Айыы этиитин туһаныы

Санаа олус түргэн. Хантан эрэ баар буола охсон хаалалларын киһи сэрэйэн эрэ билэр, арыыйда чуолкайдаан күүстээх санаалаахтар, экстраценстар эрэ быһааран биэриэхтэрин сөп. Араас үчүгэй да, куһаҕан да санаалар киһи баһыгар киирэн кэлэллэрин, баар буолан иһэллэрин туох да бопсубат. Санаа туохтан да иҥнибэт, хааттарбат. 

Санаа төһө да элбэҕин иһин киһи олору барыларын оҥорор кыаҕа да суох, ону тэҥэ, бэйэтэ куһаҕаннарын билэр буоллаҕына, олору оҥорбото үөскүүрэ салгыы олоҕор туһалыыр. Сахалар ол иһин, оҕо улаатан истэҕинэ дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билэрин “Тоҕус айыыны оҥорума” үөрэҕи таҥара үөрэҕэр киллэрэн ситиһэннэр, олору оҥорорун аҕыйаталлар. Санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйарыгар аан бастаан ийэ кут өйүн-санаатын, үгэстэрин кытта сөбүлэһиини, тэҥнээн көрүүнү аастаҕына эрэ салгыы оҥоруллан тахсара табыллар. Бу сөбүлэһиини оҥоруу кэмэ тохтуу түһүү, тээтэҥнээн ылыы диэн ааттанар уонна киһи оҥорор саҥа, ураты быһыыларыгар барыларыгар кэриэтэ буолан ааһара биллэр. 

Туох эмэ уратыны, билбэтин киһи оҥороору бэлэмнэннэҕинэ өр ырытар, толкуйдуур, онтон ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сөп түбэстэҕинэ оҥорорго быһаарыыны ылынар. Урут оҥорбут быһыыта тугу эмэ туһалаабыта, барыһы аҕалбыта биллэн ийэ кутугар иҥэн сылдьар буоллаҕына, бу быһыыны тохтуу түһүүтэ, сөбүлэһиннэрэ сатааһына суох түргэнник оҥорон кэбиһэр кыахтанар.

Араас элбэх санаалартан туһата суохтарын, куһаҕаннарын киһи суох оҥорон, умнан кэбиһиитин өйү-санааны ыраастааһын диэн сахалар ааттыыллар уонна туһаналлар. Өйү-санааны ыраастыырга айыы этиитэ диэн үгэс туһалыыр. Айыы этиитэ диэн киһи урут суоҕу, дьон оҥорботторун оҥороору сананыыта эбэтэр оҥорбута уонна олор биллибит куһаҕаннарын атын киһиэхэ этэн тарҕатыыта ааттанар. Дьон бу куһаҕаны билэннэр оҥорботторо үөскүүрэ ситиһиллэр.

Сорох туһалаах да санаалары санаталаан ылаат, умна охсон кэбиһэн баран хатылаан өйдүү да сатаатахха туох да өйдөнөөччүтэ суох. Биир ханнык эрэ санаа эбэтэр ким эмэ эппитэ өйгө киирэн хатанан хаалан баран букатын умнуллубакка, суох буолбакка эрэйдиир, аралдьыйа түһээри гыннар эрэ, ол санаа киирэн кэлэр. Бу санаа куһаҕан санаа буоллаҕына, умнуллубакка хос-хос хатыланан, үгэскэ кубулуйан, аны киһини бэйэтин куһаҕан быһыыны оҥотторон кэбиһиэн сөп диэн сайдан иһэр Кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Итинник дьөлө хатанар куһаҕан санаалары киһи умнан кэбиһэн өйүн-санаатын ыраастанар кыахтаах буолара эрэйиллэр.

Умнуллубакка эрэйдиир куһаҕан санааны киһи бэйэтэ кыайан суох оҥорбот буоллаҕына атын итэҕэйэр, эрэнэр киһитигэр этэн, бу киһи көмөтүнэн суох оҥоруохха сөбө саамай туһалаах уонна тиийимтиэ быһыынан, ньыманан ааҕыллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ бу ньыманы туһанан итэҕэйээччилэр өйдөрүн-санааларын куһаҕан санааларыттан ыраастыырга аналлаах туому ыыта сылдьаллар. 

Санааны атын киһиэхэ этии бу санаа үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдэн суох буола симэлийэригэр көмөлөһөр. Бу туох санаа буоларын атын киһи көмөтүнэн ырытыы, дьиҥ суолтатын быһаарыы санаа умнулларыгар, симэлийэригэр туһалыыр. Бары өттүттэн ырытан таһаардахха, бу киһи санааҕа түһэн эрэйдэммитэ улахан суолтата да суох буолан хаалыан сөп. 

Саҥа олоҕун олорон эрэр киһиэхэ олоххо көрсүллэр уустуктары улахан уопуттаах киһи быһааран, өйдөтөн биэрэрэ хайаан да эрэйиллэр. Аныгы олох албына ыгыытынан эдэрдэр кырдьаҕастарыттан туспа олорорго күһэллиилэрэ үгүс олоххо туһалаах сүбэлэри, этэн биэриилэри, көрдөрөн биэрэн үтүгүннэриини быһаччы ылалларын суох оҥорон оҕону иитиини, үөрэтиини атаахтатыыга тириэрдэрэ өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорор.

Киһи киһиэхэ сыһыана оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулуктанарын сахалар билэннэр олохторугар туһаналлар. “Өҥө өҥөнөн, үтүө үтүөнэн төлөнүөхтээх” диэн этии итини быһаарар.

Сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа бары тутулуктарын олус табатык быһаарар этиилээхтэр. Бу этии киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын хабан быһаарарын таһынан хайдах быһыылары оҥорбутуттан көрөн икки аҥы эмиэ араарар:

1. Киһи үгүс дьон үчүгэй, туһалаах, киһилии диэн быһаарар быһыыларын оҥоро сылдьар буоллаҕына, үчүгэй быһыылаах диэн ааттанар. Үчүгэйи элбэхтик оҥорор, үчүгэй киһи буолара быһаарыллар. Бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥордоҕуна киһи быһыылаах диэн ааттаныан эбэтэр киһилии киһи диэн майгына үчүгэйэ анаан бэлиэтэниэн сөп буолар.

2. Үгүс дьон сөбүлээбэт, оҥорбот, туһата суох, буортуну оҥорор быһыыларын оҥоруу куһаҕаны оҥоруу диэн ааттанар. Маннык быһыылары оҥорор киһи куһаҕан быһыылаах эбэтэр киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорор киһи буоллаҕына тиийиммэт эбэтэр киһилии быһыыта суох диэн быһаарыллар.

Киһи уһун үйэтин тухары араас элбэх үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары, араас кыра да, улахан да саҥаны айыылары оҥоруон сөп. Биһиги сахалар киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһиитин быһаарар тылбыт биир эрэ – “Ай” диэн тыл буолар. Бу тыл киһи мэйиитэ биирин курдук биир буоллаҕына киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсарын быһаарар, онтон өй-санаа оҥорор быһыы буолбатаҕыттан үчүгэйэ да, куһаҕана да кыайан араарыллыбакка сылдьар. 

Арай киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанар. Кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэр уратылаахтара киһи өйүн-санаатын сайыннара, тупсара сылдьарын эрэйэллэр.

Киһи бэйэтэ иннэ-кэннэ биллибэт икки өрүттээх балаһыанньаҕа түбэһэрин быһаарар өс хоһооно сахаларга “Уол оҕо биир күн ат уорҕатыгар, атын күн өрөҕөтүгэр буолар” диэн туттуллар уонна сахалар икки өрүттээх буолууну олохторугар туһана сылдьалларын биллэрэр. Бу этии куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ үчүгэйинэн солбуйсан биэрэрин, уларыйыы тиийэн кэлэрин биллэрэрэ ордук улахан суолталаах.

Киһи өйө-санаата туруга суох, ол аата ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибэтэх буоллаҕына сыыһа-халты, аһара туттунара элбээн хаалар. Сыыһа-халты туттунуу киһиэхэ хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөбүн нууччалар “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһоонноро ордук тиийимтиэтик киһиэхэ тириэрдэр.

Куһаҕаны, киһи оҥорбот быһыытын оҥорбуту билинэн, атын дьоҥҥо этэн өйү-санааны ыраастаныы аата “Айыы этиитэ” диэн ааттанарын сахалар быһааран таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр. Элбэх суолталаах; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах айыы диэн тыл таба суолтатын биһиги Э.К.Пекарскай саха өйүн-санаатын, тылын барытын түммүт, Өктөөп өрө туруута кыайыаҕын иннинэ суруллубут “Словарь якутского языка” диэн үлэтиттэн ылламмыт туһанабыт. (1,57 столб.).

Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи бу сыыһатын көннөрүнэрин туһугар оҥорбут буруйун “Бу сыыһаны, куһаҕаны оҥорбуппун” диэн билинэрэ, ол аата урукку өйүн-санаатын уларытара эрэ туһалыыр. Буруйдаах киһи “айыытын этэрин”, ол аата оҥорбут буруйун билинэрин саха дьоно ирдээн өйүн-санаатын көннөрөллөр. Буруйун билиммит, бу чахчы сыыһа, куһаҕан эбит диэн өйдөөбүт киһи, аны маннык быһыыны оҥорбот, туттунар кыахтанар, урукку сыыһаны оҥорууга тириэрдибит санаатын уларытара онно көмөлөһөр. Өйүн-санаатын күүһүнэн тугу оҥорорун салайынар кыаҕа улаатарыттан, аны оннук куһаҕан быһыыны оҥорумуон сөп. 

Киһи баһын иһигэр араас санаалар барылара киирэ охсон тахсыахтарын сөп. Ханнык араас санаалары санаталаан ыларын ким да хонтуруоллаан көрөн кыайан бобор кыаҕа суох. Санаа билигин туохха да туттарбат, хаайыллыбат буолан хайдаҕа биллибэт.

Киһи бэйэтэ эрэ куһаҕан, туһата суох  санааларыттан ыраастана, ол санааларын хаалларан, умнан истэҕинэ эрэ уһун үйэтин тухары киһи киэбин, быһыытын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтанар. Киһи дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын билэрэ уонна олору оҥорбото эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Куһаҕан санаалары умнубат буолуу, бэйэҕэ иҥэринэн, хаатыйала-нан сылдьыы, куруук санааһын, бу куһаҕан санаалар олус элбэхтик хос-хос хатылананнар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн ийэ кутугар ууруллууларын үөскэтэн кэбиһэрэ куһаҕан майгылаах, сыыһа-халты туттунар киһиэхэ кубулуйан барарыгар тириэрдэрин сахалар “Кут-сүр үөрэхтэрэ” быһааран киһини сэрэтэр.

Стресс диэн өй дьалкыйыыта, майгы араастаан уларыйыыта дьайарыттан буккуллан ылыыта ааттанар. Бу кэмҥэ дьон сыыһа-халты туттуналлара, аһара барыыны оҥороллоро элбиир. Стреһи үөскэппит санаалартан ыраастаныы, умнуу киһиттэн хайаан да ирдэнэр. 

Үгэстэртэн үөскүүр ийэ кут өйө-санаата киһини хаһан баҕарар салайар. Үгэс буолбут куһаҕан санаалардаах киһи бу санааларын өйө-санаата уларыйар, көтөр, буккуллан ылар кэмигэр толорон кэбиһэр кыахтанарын биһиги быһааран дьоҥҥо тириэрдэ сатыыбыт. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Куһаҕан санаалары санаама”, “Умнан кэбис” диэн этэрэ ити быһаарыыга олоҕуран туттуллар.

Киһи буолуу сүрүн өйдөбүлүнэн куһаҕан санаалартан өйү-санааны ыраастаан, олору умнан, хаалларан иһии буолар. Куһаҕан санаалары санаабат буолуу – умнуу ханнык баҕарар киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. “Былыргыны былыт саптын” диэн өй-санаа куһаҕантан ыраас-таныыта, умнан кэбиһиитэ туһалааҕын быһааран этэллэр. 

Киэһэ утуйуон иннинэ киһи чуумпуран олоро түһэрэ, санааларын дьаарыстаан, куһаҕан санааларыттан ыраастанара, умнара, хаалларан иһэрэ эрэйиллэр. Олоро, чуумпура түһэн күн устата кииртэлээбит араас санаалары дьаарыстыахха, ырытан көрүөххэ: 

- Туох быһыыттан сылтанан ханнык куһаҕан санаалары санаталыы сылдьыбыккын ааҕыталаан көннөрөргө быһаарыыта ылыныахха. 

- Бу куһаҕан санаалары санаама, умнуохха диэн этиниэххэ.

- Куһаҕан, туһата суох санаалары өйтөн ылан быраҕыы, умнуу өйү-санааны ыраастыырын, дьэгдьитэрин туһаныахха.

- Хайа эрэ киһиэхэ куһаҕан санаалардаах буоллахха, аны олору умнан, хаалларан кэбиһиэххэ, ол киһиэхэ хайа эрэ өттүнэн үчүгэйдээҕин булан олору сайыннарарын баҕарыыны ситиһиэххэ.

- Yчүгэйдик утуйарга, сынньанарга баҕарыахха.

Yчүгэйи баҕарар баҕа санаалар дьайыыларынан киһи өйө-санаата ырааһыран чэпчиир, сынньанар, үчүгэйдик утуйар. Үгүстүк үчүгэй санаалары саныырыттан үчүгэй, үтүө үгэстэрэ элбииллэр, үчүгэй быһыылаах киһилии киһи буолан олоҕун олорор кыахтанар. (2,47).

Сахалар үөрэхтэрин, киһини санаата салайарын кыайан олохпутугар туһаммакка сылдьарбыт бэрээдэги кэһэр, сыыһа-халты туттунар эдэр дьоммут элбээн хаалыыларыгар тириэртэ.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин бырахтарбыттарыттан эппит-сииммит уонна өйбүт-санаабыт, куттарбыт тус-туспаларын бил-бэппититтэн, Кут-сүр үөрэҕин итэҕэйэн сатаан туһаммаппытыттан оҕолорбутун кыайан ииппэппит, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорбоппут түмүгэр, билигин үгүстэр сыыһа-халты туттуналлара элбээн эдэр олохторун кылгаталларын таһынан, үөрдүһэ-үөрдүһэ бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһа сатыыр дьоҥҥо кубулуйан эрэллэрэ бэрээдэги кэһээччилэри элбэтэр. Өй-санаа буортуланан, тулуура суох буолуута хайдах үөскээн иһэрин, аҥардас киһи өйө-санаата куһаҕан өттүгэр уларыйар уратыларын сахалар билэллэрин “Кытыйанан, хамыйаҕынан кырбаһа олорор” диэн өс хоһооно баара бигэргэтэр.

Кыра эрдэхтэринэ толору кэргэҥҥэ, бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр, таптаһар, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ оҕолоро киһилии быһыылаах, аһыныгас, үтүө санаалаах, үлэһит дьон буола улааталларын бары билэбит эрээри, сынньалаҥнык, көҥүллүк сылдьар баҕаттан биир эмэ оҕолонобут уонна ол оҕобутун атаахтык иитэн кэбиһэммит, өйдөрө-санаалара түктэри баран хааларыттан кырдьар сааспытыгар соҕотох хаалан эрэйдэнэрбит элбиир.

Оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ иҥэриммит өйө-санаата, ийэ кута ордук улахан оруолу ыларын, бу өй-санаа соччо биллибэтэр даҕаны киһини араас соһуччу түбэлтэлэргэ быһаччы салайарын хайаан да биллэхпитинэ уонна олохпутугар туһаннахпытына эрэ кэлэр көлүө-нэлэрбитин киһилии өйгө-санааҕа иитэрбит, үөрэтэрбит табыллар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэх киһи олоҕор быстах быһыыларга түбэһэрэ, сыыһа-халты туттара элбээн хаалыан сөбө олоҕун олороругар уустуктары үөскэтиэн сөп.

Сахалар Кут-сүр уонна таҥараларын үөрэҕэ эрэ кэлэр көлүө-нэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутун үөскэтэн омук ахсаана эбиллэр, үөрэҕи-билиини баһылыыр уонна үлэни-хамнаһы кыайар кыаҕын элбэтэрин олохпутугар туһанарбыт эрэйиллэр. (3,71).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Пекарский Э.К. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. – 642 с.

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

3. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.