Ахсынньы 12

**Ахсынньы 12** диэн Григориан халандаарыгар сыл 346-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 347-c күнэ). Сыл бүтүө 19 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Дойдулар ардыларынааҕы нейтралитет күнэ. Нейтралитет аан дойдутааҕы күнэ. Международный день нейтралитета (A/RES/71/275)
*  — Доруобуйа харыстабылын өҥөтүн дьоҥҥо барытыгар тиэрдии аан дойдутааҕы күнэ.  Доруобуйа харыстабылын тиһигин өҥөтүнэн дьон бары хабыллыыларын аан дойдутааҕы күнэ. Международный день всеобщего охвата услугами здравоохранения (A/RES/72/138)

*  — Арассыыйа Конституциятын күнэ
*  — Таможня уорганнарын үлэһиттэрин күнэ
*  — Нейтралитет күнэ
*  —  Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ

## Түбэлтэлэр
* 627 — Ниневия аттынааҕы кыргыһыы — Византия уонна Персия ыккардыларынааҕы сэрии сүрүн кыргыһыыта. Риим импиэрийэтэ уонна Перс импиэрийэтэ 400 сыл тухары тохтуу-тохтуу күөдьүйбүт сэриилэриттэн бүтэһиктэрэ. Византия кыайан Кыра Азияны перстэртэн көмүскээбитэ.
* 1796 — Арассыыйаҕа «О новом разделении государства на губернии» диэн Ыраахтааҕы уурааҕа тахсыбыт. Ол уурааҕынан 1797 сыл кулун тутарыгар Иркутскай наместничество күбүөрүнэ буолбут, уобаластар, ол иһигэр Саха уобалаһа, — уезд буолбуттар, уездтар комиссарство буолбуттар.
* 1905
** Новороссия өрөспүүбүлүкэтэ баар буолбут.
** Харьковка Артём диэн хомуньуус салалтатынан сэбилэниилээх өрө туруу саҕаламмыт.
* 1911 — Оччотооҕу Британия Ииндийэтин киин куората Калькуттаттан Делигэ көһөрүллүбүт.
* 1912 — Дьокуускайга Бирикээсчиктэр кулууптарыгар Лев Толстой "От ней все качества" диэн пьесатын сахалыы туруорбуттар.
* 1919 — Деникин сэриитин кыһыллар Харьковтан үүрбүттэр.
* 1939 — Фиин аармыйата сэбиэскэй аармыйа сэриилэрин Толваярви аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт.
* 1941 — Солнечногорскай уонна Сталиногорскай ньиэмэстэртэн босхоломмуттар.
* 1974 — Саха АССР Миниистирдэрин сэбиэтэ «О мерах по дальнейшему улучшению племенного дела в коневодстве» диэн уураах таһаарбыт.
* 1979 — Соҕуруу Кэриэйэҕэ байыаннай переворот буолбут. Генерал Пак Чон Хи өр сыллаах диктатууратын кэнниттэн гражданскай киһи дойдуну салайыыта уһаабатах, байыаннайдар былааһы бэйэлэригэр төттөрү ылбыттар.
* 1993 — Бүттүүн норуот референдумун быһаарыытынан Арассыыйа Конституцията ылыллыбыт.
* 1993 — Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.
* 2012 — Хотугу Кэриэйэ Кванмёнсон-3 («Чаҕыл сулус - 3») диэн бастакы спутнигын орбитаҕа бэйэтин ракетатын Ынха-3 («Халлаан Сиигэ - 3») көмөтүнэн таһаарбыт.
* 2015 — Климат сылыйыытын хааччахтыыр сыаллаах *[[Киото]] протоколун* оннугар *[[Париж]]тааҕы сөбүлэҥ* түһэрсиллибит. Сөбүлэҥ сүрүн өрүтэ - 2100 сылга диэри аан дойду климатын сылыйыытын 2°С иһигэр тутуу, ол туһугар CO2 эмиссиятын аччатыы. *Парижтааҕы сөбүлэҥҥэ* дойду барыта кэриэтэ кыттыспыта.

## Төрөөбүттэр
* 1766 — Николай Карамзин — нуучча суруйааччыта уонна устуоруга, ону кытары нуучча тылын реформатора. Нуучча тылыгар француз тылын грамматикатын уонна синтаксиһин хото киллэрэн *литературнай нуучча тылын* сайдыытыгар сүҥкэн кылааттаах.
* 1858 — Өлүөхүмэҕэ Евстратий Зуев, подполковник, Дьокуускай полицеймейстерэ, Дьокуускай олохтоох хамаандатын начаалынньыга, меценат, Дьокуускай аһымал уопсастыбатын (Якутское благотворительное общество) кэмитиэтин чилиэнэ, Импэрээтэр Православнай Палестина уопсастыбатын Дьокуускайдааҕы салаатын чилиэнэ, Түрмэлэр Попечителлэрин кэмитиэтин дириэктэр-сэкиритээрэ, Өлүөхүмэ уокуругун исправнига (1938 с. өлб.)
* 1886 — Николай Барамыгин — Өлүөхүмэ оройуонун Энгельс аатынан холкуос биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* 1910 — Спиридон Григорьев — сахаҕа бастакы идэтийбит тыйаатыр режиссера, 1933—1961 сылларга Саха тыйаатырын уус-уран салайааччыта, сүрүн режиссера, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа (1986 с. өлб.).
* 1915 — Фрэнк Синатра — Америка ырыаһыта уонна артыыһа, «Оскар» бириэмийэтин лауреата, 11 төгүллээх «Грэмми» бириэмийэтин лауреата.
* 1918 — Лев Солдатов, Якуталмаз бастакы дириэктэрэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Саха АССР үтүөлээх горняга (1997 с. өлб.).
* 1924 — Евдокия Горохова — саха биллиилээх ил уонна уобсастыба диэйэтэлэ, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1980—1985), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2004). 2014 сыллаахха кулун тутар 12 күнүгэр 89 сааһыгар өлбүтэ.
* 1928 — Чингиз Айтматов — кыргыыс уонна нуучча суруйааччыта.
* 1927 — Мария Канаева — Саха тыйаатырын артыыһа, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* 1927 — Александра Захарова — педагогика билимин хандьыдаата, доцент.
* 1929 — Михаил Федотов, Якутстрой трест болуотунньуктарын биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Дьокуускайга төрөөбүт.
* 1937 — Аркадий Алексеев — саха биллиилээх мелодиһа, ырыаһыт, уопсастыба диэйэтэлэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Дьокуускай куоратын (1998, тохсунньу 14), Мэҥэ-Хаҥалас улууһун уонна Тойбохой нэһилиэгин (2012) ытык киһилэрэ.
* 1938 — Александра Аргунова-Күөрэгэй — Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт. Исландия уонна Дания артыыстарын сойуустарын, Исландия худуоһунньуктарын сойууһун чилиэннэрэ, СӨ худуоһунньуктарын сойууһун ытык чилиэнэ.
* 1938 — Дора Васильева — биллэр литературовед, литератураны ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин дуоктара. Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литэрэтиирэлэрин сайдыыларын кыһалҕалара (2018 с. өлб.).
* 1938 — Роман Хобусаров — тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү улууһун ытык олохтооҕо.
* 1981 — Александр Контоев — Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чөмпүйүөнэ (2002). Горнай улууһун Ытык олохтооҕо.

## Өлбүттэр
* 1945 — Петр Драверт — Сибиири чинчийээччи, бэйиэт. 1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан Кэмпэндээйи тууһун, Өлүөнэ алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна Абалаах туустарын үөрэппит. Омскай куоракка 66 сааһыгар ойоҕостотон өлбүт.