open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пор-бажын

альт=Пор-бажын кириэппэс билиҥҥи туруга|мини
Пор-бажын (тув. *Пор-Бажың*, «туой дьиэ») — Тываҕа (Арассыыйа), Тере-Холь күөлгэ баар былыргы уйгур кириэппэһин урусхаллара.

Кириэппэһи 777 сыллаахха  туппуттара чопчу биллибитэ. Ис таһа көнө 4 муннуктаах, лоп-курдук былааннаммыт, онно ортотугар киин тутуулаах уонна кириэппэс ис тулатынан араас кыра тутуулардаах эбит. Илин эркин ортотугар башнялардаах киирэр бүтэй ааннаах. Кириэппэс арҕааттан илин устата 211 м, хотуттан соҕуруу 158 м усталаах, уопсай иэнэ 3,3 гектар, истиэнэтин үрдүгэ 9,5 м тиийэ үрдүктэх. Кириэппэһи уйгурдар манихей итэҕэлгэ көһөр кэмнэригэр туппуттар. Интэн сылыктаатахха кириэппэс итэҕэл дьиэтэ буолуон сөп. 779 сыллаахха антиманихейскай переворот буолбут, ол кэннэ кириэппэс умнууга хаалбыт. Атын сабаҕалааһынынан кириэппэс буддистар храмнара, эбэтэр ыраахтааҕы көмүллэр сирэ буолуон сөп курдуктар.

Кириэппэс урусхалларын 1891 Минусинскай түмэл үлэһитэ Д.А. Клеменц булбут. 1957-1963 Севьян Вайнштейн салайыылаах РАН Этнология уонна антропология институт экспедицията хаһыылары оҥорбут. 1995 сыллаахха Арассыыйа салайааччытын 176 ыйааҕынан федеральнай суолталаах «Древнеуйгурская крепость „Порбажин“, VIII—IX вв. н. э.» памятник диэн ааттаммыт. 

2004 сыллаахха Тыва правительствота 2005-2010 сылларга культура сайдыытын программата ылыллыбыта, онно «Пор-Бажын» парк оҥоһуллуута киирбит.

2007 Бэс ыйын 1 күнүттэн МЧС салаайыылах Порт-бажынҥа археология экспедицията үлэлиир. Экспедиция үлэтигэр МЧС уонна археологтартан ураты өссө дойду араас университеттарын студеннара үлэлииллэр. Ити сыл атырдьах ыйын 13 кириэппэскэ Владимир Путин уонна Монако кинээһэ принц 2 Альбер ыалдьыттаабыттар.
альт=Владимир Путин уонна 2 Альбер, 2007 с, атырдьах ыйа|мини

## Тиһиктэр
Аскиз (сэлиэнньэ)

**Аски́з** () — сэлиэнньэ, Хакаас өрөспүүбүлүкэтин  Аскиз оройуонун административнай киинэ Аскиз нэһилиэктээҕи сэбиэтин киин. Өрөспүүбүлүкэ биир саамай кырдьаҕас нэһилиэнньэлээх пууна, хакаастар түөлбэлээн олорор сирдэрэ.  

## Сэлиэнньэ аата
Аскиз нэһилиэнньэлээх пуун Аскиз диэн Абакан өрүс хаҥас салаатын аатынан ааттамы сэлиэнньэ, гидроним буолар. 

## Турар сир
Аскил сэлиэнньэтэ Абакан куораттан соҕуруулуу арҕаа диэки бардахха, 95К - 002 Абакан — Ак Довурак (Тыва) айан суолун 93 килэмиэтиригэр, баар. Бу сэлиэнньэттэн Аскиз — Вершина Тёи диэн киэҥ айан суола саҕалар. Суол кэлин, ситэри тутулуннаҕына, Хакасияны Кемерово уобалаһын кытта холбуоктаах. Сэлиэнньэни эргийэ барар суол оҥоһуллубута. 

Чертыковская уонна Аскиз диэн саамай чугас сытар тимир суол ыстаансыйаларыгар диэри: 0,5 уонна 7 км буолаллар. Олортон саамай чугас сытааччыта Раздольная тимир суол ыстаансыйата буолар. Онно Абакан — Бискамжа түргэн сырыылаах электро пуойас тохтоон ааһар.

## Устуоруйат
Аскиз — Хакасиия биир саамай былыргы уонна дириҥ силистээ мутуктаах, устуоруйалаах сэлиэнньэтэ буолар. Манна өссө 1771 сыллаахха биир бастакынан Аскиз үрэх төрдүгэр мас таҥара дьиэтэ оҥоһуллубута.

Нэһилиэнньэлээх пуун сыыйа баайа улаатан испитэ уонна кэлин тиһэҕэр, 1858 сыллаахха, Саҕайдааҕы истиэп дууматын киинэ буола кубулуйбута. 1858 сылааҕы ааҕынан, ол кииҥҥэ 40 ыал олбуора баара, нэҥилиэнньэтин ахсаана 221 киһи этэ. 

## Нэһилиэнньэтэ
Хаһаайыстыбатын ахсаана: 2514. Нэһилиэнньэтэ 7 127 человек (01.01.2004).

; Омугунан састааюа

Хакаастар (66 %), нууччалар (33 %), ниэмэстэр, украиннар, татаардар уо.д.а. 

## Өссө көр

* Аскизская инородная управа
* Аскиз
* Хакасия

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* http://www.khakasia-travel.ru/node/354 
* Аскиз (село) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Страница Аскизского краеведческого музея им. Н. Ф. Катанова
Алев Алатлы

**Алев Алатлы** (төр. 1944, Менемен) — турок экономиһа, Турция XX үйэтээҕи бөлүһүөгэ, колумнист уонна суруйааччы.

## Олоҕун кэпсээнэ
1944 сыллаахха Менемен куоракка офицер дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аҕата посольствоҕа байыаннай атташе буолан, оҕо сааһа Японияҕа ааспыт. Японияҕа эмиэрикэ оскуолатын бүтэрбит, ол кэннэ кини дьиэ кэргэнэ Турцияҕа төннөн, онно олохсуйбуттар. Кини 1963 сыллаахха Ближневосточнай технический университеты бакалавр истиэпэннээх түмүктээбит.

Университет кэннэ Алев үөрэнэ сылдьан билсибит киприот-турок Альпер Орхон диэн киһиэхэ кэргэн тахсар. Онтон сотору буолаат, кэргэнинээн иккиэн Фулбрайт уонна Форд фондатын стипендиятын ыланнар, үөрэхтэрин АХШ сиригэр салгыыр кыахтаналлар. Манна тирэҕирэн, Алев искусство магистра аатын Вандербильт университетыгар көмүскүүр.

Кэлин философияны эмиэ анаан үөрэппит. АХШ Нью-Гэмпшир штатыгар Дартмут колледжыгар үөрэнэ сылдьыбыт. Кини докторскай диссертацията философия уонна итэҕэл историятыгар анаммыт.

1974 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлбит. Стамбул университетыгар преподаватель быһыытынан уонна государственнай былааннааһын тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлээбит.

Беркли Калифорнийскай университетын психолингвистичесай бырайыагар кыттан, турок оҕолоро тылы хайдах үөрэтэллэрин чинчийбит. «Cumhuriyet» хаһыаты кытары «Bizim İngilizce» сурунал күн сирин көрөрүгэр көмөлөспүт.

## Айар үлэтэ
1982 сыллаахтан анаан-минээн айымньы, кинигэ суруйуутунан дьарыктанар. Алев бастакы кинигэтэ «Aydın Despotizmi…» (Өй деспотизма) философскай чинчийии.

Иккис кинигэтэ 1985 сыллаахха күн сирин көрөр. «Yaseminler Tüter mi Hala?» диэн уус-уран арамаан. Бу айымньыга дьиҥнээхтии буола сылдьыбыт түгэннэр грек киприоткатын олоҕуттан киирбиттэр. Кини кипр православнай Апостол Андрей манастыырыгар сүрэхтэммит. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыт, бастакы кэргэнэ мусульман-турок, иккиһэ — православнай итэҕэллээх грек киһитэ. Кини биэс оҕотун тулаайах хаалларан 32 сааһыгар өлбүт.

Онтон салгыы Алев эмиэрикэ литературоведа Эдвард Саид «Освещение ислама», «Палестинский вопрос» үлэлэин тылбаастаабыт. Бу тылбаас иһин кини Ясир Арафат илиититтэн мэтээл тутар.

1987 сыллаахха «İşkenceci» арамаанын суруйан бүтэрэр. Бу арамаан түөрт кэлин суруллубут арамааннарга киирии курдук буолбута, «Viva la Muerte! — Yaşasın Ölüm!» (1992), «Nuke Türkiye!» (Nuke Turkey (1993), «Valla, Kurda Yedirdin Beni!» (1993) уонна «O.K. Musti! Türkiye Tamamdır» (1994).

1995 сыллаахха Алев «Kadere Karşı Koy A.Ş.» арамаана бэчээттэнэр.

1999 сыллаахха «Eylül 98» (балаҕан ыйа 1998) бастакы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэнэр.

Кэлин «Kabus» (Кошмар, 1999) уонна «Rüya» (Ыра, 2000) арамааннары суруйар уонна холбоон «Кот Шрёдингера» диэн аатынан бэчээттэтэр.

2002 сыллаахтан «Zaman» хаһыакка тустаах колонканы үлэлэтэр. 2003 сыллаахха хаһыакка суруйбут ыстатыйалара «Şimdi Değilse, Ne zaman?» (Билигин буолбатаҕына хаһан?) диэн ааттанан туспа кинигэнэн бэчээттэнэллэр. 2008 сыл олунньу ыйыгар тюрбан кэтэр дьахталлар туһунан суруйуутун хаһыат сүрүн эрэдээктэрэ бэчээккэ ыыппатаҕа биллэр, онно сүрүн төрүөтүнэн «ааҕааччы манныкка бэлэмэ суох» диэн быһаарыллар.

## Примечания
Аскиз оройуона

**Аски́зский райо́н** () — Арассыыйа Федерациятын Хакаас өрөспүүбүлүкэтин састаабыгар киирэр административнай территоряльнай биирдэм, муниципальнай тэриллии (муниципальнай оройуон).

Административнай киинэ — Аскиз сэлиэнньэтэ.

## Географията
Хакаас Минусинскай намтал соҕуруулуу илин өттүгэр сытар. Хакасия Бейскам, Усть-Абаканскай, Таштыпскайоройуоннарын уонна Кемерово уобалаһын кытта быысаһар, кыраныыссалаһар.

Оройуон сирин уотун иэнэ  8201,14 км² тэҥнэһэр. Оройуон буор хайалартаах, үрдүк сирдэрдээх сыһыы сиргэ турар. Рельевин, сирин уотун уратытынан айылҕа икки зонатыгар киирсэр: Хакаас Минусинскай намтал уонна Кузнецкайдааҕы Алатау. Истиэптээх өттө Приабаканскай истиэп хочо уонна Приабаканскай намтал истиэр түөлбэтэ диэҥҥэ киирэр. 

Оройуон Абакан өрүс быһа охсон ааһар. Кини кыраныыссата онон быһыллар. Абакан өрүс -- улахан өрүс, уута элбэх, сүүрүгэ т;ргэн. Оройуон сирин уотун иһинэн барыта холбоон  39  улахан кыра үрэхтэр үрүйэлэр усталлар. Олор уопсай уһуннара 1124 км тэҥнэһэр. Аскиз үрэх олортон саамай улаханнара. Устата 124 км буолар.

## Устуоруйата
Аскиз оройуона 1924 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Аскизтааҕы уонна Усть Есинскайдааҕы буоластар сарбыллыбыттарын, суог гыныллыбыттарын уонна холбоспуттарын түмүгэр тэриллибитэ. Кини састаабыгар 10 сэлиэнньэтээҕи сэбиэт киирбитэ.

## Нэһилиэнньэтэ
2019 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Аскиз оройуонугар барыта 36 589 киһи олорор. 

## Административнай арахсыыта
Аскиз оройуона административнай территориадьнай биирдэм быһыытынан 3 куораттыы тииптээх бөһүөлэктээн уонна 11 сэлиэнньэ сэбиэттээх..

Эми оннук ааттаах муниципальнай оройуон иһигэр 14 мунициапальнай тэриллии киирэр.:

### Нэһилиэнньэлээх пууннара
Аскиз оройуонугар барыта холбоон 64 нэүилиэнньэлээх пуун баар.

## Бэлиэтээһиннэр

## Өссө көр

* Хакасия 
* Аскиз (сэлиэнньэ)
* Аскиз

## Сигэлэр

* Официальный сайт района
Эсмер Эннис

**Э́ннис Эсме́р** (, , 1978 сыллаахха ахсынньы 29 күнүгэр төрөөбүт, Турция, Анкара куорат) — Турцияттан төрүттээх Канада артыыһа уонна киинэ сынаарыйын суруйааччыта.

## Эрдэтээҥҥи олоҕо
Эсмер Эннис 1978 сыллаахха Турция өрөспүүбүлүкэтин Анкара куоратыгар күн сирин көрбүт. Үс сааһы туолан баран дьонун сэргэтин кытта Канада Торонто куоратыгар көһөн барбыт. Кини Эрл Хейг изящнай ускуутубаны үөрэтэр орто окуолатыгар анал бырагырааманан үөрэммит уонна ону таһынан Йорк университетыгар -- үрдүкү оскуолатыгар тыйаатыр уонна акртыыс маастарыстыбатын куурустарыгар үөрэммиэ. Үөрэхтэрин иккиэннэрин ситиһиилээхтик бүтэрбит.

## Айар тутар суола
Эсмер Эннис 2003 сыллаахха Канада Торонто куоратыгар баар Toronto 1 диэн ааттаах теле ханаалга көстөр "Торонтон шоу" диэн быстах кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт биэриигэ киирэн үлэлээбитэ уонна ол кэмнтэн көрөөччү киэҥ араҥатыгар биллэн көстөр буолан киирэн барбыта. Ону таһынан, Эсмер Эннис тэлэбиисэпнэ көстөр элбэх сиэрийэлэрдээх араас киинэлэргэ кэккэ оруоллары оонньуурал. Олор ортолоругар маннык киинэлэр бааллар: «Читающий мысли», «Тайные операции», «Расследования Мёрдока», «Дерзкий Лос-Анджелес», «Слепая зона» уонна «Красные дубы»; итини сэргэ Эсмер Эннис «Молодёжная лихорадка» диэн Канадаҕа эмиэ биир биллэр киинэҕэ артыыс быһыытынан оонньообута.

## Фильмографията

## Бэлиэтээһиннэр
Туба Бюйюкюстюн

thumb|Туба Бюйюкюстюн
**Хатиджé Туба́ Бюйюкюстю́н** (; 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт, Стамбул, Турция) — турок омук тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, биллиилээх моделаь.

## Олоҕо
Туба Бюйюкюстюн 1982 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр Турция Стамбул куоратыгар күн сирин көрбүтэ. «Doğus» үрүдүкү оскуолатын бүтэрбитэ уонна ол кэннэ Мимара Синан аатынан ойуулуур дьүһүннүүр ускуустубалар университиеттарын көстүүм уонна декорация худуоһунньуга идэлээх бүтэрбитэ.

## Карьерата
Туба университетка үөрэнэр сылларыгар «Pantene», «Maximum Cart», «Kremini», «Molped» диэбит курдук биллэр ааттаах суоллаах, аан додй бренэ буолбут хампаанньалар рекламаларыгар уһуллан саҕалаабыта. Өтөр кинини Томрис Гиритлиоглу диэн биллиилээх режиссер хамаандата таба көрбүтэ. Туба аан бастаан «Султан Макамы» диэн киинэ сэрийээлигэр уһуллубута. Ол кэнниттэн «Çemberimde Gül Oya» сэрийээлгэ, «Гюлизар», «Отец и сын» диэн биллэр киинэлэргэ артыыс быһыытынан оонньообута. Тубы сулустаах чааһа 2005 сыллаахха «Под сенью лип» диэн сэрийээлтэн саҕаламмыта. Кини онно Бюлент Иналому кытта сүрүн оруоллары оонньообуттара. Ити кэннэ «Аси» диэн 2007—2009 сылларга тэлэбиидэнньэгэ тахсыбыт киинэ сэрийээлигэр кыттыбат. Онно Туба эмиэ сүрүн оруолу оонньообута. Кини партнера биллиилээх артыыс Мурат Йылдырым буолбута.

21.05.2014 сыллаахха Туба Турцияҕа ЮНИСЕФ үтүө санаа амарах дьулуур Национальнай посола буолбута. 2015 сыл от ыйыгар «Воспоминания ветра» кылга, тэттик экрчиктээх киинэҕэ уһуллубута. 

Туба Бюйюкюстюн күн бүгүҥҥэ диэри араас киинэлэргэ, киинэ сэрийээллэригэр, тэлэбиидэнньэҕэ араас оруолларга уһуллар. 

## Тус олоҕо
Туба 2005 сыллаахха «Под сенью лип» сэрийээлгэ уһуллубут Бюлент Иналы кытта билсэн сылдьыбыта, ол гынан баран кинилэр 2007 сыллаахха арахсыбыттара. Ол кэннэ «Аси» киинэҕэ уһулла сылдьан Сами Сайданныын билсэн саҕалаабыта уонна 2010 сыллаахха арахсыбата. 2011 сыллаахха Туба Париж куоракка Онур Сайлак артыыска ойох тахсыбыта. Кэргэнниилэр игирэ оҕолордоохтор. Ол эрээри 2017 сыллаахха арахсыбыттара.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Личный сайт Тубы Бююкюстюн
* Официальный сайт актрисы http://tubabuyukustun.com.tr/
Йенер Ханде

**Ханде Йенер** (; 1973 сыллаахха тохсунньу 12 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция, Стамбул куорат) — турок биллэр ырыаһыта уонна ырыа айааччыта. Кини турок эстрадатыгар поп-муусука жанрыгар ураты уонна сонун истиили киллэрбитэ. Ол түмүгэр олус түргэнник Турция эстрадатын биллиилээх артыыһа буолбута. 

## Айар үлэтэ
Ханде Йенер айар үлэтэ Сезен Аксу диэн турок биллилээх артыыһын уонна продюсерын кытта 1992 сыллаахха  маҕаһыыҥҥа билсиһииттэн саҕаламмыта. Оччолорго Ханде Йенер ол маҕаһыыҥҥа атыыһыттыыр эбит. Сотору буолан баран Сезен Аксу кинини бэйэтин хамандаатыгар уонна бөлөҕөр бэк-воколист быһыытынан ыҥырбыт. Ону таһынан, Ханде киниэхэ көмөлөһөөччүнэн үлэлээбит.
Ханде «Senden ibaret» (Барыта эн тускунан) диэн аан бастакы альбомун 2000 сыллаахха таһаарбыт. 2001 с. «Sen Yoluna Ben Yoluma» диэн иккис альбома тахсыбыт. 2004 сыллаахха «Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor» диэн ааттаах үһүс альбомун таһаарбыт. Ол альбомҥа алта бастыҥ, хит буолбут ырыалара киирбиттэр. Альбом тахсыбытын кэннэ Хандены араас омук дьоно кыралаан билэр буолан барбыттара. 2006 сыллаахха Ханде Йенер имиджин уларытарга сананан, евро-поп хайысхатынан уһуллубут Apayri» (Букатын атын) диэн өссө альбому таһаарбыта. 

## Дискографията

* *Senden İbaret* (2000)
* *Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
* *Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
* *Apayrı* (2006)
* *Nasıl Delirdim?* (2007)
* *Hipnoz* (2008)
* *Hayrola?* (2009)
* *Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
* *Teşekkürler* (2011)
* *Kraliçe* (2012)
* *Mükemmel* (2014)
* *Hepsi Hit* (2016)

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Официальный сайт
Четин Алтан

**Четин Алтан** (; 22.06.1927 — 22.10.2015) — турок суруйааччыта, суруналыыс уонна бэлиитик.

## Олоҕун кэпсээнэ
Аҕата Халит адвокат үөрэхтээх. Ийэтэ Нурхаят крым төрүттээх. Сэттэ сааһыгар диэри Алтан диэн ааттаах эбит. 1934 сыллаахха Турцияҕа араспаанньа туһунан сокуон тахсыбыт, онон урукку өттүгэр арспаанньата суох аймах уонна ыал ааспаанньалаах буоларга күһэллибит. Четин Алтан дьоно Алтан диэн буолбуттар, онон уол аата мантан ыла Четин диэн буолбут.

Аҕыс саастааҕар Галатасарайскай лицейгэ үөрэнэ киирбит, ол эрэн кэлин бэйэтэ этэринэн ити кэмҥэ олус соҕотохсуйар эбит. Ол кэннэ Анкара университетыгар юридическай факультеты бүтэрбит. Университет кэннэ айар үлэнэн анаан дьарыктанар буолбут. Суруйааччы кэлин бэйэтэ ахтарынан, соҕотохсуйууттан куотаары суруйааччы суолун талбыт эбит.

Поэмалара уонна кэпсээннэрэ «Çınaraltı», «Varlık», «İstanbul», «Kaynak» таһаарыыларга киирбиттэр. Бастакы кинигэтэ «Üçüncü Mevki» 1946 сыллаахха күн сирин көрбүт. Суруналыыс быһыытынан «Halkçı», «Tan», «Akşam», «Milliyet», «Yeni Ortam», «Hürriyet», «Güneş» уонна «Çarşaf» хаһыаттарга анал колонкалары салайан үлэлэппит.

1959 сыллаахха Абди Ипекчи көрдөһүүтүнэн «Milliyet» хаһыакка анал колонканы салайбыт.

Турцияҕа 1960 сыллаахха буолбут быһыы-майгы кэннэ, бэлиитикэнэн дьарыктанар буолбут. 1965 сыллаахха Турция үлэһит партиятыттан Улуу национальнай мунньах чилиэнинэн талыллыбыт.

Кыһыл тылынан бэркэ биллэр эбит. Суруйар ыстатыйаларын иһин 300-тэн тахса төгүл суукка үҥсүү түһэрбиттэр, үс төгүл тутуллубут уонна икки төгүл хаайыыга олоро сылдьыбыт. Сулейман Демирель сиэрдээх Партиятын депутаттара оннооҕор кырбаан тураллар эбит.

2015 сыл балаҕан ыйыгар доруобуйата эмискэ мөлтөөн балыыһаҕа киирбит. Четин Алтан 2015 сыл алтынньы 22 күнүгэр өлбүт.

### Тус олоҕо
Бастакы кэргэнэ Кериме, Ирактан төрүттээх эбит. Кериметтэн үс оҕолоох: Алтан Ахмет (1950), Алтан Мехмет (1953) уонна Зейнеп (1991 сыллаахха өлбүт).

1969 сыллаахха Четин Алтан иккиһин кэргэннэммит. Солмаз Камуран киниэхэ редактор буолбут. Четин Алтан өлүөн иннинэ арахсыбыттар.

## Айар үлэтэ
Бэйэтин үлэлэригэр Турция ол кэминээҕи социальнай-политическай туругун туһунан сытыытык суруйар эбит. Кини үгүс айымньылара бэйэтин олоҕун кытта ыкса ситимнээхтэр.

Кини хас да айымньыта француз тылыгар тылбаастаммыт.

## Примечания
Айдын Эмре

**Эмре Айдын** (; 1981 сыллаахха олунньу 2 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ Ыспарта куората) — турок омугун, Турция өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх рок мусукаана, ырыаһыта, Турция эстрадатын сулуһа, MTV Europe Music Awards аан дойду бастыҥ ырыаһыттарыгар туттарыллар "Европа Фаворита" биир бастыҥ наҕараадатын хаһаайына, 2008 сыл түмүгүнэн.

## Олоҕо уонна айар үлэтэ
**Эмре Айдын** 1981 сыллаахха Турция Ыспарта диэн ааттаах дьоҕус куоратыгар күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүтүн кэннэ сотору буолан баран дьиэ кэргэнэ, ааҕата уонна ийэтэ, куруортарынан аатырар Анталья куоракка көһөн барбыта. Эмер Айдын идэтинэн экэнэмиис. Кини Измир куоракка  Балаҕан ыйын 9 күнүн аатынан университекка экэниэмикэ факультетыгар үөрэммитэ. 

Эмре Айдын 2002 сылаахха «*6. Cadde*» («Алтыс уулусса, Шестая улица») ырыа бөлөҕүн састаабар киирсэн, Siemens Mobile аан дойдуга биллэр улахан электрониканы оҥорор хампаанньа тэрийбит «Sing Your Song» норуоттар икки ардыларынааҕы куонкуруска кыттыбыта . Кинилэр ыллаабыт «Dönersen» диэн ааттаах ырыалара куонкурус түмүгүнэн иккис миэстэ буолбута. 2003 сыллаахха «*6. Cadde*» бөлөх бэйэтин ырыаларыттан таҥыллыбыт альбомун оҥорон таһаарбыта. Ол гынан баран, ити бэлиэ түгэн кэнниттэн бөлөх артыыстара арахсыбыттара. 

Бөлөх арахсыбытын кэннэ 2006 сыллаахха Эмре Айдын  «*Afili Yalnızlık*» («Хвастливое одиночество») диэн ааттаах тус ырыаларын альбомун таһаартарбыта. 

Эмре Айдын Турция биир саамай биллэр уонна элбэхтик гостуруоллуур ырыаһыта, ырыа айаччыта буолар. Кини аһаардас 2007 сыллаахха аан дойду араас куораттарыгар 130 сольнай кэнсиэри тэрийбитэ

## Альбомнара

* *6. Cadde* (2003)
* *Afili Yalnızlık* (2006)
* *Kağıt Evler* (2010)

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Официальный сайт 
* Официальный сайт
Фетхие Четин

**Фетхие Четин** (, 04.05.1950, Маден, Илиҥҥи Турция) — турок адвоката, юрист, суруйааччы уонна быраабы араҥаччылааччы.

## Олоҕун кэпсээнэ
Мусульман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтин өттүттэн төрүт эбээтэ (1905—2000), оччотооҕу кэмҥэ улахан аймалҕаны таһаарбыт эрмээн омук геноцидыттан куоппут буолан, христиан эрмээн төрүттээҕин уонна дьиҥнээх аата Грануш Гадарян буоларын кэпсээбэт эбит, өр кэм устата кэпсээбэккэ сылдьыыбыт. Ол туһунан сиэнигэр кэлин 1974 сыллаахха сааһыран баран биирдэ кэпсээбит; Четин эбэтин кэпсээннэрин барытын түмэн, кыра-кыра кэпсээннэри биир улахан айымньы оҥорон, кэлин «Мин эбэм» диэн кинигэ оҥорон бэчээттэппит (2004), бу кинигэ араас омук тылыгар тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылыгар эмиэ тылбаастаммыта биллэр.

Фехтие Четин Анкара университетын юридическай факультеты үөрэнэн бүтэбит. 1980 сыллааҕы Турцияҕа былааһы уларытыы кэмигэр тутуллан үс сыл хаайыыга сыппыт. Кэлин Грант Динк адвокатынан үлэлээбит.

2009 сыллаахха *Сиэннэр* диэн автобиографическай, хантан төрүттээхтэрин кистии сылдьыбыт 24 турок эрмээннэрин туһунан кэпсээннэри суруйбут; Фехтие Четин бу кинигэтэ киэҥник тарҕаммыт, дьон биһирэбилин ылбыт, эмиэ хас да тылынан тылбаастаммыт, ол иһигэр эрмээн тылынан эмиэ тылбаастаммыт.

## Ылыллыбыт сирдэрэ

## Сигэлэр
* My Grandmother: A Memoir, Barnesandnoble.com
* Бабушка Фетие Четин и поворот в турецком сознании
Айхан Каан

**Каа́н Айха́н** (; 1994 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүт, Гельзенкирхен, Германия) — Турцияттан төрүттээх ниэмэс  биллэр футболиһа, «Фортуна» (Дюссельдорф) футбол кулуубун уонна Турция сүүмэрдэммитт национальнай хамаандатын көмүскээччитэ.

## Кулуупка карьерата
Каан 1994 сыллаахха Германия Гельзенкирхен куоратыга күн сирин көрбүтэ. Олох кыратыттан, түөрт сааһыттан саҕалаан «Шальке 04» диэн оҕо футболга хамаандатыгар дьарыктаммыта. Айхан кыра сааһыгар Гельзенкирхен куорат оҕолорго уонна ыччаттарга хамаандатын састаабыгар киирэн, футбол күрэхтэһиилэригэр кыттыбыта. Ыччат хамаандатыгар сылдьан 17 сааһыгар барыта холбоон 39 күрэхтэһиигэ кыттыбыта уонна олорго 15 төгүл гол киллэрбитэ, 9 төгүл гол буолбут пааһы тэппитэ. 2012 сыллаахха 19 саастарыттан аллараа саастаахтарга ниэмэс Бундеслигатын чөмпүйүөнэ, кыайыылааҕа буолбута.

2012 сыл тохсунньу 18 күнүгэ олоҕор бастакы профессиональнай хантараагын түһэрсибитэ. Хантараага икки сыл болдьохтоох этэ, 2013 сыл от ыйыттан саҕаламмыта. 2013 - 2014 сыллардааҕы футбол сезонуттан саҕалаан Бундеслига мачтарын сайаапкатыгар киирэн барбыта. 2013 сыллаахха алтынньы 5 күнүгэр «Шальке 04» туһугар аан бастакытын тахсыбыта. Онно кини «Аугсбурга» хамаанда утары киирсиигэ атын футболиһы солбуйбута. 2013 сыллаахха сэтинньи 4 күнүгэр Айан Каан кулуубу кытта хантараагын 2017 сылга диэри уһаппыта.

2016 сыллаахха тохсунньу 3 күнүгэр Айханы Франкфуртааҕы «Айнтрахт» кулууп сезон бүтүөр диэри куортамнаах, харчыга уларсан ылбыта. Ол сыл кини атырдьах ыйын 31 күнүгэр Дюссельдорф «Фортуна» кулуубугар көспүтэ.

## Сүүиэрдэммит хамаандаҕа
2011 сыллаахха Каан Германия оҕолорго сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар Европа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыта. 

2013 сыллаахтан Айхан Турция ыччаттар ортолоругар фудболга сүүмэрдэммит хамаандатын туһугар оонньуурга быһаарыммыта. Бастакы күрэхтэһиитэ 2013 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр буолбута. 

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
Ферман Акгюль

**Ферман Акгюль** — Турция Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай улахан уонна билиилээх ырыаһыта, эстрадатын сулуһа, MaNga диэн аан дойдуга аатырбыт ырыа бөлөҕүн кыттыылаа (2002 сыллахтан ыла). Бу бөлөх 2010 сыллаахха Европа норуоттарын норуоттар икки ардыларынааҕы Евровидение күөн күрэһигэр 2 -с бочуоттаах миэстэни ылбыта  Евровидение .

Ферман Ибрагим Акгюль 1979 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Турция киин куората Анкара куоракка төрөөбүтэ (41 саастаах).  2012 сыллаахха диэри Esra Bayram диэн дьахтары ойох ылан олоро сылдьыбыта. Билигин атын ойохтоох --  Bettina Kuperman. Кинилэр Аарон Акгюль диэн уоллаахтар.

## Олоҕо
Ферман Акгюль муусуканы кытта аан бастаан 9 саастааҕар сылдьан билсибит. Ол саҕана кини дьиэ кэргэнэ, төрөппүүттэрэ, дьиэлэригэр пианино атыылаһан аҕалбыттар. Акгуль кэлин, арыый улаатан баран  Virgin Pulp диэн ааттаах хардкор бөлөх кыттыылааҕа буолбута, диджей мишеригэр оонньуулар. Ол кэннэ кини Озгюр Джан Оней уонна «Колик» диэн биллиилээх киһини уонна бөлөҕү кытта үлэлэһэн саҕалаабыта. Ол кэмнэргэ кини «70lik» («70-е») бөлөххө охсор үстүрүмүөннэргэ оонньуур буолбута  Фермен Акгюлб өр кэм устата «70-е» бөлөххө оонньоон баран, устунан «Seven» бөлөх састаабыгар киирбитэ. Ол бөлөххө бас гитараҕа биллиилэхх мусукаан Джем Бахтияр оонньуура.

Ити кэнниттэн кини кэккэ төрүөтүнэн муусука эйгэтиттэн тэйэ сылдьыбыта. Ол гынан баран 2001 сыллаахха Özgüran Öney ыҕырыытынан maNga бөлөххө киирбитэ уонна онно 2002 сылтан саҕалаан күн бүгүҥҥэ диэри ырыаһыт быһыытынан сылдьар

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* maNga official site (TR-EN)
* Ferman Akgül official site (TR-EN)
* 06 Records official site (TR-EN)
Айхан Ялчин

**Ялчин Айхан** (; 1982 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Стамбул куорат) — туурсуйа биллиилээх футболиһа, түһүлгэ киин өттүгэр сылдьар көмүскэччитэ.

## Кулуупка карьерата
Ялчин Айхан футболга карьерарытын бэйэтин төрөөбүт куоратын -- Стамбул футболга сүүмэрдэммит хамаандатын «Истанбулспор» кулууп састаабыттан саҕалаабыта. Кини 2001 сыллаахха ахсынньы 22 күнүгэр турок супер лигатыгар оонньообута. Онно Аймах Ялчин күрэхтэһии 70 -с мүнүүтэтигэр киһини солбуйан тахсыбыта. Ол күн "Истанбулспор" хамаанда  «Антальяспор» диэн Анталья куорат хамаандатын утары киирсибит. 2002 - 2003 сыллардааҕы футбол сезонун иккис аҥаарыгар Ялчин аренда быһыытынан Бастакы лигаҕа киирсэр «Дарданелспор» кулууп туһугар оонньообута.

2004 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр кини бэйэтин бастакы голун олус үрдүк таһымнаахтык киллэрбитэ. Ол түмүгэр 2004 - 2005 сыллардааҕы Супер Лига турнирын чэрчитинэн ыытыллар күрэххэ, кини хамаандата «Диярбакырспором» кулууп утары киирсиигэ счеты тэҥнээбитэ. 2005 сыллаахха атырдьах ыйын саҥатыгар Ялчин «Галатасараем» кулуубу кытта ботуччу харчыга хантараак түһэрсибитэ. Ол гынан баран ити хамаандаҕа кини өр буолбутаҕа. Сыл курдук оонньоон баран, Супер Лигаҕа киирсэр «Кайсери Эрджиесспор кулуупка көһөн барыбат». Онно Ялчин эмиэ бэрт ахсааннаах матчка оонньообута. Ол кэннэ «Сакарьяспор» уонна «Манисаспор» кулууптары тустарыгар оонньоон баран, кэлин тиһэҕэр бастаан оонньообут «Истанбулспор» хамаандатыгар төннүбүтэ. Ити саҕана кини хонууга аҕыйахтык тахса сылдьыбыта. Үксүгэр саппаас оонньооччу быһыытынан сылдьыбыта. 

«Антальяспор» кулууп туһугар дьэ кырдьык оонньообута. Кини бу кулуупка 2008 - 2009 сыллардааҕы Суперлига стартын иннинэ көспүтэ. 

## Ситиһиитэ
 «**[[Галатасарай (футбольный клуб)|Галатасарай]]**»

* Чемпион Турции (**1**): 2005/06

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Профиль на сайте Soccerway (англ.)
* Профиль на mackolik.com
* Профиль на сайте worldfootball.net (англ.)
* Профиль игрока (англ.) на сайте Transfermarkt
Ceza

**Билгин Озчалкан** (, 1976 сыллаахха ахсынньы 31 күнүгэр төрөөбүт, Ускюдар түөлбэ, Стамбул куорат, Турция өрөспүүбүлүкэтэ), дьоҥҥо сэргэҕэ, аан дойдуга ортдуга **Ceza** (Джеза,  турок тылыттан сахатыы тылбаастаатахха  - буруйдааһын) — турок омугун аан дойдуга аатырбыт, биллиилээх рэп толорооччута.

## Карьерата

### Эрдэтээҕи айар үлэтэ
Блгин Озчалкан Турция Стамбул куоратыгар Ускюдаре түөлбэҕэ орто баайыылаах ыалга төрөөбүтэ. Джеза кыра эрдэҕиттэн сүрэҕэ суох этэ. Кинини успуортан уонна муусукаттан атын туох даҕаны сэҥээрдибитэ. Ол гынан баран, төһө даҕаны кыратыттан сүрэҕэ суоҕунан аатырдар,  аатынан профессиональнай индустриальнай лиссиэйи үөрэнэн бүтэрбитэ. Уот маастарын идэтин баһылаабыта. 

Кини төһө да баҕарбатаҕын иһин, нэдиэлэ алта күнүн тухары элиэктиригинэн үлэлииргэ күһэллэрэ. Өрөбүлүгэр муусуканан дьарыктанар.

1995 сыллаахха рэпер буолага санаммыта. Бильгин  доҕотторуттан рэп ырыалардаах кассеталары уларсан истэр буолбута уонна устунуна бэйэтин бастакы ырыаларын хоһооннорун сурубута. Ол сылдьан Кадыкёеҕа Dr. Fuchs диэн ааттаах рэп продюсерын кытта билсибитэ. Кинилэр «Nefret» (абааһы көрүү) диэн ырыа бөлөҕүн тэрийбиттэрэ. Стамбулга «Hammer Music» диэн ниэмэс звугу устар хампаанньатын кытта дуогабар түһэрсэн, «Meclis-i ala Istanbul» бастакы альбомнара тахсыбата. 

### 2006
Бу сыл Джеза бастакы «Derz Al» диэн макси сигнлын таһаарбыта. 2006 сыллаахха кини  «Yerli Plaka» диэн алтыс альбома күн сирин көрбүтэ. Онно кини АХШ  Миссури штатыттан сылдьар Tech N9ne кытта ыллаабыта. Клиптара Германияҕа уһуллубута.

### 2007

#### MTV Europe Music Awards 2007 диэн аатырбыт куонкурус бириэмийэтин ылбыта.

### 2011
2011 сайыныттан Ceza Америкаҕа биллнэ барбыта -- эмиэ Tech N9ne рэперы кытта ырыалары устубута. 

### 2015
Ceza түөрт сыл устата тохтоон олорон баран, ыам ыйын 26 күнүгэр "Suspus" (тур. "чуумпуруу") альбомун таһаарбыта.

## Дискографията
2000 "Meclis-i Ala İstanbul" (Nefret)  2001 "Anahtar" (Nefret)  2002 "Med Cezir"  2004 "Rapstar"  2006 "Yerli Plaka"  2007 "Evin Delisi" (EP)  2010 "Onuncu Köy"

2011 "Holocaust"

2015 "Suspus"

Саамай түргэнник ааҕар рэперинэн билиниллибитэ: 158 сөкүүндэҕэ 1267 тылы саҥарар (1 сөкүүндэҕэ 8 тыл). Ити Holocaust диэн треккэ.

## Көр

* Sagopa Kajmer

## Бэлиэтээһиннэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/Ceza
Байрак Митхат

**Митхат Байрак** (, 1929 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр төрүүбүтэ, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Сакарья ил, Адапазары -- 2014 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр өлбүтэ) — турок омугун тустууга, Олимпиада оонньууларын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.

## Успуорка карьерата
**Митхат Байрак** көҥүл тустуунан 1948 сыллаахха оччолорго киэҥник биллэр, сураҕынан, бир бастыҥ бөҕөстөрү бэлэмнээн таһаарар «Сакарья Гюнеш» диэн тустуу кулуубуттан дьарыктанан саҕалаабыта. Сотору буолан баран, ол түмүгэ көстөн, Турция көҥүл тустууга национальнай сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирбитэ. Митхат Байрка Газанфер Билге, Мехмет Октав, Хусейн Эркмен уонна Джеляль Атик курдук Турция биир саамай биллэр, улахан ааттаах суоллаах уонна ытыктанар тириэньэрдэригэр утумнаахтык дьарыктаммыта.

Митхат Байрак олоҕор саамай улахан бастакы түһүлгэтэ 1955 сыллаахха Барселона куоракка түстэммитэ. Онно норуоттар икки ардыларынааҕы Сир ортото байҕал оонньууларын турнира ыытыллыбыта. Бу улахан түһүлгэҕэ кини хонноҕо арыллан тустубатаҕа уонна бастакы улахан уопута буолан, орто аҥаардаах ыйааһыҥҥа бэһис миэстэ буолбута.

Ол гынан баран, биир сыл ааспытын кэнниттэн, 1956 сыллаахха, кини Мельбурн куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыһыл көмүс мэтээли ылбыта. 1959 сыллаахха Стамбул куоракка Балкан оонньууларыгар уонна Бейрутка ыытыллыбыт Сир ортото байҕал оонньууларыгар үрүҥ көмүс мэтээллэри ылаттаабыта. 

Ити кэнниттэн 1960 сыллаахха Митхат Байрак Рим куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпиадаҕа икки төгүлүн кыһыл көмүс мэтээли ылары ситимпитэ. 

1964 сыллаахха Япония Токио куоратыгар ыытыллыбыт Олимпиадаҕа биирдэ даҕаны кыайтарбатаҕа эрээри, оонньууттан туораабыта, икки төгүллээн тэҥнэспитэ. .

1960 сыллаахха кини Турцияҕа "Сыл бастыҥ спортсмена" ааты ылбыта

2011 сыла балаҕан ыйыыгар кинини FILA Албан аат саалатыгар киллэрбиттэрэ.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Митхат Байрак — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)
* Митхат Байрак — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
* https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BA,_%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%85%D0%B0%D1%82
Акын Азра

**Азра́ Акы́н** (дьиҥэр кинии аата **Азра́ Аки́н диэн буолуохаатаҕын сыыһа транскрипциялаан суруйаллар**; 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр төрөөбүт, Турция өрөспүүбүлүкэтэ, Алмело куорат) — турок биллиилээх артыыһа, аан дойду таһымнаа модела уонна үҥкүүһүтэ. 2002 сыллаахха аан дойду үрдүнэн ыытыллар «Мисс мира» кэрэ дьахталлар куонкурустарын муҥутуур кыайыылааҕа.

## Биографията
Азра Акын 1981 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Алмело диэн дьоҕус куоракка турок ыалын дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ, Назым уонна Айда, 1971 сыллаахха Турцияттан куотан, эмиграциялаан барбыт дьон. Азра Акын бииргэ төрөөбүт балтылаах. Кини аата Дорук диэн. 1998 сыллаахха 17 саастааҕар Азра Акын Турцияҕа элитнэй дэнэр модель аатын сүкпүтэ. Европа араас куораттарыгар ыытыллар элитнэй моделлар күрэхтэригэр кыттыбыта. Ницца куоракка ыытыллыбыт кэрэ дьахталлар куонкурустарыгар уон биэс бастыҥ кыыс иһигэр киирэн, финалга тахсыбыта. Ити кэннэ кини молель быһыытынан Германияҕа «Otto GmbH» диэн аатырбыт, биллэр улахан хампаанньаҕа эмиэ модель быһыытынан үлэлээбитэ.

2002 сыллааха Азра Акын «Мисс Турция» диэн Турция кэрэ дьахталларын ортотугар ыытыллар куонкуруска бастаабыта. Ол түиүгэр кини «Мисс мира» куонкуруска кыттар чиэскэ тиксибитэ уонна онно тиийэн, эрэлээхтик кыайбыта. Ол куонкуруска бириис быһыытынан киниэхэ 156 тыһыынча  Америка дуолларын туттарбыттара. Бирииһи 2001 сыллааҕы куонкурус муҥутуур кыайыылааҕа Агбани Дарего туттарбыта. 2003 сыллаахха, кини Мисс Мира эбээһинэһин толорон Улуу Британияөа, Турцияҕа, АХШка, Саҥа Зеландияҕа, Ирландияҕа, Ямайкаҕа,Австралияҕа,Китайга уонна да атын дойдуларга сылдьыбыта. Үгүс аһымал аахсыйа сирэйэ буолбута. Кини үрдүгэ - 176 см.

Азра Акын турок тылын, нидерланд тылын уонна англия тылын толору билэр. 


## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D1%8B%D0%BD,_%D0%90%D0%B7%D1%80%D0%B0
Субэдэй

Сүбэдэй

Сүбэдэй(Субеетай, Субеетай-Баатур, Субээтэй, Субэтай, Субэдай, Субэдай-бахадур, Субудай-Маадыр, Субудай, Супатай; 1176-1248 - монгуол биллиилээх полководеһа, Чингисхан(Тэмуджин) соратнига. 1175 с.Монголияҕа, Бурхан-Халдуҥҥа төрөөбүт - 1248 с.Монголияҕа Тувеҕа өлбүт.
Урянхайдар пилиэмэлэрин тимир ууһа Чжарчиудай уола. Тэмуджиҥҥа, убайын Джэлмэни батыһан кэлбит. 13 үйэ бастакы аҥаарыгар монгуоллар туох баар улахан похуоттарыгар барытыгар кыттыбыт - Хотугу Кытайга(Цзинь импиэрийэтэ), меркиттэргэ, Хорезмшахтар судаарыстыбаларыгар. Капкааска уонна Илиҥҥи Европаҕа похуот кэмигэр, Джэбэни кытта бииргэ, Калкатааҕы кыргыһыыга монгуоллары салайбыт(1223). 1224 с. Джэбэ уонна Субэдэй монгуоллара илин диэки волжскай булгардары утары тиийбиттэр. Хотторон бараннар, монгуоллар илин диэки Казахстан истиэптэринэн барбыттар. 1236 с.Субудай салайар корпуһа, иккистээн, Волжскай Булгарияны сэриилээн  кыайбыт уонна Монгуол импиэрийэтин састаабыгар киллэрбит. Бату арҕааҥҥы похуодугар(1236-1242), Субэдэй полководеһынан сылдьыбыт. Ол похуотка монгуоллар нуучча кинээстэрин сирдэрин сэриилээбиттэр уонна Адриатическай муораҕа тиийэ барбыттар. Субэдэй хорсун уонна күүстээх стратег уонна полководец буолан, монгуоллар баһылыктара импиэрийэлэрин кэҥэтэллэригэр эрэллээх киһилэрэ этэ. Кини чаҕылхай дьоҕура, Чингисхан сэрииһит ыттарыттан биирдэстэринэн буоларыгар тиэрпит. 1241 с.муус устарга Мохига венгрдары кытта кыргыһыыга чаҕылхай кыайыыны ситиспит. Монгуол аарымыйата Субэдэй салалтатынан Илин уонна Киин Европа улахан аҥаарын кураанахтаабыт. 1241 сыл бүтүүтүгэр, Субэдэй Рим Священнай Импиэрийэтин сэриилиир былааннаах этэ даҕаны, ол кэмҥэ, Үгэдэй хан өлбүтүнэн монгуоллар дойдуларыгар саҥа ханы талаары төннүбүттэр. Саҥа ханынан Үгэдэй уолун Гуюк талыллыбыт. 1246 с. Субэдэй кытай Цзинь династиятын утары похуоту салайбыт. Ол кэмҥэ кини 70 саастаах этэ. Ол похуот 1247 сылга диэри буолбут. Ол кэннэ Субэдэй төрөөбүт дойдутугар төннүбүт уонна 75 саастааҕар, 1248 с. өлбүт.
Үс уоллаах:Тимур Бука, Кукуджу, Урянхатай(Урянкатай, Урянгутай). Кукуджу, аарымыйа уҥа кынатын тысячнига, аҕата өлбүтүн кэннэ, кини оннугар салайбыт. Урянхатай(1201-1272) толору биографията "Юань ши" кинигэҕэ баар. Маҥнай эдэр Мункэ манабылын тэрийээччинэн сылдьыбыт. Онтон, Гуюк ханы кытта Кытай Цзинь импиэрийэтин бас бэриннэрбиттэр (1233-1234). Субэдэйи уонна Бату ханы кытта Арҕааҥҥы похуотка сылдьыбыт. Кэлин, хан бөрөстүөлүгэр Мункэни өйөөбүт(1250-1251). Соҕуруу Кытайга уонна Соҕуруулуу-Илин Азияҕа ситиһиилээх похуоттарга сылдьыбыт.
https://zen.yandex.ru/media/id/5c472307ab245300afff713f/subutai-zabytaia-mongolskaia-sila-kotoraia-razgromila-rus-i-pokorila-polovinu-evropy-5c472388a70d1c00aecda13d
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%B1%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%B9
Хамидуллин Асгадулла Гибадуллович

**Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин** - суруйааччы, суруналыыс, ССРС уонна Казахстан Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 1923 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр Хотугу Казахстаҥҥа Петропавловскай куоракка рабочай кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941-1945 сс Владивосток муоратааҕы пограничнай этэрээккэ сулууспалаабыта. Сэрии кэнниттэн Алма – Атаҕа үрдүкү партийнай оскуола суруналыыстыкаҕа салаатын бүтэрбитэ. 1945 – 1968 сс «Казахстанская правда» уонна «Сельская жизнь» хаһыаттар корреспонденнарынан, 1969 – 1975 сс Караганда телевидениетин кылаабынай редакторынан, 1975 – 1984 сс «Казахстан» издательство кылаабынай редакторынан үлэлээбитэ. 

А.Г. Хамидуллин бастакы айымньыта 1940 с бэчээттэммитэ. Кини нууччалыы, татардыы, казахтыы суруйбут айымньылара Алма-Атаҕа, Москваҕа, Казаҥҥа, Дьокуускайга бэчээттэммиттэрэ. 1988 с Алма-Атаҕа А.Г. Хамидуллин “Номоххо киирбит Максим” («Легендарный Максим») диэн кинигэтэ 10 тыһыынча ахсаанынан бэчээттэммитэ. Бу нууччалыы тылынан тахсыбыт бастакы кинигэ. Максим Кирович чаҕылхай олоҕун көрдөрөн А.Г. Хамидуллин саха омук аатын үрдэппитэ, сахаларга бэйэтин ытыктабылын, тапталын көрдөрбүтэ. Кини М.К.Аммосов улахан кыыһа Аэлитаны кытта оскуолаҕа бииргэ үөрэммитэ, хаста да Максим Аммосовтаахха дьиэлэригэр сылдьыбыта. 

Москваҕа 2002 сыллаахха Максим Аммосов көмүллүбүт  сиригэр өйдөбүнньүк туруоруллубута. Сахабыт сирин устуоруйатыгар умнуллубат өйдөбүнньүк турбута. Үтүө аата үйэлэргэ өлбөөдүйбэт саха саарына Максим Аммосов, кинини кытта биир кэмҥэ өһүөннээх политическай сойуолааһыҥҥа түбэһэн суорума суолламмыт биэс чулуу дьоммут кырамталара кистэммит буоругар – НКВД тыһыынчанан киһини көмпүт анал полигонугар ити алтынньы 27 күнүгэр туруорулунна. Максим Аммосов, Исидор Барахов, Кузьма Гаврилов, Семен Донской, Гавриил Ксенофонтов, Христофор Шараборин ааттара хара мраморга көмүс буукубанан сурулунна. 

М.К.Аммосов төрөөбүтэ 100 сыла туолбутунан сибээстээн, С.Н.Назаров баһылыктаах Аммосов үлэлээбит сирдэринэн Саха бырабыыталыстыбатын делегацията бара сылдьыбыта. Уральскай куоракка **Асгадулла Гибадулловичка** саха делегацията ыалдьыттаабыта. Дьиэтигэр «М.К.Аммосов муннуга» диэҥҥэ биһиги республикабытыгар кэлэ сылдьан бэлэхтэппит сувенирдара, кинигэлэрэ, ыстатыйалара, значоктара, саха быһаҕа эҥин бааллара. Максим Аммосов бюһа ууруллан турара. Делегация баһылыга уонна чилиэннэрэ тыл эппиттэрэ,  ааттаан-суоллаан илдьибит сувенирдарын туттарбыттара. 

Асгадулла Гибадуллович М.К.Аммосов туһунан кинигэтин эбэн-сабан иккиһин бэчээккэ бэлэмнии сылдьарын, «Татаардар Казахстаҥҥа» диэн улахан кинигэни суруйбутун  кэпсээбитэ, спонсор буллаҕына бэчээттэтиэм диэбитэ. 

Талааннаах суруйааччы Асгадулла Гибадуллович Хамидуллин 2001 сыллаахха сэтинньи ый 13 күнүгэр ыараханнык ыалдьан 79 сааһыгар олохтон барбыта. 

## Туһаныллыбыт литература:

1.      Саха суруйааччылара, «Чолбон» сурунаал редакцията. А.Г.Хамидуллин. 2001. Чолбон. ахсынньы ый.

2.      Владимир Степанов. Сырдык ааттара үйэлэри уҥуордуоҕа. “Саха сирэ” хаһыат. 2002.
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ

Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ

Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - суруйааччы түмэлэ, Башкортостан норуодунай поэта Мажит Гафури(1880-1934) Уфаҕа олорбут дьиэтэ.
Арассыыйа култуурунай баайын эрэгийиэнээлинэй суолталаах эбийиэгэ.
М.Гафури түмэл-дьиэтэ Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтигэр баар литэрэтиирэ түмэллэриттэн биир бастакылара. 1948 с.тохсунньу ыйыгар арыллыбыта. Гиневскайдар урукку уһаайбаларыгар турар 1880 сылларга тутуллубут мас дьиэ. Архитектура пааматынньыга. Дьиэни, Мажит Гафурига Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин салалтата 1923 с. суруйааччы үбүлүөйүгэр бэлэхтээбит. Эмиэ ити сылга кини, Башкортостан норуодунай поэта буолбут. Бу  дьиэҕэ, Гафури 11 сыл олорбут. Биллиилээх суруйааччылар, поэттар элбэхтик сылдьар дьиэлэрэ эбит. Габдельмажит Нурганиевич литэрэтиирэ эйгэтигэр үлэлээбитэ 20 сылын туолбутугар пианино бэлэхтээбиттэр. Дьиэ, өрөспүүбүлүкэ айар интеллигенцията сөбүлээн мустар сирэ буолбут. М.Гафури 60 сааһын туолбутугар,  кини аатын Башкортостан биир оройуонугар иҥэрэр туһунан бирикээс тахсыбыт. Ол гынан, Красноульскай оройуон, Гафурийскай буолбут.
Түмэл-дьиэ алта саалалаах. Хостор бары, суруйааччы олоро сылдьыбыт кэминээҕи укулааттаахтар. Экспозицияҕа киин миэстэни Башкортостан сүрүн поэтын олоҕун уонна айар үлэтин туһунан кэпсээн ылар. Түмэл үлэһиттэрэ, норуодунай поэт суруктарын, дөкүмүөннэрин  харайан аҕалбыттарын таһынан, түмэлгэ 20 үйэ 30-ус сылларын уобараһын итэҕэтиилэхтик тилиннэрбиттэр. Манна,   суруйааччы биллиилээх айымньыларын: "Черноликие", "Ступени жизни", "Красная звезда", "Труженик" опера либреттотын суруйбута. Түмэл, Сэбиэскэй Сойуус маннык хабааннаах түмэллэриттэн биир бастакылара.
Мажит Гафури аатын үйэтитэр түмэл-дьиэ - Башкир Өрөспүүбүлүкэтин национальнай литэрэтииринэй түмэлин филиала.
https://rb7.ru/m/interest/194265
https://russia.travel/objects/296524/
Ауэзов Мухтар Омарханович

**Мухтар Омарханович Ауэзов** — сэбиэскэй кэмнээҕи казах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога.

Мухтар Омарханович Ауэзов 1897 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр Семипалатинскай уобаласка, билиҥҥинэн Абай оройуонугар күн сирин көрбүтэ. М.Ауэзов 1961 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр 63 сааһыгар бу олохтон барбыта. Революция дьалхааннаах сылларыгар **М.Ауэзов** Киргизия өрөспүүбүлүкэтин киин ситэриилээх кэмитиэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Колчагы утары сэриигэ кыттыбыта. 

Мухтар Ауэзов  1959 сылтан Ленин бириэмийэтин, 1949 сыллаахтан Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх наҕараадалар  лауреаттара. 1946 сылтан Казахскай ССР А.Н. академига, уһулуччу чулуу өйдөөх, дэгиттэр сатабыллаах уопсастыбаннай диэйэтэл.

1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР – га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыттан билэбит. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр  саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону. Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы. Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыттар, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбиттэр. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар

Джезказганскай уобаласка  С.Т.Руфов – салайааччы, Н.Е.Мординов – Амма Аччыгыйа, В.С.Соловьев – Болот Боотур, Л.Попов, А.Сыромятникова, С.Тимофеев, Н.Босиков , С.Шевков, арыалдьыттар Казахскай ССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Б.Тлегенев уонна поэтесса А.Бахтыгереева сылдьыбыттар. 

Бөлөхтөр уобаластартан төннөн баран Алма-Ататтан сэттэ аҥар көстөөх сиргэ, **Джамбул** олорбут дьиэтигэр – литературнай-мемориальнай музейга уонна кини мавзолейыгар тахса сырыттылар, онно делегацияны улуу акын сиэнэ, Казахскай ССР культуратын үтүөлэээх үлэһитэ, акын Алимкул Джамбулов домбраҕа доҕуһуоллаан ырыанан эҕэрдэлээтэ, итини тэҥэ Алма-Атаҕа **М.Ауэзов** аатынан академическай театры , искусство государственнай музейын, Казахстан норуотун хаһаайыстыбаларын ситиһиилэрин быыстапкатын, **Мухтар Ауэзов уонна Сабит Муканов** музей дьиэлэрин көрүү-истии буолла. 

**Мухтар Ауэзов** айар үлэтин уһулуччулаах ситиһиитинэн аатырбыт **Абай Кунанбаев** туһунан «Абай суола» диэн арамаана буолар. Мухтар Ауэзов сырдык мөссүөнэ, кини инникини өтө көрүүтэ, норуотун туһугар олорбут чаҕылхай олоҕо, айар үлэтэ умнуллубат, кэнчээри ыччат кини аатын, айар үлэтин кэриэстиир, сүгүрүйэр, киэн туттар.

## Туһаныллыбыт литература

1.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.

2.      Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981.

3.      Интернет ситимиттэн
Муртаза Шерхан

**Муртаза Шерхан** (**Шерхан Муртазаев**) — казаах суруйааччыта, Казахскай ССР Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Казахстан суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын иккис сэкиритээрэ.

Шерхан Муртазаев   Джамбул уобалаһын Джубалинскай оройуонугар Мын-Булак хочотугар  1932 сыллаахха төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха М.В.Ломоносов аатынан Москубатааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэт суруналыыстыкаҕа салаатын  үөрэнэн бүтэрбитэ. Хаһыат сүрүннүүр эрэдээктэрдэринэн үлэлээбитэ. 

Казахскай ССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Шерхан Муртазаев Улуу Абай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, уордьаннарынан, мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, норуодунай суруйааччы аатын ылбыта. Үгүс кинигэ, казах тылынан тылбаас ааптара. 

Казахстаҥҥа Саха литературатын күннэрэ аһыллыбыттарын туһунан олохтоох «Казахстанская правда», «Ленинжил жас», «Социалистик Казахстан», «Ленинская смена» о.д.а хаһыаттарга биһиги суруйааччыларбыт айымньылара тахсыбыттар.Күннэр тустарынан хаһыаттар бары көстүүлээхтик биэрэллэр.

Шерхан Муртазаев биһиги дьоммутун төрөөбүт дойдутун билиһиннэрэ илдьэр буолбут. Джамбул сирэ-уота... **Чингис Айтматов** төрөөбүт дойдута онтон чугас. Аатырбыт панфиловец, батальон, онтон кэлин дивизия командира, суруйааччы **Момыш –Улы Баурджан** эмиэ. Өссө икки төгүллээх Социалистическай Үлэ Геройа, саамай  ытыктабыллаах аксакал  **Жазылбек Куанышбаев** уобалас киэн туттар киһитэ. Бу уобаласка 246  Герой баар үһү.

Шерхан Муртазаев омос көрдөххө, тоҥкуруун көрүҥнээх. аҕыйах саҥалаах, тоҥуй, ис киирбэҕэ суох курдук билбэт киһиэхэ көстүөн сөп эбит. Саҥаран, этэн-тыынан бардаҕына, киэҥ степкэ үөскээбит киһи сиэринэн сатархайдык күллэҕинэ, ис-иһиттэн кэрэтик сырдаан кэлэр сэбэрэлээх үтүө, сайаҕас киһи.  Онтон дьэ билсэн-көрсөн бардаҕына, киһи  аламаҕайа, көрдөөҕө-нардааҕа кини эбит. Эмиэ бэркэ ыллыыр.

Мин суруйааччы буолуубар, - диир Шерхан. – Эрилик Эристииҥҥэ махтанабын. Өссө университекка үөрэнэ сылдьаммын, кини **«Маарыкчаан ыччаттара»**диэн романын казахтыы тылга тылбаастаабытым. Үчүгэй суруйуу! Ити тылбаастан тэптэн, айар үлэнэн дьарыктанан, суруйааччы буолбутум... 

## Туһаныллыбыт литература:

1.      Иван Егоров. Сүүс тыллаах планетаҕа көрсүһүүлэр. Хотугу сулус.1981. №3

2.     Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981.№ 2.

3.     Интернет ситимиттэн.
Аралбай, Кадим Абдулгалимович

Аралбай, Кадим Абдулгалимович

Кадим Абдулгалимович Аралбай(төр.1941 с.балаҕан ыйын 1 күнүгэр, БАССР, Хайбуллинскай оройуонун, Танатар дэриэбинэтигэр) - Башкортостан норуодунай поэта. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. Салават Юлаев аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата.
Орто оскуола кэнниттэн, колхуоска суоппарынан үлэлээбитэ. Сэбиэскэй Аарымыйаҕа сулууспалаабыта. 1968 с.Башкир судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн бүтэрэн, БАССР Хайбуллинскай, Баймакскай, Бурзянскай оройуоннарыгар учууталынан үлэлээбитэ.
Бастакы хоһоонноро, ааспыт үйэ 60-нус сылларын ортотун диэки бэчээттэммиттэрэ. "Огненные переправы" диэн бастакы кинигэтэ 1975 с.тахсыбыта. Кадим Аралбай - уонтан тахса   хоһооннор уонна поэмалар, проза уонна башкир фольклорун чинчийиилэр хомуурунньуктарын ааптара. 70-нус сыллар саҕаланыыларыгар, Кадим Аралбай ССРС НА Башкириятааҕы филиалын аспирантуратыгар үөрэммитэ. Кэнники, "Агидель" сурунаалга, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун эппиэнинэстээх сэкирэтээринэн, ССКП Башкириятааҕы обкомун култуура салаатын инструкторынан үлэлээбитэ. 1988 сылтан өрөспүүбүлүкэ суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, "Китап" Башкириятааҕы кинигэ кыһатын дириэктэрэ уонна сүрүн эрэдээктэрэ.
БНЦ "Урал" бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ(2002-2004), Башкир Аан дойдутааҕы курултайын исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Башкортостан суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан үлэлээбитэ.
"Письмена духов" хоһооннорун уонна поэмаларын кинигэтин иһин судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыта. Сергей Чекмарев, Рами Гарипов, Зайнаб Биишева, Фатих Карим аатынан бириэмийэлэр лауреаттара. Кэнники сылларга, "Узник Каратау", "Голос Таналыка", "Последняя свадьба", "Солнечный буран", "Сказитель" уо.д.а. айымньылары суруйбут.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9
https://kulturarb.ru/ru/persony/aralbaev-kadim
Биишева, Зайнаб Абдулловна

Биишева, Зайнаб Абдулловна

Биишева, Зайнаб Абдулловна(башк. Зэйнэб Абдулла кызы Биишева; Тохсунньу 2[15] күнүгэр 1908 с. Оренбург күбүөрүнэтэ, Оренбург уеһа, Бурзяно-Кипчакскай волость, Туембетово дэриэбинэҕэ(билигин Башкортостан Кугарчинскай оройуона) - 1996 с. атырдьах ыйын 24 күнүгэр Уфа куоракка) - Башкортостан норуодунай суруйааччыта, прозаик, поэт, драматург, тылбаасчыт.
Оренбурдааҕы башкирскай педтехникуму бүтэрэн баран, 1929-1932 сс. Баймакскай оройуон Темясово дэриэбинэтигэр учууталлаабыта. Уфаҕа, квалификацияны үрдэтэр куурустар кэннэ(1931) - Бшкирскай кинигэ таһаарар тэрилтэҕэ, "Пионер" сурунаалга(1930с. "Среди водопадов"-диэн бастакы кэпсээнэ бэчээттэммит) сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
Бастакы кинигэтэ "Мальчик-партизан" 1941 с.тахсыбыта. 1946 с. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 1953 сылтан идэтийбитс уруйааччы. 1993 с. Башкортостан норуодунай суруйааччыта буолбут. 60-тан тахса кинигэтэ Арассыыйа уонна аан дойду араас омуктарын тылынан тылбаастанан тахсыбыт.
Зайнаб Биишева араас жанрга суруйара. Оҕолорго хоһооннору, остуоруйалары, кэпсээннэри, пьесалары.
Лирическай хоһооннору, холобура, "Гульямал" хоһоонунан кэпсээни, "Последний монолог Салавата" поэмата(1984) норуот дьоруойа Салават Юлаев уобараһын арыйбыта. Драматическай айымньылара: "Волшебный курай"(1957), "Таинственный перстень"(1959), "Гульбадар"(1961), "Обет"(1966) уо.д.а. Башкир судаарыстыбаннай акдемическай дыраама тыйаатырыгар эрэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ таһыгар баар араас тыйаатырдарга эмиэ, туруоруллубуттара. Зайнаб Биишева ордук элбэхтик, сэһэннэри, кэпсээннэри, үһүйээннэри сурубут:"Канхылыу"(1949), "Странный человек" (1960), "Где ты, Гульниса?"(1962), "Думы, думы"(1963), "Любовь и ненависть(1964) . Ити айымньыларыгар, чуолаан, киһи уонна уопсастыба сыһыаннарыгар баар кыһалҕалары кэпсиир, башкир дьахталларын чаҕылхай уобарастарын арыйар. Ураты суолталаах айымньыта - "Униженные"(1956-1959), "У большого Ика"(1965-1967), "Емеш" (1967-1969) арамааннардаах "К свету" трилогия буолар. Маны таһынан, кини, Н.Гоголь "Тарас Бульба",  И. Тургенев "Бежин луг", А.Гайдар "Тимур и его команда", Л. Кассиль "Дорогие мои мальчишки", А. Толстой, С. Аксаков, А. Чехов, М. Горькай  кэпсээннэрин башкир тылыгар тылбаастаабыта.
Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэнинэн талыллыбыт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уонна ССРС суруйааччыларын сийиэстэригэр делегатынан талыллыбыт. "Знак Почета" уордьанынан үс төгүл наҕараадаламмыт, ""Униженные" уонна "Пробуждение" арамааннарын иһин" Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай Салават Юлаев аатынан бириэмийэтин лауреата(1968).
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0,_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B1_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
https://kulturarb.ru/ru/persony/biisheva-zajnab