Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

Билэ:Ханалас9.PNG|600px|thumb|right|Хаҥалас улууһа|
poly 439 92 489 122 479 136 466 122 451 118 Покровскай
poly 357 18 380 25 375 35 360 35 349 55 347 31 Өктөм нэһилиэгэ
poly 376 56 393 79 374 85 366 65 Өктөм нэһилиэгэ
poly 470 51 489 51 496 67 510 79 521 84 510 95 506 87 497 87 492 82 492 77 Өктөм нэһилиэгэ
poly 384 25 410 25 435 14 459 14 445 48 450 68 497 101 490 115 469 101 438 85 418 51 382 43 Нөмүгү нэһилиэгэ
poly 433 138 450 152 424 186 424 198  411 198 413 230 372 215 397 189 397 173 413 168 406 160 411 149 425 149 Бастакы Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 402 80 426 76 432 95 446 120 461 127 451 147 432 129 421 110 Бэстээх нэһилиэгэ
poly 481 149 507 169 507 199 484 208 487 240 459 254 449 240 421 235 426 198 440 173 Хачыкаат нэһилиэгэ
poly 291 77 335 84 349 102 389 92 428 132 402 149 392 186 375 186 375 174 356 131 343 121 328 121 299 97 281 97 Иккис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 555 155 594 185 594 218 581 226 589 272 576 281 560 266 544 289 525 257 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 529 100 529 132 538 141 530 147 493 133 Бастакы Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 241 107 273 143 287 177 275 215 228 215 228 156 245 153 214 114 Сиинэ нэһилиэгэ
poly 503 141 546 160 538 182 525 229 525 247 494 247 490 213 516 196 511 165 491 149 Иккис Дьөппөн нэһилиэгэ
poly 362 37 376 43 373 56 363 64 363 76 372 93 351 93 335 75 340 60 356 56 Дьэр нэһилиэгэ
poly 452 46 452 65 459 65 471 77 477 77 486 85 490 78 470 58 Дьэр нэһилиэгэ
poly 510 51 526 72 521 80 512 76 494 56 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 380 46 396 48 404 53 416 53 421 69 397 75 392 58 377 52 Төхтүр нэһилиэгэ
poly 299 103 324 126 352 132 357 171 371 175 371 194 356 198 360 220 335 210 339 178 317 141 288 126 278 115 Тиит-Арыы нэһилиэгэ
poly 144 96 170 112 157 160 176 192 170 230 149 230 112 281 101 273 110 253 127 196 107 192 74 156 126 129 Бэһис Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 66 147 71 173 111 209 89 268 58 245 47 209 20 156 Иһит нэһилиэгэ
poly 179 111 192 124 208 117 231 145 222 151 215 220 179 228 190 187 163 163 Төрдүс Малдьаҕар нэһилиэгэ
poly 287 131 316 144 323 165 330 180 330 206 302 213 287 204 294 178 280 145 Тумул нэһилиэгэ
poly 247 105 275 105 275 121 259 121 Тумул нэһилиэгэ
rect 138 249 290 323 Өлүөхүмэ улууһа
rect 6 4 280 87 Горнай улууһа
rect 469 297 624 323 Амма улууһа
rect 364 250 449 323 Алдан улууһа
rect 466 3 552 45 Дьокуускай
rect 537 76 626 139 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа


400px|thumb|right|Бастакы Дьөппөн куйаартан көстүүтэ
**Бастакы Дьөппөн нэһилиэк**. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тиит-Эбэ.

Улуус кииниттэн 10 км Өлүөнэ өрүс уҥуор сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1 067 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Тиит-Эбэ — 806, Хоточчу —  261 киһи.

## Историяттан
* 1732—1744 сыллаахтарга Тамма үрэххэ тимири уһаарар завод үлэлээбитэ.

### Нэһилиэк территорията, родовой тутула уонна нэһилиэнньэтэ
I Дьөппөн нэһилиэгэ 1930 с. ыытыллыбыт оруйуоннааһын иннигэр Илин Хаҥалас улууһугар киирсэрэ. Улуус киинэ – управа Рассолода этэ. 1930 с. ылата икки Дьөппөн уонна Хачыкаат нэһилиэктэрэ Арҕаа Хаҥалас оройуонугар холбоспуттара.

I Дьөппөн нэһилиэгэ Лена өрүс сүнньүгэр Хоточчу, Туһумах хочолорун, тыаҕа Мэндэ үрэх сүнньүн уонна кини салааларын хабар. Ол аата – Дьаҥылы, Боотулуну, Бүүтэҥэ үрэҕин тардыытыттан – Харыйалааҕы, Туоһалааны, Нуочаханы, Тамма үрэҕиттэн Өһөнтүөнү, Таланы, Бэрэгэни, Өттөөҕү, Мыандаланы о.д.а. сирдэри хабыталыыр. Онон кини киэҥ территориялаах улахан нэһилиэктэр ахсааннарыгар киирсэрэ. Арыллаан аахтахха кини территорията 3800-э в. км. буолуо. Ол аата, 20 көс уһуннаах, 2 көс кэриҥэ туоралаах.

#### Нэһилиэк 5 аҕа уустааҕа:
1. Солдьороху – кини дьонноро дойдуга да, тыаҕа да олороллоро. Холобур, Григорьевтар (Хаардар), Ефимовтар.

2. Ньэлбэкэ – эмиэ тыаннан, дойдунан тарҕанан олороллоро. Холобур, Туоһалаан Скрябиннар, дойдуга Скрябин Захар, Софрон аймахтара.

3. Күскээн – дойдунан, тыанан тарҕанан олороллоро. Холобур, Дьаҥыл Скрябиннар, дойдуга Федоровтар, Максимовтар, Филипповтар, Марковтар о.д.а.

4. Тыһаҥа – бары Тыһаҥа үрэҕэр уонна Мыандалаҕа, Бэрэгэҕэ, Сыырдаахха олороллоро.

5. Өктөм – кини дьонноро барыта Хоточчуга олороллоро.

Аҕа уустарын аны ийэ уустарыгар арахсаллара. Ол ийэ ууһун дьоно үксэ аймахтыы буолаллара. Холобур, Тыһаҥа аҕатын ууһугар маннык ийэ уустара бааллара:

1. Күрүлэйдэр – Садах үрэҕин баһыгар олорор Дьячковскайдар.

2. Ырыалар – Кыстык эргин олорор Марков аймах.

3. Бурдуктар – Николаев аймах.

4. Ньууччаакаастар – Лебедевтэр о.д.а.

5. Ньэлбэкэлэр – Прокопьевтар, Гаврильевтар, Устиновтар.

6.  Солдаттар – Солдатов аймах.

7. Чомугурдар – Мыандала, Өһөнтүкэн, Томтоку Скрябиннар, Петровтар (куймайдар), Пахомовтар (көмөрдөр).

Былыргы сэһэнинэн Тыһаҥаҕа Тыһанай диэн эмээхсин кэлэн олорбут. Кини сэттэ уоллааҕа үһү: Күрүлэй, Бурдук, Ньууча, Ньэлбэкэ, Солдат уонна Чомугур диэн. Итинтэн сэттэ ийэ уустара үөскээбиттэр. Атын аҕа уустара эмиэ итинник ийэ уустарыгар арахсаллар.

Былыр да нэһилиэнньэ учуотун ыраахтааҕы былааһа таҥара дьиэтин үлэһиттэрнэн – аҕабыыттарынан ыыттарар эбит.

Мин I Дьөппөн сельскэй советын секретарынан үлэлии сылдьан райсовет общай отделыгар таҥара дьиэлэринэн оҥоһуллубут улахан халыҥ кинигэлэри көрбүтүм. Онно 1902 с. таҥара дьиэлэрэ бэйэлэрин хабар нэһилиэктэрин нэһилиэнньэтигэр перепись ыыппыттара суруллубут этэ.

Икки Поповтар диэн аҕабыыттар ол кинигэһэ ыалы кэрийэ сылдьан дьону барытын ааттарын, саастарын суруйан испиттэр. Бүтүүтүгэр нэһилиэктэринэн, аҕа уустарынан арааран своднай оҥорбуттар. Ону мин устан ылаттаабытым.

Билигин II Дьөппөҥҥө турар таҥара дьиэтэ Хачыкат таҥаратын дьиэтэ диэн ааттанар. Онно 1902 с. Поповтар үлэлээбиттэр.

Хачыкат таҥаратын дьиэтин 1902 с. ыытыллыбыт I Дьөппөн нэһилиэгин нэһилиэнньэтин перепиһын түмүгэ маннык:

#### Нэһилиэнньэтэ

Бу таблицаҕа көстөрүнэн Өктөм аҕатын ууһун (билиҥҥитэ Хоточчу) нэһилиэнньэтин ахсаана суох. Ити Хоточчулар Өктөм таҥаратын дьиэтин обслуживаниетыгар киирэллэрин быһыытынан Өктөм таҥаратын дьиэтэ учеттаабыт буолуохтаах. Өктөм таҥара дьиэтинэн оҥоһуллубут перепиһы мин булан көрбөтөҕүм.

Мантан көстөрүнэн ити бириэмэҕэ I Дьөппөн нэһилиэгэ Хоточчуга суох билиҥҥи I Дьөппөн  нэһилиэгин саҕа эбит. 201 хаһаайыстыба, 1367 дууһа. Ити кэмҥэ Хоточчуга быһа тарыйан 50-60 хаһаайыстыба, 300-400 дууһа баара буолуо. Оччоҕо I Дьөппөн нэһилиэгэ барыта 1902 с. 260-ча хаһаайыстыбалаах, 1760-ча нэһилиэнньэлээх эбитэ буолуо. Ити перепись түмүгүнэн Хачыкат, II Дьөппөн нэһилиэктэрин нэһилиэнньэтин ахсаанын эмиэ устан ылбытым.

#### 1902 с. нэһилиэктэринэн нэһилэнньэ ахсаана:

Мин саныырбынан, нэһилиэнньэ ахсаана ити 1902 с. советскай былаас буолбутун бастакы сылларыгар дөксө элбэх буолта буолуо. Тыа сирдэргэр хас толоон, ходуһа, үрүйэ ахсын дьон олохсуйан олоро сылдьыбыт өтөхтөрө элбэҕинэн сэрэйдэххэ киһи олус элбии сылдьыбыт. Сүөһү ахсаана да билиҥҥитээҕэр быдан элбэх эбит, сир-дойду бары оттонор эбит. Араас туора кыараҕас үрүйэлэр, үрэхтэр эмиэ оттонор эбиттэр. Билигин ол үрэхтэр, алаастар оттоммокко, бүтүннүү сэтирэзн, талах-ыарҕа бүөлүү үүнэн тураллар.

I Дьөппөн нэһилиэгэр улахан баай киһи үөскээбэтэх. Чугастааҕы нэһилиэктэригэр, 1-2 Тыыллымаларга Лепчиковтар, Соловьевтар, Никифоровтар (Тордуо), Нөөрүктээйгэ – Мушников (ылар), Старостин (Урдус), Хачыкаатка – Барашов, II Дьөппөҥҥө – Павлов курдук баайдар суохтар эбит. Кыра, 100-чэкэ сүөһүгэ дылы иитэр сүөһүлэнэ сылдьыбыт баайдар баар буола сылдьыбыттар.

Кэлин, советскай былаас буолуутун саҕана «Улуу Сыһыыга» олохтоох атыыһыт Ньукулай (Иванов Николай Гаврильевич) диэн аныгылыы баай киһи үөскээн сылдьыбыт. Кини хамначчыт эҥин туппатах, кими да атаҕастаабат-баттаабат киһи эбитэ үһү. Хата төттөрүтүн үөрэх, сайдыы тарҕанарыгар баҕалаах эбит. Ол курдук бэйэтин үбүнэн оскуола туттаран, учуутал наймылаһан, оҕолору хомуйан үөрэттэрэ сылдьыбыт. Ол оскуола дьиэтин кэнники нэһилиэк 1934 с. дойдуга көһөрөн киллэрэн туттарбыта (билигин интернат таһыгар турар.)

Нөөрүктээйи баайа Урдус (Старостин) эмиэ советскай былаас буолуон иннинэ үөскээн, улууска кулубалыы сылдьыбыт. Улахан баайа, баттыгаһа суох эбитэ үһү. Бэйэтэ урут быстар дьадаҥы киһи хаартынан сүүйэн, эргинэн байбыт.

Нэһилиэнньэ хаһаайыстыбаннай дьарыга

I Дьөппөн нэһилиэгин дьоно сүнньүнэн сүөһү иитиитинэн дьарыгыраллара. Бурдугу бэрт кыраны сорох ыаллар ыһаллара, онтукаларыттан бэрт дуона суох үүнүүнү ылаллара. Онон сиир бурдуктарын үксүн Амматтан, кэлин Мэҥэ-Хаҥаластан чугастааҕы нэһилиэктэринэн булуналлара. Хортуоппуйу, оҕуруот аһын олох да ыспат этилэр.

Тыаҕа олохтоох дьон үксүлэрэ аһыырдарын бултаан булуналлара. Сайын балыктаан, кыһын куобахтаан о.д.а. булду бултаан. Сорох дьоннор кыттыһан тимир уһааран, болгуо диэн уһааран ылбыт тимирдэрин Дьокуускайга, Аммаҕа тиэйэн бурдукка, таҥаска, чэйгэ-табахха эргитиһэр эбиттэр. Сорох тимир уһааран ылбыт болгуоларынан уһанан араас туттар сэби-сэбиргэли: сүгэни, быһаҕы, суханы, барананы, баһымньыны, хотууру, өтүйэни, кыстыгы о.д.а. дьиэҕэ-уокка туттуллар сэптэри оҥорон атыылыыллара.

Оннук уус Маачах Өндөрөй диэн баара (Афанасьев Андрей), кини Күбүнүгэ олороро. Кэнники колхозтар тэриллибиттэрн кэннэ нэһиилэ советын дьаһалынан колхозтары кэрийэ сылдьан уһанара, араас тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын өрөмүөннүүрэ. Колхозтарга киниттэн үөрэнэн уустар баар буолбуттара. Тимири кини көҕүлээһининэн Бүүтэҥэ үрэҕэр Быта диэн сиргэ уһааран ылаллара. Онон Сала, Кубуну дьонноро дьарыгыраллара: Михайловтар – Матвей, Кыһыллаан, Кузьма, Филипп, Василий о.д.а. дьоннор. Сорох дьон таас уматан испиэскэ тааһын Дьокуускайга тиэйэн киллэрэн атыылыыр идэлээхтэрэ. Онон үрэх хаҥас өттүн дьоно (Төҥүргэстэр) уонна Хоточчулар ордук дьарыгырбыттара. Тааһы Хоточчу анныттан өрүстэн таһааран оһох оҥорон уматаллара. Сорохтор, Мэндэ үрэххэ саһаан кэрдэн, үрэх устун уһааран киллэрэн баран, болуотунан Дьокуускайга киллэрэн атыылыыллара үһү.
## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
1)	Скрябин Иван Николаевич – сахалартан бастакы байыаннай хирург, 1 Мировой, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, ЯАССР доруобуйа харыстабылын бастакы наркома.

2)	Федоров Юрий Федорович - Россия орто үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, СССР профтехүөрэҕириитин туйгуна, боксаҕа СССР спордун маастара, 20 үйэ спордун лауреата, Аҕа дойду иннигэр үтүөтүн иһин Уордьан 2 степеннээх мэдээллэрин кавалера, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ лауреата, Россия спордун бэтэрээнэ, Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина.  

3)	Варламова Анна Егоровна-Айысхаана – суруйааччы, публицист, «Чолбон» сурунаал эппиэттээх редактора, Россия суруйааччыларын Союһун чилиэнэ,  Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна.

4)	Скрябин Петр Алексеевич – Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, кавалер Ордена Славы и Ордена «Знак Почета», «Жданов» уонна «Тимошенко» колхозтар бэрэссэдээтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин III уонна IV ыҥырыыларын депутата.

5)	Скрябин Петр Семенович – ЯАССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччы, ЯАССР уонна РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала, награжден медалями «За доблестный труд в годы ВОВ», «За трудовое отличие» и т.д.

6)	Алексеев Иван Николаевич- Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР үтүөлээх экономиһа, республика норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ,Саха АССР үп-харчы миниистирэ.

7)	Михайлов Федор Матвеевич – Саха АССР юстициятын министирэ, РСФСР үтүөлээх юриһа (1982 г.), ис дьыала полковнига, «В. И. Ленин 100 сааһыгар анаан үтүө үлэтин иһин», Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыта, уонна ааттаах бэлиэ-мэдээллэринэн «Россия ис дьыалатын министерствотын 200 сылыгар», «Россия юстициятын министерствота тэриллибитэ 200 сылыгар», ытыктабыллаах бэлиэнэн  «СССР ис дьыалатын минситерствотыгар туйгун үлэтин иһин».

8)	Кириллин Дмитрий Васильевич –переводчик, критик. Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ.  

9)	Скрябин Анатолий Петрович – Россия үтүөлээх фермера, «Гражданскай килбиэн» Бэлиэ кавалера, Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, үлэ ветерана, «Самартай» ТХПК тэрийбит директора, 1 Дьөппөн бочуоттаах олохтооҕо.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Хангаласский улус 
* naslegy.ru:Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрэ 
* gosspravka.ru:Хангаласский улус
*Скрябин Н. Г. I Дьөппөн нэһилиэгин былыргыта. - Дьокуускай: Дизайн-бюро "Булл", 2005
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.