open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чукотка байҕала

**Чукотка байҕала**. Хоту океан кытыы байҕала. Чукотка тумул арыы уонна Аляска икки ардыларынан сытар. Арҕаа Лонг силбэһиитэ Илин Cибиирдээҕи байҕалы кытта холбуур, Илин Барроу тумул аттыгар Бофорт байҕалын кытта холбоһор, соҕуруу Беринг силбэһиитэ Чуумпу океан Беринг байҕалын кытта холбуур.

Иэнэ 595 000 км². 56 % түгэҕин иэнэ 50 м. чычаас. Ордук дьириҥэ 1256 м тиийэр байҕал хоту өртүгэр. Уу температурата сайын 4 - 12 °C, кыһын −1,6 −1,8 °C. Хомолор: Колючинскай тамах, Коцебу хомото. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри муустаах. 

Байҕалга маннык арыылар бааллар: Врангель арыыта, Геральд арыыта, Колючин арыыта.

Бөдөҥ муора порттара — Уэлен (Арассыыйа), Барроу (АХШ).

## Сигэлэр
* Чукотское море *А.&nbsp;Д.&nbsp;Добровольский, Б.&nbsp;С.&nbsp;Залогин.* **Моря СССР** кинигэҕэ. Моск. ун-т издательствота, 1982.
Геология эпохата

**Геология эпоха** — геохронология шкалатын кээмэйэ, период сорҕото, уйэлэрдээх.
Криогений

**Криогений**, (гириэктии kryos — муус, genesis — төрөөһүн) — Неопротерозой иккис периода. 720 мөл сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 635 мөл сыл нөҥүө бүппүтэ. 

Сүрүн түгэнинэн буолбута Сир остуоруйатыгар ордук улахан мууһуруу, экуаторга тиийэ (Snowball Earth гипотеза).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Scientists discover that "evolutionary big bang" may have been caused by Earth losing its balance half a billion years ago — Caltech news release
Рубидиум

300px|мини|справа|Рубидиум
**Рубидиум** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Rb** уонна атом нүөмэрэ 37.
Сезиум

300px|мини|справа|Сезиум(Цезий)
**Сезиум** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Cs** уонна атом нүөмэрэ 55.
Күн Таас

**Күн Таас** диэн сис. Черскэй хайаларын систематын уһук хоту сиһэ. 

Хотугу эниэтэ Дьааҥы - Индигир намталга кубулуйаллар. Манна *Додомо* уонна *Нуучча* диэн Чондоон өрүс салаалара уонна *Тэҥкэли* өрүс бастаахтар.

Уһуна 90 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1242 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Солох сир метал

**Алкалин сир металлар** диэн периодик табыл 2 бөлөҕүн химия элеменнара: бериллиум (**Be**), магнезиум (**Mg**), калсиум (**Ca**), стронсиум (**Sr**), бариум (**Ba**) уонна радиум (**Ra**).
Магнезиум

**Магнезиум** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **Mg** уонна атом нүөмэрэ 12, атом ыйааhына 24.3050 уонна бүтүн аhыйыытын нүөмэрэ +2. Алкалин сир металлартан биирдэстэрэ.
Калсиум

**Калсиум** диэн химия элемена, Биһиэхэ **кальций** диэн аат тарҕаммыт. Бэлиэтэ **Ca** уонна атом нүөмэрэ 20. Атом маассата 40.078. Калсиум сымнаҕас алкалин сир метал. Сир хаҕыҕар уонна байҕал уутугар тарҕаныытынан бэhис элемент.

Калсиум бүтүн тыыннаах организмнарга баар. Калсиум Ca2+ иона саанык физиологиятыгар хамсааhыннарыттан элбэх бырассыастар бараллар. Үгүс харамайдар уҥуохтарын уонна сииннэрин минерализацияларыгар сүрүн матырыйаал. Хас биирдии киһиэхэ 1 кг. кэриҥа кальций баар.

## Калсиум (кальций) элемен айлҕаҕа

Айылҕаҕа олус тарҕаммыт элемент. Оксигены, сераны, галогеннары кытта чэпчэкитик холбоһор.
Нэмкучаан

**Нэмкучаан сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүгэр баар сис. Манна Лаптевтар байҕалларыгар түһэр Чондоон уонна Индигир салаата Уйаандьы бастаахтар.

Устата 100 км. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1025 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Силээннээх (сис)

**Силээннээх сис**. Черскэй хайаларын хотугу өртүгэр баар сис. Индигир салаалара Уйаандьы уонна Силээннээх билирдэрэ буолар.

Хотуттан соҕуруу 200 км. усталаах. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1461 м. тиийэр. Хорҕолдьун үөскээбит сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сычуань

**Сычуань** (кытай. 四川省) диэн Кытай арҕаа өттүгэр сытар провинция. Киин куората - Чэнду.
Иргичээн

**Иргичээн сис**. Черскэй хайаларын систематын хотугу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ. Индигир салаата Силээннээх уонна Уйаандьы салаата *Иргичээн* билирдэрэ буолар.

Устата 120 км. кэриҥэ. Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1320 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чэнду

thumb|250px

**Чэнду** (кытай. 成都) диэн Кытай соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар куорат, Сычуань провинция киин куората.
Нанкин

**Нанкин** (), Кытай илин өттүгэр сытар биир улахан куорат. Цзянсу улууһун киин куората буолар уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 9 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 70 млн. Нууччалыы эттэххэ "плотно заселённай" регионна киирэр.
Лэшань

**Лэшань**, Кытайга баар биир улахан хайа. Сычуань улууһугар баар. Элбэх тыалар.Кыыллар. Паанда баар.
Цзянсу

thumb|250px

**Цзянсу** улууһа, Кытай илин өттүгэр баар улуус. Дьонун ахсаана - 109 млн. Киин куората - Нанкин.
Кара байҕал

**Кара байҕал** диэн Хоту океан сорҕото. Чэрчитэ соҕурууттан Эуразия, арҕааттан Саҥа сир арыылар, хотуттан Франц-Иосиф сирэ, илинтэн Хотугу Сир Байҕал сүрүннээн шельфка сытар, элбэх арыылардаах. Дьириҥэ 30—100 м; ордук дьириҥ сир 600 м. тиийэр. Иэнэ 883 000 км². 

Байҕалга улахан өрүстэр түһэллэр: Обь, Енисей ол иһин уу тууһа намыһах.

Кара байҕал олус тымныы уулаах, сайын даҕаны улахан өрүстэр төрдүлэригэр эрэ 0°С арыый үрдүк. Туманнаах уонна силлиэлээх күн дэлэй. Сыл улахан аҥарын муустаах.

Балыга элбэх: сиг, голец, камбала уонна да атыттар.

Сүрүн муора порда — Диксон. Кара байҕалынан Хотугу муора суола ааһар.

## Сигэлэр
* http://tapemark.narod.ru/more/13.html 
* Карское море *А.&nbsp;Д.&nbsp;Добровольский, Б.&nbsp;С.&nbsp;Залогин.* **Моря СССР** кинигэҕэ. Москва ун-тын издательствота, 1982.
Триас

**Триас периода** эбэтэр **триас** — геохронологияннан геология периода, мезозой маҥнайгы этаба, пермь периодын кэнниттэн буолбута уонна юра периодын иннинэн буолбута. Саҕаланыыта 251,9 мөл. сыл нөҥүө, бүтүүтэ 201,4 мөл. сыл нөҥүө, устата 50 мөл. сыл. Ф.Альберти 1834 сыллаахха киллэрбитэ. Аата Эуропа илин өртүгэр баар хапталҕанннарыгар баар тобохторуттар уонна үс хапталҕаҥҥа бытарыйар: *эриэн кумах*, *хаалаахтар испиэскэлээх таастарыгар* уонна *кейпер*.

## Геология түгэннэрэ
thumb|Склероторакс — Эрдэ триас лабиринтодонта
thumb|Мастодонзавр — улахан орто триас лабиринтодонта
Триаска уу түөлбэтэ күүскэ кыччыыр, куйаар ландшафтара сайдаллар. 

## Күн-дьыл
Күн-дьыл сылыйарын аайы иһинээҕи байҕаллар куураллар. Хаалбыт байҕалларга туус таһыма үрдүүр.

## Үүнээйилэр
Сиэмэннэн тарҕанар папоротниктар туорууллар. Мутукчалаахтар баһылыыллар.

## Кыыллар

Рептилиялар, ихтиозаврдар, плакодоннар, склерозаврдар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Триасовый период
* Палеоэнтомология в России 
* Найден самый древний динозавр
Кэдаиньай

thumb|250px

**Кэдаиньай** () диэн Литван куората, Кэдаиньай районун киинэ. Нэвэжис өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 30&nbsp;979 к. (2008).
Вилюйский округ Якутской области (кинигэ)

"**Вилюйский округ Якутской области**" диэн Ричард Маак сүрүн кинигэтэ. Кини экспедицията буолбута 30 тахса сыл буолан баран 1883–1887 сыллардаахха үс томнаах бэчээттэнэн тахсыбыта.

**Маҥнайгы** томугар метеорология көрдөрүүлэрэ, өрүстэр уонна күөллэр чинчийиилэрэ, салгын сиигэ уо.д.а. сибидэнньэлэр киирбиттэрэ.

**Иккис** томугар флора, фауна, минералогия уонна геология өртүнэн сибидэнньэлэр.

**Үһүс** том бүттүн Бүлүү сахаларын туһунан суруллубут. Демография туһунан, олорор дьэлэр, таҥас. ыал буолуу сиэр-туом ырытыллыбыт, итэҕэл туһунан, фольклор.

Сахалар хаһаайыстыбалара киэҥник ырытыллар, ынах-сүөһү, оттооһун, аты иитии. Ону таһынан бултааһын уонна балыктааһын туһунан эмиэ баар.

Эргиэн, бурдук ыһыы эмиэ киэҥник сырдатыллыбыт. XIX үйэтээҕи сахалар социальнай уонна экономика сыһаннара эмиэ киэҥник көстүбүт.

Кинигэ тахсаатын кытта интириэһи тардыбыта. 1996 сыллаахха Алроса хампааньыйа үбүлээһининэн ити кинигэ иккистээн тупсаҕай оҥоһуулаах тахсыбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Лантан

**Лантан** диэн химия элемена. Бэлиэтэ **La** уонна атом нүөмэрэ 57.
Палеоген

**Палеоген периода**. Геология периода, геохронология шкалатыгар кайнозой кэннитэн бастакы. 66 мөлүйүөн сыл нөҥүө саҕаламмыта, 23,03 мөлүөн сыл нөҥүө бүппүтэ. 42,97 мөлүйүөн сыл салҕаммыта.

**Палеоген** иккис аҥарыгар сир климата билиҥҥигэ маарыҥныыр буолбута, полюстарга ирбэт муус баар буолбута.

Бу периодка рептилиялар олохтон туораабыттарын кэннэ үүтүнэн иитээччилэр күүскэ сайдыбыттара. Сымыыттааччылар уонна плаценталаахтар киэҥник тарҕаммыттара.

Салгыҥҥа улахан кутуруктаах тииһэ суох көтөрдөр тарҕаналлар. Сүүрэр көтөрдөр үөскээбиттэрэ. Сибэккилиир үүнээйилэр уонна үөннэр-көйүүрдэр эгэлгэлэрэ элбиир.

Байҕалга уҥуохтаах балыктар сайдаллар. Судургу кииттэр үөскүүллэр. 

**Палеоген** үс эпохаҕа бытарыйар:
:Палеоцен 10,1 мөлүйүөн сыл салҕаммыта
:Эоцен 16,9 мөлүйүөн сыл салҕаммыта
:Олигоцен 13,4 мөлүйүөн сыл салҕаммыта

## Быһаарыылар
Черскэй Иван Дементьевич

200px|thumb|right|Черскэй И.Д.
**Черскэй Иван Дементьевич** (Поляктыы: *Jan Czerski*) - көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Виленскай губернияҕа 1845 сыллаахха төрөөбүтэ. Вильно куоракка (билигин Вильнюс, Литва) гимназияҕа уонна дворяннар институттарыгар үөрэммитэ.

1863 сыллаахха поляктар нууччалары утары өрө турууларыгар кыыттыбыта. Ол түмүгэр Сибииргэ Омскай куоракка сыылкаҕа барбыта.

Сибииргэ тиийээт геологиянан дьарыктаммыта. 1871 сылаахха Иркутскайга көһөн кэлбитэ. Манна Географическай уобсастыба Сибиирдээҕи салаатыгар үлэлиир.

Геологияны чинчийиигэ ситиһиилэрин иһин кинини Саха уобалаһын хотугулуу-илин өттүгэр экспедицияҕа ыыталлар. Бу экспедицияҕа сылдьан 1892 сыллаахха Халыма кытылыгар өлөр. Омолоон өрүс төрдүн утары көмүллүбүтэ.

Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.

## Сигэлэр
* Иван Дементьевич Черскэй 
* Черскэй бөһ.  саайта уонна фуорума , Иван Дементьевич Черскэй аатынан ааттаммыт 
* *Русский Биографический Словарь* www.rulex.ru.
* *Шишанов В. А.* Мавра Черская: время воспоминаний. — Витебск: БелНДІДАС, 2002. — С. 111—120.
Заречнай

500px|thumb|right|Заречнай бөһүөлэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Заречнай бөһүөлэк** — Өлүөхүмэ утары турар. Нэһилиэнньэтэ 700 киһи.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник. — 1980.
Лантаноид

**Лантаноидтар** диэн 57-ттэн 71-гэ дылы атом нүөмэрдээх химия элеменнара.
1600-с

**1600-с** сыллар.
* Нуучча судаарыстыбатыгар Дьалхааннаах кэм (1598—1613). Улуу сут (1601—1603). Лжедмитрий I ыраахтааҕы (1605—1606). Болотников өрө туруута (1606—1607). Лжедмитрий II (1607—1610).
1610-с

**1610-с** сыллар.
## Сүрүн түбэлтэлэр
*  Дьалхааннаах кэм түмүктэниитэ (1598—1613). Нуусса-Польша сэриитэ (1609—1618). Семибоярщина (1610—1613).  Романовтар династияларын тахсыыта (1613; Михаил Фёдорович). Швед интервенцията (1610—1617).
1650-с

**1650-с** сыллар.

* Хмельницкай өрө туруута (1648—1654). Украина Россиялыын холбоһуута (1654). Нуучча-Польша сэриитэ (1654—1667). Патриарх Никон сыаркабы уларыта тутуута  (1653; Старообрядчество).
1670-с

**1670-с** сыллар.
* Маньчжурдар Кытайы ылыылара (1644—1683). Саньфань сэриитэ (1673—1681).
1680-с

**1680-с** сыллар.

* Улуу Туурак сэриитэ. Туурсуйа Арассыыйалыын сэриилэрэ (1672—1681; 1686—1700), Польшалыын (1683—1699) уонна Венециялыын (1684—1699). Венатааҕы кыргыһыы (1683).
1690-с

**1690-с** сыллар.
* Улуу Туурак сэриитэ: Турецко-венецианская (1684—1699), Русско-турецкая (1686—1700) и Польско-турецкая (1683—1699) войны. Битва при Зенте (1697). Карловицкий мир (1699).
* Бастакы ойрат-маньчжур сэриитэ (1690—1697).
1601

**1601** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 3 — Горосло аттыгар кыргыһыыга кыайан Австрия Трансильванияны сэриилээн ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1603

**1603** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 24 — Токугава Иэясу Япония импэрээтэриттэн сёгун титулун ылбыт. Эдо куоракка Токугава сегунаата үөскээбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1604

**1604** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 25 — ыраахтааҕы Борис Годунов Сургууттан уонна Тобольскайтан татаар сиригэр Томь өрүскэ туорааһыны көмүскэтэр соруктаах дьону ыыппыт. Бу күн Томскай куорат төрүттэммитинэн ааҕыллар.

* Атырдьах ыйын 25 — Лжедмитрий I поляк наемниктарын кытта Москубаҕа бохуотун саҕалаабыт.

* Алтынньы 7 — Сибииргэ Томь өрүс үрдүгэр остуруок тутан бүтэрбиттэр. Бу күнү Томскай куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.
* Алтынньы 9 — Халлааҥҥа Үүт Суола галактикаҕа үөскээбит сверхновай сулус тыкпыт. Үс нэдиэлэ тухары күнүһүн даҕаны көстөр халлаан саамай чаҕылхай сулуһа буолан турбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1605

**1605** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 13 - Борис Годунов өлөр, кини оннугар уола Федор ыраахтааҕы буолар.
* Муус устар 23 — Борис Годунов уола, ийэтинэн Малюта Скуратов сиэнэ 16 саастаах Фёдор Годунов нуучча ыраахтааҕыта буолбут. Сайын бэс ыйын саҥатыгар Лжедмитрий диэкки буолааччылар кинини ийэтин кытта тутан хаайбыттара, ыраахтааҕыттан уураппыттара, онтон өлөрбүттэрэ, иккиэннэрин өлүктэрин Москуба олохтоохторугар көрдөрө уурбуттара.
* Атырдьах ыйын 9 — Москубаҕа Кириэмилгэ бэйэтин бэйэтэ ыраахтааҕынан биллэриммит, кэлин Лжедмитрий I быһыытынан биллибит кини ыраахтааҕыга бэргэһэлэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

* Алтынньы 27 — Улуу Акбар — Моҕол Импиэрийэтин үһүс баhылыга. Импиэрийэ төрүттээччитин Баабыр сиэнэ. Кини салалтатын саҕана Моҕол Импиэрийэтэ Хоту Ииндийэ улахан өттүгэр тэнийбитэ.
* Муус устар 13 — ыраахтааҕы Борис Годунов, кини оннугар уола Федор ыраахтааҕы буолар.
1606

**1606** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 17 (27) күнүгэр Василий Шуйскай өрө турууну көҕүлээбит уонна тэрийбит. Буун түмүгэр ыраахтааҕы Лжедмитрий I өлөрүллүбүтэ, Василий Шуйскай кини өлөр түгэнин көрбүтэ. Икки хоноот ыам ыйын 19 (29) күнүгэр, Шуйскай диэки буолааччылар кинини ыраахтааҕынан биллэрбиттэрэ.
* Бэс ыйын 1 (11) — Василий Шуйскай Успенскай собуорга ыраахтааҕыга бэргэһэлэммит, сиэри-туому Новгород митрополита Исидор оҥорбута (атын дааннайынан митрополит Гермоген).

* Ахсынньы 19 — Susan Constant, Godspeed уонна Discovery диэн хараабылларынан Англияттан Америкаҕа дьон олохсуйар соруктаах арахпыттар, бу дьон Джеймстаун куораты олохтообуттара (билиҥҥи Вирджиния штаат), онон кэлин АХШ буолбут 13 холуонньалартан бастакылара олохтоммута.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 15 — Рембрандт, Недерланд уруhуйдьута

## Өлбүттэр
1607

**1607** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 26 — Генри тумулга (Вирджиния) Америкаҕа олохсуйа кэлбит бастакы аҥылычааннар түспүттэр.

* Ыам ыйын 14 — Ааҥгылыйаттан сылдьар дьон Амыарыкаҕа бастакы кириэппэстэрин билиҥҥи Вирджиния ыстаат сиригэр төрүттэбиттэр уонна Джеймс Форта (кириэппэһэ) диэн ааттаабыттар. Кэлин бу сэлиэнньэ Джеймстаун куорат буолбута.

* Ахсынньы 29 — Покахонтас диэн индеецтар принцессалара, Джон Смиты быыһыыр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1609

**1609** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 12 — Бермуд арыылара Британия холуонньата буолбуттар.

### От ыйа
от ыйа — Галилео Галилей бастакы подзорнай турбатын оностубут уонна сулустары кэтиирин саҕалаабыт.

* Атырдьах ыйын 25 — Галилео Галилей бэйэтин бастакы телескобун Венеция салайааччыларыгар көрдөрбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1611

**1611** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 29 — Нуучча суулларыллыбыт ыраахтааҕыта (1606-1610 сс. бөрүстүөлгэ олорбута) Василий Шуйскай бэйэтин свитатын кытта (ол иһигэр Романовтар династияларын бастакы ыраахтааҕытын Михаил Федорович аҕата патриарх Филарет) Варшаваҕа Хоруол заамагар Польша хоруолугар бирисээгэ биэрбит. Нөҥүө сылыгар билиэҥҥэ Польшаҕа олорон өлбүтэ, уҥуоҕун Михаил Федорович ыраахтааҕы көрдөһүүтүнэн поляктар 1635 сыллаахха биэрбиттэрэ, Москубаҕа Кириэмилгэ көмпүттэрэ.

* От ыйын 17 — Якоб Делагарди баһылыктаах швед сэриитэ Новгороды ылбыт.

* От ыйын 26 — Якоб Делагарди баһылыктаах шведтэр Новгороды ылбыттар. Новгород боярдара Швеция хоруолун уолун нуучча бөрүстүөлүгэр таһаарарга, Новгород сирдэрин Нуучча судаарыстыбатыттан араарарга, уонна Польшаны утары Швеция өттүгэр сэриилэһэргэ сөбүлэһэллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1612

**1612** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 4 — Дмитрий Пожарскай уонна Кузьма Минин салалталаах норуот ополчениета Москуба Кытай-Куоратын поляк гарнизонуттан босхолообут. Поляктар Кириэмилгэ чугуйбуттар эрээри, сотору кэминэн бэриммиттэр. Манан былаас былдьаһыытыттан үөскээбит Дьалхааннаах кэм (Смутное время) сүрүннээн түмүктэммитэ. 1613 олунньутугар саҥа ыраахтааҕынан Михаил Романов талыллыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 12 — Василий IV Шуйскай (1552 эргин төр.) поляктар билиэннэригэр Варшава аттынааҕы заамакка сытан өлбүт. Бу киһи 1606-1610 сс. Нуучча саарыстыбатын ыраахтааҕыта этэ. Рюриковичтар династияларыттан тиһэх ыраахтааҕы.
1613

**1613** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 23 (урукку ааҕыынан кулун тутар 13 күнүгэр) — Земскэй собуор 16 саастаах Михаил Романовы ыраахтааҕынан талбыт, Романовтар династиялара саҕаламмыт. Аҕата патриарх Филарет 1632 сыллаахха өлүөр дылы уолун кытта тэҥҥэ судаарыстыбаны дьаһайан олорор, иккиэннэрин Улуу государь диэн суруйаллар.
* От ыйын 21 — (оччотооҕу ааҕыынан от ыйын 11-гэр) Москубаҕа 17 сааһын саҥа туолан эрэр Михаил Романов ыраахтааҕы буолан бэргэһэлэммит. Аҕата Федор Романов кыахтаах боярин этэ, уола ыраахтааҕы буолбутун кэннэ патриарх буолбута, кырдьан 1633 сыллаахха өлүөр диэри судаарыстыба дьиҥнээх салайааччыта кини этэ. Михаил Федоровичтан Арассыыйаҕа саҥа Романовтар династиялара олохтоммута (ол иннинэ сүнньүнэн Рюриковичтар салайбыттара). 1645 сыллаахха өлүөр диэри бөрүстүөлгэ олорбута. Бу ыраахтааҕы саҕана Москуба саарыстыбатыттан бастакы дьон Саха сиригэр кэлитэлээн, остуруоктары тутан олохсуйан, олохтоохтортон дьаһаах хомуйан барбыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1610

**1610** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 7 — Галилео Галилей Юпитер түөрт улахан аргыһын арыйбыт. Ол аргыстар ааттара Ганимед, Каллисто, Ио уонна Европа.

* кулун тутар 12  — Венеция5а  Галилео Галилей «Звёздный вестник» трактаата тахсыбыт, онно телескоп кеметунэн онорбут арыйыыларын суруйбут  — Ыйга хайалары булбутун, Куннэ эбирдэри, Юпитер туерт аргысын уонна Халлаан Сиигэ элбэх сулустартан турарын дакаастаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 18 — Италия живописеһа Микеланджело да Караваджо.
1616

**1616** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 29 — Нидерланды байҕалынан айанньыттара Якоб Лемер уонна Виллем Схаутен Соҕуруу Америка муҥутуур соҕурууҥҥу уһугун — Горн тумулун — арыйбыттар.
* Кулун тутар 5 — Николай Коперник «Об вращении небесных сфер» кинигэтэ бэчээттэммитэ 73 сыл буолан баран «Бобуулаах кинигэлэр испииһэктэригэр» киллэриллибит.

* Алтынньы 25 — Нидерланды байҕал хапытаана Дирк Хартог Европа дьонуттан бастакынан Австралия буоругар үктэммит.

## Төрөөбүттэр
*27 marzo,BEATA MARIA DE JESUS RUANO,escritora mistica.ESPAÑA

## Өлбүттэр
* Муус устар 23 — Вильям Шекспир — Англия аатырбыт суруйааччыта.
1618

**1618** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 14 — Сибииргэ Томь өрүс кытылыгар казаактар этэрээттэрэ түспүт уонна Кузнецкай остуруогу (билигин Новокузнецкай куорат) тутан саҕалаабыттар.

* Ахсынньы 11 — Речь Посполита уонна Нуучча саарыстыбатын ыккардыларыгар Деулиннааҕы эйэлэһии буолбут, Нуучча-поляк сэриитэ түмүктэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1617

**1617** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 27 — Швеция уонна Арассыыйа Столбовтааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар, Ингерманландия сэриитин түмүктээбиттэр, бу сөбүлэҥинэн Арассыыйа Балтикаҕа тахсыбат буолбута.
### Кулун тутар
* Кулун тутар 9 — Нуучча-швед 1614—1617 сыллардааҕы сэриитэ Столбовскай эйэ сөбүлэҥин түһэрсиитинэн түмүктэммит. Новгород куорат Арассыыйаҕа төннөрүллүбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1620

**1620** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 2 — Сибиирдээҕи епархия төрүттэммит.
* Балаҕан ыйын 16 — Бэйэлэрин пилигрим (паломник) дэммит дьон Америкаҕа олохсуйар соруктаах Мэйфлауэр (Ыам ыйын сибэккитэ) диэн хараабылынан Англияттан арахпыттар. Төһө да 10 нэдиэлэни быһа устан сыккырыыр тыыннара эрэ, кыһын буолбутун кэннэ тиийдэллэр, бу көһүү бастакы этэҥҥэ көһүүлэртэн биирдэстэрэ этэ, кинилэр иннилэринэ көспүт дьон хоргуйан эбэтэр олохтоох омуктары кытта сатаспакка өлөллөрө. Көһөн тиийээччилэр билиҥҥи Плимут куораты олохтообуттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1619

**1619** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 16 — Пекинтэн Томскайга биир сыл буолан баран 11 киһилээх нуучча мииссийэтэ төннөн кэлбит, бу мииссийэ салайааччыта Кытайга бастакы нуучча посола — сибиир хаһаага Иван Петлин этэ.

* Атырдьах ыйын 20 — Голландия хараабыла Америкаҕа бастакы 20 негр кулуту аҕалбыт. Бу дьону Джеймстаун олохтоохторугар атыылаабыттара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1622

**1622** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 1 — Риим паапата сыл тохсунньу 1 күнүттэн саҕаланар диэн быһаарыыны ылбыт

* Кулун тутар 22 — Алгонкин биис уустара Джеймстаун холуонньатыгар (Вирджиния штаат) олохсуйбут англичаннар үс гыммыт биирдэрин өлөртөөбүттэр — 347 киһини.

* Балаҕан ыйын 10 — Японияҕа 52 киһини киристиэс итэҕэллээхтэрин иһин сууттаан өлөрбүттэр, ол иһигэр омуктар бааллара.

* Ахсынньы 18 — Португалия сэриилэрэ Конго Хоруоллугун сэриитин Мбумби аттынааҕы кыргыһыыга (аныгы Ангола сирэ) үлтүрүппүттэр.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 15 — Мольер — Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ.

## Өлбүттэр
1625

**1625** сыл.

## Туох буолбута
## Түбэлтэлэр
* Кулун тутар 27 — Карл I Англия, Шотландия уонна Ирландия хоруола буолбут, ону таһынан Франция хоруола буолуон баҕарарын биллэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1626

**1626** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 6 — Голландия колониһа Питер Минуит индеецтэртэн Манхэттен арыыны атыыласпыт. 1664 сыллаахха арыыны англичаннар баһылаабыттара, манна тутуллубут дьиэлэртэн саҕалаан Нью-Йорк куорат төрүттэммитэ.
* Ыам ыйын 24 —  Саҥа Нидерланды дириэктэрэ Петер Минёйт индеецтэртэн Манхэттен арыыны атыыласпыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 9 — Фрэнсис Бэкон (1561 төр.), Аангылыйа бөлүһүөгэ, устуорук, бэлиитикэ дьайыксыта(диэйэтэлэ).
* Балаҕан ыйын 30 — Айсиньгиоро Нурхачи — үс үйэ тухары Кытайы бас билэн олорбут маньчжур импиэрийэтин төрүттээччи. Маньчжурдар — эбэҥки тыллаах былыргы омук.
1629

**1629** сыл.

## Туох буолбута
*Риимҥэ  грузин тылынан бастакы бэчээттэммит кинигэ тахсыбыт.

* Балаҕан ыйын 26 — Речь Посполита уонна Швеция ыккардыларыгар Альтмаркатааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн 1600—1629 сыллар устата буолбут Польша-Швеция сэриилэрэ түмүктэммиттэр.

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 19 — Алексей Михайлович Нуурал (1676 өлб.) — Нуучча ыраахтааҕыта, Романовтар династияларын иккис ыраахтааҕыта, Михаил Фёдорович уонна кини иккис ойоҕун Евдокия уоллара.

## Өлбүттэр
1627

**1627** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 29 — Франция кардинаала Ришельё сорудаҕынан Канааданы чинчийэр уонна олохсутар соруктаах *"Сүүс акционер хампаанньата"* тэриллибит.

* Сэтинньи 28 — Речь Посполита флота Олива аттыгар саамай бөдөҥ уонна тиһэх кыайыытын ситиспит. Швеция флагман хараабылын былдьаабыт, өссө биир хараабылы тимирдибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1631

**1631** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 30 — Франция бастакы хаһыата La Gazette тахсыбыт. Бу хаһыат Европаҕа бастакы аныгылыы көрүҥнээх хаһыатынан ааҕыллар.

* Бэс ыйын 17 — Ииндийэҕэ Шах Дьаһан падишах ойоҕо 38 саастаах Мүмтаз Маһал 14-с оҕотун төрөөрү өлбүт. Падишах аныгыскы 17 сыл тухары кини мавзолейын аатырбыт Тадж Махалы туппут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1632

**1632** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 12 — атамаан Иван Галкин ыраахтааҕыга суругар маннык диэбит: “...Да тех же, государь, якольских дюдей князец Тынина (Тыгыны итинник ааттыыр), да князец Бойдон живут на реке Лене и с нами, холопами твоими, дрались по вся дни и твоего, государева, ясаку нам не дали и нас, государь, холопей твоих, не хотели из своей земли выпустить...”. Бу кэнниттэн Тыгын аата ханнык да сурукка ахтыллыбат.
* Кулун тутар 29 — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн Квебек Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 25 — Сотник Петр Бекетов Өлүөнэ өрүһүн уҥа кытылыгар билиҥҥи Уус-Алдан сиригэр Дьокуускай остуруогун олохтообут. Куорат күнэ бу күҥҥэ буолбакка балаҕан ыйын иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 6 — Швеция хоруола Густав II Адольф («Хотугу Хахай») ньиэмэстэри кытта кыргыһыыга өлөрдүү бааһырбыт.

## Төрөөбүттэр
* Атырдьах ыйын 29 — Джон Локк — *[[Либерализм]] аҕата* диэн биллэр Англия бөлүһүөгэ уонна физигэ.

## Өлбүттэр
1633

**1633** сыл.

## Туох буолбута
* Палицын Андрей — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит.
«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэбит, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбут, уонна ол ойуу роспиһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбит.

* Олунньу 13 — Галилео Галилей Риимҥэ инквизиция суутугар тиийбит.

* Бэс ыйын 16 — Инквизиция суута Галилео Галилей туһунан быһаарыныы ылыммыт күнэ. Биэс хонон баран бу быһаарыыны бэйэтигэр тиэрдибиттэр.
* Бэс ыйын 22 — Римҥэ инквизиция суутугар буруйдаммыт Галилео Галилей Сир Күн тула эргийэр диэн бэйэтин тылларыттан батыммыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1635

**1635** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 18 — Англия учуонайа Роберт Гук.

## Өлбүттэр
1636

**1636** сыл.

## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах
* 1636-1637 сс. Парфен Ходырев диэн сын боярский сололоох киһи бөтүҥнэр дьаһаах төлүүртэн батыммыттарын уонна "улуус дьоно" Сииттэ үрэххэ көһөн биэрбиттэрин туһунан отписка суруйбут. Онно карательнай эспэдииссийэ тэрийбитин уонна Сииттэ үрэҕи туоруур сиргэ бөтүҥнэр острожек туттубуттарын туһунан, кинилэри кытта сэриилэспитин, хас киһини сүтэрбитин суруйар.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 8 — Аан дойдуга биир бастыҥ Гарвард университета олохтоммут. Бу университеты 8 АХШ бэрэсидьиэнэ, 188 билигин баар миллиардердар уо.д.а. биллиилээх дьон бүтэрбиттэрэ. Ону кытары 160 Нобель бириэмийэтин лауреата Гарвардка үөрэммитэ эбэтэр үлэлээбитэ биллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1637

**1637** сыл.

## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах
* 1636-1637 сс. Парфен Ходырев диэн сын боярский сололоох киһи бөтүҥнэр дьаһаах төлүүртэн батыммыттарын уонна "улуус дьоно" Сииттэ үрэххэ көһөн биэрбиттэрин туһунан отписка суруйбут. Онно карательнай эспэдииссийэ тэрийбитин уонна Сииттэ үрэҕи туоруур сиргэ бөтүҥнэр острожек туттубуттарын туһунан, кинилэри кытта сэриилэспитин, хас киһини сүтэрбитин суруйар.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 26 — Джон Мэйсон баһылыктаах аҥылычааннар уонна могикааннар холбоһуктаах сэриилэрэ Коннектикукка (билиҥҥи АХШ) пекоттар сэлиэнньэлэригэр саба түспүттэр, 500-чэ киһини өлөрбүттэр.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 17 — Дьоппуоҥҥа «Симабаратааҕы өрө туруу» саҕаламмыт. Христианскай итэҕэли бобууну, ону кытары ыарахан түһээннэри утарбыт бааһынайдар өрө турбуттар. Сотору кэминэн самурай сэриитэ кинилэри хам баттаабыт, христианство букатыннаахтык бобуллубут уонна дойду 200 сыллаах изоляцияҕа хатаммыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1638

**1638** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 28 — Эдинбурга Шотландия наассыйатын сөбүлэҥэ (гэль тылынан: An Cùmhnant Nàiseanta) диэн докумуоҥҥа илии баттаммыт. Бу Карл I хоруол Шотландия сыаркабын уларыта тутар баҕатын утарыы этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1639

**1639** сыл.

## Туох буолбута
*Карл I ыраахтааҕы шотландецтары утары сэриинэн барбыт. 
*Голландия флота Испания флотун урусхаллаабыт.
*Нормандияҕа «Атах сыгынньахтар» өрө туруулара.
*Осман Илэ уонна Ираан Касри-Шири эйэлээх дуогабарын түһэрсибиттэр.  Ираан билиҥҥи Азербайджаан сирдэрин уонна Еревааны ылбыт, Туурция Курдистааны уонна билиҥҥи Ираагы. 
*Кахети Теймураз ыраахтааҕы Кахети нуучча ыраахтааҕытын илиитигэр киирэрин бигэргэппит.
*Мадрас олохтоммут.
*Кытайга бааһынайдар өрө туруулара. Чжан Сяньчжун диэн баһылык Гучэн куоракка олохсуйар (Хубэй провинция). Хайаттан Ли Цзычэн түһэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Ыам ыйын 21 — Томмазо Кампанелла (Tommaso Campanella), италия бөлөһүөгэ, поэт, политическэй диэйэтэл; коммунистыы утопия ааптара (төр. 1568).
Эра (геология)

**Геология эрата**. Геохронология шкалатын кээмэйэ, Эону батарытар, холобура Фанерозой үс аҥыы арахсар: Палеозой, Мезозой уонна Кайнозой. **Эралар** чэрчилэринэн буолаллар улахан түгэннэр, катастрофалар, ханнык эмэ харамай эбэтэр кыыл олохтон туоруура. Метеорииттар сиргэ түһэллэрэ эмиэ чэрчи буолуохтарын сөп.

Катархей, Архей уонна Протерозой бары бииргэ Кембрий иннинээҕи эра диэн ааттаах этэ. Кини устата 4 млрд. сыл этэ, сиргэ моллюскалар үөскүөхтэригэр диэри.

 
## Сигэлэр
* PALEOMAP Project
1634 сыл

**1634** сыл.

## Түбэлтэлэр
Бүлүү куората төрүттэммит.

* Тохсунньу 5 — Нам улууһугар 600-1000 саха боотура Өлүөнэ остуруогун төгүрүйээри тоҕуоруспуттарыгар атаман Иван Галкин 47 аттаах хаһааҕы кытары саба түспүт. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. Бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Кыргыһыы түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да, таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьоҥҥо аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр сахалар тоҕо эрэ баран хаалаллар.
* Тохсунньу 9 — Сахалар Өлүөнэ остуруогун төгүрүйбүттэр, олунньу 28 күнүгэр дылы оннук олорон баран бороҕоннор уонна хаҥаластар тыл тылларыгар киирсибэккэ баран хаалбыттар.

* Олунньу 28 — Сахалар Өлүөнэ остуруогун төгүрүйүүлэрин кэмигэр сабаҕалааһын быһыытынан бороҕоннор уонна хаҥаластар тыл тылларыгар киирсибэккэ төгүрүйүүнү устубуттар уонна тарҕаспыттар.

* Ыам ыйын 9 — Хаһаак атамаана Галкин Бөтүҥ улууhугар ыар ыалдыт буолан тиийбит. Ыам ыйын 9 күнүгэр "якольских князцей Бурдуя и Семена Улта" курээри сылдьалларын тохтоппут диэн суруллар. Бу иннинэ, күһүн, Өлүөнэ остуруогар былааһы бирикээсчит Ходыревтан күүһүнэн былдьаабыт, оттон кини дьоно олохтоох сахалары аһара халаан-талаан өрө туруорбуттар эбит. Ол курдук намнар кини 50-ча киһилээх этэрээтин куотарга күһэйбиттэр, сырсан кэлэн остуруогу төгүрүктүү сылдьыбыттар. Төгүрүктээһиҥҥэ бороҕоннор уонна хаҥаластар кыттыбыттар.

* Атырдьах ыйын 20 — Москубаҕа Василий Бурцов киэҥ араҥаҕа аналлаах бастакы букубаарын Азбуканы таһаарбыт. Үс сыл буолан баран онтун эбии тупсаран таһаарбыта. Бу Бурцов азбукаларыттан саҕалаан Москуба судаарыстыбатыгар ааҕыы-суруйуу сыаркабы эрэ кытта ситимнэммэт буолбута.

## Төрөөбүттэр
*Өссө маны көр: [[:Категория:1634 сыллаахха төрөөбүттэр]]*
## Өлбүттэр
*Өссө маны көр: [[:Категория:1634 сыллаахха өлбүттэр]]*
1640

**1640** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 6 (уруккуннан олунньу 25) — Стольниктар П.П. Головин уонна М.Б. Глебов уонна дьяк Е. Филатов Парфен Ходыревка Дьокуускай остуруогун атамаан Осип Галкиҥҥа биэрэр туһунан "память" (бирикээс) суруйбуттар. Бирикээскэ тэргэннэр, аманааттар, приход-ороскуот кинигэлэрэ, харчы уонна хаһаас, сулууспалаахтар испииһэктэрэ ахтыллар.
* Алтынньы 10 (уруккуннан балаҕан ыйын 30) — Өлүөнэ өрүс баһыгар, Кута диэн үрэх түһэр сиригэр ампаардары тутар туһунан бойобуода Бүөтүр Головин отписката суруллубут. Кута үрэххэ бояр уола Василий Власьевы, пятидесятник Пронка Важенкины уонна болуотунньуктары ыытар туһунан суруллубут. Бу Кута үрэҕин баһыгар Ангараа салаата Илим үрэхтэн буолак (соһор сир) баара. Бу буолагынан хаһаактар аалларын соһон, Ангараа салаатыттан Өлүөнэ салаатыгар тиийэллэрэ. 
* Алтынньы 14 — Икки Саха сирин бойобуодалара Петр Головин уонна Матвей Глебов Москубаҕа ыыппыт суруктара Сибиир бирикээһигэр (Сибиир дьыалаларынан дьарыктанар тэрилтэ) тиийбит. Ол сурукка Илиим өрүс тардыытыгар киирэр сирдэргэ түһээн хомуйары көрдөспүттэр. Бу сири Енисей бойобуодата былдьаһар эбит.
* Сэтинньи 1 — Семен Дежнев Амма, Таатта сирдэригэр аттаммыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Ыам ыйын 4 — Петер Паул Рубенс, уруhуйдьут
Панда

**Панда** диэн икки араас көрүҥнээх кыыл баар:
* Улахан панда (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Кыһыл панда (*Ailurus fulgens*)
Билии

[thumb|Билии сирэйдэниитэ ([грек тыла|гректыы *Επιστημη*), Селсус библиотеката (Эфес, Түркийэ).]]

**Билии** диэн өйдөбүлү маннык быhаарыахха сөп:
# Киhи үөрэнэн ылар өйдөөһүнэ
# Субъегы теория уонна практика өттүнэн өйдөөһүн
# Чахчы уонна информация
# Чахчыга эбэтэр ситуацияҕа сигэнэн үөрүйэх буолуу

Былатыан билиини "тоhоҕостоох дьиҥ өйдөөһүн" диэн аан бастаан быhаарыытыттан ыла билии туhунан философия мөккүөрдэрэ саҕаланаллар. Онтон ыла билиҥҥээҥҥи дылы билии биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох.

Билии когнитив бырассыастар комплекстарыттан үөскүүр: өйдөөһүн, үөрэтии, билсии, тэҥнээhин уонна санааhын.

## Өссө маны көр
* Баар чахчы
* Билии-көрүү
* Кырдьык
* Үөрэх
* Үөрэх уонна билии
Логика

**Логика** диэн сөптөөх дакастааhын уонна түмүктээhин пириинсиптэрин үөрэтии. Философия салаата уонна классик тривиум ирээтэ.

Логика этии уонна аргумент тутулун көрөр. Аргумент теориятыгар киэҥник туттуллар.
Docono NTT

**Docono NTT** — Дьоппуон дойдутун саамай улахан суотабай сибээһин тэрилтэтэ.
Саппоро

— Хоккайдо арыытыгар турар, улаханынан Дьоппуон төрдүс куората. Дьонун ахсаана 1-3 мөл. Хоккайдо университета баар. 

Саппороҕа 1972 сыллааҕы Кыһыҥҥы Олимпиада уонна 1986, 1990 уонна 2017 сыллардааҕы Кыһыҥҥы Азия оонньуулара буолбуттара. Саппоро аттыгар итии дьүүктэ уута тахсар сирдэрэ бааллар. Сылын ахсын Хаар бэстибээлэ ыытыллар, онно 2 мөл турист кэлэр.
Улахан панда

мини
 
**Улахан панда** () диэн эһэлэр ыалларыгар киирсэр кыыл. Кытай ортокулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа сирдэригэр олорор. Аhылыгын 99% бамбук.

Киин Кытай Сычуань, Шанси уонна Гансу провинцияларыгар, аҕыйах хайа систэригэр олорор. Агрикултуура уонна тыа кэрдээhинэ тарҕаныыларыттан сылтаан олорор сирдэрэ аччаан иhэр.

Улахан панда сүтэн эрэр көрүҥнэр ахсааннарыгар киирэр. Кытай зоопаркаларыгар 239 улахан панда баар, атын дойдуларга 27. Айылҕаҕа 1,590 кэриэтэ панда баар.

Улахан панда Кытай биир сүрүн бэлиэтэ буолар.
1642

**1642** сыл.

## Туох буолбута
* Иванов Курбат — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөптөөх киһи — аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Бу сылга өссө Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт.

* Ыам ыйын 17 — Билиҥҥи Канаада сиригэр французтар түүлээх атыылаһар уонна католицизмы тарҕатар соруктаах Монреаль куораты олохтообуттар. Монреаль билигин аан дойду французтуу тыллаах 3 бөдөҥ куоратын ахсааныгар киирэр.

* Сэтинньи 24 — Голландец Абель Тасман Австралия соҕуруу өттүгэр бөдөҥ арыыны булбут уонна айанын үбүлээбит киһи аатынан Энтони ван Димен сирэ (Anthoonij van Diemenslandt) диэн ааттаабыт. Арыы кэлин Тасмания диэн ааттаммыта.
* Ахсынньы 13 — Голландия айанньыта Абель Тасман Саҥа Зеландияны арыйбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Тохсунньу 8 — Галилео Галилей — аатырбыт Италия физигэ, математига, астронома уонна бөлүһүөгэ. Үөрэх өрөбөлүүссүйэтигэр сүрүн оруолу оонньообут киhи.
1645 сыл

**1645** сыл.

## Туох буолбута
### Чопчуланыахтаах
* 1645 с. Петр Григорьев диэн десятник бэйэтин дьонун кытта Бүлүү симиэбийэтин Түүкээн үрэх төрдүгэр (устье р. Туконки) көһөрбүтүн туһунан отписката архыыпка харалла сытар. Төһө дьаһааҕы хомуйбута ыйыллар.

### От ыйа
* От ыйын 21 — Кытайга Цин династия регенэ (эдэр император оннугар дойдуну салайар киһи) Доргон кытайдар баттахтарын манчжурдуу оҥостоллорун туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол аата төбө иннигэр баттах хоруйуллуохтаах, оттон кэннигэр — көҕүл өрүллүөхтээх.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 3 — Отут сыллаах сэрии: Нёрдлинген аттынааҕы иккис кыргыһыыга Франция сэриитэ Рим импиэрийэтин сэриитин кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* От ыйын 23 — Михаил Фёдорович — Романовтар династияларыттан бастакы нуучча ыраахтааҕыта. Бу ыраахтааҕы саҕана Саха сиригэр хаһаактар кэлбиттэрэ, элбэх остуруок тутуллубута.

## Быһаарыылар
1646

**1646** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 30 — Бойобуодалар В.Н. Пушкин уонна К.О. Супонев Дьокуускайга арыгыны көөнньөрүүнү, сүүйүүлээх оонньуулары бобор, уот турарын бохсор туһунан отписка (сорудах) суруйбуттар .

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1648

**1648** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 30 — Нидерланды уонна Испания ыккардыларынааҕы *Аҕыс уон сыллаах сэрии* түмүктэммит. Аан дойду бастакы буржуазнай дойдута - Нидерланды - тутулуга суоҕа билиниллибит.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 2 — Украина бааһынайдара Богдан Хмельницкэй салалталаах Польшаны утары охсуһууну саҕалаабыттара.
* Ыам ыйын 2 — бу күннэргэ Богдан Хмельницкэй салалталаах Запорожье казаактара Польшаны утары өрө турууну саҕалаабыттар. Бастаан быраабы эрэ туруорсуу курдук саҕаламмыт өрө туруу, элбэх өлөрүү тахсан сиэллэнэн-кутуруктанан барбыта, бааһынайдар өйөөбүттэрэ, онтон хаһаактарга үчүгэй сыһыаннаах Польша хоруола Владислав өлбүтүн кэннэ отой да уҕарытыллар кыаҕыттан ааспыта. Сайыныгар хаһаактар Арассыыйаттан көмө көрдүүргэ күһэллибиттэрэ. Ол эрээри 1651 сылга диэри нуучча ыраахтааҕыта хоруй биэрбэтэҕэ.
* Ыам ыйын 16 — Богдан Хмельницкэй баһылыктаах өрө турбут Запорожье казаактара уонна кинилэргэ көмөҕө кэлбит Кырыым татаардарын аттаах сэриитэ Речь Посполита сэриитин үлтүрүппүттэр.

### От ыйа
* От ыйын 3 — Орто Халыма остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв салалталаах сэттэ *коч* (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы *Беринг силбэһиитэ* арыллыбыта.
* От ыйын 26 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы боярдары уонна патриарх сэбиэтин ыҥыран дойдуга сууту бэрээдэктиир, сокуоннары биир кэлим гынар туһунан кэпсэппит. Бу мунньах түмүгүнэн эһиилигэр Арассыыйаҕа икки үйэ кэриҥэ үлэлээбит *Соборнай Уложение* диэн сокуоннар хомуурунньуктара тахсыбыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 19 — Француз учуонайа Блез Паскаль атмосфераҕа салгын баттааһына баарын дакаастаабыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 24 — Европаҕа *Отут сыллаах сэриини* түмүктүүр Вестфаль эйэлэһии сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Бу дуогабарга судаарыстыбалар бэйэлэрин сирдэригэр суверенитеттара, о.э. толору былаастаахтара, бигэргэммит. Ону кытары дойдулар ардыларынааҕы сыһыаҥҥа "күүс балансата" баар буолуохтааҕа этиллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1649

**1649** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 30 — Англия хоруола Карл I суутунан төбөтө быһыллыбыт. Бу хоруол 1625 сыллаахха бөрүстүөлгэ олороот былааһын хаҥатаары дойду түмэнин кытта сатаспатаҕа, онтон сылтаан элбэх иирсээн буолбута, түмүгэр Англияҕа гражданскай сэрии турбута, хоруол билиэҥҥэ түбэспитэ, биэс сыл кэриҥэ хаайыыга сытан баран Лондоҥҥа өлөрүллүбүтэ.

* Муус устар 30 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы Москубаҕа уонна атын куораттарга уоту утары охсуһар идэтийбит хамаандалары тэрийэр туһунан дьаһайбыт.

* Ыам ыйын 19 — Англия өрөспүүбүлүкэ буолбут.

* Бэс ыйын 1 — Сумурой өрө туруута: Филиппин төрүт олохтоохторо Испания былааһын утары өрө турбуттар.

* Сэтинньи 1 — Нуучча кэккэ атыыһыттара уорууга түбэһэн дьиэ кэргэттэрин кытта Саха Сиригэр көскө ыытыллыбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1650

**1650** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 14 — Дьокуускай бойобуодата Дмитрий Францбеков уонна дьяк Осип Степанов Максим Михайлов диэн баһылыктаах дьоҥҥо Өлүөхүмэ остуруогун Федор Афанасьев диэн баһылыктаах дьаһаах хомуйааччыларыттан тутар туһунан сорудах-өйдөбүнньүк (наказная память) суруйбуттар. Сорудахха эргэ остуруогу бөҕөргөтөр, дьаһааҕы хайдах хомуйар туһунан ыйыылар-кэрдиилэр бааллар.

* Ыам ыйын 26 — Ерофей Хабаров кыһыҥҥы бохуоттан Дьокуускайга төннөн кэлбит. Даур кинээстэрэ Лавкай уонна Богдой тустарынан сибидиэнньэлэри аҕалбыт. Санаттахха сахалар Зея уонна Бурея өрүстэргэ олохтоох даурдары кытта эргинэллэрэ эбитэ үһү. Кэлин даурдар Поярков уонна Хабаров салалталаах этэрээттэр хаҕыс сыһыаннарын тулуйбакка Даурияттан көһөн Кытайга баран биэрбиттэрэ. Холобур, Гуйдар диэн кинээс сэлиэнньэтин ылалларыгар хаһаактар 661 дауру өлөрбүттэрэ (онтон 427 кыргыһыы кэмигэр), 243 дьахтары уонна 118 оҕону билиэн ылбыттара.

* Бэс ыйын 5 — Ерофей Хабаров Амырга бастакы айаныттан Дьокуускайга төннөн кэлбит. Даурдар сирдэрин ойуулаан аҕалбыта Москубаҕа ыытыллыбыт, бу ойуута 1667 уонна 1672 сыллардаахха Сибиир каартатын оҥорууга туһаныллыбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Олунньу 11 — Рене Декарт — биллиилээх Франция бөлүһүөгэ уонна физигэ. Математика, физика уонна философия араас уобаластарыгар кинигэлэр ааптардара.
* Ахсынньы 31 — Доргон, Кытай импэрээтэрэ (1612 с.т.)
1641

**1641** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 9 (уруккуннан ыам ыйын 30) — Дьокуускай бойобуодата Петр Головин Өлүөнэ баһыгар Киренга үрэххэ пятидесятник Мартын Васильевы уонна хаһаак  десятнигын Аксен Опилкиевы ыытар туһунан приговора (сорудаҕа) тахсыбыт. Онно тоҥустартан харанарга остуруок тутар туһунан, уонна кинилэргэ тэргэннэри, сааны-сэбиргэли уонна бэлэхтииргэ анаан табаар биэрэр туһунан суруллубут.
* От ыйын 20 (уруккуннан  от ыйын 10) — Десятник Василий Юрьев Воин Евтифеевтан Өлүөхүмэ остуруогун туппут. Бу туһунан *росписной испииһэккэ* тутуулар, аманааттары олордор усулуобуйа, саа-сэбиргэлин уонна ас-үөл испииһэктэрэ киирбиттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1643 сыл

**1643** сыл.

## Түбэлтэлэр
* Ыам ыйын 19 — Отут сыллаах сэрии кэмигэр Франция уонна Испания армияларын быһаарыылаах күөн көрсүһүүлэрэ - Рокруа кыргыһыыта буолбут. Манна Франция кыайбытын түмүгэр Испания үйэлээх гегемонията бүппүт.

* Атырдьах ыйын 15 — Аллараа Халымаҕа Походскай сэлиэнньэ үөскээбит.

## Төрөөбүттэр
*Өссө маны көр: [[:Категория:1643 сыллаахха төрөөбүттэр]]*
* тохсунньу 4 — Исаак Ньютон, ааҥл учуонайа (физик уонна математик).

## Өлбүттэр
*Өссө маны көр: [[:Категория:1643 сыллаахха өлбүттэр]]*
* ыам ыйа 14 — Людовик XIII (Франция хоруола).
1644

**1644** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 25 — Кытайга былааһы былдьаһыы түмүгэр Мин импэрээтэрэ Чунчжэнь бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Мантан инньэ үрдүкү былаас тоҥус (мондьуур) төрүттээх Цин династияҕа көспүтэ.

* Ыам ыйын 25 — Мин династиятын генерала У Санги саба түспүт манчжурдары кытта сөбүлэҥ түһэрсэн Улуу Кытай эркинин аанын Шаньхайгуань дабааҥҥа арыйан биэрбит. Бу кэнниттэн манчжурдар Пэкиини ылбыттара.
* Ыам ыйын 27 — Маньчжур регенэ Доргон өрө турбут Ли Цзичэни (Шунь династия) Шанхай дабаанын аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Манчжурдар бу кэннэ Пекини ылбыттара.

* Бэс ыйын 5 — Кытайга Мин импиэрийэтэ ыһыллар кэмигэр маньчжур сэриитэ Пекин куоратын ылбыт.

* Сэтинньи 8 — Манчжурдар Цин династияларын үһүс импэрээтэрэ Шуньчжи бүтүн Кытайы баһылыыр сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Бу иннинэ өрө турааччылар Пекини ыла сылдьыбыттар, онтон сылтаан Мин династия бүтэһик ыраахтааҕыта бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. Мин аармыйата Цин аармыйатын кытта өрө турааччылары утары сэриилэһэргэ күһэллибит. Тиһэҕэр Цин аармыйатын баһылыга Доргон былааһы бэйэтигэр ылбыт, Пекиҥҥэ киирбит, Мин ыраахтааҕытын аймахтарын өлөртөөбүт. Доргон бу саҕана кыра саастаах импэрээтэргэ (убайын уолугар) регент этэ, дьиҥ былаас киниэхэ баара.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
DNS

**DNS** (ааҥл. *Domain Name System*) диэн Интернекка баар көмпүүтэр, сервис эбэтэр хайа баҕар атын ресурс наардыыр аат системата. Интернет куйаарыгар холбонор девайс домен ааттаах. DNS ол ааты IP аадырыска утаарар. Холобур, *[http://www.example.com www.example.com]* аат *208.77.188.166* диэн аадырыстаах.
Үрдүк таhымнаах домен

**Үрдүк таhымнаах домен** (ааҥл. *Top-level domain*) диэн домен аат бүтэhик ирээтэ. Холобур, www.example.com диэн домен аакка үрдүк таhымнаах доменынан буолар com. Үгүс үрдүк таhымнаах доменнарынан ICANN диэн тэрилтэ салайар.
Үрдүк таhымнаах бүтүн домен

**Үрдүк таhымнаах бүтүн домен** (*Generic top-level domain*, *gTLD*) диэн тустаах тэрилтэлэргэ аналлаах үрдүк таhымнаах домен категорията. Билигин .com, .net, .org, .info уонна .biz доменнар көҥүл регистрациялаахтар.

## Атын доменнар
* .aero
* .arpa
* .coop
* .int
* .jobs
* .mobi
* .museum
* .pro
* .tel
* .travel

## Өссө маны көр
* Үрдүк таhымнаах ил домен
.aero

**.aero** диэн көтөр аал транспорт тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.

Холобур, Саха сирин авиакомпанията "Якутия" маннык саайтаах: www.yakutia.aero/
.arpa

**.arpa** диэн булгуччу Интернет инфраструктуратыгар эрэ туттуллар үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.asia

**.asia** диэн Азия тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.com

**.com** диэн эргиэн тэрилтэлэригэр аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.

Аан бастаан .com домен урбаан тэрилтэлэригэр анаммыта, 1990-с сыллар ортолоруттан хааччах суох буолбута. Интэриниэт хаҥаабытыгар  .com домен ситим-сирдэргэ, электрон почтаҕа уонна ситимнэргэ саамай тарҕаммыт домен буолбута. Үгүс хампаанньа  1997 сылтан 2001 сыллаахха диэри бу домены бэйэлэрин ааттарыгар эбэллэрэ, кинилэри «дотком» эбэтэр «дотком хампаанньалар» диэн ааттыыллара. Оннук элбэх хампаанньа эстибит кириисиһин "Дотком хабаҕа" диэн ааттаабыттара. 2001 сыллаахха тэрилтэлэргэ анаан .biz домен баар буолбута, ол эрээри .com домен тарҕаныытын бу кыччаппатаҕа.

## Сигэлэр
* .com домен whois сибидиэнньэлэрэ IANA ситим-сиргэ (нууччалыы) 
* Deploying Security Extensions in .com Top Level Domain 
* Ыстатыйа. .com зона саамай эргэ доменнара (нууччалыы)
.coop

**.coop** диэн кооперативтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.info

**.info** диэн информационнай сайтарга аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Билигин көҥүл туттуулаах.
.cat

**.cat** диэн Каталония тылын уонна култууратын сайтарыгар аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен.
.pro

**.pro** диэн идэлээх дьоҥҥо аналлаах үрдүк таhымнаах бүтүн домен. Урут бу домены туһанарга идэҕин, лиссиэнсийэҕин, лиссиэнсийэлээбит тэрилтэ саайтын ыйар ирдэнэрэ. Ол эрээри маннык хааччах баарыттан, домен күрэстэһэр кыаҕын сүтэрээри гыммытын иһин, 2015 сыл сэтинньи 16 күнүгэр квалификацияны бигэргэтэр докумуоннары ирдээбэт буолбуттара.

## Сигэлэр
* .pro домен whois сибидиэнньэлэрэ IANA ситим-сиргэ (нууччалыы) 

## Быһаарыылар
Үрдүк таhымнаах ил домен

200px|thumb|Аан дойду хаартата ил доменнардаах.

**Үрдүк таhымнаах ил домен** ( эбэтэр ) диэн дойду эбэтэр тутулуктаах территория үрдүк таhымнаах домена.
.ae

**.ae** диэн Холбоhуктаах Араб Эмираттарын үрдүк таhымнаах ил домена.
.ag

**.ag** диэн Антигуа уонна Барбуда үрдүк таhымнаах ил домена.
.ba

**.ba** диэн Босния уонна Херцеговина үрдүк таhымнаах ил домена.
1651 сыл

**1651** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 30 (от ыйын 20) — Дьокуускай Бирикээһин дьиэтэ (Приказная изба) Өлүөнэнэн уонна байҕалынан Колывань өрүскэ (Халыма?) Ю. Селищев диэн "охочай" сулууспалаах киһини ыытан онно дьаһаах хомуттарар туһунан сорудах өйдөбүнньүк (наказная память) суруйбут. Дьаһааҕы мордьо аһыытынан уонна түүлээҕинэн хомуйуохтаах эбит. Колывань өрүстэн илин диэкки сытар сирдэр тустарынан уонна онно ким олороро суруллубут.
* Атырдьах ыйын 29 (уруккуннан а.ы. 19) — Дьокуускайдааҕы Бирикээс дьиэтэ Терентий Алексеев диэн сулууспалаахха (служилому человеку) Хрома үрэххэ дьаһаах тутар кыстык (симиэбийэ), остуруок тутар уонна олохтоохтортон дьаһаах хомуйар туһунан сорудах өйдөбүнньүк () суруйбут.

* Балаҕан ыйын 1 — Саха сирин бойобуодустубатыгар стольнигынан Иван Акинфов диэн киһи, дьягынан Осип Степанов буолбуттар.

* Балаҕан ыйын 20 (балаҕан ыйын 10) — Иван Акинфов уонна Осип Степанов Сибиир бирикээһигэр Дьокуускай остуруогун бойобуода Дмитрий Францбековтан туппуттарын туһунан суруйбуттар. Остуруокка төһө сэрии сэбэ уонна хаһаас баарын отчуоттаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1653

**1653** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 22 — Арассыыйаҕа Никон патриарх сыаркап реформатын саҕалаабыт.

* Муус устар 20 — Оливер Кромвель Англия Үрдүкү түмэнин ыспыт.

* От ыйын 20 — нуучча ыраахтааҕытын посольствота Чигириҥҥэ тиийэн ыраахтаахтааҕы Запорожье хаһаактарын бэйэтин илиитигэр ыларга сөбүлэспитин туһунан биллэрбит.

* Алтынньы 25 — Алексей Михайлович ыраахтааҕылыыр кэмигэр Арассыыйа сиригэр барытыгар кыраныыссаҕа биир сыананы төлүүр туһунан Таможня устааба тахсыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1652

**1652** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 6 — Соҕуруу Африкаҕа Кейптаун куорат төрүттэммит. Ян ван Рибек диэн голландец төрүттээбитэ. Соҕуруу Африкаҕа Европаттан төрүттээхтэр аан бастааан олохсуйбуттар.

* Балаҕан ыйын 7 — 15 000 кэриҥэ хань омук бааһынайдара Тайбааҥҥа Голландия баһылыырын утаран өрө турбуттар. восстают против голландского правления на Тайване .

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1655

**1655** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 14 — Мапуче омуктар Чиилигэ испанецтары утары өрө туруулара саҕаламмыт.
* Кулун тутар 25 — Христиан Гюйгенс Сатурн саамай улахан аргыһын Титаны арыйбыт.
* От ыйын 31 — Нуучча-Польша сэриитэ (1654–67): Нуучча аармыйата Литва улуу княжествотын киин куоратыгар Вильнюска киирбит, онно алта сыл турбут.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 6 — Якоб Бернулли — Швейцария матымаатыга.

## Өлбүттэр
1654

**1654** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 11 — Арауко сэриитэ: Олохтоох мапуче-уилличе омуктар Соҕуруу Чиилигэ Буэно өрүскэ Испания аармыйатын кыайбыттар.
* Тохсунньу 18 — Украинаҕа *Переяслав раадата* буолбут. Онно Запорожье сэриитин сирэ-уота Нуучча саарыстыбатыгар холбоһорун туһунан быһаарыы ылыллыбыт.

* Кулун тутар 22 — Москубаҕа Богдан Хмельницкэй посольствота Запорожье казаактарын статустарын быһаартара кэлбит.

* Балаҕан ыйын 7 — Бразилияттан үүрүллүбүт дьэбириэйдэр Саҥа Амстердаамҥа (билигин Нью-Йорк) олохсуйан барбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр