open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волгатааҕы Булҕар сирэ

**Волгатааҕы Булҕар сирэ** (**Болҕарскай ханствота**, Волга-Кама **Булгарията**; , чуваш. Атӑлçи́ Пӑлха́р) — X үйэттэн XIII үйэҕэ диэри Волга уонна Кама өрүстэр хочолоругар баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах булҕардар дойдулара.

## История

### Моҕол сэриитин иннинэ
VII үйэ иккис аҥарыгар Кубрат хаан тэрийбит Улуу Булҕар сирэ ыһыллыбытыгар кини иккис уола Котраг кутригур биистэри салайан хоту диэки көспүт уонна Волга Кама өрүстэр хочолоругар олохсуйбут.

Булҕардар сыыйа-баайа олохтоох финн-угор уонна түүр тыллаах биистэри, холобур, барадьар, барсил, савир, эсэгэлэй, билэр уо.д.а. баһылаабыттар. Ол түмүгэр VIII үйэҕэ Волга өрүс хочотугар күүстээх булҕар биистэрин холбоһуга үөскээбит, бу холбоһук Волгатааҕы булҕардар дойдуларыгар кубулуйбута. Кэлин булҕардарга түүр тыллаах оҕус-печенегтэр, кыпчактар уонна ыаллыы финн-угор тыллаах биистэр (буртастар, мадьардар, муромалар уо.д.а) холбоспуттара.

922 сыллаахха Алмуш диэн ааттаах булҕардар баһылыктара хазардары утары араабтары кытта холбоһоору Баҕдадтан илдьиттэри ыҥырар уонна ислам итэҕэлин ханафит салаатын ылынар. Ол түмүгэр Волгатааҕы Булҕар сирэ мусульман дойдута буолбут, баһылыга "эмир" дэммит, Алмуш буоллаҕына аатын Дьафар ибн Абдаллаһ диэҥҥэ уларыппыт. Ол эрээри Волгатааҕы Булҕар сирин иккис киһитэ, саван бииһин баһылыга Вираг ислам ылыытын утарбыт, ол иһин булҕар тойотторо икки аҥы арахсыбыттар. Алмуш утарбыт дьону өлөрүөх буолан куттаабыт, онон утарааччылар эмиэ ислам итэҕэлин ылыммыттар. Бу туһунан Баҕдадтан Волгатааҕы Булҕар сиригэр айаннаабыт арааб илдьитэ Ибн Фадлан суруйан хаалларбытта.

Алмуш кэнниттэн кини уола Микаил ибн Дьафар баһылыктаабыт, ол кэннэ Алмуш сиэнэ Абдуллаһ ибн Микаил баһылык буолбута.

965 сыллаахха Хазар хаҕаната суох буолбутун кэннэ Волгатааҕы Булҕар сирэ босхоломмута. Ол эрээри аны славяннары кытта сэриилэр саҕаламмыттара. 

Х үйэ устатыгар рустар түөртэ булҕардарга сэриинэн бара сылдьыбыттара: 977, 985. 994 уонна 997 сылларга.
хаҥас|мини|275x275пкс|1025 сыллаахха Волгатааҕы Булҕар сирэ уонна атын дойдулар
XI үйэҕэ булҕардар уонна рустар сүрүннээн атыы-эргиэнинэн дьарыктаммытара. XII үйэҕэ булҕардар Суздаль куораты сэриилээн ылбыттара.

### Моҕол сэриитэ
1223 сыллаахха Калка кыргыһыытын кэнниттэн моҕол сэриилэрэ илин диэки, Волгатааҕы Булҕар сиригэр эргиллибиттэрэ, ол эрээри онно булҕардарга хотторбуттара. 1229 сыллаахха моҕоллор булҕар половец холбоспут сэриитин кыргыбыттара уонна 1232 сыллаахха Кама өрүскэ тиийбиттэрэ.

1236 сыллаахха Сүбэдэй Волгатааҕы Булҕар сирин сэриилээн ылбыта. Бу курдук Волгатааҕы Булҕар сирэ көҥүлүн сүтэрбитэ уонна автономия быһыытынан Моҕол дойдутугар киирбитэ, кэлин Дьүчи улууһун (Алтан Ордуу) сороҕото буолбута.

## Эбии көр

* Улуу Болҕар сирэ
* Кубрат хаан
* Булҕардар
* Хазардар
* Хазар хаҕаната

## Быһаарыылар

* Волжские монеты Бунт Емельяна Пугачева 1773 - 1775 годов История Суваро Булгары

## Кинигэлэр

* 
* Ковалевский А. П. О степени достоверности Ибн-Фадлана // Исторические записки. — 1950. — Т. 35. — С. 265—293.
* 
* 
*  (болг.)
*  (болг)
Совкомбаан

**Совкомбаан** (), Костромаҕа төбө офистаах. Толору аата — «Совкомбанк» аһаҕас акционернай общество. Системаҕа суолталаах бааннар тиһигэр киирэр, Россия бааннарын ортолоругар активтарын кээмэйинэн 9-с миэстэни ылар 2020 сыл түмүгүнэн.

Совкомбаан - "Современный коммерческий банк" диэн нууччалыы фразаттан кылгатыллыбыта буолар.

2022 сыл олунньу 24 күнүгэр Арассыыйа Украинаҕа киириинэн сибээстээн, АХШ санкционнай испииһэгэр киллэриллибитэ. Олунньу 28 күнүгэр банк уонна кини салалталара бары Великобритания санкционнай испииһэгэр киллэриллибиттэрэ. Баан ону тэҥэсанкция испииһэгэр Евросойуус санкционнай испииһэгэр киирбитэ, кини Европа активтара тоҥоруллубуттара, «Совкомбанк» норуоттар икки ардыларынааҕы SWIFT төлөбүрдэр системаларыттан араарыллыбыта, ону тэҥэ кэккэ атын дойдулар санкционнай испииһэктэригэр киллэриллибитэ.
Утигурдар

**Утигурдар** (сороҕор утригурдар, утургурдар эбэтэр оногурдар диэн аатынан биллэллэр) — урууларын кутригурдардары (ардыгар -- кутургурдар) кытта булҕардар бөлөхтөрүгэр киирсэр, түүр омук  биис уустара. Кинилэр V - VIII үйэлэргэ Дон уонна Кубань өрүстэр икки ардыларыгар көһө, кэлэ бара сылдьан олорбуттара. VI үйэҕэ Утигурдары Сандилх ыраахтааҕы салайар кэмигэр урууларын, чугас аймахтарын кутригурдары (биир киһиттэн сыдьааннанан төрөөбүт, ол эрээри былаас былдьаһыытыгар арахсан тус туспа биис ууһа буолбут, салайааччыларын Утигур уонна Кутригур ааттарын ылыммыт омук) кытта сэриилэһэр сэриилэспэт икки ардынан балаһыанньаҕа бэр өр устата сылдьыбыттара. Утигурдар кэлин, 568 сыллаахха түүр хаҕанатын састаабыгар киирбиттэрэ. 633 сыллаахха уруутары кутригурдары кытта холбоспуттара уонна Улуу Болҕар сирин тэрийбиттэрэ. 670 сыллаахха булҕардар хааннара Кубрат өлбүтүн кэннэ хазардартан сэриилэһэн кыайтарбыттара. Ол кэнниттэн утигурдар Аспарух салайааччылаах Дунай аллараа өттүгэр киирбиттэрэ уонна Византияттан (Мезия уонна Фракия) былдьаан ылбыт сирдэригэр Булҕар Бастакы саарыстыбатын төрүттээбиттэрэ. Утигурдар кутригурдартан биир сүрүн уратылара диэн, кинилэр киһини арҕаа диэки бастаан, илини хайыһыннара көмөллөрө. Кутригурдарга оннук биирдиилээн эмэ көстөр. 

Үөрэхтээх Алексей Комар сухановтыы тииптээхтэри утигурдарга киллэрэри туруорсар. Сухановолыы тииртээх пааматынньыктар Хотугу Причерноморьеҕа баар Лихачевка пааматынньыктарыгар ханыылыылар -- Пруто - Днестровскайтан Аллараа Волгаҕа диэри.

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Златарски, Васил. История на Българската държава през Средните векове, т.1, ч.1. Второ фототипно издание. София, Академично издателство «Марин Дринов», 1994. (Болгарский язык).
* Артамонов М. И. История хазар. // Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. 523 с.
Барс-каган

мини|Барсбек-каган манньыакка ойууламмыта
**Барс-каган** (кыһыныгар өлбүт 710/711) — Хакасия - Минусинскай котлованыгар  Енисей кыргыыстарын салайааччыта. Бек диэн титуллаах этэ. Ол гынан баран бэйэтин дойдутун суверенитетын толору утарар хаҕан диэн титулу ылыммыта.

Түүр хаҕанатын салайааччылара Кыргыс хаҕаната төрүттэммитин кытта сөбүлэһэргэ күһэллибиттэрэ. 
мини|Иккис Түүр илиҥҥи хаҕаната
Кыргыс хаҕанатын салайааччыларын төрдө 

Ильтерес хаҕан кыыһын ойох ылбыта — Күл-Тэгин уонна Могилян бииргэ төрөөбүт балтыларын. Ынанчу Алп Билгэ диэн ааты бэйэтэ ылыммыта.

Олус көхтөөх тас бэлиитикэни ыыппыта -- табҕачтары уонна тюргештэри кытта холбоспута, Иккис Түүр хаҕанатын утары турбута. Ол түмүгэр түүрдэр кинин кыр өстөөхтрүнэн аахпыттара уонна 710-711 сыллаахха кыргыыстары утары сэриигэ туруммуттара. 

Тоньюкук, Күл Тэгин уонна Билгэ хаан салайааччылаах сэриилэр кыһын Арҕааҥы Саян хайаларын уҥуордаан көстүбэккэ Аны (нуучч -- Она) өрүс хочотугар киирбитэ. Холбоһуктаах сэриилэр кыргыыстарга икки төгүл саба түспүттэрэ уонна Барс-хаҕаны Сон өрүс хочотугар ситэн өлөрбүттэрэ.   

Барс хаҕан оҕолоро кыргыыс анал посоллары кытта кэлин Кытайга тахсыбыттара.

Былыргы түүрдэ бичиктэригэр (Орхон Енисей суруктара) олоҕуран, учуонайдар кыргыыс омук национальнай дьоруойа буолбут Манас Барс хаҕан прототиба буолуон сөп диэн уорбалыыллар. 

Кыргыстааҥҥа Барсбек хаҕан диэн национальнай дьоруойдаахтар. Кыргыстаан национальнай баана Барсбек хаҕаҥҥа анаммы манньыаты оҥорон таһаарбыта. 2011 сыллаахха Ош куоракка Барсбек хаҕаҥҥа анаан пааматынньык туруорбуттара. Кыргыстаан хас даҕаны куоратыгар Басрбек хаҕан аатынан уулуссалар бааллар. 

## Литэрэтиирэ

* Мелиоранский П. М. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб., 1899;
* Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л., 1951.
Хаҕан

**Хаҕан** (*хакан, хаган*, ср.-монг. , *Qaɣan*; совр.-монг. *хаан*, др.-тюрк. 𐰴𐰍𐰣, , кит. трад. 可汗, пиньинь *Kèhán*) — орто үйлэрдээх көс олохтоох иерархияҕа суверен титула. Хааннар хааннара. Монголлар кэмнэрин саҕана **"каан"** (Улуу хаан) диэн уруулуу форманы кытта силбэһэн хаалбыт.

Аан баастаан кытай источниктарыгар Киин Азия сяньби биис уустарыгар сыһыары тутан туттуллубута суруллан бэлиэтэммит (III үйэ). 402 сыллаахха ити ааты жужаннар гуннар шаньюй тутулларын оннугар ылыммыттар. Жужаннартан ити титулу авардар уонна былыргы түүрдэр (551 сылтан) сыыйа ылыммытар. Уонна кинилэр кэлин тиһэҕэр VI үйэ ортотугар оччолорго саамай улахан уонна кыахтаах, аан дойдуга аан бастакы көһө сылдьар модун, Улуу импиэрийиэни -- Түүр хаҕанатын тэрийбиттэр. Түүр хаҕаната ыһыллыбытын кэннэ хаҕан диэн титулу атын элбэх түүр омуктара бэйэлэригэр ылыммыттар (хазардар, уйгуурдар, карлуктар, Енисей кыргыыстара, кимаактар уонна да атыттар).

Европаҕа норуоттар улуу көһүүлэриттэн саҕалаан һс хаҕана үөскүү сылдьыбыта: Авар хаҕана, Түүр хаҕана уонна Хазардар хаҕанаттара. Ону таһынан, «хайа хаҕана» диэн осорх арааб тыллаах хроникларга Хайлаах Дагестаҥҥа баар Сарир диэн дойду ыраахтааҕыта ааттана сылдьыбыт (IX үйэ). IX үйэҕэ хаҕан титулун араас источниктарга Нууччалар былыргы ыраахтааҕыларын ааттыыллара. Кэлин Иларион диэн метрополит хаҕаннар диэн Владимир уонна Ярослав Муударай кинээстэри ааттаабыта. 

«Каан» диэн форма XIII үйэ источниктарыттан саҕалаан көстөн барар. Ити тутулунан Монгуол Улуу Улууөун Үрдүкү салайааччыта ааттанара. Чыҥыс Хаан Дьаһаҕар сурулла сылдьар, сокуонунан бигэргэммит. 
*Суруйалларынан, аан бастаан каан титулун [[:ru:Угэдэй|Угэдэй]] ылыммы. *


## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* 
*
Киргизфильм

**«Киргизфильм» («Кыргызфильм»)** — Кыргыстаан Өрөспүүбүлүкэтин Бишкек (уруккутунан Фрунзе куорат) куоратыгар баар уус уран, докумуоҥҥа олоҕурбут уонна анимация киинэлэрин устар киинэ устуудьуйата. "Киргизфильм" Сэбиэскэй кэмҥэ, 1942 сыллаахха, төрүттэммитэ.

## Устуоруйата
"Киргизфильм"  аан бастаан 1942 сыллаахха Узбекистаннааҕы судаарыстыбаннай хаартыска уонна киинэ треһин ("Узбек кино") кэрэспэдьиэнниир пуунун базатыгар тирэҕирэн арыллыбыта. Онон сибэстээн, бастаан утаа Фрунзе куораттааҕы киинэ хроникатын устуудьуйата диэн ааттаммыта. Ити кэнниттэн 1956 сыллаахха Фрунзетааҕы уус уран уонна хроникальнай документальнай киинэлэр устуудьуйалара диэн буолбута. Билиҥҥи аатын 1961 сыллаахха биирдэ эрэ ылыммыта.   

Дойдуга төһө даҕаны сэрии кэннинээҕи кэмҥэ норуот хаһаайыстыбатын бары эйгэтигэр биэстии сыллаах былааннаах күүстээх үлэ саҕаланна, Кыргыстааннааҕы киинэ устуудьуйата бастакы сылларга кыайан үлэлээбэтэ

1960—1970-с сыллардаахха «Киргизфильм» Чингиз Айтматов хас даҕаны сэһэнин уонна айымньытын устан киинэ гынан таһаарбыта. Ол курдук, Айтматов айымньыларынан уһуллубут киинэлэргэ аан бастаан бэйэлэрин режиссер быһыытынан Лариса Шепитько («Зной»), Андрей Кончаловскай («Первый учитель») саҕалаабыттара. Онтон салгыы устуудьуйаҕа Кыргыстаан олохтоох режиссердара айымньылаахтык үлэлээбиттэр: Болотбек Шамшиев («Выстрел на перевале Караш», «Белый пароход», «Восхождение на Фудзияму») уонна Толомуш Океев («Красное яблоко», «Потомок белого барса»). 1972 сыллааха Болот Шамшиев «Алые маки Иссык-Куля» диэн — биир бастакы, холобур буолар мүччүргэннээх (истерн жанра) киинэни устубута. Альгимантас Видугирис «Мужчины без Женщин», «Катастрофу не разрешаю» диэбит курдук улахан таһымнаах уус уран, ону таүынан докумуонунан бигэргэтиллибит киинэлэри устубута. Ити биллиилээх киинэ режиссерын (Океев, Шамшиев, Видугирис)  кытта "кыргыыс дьиктитэ" диэн феномены сибээстииллэр. Судургутук быһаардахха, ити кэмҥэ "Киргизфильм" бүтүн сойууска сураҕырбыта, киинэлэрэ тахсыбыта. 

Күн бүгүн "Киргизфильм" киинэ устуудьуйата биллиилээх киинэ режиссера Толомуш Океев аатын сүгэр.

## Анимация киинэтэ
Аан бастакы анимация киинэтэ, мультфильм, "Киргизфильмҥэ" 1977 сыллаахха уһуллубута. Оччолорго устуудьуйа иһинэн мультипликатордар айар бөлөхтөрө тэриллибитэ. Ону худуоһунньук Сагынбек Ишенов салайбыта. 

## Сигэлэр

* Официальный сайт «Киргизфильм»
* «Киргизфильм» в БСЭ
* «Киргизфильм» в «Энциклопедии отечественного кино»
* О киностудии «Киргизфильм» на сайте А. Кончаловского

## Бэлиэтээһиннэр
Мардьани, Шигабутдин

мини|Шигабутдин Мардьани
**Шигабутдин Мардьани** (*Шигабутдин бин Багаутдин ал-Казань ал-Мардьани*, ; 1818—1889) – татаар төрүттээх Арассыыйатааҕы ислам таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.

## Олоҕо
Шихабудин Мардьани 1818 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Татаар сирин Атнинскай оройуонугар Йабынчи сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.

Шихабудин Мардьани Казан уеһын Ташкинчу мэдрэсэтигэр (оскуолатыгар), онтон Бухараҕа уонна Самаркаҥҥа үөрэммитэ.

Уон сэттэ саастааҕар мэдрэсэҕэ үлэтин саҕалаабыта. Ол кэминээҕи перс тылын үөрэтии ньыматын сөбүлээбэккэ, бэйэтин учебнигын суруйбут. 1838 сыллаахха Бухараҕа барбыты, онтон Самаркаҥҥа.

1848 сыллаахха, ол аата уон биир сыл буолан баран, дойдутугар төннүбүт. 1850 сыллаахха Бастакы Казан мэчиэтин имама буолбута.

1867 сыллаахха Оренбургтааҕы мусульманнар салалтарыттан Казаҥҥа *ахун* уонна *мухтасиб* солотугар анаммыта. Ону таһынан Казаҥҥа Коран бэчээккэ тахсарын хонтуруолга ылбыта, Кавказ дьонугар анаммыт харчы хомуйааһынынан дьарыктаммыта. Бу курдук Шихабудин Мардьани Казаҥҥа уонна атын да сирдэргэ аатырбыта. 1870 сыллаахха "Назратуль-һакк" диэн кинигэтэ бэчээккэ тахсыбыта.

## Үлэтэ
Шихабудин Мардьани татаар дьонун олоҕо-дьаһаҕа сайдарын туһугар элбэх үлэни ыыппыта, аныгы идеялары тарҕатар сыаллаах-соруктаах сырдатыы үлэтин саҕалаабыта. Ол үлэ кэмҥэ Шихабудин Мардьани мэдрэсэ үлэтин саҥардыыта наадатын өйдөөбүтэ. Ол иһин кинини Арассыыйаҕа дьадид хамсааһынын идеяларын бастакынан эппит киһи диэххэ сөп. Шихабудин Мардьани отуттан тахса айымньыны суруйбут уонна бэчээккэ таһаарбыт, үксүлэрэ арааб тылынан суруллубуттар.

## Айымньылара

* «Хакк аль-ма’рифа ва хусн аль-идрак» (нууч.: *«Истина познания и красота её постижения»,* 1880 г.) — ислам быраабын туһунан айымньы, ону таһынан ааптар бэйэтин социал-политик көрүүлэрин суруйбут;
* «Мустафад аль-ахбар фи ахваль Казан ва Булгар» (нууч.: *«Кладезь сведений о делах Казани и Булгара»,* 1885 г.) — Волгатааҕы Булҕар сирин уонна Казан дойдутун туһунан историк айымньы;
* «Китаб аль-хикма аль-балига аль-джинния фи шарх аль-акаид аль-ханафия» (нууч.: *«Книга о вероучении ханафи»,* 1888 г.) — ааптар бу айымньыга бэйэтин итэҕэлгэ көрүүлэрин суруйбут;
* «Бит-тарикат аль-мусла ва аль-акидат аль-хусна» (нууч.: *«Достойным подражания путём и наилучшим убеждением», 1890 г.)* — Мардьани өлбүтүн кэннэ тахсыбыт логика уонна билии туһунан үлэ.

## Эбии көр

* Дьадид хамсааһына

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Марджани — первый идеолог татарской нации (К 190-летию со дня рождения)
* Выставка из архива РТ к 190-летию со дня рождения Шигабуддина Марджани 
* Фотографии могилы
* Издательский дом Марджани
* Абдуллах Мансуров, Шихаб ад-Дин Марджани: с юных лет в поиске знаний
Мусават

мини|"Мусават" баартыйа былааҕа. Күөх өҥ түүр бэлиэтэ буолар
мини|250x250пкс|Мамед Эмин Расулзаде
мини|299x299пкс|Фатали-хан Хойскай
**"Мусават"** (  — араабтыы مساواة "тэҥ буолуу" диэн тылтан) диэн ааттаах Азербайдьааҥҥа икки баарыйа биллэр.

## ХХ-с үйэ саҕаланыыта
1911 сыллаахха Баку куоракка "Мусульман демократик Мусават баартыйата" ("Тэҥ буолуу") тэриллибитэ. Бу баарыйа төрүттээччилэрэ М. Расулзаде, Г. Шарифзаде, А. Кязимзаде уонна да атыттар буолаллар. Бу баартыйаҕа урукку Гуммет диэн социал баартыйа дьоно киирбиттэрэ. Бастакы аан дойду сэриитин кэмигэр "Мусават" баартыйа дьоно "Ачығ сөз" ("Аһаҕас тыл") хаһыат көмөтүнэн Осман империятын кытта сэриини "кыайыылаах тиһэҕэр" тириэрдэргэ ыҥыраллара. Ол эрээри Расулзаде бэйэтин түүр киһи быһыытынан сананара («Биһиги — тылбытынан, омукпутунан түүрдэрбит»). Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ буолуор диэри "Мусават" баартыйа Азербайдьаан көҥүл буоларын туһунан санаалары эппэт этэ.

"Мусават" баартыйа үс принциптэрэ: түркизм (тыл), исламизм (итэҕэл) уонна европейство (сайдыы, аныгылыы буолуу). Бу идея Азербайдьаан былааҕын өҥнөрүгэр көстөр (күөх – түүр, от күөх – ислам, кыһыл – Европа).

1917 сыллаахха буолбут Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн "Мусават" баартыйа Азербайдьааҥҥа былааска кэлбитэ. "Мусават" Арассыыйа демократик өрөспүүбүлүкэ буоларын уонна Азербайдьаан ол өрөспүүбүлэкэ автономияланарын туруосубута. 1917 сыл бэс ыйыгар  "Мусават" баартыйа "Түүр федералистарын баартыйатын" кытта холбоспүта уонна "Түүр демократик федералисттар-мусавиттар баартыйалара" диэн ааттаммыта. 

1917 сыл алтынньы ыйын бүтүүтүгэр Баку куоракка холбоһуктаах баартыйа бастакы мунньаҕа буолбута.

Баартыйа салайааччытынан Эмин Расулзаде талыллыбыта.

1918 сыл муус устар 22 күнүгэр Тбилисигэ Закавказ демократик социал өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибитэ, онтон муус устар 26 күнүгэр А.И. Чхенкели салайааччылаах саҥа өрөспүүбүлүкэ салалтата тэриллибитэ. Онно "Мусават" баартыйаттан биэс киһи кыттыбыта.

Ыам ыйын 27 күнүгэр Закавказ сеймин мусульман бөлөҕө Азербайдьаан туспа дойду буоларын биллэрбитэ уонна Азербайдьаан омук сүбэтин тэрийбитэ. Азербайдьаан омук сүбэтин М. Э. Расулзаде салайбыта. 1918 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр турок сэриитэ Бакуга киирбитэ уонна Азербайдьааҥҥа "Мусават" баартыйа былааһын олохтообута. 1918 сыл сэтинньи 17 күнүгэр турок сэриитэ Азербайдьаантан тахсыбыта.

1920 сыл муус устарыгар Азербайдьааҥҥа Сэбиэскэй былаас олохтоммута. Бу кэннэ "Мусават" баартыйа кистэлэҥ үлэҕэ көспүтэ уонна Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруулары бэлэмнээн саҕалаабыта. 1926–1927 сылларга үгүс мусаваттар тутуллубуттара уонна ытыллыбыттара. Ол кэннэ "Мусават" баартыйа дьоно сүрүннээн тас дойдуларга олорбуттара. 

## Билиҥҥи баартыйа
Урукку "Мусават" баартыйа сыдьаана билиҥҥи Мусават баартыйа буолар (*Müsavat Partiyası*). Бу баартыйа 1980-с сыллар бүтүүлэригэр уонна 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Азербайдьаан омук фронун оннугар үөскээбитэ. Баартыйа салайааччыта Иса Гамбар буолар.

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр

* Гуссейнов М. Д., Тюркская демократическая партия федералистов «Мусават» в прошлом и настоящем, в. 1, Тифлис, 1927.
* Раевский А., Партия «Мусават» и ее контрреволюционная работа, Баку, 1927.
Эдэр түүрдэр

**Эдэр түүрдэр** () – Осман империятыгар биир политик хамсааһын. 1876 сылтан араас либерал уларыйыылары оҥоро уонна Конституцияны киилэрэ сатаабыттара. Эдэр түүрдэр 1908 сыллаахха Иккис Абдул-Хамидтан былааһын былдьаабыттара уонна арҕаалыы уларыйыылары киллэрбиттэрэ, ол эрээри Аан Дойду Бастакы сэриитэ саҕаламмытыгар уларыйыылар киирэллэрэ тохтообута. Мустафа Кэмал былааска кэлбитигэр Эдэр түүрдэр үксүлэрэ кини баартыйатын өйөөбүттэрэ.

## Төрүттэр
1870-с сыллартан ылата Осман империята мөлтөөтөр мөлтөөн испит уонна бэйэтин сирдэрин сүтэрэн Европа дойдуларын колонията буола сыыспыта. Бу туругу уларытарга "Саҥа османнар" диэн хамсааһын саҕаламмыта.

Мидхат-паша диэн саҥа осман киһитэ тойоттору кытта 1876 сыл ыам ыйын 30 күнүгэр өрө турууну саҕалаабыт уонна Абдул-Азизтан (1861–1876 сыллар) былааһын былдьаабыт. Саҥа султан Иккис Абдул-Хамид (1876–1909) 1876 сыл ахсынньы 23 күнүгэр Мидхат-паша уонна Намык Кэмал суруйбут Конституциятын ылыммыта.

Ол гынан баран, 1877 сыл саҥатыгар султан Мидхат-пашаны улуу везир солотуттан устубут уонна саҥа османнары утары репрессияны саҕалаабыт, онтон 1878 сыл Конституциянан тэриллибит парламены ыспыт.
мини|Осман утарсааччыларын мунньаҕа. Париж, ХХ үйэ саҕаланыыта

## Эдэр түүрдэр үөскээһиннэрэ
XIX үйэ бүтүүтүгэр саҥа османнар оннуларыгар эдэр түүрдэр хамсааһыннара үөскээбит. Эдэр түүрдэр үксүлэрэ Европа үнүбүрсүөттэригэр үөрэммит өйдөөх эдэр турок дьоно этилэрэ. Ону таһынан Эдэр түүрдэр иһинэн радикаллыы салаа үөскээбит. Ол салааны Энвэр-паша, Талаат-паша уонна Дьэмал-паша салайбыттара.

ХХ үйэ саҕаланыытыгар Балкан омуктарын көҥүл туһугар хамсааһыннара күүһүрэн Турция иһигэр өрөбөлүүссүйэ тэрийии санаалара тарҕаммыттара.

## Эдэр түүрдэр өрөбөлүүссүйэлэрэ
уҥа|мини|Эдэр түүр аппыһыардара
1908 сыллаахха Нийази-бэй салайааччылаах эдэр түүр аппыһыардара өрө турууну саҕалаабыттар уонна Иккис Абдул-Хамикка 1876 сыллаах Конституцияны төнүннэрбиттэр уонна парламент тэрийэ сатаабыттар. Ол эрээри Эдэр түүрдэр өрө туруулара атын да хамсааһыннары саҕалаабыта. Ол курдук Истамбулга султаны өйөөччүлэр хамсааһына үөскээбитэ, кинилэр 1909 сыл муус устар ыйыгар өрө турбуттара, ол эрээри эдэр түүрдэр кинилэри хам баттаабыттара уонна Иккис Абдул-Хамиды уһулбуттара. Саҥа султан Бэһис Мэһмэд буолбута.

Эдэр түүрдэр араас арҕаалыы уларыйыылары киллэрэ сатаабыттара. Ол эрээри Аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланан хаалан эдэр түүрдэр туруоруммут сыалларын ситиспэтэхтэрэ.

## Кинигэлэр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Альберт Кувезин

**Альберт Будачиевич Кувезин** (; 1965, сэтинньи 27, Кызыл) — тыва гитариһа уонна ырыаһыта, тывалыы хоомей уонна хабарҕа ырыатын маастара (истиилэ — каргыраа). Тыва өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. 2015 сылтан ыла. 

Аан дойду таөымыгар аатырбыт уонна киэҥник биллибит Ят-ха ырыа тойук, норуот ырыатын, рок бөлөх төрүттээччитэ уонна солбуллубат салайааччыта. Ят-ха бөлөх ааспыт үйэ 1980-с сыылларын бүтүүтэ, 1990 сыллар саҕаланыыларыгар Москуба куоракка тэриллибитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри үлэлс хамсыы, айа тута сылдьар биир бастыҥ үлэлээх, үгүс наҕараадалаах бөлөх буолар

## Биографията
Альберт Кувезин Кызыл куораттааҕы ускуустуба училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Кини китара уонна норуот үстүрүмүөннэрин кылааһын бүтэрбитэ. Хас даҕаны сыл устата үтүө суобастаахтык Туватааҕы судаарыстыбаннай филормания араас кэлэктиибигэр үлэлээбитэ.

Кувезин хас даҕаны атын мусукааны кытта 1992 сыллаахха эмиэ аан дойду таһымыгар киэҥник биллибит, төрүт тувалыы хайысхалаах, хабарҕа ырыатыгар идэтийбит Хуун Хуур Ту диэн бөлөҕү тэрийсибит киһинэн ааҕыллар. Ол гынан баран, киэҥ уопсастыбаҕа биллибэт төрүөтүөнэн бөлөхтөн 1993 сыллаахха тахсан барбыта.

Ят-Ха уонна Хуун Хуур Ту бөлөхтөрү таһынан Альберт Кувезин Алиса бөлөҕү кытта ыкса үлэлэһэ сылдьыбыта («Пляс Сибири» ырыа, «Дурень» альбом, 1997 сыл). Ону сэргэ Неприкасаемые («Эй, брат, здравствуй» ырыа, «Города, где после дождя дымится асфальт» альбом, 1999 сыл), Susheela Raman, Värttinä уонна Amorphis («Queen of Time» альбом) диэн бөлөхтөр бааллара.

Артемий Троицкий диэн мусукаан Кувезин туһунан маннык эппитэ баар: «Сир шарыгар икки ураты, дэгиттэр куолас баар. Ол Паваротти уонна Кувезин куоластара».

2009 сыллаахха муус устар 15 күнүгэр Альбер Кувезиҥҥа "Култуураҕа уонна муусука ускуустубатыгар киллэрбит кылаатын, өр сыллаах айар үлэтин иһин" Тыва өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһын аатын иҥэрбиттэрэ.

2014 сыллаахха балаҕан ыйын 14 күнүгэр буолбут быыбардарга Альберт Кувезин Тва Өрөспүүбүлүкэтин парламенын (Хуралын) дьокутаатынан "Биир ньыгыл Арассыыйа" баартыйа аатыттан талыллыбыта, ол гынан баран, кини "ньыгыл Арассыыйа" баартыйа чилиэнэ буолбатах. 

2015 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр Тыва норуодунай артыыһа буолбута. .

## Бэлиэтээһиннэр
Кунанбаев Акылбай Абайулы

**Акылбай Абайулы Кунанбаев** — казах норуотун бэйиэтэ, Абай улахан уола.

ССРС төрүттэммитэ 50 сылын көрсө саха уонна казах литературатын сибээстэһиилэрэ сылтан сыл ахсын кэҥээн испитин туһунан «Хотугу сулус» сурунаалга маннык ыстатыйа баар: “Өссө 1927 сыллаахха Саха народнай поэта Эллэй Казахстаҥҥа сылдьан, бэйэтин хас да бэртээхэй хоһооннорун айбыта. **1934-1935сс**, саха биллиилээх суруйааччыта Эрилик Эристиин Казахстаҥҥа айар үлэ командировкатыгар  сылдьыбыта уонна казах олоҕуттан «Революция уолаттара» диэн сэһэнин суруйбута. 

Кэнники сылларга Казахстаҥҥа саха суруйааччылара: Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй, Семен Данилов, В Протодьяконов, Иван Гоголев, Моисей Ефимов, В.Гольдеров  о.д.а. сылдьыбыттара. Хас да сыллааҕыта Казахстаҥҥа саха суруйааччыларын кэпсээннэрин хомуурунньуга бэчээттэнэн тахсыбыта. 

Саха суруйааччылара бэйэлэрин төрөөбүт тылларыгар Абай, Мухтар, Ауэзов, Джамбул, Сабит Муканов о.д.а. айымньыларын тылбаастаабыттара. Джамбул талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуга сахалыы таҕыста.

1970 сыллаахха Казахстан комсомолун лауреата поэт Туманбай Молдагалиев Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Кини Саха сирин туһунан бэртээхэй хоһооннору суруйбута. 

**Акылбай Абайулы Кунанбаев** –  Эһэтэ Кунанбай ииппит-үөрэппит. Акылбай 1861 сыллаахха Абайскай оройуоҥҥа төрөөбүт, 43 саастааҕар 1904 сыллаахха бу олохтон букатыннаахтык барбыт. Акылбай оҕо эрдэҕиттэн туохха барытыгар дьоҕурдаах буола улааппыт. Ол курдук кини домбраҕа, скрипкаҕа оонньоон музыкаҕа улахан айар дьоҕурун көрдөрбүт,  талааннааҕын биллэрбит. Медресеҕэ үөрэммит. Нуучча уонна Европа араас дойдуларын литературатын үөрэппит. Ол курдук Акылбай Кунанбаев аангылыйа омук  суруйааччыта Г.Р.Хаггарт “Копи царя Соломона” арамаанын сабыдыалынан  «Зулус» диэн поэманы суруйбута билигин сороҕо эрэ хараллан сытар. Онтон да атын икки «Жаррах», «Дагестан» диэн сүппүт поэмалара Кавказка буолан ааспыт оччотооҕу быһылааннары көрдөрөллөрө. Кини айымньыларыттан билигин аҕыйах ахсааннаах истиҥ иэйиилээх хоһоонноро эрэ хаалан кини айар үлэтин билигин да кэрэхсэтэллэр. 

**Бейсембай Кенжебаев** 1904 сыллаахха алтынньы ый 4 күнүгэр Беген диэн аулга, билиҥҥинэн Казахстаҥҥа, Туркестанскай уобалас Ордабасинскай оройуонугар төрөөбүт. Кини от ыйын 16 күнүгэр 1987 сыллаахха Алма – Ата куоракка өлбүт.   Бейсембай Кенжебаев сэбиэскэй кэмнээҕи казах учуонайа, литератураны чинчийээччитэ, тылбаасчыт, суруйааччы, 1959 сылтан Тыл үөрэҕин билимин дуоктара, педагог, 1961 сылтан профессор этэ. 

Маны таһынан, бэйэтин биир дойдулаах биллиилээх дьонун С.Торайгыров, А.Кунанбаев, Д.Джабаев, М. Сералин, М.Ауэзов айар үлэлэрин, олохторун дириҥник хорутан чинчийбит, үөрэппит үтүөлээх. 

                                                                    

## Туһаныллыбыт литература:

1.       ССРС 50 сылын көрсө. Хотугу сулус. 1972.

2.      Интэриниэт ситимиттэн.
Иске-Таш мэчиэт

Иске-Таш мэчиэт

Иске-Таш мэчиэт(тат. Иске Таш мэчет, Девятая соборная, Старокаменная мечеть) - Казань куоракка(Татарстан) Саҥа-Татарскай солобуодаҕа историческай, үлэлии турар мусульмааннарга аналлаах культовай тутуу.
Мэчиэт, былыргы номох кэпсииринэн, 1552 с. Иван Грознайтан Казань куораты көмүскээбит буойуннар көмүүлэрин сиригэр тутуллубут. Көмүүнү, улахан, эргэ тааһынан бэлиэтээбиттэр(тат. зур иске таш), ол таас мэчиэт илин фасадын иннигэр турбут.
Саҥа-Татарскай солобуода 1749с Казаҥҥа буолбут улахан баһаар кэнниттэн баар буолбут. Епископ Лука Конашевич, баһаар миэстэтигэр сүрэхтэммит татаардарга семинария туттаран барбытын мусульман татаардар сөбүлээбэккэ атын миэстэҕэ көспүттэр уонна Саҥа-Татарскай солобуоданы олохтообуттар. Екатерина ll ыраахтааҕы, татаардарга хайдыһыыны таһаарбатын диэн епископ Лука Конашевиһы атын сиргэ үлэлииригэр көһөрбүт.
Иске-Таш мэчиэт, сарайыгар минареттаах, татаар классическай мэчиэтэ, 1802 сыллаахха, атыыһыт Габдулла Утямышев үбүлээһининэн тутуллубут. 1830 с. Александр Шмидт бырайыагынан уларытыллыбыт. Фасадтар көнө быһыыларын, үс дьаарыстаах минарет ордук чопчулаан көрдөрөр. Минарет моһуонун истиилэ Волжскай Булгария былыргы куораттарын уонна Касим минареттарын кытта сибээстээҕэ. Дьиэ икки этээстээх, икки саалалаах, минарет щипцовай сарай ортотугар турар.
Мэчиэт, Саҥа-Татарскай солобуода уопсастыбатын киинэ этэ. 19 үйэҕэ, мэчиэт имамнарынан Амирхан дьиэ кэргэнин дьоно этилэр. Кинилэр дьиэлэрэ мэчиэти кытта сэргэстэһэ турара, онно суруйааччы Фатих Амирхан эмиэ олорбут. ТАССР КП КИК быһаарыытынан, 1930 с. бүтүүтэ мэчиэт сабыллыбыта. Сэбиэскэй кэмҥэ оскуола, онтон ыскылаат быһыытынан туттуллубута.
1994 с.мэчиэт итэҕэллээхтэргэ төнүннэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C_%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%A2%D0%B0%D1%88
https://www.kazan-guide.ru/mechet-iske-tash/
Абдуллин, Азат Хамматович

Абдуллин, Азат Хамматович

Азат Хамматович Абдуллин(төр. 1931с. бэс ыйын 26 күнүгэр, БАССР Зианчуринскай оройуонун Ургин дэриэбинэтигэр.) - башкир суруйааччыта, драматурга уонна публициһа. Нууччалыы тылынан суруйар. 1949-1953 сс.Уфаҕа, Башкирскай педагогическай институтка үөрэммит. 1953-1956 сс. Москваҕа М.Горькай аатынан аан дойду литературатын институтугар аспирантураҕа үөрэммит. Үөрэҕин кэнниттэн Башкир судаарыстыбаннай университетыгар преподавателинэн үлэлээбит, онтон, Москваҕа көспүт, онно идэтийбит суруйааччы уонна драматург буолбут. 1963 с.суруйуунан дьарыктаммыт, "Не забывай меня солнце!"- диэн поэт Сергей Чекмарёв олоҕор анаммыт пьесаны суруйбут. Пьеса, ССРС элбэх тыйаатырдарыгар(Казахстан судаарыстыбаннай академическай тыйаатырыгар10 сыл устата) туруоруллубут, хас да төгүл Уфаҕа уонна Москваҕа башкиирдыы уонна нууччалыы тылынан хаттаан бэчээттэммит.
"Тринадцатый председатель"(1979) диэн дырааматынан Бүтүн Сойууска биллибитэ. Аан бастаан колхуос олоҕун итэҕэстэрин сырдатар пьеса, Вахтангов аатынан тыйаатырга туруоруллубут. Сүрүн оруолу артыыс Василий Лановой оонньообут. Пьеса дойду уонна тас дойдулар сүүстэн тахса тыйаатырдарыгар ситиһиилээхтик туруоруллубута. 1985 с. Абдуллин, "Тринадцатый председатель" салгыытын "Последний патриарх" диэн дырааманы суруйбута.
2004 с. Рудольф Нуреев туһунан "Нездешний сад" пьесаны суруйбутунан, Роман Виктюк тыйаатырыгар испэктээх туруорбуттара.
Пьесалары таһынан, Абдулин, "Табунщик", "Звучащее поле", "Сияние таланта" диэн публицистическай очеркалары суруйбута.
Айымньылара:
"Не забывай меня солнце!" драмат.поэма. 1973 с;
"Не забывай меня солнце!"  Кэпсээн.1973 с;
"Онотма мине кояш" . Пьеса. Башкирдыы тылынан тахсыбыта.1973 с.; "Белое молоко". Кэпсээн. 1976 с; "Красная роса". Кэпсээннэр. 1979 с.; "Тринадцатый председатель". Дыраама. 1981 с.; "Последний патриарх". Дыраама.1990 с.
"Знак Почёта" уордьаннаах(16.11.1984).
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Норуодунай суруйааччыта.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
https://gtrk.tv/novosti/pisatel-i-dramaturg-azat-abdullin-udostoen-pochetnogo-zvaniya-narodnyy-pisatel-respubliki
Есин Энгин

**Эсин Энгин** ( 1945 сыл ыам ыйын 17 күнэ - 1997 сыл ыам ыйын 4 күнэ) — туурак хампаһыытара, аранжировщик, ырыаһыт, дирижер и муусука айааччы. 

## Олоҕун кэпсээнэ
1945 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Кырыым татаарын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ырыанан-муусуканан биэс сааһыттан дьарыгырар. Есин Энгин оҕо эрдэҕиттэн классическай муусуканы айар хампаһыытардар айымньыларын уонна туурак норуодунай муусукатын анаан үөрэппит. Кини биир саамай сһбүлээн туттар муусукатын үнүстүрүмүөнэ Уд диэн ааттанар. АХШ үөрэнэр кэмигэр фортепианоҕа оонньуу үөрэммит, итиэннэ арҕааҥы муусука бастыҥ холобурдарын кытта аан бастаан билсибит. Эмиэ бу сылларга дорҕоону таҥан оҥоруу уонна дьүөрэлэһиннэрии уустук маастырыстыбатын баһылаабыт. Онтон салгыы Стамбул үнүбэрсиэтин суруналыыстыка орто оскуолатын уонна Стамбул муниципалитетын консерватория вокал салаатын бүтэрбит.

Айар үлэтин саҥатыгар музыкант, сольнай ырыаһыт быһыытынан оччотооҕу биллэр оркестрдар кэккэлэригэр сылдьыбыт. Ону таһынан киинэҕэ анаан муусука, ырыа толоруутунан дьарыктаммыт. Маҥнайгы грампластинкатын 1968 сыллаахха таһаарбыт. Аан бастаан кини аатын ордук дарбааннаахтык дьон-сэргэ 1972 сыллаахха «Приходи на кастинг Зульфия» уонна «Танго» диэн альбомнарын таһаарбытын истибитэ. «Приходи на кастинг Зульфия» диэн альбомугар ырыаһыт туурак классическай муусукатын тыаһын-ууһун олус улаатыннаран уонна күүһүрдэн, ол эрэн ийэ көрүҥүттэн уларыппакка эрэ киллэрбитэ. «Танго» айымньытыгар сүүрбэһис үйэ 30-с сыллардааҕы биллэр-көстөр танголарын киллэрбитэ, уратыта диэн, аранжировкатын тупсаран, иһиллэр хаачыстыбатыгар болҕомтотун уурбута. 1973 сыллаахха «Дай мне руки / Море глаз»,  «Аныгы пьесалар» айымньылара күн сирин көрөр. Бу инструментальнай альбомҥа киирбит норуот муусуката саҥалыы тыыннаммыта дьон-сэргэ улахан биһирэбилин ылбыта уонна муҥутуур элбэх ахсаанынан тарҕаммыта биллэр. Бу көстүү туурак норуотун төрүт муусуката тас дойдуларга тарҕанарыгар улахан төһүү буолбут. Есин Энгин бу соһуччу ситиһиитин кэннэ араас сылларга  «Anadolu» (1974), «Modern Fasıl» (1978), «Modern Oyun Havaları» альбомнары устан таһаарар. Араас сылларга кини биирдиилээн альбомнара биһирэнэ сылдьыбыттар, холобур, 1974 сыллаахха «Төннүбэтэх сылларым / Анкара тааһын көр», «Танголар», «Ааспыттан билиҥҥигэ», «Мин таптаатым, мин эйиэхэ кэллим»  1976 сыллаахха.

Киинэ муусукатын сайдыытыгар ырыаһыт Осман Седан, Атыф Йылмаз курдук аатырбыт режиссердары кытта үлэлээбит. 1986 сыллаахха кини муусуката «Çalıkuşu» сериалга киирэр, онно сүрүн оруолу Айдан Шенер толорбута. Маны таһынан, «Цюбюк», «Мои мечты, моя любовь и ты», «Женщина не имеет имени», «Король путешественников» киинэлэр; «Убийство Йола Паласа», «Две женщины», «Татл Бетюш», «Гюль дикен», «Две сестры», «Цюре» сериалларга кини айбыт дорҕоонноро киирбиттэрэ.

1994 сыллаахха Эсин Энгин хаан араага буолбута биллэн, үгүс айымньытын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан баран айбыта.

Кэлиҥҥи альбомнара «Ностальгический российский цыган», «Цыганский огонь», «Саундтреки». Эсин Энгин араак ыарыыттан 1997 сыл ыам ыйын 4 күнүгэр өлбүт.

## Тас сигэлэр
* https://www.discogs.com/artist/1086130-Esin-Engin
Societe Generale

**Societe Generale** (французскай тылтан *Сосьете Женераль*), Франция саамай улахан баана уонна KBC Groep харчы конгломерата, 67 араас омук дойдуларыгар филиаллаах (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр баар филиала Росбанк дэнэр).

2011 сылтан ыла сир шаарын үрдүнэн глобальнай системнай бааннарга киирэр.

Салалтата — Париж (Франция).
Улуу Хуртуйах таас

уҥа|мини|340x340пкс|Улуу Хуртуйах тааһы "аһатыы" туома
уҥа|мини|375x375пкс|Анхаков түмэлигэр
уҥа|мини|381x381пкс|В.И. Суриков "Каменная баба" этюда
**Улуу Хуртуйах таас** (Улуг Хуртуях тас. хак.: *Большая каменная старуха.* Сахалыы *-- улахан таас эмээхсин*) — Хакасияҕа Анхаков аалын таһыгар баар таастан быһан оҥоһуллубут пааматынньык, биһиги эрабыт иннинээҕи кэмҥэ III тыһыынча бүтүүтэ --  II тыһыынча сыл саҥата оҥоһуллубут Окунев култууратын пааматынньыга

Үрдүгэ  — 3,02 миэтэрэ, ыйааһына — 2,6 туоннаҕа тиийэр.

## Устуоруйата
Хакасията өрөспүүбүлүкэтинээҕи кыраайы үөрэтэр түмэл пуондатыгар 1954 сыллаахха киирбит. Бу таастан чочуллан оҥоһуллубут пааматынньыгы Хакасия кыраайы үөрэтэр түмэлин үлэһитэ, биллиилээх археолог Аьберт Николаевич Липскай тэрийэн, сүүрэн көтөн аҕалтарбыт. Пааматынньыгы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ аҕалбыттарын биир сүрүн төрүөтэ -- бу курдук ускуустуба биир улахан оҥоһугун вандаллартан харыстааһын этэ. Хуртуйах таас пааматынньыга билим эйгэтигэр өссө 1722 сыллаахтан ыла биллэр. Олохтоохтор, хакаастар бу таас киһини улаханнык ытыктыыллар, сүгүрүйэллэр. Кинин дьахтар культун быһыытынан ылыналлар уонна кини ийэ буолууну, хат дьахталлары араҥаччылыыр диэн өйдөбүллээхтэр.  . 

Күн бүгүн Улуу Хуртуйах таас пааматынньыга Хакасияҕа Анхаков сэлиэнньэтин таһынааҕы этно комплекс сиригэр уотугар сабыылаах павильон иһигэр турар. Ол этно комплекс Абакан - Ак Довуран (Тыва) айан суолун 113-с килэмиэтиригэр баар. Комлпекс бүтүннүү аһаҕас халлан анныгар туран үлэлиир. Салайааччыта Евгений Горбатов. 

## Ойуулааһына
Улуу Хуртуйах тааһы аан бастаан сурукка бичиккэ киллэрбит киһи Даниэль Готлиб Мессершмидт буолар. Кини пааматынньык туһунан 1722 сыллаахха суруйбута. 

## Литэрэтиирэ

* Липский А. Н. Енисейские изваяния. Абакан, 1970. С. 6-7.
* Хуртуях тас — мать матерей. Абакан, 2004.
* Катанов Н. Ф. Избранные труды о Хакасии и сопредельных территориях. Абакан, 2004. С. 234.

## Сигэлэр

* Анхаковский музей "Хуртуях тас". 3D-экскурсия
Салбык кургаана

мини|267x267пкс|Салбын кургаан биир тааһа
**Улахан Салбын кургаана** — Енисей өрүс орто тардыытыгар баар улахан, сүдү таастары чөмөхтөөн, дьаарыстаан сааһылаан оҥоһуллубут саамай улахан кургаан. Тагарскай култуура биир биллэр көстөр пааматынньыга. Улахан Салбын кургаан пааматынньыгын судаарыстыба харыстыыр. Ол таһыгар аһаҕас халлаан анныгар «Древние курганы Салбыкской степи» диэн түмэл комплекса үлэлии.

## Ойуулааһына
**Улахан Салбын кургаана** Хакасия өрөспүүбүлүкэтигэр  Уус Абакан оройуонугар, Абакан куораттан хотугулуу-арҕаа Батеневскай кряж диэки 60 килэмиэтири бардахха, Ыраахтааҕылар хочолоругар, Салбык түөлбэҕэ, баар. 

Бу кургааны 1954 - 1956 сыллардаахха Матырыйаалынай култуура устуоруйатын түмэлэ уонна С.В. Кисилев салайааччылаах Хакасиятааҕы тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйан билим чинчийэр института аан бастаан хаһан үөрэппиттэрэ. 

1992, 1994, 1996, 1998, 2008 уонна 2010 сыллардаахха Л.С. Марсадолова салайааччылаах Судаарыстыбанна Эрмитаж Сайаан - Алтаай археологияҕа эспэдииссийэтин тэрийбиттэрэ. Онно Улахан Салбык кургааҥҥа археология уонна астроархеология чинчийиилэрэ ыытыллыбыттара. 

Кургаан буорун кутуутун үрдүгэ хаһыахтарын иннинэ — 11,5 м этэ, таас эркиннэрин устата  — 71 м. Буор кутуута бастаан, урут быһа холоон 21 миэтэрэҕэ тиийэрэ. 

Уопсайынан, Салбык истиэбэр 5 килэмиэтирдээх сиргэ барыта эргиччи 56 улахан кыра кургаан баар. Онтон Улахан Салбын кургааныттан 5 эрэ кургуун арыый улахан. Атыттара 4 - 6 миэтэрэҕэ тэҥнэһэллэр. Салбык кургааннарын биир саамай уратыта диэн, кинилэр буордара пирамидалыы быһыылаахтык кутуллубут буолар. Атыттарга холоотоххо. .

## Литэрэтиирэ

* *Дэвлет М. А.* Большой Салбыкский Курган — могила племенного вождя // Из истории Сибири. Вып. 21. Материалы совещания по проблеме «Экономика и социальная структура древнего населения Западной Сибири» (Томск, 17-22 марта 1975 г.). Томск: изд-во Томского ун-та, 1976. 270 с. — С. 146—154.
* *Киселёв С. В.* Исследование Большого Салбыкского кургана в 1954 и 1955 гг. // «Тезисы докладов на сессии Отд. Исторических наук и Пленуме ИИМК, посвященных итогам археологических исследований 1955 г.». M.-Л., 1956; его же. Отчет о раскопках в 1954 г. // Архив ИА, ф. 1, д. 975; его же. Краткий отчет о раскопках Большого Салбыкского кургана в 1955 г. // Архив ИА, ф.1, д. 1165.
* *Марсадолов Л. С.* Большой Салбыкский курган в Хакасии. Абакан, 2010.

## Галерея

Салбыкский курган1.JPG|Восточная сторона изнутри
Салбыкский курган2.JPG|Вид с юга. Вдали Батенёвский кряж
Салбыкский курган3.JPG|Левый входной камень
Салбыкский курган4.JPG|Вход в музей
Салбыкский курган5.JPG|Правый входной камень
Салбыкский курган. Музей "Салбык".JPG|Музей «Салбык»
Салбыкский курган. Западная стена.JPG|Западная стена изнутри


## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Салбыкский курган — Республика Хакасия. ''3D-Экскурсия''
* http://aaatec.org/vol2n2.php
* Большой Салбыкский курган в Хакасии. ''Л. С. Марсадолов''
* Хакасия мегалитическая. ''Газета «Хакасия»''
Абакан

**Абака́н** () — Арассыыйа куората. Хакаас өрөспүүбүлүкэтин киин куората.

Аадминистративнай территориальнай биирдэм быһыытынан өрөспүүбүлүкэ суолталаах куорат буолар, эмиэ оннук ааттаах, Абакан куорат диэн, муниципальнай тэриллиини үөскэтэр. Атын самалык бөһүөлэктэрэ куораттара суох. Куорат уокуругар киирэр соҕотох куорат буолар.

Абакан Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бэлитиичэскэй, бырамыысыланнай, үп харчы, научнай уонна култуурунай киинэ. Манна Хакаас өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэтин 35 бырыһыана олорор. ОЛ элбэх үп харчы, тэрилтэтэ, үөрэх кыһата, уонна култуура дьиэтэ баар. 

## Этимологията
Абакан куорат 1780 сыллардаахха аан бастаан *Уус Абакан* диэн бөһүөлэк быһыытынан үөскээбит. Уус Абакан Абакан өрүс төрүгэр турар буолан итинник ааттаммыт. Гидроним. Абакан диэн гидроним икки компонентан турар:*-аба*  уонна *-кан*. *-аба*  компонент, сүрүнннээн, түүр тылларыгар *аба* — «аҕа» диэн тылбаастанар. Ол гынан баран, ардыгар «эһэ» (кыыл) харыс аатын быһыытынан туттуллар; Сорох учуонайдар этэллэринэн, *-кан*  сыһыары Соҕуруу уонна Киин Азия омуктарыгар «өрүс» диэн суолталаах дииллэр.

### Абакан билиҥҥитэ
Абакан аныгылыы тииптээх куорат. Куорат уокуругун уопсай иэнэ — 112,4 км² (ол эбэтэр өрөспүүбүлүкэ сирин уотун 0,2 % ылар).

2020 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Абакан куоракка 186 827 киһи олорор (өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ -- 35 % -на). Куорат нэһилиэнньэтин плотнаһа — 1 662 киһи ./км².

Абакан куорат бэйэтэ туспа былаахтаа уонна гиэрбэлээх.
хаҥас|мини|250x250пкс|Абакан Самохвал хайаттан көстүүтэ
Абакан куорат нэһилиэнньэтэ Норисльскайтан көһөн кэлии түмүгэр эбиллэ турар.

; Мобильнай сибээс

Абакаҥҥа суотабай сибээс 5 оператаро баар (4G):

* «Tele2 Россия»,
* «Билайн»,
* «МТС»,
* «Мегафон»
* Yota.

мини|250x250пкс|Абаканнааҕы драмтеатр

## Бэлиэтээһиннэр

## Литэрэтиирэ

* Анненко, А. Н. Предпочитаю Абакан (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 21 сентября 2016 года. — Второе издание / Алексей Анненко. — Абакан: Бригантина, 2016. — 240 с., илл. ISBN 978-5-904239-3.
* 
* 
* Торосов, В. М. Абакан / В. М. Торосов. — 2-е изд. — М.: Цицеро, 1994. — 208 с., илл. ISBN 5-8286-0042-7

## Сигэлэр

* Мэрия Абакана 
* Веб-камера города Абакана 
* Достопримечательности Абакана 
* Список памятников культурного наследия Абакана в Викигиде
Ноҕай тыла

**Ноҕай тыла** (*ногай тили, ногайша*) — Дагестааҥҥа, Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр, Чечняҕа, Кырыымҥа, Ставрополь кыраайыгар, Астрахан уобалаһыгар олорор ноҕай омук төрөөбүт тыла. 2010 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 87,1 тыһыынча ноҕай тыллаах баар, олортон 81851 ноҕайдар бэйэлэрэ.

Ноҕай тылынан "Шоьл тавысы" уонна "Ногай давысы" диэн хаһыаттар тахсаллар. "Турция саҥата" диэн радио татаар салаата ноҕайдыы "Nuğayça näsixätlär" ("Ноҕайдыы үөрэтии") диэн биэриилээх. Ноҕай тыла Дагестаан уонна Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэлэригэр судаарыстыбаннай тыл буолар.

Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.

Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.

## Диалектар
Ноҕай тыла түүр тыллар кыпчак-ноҕай бөлөҕөр киирэр. Арассыыйаҕа үс ноҕай диалега баар (Кырыым уонна Добрудь ноҕайдарын диалега туспа аахсыллар):

* ногай (Ставрополь кыраайыгар),
* караногай (Дагестааҥҥа),
* акногай (Карачай-Черкес сиригэр).

## Сурук-бичик
1928 сылга диэри ноҕай тыла арааб суруктаах этэ, ол кэннэ латыын алпабыыта туттуллар буолбута: 

1938 сылтан кирилл суруга туттуллар. Билиҥҥи ноҕай тылын алпабыыта 1950 сыллаахха ылыммыта:

## Морфология
Ноҕай тылыгар саҥа чаастара үс бөлөххө арахсаллар: 1) ааттар (аат тыл, даҕааһыннар, сыһыаттар, ахсаан ааттар, солбуйар ааттар); 2) туохтуурдар; 3) көмө тыллар.

### Солбуйар ааттар
Ноҕай тылын солбуйар ааттара:

*мен* (мин), *сен* (эн), *ол* (ол, кини), *биз* (биһиги), *сиз* (эһиги), *олар* (олор, кинилэр).

### Ахсаан ааттар

## Эбии көр
* Ноҕайдар
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар

## Кинигэлэр
* 
*
Росбанк

**Росбанк** (урукку аата *Независимость*, билиҥҥи аан дойдутааҕы аата **Rosbank Societe Generale Internationale**), Арассыыйа 11 улахан баана, 100% акциата уонна бас билинэр активтара французскай финансовай конгломератка киирэр Societe Generale.

Салалтата — Париж (Франция), Москуба (Арассыыйа). Саха Сиринээҕи филиалын салалтата Дьокуускай куоратка баар.
Хакас чири (хаһыат)

**Хакас чирі** (саха тыла - Хакаас сирэ, нуучч - *Хакасская земля*) — Хакаас өрөспүүбүлүкэтигэр хакаас тылынан тахсар өрөспүүбүклүкэтээөи уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй, соҕотох хаһыат. **Хакас чири**  хаһыат өрөспүүбүлүкэҕэ буолара турар быһыыны майгыны, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй олоҕу сиһилии сырдатар, ону таһынан хакаастар устуоруйаларыгар уонна төрүт култуураларыгар сыһыаннаах матырыйааллары бэчээччиир. Хаһыата Хакаас өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбата уонна Үрдүкэ Сэбиэтэ, ол эбэтэр парламена тэрийэн таһаараллар, эрэдээктэрин кинилэр аныыллар. 

Хаһыат нэдиэлэҕэ 2 төгүл 8-12 балаһанан тахсар. Тираһа 3,1 тыһыынча экземплярга тиийэр (дьиҥэр, 1970- с сыллар саҕаланыыларыгар муҥутаан 6 тыһыынчаҕа тиийэ сылдьыбыта). Хаһыат иһинэн ыйга 2 төгүл «Страна Хабар» диэн нууччалыы тыллаах анал сыһыарыы тахсар.

Хаһыат 1927 сыллаахтан бэс ыйын 1 күнүттэн ыла тахсар. Бу күнү билиҥҥи эрэдээксийэ хаһыат төрүттэммит уонна бастакы нүөмэрэ тахсыбыт күнүнэн билинэн бэлиэтиир. Хаһыат аан бастаан «Хызыл аал» (Красная деревня, Кыһыл аал, дэриэбинэ) диэн ааттааҕа. Ол гынан баран, 1930 сыллаахха диэри кини минусинскойдааҕы «Власть труда» диэн ааттаах нуучча тыллаах хаһыат сыһыарыытын быһыытынан эрэ тахсыбыта. 1939 сылтан — тохтуу тохтуу — 1974 сыллаахха диэн хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн, бастакы эрэдээктэринэн  — С.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Добров үлэлээбитэ. 1959 хаһыат аата уларыйан «Ленин чолы» (Ленинский путь, Ленин суола) диэн буола сылдьыбыта. 1991 — хаһыат төрүт аатыгар төннөн, «Хакас чирі» (Хакасская земля, Хакаас сирэ) буолбута. 2008 сыллаахха ол ааттарыттан аккаастанан, реформа ыытыллан, «Хабар» (Известия, Сонуннар) буолбуттара. Онтон 2020 сылтан, эмиэ уларыйыы тэлэрийии түмүгэр, «Хакас чирі» диэн төрүт аатын ылыммыта. 1977 сыллаахха хаһыат аан бастаан «Бочуот знага» уордьанынан наҕараадаламмыта.

## Бэлиэтээһиннэр
Аскиз

**Аскиз** — Арассыыйаҕа баар топоним:

* Аскиз — бөһүөлэк, Хакаас өрөсүүбүлүкэтин Аскиз оройуонун адиминистративнай киинэ.
* Аскиз — Хакаас өрөпүүбүлүкэтин Аскиз оройуонугар баар куораттыы тииптээх бөһүөлэк
** Аскиз — Хакаас өрөпүүбүлүкэтин Аскиз оройуонугар баар Красноярскайдааҕы тимир суол ыстаансыйата.
* Аскиз — Хакасияҕа баар үрэх, Абакан өрүс хаҥас салаата.
Бөрө (түүр өйдөбүлэ)

**Бөрө түүрдэргэ суолтата** — бөрө түүр омуктар олорор сирдэригэр барытыгар баар буолан былыр-былыргыттан култуураларын сорҕото буола сылдьар.

Бөрө – түүр омуктарыгар көҥүл буолуу сүрүн бэлиэтэ. Бөрө ханнык да үөрэтиигэ, уһуйууга, эрчийиигэ бэриммэт. Бөрө – сомоҕолоһуу бэлиэтэ, үөрүнэн сылдьар. Бөрө тобоҕунан, сытыйбытынан аһаабат, ол аата ыраас, чэбэр буолуу бэлиэтэ. Бөрө охсуһууга кыайыар эбэтэр өлөн охтуор диэри киирсэр, чаҕыйбат быһыы, толлубат буолуу бэлиэтэ. Бөрө үйэтин тухары биир тыһылаах буолар, эрэллээх буолуу бэлиэтэ. Бу бөрө майгытын сорҕото эрэ. 

## Бөрө номохторго:

Башкирдарга номох кэпсииринэн, усерган аймаҕын сороҕо кэрэ дьүһүннээх бөрө кыыһы ойох ылбыт Башбуре (Баһылык бөрө) булчуттан сыдьааннаах. Кекбуре (Көҕөччөр бөрө) – урман-кудий башкир бииһин төрүтүнэн буолар.

Маҥан бөрө Х-XII үйэҕэ огуз-кыпчактар сүрүн тотемнарынан буолара. Татаар номоҕо кэпсиир:  биирдэ ойуурга муммут көс биис өстөөхтөр тоһуурдарыгар түбэспит. Онуоха бу бииһи араҥаччылыы сылдьар Маҥан бөрө кинилэри ойууртан тыыннаах таһаарбыт. Бу бөрө түүр омук биллэр дьоруойа– аарыма улахан Алып (Алпамыш) саҕа улаханнаах эбит.

## Бөрөҕө сыһыан:

Түүр омуктар бөрөҕө ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллара кинилэр бэлиэлэригэр уонна өс номохторугар көстөр. Татаардар бөрө улуйуута – эйэлээх уонна нус-хас олоҕу түстүүр дииллэр. Улахан ситиһиилэммит киһиэхэ – “бересе улый” (бөрөлүү улуйда) дииллэр. Татаар чинчийээччитэ  Иакинф Бичурин бигэргэтэринэн, кытайдар тюркюттары бөрөлөрүнэн ааттыыллар. 

## Бөрө бэлиэтэ:

Түүр омуктар былаахтарыгар бөрө тотемын элбэхтик көрүөххэ сөп. Холобурга, Ногайскай Орда былааҕа.
Бахсы (түүр өйдөбүлэ)

**Бахсы** - сахаларга айааччы, араҥаччылааччы, аптаах уус диэн өйдөбүллээх. Казахтарга бахсы – былыргы таҥаралара, бахсы этиитигэр сүгүрүйэллэр, истэллэр. Казахтар бахсыларыгар саамай биллэринэн “баганал” аҕа ууһуттан төрүттээх Койлубай буолар. Койлубай бахсылар баһылыктара. Киниэхэ Кокаман уонна Ер Шойлан дуухтара бас бэринэллэр.

**Бахсы диэн киһи аатыттан үөскээбит тыл диэн суруйаллар.** Холобур, Кудай бахсы, Баай Бахсыгыр, Бахсы эмээхсин, Бахсы бухатыыр. 

*Кудай Бахсы* - сахаларга тимир уустар таҥаралара. Түүр омуктар: алтайдарга, казахтарга, киргизтэргэ, хакаастартарга, татардарга уо.д.а. фольклордарыгар сурулларынан, Кудай (Худай) Эрлик диэн быраатын кытта кураанах сири, үүнээйини, хайалары, муоралары, маһы-оту  үөскэтэн таһаараллара. Кудай туойтан киһини тыыннаан таһаарбыта, Эрлик онно дууһаны укпута. Кудай ыты айбыта, Эрлик тириилээбитэ. Кудай (Худай) бастакы кыылы төрүттээбитэ – сылгыны, ынаҕы, Эрлик – эһэни, күтэри. 

*Баай Бахсыгыр*. Үһүйээн быһыытынан, Танда үрэҕин устун аата-ахсаана суох хороҕор муостааҕы холботолообут, сыспай сиэллээҕи сылгылаабыт Баай Бахсыгыр диэн улуу баай киһи олоро сылдьыбыт. Киниттэн сэдиптээн бу тыл олоҕурбута мөккүөрэ суох. 

*Бахсы эмээхсин* – тылдьыкка киирбитинэн, дьиэ хаһаайката.

*Бахсы бухатыыр* - уус, баай киһи олоро сылдьыбыта эмиэ кэпсэнэр. Онон киһи аатыттан үөскээбитэ дьэҥкэ.

**Бахсы өйдөбүлэ:**

Үөһээ, аллараа дойдуга араас бахсылар бааллар. Кинилэр Үрүҥ даҕаны, Хара даҕаны Айыы буолбатахтар, бэйэлэрэ бэйэлэригэр сылдьаллар, дьоҥҥо куһаҕаны даҕаны, үчүгэйи даҕаны оҥоруохтарын син. 

Бахсылар истэригэр Хобулай бахсы диэн баар. Бу Бахсылартан абааһылар куттаналлар эбит. Абааһылар олус наһаалаары гыннахтарына Хобулай бахсыны ыҥыраллар. Ол гынан баран бу бахсы дьоҥҥо көмөлөһөр санаата суох. Кини сир аннынааҕы уоту, ууну, ньаҥараны, алтан уонна үрүҥ көмүһү, атын тимирдэри уонна таастары абааһылар аһары ыспатыннарн диэн көрө-бэрийэ сылдьар.