Бэс ыйын 26

**Бэс ыйын 26** диэн Григориан халандаарыгар сыл 177-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 178-c күнэ). Сыл бүтүө 188 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Пыткаламмыт дьону өйүүр аан дойдутааҕы күн (Международный день в поддержку жертв пыток, A/RES/52/149)
*  — Наркотик кыдьыгын уонна наркотигынан бобуулаах эргиниини утары охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ (Международный день борьбы со злоупотреблением наркотическими средствами и их незаконным оборотом, A/RES/42/112)
*  — Кырачаан, дьоҕус уонна орто тэрилтэлэр күннэрэ (День микро-, малых и средних предприятий) (A/RES/71/279)

* Аан дойдуга **Тымныы күнэ**. Сылын ахсын бу күн тымныынан хааччыйыы, салгыны сөрүүкэтии, сылааһы көһөрүү салаатыгар болҕомто тардаары ыытыллар. 2019 сылтан бу күнү ЮНЕП (ХНТ тулалыыр эйгэни харыстыыр программата) өйүүр. Күн 2021 сыллааҕы тиэмэтэ — салааҕа ыччаты тардыы.

*  — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
*  — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ.
*  — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ.
* 23px Кырыым татаардара — Кырыым татаардарын былаахтарын күнэ.
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ
*  — Былаах күнэ(wikidata)
*  — Азала Пуйя (бэйиэт Сунтон Пу күнэ)

## Түбэлтэлэр
* 1243 — Монгуол аармыйата билиҥҥи Туурсуйа сиригэр Көсө Даг (Тараҕай хайа) аттыгар сельджуктар икки төгүл баһыйар аармыйаларын үлтүрүппүт. Сельджук султаанын аармыйатыгар абхаазтар, эрмээннэр, грузиннар, харчыга наймыласпыт Кипр уонна Генуя "франктара", гириэктэр Никейскэй импиэрийэлэрин этэрээтэ бааллара (сыанабыл быһыытынан барыта 70-80 тыһыынча кэриҥэ киһи). Бу кыргыһыы кэнниттэн сельджуктар Джучи улууһун сабыдыалыгар киирбиттэрэ.
* 1843 — Нанкин дуогабара Кытай уонна Улуу Британия ыккардыларыгар буолбут Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Кытай соҕуруу кытылыгар баар Гонг Конг арыыта Британияҕа бэриллибит.
* 1884 — Арассыыйа ыраахтааҕыта Александр III сыаркап приходун оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.
* 1907 — Айанньыт, географ, этнограф, суруйааччы Владимир Арсеньев Уссурига иккис эспэдииссийэтин саҕалаабыт. Кини суруйбут кинигэтинэн аатырбыт дьоппуон режиссера Акира Куросава "Дерсу Узала" диэн киинэни устубута. 
* 1927 — М. К. Аммосов бэрэстээтэллээх «Саха кэскилэ» научнай-чинчийэр общество Сэбиэтин уонна РГО Саха сириээҕи отделын холбоһуктаах мунньаҕа буолбут. Максим Аммосов Саха Сирин үөрэтии туһунан дакылаат оҥорбут.
* 1939 — аатырбыт бэйиэт Арбита "Маҥнайгы кандидатка" диэн Т. Самсиев хоһоонун тылбаастаабыт.
* 1942 — 1915 с. Иркутскайдааҕы хайа-техническэй училищетыгар үөрэммит Игнатий Попов Сунтаар улууһун II Дьаархан нэһилиэгиттэн сэриигэ барбыт. Бу киһи суругар 12 Сунтаар киһитэ өлбүтүн туһунан суруйбута, хайыһардьыттар роталарын хамандыыра этэ. 1943 сыллаахха алтынньыга сураҕа суох сүппүтэ.
* 1943 — Снайпер Алексей Миронов хамандыыра кинини Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатыгар түһэрбит. Бу кэмҥэ аатырбыт снайпер 123 өстөөҕү суруммут этэ, ону таһынан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээн таһаарбыт. Ол эрээри аармыйа байыаннай сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит. Дьоруой аата Алексей Мироновка 1990 сыллаахха эрэ иҥэриллибитэ. 
* 1945 — Сан-Францискоҕа буолбут конференцияҕа 50 дойду бэрэстэбиитэлэ Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин устаабыгар илии баттаабыттар.
* 1947 — Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиума «Саха сирин норуодунай артыыһа» диэн ытык ааты олохтообут.
* 1954 — Калуга уобалаһын Обнинскай бөһүөлэгэр (билигин куорат) аан дойдуга бастакы атомнай электростанцианы үлэлэппиттэр.
* 1959 — Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ саҕаламмыт. Сийиэскэ 300-чэ дэлэгээт кыттыбыт.
* 1975 — Пайн-Ридж диэн АХШ Соҕуруу Дакота штатыгар индеецтэр резервацияларыгар буолбут ытыалаһыы түмүгэр икки ФБР агена уонна биир индеец өлбүттэр. ФБР агеннарын өлөрбүтүн иһин Леонард Пелтиер диэн индеец икки олоҕун тухары болдьоххо хаайыллан олорор. Индеец өлүүтэ силиэстийэлэммэтэҕэ. Леонард Пелтиеры өйөөн Сэбэиэскэй Сойууска элбэх аахсыйа ыытыллыбыта, кэлин Михаил Горбачев кинини босхолуур туһунан этии киллэрэ сылдьыбыта.
* 2000 — Яндекс.Почта үлэлэтин саҕалаабыт — Яндекс хампаанньа босхо e-mail сиэрбиһэ.
* 2011 
** 33-с Москубатааҕы омуктар икки ардыларынааҕы киинэ бэстибээлигэр «Снайпер саха» диэн "Сахафильм" устубут киинэтэ көстүбүт.
** Үөһээ Дьааҥы улууһун Баатаҕай сэлиэнньэтин олохтооҕо, 17 саастаах Лидия Кустуур диэн сэлиэнньэҕэ баран иһэн мунан хаалбыт. Биир ый буолан баран кини суолун от ыйын 26 күнүгэр булбуттар, кыыс биир ыйы быһа отонунан аһыы сылдьыбыт, үрэхтэртэн чугас сылдьан буллуннар диэн бэлиэ хааллартыыр эбит.

## Төрөөбүттэр
* 1805 — Баһылай Манчаары төрөөбүт, саха национальнай дьоруойа, сурукка киирбит бастакы саха бэйиэт-импровизатора, олоҥхоһут (1870 өлб.).
* 1876 — Нестор Каландаришвили, революционер, анархист, Гражданскай сэрии кэмигэр Илин Сибиир бартыһааннарын салайааччылартан биирдэстэрэ. Карательнай эспэдииссийэни салайан Дьокуускайга кэлэн истэҕинэ Табаҕа аттыгар тоһуурга түбэһиннэрэн өлөрбүттэрэ.
* 1916 — Валентин Павлов (24.04.1974 өлб.) — Дьокуускай куоракка уголовнай розыска үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
* 1947 — Виталий Артамонов, өрөспүүбүлүкэ тас экэниэмикэтин миниистирэ (2020.10.16 өлб.). Идэтинэн омук тылын учуутала этэ, филология билимин хандьыдаата, дипломат буолбута, Хаҥаластан төрүттээх. СӨ нуорутун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* 1950 — Степан Сивцев-Доллу — араас сылларга Саха сыыркатын уонна "Сахафильм" тэрилтэни салайбыт киһи, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Өлбүттэр
* 1998 — Алексей Бродников (26.02.1917 төр.) — бэйиэт, прозаик, СӨ оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Аҕа дойду Улуу сэрии кыттыылааҕа. 1965 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
* 2018 — Андрей Дементьев (1928 төр.), бэйиэт.