Саҥа омук үөскээһинэ

Үс ахсаан омук аатыгар эбилиннэҕинэ саҥа омук үөскээн тахсарын быһаарар. Саҥа омук үөскээн тахсарыгар дьон олоҕор улахан уларыйыылар үөскүүллэрин сахалар билэн олоҥхолоругар киллэрбиттэр. Үс саха үөскүүр кэмэ диэн ааттанан олоҥхо кэмигэр саҥа омук үөскээн тахсара ахтыллар. Олоҥхоҕо ахтыллар сэриилэр бу кэмҥэ үөскүүллэрин дьахтары, сири былдьаһыы ойууланара биллэрэр. 

Икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа, бааһынай омук үөскээн тахсарын уонна ахсааннара эбиллэн кырдьаҕастары икки аҥы үтүрүйтэлээн барарын үс саха үөскээһинэ диэн олус былыргы кэмнэргэ быһааран туспа ааты биэрэн иҥэрбиттэр.

Саҥа омук үөскээһинин бэлиэлэрэ манныктар:

1. Омук саҥарар тыла сыыйа уларыйан иһиитэ. Төрүт тыллар уларыйан барыылара тыл барыта кэриэтэ уларыйарын үөскэтэр. Маат тыллара туттуллаллара үксээн төрүт тыллары үтүрүйэн барыылара саҥа омук үөскээн эрэрин сүрүн бэлиэтэ буолар. Араас элбэх маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥорор саҥа, саҥарарга уустук тыллары үөскэтэн, ону тэҥэ, араастаан ньаамырҕаан саҥаран саха омук төрүт тылларын уларыта сатааччы тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга эмиэ бааллара саҥарар тыл төрдүттэн уларыйан барыытын үөскэтэн эрэллэр.

Куруук туттуллар тыллар омук төрүт тылларынан ааттаналлар. Бу тыллары уларыппат буолуу саҥа омук үөскүүрүн тохтотор.

Омук төрүт тылларын; ийэ, аҕа, эбэ, эһэ диэннэри уларыттаҕына атын омукка уларыйан хаалыыта биллэрдик түргэтээн хаалыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэнии, бу тыллары күүскэ харыстааһын ирдэнэр. 

2. Омук өйө-санаата туруга суох буолуута. Өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ сайдан, дьон билиитигэр тахсан туттуллууга киирэ илигиттэн эдэр уолаттар быстах быһыыларга, сыыһа-халты туттунууларга, массыына араас абаарыйаларыгар түбэһэллэрэ үксээһинэ ахсааннара аҕыйыырыгар тириэрдэриттэн дьахталлар элбииллэр. Кыахтаах эр дьон аҕыйахтарыттан дьахталлар атын омук эр дьонугар эргэ тахсыылара үксүүрэ омуктара уларыйан барыытын үөскэтэр. Бииргэ олорор омуктарга мөлтөөбүт омук дьахталлара үчүгэйдэргэ тэҥнэһэн хааллахтарына атыттарга эргэ тахсаллара өссө эбиллэр, ол иһин симэлийии кэлиитэ биллэрдик түргэтиир.

Саха омук эр дьонун баҕа санааларыгар маҕан дьүһүннээх уонна көнө атахтаах дьахтар мөссүөнэ былыргыттан олохсуйан сылдьар. Бу баҕа санаа арҕааҥҥы омуктар дьахталларын сахалар элбэхтик кэргэн ылалларын үөскэтэр. Бу баҕа санаа баара сахалар олус былыргы төрүттэрэ маҕан дьүһүннээх буолуохтарын сөбүн эмиэ биллэрэ сылдьара аныгы үйэҕэ быһаарыллар кыахтанан эрэр. Хотугу Кытай сирдэригэр олус былыргы көмүүлэргэ маҥан көрүҥнээх дьону булаллар.

3. Булкуспут хааннаах бааһынайдар элбээһиннэрэ. Омук дьоно хааннарын тупсардахтарына эттэрэ-сииннэрэ тупсан, элбэх доруобай оҕолонуулара үксээһиниттэн ахсааннара улаханнык эбиллэр уонна үлэни-хамнаһы кыайа туталларыттан сайдыыны ситиһэллэр.

Аныгы сайдыылаах, тупсубут үйэҕэ омуктар олорор сирдэрин, кыраныыссаларын бэлиэтээн хардары-таары дуогабардаһан оҥороллоруттан олохтоох омуктар ахсааннара ааҕыллан, сурукка киирэн сокуоннай диэн ааттаммыттара ыраатта. Үйэлэр ааһан истэхтэринэ саҥа омуктар үөскээһиннэрэ хаһан да тохтообокко эрэ биллибэтинэн, сурукка киирбэккэ эрэ баран иһэриттэн уларыйыылар кэлэллэр. 

Саҥа омук үөскээһинэ импиэрийэ тутулуктаах дойдуларга ордук түргэнник барар. Хайа эрэ урут кыайбыт, баһылаабыт омук үлэтэ-хамнаһа мөлтөөн, ахсааннара аҕыйаан бардаҕына, омук эстиитигэр тириэрдэр арахсыылар үөскүүллэр, сайдыыны саҥа үөскүүр, бөҕө, күүстээх эттээх-сииннээх, атын омук дьоно салгыы сайыннарар кэмнэрэ тиийэн кэлэрэ улахан уларыйыыларга тириэрдэр.

Билигин Саха сиригэр үөскээбит омуктар икки ардыларынааҕы сыһыаны, сайдан уларыйан иһиилэрин кэтээн көрдөхпүтүнэ үс саха үөскээһинин кэмэ кэлэн иһэр. Бу хамсааһыны мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһиигэ тиийбит нууччалар үөскэтэллэр. Сахалар сайдан иһэр кэмнэрэ кэлэн саҥа үөскээн иһэр бааһынай омугу бэйэлэригэр ылынан иһэллэр, онтон нууччалар уларыйан атын омугу үөскэтэн эрэллэр. Баҕар Саха сиригэр төрөөбүт, айылҕаларын уларыппыт нууччалар “якут” диэн ааттанан саҥалыы сайдан тахсыахтарын сөп.

Эйэлээхтик хас да үйэлэргэ бииргэ олорбут икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар бааһынайдартан хомуллан саҥа омук үөскээн тахсыыта улахан хамсааһыны үөскэтэн үс омуктары барыларын хаарыйар. Ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэр бааһынайдар икки кырдьаҕас омуктары олорор сирдэриттэн үүрэн, үтүрүйэн барыылара хайалара да сөбүлээбэтигэр тириэрдэр.

Төрөөбүт сир диэн омугу быһаарыыга биир тутаах тутулук буолар. Хайа да омук төрөөбүт, үөскээбит сирдээх буолара ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр. Бу сири былдьатыы, атын сиргэ көһүү омукка улахан иэдээни оҥорор. Сахалар “Күн сирэ көҥдөй, айыы суола аһаҕас” диэн өс хоһоонноро бу уларыйыыны биллэрэр. (1,60).

Айылҕаҕа уларыйыы, хамсааһын куруук үөскүү турар. Омуктар икки ардыларыгар үөскүүр хамсааһыны саҥа омук үөскээн тахсара оҥорон иһэр. Саҥа омук үөскээһинин импиэрийэ тутулуктаах дойдулар биир сиргэ олорууларын, үлэлииллэрин үөскэтэннэр түргэнник оҥороллор. Былыргы кэмнэргэ хайа эрэ күүһүрбүт омук дьоно атыттары сэриилээн ыллахтарына дьахталларын туһананнар саҥа омугу үөскэтэр кыахтара улаатара, биллэрдик түргэтиирэ.

Төһө эрэ кэминэн урукку сылларга кыайыыны ситиспит, күүһүрэ сылдьыбыт омук мөлтүүр, ахсыыр кэмэ кэллэҕинэ ахсааннара аҕыйыырыттан урукку баһылыыр кыахтара сүтэн барыыта үөскүүр. Баһылаан иһээччи солбуллар кэмэ тиийэн кэлбитэ бэлиэтэнэр.

Бу кэмҥэ саҥа үөскүүр омук күүһүрэн барыыта саҕаланнаҕына баһылыыр, салайар былааһы былдьаһыы үөскээн барыан сөп. Манна олорор сири былдьаһыы улаатан бардаҕына, “Үрүҥү, хара диир” диэн этиигэ тиийдэҕинэ сэриинэн быһаарсыы үөскээн тахсыан сөп.

Былыргы кэмнэртэн биллэр гражданскай сэриилэр олус уһуннук бараллара. Омуктарга 100-чэ, 30-ча сыллаах сэриилэр буолан ааспыттара сурукка киирбиттэрэ биллэр. Хайалара эрэ ордон кыайыыны ситиһиэр диэри сэрии салҕанан барыан сөп. Бу уорааннаах, элбэхтэр кыттыһар сэриилэрэ аймахтары барыларын хаарыйалларыттан уһаатахтарына ордук кырыктанан бараллар. Аймах киһитин быстахха былдьаппыт, өлөртөрбүт киһи эйэлэспэт санааланара, “Хаан хааҥҥа” диэн этиигэ тиийэн хаалыан сөп.

Саҥа омук үөскээһинин бэлиэтэ омук тылыгар иҥэн сылдьарын булан ылыахха сөп. Араас маат курдук саҥа тыллары оҥорон киллэрэн иһии омук саҥарар тыла уларыйан эрэрин бэлиэтиир. Нуучча тылыгар мааты туһаныы киирбитэ Сибиири баһылааһынтан саҕаламмыта. Кэлии дьонтон төрөөбүт оҕо ийэтин өйүнэн-санаатынан баран хаалара дьахтары үөҕүүнү олохтуура. Тыл үөрэхтээхтэрэ маат курдук дьайыылаах куһаҕаннык саҥарыллар тыллары олоххо киллэрэн иһиилэрэ саха төрүт тылларын уларытар. Саҥа үөскүүр омук ол, маат тылларын саҥарар тылыгар киллэрэн туһаныан сөп.

Кырдьык диэн саха тыла нуучча тылыгар киирэн иҥэрэ чугаһаата. Нуучча тылыгар “кирдык” диэн тыл киирэн кэлэн иһэри бэлиэтииргэ анаан туттуллара элбээтэ. Былыргы кэмнэргэ көстөр диэн саха тыла “костер” диэн буолан отуу уотун билигин да бэлиэтии сылдьар.

Чэ диэн саха тыла нуучча тылыгар киирбитэ ыраатта. Сиэ диэн саха тыла “сьем” диэн нууччалыыга кубулуйан сылдьар. Өссө диэн тыл “еще” диэн этиллэн былыргыттан бэйэтинэн сылдьар. 

“Маат” диэн үөхсүү, дьахталлары үөҕүүнү биллэрэр нуучча тыла. Үөхсүү диэн улаханнык ыгыллыбыт киһи тууйуллубут санааларын  таһаарыыга туттуллар. Дьахталлары атаҕастаан, үөҕэн ааттааһын сэриигэ кыайбыт омукка олохсубута ырааппыт. Бу үөхсүү баар буолуута дьахталлар төрүттэрэ нууччалартан атын, олохтоох омуктар эбиттэринэн быһаарыллара таба буолар. Былыргы кэмнэргэ сэриилээн кыайбыттар билиэн ылбыт дьахталларын талбыттарынан туһаналларыттан уонна төрөппүт оҕолоро ийэтин өйүн-санаатын тутуһан улаатарыттан итинник үөхсүү тыла үөскээн сайдыбыт.

Үөҕүү таах хаалан хаалбат. Уһуннук, хатылана турдаҕына үгэһи үөскэтэр. Куһаҕан, тэйитэр, абааһы көрөр майгыны сайыннарар. Дьахталлар омуктарын сөбүлээбэттэрин, атын омуктарга эргэ тахсаллара элбиирин үөскэтэр. Дьахтар тугу эмэ сөбүлээбэтэҕинэ оҕото ону өссө күүскэ сөбүлээбэт буола улаатара биллэр. 

Омуктарын сөбүлээбэт дьахталлар атын омуктарга эргэ тахсаллара элбээтэҕинэ омук уларыйан, атын омукка сыыйа кубулуйан барыыта саҕаланар. Саҥа омугу төрүт омуктарын сөбүлээбэт дьахталлар үөскэттэхтэринэ атын, кимиэхэ да маарыннаабат туспа омук үөскээн тахсыан уонна урукку ааттара саҥа аакка уларыйыан сөп.

Бааһынайдартан хомуллан саҥа үөскээн тахсан күүһүрэн, ахсааннара эбиллэн иһэр омук дьоно тупсубут, уларыйбыт сыһыаны эрэйэллэрэ омуктар икки ардыларыгар хамсааһыны үөскэтэр. (2,20).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.

2. Каженкин И.И. Үс саха үөскээһинэ – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Сахалар.