open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сыһыан тыл

**Сыһыан тыл** — саҥарар киьи этэр санаатыгар тус сыһыанын биллэрэргэ туттар анал тыла. 

Сыһыан тыл уларыйбат. Этиигэ бүтуннүтугэр сыһыаннаах эрээри этиигэ чилиэн буолбат. Үксүгэр кыбытык тыл курдук өйдөнөр. **''Хомойуох иьин**, оннук буолан  таҕыста. Аня, **үгэһинэн**, улаханнык күллэ. Ол саҕана, **кырдьык**, дьиэ иһигэр сүр улахан тыас иһиллиннэ. **Биллэн турар**, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй?*

Сыһыан тыл араас сана чааһа, тыл ситимэ, этии быстаҕа сыһыаны көрдөрөр дэгэт суолтата таастыйан хааларыттан трүттээх. Сыһыан тыл уөскээбит төрүтүнэн икки бөлөххө арахсар:

Бастакы бөлөххө билиҥҥи саха тылыгар ханнык саҥа чааһыттан, хайа тылтан киирбитэ кыайан араҥаламмат тыллар уонна сомоҕотуйбут ситимтэн төрүттээх төрүт сыһыан тыллар киирэллэр, Холобур, *быһыыта, бадаҕа, быһата, хата, бэйэ, айылааҕын, баатыгар, мэктиэтигэр, баҕардар, сатаатар; наай гыннар, бэрдэ буоллар, сатаан бардаҕына, өлүү түбэлтэлээх, кырдьыга баара, о.д.а.*

Иккис бөлөххө тус суолталаах эрээри сыһыан тыл өйдөбүллэммит тыллар уонна тыл ситимнэрэ киирэллэр. Холобур: *кырдьык, холобур, дьинэ, сураҕа, бастакытынан, дьолго, уопсайынан, үчүгэй, адьас, аны, ыыра, бостуой, таах сибиэ, биллэр, сатаммат, муҥутаан, чуолаан; биллэн турар, туох буолуой, бэл диэтэр, ол аата, бэлэм сылтах, биир үксүн, айыы даҕаны, таах даҕаны, кэм буолуо, ол иһин да, о.д.а.''Саха тыла. Тыл баайа. Саҥа дорҕооно. Тыл тутула (Филиппов Г.Г., Винокуров И.П.)

## Быһаарыылар
Айан

**Айан**, *аат.* **1.** Ханна эрэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан соруктаах, тэриниилээх). **2.** Сырыыга, суолга сыҕарыйыы тэтимэ.

**Айан кустар** (хаастар, көтөрдөр) - соҕурууттан кэлэр уонна барар көтөрдөр.
Сочинение сахалыы

Аҕам олоҕо Реас Кулаковскай 
Мин санаабар, кинигэ ааттара ааҕаччыга аҕатын нөҥүө хайдах курдук үөрэх наадалаҕын өйдүүргэ уонна олох Ыарананнарыттан толлубат санааны тиэрдэ сатаатабыт бу кэпсээни ааҕан баран, хайдах эрэ ыарахан, киһиэхэ өйдөппөт дии (саныый) санаабатым, онтон ортотугар тиийэн баран, бэйэм интириэһиргэн аахпытым.
бэйэм интириэһиргэн 
м.с
Николай Николаевич Окоемов

**Николай Николаевич Окоемов** — биир бастакы ревком, хорсун партизан, улахан партийнай, советскай үлэҺит этэ. Кини бэйэтэ дьикти эйэҕэс майгылаах, туспа имигэс стиллээх үлэһит этэ. Киһини астыннарар, киһиэхэ ытыктанар салайааччы, үтүө доҕор быһыытынан биллэрэ.

Николай Николаевич урукку Бороҕон улууһугар, Курбуһах нэһилиэгэр, элбэх оҕолоох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо төрөөбүтэ. Үлэни кыайбат, элбэх кыра кэргэттэри ийэлэрэ, аҕалара, үксүгэр ыалларга сүөһу көрөн, сир-солоон, от-мас тиэйэн иитэллэрэ. Кыһалҕаны көрбүт ийэ, ыарыһах буолан эрдэ өлбүтэ. Кини өлөрүгэр аҕыс оҕо тулаайах хаалбыта. Олортон саамай улаханнара 15 саастаах этэ.

1910 сыллаахха, кинилэр олохторуттан чугас сиргэ инородческай народнай оскуола арыллыбыта. Онно оҕолору пансиоҥҥа ылан, бэлэмҥэ олордон уорэтэллэрэ. "Оҕолорбутун хааһына аһатан үѳрэттэрэн баран, биһиэхэ бас биллэриэ суоҕа, ыраахтааҕы сэриитигэр ыытыа", — диэн кыанар ыаллар оҕолорун пансиоҥҥа биэрбэтэхтэрэ. Онон пансиоҥҥа үтүөх-батаах дьадаҥы ыаллар оҕолорун ыыта сатаабыттара. Николай Николаевич ол түбэлтэнэн үөрэххэ киирбитэ. Үс сылынан оскуолатын бүтэрбитэ.

1913 сыллаахха Якутскайга киирэн эрэй бѳҕѳнѳн, кордоһүү-ааттаһыы муҥунан нэһиилэ икки кылаастаах миссионерскай оскуолаҕа ылыллыбыта. Үчүгэйдик үөрэммитэ.

Бүргэс сиэпкэ батыа дуо - оччолорго буолар политическай сабыытыйалар сабыдыаллара кини өйүгэр-сүрэҕэр сырдыгы киллэрэрэ. Сытыы тылланара-өстөнөрө. Таҥара үөрэҕиттэн аккаастанан элбэхтик сэмэлэммитэ. Ити 1916-1918 сыллардаахха этэ. 1918 сыллаахха муус устар ыйга, "үөрэнээччилэр забастовкаларын тэрийсибитин иһин" диэн Николай Николаевич оскуолаттан уһуллубута.

Дьокуускайга, ити 1918 сыллаахха буолуталаабыт политическай сабыытыйаларга кыттыыны ылбыта. Оччолорго үлэҕэ, олоххо улахан ыйааһыннаах, хара үлэһиттэр союзтарыгар чилиэнинэн киирбитэ.

Дойдутугар, Бороҕоҥҥо тахсан, бастаан бэйэтин нэһилиэгэр Курбуһахха нэһилиэк ревкомугар суруксуттаабыта. Онтон 1920-1921 сылларга волревкомна талыллан үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ Бороҕоҥҥо  бастакы партийнай, бастакы комсомольскай ячейкалар, тэриллибиттэрэ. Онно Н.Д. Мигалкины кытта кини биир актыыбынай тэрийээччи этэ.
Табаһыт күнэ

**Табаһыт күнэ** - Саха сиригэр 1936 сылтан  бэлиэтэнэр бырааһынньык.

Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин (ЦИК) бөрөсүүдьүмэ 1936 сыл атырдьах ыйын 20 күнүгэр сылын ахсын сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтииргэ диэн уураах ылыммыт. 1967 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан кулун тутар үһүс баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр буолбут.

1969 сыллаахха Саха сиригэр 360 тыһыынча хотугу таба баара ыйыллар, ол ССРС табатын ахсааныттан 15% ылар эбит. Ол сыл табаны иитииннэн өрөспүүбүлүкэҕэ 28 холкуос уонна 22 сопхуос дьарыктанар эбит. Олортон бөдөҥнөрө: "Аллараа Халыматааҕы" (Нижнеколымский) сопхуос - 36,2 тыһ. табалаах, "Муоматааҕы" сопхуос - 23,4 тыһ. табалаах, "Өлөөннөөҕү" - 28,2 тыһ., "Аллайыахатааҕы" - 23,6 тыһ., Алдан оройуонун "Доҕордоһуу" (Дружба) сопхуос - 9 тыһ. табалаах. 

1964 сыллаахтан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕынан "Саха АССР чулуу табаһыта" (Лучший оленевод ЯАССР) диэн аат (сыбаанньа) иҥэриллэ сылдьыбыт. 1969 сыллаахха диэри 38 табаһыт, биригэдьиир наҕараадаламмыт.

Таба күнүгэр эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, холкуос эбэтэр сопхуос киин уһаайбатыгар транспараан, истиэндэ, эркин хаһыаттарын  ыйыыллара, хаартыска быыстапката баар буолара. Бырааһынньык үөрүүлээх мунньаҕынан аһыллара, киэһэ кулуупка кэнсиэр буолара. Нөҥүө күнүгэр таба сүүрдүүтэ уонна атын күрэхтэһиилэр буолаллара, онно атын нэһилиэктэртэн, оройуоннартан ыҥырыылаах ыалдьыттар кытталлара. Ол кэнниттэн үҥкүү (эбээннэргэ - һээдьэ, эбэҥкилэргэ - дэрэдэ)  буолара.

## Быһаарыылар
Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт (киинэ)

**Мин үрдүбэр күн хаһан да киирбэт** () — Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар олоҕуран Любовь Борисова туруоруутугар сахалыы уус-уран киинэ. Премьерата 2019 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр буолбута. Киинэҕэ сүрүн оруоллары "Тойон кыыл" киинэнэн киэҥ биллиини ылбыт Степан Петров уонна эдэр, саҥа тахсан эрэр артыыс Иван Константинов оонньообуттар. Киинэ "Государственная национальная кинокомпания "Сахафильм" АУ оҥорон таһаарбыт.

## Сюжет
Алтан диэн сүүрбэтин тахсыбыт уол дьонугар убайа кэлэн чэйдии олорон уолларын Алтаны Лаптев муораҕа баар звероферматыгар биир ый үлэҕэ кэпсэтэр. Алтан куорат олоҕор үөрэммит буолан ыраах барыан сөбүлээбэт, эрээри ордук дьиэ иһинээҕи сыһыаннарыгар бүүрүүкээбит, аҕатын бырастыы гыммат санаата ордук баһыйар буолан барсар. 

Зверофермаҕа Гоша диэн үлэһит баар, уруу киэһэтин тэрийээри биир ыйга көҥүллэппит. Убайа хас биирдии хамсаныытын төлөппүөн нөҥүө көрө-истэ сылдьар курдук модьуйан Алтаны соҕотох хаалларан бараллар. Сарсыныгар Гоша доҕотторо "мальчишниктыы" кэлэллэр. Доҕордоро суоҕун иһин төлөппүөн нөҥүө кэпсэтэн бэлиэтииллэр. Звероферматтан тэйиччи турар үүтээн абааһылааҕын туһунан кэпсииллэр. 
Онтон сылтаан Алтан сүгүн-саҕын буолбакка үүтээни чинчийэр. Кэлин биллибитэ, Байбал диэн кырдьаҕас киһи олорор эбит.

Байбал бүтэһик күннэрин олоро арыыга кэлэн олохсуйбут, кэргэнэ Маайыс көмүллүбүт сирин аттыгар хараллыан баҕарар. Алтантан ити бүтэһик баҕа санаатын толороругар көрдөһөр. Алтан бастаан буолуммат, кэлин сөбүлэһэр, эрээри, өлүөн иннинэ күн аайы хас биирдии баҕа санаатын толорорунан дьарыктанар. "Хаһан да туолбат баҕа санаатын" - байҕалга тыы түҥнэстиитигэр сүтэрбит үс саастаах кыыһа көстөн, тиийэн кэлиэҕин баҕарарын толорорго күһэллэллэр. Ютубка канал арыйаллар, элбэх көрөөччүлэр интэриэстэрин тардаары вайнары (быстах киинэлэри) усталлар.

Биирдэ "канал14" суруналыыһа "Байбал кыыһа көһүннэ" диэн биллэрэр да, атын, 16 саастаах тулаайах кыыс буолан хаалар...

## Оруолларга
Степан Петров, Иван Константинов.

## Рейтинг
Москубатааҕы киинэ бэстибээлигэр икки бирииһи ылбыта.

## Кириитикэ
Кириитикэ үксүгэр хайгыыр. Киинэҕэ олох уонна өлүү охсуһуута, уустук өйдөбүллэр бэрт кэбэҕэс, сырдык тылынан этиллибиттэрин бэлиэтииллэр. Оператор Семен Аманатов бу сырыыга бэйэтин саҥа өрүтүн арыйбыта ахтыллар. Киинэ продюсердааһын өттүнэн эмиэ чопчу табыллыбытын, үчүгэйдик толкуйдаммытын ахталлар. Режиссер дебюта дииллэр эрээри, Любовь Борисова уһуннук бу киинэ эйгэтигэр эриллэ  сылдьыбыт сиппит-хоппут киһи, онон киинэтэ да оннук буолбут диэн этэллэр.

Ол да буоллар атын санаалаах дьон эмиэ бааллар. Бэстибээлгэ анаан уһуллубут киинэ да дииллэр. Оннооҕор намыһах таһымнаах диэччилэр бааллар. Холобур, оннук дьон этиитин киновед Александр Шпагин бэйэтин интервьютугар эппит. Кини санаатыгар киинэ соцреализм халыыбынан уһуллубут "мүөттээх оҕонньор сыыһын" туһунан. Аһара позитивнай буолбут, онон үрдүк таһымҥа тахсар кыаҕа суох диир.

## Быһаарыылар
Андрей Аршавин

мини|«Зенит» хамаанда5а
**Андре́й Серге́евич Арша́вин** (1981 сыллаахха ыам ыйын 29 күнүгэр Ленинград куоракка төрөөбүтэ) — нуучча чулуу футболиhа, урукку Арассыыйа хомуур хамаандатын капитана. 2008 сыллаахха Россия спордун заслуженнай маастарын нуорматын толорбута. Хас да төгүллээх дойду саамай уһулуччу футболиһа. 2009 сыл ахсынньы 5 кунугэр «Клуб 100 российских бомбардиров» киирбитэ. 

"Зенит", "Арсенал", "Кубань", "Кайрат" футбол талыллыбыт хамаандаларыгар ситиьиилээхтик онньообута. Ол сылдьан 2008 сыллаахха Европа футболга чемпионатын кэнниттэн, Европа суумэрдэммит сборнайыгар киирбитэ. Андрей Аршавин Арассыыйа хомуур хамаандатыгар 74 матч кыттыылаа5а. 17 гол киллэрбитэ, 20 гол киллэриигэ көмөлөспүтэ. 34 матчы кыайбыта, 22 тэҥнэһиилээх, 15 хотторбута.
Васильев Александр Ильич

Васильев Александр Ильич - маҥнайгы курс устудьуона. 
2000 Бала5ан ыйын 12 кунугэр Чурапчы улууьугар торообут. 2007 сыллаахха Чурапчы улууьун Чакыр дэриэбинэтигэр Эрилик Эристиин аатынан оскуола5а маннайгы кылааска киирбит онтон Чурапчы улууьун 1 Харбалаах Болот Боотур аатынан оскуола5а иккис кылааска сыл анара уорэнэн баран Сылан дэриэбинэтин Улахан Куол учаастагар иккис кылааьы бутэрбитэ ол кэннэ куьун эмиэ Чакыр оскуолатыгар уорэнэн иьэн кыьыныгар Дириннэ Доосо аатынан АГРО оскуола5а киирэн баран онно бутэрэр. История, общество БКЭ-лэрин  туттаран Максим Кирович Аммосов аатынан Хотугулуу Илинни Федеральнай Университета туттарсар уонна хайдах эрэ танара комотунэн уорэххэ киирэр. Ол кэнниттэн киирэн баран сурдээх элбэх кыыьы бэлиэтии корор, ол гынан баран биир да кыыьа Александр Ильичы бэлиэтии корбот, онтон сылтаан уол сурэгэ ыалдьар, ол ыарыытын аьардаары аьыы утахтары иьэн бэйэтин уоскутунар буолбута. Билигин син онтон мантан тардыьан нэьиилэ уорэнэн сылдьар уонна олох хайдах эмит туох баар кууьунэн, бутэрэн идэлээх учуутал буолуохтаах.
Ромео уонна Джульетта

**«Роме́о уонна Джулье́тта»** () — Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы.

Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ.

Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар.

Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.
Билээгэ

альт=Байыаннай билээгэ|мини|Билээгэ
**Билээгэ** (нууччалыыттан *фляга*) — убаҕас веществону тутар иhит. Yксүн ньолбуһах уонна хаптаҕай буолар. Таhа тимир эбэтэр өстүөкүлэ тааhа буолар.  

Чаастатык билээгэ бириhиэн, тирии эбэтэр боолдьох тастаах уонна тутар курдаах буолар. 

хаҥас|мини|Фляга (бидон) для молочных продуктов

Россияҕа (эрдэтээги Сэбиэт былааhыгар) билээгэ диэн үүт кутар бөтүөнү ааттыыллар эбит.

## Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар
мини|Немецкая эрзац-фляга, которая давалась солдатам в поздних стадиях Первой мировой войны — 1918. Фляга сделана из зеленоватого выдувного стекла. Она плохого качества: неровной формы и с большим количеством воздушных пузырей. Мешочек (чехол) из брезента, сделанный из бумажной ткани так же как и ремешок

Нуучча ыраахтааҕы аармыйатыгар, буойуттар бэйэ билээгэлээх буолаллар эбит, тимиртэн эбэтэр өстүөкүлэ тааhыттан, бирикээс олохтообут ирдэбилин кытта сөп түбэhэр гына оҥоhуллубут буолар,  1802 сылга тимир уу тутар иhиттэр уу таhар билээгэ диэн ааттаналлар эбит уонна саллаат сүгүү суумкатыгар баайыллар эбит, онтон өстүөкүлэ тааhыттан оҥоhуллубут билээгэни хара арыылаах кыраасканан кырааскаланар эбит уонна уҥа сарынынан кэтиллибит курга баайыллан хаҥас ойоҕоско, өттүк кэннигэр ыйанан турар эбит (1862 сылтан).

1899 сылтан армияга биир кэлииминэн халыыптаммыт алюминиевай сукуоннай хаалаах уонна аhыллар-сабыллар бүөлээх билээгэ туттууга киирбит.

## Сэбиэскэй уонна Российскай армияҕа
Сэбиэскэй армияҕа билээгэ былаас үбэ-мала буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саллааттар үксүн өстүөкүлэ тааhынан оноhуллубут билээгэнэн тутталлар эбит, онтон, аллюминиевай биир кэлииминэн халыыптаммыт күөх билээгэ кэлбит. Бэс ыйын 21 күнүттэн 2011 сылга аҕа дойдуну көмускээhин министерстыбата № 888 Приказ таhаарбыт «Об утверждении Руководства по продовольственному обеспечению военнослужащих Вооружённых Сил Российской Федерации и некоторых других категорий лиц, а также обеспечению кормами (продуктами) и подстилочными материалами штатных животных воинских частей в мирное время»
1959 сылга котелок иhигэр киирэн хомук буолар билээгэни таhаарбыттар. 1989 сылга билээгэ таhын көрүҥэ эмиэ уларыйбыт. 
Хомуллубут былаhыанньатыгар кээмэйэ: 182 × 160 × 90 мм, таhа пищевой алюминийтан оҥоhуллар буолбут. Билээгэ киэҥэ 1 литрэ, ыйааhына 220 г.
мини|Фляга с матерчатым чехлом (справа)
Хомуллубутун кээмэйэ:

: иччитэх — 560 г.
: уунан туолбут — 1,560 г.
: таhын кытта уута суох — 640 г.
Максимов Алексей Прокопьевич

**Максимов Алексей Прокопьевич** – Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа, Доллу нэһилиэгин Горькай аатынан колхуоһун бэрэстээтэлэ. 

### Сэрии иннинэ олоҕо

Алексей Прокопьевич Максимов Мэҥэ-Хаҥалас улууhун Доллу нэhилиэгэр 1906 с. кулун тутар 17 күнҥэ төрөөбүтэ. 1927 сыллаахха Татьяна Яковлевна Игнатьеваны кэргэн ылар. 

### Сэрии кэмигэр

От ыйын 1942 с. А.П. Максимов армияҕа ыҥырыллыбыта. 1943 сыллаахха олуннньу Сталинград куораты босхолооһунҥа сэриилэьэ сылдьан  ыараханнык бааьыран, уьуннук госпитальга эмтэнэн, ыам ыйыгар демобилизацияланан дойдутутугар теннубутэ. 

### Кэлбитин кэннэ

1944 с. Горькай аатынан колхуос үлэҕэ үрдүк көрдөрүүлэрин түмүгүнэн социалистическай куоталаҺыыга бастаан Саха АССР Совнарком көhө сылдьар Кыhыл Знамятын ылбытта. Колхуоhа салайан олорбут 13 тахса сылларын усталаах-туоратыгар колхоз кыаҕырар, уунэр-сайдар. 1959 с. сааhыран өлөр.

### Өйдөбүнньүк

#Ол да иьиттэн, Тумул нэhилиэгин биир сурун уулуссата Максимов Алексей Прокопьевич аатын сугэр.
#Тумул орто оскуолата кини аатын сюгэр
#Тумул орто оскуолатыгар сыл айы учугэйдик уерэнэр оҕолорго кини аатынан стипендияны ыларлар.

### Наҕараадалара

*1943 сыллаахха түүлээх булдугар ситиһиилэрин иһин»;Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга;
*1945 сыллаахха «Германияны кыайыы иһин» мэтээл;
*1945 сыллаахха «Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ килбиэннээх улэтин иьин» мэтээл
*1946 сыллаахха «Суол туйгуна» бэлиэ
*1947 сыллаахха балык булдугар ситиһиилэрин Саха АССР Совнаркомун Махтал суруга;
*1947 сыллаахха Саха АССР Верховнай Советын Бочуотунай грамотата
Адель (ырэhыт)

**Адель Лори Блу Адкинс** () (1988 сыл ыам ыйын 21 күнүгэр Тоттенхемҥа, Лондон таһыгар, Холбоһуктаах Хоруоллукка төрөөбүт) Англия соул, джаз, контральто ырыаһыта.
Адель Кройдон куоракка 2006 сылыгар БРИТ оскуоланы бүтэрбитэ. 2006 сыл от ыйыгар "Платформ магазин" диэн сурунаалга икки ырыатын таһаарбыта.[1] Оскуоаны бүтэрэн баран табаарыстарын Джэк Пеньате ону тэҥэ Джейми Ти, Рауль Мидон, Девендра Банхарт, Эймос Ли уонна Кэрон Энн буолан Англия үрдүнэн араас куораттарыгар кыракый оруоллары оонньуур буолбут. 2007 сыл алтынньытыгар бастакы хедлайнер быһыытынан кыттыбыта.
Бастакы альбому аата Hometown Glory диэн эбит. Ол аата "Төрөөбут куоратым албан аата"'. Ол альбом ырыалара сүнньунэн Тоттенхем туһунан эбит. Альбому 2007 сыл Алтынньы 22 күнүгэр таһаарбыттар. Ол кэнниттэн Адель XL
Recordings диэн музыкальнай лэйблы кытта илии баттаабыт. 2008 сыл Тохсунньутугар иккис синглын Chasing Pavements таһаарбыт.\
Ол кэнниттэн MySpace социальнай ситимҥэ олус ситиһиилээъ буолбут. Лили Аллены холобур оҥостон интернетка медиафокус ылбыта, уонна дьон ырыалар туһунан тугу толкуйдуурун туттар буолбут. BBC2 канаалга Later With Jools Holland шоуга Daydreamer ырыаны ыллаан Пол Маккартнины уонна Бьоркы кытта кыттыбыта. 2007 сыл ахсынньы 7 күнүгэр Friday Night with Jonathan Ross шоуга Chasing Pavements ырыаны толорбута.
Онтон 2007 сыл ахсынньы 10 күнүгэр Брит Авардс диэн олус престижнай бириэмийэ хаһаайката буолбута.[2][3] 2008 сыл тохсунньутугар саҥа Эйми Уайнхаус уонна 2008 сыл куолаһа диэн Би Би Си канал ааттаабыта. [4]
Ис хоһооно
 
Discography
Ырыалара
Альбомнара
Сыылкалар
Атын уэбсайттар
Discography
 
Ырыалара
Hometown Glory - 2007 сыл алтынньы 22 күнүгэр тахсыбыта
Chasing Pavements'" - 2008 сыл тохсунньу 21
Cold Shoulder - 2008, муус устар 28
Make You Feel My Love - 2008 сыл алтынньы 27
Rolling in the Deep - 2010 сыл сэтинньи 29 (Billboard чарт бастакы миэстэтигэр 2011 сыл ыам ыйын 21 - от ыйын 8 турбута)
Someone Like You - 2011 кулун тутар (төрөөбүт Англиятыгар бастакы нүөмэргэ тиийбит ырыа)
Альбомнара
  19 2008сыл тохсунньу 28 күнэ[5]
1.	"Daydreamer"
2.	"Best For Last"
3.	"Chasing Pavements"
4.	"Cold Shoulder"
5.	"Crazy For You"
6.	"Melt My Heart To Stone"
7.	"First Love"
8.	"Right As Rain"
9.	"Make You Feel My Love"
10.	"My Same"
11.	"Tired"
12.	"Hometown Glory"	  21 2011 сыл тохсунньу 19 күнэ
1.	"Rolling in the Deep"
2.	"Rumour Has It"
3.	"Turning Tables"
4.	"Don't You Remember"
5.	"Set Fire to the Rain"
6.	"He Won't Go"
7.	"Take It All"
8.	"I'll Be Waiting"
9.	"One and Only"
10.	"Lovesong"
11.	"Someone Like You"
Урицкай Моисей Соломонович

**Урицкай Моисей Соломонович** - идэтийбит өрөбөлүссүйэниэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көхтөөх кыттыылааҕа, өр кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута.

1873 с. Украинаҕа Черкассы куоракка төрөөбүтэ. 13 сааһыгар олохтоох прогимназияҕа киирэн ситиһиилээхтик бүтэрэр, Онтон Үрүҥ Сыаркап диэн сиргэ гимназияҕа үөрэнэр. Онно өрөбөлүүссүйэ идиэйэлэригэр угуйуллар. Онтон Киевтээҕи үнүбэрсиэт юридическэй бакылтыатыгар киирэр. Манна устудьуоннар социал-демократтыы куруһуоктарын көхтөөх чилиэнэ буолар. 1897 бэлиитикэҕэ үлэтин иһин хаайыллар уонна Саха уобалаһыгар Өлүөхүмэ уйуоһугар көскө ыытыллар. 

Түөрт сылтан ордук олорбут Чокуур сэлиэнньэтин кэлин сэбиэскэй былаас саҕана Урицкай диэн ааттаабыттара. 

1903 с. РСДРП II сийиэһин кэнниттэн меньшевиктэргэ кыттыспыта. 1905 с. Петербуурга аҕытаассыйалыын үлэнэн дьарыктаммыта. Ол сылдьан тутуллан Красноярскайга көскө ыытыллыбыта. Онно Красноярскайдааҕы Сэбиэт бэрэстээтэлинэн талыллыбыта. Иккис аан дойду сэриитин иннинэ эмиграциялаабыта. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Петрограадка төннүбүтэ. Бассабыыктарга кыттыспыта. Хомуньуус баартыйа VI сийиэһигэр Киин кэмитиэт чилиэнинэн талыллар уонна өктөөптөөҕү сэбилэниилээх бастаанньаны тэрийсибитэ.

Бириэстээҕи эйэлэһиини утарбыта. 

Петрограадтааҕы контреволюцияны, үсүпүкүлээссийэни уонна сабатааһы утары охсуһар ЧК бэрэстээтэлинэн ананар. Бу дуоһунаска аһара кытаанахтык туттубутун-хаптыбытын иһин 1918 сыл атырдьах ыйын 30 күнүгэр эсердар өлөрбүттэр.

## Быһаарыылар
Күһүҥҥү долгураҥ

**Күһүҥҥү долгураҥ** – Күннэй ырыата.

## Тыллар
*Сир тиһэх мичээрин иҥэрэн
Саһарбыт сэбирдэх тоҕунна,
От үрэх ууларын оһуордаан
Курустук уйдара уһунна.

Тыаһа суох бу мааны ардахтан,
Дууһаны угуйар чуумпуттан
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн... 
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн…*

Хос ырыата:

*Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...

Ол дьикти долгуҥҥа бигэтэн
Оҕочоос сүрэҕим сырдаата,
Саһархай, саһархай алыпка
Мин санаам ардаҕа умуста...
Тылынна күһүҥҥү долгураҥ,
Ураты уйаҕас дьүрүскэн… *

Хос ырыата:

*Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Бу кэрэ түгэни илдьээри,
Букатын куоттара сүтээри
От үрэх оһуордаах сүүрүгэ
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...
Ыксаама дуу бүгүн, ыксаама...*
Бавария (футбол кулууба)

thumb|200px|Бавария Мүнхен эмблемата

**Бавария Мүнхен** (; ниэмэстии: ) диэн Германия Мүнхен куоратыттан төрүттээх профессионал футбол кулууба. 1900 сылга Германия Футбол холбоһугун көмөтүнэн тэриллибитэ. Германия уонна Аан Дойду үрдүнэн бастыҥ футбол кулууптарыттан биирдэстэрэ буолар.

«Бавария» ХХ үйэҕэ ФИФА Аан дойду кулууптар рейтингыгар үһүс оруҥҥа турар, Kicker сурунаал рейтингыгар - төрдүс орун. Ол курдук IFFHS Дьобуруопа ХХ үйэ бастыҥ кулууптарын рейтингыгар - бэһис орун.

"Бавария" Германия бастыҥтан бастыҥ футбол кулууба буолар. Кини 34 чемпион титулун, 20 Германия куубагын, 3 Дьобуруопа чемпионнарын куубагын уонна 6 Чемпион Лигатын куубагын бас билээччитэ. 2013 уонна 2020 сылларга "Бавария" кулууп аан дойдутааҕы чемпионатыгар кыайбыта.

## Стадиона
мини|Альянс Арена

1945 сылга дылы "Бавария" Мүнхен куорат стадионугар оонньуур этэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр, стадион хаста даҕаны бомбалааһыҥҥа түбэспитэ.   

1972 с. сайыҥҥы Олимпиада буоларыгар Мүнхеҥҥа 79 тыһыынча киһини батарар Олимпия стадионун туппуттара. Бу стадион 2002 с. диэри "Бавария" сорумдьу стадиона этэ.

2002 сылга «Мүнхен 1860» кулуубу кытта кыттыһан «Альянц Арена» стадион тутуллубута. «Альянц Арена» УЕФА 4 категориятын стандартарыгар сөп түбэһэр.

## Ситиһиилэрэ
### Германия
* **[[Бундеслига|Германия чемпионата]]**
** **34 төгүл чемпион (рекорд):** 1931/32, 1968/69, 1971/72, 1972/73, 1973/74, 1979/80, 1980/81, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1988/89, 1989/90, 1993/94, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2024/25
** 10 төгүл вице-чемпион: 1969/70, 1970/71, 1987/88, 1990/91, 1992/93, 1995/96, 1997/98, 2003/04, 2008/09, 2011/12
* **[[Германия куубага]]**
** **20 төгүл кыайыылаах (рекорд):** 1956/57, 1965/66, 1966/67, 1968/69, 1970/71, 1981/82, 1983/84, 1985/86, 1997/98, 1999/2000, 2002/03, 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19, 2019/20
** 4 төгүл финалист: 1984/85, 1998/99, 2011/12, 2017/18
* **[[Германия суперкуубага]]**
** **11 төгүл кыайыылаах (рекорд):** 1987, 1990, 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021, 2022, 2025
* **[[Германия лигатын куубага]]**
** **6 төгүл кыайыылаах (рекорд):** 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007
** 2 төгүл финалист: 2006, 2010

мини|1974, 1975, 1976 сыллардааҕы үс Дьобуруопа трофейа

### Дьобуруопа
* **[[УЕФА чемпион куубага|Дьобуруопа чемпионнарын куубага]]**
** **6 төгүл кыайыылаах:** 1973/74, 1974/75, 1975/76, 2000/01, 2012/13, 2019/20
** 5 төгүл финалист: 1981/82, 1986/87, 1998/99, 2009/10, 2011/12
* **[[Куубактаахтар куубага]]**
** **Кыайыылаах:** 1966/67
* **[[УЕФА куубага]]**
** **Кыайыылаах:** 1995/96
* **[[Дьобуруопа суперкуубага]]**
** **2 төгүл кыайыылаах:** 2013, 2020

### Аан дойду
* **[[Континеннардааҕы куубак]]**
** **2 төгүл кыайыылаах:** 1976, 2001
* **[[ФИФА кулууп аан дойдутааҕы чемпионата]]**
** **2 төгүл кыайыылаах:** 2013, 2020

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сорумдьу сайт
* "Бавария" туһунан нууччалыы тылынан портал
* "Бавария Мюнхен" Россия фан-сайта
Эр дьон уонна дьахтар

Таҥара эр киһини айан баран: «Мин мантан элбэххэ сатабыллаахпын» диэн баран дьахтары айбыта.
Адела Сент-Джонс (Б.Роуз "Бэргэн этии кинигэтэ", 1979)*

Биир лааҕыры көрөргө-харайарга сүүс эр киһи наада, оттон биир диэни көрөргө-харайарга биир дьахтар сөп оҥорор.
Роберт Ингерсолл "Дом"*

Ортоһуор эр киһини кытта тэҥнээтэххэ, дьахтар сиппит-хоппут харамай.
Сирил Норткот Паркинсон "Паркинсон сокуоннара"*

Өскөтүн дьахталлар ис дууһа да, эт-хаан да  өттүнэн эр дьон курдук сиримсэх эбиттэрэ буоллар, аан дойдуга киһи-аймах сүтэн симэлийиэ этэ. 
Бернард Шоу "Киһи уонна киһини таһынан киһи"*

Дьахтар барытыгар сатабыллаах, эр дьон онтон атыныгар 
Анри Ренье "Кини, эбэтэр Дьахтар уонна таптал"*

Дьахтар күүһэ барыта  - эр дьон мөлтөҕөр 
Вольтер "Недотрога"*

Мин бу дьахтар сылааһыгар сууланан олоҕум тухары олоруом этэ.
Жюль Ренар "Күннүк"*

Эр киһи дьахтары таптыыр. Дьахтар оҕотун таптыыр, оҕо кутуйаҕы таптыыр, оттон кутуйах кими да таптаабат.
Эйлис Эллис Би-би-си биэриигэ "Бэлиэтинньик"*

Туохха да итэҕэйбэт киһиэхэ киниэхэ итэҕэйэр дьахтар наада. 
Ойген Розеншток-Хесси (У.Х.Оден."Биир эйгэ: уопсай миэстэ кинигэтэ", 1970)

Баайа барыта баар эр киһиэхэ күндү бэлэх – бу баайы туохха барыырын билэр дьахтар.
Э.Маккензи "Суруйааччыларга уонна араатардарга аналлаах 14000 этии"

Биир да эр киһи хайа да дьахтары атын дьахтар билэрин курдук билбэт.
Роберто Джервазо "Саҥарар чөҥчөҥө"

Хас биирдии эр киһиэхэ бу олоххо үс кэрэ аҥаар наада. Ол кини ийэтэ, ойоҕо уонна саатар биир, кинини эр киһи курдук көрөр дьахтар
Габриэль Лауб "Кыйахаммыт логика: Бэргэн этиилэр"*

Эр киһинэн туох даҕаны ,дьахтар эр киһи туһугар эмсэҕэлэнэрин курдук, чэпчэкитик сыаналаммат
"Таптал бэргэн этиилэрэ" (Мюнхен, 1979)

Дьахтар – эр киһиэхэ олох кумах куйаарын ааһарыгар көмөлөһөр тэбиэн.
Патнем Уил "Бобуулаах кыраныысса"

Эр киһиэхэ лаампа курдук холбонор уонна арахсар дьахтар наада
Ян Фленинг (Д.Пирсон "ян Фленинг олоҕо")
Саха уобалаһын фотографтара

1875-1917 сылларга Саха уобалаһыгар үлэлии сылдьыбыт фотографтар уонна фотоательелар испииһэктэрэ

* АТЛАСОВ К.А. | 1908–1911
1909–1911 — Дьокуускай, Соборнай уулусса

* БРАТЧИКОВ Иван | 1888–1911
1908–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.

* КАБРИЦКАЙ И. | 1875–1875
1875 — Дьокуускай

* ЛОЗЯНОВ | 1903–1903
1903 — Дьокуускай

* ОЛЕНИН П.В. | 1908–1911
1908 — Дьокуускай, Прав­ленскай улу.
1909–1911 — Дьокуускай, Прав­ленскай уул.

* ОСМОЛОВСКАЯ Агриппина | 1899–1899
1899 — Дьокуускай

* ПЕТРОВ Я. | 1882–1888
1882–1883 — Дьокуускай

* ПРИЮТОВ В.П. | 1908–1913
1908–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.
1913 — Дьокуускай, Большой уул.

* ПРОНЕВИЧ В. | 1913–1913
1913 — Дьокуускай, Большой уул.

* РЕШЕТНИКОВ | 1908–1911
1909–1911 — Дьокуускай, Полицейскай уул.

## Өлүөхүмэ уокуруга

* ЕРЕСЬКО Ерофей — Өлүөхүмэ | 1897–1910

* ВЕРНЕР Эрнест — Тихоно-Задонскай бириискэ | 1899

* ГОРОХОВА Глафира — Бодойботооҕу резиденция | 1899
Успенский прииск / Бодойботооҕу резиденция

* ГОРОХОВА Глафира — Успенскай бириискэ уонна Бодойботооҕу резиденция | 1899
Успенскай бириискэ / Бодойботооҕу резиденция

## Атыттар
Маны таһынан хаартыскаҕа атын соруктаах эмиэ түһэрэллэрэ, холобур этнографияҕа анаан.
* Виташевскай Н.А. 1883 - 1897 сыллардаахха түһэрбит хаартыскаларын Сибиряков эспэдииссийэтин уонна Арассыыйа көмүс бырамыысыланнаһын уопсастыбатын Алланнааҕы эспэдииссийэтин альбомун быһыытынан "Якутский край" диэн ааттаан таһаартарбыта (Ярославскай аатынан холбоһуктаах түмэлгэ харалла сытар).

## Быһаарыылар
Ага (киинэ)

**Ага** () — Германия, Франция, Болгария кыттыылаах устуллубут сахалыы киинэ.

Режиссер Милко Лазаров (Болгария). Продюсердар (сопродюсердар): Веселка Кирякова, Эйке Горечка, Кристоф Кукула, Гийом де Сей, Любовь Борисова (II), Сардана Саввина

Саха сиригэр 2017 сыллаахха устубуттара. Биэс артыыс оонньуур, бары сахалар: Михаил Апросимов, Сергей Егоров, Феодосия Иванова («Костер на ветру» киинэҕэ дебюттаабыт артыыс) уонна Галина Тихонова. 

Киинэ саха тылынан саҥарар. Премьерата 2018 сыл олунньу 23 күнүгэр Берлиҥҥэ (Германия) уонна 2018 сыл сэтинньи 21 Каирга (Египет) бэстибээллэргэ буолбут . Берлиннээҕи киинэ бэстибээлигэр киинэ уһулааччылар, ол иһигэр сүрүн оруолу толорооччу Михаил Апросимов кыһыл дорожканан хаампыппыттар. Бүгүҥҥү күҥҥэ араас аан дойду киинэ бэстибээллэригэр 10 бирииһи ылла. 

Саха сиригэр, Арассыйаҕа көстө илик. Арассыыйа атыыластаҕына көстүөхтээх. Францияҕа, Германияҕа, Болгарияҕа прокаакка көстө турар. Ону таһынан Канаада, Япония, Финдляндия уонна АХШ Аляска штаата көрдөрөөрү дуогабар түһэрсибиттэр. көдөрүүгэ. 

## Сүдьүөтэ
Хоту олорор ыал туһунан. Булчут Нанук уонна кини ойоҕо Седна туундараҕа олороллор. Седна өлөр охтуутугар сытар уонна барбыта ырааппыт кыыһын тиһэҕин көрүөн баҕарар. Кыыстара Аага дьонун быраҕан алмааһы хостуур сиргэ үлэлии барбыта быданнаабыт. Нанук буоллаҕына кыыһыгар өһүрбүтэ ааспакка кини туһунан биир да тылы быктарбат.

## Оруолларга
* Михаил Апросимов – Нанук
* Феодосия Иванова – Седна
* Сергей Егоров – Чена
* Галина Тихонова – Аага
* Афанасий Клаев – суоппар

## Бириистэрэ
* 2018 - Гран-при, Fajr International Film Festival (Ираан, Тегеран) (2018).
* 2018 - Гран-при, Best Film Award (Сараево).
* 2018 - Гран-при, романтикалаах киинэлэр бэстибээллэрэ. Кабур, Франция.
* 2018 - «Көмүс суор» (Золотой ворон) Аан дойдутааҕы арктика бэстибээлин бирииһэ, Анаадыр, Чукотка.
* 2019 - "Уһулуччу оператор", «Восток — Запад. Золотая арка» киинэ бириэмийэтэ.
* 2019 - Уһулуччу киинэ, "Көмүс лиипа" (, ) аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ (Стара Загора, Болгария)
* 2019 - Михаил Апросимов - уһулуччу оруол, The Golden Linden аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ

## Киинэ туһунан этиилэр
Михаил Апросимов: Бэйэбитигэр көстүбэтэ хомолтолоох. Үлэм иһин ботуччу төлөөбүттэрэ, киһи мыыммат. "Под ключ" даача туттубутум.

## Быһаарыылар
Апросимов Михаил Михайлович

**Апросимов Михаил Михайлович** (07.07. 1950) — дыраама тыйаатырын, киинэ артыыһа. СӨ үтүөлээх артыыһа, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 

Саха АССР Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук нэһилиэгэр 1950 сыллаахха, от ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1974 с. М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүкү учуулуссатын бүтэрбитэ. 1974 – 1999 сс. Ньурба көс тыйаатырыгар үлэлээбитэ, 60 оруолу толорбута.  1999 сыллаахтан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар үлэлиир. 

## Айар үлэтэ
#### Тыйаатырга сүрүн оруоллара:
Арсан Дуолай – «Кыыс Дэбилийэ» олоҥхо; Нараган –«Лоокуут уонна Ньургуһун» Т. Сметанин; Дьэкиим – «Игра  жизни», старик Иван – «Дьадаҥы Дьаакып» Алампа; Орган – «Хаарыан хампа күөх кытылым» Ч. Айтматов; Пантолене- «Король Олень» К. Гоцци; Лобенгула- «Свободы жаркий день», Роман- «Кэпсээнтэн кэпсээн» С. Омоллоон; доҕор- «Суор» Н.Лугинов; Чебутыкин- «Три сестры» А. Чехов; Абдулла – «Расцвел бы вновь подснежник» Ф. Буляков;  Бальбоа – «Деревья умирают стоя» А. Касон;  Харлампьевич — «Случай на озере Сайсары» Е.Неймохов; человек Крутицкого – «На всякого мудреца, довольно простоты» А. Островскай; Петр – «Власть тьмы» Л. Толстой; Аверенский- «Я вернусь…», Енохов- «Кэт Марсден. Ангел милосердия», Данилов — «Прости отец, прости…», учуутал- «Учитель», Ефремов – «Три реалиста» В. Харысхал;   ойуун- «Хара кыталык» Кындыл; Бакыыса – «Сын вечного неба Василий Манчаары» А. Дойду; лекарь –«Король Лир» В. Шекспир; Саввин-  «Бүгүн эбэтэр хаһан да…» Д. Наумов;  Булм- «Цирк Альберти» И. Бергман; Тоэк- «Дух земли» П. Ламутскай; повар – «Хунны» Н. Лугинов; крестьянин – «Мамаша Кураж и ее дети» Б. Брехт;   Николай – «Төлкө» Н. Якутскай; Егор Егорович- «Максим» С. Данилов, В. Протодьяконов. Н.Лугинов, Д. Наумов, В. Харысхал, Е. Алексеев.

#### Киинэҕэ оруоллара:
Хаартыһыт — «Хара мааска» реж. Н. Аржаков, ойуун- «Тыал баарын тухары» реж. С. Потапов; Егор – «Травоядные» реж. С. Ермолаев; 2017 сыллаахха "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолга уһуллубута.

#### Кинигэлэрэ:
«Одун  хаан оҥоһуутунан»,  «Сүрэхтэн сүппэт түгэннэр». Маны таһынан тыйаатыр артыыстарын туһунан ыстатыйалар ааптардара.



## Наҕараадалара
2019, бэс ыйа - Уһулуччу оруол - "Көмүс лиипа" (, ) аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлэ (Стара Загора, Болгария) "Ага" диэн киинэҕэ сүрүн оруолун иһин.

## Быһаарыылар
Болгаар тыла

**Болгаар тыла** (*български език*, *bălgarski ezyk*, ааҕыллара []) — болгаардар тыллара, соҕуруу славян тылларыгар киирсэр. Билигин сүнньүнэн Болгарияҕа саҥараллар. 
Македонияны кытта ыкса сибээстэһэн (Илиҥҥи-соҕуруу славян тыллара), Балкаан тыллар дьиэ кэргэнин чилиэнэ буолар. Бу икки тыл атын славянскай тыллартан уратылаахтар: уларыйыылар падежтара суохтар, суффикс тубэлтэтин сайыннарбыттар уонна туохтуур инфинитивтара суох буолууларын ситиспиттэр, ол гынан баран кини салгыы боротокуол систиэмэтин сайыннарарбыттар. Маннык биир дьоһун ситиһиитинэн информация кодексатын дакаастыыр туохтуур форматын иһитиннэрии буолар: *туоһу*, *түмүк* эбэтэр *иһитиннэрии*.

Билигин Болгария официальнай тыла, 2007 сылтан Эуропа Холбоһугун официальнай тылларын ахсааныгар киирэр. Уонна атын дойдуларга тарҕаммыт.

## Сурук-бичик
300px|thumb
Болгаар алпабыыта (*българска азбука*) олоҕуран кириллица сытар, 30 буукубаттан турар:

## Быһаарыылар
Романов Тит Васильевич

**Романов Тит Васильевич** — биллиилээх хирург-травматолог быраас.

Тит Васильевич 1937 сыллаахха от ыйын 15 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Ходоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 
Аҕата Василий Дмитриевич тимир ууһа этэ, 1943 с. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ өлбүтэ. Оттон ийэтэ уолун төрөөт ыалдьан өлбүтэ. Төгүрүк тулайаах уол аҕатын балтыгар Гаврильева Арина Дмитриевнаҕа иитиллиибитэ. Уол ийэтэ эмиэ уус эбитэ үһү. Муостан баттах тараанар тарааҕы, удьурхайтан хамса онороро үһү. 

1955 сыллаахха Майа орто оскуолатын бүтэрэр. 

1955-1959 сылларга Саха государственнай университетын, педагогическай институтугар, биологическай факультетыгар үөрэнэр. 
1959-1962 сылларыгар Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Матта уонна Балыктаах орто оскулаларыгар биолигия уонна химия учууталынан улэлиир. 

1962-1967 сылларыгар Саха государственнай университетын, Медицинскай институгар үөрэнэр.

1967-1969 сылларыгар травматология уонна ортопедия ординатуратын хирургия кафедратыгар  ааспыта. 

1969 сыллаахха С. Оржоникидзе аатынан Дьокуускай куорат клиническай балыаһатыгар травматолог бырааһынан анаммыта.  
1971 сыллаахха травматология салаатын сэбиэдиссэйэ. 

1976 сыллаахха врачтар билиилэрин сайыннарар Москватааҕы институкка итии ууга буһуу, уокка сиэтии курдук ыарахан оһоллорго түбэспиттэри эмтээһиҥҥэ балтараа ыйга курсу барар.
1978 сыллаахха үрдүк квалификационнай категориялаах травматолог-ортопед быраас ата иҥэриллэр.  

1983 сыллаахха Саха республиканскай балыаьатыгар, ортопедо-травматологическое салаатын арыйар. Отделение становится организационно-методическим, лечебным центром республики по травматологии и ортопедии. Были внедрены новейшие методы лечения больных с повреждениями и заболеваниями опорно-двигательного аппарата, различные виды остеосинтеза с применением аппаратов Гудушаури, Илизарова, Волкова-Оганесяна и др.

1983 сыллаахха Курган куоракка врачтар билиилэрин сайыннарар институкка 50 хонуктаах курска үөрэнэр. Илизаров институтугар врачтар билиилэрин сайыннарар курска үөрэнэ сылдьан Г.А. Илизаров оһоллорго ыга баттааһыннаах, ууннары тардыылаах ньыманан кылгаабыт илиигэ-атахха операцияны оҥорууга айбыт аппаратын 3 комплегын Курган куораттан бэрт сыранан 2100 солкуобай суумаҕа бэйэтэ атыылаһан аҕалар.

1988с. «ЯАССР утуөлээх бырааһа» диэн аат инэриллибитэ.

Тит Васильевич үлэтигэр бэйэтэ айбыт методикаларын туттара. Кини аатырбыт травматолог-хирург Гаврил Илизаров методын Саха сиригэр маннайгынан киллэрбитэ.

Кэнники кэмнэ мануальнай терапиянан дьарыктанан элбэх дьону абыраабыта. Орүү санавиацияга сылдьан оройуоннарга ыараханнык эчэйбит дьону миэстэтигэр эмтээн абырыыра.

Автор 10 научных работ.

Принимал участие в работе III Всесоюзного съезда травматологов-ортопедов, II,  III съезда травматологов-ортопедов Российской Федерации, научных конференций, совещаний.

За большие заслуги в развитии травматологической службы в республике в 1988г. ему присвоено почетное звание «Заслуженный врач Якутской АССР».

Награжден медалью «Ветеран труда», грамотами Якутского обкома, горкома КПСС, обкома профсоюза медработников.

Өрөөспүүбүлүкэ үтүөлээх бырааһа.
Дьокуускай баһылыктара

Дьокуускай куорат баһылыктарын XX—XXI үйэлэрдээҕи испииһэгэ.
## Дьокуускай горисполкомун (горсоветын) бэрэссэдээтэллэрэ

# Литвинов Михаил Афанасьевич 09-12.1921
# Бубякин Дмитрий Кузьмич 1922-05.1924
# Даниш Леон Людвигович 06-12.1924
# Ойуунускай Платон Алексеевич 01-12.1925
# Савельев Иван Иванович 12.1925-05.1926
# Иванов Владимир Александрович 05.1926-06.1928
# Стародуб Марк Наумович 08-12.1928
# Шиц Григорий Львович 01-09.1929
# Литвинов Михаил Афанасьевич 10.1929-01.1930
# Нога Григорий Данилович 01-03.1930
# Литвинов Михаил Афанасьевич 04-08.1930
# Кардашевскай Руф Иванович 08-12.1930
# Бектугулов Давлет Кочубеевич 01.1931-05.1932
# Батанин 05-07.1932
# Бубякин Николай Васильевич 07.1932-12.1935
# Баширов Габид Оскарович 12.1935-09.1937
# Васильев Сергей Степанович 09.1937-10.1938
# Вологжин Петр Алексеевич 10.1938-03.1939
# Бухтояров Федор Максимович 04.1939-12.1939
# Калинин Николай Иванович 12.1939-06.1943
# Малинченко Павел Кузьмич 06.1943-01.1944
# Фаткулов Нургали Гизетович 01.1944-04.1946
# Колотий Николай Петрович 04.1946-01.1951
# Таурин Франц Николаевич 01.1951-08.1952
# Антипин Павел Петрович 08.1952-03.1957
# Терешкин Николай Дмитриевич 05.1957-03.1961
# Семенов Михаил Николаевич 03.1961-01.1967
# Алексеев Иван Николаевич 01.1967-01.1971
# Смирнов Виталий Петрович 01.1971-05.1972
# Толмачев Иннокентий Павлович 06.1972-06.1976
# Черов Иван Данилович 06.1976-01.1980
# Шамшин Владислав Павлович 01.1980-08.1983
# Коркин Юрий Семенович 08.1983-09.1988
# Бородин Павел Павлович 11.1988-1992

## Аныгы Арассыыйа кэмэ
# Томтосов Алексей Александрович 1993—1995
# Борисов Спартак Степанович 1995—1997
# Михальчук Илья Филиппович 01.1998-09.2007
# Заболев Юрий Вадимович 12.2007-12.2011
# Николаев Айсен Сергеевич 03.2012-09.2018
# Авксентьева Сардана Владимировна 17.09.2018-01.2021

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* ГОРОД ЯКУТСК: ИСТОРИЯ, КУЛЬТУРА, ФОЛЬКЛОР, составители: П. П. Петров, С. И. Боякова. — Сер. Улусы Республики Саха (Якутия)

## Сигэлэр
* Ко Дню города: Руководители Якутска
* Председатели Якутского горисполкома(горсовета), главы и мэры г. Якутска.

## Эбии маны көр
* Арассыыйа бөдөҥ куораттарын баһылыктарын испииһэгэ
Хой

мини|Маныыһыт уонна хой
**Дьиэ хойо** () — бараан ууһугар киирэр ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитиллээччи кыыл. Халыҥ түүлээҕин уонна этин иһин түҥ былыр дьиэтитиллибит. Билигин түүтэ аан дойдуга ханнык да атын кыыл түүтүнээҕэр элбэхтик туттуллар. Хой этэ үгүс дойдуларга саамай туһаныллар аһылыктан биирдэстэрэ буолар. Маны таһынан хойу үүтүн ыары, тириитин (овчина) туһанаары эмиэ иитэллэр. Эспэримиэн оҥорорго туһаналлара эмиэ биллэр. Ордук биллибит түгэн - Долли диэн ааттаах хой - 1996 сыллаахха аан дойдуга бастакыннан клоннаммыт үүтүнэн иитиллээччи.

*Хойу иитии* — кыылы иитии салаата, элбэх дойду экономикатыгар урут да, билигин да улахан суолталаах. Билигин саамай элбэх хойу Кытайга (144 мөл. кэриҥэ төбө), Австралияҕа (98 мөл.), Ииндийэҕэ (60 мөл. кэриҥэ), Ирааҥҥа (54 мөл.), Саҥа Зеландияҕа (44 мөл), Улуу Британияҕа (36 мөл), ЮАР (29 мөл. тахса), Туурсуйаҕа (27 мөл), Пакистааҥҥа уонна Испанияҕа (24 мөлүйүөннүү) иитэллэр. Урукку ССРС дойдуларыттан хойу элбэхтик иитэллэр Кыргыстаан, Казахстаан, Түркменистаан, Молдова уонна Арассыыйа соҕуруу өттүгэр.

## Дьиэтитии
Хой түҥ былыр, 8 тыһ. сыл ынаараа өттүгэр аныгы Туурсуйа, Сиирийэ, хотугу Месопотамия сирдэригэр дьиэтитиллибитэ  .

Хой муфлон эбэтэр уриал сыдьаана буолуон сөп дииллэрэ. Цитогенетика анаалыһа көрдөрүнэн дьиҥнээх төрдө муфлон буолуон сөп. Уриал кариотиибэ 58 хромосомалаах, оттон хой уонна муфлон хромосомаларын ахсааннара 54-кэ тэҥ.

## Хой култуураҕа
Элбэх омук култууратыгар хой сымнаҕаһынан, холкутунан, акаарытынан, үүрүү хоту сылдьарынан биллэр. Сахаҕа эмиэ оннук өс хоһоонугар киирэ сылдьар: Хой баһын туойума.

Хой Зодиак бэлиэлэрин ахсааныгар киирэр, халлааҥҥа кини аатынан сулус бөлөҕө баар.

## Ойуулара

20101020 Sheep shepherd at Vistonida lake Glikoneri Rhodope Prefecture Thrace Greece.jpg|Хой үөрэ Грецияҕа
German ewe grazing closeup.jpg|Хой
OVEJAS23.jpg|Испания. Хой үөрэ


## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ

* Budiansky, Stephen. The Covenant of the Wild: Why animals chose domestication. — Yale University Press, 1999. — .
* Ensminger, Dr. M.E. Sheep and Goat Science, Fifth Edition. — Danville, Illinois : The Interstate Printers and Publishers Inc, 1986. — .
* Pugh, David G. Sheep & Goat Medicine. — Elsevier Health Sciences, 2001. — .
* Simmons, Paula. Storey's Guide to Raising Sheep. — North Adams, MA : Storey Publishing LLC, 2001. — .
* Smith M.S., Barbara. Beginning Shepherd's Manual, Second Edition. — Ames, Iowa : Iowa State University Press, 1997. — .
* Weaver, Sue. Sheep: small-scale sheep keeping for pleasure and profit. — 3 Burroughs Irvine, CA 92618 : Hobby Farm Press, an imprint of BowTie Press, a division of BowTie Inc., 2005. — .
* Wooster, Chuck. Living with Sheep: Everything You Need to Know to Raise Your Own Flock. — Guilford, Connecticut : The Lyons Press, 2005. — .

## Сигэлэр

* Кошара // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Бараны и овцы  — статья на портале «Мир животных».
Муунта

уҥа|мини|Ыйааһын биирдэмнэрэ дойдуларынан, 1848 с. таабыл
**Муунта** ( диэнтэн — ыйааһын, гиирэ, ) — маасса кээмэйэ. Былыргыттан Европа дойдуларыгар туттуллар, ол эрээри тус-туһунан дойдуларга, ону ааһан араас феодаалларга тус туһунан ыйааһыннаах эбит, онон XVIII үйэ саҥатыгар диэри Европаҕа сүүстэн тахса араас муунта баара.

## Ааҥыл муунтата
Уруккуттан Улуу Британияҕа киирэр дойдуларга билигин да туттуллар (аҥ.&nbsp;pound). 

Хас да муунта баара  (тройскай, лондон муунтата, башеннай уо.д.а.). Билигин ааҥыл муунтата:

* (ааҥыл кээмэйдэрэ) = 16 унция = 7000 гран;
* (метр тиһигэ) = 0,45359237 кг.

Билигин Аан дойдутааҕы метрология сокуонун тэрилтэтэ () муунтаны «билигин туһаныллар сиригэр түргэнник туһаныллыбат буолуохтаах, оттон туһаныллыбат сиригэр киллэриллиэ суохтаах» диэн сүбэлиир.

## Муунта Арассыыйаҕа
Муунта Арассыыйаҕа 1918 сыллаахха диэри миэтэрэ тиһигэ киирэ илигинэ туттуллара. Биир муунта 96 золотникка тэҥнэһэрэ. 1747 сыллаахтан эталон ыйааһын этэ. «Кээмэй уонна ыйааһын аан дойдутааҕы миэтэрэ тиһигин киллэрии туһунан» дэкириэтинэн В. И. Ленин 1918 сыллаахха муунтаны тохтоппута.

Бу муунтаны атыы-эргиэн ыйааһынын нуучча муунтата дииллэрэ. Ону таһынан аптека эбэтэр нюрнберг муунтата диэн баара. 1893 сыллааҕы Атыы-эргиэн устаабынан 1 аптека муунтата = 7/8, эбэтэр 0,875 муунтаҕа тэҥнэһэрэ.

* 1 нуучча муунтата = 32 лот = 96 золотник = 9216 доля = 1/40 буут;
* 1 аптека муунтата = 12 унция = 96 драхма = 288 скрупула = 5760 аптека грана.

Миэтэрэ тиһигин кытта сыһыан:

* 1 г = 0,23442557 золотник;
* 1 г = 22,504855 доля;
* 1 кг = 2,441933 муунта;
* 1 кг = 2 муунта 42 золотник 40,855 доля;
* 1 квинталь (центнер) = 6 буут 4,1933 муунта;
* 1 т = 61 буут 1,933 муунта.

Миллиграмм, грамм уонна килограмм аптека ыйааһыннарын кытта сыһыаннара:

* 1 мг = 0,016075 гран;
* 1 г = 16,08 гран;
* 1 кг = 2 муунта 9 унция 4 драхма;
* 1 аптека грана = 62,2088 мг;
* 1 драхма = 3,732527 г;
* 1 унция = 29,860215 г;
* 1 аптека муунтата = 0,358322 кг.

## Атын муунталар

* Австрия муунтата 0,56001 кг (Баварияҕа эмиэ туттуллара)
* Амстердам муунтата 0,4941 кг
* Венеция муунтата 0,477 кг
* Дания муунтата 0,496 кг
* Былыргы Риим муунтата (libra)  0,32745 кг
* Испания муунтата 0,451 кг
* Каролинг муунтата 0,408 кг
* Португалия муунтата 0,459 кг
* Нуучча артиллериятын муунтата 0,4914 кг
* Франця муунтата (ливр)  0,489505 кг
* Швеция муунтата 0,425076 кг
* Ливония/Ганза муунтата  0,4847 кг
* Нюрнберг (аптека муунтатыттан атын) муунтата 0,5095 кг (атыы-эргиэн кээмэйин быһыытынан орто Германияҕа уонна артиллерияҕа киин Европаҕа)
* Пруссия муунтата 0,467711 кг (Кёльн маркатыттан төрүттээх уонна алын Германияҕа уонна Рейн уобаластарыгар тарҕаммыт)

Миэтэрэ тиһигин туһанар Европа сорох дойдуларыгар  «**миэтэрэ муунтата**» (, , ) диэн кээмэй туһаныллар, чопчу 0,5 киилэҕэ тэҥ.

## Эбии көр

* Либра

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* *Вилинов Ю. А., Шишков С. М.* Рыболовные грузила или невольничья пайка? // Мелитопольский краеведческий журнал, №7, 2016, с. 69-72.
* Каменцева Е. И., Устюгов Н. В. Русская метрология. Изд. 2-е. — М.: Высшая школа, 1975. — 328 с.
Мария Семеновна Насырова

**Мария Семеновна Насырова** Ороһу нэһилиэгэр 1920 сыллаахха төрөөбүтэ. Бүлүү училищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдан Бороҕонугар учууталлаабыта. Саха АССР үтүөлээх учуутала.
Горохов Константин Христофорович

Горохов Константин Христофорович - Гражданскай сэрии кыттыылаа5а.

Верхоянскай куоракка 1905 сыллаахха төрөөбүтэ. Булуңңа, Үөһээ Бүлүүгэ, Уус Алдаңңа үлэлээбитэ.
Конго (өрүс)

**Конго** - Африка саамай толору уулаах, уһунунан иккис өрүһэ (4320 км). Уута элбэҕинэн, тардыытын иэнинэн Амазонкаҕа эрэ баһыйтарар. Экваторы иккитэ быһа охсон ааһар, сылы быһа толору уулаах. Хаптал хайа модьоҕолорунан ааһар, ол иһин үгүс харгылаах, күрүүлгэннээх. Судно сорох учаастакка эрэ сылдьыан сөп. Өрүс Нил курдук дельталаммат, тууһа суох болоорхой уута кэтит сүүрээнинэн Атлантическай акыйааҥҥа ыраахха диэри киирэр.

## Литература
*
Нигер (өрүс)

**Нигер** — уһунунан, тардыытын иэнинэн Африка үһүс өрүһэ. Үөһээ уонна алын сүнньүгэр элбэх харгы, күрүлгэн баар. Балачча уһуннук кураайы территориянан устар, ол иһин нүөлсүтүүгэ улахан суолталаах. Өрүскэ элбэх быһыт, нүөлсүтэр ханаал тутуллубут.

## Литература
*
Виктория (күөл)

**Виктория күөлэ** — иэнинэн Африкаҕа саамай улаханнара. Күөл оҥхойо быһыттыыга буолбакка, платформа сырыынньа хотойуутугар баар. Ол иһин күөл чычаас соҕус (орто дириҥэ 40 м), биэрэгэ сырыынньа, быһытталаммыт. Этиҥнээх ардах доҕуһуоллаах силлиэ тыалтан күөл олус күүскэ бааллырар.

## Литература
*
Чад (күөл)

**Чад** күөлэ — чычаас, дириҥэ 4–7 м. Сөҥүүттэн, өрүс халаанныырыттан иэнэ улаханнык уларыйар, ардахтаах кэмҥэ арыт икки төгүл кэриҥэ улаатар. Биэрэгэ олус бадараанныйар.

## Литература
*
Ганг

**Ганг** өрүһэ муссон климаттаах территориянан устар. Уута элбэҕинэн Амазонкаҕа уонна Конгоҕа эрэ баһыйтарар. Гималайтан саҕаланар, материк саамай сииктээх территориятынан ааһар. Эмиэ Янцзы курдук, сайын халаанныыр. Өрүс болоорхойдуҥу саһархай уута хайаттан баһаам элбэх кытаанах кыырпаҕы аҕалар, Бенгальскай хомоҕо түһэригэр киэҥ дельтаны үөскэтэр.

## Литература
*
Инд

**Инд** өрүһэ Гималай хайаларын хаара, мууһа ууллуутуттан уонна муссон ардахтан уутуйар, ол эрээри уута элбэҕинэн Гангаҕа баһыйтарар.

## Литература
*
Муннук

**Муннук** диэн биир точкаттан тахсар икки сардаҥа үөскэтэр фигурата ааттанар. Сардаҥалар тахсар точкалара *муннук оройо*, оттон сардаҥалар - *муннук өрүттэрэ* диэн ааттаналлар. Муннугу кини оройугар суруллубут биир букванан эбэтэр үс букванан бэлиэтиэххэ сөп. Ардыгар муннугу кини иһигэр суруллубут биир кыра букванан биитэр сыыппаранан бэлиэтииллэр.

## Литература
*
Замбези

**Замбези** — Африка Индийскэй акыйааҥҥа түһэр өрүстэриттэн саамай бөдөҥнөрө. Онно аан дойду биир саамай бөдөҥ күрүлгэнэ — **Виктория** баар. Өрүс кэтит сүүрээнинэн (1800 м) 120 м үрдүктээх модьоҕоттон туора быһан сытар кыараҕас хапчааҥҥа түһэр. Күрүлгэн күрүлүү ньиргийэр тыаһа элбэх километртан иһиллэр. Түһэр күүһүгэр бырдаҥалаан, уу сүүһүнэн метр үрдүктээх сүүнэ остуолбалары ыһан таһаартыыр. Онтон тыган, күн сардаҥата араас өҥнөөх кустук буолар. Олохтоохтор күрүлгэни “ньирилиир буруо" диэн ааттыыллар. Күрүлгэн алын өттүгэр элбэх быһыт, гидроэлектростанция, водохранилище оҥоһуллубута.

## Литература
*
Танганьика

**Танганьика** - Африкаҕа баар улахан күөл. Африка бөдөҥ күөлэ барыта кэриэтэ Илин-Африканскай хаптал хайа быһыттыы зонатыгар баар. Ол иһин хотооллоро уһун ньолбуһах формалаах. Үксүгэр туруору, үрдүк хайанан бүүрүктэммит, олус дириҥ, балачча уһун буолар. Ол курдук, Танганьика күөл кэтитэ 50—80 км, устата 650 км. Ити аан дойду тууһа суох саамай уһун күөлэ. Дириҥинэн (1435 м) Танганьика Байкалга эрэ баһыйтарар. Күөлү тулалыыр хайалар 2000 м тиийэ үрдүүллэр.

## Литература
*