open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иванов Валентин Капитонович

**Иванов Валентин Капитонович** — полковник, байыаннай билим хандьыдаата, космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит киһи.  

Ньурбаҕа 1945 муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн убайа лүөччүк-испытатель Иннокентий холобурун батыһан лүөччүк буолуон баҕарар этэ, 1963 сыллаахха Ньурба №1 оскуолатын бүтэрэн баран Ейскайдааҕы үрдүкү авиация училищетыгар киирбитэ. Туйгуннук бүтэрэн баран Байыаннай-салгын акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Онно байыаннай билим хандьыдаатын диссэртээссийэтин көмүскээбитэ.

1968 сыыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Космонавтары бэлэмниир киинэ истребитель-лүөччүктэртэр истэриттэн саҥа бөлөҕү талбыта. 200 киһини талбыттарыгар Валентин Иванов эмиэ баара.

Ол эрээри 1969 сыллаахха сверхзвуковой сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн саахалга түбэспитэ, кыл мүччү тыыннаах хаалбыта, хаҥас илиитин эчэппитэ. 

Төһө да тарбахтара суох буоллар, отставкаҕа ыыппатахтара, байыаннай сулууспаҕа хаалбыта. 1984 сылтан ВВС Сүрүн ыстаабыгар сулууспалаабыта. Сулууспатын «Аэронавигация» НИИ гендириэктэрин солбуйааччытынан сылдьан түмүктээбитэ. 

Ол кэнниттэн академияҕа «Управление войсками» хаапыдыраҕа преподавателлээбитэ. 1992 сылтан 2000 сыллаахха диэри Арассыыйа обуруонатын министиэристибэтин СӨ толору боломуучуйалаах бэрэстэбиитэлэ, СӨ салгын көлөтүн тэрийиигэ хамыыһыйа чилиэнэ этэ.

Труды Иванова отмечены высоким званием «Заслуженный военный специалист России», орденом «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР», знаком отличия Республики Саха (Якутия) «Гражданская доблесть». Он также является почетным гражданином Нюрбинского района.

Билигин дьиэ кэргэнин кытта Москубаҕа олорор. Уола быраас.

## Быһаарыылар
Апросимов Ефрем Ильич

**Апросимов Ефрем Ильич** - ССРС бастакы байыаннай баллистистическай ракеталарын уонна куйаар аргыһын оҥорооччу инженер-конструктор.

http://archive.ysia.ru/obshhestvo/vklad-v-kosmonavtiku-yakutyanin-efrem-aprosimov-posvyatil-zhizn-zapusku-voennyh-raket-i-sputnikov/
Кыһыл Ойуун

Былатыан Ойуунускай, Саха поэттарын 1920-с сыллардааҕы бастакы хомуорунньуктара («Ырыа-хоһоон», 1922 c., «Кыһыл хоһоон», 1925 с. уонна 1926 с.), Ойуунускай бэйэтин кинигэлэрэ («Ырыа-хоһоон», 1923 с. уонна 1925 с., 1937 с. бэлэмнээбит хомуорунньуга) «Интернационалынан» саҕаланар.
Архипов Никита Деевич

**Никита Деевич Архипов** археолог, устуоруйа билимин дуоктара.

Никита Деевич муус устар 15 күнүгэр 1940 с. Сургуулук нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1967 c. М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы государственнай университет устуоруйаҕа факультетын бүтэрбитэ. МГУ ученай советтарыгар кандидатскай уонна докторскай диссертациялары көмүскээбитэ.

*1967-1991 сс. СГУ-га археология, история уонна философия преподавателынан үлэлээбитэ. 
*1992-2006 сс. М.А. Алексеев аатынан Үөһээ Бүлүүтээҕи өрөспүүбүлүкэ гимназиятын култуураҕа кафедратын сэбиэдиссэйэ. 
*2012 с.  Мирнэйдээҕи политехническай институт (ХИФУ филиала) гуманитарнай, социальнай-экономическай уонна правовой дисциплиинэлэр кафедраларын профессорын дуоһунаһыгар талыллыбыта. 

Никита Деевич Архипов – СӨ үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, “Бүлүү” общественнай-экологическай комитет президиумун бэрэстээтэлэ.

Никита Деевич 80-тан тахса научнай үлэ автора, ол иһигэр 10 кинигэ уонна брошюра.
Скрябин Иван Николаевич-Ньылба

**Скрябин Иван Николаевич-Ньылба** - Гражданскай сэриигэ үрүҥнэр этэрээттэрин кыттыылааҕа (хамандыыра?).

Мэҥэ улууһун 2-с Мөҥүрүөн нэһилиэгин киһитэ.
Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич

**Осипов-Иноземцев Памфил Васильевич** (1887-1933) - учуутал, "Якутское земство" хаһыакка Күлүмнүүрдүүн эрэдээктэрдээбит саха биир чаҕылхай киһитэ.

Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгиттэн төрүттээх, Сиэйэ церковнай-приходскай оскуолатын учуутала, «Терешкинскай» 1 кылаастаах норуот училищетын сэбиэдиссэйэ, Бүлүү уокуругун бастакы земскэй мунньаҕа Саха уобалаһын земскэй мунньаҕар дэлэгээтинэн ыыппыт. Дьокуускайга кэлэн Саха уобалаһын земскэй быраабатын, Уобалас Сэбиэтин исполкомун чилиэнинэн талыллыбыт.  Ол аата билиҥҥинэн правительство чилиэнэ.
1917 с. Саха Уобалаһынааҕы чрезвычайнай земскэй мунньах сэкирэтээрэ.

Ойоҕо саха биллиилээх революция иннинээҕи интеллигенин Иннокентий Степанович Говоров (1856-1925) кыыһа Варвара Иннокентьевна (1944 с. өлбүт). Варвара Иннокентьевна Иноземцев өлбүтүн кэнниттэн Кулаковскай Роман Федоровичка (1889-1939) эргэ тахсан хас да кыыһы, биир уолу төрөппүт. Уола чаҕылхай киһи тахсан иһэн Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыытыгар ууга түһэн өлбүт.
Велико Търново

**Велико Търново**, Болгария киин уонна(1185-1393) ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 73.656 киhи. Болгария арҕаа өттүгэр.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|
Сир-Ийэ аан дойдутааҕы күнэ

мини|1972 сыллаахха Сири куйаартан түһэрии
**Сир-Ийэ аан дойдутааҕы күнэ** эбэтэр судургутук **Сир күнэ**  (, ) — Сир нарын уонна кэбирэх эйгэтигэр болҕомто тардарга анаммыт күн. 

Кулун тутарга Күн туруутун кэмигэр уонна кэлин, ХНТ быһаарыытынан, муус устар 22 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Аан бастаан 1970 сыллаахха АХШ устудьуоннара сенатор Гейлорд Нельсон көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ. АХШ-ка сүрдээх көхтөөхтүк бэлиэтэнэр буолбута, бу күн дьайыытынан хас да айылҕаны харыстыыр сокуоннар ылыныллыбыттара.

Сир күнүн бэлиэтээһин 20 сылыгар ССРС, АХШ уонна Кытай альпинистара Эверестка тахсыбыттара.

2009 сыллаахха ХНТ Генарльнай ассамблеята Аан дойдутааҕы Ийэ-сир күнэ () диэни олохтообута (№ A/RES/63/278 резолюция).
571 сыл

**571** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
*Муус устар 22 күнүгэр — Мухаммед (632 с. өлб.), Меккаттан төрүттээх арааб соҕотох таҥараҕа итэҕэйиини тарҕатааччыта, ислаам сүрүн дьонуттан биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
632 сыл

## Буолбут
* Кулун тутар 6 — Ислаамы олохтооччу Муһаммед тиһэх арахсар тылын эппит (хутба, хутбатуль вада).
* Бэс ыйын 8 — ислам итэҕэлин төрүттээбит Муhаммед өлбүт.

* Бэс ыйын 16 — Перс импиэрийэтигэр Йездигерд III шаах буолбут. Сасанидтар династияларын бүтэһик ыраахтааҕыта.

* Атырдьах ыйын 28 — Ислаам бороруогун Муhаммед кыыһа Фатима өлбүт, туохтан сылтаан өлбүтэ суннииттар уонна шииттэр ыккардыларыгар мөккүөрү таһаарбыта. Суннииттар Фатима аҕатын аһыйан өлбүт дииллэр, оттон шииттэр бу өлүүгэ суннииттары буруйдууллар. Фатима уонна кини эрэ Али (шииттэр бастакы имаамнара) Муһаммед кэнниттэн халиф буолбут Абу Бакры билиммэтэхтэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Бэс ыйын 8 — Муhаммед — ислам итэҕэлин төрүттээбит киһи.
Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ (ЯЦИК)

**Саха суругун-бичигин Кэмитиэтэ** — ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн иһинэн үлэлээбит, саха суругун-бичинин нуорматын олохтообут тэрилтэ.

1928 сыллахха муус устар 23 күнүгэр ЯЦИК Бөрөсүүдьүмүн иһинэн тэриллибит. Бэрэстээтэлинэн П. А. Ойуунускай анаммыт, чилиэннэринэн И. Н. Барахов, А. А. Иванов, С. Н. Донской-2, уонна К. О. Гаврилов буолбуттар. 

Хамыыһыйа (кэмитиэт) түүр алфавитын кытта дьүөрэлэһиини ситиһиэхтээх, таба суруйууну (орфографияны) быһаарыахтаах уонна саҥа сурукка-бичиккэ киирии биэс сыллаах бырагыраамматын оҥоруохтаах эбит.
Бүлүү (суол)

**"Бүлүү" федеральнай массыына суола А331** — Дьокуускайы уонна Иркутскайы холбуохтаах тутулла турар суол.

Билиҥҥи туругунан сорох учаастактарынан массыына кыһын эрэ сылдьар. Дьокуускайтан Бүлүүгэ диэри суол аспааллана турар. Өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ күргэлэр тутуллаллар.

## Устуоруйата
1698 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр (уруккуннан 12) Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут. Икки ый буолан баран тохсунньу 18 (уруккуннан 8) күнүгэр бастакы суругу Дьокуускайга аҕалбыттар. 1733 сыллаахха кулун тутар 27 күнүгэр (урукку ааҕыыннан кулун тутар 16) В. Беринг Иккис Камчааткатааҕы эспэдииссийэтин тэрийэргэ тахсыбыт ыйаахха Тобольскайтан Дьокуускайга диэри ыйга биирдэ почтаны таһар туһунан ыйыллыбыт. Мантан саҕалаан онно анаан суолу уонна дьаамнары тутуу саҕаламмыт.

1775 сыл олунньу 11 күнүгэр (уруккуннан тохсунньу 31) Иркутскай-Дьокуускай траагын Саха сиринээҕи өттүн икки учаастакка араарбыттар: Витимтэн Өлүөхүмэҕэ диэри уонна Өлүөхүмэттэн Дьокуускайга диэри. Хас биирдии учаастакка смотритель ананыахтааҕа ыйыллыбыт.

Бүлүү траага диэн аатынан биллэр этэ. 1931 сыллаахха Саха АССР Совнаркома "Өлүөнэттэн Бүлүүгэ диэри суол тутарга" диэн уураах ылбыта. 1936 сыллаахха Дьокуускайтан Бүлүү куоратыгар диэри аан бастакы массыынаннан тургутар айан буолбута биллэр.
Константин Пятс

**Константин Пятс** (, нууччалыы *Константин Яковлевич Пятс*; , Лифляндия күбүөрүнэтэ — 1956, тохсунньу 18 күнэ, Калининскай уобалас) — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ.

## Олоҕун олуктара
Сири бас билэр православнай баай эстонец Якоб Пятс (1848—1909) дьиэ кэргэнигэр иккис оҕоннон төрөөбүтэ. Ийэтэ — Ольга Туманова — нуучча, Валга куорат баһылыгын Разумовскай дьиэ кэргэнигэр иитиллибит.

1898 сыллаахха Юрьев университетын (билигин Тарту университета) юридическай факультетын бүтэрбит, онтон аармыйаҕа саллаатынан барбыт. Омскайдааҕы 96-с пехотнай полкаҕа сулууспалаабыт, кэлин унтер-офицер буолбут.  1900 сыллаахха тохсунньу 15 күнүгэр армейскай пехота прапорщига сыбаанньалаах саппааска ыытыллыбыт.

Аармыйа кэнниттэн Ревельгэ Я. Поски адвокаакка көмөлөһөөччүннэн үлэлээбит. 1901 сыллаахха Ревельгэ «Театая» («Вестник») диэн демократтыы хаһыаты олохтообут, онтон Ревель муниципалитетыгар (1904—1905 сылларга — куорат советнига, 1905 с. — куорат кулубатын солбуйааччы) үлэлээбит.

1905 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыбыт, 1906 сылтан — Швейцарияҕа уонна Финляндияҕа күрээн олорбут, суутунан өлөрүүгэ ууруллубут.

* 1938 — Эстония бастакы бэрэсидьиэнэ буолар.

## Быһаарыылар
Момоко Кикути

**Момоко Кикути** (, Ыам ыйын 4 күнүэр 1968 сылга төрөөбүтэ, Синагава (), Токио, Дьоппуон) — Дьоппуон айдола, ырыаһыта уонна артыыһа.

Кини өссө Emom уонна Momokoselection диэн дьахталлар табаардарын консультаана буолар.

Хаанын бөлөҕө — B. Хос аата "Момо-Чан" ().

## Биографията
Момоко Кикути Синагаваҕа ыам ыйын 4 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Хоккайдоттан төрүттээхтэр.

### Дьиэ кэргэнэ
Момоко урукку кэргэнэ Тецу Нисикава - улуу гольфист. Онтон быйылгы кэргэнэ Хироо Ниихара - улуу бюрократ.

Бастакы кэргэниттэн икки оҕолоох.

### Карьерата
1982 сылга Момоко Кикути телевидениеҕа уһуллан саҕалыыр. Онтон 1984 сылга, 16 сааһын туолуон иннинэ, кини айдол курдук бастакы синглын таһаарар уонна чаҕылҕанныы аатырар.

80-устар бүтүүтүгэр Момоко айдол аатыттан өрүһүнэ сатаан, RA MU диэн музыкальнай бөлөҕү аспыта. Ити бөлөх ордук оригинальнай матырыйааллаах уонна рок музыканы оонньуур этэ. Ол гынан баран бөлөх улаханнык аатырбатаҕа. Төттөрү айдол буолумаары, Момоко киинэ артыыһа буоларга туруммута уонна сотору буолан баран артыыс курдук аатырбыта.

## Дискография

## Фильмография

### Киинэ оруоллара

## Быһаарыылар
Кустуров Дмитрий Васильевич

**Кустуров Дмитрий Васильевич** - суруйааччы-документалист, публицист, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Таатта уонна Томпо улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## '''Олоҕун олуктара'''
1929 с. сэтинньи 8 к. Кириэс-Халдьаайы сэл. (III Байаҕантай) Томпо улууһугар төрөөбүтэ

1937-1944 сс. Кириэс-Халдьаайы 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ

1948 с. Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбитэ

1956 с. М.В.Ломоносов аатынан МГУ журанлистика салаатын бүтэрбитэ

Үорэҕин бүтэрэн баран Дьокускайдааҕы кинигэ издательствотыгар билим литэрэтиирэтин эрэдээктэринэн, СО АН СССР Дьокуускайдааҕы филиалыгар, А.С.Пушкин аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи библиэтиэкэ учуонай сэкирэтээринэн, "Саха сирэ" хаһыат анал кэрэспэндьиэнинэн үлэлээбитэ

## '''Айар үлэтэ'''
"Саха сирин хорсун уолаттара"

"Сержант без промаха" (Якутск, 1992)

"Аатырбыт снайпер"

"Саха снайпера" (Дьокуускай, 1998)

"Улуу буойун" (Якутск, 2007)

"П.А.Ойуунускай тиһэх күннэрэ" (Дьокуускай, 1993)

"Репрессия ыар тыына" (Якутск, 2010)

"Сэрии уонна Саха сирин дьоно" (Якутск, 2000)

"М.Е.Николаев: баһылыкпыт, дьылҕабытын түстээччи" (Дьокуускай, 2001)

"Сэһэн Ардьакыап “Сахалар тустарынан былаана”" (Дьокуускай, 2001)

"Бэйэни салайыныы - өбүгэ саҕаттан баҕабыт" (Дьокуускай, 2005)

"Память: поименная книга мемориал. Воины-якутяне - участники Великой Отечественной войны в 1941-1945гг. и ветераны тыла" диэн 9 туомнаах кинигэ тахсарыгар үлэлэспитэ

"Нууччалыы-сахалыы тылдьыт" оҥоһулларыгар үлэлэспитэ уо.д.а

## '''Наҕараадалара'''
Саха өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыка уобалаһыгар бириэмийэ (1995)

П.А.Ойуунускай аатынан бириэмийэ лауреата (2002)

"За доблестную труд в Великой Отечественной войне 1941-1945" мэдээл

"Гражданская доблесть" туйгун знак

## '''Сигэлэр'''
Николаев Н.С. Томпонский район. Годы. События. Люди 1931-2011. Якутск, 2014 г.
Скрипицын Владимир Николаевич

**Скрипицын Владимир Николаевич** - Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ, Дьокуускай куорат ытык киһитэ.

Күбүрүнээтэр ыҥырыытынан 1897 сыллаахха Енисей күбүөрүнэтин Минусинскай уеһыттан хас да ыал көһөн кэлэн Владимировка сэлиэнньэни төрүттээбиттэрэ, бурдук ыһыытын саҕалаабыттара.

1898 — Саха сирин губернатора В. Н. Скрипицын ис дьыала миниистиригэр Дьокуускайдааы реальнай училищены толору сэттэ сыллаах училищеҕа кубулутар туһунан хадатаайыстыба суруйбут. Бу дьаһаныы суолтата: бу иннинэ алта кылааһы бүтэрбит оҕолор сэттис кылаастарын Томскай куоракка баран бүтэриэхтээхтэрэ. Онто суох үрдүк үөрэххэ киирэр кыахтара суоҕа.
Сэкирэтээр күнэ

**Сэкиритээр Аан дойдутааҕы күнэ** (, урут ). Административнай үлэһиттэр бырааһынньыктарын () иһинэн бэлиэтэнэр эбит. Бастаан 1952 сыллаахха АХШ-ка олохтоммут.

Билигин муус устар ый бастакы толору нэдиэлэтин сэрэдэтигэр бэлиэтэнэр.
Кумахыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

**Кумахыны утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ** (, ) сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр 2008 сылтан бэлиэтэнэр. 2007 сыллаахха ВОЗ ассамблеята төрүттээбитэ.

Бу күн 2001 сыллаахтан бэлиэтэнэр «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүгэр» эбии олохтоммута. 

Кумахы эмтэнэрин уонна кинини утары профилактика үлэтэ дьайыылааҕын дьоҥҥо тарҕатарга анаан олохтоммута. 

## Тиэмэлэрэ
* 2018 сыл — «Кумахыны кыайар кыах»
* 2017 сыл — «Кумахыны букатыннаахтык кыайыахха»
* 2016 сыл — «Кумахыны отой суох гыныахха»
* 2015 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»
* 2014 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»
* 2013 сыл — «Инникини үбүлээһин. Кумахыны кыайыы»

## Сигэлэр
* [Кумахыны утары охсуһуу күнэ [ВОЗ] ]
* «Кумахыны утары охсуһуу күнэ» ВОЗ СМИ-лэрин ситим-сиригэр
* «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүн» туһунан
* 2005 сыллаахха «Африкаҕа кумахыны утары охсуһуу күнүн» туһунан
Чувааш тылын күнэ

**Чувааш тылын күнэ** — сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан олохтоммута. Сыала-соруга тыл уратытыгар болҕомто тардыы, кини сүтэр кыахтааҕын көрдөрүү. Чувааш тылын чинчийээччи, чувааш саҥа суругун-бичигин төрүттээччи Иван Яковлевич Яковлев төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

Чувааш Өрөспүүбүлүкэтигэр тыл күнүн бэлиэтээһин муус устар 25 күнүн инниттэн саҕаланар. Үөрэх тэрилтэлэригэр чувааш тылыгар, суругар-бичигэр уонна устуоруйатыгар анаммыт күрэстэр, быыстапкалар, көрүүлэр уонна сэминээрдэр ыытыллаллар. Бу тэрээһиҥҥэ үөрэнээччилэр, устудьуоннар, учууталлар кытталлар. Ыччат тэрилтэлэрэ төрөөбүт тылга наллаах флэш-мобтары ыыталлар. Чебоксаарга И.Я. Яковлев мэҥэтин иннигэр миитин ыытыллар, онно сибэкки ууруу туомун уонна тыл этии кэнниттэн фольклор ансаамбыллара ырыа ыллыыллар, дьон хоһоон ааҕар.

## Литература
* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // Совет. Чувашия. — 1992. — 14 апр. — См. текст
* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // ГИА ЧР. Ф.Р-1041. Оп.6. Д.2250. Л.35. — См. док.
* Багадерова, В. Чӗлхе хӑвачӗ ан иксӗлтӗр / В. Багадерова // Хыпар. — 2013. — 27 ака. — С. 5.
* Наумова, Т. Тӑван чӗлхерен хакли ҫук / Т. Наумова ; В. Кузьмин сӑн ӳкерчӗкӗсем // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2015. — 25 ака (№ 15). — С. 4.
* Педюсева, Г. А. «Чӑваш чӗлхи кунӗ» уява ирттермелли материал / Г. А. Педюсева // Актуальные проблемы изучения и преподавания национальных языков и литератур. — Чебоксары, 2014. — С. 115—121 : сӑн ӳкерчӗк.
* Смирнова, Н. Тымар татӑлсан… / Н. Смирнова // Хыпар. — 2013. — 16 ака. — С. 3.
* Тумаланова, М. Йӑх-несӗле сума сӑвать чӑваш / М. Тумаланова ; Г. Верблюдов сӑн ӳкерчӗкӗ // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2014. — 26 ака (№ 16). — С. 1, 5.
* В День чувашского языка // Совет. Чувашия. — 2012. — 26 апр. — С. 1.
* Васильев, Л. Широко звучит чувашская речь / Л. Васильев // Совет. Чувашия. — 2012. — 24 апр. — С. 1.

## Ссылкалар
* День чувашского языка в Стерлитамакском филиале Уфимского университета науки и технологий
* В Пензе отпраздновали «День Чувашского языка» в честь 150-летия создания чувашской азбуки «РИАПО»
* В Чувашии отмечают день чувашского языка «Чебоксары.ру»
* 15 апреля Ульяновск отпразднует День чувашского языка и культуры «Первый ульяновский портал  1UL.RU», 12 апреля 2019
* Diaspora: Krasnoyarsk Will Celebrate Chuvash Language Day  Chuvash.Org, 10.04.2015
Широких Алексей Дмитриевич

**Широких Алексей Дмитриевич** — саха интэлигиэнэ  уонна либэрээлэ, Күлүмнүүр өйөөччүтэ, Саха АССР юстициятын бастакы наркома, САССР Толоруулаах киин кэмитиэтин (ЯЦИК) бэрэстээтэлин солбуйааччыта. 

1884 сыллаахха олунньу 2 (14) күнүгэр Дьокуускай уокуругун Арҕаа Хаҥалас улууһугар Хахсык диэн сиргэ Дмитрий Николаевич уонна Анна Егоровна  Широкихтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Ыал орто баайыылаах этэ, сороҕор орто баай диэн суруйаллар. Аҕата Дмитрий  Николаевич (1853 сыллааҕы төрүөх) инороднай бырааба суруксута этэ. Аҕатын аҕата Николай Семенович Широких (1825 сыллааҕы төрүөх) Дьокуускайга үөрэммит үөрэхтээх киһи эбит, Хахсык нэһилиэгэр суруксут (письмоводитель). Төрүттэрэ да биллэр-көстөр дьон эбит.

Кыра Алексей сэттэ сааһыгар биир кылаастаах тыа приходун училищетыгар үөрэнэ киирбит (онно үс сыл босхо үөрэтэллэрэ). 

1894 сыл атырдьах ыйыгар уон сааһыгар Дьокуускай реальнай училищетын бэлэмнэнэнр кылааһыгар киирбит. Аҕата үөрэххэ киирэригэр маннык докумуоннары биэрбитэ биллэр: төрөөбүтүн уонна сүрэхтэммитин туһуннан метрика туоһу суругун (метрическое свидетельство о рождении и крещении), сыбаанньатын туһунан туоһу сурук (свидетельство о звании), этин-хаанын туругун уонна уоспаттан быһыыы ылбытын туһунан туоһу суругу (свидетельство о состоянии здоровья и от привития Алексею оспы), хаартыскатын. Киирэр оҕо сүрүн малыыппалары билиэхтээҕэ, уон заповеди, эргэ уонна саҥа кэс тыллар сүрүн түгэннэрин, үчүгэйдик ааҕыы, аахпыттан кэпсиири сатыахтааҕа, хас да үгэни уонна хоһоону нойосуус билиэхтээҕэ, мөлүөйүөҥҥэ диэри суоту билиэхтээҕэ, уонна грамматиканы билиэхтээҕэ. Төлөбүрэ үрдүк этэ, сылга 40 солкуобай (сыл аҥаарын аайы төлөнөрө). Маны таһынан төрөппүттэр оҕо сайыҥҥы, кыһыҥҥы уонна параднай форматын атыылаһыахтаахтара.

## Өлүүтэ
1932 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. Дьокуускайга Бүлүү аартыгыттан чугас турар сыаркап тиэргэнигэр "эрим онно көмүллэ сытар" диэн эбэтэ көрдөрбүтүн туһунан сиэнэ ахтыбыта баар.

## Быһаарыылар
Лионель Ричи

**Лионель Ричи** (, толору аата Лионель Брокман Ричи) — улуу Америка ырыаһыт.
Мария Такэути

Дьоппуон биир биллэр ырыһыта уонна композитора. Карьератын тухары Дьоппуоҥҥа 16 мөллүйүөн пластинка атыылаабыта. Бастакы 70-ус уонна 80-ус сыллааҕы үлэлэрин сити-поп диэн жанрга сыһыаннаах.
мини|Мария Такэути илии баттааһына
## Бастакы сыллара
Мария Тайсяҕа, Хикава оройуонугар, Симанэ префектуратыгар төрөөбүт. Кини дьиэ кэргэнин Такеноя диэн рёкаҥҥа улааппыта. Үһүс кылааска Мария пианиноҕа уонна гитараҕа сатаан оонньуур буолбута.

1972 сылга кини Рок-Фолс куоратыгар (Иллинойс, АХШ) үһүс курска AFS межкультурнай программатынан, аан дойдутааҕы атастаһыытынан үөрэммитэ . Үөрэҕэр Мако диэн хос ааттыылара. 1974 сылга Кейо Университетыгар ааҥыл литературатын специальноһыгар киирбитэ.

## Карьерата
Такэучи университет музыка кулуубугар киирбитэ уонна хаста даҕаны ырыа устуутугар ыҥырыллыбыта. 1978 сылга атырдьах ыйыгар RCA диэн дорҕоон устуу лейблыгар суруммута, онтон алтынньыга "Modotte-Oide, Watashi no Jikan" диэн кини маҥнайгы сингла тахсыбыта. Хаста да музыкальнай фестиваллярга кыайа сылдьыбыта (1979 Japan Record Awards, Tokyo Music Festival, Japan Music Awards, Shinjuku Music Festival and Ginza Music Festival best new artist awards) . "September" диэн 1979 сыллааҕы сингла уонна "Fushigi na Piichi Pai" 1980 сыллааҕы сингл улаханнык аатырбыттара. 

70-тар бүтүүтүгэр уонна 80-тар саҕаланыытыгар кини 5 альбому уонна 5 синглы таһаарбыта. Альбомнар уонна сингллар устуутугар Хоту Америка уонна Дьоппуон хас да аатырбыт киһи кыттыспыта, олору кытта Мария кэлэр кэмнээҕи кэргэнэ - Тацуро Ямасита. 

1981 сыл бүтэһигэр, "Portrait" диэн бэһис альбомун кэнниттэн, сынньалаҥҥа барбыта уонна кэнсиэрдэрин уонна релизтарын тохтоппута. Сынньалаҥын кэмигэр Мария өссө да атын биллэр ырыаһыттарга ырыа тылын суруйара.

1984 музыкальнай идэтигэр төҥнүбүтэ уоннаа син биир даҕаны улахан коммерческэй табыгастааҕа. Төннүүтүн кэннэ кини 7 ситиһиилээх альбом таһаарбыта, уонна бары Дьоппуон Oricon чартыгар бастакы миэстэни ситиспиттэрэ.

Толорооччу үлэтиттэн ураты Мария атын ырыаһыттарга ырыаларын тылын суруйара (Юкико Окада, Хироми Ивасаки, Масаюки Сузуки уонна да атыттар).

2014 балаҕан ыйын гар Мария Такэучи 12 студийнай альбому, 42 синглы, хас да сборнигы уонна 2000 сылга уһуллубут кэнсиэрдээҕи альбом.

Дьоппуон тас өттүгэр кинини "Plastic Love" диэн сити-поп ырыатынан билэллэр.

## Дискографията

### Студийнай альбомнара

### Сборниктара

### Сингллара

## Быһаарыылар
SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2** (ол эбэтэр Severe acute respiratory syndrome-related) - коронавирус көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ, аймахтыы бетакоронавирус бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Биир сыаптан тутуллан туран, РНК (Рибонуклеиднай) тутуллаах саҥа вирус көрүҥэ. Бастаан Ухань куоратка 2019 сыллаахха булбуттара.

Бу SARS-CoV-2 вирустан сылтаан COVID-19 ыарыы көбөр, онон сибээстээн 2020 сылтан Аан Дойдуга Пандемия COVID-19 уонна Улуу карантин дьоҥҥо уонна кыылларга бара турар.

## Өссө маны көр
* SARS-CoV-2 Дельта вариант
Вальпурга түүнэ

**Вальпурга түүнэ** — өлгөм үүнүүгэ анаммыт Европа былыргы олохтоохторун бырааһынньыга. Муус устар 30 күнүттэн ыам ыйын 1 күнүгэр буолар түүн бэлиэтэнэр. Бу түүн кэнниттэн саас кэлбит диэн буолар эбит.

Вальбурга диэн манаах дьахтар Англияттан Германияҕа 748 сыллаахха манастыыр тэрийэ көһөн кэлбит. Дьон кинини наһаа ытыктыыр эбит. Сибэтиэй аатын иҥэрбиттэр.
 
Орто үйэлэргэ Германияҕа уонна Скандинавия дойдуларыгар дьон санаатыгар бу түүн ведьмалар мустан бырааһынньыктыыр кэмнэрэ.
Хошимин

**Хошимин** (, , урукку аата **Сайгон**)  - Вьетнам саамай элбэх нэһилиэнньэлээх куората. Дойду соҕуруу өртүгэр Меконг өрүһүн дельтатын таһыгар турар. 1955-1975 сылларга Соҕуруу Вьетнам киин куората Сайгон этэ. Билиҥҥитэ Хошимин - Вьетнам финансовай киинэ буолар.
Үлэ уонна Саас бырааһынньыга

**Үлэ уонна Саас күнэ** — Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр күн, урукку аата *Үлэлээн иитиллээччилэр сомоҕолоһууларын күнэ*.

## Устуоруйаттан
Бу бырааһынньык XIX үйэ ортотугар оробуочайдар 8 чаастаах үлэ күнүн ирдээн түмсүүлэриттэн саҕаламмыт. Аан бастаан Австралияҕа 1856 с. муус устар 21 күнүгэр оробуочайдар уулуссаҕа тахсыбыттар. Онтон сылын ахсын тахсар буолбуттар. Маны үтүктэн 1886 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр АХШ уонна Канаада анархистара миитиннэри уонна хаамыылары тэрийбиттэр. Ыам ыйын 4 күнүгэр оннук хаамыыны былаастар ыһыыларын кэмигэр Чикаго куоракка алта демонстрант өлбүт. Сарсыныгар утарсыы кэмигэр 8 полицейскайы өлөрбүттэр, 50-ча бааһырбыт. Ол кэнниттэн ытыалаһыыга түөрт оробуочай бааһырбыт (сорох дааннайынан 50-ча оробуочай өлбүт уонна бааһырбыт).

Биир сыл буолан баран II Интернационал Парижтааҕы конгреһыгар бу түбэлтэни кэриэстээн хас сыл аайы демонстрация оҥорорго уураах ылыммыт. Аан дойду үлэлээн иитиллэччилэрин сомоҕолоһуутун бырааһынньыга диэн ааттанан бастаан 1890 сыллаахха Австро-Венгрияҕа, Бельгияҕа, Германияҕа, Данияҕа, Испанияҕа, Италияҕа, АХШка, Норвегияҕа, Францияҕа, Швецияҕа уонна да атын дойдуларга бэлиэтэммит.

Арассыыйаҕа аан бастаан 1891 с. Санкт-Петербурга Михаил Иванович Бруснев салалтатынан бэлиэтэбиттэр диэн буолар. Кэлин Бруснев Верхоянскайга көскө ыытыллыбыта. Онон Саха сиригэр бастакыннан 1899 с. сыылынайдары  хомуйан бэлиэтээһини эмиэ кини тэрийбит. Дьааҥы өрүс кытылыгар мустан бэлиэтээбиттэр.

## Бырааһынньык билиҥҥитэ

Өр кэмҥэ Первомай революция, кылаассабай охсуһуу бэлиэтинэн буолар этэ. Билигин бу бырааһынньык 66 дойдуга бэлиэтэнэр.

Ыам ыйын 1
Тыҥаны үрдэрии аппарат

**Тыҥаны үрдэрии аппарат** ол эбэтэр **ТҮА** (, , ол эбэтэр *ИВЛ аппарат*) диэн тыҥа тыыммат буолар функциатын сүтэрэр түгэнигэр тутталлар, киһи эбэтэр кыыл өлбөтүн курдук. Билиҥҥи үйэҕэ араас аныгы аппараттар бааллар, киһи эбэтэр кыыл тыҥатын солбуйар.

Билигин COVID-19 ыарыы тарҕанар кутталыгар маннык аппараттар медицинаҕа бастакы эрээткэ наадалаахтарынан тураллар, дьон олоҕун быыһыырга.
Хубилай

thumb|Хубилай Хаан
**Хубилай Хаан** — Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана (моҕуоллуу Сэцэн Хаан), Чыҥыс Хаан сиэнэ (Бөртөттөн кыра уолун Толуй уола). Бу хаан саҕана Моҕуол импиэрийэтэ муҥутуурдук улаата сылдьыбыта.

1260 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр буолбут Курултаайга Хубилай Моҕуол импиэрийэтин Улуу хаана буолар.
Цитокин шторма

**[[Цитокин]] шторма** (ол эбэтэр  ()) - киһи эбэтэр кыыл организма бактерианы, вируһу эбэтэр искэни утары туох баарынан охсуһар процеһа, бэйэтин харыстаммакка. Ол түмүгэр 99% организм өлөр. Цитокин шторма диэн иммуннай система буккуллан мээнэ мээнэ буолан, функциатын ыһан кэбиһэр процеһа буолар. Билиҥҥи медицина этэринэн цитокин штормата киһи доруобуйатыгар кутталы үөскэтэр, ыараханнык уорганнар алдьаныытыгар тириэрдэр. 

Цитокин штормата үксүн организмҥа туораттан куттал суоһаатаҕына автоматнай эппиэтэ буолар. Билигин үксүн COVID-19 итинник реакциаҕа тиэрдиэн сөп.

## Сигэлэр
* https://en.wikipedia.org/wiki/Cytokine_release_syndrome
Freightliner

**Freightliner Trucks** (Фрайглайнер) — Хоту Америка континеныгар саамай улахан таһаҕас тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэ, Daimler корпорацияҕа киирэр.

Freightliner Inc. диэн аатынан 1942 сыллаахха үөскээбитэ.  Cummins, Caterpillar уонна Detroit Diesel дизеллэрин туруораллар.
Акушер күнэ

**Акушер аан дойдутааҕы күнэ** — 1991 сыл ыам ыйын 5 күнүттэн акушердары ахтарга уонна кинилэр үлэлэрин сүдү туһатыгар болҕомто тардаары 50-тан тахса дойдуга бэлиэтэнэр. 

Аан бастаан маннык күнү бэлиэтиир туһунан санаа Нидерландаҕа буолбут Акушердар аан дойдутааҕы кэҥгириэстэригэр этиллибитэ. Бастакы бэлиэтээһин 1991 сыллаахха буолбут.  

## Тэрээһиннэрэ
Акушер күнүгэр акушердар идэлэригэр көстөр балаһыанньаҕа болҕомто тардаллар. Холобур, Германияҕа 2010 сыллаахха акушердар Бундестаагка онлайн-петиция биэрбиттэрэ, онно фрилансер-акушердар кыһалҕаларын суруйбуттара. 2015 сыллаахха бу күн акушердар страховкаларын сыаната үрдээбитигэр болҕомто тардыбыттара. 

## Быһаарыылар
Евротоннель

**Евротоннель, Ла-Манш аннынааҕы тоннель** (, , ону кытары судургутук *Eurotunnel*) —  икки ыллыктаах тимир суол тоннелэ, уһуна 51 км кэриҥэ, онтон 39 км Ла-Манш силбэһиитин анныгар сытар. Европа континенын Великобританияны кытары холбуур. Бу тоннель тутуллуоҕуттан ыла Парижтан Лондоҥҥа диэри баара суоҕа 2 чаас 15 мүнүүтэнэн тиийиэххэ сөп, ол айаҥҥа тоннель иһигэр пуойастар 20-тэн 35 мүнүүтэҕэ диэри сылдьаллар. 1994 сыл ыам ыйын 6 күнүгэр үөрүүлээх аһыллыыта буолбута.
Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ

**Мөрөйдөөһүнү утарыы күнэ** — дьону сойуолаан сордууру-муҥнууру тохтотор соруктаах, бу кыһалҕаҕа дьон болҕомтотун тардар күн. Күн аайы элбэх дьон, үксүн оҕо, ыччат туох эрэ уратылаах уонна утарылаһар кыаҕа суох буолан мөрөдөөһүҥҥэ түбэһэр.

АХШ юстицияҕа министиэристибэтин дааннайынан, мөрөйдөөһүҥҥэ хас төрдүс оҕо түбэһэр. Үксүн биирдэ атаҕастаммыт оҕо салгыы атаҕастана турар диэн буолар. Статистика көрдөрөрүнэн атаҕастаммыт устудьуон 71 бырыһыана салгыы атаҕастанар. Йель мэдиссиинэ оскуолатын чинчийиитэ 2010 сыллаахха көрдөрбүтүнэн мөрөйдөөһүн уонна бэйэҕэ тиийинии ситимнээхтэр эбит. 

## Тэрээһиннэрэ
Сүнньүнэн кылгас кэмҥэ атын дьон "тириитин" кэтэн көрүү, кинилэр кыһалҕаларын бэйэ кыһалҕата курдук ылыныыга туһуланар. Иккиһинэн, оннук туоратыллар дьоҥҥо соҕотох буолбатахтарын санатар тэрээһиннэр ыытыллаллар. Ол туһуттан, холобур, розовай өҥнөөх ырбаахы, футболка кэтэллэр.

## Быһаарыылар
Ыраас олох (уопсастыба)

**"Ыраас олох" уопсастыба** — Саха сиригэр чөл олоҕу тарҕатарга анаммыт уопсастыбаннай тэрилтэ.

1924 с. ЯЦИК III сиэссийэтэ хотону балаҕантан араарар туһунан уураах таһаарбыта уонна «Ыраас олох» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ. Уопсастыба салаалара өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар тэриллэн барбыттара. Уопсастыба чилиэннэрэ сыстыганнаах ыарыылары аҕыйатыыга, нэһилиэктэри чэбэрдик тутууга, баанньыктары тутууга, санитария култууратын тарҕатыыга үлэлииллэр этэ.

Суола-Мооруктан (билигин Мэҥэ-Хаҥалас) төрүттээх биэксэл Сосин Тит Егорович 1927 уонна 1931 сыллардаахха икки былакаат оҥорбута, онно хотону араарыыны уонна өрөспүүбүлүкэ улуустарын ыккардыгар чөл олоххо куоталаһыыны ойуулаабыта. Ол былакааттар Саха сиригэр барытыгар тарҕаммытара, дьиэлэр, кулууптар, оскуолалар эркиннэригэр ыйанан тураллара. Бу туһунан академик Сергей Обручев «В неведомых краях Якутии» кинигэтигэр маннык суруйар: «Прежде всего, поражает, что при юрте нет хотона. Борьба за отделение хотона от юрты ведется сейчас (1928-1930 гг.) в Якутии с большой энергией. Везде в школах развешаны плакаты, доказывающие необходимость постройки отдельного хлева».
Ферн

альт=Ферн|мини|Ферн
**Ферн** (папоротниктар, абаҕасымнар, ) - тыа биир көрүҥэ, соҕуруу дойдуларга үүнэр мастар уонна үүнээйилэр биир көрүҥнэрэ буолар.

## Өссө маны көр
* Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата
Иннин диэки

**Иннин диэки** (Инниҥ диэкки, ) — американскай көмпүүтэрнэй анимационнай фэнтези мультик, кулун тутар 4 күнүгэр 2020 сыллаахха Pixar Animation Studios оҥоһугунан тахсыбыта. 

## Сүжет
Биир атын планетаҕа фейалар, кентаврдар уонна араас аптаах кыыллар олорбуттар, бары урут абынан (магийанан, мэйдьигынан) олорбуттар эбит. Онтон технологийа сайдан аптара сүппүт. Сүрүн оруолларга убайдыы бырааттыылар аҕаларын көрөөрү (өлбүт аҕаларын тилиннэрээри) аптаах таас көрдүү баран бараннар абы бу планетаҕа төттөрү аҕалаллар...
Төрүттэр ыҥырыктара

**Төрүттэр ыҥырыктара** (Былыргы төрүт тардыыта, ), 2020 сыллаахха тахсыбыт американскай киинэ, 1903 сыллаах Дьэк Лондон новеллаларын айымньыларыгар олоҕуран уус уран айымньы буодар. Twentieth Century Pictures тэрилтэ көмөтүнэн тахсар, прокатка эмиэ.

## Сүжет
Биир Калифорния сиригэр баай киһи ытын уоруйахтар уоран ылаллар, уонна Аляскаҕа атыылыыллар. Онно ыт тиийэн күрээн, Канаада территорийатыгар куотар. Онно саҥа хаһаайына телеграфка үлэлэтэр. Онтон хаһаайына соҕуруу Алабама сиригэр чугас аймаҕа өлөн барар, ыт соҕотох хаалар. Ол кэмҥэ ыты куһаҕан дьоннор булаллар, кыһыл көмүс көрдөөччүлэр. Ол эрэн ыт биир киһини кытта доҕордоһор, кинини өлөртөн быыһыыр. Ол сылдьан ыт урукку хаана уһуктан бөрөлөргө барар...
Григорьев Семен Егорович

**Григорьев Семен Егорович** — реликтовай фаунаны чинчийбит биллэр саха учуонайа, Сэлии түмэлин дириэктэрэ.

## Олоҕун олуктара

Амма оройуонун Болугур сэлиэнньэтигэр 1974 сыл кулун тутар 8 күнүгэр төрөөбүтэ. Усуйаана Казачье сэлиэнньэтигэр улааппыта, оскуолаҕа үөрэммитэ.

1990 сыллаахха СГУ биология-гегография факультетын биология салаатыгар киирбитэ. 

СГУ-ну бүтэрэн баран 1995-96 сс. Хаһаачыйа орто оскуолатыгар учууталлаабыта. 

1996 с. биология билимин дуоктара Мордосов И.И. ыҥырыытынан СГК аспирантууратыгар киирбитэ. Тэҥҥэ университет зоология түмэлин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1998 с. – ассистент, 2005 с. – СГУ зоология хаапыдыратын старший преподавателэ.

2006 с. Хоту дойду прикладной экологиятын институтун прикладной зоологиятын уонна биоиндикациятын лабораториятыгар младшай научнай үлэһитинэн кииррбит, 2008 с. – онно научнай үлэһит буолбут.

2009 с. «Хоту дойду прикладной экологиятын института» ФГНУ Сэлии түмэлин үрдүкү научнай үлэһитэ буолбут. П. А. Лазарев ааытнан Сэлии түмэлин лабораториятын салайбыт. 

2007 с. «Экология мелких млекопитающих бассейна нижнего течения р. Яны и прилежащих территорий в условиях антропогенного воздействия» диэн тиэмэҕэ хандьыдаакка диссэртээссийэтин көмүскээбит. Бу үлэтигэр матырыйаалы уон сыл тухары хомуйбут, түмүктэрин хас да өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах кэмпириэнсийэлэргэ көрдөрбүт.
Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыата

**Ферн тыатын хочото: бүтэһик ферн тыат** () — мультик, ырыалаах фэнтези жанрдаах мультикпликационнай айымньы буолар. 1992 сыллаахха Аустралиа дойдутугар аналоговай көрдөрүүгэ тахсар, айыллар, 1993 цифровой уратыта Америкаҕа тахсар. Kroyer Films  тэрилтэ айымньыта буолар. Тарҕаныллар дистрибьютора 20th Century Fox.

## Сүжета
Арай биирдэ тыаҕа фейалар олорбуттар, ферн тыаны харабыллааччылар. Онно тыа кэрдээччилэрэ кэлэн айылҕаны алдьаталлар...

## Түмүгэ
Киһи моральнай, экологическай иитиитин төрүттүүр айымньы буолар. Оскуола оҕолоругар көрдөрөргө сүбэлэнэр.

Аватар киинэ ис хоһоонун бу мультиктан ылбыт буолуон сөп.

## Атын сериата
* Ферн тыатын хочото: Аптаах быһааһын ()

## Өссө маны көр
* Ферн
Владо Горески

**Владо Горески** (*Владо Ѓорески*, Битола,  Югославия,1958), Югослав рәссам.
Эстуду на Академия де Белас Артес һәм Любляна, Словения һәм Факультада Гистория да Арте һәм Скопье, Македония Республиката.,,,,.
Директор - Халыкара график манифест - Битола.
Ул 100 дән артык төркем сәнгать күргәзмәләрендә катнашкан һәм дөньяның күп илләрендә һәм сәнгать үзәкләрендә егерме шәхси күргәзмә авторы. , ,,,,,...
Ул сәнгать казанышлары өчен егермедән артык премия яулады.
## Галерея

File:01 let tus.JPG
File:02 posleden ostrov,bakropis.jpg
File:Let,maslo.JPG
File:XVII,moliv.jpg
„Левијатан“,_литографија,_2017.jpg


## Әдәбият
* Vlado Goreski, Nocturne, variationer, Galerie Van Gis, 2018.
* Vlado Goreski, -Shamans, 2019
## Сигэлэр
Оллонов Прокопий Данилович

**Оллонов Прокопий Данилович** (1919-1942) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон саамай аччыгыйдара.  

1919 с. Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ. 

1941 с. атырдьах ыйын 15 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыта. 498 стрелковай полк 132 дивизияҕа рядовой этэ. 

1942 с. Воронеж куорат таhыгар кыргыhыыга ɵлбʏтэ.

## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүт убайдара
* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983) - танковай рота хамандыыра, майор
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Федор Данилович (1900-1981)
* Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975)
Оллонов Николай Данилович

**Оллонов Николай Данилович** (1912-1986) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.  

1912 с.  Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.  

Кенигсберг куоракка диэри сэриилэспитэ. Ленинград оборонатын босхолуур кыргыhыы кыттыылааҕа. Албан аат III Аҕа дойду Улуу сэриитин I степеннээх орденнарынан, «Ленинград обороната», «Германияны кыайыы иhин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 

1986 с. ɵлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ
* Оллонов Дмитрий Данилович
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Федор Данилович 
* Оллонов Гаврил Данилович
Эсттар

мини|Эсттар 1865 сыллааҕы боронсуус  каартатыгар
**Эсттар** () — билиҥҥи Эстония орто үйэлэр саҕанааҕы олохтоохтоохторун арҕаа дойдулар (сүрүннээн латыын тыллаахтар) суруктарыгар итинник ааттыыллар этэ. Аан бастаан итинник  ааттаан-суоллаан Тацит ханнык эрэ Балтика биис ууһун туһунан суруйбут.

XIII үйэттэн саҕалаан бу тиэрмин Ливония Баалтика-пиин тыллаах омуктарыгар сыһыаран туттуллар буолбут. Былыр ити омуктары нууччалар "чудь" диир буолуохтарын сөп.


## Античнай кэм саҕана эсттар туһунан
*Тацит  германиялар туһунан суруйарыгар Aestii*  диэн омугу Висла таһыгар олороллор диэбит.

"Эстийдар Айыылары айбыт Ийэҕэ үҥэллэр-сүктэллэр. Атыыр кабааны ойуулаан кэтэ сылдьаллар. Онтулара кинилэри оннооҕор кыргыыһы ортотугар сэриитэ-сэбэ суох сырыттахтарына быһыыр кыахтаах. Батас оннугар үксүгэр мас үҥүүлээх сылдьаллар. Бурдугу уонна атын үүнээйилэри кыһанан үүннэрэллэр, кинилэргэ холоотоххо германиялар киэннэрэ кыайан көрбөттөрүттэн аанньа үүммэт.Ону таһынан муора кытылын кэрийэн янтарь тааһы көрдүүллэр, кинилэр ону glesum диэн ааттыыллар. Тааһы бэйэлэрэ туһаҕа таһаарбаттар, хайдах баарынан хомуйан атыыһыттары кытта атастаһарга тутталлар".
Дьиҥнээҕэ&nbsp;(лат.)
Matrem deum venerantur. Insigne superstitionis formas aprorum gestant: id pro armis omniumque tutela securum deae cultorem etiam inter hostis praestat. Rarus ferri, frequens fustium usus. Frumenta ceterosque fructus patientius quam pro solita Germanorum inertia laborant. Sed et mare scrutantur, ac soli omnium sucinum, quod ipsi glesum vocant, inter vada atque in ipso litore legunt. ... Ipsis in nullo usu; rude legitur, informe profertur, pretiumque mirantes accipiunt.


Ити суруллубутунан сылыктаатахха Эстийдэр диэн былыргы баалт омуктар хайа эрэ арҕааҥҥы аҕа уустара. Кинилэр янтарь тааһы хомуйан Рим империятын кытта эргинэллэр эбит. 

Ити этиллибит уонна атын да орто үйэтээҕи суруйууларга ахтыллыбыт эсттары аныгы эстониялары кытта ситимниир сыыһа буолуо. Былыргы эсттар тустарынан сурууйулар кылгастара уонна чуолкайа суохтара бэрт, ханан тарҕанан олорбуттара үчүгэйдик суруллубатах даҕаны.


## Орто үйэтээҕи эсттар
мини|228x228пкс|Эстония былыргыттан олоҕурбут сирэ-уота
Пиин-угуор төрүттээх эсттар тустарынан аан маҥнай XIII үйэтээҕи Ливония хроникаларыгар суруллубут. Онно эсттар былыргы античнай кэмнэртэн кэлбит ааттарын ньиэмэстии "илин" (ost) диэнтэн тахсар диэн өйдүүллэр эбит (Estland - "Илиҥҥи сир").

Билиҥҥи эстониялар бэйэлэрин XIX үйэҕэ омук быһыытынан өйдөрө-санаалара уһуктар кэмиттэн эрэ итинник ааттанар буолбуттара биллэр. Ол курдук 1857 сыллаахха «Pärnu postimees» диэн хаһыаты тэрийээччи Й.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Яннсен. уруккуттан туттулан кэлбит *maarahvad*  "сир дьоно" диэн оннугар *eesti rahvas* "Эстония дьоно" диэн ааты туттубут.


## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Эсты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Gorenje

**Gorenje** уонна **Gorenje for Wissper** (Горенье), Словения улахан промышленнай конгломерата, Горенье куоратка базаланан олорор. Штаб квартирата эмиэ онно баар, улахан офистара Лос Анджелеска (АХШ), Мюнхенҥа (Германия) уонна Шанхайга (Кытай).

Gorenje тэрилтэ планета үрдүнэн биир улахан бытовой техникалары оҥорор компанияларга киирсэр, уопсайа 700-тэн тахса араас тэриллэри оҥорор. Кини брена үрдүк хаачыстыбалааҕынан биллэр уонна 136 омук судаарыстыбаларга атыыланар, 4 континенҥа. Саха Сиригэр ДНС тэрилтэ дистрибьютор буолар. 

Gorenje тэрилтэ улахан Gorenje Group бөлөххө киирэр.
Gorenje Group

**Gorenje Group** (Горенье Групп, Горенье тэрилтэлэрин бөлөҕө), Словения биир улахан финансово-промышленнай конгломерата, биир улахан баай тэрилтэ Европаҕа уонна Аан Дойдуга 30 иһигэр киирэр. Горенье Групп билиҥҥи туругунан 4000-тан тахса араас тэриллэри оҥорор, олор ахсааннарыгар маннык бреннары бас билэр Asko, Gorenje.

17% Горенье Групп тэрилтэтин дьоппуон Panasonic бас билэр уоннааҕы ордубут акциатын кытай промышленнай тэрилтэтэ

Hisense бас билэр (2018 сылтан ыла).



* Hisense
Hisense

** Hisense **  (hайсенс), Кытай государственнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан финансово-промышленнай конгломерат, уопсайа 400 тахса тыыһынча араас тэриллэри оҥорон таһаарар, уонна 47 тахса туспа араас тэрилтэлэр акциаларын бас билэр (Дьоппуон, Словения, Германия, Франция, АХШ, Арассыыйа) араас омук дойдуларыгар.
Оллонов Федор Данилович

**Оллонов Федор Данилович** (1900-1981) – Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптортон биирдэстэрэ.  

1900 с.  Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.  

Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, «Германияны кыайыы иhин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 

1981 с. ɵлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ
* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983)
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Гаврил Данилович (1903-1975)
Оллонов Гаврил Данилович

**Оллонов Гаврил Данилович** (1903-1975) – Саха АССР үтүөлээх булчута, Уус Алдан улууһун Түүлээх нэһилиэгиттэн сэриигэ сылдьыбыт бииргэ тɵрɵɵбүт түɵрт бырааттыы Оллооноптор бииргэ төрөөбүт киһилэрэ.  

1903 с.  Түүлээх нэhилиэгэр тɵрɵɵбʏтэ.  

Партизан Егоров аатынан холкуос чилиэнэ, булчут. Тʏʏлээҕи бултааhыҥҥа ʏрдʏк ситиhиилэрин иhин «Саха АССР ʏтʏɵлээх булчута» аат иҥэриллибитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин», «Аҕа дойдуну кɵмүскүүр Улуу сэриигэ 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 

1975 с. ɵлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ
#### Бииргэ төрөөбүттэрэ
* Оллонов Дмитрий Данилович (1907-1983)
* Оллонов Прокопий Данилович (1919-1942)
* Оллонов Николай Данилович (1912-1986)
* Оллонов Федор Данилович (1900-1981)
Цунами

[уҥа|мини|2004 сыллаахха [Тайлаан|Таилаҥҥа буолбут цунами. Долгун кэнники былааҥҥа көстөр.]]
[уҥа|мини|Цунами айанын сыанабыла, бириэмэ хаамыытынан 2011 сыллааҕы цунами Сендай, [Дьоппуон|Япония.]]
**Цунами** - далайга (акыйааҥҥа) күүстээх сир хамсааһына, вулканнар эстиилэрэ, эбэтэр астероид түһүүтүн түмүгэр буолбут улахан  долгуннартан тахсыбыт айылҕа быһылаана. Цунами наһаа улахан долгуннаах буолуон сөп. Сороҕор уһуна сүүһүнэн километр буолуон сөп. Үгэс курдук, цунами эмискэ саҕаланар. Долгуннар олус түргэнник тарҕаналлар энергията бытааннык кыччыыр. Сөтүөлөөр сир кумаҕын, маһы суох оҥоруон сөп, массыыналары уонна дьиэлэри хамсатан, оннооҕор бүтүн куорааттары суох оҥоруон сөп. Сэдэх да буоллар метеорит түспүттүттэн үөскүөн сөп.  Цунами, быраабыла курдук, Тиихэй акыйааҥҥа үөскүүр *Уот биһилэҕэ* диэн аттанар сиргэ, ол гынан баран, ханнык баҕарар улахан уу баар сиригэр буолуон сөп.

Долгун охсуон иннинэ биэрэгиттэн уу бастаан чаастатык тэйэр. Кытыл туруору  буолбатаҕына уу сороҕор хас да сүүс миэтирэҕэ ыраатыан сөп. Оннук кутталы билбэт дьон үгүстүк биэрэккэ хаалаллар.

Цунамины эрдэттэн тохтотор кыах суох. Ол эрээри, дьон өлөллөрүн тохтотор ньымалар бааллар. Аан дойдутааҕы уонна регионнааҕы сэрэтэр системалар, чуолаан Чуумпу Океан улахан долгуннара биэрэккэ кэлиэн иннинэ сэрэтиилэр тахсаллар. Тоҕо диэтэххэ,  сир хамсааһынын киһи билиэн сөп, долгун биэрэккэ тиийиэн иннинэ, дьон куттала суох сиргэ баралларыгар сэрэтиилэр тахсаллар. 

Саамай өлүүлээх цунамилар документированнай историяҕа бэлиэтэммиттэрэ 2004 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Индейскай океаҥҥа буолбута. Ол цунами сир хамсааһынтан төрүөттэммитэ. Сир хамсааһына 9.3 баллаах кэриэтэ буолбута. Суматра, Индонезия кытылын аттыгар төрүттэммитэ. Индейскай океан кытылларыгар ол цунамиттан 215 тыһ тахса киһи өлбүтэ. Сүдү долгун олус түргэнник хамсаабыта. Индонезия, Сри-Ланка, Таиланд, Индия, оннооҕор Сомалиа дойдулар цунамиттан өлбүттэрэ эбэтэр бааһырбыттара.
MX Linux

**MX Linux** (*Эм Экс Линукс*), операционнай система Linux төрдүлээх, Debian тутулун тутуһар. 2014 сыллаахтан айыллыаҕыттан элбэх киһи Аан Дойдуга туттар, бэйэтэ улахан түмэл дьонноох уонна сүгүрүйээччилэрдээх. 

## Системнай көрдөбүлэ

Официал сүрүн саайта https://mxlinux.org/
Manjaro

**Manjaro** (Manjaro Linux эбэтэр Мандьаро Линукс), Arch Linux систематтан айыллыбыт туспа система, Linux төрдүлээх операционнай система. KDE, GNOME уонна да атын графическай хахтаах система.

Сүрүн саайта https://manjaro.org/
Электросекс

**Электросекс** (ол эбэтэр электрика уотунан секс), специальнай тэрил, секискэ анаммыт стимулятор. Сүрүннээн күүстээх оргазм аҕалар. Дьахталлар даҕаны, эр да дьон туттуохтарын сөп. 

## Сиһилии
Оргазм

**Оргазм** (Orgasm, orgazm, түһэрии), күүстээх секс эбэтэр абаһы буччаны стимуляциа кэнниттэн кэлэр киһи үчүгэй туругу ылар кэмэ. Оргазм бэйэтэ финальнай чааһа буолар, ол эбэтэр кульминациа. Дьахтар клитора уонна эр дьон буччалара оргазм кэмигэр араас сүмэһиннэри тоҕор (ыһар).

Оргазм араас сексуальнай турук кэмигэр буолуон сөп, холобур:

* Эмии (минет)
* Оххунуу (охсунуу)
* Анньыһыы (секс)
* Турсуҥнаһыы (Петтиҥ)

Оргазм кэнниттэн эр дьоҥҥо даҕаны, дьахтарга даҕаны сүөкээһин (эякулят) буолар, ол аата оргазм финальнай кэмигэр тиийии.
Express Network

**Express Network** (Экспресс Сеть, Экспресс Нетуорк), Саха Сирин биир сүрүн интэриниэт провайдера уонна IPTV өҥөнү толорооччу. 

Салалтата — Дьокуускай (Саха Сирэ).

Сүрүн сайта: http://exp-net.ru/

15.05.2020 ыла Ростелеком (Саха Телеком) бас билиитэ буолар.

Источник: https://sakhapress.ru/index.php/mobile/archives/258645
Expert Telecom

**Expert Telecom (Эксперт Телеком)** — Саха Сирин биир улахан интернет провайдера, Илин Эҥэр улуустарга сүрүн интэриниэт провайдер буолар, GPON технологияны туттар.

Expert Telecom диэн компанийа Expert Group бөлөххө киирэр. 

Сайта http://www.optikazareche.ru/index.html
ZORIN

**ZORIN** (Zorin OS, Зорин), линукс операционнай система, Ubuntu базатыгар оҥоһуллар. Сүрүн сыала соруга дьон Windows систематтан көһөрүгэр шок ылбатын диэн. Интерфейса Майкрософт курдук. Билиҥҥи турукка эстээри турар система, туттар дьонун ахсаана олох аҕыйах, дьон үксэ атын системаларга куоталлар.
Mageia

**Mageia** (Магейа, Мадьейа), форк линукс система, урукку эстибит Mandriva кодунан оноһуллар, сайдар. Билиҥҥи кэмҥэ французстар уонна дьоппуоннар сайыннараллар. Система үксүн былыттарга туттуллар (облачные данные).
Mandriva

**Mandriva** (Мандрива), французскай линукс операционнай система, 2012 сыллаахха эстибитэ, ол оннугар кини кодунан форк оҥоһук Mageia баар.
Deepin

**Deepin** (ол эбэтэр ДииПин), улаханнык сайда турар линукс система, кытайдар уонна сорох американнар туттар системалара буолар, Кытай программистарынан айыллар система. Төрдө Debian уонна Ubuntu буолар, ол иһин ити системалары кытта сибээстээх.

## Атын Линукс системалартан уратылара
* Үксэ кытай программалара.
* LibreOffice туттуллубат, ол оннугар WPS Office баар.
WPS Office

**WPS Office** (ол эбэтэр Writer, Presentation and Spreadsheets), офис пакета, Windows, Linux, Android, macOS системаларга анаммыт, кытай программистарынан айыллар уонна сайдар офиснай пакет, билиҥҥи популярнай LibreOffice уонна Microsoft Office конкурена буолар.

Сүрүн саайта https://www.wps.com/

* FreeOffice
Zoho Office Suite

**ZOHO Office**, индийская офиснай пакет, сүрүннээн уэб браузер нөҥүө үлэлиир.

Саайта https://www.zoho.com/
OpenSUSE

**openSUSE** (*ОпенСүз* диэн ааҕыллар), операционнай система, Slackware диэн линукс систематтан төрүттээх. Билиҥҥи бириэмэҕэ Германияҕа тарҕаммыт операционнай система. Туттар дьонун ахсаана аҕыйаан эстэр кутталга киирэр, ол эрэн сылга биирдэ улахан "обновления" барар.

Саайта https://ru.opensuse.org/
Chuwi

**Chuwi**, улахан Кытай тэрилтэтэ, ноутбуктары, планшеттары, компьютердары оҥорон таһаарар. Бастакы табаарa mp3 плеер этэ. Chuwi тэрилтэ AliExpress интернет маҕаһыыны кытта доҕордоһон бииргэ үлэлииллэр. 

## Сигэлэр
* Сайта: http://chuwi.com.ru/ (Chuwi Russia), 
* https://chuwi.com/ (Chuwi China, USA, worldwide)
OpenOffice

**OpenOffice** (*Apache OpenOffice*), босхо офиснай пакет Linux, Windows, macOS системаларга, Oracle тэрилтэ бас билиитэ. 

Oracle тэрилтэ Apache лицензиатынан көҥүллүүр OpenOffice программаны босхо туттарга, копиялыырга уонна эргитэргэ. Билиҥҥи кэмҥэ планета үрдүнэн 21 миллион компьютерга OpenOffice турар, дьон уонна оҕолор оскуолаларга туттар.

OpenOffice кодунан билиҥҥи копията LibreOffice туспа сайдар, уонна популярноһынан сиппитэ ыраатта бэйэтиҥ.

OpenOffice бэйэтэ StarOffice кодуттан оҥоһуллубут.

Саайта: https://www.openoffice.org/
StarOffice

**StarOffice** (*Сулус Офис* жаргоннай тыла), аан дойдуга бастакы босхо офиснай пакет, бастакы MS Office смстемаҕа конкурент буолар. Бу офиснай пакет кодунан ынырык элбэх билиҥҥи офиснай пакеттар айыллыбыттара, холобура WPS Office, OpenOffice уонна да атыттар.

2005 сылтан ыла StarOffice сайдыытын уонна үлэтин тохтоппута.

Саайта http://www.staroffice.com/
MS Office

**MS Office** (), офиснай пакет, төлөбүрдээх программа, үксүн Windows операционнай системаларга комплегынан киирэр программа. Microsoft тэрилтэ айымньыта буолар уонна бас билиитэ. Билигин MS Office Linux, macOS, Android системаларга эмиэ баар. 

MS Office төлөбүрдээх буолан дьон үксүн босхо аналогтарыгар көһөллөр, холобура LibreOffice.
MacOS

**macOS** — операциялыыр система, Apple тэрилтэтэ айар уонна сайыннарар, ол Макинтош компьютердарыгар аналлаах. Бу система графическай интерфейсынан (GUI) туттуллар, дьонго ыраас уонна табыгастаах үлэни биэрэр.

macOS 2001 сылтан саҕаланан Unix технологиятыгар тирэһэр. Ол курдук система күүс-күөх, туох да кыайыылаах уонна хамгаалаах буолар. macOS иһигэр Finder (файл менеджера), Safari (интернет-браузера), Mail (почта программаһы), уонна оскуола, үлэ, айар-тутар программалар киирэллэр.

Apple сайыннарар версиялара сыл сайын саҥараллар. Билиҥҥи кэмҥэ macOS-у кини компания электроннай техникаҕа (MacBook, iMac уо.д.а.) туттар.

Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга Windows кэнниттэн иккис миэстэ тарҕаммытынан.

## История
macOS урукку аата Mac OS X эбит. 2016 сылтан аата macOS диэн уларыйбыта. Ааттара Калифорния сирин аттараан (саҕаланан Mavericks, Yosemite уо.д.а.) бэриллэр.

## Өссө маны көр

Макинтош

iOS

Unix