open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай судаарыстыбаннай университета

мини|

**Алтаайдааҕы судаарыстыбаннай университет (АлтСУ)** - Арассыыйаҕа Алтайскай кыраайга Барнаул куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

1973 с.төрүттэммит. 2017 сылтан эрэгийиэн тирэх университеттарыттан биирдэстэрэ буолбут.
2017 с.ахсынньытыгар АБ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтин дьаһалынан инновационнай, технологическай уонна социальнай сайдыы киининэн биллэриллибит.

Устуоруйата

1972 с.ахсынньы 31 күнүгэр Алтай крайкомун бюрота уонна крайисполкома"Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты төрүттүүр туһунан уураах ылыммыттар. Кэлин, ССРС уонна РСФСР үрдүк уонна орто үөрэхтэрин миниистирдэрэ Алтайдааҕы судаарыстыбаннай университеты тэрийэр туһунан 274 уонна 229 нүөмэрдээх бирикээстэри таһаарбыттар. 
1973 сыл балаҕан ыйыгар АлтСУга үөрэх саҕаламмыт.

## Факультеттара

-устуоруйа уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан Института

-экэниэмикэ, менеджмент уонна информационнай ситимнэр норуоттар ыккардыларынааҕы Института

-юридическай Институт

-математика уонна информационнай технология Института

-цифровой технология, электроника уонна физика Института

-химия уонна химико-фармацевтическай технология Института

-биология уонна биотехнология Института

-география Института

-социальнай наукалар Института уо
.д.а.

## Рейтиннэрэ

2009 с.норуоттар ыккардыларынааҕы "Вебометрикс" рейтиҥҥэ АлтСУ веб-ресурсатынан Арассыыйа 5 бастыҥ университетыгар киирбит.

2014 с. "Эксперт РА" агенство АлтСУну Тутулуга суох Судаарыстыбалар Түмсүүлэрин дойдуларын бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр киллэрбит уонна рейтин "Е" кылааһын анаабыт.
2015 с. QS University Rankings BRICS АлтСУну БРИКС дойдуларын 150 бастыҥ университеттарыгар киллэрбит.

2020 с.университет, британскай сурунал THE таһаарар топ-100 рейтинигэр киирбит.

QS World University Rankings2020 рейтинигэр   АлСУ 571-580.

Университеттар национальнай ИА "Интерфакс" 2020 рейтинигэр 39

Бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэтэ RAEX 2020рейтинигэр  44.

## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20090609090731/http://www.informika.ru/text/magaz/pedagog/pedagog_6/a01.html
https://www.asu.ru/
https://www.asu.ru/

Категории:Университеттар алпаабытынан
Гуидак

**Гуидак** ( уонна уруу көрүҥнэрэ) — двустворчатай моллюск көрүҥэр киирсэр уонна Hiatellidae дьиэ-кэргэниттэн сыльдар. Бу бөдөҥ (1,5 кг диэри ыйааһыннаах) организмнар олус уһун сифоннаахтар (1 м диэри) уонна син кыра (20 см диэри) кэбирэх араакыбыналаахтар. Саамай улахан хаһар моллюсканнан ааҕыллар. «Geoducк» («gweduck») индеецтартан кэлбит тыл, «дириҥник хаһар» диэн суолталаах.

## Олорор эйгэтэ
*Panopea generosa* США уонна Канада хотугулуу-арҕаа муора кытылыгар үөскүүр. Бу моллюск саамай уhун тыыннаах харамайдартан биирдэстэринэн биллэр: гуидак олоҕун уhуна — 146 сыл, оттон саамай кырдьаҕас булуллубут гуидак сааhа 160 сыл. Маннык сүрдээх уhуннук олороллоругар икки быhаарыы туруоруллар. Бастакы — күүhэ суох баҕайы вещество атастаhыыта, иккиhэ – естественнэй өстөөх суоҕа. Суос соҕотох адьырҕаннан акула уонна калан ааҕыллар эбит. Кинилэр моллюсканы сиртэн хостоон ылыахтарын сөп. Өссө муора сулустара саба түhэллэр эбит моллюскаларга, сифоннара сир үрдүтүттэн тахсан турдаҕына. Гуидактарга үөскэтии таска буолар. Сүүс сыл олорор тустарыгар атыырдара быhа холоон биэс миллиард сымыыт ууга быраҕаллар.

## Ас астааhын
Моллюск этэ кытаанах соҕус. Сороҕор США-ҕа бэлэмнииллэр, ол гынан баран сүрүн туhанааччыларынан – Япония уонна Кытай буолар. Японияҕа «мирукуи» диэн ааттыыллар(Tresus keenae «дьиҥнээх» мирукуи биирдэстэрин солбуйааччыта) уонна сиикэйдии сииллэр (сашими көрүҥэр).
Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет

**Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет (АмСУ)** — Арассыыйаҕа Благовещенскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1975 с.кулун тутар 20 күнүгэр Хабаровскайдааҕы автомобильнай дорожнай институт Благовещенскайдааҕы уопсай техническэй факультетын базатыгар олоҕуран Благовещенскайдааҕы технологическай институт арыллыбыт.
1992с. БТИ испэссээлинэһин ахсаана элбээн, профила уларыйан Благовещенскайдааҕы политехническай институт буолбут (БПИ). 

1994 с.влтынньы 19 күнүгэр БПИ, Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет статуһун ылбыт (АмСУ)
2013 с. АмСУ космическай инновационнай научнай үөрэхтээһин консорциумыгар киирбит.
2013 с. АмСУ АБ үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин эрэгийиэн сайдыытыгар анаан үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир бырайыактарын "Кадры для регионов" куонкуруһугар кыайыылаах буолбут.
2013 с. университет базатыгар АНА Уһук Илиннээҕи институтун филиала арыллыбыт.

2014 сылтан АмСУ Арассыыйаттан уонна Кытайтан 29 университет холбоспут техническай университеттар Ассоциацияларын үлэтигэр кыттар.
2019 с.от ыйын 5 күнүгэр, "Восточна" космодромтан кыра космическай аппарааттардаах "Метеор-М" диэн метеорологическай спутниктаах "Союз-2.1б" ракета-носитель көппүт. Кыра космическай аппараттартан биирдэстэрин - "АмурСат"("АмГУ-1") Амурдааҕы судаарыстыбаннай университет студеннара уонна преподавателлэрэ үөрэтэн, ырытан, оҥорбуттар.

## Факультеттара

1. Математика уонна информатика факультета
2. Инженернай-физическай факультет
3. Норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан факультета
4. Дизайн уонна технология факультета
5. Социальнай наукалар факультеттара
6. Филология факультета
7. Экономика факультета
8. Энерргетика факультета
9. Юридическай факультет
10. Эбии үрэхтээһин факультета
11. Орто анал үөрэх факультета
12. Уопсай үөрэх лиссиэйэ(5-11 кылаастар)

## Рейтиннэрэ

АмСУ рейтиннэргэ кыттар.

# Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинэ: 2168 үөрэх тэрилтэтиттэн 434-с миэстэ. Амурскай уобаласка 9 тэрилтэттэн 1-кы миэстэ.
# Арассыыйа экономическэй үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинэ: 1095 тэрилтэттэн 198-с миэстэ. Амурскай уобаласка 3 тэрилтэттэн 1-кы миэстэ.
# Арассыыа техническэй уонна технологическэй үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинэ: 444 тэрилтэттэн 150-сг миэстэ. Амурскай уобаласка 1 тэрилтэттэн 1-кы миэстэ.
# Арассыыйа естественнай уонна гуманитарнай наукалар үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинэ: 427 тэрилтэттэн 139-с миэстэ. Амурскай уобаласка тэрилтэттэн 1-кы миэстэ.

Университет  "Теоретическая и прикладная лингвистика" диэн сурунаалы таһаарар

## Сигэлэр

https://www.amursu.ru/sveden/struct/ 
https://moeobrazovanie.ru/amugu/?ratings
https://www.amursu.ru/ 

## Быһаарыылар
Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория

**Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория**, АСК — Арассыыйаҕа Астрахань куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

мини

## Устуоруйата
Астрахань консерваторията 1969 сыллаахха аһыллыбыт. Аһыллыытыгар улахан оруолу профессор М. А. Этингер, композитор А. Н. Холминов уоннаи М. П. Максакова оонньообуттар.

1969 с. тохсунньу ыйга ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтэ Астрахань куоракка консерватория арыйар туһунан уураах ылыммыт. Куорат кэмитиэтэ, консерваторияҕа үөрэх куорпуһа буоллун диэн, билигин архитектура пааматынньыга буолан турар эргэ дьиэни биэрбит.

1969-1970 сс.дьиэҕэ хаппытаалынай өрөмүөнү ыытаннар бөлөҕүнэн уонна биирдиилээн дьарыкка 60 кылааһы, 20-тэн тахса административнай уонна көмө хостордоох буолбут.
1970 с.муус устар ыйга В. И. Ленин төрөөбүт күнүгэр 400 миэстэлээх концертнай саалалаах сүрүн үөрэнэр куорпус үлэҕэ киирбит.

1971 с.консерваторияны  В. С. Кузнецов салайбыт.

1974 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн тахсыбыттар. Консерватория 40 сыл үлэлээбитин тухары 3000 араас испэссээлинэстээх музыканы үөрэтэн таһаарбыт.

Консерватория выпусниктара бас Анатолий Бабыкин уонна тенор Олег Биктимиров Большой тыйаатыр солистара буолбуттар.

1975 с.консерваторияҕа Чехия фирмата "Ригер-Клос" оҥорор органа баар буолбут.

1998 с. аспирантура арыллыбыт.

Билиҥҥи кэмҥэ консерватория салайааччыта Арассыыйа бэдэрээссийэтин үтүөлээх артыыһа, бэрэпиэссэр А. В. Мостыканов.

Консерватория штатыгар - 4 искусствоведение дуоктара, 2 бэрэпиэссэр, 9 искусствоведение хандьыдаата үлэлииллэр.
Норуоттар ыккардыларынааҕы биллиини  ылбыттар -симфоническай оркестр, нуучча норуодунай үнүстүрүмүөннэрин оркестра, опернай студия, "Скиф", "Ната-бене трио"-  устудьуоннар уонна педагогтар ансаамбыллара, скрипачтар уонна альтистар ансаамбыллара.

## Үөрэх

Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерваторияҕа 10 кафедра баар:

1. Фортепиано

2. Камернай уонна концертмейстерскай бэлэмнэнии

3. Фортепиано, струннай уонна духовой норуодунай үнстүрүмүөннэр.

4. Сольнай ырыа уонна опернай бэлэмнэнии

5.  Хоровой дирижирование

6. Муусука устуоруйата уонна 
түөрүйэтэ

7. Уопсай гуманитарнай биридимиэттэр.

## Рейтиннэрэ

АСК - Астраханнааҕы судаарыстыбаннай консерватория Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 471-с миэстэ.

Астраханскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.

Астрахань куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 4-с миэстэ.

## Сигэлэр

https://astracons.ru/
https://astracons.ru/?page_id=4164
https://astracons.ru/?page_id=5172
https://vuzopedia.ru/vuz/3654

## Быһаарыылар
С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

**С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория** — Арассыыйаҕа Ростов-на-Дону куоракка баар судаарыстыбаннай муусукаалынай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1967 с. Ростовтааҕы судаарыстыбаннай муусука-педагогика институтун быһыытынан төрүттэммит.
1992 с. С. В. Рахманинов аатынан судаарыстыбаннай консерватория буолбут.
2004 с.консерваторияҕа акадьыамыйа статуһа иҥэриллибит.

Ростовтааҕы консерватория Хотугу Хапкаас уонна Арассыыйа Соҕуруу өттүнээҕи муусукаалынай култуура уонна ускуустуба үөрэҕин тэрилтэтэ.

Арыллыаҕыттан 4000 араас испэссээлинэстээх муусукааннары үөрэтэн таһаарбыт.
20 сыл устата, консерватория соҕотоҕун, Арассыыйа соҕуруу өттүгэр араас таһымнаах муусука тэрилтэлэрин уонна муусука үөрэҕин тэрилтэлэрин үрдүк квалификациялаах үлэһиттэрин бэлэмнээн таһаарбыт.
1982 с. ССРС-ка бастакынан эстраднай-джазовай муусука кафедрата арыллыбыт.
1993 с. Муусука ускуустубата уонна ассистентура-стажировка диэн испэссээлинэстэргэ аспирантура арыллыбыт.

## Консерватория дьиэтэ
right|thumb|Консерватория дьиэтэ, уруккута Яблоков дохуоттуур дьиэтэ|220 px
Консерватория дьиэтэ, уруккута Яблоков дохуоттуур дьиэтэ олохтоох архитектура мэҥэтэ.  Ааптара архитектор Дурбах Николай Никитич.

## Кафедралара

1. Специальнай фортепиано кафедрата

2. Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара

3. Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара

4. Оркестровай уонна опернай дирижирование кафедрата

5. Сольнай ырыа кафедрата

6. Опернай бэлэмнэнии кафедрата

7. Хоровой дирижирование кафедрата

8. Муусука устуоруйвтын кафедрата

9. Муусука түөрүйэтин уонна композиция кафедрата

10. Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара

11. Эстраднай-джазовай муусука кафедрата

12. Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии кафедрата

13. Социальнай-гуманитарнай биридимиэттэр кафедралара

14. Уопсай фортепиано кафедрата

15. Информационнай уонна үөрэхтээһин технологиятын кафедрата

16. Инновационнай педагогика кафедрата

17. Муусука менеджменын кафедрата

18. Муусука звукорежиссуратын кафедрата

## Рейтиннэрэ

С. В. Рахманинов аатынан Ростовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

1. Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 439-с миэстэ.

2. Ростовскай уобалас үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 9-с миэстэ.

3. Ростов-на-Дону куорат үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 7-с миэстэ.

4. "Социальный навигатор" уонна НСА "Россия сегодня" бастыҥ үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр киирбит.

## Сигэлэр

https://eduscan.net/colleges/rostcons 
https://rostcons.ru/
https://rostcons.ru/history/about.html

## Быһаарыылар
М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. П. Мусоргскай аатынан Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. П. Мусоргскай аатынан судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Екатеринбург куоракка баар бэдэрээлинэй, судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 

## Устуоруйата

РСФСР Наркомпроһун 1934 с.олунньу 13 күнүнээҕи 112 нүөмэрдээх бирикээһинэн арыллыбыт Свердловскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(ССК) Урал, Сибиир уонна Уһук Илин тайаан сытар сирдэригэр муусука үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ буолбут.

1934 с.специальнай фортепиано, вокальнай, оркестровай салаалар уонна кафедралар арыллыбыттар.
1945 с.бэс ыйын 26 күнүгэр ССРС Совнаркома дьаһал ылбытыгар уонна РСФСР НКС ускуустуба дьыалатын салалтата 9972 нүөмэрдээх бирикээс таһаарбытыгар олоҕуран Ураллааҕы судаарыстыбаннай консерватория диэн ааттаах буолбут. 

1955 с. Монгольскай Норуодунай Өрөспүүбүлүкэттэн устудьуоннар кэлэн үөрэнэр буолбуттар.

2008 с.УСКҕа толоруу түөрүйэтин уонна музыкальнай педагогика кафедрата арыллыбыт.
2013 с.этномузыкология кафедрата баар буолбут.

## Структурата

Факультеттара:

1. Инструментальнай толоруу факультета

2. Вокальнай-хоровой ускуустуба, музыковедение, композиция уонна звукорежиссура факультета

Кафедралара:

-Специальнай фортепиано кафедрата

-Струннай үнстүрүмүөннэр кафедралара

-Духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр кафедралара

-Норуодунай үнстүрүмүөннэр кафедралара

-Камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнээһин кафедрата

-Сольнай ырыа кафедрата

-Музыкальнай тыйаатыр кафедрата

-Хоровой дирижирование кафедрата

-Оркестровай дирижирование кафедрата

-Муусука түөрүйэтин кафедрата

-Муусука устуоруйатын кафедрата

-Композиция кафедрата

-Музыкальнай звукорежиссура кафедрата

-Фортепиано кафедрата

-Толорор ускуустуба устуоруйатын уонна түөрүйэтин кафедрата

-Уопсай гуманитарнай дисциплиналар кафедралара.

Ону кытта :
-Аспирантура уонна ассистентура-стажировка
-Эбии профүөрэхтээһин киинэ
-Бибилэтиэкэ
-Опернай студия
-Звукозапись студията
-Консерватория устуоруйатын түмэлэ
-Информационнай технология салаата

## Рейтиннэрэ

1. Ураллааҕы консерватория эффективность мониторингын рейтинигэр былырыыҥҥы 6-с лигаттан 5-с лигаҕа таҕыста.
2. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 481-с миэстэ.
3. Екатеринбург куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр 13-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://uralconsv.org/
http://obrazovanie66.ru/school/uralskaya-gosudarstvennaya-konservatoriya-akademiya-imeni-m-p-musorgskogo/
М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан НСК -  Арассыыйаҕа Новосибирскай куоракка баар үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ.

1956 с.РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин дьаһалынан уонна РСФСР култуура министиэристибэтин укааһынан төрүттэммит.

Новосибирскай консерваторията, онтон ыла, Сибииргэ бастакы уонна Урал анараа өттүгэр билиҥҥэ диэри соҕотох үрдүк музыкальнай үөрэх тэрилтэтэ буолар.

Консерваторияҕа устудьуоннар музыкальнай ускуустуба сүрүн хайыхаларын таһынан музыкальнай педагог идэтигэр үөрэнэллэр.

Ону кытта, Сибиир норуоттарын музыкальнай култууратын үөрэтиигэ үлэлээн, "Музыкальная культура народов Сибири" диэн кинигэни таһаарбыттар.
Консерватория киэҥник биллибит скрипка оскуолалаах.

## Факультеттара

1. Фортепиано факультета

2. Оркестр факультета

3. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета

4. Вокальнай факультет

5. Дирижерскай факультет

6. Композиторскай түөрүйэ факультета

16 кафедралаах.

Консерваторияҕа устудьуоннар, аспираннар үөрэнэллэр уонна ассистент-стажердар квалификацияларын үрдэтинэллэр.
Үөрэнэр дьон ахсаана, ортотунан 600 киһи буолар.

Билиҥҥи кэмҥэ НСК структуратыгар, музыкальнай кэллиэс, бакалавриат, магистратура, аспирантура, доктарантура уонна квалификацияны үрдэтии факультета бааллар.

## Рейтиннэрэ

Новосибирскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория:

1. Новосибирскайга үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 13-с миэстэ.
2. Арассыыйаҕа бары үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 459-с миэстэ.
3. Forves сурунаал үөрэх уонна выпусниктар хаачыстыбаларынан, ону кытта "фактор Forves" холбоон таһаарар рейтинигэр Новосибирскайдааҕы консерватория 50-с миэстэ.
Онон, Forves сурунаал рейтинигэр Арассыыйатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтун(ГИТИС) уонна Гнесиннар ааттарынан Арассыыйатааҕы музыкальнай акадьыамыйаны баһыйбыт.

## Ссылкалара

http://irkipedia.ru/content/novosibirskaya_gosudarstvennaya_konservatoriya_akademiya_im_mi_glinki_istoricheskaya
https://m.facebook.com/groups/687415734744019/
https://vuzopedia.ru/vuz/1628
https://nsknews.info/materials/konservatoriya-lidiruet-v-reyting-forbes-voshli-pyat-novosibirskikh-vuzov/
Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Н. Г. Жиганов аатынан Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Казань куоракка баар музыка үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

Консерватория 1945 с. Ортоку Поволжье, Приуралье өрөспүүбүлүкэлэригэр Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Чувашияҕа,Удмуртияҕа, Мордовияҕа уонна Марий Элга үрдүк квалификациялаах музыкааннары, композитордары бэлэмниир аналлаах киин буолан арыллыбыт.
Бастакы ректорынан татарскай култуура биллиилээх диэйэтэлэ, композитор Назиб Жиганов(1911-1988) үлэлээбит.
1990 с.бэчээттээн таһаарар үлэҕэ быраап ылан научнай, методическай уонна нотнай кинигэлэри бэйэтэ таһаара буолбута.
Научнай-методическай үлэнэн дьарыктанан элбэх монография диссертация суруллубут. Консерваторияҕа "Музыкальное искусство" диэн Диссертационнай сэбиэт үлэлиир, онно, 50-тан тахса диссертация көмүскэммит. Чинчийиилэр дьоһуннаах тиэмэлэргэ суруллубуттар. Онно сүрүн тиэмэ - эрэгийиэн норуоттарын этническай култуурата.

Консерватория баар буолуоҕуттан барыта 7000-тан тахса испэссээлиистэри 
үөрэтэн таһаарбыт. 

## Факультеттара

8 факультеттаах:

1. Оркестровай факультет

2. Фортепианнай факультет

3. Дирижерскай-хоровой факультет

4. Вокальнай факультет

5. Түөрүйэ-композиторскай факультет

6. Норуодунай үнстүрүмүөн факультета

7. Татаар музыкальнай ускуустубатын факультета

8. Эбии профүөрэх факультета.

20 кафедралаах.
3 сыллаах аспирантура,2 сыллаах ассистентура-стажировка бааллар.

Консерваторияҕа Арассыыйаттан, Кореяттан, Японияттан, Кытайтан 800-тэн тахса устудьуон уонна аспиран үөрэнэр. 
200 кэриҥэ үрдүк квалификациялаах, үгүстэрэ научнай истиэпэннээх музыкант-преподавателлэр үлэлииллэр.

Аан дойдуга биллэр выпусниктара:София Губайдуллина, Олег Лундстрем, Алмаз Монасыпов уо.д.а.

## Рейтиннэрэ

Казаннааҕы судаарыстыбаннай консерватория

1. Казань куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 10-с миэстэ
2. Татарстан үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 12-с миэстэ
3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 450-с миэстэ
4. Арассыыйа култуура уонна ускуустуба үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр: 141 тэрилтэттэн 27-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://moeobrazovanie.ru/kgk/
https://kazancons.ru/structure/faculties 
https://web.archive.org/web/20120423174537/http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.217/index.php

Категория Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпаабытынан
А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

А.К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

мини

А.  К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Карелия өрөспүүбүлүкэтигэр Петрозаводскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1967 с.от ыйын 1 күнүгэрН.А. Римскай-Корсаков аатынан Ленинградтааҕы судаарыстыбаннай Ленин уордьаннаах консерватория Петрозаводскайдааҕы филиала арыллыбыт.
1991 с.балаҕан ыйын 9 күнүгэр Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория буолбут.
2003 с.ыам ыйын 13 күнүгэр Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(институт).
2003 с.атырдьах ыйын 19 күнүгэр консерваторияҕа А. К. Глазунов аатын иҥэрбиттэр.
2011 с.ыам ыйын 26 күнүгэр Бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк профессиональнай үөрэх тэрилтэтэ "А. К. Глазунов аатынан Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(академия)"

## Структурата

Факультеттара:

1. Исполнительскай факультет

Кафедралара:

-специальнай фортепиано

-камернай ансаамбыл уонна концертмейстерскай кылаас

-струннай үнстүрүмүөннэр

-норуодунай үнстүрүмүөннэр

-духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр

-фортепиано уопсай кууруһа

2. Теоретико-дирижерскай факультет:

-дирижирование

-музыка уонна композиция түөрүйэлэрэ

-музыка устуоруйата

-финно-угорскай норуоттар музыкалара

-вокальнай уонна тыйаатыр 
ускуустубалара

-гуманитарнай дисциплиналар.

1992 сылтан консерваторияҕа "Музыкальное искусство" испэссээлинэскэ аспирантура арыллыбыт.
1994 с.Арассыыйаҕа соҕотох финно-угорскай норуоттарар музыкалара диэн кафедра арыллан аан дойдуга финно-угорскай этническай култуура сүппэтин уонна научнай суолталаах буоларыгар онно сөптөөх каадырдарынан Карелия өрөспүүбүлүкэтин эрэ буолбакка, этнос быһыытынан аймахтыы норуоттаах Арассыыйа эрэгийиэннэрин эмиэ хааччыйар.
2008 сылтан, үрдүк таһымнаах орто проф.үөрэхтээһин программатынан "Инструментальное исполнительство" уонна "Хоровое дирижирование" диэн испэссээлинэстэргэ үөрэтии бара турар.
2010 с.консерваторияҕа Диссертационнай сэбиэт үлэлиир.
Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр, 580-тан тахса устудьуон уонна аспиран дьарыктанар.

## Рейтиннэрэ

Петрозаводскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория:

1. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 419-с миэстэ.
2. Карелия үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 2-с миэстэ.
3. Петрозаводскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 2-с миэстэ

## Ссылкалара

http://glazunovcons.ru/conservatory/history
https://www.culture.ru/institutes/38013/petrozavodskaya-gosudarstvennaya-konservatoriya-imeni-a-k-glazunova 
https://web.archive.org/web/20071212235223/http://conservatory.ru/node/281/
https://web.archive.org/web/20071212235223/http://conservatory.ru/node/281/
http://glazunovcons.ru/
Көҥүл лицензиата

**Көҥүл лицензиата** (ол эбэтэр өссө *Драйвер лицензиата*, *Драйв лицензиата*, *Көҥүл кaрточката*, *Права*, *Суоппар правата*), специальнай квадратнай формалаах карточка, сүрүннээн массыына, мотоцикл уонна араас техника ыытарга көҥүл биэрэр. Паспоры кытта биир сүрүн документ буолар, киһи личноһын идентификация барарыгар. 

Хас биирдии дойдуга тус туһунан һокуон баар көҥүл лицензиатын ыларга, саамай чэпчэки Мексикаҕа дьон ылар. Саамай ыарахан Дьоппуон уонна Канаада дойдутугар. 

2020 сыллаахха Саха Сиригэр көҥүл ылааччылар:

* ПДД туттарыахтаахтар (20 ыйытык, максимум 2 сыыһыы көҥүллэнэр)
* практика барыы: куорат уонна автодром.

Сүрүннээн авто оскуола үөрэҕин барбытын туһунан туоһу кумааҕы наада.
П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория

П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория

Муниципальнай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ"П. А. Серебряков аатынанн Волгоградтааҕы консерватория" -  Арассыыйаҕа Волгоград куоракка баар ускуустуба үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Волгоградтааҕы консерватория, 1911 с.тохсунньу 6 күнүгэр Царицын куоракка арыллыбыт музыкальнай кылаастартан устуоруйата саҕаланар.
Музыкальнай кылаастар үс испэссээлинэскэ үөрэтэллэрэ:скрипка, виолончель уонна фортепиано.
1917 с.музыкальнай училище буолбут.
1923 сылтан 1936 сылга диэри үөрэх тэрилтэтэ Сталинградтааҕы музыкальнай техникум диэн ааттана сылдьыбыт.
1930 с.училище үлэтэ тохтообут уонна 1957 с.саҕаламмыт.
1961 с.куорат аата уларыйбытынан тэрилтэ аата эмиэ уларыйбыт - Волгоградтааҕы музыкальнай училище.
1963 с. Волгоградтааҕы ускуустуба училищета.
1989 с.училище выпуснигын ССРС норуодунай артыыһын П. А. Серебряков аата иҥэриллибит.
1994 с. П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы үрдүк муниципальнай ускуустуба училищета диэҥҥэ аатын уларыппыттар.
1996 с.орто испэссээлинэй уонна үрдүкү профессиональнай диэн икки таһымнаах үөрэхтээһинин хаалларан туран, П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы муниципальнай ускуустуба института диэн ааттаммыт.
2013 с. саҥа аата - П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория.

## Структурата

Билиҥҥи кэмҥэ, консерватория үс факультеттаах

1. Үрдүк үөрэх факультета

Кафедралара:

-фортепианоҕа оонньуу

-духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэргэ оонньуу

-норуодунай үнстүрүмүөннэргэ оонньуу

-вокальнай ускуустуба

-дирижирование

-эстраднай-джазовай музыка

-музыка устуоруйатын уонна түөрүйэтин

2. Орто үөрэх факультета

Предметнай-цикловой комиссиялара:

-"фортепиано"

-"уструуналаах, смычоктаах үнстүрүмүөннэр"

-"духовой, ударнай үнстүрүмүөннэр"

-"норуодунай үнстүрүмүөннэр"

-"вокальнай ускуустуба"

-"хоровой дирижирование"

"сольнай уонна хоровой норуодунай ыллааһын"

-"эстрада музыкальнай ускуустубата"

-"музыка түөрүйэтэ"

-"уопсай фортепиано"

-"социальнай-гуманитарнай дисциплиналар"

-"живопись"

3. Эбии профессиональнай үөрэх факультета

Куурустара:

-квалификацияны үрдэтии

-хоровой студия

-оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо аналлаах ускуустуба уобалаһыгар уопсай сайыннарыы программаларыгар эбии үөрэтии.

## Рейтиннэрэ

П. А. Серебряков аатынан Волгоградтааҕы консерватория 

1. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 588-с миэстэ.

2. Волгоград уобалаһын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 28-с миэстэ.

3. Водгоград куорат үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 19-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.serebryakovka.ru/
https://web.archive.org/web/20150416033205/http://edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.1345/index.php
https://vuzopedia.ru/vuz/3025
https://vuzoteka.ru/%D0%B2%D1%83%D0%B7%D1%8B/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%9F-%D0%90-%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0
Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитэ

**Дьоппуон-кытай сэриитэ** (1937, от ыйын 7 – 1945), балаҕан ыйын 9 — Кытай Өрөспүүбүлүкэтин уонна Дьоппуон импиэрийэтин ыккардыларыгар буолбут сэрии, Аан дойду Иккис сэриитин иннинэ саҕаланан баран, кини бүтүөр дылы буолбута.

Икки дойду 1931 сыллаахтан төһө да субу-субу кыргысталлар, толору сэрии 1937 сыллаахха саҕаламмыта, уонна Япония 1945 сыллаахха капитуляциялаабытынан түмүктэммитэ.
Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ

**Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ** () — сылын ахсын ХНТ көҕүлээһининэн ахсынньы 12 күнүгэр аан дойдуга бэлиэтэнэр.

2012 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрин Генеральнай ассамблеята туох баар дьону-сэргэни мэдиссиинэ өҥөтүнэн хабарга резолюция ылыммыта, дойдулары барытын маны ситиһэр туһугар тиэтэйэргэ ыҥырбыта. Ханнык баҕарар киһи, ханна да сырыттын таһымнаах уонна чэпчэки сыаналаах мэдиссиинэ өҥөтүнэн туһанар бырааптаах, бу аан дойду сайдыытын сүрүн мэктиэтэ буолар диэн этиллибитэ.
Эрнст Александрович Алексеев

**П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премиятын лауреата - Алексеев Эрнст Алексеевич.**

1946 с. балаҕан ыйын 15 Ньурба улууһун Куочайыгар төрөөбүтэ. 1964 с. ЯГУ ИТФ геологияны үөрэтэр отделениятыгар үөрэнэ киирбитэ. 1968-1976 сылларга маһынан тутуунан дьарыгырар, 1976-1996 сыллардаахха Таатта улууһун Туора-Күөл оскуолатыгар учууталлыыр.

1983 г. ЯГУ математиканы үөрэтэр салаатын бүтэрбитэ. "Юный резчик" куруһуокка салайааччынан үлэлиир. Хас да сыл өбүгэлэр оонньуурдарын, прикладной искусстваны үөрэппитэ киниэхэ дьэҥҥэ көстөр национальнай сувенир "Талах ынах", талахтан миэбэл "Талах олоппос" технологияларын айарга көмөлөһор. Кини бэйэтин уонна үөрэнээччилэрин үлэлэрэ 45 Республикатааҕы, международнай выставкаларга Францияҕа, Монголияҕа, Бурятияҕа көстүбүттэрэ. Кини үөрэппит дьоно хаста да прикладной искусства өттүнэн маҥнайгы миэстэлэри республиканскай быыстапкаларга ылбыттара. Эрнст Александрович Международнай көһөрүүлээх "Красота пространства" быыстапка кыттыылааҕа.

Кини мастан оҥоһуллубут архитектурно-мемориальнай комплекс автора буолар, биирдэстэрэ олоҥхоһут Табахырап гиэнэ буолар. Суотту "Дружба народов" музейыгар биллиилээх олоҥхоһуттарга ананан турар былыргы надмогильниктар ансамбылы айбыт киһи буолар. Пааматынньыктара барыта паспортизированнайдар уонна культура памятнигын каталогугар киирэн тураллар. "Олоҥхо оонньууларыгар" анаан "Хадаайы" музейыгар Ытык-Күөлгэ кини салайыытынынан, бэйэтин архитектуратынан Саха Сиригэр уникальнай "Олоҥхо балаҕана" уонна "Моҕол ураһа" тутуллар.

Бу этиллибит үлэлэрэ барыта "Өркөн өйүнэн, кыраҕы хараҕынан" (ЧИП "Ситим", 1995 с.), "Саха талахтан, мастан үлэлэрэ" (изд-во "Бичик", 1999 с.) сырдатыллыбыта уонна иллюстрацияламмыта. Бүтэһик кинигэтэ - автор материальнай культура оттунэн фундаментальнай улэтэ, сахалар маьынан тутуутун зодчествота, учуонайдартан уонна өрөспүүбүлүкэ искусствоведтарыттан үрдүк сыананы ылбыта.

Алексеев Эрнст Александрович - РФ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин архитектордарын Сойууһун чилиэнэ, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай маастара, "Дети Саха-Азия" фондун стипендиата, РФ творческай уорэтиитин Акадаемиятын академига, ЯГИТИ архитектура кафедратын доцена, Татта улууһун бочуоттаах олохтооҕо. "Гражданская доблесть" знагынан наҕараадаламмыта.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин сэтинньи 20 кунун 2009 с. 1675 нүөмэрдээх ыйааҕынан Алексеев Эрнст Александровичка П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай премията 2009 сылга чөлгө түһүү архитектура нэһилиэстибэтин уонна үгэс буолбут прикладной искусстваҕа сүрүн вкладын иһин, сахалыы мас зодчествотун холбоһук үлэлэрин оҥорбутун, мас тутууга архитектурнай новация, уонна хас да сыллааҕы көдьүстээх үлэтин уонна педагогическай деятельнаьынан лауреат буолбута.
М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

мини

М. И. Глинка аатынан Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Нижнэй Новгородка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Нижегородскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория 1946 с.төрүттэммит.
1957 с.консерваторияҕа М. И. Глинка аата иҥэриллибит. 1960 с. Улахан концертнай саалаҕа орган туруоруллубут.
1965 с.үрдүк үөрэх кэннинээҕи үөрэхтээһин баар буолбут.
1984 сылтан консерваторияҕа үөрэнэ уонна стажировкалана тас дойдулартан кэлэр буолбуттар. Бу үрдүк үөрэх тэрилтэтэ бары хайысханан дьулурҕатык сайдан аан дойду музыкальнай култууратыгар интеграцията күүһүрбүт.

2003 с. Диссертационнай сэбиэт үлэлээбит. Барыта 41 кандидатскай диссертация көмүскэниллибит.
2005 с.акадьыамыйа статуһун ылбыт.
Консерватория бэйэтин издательскай базатыгар үөрэх уонна методика пособияларын, монографиялары научнай ыстатыйалар  хомуурунньуктарын бэчээттээн таһаарар. Нижегородскайдааҕы консерватория профильнай үөрэх тэрилтэлэрин ортолоругар соҕотоҕун муз.учуулуссалар уонна кэллиэстэр Бүттүүн Арассыыйатааҕы Олимпиадаларын ыытар көҥүллээх.
Консерватория, 5000-тан тахса выпусниктаах.

## Факультеттара

1. Фортепианнай факультет

2. Оркестровай факультет

3. Норуодунай үнстүрүмүөннэр факультеттара

4. Дирижерскай факультет

5. Вокальнай факультет

6. Композиторскай - музыковедческай факультет

7. Эбии үөрэхтээһин уонна квалификацияны үрдэтии факультета

21 кафедралаах уонна 3 секциялаах.
Консерваторияҕа 200-тэн тахса преподаватель уонна 50-тан тахса концертмейстер үлэлиир.
Акадьыамыйаҕа үөрэтии 
үөрэх бары таһымнарын хабан туран ыытыллар(бакалавриат, специалитет, магистратура, ассистентура-стажировка, аспирантура)

## Рейтиннэрэ

М. И. Глинка аатынан Нижнэй Новгородтааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) 

1.Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 277-с миэстэ.

2. Нижегородскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.

3. Нижнэй Новгород куоратын үрдүк үөрэх тэрилтэтин рейтинигэр 7-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://nnovcons.ru/sveden/istoriya-nngk/
http://nnovcons.ru/
http://nnovcons.ru/obrazovanie/fakultety/
М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория(акадьыамыйа) - Арассыыйаҕа Магнитогорскай куоракка баар судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1939 с. М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы музыкальнай учуулуссаны арыйбыт.
1993 с.балаҕан ыйын 15 күнүгэр Челябинскай уобалас салалтатын 335 нүөмэрдээх уурааҕынан музыкальнай учуулусса М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай музыкальнай-педагогическай институт буолбут.
1996 с. университет, онтон акадьыамыйа статуһун ылбыт.

## Структурата

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы консерватория  -  профессиональнай музыкальнай үөрэх үс таһымын холбообут саҥа тииптээх комплекснай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Үөрэх үс таһыма бэйэ бэйэлэриттэн ситимнээхтэр.
Консерватория састаабыгар хореографическай училище киирэр.

Үөрэх
факультеттара

1. Музыковедческай уонна толоруу

2. Тыйаатыр, хореография, уонна музыка үөрэҕин факультета

Салаалара

1. Омук устудьуоннарын салаата

2. Кэтэхтэн үөрэнии салаата

Кафедралара:

-специальнай фортепиано

-концертмейстер маастарыстыбата уонна камернай ансаамбыл

-оркестровай устурууналаах үнстүрүмүөннэр

-оркестровай духовой уонна охсор үнстүрүмүөннэр

-оркестровай норуодунай үнстүрүмүөннэр

-хоровой дирижирование

-академическай ырыа толоруута

-музыка устуоруйата уонна түөрүйэтэ

-фортепиано

-эстрада музыкальнай ускуустубата

-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ

-актёр маастарыстыбатын

-хореографическай ускуустуба

-музыкальнай үөрэх

-философия, гуманитарнай уонна социальнай-экэниэмиичэскэй дисциплиналар.

Консерваторияҕа 1998 сылтан "Музыкальное искусство" диэн научнай испэссээлинэскэ искусствоведение дуоктарын истиэпэнин ыларга диссертацияны көмүскүүргэ Холбоһуктаах сэбиэт тэриллэн үлэлиир.
Сэбиэккэ Ураллааҕы консерватория, Уфатааҕы судаарыстыбаннай ускуустуба акадьыамыйата уонна Магнитогорскайдааҕы консерватория киирэллэр.

## Рейтиннэрэ

М. И. Глинка аатынан Магнитогорскайдааҕы судаарыстыбаннай консерватория

1. Магнитогорскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2-с миэстэ.

2. Челябинскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 9-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүкүөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 407-с миэстэ.

## Ссылкалара

http://www.magkmusic.com/ 
https://cultureural.ru/
https://akvobr.ru/laboratoria_innovacii_v_tvorcheskom_vuze.html
Л.В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

мини

В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория - Арассыыйаҕа Саратов куоракка баар музыкальнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Устуоруйата

1900 с. Импэрээтэрискэй Нуучча музыкальнай уопсастыбатын Саратовтааҕы Алексеевскай консерваторията диэн цесаревич Алексей аатынан төрүттэммит.
1902 с.музыкальнай учуулусса дьиэтэ тутуллубут.
Кэлин, консерватория буоларыгар дьиэ реконструкцияламмыт.
1918 с. национализация буолбутугар консерватория судаарыстыбаннай диэн ааттаммыт.
1935 с. Л. В. Собинов аатын иҥэрбиттэр.

1985 с.консерватория Улахан саалатыгар "Зауэр" немецкэй фирма органа туруоруллубут.

мини

## Факультеттара

1. Фортепианнай факультет

Кафедралара:

-специальнай фортепиано
-камернай ансаамбыл уонна концертмейстерга бэлэмнэнии
-фортепиано

2. Оркестровай факультет

Кафедралара:

-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр
-оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр
-норуодунай үнстүрүмүөннэр

3. Вокальнай-дирижерскай факультет

Кафедралара:

-академическай толоруу
-дирижирование
-норуодунай ырыаны толоруу уонна этномузыкология

4. Историческай түөрүйэ
 факультета

Кафедралара:

-музыка устуоруйата
-музыка түөрүйэтэ уонна композиция
-музыкальнай педагогика уонна толоруу ускуустубатын устуоруйата уонна түөрүйэтэ
-гуманитарнай дисциплиналар

5. Орто профессиональнай үөрэх факультета

Предметнай-цикловой комиссиялар:

-гуманитарнай дисциплиналар ПЦК
-норуодунай оркестр үнстүрүмүөннэрэ ПЦК
-музыкальнай-теоретическайдисциплиналар ПЦК
-уопсай фортепиано ПЦК
-оркестровай духовой уонна ударнай үнстүрүмүөннэр ПЦК
-оркестровай струннай үнстүрүмүөннэр ПЦК
-специальнай фортепиано ПЦК
-вокальнай ускуустуба уонна сольнай норуодунай ырыаны толоруу ПЦК
-хоровой дирижирование ПЦК

6. Тыйаатыр института

Кафедралара:

-актёр маастарыстыбата
-испэссээлинэй дисциплиналар.

7. Научнай-педагогическай каадырдары бэлэмнээһин уонна эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета

2010 с.тыйаатыр факультета -  Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай тыйаатыр института буолбут.

## Рейтиннэрэ

Л. В. Собинов аатынан Саратовтааҕы судаарыстыбаннай консерватория

1. Саратов куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.

2. Саратовскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 7-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 511-с миэстэ.

## Ссылкалара

https://web.archive.org/web/20110113000126/http://www.sarcons.ru/new/index.php/information.html
https://web.archive.org/web/20111117002432/http://www.saratov.gov.ru/region/culture/konsa.php
https://saratov.ucheba.ru/uz/19724
Маркова Татьяна Афанасьевна

## Олоҕун олуктара
**Маркова (Фомина) Татьяна Афанасьевна** 1956 сыллаахха Чурапчы оройуонун Мындаҕаайы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1984 сылтан РФ уонна Саха сирин Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СР Суруналыыстарын сойууһун “Кыһыл көмүс бөрүө” (1990, 2000 сс.) бириэмийэтин лауреата, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СР Государственнай бириэмийэтин лауреата (2009 с.)

СГУ ИФФ саха салаатыгар 1974 сыллаахха үөрэнэ киирбитэ, III кууруһу бүтэрэн баран, М.Горькай аатынан Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыкаҕа факультетыгар көспүтэ. Үөрэҕин 1980 сыллаахха бүтэрэн, дойдутугар кэлэн айар үлэтин өрөспүүбүлүкэ ыччатын “Эдэр коммунист” (“Сахаада”) хаһыатын корреспонденынан, отделын сэбиэдиссэйинэн саҕалаабыта. 1993 сылтан “Саха сирэ” хаһыат үөрэххэ, култуураҕа уонна духуобунаска салаатын редактора, редколлегия чилиэнэ.

## Айар үлэтэ
Суруналыыс Татьяна Маркова улуустарынан ыытыллар Олоҥхо ыһыахтарын бэлэмнэнии үлэлэриттэн саҕалаан, нэһилиэктэргэ отделын айар экспедицияларын тэрийэн, сыллата “Саха сирэ” хаһыакка киэҥ хабааннаахтык сырдатар.

2015 сыллаахха Чурапчыга ыытыллыбыт IX Олоҥхо ыһыаҕар анал рубрикаҕа үлэлээбитэ. “Мин Олоҥхо дойдутун оҕотобун”, “Муҥха олоҥхото”, “Уруйдан, Улуу олоҥхо!” фестиваллар, куонкурустар тустарынан матырыйааллар киэҥ ааҕааччыга кэмигэр тириэрдиллибиттэрэ.

Олоҥхону сахалартан бастакынан грампластинкаҕа суруйтарбыт норуодунай артыыс Гаврил Колесов,  Ийэ олоҥхоһуттар Бүөтүр Решетников, Афанасий Соловьев, Даарыйа Томская-Чаайка, олоҥхону пропагандалааччы Ким Колесов, олоҥхоһут Петр Тихонов, олоҥхону чинчийээччи учуонай Василий Илларионов, о.д.а. тустарынан суруйуулара ааҕааччы биһирэбилин ылбыттара. Олоҥхо эйгэтин үөскэтии проблемаларын, олоҥхо тиэмэлэригэр үлэлиир педагогтар, худуоһунньуктар, суруйааччылар, артыыстар, култуура үлэһиттэрин тустарынан суруналыыс Татьяна Марковна ааҕааччыга эмиэ бэрт итэҕэтиилээхтик, тиийимтэтик суруйар.

## Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара. Антология. Дьокуускай.Алаас, 2015.

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ
Ефимов Федор Петрович

**Ефимов Федор Петрович** - Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, сэрии бэтэрээнэ, суруналыыс. 

## Олоҕун олуктара
1915 сыллаахха алтынньы 12 күнүгэр Чурапчы улууһугар I Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини икки сыл учууталлаан баран, 55 сыл устата саха сиринээҕи кинигэ издательствотыгар тохтоло суох үлэлээбитэ. 

Федор Петрович XX-с үйэ спордун лауреата. Кини саахымат оонньуутугар Саха Республикатын 5 төгүллээх чемпиона (1940, 1948, 1950, 1952, 1953 гг.). 

## Айар үлэтэ
Президент М. Николаев 1993 с. алтынньы 31 күннээҕи ыйааҕынан Ф.П. Ефимовка П.А. Ойуунускай айымньыларын бастакы толорору хомуурунньугун томнарын быыһааһыҥҥа 1938-1955 сыллардааҕы политическай репрессиялар уонна сонордооһуннар быһыыларыгар-майгыларыгар оҥорбут гражданскай хорсун быһыытын иһин Саха Республикатын П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэтин анаабыта уонна Ойуунускай бириэмийэтин аатын лауреатын аатын иҥэрбитэ.

Федор Петрович Москва куоракка Саха Республикатын типографиятыгар биир дойдулааҕа Д.П. Лазаревы кытта үлэлээбитэ, онно П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун бэчээккэ бэлэмнээбиттэрэ, уонна 7 тому дойдутугар аҕалан 17 сыл кистээн сылдьыбыта. Бу курдук хорсун, уус-уран литератураҕа бэриниилээх киһилээх буоламмыт П.А. Ойуунускай литературнай нэһилиэстибэтэ норуотугар тиийбитэ уонна бу үтүө холобур сыаналаммыта, онон саха биир бастыҥ олоҥхото күн бүгүн аар-саарга аатырар, аан дойду норуоттарын чулуу айымньыта буолан ЮНЕСКО-ҕа киирэн тылбаастанар кыахтанна.

## Сигэлэр
Чурапчы улууһун олоҥхоһуттара. Антология. Дьокуускай.Алаас, 2015
Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет

мини

**Байкааллааҕы судаарыстыбаннай университет** - Арассыыйаҕа Иркутскай куоракка баар үрдүк ;үөрэх тэрилтэтэ.
Толору аата - бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай үниверситет"

мини

## Устуоруйата

1894 с. куораттааҕы Александро-Мариинскай учуулуссатын дьиэтин тутуу саҕаламмыт.
1930 с. НКС уурааҕынан учуулусса дьиэтигэр Сибиирдээҕи финансовай-экэнэмиичэскэй институт тэриллибит. .
Сэрии кэнниттэн, бу тэрилтэ, үрдүк квалификациялаах финансовай-экэнэмиичэскэй уонна инженернай-экэнэмиичэскэй профиллаах испэссэлиистэри эрэгийиэн бары үлэтин сүрүн салааларыыгар бэлэмниир буолбут.
1947 с. плановай-экэнэмиичэскэй факультет арыллыбыт.
1940 сылтан аспирантура тэриллибит.
1953 с.инженернэй-экэнэмиичэскэй факультет төрүттэммит.
Забайкальеҕа 1957 с.институт Читатааҕы филиала арыллыбыт.
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэхтээһиҥҥэ уонна наукаҕа министиэристибэтин 2015 с.алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт 1252 нүөмэрдээх бирикээһинэн "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай экэниэмикэ уонна быраап университета аата уларыйан бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет" диэн буолбут.
Университет билигин эрэгийиэннэр ыккардыларынааҕы үрдүк үөрэххэ киириэх иннинээҕи, үрдүк үөрэххэ, үрдүк үөрэх кэннинээҕи бары таһымнары хабан туран үөрэхтиир-научнай комплекс.

## Структурата

-факультеттар уонна кафедралар

-судаарыстыба уонна быраап института

-аан дойду экэниэмикэтин уонна норуоттар ыккардыларынааҕы сыһыан института

-култуура, социальнай коммуникация уонна информ.технология института

-үп-харчы уонна салалта института

-норуодунай хаһаайыстыба института

-норуоттар ыккардыларынааҕы факультет

Подразделениелара уонна филиаллара:

-Читинскэй институт(1958)

-Усть-Илимскайдааҕы филиал

-Братскайдааҕы филиал

## Рейтиннэрэ

Байкальскайдааҕы судаарыстыбаннай университет

1. Иркутскай куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.

2. Иркутскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 3-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 130-с миэстэ.

4. Арассыыйа юридическай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 2020 топ-15 киирэр.

## Сигэлэр

* http://bgu.ru
* https://m.vk.com/vkbaikalgu
* http://bgu.ru/news/newsdetail.aspx?id=6918 

## Быһаарыылар
Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы юридическэй институт

**[[Арассыыйа]] ИДьМ Барнауллааҕы юридическай института** — Барнаул куорат Центральнай оройуонугар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1957 с. бэс ыйын 29 күнүгэр ССРС ИДьМ салайар үлэһиттэри бэлэмниир Испэссээлинэй орто оскуола арыллыбыт.
1994 с. Арассыыйа ИДьМ Рязаннааҕы үрдүк оскуолатын филиала буолбут.

1998 с. Арассыыйа Бырабыыталыстыбата "Арассыыйа Бэдэрээссийэтин ИДьМ Барнауллааҕы юридическай институтун төрүттүүр туһунан" 385 нүөмэрдээх уураах таһаарбыт.

Барнауллааҕы институт билигин, Арассыыйа ИДьМ ситимигэр биир бастыҥ үөрэх тэрилтэтэ.
Институт полиция уполномоченнай участковайдарын бэлэмниир.

## Структурата

Институт 4 факультеттаах.

1. Силиэдэбэтэллэри уонна полиция үлэһиттэрин бэлэмниир факультет.

Курсаннар икки испэссэлинэскэ
-"Быраабы көмүскүүр үлэ"
-"Наассыйаҕа куттала суох буолуутун быраабынан хааччыйыы"

2. Кэтэхтэн үөрэхн факультета

Истээччилэринэн -  Сибиирдээҕи уонна Уһук Илиннээҕи Ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ

3. Профессиональнай бэлэмнэнии факультета

Кемеровскай уобалас, Алтай Өрөспүүбүлүкэтин, Алтайскай Кыраай Ис дьыала уорганыгар үлэҕэ саҥа киирэр полицейскайдара.

4. Квалификацияны үрдэтии, эбии атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.

Арассыыйа ханнык баҕарар сириттэн ис дьыала уорганын үлэһиттэрэ, дуоһунас категориятынан араарыллан үөрэнэллэр.
Институтка, үөрэх процеһыгар аныгы информационнай-телекоммуникационнай технологиялар, програмнай аппараттаах комплекстар уоннан полигоннар туттуллалларынан сибээстээн курсааннар уонна истээччилэр дьиҥнээх кэриэтэ ситуацияларга үөрэнэллэрэ, стажировкаҕа Барнаулга уопсастыба бэрээдэгин харыстабылыгар кытталлара
 сулууспа хаачыстыбатын таһымын үрдэтэр.

## Рейтиннэрэ

Арассыыйа ИДьМ Барнауллааҕы института

1. Барнаул куора үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 16-с миэстэ.

2. Алтайскай кыраай үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 23-с миэстэ.

3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтиниигэр 1573-с миэстэ.

## Сигэлэр

* Институт официальнай ситим-сирэ 

## Быһаарыылар
Мин теруттэрбинэн киэн туттабын

Ийэбинэн Аһыкай аҕа ууһуттан тардыылаах эбиппин. Эбэм Степанида Павловна -Никифоров Павел Васильевич (1907-1942) кыыһа. Бу Павел Васильевич диэн Манньыаттаах Баһылай (Никифоров Василий Сергеевич) ииппит уола.
  Кини аҕата (мин хос-хос эһэм) Василий диэн 1881 с.т. киһи. Кини Агафья Михайловна (1880 с.т.) диэн кэргэннээх эбит. Кинилэр 4 оҕоломмуттар: Дмитрий, Герасим, Акулина, Павел.
   Василий аҕата, мин хос-хос-хос эһэм,  Николай (Уһун Ньукулаас, 1826с.т.) диэн эбит. 1911 сыл кэннэ өлбүтэ диэн буолар. Уһун Ньукулаас – Манньыаттаах Баһылай бииргэ төрөөбүт убайа. Кини 2-тэ кэргэннэммит: бастакы кэргэнэ Феодосия Саввична (1846-1901), иккиһэ – Анна Елизаровна (1856-1911). Бастакы кэргэниттэн 2 уоллаах: Николай -1(1862-1927), Василий (1881), иккиһиттэн  биир кыыстаах: Матрена (1903 с.т.). Василий диэн уолуттан мин хос эһэм Павел Васильевич төрүүр. Ол аата, Манньыаттаах Баһылай улахан убайын сиэнин ииппит эбит. Уһун Ньукулаас Аһыкайга Ахханга куулатыгар олорбут, кэргэнэ сэрии буолуор диэри оҕолорунаан олорбуттара дииллэр. Хос эһэм Павел Васильевич Аһыкайга Эмис алаас арҕаа баһын куулатыгар олорбут үһү.
   Хос эбэм Ирина Ивановна (1909 - 1942) диэн, эбэм ахтарынан, ыарыһах, уҥуоҕунан кыра, уһун суһуохтаах, иистэнньэҥ, түргэн туттуулаах дьиэ хаһаайката үһү. 1942 сыллаахха алтынньы ыйга ыалдьан өлбүт. Хос эһэм суоччутунан үлэлии сылдьан 1942 с бэс ыйын 23 күнүгэр сэриигэ барбыт.Кинилэр 5 оҕоломмуттар: Надежда, Елена, Артем, Степанида. Тулаайах хаалбыт оҕолору аймахтара ылбыттар.
    Мин эбэм Степанида Павловна диэн, 1937 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр 1-кы Тыыллыма нэһилиэгэр Аһыкай диэн алааска төрөөбүт. Кини элбэх оҕолоох убайыгар Никифоров Геннадий дьиэ кэргэнигэр олорон дьиэ ис-тас үлэтигэр, оҕо көрүүтүгэр көмөлөспүт. Өр кэмҥэ ыалдьан хаалан үөрэммэтэх. Билигин кини баара буоллар 83 саастаах буолуо этэ. Эбээ диэн аптаах тыллаах, минньигэс астаах, сылаас илиилээх көмүскүүр киһибит буолар этэ. Эбээлээхпиттэн мин үөрэбин, киэн туттабын. Миигин эбэм ааттаабыта, мин эбээ оҕотобун. Эбэм Романов Петр диэн киһиэхэ кэргэн тахсан 5 оҕолоох: Александр (1960 с.т.), Екатерина (1961 с.т.,), Алексей (1963 с.т.,), Людмила (1964-1993 сс., ),уонна мин ийэм Матрена (1966 с.т.)
   Эбэм убайа Артем Павлович Никифоров – Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрэн, художник-портретист идэлээх. 1956 – 1964 сс. бокса республика хамаандатын чилиэнэ. Бокса республика 8 төгүллээх чемпиона,  1960 с. РСФСР норуоттарын спартакиадатын 3-с бириистээх миэстэтин финалиһа уонна сахалартан бастакы бокска ССРС спордун маастара. Билигин 87 саастаах.
   Эбэм эдьиийдэрэ - Надежда (1929-2004) кэргэнэ Юмшанов Николай Семенович (1919-1984)
Елена – эрдэ ыалдьан олохтон барбыт.

Сиэнэ Роман Кривогорницын суруйда
14.12.20