэ) төрөөбүт. Дьокуускайдааҕы учуутал институутун 1949 с. бүтэрбит. Үйэтин тухары учууталлаабыт, саабыстаабыт, оскуола дириэктэрдээбит. 1949 с. - Танда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үлэлээбит, манна Г. И. Петровскай аатынан устуоруйа-өрөбөлүүссүйэ түмэлин тэрийбит. 

Үлэ Кыһыл Знамята уордьанынан наҕараадаламмыта.

1982 сыллаахха өлбүт.

## Быһаарыылар
Скрябин Михаил Архипович

**Скрябин Михаил Архипович** (28.12.1946—06.05.2011) — театр уонна киинэ артыыһа. 

## Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха Хаҥалас оройуонун Иккис Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1974 сыллаахха Маалай Тыйаатыр М. С. Щепкин аатынан училищетын Үһүс саха устуудьуйатын бүтэрбитэ (М. Гладков куууруһа). Ньурба тыйаатырыгар 18 сыл үлэлээбитэ, онно 40 тахса оруолу оонньообута. 1992 сыллаахтар — Саха тыйаатырын артыыһа (20 оруол). 

Саха Сирин кинематографистарын сойууһун чилиэнэ. Балабанов «Кочегар» киинэтигэр сүрүн оруолун иһин Арассыыйа киноведтарын уонна кинокритиктарын гильдиятын «Үрүҥ слон» бириэмийэтигэр номинацияламмыта.

2011 сыллаахха ыам ыйын 6 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Фильмографията
* 2002 — Река — «Джанга»
* 2004 — Американец
* 2007 — Груз 200 — «Сунька»
* 2010 — Кочегар — «Якут»
М.Видео

**М.Видео** — Арассыыйа биир улахан ритейл тэрилтэтэ. Салалтата — Москва.

**M.video** (, MICEX: MVID) Россияҕа электрониканы атыылыыр хампаанньалартан биир бөдөҥ буолар. Акциялара РТСка уонна ММВБга атыыланаллар.

1993 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Билигин 71 куораттарга 177 маҕаһыннаах. 2 интернет маҕаһыннаах.  Маҕаһыннарын уопсай иэнэ 467 000 кв. метра.

Билигин маҕаһыыҥҥа 20 000 табаар арааһын атыылаһахха сөп.
Мосин бинтиэпкэтэ

**7,62 мм бинтиэпкэ, 1891 сыл образеһа (Үс линиялаах)**, (нууччалы *винтовка Мосина*, *трёхлинейка*) - Арассыыйа Импиэрийэтигэр уонна кэнники Сэбиэскэй Сойууска сэбилэниигэ турбут магазиннаах бинтиэпкэ. 

## История
XIX үйэ бүтүүтүгэр бары Европа дойдулара, саҥа кыра калибрдаах (8 миллиметратан аччаҕай), хас да ботуруонунан иитиллэр саалары аармыйаларын сэбилээһиҥҥэ ылбыттара. Арассыыйа онтон хаалсымаары эмиэ саҥа бинтиэпкэҕэ наадыйбыта, урукку хара буораҕынан ытар, 4,2 линиялаах (10,65 мм) калибрдаах  Бердан бинтиэпкэтэ морально эргэрбитэ.

Тэриллибит куонкуруска нуучча сэрии сэбин конструктора Сергей Иванович Мосин уонна Бельгия техника айааччыта Леон Наган кыттыбыттара. Кинилэр оҥорбут саалара хайата да хамыыһыйаны астыннарбаҕа, ол иһин кинилэр санааларын холбоон, икки бинтиэпкэттэн саҥа сааны оҥорбуттара. 

Ол бинтиэпкэни Россия Императора Александр III **үс линиялах бинтиэпкэ, 1891 сыллааҕы образец** диэн аатынан 1891 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бигэргэппитэ.

## Оҥоһуута уонна үлэлир бириинсибэ

## Туттар дойдулар

* Арассыыйа Импиэрийэтэ / ССРС
* Австро-Венгрия
* Болгария
* Испания Иккис Республиката
* Польша
* Югославия
* Венгрия
* Кытай
* Хотугу Корея
* Финляндия

## Быһаарыылар

## ‎Сигэлэр
Арассыыйа импиэрийэтэ

**Арассыыйа импиэрийэтэ** (нууч. Российская империя уонна нууч. дороф. *Россійская Имперія* ) оттон эмиэ Бутун Арассыыйатааҕы импиэрийэ) - 1721 сылтан олунньуга (пэбрээл) диэри турбут судаарыстыба, 1917 с. олунньуга (пэбрээл) диэри олорбута уонна ол сыл балаҕан (сэнтээп) ыйыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата биллэриллибитэ.   

## Устуоруйата
Импиэрийэ аатын Арассыыйаҕа 1700—1721 сыллардааҕы Хотугу сэрии кэнниттэн Петр I иҥэрбитэ.

XIII үйэҕэ Петр Улуу (1682-1725) Сибиэссийэ (Швеция) уһун сэриитин кэнниттэн Балтийскай муораҕа тахсар суолу ылбыта. Кини Санкт-Бүөтүрбөрг туппута, 1712 сылтан саҥа киин куораты туттарбыта, Европаҕа дойду аһыллыытын бэлиэтээбитэ. Оччолорго Уралга бастакы металлургическай промышленность күүстээх металлургическай промышленность Уралга тутуллубута уонна байыаннайдары өйүүргэ көҥүллээбитэ. Сэтинньи 2 күнүгэр 1721 сыллаахха Петр ыраахтааҕы үгэс буолбут титулун солбуйбут «Бүтүн Арассыыйатааҕы Император» титулун ылыммыта. Сырдатыллыбыт самодержица Екатерина Россия (1762-1796) Осман импиэрийэтэ уонна Крымскай ханство үрдүнэн Кыайыы кэнниттэн, Арассыыйа импиэрийэтын кыраныыссатын туора анньан, Польша сирин- уотун арҕаа өттүгэр олохтообута. Билиҥҥи Украина уонна Үрүҥ нуучча (Беларусь) билигин Арассыыйа территориятыгар толору баар. Бу кэм устатыгар казактар Сибиир уонна 1640 сыллаахха Тиихэй акыйаан океаныгар тиийбиттэрэ. Иркутскай Күөл кытылыгар турар Иркутскай 1633 сыллаахха төрүттэммитэ, Беринг силбэһии уонна Аляска оройуоннара 1740-с сылларга чинчийиллибиттэрэ.

Аан бастаан импиэрийэ киин куоратынан Санкт-Петербург (1721—1728) буолбута, онтон Москуба (1728—1730), онтон эмиэ Санкт-Петербург (1730 буолбуттара (1914 сыллаахха Петроград диэн ааттаммыта).

Арассыыйа импиэрийэтэ урут үөскүү сылдьыбыт судаарыстыбалартан сирин иэнинэн үһүс миэстэҕэ турар: Британия уонна Монгуол импиэрийэлэрин кэнниттэн — Хотугу муустаах байҕалтан Хара муораҕа дылы, Баалтикаттан Чуумпу акыйааҥҥа дылы. Импиэрийэ баһылыга  — бүтүн Арассыыйа императора 1905 сыллаахха дылы тугунан да хааччахтаммат былаастаах этэ.

1917 сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата дойдуну өрөспүүбүлүкэ быһыытынан биллэрбитэ (де факто Арассыыйа эрдэ, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн өрөспүүбүлүкэ буолбута). Ол да буоллар импиэрийэ сокуон салаатын былааһа — Государственнай Дуума алтынньы 6 (19) күнүгэр эрэ ыһыллыбыта.

## Быһаарыылар
Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ

**Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ**  () —  Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэттэн Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ буолуор дылы урукку Арассыыйа импиэрийэтин оннугар үөскүү сылдьыбыт судаарыстыба. 
Официальнайдык Быстах бырабыыталыстыба 1917 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр уурааҕынан олохтоммута.

Алтынньы 24 (сэтинньи 6) күнүгэр Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин быстах Сэбиэтэ быстах бырабыыталыстыба бэрэстээтэлигэр Александр Керенскайга итэҕэйбэтин биллэрбитэ.

## Тутула

Политическэй тутула быстах кэмҥэ тэриллибит уорганнартан турара. 

* Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата ситэриилээх уонна сокуон былаастарын үрдүкү уоргана. Баһылык миниистир-бэрэстээтэл. Дойдуну Бүтүн Арассыыйатааҕы Учредительнэй мунньахха дылы салайыахтаах этэ.  Миниистир-бэрэстээтэл — А. Ф. Керенскэй. Бу Быстах бырабыытыластыба Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин түмүгэр былаастан туоратыллыбыта;

* Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтин Быстах сэбиэтэ — быстах кэмҥэ үлэлиир түмэн, аан бастаан сокуон былааһын салайыахтаах этэ, кэлин Быстах бырабыыталыстыба самалыга эрэ буолбута. Бэрэстээтэл — Н. Д. Авксентьев. Бу сэбиэти РСФСР Норуот хамыһаардырын Сэбиэтэ ыспыта. 

Маны таһынан, Быстах бырабыыталыстыба хас да хамыыһыйаны тэрийбитэ, олор Арассыыйа инники кэскиллээх тутулун, ол иһигэр Сүрүн сокуонун оҥоро сатаабыттара.

## Быһаарыылар
Нидерлаан тыла

**Нидерлаан тыла** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* , Нидерла́ндский язы́к) — нидерлааннар уонна фламандецтар тыллара, герман тылларыгар (арҕаа герман тылларын подгруппата) киирэр.

Нидерлаан тылын сороҕор **голландскай** эбэтэр **фламандскай** дииллэр. Дьиҥэр ити нидерлаан тылын диалегын бөлөхтөрүн ааттара. Голландия диэн Нидерлаанда уобалаһа, Фландрия — Бельгия уобалаһа.

Суруга-бичигэ латыын алпаабытыгар олоҕурар.

## Быһаарыылар
Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай

Саха өрөспүүбүлүкэтээҕи музыка үнүстүрүмүөннэрин оҥорор мастарыскыай (автономнай государственнай тэрилтэ) — Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилиэгэр баар мастарыскыай.

Саха музыкальнай үнүстүрүмүөннэрин оҥоруунан дьарыктанар. Смычковай, струннай, ударнай, шумовой уонна духовой үнүстүрүмүөннэри (барыта 37 аат) оҥорор.

Салайааччы — дириэктэр Пахомов Петр Степанович, норуот уус-уран маастара.

Ситим-сирэ: http://musicmaster.gornai.ru
Музыка үрдүкү оскуолата

**Музыка үрдүкү оскуолата** ()  – кыра уонна обургу оҕолору муусукаҕа үөрэтэр өрөспүүбүлүкэ таһымнаах үөрэх кыһата. Элбэх хаттыгастаах бэлэми биэрэр: орто оскуола, муусука училищета, үрдүкү үөрэх.

1992 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ М. Николаев ахсынньы 30 күнүнээҕи ыйааҕынан уонна СӨ бырабыыталыстыбатын 1993 сыл балаҕан ыйын 10 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ.

Дьокуускай куораттан 16 км сиргэ оскуолаҕа анаан үөрэнэр уонна олорор дьиэлэр бөлөхтөрө тутуллубута (43 дьиэ). 

**Бэлэмниир идэлэрэ:** ыллыыр ускуустуба уонна үнүстүрүмүөнүнэн оонньооһун (толоруу). Түөрт специализация – фортепиано, академическай ырыа, оркестр струналаах үстүрүмүөннэрэ, оркестр духовой үстүрүмүөннэрэ.

Бастакы ректорынан РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреаата В.А. Босиков үлэлээбитэ. Билигин ректор Наумов Иван Иванович.

Үөрэнээччилэр ахсааннара  – 200 киһи.

Профессордара уонна преподавателлэрэ 91 испэсэлиис. Интэринээккэ 52 иитээччи үлэлиир. 

## Ситим-сирэ
http://www.vschoolmus.ru/ 

## Быһаарыылар
Талбаана (түмсүү)

thumb|Никифорова Анна Николаевна, ИИТИИ быыстапкаҕа 2011 сыллаахха кытта сылдьан
**Талбаана** - Таатта улууһун Амма нэһилиэгэр (Чычымах) үлэлиир эбээлэр түмсүүлэрэ. Үс көлүөнэлэр бу түмсүүгэ сылдьаллар. 2005 сылтан үлэлээн баран 2010 сыллаахха "Талбаана" диэн анал ааттаммыттара.

Түмсүү салайааччыта Никифорова Анна Николаевна, маастар култуура туйгуна Кривошапкина Людмила (Люция) Степановна.
Алгыс (Чычымах, дьарык бөлөҕө)

Алгыс - Таатта улууһун Амма нэһилиэгин (Чычымах сэлиэнньэтэ) дьарык кулууба. Бу кулууп иһинэн "Алаас хотуттара" үҥкүү-хомус түмсүүтэ уонна "Алгыс" иис түмсүүтэ үлэлииллэр. "Талбаана" түмсүү кыттыылаахтара эмиэ бу кулууптан тэриллибиттэрэ. 

2001 сыллаахха аан бастаан тэриллибитэ. Элбэх өрөспүүбүлүкэтээҕи, улуустааҕы куонкурустар, көрүүлэр кыттыылаахтара, лауреаттара, дипломааннара, быыстапкалар кыттыылаахтара.

Салайааччы Ефимова Татьяна Васильевна.
Тринитротолуол

**Тринитротолуол** (атын ааттара: **тротил, тол, ТНТ, 2,4,6-тринитрометилбензол**) - саамай киэҥник туттуллар бризантнай үнтү тэбэр вещество. Саһархай кристаал көрүҥнээх, ууллар температурата 80,35 °C (оргуйар уугаа ууллар). Промышленоска туттуллар көрүҥнэргэ - гранулалаах, уулларыллан баран кутуллубут эбэтэр пресстаммыт.

Атын үнтү тэбэр эттиктэргэ холоотоххо, тротил ордуктардаах: уулларан баран ханнык баҕар халыыпка кутуохха син, эстибэккэ умайар, өр харайыытыттан буорту буолбат. Детонатора суох эстибэт.

Тротилы 1863 сыллаахха Юлиус Вильбрандт диэн ниэмэс фиизига арыйбыта.

## Оҥоһуллуута
Оҥоһуллуутугар хас да кэрдиис баар:

Бастакы кэрдииһэ: толуолу нитруйдуллар, азотнай уонна сернай кислотааларынан. Сернай кислота ууну оморор.
: 2C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>3</sub> + 3HNO<sub>3</sub> → C6H4CH3NO2 + C6H3CH3(NO2)2 +3H2O

Иккис кэрдииһэ: Онтон моно- уонна динитротолуол эмиэ нитруйданар, азотнай кислота уонна олеум булкааһыгар. Олеум ууну оморор:
: C6H4CH3NO2 + C6H3CH3(NO2)2 + 3HNO<sub>3</sub> → C6H2CH3(NO2)3 +3H2O

Уонна бүтэһигэр, хаалбыт кислотаалары натрий гидрокарбонаатынан (аска туттуллар суода) суох гыналлар:
: NaHCO<sub>3</sub>+HNO<sub>3</sub> → NaNO3 + H2O + CO2↑
: 2NaHCO3+H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> → Na2SO4 + H2O + CO2↑

## Свойствалара

* Чиҥэ: 1654 кг/м³ 
* Ууллар температурата 80,35&nbsp;°C
* Оргуйар температурата 295&nbsp;°C

* Эстэр итиитэ 4,23 МДж/кг
*  Детонациятын түргэнэ — 6700–7000 м/с (плотность: 1,6 г/см³).
* Бризантноһа Гесс боруобалааһынан — 16 мм
* Бризантноһа Каста боруобалааһынан — 3,9 мм
* Фугасноһа 285 мл
Бичик (тэрилтэ)

**С.А. Новгородов аатынан **Бичик** кинигэ кыһата Аахсыйалаах Уопсастыба** () — Саха сирин бөдөҥ кинигэ кыһата. Урукку аата *Саха сиринээҕи кинигэ кыһата* ().

## Устуоруйата

1926 сыллаахха тэриллибитэ, үлэтин аҕыйах кэминэн саҕалаабыта. 1932 сыллаахтан хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэрин бэчээттиир буолбута. Билигин саха бастакы лингвииһэ Новгородов Семен Андреевич аатын сүгэр.
Кинигэ кыһата күн сирин көрөрүгэр бастакы олугу саха литературатын төрүттээччилэр Былатыан Ойуунускай, Амма Аччыгыйа, Эллэй, Күннүк Уурастыырап уурбуттара. Манна саҥа саҕалаан эрэр эдэр уонна номнуо норуот биһирэбилин ылбыт суруйааччылар айымньылара бэчээттэнэн тахсыбыта. 

Дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмигэр 1992с. Национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ. Күн бүгүн «Бичик« үтүө үгэстэри салҕаан, Сахабыт сирин норуоттарын литературата, культурата, науката, үөрэҕириитэ сайдарын туһугар күүскэ ылсан үлэлиир. 

### Салайааччылара
* Никифоров С.С.
* Егоров Август Васильевич

### Биллиилээх үлэһиттэрэ
* Күн Дьирибинэ

## Билиҥҥитэ

«Бичик» бэчээттээн таһаарар кинигэтэ бастыҥнар ахсааннарыгар киирэн, тэрилтэ үлэтин түмүгэ Саха сиригэр эрэ буолбакка бүтүн Россия үрдүнэн уонна омук сиригэр үрдүктүк сыаналанан, барҕа биһирэбили ылан, араас сылларга үгүс бириэмийэ лауреата, дипломана албан аатын ылбыта. Билигин даҕаны «Бичик» үтүө сураҕа сири сиксигинэн аар саарга аатыра турар.        
  
iPhone, iPad гаджеттарыгар «Бичик» электроннай кинигэ таһаарда  

Аныгы олоҕу кытта тэҥҥэ хаамар, гаджетынан туһанар дьоҥҥо «Бичик» кыһа электроннай кинигэни таһаарда. Билигин аан дойдуга саамай биллибит Apple хампаанньатын iPhone төлөпүөннээх, iPad планшеттаах дьон AppStore киирэн, электроннай кинигэ хачайдыыр кыахтаннылар. Бастакы сонун бырайыагынан ити платформаҕа «Биэбэйчээннэрим» диэн оҕолорго аналлаах кинигэ таҕыста. Оҕо сенсоры тарбаҕынан баттаатаҕына, анимационнай ойуу көстөр, диктор ис киирбэх куолаһа хоһоон ааҕан биэрэр. Электроннай кинигэ остуоруйа кэпсиир, оҕону дьарыктыыр, аралдьытар, саататар нээньэни да солбуйар. Бастакы туһанааччылар бу саҥа сүүрээни үрдүктүк сыаналаатылар, баара-суоҕа биир ый иһигэр 1000 кэриҥэ киһи гаджетыгар электроннай кинигэни хачайдаан ылла.
   
AppStore баар электроннай кинигэ бастаан утаа босхо хачайданар, онон, кытаатыҥ, киириҥ, ааҕыҥ, сэргээҥ, сыаналааҥ! Инникитин Android платформаҕа смартфоннарга барыларыгар электроннай кинигэни киллэрэр былаан баар, оччоҕо PlayMarket киирэн, ким баҕарар сахалыы электроннай кинигэлэри ааҕар кыахтаныа.

## Наҕараадалара

## Быһаарыылар
Борисова Альбина Андриановна

**Альбина Андриановна Борисова** (12.06.1952) – идэтийбит уус-уран тылбаасчыт. 1999 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Дьокуускай куоракка бэс ыйын 12 күнүгэр 1952 сыллаахха артыыс Андриан Слепцов дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1969 с. орто оскуоланы бүтэрэн баран П. А. Ойуунускай аатынан Саха драматын тыйаатырыгар синхроннай тылбаас дикторынан үлэлээбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан нууччалыы тылынан хоһооннору суруйара, Пионердар Дыбарыастарыгар литературнай-творческай куруһуокка дьарыктанара, кини хоһоонноро оҕолорго аналлаах өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар бэчээттэнэллэрэ. Тыйаатырга үлэлиир кэмигэр үгүс саха суруйааччыларын пьесаларын нууччалыы тылбаастаабыта. 

1995 сылтан А. Борисова «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бастаан кылаабынай эрэдээктэринэн, билигин — дириэктэри солбуйааччынан үлэлиир.

1979 с. А. Борисова А .М. Горькай аатынан Литературнай институт уус-уран тылбаас салаатын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Институту бүтэрэн баран 8 сыл устата кини ВТО саха салаатын эппиэттээх сэкиритээринэн үлэлээбитэ, тыйаатыр репертуарын барытын кэриэтэ спектакллар синхроннай тылбаастарыгар анаан сахалыыттан нуучча тылыгар тылбаастаабыта. Онон нуучча тыллаах көрөөччүлэр бу аатырбыт коллектив айар үлэтин кытта билсэр кыахтаммыттара.

А. Борисова саха классик суруйааччыларын үлэлэрин — Өксөкүлээх Өлөксөй «Былыргы саха алгыһын» уонна Былатыан Ойуунускай «Улуу Кудаҥсатын» — нууччалыы тылбаастаабыта өрөспүүбүлүкэ литератууратыгар биир бэлиэ түгэнинэн буолбута

## Быһаарыылар
Саха Национальнай уус-уран түмэлэ

**Саха Национальнай уус-уран түмэлэ** — ойуулуур ускуустуба бары көрүҥнэрин, тас дойдулар, нуучча, Арассыыйа XVI—XX үйэлэргэ үлэлээбит маастардарын үлэлэрин, XVIII үйэттэн саҕалаан XXI үйэ саҕаланыытыгар дылы Саха Сирин ускуустубатын көрдөрөр түмэл.

Аан бастаан түмэл тэрийэр туһунан «Саха кэскилэ» уопсастыба этии киллэрбитэ: 1925 сыллаахха Хартыына галереятын арыйыы бырайыага көрүллүбүтэ, 1926 с. — ойуулуур ускуустуба быыстапката тэриллибитэ, 1927 сыллаахха галерея боппуруоһун Саха АССР бырабыыталыстыбата өйөөбүтэ.  ЯЦИК СНК бэрэстээтэлэ М. К. Аммосов  КЯР (Комиссия Академии наук СССР по изучению производительных сил ЯАССР) нөҥүө РСФСР Наркомпроһун музейдарын салаатын кытта нуучча уонна тас дойдулар классиктарын хартыыналарын ыыталларын туһунан кэпсэтии ыыппыта. Анал тэриллибит хамыыһыйа Иркутскайдааҕы уус-уран галерея хранителин Б. И. Лебединскэйи үлэҕэ ылбыта. Бу худуоһунньук Сибиир худуоһунньуктарыттан Саха Сиригэр анаан хартыына хомуйбута, уонна бэйэтэ “Река Лена при впадении в нее Алдана” (1928) диэн пейзаж-панно суруйбута. 

## Түмэл салайааччылара

1946—1952 Кандинскай Вячеслав Алексеевич (1902—1980), Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, живописец.

1952—1975 Габышев Лев Михайлович (1923—1975), Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, живописец.

1975—1983 Петров Виктор Григорьевич (1928 төр.), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, живописец.

1984—1993 Васильева Наталья Михайловна (1938 төр.), искусствовед.

1993 — билиҥҥэ дылы Габышева Ася Львовна, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, искусствовед.

## Сигэлэр
Түмэл бэйэтин ситим-сирэ

## Быһаарыылар
Раджпууттар

[thumb|200px|[Махарана Пратап — раджпууттар  XVI үйэтээҕи тойонноро.]]
**Раджпууттар** () — Пакистааҥҥа уонна Хотугу Индияҕа кшатрийдар варналарыгар киирэр этно-сословнай бөлөх. Ахсааннара — 17 мөл киһи. Индия уонна Пакистаан кыраныыссаларыгар уонна Пенджаб, Раджастан, Махараштра штааттарга олороллор. Итэҕллэрэ индуизм, ислаам, сикхизм.

## Тыллара
Раджпууттар олохсуйбут сирдэрэ араас буолан тыллара эмиэ араас: раджастхани, панджаби, синдхи, гуджарати.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-09

thumb|Фернан Магеллаан
* Аан дойдуну бастакынан эргийбит киһинэн Магеллааны ааттыыллар эрээри, кини айанын кыайан түмүктээбэҕэ - төннөн иһэн Лапу-Лапу диэн испааннары утары сэриилэспит киһи илиититтэн өлбүтэ.
* Көһүйэ диэн кыра күөс. Батыйа диэн кыра батас.
* Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията Аан дойдуга саамай элбэх тылга тылбаастаммыт дөкүмүөннэртэн биирдэстэрэ - 375 омук тылыгар тылбаастаммыт. 
* Франция протестааннарын (кальвинистары) гугеноттар диэн ааттыыллар. Бу дьону католиктар сөбүлээбэккэ биир түүн иһигэр 3000 тахса киһини өлөрбүттэрэ.
* ‎Дьабарааскы ото, Дьабара эрбэһинэ уонна Дьабара отоно - тус-туспа үүнээйилэр.
Түүр омуктар доҕордоһуулара

thumb|300px 
thumb|300px|Түүр омуктар доҕордоһуулара байрагы 
**Түүр омуктар доҕордоһуулара** эбэтэр **Түүрк сүбэтэ**, (, , , , ) Аан Дойдутааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы организациа, түүрк омуктары холбуур. Салалтата - Истанбул. Инициатор дойду - Казахстаан. Билиҥҥи кэмҥэ маннык түүрк дойдулара киирэллэр - Казахстаан, Түркийэ, Азербайдьан, Кыргызстан. Сотору кэминэн - Узбекистан, Түркменистаан уонна атын түүрк дьонноох дойдулар киириэхтээхтэр. Баҕар Арассыыйа киириэхтээх, тоҕо диэтэххэ Ароассыыйаҕа 30 субъект баар, түүрк дьонноох. Арассыыйаҕа билигин уопсайа 38 мөллүйүөн түүрдэр олороллор (сахалар, татаардар, башкорттар, уонна да атыттар).

## Быһаарыылар
Бродников Алексей Спиридонович

**Алексей Спиридонович Бродников** (26.02.1917 – 25.06.1998) – поэт, прозаик. СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

Чурапчы улууһугар 1917 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр төрөөбүтэ. 1942 с. Чурапчытааҕы педагогическай училищены бүтэрбитэ уонна Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, снайперынан сулууспалаабыта. Старай Русса, Смоленскай уонна Холм анныларыгар сэриилэспитэ. 1945 сылтан ССКП чилиэнэ.

1955 с. Дьокуускайдааҕы учительскай институту бүтэрбитэ. Оройуон хаһыатын редакторын солбучааччынан уонна киэһээҥи оскуола учууталынан үлэлээбитэ.

1946 сылтан ыла бэчээттэммитэ. А.Бродников «Күөх чараҥҥа» диэн бастакы поэтическай хомуурунньуга 1959 с. бэчээттэммитэ. Тиһэх сылларыгар кини фроҥҥа уонна тыылга сылдьыбыт саха буойуттарын дьылҕаларын туһунан романнары суруйан хаалларбыта.

А.Бродников айымньыларын сүрүн тиэмэтэ – бэйэтин кэминээҕи Саха сирин дьоно уонна айылҕатын хатыламмат кэрэтэ.

А.Бродников – Албан аат, Улуу сэрии I степеннээх уордьаннарын, бойобуой уонна үлэ мэтээллэрин кавалердара. 

## Быһаарыылар
Бразилианнар

**Бразилианнар** (Braziliannar, Brazilians), омук, Бразилия төрүт олохтоохторо, ол эрэн араас омук холбоһуутуттан эмиэ тарҕаммыт үөскээбит омук буолар. Бразилиан омук үөскүүрүгэр 700 тахса араас омук кыттыбыт, сахалар эмиэ. Ол иһин билиҥҥи Бразилия олохтоохторо ынырык гетерогеннай хааннаахтар. Официал тыллара - Португал тыла.
Ыстыык

**Ыстыык** (ниэм. *Stich* - анньар охсуу, анньыы) - саа уоһугар кэтэрдиллэр анньар сэрии сэбэ. Саа оччоҕуна үҥүү курдук буолар, өстөөҕү ыстыыгынан анньан өлөрөллөр.
thumb|Иннэ ыстыык, XIX үйэ.

## История

Былыргы мушкет саалар иитиллэр бириэмэлэрэ биир мүнүүтэ курдук эбит, уонна ытар уһуна сүүс миэтирэ эрэ. Ону ол дистанцияны, аттаах өстөөх аҕыйах сөкүүндэ иһинэн туорур буолан, мушкетёрдарга көмөҕө пикинёрдар (пика - уһун үҥүү) бэриллибиттэр эбит. Кавалерия атаакалаатаҕына, мушкеттаах саллаат оннугар үҥүүлээх пикинёр турар, аттары уһуктарга аннаьар.

Кэминэн, ити туһата суох хоромньуну суох гынарга, *байонет* диэн сэби айбыттар. Байонеты, тимир төгүрүк тутаахтаах кынчаалы наада кэллэҕинэ саа уоһугар уган кэбиһэллэр эбит. Биллэн турар, угуллубут байонеттах санан сатаан ыппаккын, ол байонет сүрүн итэҕэһэбуолар эбит.

XVII-с үйэ бүтүүтүгэр, Европа дойдуларын армиялара саҥа ыстыыгы сэбилэниигэ ылбыттара. Ол ыстыык саа уоһугар кэтирдиллэн кэбиһэр эбит, тутааҕын оннугар баар көҥдөй трубканан. Россия армията саҥа ыстыыгы 1702 сылга ылыммыта.

## Ыстыыктар көрүҥнэрэ

**Биитин быһыытынан**

* Иннэ ыстыык
** Төгүрүк
** Кырыылардаах
*** Үс кырыылаах (нуучча ыстыыга диэн сороҕор ааттыыллар)
*** Түөрт кырыылаах
*** Тавровай (быһыыта Т буукуба курдук)
* Быһах ыстыыктар
** Тесак ыстыык
** Быһах ыстыык (быһах курдук туттуллалар, биитигэр эрбиилэх буолуон син)
* Инструмент ыстыык
** Күрдьэх ыстыык
** Чумпуур ыстыык
** Сошка ыстыык
** Эрбии ыстыык
** Уо. д. а.

**Холбонуутунан**
* Арахсар ыстыык
* Арахсыллыбат ыстыык

Иннэ ыстыык ордуктара - оҥоһуута дөбөҥ, ыйааһынан чэпчэки, киһи этигэр кыбыллан хаалбат. Итэҕэстэрэ - ыстыык эрэ курдук туттуллуон син, атын функцията суох, кэбирэх.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Жук А. Б. Справочник по стрелковому оружию. Револьверы, пистолеты, винтовки, пистолеты-пулемёты, автоматы. — М.: Воениздат, 1993. ISBN 5-203-01660-7
* Травников А. И. Штыковой бой. Боевые приемы прикладного раздела оперативного карате по системе спецназа КГБ. , М.: M&D Production, 2007.ISBN 978-5-902830-06-1

## Сигэлэр

* Быһах ыстыык историята (нуучч.) 
* Вандален Бехайм. Сэрии сэбтэрин энциклопедията (нуучч.) 
* Вермахт быһах ыстыыга 

## Быһаарыылар
Бинтиэпкэ

[thumb|left|250px|[Алексей Михайлович|Алексей Михайлович Романов бинтиэпкэтэ (винтовальнай пищаль). 1654 сыл, Москва, уус Григорий Вяткин.]]

**Бинтиэпкэ** (нуучч. *Винтовка, Винтовальное ружьё*) - нарезной уотунан эстэр сэп. Бинтиэпкэлэр сааларга киирсэллэр, ытарга икки илиилэринэн туталлар, уонна прикладын санныга анньаллар. Көннөрү саалартан уратыта, уоһун ис өттүттэн спираль быһыылардаах, ол быһыылары таарыйан буулдьа эргийэн барар, онон центробежнай күүс үөскүүр. Эргийэр буулдьа быдан көнөтүк, бигэтик көтөр.

*«Винтовка»* диэн термин Россияҕа 1856 сылга киллэриллибитэ, бастакаы сэбилэннигэ ылыммыт нарезной сааны ааттырга - *«саллаат аайы ойдөнөр уонна төрүт үлэлиир принципын быһаарар аат»* Ол иннинэ бары нарезтаах саалар Россия армиятыгар штуцер диэн ааттанар этилэр.

## История
Былыргы гладкоствольнай саалар (мушкеттар) таба ыталлара олус мөлтөх эбит, 100 м ыраахха турар сыалы табар улахан дьол буолар. Ол иһин, нарезной саалар үөскээбит сүрүн төрүөтэ саа точнаһын үрдэтиитэ буолбут.
Бастакы уоһун иһигэр быһыылаах саалар XVI-с үйэҕэ баар буолбуттара. Россияҕа кинилэр ааттара - *Винтовальнай пищаль* (XVIII-c үйэҕэ дылы), ол кэниттэн *штуцер, винтовальнай саа*, уонна 1856-с сылтан ыла *винтовка*.

Нарезной саалар XVI-с үйэттэн баалларыттан даҕаны, кинилэр олус аҕыйах ахссаннарынан өҥөһуллаллар эбит. Тоҕо диэтэххэ оҥоһуута ынырык уустук (оччотооҕу технологияларынан) буолан, уонна иитиитин ыараханынан ( саа уоһун инититтэн иитиллии). Ол иһин, армияларга нарезной саалар оһуобай, ыраахха ытар саллаатарга эрэ бааллар эбит - егерьдарга.
thumb|150px|Тааҥка тиэргэнин уоһүн нарезтара.

Киэҥник бинтиэпкэлэр армияларга туттуллар буолбуттара XIX-с уйэ ортотуттан, Европа дойдуларын армияларга сэбилэниигэ ылбыттара - Дрейзе 1841 сыллах бинтиэпкэтин, Минье 1849 сыллаах бинтиэпкэтин, Энфилд 1853 сыл бинтиэпкэтин, Спрингфилд 1855 сыл образеһын бинтиэпкэтэ, Шарпс 1859 сыл карабина уонна Спенсер 1860 сыл магазиннах карабинын. Түмүгүнэн, пехота оборуонаты күүһүн ынырык күүһүрүүтэ буолбут.

Россияҕа, 1868 сылга сэбилэниигэ ылыммыт уоһун кэнититэн иитиллэр, тимир гильзалаах унитарнай ботуруоннаах Бердан бинтиэпкэтэ. 1891 сылга, 7,62 мм калибрдаах Мосин бинтиэпкэтэ - ити аатырбыт бинтиэпкэ онтон Россия Империятын уонна ССРС армияларыгар сэбилэһиннэригэр алта уонтан тахса сыл турбут.

## Бинтиэпкэлэр көрүҥнэрэ
* Автомат бинтиэпкэ (холобур - FN FAL)
** полуавтомат бинтиэпкэ (самозаряднай) - (холобур - СВТ-40)
* Снайпер бинтиэпкэтэ
* Карабин 
* Салгын винтовка (воздушка)
* Обрез (уоһа эрбэнэн кылгатыллыбыт саа)
* Противотанковай саа - улахан калибрдаах, тааҥкалары утары туттуллар саа.

## Сигэлэр

## Быһаарыылар
Копырин Николай Захарович

**Копырин Николай Захарович** (1923-2011) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, филология номуукатын хандьыдаата, литературовед, критик. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа.

Ахсынньы 5 күнүгэр 1923 сыллаахха Уус-Алдан Өнөрүгэр төрөөбүтэ. 1953 с. Саха педагогическай институтун филология факультетын бүтэрбитэ. 1961 сылга диэри аҕыс кылаастаах оскуолаҕа учууталынан уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ.

1963 сылтан Тыл, литератуура уонна устуоруйа институутугар улэлиир (билиҥҥитэ Гуманитарнай чинчийэр институт). 1968 сыллаахха "Поэтическое творчество С.Р. Кулачикова-Элляя" тиэмэҕэ кандидатскай диссертациятын көмүскээбитэ. 1982 с. "Литература народов СССР" диэн идэҕэ старший научный сотрудник аата иҥэриллибитэ.

Копырин алта монография уонна научнай-популярнай ыстатыйалар биэс хомуурунньуктарын ааптара. "Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара" диэн үлэтэ (сахалыы уонна нуччалыы тахсыбыта) омук тылынан дьүһүйүүтүн уратыларын ырытар. 

Н. 3. Копырин саха суруйааччыларын уонна уопсастыбаннай диэйэтэллэрин үтүө ааттарын сөргүтүүгэ үлэлээбитэ. 1996 с. «В.В. Никифоров-Күлүмнүүр» диэн саха литератууратын төрүттээчилэртэн биирдэстэрин туһунан монографияны таһаарбыта. 1999 с. «Н.Н.Павлов-Тыаhыт» диэн үлэтин бэчээттэппитэ. Манна саха литератууратыгар, ноуукатыгар уонна култууратыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт, аанньа ахтыллыбатах прозаик, литератуура криитигэ, тылбаасчыт, лексикограф Павлов-Тыаһыт туһунан суруйбута.

Учуонай олоҕун тиһэх сылларыгар дылы үлэлээбитэ. «Литература Якутии на современном этапе, 1980-1990-е гг.» диэн 2002 сыллаахха тахсыбыт хомуурунньукка киирбит уочаркатыгар аныгы поэзия уратыларын, хайысхаларын, тосхоллорун көрдөрбүтэ. 

Н. З. Копырин өрөспүүбүлүкэ биир биллэр публицииһэ этэ. Сиэр-майгы, чэгиэн олох, бэйэҕэ уонна тулалыыр дьоҥҥо эппиэтинэстээх сыһыан туһунан 200-тэн тахса ыстатыйаны бэчээттэппитэ.

«Кавкааһы көмүскэл иһин», «Варшааваны босхолооһун иһин», «Берлиини ылыы иһин», «Германияны кыайыы иһин», мэтээллэринэн, орденом «Аҕа Дойду Улуу сэриитин» уордьанын II истиэпэнинэн наҕараадаламмыта. 

Учуонай 2011 сыл сайыныгар суох буолбута.

## Публицистика
* Интеллигенциябыт көмүс биһигин харыстыахха Ыстатыйа.

## Номуукаҕа үлэлэрэ
* Саха поэзиятын дьүһүннүур ньымалара, монография

## Быһаарыылар