Инникини өтө көрөн билии

Үгүс дьон кыратык да буоллар, кэлэн иһэр олохторо хайдах баран иһиэхтээҕин билиэхтэрин баҕараллар уонна инникини өтө көрөн билии ханнык эрэ биир көрүҥүнэн сэмээр дьарыктана сылдьаллар. Би­лигин биһиэхэ олох ырыынак диэки уларыйан, киһи дьылҕата бэйэтин илии­тигэр киирбит кэмигэр, инники туох эмэ; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу кэтэһэрин билэ-көрө сатааһын сайдыыта улаатан таҕыста.

Киһи олоҕун устатыгар үөрэҕи-билиини баһылааһына, бэйэтэ сөбүлээн, дьаныһан туран уһун кэмҥэ утумнаахтык дьарыктаныытын көмөтүнэн ордук кэҥээн, өссө дириҥээн иһэр. Манна ордук ону-маны чуҥнаан уонна сэрэйэн көрөн билиитэ сааһыран, уопутуран истэҕин аайытын ордук эбил­лэн, күүһүрэн биэрэр. Ити иһин өтө көрөн билиинэн сааһыран иһэр дьон дьарыктаналлара олохторун уопутун туһаналларыттан ордук киэҥи, дириҥи билиигэ тириэр­дэр.

Инникини өтө көрөн билиини олоххо киирэн туттулла сылдьар араас ньымаларынан тус-туспа көрүҥнээхтик оҥоруохха сөп:

1. Көннөрү өтө көрөн билии. Маннык өтө көрүүнү биир эмэ көрбүөччү идэлээх киһи көрөрө киирдэҕинэ улахан эрэйэ суох курдук­тук оҥорор. Хас биирдии айылҕаттан айдарыылаах көрбүөччү ханнык ньыманан өтө көрөн билэрэ букатын тус-туһунаннар уонна бэйэлэ­рин тустаах кистэлэҥнэригэр киирсэллэр. Кинилэр инники туох кэтэһэрин тэҥэ, урут туох буолан ааспытын кытта билиэхтэрин сөп.

2. Киһи бэйэтин өй-санаа уларыйар кэмигэр тириэрдиитэ уонна инники туох быһыы кэтэһэрин билиитэ-көрүүтэ. Маннык өй-санаа тосту уларыйар кэмигэр кыырыыны туһанан киирэ сылдьыыны саха ойууннара үөрэтэн-баһылаан киэҥник дьарыктаналлара. (1,204). Кинилэр дүҥүр ньиргийэр тыаһынан доҕуһуоллатан, эрчимнээхтик биир тэҥник хамсанан уонна араас суол сыт­тары сытырҕалааннар өй-санаа уларыйар кэмигэр киирэн өлбүттэр куттарыттан, айыылартан ыйытар эбиттэр. Бу кэмҥэ киирэннэр айыылартан ыйыталаһан олох инники өттүгэр туох буолаары турарын билэллэрэ-көрөллөрө үһү.

3. Өй-санаа уларыйбыт кэмигэр киириинэн түүлү көрүүнү эмиэ ааҕыахха сөп. Киһи түүлү көрөр кэмигэр өйө-санаата олох атын бириэмэҕэ, букатын туспа өйдөбүллээх сиргэ сылдьар. Манна түүл дойдутугар киһи өйө-санаата кэлэн иһэр кэми кытта көрсүһэн ааһар уонна бу кэми бэйэтин илэ хараҕынан көрөр курдук билсиһиини оҥорор. Ол гынан баран, түүл көстүүлэрэ араас үгэстэр үөскэппит бэлиэлэринэн көстөллөрүттэн салгыы итилэри та­батык тойоннооһун ирдэнэр.

4. Арааһынай сэрэбиэйдэр уонна таҥхалар түмүктэринэн кэлэн иһэр кэми таба таайан билии. Бу көрүҥҥэ сэрэбиэйдьит хаарты эбэтэр туох эмэ бытархайдар көмөлөрүнэн кэлэн иһэр быһыыны-майгыны оҥорон, оонньотон көрөр уонна сөптөөхтүк тойонноон быһаарар. Маннык кэлэн иһэр кэм дьайыытын үгүс бытархай, ыһылла сылдьар маллар соһуччу холбоһо түһүүлэриттэн булан ылыыны үгүс норуоттар сэрэ­биэйдьиттэрэ билэллэр уонна таба туһаналлар.

Билигин дьоҥҥо кэлэн иһэр кэм туһунан икки тус-туспа өрүттээх өйдөбүллэр баар буолан туттулла сылдьаллар:

А. Дьылҕа Хаан ыйааҕа оҥоһулуннаҕына уонна тугунан эмэ билиннэҕинэ хайаан даҕаны туолуохтаах диэн быһаараллар.

Б. Бу ыйаах туолуута дьонтон бэйэлэриттэн тутулук­таах, кинилэр тугу оҥорбуттарыттан уонна олоххо киллэрэн туһаналларыттан тулалыыр балаһыанньа уларыйдаҕына кэлэн иһэр кэмҥэ буолуохтаах быһыы эмиэ уларыйан биэрэн иһэр диэн этиини туһаналлар.

Былыргы саха дьоно киһи төрүөҕүттэн дьылҕалааҕын, төлкөлөөҕүн уонна итилэр кыайан уларыйар кыахтара суох диэни билэллэрэ. Оччолорго үгүс киһи Дьылҕа Хаан ыйааҕа оҕо төрүүрүгэр оҥоһуллан бэлэм буоларын итэҕэйэллэр эбит. (2,34). Оннооҕор кинилэр биир киһи бэйэтин үйэтигэр тугу оҥоруохтааҕа кытта, бу ыйаахха ыйылларын бэйэлэрин былыргы олохторун туһунан кэпсээннэригэр ахталлар. Дьылҕа Хаан ыйааҕа киһи өйүгэр-санаатыгар төһө эмэ эрдэттэн киирэрин уонна баҕа санаа буолан киһини бэйэтин ол диэки салайан биэрэн иһэрин бэлиэтээтэххэ табыллар. Былыргылар бу билиилэрэ оҕо ийэ кутун ийэтэ кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ оҥорон үлэлииргэ үгэстэри иҥэрэн биэриитинэн дакаастанар. Ийэ кутугар бэрээдэктээх буолууга уонна үлэлииргэ үгэстэрдээх оҕо үлэһит буола улаатара биллэр. Кэлэн иһэр кэм киһини салайыыта эбэтэр тугу эмэ оҥор диэн ыҥырыыта хас даҕаны көрүҥнээхтэрэ быһаарыллар:

а/. Мин санаабар туох эмэ саҥа сыалы ситиһээри ону-маны баҕара санааһыммыт, оҥорон көрө сатааһыммыт кэлэн иһэр кэм өйбүтүгэр-санаабытыгар эрдэттэн киирэн, биһигини ол диэки салайарын эбэтэр онно ыҥырарын бэлиэтэ буолуон сөп.

б/. Туох эмэ буолуо диэн киһи ордук дьиксинэ уонна сэрэхэдийэ санааһына кэлэн иһэр кэм дьайыыта эрдэттэн өйгө-санааҕа киирэн киһини бэйэ­тин эмискэ уларыйыы кэлиитигэр бэлэмнээн өйө-санаата бөҕөргүүрүн ситиһиигэ аналланара быһаарыллар.

в/. Дьон бары үчүгэйгэ баҕараллар, ону ситиһэ сатыыллар. Куһаҕаны санаама, баҕарыма диэн этиини олохторугар тутуһа сырыттахтарына эрэ табыллар. Ханнык баҕарар баҕа санаа үгэскэ кубулуйдаҕына киһи бэйэтэ ол баҕа санаатын оҥорон кэбиһэриттэн туолан хаалыан сөбүн иһин, куһаҕаны санаабакка кыһаналлар.

Туох эмэ быһыы буолаары турара эбэтэр эмискэ уларыйыы тахсара эрдэттэн сорох дьоҥҥо биллэр. Маннык быһыы эбэтэр ула­рыйыы кэлиэхтэрин төһө эмэ инниттэн оҥоруллан бэлэм буолаллар эбит диэн дьон өйдүүллэр. Арай итилэр кэлэн иһэр кэмҥэ буолуох­таах, кэтэһиллэр быһыыларыттан хаһан буолар бириэмэлэрэ эрэ кыайан быһаарыллан биллибэт эбит. Бу быһаарыыны ылыннахпытына биһиги иннибитигэр кэлиэхтээх быһыылар уонна уларыйыылар былыр үйэҕэ оҥоруллан бэлэмнэнэн, быһаарыллан бараннар биһиэ­хэ бириэмэлэрэ кэллэҕинэ бэйэлэрэ тиийэн кэлэр буолуохтарын сөп.

Бу быһыыны өссө кэҥэтэн быһаардахпытына, туох баар Сир үрдүгэр буо­луохтаах быһыылар уонна уларыйыылар барылара былыргы үйэҕэ быһаарылланнар, оҥоруллан бүтэн бараннар кэлэн иһэр бириэмэлэрин эрэ кэтэһэн тураллара сөп. Сир үрдүн олоҕун суос-соҕотох быһаарар тутулугунан бириэмэ эрэ буолар эбит. Онтон кэлиэхтээх быһыылар уонна уларыйыылар бириэмэлэрэ кэллэҕинэ туохтан да тутуллубаккалар син-биир кэлиэх курдуктар.

Сир үрдүгэр дьон сайдыылара 22 төгүллээн буолан ааспыта диэн быһаарыы билигин баар буолла. Биир быһыы элбэхтэ хос-хос хаты-ланнаҕына үгэһи үөскэтэн кэбиһэрин өй-санаа үөрэҕэ билинэр. Билигин баар дьон былыргы үйэлэргэ буолан ааспыт быһыылары өссө хатылаан оҥоро сылдьаллара быһаарыллар.

Дьылҕа Хаан ыйааҕа тахсыытын эбэтэр дьоҥҥо эрдэлээн биллэн хаалыытын көрүҥүнэн киһи түһээн көрөр бэлиэлэрин уонна араас суол сэрэбиэй кэ­биһиилэри ааһыахха сөп.

Тахсыбыт Дьылҕа Хаан ыйааҕа син-биир туоларын киэҥник биллэр дьон олохторуттан холобурдары аҕалтаан чуолкайдыахха сөп. А.Пуш­кин сэрэбиэйдэтэн билбит дьылҕатыттан кыаҕа баарынан куота сатаан баран кыайан куоппатаҕа биллэр. (3,304). Кини ыйыллыбыт бириэмэ­тигэр “үрүҥ киһиттэн”, Дантес буулдьатыттан өлбүтэ.

Джоан Диксон диэн биллиилээх өтө көрөөччү 1956 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр американскай сурунаалга бэчээттэппит дьылҕатыгар 1960 сыллаахха быыбарга кыайар президент демократ буолуоҕа уонна үлэтигэр сылдьан өлөрүллүөҕэ диэн суруйбута. Ити кэнниттэн 7 сыл буолан баран Джон Кеннедини Даллеска ытыалаан өлөрбүттэрэ.

Болгария биллиилээх өтө көрөөччүтэ Ванга Ю.Гагарин алдьар-хайга түбэһиэн хас да нэдиэлэ иннинэ эппитэ биллэр: “Юрий алдьархайга түбэһэр буолбута хомолтолоох”. Билэр дьон Моск­ваҕа телефоннаан биллэрээри гыммыттарыгар кинилэри тохтоппут уон­на: “Туһата суох, билигин тугу даҕаны уларытар кыах суох”,- диэ­бит. Икки нэдиэлэнэн Ю.Гагарин самолета үлтү түспүтүн, онтон кини өлбүтүн туһунан хаһыакка бэчээттээбиттэр. (3,334).

Дьылҕа Хаан бэйэтин кытаанах ыйааҕын төһө эмэ эрдэттэн бэлэм­нээн уонна сыһыаннаах дьон өйдөрүн-санааларын иитиэхтээн бириэ­мэтэ кэллэҕинэ халбаҥнаабакка, уларыйан хаалбакка туоларын ситиһэрэ биллэн тахсар.

Кэнники кэмҥэ сорох дьон: “Дьылҕа Хаан ыйааҕын иккис өйдөбүлэ аныгы сайдыылах үйэҕэ ордук сөп түбэһэр”,- дииллэр. Кинилэр санааларыгар наука уонна тиэхиникэ сайдыыта киһи олоҕор улахан ула­рытыыны киллэриэхтээх, ол иһин киһи инники олоҕо тус бэйэтиттэн тутулуктаах хас даҕаны суоллардаах буолуохтаах. Маннык быһаараач­чылар: “Киһи бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ оҥостор, кини тугу оҥорбу­туттан тутулуктанан кэлэн иһэр кэм уларыйан биэрэн иһэр”,- диэн этэллэрэ аныгы үйэҕэ ордук сөп түбэһэр курдук иһиллэр.

Бу икки өйдөбүллэртэн хайалара ордук таба буолан иһэрин инники олохпут хайдах баран иһэрэ сыыйа-баайа көрдөрөн иһиэҕэ диэн мин саныы­бын. Арай омуктар саҥалыы үөскүүр, сайдыыны ситиһэр уонна мөлтүүр, эстэр кэмнэрэ син-биир тиийэн кэлэрэ улахан хамсааһыннары үөскэтэн иһэрэ уларыйан хаалбат.

Мантан салгыы киһи түүлэ инникини өтө көрөн билиигэ туох суол­талааҕын быһаарыахпыт. Египеккэ дьон түүллэри түөрт тыһыынча сыл анараа өттүгэр тойоннообуттарын папирус лииһигэр суруйан уура сылдьаллар, онтон Сибиир ойууннара түүллэри тойоннооһунунан бы­лыр-былыргыттан анаан-минээн дьарыктаналлар эбит. Ону баара но-руот уһун үйэлэргэ үөскэтиммит итэҕэлин билиммэт бассабыыктар ойууннары эккирэтиһэн туран дьарыктарын бырахтарбыттара. (4,50). Кинилэр түүллэри бука­тын туһата суох күннээҕи быстах санаалар араас көстүүлэринэн аахпыт­тара уонна ити сымыйа өйдөбүллэрин дьоҥҥо барыларыгар итэҕэтэ сатаа­быттара.

Киһи түһээн түүлү көрөрүгэр өйө-санаата атыннык уларыйар, бу бириэмэҕэ киһи атын сиргэ, туспа кэмҥэ сыл­дьар курдук буолар. Түүлгэ араас дьону, быданнааҕыта өлбүт би­лэр киһитэ уонна билигин тыыннаах киһи бииргэ сылдьалларын көрдөҕүнэ даҕаны эбэтэр күнүс буолбат соһуччу түбэлтэлэргэ да түбэстэҕинэ киһи букатын соһуйбат, муодарҕаабат, хайдах эрэ буолуохтааҕын курдук саныыр. Арай уһуктан, өйдөнөн баран биирдэ, түһээн хайдах манныктары, эҥин араастары көрбүтүн өйүгэр дьэ түһэрэн муодарҕыыр. Ити уратытын иһин, бу түүлгэ көстөр кэми киһи өйө-санаата уларыйар кэмэ эбит ди­эн ааттыахха сөп.

Түүл биир дьиктитинэн атын киһи санаата түүлгэ киирэн көстүүтэ буолар. Маны элбэх холобурдары аҕалан дакаастыахха сөп. Сурукка киирбит холобуру аҕаллахха, урут бастакы Аан дойду сэриитин саҕана Станислав диэн ааттаах саллаат кэргэн ылыахтаах кыыһа Мерна хаста да түһээн хараҥа көрүдүөргэ киһитэ муна сылдьарын, онтон үөһээ биир башнята алдьаммыт замок турарын көрөр. Кини өр көрдөөн-көр­дөөн бу замогы булан ылан бадыбаалы хаһан, көмүллэн хааттаран хаалбыт киһини ороон таһаарбыт түбэлтэтэ биллэр.

Туох эмэ алдьархай, соһуччу быһыы буолаары гыммыта эрдэттэн түүлгэ киирэн сыһыаннаах дьоҥҥо эмиэ көстөр. Юлий Цезары өлөрүөхтэрин иннинэ кэргэнэ Кальпурния түһээн өлбүт кэргэнин кууһан олорорун көрөн ытаан уһук­тубут. Гай Юлий Цезарь бэйэтэ кэргэнэ улаханнык санаарҕаабытыттан сенат мунньаҕын ыытымаары гынан баран син-биир ыыппыт эрээри, М.Ю.Брут салайааччылаах заговорщиктар, ол мунньах кэнниттэн өлөрбүттэр. 

Өлүөн иннинэ Абраам Линкольн эмиэ түүлү көрбүтэ биллэр. Кини бу түүлү түһээн көрөн баран улаханнык муодарҕаан кэргэнигэр кэпсээбит, онно арай, элбэх похоруона дьоно баран иһэллэр үһү. Ону  көрөн баран кини ыйыппыт: “Кими көмөллөрүй?”- диэн, онно: “Абраам Линкольны көмөллөр”,- диэн эппиттэр.

Маннык түүллэри холбооттоон, ырытан көрдөхпүтүнэ элбэх түүлтэн аҕыйах өттө биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар хатанан хаалар туһалаах өйдөбүллэри киллэрэллэр, онтон үгүстэрэ умнуллан хаалаллар эбит. Киһи түүллэри умнан иһэрэ, кини бэйэтин өйө-санаата Үөһээ Дойду өйүттэн-санаа­тыттан арахсан туспа өй-санаа буолан: “Бу мин”,- диэн билинэн, бэ­йэтэ туспа эттээх-сииннээх буолан сылдьарыгар тириэрдэр. Киһи түүлү көрөр кэмигэр, бэрт кылгас кэм иһигэр олус элбэх билиини, үгэстэри ылынара мэйиитигэр элбэх ноҕуруусканы оҥорор. Ол иһин, түүлү умнан кэ­биһии эбэтэр букатын түһээбэт буолуу, кырдьык киһи бэйэтин өйүн-санаатын Үөһээ Дойду өйүттэн-санаатыттан туспа араарынарын бэлиэтэ буолар. Бу курдук араас өйдөрү-санаалары тус-туспа араарыы, Айылҕа анаан оҥор­бут мэһэйэ буолан, бэйэтин билинэрин үөскэтэр. Ити мэһэй сүтүүтэ, суох буолуута киһи өйө-санаата буккуллан, өйүнэн ыалдьарыгар тириэрдиэн сөп.

Түүллэри үөрэтии түмүгүнэн киһи инники олоҕор туһалаах буолаары турар быһыыны эбэтэр уларыйыы киирэрин билгэлиир түүллэр бары түүллэртэн 30 эбэтэр 40 бырыһыанын ылаллара быһаарыллар. Түүллэри сөптөөхтүк тойоннуурга түүл бэлиэлэрин билии наада буолар. Түүлү табатык тойоннуу үөрэнии кэлэн иһэр быһыыны эбэтэр уларыйыыны би­лэргэ улаханнык көмөлөһүөн уонна ордук киһи гипноз бириэмэти­гэр, ол аата гипноска утуйа сылдьан, түүл бэлиэлэрин табатык быһаа­рара улахан оруолу ылыан сөп.

Саха ойууннара киһи түһээн инникини өтө көрөн билэрин былыргыт­тан билэллэрэ уонна итилэри таба тойонноон сөптөөхтүк туһаналла­ра. Ойуунтан ханнык баҕарар киһи кэлэн: “Миэхэ инникибин төлкөлөөн кулу”,- диэн көрдөстөҕүнэ кылгастык утуйан туран баран тугу түһээбитин тойон­ноон киниэхэ бэйэтигэр кэпсээн биэрэр эбит. Маннык түһээн билбитин ойуун тойоннотор киһиэхэ кэпсээн баран атын дьоҥҥо биллэримээр диэн сэрэтэрэ үһү.

Өй үлэтинэн үлэлии сылдьар дьон кыайан арыйбакка өр муҥнана сылдьар үлэлэригэр түһээн бэлэм эппиэти ылбыттара биллэр. Маннык бэлэм эппиэти ылан Д.Менделеев оҥоро сылдьар периодическай табли­цатын бүппүт көрүҥүн көрөн үтүгүннэрэн оҥорбут. 

Археолог Генрих Шлиман улахан арыйыыны оҥоруон иннинэ хас да төгүллээн хатыланар түүллэри көрбүт уонна ити түүллэрин көстүүлэрин таба тойонноон саҥаны арыйыытыгар туһаммыт. 

Эмиэ итинник арыйыыны Г.Гилпрехт түһээн көрөн оҥорбута чуолкайдык суруллубут. Кини түһээн көрөн былыргы суруктаах туой таблица сороҕун булбут уонна өссө түүлүгэр көстүбүт жрец киһи ки­ниэхэ, бу таблица суругун ааҕан биэрбит.

Түүл өйүн-санаатын барытын түмэн дьоҥҥо туһалаах үлэни оҥорор киһиэхэ илэ аҕалан көрдөрөн көмөлөспүт уонна сорох алдьархайга түбэһээри гыммыт киһини эрдэттэн сэрэтэн быһылаантан быыһаабыт түбэлтэлэрэ элбэхтэр. 

Иччилээх, ол аата киһи күннээҕи санааларыгар сөп түбэспэт уратылаах түүллэрин көрдөҕүнэ, олору таба тойонноон, сэрэҕин улаатыннаран биэрэрин дьылҕата этэн биэрэн харыстааһыны оҥорор. (5,26).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Детектив и политика. МАДПР. Вып.3. Москва:  Изд-во  Новости, 1990. - 352 с.

2. Предания, легенды и мифы саха (якутов).- Новосибирск: Наука, 1995.-  400 с.

3. Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири.- Новосибирск: Наука, 1984.- с. 204.

4. Винокурова У.А. Сказ о народе саха. – Якутск: Бичик, 1994. –  с. 50.

5. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.