Буолар буолбутун кэннэ

Сахаларга өй-санаа сайдыыта саҥаны айыыны оҥорон иһэр май-гыны үөскэтэрин уонна киһи оҥорор быһыыларын кытта халбаҥнаабат тутулугун быһаарар “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии баар. Бу этии өй-санаа сайдыыта аһара барыыта халыйыыга тириэрдэн сыыһа-халты туттунууну үөскэтэрин быһаарар уонна киһи субу оҥорор быһыыла-рыттан туох уларыйыы тахсыбытыттан дьэ саҥа үөрэҕи ылынан, ол аата өйө-санаата сайдыыта үөскээн уопут ылынарын биллэрэр.

Киһи тугу оҥорбутуттан туох содул тахсыбытын илэ көрөн сыана-лыырын, элбэхтик боруобалаан көрөн үчүгэйин, туһалааҕын дуу, туһа-та суоҕун, куһаҕанын дуу, дьэ арааран билэрин биллэрэр. Киһи оҥорор быһыыларыттан үгүстүк үөскээн тахсар содул диэн тыл куһаҕан эрэ өйдөбүллээҕэ дьайарыттан сахалыы билэр дьон ураты быһыылары, саҥаны айыыны оҥорууттан тардыналлар, сэрэнэллэрэ улаатар. 

Содул диэн киһи оҥорор сыыһа быһыытын сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитин аата. Киһи оҥорор быһыыларын ситэ сыаналаабакка, ырыппакка, саҥаны айыыны оҥоро охсоору тиэтэйэн, ыксаан туох содул үөскүүрүн ситэ быһаарбакка эрэ оҥоро охсоруттан уонна оҥоруллубут куһаҕан быһыы кыайан төннүбэтэ, көммөтө элбэҕиттэн “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии үөскээн туттулла сылдьар. 

Киһи оҥорор быһыыларыттан содул үөскээн тахсара субу оҥоруллубут быһыылар үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара хойутаан, бу быһыы оҥоруллубутун кэнниттэн биирдэ биллэн кэлэрэ олоххо уустуктары, алдьатыылары үөскэтэрин “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии арыйан дьоҥҥо тириэрдэрин таба туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Киһи хас биирдии оҥорор быһыытын өр кэмҥэ толкуйдаан, ыры-тан, туох содул үөскүүрүн быһааран эрэ баран оҥоро үөрэннэҕинэ, киһилии быһыылаах киһи буолууну ситиһэр. Киһи оҥорор быһыылара сиэри таһынан барбатахтарына, тутустахтарына эрэ киһи быһыытын аһара барбакка “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этиигэ тиийэн хаалбаттара быһаарыллар. (1,76).

Тиэтэйии, ыксааһын, киһиргээһин киһи быһыыта буолбатахтар. Саҥаны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро охсоору, саҥаны айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунан баран соһуйуу, киһилии өй-санаа хойутаан киирэн иһэрин биллэрэр. Киһилии быһыы диэн дьон урут оҥорбут, билигин оҥоро сылдьар, үчүгэйгэ тириэрдэрэ биллибит, туһалааҕа быһаарыллыбыт быһыыларын оҥоруу ааттанар. 

Куйаас күн сөтүөлүү охсоору тиэтэйэн иһэр оҕо кытылтан умсаары, айыыны оҥороору, ыстана охсубута чычаас буолан хаалан, уу түгэҕэр охсулуннаҕына, ыарыыланнаҕына, сыыһа, атын сиринэн, дьон ыстаммат сиринэн ыстаммыппын диэн санааҕа түһүөн сөп. Бу быһыы аһара барбатаҕына, кыратык ыарыыланан баран этэҥҥэ аас-таҕына, үөрэх буолан туһалыан сөп. Аһара күүскэ ыстанан, улахан дэҥнэнии, эчэйии таҕыстаҕына, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҥоруллан хаалбыт быһыы аны төттөрү барбатынан, кыайан көммөтүнэн, урукку оннугар кыайан түспэтинэн хомолтону билинэрбит эрэ хаалар.

Саас муус ууллан чарааһаан эрдэҕинэ эрдэттэн этэн, дьону сэрэтэн мууска киирии кутталлаах буолла диэн үтүө санаалаах салайааччылар биллэрэ сатыыллар. Биир эмэ олус наадыйбыт, ыксаабыт киһи массыынанан өрүһү туораан иһэн ууга түстэҕинэ, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этиини өйдөөн кэлиэхпитин сөп. Ууга түспүт, тимирбит киһи хаттаан тыыннаах буолбатынан айыыны оҥорбутуттан хомолтобутун, кутурҕаммытын эрэ тириэрдэргэ тиийэбит.

Массыына абаарыйаларыгар дэҥнэнии билигин олус элбээтэ. Ол барыта массыына куһаҕаныттан, эргэтиттэн буолбакка суоппардар сыыһа-халты туттунууларыттан, баран иһэр түргэннэрин табан сыаналаабаттарыттан, уопуттара тиийбэтиттэн тахсара элбэх. Улахан, киһи өлүүлээх абаарыйалар кэннилэриттэн, буолар буолбутун кэннэ, буруйдааҕы була, буруйу онно-манна түһэрэ, кырдьыгы таһаара сатыыбыт. Кырдьыгы таһааран сыыһабыт көһүннэҕинэ, аны оннук сыыһа туттууну, саҥаны айыыны оҥорбот туһугар кыһанан барыларыгар биллэрэбит бэчээккэ таһаарабыт, араас суол быраабылаларын суруйабыт, знактары туруорабыт, эдэрдэри маннык, куһаҕаҥҥа тириэрдибит сыыһа туттунуулары оҥорумаҥ диэн этэн үөрэтэрбит дьэ киирэр.

Киһи ханнык баҕарар быһыылары оҥорор кыаҕа хаһан да хаалан хаалбат. Арай субу оҥорбут сыыһаларыттан үөрэх ылынан, оҥорор быһыыларын тупсаран, көннөрөн биэрэринэн киһилии быһыылары сайыннарыы, элбэтии ситиһиллэр. Аан маҥнай куһаҕан быһыылары улаатан иһэр оҕолор, эдэрдэр билиилэрэ, олору оҥорботторо үөрэх табатык, тиийимтиэтик баран иһэригэр тириэрдэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар уонна төрөппүттэргэ тириэрдэр.

Киһи оҥорорго санаммыт быһыыларыгар олус сэрэхтээхтик сы-һыаннаһыахтааҕын, эрдэттэн толкуйдаан, ырытан, туох содул үөскүүрүн уонна оҥоруллубут быһыы кыайан төннүбэтиттэн “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии үөскээбэтин ситиһиэхтээҕин биллэрэр. Бу этиини өссө чопчулаан биэрэр “Быстыбыт салҕаммат”, “Бүдүрүйбүт көммөт” диэн өс хоһоонноро бааллар. Бу өс хоһоонноро киһи хас биирдии оҥорор быһыытын олус сэрэхтээхтик оҥорорун ирдииллэр, туох содул үөскүүрүн эрдэттэн быһааран билиэхтээҕин биллэрэллэр.

“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах этии эдэрдэри үөрэтиигэ хайаан да туттуллуо этэ. Эрдэттэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ дириҥник ырытан, сыаналаан көрүү сыыһаны-халтыны оҥорууттан харыстыыр аналлааҕын дьоҥҥо быһааран биэрии буолар. Ханнык баҕарар саҥаны оҥорууттан, айыыттан туох содул үөскүүрэ уу түгэҕэ көстүбэтин курдук биллибэтиттэн оҥорор быһыыга эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыырын бу этии биллэрэр.

Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕыттан ордук улахан сэрэхтээх. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, элбэхтэ боруобаланнаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана туспа араарыллан биллэн тахсар. Туһалааҕа билиннэҕинэ үчүгэй эбит диэн сыаналыыллар, үрүҥ айыы диэн ааты иҥэрэллэр, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына хара айыы диэн ааттанар, быраҕыллар, хаалар, умнуллар. Ордук туһалаах диэн ааттыыр саҥаны айыылара, атомнай уоту биэрэр станциялар куһаҕан өрүттэрэ саҥа арыллан иһэллэриттэн, киэҥ сири-дойдуну радиациянан сутуйалларыттан сорох дойдулар аккаастанан эрэллэр.

Улахан тымныы түспүт сарсыардатыгар ханнык баҕарар тыас олус улаатан ыраахтан доргуйан иһиллэр. “Дьыбардаахха саҥарыма” диэн этии куһаҕан суолталаах, өйдөбүллээх тыллары улаханнык саҥара сылдьыы, оннук куһаҕан үгэс киһиэхэ бэйэтигэр, оҕолоругар үөскээн хааларынан куһаҕан майгылаахха кубулутуон сөбүттэн сэрэтии, киһини сыыһа-халты туттунарыттан эрдэттэн харыстааһын буолар.

Айыы диэн сэрэхтээх, куһаҕан суолтата элбэх, “ыы” диэн ытааһын дорҕоонунан бүтүүлээх тылы үгүстүк туттуу, улаханнык, дьыбардаахха саҥарыы содула кэлэр көлүөнэлэри, эдэрдэри хаарыйан билигин араас куһаҕан быһыылары оҥоро сатааччылар элбээтилэр. 

Өй-санаа сайдыыта, үөрэх-билии эбиллиитэ киһиэхэ быччыҥнарын хамсатан үөрүйэх буолууга тириэрдэр буор куту үөскэппэтэхтэринэ, туһалара аҕыйаҕын сахалар олус былыргы кэмнэргэ арааран билэн өс хоһооно оҥорбуттар. “Истибиккин-көрбүккүн эрэнимэ, туппуккун эрэн” диэн өс хоһооно истии-көрүү киһиэхэ салгын кутун үөскэтэрэ улахан эрэлэ суоҕун, онтон тутуу, илиинэн үлэлээһин буор куту үөскэтэриттэн туһата улаханын уонна эрэллээҕин биллэрэр. 

“Туттуоҥ иннинэ толкуйдаа, кэрдиэҥ иннинэ кээмэйдээ” диэн этии киһи оҥорор быһыыларыгар, саҥаны айан олоххо киллэрэригэр быһаччы сыһыаннаах, оҥорор быһыылары эрдэттэн, оҥоруох инниттэн үчүгэйдик сыаналыыры, таба быһаарыыны ылынары эрэйэр.

“Сатаабат сата баһын тардар, өйдөөбөт үөдэни хаһар” диэн өс хоһооно өй-санаа сайдыыта, дьоҥҥо киириитэ уратылардааҕын, сыыһа хайысханан баран халыйан хааллаҕына, улахан уустуктары үөскэтиэн сөбүн биллэрэр. Тылбыт үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, сэбиэскэй кэмнээҕи учуонайдар “айыы буолуу” диэн этэн оҕолору үөрэтиилэрэ улахан сыыһалааҕа, эдэрдэри сыыһа-халты туттунууга, эрдэлээн өлүүгэ, бэйэлэригэр тиийиниилэригэр тириэрдэрэ чуолкай биллибитин үрдүнэн “айыы үчүгэй” диэн этэллэрин өссө да тохтото иликтэр.

Ырыынак сыһыаннаһыылара олоххо киириилэриттэн олохпут төрдүттэн уларыйбытын, ол иһин өй-санаа эмиэ тосту уларыйыахтааҕын билигин таба өйдөөн олохпутугар киллэрэн туһана иликпит. Бу кэмҥэ улахан баайдар ахсааннара элбээн, салайар былааһы барытын ылбыттарын кэннэ “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн былыргы өбүгэлэрбит этиилэрин таба өйдөөн туһаннахпытына табыллар. Улаханнык байбыт салайааччылар араас минньигэс, албыҥҥа киллэрэр этиилэрин, ону-маны эрэннэриилэрин лаппа сиидэлээн, ырытан, үлэһиттэр бэйэлэригэр туһалааҕын эрэ булан ылан туһаныа этилэр.

“Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии билигин ыытыллар быыбардарга быһаччы сыһыаннаах. Хайа эрэ тойону, улахан баайы ким эрэ “үчүгэй” диэн эппитигэр балыттаран быыбардаан, талан баран, тугу да туһалааҕы үлэһиттэргэ оҥорботун үрдүнэн кэлэр быыбарга диэри тулуйарга тиийиллэрэ хомолтону үөскэтэр.

Дьон олохторугар саҥаны айыы уонна олоххо киллэрэ охсуу содуллара ыараханнык дьайаллар. Атомнай уоту биэрэр станциялар саҥаны айыыны оҥоруу чыпчаалларынан ааҕыллаллар, онтон араас абаарыйалар, саахаллар, радиациянан сутуллуу, ол саҥаны айыыбыт саҥа биллэн эрэр содулларыгар киирсэллэр. Бары саҥаны айыылар бэйэлэригэр сөп түбэһэр содуллаахтар. Бу үөскээн тахсар содуллары эрдэттэн билэн сэрэнии, харыстаныы үлэлэрин ыытыы киһилии быһыылаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Өй бастаан иһэр, ону-маны саҥаны айа, айыыны оҥоро сатыыр. Төһө элбэх саҥаны айыыны оҥоробут да сайдыыны ситиһиибит түргэтиир диэн “көнө санаалаахтар” дьоҥҥо эмиэ элбэхтэр. Кинилэр саҥаны айыы икки өрүттээх, үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тахсалларын, олортон куһаҕана элбээн хааларын билбэттэриттэн, бэйэлэрин аһара “үчүгэй” курдук сананалларыттан итинник көнө, боростуой быһыыны кыайан быһаарбакка дьону буккуйа сылдьаллар.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэтэрин тутуһуо этибит. Бу үөрэх оҕолору, эдэрдэри сэрэхтээх буолуу көрдөбүллэрин тутуһарга иитэрэ, үөрэтэрэ уонна былыр-былыргыттан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэри туһанара өй-санаа сайдыытыгар, оҕо куттара үөскээһинигэр, сиэри тутуһарга үөрэниитигэр ордук сөп түбэһэрин туһаннахпытына табыллар.  

Тугу эмэ оҥоруох инниттэн, эрдэттэн сэрэнии бары киһилии быһыылаах дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. (2,78).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

2. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.