open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1488

**1488** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 3 — Португалияттан сылдьар Бартоломеу Диаш хараабыла Үтүө Эрэл тумулун эргийэн Моссел хомоҕо тохтообут. Бу оччотооҕуга Европаттан сылдьар киһи сир саамай соҕуруу өттүгэр сылдьыыта этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1481

**1481** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 3 — Родос арыыга буолбут үс сир хамсааһыннарыттан саамай улаханнара буолбут. 30 000 кэриҥэ киһи өлбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1483

**1483** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Кулун тутар 28 — Рафаэл, Италия уруhуйдьута уонна архитектора
* Сэтинньи 10 — Мартин Лютер — ниэмэс манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини Протестааннар Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим Католик сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - Лютеран таҥара дьиэтин олохтообута.

## Өлбүттэр
Мадейра

**Мадейра** (*Madeira*) диэн Португалия Атлантик океаннааҕы архипелага. Португалия регионнарыттан биирдэстэрэ. Архипелакка дьон Мадейра уонна Порту Санту арыыларга эрэ олороллор.
1485

**1485** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 19 — Италияттан т6р8ттээх тутааччы Антон Фрязин Москуба өрүс үрдүгэр Москуба кириэмилин бастакы башнятын (Тайницкай) тутуутун саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Сан Диего

**Сан Диего** (), город на юго-западе США, штат Калифорния, порт на Тихом океане, в глубоководном заливе Сан-Диего, на границе с Мексикой (поблизости от мексиканского города Тихуана). Население 1,27 млн человек (2004), с пригородами около 2,8 млн человек (2000).

Крупный морской порт (вывоз сельскохозяйственной продукции из Южной Калифорнии). Международный аэропорт. Железнодорожный узел. Важная морская и сухопутная военная база США. Авиаракетно-космическая, радиоэлектронная, судостроительная и др. отрасли машиностроения. Химическая, пищевая (в т. ч. плодоконсервная) промышленность. Крупный туристический центр. Климатический курорт. Издается газета «Сан-Диего юнион-трибюн», работают 8 теле- и 22 радиостанции. Симфонический оркестр, опера, балет, театры, в том числе театр — копия шекспировского «Глобуса».
Сан Бернардино

мини|Куорат дьаралыга
**Сан Бернардино** () — АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куорат, Лос-Анджелестан илин сытар, Сан Бернардино графство киинэ.
Олохтоохторун быһа барыллаан ахсааннара 2006 сыллаахха 205100 киһи. 

Машиностроение, ас, химическэй, ниэби таҥастыыр бырамыысыланнас, хара металлургия. Сан-Бернардино тулата — хайа килиимэттээх курорт.

## Быһаарыылар
Пало Альто

**Пало Альто** (Palo Alto) — АХШ куората, Калифорния штаакка баар, Сан-Франциско пригорода.

«Силикон хочотун» хоту өттүгэр баар, Стэнфорд университетын кампуһугар сыста сытар. Олохтоохторун ахсаана 56 084 киһи (2006).

Радиоэлектронная и аэрокосмическая промышленность; приборостроение, электроника. Здесь находятся правления крупных компаний по производству компьютеров и программного обеспечения.
Экспедиция Гаспара Де Портола в 1769, по преданию, остановилась на ночлег недалеко от «el palo alto» («старой секвойи»). Высокая секвойя с двойным стволом служило хорошим ориентиром и позже. Город был основан как поселение при Станфордском университете в 1891. Считается одним из наиболее респектабельных городов штата Калифорния, однако восточная часть Ист-Пало-Альто, фактически является негритянским гетто.
Гарден Гров

Гарден Гров (), АХШ Калифорния штатыгар баар куорат. Олохтооҕун ахсаана 167,4 тыһ киһи.

## Быһаарыылар
Фресно

**Фресно** ((Fresno,  ) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. 

Олохтоохторун ахсаана 457,2 тыһ. киһи (2004), пригородтарын кытта 916,8 тыһ. киһи (2004). Ас, радиоэлектроннай бырамыысыланнас, университет бааллар.
Санта Ана

**Санта-Ана** (Santa Ana), АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр, Калифорния штаакка баар куората, Лос-Анджелес самалык куората. Санта-Ана өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 343,1 тыһ. киһи (2004), Анахайм куораты уонна самалык куораттары кытта 2,5 мөл киһи олорор эбит.

Авиаракетнай, радиоэлектроннай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Машиностроение, металлургия; өстүөкүлэттэн уонна эрэһиинэттэн оҥоруу. Байҕал байыаннай баазалара бааллар. Климат курорда. Кэллиэс. Ч. У. Вауэрс түмэлэ (Чуумпу Далай кытылын устуоруйатын түмэлэ).

Куораты 1869 сыллаахха Уильям Х. Спарджен олохтообут. Бастаан Санта-Ана хочотугар тыа хаһаайыстыбатын киинин быһыытынан сайдыбыт, сайдыы «Сазерн Пасифик» тимир суол тутуллубутун кэннэ (1878) күүскэ барбыт. Иккис аан дойду сэриитин кэннэ манна элбэх миграан кэлэн (Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Латыын Америката) улаханнык бөдөҥөөбүт.
Хантингтон Бич

**Хантингтон Бич** () — АХШ соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Калифорнияҕа баар куорат. Чуумпу далай кытылыгар сытар курорт. Олохтоохторун ахсаана 2006 сыллаахха 194 436 киһи этэ. Соҕуруу өттүттэн Коста-Меса, хотугулуу-илин өттүттэн Вестминстер сыталлар. Кумаҕын устата 14 км. 

Радиоэлектроннай, авиаракетнай, ас бырамыысыланнастар.
Лонг Бич

thumb|top|left|200px|Лонг-Бич
**Лонг-Бич** () — АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат. Лос-Анджелес уокурук соҕуруу өттүгэр, Чуумпу далай кытылыгар, Лос-Анжелес дьыала-куолу кииниттэн 30 км сиргэ.сытар.  Соҕуруу өттүнэн  Лонг-Бич Ориндж кытта быысаһар.

АХШ-ка Лонг-Бич 38-с миэстэни ылар, Калифорнияҕа 6-с уонна Лос-Анджелес уокуругар 2-с. 2009 сыллааҕы биэрэпис этэринэн олохтоохторун ахсаана 492 682 киһи. Сигнал-Хилл диэн куорат Лонг-Бич иһигэр сытар.

АХШ Чуумпу далайыгар саамай улахан порт (грузооборота сылга 40 мөл т). Байҕаллааҕы байыаннай бааза баар. Авиа- уонна хараабыл тутар киин. Ньиэби таҥастыыр уонна ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын салаата үлэлиир (1949). Куорат кэллиэһэ (1927). Далайы чинчийэр киин. Килиимэтинэн эмтиир курорт.

## Быһаарыылар
Беркли

**Бэркли** (Berkeley) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куората, Сан Франциско аргыһа, Оклендтан хоту турар. Олохтоохторун ахсаана 101,4 тыһ. киһи (2004).

Машиностроение, химическэй, ас-үөл промышленноһа. Бөдөҥ билим киинэ. Калифорния университетын сүрүн уонна саамай бөдөҥ салаата баар. Чуумпу байҕаллааҕы итэҕэл оскуолата (1866). Армстронг Университета (1918).
Риверсайд (Калифорния)

**Риверсайд**  (Riverside) -  АХШ Калифорния штаатыгар баар куорат, Лос-Анджелестан чугас. 

287,4 тыһ. киһи олорор (2004). Цитрус үүннэрэр киин. Радиоэлектроннай, приборостроительнай, ас бырамыысыланнаһа бааллар. Калифорния университетын (Беркли) салаата баар.
Анахайм

**Анахайм** (Анахейм) (Anaheim) — АХШ арҕаа өттүгэр Калифорния штаакка баар куорат. «Улахан Лос-Анджелес» куораттарыттан биирдэстэрэ. Лонг-Бич куораттан илин, Лос-Анджелестан 40 км сиргэ, Санта-Ана диэн өрүс үрдүгэр турар. Олохтоохторун ахсаана 333,4 тыһ. киһи (2004).

Бөдөҥ индустрия киинэ. Авиаракетнокосмическай, радиоэлектроннай, химическай, плодоконсервнай промышленность бааллар. Бөдөҥ туристическай киин (1955 олохтоммут «Диснейленд» паарка, отеллар уонна ресторааннар). Чуумпу Байҕал кытылынааҕы курорт.

1857 сыллаахха көһөн кэлбит ниэмэстэр олохтообуттар. Куорат испаанныы аата Campo Aleman.
Санта Клара

**САНТА-КЛАРА** (Santa Clara), АХШ куората, Сан-Франциско куорат таһыгар сытар, Кремниевай Долина конурбация чааһа. Нэһилиэнньэтин ахсаана 102,6 тыһ. киһи (2004).
Манна хомпуутар уонна хомпуутар компоненнара уонна программалар оҥоһуллаллар. Калифорния штатын ордук кырдьаҕа университета  Санта-Клараҕа 1851 сыллахха олохтоммута. 1777 сыллаахтан куорат буолбута. 
Улахан сайдыыта 1950-с сылларга хомпуутар промышленноһа сайдыытын кэннэ улааппыта.

## Быһаарыылар
Торранс

**Торранс** (), АХШ арҕаа өттүгэр баар куорат. Калифорния штатыгар Лос Андьелес куорат аттыгар турар. Нэһилиэнньэтэ 368.8 (2004). Массынаны тутар, металы обработканан химия уонна ас промышленноһа сайдыбыт.
Сьерра Невада сиһэ

**Сьерра-Невада** (), Хотугу Америкаҕа баар Кордильер хайаларын сиһэ, АХШ соҕуруулуу-арҕаа эҥэригэр баар. Устата 750 км, үрдүгэ 4418 м (Уитни хайа). Бадарааннаах вулкааннар, итии уу дьүүктэлэрэ бааллар. Инньэлээх мастаах, куруук күөх сэппэрээктээх. Национальнай пааркалар: Йосемит, Кингс-Каньон, «Секвойя», «Джошуа-Три».
Йосемит национальнай паарката

**Йосемит национальнай паарката** (), АХШ Калифорния штаатыгар баар, Сьерра-Невада хайаларынан, Йосемити-Крик өрүс хочотунан сытар. АХШ-ка бастакы харабылланар сир (1864 сылтан), 1890 сылтан национальнай паарка. Иэнэ 304 тыһ. га.

раамката_суох|600x600пкс

1864 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр президент Авраам Линкольн Йосемит хочотун уонна баараҕай секвойя чараҥын харыстыыр туһунан сокуоҥна илии баттаабыт. Паарка улахан аҥаара бэрт кэрэ дьүһүннээх маһынан бүрүллүбүт, хонуулардаах, күөллэрдээх уонна күрүлгэннэрдээх хайа сирдэргэ сытар. Пааркаҕа туризм сайдыбыт (4 мөл. тахсча киһи  сыл ахсын сылдьар). Пааркаҕа инньэлээх мастар, тыһыынча сыллаах баараҕай дендрон секвойята үүнэллэр.  80-ча көрүҥ кыыл үөскүүр.
Габышев Иван Пантелеймонович (Уччугуй Баанньа)

**Габышев Иван Пантелеймонович** (1921 с. т.) — космонавтика эйгэтигэр үлэлээбит математик учуонай, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа.

1921 сыллаахха билиҥҥи Ньурба улууһун Куочай нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1919 сыллаахха төрөөбүт убайа эмиэ Уйбаан диэн эбит, онон кини Уччугуй Баанньа диэнинэн биллэр. Былыр оҕо турбат ыалыгар "абааһыны муннаран" ити курдук сахалар оҕолоругар биир ааты биэрэр эбиттэр. Кинилэр убайынан тулаайах улааппыттар.  

Марха оскуолатын бүтэрэн баран Бүлүү учуулуссатыгар үөрэммит, онтон кылгастык Маалыкайга үлэлээн баран Марха сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Дьокуускайга авиашколаҕа үөрэммит. Онтон 1940 сыллаахха Москуба аттыгар Коломна куоракка учуутал үнүстүүтүгэр үөрэнэ киирбит. Аҕа дойдуСэрии саҕаламмытыгар байыаннай муора авиациятын учуулуссатыгар көспүт. Фроҥҥа ыарахан турук үөскээбитигэр түргэтэтиллибит куурсу бүтэттэрэн баран сэриигэ ыыппыттар. Бастаан зенитнай ротаны хамаандалаабыт, онтон автоматчиктар роталарын. Сталинграадка сэриилэспит, иккитэ ыараханнык бааһырбыт. 

Госпиталтан тахсан баран Москуба уобалаһынааҕы Н.К. Крупская аатынан пединституукка киирбит, 1946 сыллаахха бүтэрбит. Бу үөрэнэр кэмигэр Галина Маслова диэн кыыһы кытта билсэн ойох ылбыт.

Москуба аннынааҕы Монино бөһүөлэккэ үрдүкү көтөр састаабы бэлэмниир Военно-воздушнай академияҕа преподаватель быһыытынан математика хаапыдыратыгар киирбит. Кэргэнэ Галина Петровна эмиэ ол академияҕа нуучча тылын преподавателинэн киирбит. Кэргэнниилэр акадьыамыйаҕа үөрэммит космонавтары барыларын үөрэппиттэр, ону тэҥэ сүрүн үлэтэ ракета көтөр траекториятын суоттуур үлэлээх эбит. 
Хойукка диэри засекреченнай ученайдар ахсааннарыгар киирэр эбит. Төрөөбүт сириттэн киниэхэ ыалдьыттыы тиийбит дьон эрдэ кэпсэтии быһыытынан көрсүһүннэрэр эбиттэр. Дьиэтин иннигэр часовой караулу иҥин нөҥүөлээн киллэрэллэр эбит.

## Наҕараадалара

Аҕа дойду сэриитин 1-кы уонна 2-с истиэпэннээх уордьаннара, «Хорсунун иһин» мэтээл, «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл
Топика

**ТОПИКА (Топека) (Topeka)** - Канзас штатын киин куората буолар, АХШ биир индустриально-сайдыбыт куората буолар: Байыаннай техника уонна Атомнай буомба онорор таһаарар биир улахан куората буолар. Дьонун ахсаана 200 тыс. Айылхата олох үчүгэй куораттарга киирсэр, ити байыаннай техниканы онорор заводтар куорат таһыгар - 100 км тэйиччи бааллар.
Бабушкин

**Бабушкин** - Бүрээтийэ Өрөспүүбүлүэктин Кабанскай оруйуонугар баар кыра куорат. 1892 сыллаахха дэриэбинэ быһыытынан тутуллубута. 1942 сылтан ыла куорат буолар. Куорат Байкал күөл кытылыгар кэрэ көстүүлээх тумул арыыга турар. Улахан портовай куорат. Дьонун ахсаана ол да буоллар кыра - баара суоҕа 4542 киһи (2017). 

Бүрээтийэ 5 былыргы куораттарыттан биирдэстэрэ. Куоракка Мысовая диэн тимир суол ыстаансыйата (Транссибирскэй магистраль) баар. 

## Омуга
Бүрээттэр - 5%,Нууччалар - 93%%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.

Урукку аата Мысовскай.  18 января 1941 сыл тохсунньу 18 күнүгэр РСФСР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан хат куорат ыстаатыһын сүкпүт уонна *Бабушкин* диэн ааттаммыт. Мысовая ыстаансыйаҕа 1906 сыллаахха ытан өлөрүллүбүт идэтийбит өрөбүлүссүйэниэр И. В. Бабушкин аатын биэрбиттэр.

## Быһаарыылар
1491

**1491** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Ахсынньы 31 — Жак Картье — билиҥҥи Канаада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ.

## Өлбүттэр
1492

**1492** сыл.

## Туох буолбута
### Муус устар
* Муус устар 30 — Испания Христофор Колумб чинчийиилэрин саҕалыырыгар үлэх оҥорбут. Далай адмираалынан уонна ханнык баҕарар булбут сирин күбэринээтэринэн анаммыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 3 — Христофор Колумб үс хараабыла «Санта-Мария», «Пинта» уонна «Нинья» Испания Андалусиятыттан бастакы айаннарыгар туруммуттар.
* Атырдьах ыйын 31 — Москуба княжествота уонна Осмаан импиэрийэтэ бастакы эйэ сөбүлэҥин түһэрсибиттэр.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 16 — Колумб бастакы айанын кэмигэр Саргасс байҕалын арыйбыттар.

### Алтынньы
* Алтынньы 12 — Христофор Колумб бастакы эспэдииссийэтэ Багама арыыларыттан биирдэстэригэр Сан-Сальвадорга тиийбит. Түүн икки чааска матрос Родриго де Триана  «Пинта» каравеллаттан сири көрбүт. Бу түгэн "Американы арыйыы" официальнай дататынан ааҕыллар.
### Ахсынньы
* Ахсынньы 6 — Христофор Колумб бастакы эспэдииссийэтэ Куубаны булбут, Япония дии санаабыт, онтон Кастилияҕа майгыннааппыт уонна Эспаньола диэн ааттаабыт.
* Ахсынньы 25 — Эспаньола арыыга Колумб Америкаҕа испанецтар аан бастакы сэлиэнньэлэрин Ла-Навидады олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1493

**1493** сыл.

## Туох буолбута
* 1493—1496 — Колумб иккис экспедицията. 
* Колумб Антигуа уонна Барбуда арыылары арыйбыт.

### Олунньу
* Олунньу 15 — «Нинья» хараабылынан дьиэтигэр төннөн иһэн Христофор Колумб Америка туһунан аһаҕас сурук суруйбут. Бу суругун Португалияҕа тиийээт Испания хоруолугар ыыппыт, онтон сурук латыын тылыгар тылбаастанан бэчээттэммит уонна Европаны барытын тилийэ көппүт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 4 — айанньыт Христофор Колумб «Нинья» хараабылынан Лиссабоҥҥа (Португалия) Кариб байҕалын арыыларыттан төннүбүт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 9 — Крбав хонуутугар кыргыһыыга Осмаан импиэрийэтин сэриилэрэ хорвааттары үлтү сыспыттар.
* Балаҕан ыйын 9 — Христофор Колумб 17 хараабылынан 1200 киһилээх Кадистан араҕан иккис устуутун саҕалаабыт.

### Сэтинньи
* Сэтинньи 19 — Колумб иккис айаныгар Пуэрто-Рико арыыны булбут.

## Төрөөбүттэр
* Сэтинньи 11 (эбэтэр ахсынньы 17) күнүгэр — Парацельс төрөөбүт, аатырбыт алхимик, быраас уонна оккультист. 

## Өлбүттэр
1494

**1494** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 5 — Литва улуу кинээһэ Александр уонна Москуба улуу кинээһэ Иван III эйэ дуогабарын түһэрсэн, 1487—1494 сс. сэриини түмүктээбиттэр.
* Ыам ыйын 3 — Испания айанньыта Христофор Колумб Ямайканы "арыйбыт".
* Ыам ыйын 5 — Колумб Ямайка арыыны арыйбыт.

* Бэс ыйын  7 — Испания уонна Португалия Тордесильяс дуогабарын түһэрсэн аан дойдуну барытын икки аҥы үллэстибиттэр. Испания арҕааҥы эҥэлэйи (полушариены) ылбыт, онтон Португалия — илиҥҥини.

## Төрөөбүттэр
* Сэтинньи 6 — Үтүөкэн Сулейман — Осмаан Импиэрийэтин онус султаана (1520—1566), кини салайар кэмигэр Осмаан Импиэрийэтэ сайдыы муҥутуур чыпчаалыгар тахсыбыта.

## Өлбүттэр
Гусиноозёрскай

**Гусиноозёрск** () — Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1939 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1953 сылтан ыла куорат буолар. Бастаан шахта уонна оннук маннык сир баайын хостуулларыгар тутуллубут куорат буолар. Дьонун уопсай ахсаанынан - 32 тыс. Эргинниин 150 тыс.

## [[Омук|Омуга]]

Куорат эргимтэтинэн аахтаххына 150 тыс - 41% Бүрээттэр, 45% Нууччалар, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
Закаменск

**ЗАКАМЕНСК** - Бүрээтийэ Республикатыгар баар кыра куорат буолар, 1931 сыллаахха саҥа дэриэбинэ буолан тутуллубута. 1944 сылтан ыла куорат буолар. Монголия дойдутуттан 11 км эрэ тэйиччи, онон Байыаннай значениялаах куорат быһыытынан тутуллубут. Билигин ити куоратка улахан "сверхсекретнай" байыаннай участоктор бааллар, 148 улахан армия чаастара бааллар.

## [[Омук|Омуга]]
Бүрээттэр - 80%,Нууччалар - 10%, онтон ордубута Монголлар, Эрмээннэр, Сахалар, Украиннар, Кытайдар уонна сэрии кэмигэр хаалан хаалбыт ниэмэстэр бааллар.
1496

**1496** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 10 — Эспаньола диэн ааттаабыт Кариб байҕалын арыытыгар Санто-Доминго куораты олохтоон баран Христофор Колумб Испанияҕа төннүбүт, баһылыгынан быраатын хаалларбыт.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 5 — Португалия хоруола Мануэль I дьэбириэй «еретиктары» дойдуттан үүрэр туһунан ыйаах таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1497

**1497** сыл.

## Туох буолбута
Васко да Гама Индия кытылыгар тиксибит.

* Олунньу 7 — Флоренцияҕа (Италия) Джироламо Савонарола диэн манаах ыҥырыытынан аньыыга тиэрдэллэр диэн ааттаан косметиканы, кинигэлэри, ускуустуба айымньыларын умаппыттар. Бу түбэлтэни Бэрдимсийии кутаата диэн ааттаабыттара ().

* От ыйын 8 — Васко да Гама Ииндийэҕэ бастакы быһаччы айаныгар туруммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1498

**1498** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 20 — Португалия айанньыта Васко да Гама байҕалынан суол булан Индияҕа тиийбит.
* Ыам ыйын 23 — Флоренцияҕа (Италия) Джироламо Савонарола диэн Рим паапатын утары барбыт манааҕы уоттабыттар. Бу киһи сыаркап харчы хомуйарын, дьадаҥылары баайдар баттыылларын, былаас күүстээх батталын утарарын үрдүнэн киэргэллэри, кэрэ "туһата суох" таҥаһы, малы-салы, хартыыналары, кинигэлэри анал кутааларга уматтарара.
* От ыйын 31 — Арҕаа эҥэлэйгэ үһүс айаныгар Христофор Колумб Тринидад арыыны арыйбыт бастакы европеец буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1499

**1499** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 27 — Флоренция айанньыта Америго Веспуччи саҥа сири арыйбыт — билиҥҥи Бразилия Амапа штаата.

* Балаҕан ыйын 22 — Базельга эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллэн Шваб сэриитэ тохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1500

**1500** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 26 — Испания байҕалынан айанньыта Висенте Яньес Пинсон Европа дьонуттан бастакынан билиҥҥи Бразилия буоругар үктэммит.
* Муус устар 22 — Португалия эскадрата кэлин Бразилия кытыла буолбут сиргэ аан бастаан тиксибит.
* Атырдьах ыйын 10 — Португалия байҕалынан устааччыта Диогу Диаш Ииндийэҕэ бара сатыы сылдьан Мадагаскар арыыны арыйбыт.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 24 — Карл V — Ытык Рим импиэрийэтин импэрээтэрэ (1530—1558), Испания хоруола (1516-1556). Кини бас билэр дойдуларыгар "күн хаһан да киирбэт" дииллэрэ.

## Өлбүттэр
.kn

**.kn** диэн Сент Киттс уонна Невис үрдүк таhымнаах ил домена.
Нэндэльгэ

**Нэндэльгэ сис**. Черскэй хайаларын систематнын арҕааҥҥы сиһэ. Аадыча өрүс уҥа кытылын устун 170 км. усталаах.

Аадыча салаалара быһа охсоллор. Чыпчаала муора таһымыттан 1483 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өнөл

**Өнөл сис**. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.

Чыбаҕалаах уонна Бороҥ систэр икки ардыларынан сытар. Индигир тардыытын *Өнөл* уонна Дьааҥы тардыытын Чаркы өрүстэр бастара баар.

Устата 120 км. Хотугу эниэтигэр 7,1 км² уопсай иэннээх 37 тарыҥ баар. Чыпчаала муора таһымыттан 2695 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа

мини|«Кыһыл көмүс сулус» мэтээл

**Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа** — ССРС-ка саамай үрдүк бочуоттаах аат. Бу ааты сэрии кэмигэр эбэтэр үлэҕэ хорсун-хоодуот быһыыны оҥорбут эбэтэр уһулуччулаах көрдөрүүнү ситиспит дьоҥҥо иҥэрэллэрэ.

Анал бэлиэ 1934 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр ССРС Киин ситэриилээх Кэмитиэтин уурааҕынан олохтоммута. Бу аат Хотугу Муустаах акыйааҥҥа хаайтарбыт «Челюскин» диэн мууһу хайытан устар борохуот экипаһын уонна научнай үлэһиттэрин ситиһиилээхтик быыһаабыттарга анаммыта. Сэбиэскэй Сойуус бастакы Дьоруойдарынан летчиктар А.Ляпидевскай, М.Слепнев, В.Молоков, Н.Каманин, М.Водопьянов, И.Доронин буолбуттара.

Дьоруой Кыһыл Көмүс Сулуһа сэбиэскэй норуот уонна государство иннигэр ытык иэстэрин толорбут бастыҥ дьоҥҥо туттарыллар үрдүктэн үрдүк суолталаах наҕараада буолар. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа диэн аат 12729 киһиэхэ, ол иһигэр Саха сириттэн 25 буойуҥҥа уонна тас дойдулар 44 бэрэстэбиитэллэригэр туттарыллыбыта.

## Сигэлэр
* Дьоруойдар тустарынан киин саайт (нууччалыы)
* Справка о звании Герой Советского Союза
Сара Бернар

**Сара Бернар** () (Алтынньы 22, 1844 – Кулун тутар 26, 1923) диэн Франция актрисата. Эуропа театрдарын сыаналарыгар 1870-с сыллардаахха биллиини ылбыта, кэлин Америка дойдуларыгар биллибитэ.

## Кинигэлэр
* *Dans les Nuages, Impressions d'une Chaise Charpentier* (1878)
* *L'Aveu, drame en un acte en prose* (1888)
* *Adrienne Lecouvreur, drame en six actes* (1907)
* *Ma Double Vie* (1907)
* *Un Coeur d'Homme, pièce en quatre actes* (1911)
* *Petite Idole* (1920)
* *L'Art du Théâtre: la voix, le geste, la prononciation, etc.* (1923)
* *Sarah Bernhardt My Grandmother* (1940)

## Театр оруоллара
Бастыҥ оруоллара: донья Соль («Hernani», Виктор Үго), Маргарита Готье («La Dame aux Camélias», Дюма уол), Théodora (Сарду пьесата), Хамлет (Шекспир трагедията) уонна Lorenzaccio (Альфред де Мюссе пьесата). Олус элбэх драма оруолларын оонньообута.

## Киинэ оруоллара
* 1900: *Le Duel d'Hamlet*
* 1908: *La Tosca*
* 1911: *La Dame aux Camélias*
* 1912: *Adrienne Lecouvreur*
* 1912: *Elisabeth Reine d'Angleterre*
* 1912: *Sarah Bernhardt à Belle-Isle*
* 1915: *Mères Françaises*
* 1915: *Ceux de Chez Nous*
* 1916: *Jeanne Doré*
* 1921: *Daniel*
* 1923: *La Voyante*
Бөллөөт

400px|thumb|right|Бөллөөт нэһилиэк Алдан улууһун каартатыгар
**Бөллөөт** — Алдан улууһугар баар эбэҥкилэр национальнай нэһиликэтэрэ. Хатыыстыыр уонна Угайаан диэн дэриэбинэлэр киирэллэр. Хатыыстыыр нэһилиэк киинэ. Улуус кииниттэн 60 хоту диэкки сытар. Манна 1546 киһи олорор, онтон 70 % эбэҥкилэр. Элбэх ыал таба иитэр.
Нэһилиэнньэтин ахсаана 1833 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Хатыыстыыр — 1489 уонна **Угайаан** — 364.

## Ылыллыбыт сирэ
* Саргылаана Федорова, *Алдан Хатыыстыырыгар*, «Ил Түмэн» хаһыат, № 14(1008) Муус устар 17 күнэ, 2009 сыл
* *Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Мэрилин Монро

**Мэрилин Монро** () (Бэс ыйын 1, 1926 – Атырдьах ыйын 5, 1962), төрөөбүт аата **Норма Дьин Мортенсон** (), диэн Америка актрисата, ырыаhыта, моделэ уонна секс симбола.

## Фильмографията

## Ырыалара
**1948**
* * [[Ladies Of The Chorus]] * : "Every Baby Needs A Da Da Daddy", "Anyone Can See I Love You", "Ladies Of The Chorus".
**1953**
* * [[Niagara (1953 киинэ)|Niagara]]*: "Kiss"
* *[[Gentlemen Prefer Blondes (киинэ)|Gentlemen Prefer Blondes]]*: "Two Little Girls From Little Rock", "When Love Goes Wrong", "Bye Bye Baby", "Diamonds Are a Girl's Best Friend"
**1954**
* *[[River of No Return]]*: "I'm Gonna File My Claim", "One Silver Dollar", "Down In The Meadow", "River Of No Return"
* *[[There's No Business Like Show Business (киинэ)|There's No Business Like Show Business]]*: "Heatwave", "Lazy", "After You Get What You Want", "A Man Chases a Girl".
**1956**
* *[[Bus Stop (киинэ)|Bus Stop]]*: "That Old Black Magic"
**1959**
* *[[Some Like It Hot]]*: "Some Like It Hot", "Runnin' Wild", "I Wanna Be Loved By You", "I'm Through With Love"
**1960**
* *[[Let's Make Love]]*: "My Heart Belongs To Daddy", "Specialization", "Let's Make Love"
Ле Корбюзье

[thumb|250px|Аһаҕас илии монумена. [Чандигар, Индия]]
[thumb|250px|Арҕаа дьоҕур ил музейа. [Токио, Дьоппуон]]
[250px|thumb|Centre Le Corbusier. [Цүрих, Швейцария]] 

**Ле Корбюзье** (*Le Corbusier*) (Алтынньы 6, 1887 – Атырдьах ыйын 27, 1965), дьиҥнээх аата **Шарль Эдуард Жаннере-Гри** (*Charles-Édouard Jeanneret-Gris*), диэн Швейцарияттан төрүттээх Франция архитектора. Модерн архитектура уонна омуктар икки ардыларынааҕы истиил саҕалааччыларыттан биирдэстэрэ буоларынан биллэр. Кини идэлэрэ: аныгы үрдүк дизайн үөрэтээччитэ, куорат былааннааччыта, ойуулааччы, скульптор уонна суруйааччы.
YouTube

**YouTube** диэн видеохостиҥ сайта. Туттааччылар видео клиптары угар, көрөр уонна тутар кыахтаахтар. YouTube олунньу 2002 c. тэриллибитэ. Сэтинньи 2005 c. сайты Google $1.65 миллиарды төлөөн атыыласпыта. Нучча хаһыата маннык даннайдары этэр «Муус Устар 2013 сылыгар 2% сиэрбис киэнэ нуччалар.Ол аата 52 мөлүөн»

Туһанааччылар эргиччи көрүөхтэрин, ырытыахтарын, ырытыахтарын, ырытыахтарын, талыллыбыт уонна сервиһи туһаныы быраабылатын кэспэккэ, видеозапистары үллэстиэхтэрин сөп. 2012 сыл тохсунньутугар видео- шоу, юмористическай видео- киинэлэр, музыкальнай клиптэр, трейлердэр, сонуннар, үөрэх биэриилэр, ону тэҥэ таптааччылар видео- видеозапистара, слайд- шоу, юмористическай видеоликалар уо.Д. А. Сайтка географическай балаһыанньаттан көрөн туһанааччылар ордук табыгастаахтарын көрдөрөр араас музыкальнай чарталар бааллар.

## Медиамирга үр
Онон медиа- бөлөх, телевидение да өттүнэн олус улахан суолталаах көстүү буолла. Медиа- бөлөх үгүстэрэ Үп- харчы өттүнэн көҕүлээн, бэйэлэрин бородууксуйаларын сервис нөҥүө хамсатыыга официальнай аахсыйалары үөскэтэллэр. Статустаах оруоллар сонуннар репортажтарыгар үгүстүк киирэллэр. 2007 сыл бэс ыйыгар компания "международнай дэбиэринэһинэн" туһанааччылар икки ардыларынааҕы боппуруостары дьүүллэһэр хампаанньа тэриллибитэ. Компания ону таһынан сымыйа цензураҕа уонна цензураҕа буруйдаах кириитикэлиир объект буолла. Сервис туһанааччылары кытта сибээс атын холобурунан Аль- Джазир телекомпаниятыгар видеонан үлэлиэн сөп, онно кини бэрэстэбиитэлэ Үп- харчы өттүнэн саҥа сулууспаны киллэрэр кыаҕын туһунан санааларын билэр. Дьон- сэргэ телекомпаниялар уонна телекомпаниялар кыра да тутулуга суох буолууларыгар эмиэ олус тардар.

Сорох туһанааччылар "ситим" медиа- бөлөх статуһун (холобур, Boxxy) ылан, Интернет ситимин хайҕаан, дьылҕаларын дьайар кыахтаннылар. Холобур, бэйэтин таптыыр видеоҕа толорооччутун, ырыаһыттары сэҥээрэн биэрбит эспиэрдэр ырыаһыттара, ол түмүгэр, лейбе Теннерлейк салайааччылаах музыкальнай контракт түһэристилэр. Ону тэҥэ Канадаттан кэлбит бөдөҥ лейбл уол Джастин Бибери эмиэ кини ийэтин наардаан биэрбиттэрэ. Атын холобур — 2010 сыллаахха Интернет уонунан тыһыынча туһанааччы болҕомтотун тардыбыта уонна Курентзис теориятын салайыытынан Россия национальнай оркестрын концерыгар кыайыылаахтары толоруу түмүктэммитэ. Төттөрүтүн, хаһан баҕарар уордьаннары Уордьаннааһын ньымата оскуолаҕа элэктээбитэ, бастатан туран, бэйэтин саастыылаахтарыгар уолу утары суут- сокуон ирдэбиллэригэр тирэҕирбитэ.

## Сигэлэр
* YouTube
* YouTube Architecture

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Rutube
Харгылаах

400px|thumb|right|Черскэй хайаларын систематыгар баар '''Харгылаах сиһи''' Индигир өрүс быһа охсор сирэ
**Харгылаах (Порожный) сис**. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.

Индигир өрүс *Чибагалаах* төрдүттэн 120 км. өрө диэкки быһа охсор. Бу сиргэ Индигир элбэх таас харгылардаах.

Чыпчаала муора таһымыттан 2644 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Абу Нувас

thumb|Абу Нувас

**Абу-Нувас эл-Хасан бен Хани Эл-Хаками** (750–810), ордук **Абу Нувас** (араб. ابونواس, перс. ابونواس) диэн биллэр, улуу араб уонна перс поэта. Персия Ахваз куоратыгар төрөөбүт. Араб поэзиятын бүтүн аныгы жанрдарын төрүттээччилэрэ.
Салвадор Дали

**Салвадор Доминго Фелипе Хакинто Дали и Доменек** (*Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech*) (Ыам ыйын 11, 1904 – Тохсунньу 23, 1989) диэн Испания ойууhута. Сюрреализм хамсааhын биир биллиилээх түһэрээччитэ. Бастыҥ биллэр үлэтинэн буолар *[[Өй уларыйбата]]* (1931).
Луи Армстроҥ

**Луи Дэниэл Армстроҥ** (*Louis Daniel Armstrong*) (Атырдьах ыйын 4, 1901 – От ыйын 6, 1971) диэн Америка дьаз турбасчыта уонна ырыаhыта. Хос ааттара **Satchmo** уонна **Pops**.

## Альбомнара
* American Freedom
* The Complete Ella Fitzgerald & Louis Armstrong on Verve
* Ella and Louis
* Ella and Louis Again
* High Society
* Louis Armstrong Meets Oscar Peterson
* Louis Armstrong Plays W. C. Handy
* Porgy and Bess
* The Real Ambassadors
Силэп

**Силэп сис**. Черскэй хайаларын систематын систэриттэн биирдэстэрэ.

Индигир салаалара *Инньэли* уонна *Уолчаан* икки ардыларынан сытар, устата 80 км.

Чыпчаала муора таһымыттан 2703 м. үрдүккэ тиийэр. Сис хотугу эниэтигэр 3,6 км² уопсай иэннээх 10 тарыҥ баар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Матсуо Басө

**Матсуо Басө** (, 1644 – Сэтинньи 28, 1694) диэн Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх поэта. Кылгас уонна ырылхай хайку () ууhа.

## Үлэлэрэ
* *Kai Ōi* (Хаба оонньуута) (1672)
* *Minashiguri* (Мылчыстаҕас кастан) (1683)
* *Nozarashi Kikō* (1684)
* *Fuyu no Hi* (Кыhыҥҥы күннэр) (1684)
* *Haru no Hi* (Сааскы күннэр) (1686)
* *Kashima Kikō* (Касима ытык сиргэ сылдьыы) (1687)
* *Oi no Kobumi* эбэтэр *Utatsu Kikō* (1688)
* *Sarashina Kikō* (Сарасина дэриэбинэҕэ сылдьыы) (1688)
* *Arano* (Кумах куйаар) (1689)
* *Hisago* (Калабас) (1689)
* *Sarumino* (Эбисийээнэ ардах соно) (1689)
* *Saga Nikki* (Сага күннүгэ) (1691)
* *Bashō no Utsusu Kotoba* (Банан маhын көһөрөн олордуу) (1691)
* *Heikan no Setsu* (Соҕотохсуйуу) (1692)
* *Sumidawara* (Мас чохтоох куул) (1694)
* *Betsuzashiki* (Туспа хос) (1694)
* *Oku no Hosomichi* (Кыараҕас суол дириҥ хотуга) (1694)
* *Zoku Sarumino* (Эбисийээнэ ардах соно, салҕыыта) (1698)
Таас Кыстаабыт

**Таас Кыстаабыт сис**. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүнээҕи систэриттэн биирдэстэрэ.

Индигир уонна кини салаата Ньара икки ардыларынан сытар, устата 300 км. Тарыҥ массивын кытары Ньара хаптал хайаларын уонна Өймөкөөн үрдэлин араарар.

Чыпчаала муора таһымыттан 2200 м. үрдүккэ тиийэр. Геология өртүнэн триас сланецтара уонна гранит быһа охсуулара.

Эниэ аллараа өртүлэригэр тиит мас буккаастаах туундара, өрүстэр хочолоругар иирэ уонна тэтиҥ үүнэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ньара хаптал хайалара

**Ньара хаптал хайалара**. Черскэй хайаларын соҕуруу өртүгэр Улахан Чиистай уонна Таас Кыстаабыт систэр икки ардыларынан сытар.

Ортотунан Индигир салаата Ньара өрүс устар. Иэнэ 20000 км². Чыпчааллара муора таһымыттан 2000 м. үрдүккэ тиийэллэр.

Хотугу өртө урукку каарталарга *Улахан Чиистай хаптал хайалара* диэн ааттаммыт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бах Йоhанн Себастиан

[мини|Бах мэтириэтэ, [1748]]

**Йоhанн Себастиан Бах** (*Johann Sebastian Bach*, Кулун тутар 31, 1685 — От ыйын 28, 1750) диэн Германия композитора уонна органиhа.

## Быһаарыылар
Жак Картье

**Жак Картье** (, Ахсынньы 31, 1491 – Балаҕан ыйын 1, 1557) диэн билиҥҥи Канада сирин Францияҕа бас билиннэрбит француз чинчийээччитэ. Сен Лоренс хомотун уонна Сент Лоренс өрүс кытылларын хаартаҕа бэлиэтээбитэ.
Уолчаан (сис)

**Уолчаан сис**. Черскэй хайаларын систематын киин өртүгэр баар сис. Индигир өрүстэн арҕаа диэкки *Уолчаан* үрэх уҥа кытылын устун 100 км. усталаах.

Чыпчаала *Муус Хайа* муора таһымыттан 2386 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Тарыҥ массива

**Тарыҥ массива**. Черскэй хайаларын систематыгар киин өртүгэр баар хайалар. 

Өймөкөөн үрдэлин хоту өртугэр баар сис. Индигир өрүс уҥа кытылын устун Эльгэ төрдүттэн Куйдуһун төрдүгэр диэри 100 км. усталаах.

Чыпчаала муора таһымыттан 1982 м үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Гармычаан

**Гармычаан сис**. Черскэй хайаларын систематын соҕуруу өртүгэр баар сис.

Муома өрүс баһын диэкки сытар. Муома сиһин сорҕото. Устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 2406 м. үрдүккэ тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Арҕаа Таас

**Арҕаа Таас сис**. Черскэй хайаларын систематын илин өртүгэр кытыы сиһэ.

Халыма өрус салаата Дьаһаак өрүс тардыытыгар сытар. Устата 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 2219 -2391 м. үрдүккэ тиийэллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Чербынньы

**Чербынньы сис**. Черскэй хайаларын системататыгар Муома сиһигэр соҕуруу өртүттэн сыстар сис.

Устата 75 км. Дьаһаак өрүс салаалара быһа охсоллор. Чыпчааллараа муора таһымыттат 1800 м үрдүккэ тиийэллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хатанга хомото

**Хатанга хомото**. Лаптевтар байҕалларын соргото. Уһуна 220 км, кэтитэ 35 - 40 км., дьириҥэ 20 м.тиийэр.

Байҕалы кытары *Севернай* уонна *Восточнай* силбэһиилэринэн сибээстээх.

Хомо айаҕар Бегичев улахан арыыта сытар. Хомоҕо Хатанга өрүс түһэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлөөн хомото

**Өлөөн хомото**. Лаптевтар байҕалларын хомото. Илин өртүттэн Өлүөнэ өрүс дельтатын арыылара, Соҕуруу уонна арҕаа өртүттэн материк.

Уһуна 65 км., кэтитэ 130 км., дьириҥэ 10 - 15 км. Хомоҕо Өлөөн өрүс уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһэ түһэллэр.

Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ.

## Устуоруйаттан

* 1633 — 1634 сыллардаахха Иван Ребров енисей казактарын этэрээттэрэ аспыта.
 
* 1735 — 1736 сыллардаахха аан маҥнай каартаҕа киллэрбитэ Прончищев экспедицията. Экспедиция манна кыстаабыта, 1736 сыл балаҕан ыйыгар экспедиция салайааччыта Василий Прончищев уонна кини кэргэнэ өлбүттэрэ уонна Өлөөн өрүс төрдүгэр көмуллүбүттэрэ.

* 2002 сыллаахха француз суруйааччыта уонна путешественник *Жиль Элькем* муора каягынан хомоннон 60 км устубута.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хатанга (өрүс)

**Хатанга өрүс**. Красноярскай кыраайга баар өрүс.

*Котуй* уонна *Хета* өрүстэр холбоһон **Хатанга** диэн ааттаах. Уһуна 227 км, тардыытын иэнэ 364 тыһ. км². Лаптевтар байҕалларын Хатанга хомотугар түһэр. 

Хотугу Сибиир намталынан киэҥ хочоннон устар. Өрүс алын тардыытыгар хочото 5 км. кэтиттээх уонна үөһэ элбэх арыыланар. 

Тардыытыгар 11,6 тыһ. км.² уопсай иэннээх 112 тыһ. күөл баар. Сүрүн салаалара: үҥа - *Нижняя*, *Блудная*, *Попигай* (хомо эстуарийыгар түһэр); хаҥас — *Новая*, *Малая Балахня*. 

Үксэ хаар уута. Алтынньыттан бэс ыйыгар диэри тоҥ. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 3320 м³, улааппыт кэмигэр сөкүүндэҕэ 18300 м³.

Промышленнай таһымнаах балыктааһын: сыа балык, уомул, муҥур, тууччах, бил. Аал сырыыта Хатангаҕа диэри.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедический словарь*, М, 2002 г
Ала Чубуку

**Ала Чубуку хайа** — Черскэй хайаларын систиэмэтигэр баар Таас Кыстаабыт сис чыпчаала. Муора таһымыттан 1989 м үрдүк.

Ньара өрүс хаҥас кытылыттан 25 км ыраах турар.

Аата чубуку диэн кыыл аатыттан уонна ала диэн дьүһүн ойуулуур тылтан тахсар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алдан - Учур

**Алдан - Учур сис**. Алдан үрдэлин илин өртүгэр баар сис. Соҕуруу диэкки биир өртүнэн Төмтөөн, иккис өртүнэн Гуонаам уонна *Гыным* өрүстэр билирдэрэ буолар.

Уһуна 300 км. кэтитэ 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 200 м. үрдүккэ тиийэллэр.

Урукку аата *Сынныыр сис*.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Амма сиһэ

**Амма сиһэ**. Алдан үрдэлин иһигэр баар сис. 

Алдан уонна Амма өрүстэр билирдэрэ буолар. Соҕуруулуу-арҕааттан хотугулуу-илин 100 км усталаах.

Ордук үрдүк чыпчаала муора таһымыттан 1313 м. 

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аҥаардыам таас

**Аҥаардыам таас**. Өлөөн уонна Өлүөнэ дельтатын Өлөөн үөһүн билирдэринэн буолар сис. Чекановскай томтороот сорҕото.

Устата 80 км., чыпчаала муора таһымыттан 529 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өндөрөй Таас

**Өндөрөй Таас**. Силээннээх уонна Индигир өрүстэр билирдэрэ буолар кылгас сис. 

Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин устата 120 км. Чыпчаала муора таһымыттан 1426 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Тураҕас

**Арҕаа Тураҕас**. Дьааҥы хаптал хайаларыттан биирдэстэрэ.

Дьааҥы уонна Боруулаах өрүстэр икки ардыларынан турар.

Муора таһымыттан 1324 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Эмнэкэ

**Арҕаа Эмнэкэ**. Индигир салаата Уйаандьы баһыгар баар хайа.

Полоуснай томторооттон 40 км. соҕуруу диэкки турар. Үрдигэ муора таһымыттан 1221 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балыма

500px|thumb|right|Балыма күөл
**Балыма** диэн Орто Халыма улууһугар баар күөл. Халыма намталыгар Алаһыай өрүс тардыытыгар сытар.

Тардыытын иэнэ 71 км². Бэйэтин иэнэ 56 км². Уһуна 15 км, кэтитэ 7 км. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Батько

**Батько хайа**. Томмот хайаларыттан биирдэстэрэ. Алдан салаата *Селигдаар* өрүс баһыгар турар.

Үрдүгэ муора таһымыттан 1510 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бөккөм

**Бөккөм хайа**. Индигир өрүс уҥа кытылыгар турар хайа. Тарыҥ массивын хайата.

Үрдүгэ муора таһымыттан 1982 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Томмот томтороот

**Томмот томтороот**. Алдан үрдэлин сорҕото. Алдан куораттан соҕуруу диэкки Алдан өрүстэн Төмтөөн өрүс диэкки сытар.

Уһуна 100 км. Чыпчаала Батько хайа, муора таһымыттан 1510 м. үрдүктээх.

*Селигдаар*, *Ыллымах* өрүстэр бастара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Белая

**Белая хайа** диэн Өньүүй сис арҕаа өртүгэр Халыма уонна Кыра Өньүүй өрүстэр икки ардыларынан турар хайа.

Муора таһымыттан 975 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тумат үөһэ

**Тумат үөһэ**. Өлүөнэ дельтатын биир улахан үөһэ. Уһуна 148 км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арыы үөһэ

**Арыы үөһэ**. Өлүөнэ дельтатын арҕааҥҥы үөстэриттэн биирдэстэрэ.

Уһуна 178 км. Төрдө Лаптевтар байҕалларын Өлөөн хомотугар. Аал сылдьыбат.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бакуул

**Бакуул** диэн Аллайыаха улууһугар баар күөл. Дьааҥы - Индигир намталыгар сытар. Тардыытын иэнэ 152 км².

Бэйэтин иэнэ 100 км². Устата 14 км., кэтитэ 10 км. Балыга дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Трофимов үөһэ

**Трофимов үөһэ**. Өлүөнэ дельтатын ордук улахан үөһэ. Уһуна 134 км. Өлүөнэ уутун 60 - 70% бу үөһүнэн устар.

## Ылылллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Майнычин Анкаватын

500px|thumb|right|Майнычин Анкаватын
**Майнычин Анкаватын (Большое Морское) күөл**. Улахан Чукочья өрүс тардыытыгар баар күөл. Тардыытын иэнэ 382 км².

Бэйэтин иэнэ 205 км². Уһуна 22 км, кэтитэ 17 км. Күөлтэн *Анкаваам* өрүс тахсар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Албай

**Улахан Албай [[хайа]]**. Алаһыай өрүс кытылыгар *Рассоха* өрүс төрдүттэн 20 км. сиргэ турар хайа.

Муора таһымыттан 421 м. үрдүктээх.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ойоҕос Яр

**Ойоҕос Яр**. Миитэрэй Лаптев силбэһиитин материк өртүнээҕи кытыла. Төрдүс периодтааҕы лесс халыҥ хапталҕана. Ирбэт тоҥ массивтардаах.

Байҕал уута сороҕор уу кыыл уҥуохтарын суурайан таһаарар.

Устата 100 км. кэриҥэ. Үрдүгэ 50 км. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сэргэй хайата

**Сэргэй хайата**. Анаабыр хаптал хайалаах сирин илин өртүгэр Улахан Куонамка өрүс кытылыгар турар хайа.

Үрдүгэ муора таһымыттан 544 м.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туобычаан

**Туобычаан хайа**. Эльгэ хаптал хайаларын илин диэкки Эльгэ өрүс кытылыгар *Туобычаан* төрдүгэр турар. 

Муора таһымыттан 1784 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Таарбаҕаннаах

**Таарбаҕаннаах (Шпиль Таарбаҕаннаах) хайа**. Сэттэ Дабаан сис илин эниэтигэр Ааллаах Үүн өрүс кытылыгар *Анча* үрэх төрдүгэр  турар хайа.

Муора таһымыттан 2213 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муксунуоха (хайа)

**Муксунуоха Таас хайа** - Усуйаана улууһугар Сиэллээх тамах илин кытылыттан 35 км сиргэ турар хайа. 

Муора таһымыттан 406 м үрдүктээх.

## Өссө маны көр
Муксунуоха (үрэх)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиэллээх тамах

400px|thumb|right|Сиэллээх тамах куйаартан көстүүтэ
**Сиэллээх тамах**. Лаптевтар байҕалларын соҕуруулуу-илин өттүгэр баар хомо. 

*Маныко* тумул арыы уонна *Туруктаах* диэн синньигэс тумул арыы икки ардыларынан сытар.

Уһуна 55 км, кэтитэ 25 км, айаҕар дириҥэ 10 м. Кытыллара намыһахтар, чэйдээхтэр.

Тамахха *Сиэллээх*, *Билир*, *Муксунуоха*, *Данилкин* үрэхтэр түһэллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Мунулу

**Мунулу хайа**. Улахан Сис хоту өртүгэр Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр икки ардыларыгар турар хайа.

Усуйаана улууһугар Власово уонна Энтузиастов диэн быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр икки ардыларынан.

Муора таһымыттан 306 м. үрдүк.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Улахан Сис (Верхоянскай сис)

**Улахан Сис**. Верхоянскай сис систематын хоту диэкки сытар Кулар сис сорҕото. Дьааҥы уонна Омолой өрүстэр билирдэрэ.

Уһуна 100 км. Чыпчааллара муора таһымыттан 501 м. үрдүккэ тиийэллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Собо Сиһэ

**Собо Сиһэ** диэн Өлүөнэ дельтатыгар баар арыы. *Сыырдаах* уонна Быковскай хос үөстэр икки ардыларынан сытар.

Иэнэ 472 км². Бытархай күөллэр дэлэй.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Суор Уйата

**Суор Уйата сис**. Индигир уонна Алаһыай өрустэр икки ардыларынан сытар кылгас сис. Улахан Сис илин диэкки салҕааһынынан буолар.

Уһуна 60 км., кэтитэ 10 - 12 км. Чыпчаала муора таһымыттан 512 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1300-с

**1300-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Франция генеральнай штааттара (1302—1789). Сословная монархия (1302—1614).
* Фламандия өрө туруута (1302). Французтары үүрүү.
* Шотландия тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэрии (1296—1328). Роберт Брюс коронован как король Шотландии (1306).
* 1307 — Францияҕа тамплиердары уодьуганнааһын, Франция хоруола Филипп IV.
* Паапалар Авиньоннааҕы хаайтарыылара (1309—1378).

## Култуура
* Херефордская карта (ок. 1300).
* В Китае построено старейшее учебное заведение Гоцзыцзянь (1306).
* В течение десятилетия (1300/1301—1310/1311) в государстве Хулагуидов под руководством Рашид ад-Дина Хамадани создаётся труд *[[Джами ат-таварих]]* («Сборник летописей»), называемый также «Всемирной историей».
1310-с

**1310-с** сыллар.

## Түбэлтэлэр
* 1313 — Узбек хаан Алтан Ордууга ыраахтааҕы буолуута.
1320-с

**1320-с** сыллар.

* 1325 — Юрий Московскай кинээһи Алтан Ордууга Дмитрий Михайлович Уордаах Харах өлөрбүт.
1340-с

**1340-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэрэ
* Хара сут. Европаҕа чума иккис пандемията (1346—1353).
* Үйэлээх сэрии (1337—1453). 
* Чаҕатай улууһа икки аҥыы арахсыыта: Арҕаа Чаҕатай улууһа (1340-с — 1370) уонна илин (1347—1462).
* Война за галицко-волынское наследство (1340—1392).
* Византияҕа гражданскай сэрии (1341—1347).
* Война за бретонское наследство (1341—1364).
* Шведский крестовый поход (1348—1349; Шведско-новгородские войны).
1370-с

**1370-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Тимуридтар судаарыстыбалара (1370 — XVI үйэ саҕаланыыта). Кара-Коюнлу (1375—1468; Ак-Коюнлу).
* Русь Волга Булгариятыгар бохуота (1376).
* Вожа өрүскэ кыргыһыы (1378; Дмитрий Донской).
1380-с

**1380-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Куликово кыргыһыыта (1380; Дмитрий Донской; Мамаай).
1390-с

**1390-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр
* Война за галицко-волынское наследство (1340—1392).
* Тимур Тохтамыштыын сэриитэ (1380-с сс. бүтүүлэрэ — 1390-с сс. саҕаланыылара; Кондурча өрүскэ кыргыһыы; Терек өрүскэ кыргыһыы). Ойрат ханствота (1399—1635). Тамерлан Ииндийэҕэ бохуота.
* Кэриэйэҕэ Чосон династия саҕаланыыта (1392—1897).
1302

**1302** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Данте Алигьерини сууттаабыттар уонна Флоренцияттан үүрбүттэр.
* От ыйын 11 — Фламандия үлэһит дьонун хомуур сэриитэ Франция аармыйатын кыайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1303

**1303** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 24 — Шотландия тутулуга суох буолуутун иһин бастакы сэриитигэр Рослин аттынааҕы кыргыһыыга англичааннар хотторбуттар.
* Муус устар 20 — Рим «La Sapienza» үнүбэрситиэтин Бонифаций VIII паапа олохтообут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1350-с

**1350-с** сыллар.

## Сүрүн түбэлтэлэр

* Үйэлээх сэрии. Битва при Пуатье (1356). Жакерия (1358).
* Көмүс булла Рим импиэрийэтигэр тахсыбыт  (1356).
* Ганза сойууһа олохтоммут (1356).
1360-с

**1360-с** сыллар.

## Түбэлтэлэр
* Кыһыл баайыылаахтар өрө туруулара (1351—1368). Юань династия бүтүүтэ,  Мин династия саҕаланыыта (1368).
1304

**1304** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 25 — Ибн Баттута — аатырбыт арааб айанньыта уонна атыыһыта. Оччотооҕу биллэр дойдулары үксүн кэрийбитэ, ол туһунан сүрдээх суолталаах суруйуулары хаалларбыта. Кырыымҥа, Хапхааска, Алтан Ордуу баһылыгын Узбек олорор сиригэр (аныгы Пятигорскай аттыгар) уонна Волга кытылыгар Алтан Ордуу киин куоратыгар Сарай Беркеҕэ (билигин Волгоград уобалаһын сирэ) сылдьыталаабыта. Түүр уонна моҕуол дьахталлара көҥүл майгылаахтарын сөҕөн суруйбута.

## Өлбүттэр
1305

**1305** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 5 ааҥыл саллааттара Шотландия бастаанньаһыттарын баһылыгын Уильям Уоллеһы туппуттар.
* 1305—1306 — Чехия хоруола Вацлав III.
* 1305—1314 — Папа Климент V (1260—1314), француз.
* Михаил IX бирикээһинэн алааннар Рожер де Флору өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1307

**1307** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 13 — Франция хоруола Кэрэ Филипп (Филипп IV) тамплиердар уордьаннарыгар киирэр рыцардары хаайбыт.

* Бэс ыйын 21 — Күлүк-хаан () (1281-1311) монгуоллар импиэрийэлэрин 7-с хаҕана буолбут. Кини Хубулай сиэнин Дармабала улахан уола этэ. Төһө да улуу хаан аатын сүктэр, дьиҥнээхтии импиэрийэ илин өттүн (сүнньүнэн Кытайы) эрэ салайбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1308

**1308** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 28 — Японияҕа бөрүстүөлгэ Ханадзоно олорбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1312

**1312** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 22 — Франция хоруола Филипп IV Кэрэ ирдэбилинэн Климент V паапа Тамплиердар уордьаннарын уураппыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1317

**1317** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 22 — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1320

**1320** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 20 — Владислав I Локетек Польша хоруола буолбут, дойдуну Тевтон уордьанын утары түмпүт киһиннэн биллэр.

## Төрөөбүттэр
* Ыам ыйын 25 — Тогон Темур (Ухагату Хаан), Кытайга олорбут монгуол 15-с импэрээтэрэ (1370 өлб.).

## Өлбүттэр
1321

**1321** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Балаҕан ыйын 13 — Данте Алигиери — Орто үйэлэрдээҕи Флоренция поэта, литературнай италия тылын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
1323

**1323** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 12 — Нотеборг сөбүлэҥэ Швеция уонна Новгород өрөспүүбүлүкэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит, икки ыаллыы дойду ыккардыгар кирбиини чопчулуур бастакы сөбүлэҥ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1326

**1326** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 3 — Новгород өрөспүүбүлүкэтэ Норвегиялыын сөбүлэҥ түһэрсэн, хоту Финнмарк диэн сир олохтоох омуктара (саамнар) түһээни кимиэхэ төлүөхтээхтэрин быһаарбыттар. Бу дуогабар 10 сылга түһэрсиллибитэ эрээри, усторуктар суруйалларынан, XIX үйэҕэ диэри сүнньүнэн тутуһуллубута. Бу сирдэр билигин Норвегияҕа, Финляндияҕа уонна Арассыыйа Мурманскай уобалаһыгар киирэллэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1329

**1329** сыл.

## Туох буолбута
* Атырдьах ыйын 9 — Папа Иоанн XXII Квилон диэн Ииндийэҕэ бастакы католическэй епархияны олохтообут. Бу Васко да Гама Ииндийэҕэ диэри байҕалынан суол булуон быдан иннинээҕи түгэн.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1325

**1325** сыл.

## Туох буолбута
* Иван Калита́ Москуба Улуу кинээһэ буолбут.
* Юрий Московский кинээһи Ордааҕа Дмитрий Уордаах Харах (Грозные Очи) өлөрбүт.

* Тохсунньу 7 — Альфонсо IV Португалия хоруола буолбут.
* Кулун тутар 18 — Теночтитлан олохтоммут, кэлин ацтектар импиэрийэлэрин киин куората буолбута.

* Бэс ыйын 13 — Магриб айанньыта Ибн Баттута бэйэтин отут сыллаах айанын саҕалаабыт, Танжерга баар дьиэтиттэн арахсан Меккаҕа аттаммыыт.  Бу айаныгар кини Хотугу Африканы, Ближнэй Востогу, Илиҥҥи Африканы, Киин Азияны, Соҕуруу Азияны, Соҕуруулуу-Илин Азияны, Кытайы, Пиреней тумул арыытын уонна Арҕаа Африканы кэрийбитэ. Айанын бүтүүтүн саҕана «Рихла» диэн аатынан биллэр кинигэтин суруйбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1333

**1333** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 13 — Кёнигсберг (билигин Калининград) кафедралаах собуорун туһунан бастакы ахтыы.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1336

**1336** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 25 — Пиленай куорат түөрт тыһыынча көмүскээччитэ куораттырын уоттаабыттар уонна тевтоннарга билиэн түбэһимээри бэйэлэрин өлөрүммүттэр. Бу түгэн Литва утары туруутугар улахан суолтаны ылбыта, хойут да элбэх уус-уран айымньыга төрүт буолбута.

## Төрөөбүттэр
* Муус устар 9 — билигин Шахрисабз диэн ааттанар куоракка аатырбыт сэрииһит Тамерлан (чаҕатайдыы Тимуур, تیمور, Temür‎ — «тимир») төрөөбүт.

* Иннокентий VII (Риим паапата).

## Өлбүттэр