open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Табунасов Никон Семенович

**Табунасов Никон Семенович** — уус-уран киинэҕэ уһуллубут саха бастакы артыыһа.

Өлүөхүмэҕэ Кыыллаахха 1914 сыллаахха төрөөбүт. Бастаан Кыыллаах оскуолатын, онтон 2-с Нөөрүктээйи оскуолаларын бүтэрбит. 
Москубаҕа А.В.Луначарскай аатынан тыйаатыр ускуустубатын государственнай институтугар үөрэммит.

1935 сыллаахха "Мосфильм" уонна "Украинфильм" студиялар режиссер Александр Довженко "Аэроград" диэн киинэтин таһаарбыттар. Онно быстах оруолу ол саҕана устудьуоннуу сылдьар Никон Табунасов толорбут. Сюжет быһыытынан эдэр чукча уола хайыһарынан баран иһэн сааскы айылҕаны туойар эбит, дьиҥнээҕэ Табунасов сахалыы "Кэнтик - мунтук сыттардаах" диэн норуот ырыатын толорбута, саха ырыата бастаан экрантан иһиллиитигэр тиэрдибит.

Институту бүтэрэн баран Москуба тыйаатырдарыгар үлэлээбит. Кэпсииллэринэн өссө хас да киинэҕэ уһуллубут курдук. 1942 сыллаахха ахсынньы 11 күнүгэр хаайыллыбыт. Кылгас силиэстийэ кэнниттэн 1943 сыл олунньу 17 күнүгэр суутунан өрөбөлүүссүйэни уттарар сабатааска буруйдаммыт уонна 5 сыл хаайыыга анаммыт. Пермскай уобаласка Кушпелевскай ОЛПУ лааҕырга хаайыыга сыппыта биллэр. Леонид диэн уола аҕатын хаайбыттарын кэннэ Волгоградка хаалбыта, кэлин Набережные Челны куоракка олоро сылдьыбыта диэн суруйаллар. Хойукку дьылҕата биллибэт.

### Кэрэхсэбиллээх чахчылар
"Аэроград" киинэ массовкатыгар Саха сириттэн сылдьар Поисеев диэн устудьуон уонна Москубаҕа оччотооҕуга олоро сылдьыбыт сахалар оҕолоро уһуллубуттар: Тамара Романова, Лана уонна Муся Ойуунускайдар.

## Эбии маны көр
* Харитонов Николай Николаевич (артыыс)

## Туһаныллыбыт сир
* "Зачем пермяки разыскивают биографию первого якутского киноактера?", "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009 с., ыам ыйын 15 к. 59 сир.

## Быһаарыылар
Васко да Гама

мини|Васко да Гама
**Ва́ско да Га́ма** (; 1460 эбэтэр 1469—1524) — Португалия чинчийээччитэ, Индияҕа бастакы муораннан айаны оҥорбут европеец быһыытынан биллэр.

## Төрдө-ууһа
Васко да Гама 1460 сыллаахха (атын барылынан — 1469 с.) Синеш куорат алкайдын уонна Саньяго орденын магистрын Эштеван да Гама (1430—-1497) дьиэтин кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ — Изабела Содре.

## Индияҕа айан
[мини|320px|left|Специяны атыылааччылар (чээлэй күөх) уонна [Васко да Гама (хара), Перо да Ковильян (оранжевай) уонна Альфонсо да Паива (күөх) суоллара]] 

Мануэл I хоруол аан бастаан Индияҕа Васко да Гама аҕатын ыытаары гыммыт, онто өлөн хаалан 1497 сыллаахха Васка да Гама экспедицияны баһылаабыт, уонна Лиссабонтан туруммут. Эскадра үс сүрүн аалтан уонна биир көмөлөһөр аалтан турар эбит. «Сан-Габриэл» диэн флагман хараабылы Васко да Гама бэйэтэ салайбыт. 1497 сыл от ыйын 8 Африканы соҕуруу өттүнэн эргийэн Мыс Доброй Надежды ааспыт. 1498 тохсунньу бүтүүтүгэр экспедиция Замбези өрүскэ киирэн өрөмүөннэммит, онтон Африка илин кытылын устун устубут. Момбасаттан арааб лоцманын Ахмад ибн Маджид диэн киһини ылан баран Индияҕа көнөтүк устубуттар. Чинчийээччи Т.А.Шумовскай этэринэн араабтар португааллары муора навигациятыгар да, астрономияҕа да быдан куоһараллар эбит. Үс нэдиэлэ устуу кэнниттэн 1498 ыам ыйын 20 эскадра Индия соҕуруулуу-арҕаа кытылын булбут уонна Каликут (Кожикоде) пуордугар киирбит. Манна табаар атыылаһан баран экспедиция төттөрү аттаммыт.

Португалияҕа 1499 сыл балаҕан ыйыгар төннөн кэлбит, улахан бочуотунан көрсүллүбүт, бөдөҥ харчынан наҕараадаламмыт уонна "Индия байҕалын Адмираала" титул ылбыт. Өссө Дон титулун уонна Синеш уонна Вила-Нова-де-Милфонтешгода куораттары бас билиигэ ылбыт. 1519 сыллаахха граф Видигейра титулун ылбыт.

Хойут өссө иккитэ Индияҕа сылдьыбыт. Кочин (Коччи) диэн Индия куоратыгар 1524 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өлбүт.
Иванов Курбат

**Иванов Курбат** — Саха сирин бастакы картограбынан ааҕыллыан сөп.

1642 сыллаахха аан бастакынан Өлүөнэ өрүһү сүрүн салааларын кытта биир лиискэ ойуулаабыт. Ол сылга Байкаал күөлгэ экспедицияҕа сылдьан улуу күөлү бастакынан ойуулаан бойобуода Головиҥҥа Дьокуускайга ыыппыт. «Анаадыр чертеһа» диэн өссө биир үлэлээх.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое* / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3

## Өссө маны көр
* Палицын Андрей
Вергилиус

**Публиус Вергилиус Маро** (*Publius Vergilius Maro*) (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Рим поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: *Буколика*, *Георгика* уонна *Энеида*—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.
Мольер

**Жан-Батист Поклен** (*Jean-Baptiste Poquelin*) (Тохсунньу 15, 1622 - Олунньу 17, 1673), **Мольер** (*Molière*) диэн сыана ааттаах, Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ. Мольер биллиилээх драмалара: *Le Misanthrope*, *L'école des femmes*, *Tartuffe ou l'Imposteur*, *L'Avare*, *Le Malade imaginaire* уонна *Le Bourgeois Gentilhomme*.
Владимир Набоков

**Владимир Владимирович Набоков** (Муус устар 22, 1899 — От ыйын 2, 1977) диэн Арассыыйа уонна Америка суруйааччыта.
Набоков бастакы тоҕус романнарын нууччалыы суруйбута, онтон кэлин үлэлэрин ааҥллыы суруйбута. Онтон таhынан энтомологиянан уонна саахымат композициятынан кэрэхсиирэ. 

Набоков ордук биллиилээх романа Lolita (1955). Икки тылынан — нууччалыы уонна ааҥыллыы — бэйэтэ суруйан таһаарбыта.

## Үлэлэрэ
#### Романнар уонна новеллалар
##### Нуууччалыылар
* (1926) *Машенька*
* (1928) *Король, дама, валет*
* (1930) *Защита Лужина*
* (1930) *Соглядатай*
* (1932) *Подвиг*
* (1933) *Камера Обскура*
* (1934) *Отчаяние*
* (1936) *Приглашение на казнь*
* (1938) *Дар*

##### Ааҥллыылар
* (1941) *The Real Life of Sebastian Knight* 
* (1947) *Bend Sinister* 
* (1955) *Lolita*, нууччалыы бэйэ тылбаастаах, (1965)
* (1957) *Pnin* 
* (1962) *Pale Fire* 
* (1969) *Ada or Ardor: A Family Chronicle* 
* (1972) *Transparent Things* 
* (1974) *Look at the Harlequins!* 
* (1977) *The Original of Laura* (Ситэтэ суох)

#### Кэпсээннэр хомуурунньуктара
* (1930) *Возвращение Чорба* 
* (1938) *Соглядатай*
* (1947) *Nine Stories*
* (1956) *Весна в Фиальте и другие рассказы*
* (1958) *Nabokov's Dozen: A Collection of Thirteen Stories*
* (1966) *Nabokov's Quartet*
* (1968) *Nabokov's Congeries*
* (1973) *A Russian Beauty and Other Stories*
* (1975) *Tyrants Destroyed and Other Stories*
* (1976) *Details of a Sunset and Other Stories*
* (1995) *The Stories of Vladimir Nabokov*
* (2005) *Cloud, Castle, Lake*

#### Драма
* (1938) *Изобретение вальса*
* (1974) *Lolita: A Screenplay*
* (1984) *The Man from the USSR*

#### Поэзия

* (1916) *Стихи*
* (1918) *Альманах: Два пути*
* (1922) *Гроздь*
* (1923) *Горный путь*
* (1929) *Возвращение Чорба*
* (1952) *Стхотворения 1929–1951*
* (1969) *Poems and Problems*
* (1979) *Стихи*
Овидиус

**Публиус Овидиус Насо** (*Publius Ovidius Naso*; Кулун тутар 20, 43 б.э.и. – 17 эбэтэр 18) эбэтэр кылгастык **Овидиус** диэн Ром поэта, таптал, умсугуйуу уонна митология тустарынан суруйара. Латин литературатын бастыҥ поэта буолар, Вергилиуhу уонна Хорациуhу тэҥэ. Овидиус поэзията Эуропа дьоҕуругар уонна литературатыгар улаханнык дьайбыта.

## Үлэлэрэ
* *Amores*
* *Heroides*
* *Ars amatoria eller Ars amandi*
* *Metamorphoses*
* *Fasti*
* *Tristia*
* *Epistulae ex Ponto*
Марсель Пруст

**Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст** (французтуу *Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust*; От ыйын 10, 1871 – Сэтинньи 18, 1922) диэн Франция суруйааччыта уонна критига, Сүппүт кэми көрдөбүл (*À la recherche du temps perdu*) диэн үлэ ааптара буоларынан ордук биллэр; XX үйэ уус уран литературатын биир суолталаах үлэтэ.

## Библиографията
* *Portraits de femmes*
* 1896 *Les plaisirs et les jours*
* 1913-1927 *À la recherche du temps perdu*
** 1913 *Du côté de chez Swann*
** 1918 *À l'ombre des jeunes filles en fleurs*
** 1920 *Le côté de Guermantes*
** 1922 *Sodome et Gomorrhe*
** 1923 *La Prisonnière*
** 1925 *Albertine disparue*
** 1927 *Le temps retrouvé*
* 1919 *Pastiches et mélanges*
* 1954 *Contre Sainte-Beuve*
* 1954 *Jean Santeuil*
Палицын Андрей

**Палицын Андрей** — Мангазея остуруогун бойобуодата, нууччалартан аан бастаан (1633) Өлүөнэ өрүс туһунан Москубаҕа биллэрбит киһи.

«Златокипящая государева вотчина» буолуох сир диэн Саха сирин баайын туһунан биллэрбитэ, Өлүөнэ өрүс ойуутун оҥорторбута, уонна ол ойууга росписһигар саха, тоҥус уонна бүрээт элбэх уустарын аатын тиһиктээбитэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутия: рекорды, самое первое, самое-самое* / Ред. газ. «Якутия». — Дьокуускай: Бичик, 2004. Р 36 — 256 с., ISBN 5-7696-2013-3

## Өссө маны көр
*Иванов Курбат
Бофорт байҕала

**Бофорт байҕала** (, ) - Хоту океан байҕала.

Канада Хотугулуу-Арҕаа территорияларын, Юкон Территориятын уонна АХШ Аляска штатын хотугу кытылларыгар баар байҕал. илин өртүнэн Канада Арктика архипелага сыстар. 

Бофорт байҕалын хотугулуу-арҕаа чэрчитинэн Барроу тумултан (Аляска) Принс Патрик арыыга баар Лендс Энд тумулга тардыллыбыт линия ааҕыллар. 

Байҕал иэнэ 450 000 км². Британия гидрографа сэр Френсис Бофорта аатынан ааттаммыт.

Байҕалга Макензи диэн улахан өрүс түһэр. киттар уонна муора көтөрдөрө үөскүүр сирдэрэ.

Билигин АХШ уонна Канада икки ардвнан мөккүөрдээх акватория баар, өссө делимитация ыытылла илик.

Шельфка сытар сүрүн баайынан буолар нефть.

Маҥнайгы чинчийии 1960 сыллардаахха буолбута, онтон маҥнайгы нефть платформата 1986 сыллаахха тутуллубута.

Байҕал барыта сыл улахан аҥаарын муустаах.

## Ылыллыбыт сирэ

* Энциклопедический словарь, М., 2000 г.
Уиллиам Шэкспир

**Уиллиам Шэкспир** () (Муус устар 26, 1564 – Муус устар 23, 1616) — Англия бэйиэтэ, улуу суруйааччы уонна аан дойду уhулуччулаах драматуура. Ааҥл Сирин ил поэта (*England's national poet*) уонна Эйвон барда (*Bard of Avon*) диэн хос ааттардаах. Бүгүҥҥээҥҥи дылы хаалбыт үлэлэрэ: 38 пьеса, 154 сонет, икки уhун бэйиэмэ уонна хас да атын бэйиэмэ. Шэкспир пьесалара аан дойду элбэх тылларыгар тылбаастаммыттара уонна оонньоноллор.

## Үлэлэрэ
### Комедиялар
* *[[All's Well That Ends Well]]*‡
* *[[As You Like It]]*
* *[[The Comedy of Errors]]*
* *[[Love's Labour's Lost]]*
* *[[Measure for Measure]]*‡
* *[[The Merchant of Venice]]*
* *[[The Merry Wives of Windsor]]*
* *[[A Midsummer Night's Dream]]*
* *[[Much Ado About Nothing]]*
* *[[Pericles, Prince of Tyre]]**†
* *[[The Taming of the Shrew]]*
* *[[The Tempest]]**
* *[[Twelfth Night, or What You Will]]*
* *[[The Two Gentlemen of Verona]]*
* *[[The Two Noble Kinsmen]]**†
* *[[The Winter's Tale]]**

### Историялар
* *[[King John]]*
* *[[Richard II (play)|Richard II]]*
* *[[Henry IV, part 1]]*
* *[[Henry IV, part 2]]*
* *[[Henry V (play)|Henry V]]*
* *[[Henry VI, part 1]]*†
* *[[Henry VI, part 2]]*
* *[[Henry VI, part 3]]*
* *[[Richard III (play)|Richard III]]*
* *[[Henry VIII (play)|Henry VIII]]*†

### Трагедиялар
* *[[Romeo and Juliet]]*
* *[[Coriolanus (play)|Coriolanus]]*
* *[[Titus Andronicus]]*†
* *[[Timon of Athens]]*†
* *[[Julius Caesar (play)|Julius Caesar]]*
* *[[Macbeth]]*† 
* *[[Hamlet]]*
* *[[Troilus and Cressida]]*‡
* *[[King Lear]]*
* *[[Othello]]*
* *[[Antony and Cleopatra]]*
* *[[Cymbeline]]**

### Поэмалар
* *[[Shakespeare's Sonnets]]*
* *[[Venus and Adonis (Shakespeare poem)|Venus and Adonis]]*
* *[[The Rape of Lucrece]]*
* *[[The Passionate Pilgrim]]*
* *[[The Phoenix and the Turtle]]*
* *[[A Lover's Complaint]]*

### Сүппүт пьесалар
* *[[Love's Labour's Won]]*
* *[[Cardenio]]*†

### Апокрифтар
* *[[Arden of Faversham]]*
* *[[The Birth of Merlin]]*
* *[[Locrine]]*
* *[[The London Prodigal]]*
* *[[The Puritan]]*
* *[[The Second Maiden's Tragedy]]*
* *[[Sir John Oldcastle]]*
* *[[Thomas Lord Cromwell]]*
* *[[A Yorkshire Tragedy]]*
* *[[Edward III (play)|Edward III]]*
* *[[Sir Thomas More (play)|Sir Thomas More]]*
Софокл

**Софокл** (гректыы Σοφοκλῆς, 496 б.э.и. - 406 б.э.и.) диэн Классик Греция биллиилээх үс трагедияhыттарыттан биирдэстэрэ (икки атын Эсхилос уонна Эурипидес). Суда диэн X үйэтээҕи энциклопедия билиитинэн, Софокл олоҕун тухары 123 пьеса суруйбут, ол гынан баран олортон сэттэтэ эрэ бүгүҥҥээҥҥи дылы этэҥҥэ тиийбит: *Аякс*, *Антигон*, *Трахиниай*, *Эдипус Хоруол*, *Электра*, *Филоктет* уонна *Эдипус Колонус*.
Ду Фу

**Ду Фу** (кытайдыы 杜甫, пиньин Dù Fǔ), 712–770) диэн Кытай Таҥ династия кэминээҕи поэта.
Доҕорунуун Ли Байдыын Кытай ордук улуу поэттара буолаллар. Ду Фу үлэлэрэ Кытай уонна Дьоппуон литератураларын култуураларыгар баhаам дьайыылаах.

[left|frame|Ду Фу "Лаоцзы ытык сиригэр сылдьыы" диэн поэматын ирээтэ, XVI үйэтээҕи [каллиграфия.]]
Перуашева Полина Алексеевна

150px|thumb|Перуашева-Арылыкы**Полина Алексеевна Перуашева-Арылыкы** — араадьыйа суруналыыһа, «Саха» НКИК «Аламай күҥҥэ айхал!», «Салгын кут», «Мы не одни» биэриилэрин ааптара, СР тэлэбиидэнньэтин уонна араадьыйатын туйгуна, СР Суруналыыстарын союһун «Көмүс микрофон» бириэмийэтин лауреата, Россия Суруналыыстарын союһун чилиэнэ.

1986 с. Ураллааҕы государственнай университет суруналыыстыка факультетын, 1996 с. СГУ төрүт култуура салаатын бүтэрбитэ. Саха араадьыйатыгар 1987 с. үлэлиир.

Үлэтин сүрүн хайысхатынан саха норуотун утумун салгыыр иһин туруулаһан үлэлиир дьону, уруулуу омуктар төрүт култуураларын билиһиннэрии, айылҕа көстүбэт кистэлэҥнэрин сырдатыы буолар.

## Кинигэлэрэ

Аламай күҥҥэ айхал!: алгыстар / (хомуйан оордо П. А. Перуашева-Арылыкы; Б. Ф. Неустроев-Мандар Уус ойуулара). — Дьокуускай: Бичик, 2008. — 112 с. ISBN 978-5-7696-2957-0
Рабиндранат Тагор

**Рабиндранат Тагор** () (Ыам ыйын 9, 1861 – Атырдьах ыйын 7, 1941) диэн Бенгали полимата. Поэт, ойуулааччы, драматург, суруйааччы, үөрэҕирии үлэhитэ, социал реформатор, омугумсук, эргиэн салайааччы уонна композитор этэ. Кини үлэлэрэ Бенгали литературатын уонна музыкатын XIX үйэ бүтүүтүгэр уонна XX үйэ саҥатыгар сайыннарбыттара. Азия бастакы Нобель лауреата буолар, 1913 с. Нобель литература бирииhин кыайыылааҕа.

Тагор бастакы поэмаларын аҕыс саастааҕар суруйбута. Уон алта саастааҕар, **Bhanushingho** ("Күн хахайа") диэн псевдоним ылыммыта, бастакы кэпсээннэрин уонна драмаларын 1877 с. суруйбута. Кэлин олоҕор Тагор Британия салалтатын булгуччу утарбыта уонна Индия тутулуга суох буолуу хамсааhынын өйөөбүтэ.

Тагор политика уонна тус олох темаларыгар романнары, кэпсээннэри, ырыалары, үҥкүү драмаларын уонна эсселары суруйбута. Ордук биллиилээх үлэлэринэн буолаллар *Gitanjali*, *Gora* уонна *Ghare-Baire*. Кини хоhоонноро, кэпсээннэрэ уонна романнара ритм лиризмнаахтар, кэпсэтии тыллаахтар, санааҕа ылларбыт натурализмнаахтар уонна философия сорунуулаахтар, аан дойдутааҕы уруйдааhыннаахтар. Тагор онтон ураты Бенгали дьоҕурун классик Индия быhыыларыттан тэйитэн сайыннарбыт култуура реформатора буолар. Кини икки ырыата Баҥладеш уонна Индия ил өрөгөй ырыалара буолбуттара: *Amar Shonar Bangla* уонна *Jana Gana Mana*.
Марк Твен

справа|мини|Марк Твен, 1909 c.
**Cэмюэл Лэҥһорн Клеменс** (*Samuel Langhorne Clemens*) (Сэтинньи 30, 1835 – Муус устар 21, 1910), **Марк Твен** (*Mark Twain*) диэн псевдонимынан биллэр, Америка суруйааччыта. Твен *Adventures of Huckleberry Finn* уонна *The Adventures of Tom Sawyer* диэн романнара ордук биллиилээхтэр.

## Библиографията
* 1867 - *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County*
* 1869 - *Innocents Abroad*
* 1872 - *Roughing It* 
* 1873 - *The Gilded Age: A Tale of Today* 
* 1876 - *The Adventures of Tom Sawyer*
* 1880 - *A Tramp Abroad*
* 1880 - *1601: Conversation, as it was by the Social Fireside, in the Time of the Tudors*
* 1882 - *The Prince and the Pauper* 
* 1883 - *Life on the Mississippi*
* 1884 - *The Adventures of Huckleberry Finn*
* 1889 - *A Connecticut Yankee in King Arthur's Court* 
* 1894 - *Tom Sawyer Abroad* 
* 1894 - *Pudd'n'head Wilson* 
* 1896 - *Tom Sawyer Detective* 
* 1897 - *Following the Equator* 
* 1900 - *The Man That Corrupted Hadleyburg* 
* 1905 - *King Leopold's Soliloquy* 
* 1905 - *The War Prayer* 
* 1906 - *The $30,000 Bequest and Other Stories* 
* 1906 - *What Is Man?* 
* 1907 - *A Horse's Tale* 
* 1909 - *Captain Stormfield's Visit to Heaven* 
* 1909 - *Letters from the Earth* 
* 1916 - *The Mysterious Stranger* 
* 1924 - *Mark Twain's Autobiography*
Азия оҕолоро

мини|Азия оҕолорун логотииба.
**«Азия оҕолоро» диэн норуоттар икки ардынааҕы оонньуулара** (ааҥ. *Children of Asia International Sports Games*) — 1996-с сылтан Олимпия оонньууларын ымыыта ыытар спорт күрэхтэрэ. Азия уонна сорох Дьобуруопа дойдулар кытталлар.

Оонньуулар сыаллара — оҕолорго Олимпия хамсааһыны, чэгиэн олоҕу уонна норуоттар икки ардынааҕы доҕордоһуу тиэрдээри.

## Устуоруйа
мини|Бастакы «Азия оҕолоро» аһыллыыта.
1990-с сылларга, аан дойду олимпия оонньууларын төрүттэммитин 100 сылын кэтэһэр этэ. Михаил Николаев «Азия оҕолорун» төрүттээри 1996 сылы талбыта.

1995, балаҕан ыйын 19 күнүгэр, Дьокуускай куоракка «Указ Президента Республики (Саха) Якутия № 1170 «О проведении Международных спортивных игр «Дети Азии»» диэн батаммыта. Ону 1996 сылга бастакы оонньуулар ааспыттара.

## Оонньуулар тиһиктэрэ
мини|VI «Азия оҕолоро» оонньууларын логотииба.

## Спорт көрүҥнэрэ
«Азия оҕолоругар» олимпия спортара туттуллаллар.

### Сайыҥҥы оонньууларга

* Баскетбол 3x3
* Бокс
* Буутбал
* Волейбол
* Гимнастика
* Го
* Дзюдо
* Дуобат
* Мас тардыһыыта
* Ох-саанан ыытыы
* Саанан ыытыы
* Саахмат
* Самбо
* Теннис
* Тустуу
** Көҥүл тустуу
** Кураш
** Хапсаҕай
* Тхэквондо
* Устуу
* Чэпчэки атлетика
** Ыстаҥа

### Кыһыҥҥы

* Биатлон
* Горнолыжнай спорт
* Лыжнай гонка
* Сноуборд
* Фигурной катание
* Хоккей
* Шорт-трек

## Быһаарыылар
Питкэрн

**Питкэрн** эбэтэр **Питкэрн [[арыы]]та** () — аан дойдуга саамай соҕотох хаалбыт дойду буолар — колония буолар. Уонна бу дойду аан дойдуга саамай аҕыйах киһилээх буолар — 48 эрэ киһи олорор (9 ыал). 

## Источнига
* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%BA%D1%8D%D1%80%D0%BD
Попов Леонид Андреевич

**Попов Леонид Андреевич** (14.08.1919, Арыылаах нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа — 01.04.1990) — саха норуодунай бэйиэтэ (1989), ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).

## Олоҕун олуктара
1919 сыллаахха атырдьах ыйын 14 күнүгэр Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүт. Саха педагогическэй институтун Тыл уонна литератуура факультетын уонна М. Горькай аатынан Литературнай институт Үрдүкү литература куурустарын бүтэрбит. Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар эрэдээктэрдээбит, «Хотугу сулус» сурунаал салаатын сэбиэдиссэйэ буола сылдьыбыт.

1990 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр өлбүт. Дьокуускай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.

## Айар үлэтэ
1937 с. бэчээттэммит. 1943 с. бастакы хомуурунньуга тахсыбыт. Хоһооннору, поэмалары, очеркалары, сэһэннэри, романнары, пьесалары суруйбут. Элбэх айымньыта нуучча уонна ССРС омуктарын тылларынан тылбаастаммыттар. Тылбаасчыт быһыытынан эмиэ биллэр: Б. Полевой «Повесть о настоящем человеке», Н. Гоголь «Тарас Бульбатын» уонна А. Фадеев «Молодая гвардия» романын тылбаастаан таһаартарбыт.
Тыыннааҕар нуучча тылыгар кини үгүс айымньылара тылбаастаммыттара. Ол курдук   1948 сыллаахха  «Жизнь, ставшая песней» хомуурунньук тахсыбыта, 1953 сыллаахха – хоһооннорун уонна поэмаларын икки хомуурунньуга : «Утро над Леной» и «Свет над тайгой",  1979 сыллаахха – «От океана до океана»,  1986 сыллаахха – «Зову май» уо.д.а..

Кини хоһоонорун  А. Ахматова, В. Бугаевскай,  Р. Казакова, А. Лаврик, А. Преловскай, Ю. Разумовскай, В. Рябцев, В. Тушнова, Л. Черноморцев, М. Шехтер, В. Щепотев уо.д.а тылбаастаабыттара.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
200px|thumb|right|Попов Леонид Андреевич
* Саха норуодунай поэта (Саха АССР Үрдүкү Сүбэтин Президиумун ыйааҕа, 11.08.1989)
* Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан

## Библиография

##### Айымньылара
* Талыллыбыт айымньылар. — , 1969
* Близкое солнце. Стихи и поэмы. — М., 1900
* Тоҕой Сэлэ. Роман. / Пер. А. Гурулев. — М, 1981
* Күннээх таас. Кэпсээннэр, сэһэн. — Дь., 1982
* Зову май. Стихи. — М., 1986
* Кынаккын уун миэхэ, кыталык. — Дь., 1989

## Үйэлээх аата
Л. А. Попов аата Арыылаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит.

## Сигэлэр
* Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского: Леонид Андреевич Попов
*
Лесбиянка

**Лесбиянка** — дьахтар дьахтары умсугуйуута.

лесбянка дьахталлар

## Өссө маны көр
* LGBT
Эрилик Эристиин

200px|thumb|right|Эрилик Эристиин
**Яковлев Семён Степанович — Эрилик Эристиин** (1892 тохсунньу 24, Боотуруускай улууһа, Чакыр нэһилиэгэ — 1942 алтынньы 6, Чурапчы улууһа, Толоон) — саха бэйиэтэ, прозаига, олоҥхоһута.

## Олоҕун олуктара
* 1892 с. тохсунньу 24 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билиҥҥи Чурапчы улууһа) Чакыр нэһилиэгэр  төрөөбүтэ.  
* Гражданскай сэрии кэмигэр — кыһыл бартыһаан.  
* 1923 сыллаахтан бэчээттэнэр буолбута.  
* 1924 сылтан —  чилиэнэ, 1938 сылтан - ССРС Суруйааччыларын Сойууһун  чилиэнэ.  
* 1928 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга «Соһуччу үөрүү» диэн бастакы сэһэнэ тахсыбыта.  
* 1931—1942 сылларга Эрилик Эристиин айар үлэтигэр өрө көтөҕүллүү кэмэ этэ. «Бассабыык Тиихээн», «Тулаайах Уйбаанчык» бэйиэмэлэргэ кини революционер-бассабыык  дьылђатын көрдөрбүтэ.  «Революция уолаттара», «Аймалђан» сэһэннэр атын омук — Казахстан, Бурятия — национальнай дьоруойдарын олохторуттан суруллубуттара.  
* Суруйааччы 1942 сыллаахха, хараҕынан көрбөт буолар,  бу кэмҥэ «Маарыкчаан ыччаттара» арамаанын бүтэрэр. Бу арамаан кэнники сахалыы, нууччалыы хаста даҕаны бэчээттэммитэ. 

Саха Сирин Суруйааччыларын Сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан  сопхуос  сыл аайы тыа сирин олођун туһунан суруллубут бастың уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара. Эрилик Эристиин төрөөбүт сиригэр Чурапчы улууһун Чакырыгар киниэхэ аналлаах түмэл дьиэ аһыллыбыта.

## Тахсыбыт кинигэлэрэ
* Суорума соруктаммыт: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1931. — 28 с.
* Бассабыык ТиниггабичДьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
* Уйбаан Дууһа: Кэпсээн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
* Тулаайах Уйбаанчык: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. — 41 с.
* Революция уолаттара: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1936. — 66 с.
* Аймалҕан: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1937. — 88 с.
* Кэриэс туолуута: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. — 88 с.
* Маарыкчаан ыччаттара: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1942. — 206 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. — 352 с.
* Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. — 544 с.
* Кэпсээннэр уонна пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 190 с.
* Айымньылар: 2 томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — Т. 1 — 596 с. — Т.2 — 520 с.
* Революция уолаттара: Сэһэн, роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1979. — 360 с.
* Маарыкчаан ыччаттара. Кэриэс туолуута. Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1983. — 584 с.
* Буура Дохсун: Олоҥхо. — Дьокуускай: Бичик, 1993. — 416 с.

## Аатын үйэтитии
* Дириҥҥэ (Хоптоҕо нэһилиэгэ) өйдөбүнньүк туруоруллубут.
* С. С. Яковлев — Эрилик Эристиин аата Чурапчы улууһун Чакыр орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2007)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. — Дьокуускай: «Бичик», 2000 — ISBN 5-7696-1001-8
* http://psakha.narod.ru/ee.html
Ытык кэрэ сирдэр

600px|thumb|right|Ытык кэрэ сирдэр
**Ытык кэрэ сирдэр** () диэн Саха Сиригэр култуураҕа, эстетикаҕа, рекреацияҕа уонна дьон сынньалаҥын тэрийэргэ суолталаах айылҕа комплекстарын уонна ландшафтарын ааттыыллар. 

Бу учаастактар бүтүннүү эбэтэр сорҕолоро үлэ-хамнас эйгэтиттэн таһаарыллаллар уонна аан-дойду биосфератын чинчийиигэ аналлаахтар.

Сүрүн тосхоллоро: сайдыы, олохтоох омуктар сиэрдээхтик туһаныылара, айылҕаны кэнэҕэски көлүөнэҕэ чөл хаалларыы.

## [[Аан айылгылар]] (''природные парки'')
Аан айылгыларга сокуон араҥаччылыыр территориялара уонна комплекстара киирсэллэр.
* тыытыллыбат сирдэр&nbsp;— манна дьон үлэтэ-хамнаһа толору бобуллар;
* ытык сирдэр&nbsp;— сиэр-туом туолар сирдэрэ;
* хааччахтаныллар рекреация сирдэр&nbsp;— дьон сылдьара хааччахтар сирдэрэ;
* толору рекреациялаах сирдэр&nbsp;— билии-көрүү хайысхатынан туриистааһын уонна сынньалаҥ сирдэрэ;
* төрүт сирдэр&nbsp;— бырамыысыланнас бобуллар, көлө сырыыта хааччахтаныллар, туһаныы олохтоох омуктар эйгэлэрин кэспэт ньымалаах буолуохтаах;
* сэдэх уонна аҕыйах ахсааннаах кыылы-харамайы иитии;
* устуоруйаҕа уонна археологияҕа суолталаах көмүскэниллэр сирдэр.

## [[Эркээйи сирдэр]] (''ресурсные резерваты'')
Эркээйи сирдэр өрөспүүбүлүкэ таһымынан уонна олохтоох суолталаахтар
* тыытыллыбат сирдэр&nbsp;— дьон сылдьара бобуллар;
* ытык сирдэр;
* лицензиялаах булт көҥүллэнэр сирдэрэ;
* булт кэминэн хааччахтанар сирдэрэ;
* айылҕаны утумнаан туһаныы сирдэрэ (традиционного использования).

## [[Улуу түөлбэлэр]] (''охраняемые ландшафты'')
* Олохтоохтор сүгүрүйэр сирдэрэ (хочолор, алаастар, күөллэр, тыалар, хайалар), туризмҥа киэҥник туһаныллыахтаах сирдэр
* Эстетика уонна хаһаайыстыба өттүнэн суолталаах сирдэр. Улуу түөлбэ буолар сирдэр атын категориялартан таһаарыллыбаттар.

## [[Айылҕа мэҥэлэрэ]] (''памятники природы'')
* наукаҕа, устуоруйаҕа уонна култуураҕа уһулуччу суолталаах айылҕа сэдэх эбийиэктэрэ;
* иэнэ кыра буолуохтаах;
* туспа көҥүллээх дьон араҥаччылыыллар.

## Ылыллыбыт сирэ
* [Саха сирин айылҕа харыстабылын министерствота](http://www.nature.ykt.ru/RIAC/OOPT_RS_(new)/Home.htm)
Амма яруһа

**Амма яруһа** - Кембрий ортоку отделын алларааҥҥы яруһа. 1950 сыллаахха *Г.Ф. Гурари* геолог этиитинэн ааттаммыт. 

*Н.В. Покровская* уонна *Н.Е. Чернышева* палеонтология өртүнэн олохтообуттара. Ярус Амма өрүс аатын ылбыта. 

Манна биир киэптээх хайа быһыыларга известняк көстөр. Онно Oryctocephalidae, Paradoxididae уонна да атын трилобиттар таастыйыылара көстөр. 

Сибииргэ уонна Орто Азияҕа киэҥник тарҕаммыт, ону таһынан аналогтара Арҕаа Эуропаҕа уонна Аустралияҕа тиийэ көстөллөр.

## Сигэлэр
* Амгинский ярус
Кавасаки (куорат)

**Кавасаки** — Дьоппуон дойдутугар баар улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Улахан мощнай индустриальнай эйгэлээх куорат. Токио кытылыгар сытар куорат, канто киэн хочотугар баар.
Маандай

**Маандай**, Саха Сиригэр баар кыра сайылык дэриэбинэ, төхүр бас билэр киинэ. Дьонун ахсаана 76 киһи. 

Источнига http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%B9
Өс

**Өс** диэн тыл ордук кыра көҥүл халыыба. Морфематтан атын — морфема суолта ордук кыра биирдигэ. Өс биир эрэ морфематтан туруон сөп, онуоха соҕотох морфема көҥүл халыып буолара сатаммат.

Үксүн өс төрүттээх эбэтэр олохтоох уонна нуултан саҕалаан элбэх аффикстардаах. Өстөр холбоhууларыттан этиилэр үөскүүллэр.

## Өс тыллар

Урун кун тахсар-туhэр. Дьыл кэмнэрин утумнара кэмиттэн кэмигэр уларыйа тураллар. Олох үөскуу-үөдуйэ, салҕана- сайда турар. Ону барытын Аар Айыы Тойон көрөн- истэн дьаhайар. Дьэ, ол иhин айыы аймаҕа киниэхэ сугуруйэр уонна уйэттэн уйэҕэ, өбугэ саҕаттан иhэр өс тыллары тутуhар.

Айыы итэҕэлин өс тыллара ус көруннээхтэр:

### Айыы өс диэн сир-дойду

Айыы өс диэн сир-дойду, айылҕа халлааннара айыллыыларын, олохторун туhунан айыы аймаҕын өйдөбуллэриттэн уонна итэҕэлтэн үөскээбит туомнар, угэстэр алгыс тыллара- өстөрө.

### Суруннуур өс

# Окко туспут оноhуу, сиргэ туспут силик.
# Киhи куттаах- сурдээх, от-мас иччилээх.
# Урун кун сырдыга баҕалаах.
# Кырдьаҕастан алгыhын, эдэртэн эйэтин ыл.
# Күөсчут айаҕын Аал Уот баайбат.
# Ыал- ийэтинэн.
# Миигин тула истинник санаhар чугас дьонум чэгиэн-чэбдик, үөрэ-көтө сылдьар буоллах- тарына дьэ, бу- дьол.
# Урун кун анныгар барыта кэмнээх-кэрдиилээх.
# өлбуту кытта өлбөттөр, тыыннаах тыыннааҕы саныыр.

Эн утүөҕэ тардыс. Айыы аймаҕын киhитэ буол. Айыы итэҕэлин өс тылларыгар олоҕурар сиэри, угэhи кэhимэ.Туктэрини онорон кэстэххинэ, ол- аньыы. Киhи таннары таттаран,  аньыыны онорор буоллаҕына кини бэйэтигэр эрэ сэти оностор буолбатах.Кини аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэр, ол тумугэр энин алдьархайдар,алдьатыылар тахсаллар.

### Тинсирики өс диэн

Орто дойду киhитэ таннары таттаран, аньыыны онорон олоххо сэти үөскэтэрин бобор өс тыллар. 

# Оту-маhы мээнэ охторума : халлаан тутааҕа туллуо.
# Айыы аймаҕын сиэрин, угэhин кэhимэ.
# Окко-маска хаан аҕыы сылдьыма.

Айыы итэҕэлин тинсирики өстөрө аньыыны онорору, сэти үөскэтэри бобор. Онтон бобор буоллаҕына Аар Айыы Тойон тоҕо олоххо энин алдьархайдары таhаартарарый. Ону тоҕо тохтоппотуй? 

Киhи таннары таттарбакка утүөҕэ тардыhарын туhугар урдук Айыы омук-омукка эгэлгэ итэ- ҕэли, утүө-мөку өйдөбуллэри биэрбитин тэнэ сахаҕа эмиэ кут-сур, айыы-аньыы, өс-туктэри, сэт өйдөбуллэри биэрбитэ. Онтон ити өйдөбуллэр, туох да диэбиппит иннигэр саха олоҕо, олоҕун майгыта буолаллар эбээт. Ол аата, Аар Айыы Тойон киhиэхэ, хаhан окко туhүөҕут- тэн ыла олоххо бары көнулу биэрэр. Киhиэхэ төрүөҕуттэн ыла бары көнулу биэрэрин бы- hыытынан урдук Айыы киhи аньыыны онорорун тохтоппот уонна кинини аньыыны оноро- рун иhин дьууллуу-буруйдуу сатаабат эбит. Аар Айыы Тойон биhиэхэ өстөру биэрэн: "Аньыыны онорума, сэти үөскэтимэ, утүөну уксэт",-диэн этэр-үөрэтэр эрэ.

Саха киhитэ тус бэйэтигэр Аар Айыы Тойон кэмнээн биэрбит олоҕун өс-туктэри өйдөбуллэринэн салайтаран( өруутун хайдах баҕарбытын уонна бэйэтин эрэ кыаҕынан оностубатаҕын да иhин) төhө кыалларынан оностон кэллэ уонна салгыы да оностуоҕа.
Тыл үөрэҕэ

**Тыл үөрэҕэ** (**тыл билии**, **лингвистика**) диэн тылы чинчийэр үөрэх.

Тыл үөрэҕэ тыл төрүтүн ойуулаан көрдөрөр уонна быhаарар. 

Тыл тутулун ирээттэрин бу салаалар чинчийэллэр:
* **[[Фонетика]]**, саҥа оҥоруутун уонна ылыныытын физик майгыларын үөрэтэр
* **[[Фонология]]**, дорҕооннор (эбэтэр бэлиэлэр) саҥарааччы өйүгэр дискрет, абстракт элеменнар быhыыларынан үөрэтэр
* **[[морфология (Тыл үөрэҕэ)|Морфология]]**, тыллар ис тутулларын уонна кинилэр хайдах уларыйыахтарын сөбүн үөрэтэр
* **[[Синтаксис]]**, тыллар грамматика этиилэрдиин холбоhууларын үөрэтэр
* **[[Семантика]]**, тыллар суолталарын уонна олохтоммут тыл дьүөрэлэһиилэрин үөрэтэр
* **[[Прагматика]]**, этии саҥа аактатыгар туттуллуутун үөрэтэр

## Өссө маны көр
* Лингвистика
Грамматика

**Грамматика** диэн хайа баҕар тыл этиилэрин уонна өстөрүн састааптарын салайар логика уонна тутул сиэрдэрин ааттара. Термин өссө бу сиэрдэри үөрэтии аата буолар уонна киниэхэ киирэллэр морфология уонна синтаксис, субуллук эбиллэллэр фонетика, фонология, семантика уонна прагматика.

Хас биирдии тыл бэйэтэ туспа грамматикалаах. "Саха грамматиката" диэн саха тылын сиэрдэрин хомуурдара буолар. "Саха грамматиката" ол сиэрдэри үөрэтэр. Тыл грамматикатын ойуулаан көрдөрөр ыйынньык "грамматика ыйынньыга" дэнэр.

Тыл категорията, морфологическай уонна синтаксическай бэлиэлэринэн быһаарар. Аан дойду тылларыгар бастатан туран, ааты (ааты, даҕааһыны уонна т. п.) утары туруораллар, ол гынан баран ити универсально буолбатах) уонна үксүгэр тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрин уонна сулууспалыыр чаастарын түҥэтэллэр.

## Быһаарыылар
Туохтуур

**Туохтуур** () диэн дьайыыны эбэтэр туругу бэлиэтиир өстөрү холбуур саҥа ирээтэ уонна "тугу гынар?" диэн ыйытыыга хоруйдуур. Этиигэ кэпсиирэ эбэтэр туhаан буолар.

Барамай араас көстүүтүн, тыаһын, саҥатын, дүьүһүнүн-бодотун, быһыытын-таһаатын, дьайыытын хайааһын, хамсааһын, турук гынан бэлиэтиир тыллары туохтуур дэнэр. Туохтуур тугу гынар? Хайыыр? Хайдах буолар? Диэн ыйытыыга хоруйдуур. Хайааһын, хамсаһын кырамаатыкалыы суолтата олус киэҥ ис хоһоонноох. Тулалыыр эйгэҕэ тахсар араас дьайыыны, уларыйыыны-тэлэрийиини барытын көрдөрөр кыахтаах. Бу суолта уларыйар, сайдар көстүү (процесс) курдук өйдөнөр. Онон туохтуур саҥа чааһын быһыытынан ан дойду, олох сайдыытын (диалектиктын) көрдөрөр сүдү аналлаах.

## Көрүҥнэрэ
биир күрүс уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, дьүһүннүүр туохтуур, Тыаһы үтүктэр туохтуур, уһуннук иһиллэр тыас туохтуура, хатыланар тыас туохтуура, 

## Эбии маны көр

* Көмө туохтуур
* Сыһыат туохтуур
* Туохтуур дьөһүөл
* Туохтуур ситим тыл
* Туохтуур ситим тыл
* Туохтуур эбиискэ
* Тутах туохтуур
* Тыаһы үтүктэр туохтуурдар
Сурук

мини|Сурук
**Сурук** диэн тылы бэлиэлэр нөҥүө тиэкис курдук көрдөрүү.

Үc сүрүн сурук тиһигэ (систиэмэтэ) баар:
* Логограмма
* Сүһүөх сурук
* Алпабыыт
Аат тыл

**Аат тыл** диэн малы (объегы) бэлиэтиир саҥа ирээтэ уонна "ким/туох" диэн ыйытыыларга хоруйдуур. 

Биһигини тулалыыр араас предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна *ким? туох?* диэн ыйытыыга хоруйдуур тыл "аат тыл" дэнэр.

Саха тылыгар киһини эрэ бэлиэтиир аат тылга *ким?* диэн ыйытыы турар. Онтон атын аат тыл барыта *туох?* диэн ыйытыыга хоруйдуур.
Араас предмети суолтатынан бөлөхтөөн ааттыыр тыл уопсай аат дэнэр.
Холобур: киһи, ынах, өрүс, күөл.

Ити бөлөхтөн биир чопчу предмети ааттыыр тыл анал аат дэнэр.
Холобур: Сережа, Маҥаачыйа, Сангаар, Индигиир, Муоһааны

Аат тыл этии ханнык баҕарар чилиэнэ буолуон сөп. Холобур:
* Туһаан: Балаҕан иһигэр Өлөксөй ытаата. Ким ытаата? — Өлөксөй. Микиитэ Өлөксөйдүүн аан маҥнай ити курдук көрүстүлэр. Кимнээх көрүстүлэр? — Микиитэ Өлөксөйдүүн.
* Кэпсиирэ: Эдьиийим — врач. Эдьиийим кимий? — врач. Мин — үөрэнээччибин. Мин кимминий? — үөрэнээччибин. Үөрэх баар — барҕа баай. Үөрэх тугуй? — баай.
* Толоруу: Кураанах хамыйах айахха баппат. Туохха баппат? — айахха. Албын тыла мцөттээҕэр минньигэс. Туохтааҕар минньигэс? — мүөттээҕэр.
* Сиһилии: Ас халлаантан түспэт. Хантан түспэт? — халлаантан. Кыһыл көмцс кытах түннүгүнэн төкүнүйэр үһү. (Күн). Ханан төкүнүйэр? — түннүгүнэн. Сир анныгар итии болгуо сытар үһү. (Эһэ). Ханна сытар? — сир анныгар.
* Быһаарыы: Тимир күрдьэх кутуругунан суруйар үһү. (Бөрүө). Ханнык күрдьэх? — тимир.

## Аат тыл үөскүүр ньымата

Үс ньыманан үөскүүр:
* *Пааралаһан* — сир-дойду кус-хаас саҥа-иҥэ
* *Сыһыарыынан* — ырыа-һыт, уол-чаан, кулун-чук, бар-ыы, хамс-ааһын, тут-ааччы, ый-аах, ыйыт-ык, ай-ымньы, тут-ул, сата-был, болҕо-мто
* *Тыл суолтата көһөн* — дьиэлээх, кыайбыттар, элбэхтэр.

## Аат тыл суолтатыгар атын тылы туттуу

Ханнык да омук тылыгар биир саҥа чааһа атын саҥа чааһын суолтатын ылара баар буолар. Холобур, нуучча тылыгар итинник түбэлтэ элбэх: столовая ложка (прилагательное) — столовая открыласъ (существительное); приглашенные школьники (причастие) — приглашенные собрались (существительное).
Саха тылыгар итинник эмиэ баар: Оҕо кытаанахтык утуйбут (тус туохтуур). — Утуйбут таҥаскын хомуй (аат туохтуур). — Утуйбут уу аһылыктаах (аат тыл).

## Аат тылы чинчийбит учуонайдар

* Афанасьев Петр Савич

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ. / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Seagate

**Seagate Technology** — көмпүүтэр өйүн оҥорор эйгэҕэ сир үрдүнэн саамай улахан тэрилтэ буолар. Салалтата АХШ-ка, Калифорния штаатыгар Скотс Уалли куоракка баар. 1979 сыллаахха төрүттэммитэ. 2005—2006 сыллардаахха Maxtor Сингапур тэрилтэтин атыыласпыта.
Скотс Валли

**СКОТС ВАЛЛИ**, Калифорния штатыгар баар кыра куорат. Манна Seagate уонна Maxtor тэрилтэлэрин салалталара бааллар.
Финансовай кризис

**Финансовай кризис** (**Экономическай кризис**) — аан дойду экономикатын кризистаах тутулугун ааттыылар. 2008 сыллаахтан уонна сорох экспердар этэллэринэн, билигин даҕаны чөлүгэр түһэ илик. Бастаан АХШга саҕаламмыта. Тарҕаныытынан уонна содулунан 1930-с сыллараах Улуу депрессияны кытта эрэ тэҥнэниэн сөп. 2009 сыллаахха аан дойду ВВПта Аан дойду иккис сэриитин кэннэ бастаакытын аччаабыт.

Оннук курдук аан дойду эргиэнэ 10% аччаабыт, 2011 сылга чөлүгэр түспүт, ол гынан баран син биир кризис иннинэ улатыы темпатыттан кыра.

АХШ уонна еврозона экономикатын аччааһына 2009 сыл иккис кварталыгар тохтообут, ол гынан баран 2011 сыллахха иккис рецессия саҕаламмыт уонна 2013 сыллаахха дылы буолбут - ол аата ордук уһун рецессиянан ааҕыллар.

2009 сыллаахха үлэтэ суох киһи ахсаана рекорду туруорбут - 199 мөл киһи аан дойдуга үлэтэ суох сылдьара.
Николаева Мария Евсеевна

200px|thumb|right|Николаева Мария Евсеевна
**Николаева Мария Евсеевна** — ырыаһыт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1936 с. бэс ыйын 5 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Өргүөтүгэр төрөөбүт.
Художественнай музыкальнай училищены бүтэрбит. 
1962 с. Ленинградтааҕы Н. Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа үөрэнэ киирбит.

Ырыаһыт саха сыанатыгар отуттан тахса араас дьахтар уобарастарын көрдөрбүтэ — Микаэла («Кармен»), Татьяна («Евгений Онегин»), Иоланта, Ярославна («Князь Игорь»), Лиза («Пиковая дама»), Чио-Чио-сан уо. д. а. 1990-с сылларга айар үлэтигэр саҥа кирбиини ылбыта. Бу сылларга  Маргарита («Фауст»), Леонора («Трубадур»), Виолетта («Травиата»). Саха композитордарын спектаакылларыгар эмиэ оонньообута: 3. Степанов «Сээркээн Сэһэн остуоруйаларыгар»  Эмээхсин, Туйаарыма Куо уонна «Нюргун Боотур» олоҥхо операҕа Айыы Умсуур, «Сир симэҕэ» опереттаҕа Татыйык уо. д. а.

Театр коллективын кытта Москва, Новосибирскай, Башкирия, Красноярскай кыраай уонна Хакасия, Амурскай уонна Хабаровскай кыраайдарга, Чита уонна Иркутскай уобаластарыгар гастроллаабыта. 1980 с. А. Е. Ильинаны кытта М. Е. Николаева Красноярскай оператын театрыгар «Князь Игорь» спектаклга кыттарга ыҥырыллыбыта.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа
* «Барҕарыы» Национальнай фонд стипендиата
* Үлэ бэтэрээнэ

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Ылыллыбыт сирэ
*Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааһын официальнай сиэрбэрэ
Freddie Mac

**Freddie Mac** (ол эбэтэр Federal Home Loan Mortgage Corporation) кыччатыллыбыта FHLMC диэн буолар. АХШ саамай улахан ипотека тэрилтэтэ буолар. АХШ-тан ураты өссө 121 араас омук дойдуларыгар үлэлиир, олор ахсааннарыгар Арассыыйа. 2010 сыллаахха Саха Сирэгэр кэлэр былаана алдьаммыта, Финансовай кризис мэһэйдээбитэ.

## Өссө маны көр
* Fannie Mae
Maxtor

**Maxtor**, АХШ уонна Сингапур дойдутун холбоспут тэрилтэтэ буолар. Бу тэрилтэ улахан финансово-экономическай значениялаах тэрилтэ буолар. 1988 сыллаахтан ыла Сингапур дойдута Америкаҕа атыылыыр, онон 1981 сыллаахтан ыла Эмиэрикэ тэрилтэтэ буолар. Билигин аан-дойду биир улахан Hard оборудованиялалары онорор тэрилтэ буолар. 

Maxtor-ры — Seagate тэрилтэтэ 2006 сыллаахха ылар.
Fannie Mae

**Federal National Mortgage Association** (**Федеральнай национальнай ипотека агенствота**), ордук биллэр аата **Fannie Mae**, диэн АХШ барабыытылстыбатын хампаанньа. 1968 сыллаахтан акциятын биржаҕа атыылаһыахха сөп. 1938 сыллаахха Улуу Депрессия бириэмэтигэр төрүттэммитэ. Сыала-соруга диэн дьоҥҥо иккистээн атыыланар дьиэни атыылаһарга чэпчэки буоларын курдук оҥоһуллубута.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Freddie Mac
Bluetooth

**Bluetooth** (*Блютуц*, *Күөх тиис*) — сибээс аппарааттарын, көмпүүтэрдэри бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимниир технология (боротокуол), аппарааттар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас буоллахтарына үлэлиир. Үксүн сотовай төлөппүөннэр ыккардыларыгар, уонна сиэп төлөппүөнүгэр көмпүүтэртэн билэлэри хачайдыырга туһаныллар.
Поль Гоген

**Эжен Анри Поль Гоге́н** (; бэс ыйын 7, 1848 — ыам ыйын 8, 1903) — французскай живописец, скульптор-керамист уонна график.

Париж куоракка төрөөбүт. 1865 сыллаахха атыыһыт хараабыл хамаандатыгар киирэн хас да уһун айаннарга сылдьыбыт. 23 сааһыгар Парижка кылгас ол гынан баран байарга тиэрдибит урбаан үлэтин саҕалаабыт. Харчыта хаҥаан импрессионистар хартыыналарын коллекциялааһынынан дьарыктаммыт. 1883 сыллаахха эргиэнтэн тэйэр уонна худуоһунньук буолар. Онтон сылтаан дьадайар уонна дьиэ кэргэниттэн арахсар. 1887 сыллаахха Гоген Мартиника арыыга айанныыр; ол сылдьан үлэтэ таһаарыылаах буоларын наадатыгар айылҕаҕа чугас, дьонтон ойуччу сылдьара ордугун өйдүүр.  1888 с. кылгас кэмҥэ Бретань диэн сиргэ сылдьар. Манна олорон суруйбут хартыыналарыгар импрессионистар чаҕылхай үлэлэриттэн атын, Бретань тыйыс айылҕатын кэрэтин, бааһынайдар олохторун ойуулуур. 
Бу сылларга Гоген синтетизм диэн ааттаммыт саҥа сүүрээн салайааччыта буолар. Бу сүүрээн батыһааччылара өҥү уонна дьүһүнү саҥатык туһаналлар.

1888 сыл бүтүүтүгэр Гоген хас да ый Арле диэн сиргэ Ван Гогу кытта алтыһар. 

1891 сыл саҥатыгар Гоген үлэлэрин аукциоҥҥа атыылаан баран Таити арыыга барар. Манна айылҕаны кытта дьүөрэлэһэн олорор дьон уобарастарын айар, сиргэ баар ырай олоҕун көрдөрөр, бар дьон көмүс үйэлэрин ойуулуур (холобур, "Манао Тупапау - Следящий Дух мертвого" (1892) уонна "Таитянские пасторали" (1893, Санкт-Петербург, Эрмитаж).

Ыарыы уонна дьадайыы күһэйэннэр 1893 с. Гоген Парижка төннөр.
Икки сылынан эмиэ Гаитига кэлэр. Манна айбыт үлэтэ - панно "Откуда мы? Кто мы? Куда мы идем?" (1898, Бостон, Музей изящных искусств) - киһи олоҕун кэрдиистэрин аллегорията. 

1898 сыллаахха быста дьадайан ыксаан Гоген бэйэтигэр тиийинэ сатыыр. 1901 с. Доминик арыыга көһөр (Маркиз арыылара), онно соҕотох, ыарыһах сытан ыам ыйын 8 күнүгэр 1903 сыллаахха өлөр.


File:Paul Gauguin 001.jpg|Иистэнэр дьахтар (1880)
File:Paul Gauguin 040.jpg|Сибэккилээх дьахтар (1891)
File:Paul_Gauguin-_Manao_tupapau_(The_Spirit_of_the_Dead_Keep_Watch).JPG|Өлбүттэр куттара утуйбат (1892)
File:Eh quoi! Tu es jaloux? by Paul Gauguin.jpg|А, эн күнүүлүүгүн? (1892)
File:Arearea no varua.jpg|Куһаҕан тыын оонньуута (1894)
File:Woher kommen wir Wer sind wir Wohin gehen wir.jpg|Хантан кэлбиппитий? Кимнээхтэрбитий? Ханна баран иһэбитий? (1897—1898)


## Сигэлэр
* Поль Гоген. Хартыыналара уонна биографията
* Поль Гоген чуолкайдык көстөр хартыыналара
* Поль Гоген хартыыналарын галереята
* Поль Гоге́н 
* Поль Гоген — Биографията уонна биллэр хартыналара
* Поль Гоген олоҕо уонна айар үлэтэ ''Импрессионистар Хартыыналара'' саайка

## Ылыллыбыт сирэ

Старатель
Чайнатаун

thumb|250px|Сан-Франциско куоракка баар Чайнатаун
**Чайнатаун** () — Кытай куораттарыттан ураты сирдэргэ кытайдар түөлбэлээн олорор сирдэрэ. Чайна диэн кытайдары аҥылычаанныы ааттааһынатна, уонна аҥылычаанныы куорат диэн тылтан төрүттэммит тиэрмин. Бу сирдэргэ кытайдар бэйэлэрин култуураларын тутан, бэйэлэрин сиэрдэрин-майгыларын тутуһан олороллор. Холобур, Арассыыйа дойдутугар 32 Чайнатаун квартаала баар диэн ааҕаллар — Арассыыйа 12 куоратыгар, олор ахсааннарыгар Москва, Санкт-Петербург уонна Новосибирскай курдук улахан куораттар киирэллэр. Ити куораттарга сорох сабаҕалааһынан 100 тыһ. кытай олорор, кэнники кэмҥэ Владивосток уонна Хабаровскай куораттарга эмиэ кытай элбээн эрэр.

## Чайнаун Саха сиригэр
Саха сиригэр кытай омуга элбээн эрэр чинчилээх, ол курдук:
* 1999 — 1178 киһи
* 2002 — 4879 киһи
* 2005 — 23098 киһи (элбэх нелегальнай миграннар)
* 2007 — 19998 киһи (арыый кыччыыллар)
* 2009 — 28140 киһи (элбээн эрэллэр уонна Арассыыйа гражданина буоларга дьулуһуу, олохтоох дьону кытта ыал буолуу, оҕо төрөтүү улам элбэхтик көстөр буолан эрэр)

Кытайдар үгүстэрэ Нүөрүҥгүрү куоракка уонна Туймаада хочотугар олохсуйаллар.

## Чайнаун Туймаада хочотугар

Дьокуускай куоракка кытайдар ахсааннара:

* 1999 — 998 киһи
* 2002 — 4446 киһи
* 2007 — 22878 киһи (үгүстэрэ 17 кыбаарталга олороллор)

## Чайнатаун омук дойдуларыгар

Саамай улахан Кытай диаспората АХШ-ка баар (19-30 мөл) уонна өссө 200 араас омук сирдэригэр.
RAM

[300px|right|thumb|Суруллар уларыйар көҥүл киириилээх өй холобура: [DRAM модуллар, бастатан туран тус көмпүүтэрдэргэ, үлэ станцияларыгар уонна сервердарга сүрүн өй быhыытынан туттуллаллар.]]

**RAM** (, ) диэн көмпүүтэр өйүн биир көрүҥэ. Хайа баҕар кэмҥэ уонна турукка биэриилэргэ киирэн туттууну хааччыйар. Информацияны чочуйуллуутун кэмигэр суруйарга, тутарга уонна ааҕарга аналлаах.

RAM статик уонна динамик көрүҥнэрдээх.
Программалааhын тыла

**Программалааhын тыла** диэн массыыналар (бастатан туран көмпүүтэрдэр) үлэлэрин туhаайар оҥоhуу тыл. Программалааhын тыллара программалары айарга, алгоритмнары көрдөрөргө эбэтэр дьон билсиитин биир көрүҥэ курдук туттуллаллар.

Элбэх программалааhын тылларын суруйуулара синтаксистарыттан уонна семантикаларыттан тутулуктаах уратылаахтар, тоҕо диэтэр көмпүүтэрдэр лоп бааччы инструкцияларга эрэйэллэр.

Эрдэтээҕи программалааhын тыллара көмпүүтэр айыллааhынын иннинэ үөскээбиттэрэ, кинилэр Жакар таҥас өрөөччүтэ эбэтэр бэйэтэ оонньуур пианино курдук массыыналар майгыларын туhаайарга туттуллаллара. Билигин тыhыынчанан араас программалааhын тыллара бааллар, үксүлэрэ көмпүүтэргэ аналлаахтар. Хас сыл аайы саҥа тыллар үөскүүллэр.

## Быhаарыы
Программалааhын тылын өйдөбүлэ үксүн маннык быhаарыллар:

* Функция: Программалааhын тыла көмпүүтэр суоттааhыны эбэтэр алгоритмы толоруутун уонна тас тэриллэри (принтер, робот уо.д.а.) хонтуруоллуурун көҕүтэр көмпүүтэр программаларын суруйарга туттуллар тыл буолар.

* Сорук: Программалааhын тыла айылҕа тылыттан уратыта диэн, айылҕа тыла дьон билсиитигэр эрэ туттуллар, онтон программалааhын тыла онно эбии киhи массыынаҕа сорудахтары биэрэрин көҥүллүүр. Сорох программалааhын тыллара биир тэрил атыны хонтуруоллууругар туттуллаллар.

* Толоруу: Программалааhын тыла биэрии тутулларын быhаарарга уонна сирдииргэ уонна суоттааhын бырассыаhынан салайарга туттуллуон сөп.

## Программа мультипарадигменнай тыла
Программирование тыла-мультипарадигменнай программирование инструмент быһыытынан оҥоһулунна, ол эбэтэр хас да, үксүн араас парадигменнэр аймахтарыттан тутулуга суох араас парадтар тыллара.

Программа биир парадынааҕар улахан өйөбүлү оҥорор киһи хас биирдии тылын өйдүөн сөп эрээри, маннык быһаарыы араас автордар программирование парадын өйдөбүлүн тус- туспа быһаараллар эбит. Холобур, ресурсаны, структурнай программаны уонна сыһыарыы программаларын парадтарын аахтахха, көрүллүбүт билгэлээһин сорох түгэннэртэн ураты (холобур, тылы үөрүйэҕэ суох сыһыарыы суох) программалааһын ньымалара нэһиилэ тиийиэхтэрэ.

Программа мультипарадигменнай тыллары ырытан оҥоруу сыала, быраабыла курдук, программистарга үлэ бастыҥ инструменнарын туһаныы, ханнык да парадизм саамай чэпчэки эбэтэр саамай көдьүүстээх ньыманан быһаарыллыбатын билэллэр.

Саамай улахан суолталаах холобур-оз, функциональнай тыл, объект-ориентированнай тыл, конкуреннаах (параллельнай) программа буолар. Уон сыл былаана оҥоһулунна, кини сыала-араас программнай парадигалары кытта сибээстээх өйдөбүллэри түмэр сыаллаах.

Программалааһын биир саамай ситиһиилээхтик мультипарадигеннаах тыл быһыытынан сомоҕолуур чиэппэр, сомоҕолуур, процедурнай уонна объект-ориентированнай парадигманы сотору- сотору холбуур тыл диэн ааттанар.

Функциональнай уонна объект-ориентированнай парадигмалары өйүүр тыллар. Функциональнай уонна процедурнай парадигалар аптарытыаттар уонна нууччалар холбоһоллор APL и Rust. Функциональнай уонна логическай парадигмалар көрдөрүүлэрин,  AFL, Curry и Mercury көрдөрдүлэр.

## Быһаарыылар
Оҥоһуу интеллект

[thumb|right|280px|Киhи [мэйиитин моделлааhынын туhунан ыйытыыга оҥоһуу интеллект чинчийээччилэрэ биир санааҕа кэлэ иликтэр.]]

**Оҥоһуу интеллект** (**ОИ**, *оҥоһуу өй, нуучч. Искусственный интеллект, англ. Artificial intelligence*) диэн киhи айан таhаарбыт интеллега уонна ону айар информатика салаата. Маны, билиҥҥи бириэмэҕэ, көмпүүтэри туһанан оҥоруохха сөп диэн теория баар. ОИ сүрүн ыйыылара бу эйгэни "интеллектаах агеннары үөрэтии уонна айыы" диэн быhаараллар, онно интеллектаах агент диэн тула эйгэтин иҥэринэр уонна ситиhиилээх буоларын туhугар үлэлэhэр система буолар. Дьон Маккарти, бу термины 1956 с. айааччы, "интеллектаах массыыналары оҥоруу үөрэҕэ уонна бырайыактааhына" диэн быhаарыыны биэрэр.

Бу эйгэ киhи буолуу киин ураты майгытын — өйүн — үүт-үкчүтүк массыыналарынан үтүгүннэрэр соруктаах төрүттэммитэ. Ону кытары өй айылҕатын уонна үөрэх чинчийиилэрин чэрчилэрин туhунан ыйытыылар уус-уран литератураҕа уонна философияҕа үөскүүллэр. Бүгүн, ОИ технология индустриятын күттүөннээх ирээтэ буолар уонна информатика ордук уустук проблемаларын көтөҕөр.

ОИ киин проблемаларынан буолаллар куолулааhын, билии, былааннааhын, үөрэнии, билсии, ылыныы уонна объектары хамсатыы уонна салайыы дьоҕура.
Иврит

**Иврит**, ол эбэтэр, **дьэбэриэй тыла** (дьэб. עִבְרִית‎, «дьэбэриэй тыла») — Исраил государственнай тыла, Дьэбэриэйдэр үгүс диаспораларын тыла; иврит былыргы формата - иудаизм үгэс буолбут тыла. Аныгы иврит XX-с үйэттэн ыла саҥаттан төрүттэнэн баран, билигин Исраил кэпсэтии уонна государственнай тылынан буолар.

= Сурук уонна ааҕыы =
* Иврит суруллуутугар дьэбэриэй алфавита туhаныллар, ол эбэтэр квадратный шрифынан арамейскай уонна идиш тыллар курдук суруллар. Квадратнай шрифт дьэбэриэй тылыгар биhиги эрабыт иннинэ 6-с үйэҕэ арамейскай тылтан киирбитэ; ол иннинэ иврит финикийскай алфавикка майгынныыр алфавитынан суруллар этэ.
* В алфавите иврита 22 буквы, все буквы соответствуют согласным звукам. В иврите нет ни одной буквы, изначально соответствовавшей какому-либо гласному, однако три буквы (алеф, йуд и вав) перестали использоваться для обозначения исключительно согласных звуков и используются также для обозначения гласных. Написание букв одна после другой — справа налево, буквы не соединяются между собой (хотя в рукописях это не всегда так), а строки следуют одна за другой сверху вниз.
* Иврит алфавитыгар 22 буукуба баар, олор барыта бүтэй дорҕооннорго тэҥнэһэллэр. Кэнники бириэмэҕэ үс буукубалар (**алеф**, **йуд** уонна **вав**) аһаҕас дорҕоннорго эмиэ тэҥнэһэр буолбуттара.
* Иврит суруга уҥаттан хаҥас диэки үөҺэттэн аллара ааҕыллар.
* Аhаҕас дорҕооннор дьэбэриэй тылыгар огласовкаларынан (дьэб. נקודות‎ — некудо́т) бэриллэллэр. Огласовкалар буукубалар тастарыгар (үөһэ, аллара, хаҥас диэки) суруллаллар.
В подавляющем большинстве текстов значки огласовок не пишутся. Огласовки ставятся лишь в
религиозных текстах,
песнях и стихах,
учебниках для школ и ульпанов,
книжках для детей,
иногда — в иностранных словах
и некоторых других текстах.
* Үгүс дьэбэриэй тылынанан суруллубут тиэкстэргэ огласовка суруллубат. Огласовкалар туруоруллаллар:
:* религиознай тиэкстэргэ;
:* ырыаҕа уонна хоhооҥҥо;
:* үөрэх кинигэтигэр;
:* кыра оҕолорго аналлаах кинигэлэргэ;
:* сороҕор - омук тылларыгар.