Дьарылҕач Айылҕа паарката

**Дьарылҕач Айылҕа паарката»** () — Дьарылҕач арыыга баар Украина национальнай паарката. Арыы Херсон уобалаһыгар киирэр.  2009 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр олохтоммут.  Иэнэ — 10 000 га.

Паарка иһигэр киирэр Дьарылҕач хомото Рамсар конвенциятынан көмүскэнэр аан дойдутааҕы статустаах уу-бадараан сиригэр-уотугар киирсэр. 

## Устуоруйата
1923 году сыллаахха Дьарылҕач арыы  «Аскания-Нова» заповедник сорҕото буолбута. 1927 сыллаахха туспа 32 тыһ. га иэннээх *Приморскай заповедник* иһигэр киирбитэ (арыыны кытары онно Тендровскай коса, Долгай, Орлов, Бабин, Смоленый уонна Дьарылҕач хомотун арҕаа өттө киирбиттэрэ). Ол эрээри сотору кэминэн заповедник статуһа суох буолбута.  1974 сыллаахха *300 га иэннээх Дьарылҕачтааҕы ботаническай заказник баар буолбута.*

2009 сыллаахха Украина бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бу заказник баазатыгар Хара муора хотугу кытылын айылҕатын уонна култуура мэҥэлэрин харыстыыр соруктаах Дьарылҕач Айылҕа паарката олохтоммута. 

## Ойуулааһын

Djarylgac-2013-1.JPG
Dzarylgach 13.jpg
Djarylgac.jpg
Dzharylgach 08.jpg
Лінія прибою, о. Джарилгач.JPG
Солонці на о. Джарилгач.jpg
Світанок у Джарилгацькому степу.JPG

Национальнай пааркаҕа 10 000 га судаарыстыба сирэ, ол иһигэр 7 531 га  «Скадовскайдааҕы чинчийэр булт хаһаайыстыбатын» сирэ уонна 2 469 га Дьарылҕач хомотун уулара киирэллэр.

## Айылҕата

Dzharylgach 10.jpg|
Богомол звичайний на о. Джарилгач.jpg|Богомол
Два краби, о. Джарилгач.jpg|Краабтар
Жук-скоробєй.jpg|Хомурдуос
Лунь степовий Circus macrourus, на о. Джарилгач.jpg|Кутуйахсыт
Муфлони на о. Джарилгач.jpg|Муфлоннар
Ящірка різнобарвна на о. Джарилгач.JPG|Күлгэрилэр
Олень на о. Джарилгач.jpg|Таба

Үүнээйитин 1927 сыллаахха Украина зоолога Н. В. Шарлемань ойуулаабыта. Кини арыыны 4 балаһаҕа араарбыта: муора ото үүммүт кумахтаах, чараппаахылаах хотугу кытыл (кэтитэ 3 м — 1.5 км); туустаах күөллэр уонна тураҥнар; арыы үөһүгэр баар истиэп; кумахтаах кучугурдаах соҕуруу кытыл. 

1922—1923 сс. үүнээйитин Аскания-Нова батикатын салаатын сэбиэдиссэйэ ботаник   И. К. Пачоскай үөрэппитэ.  Арыыга 499 көрүҥ тымырдаах үүнээйи үүнэр. Онтон  51 - эндемик. 11 көрүҥ Украина Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибиттэр. Холобур,  ковыла днепровская (*Stipa borysthenica* Klok. ex Prokud.), меч-трава болотная (*Cladium mariscus*) уонна золотобородник цикадовый (*Chrysopogon gryllus* (L.) Trin.), 4 — Европейский красный список.

Арыыны тулалыыр ууга хамсыр харамай эгэлгэтэ көстөр. Ордук элбэхтик көстөр көрүҥнэринэн  таас (*Palaemon elegans*) уонна от (*Palaemon adspersus*) креветкалара, сүүрбэччэ краб көрүҥэ уонна Украина Кыһыл кинигэтигэр киирэр стерлядь уонна севрюга буолаллар. 

Арыыга бэйэтигэр үүтүнэн иитиллээччи 15 көрүҥэ баар. Ол иһигэр кыһын мууһу туораан киирэр кыыллар — русак куобах (*Lepus europaeus*), саһыл (*Vulpes vulpes*) уонна тороху (*Sus scrofa*). Пресмыкающиеся острова: өҥнөөх ящурка (*Eremias arguta*), истиэп гадюката (*Vipera ursinii*) уонна көннөрү уж (*Natrix natrix*); земноводные: күөх жаба (*Pseudepidalea viridis*) уонна көннөрү квакша (*Hyla arborea*). Арыыга 248 көтөр көрүҥэ көстөр. Кыһын 150 тыһыынчаҕа диэри көтөр мустар. Кыстыкка эбэтэр сайыллыкка ааһан иһэр көтөрдөр арыы кытылыгар аһаан ааһаллар, холобур  куба (*Cygnus cygnus*) уонна шипун куба (*Cygnus olor*), кинилэр ахсааннара 7 тыһыынчаҕа тиийэр буолар. Көтөр 47 көрүҥэ Украина Кыһыл кинигэтигэр киирэ сылдьаллар. Ол иһигэр розовай пеликан (*Pelecanus onocrotalus*), Кугас кус (*Tadorna ferruginea*), дрофа (*Otis tarda*), хара эһир (*Ciconia nigra*), красавка туруйа (*Anthropoides virgo*). 

16-18 үйэлэргэ кулааһай (*Cervus elaphus*), тороху (*Sus scrofa*), сайгак (*Saiga tatarica*) уонна кулан (*Equus hemionus*) элбэхтэр эбит, 19 үйэҕэ диэри — тарпан. 1972 сыллаахха аскания мараалын (биитэр гибрид таба; кулааһай гибридэ *Cervus elaphus* L.) үөскэппиттэр; 1980 сыллаахха европа муфлонун (*Ovis gmelini*) аҕалбыттар, 1980-с сылларга — лань (*Dama dama*). Мараалы уонна муфлону булка анаан аҕалбыттар. 

Джарылгач уонна Каркинит хомолоругар  кииттиҥилэр үс көрүҥнэрэ көстөр: дельфин-белобочка (*Delphinus delphis*), афалина (*Tursiops truncatus*), морская свинья  (*Phocoena phocoena relicta*). Балар кыһыл кинигэҕэ киирэллэр.