Нэми билии үлэни оҥорууга туһалыыр

Үлэни оҥоруу улахан уустуктардаах, эрэйдээх да диэххэ сөп. Кыра да үлэни оҥорууга элбэхтик нэмин билэн хамсаннахха, сыыһа-халты туттубатахха, өйү-санааны үлэлэтэн толкуйдуу, ырыта сатаатахха туох эмэ туһалаах оҥоруллан тахсара табыллар. Биир сыыһа туттунуу оҥоро сатыыр үлэни куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ элбэхтик бэлиэтэнэр. 

Сахалар үлэни оҥоруу уустуктарын үөрэтэннэр киһи өйө-санаата, буор кута сайдыытын уратыларын быһааран Кут-сүр үөрэҕэр киллэрбиттэр. Биир сыыһа-халты туттунуу, хамсаныы үлэни куһаҕаҥҥа, таах хааларга кубулутан кэбиһэрэ киһи өйө-санаата сайыннаҕына, хамсаныылары оҥороро табылыннаҕына, сатаннаҕына эрэ туох эмэ туһалаах үлэ оҥоруллан тахсара быһаарыллар.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн элбэхтик хамсанан этин-сиинин табатык хамсанарга үөрэтэр. Эт-сиин хамсаныылары оҥороруттан онно өй-санаа, үөрүйэх үөскээн мунньуллан иһэр. Бу өй-санаа үөрүйэххэ кубулуйдаҕына буор кут диэн ааттанар уонна киһи санаатынан, баҕатын хоту туһааннаах быччыҥын хамсатарын үөскэтэр.

Киһи буор кута төһө сайдыылааҕа, хамсаныылары хайдах оҥороро үлэни табатык оҥорор кыаҕын быһаарар. Буор кут сайдыыта оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕаланан баран үйэтин тухары салҕанан баран иһэр. Киһи сааһыран истэҕинэ үөрүйэхтэрэ мунньулланнар оҥорор хамсаныылара тупсан, сайдан иһэллэрэ быһаарыллар.

Буор кут киһи үйэтин тухары үөскээн, сайдан баран кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэригэр уратыланан тахсар. Дьахтар оҕону төрөтөр кыаҕа 40 сааһыгар бүтэринэн оҕолоругар бэриллэр буор кута аҕыйах буолар, онтон эр киһи оҕо оҥорор кыаҕа үйэтин тухары баарынан уонна сааһыран истэҕинэ даҕаны буор кута сайдан, үөрүйэхтэрэ эбиллэн хамсаныылары оҥороро тупсан иһэринэн, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитин эр киһи баһылыыр. 

Үлэни оҥоруу уратыларын баһылаабыт сахалар киһи хамсаныылары оҥорор буор кутун сайдыытын таһымнарын былыргы кэмнэртэн үөрэтэн билэн тылларыгар киллэрбиттэрэ иҥэн сылдьаллар:

1. Муҥнаах. Оҕо хамсаныылары саҥа оҥоро үөрэнэринэн буор кута сайдан иһэр. Биир сааһыгар оҕо хаама үөрэнэрэ буор кута кыра эрдэҕинэ ураты түргэнник сайдан иһэринэн быһаарыллар.

2. Муҥкук. Оҕо улаатан иһэн хамсаныылары табан, сатаан оҥоро үөрэнэ, тулуура үөскээн санаата күүһүрэ илигиттэн кыайыам суоҕа дии саныыра улаатан хаалара муҥкук буоларын үөскэтэр.

3. Дьадаҥы. Хамсаныылары табан, сатаан оҥорботуттан уонна үлэни оҥорууга сүрэҕэ суоҕуттан оҥорор үлэтин туһалаахха кыайан тириэрдибэт киһи дьадаҥы буолар.

4. Үлэһит. Куруук тохтоон хаалбакка, быраҕан кэбиспэккэ үлэни булан оҥоро сылдьар киһи, сүрэхтээх, үлэһит диэн ааттанар.

5. Дьоҕурдаах. Ханнык баҕарар үлэни оҥорууга туһаны аҕалар уларытыылары уонна тупсаран, саҥардан биэриилэри киллэрэн са-йыннаран иһэр кыахтаах киһи дьоҕурдаах буолар.

6. Сатабыллаах. Үлэни кыайа-хото үчүгэйдик үлэлээн, табан, сатаан тэрийэн туһалааҕы оҥорбутуттан туох эмэ барыһы киллэрэри ситиһэр киһини сатабыллаах диэн ааттыыллар.

7. Талааннаах. Атын дьон көрөн үөрэр, үтүктэр, батыһар үлэлэрин оҥорор киһи талааннаах диэн буолар.

Буор кут төһө сайдыылааҕа, туһалаах хамсаныылары оҥорор кыахтааҕа үлэни хайдах оҥорууттан эрэ биллэн тахсар. Сайдыылаах буор куттаах, талааннаах киһи түргэн уонна имигэс хамсаныылары нэмин билэн табатык оҥорор кыахтааҕыттан оҥорор үлэтэ барыта табыллан, сатанан тахсаллар. Кини оҥорбут үлэлэрин атыттар сөбүлүүллэр, үтүктэллэр, ол иһин омук сайдыыта ситиһиллэр.

Талааннаах дьон оҥорбут үлэлэрин атыттар үтүктэр, батыһар кыахтаныылара сайдыы тарҕанан иһэрин үөскэтэрин тэҥэ, омук сайдан, атыттары баһыйан барарын үөскэтэр. Омукка төһө элбэх талааннаах дьон бааллар даҕаны сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатар.

“Уус төрүттээх” диэн сахалары ааттыыллар. Бары аймахтар уус-тартан саҕаланан үөскээн, тарҕанан улуу уустары - улуустары үөскэппиттэрэ сайдан иһэллэр. Билигин ырыынак олоҕун тутуһар дойдуга сайдыыны ситиһэр кыахтара биллэрдик эбилиннэ.

“Үлэ омугу сайыннарар” диэн этиини ити быһаарыы дакаастыыр. Атыттар батыһар, үтүктэр үлэлэрин оҥоруу туһаны аҕалбытын, барыһы киллэрбитин тэҥэ, атын омук дьоно үтүктүүлэрэ, соннук оҥоро сатыыллара ахсааннара эбиллиитин үөскэтэр.

Үлэни үчүгэйдик оҥоруу хамсаныылары хайдах оҥорортон улахан тутулуктаах. Хамсаныыны оҥоруу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан иһэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэн тахсар:

I. Хамсаныыны оҥорууга туттуллар күүс.

II. Хамсаныы оҥоруллуутун түргэнэ.

Бу икки өрүттэри арыыйда дириҥник ырытан көрүөхпүт:

I. Ханнык баҕарар үлэни оҥоруу төһө эрэ күүһү эрэйэр эбэтэр төһө эрэ күүс, бу үлэни оҥорууга сөп түбэһэр. Киһи күүстээх буолан араас туһалааҕы барытын оҥорор кыахтанар. Арай үлэ табылларын туһугар күүһү кэмнээн, нэмин билэн туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Остуолтан тураары тоҕо көтөн кэбиһэр киһи төһө да күүстээҕин иһин, табан хамсаммата биллэн тахсар.

Үлэни оҥорууга күүһү сатаан табан, сөптөөҕүн билэн туһаныыны сахалар былыргы үйэҕэ баһылаан “Нэми билэн туттунуу” диэн үөрэҕи оҥорон туһана сылдьаллар.

II. Хамсаныы төһө түргэтээн иһэр даҕаны күүһэ эбиллэн иһэр туспа уратылаах. Хамсаныы төһө түргэн даҕаны соччо күүс эбиллэн биэрэрэ үөскүүр. Охсууну оҥоруу төһөнөн түргэтээн биэрэр да дьайар күүһэ соччонон улаатар.

Үлэһит киһи үлэни түргэнник уонна табатык оҥоро сатыыр баҕа санаатыттан элбэхтик хамсанан буор кутун эрчийэн сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһэр. Төһө элбэх үлэни табатык оҥорор даҕаны барыһа эбиллэрин билэриттэн түргэнник хамсана сатыыра үөскээн олохсуйан иһэрэ сыыдам хамсаныылары оҥорууга тириэрдибит. 

Киһи хамсаныылары күүстээхтик уонна түргэнник, сымсатык оҥорор кыаҕын былыргы кэмнэргэ үөскээбит тустуу күрэхтэһиитэ быһаарара ордук олохтоох. Күүстээх уонна сыыдам хамсаныылары оҥорор кыахтаах киһи тустуук буолар кыахтанар. Аҥардастыы күүстээх киһи көнтөрүк буолан хаалара үчүгэй тустуук тахсыбатыгар тириэрдэр. 

Күүстээх уонна түргэн хамсаныылары оҥоруулар икки өрүтү үөскэтэллэриттэн сөп түбэһэр хамсаныы икки ардыларыгар үөскээн тахсар уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Бу үөскүүр үһүс өрүт сахалар үөрэхтэринэн “Нэми билэн туттунуу” диэн үөрэҕи үөскэтэр уонна бу икки өрүттэр икки ардыларынан, ортолорунан соҕус сөп түбэһии өрүтэ үөскүүрүн биллэрэр. (1,10).

Тиэтэйии, ыксааһын үлэни оҥорууга туһалара аҕыйаҕын быһааран сахалар “Тиэтэйимэ, ыксаама” диэн үөрэҕи таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Киһи майгынын уратылара оҥорор үлэтигэр улахан дьайыылаахтарын билинии буолар. Нэми билэн туттунууну олоххо киллэрдэххэ эрэ үлэни оҥоруу тупсан сайдыыны ситиһэр кыаҕы биэрэр.

Үлэни оҥорууну былыргы кэмнэртэн баһылаабыт сахалар хамсаныылары оҥоруу туһунан аналлаах үөрэҕи олохтоон туһана сылдьаллар уонна “Нэми билэн туттунуу” диэн ааттаабыттар. (2,56).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2023. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.