open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чернобаевка

**Чернобаевка** () Соҕуруу Украина Херсон уобалаһыгар баар дэриэбинэ. Чернобаевка тыа общинатын администрацията олорор,Украинаҕа хастан да биир  Херсон аан дойдутааҕы аэропорт Чернобаевкаҕа баар.

## Историята

### Олохтонуута
Чернобаевка 1782 сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Запорожье Екатерина II-ттан сир ылбытын кэннэ Сечь казаага Петро Чернобай официальнайдык олохтообута. Нэһилиэк аата кини аатыттан тахсар.

### Сайдыыта
Чернобаевка бытааннык үүммүтэ. Херсон губерниятын докумуоннарыттан 1859 сыллаахха дэриэбинэҕэ 60 ыал олороро, ол аата 239 киһи олорор эбит. Чернобаевка олохтоохторун сүрүн дохуотунан известнягы  хостооһунунан биллэр этэ.. Ол саҕана фермаларга арыгы лавкатыттан ураты атыы- эргиэн тэрилтэлэрэ суох этилэрэ. Доруобуйа харыстабылын ресурсалара хааччахтаммыттар. Бастакы оскуола уон тоҕус үйэ бүтүүтэ аһыллыбыта, онно бастаан 26 уол уонна 6 кыыс үөрэнэрэ. 

1902 сыллаахха Черноба хуторыгар кыра оҕолорго аналлаах начальнай оскуола аһыллыбыта. 

### Иккис аан дойду сэриитэ
Иккис аан дойду сэриитигэр нацистскай Германия Чернобаевканы атырдьах ыйын 9 күнүттэн 1941 сыллаахха тутарын саҕалаабыт. 1942 с. нацистар куорат ыччатын күүһүнэн Германияҕа ыыппыттара. Оккупация бириэмэтигэр 242 киһи күһэйэн туран үлэҕэ күһэйиллибиттэр. Бүтэһигэр, 1944 сыл кулун тутар 14 күнүгэр Кыһыл Армия 295- с стрелковай дивизията дэриэбинэни босхолообута.

### 20 үйэ бүтүүтэ уонна Украина тутулуга суох буолуу
1970- с сыллар саҕаланыыларыгар Чернобаевка "радикальнай" развитие буолбута. Биэс сүрүн уулусса асфалламмыта, саҥа дьиэлэр тутуллубуттар, уунан хааччыйыы системата оҥоһуллубута уонна радио тэриллибитэ.[1]

2006 сыллаахха Чернобаевкаҕа баар Херсон аэропуорда  аан дойду статуһун ылбыта.

### 2022 С. Украинаҕа Россия хаттаан киириитэ
Эрдэ түһүмэххэ 2022 с. Украинаҕа Россия сэриинэн киирэригэр дьыл Арассыыйа сэриитэ аэропорт хонтуруолугар ылбыта. Украинскай источниктарга итэҕэйдэххэ, Россия генераллара Андрей Мордвович уонна Яков Резанцев Чернобаевка охсуу сиэрийэтин түмүгэр өлбүттэр.[1][2] Ол эрээри, мордовичев өлбүтүн туһунан Украина сайабылыанньаларын Мариупольга Мордовичев Рамзан Кадыровы кытта туһунан видеозапись тахсыбытын кэнниттэн аккаастаммыттар.Резанцевы өлөрүү, ол гынан баран, бигэргэтиллибэт.

Куорат Херсону босхолонуу бириэмэтигэор Украинскай сэриилэринэн 2022 сыл сэтинньи 11 күнүгэр босхоломмута.

## Географията
Чернобаевка истиэп зонатын иһинэн Украина соҕуруу өттүгэр баар Черноморскай сидьиҥ быһыы Илиҥҥи европейскай дэхситигэр баар. Бөһүөлэк уобалас кииниттэн 10 км сиргэ сытар. Киевка дылы 414 км.

## Тиэйии
Чернобылкаҕа диэри 101 №- дээх микроавтобуһунан тиийиэххэ сөп.

## Демография
2001 сыллааҕы биэрэпис дааннайынан дэриэбинэҕэ 9275 киһи олороро. Тылынан  Чернобаевка түҥэтии 2001 сыллаахха маннык этэ: [2]

## Быһаарыылар

## Библиография

*
Гоцо

мини|уҥа
**Го́цо** - (мальт. Għawdex, ааҥыл. Gozo, итал. Gozo, др.-греч. Γαῦδον, лат. Gaudus) - диэн Мальта Архипелагыгар киирэр 67 км2 арыы. Мальта судаарыстыбатын састаабыгар иккис улахан. Сүрүн куората-Виктория (1887 сылга диэри).

Эрдэтээҥи дьыл саҕана Гоцо арыыга икки-үс тыһыынча киһи олоруон сөп этэ. Эрабыт иннинээҕи 5500 кэриҥэ сыл устата климат кураан буолан, буор алдьатыыта саҕаламмыта, бу кэнники неолит олохтоох популяцияны көдьүүстээхтик аҕыйаабыта - популяция кээмэйэ 382 эбэтэр 515 киһи этэ. Кинилэр дьиэ кэргэннэрэ (2550-2350 сс.) митохондральнай гапологка К1а уонна Y- хромосомнай гаплогу анаабыттар, дьахталларга Х2а (2900-2750 сс.) митохондральнай гапограф диэн ааттаабыттар (2530-2400 сс.) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри) митохондриальнай бөлөххө анаммыттар (2530-2400 сылга диэри). э.) митохондриальнай бөлөххө Х4а1 уонна Y-хромосомнай гапологуппаны Г2а2а1а3, Уус Ха2а6 (2900-2750 сс. н. э. диэри) митохондриальнай гаплогу анаабыттар.

## Рельефа
Гоцо Мальта архипелаг арыытын кэнниттэн иккис улахан арыыта буолар. Икки арыылар икки ардыларыгар ырааҕа 6 км. буолар.

Арыы ландшафын ураты бэлиэтинэ - хаптаҕай чыпчааллаах томтордор буолаллар. Арыыга өрүстэр хаппыттар дириҥ үрэхтэр урукку суоллара эрэ хаалбыттар. Арыыга ис байҕал, улахан ууну кытта таас хайалар нөҥүө тоннелынан холбоммут **лагуна** баар.

Арыылар биэрэктэрэ, сүрүннээн, туруору очуостар. Пляжтары оҥорор хас да кумахтаах кыра чычаас сирдэр бааллар.

## Нэһилиэнньэ
Нэһилиэнньэтин ахсаана 31 446 киһи (2015), итинтэн алта тыһыынча кэриҥэ Викторияҕа олорор.

## Транспорт
Мальта арыытын кытта уунан пассажирдары да, массыыналары да тиэйэр паромунан туораталлар. Суднолар Гоцо Мжарр Чиркува арыыга (30 мүнүүтэ) уонна Са- Мейсон (1 чаас 15 мүнүүтэ) икки ардыларыгар сылдьаллар.

## Туризм
Гоцо арыытыгар туристическай объектар бааллар. Сүрүн курортар-Шланди, Марсальфорн, Мдьар.
Кытылга устатынан 50 километрдаах ыллык баар — Gozo Coastal Walk.

## Быһаарыылар
Сиэмэн

**Сиэмэн** диэн тутууга туттуллар хойуннарар кытаатыннарар сэк. Сиэмэн иһилигэ - бытарыйбыт клинкер уонна гиипсэ. Клинкер диэн оппуос уонна туой ититиллибит булкааһа. Сиэмэҥҥэ араас кэлимнээх ууну, кумаҕы, хайыры, минерал эбииликтэри эбэн бетону уонна таастыйары оҥорон таhаараллар. Сиэмэн ордук тарҕаммыт көрүҥэ Портленд сиэмэнэ (Portland cement) буолар.
Керамика

**Керамика** ( — туой) диэн ититэн оҥоруллар материал. Керамика химия тутулунан инорганик сэк буолар. Керамика төрүкү туойтан оҥоһуллара. Урут керамиканан иһит уонна кирпииччэ оҥорооччулар. 20 үйэттэн саҕалаан атын материаллары кытта булкаастаах керамиканы оҥорор буолбуттара. Аныгы керамика материаллара тутуу, индустрия, медицина, билим эйгэлэригэр киэҥник туттуллаллар. Керамика биллэр холобурдара - фарфор, фаянс, шамот, майолика, туой оҥоһуктар.
Кэлэйии

**Кэлэйии** эбэтэр **кэлэйээһин** - негативнай туруктаах киһи эмоциятын биир көрүҥэ. Сүрүннээн киһи атын киһиттэн элбэҕи күүппүтүттэр үөскүүр. Кэлэйии хас да көрүҥҥэ арахсар уонна хас даҕаны биричиинэттэн буолуон сөп:

1. Доҕортон кэлэйии

2. Ойохтох/Эртэн кэлэйии

3. Аймахтартан кэлэйии

4. Туохха эрэ эрэммит ситуациаттан кэлэйии

5. Дойдуттан/былаастан кэлэйии

6. Эмоция кризиһэ

7. Итэҕэл кризиһэ

Кэлэйбит киһини төттөрү итэҕэтиигэ киллэрэр олус ыарахан буолар, 90% сүрүннээн табыллыбат. Дойдуттан эбэтэр былаастан кэлэйбиттэр эмиграция процеһыгар сыстыахтарын сөп эбэтэр соруйан иэстэһэн дойдуну утары үлэлиэхтэрин сөп, атын дойду былааһын киксиһиннэрэн. 

Кэлэйииттэн харыстаныы - дьонтон элбэҕи күүппэт ордук. Онтон политикаҕа "хас даҕаны олоппоско" олоруу эбэтэр "нейтрал" буолар ордук.
Вьетнам тыла

мини|Вьетнаам төрөөбүт тылынан саҥарар регионнар
**Вьетнаам тыла** - (*tiếng Việt - тьеҥ вьет*), сороҕор(*Việt ngữ - 越語 - вьет ҥы*) - аныгы вьетнаамнар тыллара, Вьетнам ил тыла. Ону тэҥэ Камбоджаҕа, Лаоска, Таилаҥҥа, Малайзияҕа, Австралияҕа, Францияҕа, Германияҕа, АХШга, Канадаҕа уонна да атын дойдуларга тарҕаммыт. Саҥарар киһи ахсаана быһа холоон 75 мөл киһи (2005 сыл), Вьетнамҥа бэйэтигэр 72 мөл., Камбодьаҕа - 680 тыһ., (2003), Австралияҕа - 175 тыһ.(2001 биэрэпис), Францияҕа 300 тыһ. (2003), АХШга 1.1 мөл., Канаадаҕа 122 тыһ киһи(2000 биэрэпис), Германияҕа 80 тыһ.

## Быһаарыылар
Русава (өрүс)

**Русава** ()&nbsp;— диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 78 км, тардыытын иэнэ 991 км². Днестр түһэр. 

Салаалар: Корытна, Томашпилька.


Місток через Русаву.jpg
Русава2.jpg
Міст біля млина.jpg
Біля млина.jpg
Гребля на Русаві.jpg
Ямпільські шари-01.jpg


## Источниктар
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
Bain Capital

**Bain Capital** - АХШ тэрилтэтэ, улахан инвестиционнай уонна венчурнай тэрилтэ. 15 сыл иһигэр 105 млрд доллары 85 араас тэрилтэлэргэ 108 омук сиригэр харчы укпут. Сүрүн төрүттээччи - Митт Ромни.

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар

Салалтата - Бостон
Tommy Hilfiger

**Tommy Hilfiger** (сахалыы аата *Томми Һилфиҕер* эбэтэр *Томми Һилфайҕер*) - АХШ таҥаһы тигэр уонна айар тэрилтэ, биир премиум класс эйгэҕэ лидер. 2022 сыл түмүгүнэн 50-80 млрд доллар эргинэр, 109 омук сиригэр атыыланар. Төрүттээччи биллэр модельер - Томми Һилфиҕер.
Sony BMG

**Sony BMG** - Германия, АХШ, Дьоппуон, Канаада, Улуу Британия дойдуларыгар ырыа устар, ыллатар, тупсарар, араас лейбл оҥорооччу, элбэх биллэр Аан Дойду ырыаһыттарын таһаараччы уонна эргитээччи этэ, Sony Music  2012 сыллахха акцияларын BMG хампаанньаттан атыыласпыта, Аан Дойдуга 38% ырыа индустриятын бас билэр Дьоппуон тэрилтэтэ. 

Sony BMG бас билиитигэр бастыҥ rock FM радио станциялара Канаадаҕа, Мексикаҕа, Америкаҕа, Бразилияҕа тиксэр этэ.

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
Grammarly

**Grammarly** - Америка былыкка тиэкис хомууругар көмөлөһөөччү. Онно орфографическай, грамматическай, пунктуационнай сыыһа-халты, английскай тиэкистэргэ кыттыы уонна изложение көрүллэн, сыыһалара-халтылара көстөллөр.[4] Бу эмиэ быһаччы контекстан тутулуга суох туһанааччыларга стиль, тон уонна тыл-өс туттар кыаҕы биэрэр.

Grammarly  2009 сыллахха Алексом Шевченко, Максом Литвиным уонна Дмитрием Лидером буолан саҕалаабыттара. Grammarly араас программалары кытта үлэлииргэ, ону тэҥэ бразузеп сыһыарыга быһыытынан, уонна смартфоннарга клавиатура быһыытанан тарҕанар.[1][2]

Grammarly Калифорнияҕа баар Сан-Франциско куораакка баар Grammarly Inc.  хампаанньа оҥорор, атын офистара Киевка,Нью Йоркка, Ванкуверга уонна Берлиҥҥа бааллар.

## Дьон сыанабыла
Рецензеннар Grammarlyны туттуута судургутун иһин уонна көмө буолар этиитин иһин хайҕаабыттар, сыаната ыарахана да буоллар.  Форбс сурунаал журналица Джош Стеймилович 2013 сыллаахха "онлайн сервиһэ, тексин түргэнник уонна чэпчэкитик тупсарар, олус сыанабыллаах профессионал курдук көстөр диэн суруйбута..[2] Ол гынан баран сорох туттааччылар Grammarly сыыһа этиилэрин иһин, этии контексын уонна тонун сатаан билбэт диэн суруйбуттара*[[Forbes|.]]*

## Өссө көрүҥ

* Google Docs § History
* LanguageTool

## Быһаарыылар
Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ

**Инбэлииттэр бырааптарын туруулаһыы күнэ** — аан дойду үрдүнэн инбэлииттэр бырааптарын туруулаһар дьон сыл ахсын ыам ыйын 5 күнүгэр араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталлар. 

## Суолтата
ВОЗ сыанабылынан 1 миллиартан тахса киһииэхэ, ол аата аан дойду олохтоохторуттан 15% кэриҥэ киһиэхэ бодоҥуруу ханнык эрэ көрүҥэ баар. Ол дьонтон 100 мөлүйүөнтэн тахсата – оҕолор.

## Устуоруйата
1992 сыллаахха Европа 17 дойдутугар инбэлииттэр атын дьону кытта тэҥ бырааптаах буорлууларын туруулаһар дьон мустан аахсыйа тэрийбиттэр. Мантан ылата сылын ахсын бэлиэтэнэр буолбут.

2006 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр ХНТ Инбэлииттэр бырааптарын конвенциятын ылыммыта. 2008 сыллаахха ыам ыйын 3 күнүгэр, 50 дойду ратификациялаабытын кэнниттэн, бу докумуон олоххо киирбитэ. Арассыыйа Конвенцияны 2008 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр баттаабыта. 2012 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр РФ бэрэсидьиэнэ Медеведев ратификациялыыр туһунан сокуону ылыммыта.

## Быһаарыылар
Жизнь замечательных людей (кинигэ сиэрийэтэ)

**Дьоһуннаах дьон олоҕо** () — Арассыыйа импиэрийэтигэр, Сэбиэскэй Сойууска тахсыбыт, билигин Арассыыйа Федерациятыгар тахса турар дьон олоҕун ойуулуур кинигэлэр сиэрийэлэрэ.

Сиэрийэҕэ тахсыбыт сахаларга сыһыаннаах кинигэлэр испииһэктэрэ:
* Сэмэн Данилов
* Исидор Барахов
Ольга Бузова

**Ольга Бузова** (толору аата - Ольга Игоревна Бузова, сахалыы вариана - Бузов кыыһа Ольга)  - Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, шоумена, араас проект ыытааччыта, уһун сылларга Дом-2 кыттыылааҕа уонна ыытааччыта, Instagram уонна TikTok ситимнэргэ 20 мөллүйүөн сурутааччылаах. Тохсунньу 20 күнүгэр 1986 сыллаахха төрөөбүт.
Дмитрий Нагиев

**Дмитрий Нагиев** - Арассыыйа биир биллэр артыыһа уонна шоумена, 1967 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр төрөөбүт. Азербайджанец, ниэмэс, нуучча, литовец хаан буккаастаах.
Казахстаан бааннарын тиһилигэ

Казахстан Республикатыгар икки таһымнаах баан тиһигэ үлэлиир.

## Бастакы таһымнаах баан
Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баана Казахстан киин баана уонна Казахстан баан бастакы таһыма буолар. Национальнай баан бэйэтин боломуочуйатын иһинэн, Казахстан Республикатын киин бааннарын, атын дойдулар бааннарын кытта хардарыта сыһыаннаһыыларыгар, аан дойдутааҕы бааннарга уонна да атын финансовай- кредитнэй тэрилтэлэргэ интэриэстэрин көмүскүүр.

## Иккис таһымнаах бааннар
Бары бааннар, Казахстан национальнай баана ураты иккис таһымҥа киирэллэр. Иккис таһымынан үлэлиир бааннар "Казахстан Республикатыгар баан уонна баан үлэтин туһунан» сокуон  1995 с. атырдьах ыйын 31 күнүттэн  2443 №- дээх. сокуон быһыытынан үлэлииллэр. Казахстаҥҥа иккис таһымнаах баан, бас билии көрүҥүттэн тутулуга суох, предприниматель сүрүн сыалын-соругун - барыһы ыларын ситиһэр юридическай сирэйдээх. Иккис таһымнаах бааннар Казахстан сиригэр- уотугар да, дойду тас өттүгэр да бэйэлэрин кыыстарын, филиалларын, представителлэрин арыйар бырааптаахтар.[1] [2]

## Казахстан сайдыытын баана
"Казахстан сайдыытын Баана" АК Казахстан Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдар национальнай институтун быһыытынан үлэлиир. Компания өҥөлөрө инвестиционнай бырайыактары үбүлээһини, экспортнай операциялары үбүлээһини, межбанк кредити, клиеннэри операциялааһыны уонна лизинговай үбү- харчыны операциялааһыны киллэрэллэр. Кини ону сэргэ араас үп- харчы, синдикациялаах, арендалыыр, арендалыыр уонна бырайыактыыр үп- харчы; бу дьыаланы кредиттээһин; итиэннэ мэктиэлэри биэрии, ону тэҥэ капиталга туһаныы.[1]

## Кылааттары мэктиэлээһин системата
Казахстан страховкалааһын фондата (КФГД)) бырабылыанньа Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин национальнай баанын 1999 сыл сэтинньи 15 күнүттэн уурааҕынан тэрилллибитэ

Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин  иккис таһымнаах бааннарга туруоруллубут физическэй сирэйдэр депозиттара бырыһыана суох ислам бааннартан ураты бары киирэллэр.

* Тенгеҕа оҥоһуллубут биир киһиэхэ депозиттар 10 мөлүйүөҥҥэ диэри суумаҕа страховкаланаллар
* Омук валютатыгар оҥоһуллубут депозиттар 5 мөлүйүөн тенгеҕа дылы страховкаланаллар.

## Быһаарылар

## Тас сигэлэр

*
Дом-2

**Дом-2** (*Дьиэ-2*) - ТНТ телеканалга уһун кэмнэргэ көстө сылдьыбыт (2004-2021) реалити шоу буолар. Саха Сиригэр 2004-2008 сыллардаахха популярнай буола сылдьыбыта, онтон популярноһа намтаан барбыта. Дом диэн реалити шоу салҕыыта буолар. 

## Ыытааччылар

* Дмитрий Нагиев (2004)
* Ксения Собчак
* Ксения Бородина
* Ольга Бузова

## Биллэр кыттааччылар уһун кэмнэргэ
* Ольга Николаева - Солнце
* Степан Менщиков
* Александр Нелидов
* Стас Каримов уонна Оскар Каримов
* Роман Третьяков
* Алёна Водонаева
Үтүө

**Үтүө** диэн үрдүк сигили майгылаах буолуу. Үтүө киһи үчүгэй сигили уратыктаах диэн күндүлэнэр. Үтүө киһи бэйэтин гыныыларыгар өрүү муҥутуур тосхоллору (идеаллары) батыһар. Үтүө тосхоллор холобурдара - үчүгэй, кырдьык, кырдьыктабыл, кэрэ. Үтүө киһи күннээҕи олоҕор үрдүк сигили майгылаах буолуохтаах, сөптөөҕү гыныахтаах, сыыһаттан тумнуохтаах. Үтүө утарыта дьаллык буолар.
Үчүгэй (философия)

**Үчүгэй** диэн үтүө сигили өйдөбүлэ уонна этика категорията. Киһи атын дьоҥҥо бэйэтин көҥүл дьулуурунан көмөнү туһаны оҥороро, эйэҕэс киһилии сыһыана. Үчүгэй куһаҕан утарыта буолар.
Кырдьыктабыл

**Кырдьыктабыл** диэн биир тутаах үтүө; философия, сигили, төрүн, политика биир тутаах категорията. Кырдьыктабыл түмэт бигэ туругар, сурумугар, сайдыытыгар улахан суолталаах. Кырдьыктабыллаах илгэ үчүгэй быһыы-майгы хайҕанар, куһаҕан быһыы-майгы сэмэлэнэр. Кырдьыктабыл тус бэйэ уонна бар дьон кэрэхсэбиллэрин тэҥниир, кимиэхэ төһө тиксэрин быһаарар, баай-дьадаҥы хайдыһыытын намтатар.

Платон быһаарыытынан, кырдьыктабыл үрдүкү үтүө буолар. Кини хорсун, туттунуу, билиилик курдук үтүөлэри тэҥнэбиллээн дьүөрэлээн бииргэ тутар (хас биирдиигэ киниэнэ). Ил тутула кырдьыктабыллаах буоллаҕына эрэ кини куомуннаахтара "биир куттаах" (homonoia) уонна доҕордуу (philia) буолаллар.
Тутаах үтүөлэр

**Тутаах үтүөлэр** диэн антик философията уонна христиан теологията билинэр түөрт үтүөтэ. Кинилэр этика үтүө теориятын быһыылыыллар.

Бу үтүөлэри аан бастаан Платон Ил диэн үлэтигэр суруйбута. Аристотель кинилэр ис тутулларын Никомах этиката диэн үлэтигэр сиһилии быһаарбыта. Стоиктар уонна Цицерон бу үтүөлэри эмиэ билинэллэрэ. Христиан таҥара үөрэхтээхтэрэ Аврелий Августин уонна Томас Аквинас бу үтүөлэргэ үс христиан үтүөтүн эппиттэрэ.

Түөрт тутаах үтүө:

#Өтөмтө
#Намылык
#Хорсун
#Кырдьыктабыл
Христиан үтүөлэрэ

**Христиан үтүөлэрэ** () диэн христиан теологиятыгар быыһаныы уонна илгэ өйдөбүллэрин кыта ситимнээх үтүөлэр. Бу тиһиликкэ үс үтүө баар - итэҕэйии, эрэл, аһымал (таптал). Христиан үтүөлэрэ антик философиятын түөрт тутаах үтүөтүн кытта холбооннор сэттэ үтүө буолаллар. Христиан таҥара үөрэхтээҕэ Томас Аквинас быһаарыытынан, бу үс үтүө киһиэхэ Таҥараттан бэриллэллэр.
Аквинотааҕы Томас

**Аквинотааҕы Томас** (, ) диэн Италия философа уонна таҥара үөрэхтээҕэ, Доминикан уордьанын быраата уонна аҕабыта, схоластика оскуолатын биир чулуу билимдьитэ. Католиктар кинини ытык киһинэн билинэллэр. Сыаркап үөрэтээччитэ (Doctor Ecclesiae). Doctor Angelicus, Doctor Communis, Doctor Universalis, Doctor Humanitatis диэн дьоһун ааттардаах.
Аквинотааҕы Томас айылҕа теологиятын көхтөөх тарҕатааччыта. Томизм диэн толкуй оскуолатын төрүттээччитэ. Кини санаатынан Таҥара айылҕа сылтаҕын уонна итэҕэл сырдатааччыта буолар. Томас философ уонна таҥара үөрэхтээҕэ быһыытынан биир улуу өҥөтө Аристотель философиятын христианизм тосхоллорун кытта холбооһуна буолар.

## Үлэлэрэ
Аквинотааҕы Томас үлэлэрин төрүкү алта категорияҕа үллэрэллэр:
#Кини үөрэтиитин кытта быһа ситимнээх үлэлэр
#*Сэттэ мөккүөрдээх ыйытык (quaestiones disputatae):
#***Кырдьык*
#***Эттэммит Өс холбоһуга*
#***Кут*
#***Куттаах харамайдар*
#***Үтүөлэр*
#***Таҥара күүһэ*
#***Куһаҕан*
#*Уон икки араас мөккүөр (disputatio de quolibet)
#Философия комментарийдара
#*Аристотельга уон биир комментарий
#*Боэтиус үлэлэригэр икки аан тыл
#*Проклус үлэлэригэр икки аан тыл
#Кыракый трактаттар уонна мөккүөрдэр
#*Биэс полемика үлэтэ
#*Биэс мындыр хоруй (responsa)
#*Таҥара үөрэҕэ, философия, политика субъектарын туһунан уон биэс сурук
#*Дьыл түөрт уон тоҕус өрөбүлүн ытык суруктарыгар уонна евангелиеларыгар анаан тоҕус уон тоҕус хомилия
#*Сыаркап аҕалара евангелиелары тойоннооһуннарын хомуура (*[[Catena aurea]]*)
#Сүрүн үлэлэрэ (*[[Summa Theologiae]]*, *[[Summa contra Gentiles]]*, *[[Scriptum super Sententiis]]*)
#Дьуоп, Псалмнар, Ыһаайа, Соломон ырыата, Дьэрэмиэй битиктэригэр,  Иоанн уонна Маппыай евангелиеларыгар, Паулус суруктарыгар биибилийэ комментарийдара
#*Ытык битиктэргэ тоҕус быһаарыы
#Литургия үлэлэрэ
Ксения Бородина

**Ксения Бородина** (төрөөбүтүнэн - Ксения Амоева, бүтэһик оҕонньорунан - Ксения Омарова) - Арассыыйа биир биллэр киһитэ, ТНТ телеканалга араас проектары ыытааччы, Дом-2 уһун кэмнэргэ ыыта сылдьыбытынан биллэр. Кулун тутар 8 күнүгэр 1983 сыллаахха Москваҕа төрөөбүтэ.
Сэттэ үтүө

**Сэттэ үтүө** диэн түөрт тутаах үтүө уонна үс христиан үтүөтүн холбоммут тиһилигэ.

* 1. Өтөмтө (Prudentia)
* 2. Намылык (Temperantia)
* 3. Хорсун (Fortitudo)
* 4. Кырдьыктабыл (Justitia)
* 5. Итэҕэйии (Fides)
* 6. Эрэл (Spes)
* 7. Таптал / Аһымал (Caritas)

Кэлин атын сэттэ үтүө тиһилигин эбии толкуйдаабыттара. Кинилэр сэттэ өлүүлээх аньыыларга утары тураллар.

* 1. Ырааһык (Castitas)
* 2. Намылык (Temperantia)
* 3. Таптал (Caritas)
* 4. Кыһамньы (Industria)
* 5. Тулуур (Patientia)
* 6. Эйэҕэс (Humanitas)
* 7. Көрсүө (Humilitas)
Кодекс

**Кодекс** ( - битик) диэн тустаах эйгэ сиэрдэрин хомуура. Төрүн эйгэтигэр Кодекс диэн сурумнаммыт нормалар хомуурдара, ол эбэтэр норматив аакта. Кодексы тиһиктээһин кодификация дэнэр.
Кодификация

**Кодификация** диэн араас туспа норматив аакталары бэйэ бэйэлэрин кытта тутумталааһын (систематизациялааһын) уонна тиһиктээһин ньымата. Киэҥ өйдөбүлгэ кодификация диэн билиилэри, докумуоннары, текстары сурумнааһын.
Норма

**Норма** () диэн булгуччу дьайыылаах хайаан да гыныллыахтаах сиэр. Норма үөрүйэххэ олоҕурбат, эрдэттэн биллэр (априори) ирдэбил буолар.
Төрүн нормата

**Төрүн нормата** диэн түмэт сыһыаннарын эрээттиир булгуччу толоруллуохтаах дьаһах, дьаһал, уураах. Төрүн норматын бииликтээх суверенитеттаах бэйэмтэ (субъект, үксүгэр ил) таһаарар уонна дьайтарар.

## Тутула
Төрүн норматын тутула үс түө ууһуктан турар: гипотеза, диспозиция, санкция.

* **Гипотеза** сөптөөх норма дьайар болдьомун быһаарар;
* **Диспозиция** төрүн бэйэмтэлэрэ (субъектара) хайдах майгыланыахтаахтарын сиэрдэрин быһаарар; кинилэр көҥүллэрин уонна булгуларын быһаарар;
* **Санкция** бэйэмтэ (субъект) төрүн норматын ыйыытын тутуспатаҕына киниэхэ туох куһаҕан содуллар (дьастар) буолалларын быһаарар.
Дьас

**Дьас** диэн киһи туох эрэ куһаҕаны оҥорбутун эбэтэр сиэри кэспитин иһин кинини кэһэтээһин, киниэхэ куһаҕан содул буолуута. Буруйдаах ил төрүнүнэн уонна дьүүл уурааҕынан дьастанар. Дьас сүрүн көрүҥнэрэ - өлөрөр дьас, хаайыы, салык. 

Киэҥ өйдөбүлгэ төрөппүт оҕотун мөҕөрө уонна таһыйара эмиэ дьас буолар. Киһи тылын истибэт кыыллары таһыйан хоргутан дьастыыллар.
Дьүүл

**Дьүүл** диэн төрүн мөккүөрдэрин быһаарар уонна дьүүллэбили бигэргэтэр кыахтаах (авторитеттаах) дьаһалта института. Дьүүлгэ бэриллэр кыах юрисдикция дэнэр. Дьүүл төрүн дьаһабылын тутуһуохтаах. Дьүүл дьүүллэһээччилэр иһиктэрин төрүн үс салаатыгар көрөр: куомун төрүнэ, буруй төрүнэ (кылмыс төрүнэ), салалта төрүнэ. Дьүүллэһиигэ аччаабыта үс өрүт баар буолуохтаах: ирдээччи (āctor), хоруйдааччы (reus), дьүүллүүр биилик (jūdex). Ирдээччи ылбыт эчэйиитин хоромньутун туһунан үҥсэр, хоруйдааччы бу үҥсүүгэ хоруйдуур, дьүүллүүр биилик (дьүүл органнара) баар чахчылар кырдьыктарын тургутар, сөптөөх дьаһаҕы талан быһаарар. Ирдээччи өттүттэн прокурор буруйдуур, хоруйдааччыны адвокат көмүскүүр. Дьүүл уурааҕын дьүүлдьүт биллэрэр. Дьүүлдьүт биир киһи, коллегия эбэтэр жюри буолуон сөп.

## Дьүүл көрүҥнэрэ

* Салалта дьүүлэ
* Байҕал дьүүлэ
* Аппеляция  дьүүлэ
* Конституция дьүүлэ
* Кассация дьүүлэ
* Сэрии дьүүлэ
* Сыаркап дьүүлэ
* Иллэрдээҕи дьүүл
* Оҕо дьүүлэ
* Үрдүкү дьүүл
Дьаһах

**Дьаһах** диэн суруллубут төрүн. Дьаһаҕы ил дьаһахтыыр биилигэ суруйар. Ылыллыбыт дьаһах сиэр буолар. Дьаһах континентал төрүннээх дойдуларга төрүн төрдө буолар. Дьаһах ылыныытын сурума үгүс дойдуларга маннык: дьаһахтыыр инициатива — дьаһах оҥкулун ырытыы — дьаһаҕы ылынааһын — дьаһаҕы таһаарааһын.
Дьүүллэбил

**Дьүүллэбил** диэн дьүүллүүр биилик хайдах дьайыахтааҕын туһунан өйдөбүл. Хас биирдии киһи тэҥнээхтик уонна кырдьыктабыллаахтык дьүүллэниэхтээх. Ким тугу гыммытын иһин онтукатыгар хоруйдуохтаах уонна онно сөптөөх дьайабылы ылыахтаах. Бу дьүүллэбил хайдах буолуохтааҕын муҥутуур (идеаллаах) баҕа санаата. Дьүүллэбил баар буоларын туһугар илгэ ылыллыбыт төрүн дьайыытынан дьүүллэр үлэлиллэр.

Дьүүллэбил бастакы теорияларын Былыргы Греция философтара Платон уонна Аристотель суруйбуттара. Платон Ил диэн үлэтигэр, Аристотель Никомах этиката диэн үлэтигэр.

Орто үйэлэргэ дьүүллэбил Таҥара ыйааҕынан баар диэн санаа баһыйар этэ. 17 үйэҕэ Джон Локк дьүүллэбил айылҕа төрүнүттэн үөскүүр диэбитэ. Түмэт сөбүлэҥин теорията быһаарарынан, дьүүллэбил дьон бары бэйэ бэйэлэрин кытта сөбүлэһиилэриттэн үөскээбитэ. 19 үйэтээҕи утилитаризм философтара (биирдэстэрэ Джон Стюарт Милл) быһаарыыларынан, дьүүллэбил элбэх киһиэхэ барыстаах табыгастаах буолуу ирдэбилиттэн үөскээбитэ.

## Сигэлэр
* Карло Биоти
Mack Trucks

**Mack Trucks** (*Мак Тракс* эбэтэр *Мэк Трэкс*) - Хоту Кэролайн штатын ыарахан ыйааһыннаах таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.

2001 сылтан ыла Volvo (ол эбэтэр кининэ бас билэр Geely конгломератка) бөлөххө киирэр.

Салалтата - Гринсборо (АХШ)
Volvo

**Volvo** (*Вольво*) - Швеция араас көрүҥнээх массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2008 сылтан ыла Geely тэрилтэтэ Volvo 30% өлүгүн бас билэр.
South China Morning Post

**South China Morning Post** (**SCMP**) диэн Хоҥ Коҥ аангыл тылынан күн ахсын тахсар хаһыата. Өрөбүллээҕи **Sunday Morning Post** диэн таһаарыылаах. Бас билээччитэ Alibaba Group. 1903 сылга Цэ Цан-тай (Tse Tsan-tai) уонна Альфред Каннингэм (Alfred Cunningham) төрүттээбиттэрэ. Бас редактора 2016 сылтан ыла Тэмми Там (Tammy Tam). 2016 сыллааҕы орто тирааһа 100,000. 2019 сылга Хоҥ Коҥ кытай университета ыйытыытынан SCMP Хоҥ Коҥ ордук дьон эрэниилээх хаһыата буолар.

## Сигэлэр
* Сорумдьу сайта
Vice Media

**Vice Media Group LLC** диэн Америка-Канада медиа-биэрии компанията. Бас салалтата Нью Йорк хотоҕо баар. 2021 сыл бэс ыйын туругунан Vice Media Group биэс сүрүн бизнес эйгэлээҕэ: Vice.com (сыыппара контент), Vice Studios (киинэ уонна ТВ оҥоруута), Vice TV (иккис аата Viceland, телеканал), Vice News (сонуннар уонна документал видеолар), Virtue (айар өҥөлөрү атыылыыр агенсия). Компания таһаарар сыыппара медиата сүрүннээн эдэр көрөөччүлэргэ аналлаах. 

Vice Media 1994 сыллаахха Монреалга төрүттэммитэ. Төрүттээччилэрэ Суруш Алви (Suroosh Alvi), Шейн Смит (Shane Smith) уонна Гэвин Макиннес (Gavin McInnes). Компанияны төрүттүүр санаа Vice сурунаалтан силистэнэр. Бас билээччилэрэ: Шейн Смит, The Walt Disney Company, A&E Networks, TPG Capital, Soros Fund Management, Джеймс Мердок (James Murdoch).

Vice Media 2023 сыл саҥатыгар барыс кэлиитэ моһуогуран атыыланыан сөптөөҕүн туһунан биллэрбитэ. 2023 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр The New York Times хаһыат Vice Media банкроттанарга бэлэмнэнэ сылдьар диэн суруйбута.

## Сигэлэр
* Сорумдьу сайта
Норма (суолталара)

* Норма (сиэр)
* Норма (төрүн)
* Норма (математика)
* Норма (хонуу теорията)
* Норма (бөлөх теорията)
* Норма (тыл)
Иэйии

**Иэйии** диэн киһи кинини тулалыыр эйгэ барамайдарыгар (дьиҥ уонна абстракт) хайдах сыһыаннаһарын быһаарар психология өйдөбүлэ. Иэйии киһи тус төй үөрүйэхтэриттэн үөскүүр. Иэйиилэр үчүгэй (таптал, убаныы) да куһаҕан (өһүөн, сэнэбил) да буолаллар. Иэйии үөскээһинигэр түмэт күндүлүктэрэ уонна идеаллара эмиэ дьайыылаахтар. Иэйии эмоцияттан уратыта диэн иэйии хайаан да ханнык эмэ барамайга сыһыаннаах буолар: "мин ол киһиттэн куттанабын" - иэйии, "мин куттанабын" - эмоция.
Төй

**Төй** диэн киһи дьиҥ чахчыга бэйэ баарын өйдөөһүнэ уонна билээһинэ. Философтар, теологтар, психологтар биир бигэ быһаарыылара суох. Сороҕор төй өй синонима курдук туттуллар (өйдөөх-төйдөөх), сороҕор төй өй биир өрүтэ буолар дииллэр. Төй иһигэр киирэр өйдөбүллэр - билээһин, үөрүйэх, иэйии, иҥэрээһин. Төй сүтүүтүн туруга дөй.
Сүрэл

**Сүрэл** диэн киһи сөбү уонна сыыһаны, үчүгэйи уонна куһаҕаны гынарын туһунан толкуйданарыгар ыраланарыгар кигэр төй биир бырассыаһа. Киһи сүрэлин хайдаҕа кини иитиититтэн уонна күндүлүгүттэн тутулуктаах. Сүрэл буруй, хомолто, кыбыстыы, кэмсинии курдук иэйиилэри үөскэтэр.
Буруй (төрүн)

Буруй төрүнүгэр, **буруй** диэн буруйу оҥорууга хоруйдабыллаах буолуу туруга. Киһи төрүнү кэһиигэ буруйдааҕын дьүүл быһаарар. Буруй иһин ханнык дьас көрүллэрин дьүүл уурааҕар этиллэр.
Буруй (суолталара)

* Буруй (иэйии)
* Буруй (төрүн)
* Буруй төрүнэ
* Буруйу оҥоруу (кылмыс)
Эндэл

**Эндэл** диэн төрүн кэһиитин биир көрүҥэ, куһаҕан содула кылмыстааҕар кыра. Эндэлгэ киһиэхэ улахан эчэйии, баайга улахан хоромньу тахсыбатах кэһиилэрэ киирэллэр. Эндэллээччилэри хаайыынан дьастаабаттар, үксүгэр кыра салык ананар эбэтэр тылынан сэрэтии буолар.
Тасбаҕа ниндзалар (1987 мультик сериала)

**Тасбаҕа ниндзалар** (ааҥл: *Turtles Ninja Teenage*) - АХШ уонна Дьоппуон кыттыһан уһулбут мультик сериала, 1987 сыллаахха итинник ааттаах комикстарга олоҕуран уһуллубута. 1987 сылтан 1994 (1996) сыллаахха дылы уһуллубута, биир элбэх сериалаах мультик буолар Аан Дойдуга. 

Саха Сиригэр VHS нөҥүө киэҥник тарҕаммыта.

## Сүжета
Саҥа Йорк куоратка криминал үрдээбит, куһаҕан дьон дьону халыыллар уонна өлөрөллөр, биир куһаҕан тыыннаах киһи ону салайар (Шрөдэр), маҕаһыыннары игин халыыр. Ону барытын 6 канаалга үлэлиир Эйприл О´Нилл сонуннарга кэпсиир, ол иһин кинини өлөрөөрү кыналлар. Ону быыһыы түөт тасбаҕалар кэлэллэр - Донателло, Микеландьоло, Рафаэл уонна Леонардо. Тасбаҕалары иитэр Мастер Сплинтер. 

## Дистрибүтор
CBS канаал
Кларов Николай Николаевич

* Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Сунтаар оройуонун "Сталин суола" хаһыатын эппиэттиир сэкиритээрэ (1916-1945)

### олоҕун оҥкула
Кларов Николай Николаевич 1916 сыллаахха Арыылаах нэhилиэгэр Сунтаар оройуонугар орто бааhынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини 1924 сыллаахха тулаайах хаалбыта уонна убайа Кларов Прокопий Николаевич көмөтүнэн 1930 сыллаахха Тойбохой начальнай оскуолатын, 1934 сыллаахха Сунтаар колхознай ыччат оскуолатын, 1937 сыллаахха Бүлүү куоратыгар Н.Г. Чернышевскай аатынан учуутал техникумун туйгуннук бүтэрбитэ. 

Кларов Николай Николаевич үс сыл толорута суох орто оскуола учууталынан, биир сыл үөрэх чааhын сэбиэдиссэйинэн, икки сыл устатыгар судаарыстыба харысхалын наркоматын Сунтаардааҕы отделениетыгар оперативнай уполномоченнайынан, онтон икки сыл устатыгар оройуоннааҕы «Сталин суола» хаhыат эппиэтиир эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

1936 сыллаахха Бүлүүтээҕи учуутал техникумугар устудьуоннуу сылдьан ыччат бүтүн союзтааҕы Ленинскэй коммунистическай союhугар чилиэнинэн, 1942 сыллаахха БСК(б)п чилиэнинэн киирбитэ.

1945 сыл балаҕан ыйын 29 күнүгэр киэhээ 9 чаас 45 мүнүүтэҕэ оройуоннай больницаҕа сэллик ыарыыттан эдэр сааhыгар күн сириттэн барбыта. Кини суох буолуоҕуттан, 1945 сыл алтынньы ыйыттан, сыл бүтүөр дылы оройуон хаhыата тахсыбакка турбута. 1946 сыл тохсунньу 7 күнүгэр эрэ «Сталин суола» бэчээттэниитэ салҕаммыта.
Буруйу оҥоруу

**Буруйу оҥоруу** (түүрк төрүнүгэр — **Кылмыс**) диэн төрүн кэһиитин гыныыта (аактата) буолар. Ханнык гыныы буруй буоларын араас дойдуларга (юрисдикцияларга) араастык быһаараллар. Киһини өлөрүү, күүһүлээһин, уоруу курдук ыар гыныылар бары дойдуларга буруй (кылмыс) быһыытынан билинэллэр уонна дьүүллэнэллэр.

## Буруй көрүҥнэрэ

Киһи утары буруйдар: 
* саба түһүү
* кырбааһын
* кыһарҕан
* шантаж
* найаан
* атаҕастабыл
* туһулугу уоруу
* киһини уоруу
* өлөрүү
* күүһүлээһин
* халабыр
* сиҥнэбил
* сиҥ атыыта
* сиҥ кулуттааһына

Баай утары буруйдар: 
* уоттааһын
* уоруу
* сиэптээһин
* түөкүннээһин
* вандализм
* апчарыйыы

Ил утары буруйдар: 
* үспүйүөннээһин
* ил таҥнарыы
* сецессия
* седиция
* куорҕал

Дьүүллэбил утары буруйдар: 
* сымыйаны кэрэһиттээһин
* бэрик
Буруй

**Буруй** диэн киһи туох эрэ сыыһаны куһаҕаны гыммытын өйдөөтөҕүнэ буолар иэйии. Киһи буруйун төһө дириҥник билинэрэ ылынара араас төрүөттэртэн тутулуктаах - төй, сүрэл, дьиэ кэргэн иитиитэ, түмэт үгэстэрэ, култуура, итэҕэл. Буруй кэмсинии, хомолто, кыбыстыы курдук иэйиилэри кытта ситимнээх.

Психопатия ыарыылаахтар буруй диэни билбэттэр, куһаҕаны гыммыттарын иһин олох кэмсиммэттэр. Туохха барытыгар бэйэлэрин куотуналлар, атыттары буруйдууллар. Төттөрүтүн, бырахтарыы уонна тууйуллуу ыарыылаахтар ардыгар бэйэлэрин аһары буруйданаллар. Бырахтарыылаахтар суох буруйдарын өйдөрүгэр толкуйдаан баран онтон кэмсинэллэр. Тууйуллуулаахтар уруккуну эргитэн кэлэ-кэлэ бэйэлэрин буруйданаллар эбэтэр кимиэхэ эрэ сыыһаны гыммытым дуу диэн долгуйаллар.
Bobcat Company

**Bobcat** (*Бобкат* эбэтэр *Бобкэт*) - Хоту Дакота штатын кыракый чэпчэки ыйааһыннаах тыраахтардары уонна индустриа массыыналарын оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. 2013 сылтан ыла Doosan конгломератка холбонор, тоҕо диэтэххинэ 90% акциатын атыылаһан ылбыта.
Арассыыйаттан улуу куотуу

**Арассыыйаттан улуу куотуу** - Арассыыйа Украина сэриитэ саҕаламмытын кэннэ үс потокка саҕаламмыта:

* Олунньу 24 күнэ,2022 - Сэрии саҕаланыыта.
Сүрүннээн 2 мөллүйүөн киһи куотар.

* Балаҕан ыйын 21-26 күннэрэ, 2022 - бастакы мобилизация. 
Өссө эбии 2 мөллүйүөн киһи куотар.

* 2023 сыллаах куотуу - Арассыыйаттан кэлэйбиттэр куотуулара.
Билигин процеһа бара турар. Быһа холоон 2 мөллүйүөн буолбут...

УОПСАЙА АРАССЫЫЙА 6 мөллүйүөн киһитин куоттарбыт.

Ити фоҥҥа Саха Сириттэн улуу куотуу туспа көрүллэр статыйа.

2023 сыллаахха Владимир Путин дьон куоппатын диэн туох эрэ мераны ылыныахха диир.

Сиһилии: https://www.svoboda.org/a/ukaz-putina-nuzhny-mery-dlya-snizheniya-ottoka-naseleniya-za-rubezh/32409207.html
Саха Сириттэн улуу куотуу

**Саха Сириттэн Улуу Куотуу** (нучч: *Великая эмиграция из Якутии*, ааҥл: *The great exodus of refugees from Yakutia*, исп: *El gran éxodo de refugiados de Yakutia*) - Олунньу 24 күнүттэн , 2022 сыллаахха саҕаламмыт эмиграция процеһа, Арассыыйаттан улуу куотуу фонугар барар.

Быһа холоон, Саха Сириттэн уопсайа 38 тыыһынча киһи куоппут, олортон этническай сахалар 18 тыыһынча:

* Казахстаан - 8 тыыһынча
* Кыргызстан - 6 тыыһынча
* Соҕуруу Корея - 5 тыыһынча
* АХШ - 3 тыыһынча (үксэ Мексика нөҥүө CBP One көмөтүнэн көһөллөр)
* Канаада - 2 тыыһынча
* Германия - 2 тыыһынча
* Аустралия - 1 тыыһынча
* Узбекистан - 1 тыыһынча
* Монголия - 1 тыыһынча

## экономикаҕа охсуу

* InDriver, MyTona уонна да атын Саха Сирин тэрилтэлэрэ олоччутун куоппуттара, үлэһиттэрин илдьэ.
CBP One

**CBP One** - диэн АХШ дойдутун границатын харабыллыыр тэрилтэ официальнай Android уонна iOS телефоннарга анаммыт бигэтэ буолар. Ити бигэ нөҥүө дьон политическай куотуу көрдүүр.
2023 сыллаахха ити нөҥүө Америкаҕа 3743 сахалар көһөн киирбиттэрэ.

СИҺИЛИИ: https://www.cbp.gov/about/mobile-apps-directory/cbpone
Дьиэ кэргэн күнэ

**Дьиэ кэргэн күнэ** () — ыам ыйын 15 күнүгэр ХНТ көҕүлээһининэн аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күн.

Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрин Генеральнай Ассамблеята 1993 сыллаахха олохтообута (47/237 резолюция). Бастаан ХНТ 1994 сылы Дьиэ кэргэн сылынан биллэрэ сылдьыбыта. 

Сылын ахсын ханнык эрэ ыҥырыылаах буолар. 2023 сыллааҕы күн ыҥырыыта: Демография сайдар суола уонна дьиэ кэргэн («»)
Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ

**Эйэлээхтик ыаллаһан олоруу күнэ** (, ) — Холбоһүуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн сылын ахсын ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн дьон уратылаахтарын билиниигэ, сатаан истэр, өйдөһөр, ытыктаһар уонна атыттары сыаналыыр буолууга, ону таһынан эйэлээхтик, сомоҕолоһон олорууга болҕомто тардар соруктаах.

ХНТ бу күнү бэлиэтиир туһунан быһаарыыны 2017 сыллаахха ылбыта (ХНТ Сүрүн Ассамблеятын 72/130 нүөмэрдээх резолюцията).
Сырдык аан дойдутааҕы күнэ

**Сырдык аан дойдутааҕы күнэ** (, ) — Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрин көҕүлээһининэн аан дойдуга ыам ыйын 16 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн билим эйгэтигэр бииргэ үлэлииргэ, уонна чинчийиилэри эйэни бөҕөргөтөргө уонна киһи-аймах бигэтик сайдыытыгар эрэ туһанарга ыҥыраллар.

Бу күн 1960 сыллаахха физик уонна инженер Теодор Майман оҥорбут лазерын аан бастаан ситиһиилээхтик туһаммыттар.
Манасия

**Манасия** (, **Менаше**) диэн Дьуоһуп уонна Асенат бастакы уоллара. Манасия бииһин төрүттээччитэ. Манасия Египекка төрөөбүтэ. Манасияны уонна кини бииргэ төрөөбүт инитин Эфраимы эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Манасия үс уоллааҕа - Мачир, Дьаир, Асриэль. Ойоҕун аата биллибэт.
Дьуоһуп бииһэ

**[[Дьуоһуп]] бииһэ** диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп бииһэ Эфраим уонна Манасия биистэригэр арахсар. Эфраим уонна Манасия биистэрин холбоон **Дьуоһуп дьиэтэ** диэн ааттыыллар.
Асенат

**Асенат** () диэн Дьуоһуп ойоҕо. Манасия уонна Эфраим ийэлэрэ. Потифера диэн Хелиополис аҕабыытын кыыһа. Асенат аат "Нейт киэнэ" эбэтэр "Нейтка бэриниилээх" диэн тылбаастанар. Нейт диэн Былыргы Египет биир дьахтар таҥарата. Католик таҥара дьиэтэ Асенаты ытык киһи диэн билинэр. Асенат күнүн ахсынньы 13 бэлиэтииллэр.
Эфраим

**Эфраим** () диэн Дьуоһуп уонна Асенат иккис уоллара. Эфраим бииһин төрүттээччитэ. Эфраим Египекка төрөөбүтэ. Эфраимы уонна кини бииргэ төрөөбүт биитин Манасияны эһээлэрэ Дьаакып ииппитэ. Дьаакып сиэннэрин уустара кини утумун салгыылларыгар алҕаабыта, ол эбэтэр Манасия уонна Эфраим уустара аҕалара Дьуоһуп ууһун оннугар быһа Дьаакып аатыттан утумнанар көҥүллэммиттэрэ. Ахсааннар битигэ Эфраим үс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан. Уонна Шеера диэн биир кыыстааҕа. Кэмнээһиннэр битигэ Эфраим аҕыс уоллааҕа диэн суруйар: Шутела, Бекер, Тахан, Элеад, Тахат, Забад, Решеф, Эзер. Ойоҕун аата биллибэт. Эфраим уолаттара олохтоох дьону кытта сүөһү былдьаһаннар айдаан тахсан онно кинилэри барыларын өлөртөөн кэбиһэллэр. Бу кэннэ Эфраим сотору Берия диэн уолланар. Берияттан Ханааны баһылааччы Дьүөһүйэ утумнанар.
Сандаарыы (киинэ, 1980)

**Сандаарыы** (**The Shining**) - Стивен Кинг кэпсээнинэн уһуллубут һоррор киинэ. Билиҥҥи бириэмэ биир үчүгэй абааһылаах киинэнэн биллэр.
Манасия бииһэ

**Манасия бииһэ** () диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп улахан уолуттан Манасияттан төрүттээхтэр. Эфраим бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар. Ханаан сирин үллэстиитигэр Манасия бииһэ Иордан икки кытылларыгар сытар сирдэри ылбыта (билиҥҥи Самария сирэ). Сотору кэминэн Иордан уҥуордааҕы сирдэрин Ассириялар буулаан барбыттара. Осия хаан биилигин саҕана бу сирдэри Ассирия хаана Салманасар V баһылаан ылбыта.
Эфраим бииһэ

**Эфраим бииһэ** () диэн биир Ыһыраайыл бииһэ. Дьуоһуп кыра уолуттан Эфраимтан төрүттээхтэр. Манасия бииһин кытта Дьуоһуп дьиэтэ буолаллар. Биир сүппүт биис буолар.

Ханаан сирин үллэстиитигэр Эфраим бииһэ орто ордук баай быйаҥ сири ылбыта. Бу сир дьураата Иордан өрүстэн Сир ортотунааҕы байҕалга дылы сытара, Иерусалимтан хоту. Эфраимнар дохсун күүстээх биис буоланнар Иуда бииһин кытта атааннаһаллара, бэрт былдьаһаллара, туспа буола сатыыллара. Эфраим бииһэ Ыһыраайыл историятыгар уонна бүтүн дьылҕатыгар улахан суолталаах. Моисей кэннинээҕи дьэбэриэйдэр аҕа баһылыктара Дьүөһүйэ Эфраим удьуора этэ. Улуу көрбүөччү уонна дьүүлдьүт Самуил эмиэ Эфраим удьуора буолар. Соломон хаан өлбүтүн кэннэ кини илэ икки хаанылыкка хайдыбытыгар саҥа тэриллибит Хоту Ыһыраайыл хаанылыгар эфраимнар ордук улахан биилик күүстэммиттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин киһилэрин Иеробоамы хаанынан талбыттара, хаанылык киининэн Самария хототун анаабыттара.
Уон сүппүт биис

**Уон сүппүт биис** диэн Ассирия империята б.э.и. 722 сылга Хоту Ыһыраайыл хаанылыгын баһылаабытын кэннэ былдьаныыга түбэһэн көһөрүллүбүт дьэбэриэй биистэрэ. Бу уон Рувим, Симеон, Дан, Нафтали, Гад, Ашер, Иссахар, Забулон, Манасия, Эфраим биистэрэ буолаллар. Иуда уонна Биньямин биистэрэ Иудеяҕа хаалбыттара. Сирэ суох Леви бииһин дьоно сорохторо хаалбыттара, сорохторо көһөрүллүбүттэрэ. Көһөрүллүбүт дьэбэриэйдэр сыыйа Ассирия омуктарын кытта симэлиһэн сүппүттэрэ. Сүппүт биистэр кэлин дьылҕаларын тустарынан араас буолар-буолбат дойҕохтор үксээбиттэрэ. Билигин аан дойду араас уһуктарыгар олорор омуктар бэйэлэрин сүппүт биистэр удьуордара буолабыт дэнэллэр.
Айта (киинэ)

**Айта** (ааҥл: *Aita* эбэтэр **Ayta**) - Сайдам Барыл тэрилтэ уһулбут киинэтэ, Степан Бурнашев туруоруутунан. Биир кассовай киинэ буолар Арассыыйа иһинэн. 

## Сүжета
Дьайыы дьоҕус Саха бөһүөлэгэр баар. Күүстээх ардах, суол- иис алдьанар. Айаал 16 саастаах оскуола сатабыла, булт инспектора Айаал: бу киэһэ бииргэ үөрэнэр оҕолоруттан, кыыстара дьиэтигэр төннөн кэлбиттэрэ биллэр. Айта ыарахан туруктаах балыыһаҕа сытар, куртка киирэн " Афоня, мин эйигин абааһы көрөбүн!». Уорбалааһын тута полиция сотруднига Афанасий, нуучча, хас да сыл анараа өттүгэр бөһүөлэккэ үлэлии кэлбит киһи. Кини ол киэһэ дьиэтигэр диэри кыыһы дьиэтигэр аҕалла, полицияҕа ыччаты арыгыттан сылтаан полициялары ыҥырбыттар. Ол гынан баран, кини урут кыыһы кытта бодоруһубатаҕын, кини аатын билбэт да кыаҕа суоҕун бигэргэтэр. Сурах- садьык дэриэбинэҕэ түргэнник тарҕанар, олохтоохтор Афанасий буруйдарыгар эрэллээхтэр. Айаал уонна атын бөһүөлэктэр олохтоохторо ону дьүүллэһиэхтэрин баҕараллар эрээри, полиция отделын начальнига, Дьокуускай, уорбаланааччы Николай, биэрэр санаалара суох.
Быһыы- майгы аныгыскы күҥҥэ Айта өлбүтүн хонтуруолтан тахсар. Ону таһынан аһыллыыта хат буолан тахсар. Афанасий кыыьыгар Сардаана, маҕаһыын аттыгар дьахтар симиллэн баран, кэлин кини кыбартыыра урусхалламмытын билэр; кини бөһүөлэгин баһылыга быстах кэмҥэ бэйэтигэр ылар. Айаалы кытта кыаллыбат эбит. Афанасийы самыыртан таһааран баран кыаллыбат, киин былаастар вертолеттарыгар аккаастыыллар. Николай түүн Афанасий өрүһү туораан баран Айаал уонна кини доҕотторо харабылларын быһан баран, бары оҥочолорун барытын өрүскэ түһэрэр былааннаахтар. Онтон милиция учаастагар саба түһэллэр, онно Николай саа- саадах тутан ылан «кириэппэс»былаанын биллэрэр.
Ытыалаһыы кэнниттэн Айаал доҕотторун кытары сэрэтэрэ, аны туох да сүтэрбэккэ, тиһэҕэр диэри барара буолуо. Кинилэр полиция отделениетын штурмовкалыыллар уонна биир доҕотторо батыһаллар. Ол бириэмэҕэ следователь Саргылаана Галина, Айта ийэтэ Айаалы тохтото сатыыр. Ол курдук аккаастыыр, Саргылаана малы кэтэ сатыы сылдьар: кини тапталын туһунан хоһооннорун суруйбут тэтэрээтин көрөр. Айта төлөпүөнэ өлүөр диэри өрөмүөҥҥэ туттарбытыттан Саргылаана Галинааны кытта түүн ортото маастарга тиэтэйэллэр эбит. Телефонун чинитээри Айаал штурманы саҕалыырга бэлэмнэнэр, оттон полицейскайдар контратакаларын былаанын оҥороллор. Тиһэҕэр, төлөпүөнүн дьүөгэтэ Саргылаана Галинааны кытта Айталыын суруйсуутун көрөллөр, олортон Афоня тапталлаах киһитэ, атын бөһүөлэктэн Саха оҕото. Галина Хайыы- үйэ тракторга чугаһаан иһэр Айаалы тохтотор табыллар.
Сарсыныгар Николай үлэтин- хамнаһын түмүгүн таһаарбыт мунньаҕын ыытар. Быһылаан оптуобуһу афишалаабата быһаарылынна. Айаал Афанасийтан, бастатан туран, саҥа олоҕу саҕалыан баҕарар.

## Артыыстар

* Иннокентий Луковцев — Ньукулай, полициа отделын тойоно

* Андрей Фомин — Афанасий, полицейскай

* Георгий Бессонов — Айаал, Айта аҕата

* Ильяна Павлова — Айта ийэтэ

* Людмила Малыкайцева — Саргылаана

* Спартак Ларионов — дэриэбинэ аҕа баһылыга

* Айталина Цыпандина — Сардаана

* Айталыына Яковлева — Айта

* Ильяна Павлова — Галина
Алексей Панин

**Алексей Панин** диэн акаары соҕус Арассыыйа артыыһа, сүрүннээн нуучча националиһа буолар. 2014 сыллаахха Крым Арассыыйа сирэ диэбитин иһин Украина кинини утары уголовнай дьыала тэрийбитэ, 2015 сыллаахха украиннар уонна кырыым татаардара акаарылар диэн тыллаһан эмиэ айдааҥҥа түбэспитэ. 2016 сыллаахха сахалары "кыараҕас харахтаахтары" диэн тыллаһан эмиэ биллибитэ. 2023 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр Путин төбөтүнэн бырахтарбыт уонна Кырыым муостата эстибитэ сөп диэн Путин кинини өлөрөөрү кынар. Ону Панин Путиҥҥа ээ бар киэр буол, мин Испанияҕа олоробун , эн миигин туппаккын хахаа диэбитэ. 

Кини уһуллубут киинэлэрэ барыта акаары баҕайылар, впрочем Арассыыйа киинэлэрин курдук

Сиһилии: https://meduza.io/news/2023/05/22/mvd-rf-ob-yavilo-v-rozysk-aktera-alekseya-panina-ranee-na-nego-zaveli-delo-ob-opravdanii-terrorizma-iz-za-posta-pro-vzryv-na-krymskom-mostu
Дьиикэй груша (киинэ)

**«Дьиикэй груша»** () — туурак режиссёра Нури Бильге Джейлана 2018 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Киин аан дойдуга бастаан 2018 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Каннааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлин кэмигэр сүрэхтэммитэ. Бу киинэ ити бэстибээл сүрүн куонкуруһугар кыттыбыта. 

## Сюжета
Суруйааччы буолуон олус баҕарар киһи төрөөбүт-үөскээбит уонна улааппыт дэрибинэтигэр төннөн кэлэр. Ол гынан баран, суруйааччы дойдутугар кэлэн баран билбитэ, аҕата өлүөн иннинэ олус элбэх киһиэхэ иэскэ киирбит буолар. 

## Оруолларга

* Ахмет Рыфат Шунгар — *Синан*
* Мурат Джемджир — *Идрис*
* Бенну Йылдырымлар — *Асуман*
* Хазар Эргючлю — *Хатидже*
* Эрджюмент Балакоглу — *дедушка Рамазан*
* Серкан Кескин — *Сулейман*
* Тамер Левент — *дедушка Реджеп*

## Оҥорон таһаарыы
Киинэни 2016 сыл балаҕан ыйыттан саҕалаан Ениджи (Чанаккале провинцията) оройуоҥҥа устубуттара. Ити кэннэ сорох сыаналарын Торхасаҥҥа уонна Асмалыга, ол кэннэ устубуттара. Уопсайынан, киинэ устар үлэтэ үс ый устатыгар салҕаммыта..

## Киритиикэ
Rotten Tomatoes диэн саайка киинэ 81 киһи сыанабылыгар олоҕуран, 94 % эриэйтинээх, кини орто сыанабыла  8.40/10 баал диэн. Бары кэриэтэ кириитиктэр бу киинэни маннык сыаналаабыттара: «Киинэҕэ оскуоланы бүтэрбит уонна элбэҕи толкуйдуур эдэр киһи аныгы Турция уонна аан дойду олоҕор сыһыара уопута көстөр».

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* «Дикая груша» на beyazperde.com
* «Дикая груша» (англ.) на сайте Internet Movie Database
SchoolsFirst Federal Credit Union

**SchoolsFirst Federal Credit Union** (сахалыы *Бастыҥ Оскуола Федерал Кредитнай түмсүүтэ*) - Калифорния штатын оскуолалара уонна университеттара бары холбоон тэрийбит кредитнай түмсүүлэрэ буолар, муус устар 14 күнүгэр 2008 сылга дылы **Калифорния учууталларын кредитнай түмсүүтэ** диэн ааттаах этэ. 

2014 сылтан ыла кредитнай түмсүү харчыта бөҥөөн федерал таһымҥа тахсар - ол эбэтэр бары 50 штаттарша уонна эбии Канаадаҕа, Мексикаҕа. 

2023 сыллаах туругунан Хоту Америкаҕа (АХШ, Канаадаҕа, Мексикаҕа) биир бөдөҥ кредитнай түмсүк буолар. 

Уопсайа 1 мөллүйүөн учуутал уонна учуонай кыттыгастаахтар, ол иһигэр 32 саха учууталлара Хоту Америкаҕа үөрэх эйгэтигэр үлэлииллэр.
Pentagon Federal Credit Union

**Pentagon Federal Credit Union** (сахалыы *Пентагон Федерал Кредитнай түмсүгэ*) - АХШ үс бастыҥ кредитнай түмсүгэ буолар капитализациатынан уонна биир бөдөҥ кредитнай түмсүү бааннары кытта конкуренциалаһар дьоҥҥо мортгейч (ипотека), кредит, кредитнай карта биэрэринэн.

2023 сылга 2 мөллүйүөн курдук дьон кыттыһар.
Хади Такташ

**Хади́ Такта́ш** (; дьиҥнээх аата **Мухамметхади́ Хайру́ллович Такта́шев**, ; тохсунньу 1 күнэ 1901 — ахсынньы 8 күнэ 1931) — татаар поэтэ, татаар сэбиэскэй поэзиятын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.

## Биографията
Мухамметхади Хайруллович Такташев тохсунньу 1 күнүгэр1901 сыллаахха Тамбов күбүөрүнэтин Спасскай уеһын Сыркыды (Сургодь) дэриэбинэтигэр элбэх оҕолоох татаар бааһынайын кэргэнигэр төрөөбүтэ (билигиҥҥинэн Мордовия Торбеевскай оройуонугар). Бастаан төрөөбүт дэриэбинэтин медресетигэр, ол кэннэ кэккэлэһэ турар Пишля сэлиэнньэтигэр үөрэммитэ. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Габдуллаа Тукайы үтүктэн бастакы хоһооннорун айбыта. Поэт аймахтара Сургодь уонна Торбеево сэлиэнньэлэргэ олороллор.

1915 сыллаахха Бухараҕа көһөн тиийэн, атыыһыт аймаҕын дьиэтигэр үлэлиир, ол кэннэ бирикээсчик көмөлөһөөччүтүнэн үлэҕэ киирэр.

1918 сыллаахха «Олуг Төркстан» («Великий Туркестан») хаһыакка «Төркстан сахраларында» («В пустынях Туркестана») диэн бастакы хоһоонун бэчээттэтэр. Ол сыл күһүнүгэр төрөөбүт дэриэбинэтигэр төннөн кэлэн педогогика кууруһугар үөрэнэр. Бүтэрэн баран, учууталлыыр. 

1919—1920 сылларга Оренбург куоракка олорон «Голос бедноты» (Афзал Тагиров диэн суруйааччыны кытта) хаһыат эрэдээктэринэн үлэлиир. Аан бастаан татаар тылынан хоһооннору суруйан таһаарар.

1921—1922 сс. Ташкент  куоракка олороро, Туркестаннааҕы оробуочай-дехканской хомуньуустуу университетка төрөөбүт тылы үөрэтэр, олус элбэҕи суруйар (чинчийээччилэр ити кэми романтическай диэн бэлиэтииллэр).

1922 сыл сайыныгар Москуба куоракка Илиҥҥи үлэһиттэр хомуньуустуу университеттарыгар үөрэнэр. Владимир Маяковскай, Есенин уо.д.а. поэттар тыл этэллэрин истэр. Өтөр Казаҥҥа көһөн кэлэр. 1927 сыллаахха "Сыны Земли" (Сир оҕолоро) хомуурунньугу таһаарар. Хоһооннорн хомуруунньуктара сыл аайа кэриэтэ тахсаллар. Татаар драмаҕа тыйаатырыгар пьесалары суруйтуур. 

Төрөппүт уолаттара — Рафаэль (1926-2008), Аван.

1931 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Казан куоракка ис тиибиттэн өлбүтэ. Горькай аатынан пааркаҕа көмүллэн сытар. 

## Айымньыта

* хоһоон хомуурунньуктара стихов,
* «Сыновья земли» хоһоонунан суруллубут трагедия (1921),
* «Утерянная красота» драма (1928),
* «Камиль» драма (1930),
* публицистика.

### Поэмалара

* «Деревня Сыркыды» (1924),
* «После бури» (1924),
* «Зарытое оружие» (1927),
* «Утраченная красота»,
* «Века и минуты», В.И. Лениҥҥэ анаммыта (1924 год),
* «Исповедь любви» (1927),
* «Алсу» (1929),
* «Мукамай» (1929),
* «Письма в грядущее» (1930 сыл, ситэ суруллубатах).

## Өйдөбүл
Хади Такташ аатынан Казаҥҥа, Набережные Челныга, Саранскайга, Торбеевка уонна Татарстан хас бөһүөлэгэр уулусса баар. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Хади Такташ — Стихи на русском языке 
* Хади Такташ. Биобиблиографический справочник  на сайте Национальной библиотеки РТ