open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ITunes Store

**iTunes Store** — Apple хампаанньаттан ырыалары, видеоны уонна араас оонььулары атыылыыр онлайн-маҕаһыын. Хампаанньа оҥорбут тэриллэригэр оонньонуллуон сөп.

Маҕаһыын презентацията 2003 сыл муус устар  28 күнүгэр ааспыта, онно хампааньа тойоно Стив Джобс сүрэхтээбитэ.

## Историята
iPod плеер атыыта үчүгэйдик барарын иһиттэн Apple хампаанньа музыканы атыылылыыр бэйэтин маҕаһыынын арыйарга бэлэмнээбитэ. 2003 сыл муус устар 28 күнүгэр Сан-Франциско куоратыгар iTunes Store маҕаһыыны көрдөрбүтэ. Ол иннинэ уһун бириэмэ устатыгар музыка индустриятын гиганнарын кытары дуогабардаспыта. Маҕаһыыҥҥа ырыалар альбомунан буолбакка ырыаларынан атыыланарга модьуһан ситиспитэ. Оннук ньыма ырыаны суруйар хампаанньаларга наһаа сөбүлээбэтэхтэрэ, тоҕо диэн дьон икки-үс ырыаны истиэхтэрин баҕараннар бүтүн альбому атыылаһаллар. Ол гынан баран Стив Джобс ону : "пиратство уонна интернет альбом идеятын суох оҥорбуттар. Пиратствоны кытары биирдии ырыаны атыылаабатахха охсуһар кыах суох диэн" утарсыбыта. Джобс iTunes маҕаһыын пока Mac компьютер туһанааччылара эрэ атыылаһар кыахтаныахтара диэн эрэннэрбитэ, онтуката рыноктан 5% эрэ этэ. Музыкальнай хампаанньалар маннык кутталлаах хардыыны оҥорорго быһаарбыттар, тоҕо диэн пиратствоттан сүтэр харчы улааттар улаатан эрэр эбит.

Биһиги 80% ырыалары уарар дьоннор бэйэлэрин санааларынан уораллар дии санаабаппыт - кинилэргэ талыы суох. Ол иһин биһиги легальнай альтернатива оҥорорго быһаарбыппыт. Оччоҕуна бары сүүйүөхтэрэ - ырыаны суруйар хампаанньалар, ырыаһыттар, Apple, уонна туттар дьон эмиэ - тоҕо диэн кинилэр туйгуй сервиһы ылыахтара, ол сервис уорартан быыһыыр

iTunes Store салайаччыта Эдди Кью маҕаһыын арыллыан иннинэ биир мөлүҋүөнү 6 ый устата атыылыахпыт диэн билгэлээбит, ол гынан баран 6 күн устата биир мөлүйүөн ырыаны атыылаабытттар. Apple хампаанньата чуолкайдык саҥа рынокка киирбит, уонна 2011 сыллахха номнуо 15 миллиардтааҕы ырыаны атыылабыттар. Билигин маҕаһыын нөҥүө киинэлэр, телепередачалар, кинигэлэр, уонна да атын медиаконтент атыыланар. Конкуреннар майгынныр сервистары оҥорбуттара ситиһиитэ суох үлэлии сылдьаллар.

## Маҕаһыын туһунан

* iTunes Store Apple хампаанньа киэнэ буолар. iTunes браузер оболочкатыттан эбэтэр iPod, iPad, iPhone программаларыттан киириэххэ сөп.
* iTunes Store маҕаһыына подкасттар олус улахан директориятынан буолар.
* 2006 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр дылы **iTunes Music Store** эбэтэр **iTMS** диэн ааттанар этэ.

## iTunes Россияҕа
2012 сыл ахсынньы ыйыттан iTunes store Россияҕа үлэтин саҕалаабыта. Бастакы күнүгэр араас Россияҕа оҥоһуллубут контена баарынан сөхтөппүтэ.
Егоров Семен Иванович (Илин Хаҥалас улууһа)

**Егоров Семен Иванович** (1868-1930) - Илин Хаҥалас Хаптаҕай нэһилиэгин баайа, меценат, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Кини үбүгэр 1901 сыллаахха Хаптаҕайга Успенскай таҥара дьиэтэ тутуллубута.

Куораттан М.И. Шишлянникова диэн дьэбириэй кыыһын күрэтэн таһааран бэргэһэлэммит. Дьэбириэйдэр ыккардыларыгар улахан айдаан тахса сылдьыбыт. 

1922 с. уһаайбатыгар Огдурааҥҥа үрүҥнэр штаабтана сылдьыбыттара. Аймаҕа А. Зубарева кэпсииринэн Ксенфонтов хамсааһыныгар буруйданан Соловки лааҕырыгар утаарыллыбыт, онтон төннүбэтэх. .

Кыыһа Сара Семеновна сэбиэскэй кэм саҕана өр сыл 2-с уонна 3-с оскуолаларга учууталлаабыта, оҕото суох этэ. 

## Быһаарыылар
Слепцов Николай Семенович (Байаҕантай улууһа)

**Слепцов Николай Семенович**  - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Байаҕантай улууһа.

## Быһаарыылар
Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)

**Шадрин Иван Петрович** (1870-1952) - Арҕаа Хаҥалас Хахсыт нэһилиэгин (билиҥҥитэ Төхтүр сирэ) киһитэ, эргиэмсик, хоһоонньут, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.

Үөрэхтээх, икки тылынан дэгиттэр суруйар киһи эбит. Буотама тоҥустарын түүлээхтэринэн эргинэр, Дьокуускайга уунан мас уһааран аҕалан атыылыыр эбит.

Кыралаан хоһоон уонна кэпсээн суруйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөйдүүн чугастыы буола сылдьыбыттар. 1929 сыллаахха Алампа балыырга түбэһэн көскө ыытыллыбытыгар "Алампаҕа" диэн ааттаах, үтүө тыллардаах өйөбүл хоһоон суруйбут. Күтүөтэ Адам Скрябин кини ылларыгар хас да ырыаны суруйбута.

Кулаак оҥоһуллубута биллэр, улахан репрессияҕа түбэспэтэх. Дойдутугар Хахсыкка үйэтин моҥообут.

## Быһаарыылар
Ларионов Кирилл Николаевич

**Ларионов Кирилл Николаевич** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, Илин Хаҥалас улууһун кулубата. 

.

## Быһаарыылар
Харитонов Василий Федорович

**Харитонов Василий Федорович** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Нам улууһун I Атамай (1931 сылтан Горнай улууһугар киирэр) нэһилиэгиттэн төрүттээх.

Харытыанаптар уһаайбалара Улуу Сыһыы диэн сиргэ баара. Кини аҕата нэһилиэгин оҕолоро үөрэнэллэригэр элбэх сыратынбиэрбит, өр сыл сүүрэн-көтөн Атамайга маҥнайгы сыаркап приходун оскуолатын арыттарбыта. Ол оскуолаҕа маҥнайгы көрөөччү (почетный попечитель) буолбут.

Василий аҕата арыттарбыт оскуолатын бүтэрэн баран Дьокуускайга реальнай училищеҕа үөрэнэр. Икки-үс сыл үөрэммитин кэннэ нэһилиэгин дьоно үөрэҕин бүтэттэрбэккэ ыҥыран ылан суруксут оҥороллор.

Гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар диэки буолан, Байкалов боломуочунайынан Бүлүү уокуругар ананар.

1929 сыллаахха кулаактааһыҥҥа түбэһэр.

В.Ф. Харитонов география дуоктара Гаврильева М.К. абаҕата.

## Быһаарыылар
Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый

**Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый** (1882-1923) учуутал, Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт өҥөлөөх киһи, ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччы.

Таатта сиригэр Үһүс Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Суорун Омоллоон чугас аймаҕа.

Реальнай училище 5 кылааһын бүтэрбит. 1899-1919 сыллардаахха Чөркөөххө, Намҥа, Чурапчыга учууталлаабыт, Былатыан Ойуунускай бастакы учуутала. 1902 сыллаахха Ольга Дьячковская диэн аҕабыыт огдооботун кэргэн ылбыт, киниттэн 1912 сыллаахха Модест диэн уолламмыт. 

1920 сыллаахха губревком үөрэххэ инспекторынан анаммыт. Чөркөөххө икки оскуоланы туттарбыт. 

Гражданскай сэрии сылларыгар үрүҥнэр диэки буолбута. 1921 сыллаахха ВЯОНУ бэрэстээтэлин солбуйааччытынан анаммыта, онтон үрүҥнэр Охуоскайга күрүүллэригэр ВЯОНУ баайын харайааччынан ананан сылдьыбыт. 1923 сыллаахха Охуоскайга тиийиэ 10 биэрэстэ хаалбытын кэннэ Худояров уонна Шипков диэн эппиһиэрдэр тиэйэн иһэр баайын ылаары ойоҕун, уолун уонна харабылын Айанньыытап диэн эдэр киһини кытта өлөрөн кэбиһэллэр. Шипков диэн Бүлүү киһитэ Сиипсэптиин реальнай училищеҕа бииргэ үөрэммит киһитэ.

Бу түбэлтэни Былатыан Ойуунускай "Үрүҥ бандьыыт ырыата" диэн 1928 сыл олунньутугар "Кыым" хаһыакка тахсыбыт хоһоонугар суруйбуттаах.

## Быһаарыылар
Ельцин Борис Николаевич

**Ельцин Борис Николаевич** (олунньу 1 1931, Бутка сэлиэнньэ, Буткинскай оройуон, Ураал уобалаһа, РСФСР, ССРС — муус устар 23 2007, Москуба, Арассыыйа) — сэбиэскэй хомуньуус баартыйа уонна Арассыыйа бэлиитигэ уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Арассыыйа Федерациятын бастакы бэрэсидьиэнэ. 

Иккитэ бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар талыллыбыта — 1991 бэс ыйын 12 күнүгэр уонна 1996 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр, бу дуоһунаска 1991 сыл от ыйын 10 күнүттэн 1999 ахсынньы 31 күнүгэр дылы.

Арассыыйаҕа бастакы норуот талбыт бэрэсидьиэнин, ГКЧП-ны утарыыны тэрийээччи, Арассыыйа экэниэмикэтин тосту уларытааччы быһыытынан Устуоруйаҕа киирбит киһи.

## Быһаарыылар
Арассыыйа Конституциятын күнэ

[250px|thumb|Россия президеннара [Ельцин Борис Николаевич, Владимир Владимирович Путин уонна   Дмитрий Анатольевич Медведев бирисээгэни биэрбит конституцията.]]

**Арассыыйа [[Конституция|Конституциятын]] күнэ** — билиҥҥи Арассыыйа бэлиэтиир күнэ, ахсынньы 12 бэлиэтэнэр.

1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Арассыыйа Федерациятын Конституцията бүттүүн норуот куоластааһынан ылыныллыбыта. 1994 сыллаахха бэрэсидьиэн ыйааҕынан бу күн судаарыстыбаннай бырааһынньык быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута («О Дне Конституции Российской Федерации» уонна «О нерабочем дне 12 декабря»).

Маннык күн ССРС-ка 1977 сыллаахха дылы ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ, бу күн Сталин Конституцията ылыныллыбыта. Кэлин алтынньы 7 күнүгэр көһөрүллүбүтэ, саҥа конституция ылыныллыбыт күнэ. 

2005 сылтан бу күн үлэ күнэ.

[thumb|200px|left|[Дмитрий Медведев|Дмитрия Медведева 2008 сыллаахха Конституция күнүгэр тылын этиитэ.]]
2008 сыллахха Конституция 15 сыллыгар Россия президена Дмитрий Медведев маннык диэн эппитэ:

1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр биһиги дойдубут историятыгар принципиально саҥа Туттах сокуон ылыллыбыта - ол сокуон киһини, кини быраабын уонна көҥүлүн үрдүкү сыаннаһынан ылбыта, уонна Россия төрдүгэр демократическай бэрээдэги туруорбута, уонна судаарыстыбаны ол сыаннастары тутуһар уонна көмүскүүр эбээһинэһи уурбута.


## Быһаарыылар

## Өссө көр
* Арассыыйа Конституцията
Генетика

[thumb|[ДНК сорҕото]]
**Гене́тика** ( — кимтэн эрэ үөскүүр) — тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата.

## Генетика салаалара
* Классическай генетика
* Популяция генетиката
* Археогенетика
* Молекулярнай генетика
* Геномика
* Медицинскэй генетика
* Ген инженерията
* Спорт генетиката
* Судебнай мэдиссиинэ генетиката
* Криминалистическэй генетика
* Биохимия генетиката
* Киһи генетиката
* Генетика микроорганизмов
* Үүнээйи генетикта
* Эволюция генетиката
* Биометрическэй генетика
* Экологическэй генетика
* Генетика количественных признаков
* Физиологическэй генетика
* Психиатрия генетиката
* Генетика соматических клеток
* Виирустар генетикалара
* Генетика пола
* Радиация генетиката
* Сайдыы генетиката
* Функциональнай генетика
* Генетика генеалогията
Максим Горькай

**Максим Горькай** (Алексей Максимович Пешков) — нуучча биир биллэр-көстөр суруйааччыта. Сэбиэскэй саҕана кини улуу пролетарскай суруйааччы быһыытынан биллэрэ. 

Алексей Максимович Пешкову-Максим Горькайы саха суруйааччыта Баишев-Алтан Сарын Махсыын Куруххай диэн сахалыы ааттаныахтаах диэн сылдьыбыттаах.

## Өссө маны көр
* Иван Иванович Кандинский
Бочкарёв Василий Васильевич

**Бочкарёв Василий Васильевич** (төр. 1944) — саха скульптора. 

## Олоҕун олуктара
1940 сыллаахха олунньу 11 күнүгэр төрөөбүт.

Москватааҕы В. И. Суриков аатынан уус-уран институту бүтэрбит. Оҥоһуктарын маһынан уонна бронзанан оҥорор. 

## Сигэлэр
Бочкарев Василий Васильевич
Кампора-Сан-Джованни

thumb|Кампора-Сан-Джованни 2009 сыллаахха
**Ка́мпора-Сан-Джова́нни** (, ,) — тыа уокуруга, порт Амантея коммуна порда уонна сорҕото, Козенца провинция, Италия. Катандзаро провинцияттан чугас.

## Географията
Кампора Тиррен муоратын кытылыгар, наһаа бөдөҥө суох хапталга сытар. Чугастааҕы мырааннарга винограад уонна масличнай култууралары үүннэрэллэр. Мырааннартан Ламеция-Терме хомото уонна Стромболи вулкаан көстөллөр, ол буруота былыта суох күҥҥэ көстөр.
Кампора портан муораннан Эолий арыыларыгар сырыы баар.

thumb|Кампора-Сан-Джованни 1970 сыллаахха

## Нэһилиэнньэлээх пууннара
Кампора-Сан-Джованни сиригэр маннык дэриэбинэлэр бааллар:
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network**  эбэтэр **Studio 54 Network** — Калабрияҕа (Локри) баар Италия чааһынай араадьыйа станцията. Сүнньүнэн Калабрия, Сицилия уонна Апулия оройуоннарыгар истэллэр. Төгүрүк суукка салгынынан уонна веб-трансляция көмөтүнэн саҥарар.

## Устуоруйата
Локри куоракка Пьетро Паретта уонна Франческо Масара диэн дьон икки доҕотторун кытта 1985 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр олохтообуттара. Студия аадырыһа: 148 Виа дон Витторио, Локри. Слогана: «Il bello della musica è che quando ti colpisce non senti dolore»,  Боб Марли «Муусука үчүгэйэ диэн искэр ыарыыта суох киирэр».

Бэйэтин *Studio 54 LiveTour* диэн шоутун таһынан, станция араас кэнсиэрдэри быһа эфииргэ таһаарар, холобур, Сан-Ремо бэстибээлин.

## Быһаарыылар
Неаполитаан тыла

**Неаполитаан тыла** (, ) — Италия тылын түөлбэ тыла (диалект). 7,5 мөлүйүөн киһи саҥарар. Соҕуруу Италияҕа, Кампанияҕа, Неапольга, Гаэтаҕа уонна Сораҕа, соҕуруу Лацио уокуруктарыгар, Маркеҕа, хотугу Калабрияҕа, Апулия хотугу уонна киин сирдэригэр тарҕаммыт. Италия классическэй операларын үксэ бу тылынан ылланар. Аатырбат 'O Sole Mio ырыа эмиэ неаполитаан тылынан ылланар.
Сициилийэ тыла

мини|250px|left
**Сициилийэ тыла** — Сициилийэ олохтоохторун тыла, романскай бөлөххө киирэр. Бу тылынан Сицилия арыыга, соҕуруу Калабрияҕа, Апулия соҕуруу өттүгэр уонна Кампанияҕа саҥараллар. Арааб тылыттан киириилэр бааллар. 

Сициилийэ тыла ханна да судаарыстыбаннай тыл буолбатах. Онон тылы дьаһайар официальнай тэрилтэ суох. Ол гынан баран Палермо куоракка баар Сициилийэ филологиятын уонна тылы биллиитин киинэ (:en:Centro di studi filologici e linguistici siciliani) бу тылы 1951 сылтан үөрэтэр уонна туругун туһунан бэчээккэ ыстатыйалары таһаарар..

Сициилийэ тыла сорох Италия коммуналарыгар (холобур, Кальтаджироне уонна Граммикеле) билиниллэр, онно «сициилийэ тылын устуоруйаҕа уонна култуураҕа тулхадыйбат суолтата» ыйыллар. 
Маны таһынан, Эрэгийиэн тылларын Европатааҕы хартията сициилийэ тылын көмүскэниэхтээх уонна көмөҕө наадыйар тыллар ахсааннарыгар киллэрэр. Ол эрэн 2010 сыллаахха дылы (билиҥҥи туругун чуолкайдыахха наада) Италия Түмэнэ бу дөкүмүөнү ратификациялыы илик этэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* U situ web pa valurizzaziuni i prizzaziuni du sicilianu
Арассыыйа Конституцията

**Арассыыйа Конституцията** —  Арассыыйа Федерациятын сүрүн сокуона, нуормалыыр быраабын үрдүкү аактата буолар. Конституцияны Арассыыйа Федерациятын норуота 1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр референдум түмүгэр ылыммыта. 

Арассыыйа үрдүкү юридическай күүстээх докумуона, конституционнай тутулу, судаарыстыбыа тутуутун, бэрэстэбиитэллээх, толоруулаах уонна суут былаастарын, ону тэҥэ олохтоох бэйэ салайыныы былааһын, киһи быраабын уонна көҥүллэрин быһаарар уонна бөҕөргөтөр аналлаах..
Климентов Алексей Иванович (Дүпсүн улууһа)

Климентов Алексей Иванович - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Дүпсүн улууһа. Кыра үөрэхтээх. Нууччалыы куһаҕаннык саҥарара үһү. 1908-1909 сылларга сабылла-сабылла тахсар "Якутская жизнь" хаһыат көрүнньүк эрэдээктэринэн буола сылдьыбыт. Ол хаһыаты букатыннаахтык саппыттарыгар 4 ый хаайыыга олорон тахсыбыт. Сабунаев бырааска куучарынан үлэлээбит.

## Быһаарыылар
Аммосов Иван Иванович (Нам улууһа)

**Аммосов Иван Иванович** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Нам улууһа. Сахалар Сойуустарын тэрийсибит. Кулубалыы сылдьыбыт.

## Быһаарыылар
Готовцев Семен Петрович - Массака уола

**Готовцев Семен Петрович - Массака уола** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Байаҕантай улууһун I Бороҕон нэһилиэгин киһитэ, эргиэмсик. олоҕо Үүт Турбут диэн сиргэ аартык таһыгар баара. Онон кэлэр-барар дьон быһа ааспат, эргиэмсиктэр, хаартыһыттар тэпсэр сирдэрэ эбитэ үһү.

Массака Сэмэнин туһунан Өксөкүлээх Өлөксөй кылгас хоһоон суруйбуттаах:
:Сэрсэлээх дьиэлээх Сэмэн,
:Майдааннаах дьиэлээх Массака,
:Хоромньулаах дьиэлээх Хотуоһап...

1909-1912 сылларга Байаҕантай улууһун кулубатынан П.П. Слепцов олордоҕуна Массака уола быыбарынай кулуба буола сылдьыбыт.

## Быһаарыылар
Аммосов Алексей Иванович (Мэҥэ улууһа)

**Аммосов Алексей Иванович** - Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа. 

Мэҥэ улууһугар кулубалыы сылдьыбыт. Мэҥэ баайа Ф.М. Слепцов (Мааркабыс) күтүөтэ.

## Быһаарыылар
Италия тыла

**Италия тыла** эбэтэр **итальян тыла** (lingua italiana) — Италия, Ватикаан (латыын тылыныын), Сан-Марино, Швейцария (ниэмэс, боронсуус, реторомаан тылларын кытары) официальнай тыллара. Хорватия уонна Словения хас да уокуругар иккис официальнай тыл.

Итальян тыла латыын тылыттан үөскээбит.

## Алпабыыта


Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Италия оскуолатыгар илиинэн суруйуу курсива
Idioma%20italiano.png

## Быһаарыылар

## Литэрэтиирэ
* 
* 
*
Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктарын Ассоциацията** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктарын түмэр, кинилэр интэриэстэрин көмүскүүр аналлаах уопсастыбаннай тэрилтэ.

Ассоциация 1989 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Саха сирин аҕыйах ахсааннаах омуктарын I сийиэһигэр тэриллибит.

Олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарга Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр биэс омук киирэр: эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр, долгааннар, чукчалар.
Внуково (аэропорт)

**Аэропорт Вну́ково** — Москва биэс сүрүн аэропурдарыттан биирдэстэрэ. Россия олус таһаҕастаммыт аэропуртарыгар төрдүс буолар. Москва куорат таһыгар турар, МКАД-тан 10 километр.

Пассажирскай уонна грузовой самолеттары тутар кыахтаах. Норуоттар ыккардыларынааҕы көтөр самолеттары тутар кыахтаах.  ЮТэйр, Газпромавиа, Red Wings Airlines, Якутия авиакомпанияларга базовай аэропорт буолар. Внуково-2 терминал үрдүкү салайааччылары, ол курдук Президен уонна Правительство предстедатель рейстарын толорор.
Аһаҕас акционернай уопсастыба

**Аһаҕас акционернай уопсастыба** — публичнай хампаанньа организациятын формата. Сабыылаах акционернай уопсастыбаттан уратыта диэн тутар акциялары мунньаҕа суох атыылыахха сөп.
Чита

**Чита́** — Илин Сибииргэ баар куорат. Забайкальскай кыраай уонна Читинскай район административнай центра. Чита уонна Ингода өрүстэр холбоһор сиригэр турар. Куорат нөҥүө Транссибирскай тимир суола ааһар. Иркутскайтан илин 900 км турар. Нэһилиэнньэтэ 323965 киһи
Поляк тыла

**По́ляк ты́ла** () — Поляков тыла. Иккис саамай элбэх ахсааннаах славянскай тыл украинскай кэнниттэн нуучча тыла буолар. Польшаҕа официальнай тыл.

Тыл уратыта үгүс тылларга дьөлүһүйэр дорҕооннор элбэхтэр, ол аата тылы үөрэтэргэ уустук тыл буолар.

## Сурук - Бичик
150x|thumb|Поляк тыла 

thumb|375px|Компьютерга клавиатураҕа Польша буукубалара

*Буукубаардар **Ą**, **Ę**, **Ń** уонна **Y** тыл саҕаланыытыгар туттуллубаттар, онон мэлдьи кыра суруйаллар.
***Ć**, **Ń**, **Ś** уонна **Ź** аһаҕас дорҕооннор иннилэригэр сымнаҕас бэлиэ туруоруллубат, "И" буукуба туруоруллар. Онон: "się" - сөпкө, оттон "śę" — сыыһа.
***Q**, **V** уонна **X** омук тылларыттан киирии тыллар эрэ туттуллаллар, Польша тылыгар туттуллубаттар.

## Быһаараллар

## Сигэлэр
* https://pl.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna (Польскай тылынан бикипиэдьийэ) 
* Польша тыла уеб-сайтка: Language Polish
Scarlett

**Scarlett** уонна **Scarlett for The Hive** (*Скарлетт*), Арассыыйа уонна Англия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар.
Өрөбөлүүссүйэ күнэ (Миэксикэ)

Өрөбөлүүссүйэ күнэ Миэксикэҕэ сэтинньи 20 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Бу күн 1910 сыллаахха генераал Порфирио Диас былааһын утары Франсиско Мадеро көҕүлээччилээх бастаанньа саҕаламмыт. Бу кэмтэн ыла 1917 сыллаахха дылы дойдуга быыстала суох былаас былдьаһыыта салҕанан барбыт.
Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора

**Таҥара ийэтин Париижтааҕы собуора** (**Нотр-Дам-де-Пари**; ) — Парииж киинигэр баар христианнар собуордара. Франция киин куоратын «сүрэҕэ», Сите арыы илин өттүгэр урукку бастакы христианнар сыаркаптарын (Сибэтиэй Стефан базилииката) оннугар тутуллубута (оттон ол сыаркап риимляннар Юпитердарга аналлаах храамнарын оннугар турбута). Тутуллубут сыллара 1163  —  1345.

Собуор үрдүгэ — 35 м, устата — 130 м, кэтитэ — 48 м, колокуолунатын үрдүгэ — 69 м, илин баасына куолакалын ыйааһына (Эммануэль) — 13 туонна, куолакал тыла — 500 кг.
Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ)

**Ороһооспо иннинээҕи күн (киэһэ)**, эбэтэр **Ороһооспо сочельнига** - христианнарга ураты суолталаах күн. Сорох дойдулар Григориан халандаарынан ахсынньы 24, сорохтор Юлиан халандаарынан тохсунньу 6 бэлиэтииллэр.

Бу киэһэ христианнар таҥараны кытта көрсүһүү чугаһаабытын, сарсыныгар Иисус Христос төрүөхтээҕин (Ороһооспо,  - төрөөһүн) саныыллар. Сочельник диэн тыл сочиво диэн аһылык аатыттан тахсар. Сочивоны бу күн уонна таҥара көстүүтүн сочельнигар сииллэрэ. Сочиво - бурдук (сэлиэһинэй) туораахтарын сиикэйдии сииргэ табыгас гына илитэн оҥоһуллубут аһылык. Минньитээри сороҕор мүөт уонна фрукта эбэллэр.
Юлиан халандаара

**Юлиан халандаара** () — Созиген салайааччылаах Александрия астрономнара оҥорбут, Юлий Цезарь биһиги эрабыт 45 сыл иннинэ олоххо киллэрбит халандаара. 

Юлиан халандаара эргэ риим халандаарын солбуйбута, Эгиипэт эллиннарын култууратыгар олоҕурбута. 

Арассыыйаҕа Юлиан халандаарын **эргэ истиил** диэн аатынан билэллэр. Бу халандаар итэҕэһэ: планеталар хамсааһыннарын кытта сөп түбэспэт буолан хас 128 сыл аайы ордук күн мунньуллар. Онтон сылтаан, холобур, Ороһооспо аан бастаан кыһыҥҥы күн оройун кытта сөп түбэһэр күн, аа-дьуо сааскы диэки сыҕарыйан испитэ.

Ол иһин кэлин Григориан халандаарынан солбуллубута.
Кокуос паальмата

**Кокуос паальмата** () — Паальматыҥылар кэргэннэригэр киирэр мас үүнээйи, *Cocos* уус соҕотох көрүҥэ. 

## Аата
Уус билим аата *coco* («эбисийээнэ») диэн португаал тылыттан тахсар, аһа эбирдэрдээх, онто эбисийээнэ сирэйигэр майгынныыр дииллэр. 
thumb|left|Кокосовая пальма.

## Тарҕаныыта
Ханна үөскээбитэ чуолкай биллибэт — сабаҕалааһынынан Соҕуруу-Илин Азияттан, Малайзияттан. Билигин соҕуруу уонна хоту полушариелар тропиктарыгар иккиэннэригэр айылҕаҕа да, дьоҥҥо да үүнэр.
Саҥа Сир (арыы)

**Саҥа Сир** () — Хотугу Муустаах далай бөдөҥ арыыта. Ортотунан силбэһиилээх, онон Соҕуруу уонна Хоту арыылар диэҥҥэ арахсар. Урут дьураактар (ненецтэр) олорбуттара. Онтон ядернай полигон оҥороору кинилэри 1956 сыллаахха көһөрөн кэбиспиттэрэ.
Акуловскай Алексей Владимирович

**Акуловскай Алексей Владимирович** - красноармеец, XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр милиисийэ начаалынньыга буола сылдьыбыт киһи.

1919 сыл бүтүүтүгэр Дьокуускайга былаас уларыйбыт, уобаластааҕы управление, куорат дуумата, полиция управлениета, казаактар хамаандалара, Колчаак милиисийэтэ үрэллибиттэр. Уокуруктааҕы суут уонна борокуруор надзора эмиэ астаапкаҕа ыытыллыбыттар. Кыһыл Аармыйа Дьокуускайдааҕы быстах кэмҥэ Штаабын начаалынньыга Х.А.Гладунов ахсынньы 26 күннээҕи 11№ бирикээһинэн Саха уеһын уонна куорат милиисийэлэрин холбообута уонна начаалынньыгынан красноармеец А.В.Акуловскайы анаабыта.

Акуловскай Кыһыл Аармыйаҕа сулууспалаабыта, бассабыыктар баартыйаларын чилиэнэ этэ. Милиисийэ начаалынньыгынан ананарыгар 25 саастааҕа. Кэлин Акуловскай Дьокуускайга холуобунай розыска үлэлээбитэ.

## Быһаарыылар
Брежнев Леонид Ильич

мини|1972
**Брежнев Леонид Ильич**  (1906, Екатеринославскай губерния — 1982, Москуба уобалаһа) — 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл. 1964 сыллаахтан 1982 сыллаахха өлүөр дылы Сэбиэскэй Сойууска чыпчаал үрдүкү дуоһунастарга олорбута.

1906 сыллаахха ахсынньы 6 (19) күнүгэр (сорох дааннайынан 19 күнүгэр, ол эбэтэр 1907 сыл тохсунньу 1 күнүгэр) Екатеринослав күбүөрүнэтин Каменскай сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 

1982 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр өлбүтэ.

## Сигэлэр
* Брежнев Леонид Ильич. Айымньыларын хомуурунньуга 
* Дакылааттара, тыл этиилэрэ, айымньылара Biblus ситим-сиргэ 
* Брежневкэ аналлаах ситим-сир
* СССР ТВ Сэбиэскэй телевидение портаалыгар
* Брежнев сорох тыл этиилэрин истиэххэ сөп
Березкин Иван Георгиевич

**Березкин Иван Георгиевич** — фольклору, кыраайы үөрэтээччи, түмэл үлэһитэ.

## Олоҕун олуктара
Бастакы Өспөх нэһилиэгэр (билиҥҥи Уус-Алдан улууһа) 1915 сыл тохсунньу 17 күнүгэр төрөөбүтэ. 

Саха Сиринээҕи кыраайы үөрэтэр Ем. Ярославскай аатынан түмэлгэ үлэлээбитэ.  1944 сыллаахтан Манчаары туһунан сэһэннэри хомуйарынан дьарыктаммыт. 1968—1970 сылларга НА Саха Сиринээҕи филиалын фольклорнай экспедициятыгар кыттан, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Нам оройуоннарыгар элбэх матырыйааллары хомуйбута, Манчаары сылдьыбыт сирдэрин кэрийбитэ. Ол түмүгүнэн «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэни суруйан таһааттарбыта. 

## Сигэлэр
* Энциклопедия Якутии. — М., 2000. — С.528. 
* Шишигин Е. уо. д. а. Диплома суох учуонай / Е. Шишигин, Н. Эртюкова, Л. Винокуров // «Саха Сирэ». — 2000. — бэс ыйын 6 к.
Кузьмин Ариан Ильич

200px|thumb|right|Кузьмин Ариан Ильич

**Кузьмин Ариан Ильич** (27.12.1922—06.06.1996) — космос сардаҥаларын үөрэппит физик-учуонай, физико-математическай билим доктора.

## Олоҕун олуктара
* Ариан Ильич Кузьмин Өлүөхүмэ Ииннээҕэр 1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр төрөөбүт.
* 1938—1942 сс. — Дьокуускай пединститутун студена. 
* 1942 с. — Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалаабыт. Политрук солбуйааччыта (1942—1943 сс.), курсант (1943—1944 сс.). 
* 1944—1945 сс. — Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыта (Ленинградскай фронт, 43 арт. зенит. отд., ПВО бригадата, взвод командира). 
* 1946 с. — Дьокуускай пединститутун «физика» идэтин бүтэрбитэ.
* 1960 с. — физико-математическай билим кандидата.
* 1969 с. — физико-математическай билим докторыгар «Космические лучи и солнечный ветер» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит.
* 1971 с. — «Физика атомного ядра и космических лучей» идэ профессора.
* 1996 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр өлбүтэ.
##### Үлэлээбит сирдэрэ:
:1947—1960 сс. — Космос сардаҥаларын 1 №-дээх станцията, младшай научнай үлэһит.
:1961 с. — старшай научнай үлэһит.
:1961—1963 сс. — космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия Институтун старшай научнай үлэһитэ.
:1963—1973 сс. — космическай сардаҥалар вариацияларын лабораториятын сэбиэдиссэйэ.
:1966—1970 сс. — космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия Институтун директорын солбуйааччыта.
:1969 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VII ыҥырыытын депутатынан талыллыбыт (895 №-дээх удостоверение).
:1970—1973 сс. — ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Дьокуускайдааҕы филиал Президиумун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
:1971 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин VIII ыҥырыытын депутатынан талыллыбыт (168 №-дээх удостоверение).
:1972—1985 сс. — «Геомагнетизм и аэрономия» сурунаал редколлегиятын чилиэнэ.
:1973—1986 сс. — Саха государственнай университет ректора.
:1975 с. — Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин IX ыҥырыытын депутатынан талыллыбыт (178 №-дээх удостоверение).
:1976 с. — Дьокуускай партиятын горкомун чилиэнэ.
:1978 с., 1981 с. — Саха Сирин партиятын обкомун чилиэнэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «За победу над Германией» мэтээл (1945)
* «Бочуот Знага» уордьан, № 492319 (1967) 
* «50 лет Вооруженных Сил СССР» мэтээл (1967)
* «20 лет Победы в войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1968)
* «25 лет Победы в войне 1941—1945» мэтээл (1970)
* «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» мэтээл (1970)
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ (1971)
* «25 лет Победы в войне 1941—1945 гг.» мэтээл (1973)
* ВДНХ үрүҥ көмүс мэтээлэ (1974)
* Үлэ Кыһыл Знамята уордьан, № 988331 (1975)
* «30 лет Победы в Великой Отечественной войне» мэтээл (1975)
* «Милитарист Япония ЯПЕНЫ 30 лет» мэтээл (1976)
* «60 лет Вооруженных сил СССР» мэтээл (1978)
* «Халкин-Гол» мэтээл, № 361 (1979)
* Саха АССР билимин үтүөлээх деятелэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата (1993)

## Аатын үйэтитии
* М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет кини аатынан, ФТИ бастыҥ студеннарыгар, стипендия олохтообут

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
ИКФИА:Ариан Ильич Кузьмин
Былаах

мини|Хотугу Македония дуоҕата
**Былаах**, **дуоҕа** — бэлиэ быһыытынан туттуллар өҥнөөх таҥас, үксүнэн геометрическай фигура быһыытынан оҥоһуллар.

Дуоҕа 5000-тан тахса сыл аннараа өттүгэр үөскээбитэ. Бастаан дуоҕа тирииттэн, түүттэн, мастан оҥоһуллара. Оттон таҥас дуоҕа Кытайга 3000 сыл аннараа өттүгэр туттуллар буолбута.

Дуоҕалар көрүҥнэрэ:
* **Ил дуоҕа** — дойду эбэтэр нация бэлиэтэ. АХШ национальнай дуоҕата сулустардаах уонна дьураалардаах, Улуу Британия дуоҕата "Джек Союһа" диэн ааттаах, онтон Россия дуоҕата триколор буолар.

* Сорох республикалар, штаттар, куораттар уонна дэриэбинэлэр эмиэ дуоҕалаах буолаллар. Ол курдук, Саха Сирин дуоҕата халлан күөҕэ өҥнөөх, ортотунан маҥан төгүрүмтэлээх уонна аллараа өттүнэн маҥан, кыһыл, от күөҕэ өҥнөөх дьураалардаах.

* Хараабыллар дуоҕалара эмиэ атын атын. Ол курдук, сэрии хараабылларын дуоҕалара дьон хараабылларын дуоҕаларыттан ураты.

* Дуоҕалар өссө сороҕор ханнык эмит тэрилтэни, спортивнай хамаанданы, оскуоланы, полтическай партияны уратытарга туттуллар.

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа
Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара

Ил Түмэн бастакы ыҥырыытын дьокутааттара 1993 сыл ахсынньы 12 күнүттэн 1997 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы үлэлээбиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Өссө көр
Ил Түмэн иккис ыҥырыытын дьокутааттара
Амин Хавизулла

**Амин Хавизулла** — Афганистаан иккис президена. 

1979 сыллаахха ССРС спецнааһа Афганистааҥҥа президент дыбарыаһыгар саба түһүүтүгэр өлбүт. Амин кэннэ олорбут икки президены аан дойду элбэх судаарыстыбалара ССРС марионеткаларынан ааҕаллар этэ.
Арҕаа

thumb|200px

**Арҕаа** () — хайысха, сир-халлаан күн киирэр диэки өттө. Каарталарга каарта хаҥас өттө.

Утарыта — илин.

## Ылыллыбыт сирэ

География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Күһүн

**Күһүн** — сыл кэмэ, сайын уонна кыһын ыккарда, быыһа.

Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха ёйдёбулунэн: Ньалыар уу тоцор буолуо5уттан кыстык хаара туhуёр дылы кэм.Ёссё кёр: кэм.
Сайын

**Сайын** — сыл сылаас кэмэ, саас уонна күһүн ыккарда.
мини|Рулоннаах от
Дьыл утумун туёрт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха  ёйдёбулунэн: Эбэ мууhа устуутуттан туун лаппа тымныйан, ньалыар уу тоцор буолуор дылы кэм.
Ёссё кёр: кэм.
Кыһын

мини|Кыһын
**Кыһын** — сыл 4 сүрүн кэмнэриттэн биирдэстэрэ, күһүн уонна саас ыккарда, быыһа.

Дьыл утумун түорт тэттик кэмнэриттэн биирдэстэрэ. Саха өйдөбулунэн: Кыстык хаара түһүөҕүттэн саас илдьитэ туллуктар кэлиэхтэригэр, ылаацы (сылаас, угуттуур) куннэр буолуохтарыгар дылы кэм. Өссө көр: кэм.
Сиик (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах
* Сиик (иис-уус)
* Сиик (айылҕа көстүүтэ)
* **Сииккэ хамыы** - сомоҕо-домох
Тыл (саҥа сорҕото)

**Тыл** (Слово) — омук тылын, саҥа биир сүрүн бииримиттэн (единииссэлэриттэн) биирдэстэрэ; эттиктэри, көстүүлэри суолталарын биэрэр, ааттыыр аналлаах, биир суолталаах лиэксикэ бэлиэтэ.

Тыл тутулун морфология үөрэтэр. Тыллар саҥа чааһын быһыытынан маннык арахсаллар: аат тыл, туохтуур, даҕааһын, сыһыат, онно эбии аналлаах (служебнай) тыллар бааллар.

## Тыл туттуллуута

#### Өс хоһоонноро
* Эппит *тыллааҕар* эппэтэх *тыл* ордук.
* Этэр *тыл* эгэлгэлээх, саҥарар саҥа салалталаах.

* Этиллибит *тыл* иһиллибэт буолбат.
Тыл (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Тыл (саҥа сорҕото)
* Тыл (омук саҥата)
* Тыл (анатомия)
* Ынах тыла (биология)
* Тыл (мал-сал)
* Күлүүс тыла
Есенин Сергей Александрович

**Есенин Сергей Александрович** (1895  — 1925) — нуучча чулуу поэта, тыа олоҕун ырыаһыта, олоҕун кэлиҥҥи сылларыгар имажинист.

## Олоҕун олуктара
Рязань уеһын Константиново диэн бөдөҥ сэлиэнньэтигэр бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Аҕата  — Александр Никитич Есенин (1873—1931), ийэтэ — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 сыллаахха Константиново земскэй училищетыгар киирбит, онтон 1909 сыаркап-учуутал оскуолатыгар Спас-Клепики диэн сиргэ үөрэммит. Ону бүтэрэн баран  1912 сыл күһүнүгэр Есенин Москубаҕа барар, эт атыылыыр лааппыга, онтон Сытин типографиятыгар үлэлиир.  1913 Москуба куораттааҕы Шанявскай А.Л. аатынан норуот университетыгар устуоруйа-бөлөһүөпүйэ салаатыгар киирэр. Типографияҕа үлэлиир, Суриков литература-музыка куруһуогун поэттарын кытта билсэр. 

### Айар үлэтэ
Есенин хоһоонноро 1914 сыллаахха аан бастаан  «Мирок» диэн оҕо сурунаалыгар тахсыбыттара.
Сытин Иван Дмитриевич

**Сытин Иван Дмитриевич** (1851-1934)  — аатырбыт кинигэ таһаараччы урбаанньыт, сырдатааччы.

## Олоҕун олуктара

Иван Дмитриевич Сытин тохсунньу 24  (олунньу 5) күнүгэр 1851 сыллаахха Кострома губерниятын Гнездниково диэн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аҕата — Дмитрий Герасимович Сытин, буолас суруксута. Ийэтэ — Ольга Александровна Сытина. Түөрт оҕоттон улаханнара.

12 сааһыттан Иван үлэҕэ киирэр, бастаан Нижегордскай дьаарбаҥкаҕа скорняк көмөлөһөөччүтүнэн, онтон  1866 сыллаахтан Москубаҕа Шарапов диэн атыыһыт кинигэ атыылыыр лааппытыгар. 
 
1876 сыллаахха Сытин Евдокия Ивановна Соколованы ойох ылар, уонна ол сылыгар бастакы литография массыынатын атыылаһан  литография мастарыскыайын арыйар — «Первая Образцовая типография».
Литография

**Литогра́фия** ( — таас,  — суруй, ойуулаа) — хаптаҕай бэчээт ньымата. 

Көнө ньуурдаах тааһы аналлаах технология көмөтүнэн (протрава) таҥастаатахха литографическэй кыраасканы сорох сиринэн ылар, сорох сиринэн ылбат. Ол кэнниттэн кырааска хаптаҕай фуорматтан баттааһын көмөтүнэн кумааҕыга көһөрүллэр. 1796 сыллаахха Алоизий Зенефельдер Богемияҕа арыйбыта. Ол саҕана XV үйэҕэ арыллыбыт гравюраттан отой ураты бэчээт бастакы технологията буолбута.
Богемия

thumb|200px|Богемия былыргы былааҕа
thumb|200px|Богемия Чех өрөспүүбүлүкэтигэр
[thumb|200px|Богемия [дьаралык|дьаралыга]]
**Богемия** (, , , *[[бойдар]] дойдулара*) — Киин Эуропа былыргы уобалаһа, билиҥҥи Чехия сирэ. 

Билигин Богемия  Моравияны уонна Чех Силезиятын кытта Чехия састаабыгар киирэр.
Бойдар

**Бойдар** (*Boii*) — кельт биис-уустара. Сорохторо б.э. инн. V - VI үйэлэргэ лингонноары кытта холбоһон Галлияҕа сэриинэн киирбиттэрэ, Аппенин хайаларын тэллэҕэр баар хаптал сири (Пьяченцаттан Романьяҕа дылы) этрускалартан уонна умбрдартан  былдьаабыттара,  этрускалар урукку куораттарын Фельсинаны *Бонония* (билигин Болонья) диэн ааттаабыттара.

Бойдар риимнэри кытта б.э. инн. 283—282 сылларга этрускалар өттүлэригэр, онтон 238—224 сылларга — кельтар өттүлэригэр сэриилэспиттэрэ. Хотторон баран Цезарь көҥүллээһининэн эдуйдар сирдэригэр  (билиҥҥи Бургонь уонна Ниверна) олохсуйбуттара.  Богемияҕа (билигин Чехия,  (*Boiohaemum* — «*бойдар ийэ сирдэрэ*») хаалбыт бойдар сирдэрин Тис өрүскэ дылы кэҥэппиттэрэ, ол эрэн кэлин даактартан хотторон Дунаай уҥа кытылыгар көспүттэрэ. Онно Паннонияҕа, билиҥҥи арҕаа Венгрияҕа, илин Австрияҕа уонна сорҕолоро Словенияҕа, Сербияҕа олохсуйбуттара. 

Бойдар тустарынан суруйуулар риим источниктарыгар Чехияҕа  маркомааннар I үйэ бүтүүтүгэр олохсуйбуттарын кэннэ сүтэллэр.
Николаева Светлана Ефимовна

**Николаева Светлана Ефимовна**  - Өрөспүүбүлүкэ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, Амма улууһун ытык олохтооҕо.

1941 сыллаахха алтынньы 28 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1967 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын бүтэрбитэ, 1982 с. - ССКП КК уопсастыбаннай наукаларын академиятын. 1986 - 1991 сылларга Саха АССР култууратын миниистирэ этэ. 1992 - 1993 сылларга нэһилиэнньэ, үлэ уонна үлэлээх буолу социальнай көмүскэлин миниистирин солбуйааччы.  

Дьахталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрилтэлэрин Сойууһун президиумун салайбыта, Саха сирин уопсастыбаннай палаататын, Саха сирин дьахтар учуонайдарын Лиигатын чилиэнэ этэ.

«Бочуот Знаага» уордьанынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 

2012 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Быһаарыылар
PSY

**PSY** (*Сай*, *Сэй*, *Псэй*), Корея биллэр диджея, Gangnam Style диэн ырыатынан биллибит. Ахсынньы 27 2012 сыл дааннайынан кини ырыата 89 судаарыстыба5а бастакы миэстэ чартка, уопсай YouTube ыидео-хостинҥа көрүү 1 миллиард киһиттэн таҕыста.

## Атын топиктар
* «Gentleman»
* K-pop
Кырыс сир

**Кырыс сир** () — оччо туттуллубат (холобур, бурдук ыһыытыгар) куйаар сир. Сэбиэскэй Сойуус саҕана 1954—1960 сылларга Казахстааҥҥа, Волгаҕа, Сибииргэ, Ураалга уонна Уһук Илин баар сирдэри таҥастаан, тиэрэн, туһаҕа таһаарар күүстээх хамсааһын үөдүйэ сылдьыбыта. 

43 мөл. га сири хоруппуттара, онтон билиҥҥи Арассыыйа Федерациятын сирдэрэ — 16,3 мөлүйүөн.

Саха сирин кырыс сирдэрин Лия Еловская диэн почвовед-учуонай чинчийбитэ.

## Быһаарыылар
Гектаар

**Гектаар** (гекто-, ар), эбэтэр **Га** (ГА) — иэн единицата, 100 м өрүттээх квадраат иэнигэр тэҥнэһэр: 1 га = 10 000 м² = 100 ар = 100 сотка = 0,01 км².

Арассыыйаҕа гектаар сир иэнин кээмэйдииргэ сүрүн единиицэ. 

## Быһаарыылар
Биирим

**Биирим**  (биир, соҕотох)  —  элбэх суолталаах тиэрмин.
Туох эрэ сомоҕо, улахан, хатыланар сорҕото. Туспа турар, уларытыллар кыахтаах, туһунан функцияны толорор эбийиэк.

Бу тиэрмини саха тылыгар киллэриигэ Дапсы кэпсээбитинэн лингвист Афанасьев Петр Савич сыһыаннаах. 

Кээмэйдээһиҥҥэ, техникаҕа, экономикаҕа, лингвистикаҕа уо.д. а. туттуллар.
Айах (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах.

* Айах (география)
* Айах (анатомия)
* Айах (чороон)
Тыал

**Тыал** — салгын сүүрээнэ. Күн тыктаҕына сир сылыйан салгыны сылытар, оччоҕо сылаас салгын үөһэ тахсар, онтон сылтаан сиргэ чугас салгын баттааһына намтаатаҕына, онно кытыыттан тымныы салгын киирэр.
Хордоҕой (Сунтаар улууһа)

**Хордоҕой** — Сунтаар улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгин киинэ. 

## Географията
Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар, Сунтаар бөһүөлэгиттэн 160 км хотугулуу-арҕаа сытар. Муора таһымыттан 152 м үрдүк.
1890 сыллаахха олохтоммут. Урут Бүлүүчээн совхоз киин уһаайбата этэ, олохтоохтор ынах-сүөһү, сылгы иитиитинэн, хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктаналлар. Культура дьиэтэ, орто оскуола, почта бааллар. 


Билэ:Сунтаар10.PNG|400px|thumb|right|Сунтаар улууһа|
rect 287 440 300 454 Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 279 358 292 372 Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 220 436 233 450 Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 127 399 140 413 Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 234 463 247 477 Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 337 355 350 369 Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 341 313 354 327 Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 227 404 240 418 Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 342 413 355 427 Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 97 303 114 317 Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 294 273 311 287 Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 133 431 150 445 Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 218 354 235 368 Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 274 398 291 412 Маар Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 261 427 278 441 Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 376 508 393 522 Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 267 525 284 539 Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 331 452 348 466 Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 353 335 370 349 Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 400 388 417 402 Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 282 311 299 325 Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 271 456 288 470 Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 311 489 328 503 Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 312 366 329 380 Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 178 471 195 485 Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 168 354 185 368 Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 9 304 25 399 Мирнэй улууһа
rect 20 40 37 134 Мирнэй улууһа
rect 39 544 133 562 Ленскэй улуус
rect 291 192 383 210 Ньурба улууһа
rect 354 648 463 665 Өлүөхүмэ улууһа
rect 531 307 548 433 Үөһээ Бүлүү улууһа


## Климата

## Олохтоох дьоно

## Историята

## Кэрэ-бэлиэ сирдэр

## Биллиилээх дьоно

## Өссө маны көр
* Сунтаар улууһа
* Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа 
* gosspravka.ru:Сунтарский улус
Меридиан

**Меридиан** (лат. meridies — 'күн оройо'; 'medius + dies') - географияҕа уонна астрономияҕа туттуллар тиэрмин. 

## География меридиана
[thumb|right|289px|Меридианнар араҕас өҥүнэн көрдөрүллүбүттэр. [Экватор — күөх. Параллеллэр быстах дьураанан.]]
**Меридиан** географияҕа — Сир полюһуттан полюһугар дылы ыытыллыбыт көнө дьураа. Туох баар меридианнар усталара 20 003,93 км. Биир меридиан точкалара барыта биир усталааһыҥҥа, ол гынан баран араас кэтирээһиҥҥэ сыталлар. Аан дойдуга саҕалыыр меридиан  Гринвич, Гринвич (Темза уҥа өттүгэр баар Лондон сорҕото) нөҥүө ааһар. От Гринвичского меридиана ведётся счёт долгот.
thumb|left|289px

## Астрономия меридиана

**Меридиан** — астрономияҕа халлаан сфератын полюстарын холбуур көнө сурааһын.
Аарка (бөһүөлэк)

**Аарка (бөһүөлэк)** – Хабааровскай кыраай Охуоскай оройуонун сэлиэнньэтэ. Охуоскайтан  120 км сиргэ сытар. 

Аан бастаан манна дьон олороллорун туһунан XVII үйэ бүтүүтүгэр нуучча хаһаахтарын салалтаҕа суруктарыгар баар. Олохтоохтор дьаарбаҥҥа мустар сирдэрэ. Дьокуускай - Охуоскай суола тэриллибитин кэннэ манна дьаам станцията баар буолбута. Аарка диэн аат сурукка 1830 сыллаахтан баар. 1926 сыллаахха тохсунньу 4 күнүгэр  ВЦИК уурааҕынан Уһук Илин кыраай (ДВК) Охуоскай оройуонугар киирбитэ. 

2008 сыл тохсунньу 1 күннээҕи туругунан  938 киһи олорор этэ. 2011 сыллахха — 699 киһи.

Былыр былыргыттан манна олохтоох тоҥустары кытта сахалар буккуһан олорбуттара. 
XX үйэ саҥатыгар олохтоохтор бары сахалыы саҥараллар этэ.

## Быһаарыылар
Ньютон Исаак

**Ньютон Исаак**  (, 1642–1727)  — Англия физигэ, математига уонна астронома, классическэй физика төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ. 

«Айылҕа философиятын математиката» () диэн сүдү үлэтигэр аан дойду тардыстыытын сокуонун, уонна механика үс сокуоннарын ойуулаабыта.  Дифференциал уонна интеграл суоттааһыннары олохтообута, өҥ түөрүйэтин суруйбута, өссө да элбэх математика уонна физика түөрүйэлэрин айбыта. 

## Өссө маны көр
* Готфрид Лейбниц
* Ньютон сокуоннара
Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)

**Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ** () - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай бибилитиэкэтин иһинэн үлэлиир, Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар литэрэтиирэлэригэр аналлаах салаа.

1975 сыллаахха муус устар 14 күнүгэр Саха АССР култуураҕа министиэристибэтин Коллегиятын быһаарыытынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Пушкин аатынан ноуучунай бибилитиэкэтин иһинэн тэриллибитэ. Пуондатын олоҕунан Г.М. Василевич бибилитиэкэтин кинигэлэрэ буолбуттара, барыта аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 43 кинигэ этэ. Кэлин ССРС Ленин аатынан судаарыстыбаннай бибилитиэкэтэ, Архангельскайдааҕы, Красноярскайдааҕы, Магадааннааҕы бибилитиэкэлэр көмө оҥорбуттара.

Билигин сиэктэр аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар нууччалыы, сахалыы, эбэҥкилии, эбээннии, дьүкээгиирдии, чукчалыы, долгаанныы тылларынан тахсыбыт кинигэлэрин мунньар.

## Үлэһиттэр
Сиэктэргэ араас сылларга Саввин Егор Михайлович, Старков Петр Николаевич, Багаев Михаил Владимирович, Кейметинова Ольга Никифоровна, Кудрина Нина Егоровна, Яковлева Мария Егоровна, Карадчина Галина Софроновна, Потапова Любовь Николаевна үлэлээбиттэрэ уонна үлэлии сылдьаллар.

## Быһаарыылар
Буукуба

**Буукуба** — алпаабыт туспа бэлиэтэ, графема.

Үксүн ханнык эмит саҥа дорҕоонугар сөп түбэһэр, ол эрэн булгуччу буолбатах. 

Биир буукуба хас да ойуулаах, көрүҥнээх буолуон сөп.
Кустук

**Кустук** — күн көстүүтэ. Ардах кэмигэр күн уота таммахтартан тэйэн үрүҥ өҥ спектрыгар арахсан көстүүтэ. Ый кустуга сэдэх көстүү, түүнүн, ардах кэмигэр, эбэтэр уу чугаһыгар (уу күрүлгэнигэр, долгуннарга) халлаан халлыбыт өттүгэр көстөр.
Күн дьиэлэниитэ

мини|справа|Күн дьиэлэниитэ, Амма сэл., сайын, 2012 с.
**Күн дьиэлэниитэ** — күн көстүүтэ. Тымныыга, күн тула салгын сиигэ мууһурбут кыырпахтарыттан күн уота токуруйарыттан сылтаан үөскүүр көстүү.
Кыһыл Аармыйа

мини|1919 сыллааҕы форма
**[[Кыһыл (өҥ)|Кыһыл]] [[Аармыйа]]** (офиц. аата **Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Аармыйалара**, **РККА**) - РСФСР 1918-1922 сылларга, Сэбиэскэй Сойуус 1922–1946 сылларга сэбилэниилээх күүстэрин сатыы уонна салгын сэриилэрин аата. Сэбилэниилээх күүстэргэ маны тэҥэ Оробуочайдар уонна бааһынайдар Кыһыл Флоттара уонна Ис дьыала сэриилэрэ киирэллэрэ.

Кыһыл Аармыйа тэриллибит күнүнэн 1918 сыл олунньу 23 күнүн ааҕаллар. Бу күн баҕалаахтары аармыйаҕа суруйуу саҕаламмыт. Аармыйаны тэрийэр туһунан В.И. Ленин Дэкириэтэ тохсунньу 15 (28) күнүгэр тахсыбыта. 

Кыһыл Аармыйаны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ Лев Троцкай этэ.

## Аата
Аата 1918–1939 сс. Оробуочайдар-бааһынайдар Кыһыл Аармыйалара (Рабоче-крестьянская Красная армия, РККА) диэн этэ. 1939 сыллаахтан "рабоче-крестьянская" диэн тыллартан сыыйа батынан барбыттара, көннөрү Кыһыл Аармыйа (Красная Армия, КА) диир буолбуттара. 1946 сыл олунньутугар наркомааттары реформалааһын саҕаламмыт кэмигэр Сэбиэскэй Аармыйа диэн тиэрмиҥҥэ көспүттэрэ. Ол туһунан бирикээс 1946 с. олунньу 25 күнүгэр тахсыбыта. Ол эрээри киэҥник туһаныы хойутуу саҕаламмыта, 1946 сыл от уонна атырдьах ыйдарыттан.

Аатын уларытыыны аармыйаны модернизациялааһынынан, саҥа сыбаанньалары киллэриини кытта (капитан, майор уо.д.а.) уонна 1936 сыллааҕы конституцияҕа сөп түбэһиннэриинэн (онно "үлэһиттэри көмүскүүр" (защита трудящихся) диэн оннугар "Сэбиэскэй Сойууһу көмүскүүр" диэн тыллары киллэрбиттэрэ) быһаараллар.
Рентген сардаҥалара

**Рентген сардаҥалара**  — электромагниит долгуннар электроннарын энергията. Электромагниит долгуннар шкалааларыгар ультрафиолет сардаҥалар уонна гамма-сардаҥалар ыккардыларыгар сытар, ол аата 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м уһуннаахтар). 
## Историята
Бастаан рентген сардаҥаларын Вильгельм Конрад Рентген диэн ниэмэс чинчийээччитэ булбута. 1895 с. «Сардаҥа саҥа көрүҥүн туһунан» диэн ыстатыйатыгар суруйбута уонна **Х-сардаҥалара** диэн ааттаабыта. 1901 с. ити арыйыытын иһин Рентген маҥнайгы физикаҕа аналлаах Нобель бирииһин ылбыта.

## Быһаарыылар
Ангстрем

**Ааҥстрем** (**[[Å (латиница)|Å]]**, , , шведтыы — *о́нгстрём*) — ырааҕы кээмэйдиир единица, 10−10&nbsp;м (1&nbsp;Å = 0,1&nbsp;нм = 100&nbsp;пм; 10000&nbsp;Å = 1&nbsp;мкм) тэҥ. 

Швед физига уонна астронома Андерс Ангстрем аатынан ааттаммыт. Бу единица физикаҕа элбэхтик туттуллар, тоҕо диэтэххэ 10−10&nbsp;м — Водород молекулатыгар электрон орбитаалын диаметрыгар тэҥ. Үгүс кристааллар атомнай эрэһиэккэлэрин арда эмиэ бачча кэриҥэ.

## Быһаарыылар
Нанометр

**Нанометр** — уста кээмэйэ, миэтэрэни биир миллиардка түҥэппиккэ тэҥ (а.э. 10−9 миэтэрэ). Эргэ аата — миллимикрон (10−3 микрон; бэлиэтээһиннэрэ: ммк, mμ)

Саамай элбэхтэ туттуллар кыра уста кээмэйдэриттэн биирдэстэрэ, СИ систиэмтигэр киирбэт кээмэйгэ — 10 ангстремҥа тэҥ.
Миэтэрэ

[thumb|Аан дойдутааҕы миэтэрэ эталона, [1889 сылтан 1960-с сылларга дылы туттуллубута.]]
**Миэтэрэ** (кылгатан сахалыы уонна нууччалыы: **м**; атын дойдуларга: **m**; &nbsp;— кээмэй)&nbsp;— уста кээмэйэ, СИ систиэмэтигэр киирэр. Сырдык вакуумҥа \frac{1}{299\,792\,458} сөкүүндэ иһигэр барар суолугар тэҥ.
Окорокова Варвара Борисовна

**Окорокова Варвара Борисовна** (1953 төр.) — литератураны ырытааччы, литературовед, тыл үөрэҕин билимнэрин доктора. Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1994).

## Олоҕун олуктара
: 1953 сыллаахха муус устар 12 күнүгэр Сунтаар улууһун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
: 1970 сыллаахха Дьокуускай к. 20 №-дээх орто оскуолатын бүтэрбитэ. 1980 сыллаахха СГУ-ну кыһыл дипломунан бүтэрбитэ.
: 1980—1984 сс. ССРС НА Хотугу салаатын тыл, литература уонна история Институтугар аспирантураҕа үөрэммитэ.
: 1988 с. Алма-Ата куоракка «Саха прозатын дьоруойа» диэн билим хандьыдаатын диссертациятын көмүскээбитэ.
: 1999 с. Уфаҕа «Пути развития прозы в литературах Якутии» диэн тиэмэҕэ билим докторын диссертациятын көмүскээбитэ.
: 1991 сылтан Саха университетыгар (ХИФУ) саха литературатын үөрэтэр.
: 1994 сылтан Саха Сирин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
: Варвара Окорокова саха литературатын уонна хотугу норуоттар литератураларын үөрэтэр, литература теориятын чинчийэр.

## На5араадалара
П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата.

## Үлэлэрэ
# Юкагирский роман. — Якутск: «Ситим», 1994. — 136 с.
# Билиҥҥи литература проблемалара. — , 1997. — 137 с.
# Саха литературата: Абитуриеҥҥа көмө. — Дь., 1997. — 124 с.
# История литератур народов Севера Якутии. — Якутск: ЯГУ, 2000. — 62 с.
# Саха литературата үйэлэр кирбиилэригэр. — Дь.: «Бичик», 2000. — 160 с.

## Сигэлэр
* Писатели Сунтарского улуса, члены Союза писателей 
* «Писатели Земли Олонхо», биобиблиографическай справочник. — 2000.
Buon Appetito (ресторан)

**Buon Appetito (ресторан)**.

Дьокуускай куоракка баар ресторан. Үс туспа саалалаах. 

Биирэ - аныгылыы дизайннаах, өстүөкүлэ остуоллардаах. Манна караоке ыллыахха сөп, төрөөбүт күнү бэлиэтиэххэ сөп.

Иккис саала италиятааҕы истииллээх, камин оһохтоох, араас өҥнөөх витражтаах. Мас остуоллардаах.

VIP саалата 20 миэстэлээх. 

Ресторан Италия уонна славяннар кухнятынан аһатар.

Аадырыһа Дьокуускай куорат, Крупская аатынан уулусса, 17. Телефона 32.1733.

Үлэлиир кэмэ 12 - 02.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Путеводитель*, Дьокуускай, 2011 сыл.