open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акаси

Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх.

## Дьоннор

* Акаси Кэн (Akashi Ken)
* Акаси Момока
* Акаси Моришиге
* Акаси Мотоиро
* Акаси Шиганосуке
* Акаси Такей
* Акаси Йасуши

## Фиктивнай символлар

* Акаси Каору

## Сирдэр

* Акаси, Хүөгө
* Akashi Station - Дьоппуон дойдутугар баар биир улахан тимир суол станцията
* Акаси-Кайкүө муостата - Аан-дойду саамай улахан муостата
* Акаси замога
* Акаси уобалаһа
Акаси-Кайкүө күргэтэ

thumb|250px|right|Акаси-Кайкүө күргэтэ

**Акаси-Кайкүө** (明石海峡大橋) диэн Дьоппуон дойдутугар баар олох аныгы технологиянан оҥоһуллубут ыйаныы күргэ, 2009 сылтан ыла ордук улахан күргэ буолар. Тутуута 5 миллиард доллар буолбута уонна 20 сыл курдук барбыта, улахан инвестициялааhын сирэ. Күргэ оройуонугар технопааркалар бааллар. Кобе куораты Авадзи арыытын кытта ситимниир.

## Галерея

Image:Akashi-kaikyo_bridge_night_shot_small.jpg|Түүн
Image:Akashi-Kaikyo Bridge.jpg|Аэроплантан көстүүтэ
Image:TopOfPearlBridge03.jpg|Баҕахтан көстүүтэ
Image:AkashiOhashiRoad1.jpg|Күргэ суола
Image:Akashi-Kaikyō Bridge.jpg|Акаси-Кайкүө күргэтэ
Image:明石海峡大橋大蔵海岸より４203588.jpg|Окура кытылыттан көстүүтэ
А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра

320px|thumb|right|А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра

**А.С. Пушкин аатынан Ил Академическай Нуучча Театра**, Дьокуускай куоракка баар театр.

## Устуоруйата
* 1920 сыллаахха аһыллыбытынан ааҕыллар. Бу сылга поэзияны уонна литэрэтиирэни таптааччылар кружок чилиэннэрэ Приказчиктар дьиэлэригэр М. Горькай "На дне" диэн пьесаны туруорбуттар.
* Кэнники дьылларга аан дойду драматургиятын, сэбиэт ааптардарын пьесалара туруоруллубуттара.
* 1970 - 1980 сыллардаахха сүрүн режиссерынан В.Я. Келле-Пелле үлэлээбитэ. Бу кэм олус ситиһиилээх сылларынан ааҕыллар.
* В. Шукшин "А поутру они проснулись" диэн пьесата 360 төгүл тахсыбыта. В. Антонов, сүрүн ороулу оонньообут П. Ойуунускай аатынан Ил бириэмийэни ылбыта.
* 1998 сыллаахха Академическай аат иҥэриллибитэ.
* 2000 сыллаахха А.С. Пушкин аата иҥэриллибитэ.
* Сибиир уонна Уһук Илин куораттарыгар гастролларга элбэхтик барар.
* 1992 сыллаахха МХАТ студия-оскуолатын филиала аһыллар.

## Театр параметрдара
* Саалатыгар миэстэ ахсаана — 440 
* Сцена кэтитэ — 10,3 м
* Сцена дьириҥэ — 10,7 м
* Трюмнаах
* Оркестрга аналлаах иин кэтитэ — 1,72 м

## Ылыллыбыт сирэ
* Театральная Россия
Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна балет тыйаатыра

thumb|240px
мини|2025
**Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Опера уонна Балет тыйаатыра**, Дьокуускай куоракка баар тыйаатыр.

## Устуоруйата
* 1940 сыллаахха М. Н. Жирков, саха опера уонна балет искусствотын төрүттээччи «Ньургун Боотур» диэн олоҥхо — драманы суруйар.
* 1942 сыллаахха муусука уонна драма тыйаатыра аһыллар.
* 1947 М. Жирков уонна Г. Литинскай «Нюргун Боотур» опера — олоҥхо уонна «Сир Симэҕэ» балет туруоруллаллар.
* Араас сылларага театрга композитордар Г. Григорян, Г. Комраков, В. Кац; режиссердар В. Местников, А. Хроленко; балетмейстердар С. Владимиров, И. Каренин, С. Бурханов, А. Попов; дирижердар В. Борисов, Г. Кривошапко, Ю. Степанов, В. Бочаров, Н. Кисленко, А. Юдасин, Е. Хилькевич үлэлиилэр.
* 1971 сылтан Мууска тыйаатыра буолар.
* 1991 сылтан Опера уонна балет тыйаатыра буолар.
* 2001 сыллаахха Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон аата иҥэриллэр.

## Бырайыактар
* П.И. Чайковскай фестивала;
* Дж. Верди аатынан муусука фестивала;
* «Северный дивертисмент» классик балет фестивала;
* «Стерх» классик балет фестивала;

## Тыйаатыр параметрдара
* Дьиэтэ 1982 сыллаахха тутуллубута.
* 2000 сыллаахха кэнники реконструкция.
* Саалатыгар миэстэ ахсаана — 646
* Сцена кэтитэ — 14,0 м
* Сцена дьириҥэ — 16,0 м
* Сцена үрдүгэ — 20,0 м
* Эргийэр төгүрүктээх, диаметра — 12,0 м

## Ылыллыбыт сирэ
* Театральная Россия
Куэбэк (куорат)

**Куэбэк** () — Канаада сиригэр дойдутугар баар куорат, Куэбэк сирин киин уонна иккис улахан куората буолар. Куорат 86% Франко тыллаахтар. Элбэх саха олорор. Улахан индустрия киинэ буолар. Парламент баар. Нэһилиэнньэтэ 900 тыһ киһи.

## Быһаарыылар
Дьимми Уэйлс

thumb|200px|Дьимми Уэйлс

**Дьимми Донал Уэйлс** (*Jimmy Donal Wales*) (Атырдьах ыйын 7, 1966) диэн АХШ Интэриниэт урбаанньыта уонна Бикипиэдьийэ тэрийсээччитэ. **Дьимбо** (*Jimbo*) диэн хос ааттаах.

Уэйлс төрөөбүт сирэ Хантсвилл, Алабама. Кини кыра чааhынай оскуоланы бүтэрбитэ уонна хас да университекка үөрэммитэ. Үп бакалавра уонна магистра. Хас да сыл устата Чикагоҕа үп фирматыгар үлэлээбитэ. 1996 c. Уэйлс икки партнердарыныын Bomis диэн интэриниэт компанияны олохтууллар. Бу компания Bomis.com көрдөбүл порталга рекламаны атыылаан харчы өлөрөрө. Ол харчы Нупедия (2000-2003) уонна Бикипиэдьийэ энциклопедиялар бастакы үбүлээhиннэригэр угуллубута.

2001 c. Уэйлс Ларри Сэнгердыын Бикипиэдьийэ диэн көҥүл, аһаҕас иhинээҕилээх () энциклопедияны олохтууллар. Бикипиэдьийэ дьоҥҥо-сэргэҕэ биллиитэ улааппытын кэннэ Уэйлс бырайыак өрө таhаарааччыта уонна кэпсээччитэ буолбута. Wikimedia диэн Бикипиэдьийэнэн салайар барыhа суох тэрилтэ (пуонда) үөскэтээччитэ уонна сүбэтин кыттааччыта. 2004 c. Уэйлс Андьела Бизли Старлиҥныын Wikia диэн уэбхостиҥ сервиhын тэрийэллэр.
Wikimedia

thumb|right|143px|Wikimedia логотиба

**Wikimedia Foundation, Inc.** диэн АХШ барыстаммат тэрилтэтэ, пуонда. Штаб-квартирата Сан Франсиско, Калифорния. Флорида штатын сиэрдэрин тутуhар (аан бастаан олохтоммут штата). Хас да ситимнээх wiki бырайыактарынан салайар: Бикипиэдьийэ, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (ону кытта Wikijunior), Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity,  уонна . Wikimedia бастыҥ бырайыага, Ааҥллыы Бикипиэдьийэ, аан дойду уон ордук сылдьыылаах сайтарын ахсааннарыгар киирсэр.

Пуонда 2003 c. бэс ыйын 20 к. тэриллибитэ. Тэрийээччитэ Дьимми Уэйлс.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Wikimedia Foundation website
* Wikimedia blog
* Wikimedia technical blog
* Wikimedia Foundation annual report
Ааҥллыы Бикипиэдьийэ

thumb|Ааҥллыы Бикипиэдьийэ логотиба
**Ааҥллыы Бикипиэдьийэ** () диэн Бикипиэдьийэ ааҥл тылынан салаата. 2001 c. тохсунньу 15 к. олохтоммута. 2009 c. атырдьах ыйын туругунан, үс мөлүйүөн ыстатыйалаах. Бикипиэдьийэ бары салааларыттан ордук былыргылара уонна бөдөҥнөрө буолар. 2009 с. туругунан, Бикипиэдьийэ бары ыстатыйаларыттан 22.3% ааҥллыы салаатыгар суруллубуттар эбит.

Ааҥллыы Бикипиэдьийэ Арбитраж Комитеттаах (*Arbitration Committee*), онно киирэр редактордар бөлөхтөрө энциклопедия атын редактордарын икки ардыларыгар буолар мөккүөрдэрин быhаарар соруктаах. 12 арбитрдаах комитеты Дьимми Уэйлс 2003 c. ахсынньы 4 к. тэрийбитэ.

## Сигэлэр

* Ааҥллыы Бикипиэдьийэ
Сахалыы Бикипиэдьийэ

**Сахалыы Википедия** — Википедия саха тылынан тахсар салаата.

## Суола-Ииһэ
*Үлэ 2006 сыл бүтүүтэ саҕаламмыта, Википедия сахалыы салаата төрүттэммитэ.
*2007 – вики-движок тылбаастаммыта, тургутар үлэ өрүттэммитэ, бастакы кыттааччылар эбиллибиттэрэ, Саха омугун II түмсүүтүгэр ааҕыы буолбута. Subscribe.ru сервис-ка “Саха Википедия сонуннара” диэн сурутуу баар буолбута.
*2008, ыам ыйыгар – Викимедиа Фонд-ун Тыл туһаайыытын бөлөҕө сахалыы проект-ын өйөөбүтэ, ол туһаайыытынан саҥа домен олохтоммута.
*2009, Тохсунньу 1 — **1000** сирэй олохтоммута.
*2009, Алтынньы 10 — **5000** сирэй олохтоммута.
*2010, Сэтинньи – Саха уонна атын олохтоох омуктар тылларын Компьютер эйгэтигэр киллэриигэ “КиберСаха” ситим-бөлөх тэриллибитэ.
*2011 – Сахалыы бикитиэкэ – электроннай кинигэ эйгэтэ - арыллыбыта. Манна саха суруйааччыларын уонна омугун айымньылара, уураахтара, атын да сахалыы суруктар киирэллэр.
*2011, ыам ыйа – Интернет эйгэтигэр аҕыйах ахсааннаах тус тыллаах омуктарын мунньахтара: Йошкар-Ола (Марий Эл). Хакасия, Алтаай, Тыва сирдэригэр ыытыллыбыттара.
*2011, от ыйа – Википедия хас да кыттааччыта "Киберпространствоҕа омук тыллара” диэн ЮНЕСКО мунньаҕар кытталлар (Туймаада хочото).
*2011, ахсынньы – Саҥа Дьыллааҕы марафон.
*2012, муус устар – Түүр Викимедиа мунньаҕа ыытыллар, Астана (Казахстаан)
*2012, бэс ыйа – Викимедиа Фонд-ун программист-а Амир Ахарони Туймаада хочотугар Википедия-ҕа сыһыаннаах ааҕыылары ыытар.
*2012, сэтинньи – Саха Википедия-тын дьаһалтата Викимедиа РУ көрдөһүүтүнэн Нарьян-Мар киинҥэ (Ненец омуктар сирдэрэ) “Ясавей” ассоциация кыттыылаахтарыгар семинаар ыытар.
*2012, сэтинньи – Саха Википедиятын кыттааччылара Москва-ҕа виики-һиттэрин бүтүн мунньаҕар кытталлар. Петербург киинигэр Долгаан омук культура-тын чинчийэн үөрэтээччилэргэ көрсүһүү ааһар.
*2013 – тохсунньу 3 күнүттэн 14-гэр диэри Саҥа Дьыллааҕы күрэс.

## Сигэлэр
*Сахалыы Бикипиэдьийэ
*Сахалыы Бикипиэдьийэ сонуннара
Портаал:Тас сахалар

{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style="font-size:95%;"
|-
| colspan=5 valign=top |

{| width=100% cellspacing=0 cellpadding=0 style="font-size:100%;"
|-
| valign=top style="background:#D0D0D0;" |

| width=50px valign=top style="background:#A0A0A0;" |

| valign=top width=300px style="background:#C0C0C0;" |
Чекановскай Александр

200px|thumb|right|Чекановскай Александр Лаврентьевич
**Чекановскай Александр Лаврентьевич** (1833 - 1876), көскө сылдьыбыт геолог.

1833 сыл олунньу 13 күнүгэр Волынь губерниятыгар төрөөбүтэ.

Киев университетыгар медицина факультетыгар үөрэммитэ, ол кэнниттэн Дерпт (билигин Тарту) университетыгар үөрэммитэ.

1863 сыллаахха поляктар өрө турууларыгар кыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ көскө ыытыллыбыта.

Көскө сылдьан сир оҥоруутунан дьарыктаммыта уонна геологияны үөрэппитэ.

1868 сыллаахха Наукалар Академята көрдөһөн Иркутскайгэ олохсуйбута. Онно олорон География уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын геология үлэлэрин ыыппыта.

1873 - 1875 сылларга География уобсастыба сорудаҕынан Аллараа Тунгуска, Өлөөн уонна Өлүөнэ өрүс алын тардыытыгар экспедицияны тэрийэн сылдьыбыта.

1876 сыллаахха экспедиция матарыйааларын чинчийэргэ Петербург куоракка кэлэ сылдьарыгар көҥүл ылбыта.

1876 сыл алтынньы 30 күнүгэр меланхолялыы сылдьан бэйэтигэр тиийинэн өлбүтэ.

## Өссө маны көр
* Обручев В.А. *А.Л. Чекановский*. — Избранные труды. М., Наука, 1968.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Абхазия

thumb|left|200px|Abkhazia
**Абхазия** (, , ) диэн Хара байҕал илин кытылыгар уонна Хапхаас соҕуруулуу арҕаа өттүгэр баар мөккүөрдээх статустаах регион. Абхазия бэйэтэ (**Абхазия Республиката**), Арассыыйа, Никарагуа, Венесуэла, уонна маарынныыр статустаах Соҕуруу Осетия уонна Приднестровье, тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр.

Грузия Абхазияны бэйэтин бас билэр сиринэн билинэр. Сир аата **Абхазия Автоном Республиката** (, Абхазтыы: ). Кини дьаhалтата Тбилисига үүрүүгэ сылдьар. 2008 с. атырдьах ыйын 28 к. Грузия парламена Абхазия статуhун "Арассыыйа былдьаан ылбыт сирэ" диэн быhаарар уурааҕы ылыммыта.

Абхазия статуhа грузин-абхаз иирсээнин сүрүн төрүөтэ буолар. Абхазия 1991 диэри Сэбиэт Холбоhугар киирэр Грузия ССРын чааhа этэ. 1980-стар бүтүүлэригэр Сэбиэт Холбоhуга эстиитэ саҕаламмытын уонна Грузия тутулуга суох буолуу суолугар туруммутун кэннэ абхазтар уонна грузиннар утарсыылара күүһүрэр. 1992-1993 сс. Абхазия сэриитэ буолар, онно Грузия сэбилэниилээх күүстэрэ хоттороллор. Ол түмүгүнэн Абхазия де факто тутулуга суох буолар. Олохтоох грузиннары өлөрөллөр уонна кыйдыыллар.

1994 тупсуу сөбүлэhиитэ буолар. Холбоhуктаах Нациялар уонна Тутулуга суох иллэр доҕордоһуулара (Арассыыйа салайыытынан) эйэни олохтооhун миссиятын тэрийэллэр. 2008 атырдьах ыйыгар 2008 Соҕуруу Осетия сэриитэ саҕаламмытыгар, Абхазия Грузиялыын эмиэ сэриилэhэр. Ол кэнниттэн Арассыыйа Абхазияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэр, 1994 сыллааҕы тупсуу сөбүлэhиитэ көтүрүллэр, ХН уонна ТИД миссиялара сабыллаллар.

## Абхазия бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 23 — Дуоҕа күнэ
* Атырдьах ыйын 14 — Аҕа дойдуну көмүскээччилэри ахтар күн. 1992 сыллаахха бу күн саҕаламмыт сэриигэ өлбүттэри ахталлар

* Атырдьах ыйын 26 — Абхазия тутулуга суох буолуутун күнэ
* Балаҕан ыйын 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ

* Сэтинньи 26 — Конституция күнэ

## Быһаарыылар
Цхинвали

**Цхинвали** (; ; ) диэн Соҕуруу Осетия (мөккүөрдээх регион) киин куората.

Улахан Лиахви өрүскэ турар, Грузия киин куоратыттан Тбилиситтан 100 км хотугулуу арҕаа.
Соҕуруу Осетия

**Соҕуруу Осетия** (; ; ) диэн Соҕуруу Хапхааска баар мөккүөрдээх регион.

Сэбиэт Холбоhугун кэмигэр Грузия Сэбиэт Социалист Республикатыгар киирсэр Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhа.

**Соҕуруу Осетия Республиката** Грузияттан тутулуга суох буолуутун туhунан 1990 c. эппитэ. Онтон сылтаан 1991-1992 сыллардааҕы Соҕуруу Осетия сэриитэ буолар. 2008 Соҕуруу Осетия сэриитин түмүгүнэн осетин сепаратист күүстэрэ уонна Арассыыйа сэриилэрэ урукку Cоҕуруу Осетия Автоном Уобалаhын сирин бүтүннүүтүгэр хонтуруолларын олохтууллар.

Арассыыйа, Никарагуа уонна Венесуэла Соҕуруу Осетияны тутулуга суох ил быhыытынан билинэллэр. Грузия Соҕуруу Осетияны туспа дойду быhыытынан билиммэт, дойду Шида Картли регионун чааhа курдук көрөр.

## Соҕуруу Осетия бэлиэ күннэрэ
Арассыыйа Феждерацияыгар киирэр Хотугу Осетиялыын үгүс бэлиэ күннэрэ сөп түбэһэр.
* Ыам ыйын 15 ,  — Осетин тылын уонна литэрэтиирэтин күнэ
* Бэс ыйын 27 — Ыччат күнэ.
* От ыйын 14 — Эйэһит күнэ  (1992)
* От ыйын 23 — Суруналыыс күнэ
* Атырдьах ыйын 26 — Тутулуга суох буолуу күнэ.
* Балаҕан ыйын 20 — Тутулуга суох буолуу күнэ

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Хотугу Осетия
Сухуми

**Сухуми** (Абхазтыы: ; ; ) диэн Грузия (мөккүөрдээх регион) киин куората, Хара байҕал илин кытылыгар турар. Порт, тимир суол ыпсыыта уонна курорт.

## Быһаарыылар
Малибу

[thumb|260px|Dawn in the [Santa Monica Mountains.]]

**Малибу** () — Лос Анджелес куорат кытыытыгар баар (4 км тэйиччи) баайдар олохсуйан олорор куораттара, үксүлэрэ һолливуд артыыстара.

## Быһаарыылар
Хотугу сулус

400px|thumb|right|Хотугу сулус
**Хотугу сулус** (Аччыгый Араҥас α-та) — +2,0m сулус бөдөҥнөөх сулус. Сир Хотугу полюһун зенитыгар баар сулус. Сиртэн 431 уот сыл ыраах.

Билиҥҥи эпохаҕа Хотугу полюс зенитыттан 1° кыра, ол иһин сир күннээҕи эргийиитигэр хамсаабат.
Ориентацияҕа сөптөөх сулус, хайысхата хоту ыйар.  

## Прецессия

Сир иитэ прецессиялаах буолан Хоту полюс 100 сылга 0,5 градус уларыйар. Ол иһин араас кэмнэргэ Хотугу сулуһунан атын сулустар буолаллар. Ол гынан баран "Хотугу сулус" диэн аат Аччыгый Араҥас α-тыгар мэлдьи сыстыбыт аат.

300px|thumb|left|Хотугу полюс зенитын уларыйыыта

Биһиги үйэбит нөҥүө 13 тыһ. сыл — Вега (Лира α-та)

Биһиги үйэбит нөҥүө 9 тыһ. сыл — Геркулес π-тэ эбэтэр η-та

Биһиги үйэбит нөҥүө 8 — 7 тыһ. сыл — Геркулес τ-та

Биһиги үйэбит нөҥүө 5500 — 3500 сыллар — Дракон ι-та

Биһиги үйэбит нөҥүө 3500 — 1500 сыллар — Тубан (Дракон α-та)

Биһиги үйэбит нөҥүө 1500 г. — 1 сыл — Кохаб (Аччыгый Араҥас β-та).
  
1 - 1100 сыллар — хотугу сулус суох.  

1100 — 3200 сыллар — Аччыгый Араҥас α-та, эбэтэр билиҥҥи **Хотугу сулус**.  

3200 — 5000 сыллар — Альраи (Цефей γ-та).

5000 — 6500 сыллар — Альфирк (Цефей β-та).

6500 — 8500 сыллар — Альдерамин (Цефей α-та).

8500 — 13000 сыллар — Денеб (Куба α-та) уонна Садр (Куба γ-та)

13000 сылга эмиэ Вега (Лира α-та) буолуо.
Аччыгый Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Аччыгый Араҥас
**Аччыгый Араҥас** (латыынныы Ursa Minor) — полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥа иэнэ 255,9 квадрат градуһа уонна 40 сулус көстөр.

Аччыгый Араҥаска билигин сир Хотугу полюһун зенита баар. Кини Хотугу сулустар 1° ыраах сытар.

## Сулустар
Ордук улаханнык көстөр сулустар:
* Хотугу сулус (α UMi). Сулус улахана 2,02m.
* **Кохаб** (β UMi). Сулус улахана 2,08m. Биһиги үйэбит нөҥүө 2000 — 500 сылларага Кохаб хотугу сулус этэ, ол иһин араабтыы аата *Кохаб-эль-Шемали* (Хотугу сулус).
* **Феркад** (γ UMi). сулус улахана 3,05m.
Улахан Араҥас (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Улахан Араҥас
**Улахан Араҥас** (латыынныы Ursa Major) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа көстөр иэнэ 1280 квадрат кыраадыс (сулустар бөлөхтөрүгэр үһүс улахан).

Сэттэ сулуһа тутаахтаах хомуоска маарыҥныыр халыыбы көрдөрөр. 

Икки сулустара *Алиот* уонна *Дубхе* 1,8 сулус улаханнаахтар. Хомуос икки кытыы сулустартан (α уонна β) Хотугу сулуһу булуохха сөп.

Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.
Андромеда (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Андромеда
**Андромеда** (латыынныы Andromeda) — хотугу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Андромедаҕа 2 сулус улаханнаах үс сулус баар уонна спираль халыыптаах галактика, бу галактика X үйэттэн биллэр.

Бөлөх сүрүн объектарынан буолаллар спираль халыыптаах Андромеда Былыта диэн халыыптаах галактика (М31) уонна кини аргыстара — кыракый галактикалар М32 уонна NGC 205. Ыйа суох түүн үчүгэйдик көстөр.

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Уларыйа сылдьар сулус (R And), сулус улахана уларыйара 9.
* сулустар мунньустубут сирдэрэ NGC 752.
* планеталар былыт курдук көстөр бөлөхтөрө NGC 7662.
* спираль халыыптаах галактика NGC 891.
* Андромеда υ-та, планеталардаах сулус. Билигин үс планеталааҕа биллэр
* WASP-1 − экзопланеталаах сулус.

## Аата
Киһи аймах былыргыттан билэр бөлөҕө. Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар баар.
Былыргы гириэктэр номохторунан Андромеда Эфиопия ыраахтааҕыта Кефей (Цефей) уонна кини кэргэнэ Кассиопея кыыһа. Аҕата байҕал үөнүгэр сиэртибэлэммитэ, ол гынан баран Персей кинини быыһыыр. Өлөн баран сулустар бөлөхтөрө буолбут
Һонолулу

**Һонолулу** (, ) — АХШ дойдутугар баар куорат, һауайи киин уонна саамай улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөнтэн тахса. Аан Дойду биир кыраһыабай сынньалаҥ киинэ буолар.

Куорат аттыгар — Перл Һарбор.
Мама (Иркутскай уобалас)

**Мама** — Иркутскай уобаласка баар бөһүөлэк, Мама - Чүүйэ оройуонун администрациялаах киинэ. 

Витим өрүскэ Мама үрэх төрдүгэр бириистэн.

Олохтоохторун ахсаана 3537 киһи (2007 сыл). 

## Устуоруйата
1928 сыллаахха төрүттэммитэ. Бөһүөлэк статуһун 1932 сыллаахха ылбыта.

## Сигэлэр
* 
* terrus.ru — база данных России
* Почтовые индексы Иркутской области 
* ОКАТО 
* weather-in.ru
Һауайи

**Һавайи** (ардыгар "Гавайи" суруллар) - Океанияҕа баар соҕотох  АХШ штата уонна АХШ штата. Бу Америка Холбоһуктаах Штаттарга 1959 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр холбоспут тиһэх штат буолбута. Бу арыылартан эрэ турар соҕотох штат. Гавайи - бу эмиэ улахан Арыылаах аата. Киин уонна саамай улахан куората Гавайев - Гонолулу Арыыга сыталлар.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 7 — Камелих таҥара күнэ
* От ыйын 31 — Гавайи былааҕын күнэ.
* Атырдьах ыйын 21 — Билинии күнэ. 1959 сыллаахха Гавайи АХШ 50-с штаата буолбута.
* Алтынньы 8 — Бастакы арыйааччы күнэ

## Быһаарыылар
Оһох (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Оһох
**Оһох** (латыынныы Fornax) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа иэнэ 397,5 квадрат кыраадыс, 57 көстөр сулустардаах.

## Көстөр кэмэ
Арассыыйа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр көстөр. Сэтинньи ыйга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Оһох диэн ааты Лакайль *Антуан Лавуазьены* кириэстиир киллэрбитэ. Аата суох эрдэҕинэ 1754 сыллаахха каталогка киирбитэ, онтон 1756 сыллаахха Лакайль ааты киллэрбитэ. Бастакы аата «Химия Оһоҕо». Иоганн Боде «Уранография» диэн каталогар бу сиргэ «Химия Аппараата» (Apparatus Chemicus) диэн бөлөх баар, ол гынан баран ити аат олоххо киирбэтэҕэ уонна туһаныллыбатаҕа.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Печь
* Астромиф: Печь
Кентавр (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кентавр
**Кентавр**. (латыынныы Centaurus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кентаврга Күн систематыттан ордук чугас сулус баар — *Кентавр Проксимата*. Саха сириттэн көстүбэт бөлөх.

## Устуоруйата
* Былыр Соҕуруу Кириэс бөлөххө киирэр сулустары киллэрэр этилэр.
* Былыргы гириэктэр номохторунан халлааҥҥа баар кентавр, ити өйдөөх Хирон кентавр, Кронос уонна Филира нимфа уола, науканы уонна искусствоны билэр, Ахиллы, Асклепийи, Язону иитэн таһаарбыт.
* Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбит.
Хаптал Хайа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Хаптал Хайа
**Хаптал Хайа** (латыынныы Mensa, Men) — көстөр көстүбэт соҕуруу полюс чугаһынааҕы сулустар бөлөхтөрө.
Иэнэ 153,5 квадрат кыраадыс, 24 сулустаах, Сулус улаханнара 5m тиийбэт.

## Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. Ахсынньыга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. *Никола Луи де Лакайль* 1754 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Соҕуруу Африка Кейптаун куорат аттыгар баар Хаптал хайа аатынан. Лакайль манна Парижтааҕы наукалар академиятын сорудаҕынан астрономия чирчийиитин ыыппыта. 1763 сыллаахха латыынныы аат киирбитэ.
Скульптор (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Скульптор
**Скульптор** (латыынныы Sculptor, Scl) — соҕуруу халлаан сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 474,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 55 киһи хараҕа көрөр сулустардаах. Бу бөлөххө биһиги галактикабыт соҕуруу полюһа баар.

## Көстөр кэмэ

Арассыыйаҕа 50° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Алтынньыга ордук көстөр. *Денеб Кайтос* сулустан соҕуруу уонна Феникс α-тыттан хоту.

## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. 1756 сыллаахха *Никола Луи де Лакайль* «Скульптор мастарыскыайа» диэн ааттаах киллэрбитэ. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.
Аччыгый Ат (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Аччыгый Ат
**Аччыгый Ат**. (латыынныы Equuleus, Equ) — хотугу халлаан сулустар кыра бөлөхтөрө. Халлааҥҥ 71,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 14 харахха көстөр сулустардаах. 

Арассыыйаҕа бүттүүн көстөр. Атырдьах ыйыгар ордук көстөр.

## Устуоруйата

*Гиппарх* киллэрбитэ, Клавдий Птолемей «Альмагест» диэн каталогар «Ат Баһа» диэн ааттаах.

Гириэк номохторо Хирон кыыһын ахталлар, кини ыараханын кистээри Посейдон акка кубулуппута.

Атын номоҕунан Килар аты, *Пегас* быраатын, *Гермес* Диоскурдарга бэлэхтээбитэ.
Быһах (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Быһах
**Быһах** (латыынныы Caelum) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 125 квадрат кыраадыс иэннээх, харахха көстөр 21 сулус баар.

## Көстөр кэмэ
Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр. 40° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. *Никола Луи де Лакайль* аата суох 1754 сыллаахха киллэрбитэ, 1756 сыллаахха «Гравёр тэрилэ» диэн аатааммыта. 1763 Лакайль лаатыынныы ааттаабыта.
Суор (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Суор
**Суор**, (латыынныы Corvus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Кыыс уонна Гидра бөлөхтөр ыккардыларынан баар.
Ордук улахан сулуһа 2,6m улаханнаах. кулун тутар - муус устар ыйдарга ордук көстөр. Орто кэтирээһннэргэ уонна соҕуруу көстөр.

## Интириэһиргэтэр объект
* NGC 4038 галактика "Антенналар".

## Устуоруйата
Былыргыттан биллэр бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Суор — Аполлон артибут көтөрө.
Васильева Маргарита Владимировна

300px|thumb|right|Васильева Маргарита Владимировна
**Маргарита Владимировна Васильева** — Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1958 сыл сэтинньи 3 күнүгэр Ленскэй улуус Орто Наахара сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Уус-Алдан улууһугар Бороҕон нэһилиэгэр улааппыта
* 1975 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Тумул орто оскуолатын бүтэрбитэ.
* 1980 сыллаахха Хабаровскай куоракка Культура институтун бүтэрбитэ.
* 1980—1982 сыллардаахха Дьокуускай горисполкомун культура салаатын сүрүн методиһа.
* 1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы Муусука театрын кадр отделыгар үлэлиир.
* 1989 сыллаахха Саха Ил университетын бүтэрбитэ.
* 1994 сыллаахха Опера уонна балет театрын солбуйааччы дириэктэринэн ананар.
* 1998 сыллаахха дириэктэр эбээһинэһин толорооччу.
* 1999 сыл ахсынньытагар култуура уонна искусство үлэһиттэрин квалификацияларын үрдэтэр куурстары бүтэрбитэ.
* 2010 сыл сэтинньи 24 күнүнээҕи уурааҕынан Арассыыйа бэрэсидьэнэ Дмитрий Медведев "Арассыыйа култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ" аат инэрдэ.

## Айар үлэтэ
* Сыл аайы «Лучший артист года» диэн аат иҥэрии тэрээһинэ
* балет уонна опера фестиваалар тэрийээччитэ «Северный дивертисмент», «Стерх», «Музыка Чайковского» (1992), «Музыка Верди» (1995),
* «Ирина Архипова и Владислав Пьявко представляют…» опера фестваалын тэрийээччитэ (2004).
* «Ария Севера» опера фестиваалын толорооччу дириэктэрэ (2003).
* Дьокуускайга бастакы «Ороһоспо балын» тэрийээччитэ (2005).
* Опера уонна балет театра Магадаан уонна Нүөрүҥгүрү куораттарга гастролларын тэрийээччи.
* саха-дьоппуон театр проегын тэрийээччитэ (2004).
* И. Степанов, Н. Чигирёва, А. Борисова, С. Оконешников, А. Адамова уонна да атын артыыстар Москва, Санкт-Петербург, Новосибирскай куораттарга гастролларын тэрийээччи.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ (2010)

## Быһаарыылар
Клавдий Птолемей

200px|thumb|right|Клавдий Птолемей

**Кла́вдий Птолеме́й** (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, 87 — 165 сыллар) — былыргы гириэк астронома, математик, муусука теорега уонна географ. 

127 — 151 сыллардаахха Александрия куоракка олорбута, манна кини астрономия чинчийиитин ыыппыта.

## Айымньылара
* Птолемей Клавдий. ''Альмагест: 13 кинигэлээх математика айымньыта.''  нуучча тылыгар тылбааһа И.Н. Веселовскай. М.: Наука, 1998.
* Ptolemy. The Harmonics. Translated by A. Barker // Greek Musical Writings. Vol.2. Cambridge, 1989, pp.&nbsp;270-391.
* Ptolemy. *Harmonics.* Translated by J. Solomon. Leiden, Brill, 2000.

## Кини туһунан
* Бронштэн В. А. Клавдий Птолемей. М.: Наука, 1985.
* Идельсон Н. И. Этюды по истории небесной механики. М.: Наука, 1975.
* Куртик Г. Е. Понятие скорости в античной науке: Аристотель — Птолемей. *Исследования по истории физики и механики 1991–92.* М.: Наука, 1997, с. 219–248.
* Матвиевская Г. П. Очерки истории тригонометрии. Ташкент: Фан, 1990. 
* Ньютон Р. Преступление Клав­дия Птолемея.
* Brummelen van G. Lunar and planetary interpolation tables in Ptolemy’s Almagest. *Journal for the history of astronomy*, 25, 1994, p.&nbsp;297–311.
* Drachmann A. G. Heron and Ptolemaios. *Centaurus*, 1, 1950, p.&nbsp;117–131.

## Сигэлэр
* Наследие Клавдия Птолемея (на сайте «Фоменкология»)
* Клавдий Птолемей. Руководство по географии. Книга третья. Глава V. Положение европейской Сарматии 
* Клавдий Птолемей. География. Книга IV. Глава 5, описывающая границы Мармарики, Ливии и Египта
* C.S. McConnell, Models of Planetary Motion from Antiquity to the Renaissance: The Ptolemaic Solution
Обама Мишел

thumb|right|Мишел Обама

**Мишел Обама** — (, АХШ бастакы ледита, Барак Обама ойоҕо. 

Тохсунньу 17 күнүгэр 1964 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
Көмүс Балык (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Көмүс Балык
**Көмүс Балык** (латыынныы Dorado) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 179,2 квадрат кыраадыс иэннээх, 32 көстөр сулустардаах. 

Бу бөлөххө эклиптика соҕуруу полюһа баар. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. Кэнники бу сиргэ атын дьоннор атластраыгар *Батас-Балык* (латыынныы Xiphias) диэн бөлөх көстөр, бу ааты Иоганн Кеплер киллэрбитэ.
Илим (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Илим
**Илим** () — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 113,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 22 харахха көстөр сулустардаах.

## Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. 23° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр. Ахсынньыга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. *Никола Луи де Лакайль* 1754 сыллаахха аата суох киллэбитэ, 1756 сыллаахха «Ромб быһыылаах илим» диэн ааттаммыта, телескоп окулярыгар баар илими маарыҥнатар. 1763 сыллаахха латыынныы ааттаммыта.

Ол гынан баран өссө 1621 сыллаахха манна *Исаак Хабрехт* «Ромб» диэн ааттаах түөрт эрэ сулустаах бөлөҕү уруһуйдаабыт.
 
## Илим ζ-та (дзетата)
Бу бөлөххө 35 уот сыл ыраах ζ Reticuli диэн ааттаах икки сулус системата баар. Интириэһиргэтэрэ диэн бу сулустар F8 спектр класстаахтар, ол аата биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыллар.
Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Үс Муннук
**Үс Муннук** (латыынныы Triangulum, Tri) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 131,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 25 сулус көстөр.

Үс Муннукка М33 спираль халыыптаах галактика баар.

## Көстөр кэмэ
Арассыыйа территориятыттан көстөр. Сэтинньигэ ордук көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аатын үөскээһинэ биллибэт, ол гынан баран финикийдарга уонна криттарга биллэр этэ. Гириэктэр кэнники бэйэлэрин номохторугар сөп түбэһиннэрэ сатаабыттар. Деметра арыыта Сицилияны Зевс халлааҥҥа батарбыта диэн.

Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар киирбитэ.
Аустралия сахалара

**Аустралия сахалара** диэн Аустралияҕа олорор сахалар. 

## Сигэлэр
http://sakha-in-australia.blogspot.com
Бастер

**Бастер** (*Basseterre*) диэн Сент Киттс уонна Невис киин куората.
Гуатемала (куорат)

**Гуатемала** (толору аата, ; кылгастык *Guatemala* эбэтэр *Guate*) диэн Гуатемала Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Гуатемала департаменын киин куората. Орто Америка уонна Кариб ордук улахан куората.
Нассау (Баhамалар)

**Нассау** диэн Баhамалар киин уонна ордук улахан куората, эргиэн киинэ. Олохтоохторун ахсаана 260,000 (2008), Баhамалар олохтоохторун (330,000) 80%. Манна Lynden Pindling International Airport диэн дойду сүрүн аэропорда баар.
Кастрис

**Кастрис** (*Castries*) диэн Сент Лусия киин куората. Олохтоохторун ахсаана 10,634, агломерацияҕа 37,963 (2001-05-12).

## Быһаарыылар
Сент Дьонс

**Сент Дьонс** (*St John's*) диэн Антигуа уонна Барбуда киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 24,226 (2000). Сент Дьонс дойду эргиэн киинэ уонна Антигуа арыы сүрүн порда.
Көтөр Балык (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Көтөр Балык
Көтөр Балык (латыынныы Volans, Vol) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 141,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 көстөх сулустаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ, ол гынан баран *Иоганн Байер* 1603 сыллаахха киллэрбит диэн докумуон баар. Байер бэйэтин атлаһыгар Көтөр Балыгы Көмүс Балык эккирэтэр курдук киллэрбит. Кэнники атын астрономнар көтөр уруһуйдаммыт дииллэр эбит. Иоганн Кеплер бу бөлөҕү **Барабыай** (латыынныы Passer) диэн ааттаабыт.

## Интириэһиргэтэр объектар

NGC 2442 диэн спираль халыыптаах галактика.
Индеец (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Индеец
**Индеец**(латыынныы Indus) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 294 квадрат кыраадыс иэннээх, 38 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Сулустар
Ордук биллэр Индеец ε-та, характер көрдөрүүлэринэн биһиги Күммүтүгэр маарыҥныыр. 15 уот сыл ыраах: Эридан ε-тын уонна Кит τ-тын кыттата биир кэккэҕэ турар.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.
Бридьтаун

**Бридьтаун** (*Bridgetown*) диэн Барбадос киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана тула эргининиин 96,578 (2006).

## Быһаарыылар
Аччыгый Хахай (сулустар бөлөхтөрө)

400px|мини|справа|Аччыгый Хахай
**Аччыгый Хахай** (латыынныы Leo Minor, LMi) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 232 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстөр. Кулун тутар уонна муус устар ыйдарга ордук көстөр.

## Устуоруйата

Саҥа бөлөх. Ааптара Ян Гевелий, «Уранография» каталогка аан бастаан 1690 сыллаахха киллэрбитэ.
Аччыгый Ыт (сулустар бөлөхтөрө)

400px|мини|справа|Аччыгый Ыт
**Аччыгый Ыт** (латыынныы Canis Minor, CMi) — экватор халлаанын кыра ол гынан баран эффекттаах бөлөх, Игирэлэр, Единорог, Гидра уонна Араак бөлөхтөрү кытары чэрчилээх. Арассыыйа территориятыттан көстөр, тохсунньу уонна олунньу ыйдарга ордук көстөр.

## Чаҕылхай сулустар:
* Процион (CMi α-та), көстөр улахана 0,38m, халлаан ахсыс улахан сулуһа.
* Гомейза (CMi β-та), көстөр улахана 2,89m.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар «*Процион*» диэн ааттаах.

Улахан уонна Аччыгый Ыт Орион булчут аргыстара.
Алыы

**Алыы** — дулҕа, талах, хахыйах, титирик үүммүт үрэх хочото. Бу ааттан *алыылаах* диэн даҕааһын аат үөскээбит, ол аата оттуурга табыгаһа суох алыы сирдээх.
Микроскоп (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Микроскоп
**Микроскоп** (латыынныы Microscopium, Mic) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Чубукуттан соҕуруу сытар.
Халлааҥҥа 210 квадрат кыраадыс иэннээх, 37 харах көрөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр от ыйыгар уонна атырдьах ыйгар үчүгэйдик көстөр.

## Интириэһиргэтэр объекттар

2007 сыллаахха Уве Вольтер (Uwe Wolter) чинчийэр бөлөх Гамбург (Hamburger Sternwarte) обсерваториятыгар, Күҥҥэ маарыҥныыр HD 197890 сулус чаҕылхай буола түһэрин манаабыттар.

## Устуоруйата

Бөлөҕү 1754 сыллаахха Никола Луи де Лакайль киллэрбитэ. Аатын Антони ван Левенгук учуонайга анаабыт. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Микроскоп 
* Астромиф: Микроскоп
Насос (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Насос
**Насос** ()&nbsp;— соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 238,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 42 сулус көстөр. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр олунньуга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Борнсуус астронома Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбит уонна *Уу насоһа* диэн ааттаабыт, аатын Роберт Бойль физикка анаабыт. Латыынныы аат 1763 сыллаахха бэриллибитэ.

## Сулустар
* Ордук чаҕылхай Насос α-та, оранж өҥнөөх гигант, көстөр улахана 4,25m. 

## Интириэһиргэтэр объекттар
* Спираль халыыптаах NGC 2997 галактика, ньуура 45° иҥнэриилээх. 
* Планеталар мустубут NGC 3132 былыттара (Соҕуруу төгүрүк былыт).
* Сфера халыыптаах Антлия (PGC 29194) галактика.
 
## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Насос 
* Астромиф: Насос
Наугольник (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Наугольник
**Наугольник** (лат. *Norma*) — соҕуруу халлаан бөлөҕө, Скорпионтан соҕуруу-илин диэкки баар. 42 көстөр сулустардаах, халлааҥҥа 165,3 квадрат кыраадыс иэннээх. Арассыыйа 48° кэтирээһинтэн соҕуруу өттүгэр бэс ыйыгар ордук көстрө.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха киллэрбитэ. 1756 сыллаахха Лакайль *Нормаль уонна [[Таһым (инструмент)|Таһым]]* () — архитектор инструменнарын ааттарын ааттаабыта. Латыын тылыгар тылбаас кэнниттэн *Norma* диэн кылгаабыта, итини нуучча тылыгар *Наугольник* диэн тылбаастыыр буолбуттара. Сахалыы аат нууччалыы ааттан тахсар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Наугольник
* Астромиф: Наугольник
Нахот

300px|thumb|right|Нахот дьүүктэҕэ сынньалаҥ баазатын бассейна
**Нахот**, Саха сирин соҕуруу өттүгэр Нүөрүҥгүрү улууһугар *Чульман* өрүс уҥа салаата *Горбыллаах* үрэх тардыытыгар Чульман бөһүөлэктэн тыа суолунан 23 км соҕуруу-илин диэкки баар дьүүктэ.

Минерал уонна геотермал уулаах. 7Гн скважинаттан минерал ууну иһиккэ куталлар. Дьүүктэ аттыгар Нахот диэн сынньанар бааза тутуллубута. База икки бассейнаах. Уу температурата сайыннары — кыһыннары +34 °C.

## Уутун састааба
Томскай куорат курортология уонна физиотерапия наука чинчийэр институтун аналиһынан уута термал, алкалин, барбах минерализациялаах, сульфат-натрий-цинк буккаастаах.

Элеменнэр буккаастара 13273-88 №-дээх ГОСТка сөп түбэһэр уонна көҥүллэнэр таһымтан тахсыбат. 32,2 мг/л. Ууну быар, урология уонна бүөр ыарыыларын эмтииргэ сөптөөх.

Бу ууга маарыҥныыр уулаах курордунан буолар Трускавец.
Эриэн Көтөр (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Эриэн Көтөр
**Эриэн Көтөр** (латыынныы *Apus*), Соҕуруу полюс аттынааҕы сулустар бөлөхтөрө. Иэнэ — 206 квадрат кыраадыс, 20 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Сулустар
* Аатын холоотоххо туох да интириэһиргэтэрэ суох. Ол гынан баран S Aps диэн сулус 113 күн периодтаах көстөр улахана 100 төгүл уларыйар. Астрономнар итини быһаара иликтэр. 
* δ Aps — икки сулустаах система, биирэ кыһыл иккиһэ оранж өҥнөөх гиганнар.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ.

Кытайдар былыргыттан *Кыра Аптаах Көтөр* диэн ааттыыллара.

Ону таһынан латыыннныы аата (*Apus*) билиҥҥи систематизация быһыытынан *хайа хараҥаччыта*.

## Интириэһиргэтэр факттар
Бөлөх биир сулуһа *Алиса* диэн ааттаах. Кир Булычёв фантастика кэпсээннэрин *Алиса Селезнева* диэн ааттаах геройун аатынан ааттаммыт.. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Райская Птица 
* Астромиф: Райская Птица
Хотугу Корона (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Хотугу Корона
**Хотугу Корона** (, *CrB*) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Арабтар *аль-Факка* диэн ааттыллар, ол аата силбиспэтэх төгүрүк. Арассыыйа территориятыттан бэс ыйыгар ордук көстөр.

## Сулус
Ордук чаҕылхай сулус *Гемма*, эбэтэр *Альфекка*, CrB α-та.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Аан бастаан Соҕуруу Корона бөлөх араарылла илигинэн көннөрү Корона эбэтэр Венец диэн ааттанара. Гириэктэр номохторугар Корона — Гефест оҥорбут Ариадна короната. Ариадна Крит арыыга Тесей лабиринтан тахсарыгар көмөлөспүтэ.   

Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Северная Корона
* Астромиф: Северная Корона
Ох (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Ох
**Ох** (, **Sge**) — хотугу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 79,9 квадрат кыраадыс, 28 харах көрөр сулустардаах.

Арассыыйа территориятыттан от ыйыгар ордук көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Бу ааты Чугас Илин дьонноро, былыргы гириэктэр уонна ромнар билэр этилэр. 

Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар. Бу бөлөх үөскүүрүн туһунан элбэх номохтор баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Стрела
* Астромиф: Стрела
Евсеев Матвей Николаевич

200px|thumb|right|Евсеев Матвей Николаевич
**Евсеев Матвей Николаевич**, «Анаабыр алмаастара» алмаас хостуур тэрилтэ салайааччыта.

## Олоҕун олуктара
* 1964 сыл алтынньы 26 күнүгэр Сунтаар улууһун Түбэ сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ. 
* 1983—1985 сыллардаахха армияҕа сулууспалыыр.
* 1990 сыллаахха Саха Ил университетын хайа факультетын бүтэрбитэ. Идэтинэн хайа инженера.
* 1986—1992 сыллардаахха «Якутзолото» иһинээҕи «Джугджурзолото» хайа байытар комбинат «Нежданинскай» рудникка проходчиктыыр уонна дьэлби тэбтэрээччи.
* 1992—1996 сыллардаахха «Горняк» артыал бэрэсэдээтэлэ.
* 1995—1997 сыллардаахха Саха сирин старателлэр ассоциацияларын бэрэсэдээтэлэ.
* 1997 сылтан «Анаабыр алмаастара» ААО сүрүннүүр дириэктэрэ.
* 2004 сыллаахха Саха Ил университетын Финанса уонна экономика институтун бүтэрбитэ. Идэтинэн финанса уонна кредит. 
 
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуот хаһаайыстыбатын Үтүөлээх Үлэһитэ, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Анаабыр уонна Хаҥалас улуустарын ытык киһитэ. «Хотугу Сулус» уордьан кавалера. 

## Ылыллыбыт сирэ
Золотые кадры России
Циркуль (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Циркуль
**Циркуль** () — соҕуруу халлаан сулустарын кыракый бөлөхтөрө, Кентавр α-тыттан чугас. 
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт.

## Сулустар
Циркуль α-та — 3,2 көстөр улаханнаах икки сулус.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх, Никола Луи де Лакайль 1756 сыллаахха киллэрбитэ, латыынныы 1763 сыллаахха ааттаммыта. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Циркуль
* Астромиф: Циркуль
Чаһыы (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Чаһыы
**Чаһыы** (, **Hor**) — соҕуруу халлаах барбах көстөр сулустар бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 248,9 квадрат кыраадыс иэннээх, 35 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан толору көстүбэт. +23° кэтирээһинтэн соҕуруу сэтинньигэ ордук көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха аата суох киллэрбитэ. 1756 сыллаахха маятник чаһыыны айааччы Гюйгенс аатынан ааттаммыта. Латыынныы аата 1763 сыллаахха бэриллибитэ. Сороҕор *Гороскоп* диэн ааттанар этэ.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Часы
* Астромиф: Часы
Кытыйа (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Кытыйа
**Кытыйа** (, **Crt**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. Халааҥҥа 282,4 квадрат кыраадыс иэннээх, 20 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга +65° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

## Устуоруйата
Былыргы бөлөх. Гириэктэр номохторунан Аполлон турааҕы кытыйаҕа уу баһа ыыппыт. Тураах смоква мас аттыгар тохтоон мас отонноро буһалларын күүппүт ол иһин хойутаабыт, кэнники гидраны (уу үөнүн) ууга чугаһаппатаҕа диэн буруйдаабыт.

Бөлөх Клавдий Птолемей «Альмагест» каталогар баар.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Чаша
* Астромиф: Чаша
Куйах (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Куйах
**Куйах** (, **Sct**) —  соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө, халлаан экваторын чугаһыан баар. 
Халааҥҥа 109,1 квадрат кыраадыс иэннээх, 28 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан +74° кэтирээһинтэн соҕуруу ордук от ыйыгар көстөр.

## Устуоруйата
Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» диэн халлаан атлаһыгар киллэрбитэ. Бастакы аата улуу Польша хоруолун аатынан «Собескай Куйаҕа» (Scutum Sobiescianum) диэн ааттаах этэ. Кини түүрктэри 1683 сыллаахха Вена куорат аттыгар кыргыбыта.

## Бөлөх объекттара
* Куйах α-та
* Куйах β-та
* Куйах γ-та
 
## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Щит
* Астромиф: Щит
Биэрэстэ

**Биэрэстэ** () — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа ырааҕы кээмэйдиир единица. 500 саһаан эбэтэр 1 066,781 миэтэрэ буолар  (бу сыыппара XX үйэ саҕаланыытынааҕы 3500 английскай фуут саҕа, ол саҕана фуут уһуна арыый кыра эбит). 

Биэрэстэ уһуна хаста да уларыйа сылдьыбыт: сорох кэмҥэ саһаан уһуна уларыйарыттан, сорох кэмҥэ биэрэстэҕэ киирэр саһаан ахсаана уларыйбытыттан. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Көс
Саһаан

**Саһаан** () — былыргы Арассыыйаҕа туттуллубут уста кээмэйэ.

XVII ү. казеннай саһаан устата 2,16 м эбит, 3 арсыынтан турар (биир арсыыҥҥа 16 вершок киирэр - 72см). 1835 сыллаах Николай I ыраахтааҕы «О системе российских мер и весов» ыйааҕынан, саһаан устата 7 английскай фуут саҕа буолбут, ол аата 2,1336 миэтэрэ. 1924 сыллаахха ССРС-ка метрическэй систиэмэ киириэҕиттэн туттуллубат буолбута.

Урут өссө кылгас эбит үһү араас чинчийээччилэр этэллэринэн 142 сантиметртан 152 см-га дылы — бүтэһик уста илиитин туора туппут киһи тарбахтарын төбөлөрүн ыккардыларын ырааҕар тэҥ. 

#### Атын суолтата
Саха тылыгар *саһаан* диэн тыл иккис суолталаах: кыстаммыт, кыһын оттуллар мас.

## Литератуура
* *Пилецкий А.* Мерило древнерусского зодчего // Наука и жизнь. 1980. № 11. С. 140.
* *Пилецкий А.* Системы величин, мер и пропорций в древнерусской архитектуре // Архитектура СССР. 1980. № 10. С. 53.
* Седова Л. Н. Вопросы русской метрологии на уроках и внеклассных занятиях по математике 

## Сигэлэр
* А. Ф. Черняев. Система древнерусских саженей
Хамелеон (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Хамелеон
**Хамелеон** (, **Cha**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 131,6 квадрат кыраадыс иэннээх, 31 харахха көстөр сулустардаах.
Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +8° кэтирээһинтэн соҕуруу толору көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Петер Планциус 1598 сыллаахха киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Хамелеон
* Астромиф: Хамелеон
Амуур сахалара

**Амуур сахалара** — Амуур өрүһү бата былыргыттан олорор сахалар бөлөхтөрө.

Амма улууһун кыраайы үөрэтээччитэ Михаил Алексеев суруйарынан сахалар былыр-былыргыттан Учурунан өрө тахсан Силимдьи баһыттан таҥнары түһэн Зеяҕа киирэн Амууру булаллар эбит. Холобур, ол суолунан Лөглү Бөҕө диэн киһи нуучча кэлиэн иннинэ аймахтарын бился Амуур өрүһүгэр бара сылдьыбытын туһунан сэһэн баар. Ол айаныгар барыылыы-кэлиилиин үс сыл сылдьыбыта үһү.

Онтон кэлин XVII үйэ бүтүүтэ Бордуолаах тойон баһылыктаах барыта 6 тыһыынча киһилээх Боотулуу аҕатын ууһа Амматтан Кытайга күрээбитэ. Кинилэр эмиэ ити суолунан айаннаабыт буолуохтарын сөп.

Билигин Амуур бэтэрээ өттүгэр сахалар Ивановскай (норуокка биллэр аата Ульген) диэн сиргэ түөлбэлээн олороллор. Манна 440-ча киһи олороруттан аҥаара эбэҥки аҥаара саха уонна бэрт аҕыйах күтүөт-кийиит нууччалар бааллар эбит.

Бөһүөлэк олохтоохторо XX үйэ 60-с сылларыгар бөдөҥсүтүү буолуон иннинэ Саха Остуойбата диэн Силимдьи орто сүүрүгүн диэки сытар сиргэ уонна Ульгеҥҥа тэнийэн олорбуттар эбит. Саха остуойбатыгар «Сырдык» диэн колхуос баар буола сылдьыбыт.

Ивановскай бөһүөлэк олохтоохторо оттоон аҕыйах сүөһү туталлар, дэлэйдик оҕуруот аһын үүннэрэллэр, коллективнай тэрилтэҕэ 700-кэ табалаахтар, бултууллар. Бөһүөлэк баһылыга — Соловьев Сергей Михайлович диэн саха киһитэ.

## Быһаарыылар
Манчаары (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Манчаары Баһылай — Слободчиков Василий Федорович (1805—1870), номоххо киирбит киһи.
* Манчаары (от) — от
* Манчаары оонньуулара — Саха сиригэр ыытыллар күөн-күрэс
* Манчаары (хаһыат) — хаһыат
* Манчаары түөкүн (пьеса) — саха бастакы пьесата
Соҕуруу Үс Муннук (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Соҕуруу Үс Муннук
**Соҕуруу Үс Муннук** (лат. *Triangulum Australe*) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөҕө. 

Бөлөх сорҕото Халлаах Сиигэр баар. Ордук чаҕылхай сулуһа 1,9 көстөр улаханнаах. Халлааҥҥа 110 квадрат кыраадыс, 32 көстөр сулустардаах. 

Арассыыйа территориятыттан көстүбэт. +30° кэтирээһинтэн соҕуруу бэс ыйыгар толору көстөр. 

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Планциус этиитинэн 1589 сыллаахха киллэриллибитэ.

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Южный Треугольник
* Астромиф: Южный Треугольник
Компас (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Компас
**Компас** (, **Pyx**) — соҕуруу халлаан сулустарын бөлөхтөрө. Халлааҥҥа 220,8 квадрат кыраадыс иэннээх, 43 харахха көстөр сулустардаах. Арассыыйа соҕуруу өттүгэр көстөр.

## Устуоруйа
Саҥа бөлөх. Былыргы каарталарга бу бөлөх оннугар "*Арго Хараабыл*" диэн бөлөх мачтата көстөр. 

Никола Луи де Лакайль 1754 сыллаахха "*Муоранан устааччы компаһа*" диэн ааттаах киллэрбитэ. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Компас
* Астромиф: Компас
Оконешников Семен Петрович

200px|thumb|right|Оконешников Семен Петрович
**Оконешников Семен Петрович** — опера ырыаһыта, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993).

## Олоҕун олуктара
* 1944 сыллаахха атырдьах ыйын 29 күнүгэр Нам улууһун Бөтүҥ нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1963 сыллаахха Музыка уонна дыраама тыйаатырын хоругар үлэтин саҕалаабыт. Музыка училищетыгар (вокал кылааһыгар) үөрэммит. 
Армияҕа сулууспалыы сылдьан эмиэ ыллыыр: Забайкалье сэрии уокуругун ырыа уонна үҥкүү ансаамбылын солиһа.
* 1975 сылтан, Урал консерваториятын бүтэрэн баран, Опера уонна балет тыйаатырыгар опера солиһа. 20 оруоллаах тенор репертуара барыта киниэнэ этэ. 
* 1977 сыллаахха «Лучший дебют года» бириэмийэни ылар. 
* 1979 сыллаахха «Якутск-79» ырыа күрэҕин бириэмийэтин ылар.
* 1980-с сыллардаахха «Эҥсиэли» квартет-бөлөх ырыаһыта.

## Оруоллара
* Үрүҥ Уолан («Дьулуруйар Ньургун Боотур»)
* Лоокуут («Лоокуут уонна Ньургуһун»)
* Саһыл ойуун («Кыһыл ойуун»)
* Ленскай («Евгений Онегин»)
* Кинээс («Русалка»)
* Водемон («Иоланта»)
* Левко («Ыам ыйынааҕы түүн»)
* Юродивый («Борис Годунов») 
* Альмавива («Севильский цирюльник»)
* Герцог («Риголетто»)
* Альфред («Травиата»)

## Режиссер үлэтэ
* «Дьулуруйар Боотур» олоҥхо-опера
* «Хотугу сибэкки» оперетта
* «Сээркээн Сэһэн оҕонньор кэпсээннэрэ»
* Анастасия Лыткина, Нина Сазонова кэнсиэрдэрэ
* В. Зырянов «Максим Аммосов кэриэһигэр» оратория

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1982)
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин норуодунай артыыһа (1993)
* Нам улууһун Ытык олохтооҕо (1994)

## Сигэлэр
* Гоголев П. *Туох эрэ ип-итии сүрэхпэр туолар…* // «Саха сирэ». — 1997. — Атырдьах ыйын 26 к.
* Леонтьев Е. *Ыллыыр Россия народнай артиhа Семен Оконешников…* // «Саха сирэ». — 1997. — Тохсунньу 15 к.
* Яковлева Е. *Однажды много лет назад*… // Поляр. круг в Якутии. — 2001. — 1 нояб.
* Никитин П. С. *П. Оконешников* // Никитин П. Мастера якутской сцены. — Якутск, 1985. — С. 46—47.
* *С. П. Оконешников: 50 лет со дня рождения* // Якутия—1994: Календарь знаменат. и памят. дат. — Якутск, 1993. — С. 47—48. — Библиогр.: 5 назв.
* Государственный театр оперы и балета имени Д. К. Сивцева — Суоруна Омоллоона:Семен Оконешников

## Ылыллыбыт сирэ
* Календарь знаменательных и памятных дат
Секстант (сулустар бөлөхтөрө)

400px|thumb|right|Секстант
**Секстант** , **Sex**) — эаквтор халлаанын өлбөөркөй сулустарын бөлөҕө. Халлааҥҥа 313,5 квадрат кыраадыс иэннээх, 34 көстөр сулустардаах. Арассыыйа территориятыттан кулун тутар ыйга ордук көстөр.

## Устуоруйата
Саҥа бөлөх. Ян Гевелий 1690 сыллаахха «Уранография» каталогка киллэрбитэ. Кини «Халлаан Секстана» диэн бэйэтэ мэлдьи туһанар уонна баһаарга былдьаммыт үнстүрүмүөнүн аатын биэрбит. 

## Сигэлэр
* '''WIKISKY.ORG:''' Секстант
* Астромиф: Секстант
Уранография

400px|thumb|right|Уранография атластан Орион сулустарын бөлөҕө
**Уранография** («Сулустардаах халааны ырытыы») (лат. Uranographia: totum caelum stellatum) — Ян Гевелий оҥорбут сулустар атлаһа. 

1690 сыллаахха Гевелий өлбүтүн кэнниттэн огдообото *Эльжбета* таһаарбыта.

Атласка 56 каарталаах: 49 туспа сулустар бөлөхтөрүн каарталара, 4 — икиилии биир графикалаах бөлөхтөр, 3 соҕуруу полюс чугаһынааҕы бөлөхтөр. Каарталарга олус точнайдык 1564 сулус киирбит.  

Атласка бөлөхтөр персрнажтарын уруһуйдара бааллар. Хомойуох иһин, координаталар илимнэрэ алҕастардаах.
Аан айылгылар

**Аан айылгылар** (), Саха Сиригэр Ытык кэрэ сирдэр тиһиктэригэр киирэр араҥаччыланар сирдэр (территориялар).

## Ылыллыбыт сирэ
* [Саха Сирин Айылҕа харыстабылын министерствота](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Parki/parki.htm)
Тон-ыйпогам

**Тон-ыйпогам** () — былыргы кэриэй медицинатын хомуурунньуга. Сончжон хоруол бирикээһинэн учуонай-быраас Хочжун (, 1546–1615 сс.) 16 сыл устата суруйбут. Оригинаала 25 туомнаах.

«Биһиги дойдубут былыргы эмтээһинигэр сыһыаннааҕы барытын Тон-ыйпогамтан буолуохха сөп», — диир Сеул университетын философитын профессора Хванг Кьеонгсик Бу ЮНЕСКО тиһигэр киирбит медицинааҕа аналлаах аан бастакы кинигэ.

Тон-ыйпогам — былыргы кэриэй култууратын сорҕото. Эмчиттэргэ туһалааҕын ааһан кини былыргы XVII үйэтээҕи Илин Азия философиятын сиэркилэтэ буолар. Бу философия олоҕо — эти-сиини чэгиэн хаалларар туһугар энергия араас көрүҥнэрин сөпкө дьүөрэлээһин.

## Быһаарыылар