Омуннуруу

Омуннуруу диэн өй-санаа улаханнык аһара барыыта буолар. Холкутук да хамсанан оҥоруохха сөбүн күүркэтэн, аһара улаатыннаран, түргэтэтэн, тиэтэтэн куһаҕаҥҥа тириэрдэн кэбиһии ааттанар. Омуннурбут киһи аһара түргэнник хамсанара киирэриттэн сыыһа-халты туттунара элбиир. Киһи өйө-санаата тулуурдаах, туруктаах буолуута омуннурууну аҕыйатар уонна намыратар.

Омуннурбут оҕо хараҕын дьэргэччи, тиэрэ көрөр, өйө көтөр, тугу оҥорорун билбэт турукка киирэр, мээлэ ыстаҥалыан, сыыһа-халты хамсаныан сөп. Сахалар убаҕас мэйии дьалкыйар диэн этиилэрэ манна кэлэн табата быһаарыллар. Олохсубут үчүгэй үгэстэрэ аҕыйаҕыттан мэйиини убаҕас диэн этэллэрэ сыыһа-халты туттунуу элбииринэн дакаастанар. Өй-санаа туруга, тулуура үчүгэй үгэстэр элбэхтик иҥэрилиннэхтэринэ үөскээн улаатарыттан мэйии хойдоро быһаарыллара чахчы буолан тахсар.

Кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр аһара киһиргэтиллэн, өрө тутуллан үөрэтиллибит оҕо омуннурара элбэх буолар. Омуннаах оҕо сыыһа-халты туттунара элбэҕин туһунан суруйааччылар элбэхтик суруйаллар. Омуннуруу, аһара түргэнник хамсаныы өй баайылларын үөскэтэн үгүстүк сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп.

Былыргы кэмнэргэ ойуун кыырарыгар эрчимнээхтик биир тэҥник хамсанан уонна дүҥүрүн улаханнык тыаһатан өй-санаа уларыйар кэмигэр киириини ситиһэрэ. Түргэнник хамсанарыттан өйө баайыллан ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэн инникини билиини ситиһэрэ.

Итииттэн ыгыллыбыт киһи сөрүүкүү, сөтүөлүү охсоору омуннуран, өйө баайыллан муҥунан сүүрэн киирэн биэрэктэн ууга ыстана охсон кэбиһэрэ сэрэҕэ суох буолуу аһара улааппытын көрдөрөр. Уу түгэҕэр түһэн араас кытаанахха охсуллуохха сөбө аһара омуннуруу табыллыбатын, куһаҕан быһыыга кубулуйарын биллэрэр.

Киһи омуннуран иһэр майгынын сахалар мэйиитэ убаҕаһыттан дьалкыйан ыларынан быһаараллар. Киһилии өй-санаа, үчүгэй быһыы-лары оҥорор үгэстэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэриллэн тулуура улааппатаҕына омуннуран иһэр майгыланыан сөп. 

Киһи бэйэтин хаһан баҕарар “үчүгэй” курдук сананара улаатан хаалар. Атын дьон киһи туһунан көрүүлэрэ-билиилэрэ бэйэтин санаа-тынааҕар быдан атын буолара элбээн тахсар. “Омун-төлөн киһи” диэн эттэхтэринэ, бу киһиттэн сэрэнии хайаан да ирдэнэр, кыраттан сыл-танан туохха эмэ сыыһа туттан кэбиһиэн сөбө быһаарыллар.

“Киһи сырыттаҕына сылдьар” диэн этии киһи буолан сылдьыы эмиэ кэмнээҕин-кэрдиилээҕин биллэрэр, киһи буолуу сүтэн, симэлийэн хаалыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэтэр. Сахалар киһини күҥҥэ “Түөрт уон түөрт оһол” кэтэһэр диэн этэллэр. Киһи оҥорор быһыыларыгар аһара барыылары оҥороруттан, сыыһа-халты туттунарыттан элбэх оһол үөскээн тахсарыттэн, бу этии табата быһаарыллар. 

Оҕо улаатан иһэн киһи буолуу үөрэҕин үчүгэй киһини үтүктэн, тугу барытын кини оҥорорун курдук оҥорууну ситистэҕинэ, үчүгэй үгэстэр үөскээтэхтэринэ, тулуура, туттунар күүһэ улааттаҕына өй-санаа хамсааһыннарын, долгуйууларын, дьалкыйыыларын тулуйар, быстах өрө күүрүүтүгэр киирэн биэрбэт кыахтанар. 

Көрсүө, сэмэй майгылаах, тулуурдара улахан сахалар омуннуран, хамсанара түргэтээн иһэр киһини аанньа ахтыбаттар, туораталлар, сэрэнэ сатыыллар. “Эмиэ таһынан баран эрэр” диэн сыыһа-халты туттунара киирэн эрэрин тохтотон киһи быһыытыгар киллэрэллэр.

Хотуурун таптайан, сытыылаан баран от охсооччу хотуура хоторо чэпчэкититтэн омуннуран охсо сылдьан хаппыт талах төрдө баарын көрбөккө хотуурун биитин тоҕо охсубута, ханнык да үлэҕэ омуннуруу үчүгэйгэ тириэрдибэтин сыыһа туттубут киһиэхэ биллэрэр. 

Үрэххэ атынан от оҕустара сылдьан эбиэт кэмигэр бу сирбитин киэһэ эрдэ бүтэрдэхпитинэ дьиэбитигэр тахса сылдьыахпыт диэн кэпсэттилэр. Үлэтин өссө эрдэ бүтэрээри уол тиэтэйэн арыычча түргэнник охсор массыынатын эргитээри дулҕаларга кыбыттаран көлүөһэтин сүнньүн хайа тартаран кэбиспитэ үлэни уһаппыта. Хаһан саппаас чаас булан аҕалан массыынатын оҥостуор диэри хата киэһэ буолбута. Эрдэлиэхтээҕэр хойутаан бүппүттэрэ.

Омуннуруу куһаҕанын массыына ыытартан булуу өссө табыллар. Омуннаах соҕус уол кыахтаах массыынанан аһара түргэнник айан-наатаҕына эрэ сатанар курдуга чахчы. Бииртэн биир массыынаны ситэн обгуоннаан, куотан иһии омуннурууну, киһиргээһини ордук улаатыннарара сыыһа туттууну үөскэтэн абаарыйаҕа тириэрдиэн сөп. 

Арыгы дьайыыта өйү-санааны көҥүлүнэн ыытар, араас туормастарын араарар, ол иһин арыгы иһиититтэн омуннуруу өссө улаатар, аһара барар кыахтанар. Омуннаах киһи арыгыны аһара испэккэ кыһанара киһи быһыытын тутуһарыгар туһалыа этэ.

Киһи, киһибин диэн бэйэтин билинэ сылдьара, көрсүө, сэмэй майгылааҕа омуннурууга киирэн биэрбэккэ, сыыһа-халты туттунууну оҥорботун үөскэтэрин сахалар туһаналлар.

Омуннуруу диэн эт-сиин хамсаныан баҕатын өй-санаа аһара күөртээһинэ, күүркэтиитэ өй баайылларын үөскэтэн киһини сыыһа-халты, аһара туттунарга тириэрдиэн сөп. (1,63).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.