Кыайбыттар өйдөрө-санаалара

Аан дойду иккис сэриитигэр кыайыыны ситиспит ССРС 1991 сыл-лаахха үрэллэн, ыһыллан тус-туспа республикалар эйэлээхтик үөскээбиттэрэ. Ааспыт улахан сэриигэ кыайыыны ситиһиини аһара арбааһыны, өрө тутууну билигин Россияҕа салайар былааһы күүһүрдээри, уһуннук уларыйбат салайааччылары өссө уһун кэмҥэ олордо сатаан, сыл аайы күүркэтэн улаатыннаран, дарбатан иһэллэр.

Улахан сэрии кыттыылаахтара бары өлөн бараммыттарын кэнниттэн өлбүт дьон улахан хаартыскаларын өрө тутан хаамыыны тэрийэн «Бессмертный полк» диэн ааттаан элбэх дьону, эдэрдэри мунньаннар, салайааччылар бэйэлэрин «үчүгэйдэрин» биллэрэ сатыыллар.

20-с үйэҕэ атыттар сирдэрин сэрии күүһүнэн былдьаан ылыыны, олохтоохтору үүрэ-түрүйэ сылдьыыны фашизм диэн ааттаабыттара.

Сэрии буолан бүппүтэ үйэ аҥарыттан лаппа ордубутун кэннэ оччолорго ситиһиллибит кыайыыны билигин кэлэн арбыы сатааһын аһара барыыта саҥаттан үөскээһинигэр тириэрдэн эрэрэ биллэр буолла. Ол кэмнээҕи сэриигэ кыаттарбыттар билигин сайдан, лаппа ордон тахсыбыттара, онтон кыайбыттар, кыайыыларын үөрүүтүгэр оҕустаран хаалан хаалбыттарыттан атыттары ордук санааһыннара улаатан сылдьар. Бу ордук санааһын улаатыыта саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу өссө сайдыытыгар, саҥа, урут суох өй-санаа уларыйыыта үөскээн сайдан барыытыгар төрүөт буолар кыахтанна. Россия Украина сирдэрин былдьаан ылаары СВО диэни ыыта сылдьарын быһааран арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр «рашизм» диэн саҥа ааты иҥэрэн эрэллэр.

Кыайыы өйө-санаата бу сэриигэ кыттыгастаахтар өлөн бүппүттэрин,  бараммыттарын кэнниттэн сүтэн хаалбакка кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ кыайбыттар өйдөрө-санаалара аһара баран саҥа «рашизм» үөскээһинигэр тириэрдиэн сөп. Кыра оҕолорго саллаат таҥаһын тигэн кэтэрдии бу өй-санаа кэлэр көлүөнэлэргэ үгэһи үөскэтэн кэбиһэн салгыы бэриллэн иһэригэр тириэрдэр. Саҥа таҥаһы таҥныы кыра оҕоҕо үгэһи үөскэтэрин Т.Нутчина «Аартык ру» сайтка суруйбута.

Уонунан сылларга, үйэлэргэ олох сайдан, тупсан, уларыйан иһэр. Кэмиттэн кэмигэр салайар былааһы уларытан саҥа уларыйыылары киллэрэн, олоххо туһалаах, барыһы биэрэр саҥаны айыылары таба туһанар омуктар үлэни оҥорууга атыттары баһыйан, кэнники хаалла-ран иһэллэр, сайдыыны ситиспиттэрин туһаналлара түргэтиир.

Өй-санаа үйэлэргэ уларыйан, тупсан, саҥа, урут биллибэт өйдөбүллэр үөскээн, үлэҕэ-хамнаска саҥаны айыылары туһаныылар олоххо киирэн иһэллэр. Урукку кэмҥэ биллибэт, саҥа өйдөбүллэр, саҥаны айыылар элбэх дьоҥҥо төһө улахан тарҕаныыны ылаллара аан маҥнай биллибэт уратыта дьон айыыны оҥороллоругар улаханнык сэрэнэллэрин ирдиир кэмэ кэлэн турарын сахалар таҥараларын үөрэҕэр «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн этиилэр бааллара биллэрэллэр. Сэриигэ биирдии ытыы саҥаны айыыны оҥоруу буолан иһэринэн сэриини саҕалааһыҥҥа тириэрдэриттэн олоххо тосту уларыйыылар киириилэригэр тириэрдэрэ былыргы кэмнэртэн ыла биллэр.

20-с үйэҕэ Германия нацистара немец омуктар аһара «үчүгэйдэр», атыттары баһылыахтаахтар диэн этэн фашизмы үөскэппиттэрэ, онтон бу 21-с үйэҕэ Россияҕа ол нацистары кыайбыттар бэйэлэрин аһара «үчүгэйдэр» курдук сананыылара улаатан уонна «Кыайбыт көҥүлэ», «Кыайбыттары сууттаабаттар» диэн этиилэри тутуһа сатыылларыттан саҥа, 21-с үйэҕэ салҕаан иһээччилэргэ кубулуйан сылдьаллар.

Россияҕа саҥа үөскээн эрэр өй-санаа уларыйыытын сэриигэ кыайыы үөрүүтэ үөскэппитэ салҕаан иһэр. «Улуу кыайыыны ситиһэн бараммыт хайдах мөлтөхпүтүй?» диэн санаа дьоҥҥо дириҥник иҥэн сылдьар. Ааспыт үйэҕэ буолан ааспыт Аан дойду улахан сэриитигэр кыайбыттар ол кыайыы үөрүүтүн өссө уһатан туһанаары ону-маны уратыны булан эбинэн, үөрүүлэрэ аһара улаатан саҥа 21-с үйэҕэ бэйэлэрэ саҥалыы сайыннарааччыларга кубулуйан эрэллэр.

Кыайыы киһиэхэ, дьоҥҥо дьайар күүһэ аһара улахан. Онно эбэн кыайыыны аһара өрө тутуу «Кыайыыттан төбө эргийэр» диэн өй-санаа уларыйыытыгар тириэрдэрин уһун үйэлээх сахалар билэннэр өс хоһооно оҥорон туһана сылдьаллар. «Кыайбыт көҥүлэ» диэн өс хоһооно кыайыы кэнниттэн кыайбыттар атыттары талбыттарынан дьаһайалларын, бэйэлэригэр туһалааҕы элбэҕи оҥостоллорун уонна көҥүллэринэн барар кэмнэрэ тиийэн кэлэрин биллэрэр.

Аан дойду иккис сэриитигэр улахан кыайыы кэнниттэн, онон туһанан ССРС, Америка уонна Англия Европа дойдуларын кыраныыссаларын талбыттарынан быспыттарын туһанан, аныгы үйэҕэ күүһүрбүт, кыаҕырбыт Россия Украина кыраныыссатын уларыта сатаан Крымы былдьаан ылбыта уонна Донбааһы сэриилии сылдьар.

2022 сыллаахха Донбаһы көмүскүүбүт диэн ааттаан Украинаны барытын ылаары, бас билэн дьаһайаары СВО-ну ыыта сылдьаллар. Бу сэриини Россия кыайдаҕына уһуннук олорор салайааччылар төбөлөрө эргийэрэ үөскүүрэ атыттары баһылааһыҥҥа тириэрдиэн сөп.

Киэҥ сирдэри баһылыы, элбэх омуктары сэриилээн кыайа сыл-дьыбыт улахан омук мөлтөөн-ахсаан иһэрин бэлиэтинэн ханнык да үлэни кыайан үлэлээбэт буолуу, тус-туспа бара сатааһын тарҕаныыта уонна ахсааннара аҕыйаан иһэрэ буоларын билиниэхтэрэ этэ.

Урукку кэмнэргэ курдук, Россияны күүһүрдээри улахан кыайыы үөрүүтүн билигин кэлэн туһана сылдьаллар. Сэрии ветераннара кыайан парадтыы хаампат кэмнэрэ кэлбитин кэнниттэн «Бессмертный полк» диэн этиини туһанан өлбүт саллааттар мэтириэттэрин тутан оҕолоро, сиэннэрэ эмиэ уулуссаҕа тахсан парадтыы хаамалларын ситистилэр. Георгиевскай кириэс лентатын быһыта кырыйан аналлаах бэлиэ оҥорон урукку ситиһиллибит кыайыы үөрүүтүн хас биирдии аныгы киһиэхэ тиксэрэн дьайыытын уһаталлар.

Украина сирин былдьаабыттарын утаран Европа дойдулара, АХШ, Канада, Австралия, Япония араас элбэх санкциялары биллэрбиттэрэ. Бу санкциялары сөбүлээбэккэ Россия хардары санкциялары биллэрбитэ. Хардары санкциялары биллэрэн иһэр Россия бэйэтин бэйэтэ изо-ляциялаан, хааччахтаан атын омуктартан уратытын, туспатын билиниитэ аһара барыытын улаатыннарар.

Ааспыт үйэлэргэ олорбут дьон оҥорбут аһара куһаҕан быһыылара салҕанан баран испэтэхтэринэ умнуллан, хаалан иһэллэрэ үөскээн үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэрин аныгы кэмҥэ омуктар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа туһаныы эрэйиллэр. Хас көлүөнэлэр солбуллан истэхтэрин аайы омук дьонун өйдөрө-санаалара уларыйан, эйэлээх кэм буоллаҕына тупсан иһэллэрин таба туһаннахха табыллар.

Хас эмэ үйэлэр анараа өттүлэригэр буолан ааспыт сэриилэр өйдө-бүллэрэ хайаан да умнуллан хааллахтарына эрэ, билигин олох олорор дьон куһаҕан санаалара аҕыйаан иһэриттэн үчүгэй, саҥалыы оҥорор, тутар санаалара элбиир кыахтанар. Этэҥҥэ ааспыт куһаҕан быһыылар тустарынан куруук саныы, ахта сылдьыы киһи бэйэтэ куһаҕан санааларынан туолан хааларын үөскэтэрэ атыттарга тарҕаннаҕына оҥорор быһыыларын уларытан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. (26,81).

Сэрии диэн дьон олоҕор алдьаныыны аҕаларынан, өлүүнү-сүтүүнү  үөскэтэринэн олус куһаҕан быһыыга, саҥаны айыыга киирсэр. Сэрии кыайыыта, аҕалар барыһа уһун үйэтэ суох. Сэрии туһунан өйдөбүллэр аһара уһаабакка, үйэ аҥарын аастахтарына умнуллаллара, хаалаллара эрэйиллэр. Олоххо өй-санаа эргийэн биэриитэ кэлиитэ биир  үйэнэн кэмнэнэр. Ону туоһулуур чахчынан «Каждое поколение должен иметь свою войну» диэн немец филособун этиитэ биллэр.

Үлэ-хамнас сайдыыта кыаттарбат, дьон олохторун таһыма мөлтөөн, аллараа түһэн истэҕинэ элбэх дьону хабар санааны, сыалы булан  киэҥник тарҕатыы санаалара биир буоларын, түмсэллэрин саҕалыыр. Кыайбыттар үөрүүлэрин уһатар сыалтан тэриллибит «Бессмертный полк» диэн сэриилэспит буойуннар мэтириэттэрин тутан аймахтара хаамсыылара, бу үөрүү салҕанан, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин үөскэтэрэ буолан ааспыт куһаҕан быһыы умнуллубатын үөскэтэр. Бу дьон сэриигэ сомоҕолоһор санааларын уһуннук дуоһунастарыгар олорор салайааччылар мөлтөөбүт былаастарын уһатарга туһаналлар.

Олоххо «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалар этиилэрин куруук туһана сылдьыы ирдэнэр. Сэрии кэнниттэн эйэлээх олох эргийиитэ ааспыт сэрии куһаҕаннарын туһунан умуннахха, хааллардахха эрэ ситиһиллэр кыахтааҕын таба өйдөөһүн эрэйиллэр.

Сэрии ветераннара өлөн бараммыттарын кэнниттэн ааспыт сэрии туһунан ахтыылар, айдааннар аҕыйаан, симэлийэн барыыларын ситиһии кыттыгастаах омуктар салгыы бииргэ олорууларыгар, эйэлэрэ үөскүүрүгэр туһата улахан буолуо этэ. Россия былаастара, бу кыайыы үөрүүтүн аһара улаатыннараллара, эбии күөртээн биэрэллэрэ омуктарга эйэлээх буолууну үөскэтиини суох оҥорор.

Үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт былаас бэйэтин «үчүгэйин» биллэрээри ааспыт сэрии кыайыытын туһунан кэпсээннэри тарҕата сатыырын үөрэхтэммит дьон арааран билиэхтэрэ этэ.

Россияҕа саҥа, кыайбыттар өйдөрө-санаалара үөскээһинигэр сэриигэ өлөллөрүгэр куһаҕан санаалара мунньустубут саллааттар улахан мэтириэттэрин тутан хаамыы тириэрдиэн сөп. Киһи кута иҥмит мэтириэтин уулуссаҕа, тыалга, салгын хамсыыр сиригэр таһаарыы, онно иҥмит кут көтөрүгэр, барарыгар тириэрдэр кыахтаах. Сэриигэ, куһаҕан санаалара мунньустубутун кэнниттэн өлбүт дьон куттара сири-дойдуну биир гына ыһыллыылара, бэйдиэ барыылара олох олоро хаалар тыыннаах дьоҥҥо туох да үчүгэйи оҥорбот, өйдөрүн-санааларын куһаҕан өттүгэр, сэрии диэки халытыан сөп.

Өлбүт дьон куһаҕан, өлөрөр, өһөрсөр санаалара Россия үрдүнэн тарҕаныыта саҥа үөскээн эрэр кыайбыттар аһара барыылара Аан дойду улахан сэриитин төлө тардан кэбиһэллэрин даҕаны үөскэтиэн сөп. Дьоҥҥо «После нас хоть потоп» диэн куһаҕан суолталаах өс хоһооно баара, омуктар сыһыаннарыгар улаханнык сэрэнии ирдэнэрин биллэрэр. Аан дойду эйэни сөбүлүүр элбэх ахсааннаах дьоно, бу быһыы улаханнык тарҕана илигинэ тохтотуохтара этэ.

Ааспыт үйэтээҕи улахан сэриини кыайбыттар аһара барбыт үөрүүлэрин намтатыы, саҥа үйэҕэ урукку быһыы сайдан тахсарын хааччахтааһын, дьон эйэлээх олохторо өссө уһууругар тириэрдиэ этэ.

Саҥа 21-с үйэҕэ Россияҕа үөскээн эрэр өй-санаа уларыйыыта 20-с үйэҕэ буолан ааспыт быһыы хатыланарыгар тириэрдиэн сөп. (1,69).

## Туһаныллыбыт литература
1. Каженкин И. И. Таҥха. Билгэ. — Дьокуускай: Ситис, 2024. — 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.