open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виет пуормулалара

**Виет пуормулалара** () — ол аата, элбэх чилиэн коэффициеннарын уонна кини кореньнарын холбуу баайар.

Бу пуормуларынан элбэх чилиэн кореньнарын сөптөөҕүн бэрибэккэлииргэ олус учугэй буолар, өссө биэриллибит кореньнарынан элбэх чилиэннээҕи айарга тутталлар.

## Историята
Бу тэннэһиилэр Франсуа Виет үлэтигэр бааллар этэ. Ол эрээри Виет ууруктаах кэриҥнэри эрэ көрөр этэ, ол иһин уопсай көрүнүгэр пуормуланы көрдөрөр кыах суох этэ киниэхэ[1].

## Чопчулааһын
Өскөтүн c_1,c_2,...,c_n- элбэх чилиэнx^n + a_1x^{n-1} + a_2x^{n-2} + ...+ a_n  кореньнара, оччоҕуна коэфициеннара a_1,...,a_n симметричнай элбэх чилиэн кореньнарын буолаллар[2], ол эбэтэр:

a_1   =   -(c_1+c_2+...+c_n)

a_2   = c_1c_2+c_1c_3+...+c_1c_n+c_2c_3+...+c_{n-1}c_n

a_3   = -(c_1c_2c_3+c_1c_2c_4+...+c_{n-2}c_{n-1}c_n)

a_{n-1}   = (-1)^{n-1}(c_1c_2...c_{n-1}+c_1c_2...c_{n-2}c_n+...+c_2c_3...c_n)

a_{n}   = (-1)^nc_1c_2...c_n

Ол эбэтэр,туох баар кыаллар k кореньнан төгүллэри суумалара тэҥнэһэр (-1)^ka_k.

Өскөтүн элбэх чилиэн улахан коэффициента a_0\neq1 , оччоҕуна Виет пуормулатын туттарга эрдэттэн туох баар коэффициеннары барытын a_0-га түҥэтиэххэ наада(бу элбэх чилиэн кореньнарын суолтарыгар оруол онньообот). Бу түбэлтэҕэ Виет пуормулалара туох баар коэффициэнт уонна кини самаай улахан коэффициэныгар отношенияҕа этии биэрэллэр. Өскөтүн элбэх чилиэн кореньнара целочисленнай буоллахтарына, кинилэр көҥүл чыыһыла түҥэтээччитэ буолар, ити бүтэһик Виет пуормулаттан тахсан кэлэр.

## Дакаастабыл
a_0=1 диэн аахтахха, элбэх чилиэн кореньнарыгар араарыттан,  дакаастабыл тэҥнэһии дьүүллээһиттэн тахсар.

x^n + a_1x^{n-1} + a_2x^{n-2} + ...+ a_n=(x-c_1)(x-c_2)...(x-c_n)

Коэффициеннары биир x истиэпэҥнэ тэҥнээтэххэ(Түмсүлээһин теоремата), Виет пуормуларын ылабыт.

## Хос быһаарыы
# **↑** *Florian Cajori.* A History of Mathematics. — 5th edition. — 1991.
# **↑** Алгебра многочленов, 1980, с. 26-28.

## Литература
* *Винберг Э. Б.* Алгебра многочленов. Учебное пособие для студентов-заочников III—IV курсов физико-математических факультетов педагогических институтов. — М.: Просвещение, 1980.
* *Weisstein, Eric W.* Vieta's Formulas / From MathWorld--A Wolfram Web Resource (англ.)
* *Hazewinkel, Michiel, ed.* (2001), "Viète theorem", Encyclopedia of Mathematics, Springer,  (англ.)
* *Funkhouser, H. Gray* (1930), "A short account of the history of symmetric functions of roots of equations", American Mathematical Monthly (Mathematical Association of America) 37 (7): 357–365, doi:10.2307/2299273, JSTOR 2299273 (англ.)
* Саха тылыгар тылбаастыыр сайт - http://sakhatyla.ru/translate?q=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0
Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар

**Оҕоҕо аналлаах сахалыы задачалар** - оҕо математикаҕа дьоҕурун уонна логикатын кэҥэтэр, саха тылыгар интириэһин уонна билиитин сайыннарар задачалар. Сорох задачалар көрдөөх математика разделыгар киирсиэхтэрин сөп.

## '''Задачалар холобурдара'''
#### ''Хас киһи үлэлээбитий?''
Биригээдэ икки бааһынатыгар үүммүт хаппыыстатын хомуйуохтаах. Бастакы бааһына иккистээҕэр икки төгүл улахан. Биригээдэ дьоно бастакы бааһыналарыгар  күн аҥара бары үлэлээбиттэр. Күн иккис аҥарыгар тэҥҥэ хайдыһыан икки бааһынаҕа үлэлээбиттэр уонна улахан бааһыналарын бүтэрбиттэр. Онтон иккис бааһынаҕа нөҥүө күн биир күнү тилэри үлэлээбит уонна бүтэрбит.
Хаппыыста хомууругар барыта хас киһи үлэлээбитий? Биригээдэ хас киһилээх эбитий?

*Эппиэтэ:*
Биригээдэ дьонун ахсаана иккигэ үллэһиллэр (четнай) чыыһыланан бэриллэр. Биригээдэ икки эрэ үлэһиттээҕэ буоллар, бааһына тэҥ диэн тахсыах этэ: 1)2+1=3 2)1+(1+1)=3 (3:3). Маннык ньыманан 4, 6, 8 киһилээх биригээдэ төһө сыһыаннаах сири хомуйбутун быһаарыахха сөп: 6:4, 9:5, 12:6. Сөбө: 12:6. Эбэтэр маннык сыһыаны оҥоруохха сөп x+1/2x=2(1/2x+2). Эппиэтэ 8.

#### ''Хайдах билэбитий?''
Улахан үбүлүөйгэ үрүҥ көмүс значок сакаастаабыттар. Үлэни толорон, уон хааҕа тэҥ ахсааннаах гына хаалаан значоктары аҕалбыттар. Нөҥүө күнүгэр биир хааҕа баар значоктары уларытан, дьиҥнээх үрүҥ көмүстээҕэр 0,1 грамынан ыарахан металтан куппуттарын билбиттэр. 
Ханнык хааҕа баар значоктар уларытыллыбыттарын биирдэ ыйаан хайдах билиэххэ сөбүй?

*Эппиэтэ:*
Хаалары биэстии гына ыйыыбыт, ол кэннэ ыйааһын икки өттүттэн тэҥҥэ биирдиини көҕүрэтэн ыарахан хааны булабыт.

#### ''Хас ботуруону?''
Саас анды саҕана Күппээл Көстөкүүн өрүү икки саалаах бултуур: биирэ 12-с, иккиһэ 16-с калибрдаах. Кус кэлбитигэр ыксаан, 12-лээх ботуруоннарыгар 16-лаах хааны тоҕо тутан кэбиһэр. Саатар икки уостаах икки саата кураанах буолан биэрбиттэр. 
Күппээл Көстөкүүн ити булкуллубут ботуруонтан хаһы харбаатаҕына, биир саатын икки уоһун иитэн, түспүт кустары ытан кыахтаа5ый?

*Эппиэтэ:*
Үс ботуруону ыллаҕына иккитэ эбэтэр үһүөн биир калибрдаах буолуохтара, онтон иккини эрэ ыллаҕына биирэ атын калибрдаах буолуон сөп.

#### ''Хас кус хаалбытый?''
Күппээл Көстөкүүн сэһээккэтин иннинэн сэттэ кус түһүөхчэ түспэккэ ааһа көтөн эрдэҕинэ, туттуулаах муҥутаан, иккитэ ытан үһү түһэрбит.
-Хайа, хас хаалла?- диэн, кирийэн олорор атаһыттан тиэтэл үлүгэрдик ыйыппыт.
-Ээ, түөрт эрэ,- диэбит онуоха атаһа.
Кырдьыга хас хаалбыта буолуой?

*Эппиэтэ:*
Ууга 3 кус, тыыннаах 4 кус хаалбыт.

## '''Сигэлэр'''

Тыл оhуора: Тыл оонньуулара. Орто уонна улахан саастаах оскуола о5олоругар/ Филиппова Н.И.,  Филиппов Г.Г. - Дьокуускай: Бичик, 2002. - 32 с., ил.
Көрдөөх математика

**[[Көрдөөх]]**, ол эбэтэр **саататар [[математика]]** — дьиҥ математика киһи мэйиитин атыннык толкуйдатан аралдьытар, сайыннарар биир көрүҥэ. Көрдөөх математика сүрүн аудиторията — математиканы саҥа үөрэтэн эрэр уонна үөрэтэ сылдьар дьон. Саататар математика биир сүрүннээх бэлиэтэ — математическай оонньуулары уонна головоломкалары туттуу.

## Темалара
Көрдөөх математика сүрүннээн биллэр темалара — магическай квадраттар, фракталлар, логическай головоломкалар уонна шахмат дуоскатын көмөтүнэн суоттанар задачалар.

### Математическай [[оонньуу]]лар
Математическай онньуулар — иккиттэн үөһээ ахсааннаах оонньооччулардаах, математика көмөтүнэн быһаарыллар стратегиялардаах уонна кыайыылардаах оонньуулар. Бу оонньуулар кыттааччылара хайаан даҕаны математик буолумуохтарын сөп.

### Математическай головоломкалар
Математическай головоломкалар эппиэттэрин ыларга математиканы билии хайаан даҕаны наадыйыллар. Головоломкалар математическай оонньуулар курдук бэйэлэрэ туспа ураты быраабылалардаахтар, ол да буоллар кыттаачылар икки ардыларынан күрэхтэһии барбат. Ити төрүөтүнэн, суоттааччы аҥардас бэйэтэ биир сөптөөх эппиэти булуохтаах.

## Өссө маны көр
* Көрдөө
Саамай улахан уопсай түҥэтээччи

Икки бүтүн m,n чыыһылаларга **СУУТ** диэн **саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ** буолар. Холобур: 54 уонна 24 чыыһылаларга саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ 6.

m уонна n чыыһылалар нуулга тэҥ буолбатахтарына эрэ биир саамай улахан уопсай түҥэтээччилээх буолаллар.

Саамай улахан уопсай түҥэтээччини маннык бэлиэтиэххэ сөп:
* СУУТ(m,n);
* ( m, n )

## Суот ньымата
m уонна n чыыһылалар көннөрү төгүллээччилэрэ биллэр буоллаҕына СУУТ(m,n) судургутук булуохха сөп

n=p_1^{d_1}\cdot\dots\cdot p_k^{d_k},

m=p_1^{e_1}\cdot \dots \cdot p_k^{e_k},

манна p_1,\dots,p_k — араас көннөрү чыыһылалар, d_1,\dots,d_k уонна e_1,\dots,e_k — мэлдьэхтээх көннөрү чыыһылалар. Оччоҕо СУУТ(m,n) маннык пуормуланан суоттанар:

(n,m)=p_1^{\min(d_1,e_1)}\cdot\dots\cdot p_k^{\min(d_k,e_k)},

Икки чыыһылаттан элбэх буоллаҕына: a_1, a_2,\dots a_n, СУУТ маннык булаллар:

d_2=(a_1, a_2)

d_3=(d_2, a_3)

………

d_n=(d_{n-1}, a_n) — СУУТ.

## Свойстволара
* Сүрүн свойствота: m уонна n чыыһылалар саамай улахан уопсай түҥэтээччилэрэ ханнык баҕарар m, n уопсай түҥэтээччилэригэр түҥэтиллэр. Холобур: 12 уонна 18 саамай улахан уопсай түҥэтээччитэ — 6 — уопсай түҥэтээччилэргэ — 1, 2, 3, 6 — түҥэтиллэр
* m n-ҥа түҥэтиллэр буоллаҕына, СУУТ(m,n) = n

## Литература
* *Виноградов И. М.* Основы теории чисел.  М.-Л.: Гос. изд. технико-теоретической литературы, 1952, 180 с.
Атрофия

**Атрофия**  ( от  — ас суоҕа, хоргуйуу) — аһааһын кэһиллиитэ, уорган эбэтэр ткань кээмэйэ кыччыыра. Мантан сылтаан уорган үлэтэ кэһиллэр эбэтэр тохтуур, киһи эбэтэр кыыл-сүөл ыйааһына түһэр. 

Атрофия уһун кэмҥэ уорган үлэлээбэт буоллаҕына, иҥэмтэлээх эттиктэр тиийбэт буоллахтарына, эбэтэр тас дьайыыттан (тымныы, сүлүһүн уо.д.а.) сылтаан буолар.
Капилляр

**Капилляр** ( — баттахха сыһыаннаах) - киhи уонна кыыллар эттэригэр-сииннэригэр баар олох кыра хаан сүүрэр тымырдара. Капилляр орто диаметра 5-10 мкм буолар. Артериялары уонна веналары холбоон хааҥҥа уонна тканнарга эттик эргииригэр кыттар.
Секреция

**Секреция** —  араас хиимийэ эттиктэрин килиэккэттэн таhаарыы, туох эрэ аналлаах буолуон сөп (көннөрү туһата суоҕу таһаарыыттан ураты, организмҥа туһалааҕы таһаарыан сөп). Сэкириэт (секрет) — килиэккэттэн тахсар, дьайыылаах эттиктэрдээх убаҕас. Сэкириэти таһаарар уорган былчархай диэн ааттанар.
Салгын уоспата

## Салгын уоспата (ветряная оспа)
**Салгын уоспата (ветряная оспа)** — ол эбэтэр бэтэрээнкэ (ветрянка). Бу сыстыганнаах ыарыы, титириир ыарыыга маарынныыр, киһи тириитигэр эбир уонна салыҥнаах бүрүө курдук тахсар.

## Остуоруйаттан быһа тардыы
XX үйэ бастакы аҥарыгар уоспаттан 300 мөлүйүөнтэн 500 мөлүйүөҥҥэ дылы киһи өлбүт. Оннооҕор 1967 сыллаахха 15 мөлүйүөн киһи ыалдьыбыт, онтон Аан дойду доруобуйа тэрилтэтин этэринэн икки мөлүйүөн өлбүт.

Бастакы быһыыны Эдвард Дженнер арыйбыт. Ону ынах уоспатын ыарыытын үөрэтиитин түмүктэриттэн ылбыт. Аан дойду доруобуйа тэрилтэтэ уоспаны утары охсуһар быһыыны тарҕатарга соруйбут уонна 1963 сыллаахха суох оҥорор былаан үлэтин саҕалаабыт, уонна 1980 сыллаахха уоспанан дьон ыалдьыбат буолбуттар диэн иһитиннэрбит. , ол кэнниттэн биир да киһи ыалдьа илик. Ол гынан баран уоспа кыра холобурдара аҕыйах олус харыстабыллаах лабораторияларга сыталлар. Билигин быһыыны номнуо тарҕаппат буолбуттара, ол гынан баран олус кырдьаҕас дьоҥҥо наада буолуон сөп.

Сорох дьон уоспа сэриилэргэ биологическай оружие быһыытынан туттуллуон сөп дии саныыллар.

## Олоҕун циклэ
Ыарыыны көбүтээччи бөдөҥ кээмэйдээх вирус буолар.
Бу вирус киһи ис уорганыгар эрэ олорор уонна үөскүүр. Киһиттэн ураты тас сирдэргэ таҕыстаҕына вирус түргэнник өлөр. Силгэ уонна сырааҥҥа 10-15 мүнүүтэ тыыннаах сытыаҕын сөп.

## Инфекция тарҕаныыта
Сыстыганнаах ыарыыны тарҕатааччы буолар — салгын уоспатынан ыалдьа сылдьар киһи. Бу ыарыыннан ыалдьыбыт дьон 48 чаас кэннэ биирдэ вируһу тарҕатааччы буолар. Вирус киһиэхэ салгынынан бэриллэр, дьону кытта кэпсэтиигэ, элбэхтэ сөтөлүннэхтэринэ, ытырдыыга. Ордук салгын уоспатытанан ыалдьаллар оҕолор 1 саастарыттан 10 саастарыгар дылы.

## Ыарыы биллиитэ
Салгын уоспатыгар үгүс киһи температуралыыр уонна ымынахтар тахсаллар. Тахсыбыт ымынахтары зеленканнан биһэн биэрэллэр.
Бастакы ымынахтар киһи этигэр ханан баҕар тахсыахтарын сеп эрээри элбэхтэ киьи сырайыгар, баттах иһигэр эбэтэр сиһигэр тахсар. Сэдэхтик искэ, түөскэ, өттүккэ уонна санныга тахсар.

## Дьаһал
Уопсай профилактика салгын уоспатыгар буолар сана үйэтийбит диагностика, ыарыһыҕы туспа араарыы, хоһу элбэхтэ сууйуу уонна салгылатыы.
Салгын уоспатынан син биир хас биирдии киһи ыалдьар. Ордук бу ыарыынан оҕо сылдьан ыалдьаллар.

## Быһаарыылар

## Туттуллубут литература
* А. П. Казанцев, В. С. Матковский. Справочник по инфекционным болезням. — М.: Медицина, 1985. — 320 с.
Колмогоров Андрей Николаевич

**Андрей Николаевич Колмогоров** — Сэбиэскэй математик, XX уйэ биир бөдөҥ математига, 60-с сс. Сэбиэскэй Сойууска математиканы үөрэтиини реформалаабыт киһи, оскоула учуобунньуктарын ааптара. 

Кини 1903 сыллаахха муус устар 25 кунугэр Тамбов куоракка кун сирин корбутэ. Кини вероятность теориятын төрүттэспит дьонтон биирдэстэрэ.
* 1920 с. Новгородскай сирин сыhыанын туhунан научнай улэтин тумуктуур.
* 1920 с. Москубатаагы университет математика салаатыгар уорэнэ киирэр. 
* 1921 с. Бастакы научнай тригонометрическай туhунан докладын  суот куруhуогар онорор.
* 1922 с. аатырбыт Лузин уорэнээччитэ буолар.
* 1924 с. бастакытын вероятность теориятынан дьарыктанар.
* 1928 с. улахан чыыhылалар сокуоннарын дакастаабыта.
* 1929 с. логарифм хатыламмыт сокуонун эбии дакастаан биэрэр.
* 1931 с. Москубатаагы университет профессора буолар.
* 1933 с. Колмогоров критерийдарын айар.
* 1939 с. физика уонна математика наукатын доктора буолар.
* 1941-42 сс. локально-изотропнай турбулентнасть теориятын айар.
* 1942 с. бииргэ уорэммит кыыhын Анна Егорованы кэргэн ылар.
* 1954 с. инвариатнай тор теорематын таhаарар.
* 1963 с. социалистическай геройа буолар. Ленинскай бэриэмийэ лауреата.
* 1964 с. Москубатаагы математическай тумсуу сэбиэдиссэйинэн талыллар.
* 1965 с. Венгерскай академия наукатын чилиэнэ.
* 1976 с. математическай статистика салаатын МГУ уорэххэ торуттуур.
* 1980 с. математическай статистика салататыгар сэбиэдэссэйдиир.
* 1987 с. алтынньы 20 кунугэр Москуба куоракка олор.
Гипертрофия

**Гипертрофия** - киhи ис органын сабардама уонна ыйааhына внутриклеточнай структуралар ахсааннара элбиириттэн улаатыыта. Гипертрофия дьиҥ уонна албын буолун сэп. Албын гипертрофияҕа ис орган улаатарыгар сыалаах тканнар үөскүүллэриттэн тутулуктаах.
Булт сиэрэ

Урукку дьоннор айахтарыгар сииргэ (промысловой бултааьын) елереллер этэ. Уонна айылҕаларын харыстыыллар этэ. Сииллэриттэн ордугу елербеттер. Элбэҕи елердехтерунэ элбэх кыаммат тугэммэт дьонно, аймахтарыгар тунэтэллэр этэ. 

Билигин буоллаҕына елерер эрэ туьугар диэбит курдук буолла. Постановление таҕыста онно весенняя охота диэн тахсыбыт. Бултааьын промысловой эбэтэр спортивнай буолар, манна чуолкайдамматах, таах просто елерун диэн.

Спортивнай булт диэн промысловайтан олох атын. Олоххо ыппаккын, кетутэн эрэ ытыахтааххын, сыыспат буола сатыахтааххын, тыьы куьу ыппаккын. Хойомуннуо суохтааххын, эккэ эрэ ытаҕын, хойомуннаатаххына эбэьээт ситэрилиэхтээххин ботуруонун бутуер да диэри ыт. Күөлгэ баар кусчуттар бэйэ бэйэлэрин кытта курэхтэьэллэр. Холобура икки айах сааннан икки куьу текунутэн туьэрдэххинэ наьаа кыраьыабай буолар, оьуоба туораттан керер дьонно. Биэстэ эстэринэн биэстэ ытан биэс куьу туьэрэллэрин керер ессе ордук кыраьыабай буолар. 

Мин оннук ытар киьини кербутум. Куьунну куска биьиги урдубутунэн биэс кеҕен кэлбитин урдуктэр диэн ыппатахпыт, ону аннараа олорор киьи урдунэн кэлбиттэрин бэьиэннэрин биирдиитэ ытыалаан туьэрбитэ. Бары елен туспуттэрэ. Дьэ кыраьыабай ытыы этэ. Маннык ытар дьону киьи убаастыыр.

Онтон билигин ити Байанай киинэтэ да буоллун, амыарыка канада киинэтэ да буоллун мээнэ ыт да ыт буолаллар, хойомуун кус хаас беҕену ыыталлар, наьаа элбэхтик сыыьаллар. Бу спортивнай кустааьын буолбатах, промысловой да буолбатах, таах кыргааьын, елерер эрэ туьугар бултааьын.

Онтон промысловой булка булчут уксун олоххо холбоон ытар. Кете сылдьары мээнэ ыппат. Ботуруонун харыстыыр. Кете сылдьары эрэнэр буолла5ына холбоон ытар. Промысловой булка булчут мээнэ ыппат, аҕыйахтык ытан элбэҕи елере сатыыр.
Сүбэ холбуката

Урут антибиотик суох эрдэҕинэ бүөр уонна хабах ыарыыларыгар клюква отонунан эмтиир эбиттэр. Чахчы даҕаны, эмчиттэр этэллэринэн клюква уута инфекцияны өлөрөр танин диэн веществолаах эбит. Итиэннэ клюква клетка бөҕөргүүрүгэр туһалаах. Онон сайыҥҥы кэмҥэ клюкваны хомуйан иммунитеккытын бөҕөргөтүҥ! ￼Харах сылайдаҕына сибиэһэй чэйгэ кэмпириэстэ оҥоһун. Календула уонна чистотел уутуттан оҥоһуллубут кэмпириэс сылааны суох оҥоруо.

Муннун хаана чаастатык кэлэр буоллаҕына 15 күн устата, аһыаҥ иннинэ 2 см. уһуннаах алоэ сэбирдэҕин сиэҥ. Бу от иммунитеты тупсарарга туһата олус улахан. Бааһы оһорорго алоэ суон сэбирдэҕин ортотунан быс уонна хойуу уутун бааскар уурун. Өскөтүн тымныйан муннун уута сүүрдэҕинэ үстүү хааппыланы куттуохха сөп.

Сүбүөкүлэ уута элбэх микроэлеменнэрдээҕинэн хаан баттааһына үрдээтэҕинэ иһиллэр. Үөһү, быары,бүөрү ыраастыыр уонна хаан клеткаларын бөҕөргүүрүгэр туһалыыр. Күҥҥэ үстэ 50-100-түү мл. иһэҕин.

Моркуоп уутун А,В,С,Д,Е,К,Р битэмииннэрэ кураанах тириигэ, тирии ыарыыларыгар туһалаахтар. Оҕо кэтэһэр ийэ уонна эмтэрэр кэмҥэ иһэрэ наада. Киһиэхэ аһыыр аппетиты аҕалар. Ас буһарыытыгар, тиискэ туһалаах,харах, тыынар орган, ньиэрбэ ыарыыларыттан харыстыыр.

Хаппыыста уутугар баар сера, хлор,йод оһоҕос,искэн,тирии ыарыыларыттан туһалыыр. Тахсан киириини чэпчэтэр. Куртах уонна оһоҕос органнарын ыраастыыр,ыйааһыны түһэрэр.

Хортуоппуй уута калий,сера,фосфор,хлор курдук веществолара ас буһарар организмҥа туһалаах.Бу ууну моркуоп, сельдерей уутун кытта булкуйан иһэр ордук.

Петрушка уутун эмиэ моркуоп суогун кытта булкуйан иһиллэр. Эмтээх уу хабахха, бүөргэ таас үөскүүрүттэн уонна харах ыарыытыттан харыстыыр. Бу согу моркуоп, сүбүөкүлэ,оҕурсуу уутун кытта истэххэ ыйдааҕы,,ыарыылаахтык"кэлэрин чэпчэтэр
Гоголэвэ

**Гоголэвэ** () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 2 609 (2013).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Истиэндэбэй ытыы

Истиэндэбэй ытыы — ытыы биир көрүнэ. Истиэндэбэй ытыы күрэхтэьээһинэ аһаҕас халлаан анныгар тэриллэн ыытыллар. Ытыыга доруоп эрэ саалар көҥүллэнэр, анал оҥоруулаах тэриэлкэни тоҕуда ытаҕын. Аҕыйах да доруоп таптаҕына кэбирэхтик алдьанар оҥоһуулаах тэриэлкэ. Тэриэлкэ оҥоһуллар матырыйаала битум кулэ буолар. Ол тэриэлкэни анал  оноһуулаах мэхэниичискэй тэптиргэ быраҕар. Кэнники кэмҥэ саҥа технологиянан оҥоһуллар, экологияга буортута суох тэриэлкэлэр оҥоһуллар буоллулар.

## История
Истиэндэбэй ыыты булчуттар курэхтэһиилэртэн саҕаланар. Бастакы курэхтэһиилэр орто уйэлэргэ Европаҕа ыытыллар эбит. XIX үйэ бүтүүтэ — XX үйэ саҕалыыта, ол иһигэр бастакы Олимпийскэй оонньууларга, ытааччылар тыыннаах холууптары халлааҥҥа быраҕан баран ыталлар, кэннинки кэмҥэ холууптары тэриэлкэлэр холбойоллор.

## Сүрүн тиэрминнэр
1. Дублет (дуплет) — икки мишень тэҥҥэ биэрэллэр, утары бэйэ бэйэлэригэр (төгүрүк стенд) эбэтэр параллельнай (дубль-трап). 
2. Таймер — мишеньы соруйан хойутаталлар 3 сокүүндэҕэ дылы, ытааччы хамаандатын кэнниттэн төгүрүк стендэҕэ. 

 Сахалыы бэкэбиэдьийэ "Маарык"
Филология

**Филоло́гия** (от , «любовь к слову») — омук тылынан бэриллибит култууратын үөрэтэр билим бөлөҕө.
мини|нгрн8рн7р, «Филологические записки», 1881 г.

## Быһаарыы
Биики Домох

**[[:q:|Биики Домох]] ** () — сытааталар уонна биллиилээх дьон эбэтэр уус-уран айымньылар дьоруойдарын этиилэрин аһаҕас хомуурунньуктара, ааҕааччылар бэйэлэрэ бииргэ оҥороллор.  Бу ситим-сири Бикимиэдьийэ пуондата MediaWiki хамсатыгын туһанан оҥорор. Аан бастаан ааҥыл тылынан 2003 сыллаахха бэс ыйын 10 күнүгэр оҥоһуллубута.

Иһинээҕитэ GNU Free Documentation License усулуобуйатынан тарҕанар. Суруйуу айбыт киһи бас билиитинэн хаалар, ол гынан баран көҥүл тарҕанар. 

Биики Домох аҕыс уонтан тахса тылынан тахсар. 2018 сыл тохсунньутуттан сахалыы салаата тургутар бырайыак быһыытынан үлэлээбитэ. Бэс ыйыттан туспа домен ылан толору бырайыак буолбута.

## Быһаарыы

## Сигэлэр
* Нуучча Биики Домоҕо
* Биики Домохтор улаатыыларын көрдөрөр графиктар 
* Сахалыы Биики Домох
Дьорбуоҥка

мини|
Дьорбуоҥа тас көстүүтэ
Нууччалыыта - ермо́лка, ки́па эбэтэр кипа́ (иврит: כִּיפָּה ки́па, мн.ч. кипот, идиш: יאַרמלקע я́рмолке) — дьэбириэй эр дьонун төбөҕө кэтиллэр төрүт таҥаһа. Сахаҕа нуучча нөҥүө киирбит.

Даль тылдьытыгар дьорбуоҥка (ермолка) — «төбөҕө батары кэтиллэр чэпчэки бэргэһэ, сыҥааҕа эбэтэр туох да эбиилигэ суох; чуолаан, дьиэбириэйдэр тигиилэригэр майгынныыр».

Дьорбуоҥканы аҥаардас бэйэтин эрэ эбэтэр сэлээппэ, бэргэһэ аннынан кэтиэххэ сөп. Ардыгар дьорбуоҥканы баттахха баттах туттарынан, сокуолканан туттараллар.
Эдирнэ

**Эдирнэ** (, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,  ,, ), Түркийэ уоннп Эуропа ордук улахан куоратта.

## External Links
* edirne.bel.tr
* edirne.gov.tr
*
Метеорология

**Метеороло́гия** ( — «халлаан көстүүлэрин кэтээн көрүү» — Сир атмосфератын тутуутун уонна свойстваларын физика уонна химия өттүттэн үөрэтэр билим. 
right|thumb|Метеоролог үлэтэ

Метеорологиянан дьарыктанар дьоннору метеорологтар диэн ааттыыллар. Кинилэр сүнньүнэн күн-дьыл, климат уларыйыытын радар уонна спутник туһанан сабаҕалыыллар, Атын метеорологтар барабыытылстыба уонна сэрии тэрилтэлэрэигэр үлэлээн авиация, уунан айаны, тыа хааһаайыстыба, тутуу уобаластарыгар билгэлэринэн хааччыйаллар.

[right|thumb| [Гейдельберг куоракка автоматическай метеостанция]]
Саха сирин уордьаннаах суруналыыстара

* Алексеев Василий Климентьевич — Бочуот Знага
* Егоров Прокопий Иванович — Бочуот Знага
* Колесов Лука Гавриилович — Бочуот Знага
* Томскай Савва Константинович (1914-1997) — Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага
Тиһилик

**Тиһилик** эбэтэр **испииһэк** — туох эрэ бөлөҕө, кэрискэтэ. 

## Өссө маны көр
* Кэрискэ ахсаан аат
* :Категория:Тиһиликтэр
Яковлев Виктор Прокопьевич

**Яковлев Виктор Прокопьевич** (193?-201?) — «Кыым», «Саха сирэ» хаһыаттар фотокордара, АПН, ТАСС агенстволарга үлэлээбитэ, ЯСИА хаарыска түһэрэр сулууспатын тэрийбитэ, салайбыта, РСФСР уонна Саха АССР култуураларарын үтүөлээх үлэһитэ, Суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата.
Порядин Еремей Никитович

**Порядин Еремей Никитович** (1925 - ?) - "Кыым" хаһыат фотокорреспондена, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, РСФСР уонна Саха АССР култуураларын үтүөлээх үлэһитэ, Бойобуой үтүөлэрин иһин уонна Германияны кыайыы иһин мэтээллэр кавалердара.

Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Бастакы Моорук нэһилиэгэр 1925 сыл ыам ыйын 10 күнүгэр колхустаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Булуҥҥа үлэлии сырыттаҕына, уруһуйдарын, партийнай кэмитиэт хоһун оформлениетын оҥорбутун көрөн Томскай Савва Константинович "Кыым" хаһыакка ыҥыран үлэлэппит.
Бурцева Мария Гаврильевна

**Бурцева Мария Гавриловна** — саха бастакы идэтийбит суруналыыс дьахтара, «Кыым» хаһыакка үлэлээбитэ.

## Олоҕун олуктара
Мария Гавриловна 1910 сыллаахха тохсунньу 6 күнүгэр Бороҕон улууһун (билиҥҥи Уус Алдан) Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Хабырылла 13 оҕолоох Сулукус Баһылайа диэн киһи 13 оҕотуттан төрдүһэ эбит. Сулукус Баһылайа Мүрү куулатыгар алар Чараҥ быыһынан икки биэрэстэ илин үрүйэ устун бардахха баар Буочара диэн тыымпыга олорбут. Хабырылла мас ууһа идэлээх эбит, эдэригэр бэдэрээккэ дьиэ тутуутугар сылдьыбыт. Уһана сылдьан оһоллонон, онтон сылтаан эдэригэр өлбүт. Мария кыра быраата кини өлбүтүн кэннэ төрөөбүт. Мария ийэтэ Өлтөх Говоровтарыттан төрүттээх эбит. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ аймахтырагар көспүт.

1946 сыллаахха 36 сааһыгар төрөөрү өлбүтэ.

Кэргэнэ Ковлеков Семен Петрович 1939-46 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэрэ этэ.
Овчинников Степан Степанович

**Овчинников Степан Степанович**(1947—1993) — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора.

1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Садын оройуонун Туой Хайа сэлиэнньэтигэр төрөөбүт. Орто оскуоланы Нам оройуонун Нам бөһүөлэгэр 1966 сыллаахха бүтэрбит, 1966 сылтан 1968 сылга диэри аармыйаҕа сулууспалаабыт. Онтон Намҥа оробуочайдаабыт, болуотунньуктаабыт. 1972-75 сс. хомсомуолга тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн 3 сыл үлэлээбит. 1970 сылтан 6 сыл "Ленин суола" хаһыакка фотокорунан, лит үлэһитинэн, онтон сурук отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1973 сыллаахтан үөрэнэн 1979 сыллаахха история-филология факультетын бүтэрбит, саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын идэтин ылбыт. 1975-78 сс. Хаһааччыйаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбит. Эдьигээҥҥэ култуура отделын методиһынан, типография сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1984-88 сылларга Мииринэйгэ саха тылын учууталынан үлэлээбит.

1988 сыллаахтан өлүөр диэри Кыымҥа кэрэспэдьиэннээбит.

1993 сыллаахха олунньу 24 күнүгэр Мииринэй куоракка өлбүт.

Кэргэнэ Овчинникова (Иевлева) Светлана Иннокентьевна.
Санников Василий Иванович

**Санников Василий Иванович** (1938—1981) — тыл үөрэхтээҕэ, мусукаан, мэлэдьиис, Марк Жирков аатынан түмэли тэрийбит киһи, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РСФСР норуотун сырдатыы туйгуна, Бүлүү учуулуссатын уһуйааччыта.

1938 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Дүллүкү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Ыаллыылар

**"Ыаллыыллар"** (нуучч. "Соседи") — 2016 сыллаахха улахан экраҥҥа тахсыбыт кэмиэдьийэ жанрдаах, толору метражтаах саха киинэтэ. 

Премьерэтэ 2016 сыллаахха кулун тутар 31 күнүгэр Дьокуускай куорат киинэ тыйаатырдарыгар буолбута. Бу киинэ Саха сиригэр 1990-с сыллардаахха уһуллан тэлэбиисэринэн көстүбүт, эмиэ "Ыаллыылар" диэн ааттаах, киинэ сэрийээлин салгыыта буолар. Киинэҕэ оччотооҕу дьоруойдар олохторо 20 сыл кэнниттэн ойууланар. Кинилэр номнуо оҕоломмуттар-урууламмыттар, сиэннэммиттэр. Ону таһынан бу толору метражтаах киинэҕэ саҥа дьоруойдар эмиэ көстөллөр. 

Режиссера - Анатолий Кириллин, сценарийа - Юрий Харбанов, продюсера - Сардаана Петрова-Слепцова, оператора - Ариян Колодезников. Киинэни Сахафильм хампаанньа устубут, дойдута - Арассыыйа, уһуна - 1 чаас 24 мүнүүтэ, 2016 сыл

Сүрүн оруолларга Саха тыйаатырын артыыстара Анатолий Николаев, Изабелла Николаева, Ефим Степанов, Наталья Степанова, Наталья Слепцова-Корякина, Иннокентий Луковцев, Анна Кузьмина, Домна Уйгурова, Айаал Аммосов, киинэ артыыһа Евгений Пивоваров оонньууллар.
Исуhу кириэскэ тиирии

Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан Иисус Христос Понтий Пилат саҕана Голгофа диэн ааттаах сиргэ Кириэскэ хараҕаламмыт уонна тиирилибит буолар. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 27-с баһыгар, Марктан 15-с, Лукаттан 23-с, Иоантан 19-с бастарыгар кэпсэнэр.

Былыргы Рим империятыгар империятыгар бүрүстүүпүнньүктэри накаастаан өлөрүү биир саамай ыар көрүҥэ. Кириэскэ хараҕаламмыт киһи хас эмэ күн устата сору-муҥу көрөн өлөрө. Аймахтара, чугас дьонноро, улахан эрэйинэн үрдүкү тойоттортон көҥүллэтэн эрэ баран, кинини харайар кыахтаахтара.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8

## Өссө маны көр
* Исус тиллиитэ
Исус тиллиитэ

Таҥара үөрэҕин Саҥа Кэс Тылыгар суруллубутунан уонна Христианскай итэҕэл үөрэтэринэн Иисус Христос Кириэскэ тиириллэн өлбүт күнүгэр Аримафеяттан төрүттээх Иосиф очуоска хаһан оҥоһуллубут бэйэтин саҥа хоруобугар Кинини сытыарар уонна субуота ааспытыгар үһүс күнүгэр бэрт сарсыарда Иисус Христос тиллэр. Ол Матфейтан Сибэтиэй Евангелиетын 28-с баһыгар, Марктан 16-с, Лукаттан 24-с, Иоантан 20-с бастарыгар сиһилии кэпсэнэр.

## Туһаныллыбыт сирдэр
Саҥа Кэс Тыл / [Библия тылбааһын Института ; киирии тыл авт.: Архиеп. Якутский и Ленский Герман, Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон (лит. ред.)]. - Москва : Библия тылбааhын Института, 2004. - 622 с. ISBN 978-5-93943-108-8

## Өссө маны көр
* Исуhу кириэскэ тиирии
Скороходовэ

**Скороходовэ** () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 193 (2022).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Истэр аппараат устуоруйата

Бастакы кулгаах аппараата XVII үйэҕэ айыллыбыта. Аныгы аппарааттар устуоруйалара төлөпүөнү айыы кэнниттэн саҕаламмыта, бастакы электрическэй аппараат 1898 сыллаахха баар буолбута. XX үйэ бүтүүтүгэр кулгаах цифровой аппараата тарҕаммыта. Сорох бастакы аппарааттар таска кэтиллэллэрэ, кулгаах иннинээҕи тыаһы аҕалаллара, атын тыаһы бүөлүүллэрэр. Оннук аппараат кулгаах кэннигэр эбэтэр үүтүгэр угуллар.

Углеродтаах микрофону, передатчигы, сигнаалы таҥастыыр цифровой процессоры айыы уонна көмпүүтэр ньыматыктарын сайдыыта кулгаах аппраатын аныгы көрүҥэр тиэрдибиттэрэ
Москуба (өрүс)

**Москуба (өрүс)** — Киин Арассыыйа орто өрүһэ, Москуба уобалаһынан, Москуба куоратынан уонна, кыратык Смоленскай уобалаһынан устар, Ока (Волга тардыыта) өрүс хаҥас салаата.
Алып

**Алып** —  киһи санаатын, иэйиитин сүүйэр, баһылыыр күүс, эбэтэр аптаах суолталаах туом нөҥүө туох эрэ соругу ситиһии.

Аныгы дьон үксүн алыбы билимтэн уонна итэҕэлтэн араараллар, туһунан көрөллөр. Алып көрүҥнэрэ: сэрэбэй (таҥха), астрология, кэйээрин, алгыс, алхимия, медиумнаааһын уонна некромантия.

## Эбии көр
*Ап
Андаҕар

**Андаҕар** — ураты түбэлтэҕэ этиллэр кэһиллибэт бигэ тыл, кытаанах халбаҥнаабат эрэннэрии. Аан дархан андаҕар — ордук кытаанах андаҕар.

## Быһаарыылар
Ап

**Ап** — итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун.

## Эбии көр
*Алып

## Быһаарыылар
Баарт

**Баарт** — киһи табыллыыта, тоҕооһуута, тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ табыллыы.

## Өссө маны көр
* Соргу

## Быһаарыылар
Илбис

**Илбис** — былыргы сахаларга, саха итэҕэлигэр сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ.

## Быһаарыылар
Ичээн

**Ичээн** — былыргы сахаларга көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр (холобура, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин) уонна онон инники туох буоларын билгэлиир киһи.

## Эбии көр
* Көрбүөччү

## Быһаарыылар
Көрбүөччү

**Көрбүөччү** — инникини эрдэттэн билэр дьоҕурдаах киһи.

## Эбии көр
* Ичээн

## Быһаарыылар
Кэрээн

**Кэрээн** диэн сиэри кэһимээри тугу эрэ оҥороруттан туттунар санаа.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Соргу
Кэс тыл

**Кэс тыл** (кэриэс, кэриэс-хомуруос тыл) — киһи өлөрүгэр этэр баҕа санаата, кырдьаҕас киһи эдэрдэргэ кичэлээх истиҥ санаатын, үтүө сүбэтин этиитэ.

## Эбии көр
*Кэс

## Быһаарыылар
Үөр (итэҕэл)

**Үөр** (итэҕэлгэ) — бэйэтигэр тиийинэн эбэтэр оһолго өлбүт киһи кута абааһы буолан тыыннаах курдук илэ сылдьара.

## Өссө маны көр
* Сибиэн

## Быһаарыылар
Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ

Саха омуга үгэс быһыытынан айаҥҥа туттар туспа сиэрдээх.

Бу сиэр айылҕаны болҕомтоҕо уурартан, улахан алаастары, улуу үрэхтэри уонна өрүстэри, үрдүк дабааннары ытыктыыртан тахсар. Былыргы саха улахан сирдэри «Эбэ» диэн ааттыыр. Оннук сиргэ сэрэнэн, сэмэйдик туттан ааһар, олохтоох иччилэргэ бэлэх-туһах биэрэр. Төһө да тиэтэйэн испитин иһин аартыкка тохтуу түһэн ааһар, аһыттан (үрүҥ астан) уонна сылгы сиэлиттэн бэрсэр. Улаханнык саҥарбат, ботугураан кэпсэтэр.

Суолга сыппаттар — киһи ыалдьыан сөп, сылдьар суолга харгыс оҥоруллуо суохтаах.

Суолга ииктээбэттэр — ситимнэри кирититэр сатаммат, ойуччу тахсан көҕүрэттиллэр.

Бараары сылдьан барар сирдэрин аатын улаханнык эппэттэр. Хаһан тиийэллэрин улаханнык саҥарбаттар.

Дьон барбытын кэннэ дьиэни харбаабаттар, сууйбаттар. Дьиэҕэ барбыт киһи сабыдыала биир хонук хаала түһүөхтээх — оччоҕо ол сабыдыал иҥэр, киһи этэҥҥэ эргийэн кэлэр кыахтанар.

Ыраах аймахха сылдьар түгэҥҥэр хайаан да кэһиилэниэхтээххин.

Дьиэҕэ кэллэх күн ким да этиһиэ, улаханнык саҥарсыа суохтаах.

Көлөлөөх киһи сатыы киһини олордуохтаах. Кураанах олбоххо көстүбэт эйгэ олорсон айанныыр дии саныыллара былыргы сахалар.

Тохтообут сиргэ бөҕү хаалларбаттар. Айаннаан иһэн тугу да (холобура түннүгүнэн) бырахпар.

Тиэхиньикэ иччилээх буолар дии саныыллар, онон айан көлөтүн куруук сууйа-сото, көрө-истэ сылдьаллар. Алдьаннаҕына үөхсүбэттэр, тэбиэлээбэттэр-охсуолаабаттар.

## Эбии көр
* 

## Быһаарыылар
Саха сиэрэ

**Саха сиэрэ** — саха омугун үгэскэ кубулуйбут сиэрэ.

* Саха айаҥҥа сыһыаннаах сиэрэ
Далан аар тай5ам суугуна

Далан «Аар тай5ар суугуна»

Муоданы эккирэтии кедьууьэ суох араас эксперимент 

«Уерэх билиитэ - кылаабынай кердеруу, оскуола улэтэ онон сыаналанар. Бырыьыан намыьах буолла5ына, менуллэртэн атынна туохха да тииьиммэккин. Эн туохтаах да буолларгын, остоойуга турбаккын» (117)

«Убулуей турулуенугэр бырыьыантан ураты барыта - умнулунна - пришкольнай учаастак, тыыннаах муннук, музей, географическай площадка энин барыта» (44)

«Сана завучпут иитии-уерэтии дьыалатыгар, методика5а букатын дуо5ура суо5а кестен та5ыста. Кини була сатаан тугу гыммата5а баарай?» (117)

«Киьибит аны билигин уон икки еннеех индикатор диэнинэн иирэн турда. Аатырар тэрилбит (индикатор) - дьэрэкээн дьэрэкээн еннеех, ытыс са5а фанера лоскуйа. Уон икки ен предмет аайы тус-туьунан суолталаах. Чэ, холобур, математика5а урун ен - плюьу, хара ен - минуьу, кыьыл, куех эмиэ атын дьайыылары бэлиэтиир. Грамматика5а аат тыл биир енунэн, туохтуур иккис енунэн, да5ааьын аат - уьус енунэн. Ол курдук. Учуутал ыйытта5ына о5о санара да барбакка, тыла суох киьилии ханнык эрэ ону кердерер» (117)

«Тылы санарбакка уерэтэр диэн абсурд! Тыл уонна толкуйдааьын биир сибээстээх: о5о тыла ейун кытта, ейе тылын кытта бииргэ сайдар» (118)

Прокопьева Светлана Борисовна ИЕН 1 курс БО-17-2
II Аан дойду сэриитин саҕанааҕы Утарсыы хамсааһына

**Утарсыы хамсааһына** — II Аан дойду сэриитин саҕана нацистыы Германия уонна кини союзниктара былдьаабыт сирдэригэр тэриллибит былааһы утарсар хамсааһын. 

Араас көрүҥнээх этэ: былаас дьаһалын толорбот буолуу (гражданское неповиновение), пропаганда, тэрилтэлэргэ сабатаас уонна диверсия, күрээбит билиэннэйдэргэ, сууллубут лүөччүктэргэ көмө, Холокост сиэртибэлэрин быыһааһын, сэбилэниилээх утарсыы. Ордук далааһыннаах хамсааһын ССРС, Польша, Югославия уонна Греция сирдэригэр, уонна Арҕаа Европаҕа Италияҕа баар этэ. Европаҕа "үлэлиэхтээх" туһунан этэрээттэр Улуу Британияҕа тэриллибиттэрэ. Оннук этэрээт 1942 сыллаахха Богемия уонна Моравия имперскэй протекторыгар Р. Гейдрихха саба түспүтэ.

Хамсааһын күнэ муус устар 10 күнүгэр бэлиэтэнэр.
Сааппас

**Сааппас** — хоту, туундараҕа, кулун тутар саҕана түһэр улахан кутталлаах, уһуннук үрэр, күүстээх арҕаа тыал.

## Эбии маны көр
* Буркун
* Бурхаан
* Бусхаат
* Дьыбар
* Кэмсиин
* Олооһун
* Өксүөн
* Сата тыал
* Силлиэ
* Тибии
* Хапсыыр
* Хахсаат
* Холорук
* Чысхаан

## Быһаарыылар
Пахомов Эдуард Иннокентьевич

**Пахомов Эдуард Иннокентьевич** (1951-2015) — саха скульптора. 

И. Е. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура үнүстүүтүн бүтэрбит, Арассыыйа художествотын акадьыамыйатын айар мастарыскыайыгар Красноярскайга үөрэммит. 1985 сыллаахха Владивостокка буолбут «Советский Дальний Восток» быыстапка кыттыылааҕа. 

2001 сыллаахха скульпторга Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммыта.

## Биллэр үлэлэрэ
Дьокуускайга сыырка таһыгар турар сэлиичээни, Гагарин куоракка космонавт ийэтигэр мэҥэни оҥорбута.
Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата

**Үөһээ Бүлүү Исиидэр Бараахап аатынан 1 №-дээх орто оскуолата** - Үөһээ Бүлүү киинигэр баар улуус бөдөҥ оскуолата. 1876 сыллаахха аһыллыбыта. 1947 сыллаахха орто оскуола буолбута. 

1957 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан аатырбыт судаарыстыба уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, экэнэмиис Исидэр Бараахап аата иҥэриллибитэ. 50-с сыллар бүтүүлэригэр оскуолаҕа массыынаны, тыраахтары үөрэтии, радиоэлектроникану уонна киномеханиканы үөрэтии саҕаламмыта. Бу саҕалааһын уопута өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта. 1966 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан физмат кылаас аһыллыбыта. Бу кэлин ССРС норуодунай учуутала буолбут Михаил Андреевич Алексеев уонна оскуолаҕа отуттан тахса сыл дириэктэрдээбит Дмитрий Спиридонович Спиридонов тэрийиилэрэ этэ. Мантан өрөспүүбүлүкэтээҕи физмат хамсааһын саҕаламмыта.
Далан биографията

Яковлев Василий Семенович-Далан

Яковлев Василий Семенович Чурапчы улууhун Кытаанах нэhилиэгэр 1948 сыллаахха Чурапчы педагогическай училещатын бутэрэн Дьокуускайдаа5ы историческай факультекка уерэммитэ. 

1952 сыллаахха Василий Семеновичы балыйан репрессиялыыллар, Г.П. Башарин дбыалатын туьуттан. Репрессияттан 1954 сыллаахха тахсар. 1956 сыллаахха уерэ5ин бутэрэр. Онтон 1958 сыллаахха С.М. Киров аатынан Омскайдаа5ы тыа хаhаайыстыбатын институтун "инженер-гидротехник" идэтин бутэрбитэ. 1970 сыллаахха ССРС суруйааччыларын чилиэнэ.

Бастакы айымньыта "Дьикти саас" сэhэнэ 1976 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ, 1978 сыллаахха туспа кинигэ буолбута. Салгыы суруйааччы 1979 сыллаахха"Аар тай5ам суугуна" диэн айыл5а харстыбылыгар анаммыт сэhэнэ Далан диэн литературнай аат мээнэ5э ылыллыбата5ын аа5ааччыларга итэ5эппитэ.

Талаанын сана кэрдиистэрин саха былыргыттануус-ураннык кердерер историческай халбааннаах айымньыдар буолбуттара. 1983 сыллаахха тахсыбыт "Тулаайах о5о" сэhэнэ кыргыс уйэтинээ5и эмнэ Саха сиригэролрбут норуоттар олохторун-дьаhахтарын кердеруу биир ча5ылхай холобура. Суруйааччы бу тема5а сурун улэтин буолбут "Тыгын Дархан" историческай романа 1993 сыллаахха кун сирин керен,аа5ааччылар биhирэбиллэрин, критиктэр урдук сыанабылларын ылбыта, республика общественнаhын иhигэр киэн кэпсэтиини куедьуппутэ. Туох да кууркэтиитэ суох бу роман саха литературатын саамай урдук ситиhиитэ."До5оруом, дабай куех сыырдаргын" 1991, "Кынаттаах ыралар" 1988,романнарын, "Дьыл5ам миэнэ" 1994 автобиографическай роман-эссетын суруйан аа5ааччыларга хаалларбыта. 1996 сыллаахха сэтинньи 27 кунугэр суох буолар.

На5араадалара: Народный писатель Республики Саха (Якутия), Лауреат Государственной премии Р.С.(Я) имени П.А. Ойуунского, Орден Дружбы, Медаль "За доблестный труд в Великой Отечественной войне", медаль "Ветеран труда".

Эдэр сааhын сылларын туhунан Далан икки беден айымньыны, романы суруйбута:  (1985),  (1994). Манна 1940-1950-с сыллар кирбиилэригэр Сэргэлээххэ студеннар, тыа сиригэр холкуостаахтар олохторун, ыраларын ойуулааhына сурун геройдар уобарастарын ненуе арыллар. Маннайгытыгар аа5ааччы бол5омтотун Ньургун Тулааhынап, оттон иккис, документальнай романна студеннар Михаил Иванов уонна ааптар, эдэр суруйааччы Афанасий Фёдоров уобарастара тардаллар.  эссе-роман бутэhик туhумэ5эр Далан маннык суруйар: - диэн аа5ааччылар ыйытааччылар. ,- быhаччы хоруйдуубун . Мин Сталин кэмигэр олорбуппуттан хомойобун. Барыны-бары билиэхтээх-керуехтээх айыл5аттан бэриллибит бырааппын былдьаппыт, кенулбун куемчулэппит тегуруччу бобуулаах тун хааhах кэмнэ олорбуппуттан хомойобун>. Ол кэнниттэн холку, мындыр тумук тыллар кэлэллэр: .
Сибиир татаардара

**Сибиир татаардара** (сиб. тат. сибиртар, себерләр) - арҕаа Сибииргэ олорор татаардарга сыһыаннаах түүр омуктара
Ксенофонтов Василий Никифорович

Василий Никифорович Ксенофонтов

Эдэркээн баҕайы кэргэннии дьон хаартыскалара... Мааны таҥастаах= ыраас сэбэрэлээхэдэр дьахтар бэйэтин сыанатын билиммиттии дуоспуруннаахтык кытаанах соҕустук туттан олорор. Номоҕон= эйэҕэс сирэйдээх-харахтаах= кыраһыабай киһи аҥар илиитин араҥаччылыырдыы нарын иэйиилээхтик кэргэнин санныгар уурбут. Бу Хаҥалас улууһун Тиит-Арыы кыанар эрэ ыалын уола Баһылай Ксенофонтов Нөмүгү нэһилиэгин сис баайдара Кирилловтар Кэтириинэ диэн кыыстарын кэргэн ылан саҥардыы ыал буолан олороллор. Хаартыска XIX уйэ 70-80-с сыллрынааҕы кирбии кэми кэрэһилиэн сөп. Бу эдэркээн дьон инники дьылҕалара хайдах түстэммитэ буолуой?

Итинтэн ыла отуча дуу= арыый ордук кэм ааспытын кэннэ иккис хаартысканы көрүөҕүҥ. Үөһэ көрбүт эдэр киһибит - бу сүүнэкэлээх ыал аҕа баһылыга. Арҕаа Хаҥалас
Эуразия

**Эуразия** — сир саарын улахан материга. Иэнэ - 54,759 мөл км². Ити Африканы уонна Хотугу Американы холбуу ылбыкка тэҥнэһэр, кураанах сир бүтүннүүтүн 1/3 ылар. Аан дойду нэһилиэнньэтин 70% тахса киһи олорор, нэһилиэнньэтин ахсаана 5 млрд тахса. 
Евразияҕа сир саарын саамай үрдүк хайата Джомолунгма (Эверест), саамай улахан күөл Каспий байҕала, саамай дириҥ күөл - Байкаал, саамай улахан иэннээх Тибет хайата, саамай улахан Арабия тумул арыыта, саамай улахан географиктааҕы уобалас - Сибиир, кураанах сир саамай намыһах туочуката - Өлбүт муора намтала. Евразияҕа сир саарын саамай тымныы полюһа - Өймөкөөн бааллар.

### Дойдулара
Эуразияҕа, арыыга турар дойдулары кытта аахтахха 94 дойду баар: 
* border|22px *[[Абхазия]]*
* border|22px Азербайдьан
* border|22px Албания
* border|22px Андорра
* border|22px Арассыыйа
* border|22px Аустрия
* 
* border|22px Баҥладеш
* border|22px Баhрейн
* border|22px Беларусь
* border|22px Бельгия
* border|22px Биэнгирийэ
* border|22px Болгария
* border|22px Босния уонна Херцеговина
* border|22px Бруней
* border|22px Бутан
* border|22px Бэтикээн
* border|22px Биэтинээм
* border|22px Куруусуйа
* border|22px Кириээссийэ
* border|22px Дааныйа
* border|22px Дьоппуон
* border|22px Илин Тимор
* border|22px Ииндьийэ
* border|22px Ынданыазыйа(улахан аҥаара)
* border|22px Ыардааныйа
* border|22px Ирак
* border|22px Иран
* border|22px Ирландия
* border|22px Исландия
* border|22px Испания
* border|22px Исраил
* border|22px Италия
* border|22px Йиэмэн
* border|22px Казахстан 
* border|22px Камбодьа
* border|22px Катар
* border|22px Кипр
* border|22px *[[Косово]]*
* border|22px Кувейт
* border|22px Кыргызстан
* border|22px Кытай
* border|22px *[[Кытай Республиката]]*
* border|22px Лаос
* border|22px Латвия
* border|22px Либан
* border|22px Литва
* border|22px Лихтенштейн
* border|22px Люксембург
* border|22px Малайзия
* border|22px Мальдивтар
* border|22px Мальта
* border|22px Молдавия
* border|22px Монако
* border|22px Монголия
* border|22px Мьянмар
* border|22px Непал
* border|22px Нидерланд
* border|22px Норвегия
* border|22px Оман
* border|22px Өҕүпэт (сороҕо)
* border|22px Пакистан
* border|22px *[[Палестина]]*
* border|22px Пилипиин
* border|22px Польша
* border|22px Португалия
* 22px Румыния
* border|22px Сан Марино
* border|22px Сауд Арабията
* border|22px Сербия
* border|22px Сибиэссийэ
* border|22px Сингапур
* border|22px Сирия
* border|22px Словакия
* border|22px Словения
* border|22px Соҕуруу Кэриэйэ
* border|22px *[[Соҕуруу Осетия]]*
* border|22px Сри Ланка
* border|22px Тадьикистан
* border|22px Тайлаан
* border|22px Түркийэ
* border|22px Түркменистан
* border|22px Узбекистан
* border|22px Украина
* border|22px Улуу Британия
* border|22px Финляндия
* border|22px Франция
* border|22px Хара Хайа
* border|22px Холбоhуктаах Араб Эмираттара
* border|22px Хорватия
* border|22px Хоту Кэриэйэ
* border|22px Хотугу Македония Өрөспүүбүлүкэтэ
* border|22px Чиэхийэ
* border|22px Швейцария
* border|22px Эрмээн Сирэ
* border|22px Эстония

## Быһаарыылар
Уйгур тыла

**Уйгур тыла** (уйг. *Уйғурчә, Уйғур тили*, *ئۇيغۇرچە*, кыт. 维吾尔语 *вэйвуэрюй Wéiwú'ěryǔ*) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ, узбек тылыгар чугас. Кытай Синдьээн-Уйгур Аутоном Оройуонун официалык тыла.
Саңарар дьон ахсаана - 10-25 мөлүйүөн киһи. Синдьээнтэн ураты уйгур тыла Казахстаҥҥа (300 000 киһи) , Кыргызстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уо д.а. уйгурдар олорор сирдэригэр туттуллар.
Синдьээҥҥэ ил тыл буоларын быһыытынан олох элбэх эйгэтигэр (делопроизводство, телевидение, радио, Интернет) туттуллар.  

2017 сыллаахтан ыла уйгур тыла үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтиллэрэ тохтообута. Онон оскуолаларга уруккутун курдук аҕыйах ахсааннаах омуктарга аналлаах төрөөбүт тылы үөрэтэр предмет аны көрүллүбэт. Онон Синдьээн оскуолаларыгар үөрэтии бүтүннүү кытай тылыгар көһөн турар. 

Уйгур тыла түүрүк тылга киирсэр да буоллар, фарси, араб, нуучча уонна кытай тыллар улахан сабыдыалларын ылыммыт тыл.

## Суруга-бичигэ
Билиҥҥи кэмҥэ уйгур тылыгар араб алпабыыта туһаныллар. Ааспыт үйэҕэ 1965 сыллаахтан 1982 с. дылы Кытайга уйгур тылыгар латын алпабыыта туттуллар этэ. Казахстаҥҥа уо д.а. Орто Азия дойдуларыгар олорор уйгурдар билиҥҥи кэмҥэ кириллицанан тутталар.

Ону таһынан уйгур кириллицата икки буукубалара - Ю уонна Я, латин уонна араб бичиктэригэр икки буукубанан суруллар.

## Морфологията уонна синтаксиhа

### Солбуйар ааттар

### Түһүктэр
Уйгур тылыгар 6 түһүк баар.

#### Ахсаан аат

## Лексиката
Уйгур лексикатыгар элбэх кэлии тыл баар. Түүрүк тылларыттан ордук казах, узбек уонна чагатай тылларыттан киириилэр элбэхтэр. Ону таһынан 10-с үйэттэн ыла саҕалаан уйгур омуга исламҥа көспүтүн кэннэ элбэх тыл араб уонна фарси тылларыттан киирбиттэрэ. 19-20 үйэҕэ уйгур лексиката нуучча уонна кытай тылын сабыдыалын ылыммыта.

## Этиилэр холобурдара
Лабрадор-ретривер ыт боруодата

Labr.jpg

**Лабрадор-ретривер** () диэн ыт боруодалара. Аан бастакы айалларыгар кусчут ыт курдук оҥорон таһаарыахтарын баҕарбыттара. Бу боруода ыттары отой бултуу барарга илдьэ сылдьаллар кинилэр онно киһи быаһаан комолоһоллоро эбэтэр кус тутан аҕалаллара. Лабрадор-ретривер аан бастыкы Ньюфаундленд диэн арыыга үөскээбиттэр Канада диэн дойдуга.

**Боруода остуоруйата** Лабрадор-ретривер остуоруйата XIX үйэҕэ саҕаланар. Ол үйэҕэ Ньюфаундленд арыыга "кыра Ньюфаундленд" () диэн боруода ыттарбааллар эбит, кинилэриолохтоох балыксыттар үксүн доҕор оҥостон илдьэ сылдьыбыттара. Питер Хокер () диэн англичанин ол боруода ыттартан хас даҕаны ыты бэйэтин дойдутугар Великобританияҕа илдьэ кэлбит, ол аҕалан баран "St. John's Breed of Newfoundland" диэн ааттаабыт. Ол кэнниттэн эрийэ буруйа туулээх ретривердары кытта кириэстии аасыһыннарбыттарыгар Лабрадор-ретривер диэн боруода үөскээбит.

Labrador-Retriever-Canis-lupus-familiaris 2010.jpg


Twinklelab13.jpg
Сукуй

**Сукуй** — бүтэй эҥэрдээх, тимэҕэ суох аллараанан кэтиллэр улахан саҕынньах.
Чорнухы

**Чорнухы** () диэн Украина Полтава уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 2 534 (2017).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Freestyle Script

**Freestyle Script** – бичикб чертёж Martin Wait иһигэр  1981. Модьу үөрэнииҕа Freestyle Script чертёж  иһигэр  1986. Кини сиэ түөрт үөрэнии: Regular, Bold, SH Reg Alt, dan SB Reg Alt.

## Быһаарыылар
Сатира

**Сатира** — олох омсолоох өрүттэрин, хаалынньаҥ өйү-санааны сууһарыылаахтык күлэр, дьүүллүүр-сэмэлиир айымньылар (арамаан, сэһэн, кэпсээн, пьеса, хоһоон).

Сатирическай суруйууга ааптар олох омсолоох өрүттэрин кырдьыгынан буолан түһэрэн, күлүүлээх өттүн омуннаан, арыт гротеск сиэринэн дарбатан көрдөрүөн соп, ол куһаҕаны, түктэрини ордук чаҕылхайдык, ордук кэлэтиилээхтик арыйар, ону утары охсуһууга бар дьону күүскэ туруорар.

Сатира былыргыттан сайдыбыта (былыргы Римҥэ поэт Ювенал суруйуулара, Петроний «Сатирикон» диэн романа, Грецияҕа — Аристофан комедиялара). Саҥа бириэмэҕэ Англияҕа Джонатан Свифт, Францияҕа Франсуа Рамбле курдуктар феодальнай бэрээдэги, духовнай аймаҕы сууһарыылаахтык саралаан күлбүттэрэ.

Советскай литератураҕа В.Маяковскай «суостаах күлүү» диэн ааттаабыт советскай тутул остоохторун сууһарар сатирическай хоһоонноро, Демьян Беднай үгэлэрэ. Советскай сатира — үрдуктүк сайдыбыт жанр. Кини билиҥҥи кэм араас хаалынньан майгыларын, «буржуазнай» идеологияны уонна кини сабыдыалын утары охсуһарга уһулуччу суолталаах сытыы орудие.

Сатира мэлдьи норуот айымньытыттан сиэттэрэн, норуот өйүгэр-санаатыгар тирэҕирэн сайдар. Саха биллиилээх поэттара, суруйааччылара бары кэриэтэ сатираҕа холонон короллор, оттон ону төрүттээччилэринэн Өксөкүлээх Өлөксөй уонна Былатыан Ойуунускай буолаллар.

## Туhаныллыбыт литература
* Г.Васильев « нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976 Изд. Якутскай
Дорҕоон аралдьыһыытынан тылы үөрэтии

**Дорҕоон аралдьыһыытын тылы үөскэтэр** ньыма быһыытынан туттууну татаар тылын үөрэхтээхтэрэ бэлиэтииллэр. Бу суолунан биир төрүттээх, биир этиллиилээх эбэтэр суруллуулаах тылы туспатытаары ханнык эмэ дорҕоону аралдьыһыннараллар. Тылга биир төрүттээх эрээри,туспа этиллиилэнэн ураты суолталаммыт тыл балачча көстөр. Маны сэргэ саха бэйэтин тылыгар дьүөрэ этиллиилээх киирии тыл баар буолар,олору сурукка туспатык суруйуу үгэһэ туттуллар. Маннык ньыманан тыл суолтатын олохсутууну эмиэ дорҕоон ньыматынан үөскэтии диэххэ сөп.

Саха тылыгар дорҕоон аралдьыһыытынан үөскээбит эбэтэр саҥа тыл курдук өйдөнүөн сөп ханыылаах маннык тыллары ааттыахха сөп: онтон - оттон, ол диэн ыйар солбуйар ааттан үөскээн баран суолталара маҥнай түөлбэ тылыгар аралдьыспыт. Кэлин литэрэтиирэ тылыгар ол олохсутуллубут:остуоруйа - устуоруйа. Бу нууччаттан киирии история диэн тылы маҥнай "сказка" суолтаҕа, кэлин төрүт суолтатыгар туттар буоллулар:сонун-солун. Бу тыл литэрэтиирэ тылыгар кыайан олохсутулла илик. Дьиҥэр, түөлбэ тылыгар сонун "свежий, новый"диэн өйдөнөр, оттон солун "новость" диэн буолар. Маннык олохсутуллуон сөп:кын-гын. Бу тылы "оҥор" диэн суолталаах биир төрүттээх курдук өйдөнөр.Ол гынан баран эр киһи дьахтары кытта таптаһалларын бэлиэтииргэ кын суолтатын олохсуппуттар. Сорох түбэлтэлэргэ биирдик кын эрэ көрүҥүнэн тутталлар.Баҕар, бу төрүт туспа төрүттээх тылы биирдик этэр буолуохтарын сөп:айылҕа-айылгы.  Сахалыы саҥаҕа бу суолталара туспа тылы үгүс дьон араарбат,айылҕа диэн туттар.Дьиҥэр, айылҕа "природа" тылын икки суолтатыгар о5устаран, бу тыллары солбуннара туттар үгэс үөскээбит быһыылаах: өттүк-өртүк. Бу биир төрүттээх тылы түөлбэ тылыгар араас суолтаҕа тутталлар. Ол курдук өттүк киһи тааһын, атыннык атаҕын таас аннынааҕы уҥуоҕун ааттыырга туттуллар. Онтон өртүк диэн сүөһүнү хайаан аһатар мэччирэҥи ааттыыллар.Күөл уһун атаҕын быһан  хааччах оҥорон киһи өттүгэр ханыылаан үөскэппит тыллара буолар.Бис-биис диэн биирдик этиллэр туспатык суруллар тылы бу бөлөххө киллэриэххэ сөп. Бис диэн нууччаттан киирии,тыйаатырга артыыс толоруутун биһирээн "браво" диэн суолталаах хаһыытыыр тыл,дьиҥэр, биис диэн этиллэр. Ону араараары бис диэн суруйабыт.Биис "уус","төрүт","омук" диэн суолталаах нууччалыы "племя","род", диэн өйдөбүллээх тыл.

Маннык туспатыйар тылларга өссө киириэхтэрин сөп:айыы-аньыы-аJыы"творение-грех-божество" суолтаҕа. Тайах-таJах"палка-лось" суолтаҕа. Маныаха майгынныыр суолтаҕа бу күн - бүгүн, ол кэннэ-уонна, сарсын эрдэ- сарсыарда о.д.а.биир төрүттээх тыллар туспа ис хоһооннонон туттуллуулара эмиэ киирсиэхтэрин сөп.

## Өссө маны көр
* Дорҕоон аралдьыһыыта