open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
750

**750 сыл** — VIII үйэ сыла

## Туох буолбута
* Тохсунньу 25 — Заб өрүс аттынааҕы кыргыһыыга өрө турааччылар Омейядтар аармыйаларын кыайбыттар. Халиф Марван II күрээбит, онтон хас да ый буолан баран кыргыһыыга өлбүт. Түмүгэр Омейядтар династиялара быстыбыта, Аббасидтар династиялара былааска кэлбитэ, Ас-Саффа диэн киһи халиф буолбута. Омейядтар импиэрийэлэрэ Дамаскайга кииннэнэрэ, Аравия тумул арыыны бүтүннүүтүн, Мавераннахры уонна Магрибы (билиҥҥи Сиирийэ, Ираак, Ираан, Орто Азия дойдулара), Хотугу Африканы, билиҥҥи Испанияны, Португалияны баһылаан олорбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1072

**1072** сыл — XI үйэ сыла.

## Түбэлтэлэр
* Тохсунньу 25 — Маһмуд ал-Кашгари «Диван луҕат ат-Турк» диэн түүр тылларын бастакы тылдьытын суруйан саҕалаабыт. 1074 сыл олунньу 10 күнүгэр бүтэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Станозолол

**Станозолол** — анаболик, стероид буолар. Тестостероннааҕар 3 төгүл күүстээх, тренболонтан 3 төгүл мөлтөх, ол эрэн нандролонтан ураты атыннаах, ол эрэн күүһэ надролоны кытта тэҥ соҕус. Ароматизация барбат.

Вообще бобуллубут эмп буолар, тоҕо диэтэххэ эр киһи буччатын аһары күүһүрдэр, тестостерон үөскүүрүн күүһүрдэн дьону сексуальнай маньяк оҥоруон сөп. Ону таһынан быччыҥ үллүүтүн оҥоруон сөп.

Тренболону кытта холбоон туттууга киһи сүрэҕин былчыҥын алдьатар. 

Ол эрэн дьон спортка уоран допинг курдук оҥостор.
661 сыл

**661** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 26 — Рашидун Халифат бүтэһик халибын Алины өлөрбүттэр. Бу Али халиф Муһаммет өлбүтүн кэннэ мусульмааннары салайбыт төрдүс халиф этэ (шииттэр билинэр бастакы халифтара). Кини саҕана арааб мусульмааннар ыккардыларыгар гражданскай сэрии буолбута, шииттэр уонна сунниттар бүтэһиктээхтик хайдыспыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
945

945 сыл
 

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Константин VII хос баһылыктарын Стефаны уонна Константины суулларан манаахтыы ыыппыт, Византия импиэрийэтин соҕотох баһылыга буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1186

**1186 сыл**.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Генрих VI, Ытык Рим импиэрийэтин ыраахтааҕытын Фридрих I уола Сицилия Констанциятын ойох ылбыт.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Болденон

**Болденон** — синтетическай гормон, стероид буолар, анаболиктар бөлөхтөрүгэр киирэр. Дьоҥҥо уонна кыылларга быччыҥ үлүннэрэргэ, ону таһынан сыа уулларарга туттуллар.

Сыаны уулларыыта — 4 кг ыйга, нэдиэлэҕэ биирдэ уколланаҕын. 

Химическай төрүөтэ нандролонҥа майгынныыр, ол эрэн ароматизация барбат, т.е. эстроген үөскэппэт. 

Аһары элбэх туттууга либидо үөскээһинин баттыан сөп, ол эрэн бучча туруутугар уонна сперма үөскээһинигэр охсубат.

Тестостерон саҕа күүстээх, ол иһин тренболону эбэтэр сустанону кытта туттуллар.
814

## Буолбут
* Тохсунньу 28 — Франктар ыраахтааҕылара Улуу Карл, Ытык Рим импиэрийэтин (Франктар импиэрийэлэрин) бастакы импэрээтэрэ. Бүрүстүөлгэ кини уола Людовик Благочестивай олорбут.
* Муус устар 13 — Крум, болгаардар хааннара (802 сылтан), Византияны төгүрүктээн олорон эмискэ өлбүт. Аваардар каганааттарын үлтүрүппүт, Византияны кытта ситиһиилээхтик сэриилэспит киһи.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Балтимор

**Балтимор** (), Мэриленд штатын саамай улахан куората, ол эрэн киин куората буолбатах. 2021 сыл түмүгүнэн 614977 киһи олорор уонна Америка биир саамай криминальнай куората буолар (сылга 400 киһи ортотунан ытыллан өлөр).

74% нэһилиэнньэтэ негрдар (ол эбэтэр харалар). Үрүҥнэр (23%) уонна азиаттар (ол быыһыгар сахалар) (3%) сүрүннээн White Marsh диэн куорат кытыытыгар баар кварталга олороллор, арыый криминала суох сиргэ.

Балтиморга төһө да алдьархай криминалын үрдүнэн, Аан Дойдуга аатырбыт Дьон Хопкинс Университета базаланан олорор.

2015 сыллаахха Балтиморга үрүҥнэр уонна негрдар диэн расовай этническай конфликт тахсыбыта.
Хам баттааһын бааһа

**Хам баттааһын бааһа** — киһи эбэтэр кыыл нэдиэлэттэн ордук тэллэххэ хамсаабакка сыттаҕына тымырдара кыараан эт сиинэ сытыйан бааһыран барар процеһын ааттыыллар.

Үксүн комаҕа уонна кырдьаҕастар (ииктэрин саахтарын туппат) ити ыарыыга ыллараллар.
Метилтестостерон

**Метилтестостерон** () — анаболитическай стероид, искусственно лабораторияҕа айыллыбыт тестостерон арыгы алкогольнай буккаастаах тутултан турар.

Күүһэ тестостероннааҕар 2 төгүл күүстээх, тренболон 4 төгүл мөлтөх. Ароматизация барар, ол эбэтэр аһары туттууга эстроген уонна пролактин үөскэтэр.

Кылгастык уонна сэрэнэн туттууга эр киһи тестостеронун 4 төгүл күүһүрдэр, быччыҥ үлүннэрэр, бучча туруута уонна сперма сымыытка үөскээһинин тохтоло суох оҥорор. Туттар дьоҥҥо наар көҕүйүү үөскээн, ыстааннарыгар сүмэ тохто сылдьар буолар.

Эр киһи атыыр тыынын киллэрэн сүмэһинэ тохто сылдьар буолар (спермата), наар көҕүйэ сылдьар, уонна агрессивнай охсуһааһымсыйык буолар. "Синдром широких плеч" үөскүөн сөп, охсуһуу көрдөөн.

Боксёрдар сөбүлээн тутталлар. 

Тренболону кытта холбоон туттууга эр киһи буччата аһары көҕүйэн хайа ыстанар, сымыыта атрофия барыан сөп, сүрэххэ инфаркт миокарда тахсыан сөп.

Бу препарат Арассыыйаҕа бобуллар. Дьон Турцияттан уонна Беларуссияттан таһаллар.
Паника атаката

**[[Паника]] атаката** () (эбэтэр кыччатан **ПА**) диэн дьоҥҥо уонна кыылларга буолар турук, организм араас тас уонна ис дьайыыга автоматнай реакцията.

32% ыттар, 13% куоскалар, атын кыылларга 4%, дьоҥҥо ортотунан 36% олохторугар сим биирдэ паника атакатын көрсөллөр.

Паника атаката сүрүннээн доруобуйаҕа улахан кутталлаах уларыйыы барар буоллаҕына сэрэтии курдук буолар. Үксүн B12 битэмиин тиийбэтиттэн буолар.

ПА кэмигэр дьоҥҥо маннык турук кэлэр:

* өлөөрү кынным
* күөмэйгэ тыынарга ыарахан
* атах баата курдук буолар
* өй сүтэрии буолуон сөп
* кулгаахха дьиибэ тыас иһиллэр
* харахха маҕан точкалар көстөллөр
* эмискэ көлөһүн тахсыы
* итиргээһин эбэтэр тоҥооһун
* бырахтаран эрэбин

ПА аһары буолар буоллаҕына - киһи мэйиитигэр эбэтэр ханнык эрэ оргаҥҥа рак үөскүүр процеһа барар диэн, ол түмүгэр организмҥа дисбаланс кэһиллэн итинниккэ тиэрдэр.

ПА энергетик, кофеин уонна тренболон охсууларыттан буолуон сөп, аһары хонтуруола суох иһэргэ.
Эстрогеннар

**Эстрогеннар** - гормоннар, дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр гормон. Дьахталлары дьахтар оҥорор гормон. Эмиийдэрин уонна абастарын үөскэтэр гормон буолар.

Эстрогеннар үс көрүҥҥэ хайдаллар: эстрадиол, эстриол уонна эстрон.

Үһүөн функциялара биир соҕус буолар.

Эр киһи элбэх пиибэ истэҕинэ эстроген үөскүүр, оччоҕо дьахтар курдук эмиийдэнэр (гинекомастия дэнэр).
Пролактин

**Пролактин** — гормон биир көрүҥэ, сүрүннээн дьахталларга уонна тыһы кыылларга үөскүүр элбэх ахсаанынан, ол эрэн эр дьоҥҥо уонна атыыр кыылларга кып кыратык эмиэ баар.

Пролактин эмиийгэ үүт үөскүүрүгэр көмөлөһөр.

Эр дьоҥҥо пролактин күүскэ үөскүөн сөп, если эр киһи пиибэ иһэр буоллаҕына, эбэтэр надролон туттар буоллаҕына. Нандролон эр киһини эр киһи оҥорор эрээри, ароматизация түмүгэр пролактин уонна эстроген үрдэтиэн сөп.

Холобура тренболон уонна станозолол ароматизация барбат (ол аата эстроген уонна пролактин күүһүппэт). Нандролон туттар дьон ол иһин параллельно тренболон туттуохтаах.
Барбитураттар

**Барбитураттар** — аймахтыы химическай тутуллар, барбитурат кислотата туругуттан үөскэниллибит. 

Барбитураттар киһиэхэ нервнай систематын баттыыллар, уоскуталлар.

Антидепрессант курдук туттуллар. Аһары элбэх туттууга киһи өлөр. 

Барбитураттартан Майкл Дьексон өлбүтэ.
Flixbus

**Flixbus** (*ФликсБас*), Германия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан автобуһунан дьону таһар тэрилтэ. Европаҕа уонна Америкаҕа лидер, сорох Азия дойдуларыгар эмиэ.

2020 сылтан ыла Арассыыйаҕа эмиэ үлэлиир.
Greyhound Lines

**Greyhound Lines** — АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Америкаҕа уонна Канаадаҕа, дьону автобуһунан 3800 точкаҕа таһар Германия уонна Недерланд.
Megabus

**Megabus** (*Мегабас*), АХШ тэрилтэтэ, дьону автобуһунан таһар 3000 точкаттан Америкаҕа, Канаадаҕа уонна Европаҕа.

Сахалар олох туһаныман бу компанияны, харчыга кидайдыыллар! Саха бөҕөтө кэһэйбитэ, как и все другие! Лучше Flixbus ордук!
Виктор Цой

**Виктор Цой** (толору аата Виктор Робертович Цой), кэриэй төрүттээх Арассыыйа биллэр ырыаһыта, аатырбыт Кино диэн рок-группа лидера. Бэс ыйын 21 күнүгэр, 1962 (Ленинград) төрөөбүтэ - Атырдьах ыйын 15 күнүгэр, 1990 (35 км, Талси суола, Латвия) өлбүтэ.
Джеймс Кук

мини|Джеймс Кукур Натанял Дэнс, 1775 с., Муора национальнай музейа, Гринвич
Капитан **Джеймс Кук**,  (1728 сыл алтынньы 27 күнэ – 1779 сыл олунньу 14 күнэ)  Британия чинчийээччи, муоранан устааччы и картограф  этэ. Кини Чуумпу океанҥҥа үс айаны оҥорбут, Европа дойдуларын хаарталарыгар арыылары уонна биэрэктэр линияларын хаарталаабыта. Ол курдук биир улахан ситиһиитинэн Британецтар Австралия илин кытылы арыйбыттарын уонна Гавай арыылар, Ньюфаундленд уонна Саҥа Зеландия бастакы хаартыны оҥорбут.

Кини олоҕун устатыгар сир тулар икки төгүл айаҥҥа туруммута. Хотугу Америкаҕа уонна Чуумпу Океан соҕуруу өттүгэр саҥа арыылары, ландшафтары арыйбыта. Айанныыр кэмигэр элбэх бириэмэни научнай эксперименнэргэ уонна саҥа уобалас карталарын оҥорууга ороскуоттаабыта. Ону тэҥэ кини булбутун туһунан элбэх кинигэни суруйбута.

## Олоҕо
Кук 1728 сыл алтынньы 27 күнүгэр Мартоҥҥа, Йоркшир графствотыгар, Англияҕа төрөөбүтэ. Кини фермер уола этэ. Кини Грейт-Эйтон оскуолатыгар үөрэммитэ, онтон 17 сааһыгар Стейтс маҕаһыыныгар үлэлии барбыта. 18 сааһыгар моряк буолбут уонна Уитбек Джон Уокер үөрэнээччитэ буолбут. Ол курдук, чоҕу тиэйиитигэр үлэлиирэ. Онно Кук киниттэн математиканы уонна навигацияны үөрэппитэ. Кини хайдах сатыырынан, навигацияҕа уонна наукаҕа үөрэппитэ. Кинини аан дойду үрдүнэн "Индевор" хараабылга үс экспедицияҕа сылдьыбыта.

Кини бу миссияларга сыаллаах- соруктаах этэ:
* соҕурууҥҥу континент (terra australis incognita) булуу.
* Астрономия ньымаларынан Венера планетатын кээмэйин быһаарыы
* саҥа сирдэри картаҕа киллэрии
* Джордж II хоруолга саҥа сирдэри булуу
* саҥа байыаннай базаларга сөптөөх миэстэлэри көрдөөн булуу
* Чуумпу уонна Атлантик Океаннарын икки ардыларыгар саҥа маршруттары булуу
* Таитига обсерваторияны олохтооһун

Хапытаан Кук Гаваига уоруллубут оҥочо туһунан мөккүөргэ охтубута.

## Дьиэ кэргэнэ
Кини түөрт уоллаах, биир кыыстаах. Элизабет Кук, Хью Кук, Джордж Кук, Натани кук уонна Джозе Кук. Кинини Джеймс Кук диэн ааттыыллар. Кини 3 эдьиийдээх, 2 бырааттаах этэ. Мэрия Кук, Маргарет Кук, Уильям Кук, Джейн Кук уонна Джон Кук.
Макс Вебер

**Максимилиан Карл Эмиль Вебер** (1864 сыл муус устар 21 – 1920 сыл от ыйын 14 June) ниэмэс политическай экономиһа уонна социолога, социология уонна государственнай управление аныгылыы төрүттээччилэриттэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Берлин университетыгар карьерын саҕалаабыта, онтон Фрайбургтааҕы университекка, Гейдельберг университетыгар, Вена университетыгар уонна Мюнхен университетыгар үлэлээбитэ. Кини бэйэтин бириэмэтин немецкэй политикатыгар улахан сабыдыаллаах этэ, Версааллааҕы сөбүлэҥ Германияттан хамыыссыйатыгар сүбэһит этэ уонна Веймар Конституциятын бырайыагын оҥорбутунан биллэр.

Вебер социология салаатыгар үлэнэн биллэр. Кини саамай биллэр үлэтэ - *"Протестант этиката уонна капитализм тыына"* диэн ааттаах эссе буолар.

Карл Марксы кытта классовай структура - общество хайдах үлэлиирин көстүүтэ диэн санаатын кытта сөбүлэспэт этэ. Кини киһи аймах уопсай сыаннастара история тухары хайдах үлэлээн-хамсаан иһэллэрин улахан сабыдыаллаах диэн саныыра.
1018

**1018** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 30 — Польша уонна Ытык Рим импиэрийэтэ (франктар) Баутцен эйэ сөбүлэҥин түһэрсибиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ
Дьаабылыка

мини|Грэнни Смит күөх яблоколар
**Дьаабылыка** — күөх эбэтэр кыһыл өҥнөөх сиэнэр фрукта отонноох. Маһа () аан дойду үрдүнэн үүннэриллэр. Кини чэпчэки, уонна аан дойду үрдүнэн хомуйаллар. 

Яблоневой маска-ити мастан оҥоһуллар мас көрүҥэ.

Яблоня соҕуруу Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уонна Кытай хотугулуу — арҕаа өттүгэр кэлбитэ. Яблоконы тыһыынча сыллар усталарыгар Азия уонна Европа дойдуларыгар үүннэрэллэр. Хотугу Америка Европа көһөрөөччүлэр аҕалбыттар. Яблоко араас культураларга итэҕэл уонна мифологическай суолталаахтар.

Яблоконы үксүн сыһыарыынан тарҕаталлар, ол гынан баран кыыл яблоко сиэмэнэн тарҕанар. Яблоня улаханнык үүнүөн сөп. Билигин 10000 тахса биллэр суортара баллар Араас суортар араас амтаҥҥа уонна туһаҕа үүннэрэллэр: ол курдук ордук тарҕаммыт аска-үөлгэ, уонна сидры оҥорон таһаарыы буолар.

Мастарыгар уонна фрукталарга тэллэйдэр, бактериялар и буортулааччылар саба түһэллэр.

Аан дойду 2013 сылга яблоконы оҥорон таһаарыы 90,8 мөлүйүөн тоннаҕа тэҥнэстэ. Кытай уопсай кээмэй 49% улааппыт
[хаҥас|мини|Кыыл яблоко ''Malus'' sieversii. [Казахстаан|Казахстан]]

## Быһаарыылар
946

**946 сыл**

## Туох буолбута
* Тохсунньу 29 — халиф Аль-Мустакфины хараҕын тэспиттэр уонна былаастан туораппыттар. Аббасидтар халифааттарын баһылыгынан Аль-Мути буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Showa Hikoki Kogyo

**Showa Hikoki Kogyo** (Шове Һикоки Когйо Корпорейшн, ), Дьоппуон көтөр ааллары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга кыра авиацияҕа аналлаах бөртөлүөттэри уонна көтөр ааллары оҥорунан бастыҥ буолар. Америка, Аустралиа, Бразилия, Кытай кыра авиациаларыгар монополис. Аатырбыт Fortuna 500 холбонор.

Mitsui Group империатыгар киирэр.
Mitsui Mining & Smelting

**Mitsui Mining & Smelting** — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ таас чох хостуурунан уонна төрдүс миэстэ тимир уһаарарынан. Аан Дойдуга 15% тимирин тутар. 

Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр, Mitsui Group промышленнай салаатыгар киирэр.
Mitsui O.S.K. Lines

**Mitsui O.S.K. Lines** — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан таһаҕас тиэйэр тэрилтэ. 

Кытайтан - Америкаҕа, Дьоппуонтан - Европаҕа, Кытайтан - Европаҕа таһаҕас таһар көтөр аал уонна устар аал нөҥүө.

2021 сыл түмүгүнэн планета 37% атыы эргиэн таһаҕастарын төттөрү таары 180 омук сиригэр таспыт.

Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.

Mitsui Group империяҕа сыһыаннаах.
Mitsui Fudosan

**Mitsui Fudosan** — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга иккис улахан тутуу тэрилтэтэ (Samsung Engineering кэнниттэн).

121 омук сиригэр уопсайа 1197654 обьект туппут, олортон 42000 обьегы бас билэр 100% долятын. 

Бастакы небоскрёб Японияҕа, Кытайга, Америкаҕа тутааччы. 

Mitsui Group тутуу уонна инжиниринговай салаатыгар холбонор.
Mitsui Oil Exploration

**Mitsui Oil Exploration** — Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс энергетическай конгломерат. Африкаҕа, Азияҕа уонна Соҕуруу Америкаҕа нефть уонна гаас хостуур.

Mitsui Group промышленнай доминирования салаатыгар холбонор.
Samsung Engineering

**Samsung Engineering** - Соҕуруу Кэриэйэ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу уонна инжиниринговай констракшн тэрилтэтэ буолар. 

194 омук сиригэр 3 мөллүйүөн обьект туппут, олортон 180000 обьегын 100% бас билээччи. 

Америкаҕа, Кэриэйэҕэ, Дубайга, Италияҕа бастыҥ.

Samsung империатыгар киирэр. 

Mitsui Group тутуу салаатын кытта бииргэ үксүн үлэлиир.
Bungie

**Bungie** (Бандьи), АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ видеоонньуу оҥорор тэрилтэ. 

Салалтата — Белвьү.

2022 сылтан ыла Sony Interactive Entertainment конгломератка киирэр.
Sony Interactive Entertainment

**Sony Interactive Entertainment** (дьоппуоннуу бэйэтин аата ソニー・インタラクティブエンタテインメント Сони: Интарактибу Энтатэймэнто), Дьоппуон тэрилтэтэ, планета (сир шаарын) үрдүнэн саамай бөдөҥ оонньуу, гейминг уонна стриминг индустриатын лидера, Аан Дойду 74% гейминг индустриатын бас билэр. Ол быыһыгар аатырбыт PlayStation бренын уонна приставкаларын кини бас билэр. 

Салалтата — Токио.

Sony Interactive Entertainment бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр уонна Sony империатыгар киирэр.

Sony Interactive Entertainment бас билиитигэр Дьоппуон, Америка, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Европа оонньуу уонна программирования индустриалара киирэллэр, холобура арыый биллэллэрэ:

* Epic Games

* Devolver Digital

* Bungie

* Gaikai

* Evolution Championship Series

* Audiokinetic
Белвьү

**Белвьү** () — АХШ куората, Уашингтон штатка бэһис улахан куорат.
Sony Music Entertainment

**Sony Music Entertainment** (кыччатан Сони Мюзик), Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ ырыа, клип уонна шоу бизнес индустриатын бас билээччи.

Америкаҕа, Кытайга, Арассыыйаҕа, Индияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Sony империатыгар киирэр.
Sony Entertainment

**Sony Entertainment** - АХШ уонна Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ күүлэй уонна медия империя конгломерата. Кини бас билиитигэр 53 студия Америкаҕа, 21 студия Кытайга, Бразилияҕа, Индияҕа киирэр. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, Sony империатыгар холбонор.
Foodtown

**Foodtown** (Фудтаун) — АХШ тэрилтэтэ, микрокооператив продукта атыылыыр гипермаркеттары бас билэр.
Саратога Спрингс, Ютаһ

**Саратога Спрингс** () диэн Ютаһ штатыгар 1997 сыллаахха үөскээбит саҥа куорат, хайа үрдүгэр уонна Ютаһ күөл аттыгар турар.

Саратога Спрингс диэн Нью Йорк штатыгар баар куорат аатынан ааттаммыт.

Сахалар олорор сирдэрэ
Квадра

**Квадра** (), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбитэ.

2022 сылтан ыла Росатом 85% акциятын бас билэр, ОНЭКСИМ 10%, уонна кыра игроктар 5% (Mitsui Group, ARK Invest, Сбербанк, чааһынай дьоннор Тинькофф Инвестиции нөҥүө)
ОНЭКСИМ

**ОНЭКСИМ** — Арассыыйа тэрилтэтэ, Михаил Прохоров төрүттээбит. Билиҥҥи кэмҥэ ОНЭКСИМ Арассыыйаҕа биир бөдөҥ конгломерат.

Кини иһигэр киирэр:

* РБК

* Квадра

* Ренессанс Кредит

* Ренессанс Капитал

* Согласие Харыстабыл

Уонна да атыттар...
Ренессанс Кредит

**Ренессанс Кредит** () — Арассыыйа чааһынай баана, ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Согласие Харыстабыл

**Согласие** — Арассыыйа харыстабыл (инчуренс) эйгэтигэр үлэлиир биир улахан тэрилтэ. ОНЭКСИМ конгломератка киирэр.
Росатом

мини|460px|Арктика климатическай комплекса Росатомтан «Армия-2022» быыстапкаҕа турар.

**Росатом** ол эбэтэр *Российский атом*, ), Арассыыйа энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ конгломерат буолар. Росатом иһинэн 400 туспа тэрилтэ киирэр, ол быыһыгар атомнай ледоколлар уонна байыаннай тэрилтэлэр.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Саха Банк

**Саха Банк** (*Sakha Bank*, толору аата *Саха Сирин Баана*, *Sakha National Bank*), Саха Өрөспүүбүлүкэтин банкрот барбыт баана, урут 1991–1997 сыллардаахха үлэлии сылдьыбыта. Эстибит биричиинэтэ коррупция, харчы сиэһинэ, инвестиционнай стратегията сыыһа барыыта.

Салалтата — Дьокуускай.
Fidelis Care

**Fidelis Care** (Фиделис Кэр), харысхал сфератыгар үлэлиир биир бөдөҥ тэрилтэ Америкаҕа. Дьону босхо харыстыырынан биллэр.

Салалтата — Нью Йорк.

Centene Corporation тэрилтэ 90% акциятын бас билэр.

Fidelis Care федеральнай программа кыттыылааҕа WellCare диэн.

Fidelis Care Medicare уонна Medicaid федеральнай босхо медицина өҥөтүн дьон туттарыгар үлэлиир.

Нууччалыы тылынан саайта https://www.fideliscare.org/ru-ru/
Centene Corporation

**Centene Corporation** — АХШ тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир бөдөҥ харысхал сфератыгар үлэлиир конгломерат. Кырдьаҕастары көрөр, медицина, харысхал, кредитования, анализ сфератыгар үлэлиир.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
506

**506** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 2 — Аларих II, вестготтар ахсыс хоруоллара, кэлин Аларих Бревиарийа диэн ааттаммыт (Breviary Alaricianum эбэтэр Lex Romana Visigothorum) «рим быраабын» хомуурунньугун бар дьонугар таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр
*

## Өлбүттэр
629 сыл

**629** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 2 — Дзёмэй импэрээтэр Япония 34-с импэрээтэрэ буолбут.

* Балаҕан ыйын 14 — Илиҥҥи Рим ыраахтааҕыта Ираклий Персия импиэрийэтин кыайан-хотон Константинопольга өрөгөйдөөхтүк төннөн кэлбит.

## Төрөөбүттэр
*

## Өлбүттэр
1187

**1187 сыл**.

## Туох буолбута
* От ыйын 4 — Кириэстээх бохуоттар: Хаттин аттынааҕы кыргыһыы: Саладин Иерусалим хоруолун Гай де Лузиньяны кыайбыт.

* Балаҕан ыйын 20 — Саладин крестоносецтар былдьаан олорор Иерусалимнарын төгүрүйбүт.

* Алтынньы 2 — Эгиипэт уонна Сиирийэ султаана Саладин Иерусалим куораты ылбыт, бу түбэлтэ Үһүс Кириэстээх бохуот төрүөтүнэн буолбута.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр
Van Hool

**Van Hool** — Бельгия массыына уонна автобус оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Америкаҕа, Вьетнамҥа уонна Аргентинаҕа лидер. Сүрүн атыылаһааччы Flixbus.

Van Hool тэрилтэ совладелецтара:

* Бельгия былааһа - 70%

* Mitsui Group - 6%

* BlackRock - 4%

* Sumitomo Group - 5%

* Wells Fargo - 5%

* 10% көҥүл эргийэр
Ноговицына Ефросиния Семеновна

**Ноговицына Ефросиния Семеновна** — СӨ Былатыан Ойуунускай аатынан Литэрэтиирэ түмэлин билим үлэһитэ, Саха араадьыйатыгар "Горожане" диэн нууччалыы тахсар биэрии ааптара уонна ыытааччыта, СӨ култууратын туйгуна.

1956 сыллаахха олунньу 3 күнүгэр төрөөбүтэ.

1979 сыллаахха Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэрбитэ, бибилэтиэкэ-библиограф идэтин ылбыта. СӨ Уус-уран түмэлигэр архыып тэрийиитинэн дьарыктаммыта, ускуустуба диэйэтэллэрин олохторун уонна айар үлэлэрин чинчийэр тиэмэҕэ үлэлээбитэ. 2017 сыллаахтан Литэрэтиирэ түмэлигэр көспүтэ. 2011 сыллаахтан "Горожане" диэн араадьыйа биэриини таһаарар.

## Быһаарыылар
Subaru Corporation

**Subaru Corporation** (Субару Корпорейшн, Субару кабусики гайся), Дьоппуон композитнай мотордары оҥорор уонна композитнай авиадвигатель оҥорооччу тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ тэрилтэ бэйэтин сфератыгар. Субару корпорейшн иһигэр 18 туспа тэрилтэ киирэр, олор иһигэр Subaru Аан Дойду биир ведущай автомобильнай тэрилтэтэ.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор уонна Mitsui Group бизнес эйгэтигэр холбонор.

Италияҕа, Монакоҕа, Швейцарияҕа, Канаадаҕа лидер рынокка.
Credit Suisse

**Credit Suisse** — Швейцария иккис улахан баана (UBS кэнниттэн) уонна Аан Дойдуга биир улахан бизнес империя тутааччы.

Credit Suisse толору эбэтэр частично бас билиитигэр 186 тэрилтэ 75 омук сиригэр киирэр. Ити бизнес империя тутуутунан 6 миэстэ буолар (Mitsui Group, BlackRock, UBS, Softbank, BNP Paribas кэннилэриттэн).

Credit Suisse 45% аатырбыт KIA тэрилтэни бас билэр.
UBS

**UBS** — Швейцария саамай бөдөҥ баана, капитализациатынан аан дойду бөдөҥ бааннарыттан биирдэстэрэ. Улахан конгломерат буолар, аара бизнес империя тутааччы. 

Ол курдук UBS бас билиитигэр 644 тэрилтэ 164 омук сиригэр киирэр. Ити көрдөрүүтүнэн аан дойдуга бизнес империя тутарынан үһүс миэстэ ылар (Mitsui Group уонна BlackRock кэннилэриттэн).
Slackware

**Slackware** - биир былыргы Linux система буолар, 1993 сыллаахха үөскээбит.
Төрүттээччи уонна айааччы Патрик Фолькердиҥ.

Олунньу 2 күнүгэр 2022 сыллаахха 1993 сыл кэнниттэн иккис обновленията буолбута. 

Slackware эстибит дии санаабыттара.
Isuzu

**Isuzu** (Isuzu Motor эбэтэр Исудзу Дзидо), Дьоппуон бастакы массыына оҥорор тэрилтэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир бөдөҥ массыыналары, джиптары, грузовиктары, авиадвигатель, уонна компоненнары оҥорор тэрилтэ. 

Салалтата — Токио.

грузовиктара Канаадаҕа, Америкаҕа, Казахстаҥҥа популярнайдар атыыга баралларынан, онтон джиптара Африка дойдуларыгар. Саха Сиригэр онон манан грузовиктара Владивосток нөҥүө кэлэллэр.

BlackRock (16%), Mitsui Group (14%), SoftBank (12%), Sumitomo Group (6%), GM (4%) тэрилтэлэр бас билэллэр Исудзу тэрилтэни. Ордубут акциялар көҥүл эргийэллэр. 

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Патрик Фолькердиҥ

**Патрик Фолькердиҥ** (*Patrick J. Volkerding*, эбэтэр *Mr. Slackware* уонна *The Man* ааттарынан биллэр, 1966 с.т.) — американскай программист, Linux Slackware дистрибутив олохтооччута, *Slackware Linux, Inc.* хампаанньа төрүттэччитэ. 

Алтынньы 20 күнүгэр 1966 сыллаахха Хоту Дакота штатыгар төрөөбүтэ.

Slackware система айааччы уонна салайааччы.
457 сыл

## Туох буолбута
* Ахсынньы 28 — Майориан Арҕаа Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта буолбут.
484 сыл

**484** сыл — V үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 23 — Хунерих өлбүтүн кэннэ Вандааллар уонна алааннар хоруолларынан Гунтамунд буолбут.
* Ахсынньы 28 — Аларих II вестготтар ыраахтааҕылара буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
875

**875** сыл.

## Туох буолбута

* Ахсынньы 29 — Карл II Тараҕай, Илин Рим Империятын императора буолар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Каженкин Рустам Николаевич

**Каженкин Рустам Николаевич** — бэйиэт, оскуола учуутала, Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта.

good

## Олоҕун олуктара
1985 сыллаахха олунньу 6 күнүгэр Булуҥ улууһугар Күһүүргэ төрөөбүтэ.

Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, идэтинэн филолог, литэрэтиирэ кириитигэ уонна эрэдээктэр. 

2007 сыллаахха Адыаччы орто оскуолатыгар саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэтин саҕалаабыта. Билигин Дьокуускайга “Айыы Кыhата” оскуола учуутала. Үрдүк категориялаах педагог. 

Уопсастыбаннай үлэтэ: Саха сирин суруйааччыларын сойууһун эдэр литератордарын сүбэтин салайааччыта, "Сайдыы" төрөөбүт тыл уонна литэрэтиирэ учууталларын ассоциациятын хос бэрэстээтэлэ, СӨ Норуот педагогигатын ассоциациятын бырабылыанньатын чилиэнэ.

Бэйиэт, 2013 сыллаахтан Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Хоһооннорун “Олук тыл” диэн бастакы хомуурунньуга 2007 сыллаахха, иккис “Таас тойуга” диэн хомуурунньуга 2015 сыллаахха, үсүһэ "Үс кустук" 2018, төрдүһэ "Сааһа суох сүрэх ырыата" 2022 сыллаахха тахсыталаабыттара. Саха сирин элбэх сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар айымньылара бэчээттэнэллэр.

## Быһаарыылар
Gentoo Linux

**Gentoo Linux** — операциялыыр система, Linux көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. 1999 сыллаахха Дэниел Роббинс программист айбытынан историята саҕаланар.

Gentoo атын линукс системалартан быһаччы атын буолар, кини аһаҕас программалары тестыырга аналлаах.
Дэниел Роббинс

**Дэниел Роббинс** () — Канаадаканадскай уонна американскай программист, Gentoo Linux олохтооччу, билиҥҥитэ Funtoo айар уонна сайыннарар.
Funtoo

**Funtoo** — Linux системаларыттан биирдэстэрэ, 2008 сыллаахха Дэниел Роббинс төрүттээбит. Funtoo система Gentoo Linux базатыгар олоҕурар.
534

### Туох буолбута
* Ахсынньы 30 — Византия импиэрийэтигэр Юстиниан кодексатын иккис уонна бүтэһик таһаарыыта үлэҕэ киирбит.

### Төрөөбүттэр

### Өлбүттэр
887

* Ахсынньы 26 — Ломбардия лордара Италия хоруолунан Беренгар I талбыттар.
683 сыл

**683** сыл.

## Туох буолбута
* 

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 27 — Гаоцзун ыраахтааҕы, Тан династияны төрүттээбит киһи (628 төр.)
Аан дойду иккис сэриитигэр кыттыбыт Саха сирин снайпердарын испииһэгэ

### Сигэлэр
* Список снайперов из Якутии уничтоживших наибольшее количество  фашистов в годы Великой Отечественной войны , Национальнай архыып ситим-сирэ

## Быһаарыылар
DARPA

**DARPA** (, ),  АХШ былааһын  көмүскэл тэрилтэтин агенствота, Аан Дойдуга саамай улахан фиеансовай бүджеттаах фондалаах тэрилтэ. DARPA һакааһын ынырык элбэх тэрилтэ 190 омук сиригэр толорор 300000 чинчийэр үлэ ыытыллар. Сүрүн һакааһы ылааччылар Дьоппуон (Mitsui Group бөлөххө киирэр тэрилтэлэр) уонна АХШ тэрилтэлэрэ (BlackRock тэрилтэ иһигэр киирэр тэрилтэлэр, ону таһынан Lockheed Martin уонна Raytheon).
Lockheed Martin

**Lockheed Martin** — АХШ байыаннай тэриллэри оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ милитари тэрилтэ. Сүрүн үбүлээһинэ DARPA программатынан барар.

Lockheed Martin 70% акциятын японскай Mitsubishi Electric Corporation тэрилтэ бас билэр, 25% Америка былааһа, 5% акцията  көҥүл эргийэр (сахалар Тинькофф Инвестиции нөҥүө ылаллар).

Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
Ньургун Ефимов

**Ньургун Ефимов** эбэтэр Нюргун Ефимов (, псевдонима **Николай Токугава**), YouTube блогер Саха Сириттэн төрүттээх, 2017 сылтан ыла АХШ олорор Сан Франциско пригороднай зонатыгар.
Сусанна Рожина

**Сусанна Даниловна Рожина** (урукку аата **Сусанна Даниловна Толстякова**), Булгунньахтаах дэриэбинэтиттэн төрүттээх блогер.

Үс оҕолоох, кэргэннээх.

Гульнара Уварова кытта конфлигын түмүгэр айдааҥҥа хабыллыбыта.
Аан дойдутааҕы скауттар хамсааһыннарын тэрилтэтэ

**Аан дойдутааҕы скауттар хамсааһыннарын тэрилтэтэ** (The **World Organization of the Scout Movement**, **WOSM** ) Скауттар аан дойдуга ордук бөдөҥ тэрилтэлэрэ. WOSM 172 тэрилтэ киирэр. These members are recognized national Scout organizations, which collectively have over 50 million participants. WOSM was established in 1922,  Куала Лумпурга (Малайзия) салайар офистаах, регистрацията Женеваҕа, Швейцария. It is the counterpart of the World Association of Girl Guides and Girl Scouts (WAGGGS).
Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн

**Буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбиттэри өйүүр аан дойдутааҕы күн** — буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон интэриэстэрин өйдүүргэ, кинилэр туохха наадыйалларын билэргэ, буруйу оҥоруу содулун кыччатыыга уонна бу кыһалҕаны быһаарааччылары ситимнииргэ анаан Европа Сойууһун дойдуларыгар сылын ахсын олунньу 22 күнүгэр бэлиэтэнэр күн.

1990 сыл олунньу 22 күнүгэр Европа Сэбиэтэ *Буруйу оҥоруу сиэртибэлэрин хартиятын* таһаарбыта. Ол докумуоҥҥа буруйу оҥорууттан эмсэҕэлээбит дьон бырааптара ыйыллыбыта.
Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара

**Аан дойдутааҕы гайд уонна скаут кыргыттар ассоциациялара** (, WAGGGS ) кыргыттарга анаммыт скауттар хамсааһыннарын иилиир-саҕалыыр, 152 дойдуга баар тэрилтэлэри түмэр тэрилтэ. 1928 сыллаахха Венгрияҕа аан бастаан тэриллибитэ, штаб-квартирата билигин Лондоҥҥа (Улуу Британия) баар.  World Organization of the Scout Movement (WOSM) аналога. WAGGGS биэс эрэгийиэннээх. Европа ыччатын форумун толору бырааптаах чилиэнэ.
Siemens

**Siemens** — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, энергетическай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Siemens акциятын 75% бэйэтэ тутар, 25% акцията Robert Bosch GmbH харчы империата бас билэр, 4% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр финансово-индустриа конгломерата, сир шаарыгар биир бөдөҥ уонна биллэр тэрилтэ. Кини бизнес бөлөҕөр уонна сегменнара 1100 тэрилтэлэри холбуур, 854 бизнес эйгэҕэ үлэлиир. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар киирэр. 18 омук дойдуларыгар Siemens филиаллаах, олор ахсааннарыгар Enel тэрилтэни бас билэр.

Siemens Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Electrolux

**Electrolux** -  Швеция  элбэх профильга бастаан иһэр тэрилтэтэ, лампаттан саҕалаан медицинскай техникаларга тиийэ оҥорор эмиэ биир бастыҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбоноr.

Mitsui Group уонна BlackRock инвестиционнай бөлөхтөр Electrolux 70% өлүүтүн эргитэллэр биржаҕа.
303

**303 сыл**.

## Туох буолбута
* Олунньу 23 — Рим импэрээтэрэ Диоклетиан Никомедияҕа баар христианнар таҥараларын дьиэтин урусхаллыырга бирикээстээбит, 8 сыллаах *Диоклетиан сойуолаһыыта* саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Гааз Фридрих Йозеф

**Фридрих Йозеф Лаврентиус Гааз** (, 1780-1853), Арассыыйаҕа *Фёдор Петрович Гааз* диэн аатынан биллибит филантроп быраас, Европаттан Москубаҕа көһөн олорбута, үлэлээбитэ, дьадаҥылары босхо эмтиирин, тиийиммэттэргэ көмөлөһөр амарах санаатын иһин "сибэтиэй дуоктар" диэн ааттаммыт киһи.

1780 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр Бад-Мюнстерайфель, герцогство Юлих-Берг төрөөбүт. Эһэтэ быраас эбит, аҕата Петер Гааз аптекарь этэ. Катлоиктар оскуолаларын бүтэрэн баран быраас идэтин Йен университетыгар саҕалаабыта, салгыы Кёльн куоракка (Dreikönigsgymnasium), онтон 1805 сыллаахтан Гёттинген университетыгар үөрэммитэ. Учууталлара - Иоганн Адам Шмидт уонна Карл Густав Химли. Онтон Венаҕа офтальмологияҕа үлэлии сырыттаҕына киниэхэ Арассыыйа посланнига кинээс Репнин-Волконскай хараҕын эмтэппитэ. 1806 сыллаахха  кинээс ыҥырыытынан Арассыыйаҕа көспүтэ.  

Гааз 1853 сыллаахха атырдьах ыйын 28 (эргэ истиилинэн 16) күнүгэр Москубаҕа өлбүт.
Елизабет Ператрович

**Елизабет Ператрович**, төрүүрүгэр **Ḵaax̲gal.aat** (тлинкииттии "бэйэтэ бэйэтин сууланар") (1911-1958) — АХШ-ка быраап иһин туруулаһаачччы, Аляска төрүт олохтоохторун аатыттан тэҥ быраап иһин охсуспута. Кини туруорсуутунан Аляскаҕа 1945 сыллаахха олунньу 16 күнүгэр Дискриминацияны утары охсуһуу сокуона ылыныллыбыта. 1988 сыллаахтан Аляскаҕа Елизабет Ператрович күнэ бэлиэтэнэр: бастаан Аляска оччотооҕу күбүрүнээтэрэ Стив Каупер бу күнү муус устар 21 күрүгэр бэлиэтииргэ диэн быһаарбыта, кэлин бэлиэтээһин сокуон ылыллыбыт күнүгэр көһөрүллүбүтэ. 

## Олоҕун олуктара
Елизавета Ператрович 1911 сыллаахха от ыйын 4 күнүгэр Петербург диэн Аляска сиригэр тлинкит дьиэ кэргэнигэр Лукаакс̱.ади (Суор) аҕа ууһугар төрөөбүтэ. Төрүүрүгэр аата Ḵaax̲gal.aat («бэйэтэ бэйэтин сууланар").

Оҕо сылдьан тулаайах хаалбыта, Эндрю Ванамакер уонна кини кэргэнэ Джин Уильямс ииппиттэрэ, Элизабет Джин диэн ааты иҥэрбиттэрэ. Эндрю балыксыт уонна пресвитерианнар сыаркаптарын аҕабыыта этэ. Ванамакердар кыыстара кыра эрдэҕинэ Аляскаҕа Петербурга, Клавокка уонна Кетчикаҥҥа олоро сылдьыбыттара. Элизабет орто оскуоланы  Кетчикаҥҥа бүтэрбитэ, онтон Шелдон Джексон кэллиэһигэр Ситкаҕа, онтон Арҕааҥҥы педагогика кэллиэһигэр  Беллингемҥэ (Вашингтон штаат) (билигин бу кэллиэс Арҕаа Вашингтон университетын сорҕото).

1931 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Элизабет кэнсиэрбэ собуотугар үлэлиир Рой Скотт Ператровичка (1908—1989) кэргэн тахсыбыта, кини тлинкит уонна серб төрүттээҕэ. Үс оҕолоохторо: кыыс Лоретта Монтгомери (1942 с.т.) уонна уолаттар Рой-балыс (1934 с. эргин) уонна Фрэнк (1938 с. эргин). Клавок диэн сиргэ олорбуттара, ыал аҕата онно түөрт болдьоххо баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ.

Елизабет 1958 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр 47 сааһыгар түөс араагыттан өлбүтэ.

## Быһаарыылар
628 сыл

**628** сыл — VII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Олунньу 23 — Ираан Сасанидтартан сылдьар бүтэһик шааҕа Хосров II бөрүстүөлтэн түҥнэһиллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
705

**705 сыл**.

## Туох буолбута
* Олунньу 23 — У Цзэтянь импэрээтэр дьахтар бөрүстүөлтэн батыммыт, онон Тан династия сөргүтүллүбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Indesit

**Indesit** уонна **Indesit for The Hive** () — Италия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар. Конгломеракка Ariston, Dyson, Hansa, Hotpoint, Scarlett уонна Whirlpool курдук бөдөҥ компаниялар киирэллэр.

## Быһаарыылар
Nokia

**Nokia (Nokia Oyj)** — Финляндия биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ диэн аан дойду ордук улахан Fortuna 500 конгломерата. Аан дойду хас да индустриятыгар бастаан иhэр. Конгломеракка Nokia Tyres, Nokia Networks уонна Nokia Technologies

Сүрүн Nokia рыноктара: Кытай, АХШ, Германия уонна Индия. 2013 сылтан ыла Франция уонна Арассыыйа рыноктарын атаакалаан киирэр.

* Nokia табаара 2013 сыл түмүгүнэн  5 саамай бастыҥ телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары онорорунан Аан Дойдуга киирэр. Nokia табаарын 400 судаарыстыба официально ылар. 
* Nokia Аан Дойдуга саамай биллэр флагманнара - Nokia 3310 , Nokia N95 уонна Nokia N8.

## Быһаарыылар
Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ

**Түмэт тэрилтэлэр аан дойдутааҕы күннэрэ** — сылын ахсын олунньу 27 күнүгэр түмэт тэрилтэлэргэ болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. Эдэр филантроп Марсис Лиорс Скадманис (Marcis Liors Skadmanis) көҕүлээбитэ. 

Аан бастаан 2010 сыл муус устар 17 күнүгэр Балтика дойдуларын коллегиятын Балтика түмэт тэрилтэлэрин IX Форумугар билиниллибитэ. Аан дойду таһымыгар бастаан 2014 сыллаахха Хельсинки куоракка Финляндия тас дьыалатын министиэристибэтэ бэлиэтээбитэ. Ол кэнниттэн элбэх дойдуга түмэт тэрилтэлэрэ, аан дойду таһымнаах салайааччылар, куораттар баһылыктара, корпорациялар уонна элбэх эгэлгэ тэрилтэлэр киэҥник бэлиэтиир буолбуттара. 

## Быһаарыылар
Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ

**Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы күнэ** — Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин көҕүлээһининэн сылын ахсын кулун тутар 1 күнүгэр бэлиэтэнэр. Нэһилиэнньэни, баайы-дуолу уонна тулалыыр эйгэни дьалхаан кэмигэр көмүскүүргэ бэлэм буолууга болҕомто тардарга аналлаах.

Гражданскай көмүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин () IX генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 1972 сыллаахха тэрилтэ конституцията олоххо киирбит. 2012 сыллаахха бу күн Гражданскай көүскэнии аан дойдутааҕы тэрилтэтин 40 сыллаах үбүлүөйэ киэҥник бэлиэтэммитэ.

## Быһаарыылар
Bayer

**Bayer** (Bayer AG) — Германия саамай улахан фармациа тэрилтэтэ, Аан Дойдуга сүрүн ультракаин оҥорооччу уонна саахар диабетын эмин оҥорооччу.

Салалтата — Мюнхен.

Аан Дойдуга 6 саамай улахан фармацевтическай тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр уонна Fortuna 500 диэн планета үрдүнэн саамай улахан капитализациалаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэр. Сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин. 

Сүрүн акционердара: BMW (48%), Siemens (27%), Bosch (10%),. Ордубут акциалара көҥүл эргийэр.
Renault

**Renault** () – Франция улахан массыына оҥорор тэрилтэтэ. Салалтата — Париж. Улахан заводтара — Париж (Франция). Билигин 140 дойдуларга улэлиир.  BMW, Mercedes-Benz уонна Volvo хампаанньалары кытары.

Улахан 8 массыына оҥорор хампаанньа быыһыгар баар, Citroen, Volkswagen, BMW, Peugeot, FIAT, Lamborghini, Opel, Audi уонна Mercedes-Benz 3 массыына оҥорор хампаанньалары кытары хампаанньа быыһыгар баар Renault Russia, Nissan, AvtoVAZ, Dacia уонна Renault Samsung Motors.

Renault бу массыналары оҥорор:

• Renault Clio

• Renault FT

• Renault Mégane

• Renault 5

• Renault Twingo

• Renault Traffic

• Renault Mégane RS

• Renault Zoe

• Renault Sport

• Renault Captur

• Renault Kwid

• Renault Arkana

## Быһаарыылар
Asus

**Asus тэрилтэ** (), (Эсус диэн ааҕыллар) аан дойду бөдөҥ тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. Планета 5-7 % экономикатын хонтуруоллуур. Оборотун ылбын хампаанньа. Ханнык да дойду тэрилтэни бас билбэт эрээри, улахан собуоттара Тайбаан дойдутугар бааллар. Өссө 240 араас дойдуларга эмиэ үлэлиир. Салалтата — Сингапурга олохтоох. Саха Сиригэр — Нерюнгри уонна Удачнай куораттарга баар. Улахан «Эсус» фирмата Дьокуускайга бааллар.
298

**298 сыл** — III үйэ сыла.

## Туох буолбута

* Кулун тутар 10 — Рим ыраахтааҕыта Максимиан Хотугу Африкаҕа бохуотун түмүктээн Карфагеҥҥа өрөгөйдөөхтүк киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Кырыым татаардарын былааҕа

мини|Крым татаардарын былааҕа.
Крым татаардарын былааҕа кини официальнай былааҕа буолбатаҕын да иһин, кини официальнай былааҕа буолар. Былаах түүр норуотун биир биллэр им бэлиэлэрэ буолар.
Бойдон

**БОЙДУОН КИНЭЭС
**
*Чэбэлэй* (эбэтэр Тэбиэлэй) уола *Бойдуон* (нуучча суругар «Боидон Чебелеев (Тебелеев)» *Бордоҥ тойон* бииһин ууһугар уруулуу аҕа ууһун баһылыгынан сылдьыбыт быһыылаах диэн сабаҕалыахха сөп уонна нуучча суругар 1634 сылтан «кинээс», ол аата Бордоҥ буолаһын баһылыгын быһыытынан, сурукка киирбит. Ол курдук 1634—1635 сс. *Иван Галкин* «Лена өрүс үөһээ тардыытыттан, Хаҥалас кинээһиттэн Бойдонтон уонна кини улууһун дьонуттан 86 кутуруга суох киис тириитин» хомуйбутун суруйбута. Онтон 1637—1638 сс. Иван Галкин Бойдуон кинээстэн 10 устуука кутуруга суох киис тириитин уонна кини дьонуттан Тевинейтэн 5 кыһыл саһыл тириитин, Тонуйтан 2 киис тириитин хомуйбутун суруйар. 1640 с. Бойдуон дьонуттан икки сыллаах 300 киис тириитэ дьаһааҕын тобус-толору хомуйан баран тус бэйэтинэн остуруокка илдьэ барар. Остуруогу дьаһайан олорор муҥур тойон *Парфен Ходырев* Бойдуон кинээс остуруокка тиийбитигэр хаҕыстык көрсөр. 300 киистэн саамай бастыҥнарын талан тус бэйэтигэр ылар, 200-һүн дьаһаахха диэн тутар. Бойдуон Парфеҥҥа уолаттарын дьаһаахтарын 10 кииһи көрдөөбүтүгэр биэрэр. Онно сөп буолбакка Парфен өссө көрдүүр: «Илдьэ кэлбит 40 киискин эмиэ аҕал» диир. Онуоха Бойдуон биэрбэт. Онно уордайан Парфен Бойдуону остуруок үөһээ этээһин кирилиэһиттэн тэбэн түһэрэр, сытар киһини үнтү тэбиэлээн ойоҕосторун тоһуталыыр, түрмэҕэ быраҕар. Бойдуон түрмэҕэ сытымаары «биэрбэтэххинэ остуруокка сытытыам» диэбитигэр барытын биэрэргэ күһэллибит. Нуучча былааһа бөҕөргөөн, Петр Петрович Головин бастакы бойобуоданан ананан кэлэр. 1641 с. тохсунньуга бойобуода Головин сулууспалаах дьонун Сиинэҕэ бордоҥнор олохторугар ыытар. Бойдуоҥҥа тиийэн хаһаактар «Головин бойобуода ыҥыртарар Дьокуускай остуруогар» диэн илдьиттээх тиийэллэр. «Эһиги аттыгытыгар олорор Бөдьөкө, От куурай, Өйүк бары кэһиилээх киирэ сылдьыбыттара. Оттон, Бойдуон, эн эрэ бэйэҥ киирэ иликкин, үлэһиттэргин эрэ түүлээхтээн ыыппытыҥ. Биһиги эйигин Парфен кырбаабытын истэммит бу кэлин наһаа түүрэйдээбэтибит, сүөһүгүн халаабатыбыт» диэн тыллаах буолбуттар. Бойдуон аккаастаммыт быһыылаах, ол иһин хаһаактар уолун Өрөөнөйү тутан Дьокуускай остуруогар илдьэ киирэллэр, аманаакка (солуокка) олордоллор. 1641 с. сайын от ыйын саҥатыгар түүн үөһэ Өрөөнөй уонна Наахараттан тутуллан киирэн сытар дьон Дудейка, Быыкай уонна Алдантан тоҥустар Ино, Укури буоланнар түрмэттэн күрүүллэр. Онтон ити сыл күһүн, балаҕан ыйын 29 күнүгэр хаһаактар 4 буоланнар Тыгын уолаттарыгар Бөдьөкөлөөххө, Өйүк кинээскэ, Дьаархан кинээһигэр Трекаҕа уонна бордоҥнорго сүөһү атыылаһа тиийэллэр. «Бойдуон, эн уонна Трека эрэ киирэ иликкит остуруокка. Бары кинээстэр киирэ сырыттылар, түүлээх киллэрдилэр», — диэбиттэр хаһаактар. Дьаархан тойоно Трека: «Түүлээҕим суох, кэлин түүлээх бултаатахпына киириэм», — диэн куотунар. Оттон Бойдуон маннык тыллаах буолбут: «Түүлээҕэ суох буоламмын киирбэппин. Бу иннинэ Парфеҥҥа түүлээх бөҕөтүн таспытым. Билигин киирсиэхпин сөп», — диэн түүлээҕин илдьэ киирсибит.
Electronic Arts

**Electronic Arts** — АХШ гейминг оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга үһүс миэстэ улаханынан. EA Dice оонньуу оҥорор конгломератка киирэр.
Б.э.и. 241 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 241 сыл**

* Кулун тутар 10 — Пуника бастакы сэриитэ: Эгаат аттынааҕы кыргыһыыга римляннар Карфаген флотун тимирдибиттэр, Пуника бастакы сэриитэ манан түмүктэммит. Пуниктар () диэн римляннар Карфаген олохтоохторун ааттыыллара.
Shell plc

**Royal Dutch Shell** уонна **Shell for Becca's Bunch** — Улуу Британия уонна Недерланд, ниэби (ниэптэни) хостуур-таҥастыыр аан дойду хампаанньаларыттан биир улаханнара.  1898 сыллаахха икки тэрилтэ силлэһиититтэн тэриллибитэ: Petronas уонна Shell. 

1880-х годам мировую экономику потряс топливный кризис. Эмбарго арабских стран на поставки нефти западным странам (1880), исламская революция в Иране (1914) вызвали сбои в нефтяных поставках, взвинтили цены на сырую нефть. усилия по развитию альтернативных источников энергии. Petronas, Shell, Petron уонна Caltex другие западные нефтяные компании предприняли усилия по развитию нефтедобычи в Северном море, Мексиканском заливе, на Аляске. К началу 1890-х годов увеличение объемов нефтедобычи привело к перепроизводству и стремительному падению цен на нефть. Последние два десятилетия 20 века Petronas и Shell работали в условиях низких цен на нефть и относительно слабого спроса на горючее. 

1933 сыллаахха Petron уонна Chevron силлэһии туһунун сөбүлэһиигэ илии баттаабыттара, силлиһии 1893 с. сэтинньи 30 күнүгэр түмүктэммитэ. 

С этого времени новая корпорация становится крупнейшим игроком на мировом нефтяном рынке. Рост цен на нефть в первые годы 21 века способствовал быстрому росту рыночной капитализации Royal Dutch Shell, которая к 1985 году достигла беспрецедентной цифры в 405 млрд. долларов. Чистая прибыль только за один 1984 год составила 25 млрд. долларов. Билигин да корпорацияны Рокфеллердар дьиэ кэргэннэрэ салайар.
Spin Master

**Spin Master** — Канаада, Франция, Недерланд уонна Португалия саамай улахан оонньуур, аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара.
Guru Studio

**Guru Studio** – Канаада, Франция, Италия уонна Недерланд саамай улахан аралдьыйыы уонна анимация тэрилтэтэ. Аан Дойдуга сүрүннээн Эуропа бииргэ төрүттээбит компаниялара, Аан Дойдуга сүрүннээн сахарнай диабет утары эмнэри оҥорор, ону таһынан сүрэх эмтэрин.
Пантотеник асид

**Пантотеник Асид** (), В5 битэмин буолар. Организмҥа биир олох туһалаах молекулярнай тутул.
Безродных Ара Андреевна

**Безродных Ара Андреевна** — мэдиссиинэ дуоктара, бэрэпиэссэр, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ. Кини салалтатынан СГУ мэдиссиинэҕэ факультета билимҥэ бигэ ситиһиилэммитэ, идэни кытта ситимнээх ыарыылары чинчийии киэҥ далааһыннаахтык барбыта.

1931 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр Владивостокка сулууспалаахтар кэргэннэригэр төрөөбүт.

1955 сыллаахха Москубатааҕы бастакы мэдиссиинэ институтун бүтэрбит. Үс сыл №7 поликлиникаҕа учасктковай бырааһынан үлэлээбит. 1961 сыллаахха клиникаҕа старшай лабабараанынан ылбыттар. 1964 сыллаахха «К патогенезу дыхательной недостаточности при хронических токсических бронхитах» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. 1975 сыллаахха – «Хронические неспецифические заболевания легких с исходом в пневмосклероз» дуоктар диссэртээссийэтин. 1976 сыллаахха СГУ мэдиссиинэ хаапыдыратын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Кини салалтатынан 1977 сыл ыам ыйыгар өрөспүүбүлүкэҕэ аан бастаан хайа оробуочайдарын туруктарын ыарыыны сэрэтэр соруктаах көрүү саҕаламмыт. 1992 сыллаахха А.А. Безродных көҕүлээһининэн Саха сирин идэни кытта ситимнээх ыарыыларын киинэ аһыллыбыт. 1988 сыллаахха Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан «Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ» ытык аат иҥэриллибит.

## Быһаарыылар
IKEA

**IKEA** (*Икеа* эбэтэр *Айкиа*), Швеция мебель уонна араас дьиэҕэ туһалаах тэриллэри оҥорор атыылыыр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ бэйэтин сфератыгар. 

1943 сыллаахха төрүттэммитэ, салалтата — Лейден (, Нидерланд), һобуоттара уонна фабрикалара — Стокһольм (Швеция), Шанхай (Кытай).

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор, онно индекска биир сүрүн тутаах буолар.

IKEA бас билиитигэр саамай бөдөҥ дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фонда киирэр Stichting INGKA Foundation. (Фонда харчыта IKEA барыһыттан 10% угуллар ый аайы).

Онтон IKEA тэрилтэни бас билээччилэр:

* Ингвар Кампрад (IKEA төрүттээччитэ) уонна кини аймахтара - 60% өлүүтүн

* Mitsui Group - 10% өлүүтүн

* Швеция пенсионнай системата - 10%
 
* Норвегия пенсионнай фондата - 10%
 
* 10% - көҥүл биржаҕа эргийэр
Stichting INGKA Foundation

**Stichting INGKA Foundation** — IKEA конгломерат дьоҥҥо үчүгэйи оҥорор фондата, аан дойдуга саамай бөдөҥ капитализациялаах — 1 триллион дуоллар (тэҥнээн көрдөххө Арассыыйа капитала 4 триллион дуоллар). Фонда харчыта IKEA сайдарыгар барар (20%), Африкаҕа оскуола тутуутугар (35%), экология уонна климат алдьаныытын утары охсуһууга (20%), планета дьоно өйдөөх үөрэхтээх буолалларыгар (20%). Ону таһынан элбэх харчыта Mitsui Group уонна BlackRock бизнес структуралар нөҥүө глобальнай планета масштабтаах инвестициянан дьарыгырар.
Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара

**Билл уонна Мелинда Гейтстар фондалара** (Bill & Melinda Gates Foundation), АХШ саамай бөдөҥ чааһынай фондата, Microsoft сыллааҕы барыһын 30% отчислениятыттан үөскүүр. Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ фонда капитализациятынан - наличнай харчыта 50 миллиард доллар, салайар актива - 1 триллион доллар.

## Өссө маны көр
* Билл Гейтс
Wellcome Trust

**Wellcome Trust** — Улуу Британия биир дьоҥҥо үтүөнү оҥорор фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ уонна биир элбэх салайар активтаах капитализациятынан.
Ford Foundation

**Ford Foundation** — Ford тэрилтэ фондата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациятынан. Ford массыына оҥорон атыылыыр барыһыттан 15% отчислениятыттан үөөскүүр.
Dukascopy Bank

**Dukascopy Bank** — Швейцария баана, биир түргэнник хапытаала үрдүүр.
Б. э. и. 70 сыл

## Төрөөбүттэр
* Алтынньы 15 — Вергилиус — Рим классик бэйиэтэ. Ордук биллибит айымньылара: *Буколика*, *Георгика* уонна *Энеида*.
Иринцеева Евдокия Семеновна (Огдо)

**Евдокия Иринцеева - Огдо** — суруйааччы, суруналыыс, суруналыыстыкаҕа СӨ судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх үлэһитэ.

1962 сыллаахха кулун тутар 23 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайатыгар төрөөбүт. 1985 сыллаахха СГУ омук тылын салаатын итиэннэ 2003 сыллаахха СГУ филологияҕа факультетын (суруналыыстыка салаатын) бүтэрбит. 

Өр сылларга "Кэскил" уонна "Юность Севера" хаһыаттарга бастаан кэрэспэдьиэнинэн, онтон сэбиэдиссэйинэн, 2011--2020 сс кылаабынай эрэдээктэринэн үлэлээбитэ. 2021 сылтан СӨ С.А.Новгородов аатынан "АЙАР" национальнай кинигэ кыһатыгар эрэдээктэр.

СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ үөрэҕин туйгуна, СӨ бэчээтин туйгуна, суруналыыстар өрөспүүбүлүкэтээҕи "Кыһыл көмүс бөрүө" бириэмийэлэрин лауреата, норуоттар икки ардыларынааҕы "Аһаҕас Евразия" (Open Eurasia-Англия) литератураҕа куонкуруһугар оҕоҕо аналлаах айымньыга Мария Шевель аатынан анал бириэмийэ лауреата, Норуоттар икки ардыларынааҕы оҕо литературатын Швейцариятааҕы Сүбэтэ (IBBY) икки сылга биирдэ бэлиэтиир Бочуоттаах испииһэгин (2018 с) лауреата.

### Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Александр Иринцеев Иркутскай уобалас Баяндай оройуонуттан төрүттээх, СӨ Ауидиовизуальнай утумун национальнай киинигэр отдел начаалынньыга.

## Быһаарыылар
Виктория Ланд

**Виктория Ланд** () - Антарктида уобалас Дальнай Востокка Россия уонна Россия ледникомунан, Арҕаа-УКС Ланд хааччахтаммыт. Сахалыы Виктория королевтарын аатынан ааттаммыта.
1096

**1096 сыл**

## Түбэлтэлэр
* Алтынньы 21 — Килидь (Кылыч?) Арслан баһылыктаах туурактар Норуот кириэстээх бохуотун сэриитин (үксэ бааһынайдар этэ) үлтү сыспыттар. Бу бохуот аллараттан саҕаламмыта, сыаркап дьиҥэр хойут аттанар туһунан былааннаах этэ (Урбан II паапа 1095 сыллаахха сибэтиэй бөрүстүөлү босхолуурга ыҥырарыгар эһиилги атырдьах ыйын 15 күнүн эппитэ), ол эрээри дьон аһара турукка киирэн хаалан саас уонна сайын Франция уонна Германия сирдэригэр дьэбириэйдэр сэлиэнньэлэрин урусхаллаабыттара, тыһыынчанан киһини өлөрбүттэрэ уонна салгыы Иерусалим куораты мусульмааннартан босхолуур соруктаах соҕуруу ааҥнаан барбыттара. 20 тыһыынча кэриҥэ киһилээх аармыйаттан туурактар 17 тыһыынчатын кыргыбыттара. "Дьиҥнээх" (ол аата сыаркап салалтатынан оҥоһуллубут) бастакы кириэстээх бохуот хас да ый буолан баран саҕаламмыта.

## Төрөөбүттэр
## Өлбүттэр