open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Senior Group

**Senior Group** — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, кырдьа барбыт дьон дьиэлэрин арыйар уонна хааччыйар. 2007 сылтан үксэ Москуба аттынааҕы оройуоннарга үлэлиир, экспертар быһаарыыларынан, түмэт урбааҥҥа Арассыыйаҕа биир бөдөҥ тэрилтэ.

## Остуоруйата
Хампаанньаны 2007 сыллаахха Лондон экэниэмикэ уонна бэлиитикэ номуукаларын оскуолатын бүтэрбит Николай Кобляков тэрийбитэ, бу иннинэ Кобляков сэттэ сыл Париижка олорбута. Диплуомун бырайыагын тиэмэтэ кырдьа барбыт дьоҥҥо чааһынай олорор сир тэрийии, түмүгэр ити санаатын олоххо киллэрэргэ быһаарыммыта: «Мы написали кучу бизнес-планов и разослали их по инвестиционным фондам». Саҕалыырыгар хаппытаалын доҕотторуттан ылбыт 1 мөлүйүөн евроны, ол харчытыгар Москуба таһыгар Мониноҕа санаторий арендалаабыта, онтон «Благосостояние» диэн судаарыстыбаннайа суох биэнсийэлээхтэр пуондаларын кытта партнердаһан, пуондаттан 2 мөдүйүөн евро ылбыта.

2010 сыллаахха, контраагын кэһэн, Кобляков тэрийбит пансонаатын «Благосостояние» бас билиитигэр биэрбитэ. Ол кэмҥэ өссө хас да пансионаты арыйбыт буолан, үлэтин салҕаабыта - кэм буолан баран Москуба аттынааҕы Дубки, Акулово, Лапино, Улиткино бөһүөлэктэргэ кырдьаҕастар дьиэлэрэ арыллыбыттара.

2011 сыллаахха Кобляков үлэтин хайысхатын Илин Эуропа диэки хайыһыннарарга быһаарынан, хампаанньатын Алексей Сидневка  (хампаанььа генераальнай дириэктэрэ буолбута) уонна өссө биир партнеругар атыылаабыта (атыылаабыт сыанатын иһитиннэрбээтэхтэрэ). Саҥа бас билээччилэр эрэсидиэнсийэ ситимин кэҥэппиттэрэ уонна региональнай франшизанан баар биизинэс-моделы саҥаттан оҥорбуттара - ити технологияларынан Киров уобалаһыгар уонна Калининградка пансионаттар аһыллыбыттара. Инники өттүгэр хампаанньа кырдьаҕастар дьиэлэрин элбэтэр, бу ырыынакка судаарыстыбаннайа суох биэнсийэ пуондаларын уонна бөдөҥ тас дойдулартан кыттааччылары тардар былааннаах.

2014 сыллаахха хампаанньа аакцияларын хонтуруол бакыатын Эуропа медицинаҕа киинэ 600 мөл. солкуобайга атыыласпыта. 

## Үлэтэ
Senior Group «Мир старшего поколения» диэн кэммирсийэтэ суох кырдьаҕас дьон олохторун тупсарар партнерство чилиэнэ. Соруктара - Арассыыйа Пэдэрээссийэтигэр кырдьаҕас дьоҥҥо анаан судаарыстыбаннайа суох өҥөлөрү оҥоророччулар бэйэ салайынар үнстүтүүттэрин тэрийии.

Хампаанньа өҥөтүнэн үксүн кыахтаах дьон төрөппүттэрэ туһаналлар, пансионаттарга олохсуйуу сыаната, оҥоһуллар өҥөлөртөн тутулуктаах, 2012 сылга биир ыйга 55-90 тыһыынча солкуобай эбит. Пансионнар дьон кыаҕынан араарыллар эбиттэр, өйдөрүн сүтэрбит, өйдөрүнэн мөлтөх кырдьаҕастарга,  ол иһигэр Альцгеймер ыарыылаахтарга туспа куорпус көрүллэр. Инсульт, инфаркт о.д.а. ыарыылар кэнниттэн кырдьаҕас дьону чөллөрүгэр түһэрии бырагырааммата үлэлиир. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Senior Group — официальный сайт компании
Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара (тэрилтэ)

“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” – “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда аһымал сувенирдары оҥорорго уонна олору атыылыырга анаан тэрийбит мастарыскыайа. Элбэх оҕолоох ийэлэр тэрийбит мастарыскыайтара, уус-уран ойуулаах (ол иһигэр оҕолорго аналлаах иитэр-үөрэтэр ойуулары, литэрэтиирэ сиэрийэлэрин)  сувенирдэри уонна бэлэхтэри, халандаардары уонна кинигэлэри оҥорон атыылыыр. 

Бу мастарыскыайга сүрүннээн үпкэ-харчыга, уопсайынан, матырыйаалынай көмөҕө наадыйар талааннаах дьоннор, элбэх оҕолоох төрөппүттэр, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон үлэлииллэр. Кинилэр оҥоһуктарын атыылаах дьиэ кэргэннэрин бүддьүөтүгэр эбии харчы киллэринэллэр, ону таһынан мастарыскыайга киирбит үп араас социальнай кыһалҕаны быһаарарга, аһымал итиэннэ социальнай бырагырамалары олоххо киллэрэргэ туһуланар.

“Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” хампаанньа Москуба уонна Москуба уобалаһыгар анаан үлэлиир. Төрүттээччитэ уонна салайааччыта – Маргарита Журавлева.

Маргарита Журавлева Москубаҕа төрөөбүт.

2002 сыллаахтан – Худуоһунньуктар сойуустарын чилиэнэ.

1999-2001 сыллардаахха – “100%КПД” диэн графическай дизайн устуудьуйатын төрүттээбит уонна салайбыт.

2014 сыллаахтан -- “Үтүө сүрэхтээх буолуу аадырыһа” аһымал пуонда көмөтүнэн уонна өйөбүлүнэн тэриллибит “Туһалаах бэлэхтэр социальнай мастарыскыайдара” тэрилтэ тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ. 

Маргарита Журавлева – элбэх оҕолоох ийэ.
Zidisha

**Zidisha** — сайдан иһэр дойдуларга көнө микрокридетованиенан дьарыктанар Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ. Zidisha микрокридетование системата кыра эргиэнинэн дьарыктанар аҕыйах харчылаах заемщигы уонна кредитору тас көмөлөһөөччүтэ суох zidisha.org диэн ситим сиринэн уонна туспа мобил программатынан ситимниир. Суаһили тылыгар *zidisha* «улаатыы» эбэтэр «тэнийии» диэн суолталаах. Тэрилтэни 2009 сыллаахха Джулия Курниа тэрийбитэ, Вирдьиния ыстаакка баар.

## Остуоруйата
United States African Development Foundation (Вашингтон) диэн федеральнай аналитик быһыытынан Джулия Курниа Нигерга уонна Кенияҕа бара сылдьан микрофинансирование рыногын уонна бырабыытылстыба граннарын тарҕатыы систематын үөрэтэ сылдьыбыта. 2006 сыллаахха кини бииргэ үлэлиир дьонун кытта Senegal Ecovillage Microfinance Fund диэн Аан Дойдуга бастакы микрофинансовай тэрилтэни тэрийбитэ. 2009 сыллаахха бастакы проект опытын туһанан Zidisha диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийэр. 2012 сыллаахха харчы өттүнэн кыһалҕа үөскээн Kiva Senegal Ecovillage Microfinance диэн тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн бүтэр. 2014-с сыл саҕаланыытыгар Zidisha-ҕа көмөлөһөөччү Y Combinator диэн венчурнай пуонда буолар.

## Zidisha идеята
Zidisha ситим сиринэн биэриллэр кредиттар дьадаҥы дойдуларга кыра эргиэн тэрилтэлэрин тэрийэргэ кыах биэрэллэр. Иэстэрин төнүннэрбиттэрин кэннэ олор саҥа кыһалҕалаах дьоҥҥо көмө оҥороллор. Система саҥардыыта диэн кредиты биэрээччи уонна ылааччы икки ардынан үһүс киһи суох. Кредит ылыан баҕалаах бэйэтэ кредиторга заявка ыытар уонна кинини кытта бэйэтэ кэпсэтэр. Дойду талбыт киһитэ Zidisha ситим сиригэр заемщик суотун арыйыан сөп. Кредиты ылааччы бигэргэтиэхтэрин иннинэ кини кредитнай остуоруйатын бэрэбиэркэлииллэр. Ону таһынан Zidisha сайдан иһэр дойдуларга кредитнай рейтиҥнар суохтарын толорор уонна кредиты ылааччылар иэстэрин төнүннэрэллэрин кэтииллэр.

Иэһин төнүннэриититтэн көрөн харчыны ылбыт киһи рейтиҥа оҥоһуллар (eBay эбэтэр Amazon.com рейтиҥын курдук). Кэлин үчүгэй рейтиҥнаах киһи иэс элбэх харчыны ылара быдан чэпчики буолар.

Быдан ордук Zidisha Кенияҕа, Буркина-Фасоҕа, Сенегалга, Ганаҕа, Индонезияҕа уонна Гвинеяҕа үлэлиир. Харчы иэстээх сылга 10,6 % төлүүр, онтон Аан Дойду орто көрдөрүүтэ 35 %. Zidisha кутталлартан туох да гарант биэрбэит эрээри курс уларыйыытыттан барыс ылары да боппот.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
* Страница на Facebook
Буулка маска үүммэт

**Буулка маска үүммэт**  () — чааһынай үөрэхтээһин бырайыага, түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир. 2011 сылтан саҕалаан Москубаҕа генераальнай дириэктэр Мария Иванова баһылыктаах үлэлиир. Оҕолорго уонна эрдэҕэс оҕолорго анаан идэҕэ  хайысханы булуу куурустарын ыытар.

## Остуоруйата

Бырайыак 2011 сыллаахха Нижний Новгород Н. А. Добролюбов аатынан судаарыстыбаннай лингвиистика үнүбүрсүтүөтүн бүтэрбит Мария Иванова салалтатынан үөскээбит. Ити иннэ Иванова чааөынай оҕо уһуйаанын тэрийиинэн дьарыктаммыта уонна кыра AdComm интэриниэккэ маркетинг агентствотын салайбыта.

Биизинэс-былаанын быһыытынан бырайыага икки тутуллаах: интер-көхтөөх онлайн-портал уонна маастар-кылаастары ыытар, оффлайн үлэлииргэр кыаҕы биэрэр партнердар хампаанньалара. Аһаҕас интэриниэт-саайт үөрэх тутулун интегратора, онно оҕо туохха үөрэниэн, ким буолуон баҕарарын эбэтэр тугу тутууга кыттыан баҕарарын уонна бэйэтин бириэмэтин туохха аныырын талыан сөп: учууталы кытта видео-уруоктар, биктэриинэ ыйытыыларыгар эппиэттэр, роботы хомуйуу, уруһуй о.д.а. Оффлайн өттүгэр оҕо, анал куурустарга кыттан, тэрилтэлэргэ  стажировканы баран,  бэйэтин ханнык эмэ идэҕэ тургутан көрүөн сөп. «Буулкалар мас үрдүгэр үүммэттэр» тэрилтэ аудиторията - 7-16 саастаах оҕолор уонна эдэр дьон төрөппүттэрин кытары, сүрүннээн дьиэлэригэр үөрэнэр оҕолор.

Бырайыак 2011 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр, тэрилтэ   IpPro хампаанньа ыыппыт «Оранжерея проектов» стартаптар куонкурустарыгар кыайыытыттан саҕалаан, үлэлээбитэ.

Иванова урбаанньыттарга аналлаах тэрээһиннэргэ кыттыбыта, презентаациялары оҥорбута, сотору кэминэн биир санаалаахтарын кытта хамаанда тэриммитэ - саҕалыыр кэмигэр 16 киһилээх модельердарга аналлаах кууруһу хомуйбута. 2012 сыл күһүнүн диэки үөрэх бырагырааммата номнул 12 толору куурустаах этэ, ол быыһыгар режиссердар, актердар, хаартыскаҕа түһэрии, архитектуура уо.д.а.  Тэрилтэ ЗИЛ Култууратын дыбарыаһыгар хостору арендалаабыта, 2013 сылга биэс кууруһу ыыппыта (хас биирдии куурус 10-15 дьарыктаах), үөрэнээччилэр 15-тии киһинэн бөлөхтөргө арахсыбыттара, дьарыктар нэдиэлэҕэ биирдэ буолаллара, биир дьарык сыаната 1000 солкуомай.

Хампаанньа оҥоһуллубут методикаларын лицензиялыыр, онлайн-технологиялары сайыннара, франшиза тэрийэр былааннаах.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Булки не растут на деревьях —  саайт
Дьол сааһа (тэрилтэ)

**Дьол сааһа**  — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа чааһынай хампаанньата, түмэт урбаан эйгэтин бырайыага, кырдьаҕас саастаах чөл олоҕунан дьарыктаныан баҕалаах дьоҥҥо анаан үлэлиир. Тэрилтэ геронтология тиэмэтигэр араас лекциялары, семинаардары, үөрэтэр куурустары ыытар, кинигэлэри бэчээттээн таһаарар. 2012 сыллаахха медиа-урбаанньыт Владимир Яковлев тэрийбит.

## Үлэтэ
Бырайыагы 2012 сыллаахха биллиилээх суруналыыс, Коммерсантъ издательство уонна Сноб сурунаал тэрийээччитэ Владимир Яковлев таһаарбыт. Яковлев үс сыл устата, 50-н ааспыт чөл олоҕунан көхтөөхтүк дьарыктанар дьону көрдөөн, аан дойдуну кэрийбитэ. Биир санаалаахтарын кытта кыра эппиэтинэстээх «Дьол сааһа» диэн уопсастыбаны тэрийбитэ, тэрилтэ генераальнай дириэктэринэн  Анна Шарафиева буолбута.

Тэрилтэ сүрүн дьарыга -  «гайд-курустары» ыытыы, ол аата төлөбүрдээх онлайн-семинаардар. Семинаардары бырайыак кыттааччылара - тугу эмэ ситиспит кырдьаҕас дьон бэйэлэрэ - ыыталлар. Лектордар килийиэннэрин кытта ханнык эмэ эйгэҕэ бэйэлэрин тус уопуттарынан үллэстэллэр, консультаациялары ыыталлар, сүбэ-ама биэрэллэр, бөлөхтөрүнэн ситиһиилэрин уонна баар кыһалҕаларын ырыталаһаллар. Куурустар тиэмэлэрэ араас буолар, холобур, күн аайы сарсыардааҥы сүүрүүгэ, ырааһыҥҥа, сиһи бөҕөргөтүүгэ, медитацияҕа дьарыктар буолаллар. Яковлев бэйэтэ «Самое время перестать наконец работать на „дядю“» тиэмэлээн гайд-куурус ыытар. Үгэс курдук, бастакы дьарык босхо буолар, куурус толору сыаната  4500 солкуобай.

Бырайыак «Мама, что ты говоришь?!» диэн ааттаах, мэйиилэрэ когнитив кэһиллиилээх уонна социализация кыһалҕаларыттан эрэйдэнэр кырдьаҕас дьону кытары сөпкөөхтүк бодоруһуу уруоктарын ыытар. Сорох куурустары үлэһиттэр онлайн ыыталлар, холобур, Таилаандка 12 күннээх лааҕыр (олохтон дуоһуйууну хайдах ылар уонна үчүгэйдик көстөр туһунан маастар-куурус)  көтүтүүтэ суох тэриллэр. Итиннэ маарынныыр кууруһу Израильгэ ыытар былааннаахтар.

Бырайыак чэрчитинэн, «Манн, Иванов уонна Фербер» издательствоны кытта, хас да кинигэ тахсыбыта: «Возраст счастья», «Правила счастья», «Захотела и смогла», «Здоровее будешь», «Другое дело», «Сколько весит счастье», «Хорошо за пятьдесят». Кинигэлэргэ, Владимир Яковлев аан дойдуну кэрийэн хомуйбут, кырдьаҕас дьон дьиҥнээх остуоруйалара суруллбут.
«Возраст счастья» диэн фоторепортаажтары үгүс омук бэчээтин тэрилтэлэрэ хайҕаабыттара, ол быыһыгар Daily Mail, The Telegraph, Daily News, People, BBC, MSN и др.

Яковлев тылларынан, төһө да төлөбүрдээх өҥөлөрү оҥордор, хампаанньа кэммиэрсийэҕэ улахан ситиһиилэрэ суох уонна бастатан туран түмэт кыһалҕаларын быһаарар буолан, сүрүн соругунан дохуот ылыытын туруоруммат. 2015 сыллаахха бырайыак бэйэтин ороскуотун уйунар буолбут.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Возраст счастья  — официальный сайт проекта
Teach For All

**Teach For All** — бэйэлэрин дойдуларыгар үөрэхтээһин хаачыстыбатын үрдэтиигэ интэриэстээх тутулуга суох түмэт тэрилтэлэрин глобаальнай ситимэ. Бу тэрилтэлэр кыра кыахтаах дьиэ кэргэннэр оҕолорун икки сыл үөрэтэргэ үлэҕэ кэллиэстэр уонна үнүбүрсүтүөттэр ситиһиилээх бүтэрээччилэрин ылаллар. Тэрилтэни 2007 сыллаахха Венди Копп  («Teach For America» генераальный дириэктэрэ) уонна Бретт Уигдорц («Teach First» генераальнай дириэктэрэ) тэрийбиттэрэ.

## Остуоруйата

«Teach For All» 2007 сыллаахха «Teach For America» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, АХШ) уонна «Teach First» (кэммиэрсийэтэ суох үөрэх тэрилтэтэ, Улуу Британия) бииргэ үлэлэһиилэрин чэрчитинэн тэриллибитэ.  «Teach For All» бастаан «Teach For America» бырайыагын быһыытынан тэриллибитэ, билигин туспа үптээх уонна маллаах тэрилтэ. Тэрилтэ штаб-квартирата Нью-Йорка баар. Тэрилтэ сыллааҕы бүддьүөтэ  $14.8 мөлүйүөн, глобаальный пуондалартан, корпорациялартан уонна чааһынай дьонтон киирбит үп. 

«Teach For All» билигин аан дойду 34 тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Бэйэтин ситимн иһигэр «Teach For All» 800 000 кэриҥэ устудьуоннары үөрэтэр 11 000-н тахса учууталлары өйүүр . 80 дойдуттан «Teach For All» ситимигэр киирэр туһунан түмэт урбааннартан этии киирбит. 

«Teach For All» глобаальнай пуондалартан уонна корпорациялартан баһаам элбэх грааннары уонна сиртибэлэри ылбыта. Бастакы партнерунан, Чиилигэ экспериментаалынай тэрилтэни тэрийэргэ көмөлөспүт, «McKinsey & Company» буолбута.

2009 сыллаахха «Teach For All» Сколл Пуондатыттан түмэт урбаан уонна үс сыл гараантиялаах 765,000$ кээмэйдээх сыллааҕы сиэртибэлэрин иһин бириэмийэ ылбыта. 

2010 сыллаахха «Teach For All»  Oracle корпорацияттан граан ылбыта. Грант көмөтүнэн атын дойдулары хабан үлэтэ кэҥиэхтээх.  Ол сыл [Deutsche Post DHL уонна «Teach For All» глобаальнай партнерстволарын туһунан биллэрбиттэрэ. Партнерство ситими үбүнэн өйөөн хааччыйахтаах, сүрүн соруга - Аргентинаҕа, Чимлигэ, Перуга уонна Индияҕа тэрилтэлэрин кэҥэтии. Ону таһынан партнерство Испанияҕа уонна Бразилияҕа баар тэрилтэлэри сайыннарарга көмөлөһүөхтээх. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Teach For All 
* Teach For All на huffingtonpost.com
Бретт Уигдорц

**Бретт Уигдорц** () —  эмиэрикэ түмэт урбаанньыта, «Teach First» үөрэх үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийээччи уонна сүрүн толорооччу дириэктэрэ, тэрилтэтин үлэтин хайысхата - дьиэ кэргэн дохуотун намыһах таһымын кыһалҕатын быһаарыы уонна үөрэхтээһин хаачыстыбатын тупсарыы. 

Уигдорц билиҥҥи кэмҥэ оскуолаларга бастыҥ дириэктэрдэри бэлэмниир «National College for Digital Skills» уонна «Future Leaders» итэҕэллээх киһилэрэ. Ону кытта кини Венди Коппы кытта «Teach For All» тэрийсээччитэ уонна итэҕэллээх киһитэ

## Биографията
Уигдорц АХШ-ка Оушен Тауншип куоракка (Нью-Джерси) төрөөбүтэ.

1995 сыллаахха Ричмонд үнүбүрсүтүөтүгэр экэниэмикэ уонна аан дойду чинчийиилэрин уобалаһыгар бакалавр истиэпэннээх уонна Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр экэнимэмикэ уобалаһыгар магистр истиэпэннээх үрдүкү үөрэҕи ылбыта.

Гавай үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэр сылларыгар Гонолулуга «Илиҥҥи-Арҕаа кииҥҥэ» чинчийээччинэн үлэлээбитэ, Соҕуруу-Илин Азия уонна Чуумпу акыйаан Арыыларын  энергетикалара уонна экэнимиэкэлэрэ сайдыытын кыһалҕаларыгар болҕомтотун уурбута.
Азия энергетикатын потоктарын инникитин туһунан ыстатыйаны (China and Central Asia's Volatile Mix : Energy, Trade, and Ethnic Relations) суруйсубута.

1998 сыллаахха Индонезияҕа уонна Гонконга суруналыыһынан үлэлээбитэ. 2000 сыллаахха  Уигдорц «McKinsey & Company» хампаанньаҕа консультаанынан киирбитэ.

2002 сыл от ыйыгар 11 үлэһиттээх «Teach First» тэрилтэ тэриллибитэ.  Тэрилтэни генеральнай дириэктэр дуоһунаһыгар Уигдорц баһылаабыта.

«Teach First» тэриллиэҕиттэн 6000 сирэйгэ көмө оҥорбута. Үтүөнү оҥорор тэрилтэ кэҥээн Англия уонна Уэльс тоҕус регионнарыгар тарҕаммыта, 500-н тахса үлэһиттэммитэ.

2007 сыллаахха Бретт үрбааҥҥа үлэтин уонна үөрэхтээһини өйүүрүн иһин «UK Ernst & Young Social Entrepreneur of the Year» наҕараадатыгар тиксибитэ и «CASE European Leadership Award».

«The Evening Standard» кинини  1 000 саамай кыахтаах Лондон олохтоохторун ахсааныгар киллэрбитэ. 2013 сыллаахха Бретт Британия импиэрийэтин уордьанынан наҕараадаламмыта. 2015 сыллаахха Бретт Улуу Британия саамай кыахтаах киһитэ буолан «Debrett's 500» испииһэккэ киллэриллибитэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* PEAS Official Website
* Future Leaders Official Website
* Teach For All Official Website
* Teach First Official Website
Nadin (тэрилтэ, Арассыыйа)

**«Nadin»** — Арассыыйаҕа бастакы, истибэт уонна мөлтөхтүк истэр үлэһиттэрдээх, баттах кыргар сир. 2012 сыллаахха Москубаҕа аһыллыбыта.

## Остуоруйата

2012 сыллаахха мөлтөхтүк истэр Кирилл Васильев уонна кини ойоҕо, баттах кыргааччы  Надежда Шарапова тэрийбиттэрэ.Надежда куһаҕаннык истэр буолан, үлэҕэ моһоллору көрсөрө, клиеннар истэр маастардары ордороллоро, онон киниэхэ судургу уонна кыра төлөбүрдээх закаазтары биэрэллэрэ. Сарбыйыллыыны утаран кэргэнниилэр истибэт дьоҥҥо анаан баттах кыргар сир бырайыагын оҥорбуттара. Бырайыактара «Биһиги кэскилбит» пуонда тэрийбит «Түмэт урбаан-2011» куонкурус биир кыайыылааҕынан буолбута уонна заайым ылбыта, үлэ сирин буларга Москуба бырабыыталыстыбата көмөлөспүтэ. Салон аһыллыытын прессаҕа киэҥник сырдаппыттара.

Фирма үлэҕэ сүнньүнэн истибэт уонна мөлтөхтүк истэр маастардары ылар, клиеннар ахсааннарыгар истэбэт да истэр да дьон бааллар, истибэт дьоҥҥо өҥөнү оҥорууга чэпчэтии көрүллэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*  Nadin салон саайта
Лорен Буш

**Лорен Буш** (; төр. бэс ыйын 25 күнэ 1984, Денвер, АХШ) — модель уонна и дизайнер. Лорен — «FEED Projects» тэрийсээччи, генераальнай уонна креативнай дириэктэрэ. АХШ урукку бэрэсидьиэнэ Джордж Буш-аҕа уонна АХШ экс-бэрэсидьиэнэ Джордж Буш балыс кыыһа.

## Биографията
Лорен орто оскуоланы, эдьиийэ Эшли уонна быраата Пирс курдук, Техаска Хьюстон куоракка бүтэрбитэ. Парсон дизаайн оскуолатыгар уонна Сибэтиэй Мартин ускуустуба уонна дизаайн кэллиэһигэр муоданы уонна дизаайыны үөрэппитэ. 2006 сыллаахха Лорен Принстон үнүбүрсүтүөтүн бүтэрэн «антропология» идэтигэр бакалавр истиэпэнин ылбыта.

Лорен модель улэтин саҕалаабыта (үрдүгэ 168 см). «Vogue» уонна «Vanity Fair» сурунааллар тас хахтарыгар, ону кытта «Tommy Hilfiger» таҥаһын реклааматыгар көстүбүтэ. Буш «Abercrombie & Fitch» маарканы реклаамалаабыта, Гай Маттиоло уонна Айзек Мизрахи диэн дизайнердары кытта үлэлээбитэ. «Друзья» сериаалга эмиэ кыттыбыта. Итини таһынан, Лорен үтүөнү оҥоруунан дьарыктаммыта, устудьуоннуур сылларыгар ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын чэрчитинэн Чаадка үтүө дьулуур биир илдьитэ буолбута.

2007 сыллаахха Лорен Буш Эллен Густафсоны кытта «FEED Projects» олохтооччутунан буолта. «FEED Projects» суумкалары оҥорор, атыыттан киирбит дохуота барыта ООН аан дойдутааҕы бородууксуйа бырагыраамматын пуондатыгар аһарыллыахтаах. FEED суумкалара 100%-наах органик, тупсаҕай матырыйаалтан оҥоүуллаллар. Бырайыак сылы быһа биир үөрэнээччини эбиэтинэн хааччыйар хайысхалаах. Лорен АХШ-ка үөрэнээччилэр аһылыктарын тупсарыыга «FEED USA» бырагыраамманы олохтообута.

2008 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр Буш «Lauren Pierce» диэн ааттаах бэйэтин таҥаһын атыылыыр ситим-мааркеттары арыйбыта.

## Быһаарыылар
Горелов Вячеслав Валентинович

**Вячесла́в Валенти́нович Горе́лов** (муус устар 5 күнүгэр 1955 сыллаахха Пермь куоракка төрөөбүт) – нуучча түмэт урбаанньыта, “Фермердэр оскуолалара” эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ төрүттээччитэ. Тэрилтэ биирдиилээн дьону уонна ыччаты агро-биисинэскэ сыһыарар тосхоллоох үлэлиир.

## Биографията
Вячеслав Валентинович Горелов 1955 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Пермь куоракка төрөөбүт. Перимнээҕи судаарыстыбаннай педогогическай үнүбэрситиэт Биологияҕа факультетын бүтэрбит. Бүтэрэн баран орто оскуолаҕа биология уонна айылҕа үөрэҕин учууталынан үлэлээбит. Өр кэм устата оҕо дьиэлэрин иитиллээччилэрин, выпускниктарын, доруобуйаларыгар хааччахтаах тулаайах оҕолору, хаайыыттан тахсыбыт эдэр ыччаты ииппит-үөрэппит, кинилэри тыа хаһаайыстыбатын урбааныгар сыһыарарга, бэйэ дьыалатын саҕалыырга үлэлэспит, үлэ, дьиэ-уот булуналларыгар көмөлөспүт.

Горелов түмэт урбаанынан 2000 сыллаахтан саҕалаан дьарыктаммыт уонна ол сыл Перьм кыраайын Ильинскэй оройуонун Кривец дэриэбинэтигэр балыксыттар сынньанар дьиэлэрин туппут. 

2001 сыллаахтан “Седой Урал” Пермский клуб” РОО вице-эрэсидьиэнэ. 2003 сыллаахха тулаайах оҕолорго анаан лааҕыр арыйан үлэлэппит. Эмиэ ити сылтан саҕалаан “Биһиги кэскилбит” пуонда салайааччыта Вагит Алекперовы кытары билсэн доҕордоспут уонна ол түмүгэр 2009 сыллаахха “Фермердэр оскуолаларын” арыйбыт.

2004 сылтан саҕалаан Вячеслав Валентинович аһымал бырайыактарын олоххо киллэрэн барбыта. Ол курдук кини уустук иитиилээх обургу оҕолору, оҕо дьиэтин иитиллээччилэрин тыа хаһаайыстыбатыгар сыһыарар, үлэнэн иитэр сыаллаах. Ол түмүгэр 34 араас таһымнаах бырайыак олоххо киирэн үлэлии турар. Билиҥҥи туругунан Горелов 100 киһини хабар ураты социальнай-экологическай комплекстаах. Компекс иһигэр киирэр: 16 миэстэлээх уопсастыбаннай социальнай көстүүнэн, кыһыҥҥы тэпэлииссэлээх 2 үөрэтэр-көрдөрөр пиэрмэ, бары тэрилинэн толору хааччылыбыт үөрэнэр кылаас.

Итини таһынан Горелов “Газпром” тэрилтэ уонна Ыччат дьыалатыгар федеральнай ааҕыныстыба көҕүлээһиннэринэн Астрахань уобалаһыгар тэриллибит “СелиАс 2012” сугулааҥҥа анал лиэксийэлэри аахпыта. 

В.В. Горелов “Дьоҕус урбаан лиидэрэ-2004” куонкурус лауреата, “Урал уонна Сибиир көмүс пуондата” бириэмийэ “Дьиэ кэргэн биисинэһэ” номинациятын хаһаайына.
Зверева Наталия Ивановна

**Наталия Ивановна Зверева** – нуучча менеджерэ, “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын дириэктэрэ.

## Биографията

Наталия Зверева 1992 сыллаахха Прикладной биотехнология Москубатааҕы үнүстүүтүн “экэнэмиис” идэлээх бүтэрбитэ. Плеханов аатынан Нуучча сударыстыбаннай үнүбэрсиэтигэр үөрэммитэ. 

1993 сылтан 1996 сыллаахха диэри “НИКойл” аһаҕас аахсыйалаах уопсастыбаҕа кылаабынай буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Кэлин Экэниэмикэ уонна үп-харчы департаменыгар көспүтэ.

2005-2007 сыллардаахха “Уралсиб” баан бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин сүбэһитинэн уонна инвестиция управлениетын сүбэһиттэрин сэбиэтин салайааччытынан үлэлээбитэ.

Наталия Зверева 2007 сыллаахтан саҕалаан түмэт урбаанньыт Вагит Алекперов төрүттээбит “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондаларын салайааччытынан үлэлиир. Бу пуонда Арассыыйаҕа инбэлииттэр, элбэх оҕолоох ыаллар уонна оҕо дьиэтин иитиллээччилэрэ бэйэ дьыалатын, бисинэһин саҕалыылларыгар көмөлөһөр биир бастакы пуонда буолар.

Зверева 2012 сыллаахтан саҕалаан РФ Эргинэ-бырамыысыланнас салаатын Сүрүннүүр сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлиир, палаата иһигэр түмэт биисинэс уонна урбаан боппуруостарын хонтуруоллуур. 

Кини ыстатыйалара “Эксперт” сурунаалга, “Ведомости” уонна “Частный корреспондент” хаһыаттарга бэчээттэммиттэрэ. Кини Дмитрий Медведев уонна миниистирдэр кэбиниэттэрэ кыттыылаах урбаанньыттар улахан көрсүһүүлэригэр кыттыбыта. Үгүс наҕараада хаһаайына.
Бампер (тэрилтэ)

**“Бампер” оҕо кинигэтин оптуобуһа** – түмэт урбаанын бырайыагын быһыытынан массыына иһигэр тэриллибит кинигэ маҕаһыына, кулууба. Бырайыак сүрүн сыала – оҕо литэрэтиирэтэ оҕо-аймахха тиийэрин хааччыйыы, киин сиртэн тэйиччи сытар нэһилиэнньэлээх пууннарга оҕо литэрэтиирэтин тириэрдии.

“Бампер” бырайыак Москубаҕа үлэлиир “Перекресток” диэн обургу оҕолорго аналлаах психологическай көмө киинин иһинэн тэриллибит. Ол курдук киин салайааччыта Анна Тихомирова кинигэ маҕаһыынын арынаары гыммыта, харчыта тиийбэккэ, оптуобус ылыммыт уонна оптуобуһун иһигэр кинигэ маҕаһыынын, кулуубун арыйбыт. Киин иитиллээччилэрэ оптуос тас көрүҥүн, иһин оҥорон-тупсаран биэрбиттэр. Оттон тэрили-тээбирини атыылаһарга Михаил Прохоров пуондата көмөлөспүт.

2001 сыллаахха оптуобус “Опора России” тэрилтэни кытары аһымал санаа туурун чэрчитинэн, Краснодар кыраайыгар сылдьан кэлбит. Ол кэннэ сотору буолан баран, бырайыак “Бизнес-Успех” куонкуруска кыттан, “Түмэт-эппиэттээх урбаанньыт” наминацияҕа бастаабыт уонна “Creative Business Cup” диэн айар-тутар дьарыктаах урбаанньыттар куонкурустарын финалиһа буолбут. 

2013 сыллаахха бырайыак тэрийээччилэрэ “Baby-НОС” диэн оҕо литэрэтиирэтин куонкуруһугар эспиэр быһыытынан кыттыбыттар. 

2014 сыллаахха “бампердар” икки саҥа оптуобуһу эбии атыыласпыттар (эргэлэрэ алдьанан сордуур эбит). Ити сыл “Бампер” бырайыагы Astrid Lindgren Memorial Award-2015 диэн оҕо бириэмийэтигэр “оҕо ааҕыытын көҕүлүүр” диэн салааҕа номинан быһыытынан киллэрбиттэр. “Бампердар” ол куонкуруска Арассыыйаттан кыттыбыт бастыҥ түөрт номинан иһигэр киирбитэ (куонкуруска уопсайа 61 араас дойдуттан 197 номинан кыттыбыт. Олор истэригэр Урсула Ле Гуин, Ульф Старк, Патрик Несс бааллар эбит). Оттон 2014 сыл түмүгүнэн, оптуобус уопсайа Арассыыйа 60 куоратыгар сылдьыбыт, барыта 80 тыһыынча биэрэстэни айаннаабыт.

2015 сыллаахха кинигэ оптуобуһа Lipton хампаанньа тэрийэр Goodstarter түмэт урбаанньыттарын куонкуруһугар бастаабыт. Ол кыайыытын иһин 300 тыһыынча солкуобай харчынан бириэмийэлэммит.

Оҕо кинигэтин оптуобуһа аҥаардас маҕаһыын уонна кулууп эрэ быһыытынан үлэлээбэт. Кинилэр аһымал санаа киинин быһыытынан эмиэ үлэлииллэр. Оттон кинигэ атыытыттан киирбит харчы сороҕо араас социальнай бырагыраамалары олоххо киллэрэргэ уонна, бастатан туран, оҕо ааҕыытын көҕүлээһиҥҥэ туһуланаллар. Итини сэргэ “бампердар” киирбит үбүнэн оҕо дьиэлэригэр кинигэ атыылаһан бэлэхтииллэр.
Алексей Сиднев

Алексей Владимирович Сиднев – Senior Group (www.seniorgroup.ru) аахсыйалаҕа уонна генеральнай дириэктэрэ, түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕа саастаах уонна кырдьаҕас дьон олоҕун-дьаһаҕын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук төрүттээччитэ уонна бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; Москубатааҕы Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэт Выпускниктарын ассоциациятын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ; саҥа саҕалаан эрэр урбаанньыттар настаабыньыктара (ментор).

Алексей Сиднев Москубатааҕы энергетичэскэй үнүстүүтү “инженер” идэлээх бүтэрбитэ. Кэлин Москубаҕа Норуоттар икки ардыларынааҕы үнүбэрсиэккэ менеджер салаатыгар бакалавр буолбута уонна АХШ Tuck School of Business at Dartmouth оскуолатыгар үөрэнэ МВА истиэпэнин ылбыта.

1999 сылтан 2007 сыллаахха диэри **Booz & Co** диэн транснациональнай стратегическай хампаанньа Лондоннааҕы салаатыгар менеджер, кэлин алын партнер дуоһунаһыгар үлэлээбит. Кини бырайыактара Холбоhуктаах Арааб Эмираттарын бөдөҥ национальнай ниэп хампаанньаларын үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын уонна үлэлиир усулуобуйаларын тупсарыыга, Таиланд кыаммат араҥатын баан өҥөтүнэн хааччыйар анал кииннэри тутууһа, Улуу Британия биэнсийэҕэ судаарыстыбаннай сулууспатын үлэтин оптимизацияҕа туһуламмыттара.

Алексей Сиднев “Серебряный век” диэн кырдьаҕас дьоннору көрөр-харайар пасионаттар тутууларын бырайыактаабыта.

2007 сыллаахтан кырдьаҕастары көрүү, фармацевтическай дистрибуция уонна девелоппмент эйгэтигэр кыттыгас тэрийээччи, партнер.

Кэргэннээх, кыыстаах уонна уол оҕолоох.
Федоров Олег Владимирович

**Олег Владимирович Федоров** – (сэтинньи 16 күнүгэр 1971 сыллаахха төрөөбүт) – “Благополучие” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба салайааччыта, түмэт урбаанньыт.

Олег Федоров 1989 сыллаахха Москубатааҕы инженернэй-физичэскэй үнүстүүккэ “автоматика уонна электроника” салаатыгар үөрэххэ киирбитэ.

Устудьуоннуур сылларыгар уопсастыбаннай үлэнэн дьаныардаахтык дьарыктаммыта, актыбыыс этэ. Ол курдук кини көҕүлээһининэн Арассыыйаҕа аан бастакытын “Кипарис” диэн эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлэ тэриллибитэ. Оччолорго эрэкилээмэ киинэтин бэстибээлин кыайыылахтарынан ханна даҕаны ааттара ааттана илик икки уол – Тимур Бекмамбетов уонна Сергей Грымов буолбуттара. Бу икки уол аата билигин Арассыыйа, ону ааһан аан дойду киинэтин эйгэтигэр киэҥник биллэр.

Олег Федоров 1995 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа атыы-эргиэн менеджэрин дуоһунаһыгар үлэлээбитэ. Талааннаах уолу сотору кэминэн салалта бэлиэтии көрбүтэ уонна Атыы-эргиэн уонна маркетинг эрэгийиэннээҕи дириэктэринэн анаабыта.

Федоров эмиэ ити кэмнэргэ Меркури Норуоттар икки ардыларынааҕы биисинэс оскуолатыгар үөрэнэн Executive MBA истиэпэни ылбыта. Олег Федоров бу хампаанньаҕа 10 сыл үлэлээбитин тухары бастыҥ үлэһит аатырбыта, хамаандатын кытары барыстаах дистрибьютердар ситимнэрин оҥорон, “Дьобуруопа ырыынагар бастыҥ ситиһиитин иһин” диэн бириэмийэнэн наҕараадаламмыта. 

2002 сыллаахтан 2003 сыллаахха диэри тэрилтэ Брюсселлээҕи ыстаабыгар маркетинг салаатыгар дириэктэринэн үлэлээбитэ.

Федоров 2004 сыллаахтан парашют спордунан үлүһүйбүтэ. Ол түмүгэр 2006 сыллаахха Арассыыйаҕа улахан фармациялар кылаастарыгар рекорд олохтообута. Онтон сэдиптээн Федоров Арассыыйаҕа аан бастакынан параютистар дьарыктанар уонна сынньананр “Галактис” диэн ааттаах аэро-турбаларын туппута.

2009 сыллаахха Федоров “Monroe/Tenneco Automotive” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы трансатлантическай корпорацияҕа үлэлии сырыттаҕына “Благосостояние” НПФ-тан аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаах пансионаттары тутан үлэҕэ киллэриигэ этии киирбитэ. Бу – Арассыыйаҕа саҥа хайысха этэ. Онон Федоров Дьобуруопа уонна Эмиэрикэ бастыҥ холобурдарын үөрэтэн баран, үлэ ылсыбыта. Ол түмүгэр, баара-суоҕа биэс сыл иһигэр аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар “Благополучие” медико-социальнай комплекс тутуллубута. 

Билигин Олег Федоров “Благополучие” комплексы ситиһиилээхтик салайар уонна салгыы сайыннарар.

Олег Федоров кэргэннээх, кыыс оҕолоох.
Лившиц Константин Александрович

Константин Александрович Лившиц — түмэт урбаанньыт, «Леге» хампаанньалар бөлөхтөрүн генеральнай дириэктэрэ; *Саастаах көлүөнэ эйэгэтэ* («Мир старшего поколения») диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас дьон олохторун-дьаһахтарын тупсарарга туһуламмыт кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук кыттыгас тэрийээччитэ, бырабылыанньатын чилиэнэ.

Константин Ливщиц 1994 сыллаахха И. П. Павлов аатынан Ленинградтааҕы Бастакы медицинскэй үнүстүүтү «эмчит-быраас» идэлээх бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха — Санкт-Петербург куоракка Стокгольмнааҕы экэниэмикэ оскуолатын. Экэниэмикэ билимин хандьыдаата.

Лишниц билигин «Леге» диэн инновационнай-социальнай технология, фармацептика, консалтинг ырыынагар үлэлиир хампаанньалар бөлөхтөрүн салайар. «Леге» хампаанньаларын иһинэн хас даҕаны социальнай суолталаах бырайыактар тэриллэн үлэлииллэр. Олор манныктар:
* «Норвесол» (айылҕа матырыйаалларыттан оҥоһуллубут, аска биологическай-актыыбынай эбиилик буолар препарат, эмп ахсааныгар киирбэт) диэн Омега-3 компексын Арассыыйа ырыынагар таһаарыы, билиһиннэрии;
* «Система Забота» диэн кырдьаҕас дьоҥҥо уонна кыаммат-түгэммэт инбэлииттэргэ күнүстэри-түүннэри кэлим көмөнү оҥорор социальнай-мэдэссиинискэй сиэрбиһи тэрийии.

Константин Ливщиц Стратегическай көҕүлээһиннэр ааҕыныстыбаларын Эспиэртиир сэбиэтин чилиэнэ («Социальнай бырайыактар» оробуочай бөлөх). 

«Хэсэд Авраам» аһымал санаа киинин бэпэчиитэллэрин сэбиэтин чилиэнэ.

Лиидэрдэр кулууптарын чилиэнэ.

Кэргэннээх, уол оҕолоох. Иллэҥ кэмигэр спордунан дьарыктанар, хаартыскаҕа түһэрэр, айанныырын сөбүлүүр.
Зубков Владислав Владимирович

**Владислав Владимирович Зубков** – түмэт урбаанньыт, “МедСервис Плюс” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыба генеральнай дириэктэрэ, “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ биир төрүттээччитэ.

Владислав Владимирович Зубков Арассыыйатааҕы судаарыстыбаннай мэдэссиинискэй үнүбэрсиэт “Лечебнэй дьыала” факультетын уонна ординатуратын “ЛФК, реабилитация, спортивнай мэдэссиинэ” идэлээх бүтэрбитэ.

2002 сыллаахтан түмэккэ (социальнай) өҥөнү оҥоруу уонна ыарыһахтары көрүү-харайыы эйгэтигэр үлэлиир. 

2004 сыллаахха Москубаҕа уонна Москуба уобалаһыгар аан бастакынан кырдьаҕас уонна бука бары кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур судаарыстыбаннайа суох пансиону арыйбыта. Билигин ол пансионатын салайар уонна салгыы сайыннарар.
Coco Bello (тэрилтэ, Арассыыйа)

**Cocco Bello** — Арассыыйа фиирмата. Салаалара — Cocco Bello Bow Ties, таҥас оҥоруутунан дтарыктанар уонна Cocco Bello Honey, аһылык бородууксуйатын таһаарар.

## Остуоруйата

Cocco Bello бырайыак 2012 сыллаахха  IT-сфера үлэһитэ Гузель Санжапова уонна дизайнер Наталья Александрова тахсыбыта. Хампаанньа үлэтин лыах-галстуктары оҥорууттан саҕалаабыта. Хампаанньа ырыынак сүрүн чааһын толорон, 2013 сыл сааһыттан дьахтар ырбаахыларын тигиини саҕалаабыта. 

Итини кытта Гузель мүөт-крем оҥорон таһаарыы бырайыагын бэлэмнээбитэ. Гузель аҕата, Равиль Санжапов, Сверловскай уобаласка Малый Турышка 69 мүөттээх ыҥырыа уйалаах паасекалаах. Паасеката таһаарар мүөтэ дьон туһанарыттан аһары элбэх, онтон кууһунан атыылааһын барыыһы киллэрбэт эбит. Бу мүөтү Cocco Bello бэйэтин бородууксуйатын таһаарарга туһаммыта. Улахан болҕомто түмэккэ ууруллубут — бырайыак кэхтэн-эстэн эрэр дэриэбинэлэри чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүөхтээх эбитэ үһү. Крем-мүөтү отонунан киэргэтэргэ ол отону хомуйууга олохтоох биэнсийэлээх дьахталлар өҥөлөрүнэн туһаналлар. Хомуллар отонтон хампаанньа чэйгэ кутуллар эбииликтэри ооҥорорго былаанныыр, ол туһуттан краудфандинг  былассааккатыгар харчы хомуйбута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
Ахметели Рамаз Отарович

**Рамаз Отарович Ахметели** – (бэс ыйын 27 күнүгэр 1959 сыллаахха Грузияҕа төрөөбүт) – түмэт урбаанньыт, “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьоҥҥо аналлаан кэмиэрчэскэйэ суох холбоһук бырабылыанньатын чилиэнэ, “Желтый Крест” хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбай генеральнай дириэктэрэ (www.yellowcross.ru).

Рамаз Отарович Ахметели Тбилиситээҕи судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Инженернэй-экэнэмиичэскэй факультетын “Экэнэмиичэскэй кибернетикэ” испэсээлинэһин бүтэрбитэ. Экэнэмиичэскэй наука хандьыдаата.

Рамаз Ахметели 2005 сыллаахтан ыла “Желтый Крест” диэн кырдьаҕас дьону көрүүнэн-харайыынан уонна медико-социальнай стационарынан хааччыйар итиэннэ дьиэттэн кыайан тахсыбат кырдьаҕас дьоҥҥо мэдэссиинискэй өҥөнү оҥорор тэрилтэни салайар.

Рамаз Ахметели экэниэмикэ эйгэтигэр сыһыаннаах хас даҕаны монография уонна ыстатыйа ааптара.

Арассыыйа Москуба куораттааҕы Кыһыл Кириэһин Бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ.

Кырдьаҕас дьону уһун кэмнээн көрүүнэн-харайыынан хааччыйар дириэктэрдэр уонна провайдердар Дьобуруопатааҕы ассоциацияларын чилиэнэ.

Хас да төгүллээх Арассыыйа Кыһыл Кириэһин, Москуба куорат бырабыыталыстыбатын, ЮВАО Москуба куораттааҕы префектуратын кырааматаларынан уонна махтал суруктарынан наҕараадаламмыта.

Рамаз Ахметели “Меценаты столетия” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда “Честь и Польза” уонна Арассыыйа Кыһыл Кириэһин мэтээллэрин хаһаайына.
MYC4 (тэрилтэ, Дания)

**MYC4** — Дания хампаанньата,  интернет-сервис (бу сервисы нөҥүө инвестордар Аафрика сайдар дойдуларын аччыгый биизинэс  хампаанньаларыгар микрокредииттары биэриэхтэрин сөп).

## Остуоруйата

MYC4  2006 сыллаахха Дания Эфиопияҕа бочуоттаах куонсула уонна  «Kjær Group» толорооччу дириэктэрэ Мадс Кьер уонна кини  биизинэс-партнёра Тим Ванг тэрийбиттэрэ. Хампаанньа бас  офиһа  Копенгагенга баар, ону таһынан MYC4  эрэгийиэнээльнэй бэрэстэбиитилистибэлээх - Кения киин куоратыгар  Найробига.

MYC4 көмөтүнэн кредиит ыларга сайдар дойду урбаанньыта интернет-сервиһы кытта үлэлэһэр олохтоох тэрилтэҕэ тиийиэхтээх, онно кини бырайыакка кыттар кыахтаах дуу суох дуу диэн бэрэбиэркэлиэхтээхтэр (ордук 1 тыһыынча дуоллартан кыран заайымы көрдүүр урбаан түмэт тэрилтэлэригэр уонна хампаанньаларыгар  биэрэллэр). Ити кэннэ  инвестордар саайт көмөтүнэн сөптөөх биизинэһи талаллар, заайым кээмэйэ голландскай аукцион кэмигэр быһаарыллар. Заайым төнүннэрии болдьоҕо, быраабыла курдук, 6 ыйтан 12 ыйга дылы. MYC4 бэйэтин өҥөлөрүн иһин хамыыссыйа тутар.

MYC4 үлэтин кэмигэр 115 дойдуттан 20-чэ тыһыынча инвестордар 15 мөлүйүөн кэриҥэ евроны сэттэ Африка дойдутугар 8300 аччыгый биизинэскэ харчыларын укпуттара.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный саайт
Маврин Алексей Анатольевич

**Алексей Анатольевич Маврин** – (тохсунньу 22 күнүгэр 1981 сыллаахха Ленинград куоракка төрөөбүт) түмэт урбаанньыт, “Опека” гериатрия социальнай киинин тэрийээччи.

Алексей Маврин 2004 сыллаахха Байҕал Санк-Петербурдааҕы тэхиниичэскэй судаарыстыбаннай үнүбэрсиэтин Хараабылы тутууга уонна далай тиэхиньикэтигэр факультетын “хараабылы тутааччы” идэлээх бүтэрбитэ. Саппаас лейтенана.

Маврин урбаанынан 2006 сыллаахтан саҕалаан дьарыктанан барбыта. Ол гынан баран 2008 сыллаахтан ыла Арассыыйа урбаан саҥа көрүҥүнэн – түмэт урбаанынан дьарыктанар. Кини “Опека” гериатрия социальнай киинэ” тэрилтэ төрүттээччитэ уонна тэрийээччитэ. Бу тэрилтэ куруук киһи көрүүтүгэр наадыйар кырдьаҕас дьону эмтииргэ туһуламмыт анал пансионаттары тутуунан уонна сайыннарыынан дьарыктанар. Оннук дьону көрөр-харайар, эмтиир.

Алексей Маврин – Паллиативнай мэдэссиинэ Арассыыйатааҕы ассоциациятын уонна Арассыыйа наукаларын акадьыамыйатын Геронтологияҕа уопсастыбатын чилиэнэ; Вагил Алекперов тэрийбит “Биһиги кэскилбит” пуонда олохтообут сыллата туттарыллар “Үтүө импульса” бириэмийэти 2014 сыллаах лауреата (“Түмэт урбаанын сайдыытыгар тус кылатын иһин” номанация Бастакы миэстэлээҕэ); икки төгүллээх (2012, 2013 сс.) “Шеф года” сыллата туттарыллар тутулуга суох биисинэс-бириэмийэ 2014 сыллаах лауреата; “Мир старшего поколения” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ.
Шапиро Петр Александрович

**Петр Александрович Шапиро** – түмэт урбаанньыт, “Забота” диэн кырдьаҕас уонна кыаммат буолбут аҕам саастаах дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтур пансионаттар ситимнэрин тэрийээччилэртэн уонна дириэктэрдэриттэн биирдэстэрэ (http://www.pansion-zabota.ru).

Итини таһынан Петр Шапиро “Мир старшего поколения” диэн аҕам саастаах уонна кырдьаҕас-кыаммат дьону көрөр-харайар, эмтиир-томтуур, олохторун-дьаһахтарын тупсарар хайысхалаах кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ бырабылыанньатын чилиэнэ буолар.

Петр Шапиро Москуба куоракка төрөөбүт. Кини 1997 сыллаахха Москубатааҕы судаарыстыбаннай Аһаҕас үнүбэрсиэти инженер идэлээх бүтэрбитэ.

Шапиро үөрэҕин бүтэрэн баран 1998 сыллаахха “ЭнергоРемСтрой” диэн дьиэни-уоту тутар чааһынай хампаанньаҕа кылаабынай инженеринэн ананан үлэлээбитэ. Кини Москуба куоракка Подмосковьеҕва социальнай суолталаах хас даҕаны улахан эбийиэктэри тутууга, оҥорон таһаарыыга үлэлэспитэ.

Оттон 2006 сыллаахтан 2009 сыллаахха диэри потранажнай сулууспаҕа салайааччы быһыытынан үлэлээбитэ.

Петр Шапиро 2010 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр “Забота” диэн хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаны тэриммитэ. Бу уопсастыба иһигэр кырдьаҕас дьону көрөр-харайар, кинилэргэ мэдэссиинискэй уонна сонотуорунай өҥөнү оҥорор 10 анал дьиэ киирэр. Манна бэйэлэрин сатаан көрүнэн буолан баран дьон син биир болҕомтотун эрэйэр да, букатын сытар да кырдьаҕас дьон киирэн көрдөрүнэллэр, сынньанан тахсаллар. Эбиитин альцгеймер ыарыытынан ыалдьааччылар эмтэнэллэр.

Петр Шапиро кэргэнэ суох, 15 саастаах кыыс оҕолоох.
Auticon (тэрилтэ, Германия)

**Auticon** — ниэмэстэр фиирмалара, ИТ-консалтинг өҥөлөрүн оҥорор. Үлэҕэ аутистиическай спектрдара кэһиилээх дьону ыларынан биллибит. Бэйэтин үлэтин түмэт урбааны кытта ситимниир. Фиирма оҥорор өҥөлөрө: хаачыстыбаны хааччыйыы,  куод статиическай анаалиһа, иһитиннэрии улахан кэриҥин  уонна уустук информационнай систиэмэлэри кытта үлэ.

Хампаанньа  70 үлэһиттээх, онтон икки кыммыт үһэ аутистиическай спектрдарыгар кэһиилээхтэр. Хампаанньа бас офиһа Берлинҥа баар, атын куораттарга бэрэстэбиитилистибэлэр эмиэ бааллар — Мюнхенҥа, Дюссельдорфка, Франкфуртка, Штутгартка уонна Гаамбурга
**Auticon** 2011 сыллаахха Ananda Social венчур пуондатын көмөтүнэн тэриллибитэ, Ananda Social бөдөҥ акционерынан хаалбыт. Хампаанньаны тэрийии -  Дирк Мюллер-Ремус санаата, уола ыйыллыбыт ыарыынан ыалдьар эбит. Мюллер-Ремус аутизмнаах дьону ИТ-консалтинг эйгэтигэр үлэлэтэр Бельгия Passwerk хампаанньа опытын туһаммыта. Auticon ситиһиилэрин кэннэ итинник практика аан дойдуга тарҕаммыта. 2013 сыллаахха  Auticon туһанар оробуочай моделын  G8 Social Impact Investment Forum билиһиннэрбиттэрэ.

## Награадалара

* New Work Award: 2015
* IQ Award: 2013

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный сайт
Туруоруу (хампаанньа)

**Туруоруу** — трест быһыытынан оҥоһуллубут үлэҕэ идэлээх дьону бэлэмниир сэбиэттии акционернай түмсүү.

## Тэриллиитэ
«Туруоруу» акционернай түмсүүнү 1924 сыллаахха (сорох дьон этэринэн — 1927 сыллаахха) Алексей Гастев тэрийбит. Маҥнай 1920 сылга тэриллибит Үлэ Киин Института (ҮКИ) эргиэннии чааһа этэ.

«Туруоруу» сүрүн сыала-соруга эдэр дойду олохтоохторун үлэни науканан тэрийиигэ «сыһыарыы». Бу былааны 1921 сыл бэс ыйын 3 к. Владимир Ленин биһирээбитэ.

«Туруоруу» диэн ааты Гастев үлэлэриттэн ылыллыбыт уонна "үлэҕэ бэлэмнэнии" диэн өйдөнөр этэ.

Гастев үлэтигэри Фредерик Тейлор, Генри Гант уонна Фрэнк Гилбрет санааларын сайыннарар этэ.

«Станогу салайар үлэһит станок диэн ааттаах тэрилтэ салайааччыта», — диэн Алексей Гастев бэйэтин үлэлэригэр бэлиэтиир.

## Үлэтэ
ҮКИ үлэһиттэри бэлэмнииргэ 3-6 ый наада этэ, онтон үрдүк үөрэххэ 3-4 сыл баранар этэ. "Туруоруу" ситиһиилэрин бэлиэтээн туран Гастев уһун кэмнээх үөрэҕи утарар этэ. Критиктар Гастев санаатын эдэр ыччат түмэт көмүскэлин утары барар дии саныыллара.

"Туруоруу" үлэтэ түргэнник үрдүктүк сыаналаммыта. Бастатан туран бу үлэни тэрилтэлэр салайааччылара сөбүлээбиттэрэ.

1925 сыллаахха Наркомтруд уонна тимир промышленноһын үлэһиттэрин профсоюһа уон тыһынча үлэһити бэлэмнииргэ сакаас биэрбитэ. Бу курдук сакаастар дойду хас биирдии муннугуттан кэлэллэрэ.

«Туруоруу» таҥас, тутуу, металлообработка тэрилтэлэригэр, суоппар, летчик уо.д.а. идэлээхтэри бэлэмниир этэ.

«Туруоруу» үс көрүҥнээх курстаах этэ: «А» — идэлээх үлэһиттэри бэлэмнэһин, «Б» — ҮКИ үөрэтээччилэрин бэлэмнээһин, «В» — промышленнай салайааччылары уонна ҮНТ консультаннарын бэлэмнээһин.

Курстар ҮКИ кытаанах бэрээдэктээх программатынан барар этилэр. Хас биирдии идэҕэ туспа тэрийии-методика докумуоннарын пакета хомуллар этэ. Теоретическай уонна практическай дьарыктаах "схема-программа" (үөрэх былаана) оҥоһуллар этэ.

Программа түөрт бөлөххө арахсар этэ: приёмнар, операциялар, операциялар комплекстара уонна туспа үлэ.

Үөрэх цехтара былаанынан көрөн анал станоктарынан уонна дьарыктанар массыыналарынан, инструменнарынан, чертежтарынан, инструкцияларынан уо.д.а. тэриллэр этилэр. Салайааччылар бэйэлэрэ туспа программанан үөрэнэр этилэр.

«Туруоруу» программатын теория суоҕун иһин уонна наһаа кылгас кэмҥэ үөрэтэллэрин иһин критикалыыллар этэ.

"Туруоруу" үөрэҕириинэн эрэ дьарыктаммакка араас консалтинговай дьыаланан дьарыгырар этэ, холобур: салайыы систематын сыаналааһын, саҥа организационнай схемалары оҥоруу уо.д.а.

«Туруоруу» түмсүү саҥа идэҕэ, саҥаттаан үөрэтиинэн, инструктардары бэлэмнээһининэн дьарыктанар этэ.

## Көрдөрүүлэр
«Туруоруу» үөскээбитин кэннэ ҮКИ бэйэтэ былаанын толорор кыахтанан дойду үбүлээһиниттэн аккаастаммыта.

1927 сыл ортотугар мөллүөн солк. харчылаах "Туруоруу" түмсүү 4 100 тахса киһини үөрэтэр этэ.

Уопсайа 1921 сылтан 1938 сылга диэри мөлүөн аҥарыттан тахса киһи үөрэтиллибитэ. Ону таһынан ҮКИ 20 000 инструктары бэлэмнээбит. 

## Бүтүүтэ
1938 сыл балаҕан ыйын 8 к.  Алексей Гастевы НКВДлар туталлар уонна 1939 сыл муус устар 15 к. ыталлар. Аҕыйах кэминэн "Туруоруу" үлэтэ тохтуур.

## <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Быһаарыылар</span>






## Сигэлэр
*  (доп).
Дорообо! (тэрилтэ)

**ООО ДОЦ «Дорообо»** (**ООО ДОЦ "Здравствуй!"**) — ДЦП уонна атын ыарыылаах оҕолору социализациялыыр, эмтиир уонна эччийэр чааһынай оҕо киинэ. 2012 сыллаахха Евгения Белова диэн урбаанньыт Долгопрудный куоракка тэрийбит. Бүтүн Россия түмэт урбааныгар «Инники кэскилбит», «Үтүө ис көҕо», «Мин урбаанньыппын» уо.д.а. күрэстэр лауреата.

## Остуоруйата
Киини Москватааҕы сервис государственнай университетын уонна М.В. Ломоносов аатынан МГУ бүтэрбит Евгения Белова Долгопруднай куоракка 2011 сыл ахсынньытыгар тэрийэн саҕалаабыта. Киини тэрийэр иһин Евгения кэргэнин кытта дьиэтин, массыынатын атыылаабыта, кредит ылбыта, иккис оҕото төрөөбүтүгэр бэриллибит харчыны туттубута. 2012 сыл кулун тутарыгар кэргэнниилэр «"Дорообо" диэн оҕону эмтиир киин» диэн тэрилтэни тэрийбиттэрэ уонна Наталия Рыбакова диэн И.М. Сеченев аатынан Москва медицинскай академиятын бырааһын кытары сиһилии бизнес-былаан оҥорбуттара.

2012 сыл балаҕан ыйыгар киин официальнайдык аһыллыбыта. Бизнес сайдарыгар "Инники кэскилбит" диэн түмэт урбааныгар күрэскэ кыайбыттара сүрдээхтик көмөлөспүтэ. Бастакы балтараа сыл иһигэр тыһынчаттан тахса оҕо эмтэнэ сылдьабыта.

2014 сыл саас Евгения Белова бүтүн Россиятааҕы "Үтүө ис көҕө" диэн премия кыайыылааҕа буолбута, ону таһынан "Мин урбаанньыппын" диэн видеороликтар күрэстэригэр кыайбыта. 

Ону таһынан Евгения Белова Москва уобалаһын общественнай палататын чилиэнэ буолбута, губернатору Андрей Воробьеву кытта көрсөспүтэ. Уопсайа, Белова этэринэн бизнес сайдарыгар 10 млн солк угуллубут уонна билигин бырайыак сылга 6 мөл солк өлөрөр.

## Үлэтэ
«Дорообо!» киин хас да улахан сааллардаах, бу саалларга күн аайы оҕолор дьарыктаналлар. Ону таһынан кииҥҥэ бассейн, сауна, туус көҥүһэ, фитобар, массаж уонна психология хосторо бааллар. Оҕолору кытта анал үөрэхтээх дьон дьарыктанар.

Тэрилтэ инклюзивнай үөрэҕирии диэн концепцияны тутуһар. Белова этэринэн кииҥҥэ 500 оҕо сылдьар, олортон 150 оҕо ыарыһах.

Кииҥҥэ Долгопруднайтан эрэ буолбакка, Москваттан, Можайскайтан, Яхроматтан, Икшиттан, Лобниттан уонна чугастыы атын куораттардан сылдьан эмтэнэллэр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Здравствуй!  — ситим сир
Үөрүү оскуолата

**«Үөрүү оскуолата»** — бытааннык сайдан иһэр оҕолору оскуолаҕа бэлэмниир оскуола иннинээҕи тэрилтэ. 2010 сыллаахха Ирбит куоракка, Свердловскай уобаласка аһыллыбыт.

## Остуоруйата
Оскуоланы арыйыы санаа 2002 сылаахха Куорат Сүбэтин чилиэнигэр Ольга Антиповаҕа кэлбит: Ирбиккэ оҕо саадыгар миэстэ тиийбэт. 2010 сыллаахха Антипова бырайыагын "Инники кэскилбит" пуонда өйөөбүтэ. «Үөрүү оскуолаыгара» оҕолор биир сыл сылдьаллар уонна кинилэри кытта идэлээх үөрэтээччилэр уонна психологтар дьарыктаналлар. Ыарыһах оҕолор босхо сылдьаллар. 2014 сыллаахха «Үөрүү оскуолата» 500 кв. м саҥа дьиэ ылбыта (урукку дьиэттэн 5 төгүл улахан). Көһүү кэнниттэн тэрилтэ 200-250 оҕону ылар былааннаах. 

2014 сыл бэс ыйыгар Ольга Антипова «Может ли социальный бизнес стать одним из главных векторов развития предпринимательства в России?» диэн темалаах ТППРФ тэрийбит төгүрүк остуолугар кыттыбыта.

## Быһаарыылар
Московская Александра Александровна

** Александра Александровна Московская** — нуучча экэнэмииһэ, Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинин дириэктэрэ, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын Менеджмеҥҥэ факультетын Киһи ресурсатын управлениетын хаапыдыратын дассыана. Арассыыйаҕа биир бастакынан түмэт урбаанын туһунан билим үлэтин суруйбута, дириҥник ырытан чинчийбитэ.

## Биографията

Александра Московская 1988 сыллаахха М.В. Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрсиэт Экэниэмикэҕэ факульетын «политическай экэниэмийэ» идэлээх бүтэрбитэ.

1994 с. Нуучча билимҥэ акадьыамыйатын Экэниэмикэҕэ үнүстүүтүгэр «Экономика и культура: содержание и механизмы взаимодействия» диэн тиэмэҕэ билим хандьыдаатын истиэпэнин көмсүскээбитэ.

2006 с. «Диалог» IREX бырагыраама көмөтүнэн социальнай өҥөнү оҥорор кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр хардарыта үлэлэригэр анаан SocPolitika.ru диэн информационнай порталы төрүттээбитэ. Кэлин бу порталтан силис тардан Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн Түмэт урбаан уонна түмэт инновация киинэ арыллыбыта. Бу киини Александра Московская бэйэтэ салайбыта. Кини сайын аайы Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын иһинэн сайыҥҥы анал лааҕыры тэрийэн түмэт урбааҥҥа аналлаах куурустары үөрэтэр.

Түмэт урбаанын үөрэтии.

2011 сыллаахха А.Московская эрэдээксийэтинэн нууччалыы тыланан аан бастаан түмэт урбааҥҥа анаммыт «Социальное предпринимательство в России и в мире: практика и исследования» диэн монография бэчээттэнэн тахсыбыта.

Александра Московская санаатыгар, түмэт урбаан, бастатан туран, үбү-харчыны эккирэппэт, кини түмэт кыһалҕатын быһаарарга туһуланар.