Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах буолар

Бары улахан да, кыра да кыыллар, көтөрдөр бары бэйэ-бэйэлэрин кытта сыһыаннарын охсуһуунан, харсыһыынан быһаарсаллар, ол иһин муостаахтар, туйахтаахтар. Хайалара кыайбыт-хоппут, күүстээх, ол баһылаан салайыыны ситиһэр. Ууһуур кэмнэригэр атыырдар тыһыла-рын былдьаһан бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллар, харсыһаллар, күүс-тээҕи быһаарсаллар. Хайалара кыайбыт тыһыны бас билэн ууһуур, тэнийэр, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр кыахтанар.

Кыыллар, көтөрдөр кэлэн иһэр көлүөнэлэрэ кыайбыт-хоппут күүс-тээхтэн төрөөн-үөскээн сайдан иһэр кыахтаналлара хаһан да ула-рыйбат. Мөлтөхтөрү, аккыраҥнары кыайан-хотон, үүрэн кэбиһэннэр бу сайдыыны, тупсууну аҕалар туһалаах дьыалаҕа чугаһаппаттарыттан эттэрэ-сииннэрэ сайдан иһэрэ уһун үйэлэргэ ситиһиллэн иһэр.

Айылҕаҕа кыыллар бары бу быһаарыыны халбаҥнаабакка эрэ тутуһалларыттан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ эттэрэ-сииннэрэ сайдан, туп-сан иһэллэр. Дьоннор үөрэҕи-билиини сайыннараннар уонна үөрэхтээх эрэ “үчүгэй” диэн сэбиэскэй былаас кэмигэр сыыһа санааҕа киирэннэр, күүстээҕи талан ылар кыахтара уларыйда, биллэрдик кыччаата. Үөрэхтээҕи эрэ талан ыла сатыылларыттан атын үлэлэри кыайааччылар куһаҕаҥҥа кубулуйан туоратыллан сылдьаллар.

Уолаттар улаатан истэхтэринэ эмиэ бэйэ-бэйэлэрин күрэстэһэр дьыалаларын быһаарсар кэмнэрэ тиийэн кэлэр. Сахаларга бу дьыаланы быһаарарга былыр-былыргыттан олохсуйбут үгэс туттуллар.

Бу үгэс биир-бииргэ сутуругунан быһаарсыы диэн ааттанар уонна халбаҥнаабакка эрэ тутуһуллар аналлаах быраабылалардаах:

1. Илиинэн охсуу, атаҕынан тэбии, тобугунан, тоҥолоҕунан, төбө-нөн охсуу утарыта киирсиигэ барыта көҥүллэнэр.

2. Охсуһуу урутаан түһүүтэ суох саҕаланар уонна бастакы хаан тахсыар диэри барар. Мурун тоҕо охсулуннаҕына тохтуохтаах.

3. Куотар киһини эккирэппэттэр.

4. Сытар киһини тыыппаттар.

5. Ханнык да сэп-сэбиргэл туттуллубат.

Аныгы да уолаттар бэйэ-бэйэлэрин кытта быһаарсалларыгар бу быраабыла хайаан да тутуһулуннаҕына эрэ табыллыа, тэҥнэһии туту-һуллуо этэ. Дьахтары былдьаһыы хаһан баҕарар баар уонна биир-бииргэ буолара быһаарсыы сөптөөхтүк барарыгар тириэрдэр.

Дьарыктаныы, эти-сиини утумнаахтык эрчийии буор кут сайдыытыгар, өй-санаа туруктаныытыгар, тулуура, туттунар күүһэ улаатарыгар тириэрдэр. Улахан спортсменнар куруук эрчиллэн, элбэхтик күрэхтэһиилэргэ кыттаннар, кыайаннар, кыаттараннар, сахалыы эттэххэ, “муостара-туйахтара тулланнар” өйдөрө-санаалара аһара барара тохтообут, оҥорор быһыылара көммүт дьоҥҥо киирсэллэр. 

Бу быһаарыы үгүс үрдүкү кылаастаах спортсменнар быстах быһыыга түбэһэллэрэ, киирэн биэрэллэрэ аҕыйаҕынан быһаарыллар. Маастар, маастарга кандидат таһымыгар тиийэ дьарыктаммыт спортсменнар быстах быһыыны оҥороннор хаайыыга түбэһэллэрэ отой аҕыйах, суох да кэриэтэ. Эти-сиини утумнаахтык эрчийии буор куту бөҕөргөтөн өй-санаа туруктаныытыгар тириэрдэриттэн сыыһа-халты, аһара туттуналлара биллэрдик аҕыйыыр. Эт-сиин сыыһа-халты хамсаммата туруктаах өйтөн-санааттан, үчүгэй быһыыларынан иитиллибит ийэ куттан быһаччы тутулуктанар. 

Билигин Россияҕа суоппардар уонна ГАИ үлэһиттэрэ докумуон бэрэбиэркэлиир кэмҥэ көрсүһүүлэрэ араас буруйу оҥорууларынан, охсуһууларынан доҕуһуолланара элбээтэ. Бэйэтин аһара билиммит, өрө туппут суоппар докумуонун көрдөрөрүгэр сүгүн көрдөрбөккө, араастаан быалаан, биэрэ сатыыра ГАИ үлэһитэ сөбүлээбэтин үөскэтэр. Аҥар өттүттэн ГАИ үлэһитэ тулуура суох буолара этиһии, иирсээн саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп. Икки өттүттэн сөбүлэспэттэриттэн  иирсээни күөдьүтэн кэбиһэллэр.

Массыына абаарыйаларыгар 2016 сыллаахха 25 тыһ. киһи өлбүт. Абаарыйаҕа түбэспит суоппардар бэйэ-бэйэлэрин кытта биир тылы булумматтарыттан этиһэллэрэ, охсуһаллара биллэрдик үксээтэ.

Сахалар “Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн этиилэрэ эдэрдэр бас-баттах, атаахтык иитиллэллэриттэн аһара бараллара, сыыһа-халты туттунуулара уонна охсуһуулара, иирсээннэрэ элбээн өлүүлэрэ, эчэйиилэрэ үксээн ахсааннара аҕыйыырын биллэрэр. Билигин эр дьон пиэнсийэлэрин сааһыгар кыайан тиийбэккэ эдэрдэригэр өлөн хаалыылара, ити быһаарыыттан улахан тутулуктаах.

Омук үйэтэ уһунун быһаарыыны наука өссө да оҥоро илик. Арай Л.Н.Гумилев уһун үйэлээх омуктар 1200 сылга тиийиэхтэрин сөп диэн эппитэ биллэр. Мин бу этиигэ сөбүлэспэппин биир хаан аймахтар үйэлэрин уһуна 12 көлүөнэни, 300 сылы кыратык ааһаллара сурукка киирэн сылдьар. Романовтар династиялара 305 сылга тиийэн баран уларыйбыта омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр сөп түбэһэр. Олох салгыы баран истэҕинэ омук мөлтүүр кэмэ тиийэн кэлэр.

Омук үйэтэ ортотунан тоҕус сүүс сылынан кэмнэнэр. Омук сайдыыта уонна күүһүрүүтэ үстүү сүүс сыллары ылалларыттан алта сүүс сылларга олорбутун кэнниттэн мөлтөөһүн, ыһыллыы, үрэллии кэмэ кэлэрин уонна эмиэ үс сүүс сыл курдугу ыларын биллэрэн, бу этии үөскээбит. Сайдыбыт, күүһүрбүт, кыаҕырбыт омук дьоно оҕолорун аһара атаахтатан, маанылаан иитэллэриттэн уонна бэйэлэрин уратыларын, ордуктарын билинэн атын омуктары кытта холбоһон хааннарын тупсарбаттарыттан, бу өй-санаа уларыйара, эт-сиин мөл-төөһүнэ үөскээн тахсан ахсааннара эбиллибэт, аҕыйаан барыытыгар тириэрдэн омук атыттарга баһыттарыыта, симэлийиитэ тиийэн кэлэр. “Хаан тупсарыыта” диэн үгэс атын омук дьоно холбоһон оҕолоннохторуна эттэрэ-сииннэрэ тупсарын туһаныыга тириэрдэр.

1237 сыллаахтан монгол-татаардартан сайдыы күүһүн ылыммыт, хааннарын тупсарбыт саҥа нууччалар Москва княжествотын олохтоо-буттара уонна салгыы Россия импиэрийэтин үөскэппиттэрэ. Ааспыт 20 үйэҕэ сэбиэскэй былаас дьадаҥы үлэһиттэри олус атаахтап-пытыттан аһара улаханнык мөлтөөннөр 22 үйэҕэ, үөскээбиттэрин тохсус үйэтин кэнниттэн уларыйаллара кэлэрэ кэтэһиллэр. (1).

Биирдиилээн ыаллар уларыйыылара саҕаланарыттан омук барыта атын омуктарынан солбуллан хаалара сыыйа кэлэр. Билигин Россияҕа атын омуктар кэлиилэрэ биллэрдик элбээтэ. Россия омуктарыттан эстэн, симэлийэн иһээччилэринэн бэйэлэрин улаханнык сананар, атыт-тартан туспа туттааччы нууччалар буолаллар. Мөлтөөһүн кэмигэр киирбит омук  ахсааннара аҕыйаан иһэринэн сыыйа уларыйан, атын кыахтаах, ахсааннара эбиллэр омукка уларыйаллара кэлэн иһэр.

Сэбиэскэй былаас “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыны туһанан оҕолору барыларын атаахтатыыга тириэрдибитэ уонна “айыы үчүгэй” диэн быһаччы албыннааһыны киллэрэн бас-баттах иитиллэн улааталларын үөскэппитэ кыра аайыттан өйдөрө баайыллан иһэриттэн аһара барыылары, сыыһа-халты туттунуулары, быстах быһыылары оҥороллоро үксүүрүттэн ахсааннара аҕыйыыра эбиллэн иһэр.

Билигин дьон тылларыгар киирсибэккэ кыратык этиһэ түһээт куу-куна быһаҕынан өлөрсөн кэбиһиилэрэ биллэрдик элбээтэ. Кэргэн-ниилэр туохтара эмэтэ табыллыбатаҕына, кыратык күнүүлэһэ түстэх-тэринэ куукуналарын быһаҕынан киирсибитинэн бараллара үксээн иһэр. Кыыһырбыттарын омунугар өйдөрө баайыллан киһини өлөрөн кэбиспиттэрин билбэккэ хаалааччылар кытта бааллар. 

“Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн олус уһун үйэлээх сахалар үөскэппит өс хоһоонноро атаах буола улааппыт эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан этиһэн, охсуһан, өлөрсөн иһэллэрэ ахсааннара аҕыйыырын үөскэтэн, аан маҥнай биирдиилээн аймахтар, онтон омук барыта эстэллэригэр тиийэллэрин биллэрэр. (2,61).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Эдэр саас” хаһыат. 16.09.1998.

2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.