Сахалыы таҥара үөрэҕин туһата

Киһини баҕа санаата сирдиир, суолу ыйар, тугу эмэ туһалааҕы оҥоcтунарга ыҥырар, угуйар. Сахалар “Киһини санаата салайар”, “Киһи санаа – хамначчыта” диэн этиилэрэ санаа киһиэхэ дьайыытын, сирдээн иһэрин дириҥник үөрэппиттэрин биллэрэр.

Араас баҕа санаалар киһи этиттэн-сииниттэн күүс, эньиэргийэ ылынан үөскүүллэриттэн эт-сиин туругуттан улахан тутулуктаахтар. Күүстээх, кыахтаах, элбэх эньиэргийэлээх киһи баҕа санаата үксүүр, ситиһэ сатыыр сыала элбиир. Инники сирдиир баҕа санаата суох буолуу киһини күннээҕинэн эрэ олоруутугар тириэрдэрэ түргэнник киирэр сайдыыттан хаалан хаалыытын үөскэтиэн сөп. 

Баҕа санаа элбэхтэ хос-хос хатыланан, күүһүрэн умнуллубат буолууга кубулуйан киһини хамсатар, салайар кыахтаннаҕына үгэс диэн ааттанар. Үгэстэр киһини салайаллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэллэр:

1. Үчүгэй үгэстэр. Туһаны аҕалар санааны үгүстүк саныыртан эбэтэр үчүгэй, туһалаах быһыылары оҥорууттан үчүгэй үгэстэр үөс-күүллэр. Бу үгэстэр киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэллэр.

2. Куһаҕан үгэстэр. Куһаҕан санааттан эбэтэр куһаҕаны оҥорууттан үөскээн тахсар үгэстэр ааттаналлар. Бу үгэстэр куһаҕан быһыыны хатылаан оҥорууга тириэрдиэхтэрин сөп.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи үчүгэй үгэстэри иҥэринэн элбэх үчүгэй быһыылары оҥороругар үөрэтэр. Онтон куһаҕан үгэстэнэн хаалбат туһугар таҥара үөрэҕэ куһаҕан санаалары умнарга, хаалларарга, өйү-санааны ыраастыы сылдьарга ыҥырар.

Таҥара диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаа үгэс буолбута ааттанар. Киһи үчүгэйгэ, тупсууну оҥорууга ыҥырар баҕа санаалаах буоллаҕына, ону ситиһээри бары күүһүн, кыаҕын уурдаҕына, толорор санаата улаатарыттан таҥаралар үөскээбиттэр.

Киһи ситиһэ сатыыр баҕа санаата үгэскэ кубулуйдаҕына таҥараны үөскэтэр. Элбэх киһи баҕа санаалара сөп түбэстэхтэринэ таҥара күүһүрэр, онтон салгыы олохсуйбут үгэскэ кубулуйдаҕына, аны дьону бэйэлэрин салайар кыахтанар. Тоталитарнай тутулуктаах салайар былаастар ханнык эрэ бэйэлэригэр сөп түбэһэр таҥара үөрэҕин арбааннар, күүһүрдэннэр бэйэлэрин тустарыгар туһана сылдьаллар уонна олох салҕанан истэҕинэ диктатураҕа кубулуталлар.

Таҥарата суох киһи, ол аата инники диэки сирдиир, үчүгэйи оҥорууга ыҥырар үгэс буолбут баҕа санаата суоҕуттан, сүөһү курдук тугу булбутунан, туох баарынан олорор киһиэхэ кубулуйар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥороннор дьон бары атеистарга, ол аата салайааччылар үүрэ сылдьар дьонноругар кубулуйбуттара. Сахалар “Күннээҕинэн эрэ олорор” диэн этэр киһилэрэ аһыырыттан, таҥнарыттан уонна утуйарыттан ордон атыны, кэскиллээҕи, инникини саныыра лаппа аҕыйаҕа быһаарыллар.

Уһун үйэлэргэ дьон өй-санаа сайдыытын ситиһэннэр, саҥа таҥаралар үөскээн иһэллэриттэн, уһун үйэлээх саха омукка элбэхтэр туттулла сылдьаллар. Киһи араас баҕа санаалаах буолара кыайан бобуллар кыаҕа суоҕунан уонна үлэ көрүҥнэрэ үгүстэриттэн таҥаралар эмиэ элбииллэр. Омук үгүс таҥаралары билэрэ, үөрэхтэрин тутуһара олус былыргы кэмнэртэн ыла өй-санаа сайдыытын үктэл-лэрин барыларын ситиһэн, баһылаан испитин биллэрэр, ол иһин уһун үйэлээҕэ, элбэх үлэ көрүҥнэрин баһылаан олоҕор туһана сылдьара быһаарыллар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһара атыттары туоратан, репрессийэлээн суох оҥорон, биир эрэ улахан туһалаах таҥараны талан ылан, ордорон хаалларбатаҕын, диктатураны үөскэппэтэҕин бэлиэтэ буолар.

Киһи тыыннаах эрдэҕинэ өйүн-санаатын сайыннаран саҥа, олоххо туһалаах үгэстэри үөскэтэн иһэрэ мунньуллан таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар. Саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон боруобалаан, тупсаран киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини уонна аһара барбатын ситиһиини таҥара үөрэҕэ салайан оҥороро табыллар. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ аһара барар өйү-санааны хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ аналлаах үөрэх буолар. Сиэри тутуһуу диэн үөрэҕи туһанан киһи санаата аһара барарын хааччахтаан киһи буолууну ситиһиннэрэр уонна киһи быһыыта диэн оҥорор быһыы хааччаҕын тутуһуннаран киһи быһыылаахтык олоҕу олорууга тириэрдэр. Киһи бу хааччахтары тутуһа сырыттаҕына киһи быһыылаахтык олоҕун олорууну ситиһэр кыахтанар.

Сиэр диэн сахалар өй-санаа аһара барарын хааччахтыыр аналлаах үөрэхтэрэ. Бу үөрэҕи аан бастаан Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ киһи аһара барар санаатын хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэ-риигэ туһаммыт. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытын тутуспат буолууну үөскэтэриттэн уонна сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ элбэҕиттэн Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ сиэри тутуһары ирдиир. 

Билигин дьон туһана сылдьар таҥараларын үөрэхтэрэ өй-санаа сайдыытын туһаныыга маннык уратылардаахтар:

- Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини, үөрэтиини туһанарыттан оҕо улаатан иһэн киһи буолууну эрдэлээн ситиһэрэ кыалларын үөскэтэр. Киһи буолууну баһылаабыт оҕо олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар.

- Атын таҥара үөрэхтэрэ улахан дьону иитэ, үөрэтэ сатыыллар. Ону толоро сатаан улахан дьону таҥара дьиэлэригэр мунньаллар, үҥтэрэллэр, бокулуоннаталлар, кириэстэтэллэр, ол иһин таҥара дьиэтин салайааччыларын диктатуратын үөскэтэн бэйэлэрин тустарыгар туһанан өйдөрүн-санааларын баһылыыллар.

- Үҥүү, бокулуоннааһын диэн саҥата суох бас бэринии бэлиэтэ. Бэйэлэрэ диктатура таһымыгар тиийэн хаалбыт таҥара үөрэхтэрэ дьон бас бэринэллэрин үөскэтээри үҥтэрэ, бокулуонната сатыыллар.

- Олус күүстээх диктатураны, бас бэриниини үөскэппит таҥара үөрэҕинэн мусульманство буолар. Өр кэмнэргэ уһуннук сэриилэһии кэнниттэн үөскээбит, сайдыбыт буолан итинник халыйыыга тиийэн хаалбыттар. Арай ыал буолуу үгэстэрин былыргы сахаларга баа-рыттан уларыппакка кытаанахтык тутуһа сылдьалларыттан эр дьон бөҕөргөөн, күүһүрэн иһэллэрэ омуктарын ахсааннара эбиллэрин ситиһиигэ тириэрдэрэ олохторугар туһаны оҥорор.

Ханнык да өй-санаа үөрэҕин, таҥараны билиммэт киһи атеист диэн ааттанар. Сэбиэскэй былаас бары өй-санаа үөрэхтэрин, таҥара итэҕэлин суох оҥорон, бобон, хаайан атеистары иитэн, үөрэтэн улаатыннарбыта. Билигин Россия дьонун үгүстэрэ, эдэрдэрэ атеистар, ханнык да таҥара үөрэҕин итэҕэйбэттэр, тутуспаттар. Өй-санаа үөрэҕэр сиэри аһара барыылары үөскэппиттэрин дьахталлар туһананнар билигин баһылыыр омук эстиигэ, симэлийиигэ тиийиитэ улахан сэриини саҕалаабытыттан биллэр.

Таҥара үөрэҕэ диэн эр дьон үөрэхтэрэ, албынныы, ньымааттаһа, үчүгэй буолбахтаһа сатаабат, кырдьыгы сирэйинэн этэр, киһини үлэҕэ үөрэтэр үөрэх буолар. Бу үөрэх олох бэйэтин ыарахан үөрэҕиттэн үөскээбит уонна “Олох ыарахан” диэн этиини дьоҥҥо тарҕатар. Олох салҕанан, саҥа көлүөнэлэр үөскээн тахсан улаатан истэхтэринэ таҥара үөрэҕин табата, дьоҥҥо туһалааҕа дакаастанан иһэриттэн Аан дойду үрдүнэн барытынан киэҥник тарҕанан сылдьар.

Таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүллэрин толорбот буолуу өй-санаа аһара барыытын үөскэтэн, кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорон сэт үөскээһинигэр, таҥара накааһа кэлиитигэр тириэрдиэн сөп. “Кыһанан, кыһанан барынан-бары толору хаач-чыйбыппыт” диэн этии кэнниттэн оҕо атаах буола улаатан хаалара биллэр. Сэбиэскэй былаас үчүгэйдик иһиллэрин иһин туһаммыт “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн ыҥырыыта оҕолору атаахтык иитиигэ тириэрдэн үлэ бары көрүҥнэрэ кыаттарбаттара үөскээбитэ. 

Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ үөрэтиллэн, үчүгэй быһыыларынан иитиллэн уонна туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэн-нэҕинэ улаатан иһэн киһи буолууну ситиһэрэ түргэтиир.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үөрэтэр. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕынан, тулуура улаханыттан араас үлэни барытын кыайарынан уонна олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа атыттартан улаатарын таһынан, ыал олоҕун тулуйарыттан аймахтарын ахсааннара эбиллэрин ситиһэр.

Сайдыы, тупсуу диэки талаһыыта, дьулуура суох дьон аҕыйах өттүлэрин өйдөрө-санаалара кыыллартан улахан уратылара суох, тугу эмэ аһааталлар эрэ уонна утуйар сирдээх буоллахтарына баҕа санааларын үксэ туолан хаалар. Маннык өй-санаа дьоҥҥо баар буолуута дьадаҥылары үөскэтэн тарҕаппыт. Дьадаҥылар өйдөрүн-санааларын тутуһа сатаабыт сэбиэскэй былаас үгүстэр үлэни кыайбат буолуулара үөскээбититтэн эстибитин, атыҥҥа уларыйбытын табатык сыаналаан салгыы баран иһэр олоххо таба туһаныы эрэйиллэр.

Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ буоларынан уонна санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга сылдьарынан көстүбэттэри кытта алтыһара элбэҕинэн уонна эйэлээх сыһыаны олохтуура эрэйиллэринэн олох сайдан, тупсан иһэрин ситиһиигэ таба суолу тутуһара эрэйиллэр. 

Өлбүт киһи өйө-санаата бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаабатынан этиттэн-сииниттэн арахсан туспа баран айыы буолар уонна эньиэргийэ ылара тохтоон уларыйбат турукка киирэр. Айыылар диэн былыргы, инники олорон ааспыт көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара билиилэрэ ааттанарын тыыннаах киһи арааран билэрэ эрэйиллэр.

Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэри олоххо туһаммытынан барыахха сөп. Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр бэйэлэрин олохторун устата боруобалаан, үчүгэйин талан ылбыт, билбит билиилэрэ үрүҥ айыы диэн ааттаналлар уонна үгүстэрэ өс хоһоонноро, кынаттаах этиилэр буолан туттулла сылдьаллар. Онтон былыргы дьон оҥорбут хара айыылара умнуллар, хаалар аналлаахтар.

Аан дойдуга таҥара үөрэхтэрэ элбэхтэр, бары сахалартан үөскээн, арахсан барбыт омуктар таҥара үөрэҕин илдьэ бараннар салгыы сайыннарбыттар эрээри, салайааччылар диктатураларын үөскэтэннэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуспат буолбуттар. Мин таҥара үөрэхтэриттэн аан бастаан үөскээбит, өй-санаа сайдыытын табатык туһанар сахалыы таҥара үөрэҕин билинэн үөрэтэбин уонна олоххо туһана сылдьарга ыҥырабын.

Киһиэхэ үчүгэйгэ ыҥырар баҕа санаалары киллэрэн, иҥэрэн биэриини сахалыы таҥара үөрэҕэ оҥороруттан киһи буолууну ситиһиини уонна киһилии быһыылары оҥорууну элбэтэр. (1,102).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Итэҕэл. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.