open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теплоухов-Тимофеев Иннокентий Гурьевич

## Олоҕун олуктара
**И.Г. Тимофеев-Теплоухов** (1869–1963) Боотуруускай улууһугар Хайахсыт нэһилиэгэр Улуйбут диэн сиргэ төрөөбүт. Аҕата Гурий Тимофеевич Теплоухов Бодойбоҕо кыһыл көмүһү хостуур бириискэ үлэлээбит, ийэтэ Мария Платоновна атыыһыттарга этсэрээпэлээбит. Күтүөтэ Тэкэллэ Миитэрэй икки сүүстэн тахса олоҥхону олоҥхолуура. Иннокентий Гурьевич киниттэн уонна абаҕата Дмитрий Тимофеевич Теплоуховтан-Ырыа Мииккэттэн үөрэнэн 40-ча олоҥхону толороро.

Маҥнай 13 саастааҕар Ырыа Мииккэ уолугар Ыстапааҥҥа ыллаан иһитиннэрбит. 14 саастааҕар Ылдьаа Максимов уруутугар «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн маҥнайгы олоҥхотун үгүс киһи ортотугар толорбут. 

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнинээн Февроньялыын ыарахан олоҕу олорбуттар. Уопсайа 7 уол, 5 кыыс оҕоломмуттар. Бастаан Дириҥ Күөл диэн сиргэ уһуннук олохсуйбуттар. Онно 10 оҕото өлбут. Мэҥэ-Хаҥалас улууһун 1-гы Хаптаҕай нэһилиэгэр көһөн киирэн 30-ча сыл кэриҥэ олорбуттар. Оҕолоро үксүлэрэ өлбутун кэннэ уһун кэмҥэ олоҥхолуурун быраҕа сылдьыбыт.

## Айар үлэтэ
Иннокентий Гурьевич «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» диэн олоҥхотун Императорскай антропология уонна этнография музейыттан Саха Сиригэр фольклорнай матырыйаалы хомуйар соруктаах кэлбит этнограф В.Н.Васильев 1906 сыллаахха Амма сэлиэнньэтигэр Солобуодаҕа суруйбута. Бу олоҥхо Э.К.Пекарскай көннөрүүтүнэн 1916 с. Бетлингл алфавитынан сахалыы тахсыбыта. Петербурга саха тылын баһылаабыт бөдөҥ фольклорист А.А.Попов олоҥхону сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыта. Г.У.Эргис олоҥхо тылбааһыгар эбиини киллэрбитэ, латинскай алфавиттан аныгыга көһөрбүтэ. И.В.Пухов бэчээккэ тахсыытыгар бэлэмнээн былааҥҥа киллэртэрбит, тылбааска хос быһаарыылары биэрбит. Ити үлэлэспит дьон бары өлбүттэрин кэннэ кинигэ ситэриллэн 1985 сыллаахха Москваҕа бэчээттэнэн тахсыбыта.

Иккис олоҥхото «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн». Итини 1941 сыллаахха Дмитрий Лазарев илиитинэн суруйбута 449 страница, 11656 строка буолбут.

Кырдьар сааһыгар «Кэннибэр кимим да хаалбата. Арай орто дойдуга олорон ааспыппын «Кулун Куллустуур» уонна «Эрэбил Бэргэн» олоҥхолорум ааттаналлар ини...» диэхтээбит. Кини «Иэйэхсит сиэнэ эриэн таба аттаах Эрэбил Бэргэн» олоҥхото тлтт суруйуутунан 449 страницалаах Тыл, литература уонна история институтун архыыбыгар уонна аймахтарыгар сытар.

## Сигэлэр
* Олоҥхосуты Чурапчинского улуса. Антология. 2015. Дмитрий Лазарев. 6-9 с.
Дмитрий Максимович Пермяков – Ырыа Миитэ

## Олоҕун олуктара
Дмитрий Максимович Пермяков (1864-1944) былыргылартан иккис көлүөнэ олоҥхоһутунан буолар. Кини олоҕун кэпсээнин уола П.Д.Пермяков 1980 с. оҥорбута. «Эдэр сааһыгар Дьокуускайынан, Намынан, Бодойбо тайҕатынан тэлэһийэн сылдьыбыт. Тайҕаттан дойдутугар олоҥхоһут буолан эргиллибит. Ыһыахтарга, урууларга ыҥырыллан олоҥхолуура үһү».

Ырыа Миитэ былыргы олоҥхоһуттартан Ырыа Холуодьа кэнниттэн үүммүт иккис көлүөнэҕэ киирсиэн сөп. Кини төрөөбүт алааһа Липпэли. Онно олорон Уһун Сыһыыттан баай Мэхээттэ кыыһын Мотуруонаны кэргэн ылбыт. Колхозтар тэриллиилэрин саҕана кэргэниниин номнуо сааһырбыт дьон эбиттэр. Элбэх оҕоттон түөрт уол ордон, этэҥҥэ улаатан, ыал-дьон буолан барбыттар. Улахан уоллара Петр Дмитриевич пермяков «Дьэҥкэрэ» колхоһу тэрийсэн председателлии сылдьыбыт. Иккис уоллара Гаврил Намҥа көһөн олохсуйбут. Оҕонньордоох эмээхсин кинини батыһан, икки аччыгыйдарынаан, Намҥа киирбиттэр. Сэрии саҕана кырдьаҕастар өлбүттэр.

## Айар үлэтэ
Ордук сөбүлээн «Дьулуруйар Ньургун Боотуру», «Икки ахсааны билбэт Баһымньы Баатыр уонна кини быраата Эрбэхтэй Бэргэни», «Тойон Дьаҕарыманы» толортуур эбит. Олоҥхотун геройдарын тус-туспа куолаһын уларытан ыллыыра.

Дмитрий Максимович олоҥхону атыттары кытта кыттыһан толорорун сөбүлүүрэ. Ордук биир дойдулааҕа Балыгыастыын, Терютина Пелагея Михайловналыын, кыттыһан толороро. Олоҥхолуулларын таһынан, норуот ырыаларын хардарыта ыллаһаллара.

Ырыа Миитэ үксүн Бороҕон улууһун нэһилиэктэриэгэ олоҥхолоон кэлэрэ. Бороҕон улууһугар «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» ааптара Д.М.Говоровтыын-Ырыа Миитэрэйдиин табаарыстаспыта. Көрүстэллэр эрэ иккиэн түүнү быһа, хардарыта олоҥхолорун толороллоро. Ырыа Миитэ норуот ырыаларын элбэҕи билэрэ. Холобур, «Бөх чабычаҕа», «Тойон кыыл». Дахталлар тустарынан туойарын сөбүлүүр үгэстээҕэ. «Тойон кыыл» диэн ырыата кыра чараас кинигэ быһыытынан бэчээттэммит. Ити 1927-1928 сс. эбитэ буолуо. Ыраахтааҕы былааһын саҕана Мугудай баайдара дьадаҥылары көлөһөннүүллэрин үгэргээн ырыа оҥорбут, онон өскө-сааска киирэ сылдьыбыт. Дьокуускайда сылдьан Өлүөнэ өрүскэ көмүөл мууһа устуутун көрөн туран туойбутугар тула дьон бөҕө мустубут.

## Сигэлэр
Олонхосуты Чурапчинского улуса. Антология. 2015. 240-241 с.
Старостин Николай Петрович – Батаҥа Ньукулай

## Олоҕун олуктара
**Старостин Николай Петрович** 1873 сыллаахха Нөөрүктээйи нэһилиэгин, Тиис Будгуйтар уустарыгар, нэһилиэк илин өттүгэр Бэттиэмэ, Илин Сумуу эҥээрдэригэр төрөөбүт. Икки уоллааҕа, биир кыыстааҕа үһү.

Николай Петрович Нөөрүктээйи дьонугар-сэргэтигэр талааннаах ырыаһытынан, олоҥхоһутунан, сээркээн сэһэнньитинэн, дэгиттэр ууһунан биллэрэ. Уола Николай Николаевич кэпсииринэн, аҕатын олоҥхолорун суруйааччылар хаста да кэлэн устан барбыттар. Ол курдук 1937 сыллаахха Улуу Ойуунускай Нөөрүктээйигэ Ой-Бэскэ нэһилиэк олоҥхоһуттарын мунньан 3-4 күн устата суруйбут. Онно араас олоҥхоһуттар, сахалыы ырыаһыттар ыҥырыллыбыттарыттан, Батаҥа Ньукулай ырыатын-тойугун, куолаһын сэргии истибитэ диэн кэпсииллэр. Ол билигин ханнык архивка харалла сытара биллибэт.

Батаҥа Ньукулай «Төрүөт Бэргэн» олоҥхотун Горнай улууһун Солоҕонуттан төрүттээх, учуутал Семен Сергеев суруйан сурукка тиһэн хаалларбыт. Семен Григорьевич кэлин репрессияҕа түбэһэн ыар дьылҕаламмытын кэннэ, фольклорист Петр Никифорович Попов олоҥхону ситэрэн бэчээккэ бэлэмнээбит. «Төрүөт Бэргэн» олоҥхону аахпыт, ырыппыт чинчийээччилэр, суруйааччылар николай Старостин талааннаах, бэйэтэ туспа ураты айар дьоҕурдаах, баай хомоҕой тыллаах-өстөөх, дириҥ өйдөөх-санаалаах олоҥхоһут быһыытынан сыаналыыллар.

Николай Петрович 1960 сыллаахха 87 сааһыгар өлбүт.

## Сигэлэр
* Старостин Николай Петрович "Төрүөт Бэргэн" олоҥхо. Дьокуускай. 2013.
Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ

**Аан дойдуга информация көмүскэлин күнэ** — Сыл ахсын сэтинньи 30 күнүгэр көмпүүтэри уонна онно харалла сытар информацияны көмүскүүр ирдэнэрин туһунан дьоҥҥо санатаары бэлиэтэнэр. 

Аан бастаан 1988 сыллаахха интэриниэт иннинээҕи ARPANET ситимҥэ *Моррис чиэрбэтэ* диэн ааттаммыт вирус тарҕаммытыгар Көмпүүтэо тэрилин ассоциацията (Association for Computing Machinery) көҕүлээһининэн бэлиэтээбиттэрэ.

Бу күн аһарыктары тургутарга, уларытарга сүбэлииллэр (билигин даҕаны 12345678 аһарык аан дойдуга саамай элбэхтик туттуллар). Ону таһынан көмпүүтэргэ турар антивирустары саҥардар, уонна көмпүүтэргэ харалла сытар докумуоннары уонна хаартыскалары ханна эрэ хос харайары сүбэлииллэр.

## Быһаарыылар
Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета

Башкир судаарыстыбаннай медицинскэй университета (БСМУ)

БСМУ - Уфа куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

Башкир медицинскэй института 1932 с. төрүттэммитэ.

## Устуоруйата
Бастаан, институт рабфагы кытта Фрунзе уулуссатыгар баар 47 нүөмэрдээх ФЗО оскуолатын дьиэтигэр баара. Кэлин, дьиэни бүтүннүү институтка биэрбиттэрэ. Онтон саҥа корпус тутуллубута.

1933 с. институтка быраас В. М. Романкевич, учууталлар В. А. Словохотов, Р. И. Сафаров салайан үлэлэппит гистология кафедрата омук тылларын уонна байыаннай дьыала кабинеттара арыллыбыттара.

1933 с. институтка "имени ХV-летия ВЛКСМ" диэн сыбаанньа иҥэриллибитэ.

1934 с. нормальнай физиология(проф. Н. С. Спасскай), микробиология(проф. С. А. Белявцев), патологическай физиология(быраас В. А. Самцов), оперативнай хирургия(быраас В. М. Романкевич), фармокология(доцент И. А. Лерман) кафедралара,

клиническай кафедралар - пропедевтика внутр.болезней(проф. Д. И. Татаринов), общай хирургия(доцент И. Д. Аникин) арыллыбыттара.

1938 с. институтка 9 пофессор, 23 доцент салайар 32 кафедра баар этэ.

1937 с. бастакы устудьуоннар үөрэнэн бүтэн быраас буолан тахсыбыттара.

1038 с.институт теоретическай уонна клиническай кафедраларын научнай чинчийиилэрин түмпүт бастакы хомуурунньуга тахсыбыт.

1941 с. институт базатыгар, Уфаҕа эвакуацияламмыт Москва 1 медицинскэй института, туох баар устудьуоннарын уонна профессорскай-преподавательскай кэллэктиибин кытта олохсуйбута. Быраастар үөрэхтэрин уһуна 4 сылга диэри кылгатыллыбыта.

1965 с. институтка 22 дуоктар, 102 наука кандидата бааллара, онтон 1970 с. институт элбэх профиллаах үрдүк үөрэх тэрилтэтигэр кубулуйбута.

2012 сылтан "Вестник БГМУ" сурунаал тахсар.

Билиҥҥи кэмҥэ, университетка хирурдар, терапевтар, онкологтар, неврологтар, инфекционистар, дерматологтар, биохимиктар, морфологтар научнай оскуолалара бааллар. Университетка

220 дуоктар уонна 515 наука кандидаттара үлэлииллэр. Үөрэх нууччалыы тылынан барар, тас дойдуттан кэлбит устудьуоннар, сороҕор, английскай тылы тутталлар.

## Факультеттар
1. Лечебнай(күнүскү уонна сирэй-кэтэх салаалар)

2. Педиатрическай, фармацевтическай (күнүскү, киэһээҥҥи салаалар)

3. Стоматологическай

4. Медико-профилактическай

5. Микробиологическай

6. Социальнай үлэ

7. Международнай

8. Ону кытта, университетка диплом кэнниттэн үөрэх института врыллан үлэлиир.

9. 2013 сылга Уфатааҕы медкэллиэс холбоспута уонна БСМУ медкэллиэһэ буолбута.

## Сигэлэрэ
https://bashgmu.ru/

http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/16824

http://vatandash.ru/index.php?article=1139 

https://web.archive.org/web/20140419013821/http://bsmy.ru/2780
Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ

**Аан дойдуга Кулуттааһыны суох гыныы күнэ** () — ахсынньы 2 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1949 сыллаахха ХНТ Генеральнай Ассамблеята  «Дьону атыылыры уонна проституцияны үһүс өрүт салайыытын утары охсуһуу Конвенциятын» (Конвенция о борьбе с торговлей людьми и с эксплуатацией проституции третьими лицами) ылыммыт (№ 317 (IV) резолюция). 

## Эбии көр
* Кулуттааһын сиэртибэлэрин санаан ааһар уонна кулуттааһыны суох гыныы күнэ
* Джон Браун (аболиционист)

## Сигэлэр

* [  Резолюция №  317 (IV)](https://undocs.org/ru/A/RES/317(IV))
* ХНТ ситим-сиригэр
* ХНТ Гененарльнай сэкиритээрэ 2006 сыллааҕы Туһаайыыта
Волгоградтааҕы мэдиссиинэ судаарыстыбаннай университета

Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет

Волгоград куоракка баар Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ "Волгоградтааҕы судаарыстыбаннай медицинскэй университет"

## Устуоруйата

Сталинградтааҕы мединститут диэн аатынан ССРС НКСэбиэттэрин 1818 нүөмэрдээх уурааҕынан 1935 с.төрүттэммит, үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэтэ.
Бастакы выпуһун 1940 с.таһаарбыт. Сэрии кэмигэр, 1942 атыпдьах ыйыгар диэри үөрэҕи тохтоппотох. Сталинградтааҕы кыргыһыы кэмигэр дьиэтэ, мала-сала,  бибилэтиэкэтэ умайбыт. Ол эрээри, 1943 сыл алтынньы 1 күнүгэр, үрдүк үөрэх тэрилтэлэриттэн бастакынан үлэтин саҕалаабыт,  1944 с. уочараттаах выпуһун "Сталинград хардата" диэн дэбиистээн таһаарбыт.
1998 с.ВолгСМУ базатыгар стоматология,ортопедическай фармация, сестринскай дьыала диэн үс хайысханан орто медицинскэй үөрэхтээх испэссиэлиистэри бэлэмниир медкэллиэс төрүттэммит.
2012 с. ВолгСМУга Пятигорскайдааҕы фармацевтическай академия сыһыарыллыбыта, онон, Пятигорскай куоракка университет филиала баар буолбута.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
Специальноһа - лечебное дело
1935 с.арыллыбыт, үлэлээбитин тухары 15000 быраастары, доруобуйа харыстабылын үлэтин тэрийээччилэри, медик-учуонайдары үөрэтэн таһаарбыт.
Специальноһа - медико-профилактическое дело.
2011 с.арыллыбыт.
2. Педиатрическай факультет
Специальноһа - педиатрия
1969 с.арыллыбыт.
3. Медико-биологическай факультет
Специальноһа - медицинскэй биохимия.
2000 с.клиническай лабораторнай диагностика испэссиэлиистэрин бэлэмниир соруктаах, 10-нуу устудьуоннаах икки бөлөхтөөх салаа арыллыбыт.
2001 с.ректор бирикээһинэн 64 устудьуоннаах 5 бөлөхтөөх факультет арыллыбыт.
Факультет кафедраларыгар кэнэҕэс биохимик-быраастар аныгы естествознание уонна медицина төрүөттэрин үөрэтэллэр, бастыҥ лабораторнай технологиялары баһылыыллар, научнай чинчийиилэри уонна эспэримиэннэри ыыта үөрэнэллэр.
Лаборантскай уонна производственнай практикалар университет научнай салааларыгар, куорат уонна дойду бастыҥ эмтиир уонна научнай тэрилтэлэригэр ыытыллаллар.
4. Стоматологическай факультет(1962)
5. Фармацевтическай факультет(1995)
6. Социальнай үлэ уонна  клиническэй психология факультета(2004)
7. Быраастар квалификацияларын үрдэтэр үөрэх факультета(1979)
8. Үрдүк үөрэх кэнниттэн профессиональнай бэлэмнэнии факультета
9. Пятигорскайдааҕы медик-фармацевтическай институт
Институт Пятигорскай куоракка баар уонна эмтэри оҥорорго үөрэтэр.
10. Медкэллиэс.

Арассыыйаҕа медицинскэй үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр ВолгСМУ 5-ис миэстэлээх.
Университет ВОЗ аан дойду үрдүк медүөрэх тэрилтэлэрин тиһигэр киллэриллибит.
https://www.volgmed.ru/ru/
Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ

**Аан дойдутааҕы Инбэлииттэр күннэрэ** () — сылын ахсын ахсынньы 3 ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 1992 сыллааҕы 47-с ссиэссийэтин быһаарыытынан (№ A/RES/47/3 резолюция) бэлиэтэнэр. Генеральнай Ассамблея бары дойдулары бу күнү бэлиэтииргэ кыттыһалларыгар ыҥырбыта.

Кэлин, эмиэ бу сиэссийэҕэ, № A/RES/47/88 резолюцияҕа Генеральнай Ассамблея ХНТ чилиэннэрин инбэлииттэри уопсастыба олоҕор кытыннарарга туһулаан бу күнү бэлиэтээҥ диэбитэ.

## Инбэлииттэр аан дойдутааҕы күннэрин тиэмэтэ
* 1998 — «Ускуустуба, култуура уонна тутулуга суох олох»
* 1999 — «Саҥа тыһыынча сылга Доступность для всех в новом тысячелетии»
* 2000 — «Создание информационных технологий, работа для всех»
* 2001 — «Полное участие и равенство: требование новых подходов для оценки прогресса и оценки результатов»
* 2002 — «Самостоятельная жизнь и устойчивый заработок»
* 2003 — «Наш собственный голос»
* 2004 — «Ничего о нас без нас»
* 2005 — «Права инвалидов: деятельность в процессе развития»
* 2006 — «Доступ к электронным средствам информации»
* 2007 — «Достойная работа для инвалидов»
* 2008 — «Конвенция о правах инвалидов: достоинство и справедливость для всех нас»
* 2009 — «Реализация целей в области развития, сформулированных в Декларации тысячелетия, в интересах всех: расширение во всём мире прав и возможностей инвалидов и общин, в которых они проживают»

## Эбии көр
* Инбэлииттэр бырааптарын туһугар охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ

## Сигэлэр

* ООН и инвалиды
* Резолюция Генеральной Ассамблеи № A/RES/47/3
* Резолюция Генеральной Ассамблеи № A/RES/47/88
* День инвалидов на сайте библиотеки им. Хаммершельда
* Послание Генерального секретаря ООН в 2002 году
* Послание Генерального секретаря ООН в 2003 году
* Послание Генерального секретаря ООН в 2004 году
* Послание Генерального секретаря ООН в 2005 году
* Послание Генерального секретаря ООН в 2006 году
* Международный день инвалидов в 2007 году
* Международный день инвалидов в 2008 году
* Международный день инвалидов в 2009 году
Петров Егор Константинович

мини|Петров Егор Константинович
**Петров Егор Константинович** - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Смоленскай, Киин, Волховскай, Ленинградскай фроҥҥа сэриилэспит сэбиэскэй снайпер (1943 сылтан - пулеметчик), снайпердыы сылдьан 240-ча өстөөҕү суох гыммыт (пулеметчиктаабыт кэмин аахсыбакка эрэ).

## Олоҕун олуктара
Петров Егор Константинович 1907 сыллаахха Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Ликбезкэ үөрэнэн, ааҕар суруйар буолбут. Кэргэнэ Петрова Екатерина Евсеевна, 6 оҕо аҕата. 
* Сэрии саҕаланаатын кытта армияҕа ыҥырыллыбыт.  
* Бастаан 379 стрелковай дивизия 1257 стрелковай полкатын 2-с стрелковай ротатыгар снайперынан сылдьыбыт, онтон 327 стрелковай дивизия 1100 стрелковай полкатыгар көһөрүллүбүт.  
* 1943 сыл тохсунньутуттан Петров пулеметчик буолбут.   
* 05.03.1943 Кыһыл сулус уордьанынан наҕараадаламмыт , ону таһынан араас кэмҥэ бойобуой мэтээллэринэн, Кылаабынай командующай И.В. Сталин хас даҕаны Махтал суругунан бэлиэтэммит.  
* Сержант Егор Константинович 1944 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Польшаны босхолооһуҥҥа сэрии хонуутугар дьоруойдуу өлбүт. Псков уобалаһын Невельскай оройуонун Трехалево волость Светлое дэриэбинэтигэр бырааттыы уҥуохха көмүллүбүт.  
* Петров снайпердаабыт кэмигэр 240 өстөөҕү өлөрбүт.  
* Улуу Кыайыы үбүлүөйдээх сылларыгар Сунтаар улууһун Куокуну нэһилиэгэр Петров Егор бирииһигэр сыалы ытыыга күрэхтэһии ыытыллар. 

## Быһаарыылар
Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Н. Н. Бурденко аатынан Воронежтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Воронеж куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ(ВГМУ)
Арассыыйаҕа үрдүк үөрэх кырдьаҕас тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.

## Устуоруйата

1801 с.муус устар 12 күнүгэр ыраахтааҕы Александр l укааһынан Арассыыйа Хотугулуу-Арҕаа өттүгэр Дерпт(кэнники Юрьевскай, билигин Тарту)куоракка төрүттэммит уонна 1802 с.муус устар 21 күнүгэр үөрүүлээхтик арыллыбыт, ол  кэннэ, 1918 с. сайыныгар Воронеж куоракка көһөрүллүбүт университет буолар. Университеты кытта ити үөрэх тэрилтэтин выпуснига уонна үлэһитэ Н.Н. Бурденко уо.д.а. көһөн кэлэннэр, 1918 сыл, сэтинньи 12 күнүгэр үөрэх саҕаланан барбыт. 1919 с.ыам ыйыгар мэдиссиинэ факультетын 75 быраас үөрэнэн бүтэрбит.
1930с. медфакультет бэйэтэ икки факультеттаах - лечебнай уонна санитарнай-гигиеническай, мэдиссиинэ института буолбут.
1994 с. мэдиссиинэ академиятын, 2015 с. - университет статуһун ылбыт.
Университетка 1000-тан тахса преподаватель үөрэтэллэр уонна эмтииргэ консультативнай көмөнү оҥороллор. Ол иһигэр: 140 наука дуоктара уонна профессор, 532 наука хандьыдаата, 4 наука үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 үрдүкү оскуола үтүөлээх үлэһитэ, 2 үтүөлээх изобретатель, 34 үтүөлээх быраас, 40-тан тахса наассыйалыы уонна норуоттар ыккардыларынааҕы уопсастыбаннай академиялар чилиэннэрэ.

Билиҥҥи кэмҥэ, ВГМУга 7500 устудьуон үөрэнэр, оттон, 1918 сылтан саҕалаан барыта 60000 испэссиэлиис үөрэнэн бүтэрбит.
2006 с. аҕа дойду мэдиссиинэтин уонна доруобуйа харыстабылын сайдыытыгар кылаатын иһин, академия М. Ломоносов уордьанынан наҕараадаламмыт.

## Факультеттара уонна институттара

1. Лечебнай
2. Педиатрическай
3. Стоматологическай
4. Фармацевтическай
5. Медико-профилактическай
6. Сестринскэй үөрэхтээһин института
7. Үрдүк квалификациялаах каадырдары бэлэмниир факультет
8. Мэдиссиинэ үөрэҕин уонна бииргэ үлэлээһини хааччыйар норуоттар ыккардыларынааҕы факультет

## Рейтиннэрэ

2010 сыллааҕы Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин үөрэххэ ылыы хаачыстыбатын рейтинигэр МФТИ, МГИМО уонна ВШЭ кэнниттэн 4-үс миэстэни ВГМУ ылбыт.
2014 с. "Эксперт РА" агенство ВГМУга выпусниктарын бэлэмин таһымыгар рейтин "Д" кылааһын биэрбит.

## Ссылкалара

http://www.vrngmu.ru/
https://vgma.ru/
Титов Нестер Яковлевич

**Титов Нестер Яковлевич** - Сунтаар улууһун  Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолатын устуоруйа уонна уопсастыба үөрэҕин үрдүк категориялаах учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх үлэһитэ.
'''
## Олоҕун олуктара
мини|суох|116x116пкс
1938 сыл атырдьах ыйын 5 күнүгэр Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.1977-1982, 1990-1993 сс. Арыылаах сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк сходун бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк бастакы баһылыгынан, 1986-1990 сс. Арыылаах орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
1965 сылтан "Знание" уопсастыба лиэктэрэ. 2005 сыллаахха "Знание" уопсастыба Сүрүннүүр лиэктэрэ бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 1980 сыллаахха "Ильич уоттара" хаһыат бастыҥ харыспандьыанын аатын ылбыта. 1992 с. саха норуотун бастакы Кэнгириэһин делегата.
Билигин Дьокуускай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор, өрөспүүбүлүкэ, төрөөбүт улууһун хаһыаттарыгар элбэхтик бэчээттэнэр, "Арыылаах 100 сыла" кинигэ тахсарыгар улахан көмөнү оҥорбута, төрөөбүт кыраайын үөрэтиинэн дьарыктанар.

2024 сыл 11 күнүгэр 86 сааһыгар сылдьан уһун ыарахан ыарыыттан күн сириттэн күрэммитэ.
## Кинигэлэрэ:
Арыылаах нэһилиэгин историята (2015)
Арыылааҕым - мин суруйууларбар (2018) Е.М. Молотков. Философские и социологические взгляды»  (2020)
Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДГМУ)

Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Махачкала куоракка баар, мэдиссиинэ уонна фармацевтика уобаластарыгар испэссэлиистэри бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1932 с.тэриллибит Арассыыйа кырдьаҕас үөрэх тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ.
Төрүттэннэҕин утаата соҕотох медицинскэй факультеттаах этэ. 1964 с. лечебнэй факультетка киэһээҥҥи салаа арыллыбыта.
1965 с. - стоматологическай факультет, 1969 с. - педиатрическай факультет, 1974 с.- бэлэмнэнии салаата, 1983 с.- быраастар квалификацияларын үрдэтэргэ бэлэмниир факультет, 1986 с.- тас дойдуттан кэлэр гражданнары бэлэмниир факультет, 1987 с. - тас дойдуттан киирбит гражданнары кытта үлэлиир факультет, 1991 с. - научнай-чинчийэр киин лаборатория төрҥттэммиттэр.
1994 с. докторскай уонна кандидатскай диссертациялары көмүскүүргэ Анал испэссэлиистэр сэбиэттэрэ тэриллибит.
1976 с. институт 1 категориялаах үрдүк үөрэх тэрилтэтэ буолбут.
1982 с. Норуоттар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыт.

1995 с.Академия статуһун ылбыт.
2016 сылга Дагестаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета(ДСМУ) буолбут.
ДСМУ арыллыаҕыттан барыта 27000 бырааһы үөрэтэн таһаарбыт.

Университетка 700-тэн тахса преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр: Норуоттар ыккардыларынааҕы Мэдиссиинэ Академиятын уонна ДӨ Наукатын Наассыйалыы Академиятын академиктара бырааттыы Гаджимурад уонна Гаджимирза(2011 с.өлбүт) Гаджимирзаевтар, ДӨ ННА академига Шамиль Омаров,  116 наука дуоктара уонна 66 профессор, 418 наука хандьыдаата уонна 179 дассыана.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Педриатическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-профилактическай факультет
5. Фармацевтическай факультет
Ол кэннэ, Университетка 75 кафедра баар.
Онно эбии, Хайалаах сир дьонун экологиятын Научнай-чинчийэр института.
Консультативнай, диагностическай поликлиника
Мэдиссиинэ кэллиэһэ
Университеты бүтэрбиттэри үлэнэн хааччыйар Киин
Информационнай-ааҕар-суоттуур салаа
Техническай хааччыллыы Киинэ
Аналитическай салаа
Интернет Киин
Мэдиссиинэ научнай бибилэтиэкэтэ
Успуорт комплекса
Таҥан таһаарар-бэчээттиир Киин.

## Ссылкалара

https://dgmu.ru/
Уһук Илиннээҕи судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Дальнай Востоктааҕы Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннаах судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Хабаровскай куоракка баар мэдиссиинискэй үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.
ДВСМУ 1929 с.төрүттэммит.

## Устуоруйата

Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института 1929 с. ыам ыйын 24 күнүгэр тахсыбыт РСФСР НКС 65 нүөмэрдээх уурааҕыгар олоҕуран төрүттэммитэ. Ити сыл ахсынньы 7 күнүгэр Хабаровскай кыраай ситэриилээх кэмитиэтин бүрүссүдьүүмэ институт дьиэтин Хабаровскай куоракка тутар туһунан уонна институту орто оскуола дьиэтигэр арыйыы туһунан быһаарыы ылыммыт.
1930 с.алтынньы 2 күнүгэр 106 бастакы куурус устудьуоннара үөрэхтэрин саҕалаабыттар. 1931 с.рабфак арыллан, орто үөрэҕэ суох комсомолецтары үрдүк үөрэххэ бэлэмниир буолбут. 1932 с.кэлин киэһээҥҥи үөрэххэ кубулуйбут кэтэхтэн үөрэнии салаата арыллыбыта. 1935 сылга институтка 23 кафедра үлэлиирэ, устудьуоннар ахсааннара 500-тэн тахсыбыт. Ити сыл институттан бастакы быраастар(70 киһи) тахсыбыттар. Өссө 1930 с.киирбит 36 киһи 3 кууруһу бүтэрэн орто үөрэхтээх мэдиссиинэ үлэһитин дьупулуомун ылбыттар.
2010 с. Дальнай Востоктааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета биирдии факультетка 200 кэриҥэ киһини үөрэххэ ылар.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Медико-гуманитарнай факультет
5. Фармацевтическай факультет
6. Орто үөрэх салаалаах сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
7. Квалификацияны үрдэтии уонна атын специальноска бэлэмнэнии үөрэҕин факультета
8. Университетка киириэх иннинээҕи үөрэх факультета
9. Мэдиссинискэй-фармацевтическэй кэллиэс.

## Ссылкалар

http://www.fesmu.ru/ 
https://web.archive.org/web/20110510035817/http://www.edoctora.ru/
http://www.fesmu.ru/?redirect=pages&main_action=255
Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията

**Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай [[мэдиссиинэ]] академията (ИСМА)** — Арассыыйаҕа, Удмуртияҕа, Ижевскай куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

РСФСР НКС 1933 с.муус устар 15 күнүгэр таһаарбыт уурааҕынан Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. Атырдьах ыйыгар институт соҕотох лечебнай факультетыгар 171 устудьуон ылыллыбыт. 1938 с. бастакы быраастар үөрэнэн бүтэрбиттэр.

1975 с. педиатрическай факультет арыллыбыт.
1980 с. стоматологическай факультет арыллыбыт
1991 с. быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет үлэлээбит.
1995 с. институтка Ижевскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията диэн статус бэриллибит (ИСМА)

1997 с.сиэстэрэлэр үрдүкү куурустарын факультета тэриллибит.

## Факультеттара

1. Лечебное дело факультета
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин, квалификацияны үрдэтии уонна атын эбии хайысхаҕа бэлэмнээһин факультета

Аакадемияҕа 2952 устудьуон үөрэнэр. 390 преподаватель үлэлиир.

Сыл аайы, 
Лечебнай факультетка 520
Педиатрическай факультетка 180
Стоматологическай факультетка 135 устудьуон үөрэххэ ылыллар.
Академияҕа 52 кафедра үлэлиир.

Олортон сүрүннэрэ:

Оперативнай хирургия кафедрата. Салайааччы В. М. Сигал 

Уопсай хирургия кафедрата. Салайааччы Э. В. Халилов

Уопсай уонна клиническай фармокология кафедрата. Салайааччы А. Л. Ураков

Акушерство уонна гинекология кафедрата. Салайааччы М. В. Семенова

Кардиология уонна функциональнай диагностика куурустаах госпитальнай терапия кафедрата. Салайааччы Н. И. Максимов

Лучевой миэтэдинэн диагностикалыыр уонна эмтиир куурустаах ис ыарыылар кафедралара. Салайааччы И. А. Казакова

Инфекционнай ыарыылар уонна эпидемиология кафедрата. Салайааччы О. В. Малинин

Оҕо инфекционнай ыарыыларын кафедрата. Салайааччы О. С. Поздеева

Госпитальнай хирургия кафедрата. Салайааччы Б. Б. Капустин

Оторинолорингология кафедрата. Салайааччы А. П. Кравчук

## Ссылкалар

https://web.archive.org/web/20130412234511/http://igma-students.ru/
https://www.igma.ru/ 
https://www.igma.ru/kaf
Дмитриева евдокия николаевна

**Дмитриева Евдокия Николаевна** Хотугулуу-Илиҥҥи пэдэрээлнэй үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ, тыл үөрэҕин дуоктара, бэдэгиэкигэ билимин хандьыдаата
## Олоҕун олуктара
Магадааннааҕы бэдэгиэгикэ үнүстүтүүтүн 1973 с бүтэрэн баран Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төхтүрдээҕи орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан анаммыта. 1977-1980 сс  АССБӨ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүгэр (Москуба к.) очнай аспирантураҕа үөрэммитэ. 1981 с. ббд бэрэпиэссэр Бойцова А.Ф. салалтатынан «Тиэхникэ тэриллэрин көмөтүнэн саха оскуолатын 4-6 кылааһын үөрэнээччилэрин тылларын байытыы” диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссэртээсийэтин көмүскээбитэ. 1980 -1985 сс. АССБӨ ҮМ национальнай оскуолаларын чинчийэр билим үнүстүтүүтүн Саха сиринээҕи салаатыгар алын билим үлэһитинэн (сотруднигынан) үлэлээбитэ . 1985 с . нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэтии хаабыдыратыгар үлэлиир. 2002 с. И.Н. Ульянов аатынан Чебоксары куоракка Чуваштааҕы судаарыстыбаннай үнүбэрситиэккэ  тыл үөрэҕин дуоктарын диссэртээсийэтин көмүскээбитэ.
Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата

**[[Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуола|Л.А. Попов аатынан Арыылаах орто оскуолата]]** Сунтаар улууһун Уһун Күөл сэлиэнньэтигэр баар орто оскуола
## Оскуола остуоруйата
1930с. БСК(б) КК-та "Булгуччулаах бүттүүн алын сүһүөх үөрэхтээһин туһунан" уурааҕы ылыммыта. 1932 с. оскуолаҕа үөрэтэр программалар саҥалыы оҥоһуллубуттара, саҥа үөрэх кинигэлэрэ бэчээттэммиттэрэ. Ити соругу толоруу Саха сирин уһук нэһилиэктэригэр иннилэригэр эмиэ турбута. 2-ч Дьаархан нэһилиэгэр (билиҥҥи Арыылаах нэһилиэгин сирэ-уота эмиэ киирэрэ) 1931-32 үөрэх сылыгар 2 бөлөхтөөх оскуола аһыллыбытын туһунан 1932 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр оскуола бастакы дириэктэрин Лазарев Афанасий Андреевич 1932-33 үөрэх сылынааҕы отчуотуттан биллэр. Оскуола бастакы дириэктэрэ - Лазарев А.А., бастакы учууталлар - Томская Е.И., Васильев А.Н. Оскуола бастакы дьиэтинэн Л.А. Попов аҕата Попов Андрей Николаевич күһүн отордуур сиригэр, Кулуһуннаах сыһыытын хоту эҥэригэр турбут дьиэтэ-уота буолбута.
1932 сыллаахха 145 оҕо үөрэнэн саҕалаабыт, ону таһынан оскуола учууталлара 33 улахан киһини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэрэ.
1933 сыллаахха оскуола алын сүһүөх оскуолата буолбута, дириэктэринэн Колесников Г.А. анаммыта. 1935-36 үөрэх сылын түмүгүнэн оҕо ахсаана 189 буолбута.
1939-40 үө.с. 5-с кылаас, 1940-41 үө.с. 6-с кылаас, 1942-43 үө.с. 7-с кылаас аһыллан ситэтэ суох орто оскуола буолбута. 1970-71 үө.с. орто оскуола буолбута.
Васильев Иннокентий Тихонович

1930 с. Хара нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хайыһарга Саха АССР успуордун маастара, дуобат успуордун хандьытаата.    

## Олоҕун кэрчиктэрэ
10 сыл физкультура учуутала, Майатааҕы "Үлэ Албан аат"  музей дириэктэрэ, оройуон уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын кэриспэндиэнэ, худуоһунньук, фотограф. 1971 с. успуорт уонна физкультура музейын тэрийбитэ. 

## Аатын үйэтитии
Успуорт уонна физкульутар музейа кини аатын сүгэр.

## Наҕараадалара
Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үөрэҕириитин туйгуна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын Үтүөлээх үлэһитэ.
Улуус Бочуоттаах олохтооҕо.
Павлов Николай Васильевич

**Павлов Николай Васильевич** - Сунтаар улууһун Арыылаах нэһилиэгин олохтооҕо, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии, үлэ бэтэрээнэ
## Оло5ун олуктара
1941 с. бастакы ыҥырыыга Арыылаах нэһилиэгиттэн 20 киһи ыҥырыллыбыт, Николай Васильевич Ленинграды көмүскүүр кыргыһыыларга кыттыбыта. 1943 сыллаахха уҥа илиитигэр бааһыран армияттан демобилизацияламмыта. Өр кэмҥэ Тойбохой сопхуос Арыылахтааҕы отделениетыгар үлэлээбитэ.
Аҕа дойду сэриитин бастакы истиэпэннээх уордьанынан, германияны кыайыы иһин уонна бары дьүбүлүөйдээх, ону тэҥэ Үлэ бэтэрээнэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, Коммунистическэй үлэ ударнига этэ.
Аммосова Елена Еремеевна

## Олоҕун олуктара
1915 с. Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Учуутал, норуот маастара. Кини 6 сааһыттан таҥас тигэргэ, иискэ үөрэммитэ. 5 кылаас үөрэхтэнэн 15 сааһыгар улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэппитэ. Елена Еремеевна 25 сыл араас улуус оскуолаларыгар учууталлаабыта. Елена Еремеевна оҥоһуктара Аан дойдутааҕы быыстапкаларга кыттыбыта.

## Наҕараадалара
Елена Еремеевна - Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. Саха АССР ускуустубатын Үтүөлээх үлэһитэ.
Иваново судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията

Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Ивановскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академията" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Ивановскай уобалас Иванов куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

РСФСР НКС 1930 с.бэс ыйын 16 күнүгэр ылыммыт "О реорганизации системы подготовки врачебных кадров" уурааҕынан Ивановатааҕы мэдиссиинэ института төрүттэммит.
1930 с.алтынньы бастакы күнүгэр институтка үөрэх саҕаламмыт.

1934 с.сааһыгар институт дьиэтин тутуу саҕаламмыт.

Бастакы түөрт сылга институт 100 устудьуону үөрэххэ ылар икки салаалаах(терапевтическай уонна хирургическай) биир факультеттаах эбит. Үөрэнии болдьоҕо 4 сыл. Ол кэннэ 1 сыл врачебнай практика онтон, экзамен туттаран баран бырааһынан үлэлииргэ көҥүл биэрэр дастабырыанньа ылаллар эбит.

1934 с.тохсунньу 3 күнүгэр БСКСК оҕо быраастарын бэлэмниир туһунан уураах ылыммыт. Онон, куораттарга ол иһигэр Иванова институтугар эмиэ педиатрическай факультет арыллыбыт.
1936 с.бастакы быраастар үөрэнэн бүппүтэр, бэс ыйын 23-24 күннэригэр куорат мэдиссиинэ института тэриллибитэ 5 сылын уонна бастакы выпуск тахсыбытын бэлиэтээбит. Доруобуйа харыстабылыгар  80 саҥа, үчүгэй бэлэмнээх быраастар баар буолбуттар.
1937 с.бастакы педиатр-быраастар, 97 киһи тахсыбыт. 
Институт сэрии кэмигэр үлэтин тохтоппотох, ол курдук 1941 сыл атырдьах ыйыттан 1945 сыл атырдьах ыйыгар диэри 11 выпуһу - 2000 бырааһы, 5000 мэдиссиинэ сиэстэрэлэрин уонна санитарнай дружинницалары таһаарбыт.

2981 с.институтка үөрэҕирии наркомун А.С. Бубнов аата иҥэриллибит. 
1984 с. кэлин эбии үөрэх уонна үрдүк үөрэх кэннэ профессиональнай бэлэмнэнии факультета, онтон, диплом кэннэ үөрэнии института буолбут быраастар квалификацияларын үрдэтэр факультет арыллыбыт. 1993 с.институтка өссө 3 саҥа  - сиэстэрэ үөрэҕин, үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии уонна тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультеттара арыллыбыттар.
1994 с. Судаарыстыбаннай мэдиссиинэ академиятын статуһа бэриллибит.
1997 с.академия бэйэтин клиниката төрүттэммит. 
2007 с.академияҕа стоматологическай факультет арыллыбыт.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет
2. Педиатрическай факультет
3. Стоматологическай факультет
4. Эбии профессиональнай үөрэхтээһин факультета
5. Үрдүк квалификациялаах миэдиктэри бэлэмниир факультет.
6. Үөрэххэ киириэх иннинээҕи бэлэмнэнии факультета
7. Тас дойдуттан кэлэн үөрэнэр устудьуоннары кытта үлэ факультета.

## Ссылкалар

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB:%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE
https://www.isma.ivanovo.ru/ 

Категориялар:Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ алпабыытынан
Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

**Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета** ол эбэтэр **ИСМУ** — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин "Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета" бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөтэн үбүлэнэр профессиональнай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа илин өттүгэр мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин бастакы тэрилтэтэ.
Төрүттэммит күнүнэн - 1919 с.алтынньы 27 күнэ ааҕыллар.
1930 сыллаахха Иркутскайдааҕы университетка мэдиссиинэ факультета буолан туран, сааһыары, Иркускайдааҕы мэдиссиинэ института буолан Наркомпростан Наркомздрав салайыытыгар киирбит.
1930 с.санитарно-гигиеническэй уонна рабочай факультеттар арыллыбыттар. 1931 с.мэдиссиинэ орто үөрэхтээх уонна үлэттэн арахсыбакка эрэ үрдүк үөрэхтэниэн баҕалаах дьоҥҥо киэһээҥүи факультет арыллыбыт.
1952 с. ИСМИгэ стоматологическай, 1982 с.педиатрическай факультеттар арыллыбыттар. 
1992 с. АБ үрдүк үөрэҕин Госкомитета Иркутскайдааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета диэн статуһу биэрбит.

ИГМУга 100-тэн тахса профессор уонна наука дуоктара, 298 - наука хандьыдаата, 1- АМНА акадьыамыга, 2 - АМНА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, уопсастыбаннай акадьыамыйалар 90-тан тахса чилиэннэрэ, 2 - АБ доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, 2 - АБ үрдүкү оскуолатын үтүөлээх үлэһитэ, 10 - Бурятия өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, 7 - БӨ үтүөлээх бырааһа, 1 - Иркутскай уобалас бочуоттаах олохтооҕо, 2 - Иркутскай куорат бочуоттаах олохтооҕо, 10 - судаарыстыбаннай, наассыйалыы бириэмийэ уонна губернатор бириэмийэтин лауреата үлэлииллэр.

## Факультеттара

# Стоматологическай
# Педиатрическай
# Медико-профилактическай
# Лечебнай
# Фармацевтическай
# Сиэстэрэ үөрэҕин института
# Квалификацияны үрдэтии уонна атын испэссээлинэскэ бэлэмнээһин факультета.
# Үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр прф.үөрэхтэрин факультета(аспирантура, интернатура, ординатура)
# Эбии үөрэх факультета(университетка киирэргэ бэлэмнэнии).

Университетка 63 кафедра баар.

## Сылкалар
* https://mir.ismu.baikal.ru/ismu/news.php 
* http://snoismu.narod.ru/
* http://xn----7sbpaocaalbdceg5a0dpbpr6o.xn--p1ai/
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Оҕо хамсааһынын күнэ

**Оҕо хамсааһынын күнэ** — сылын ахсын Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

1991 сыллаахха СӨ Оҕо уопсастыбаннай холбоһуктарын сойууһа тэриллибитин бэлиэтээн СӨ бэрэсидьиэнин 2014 сыл кулун тутар 6 күнүгэр тахсыбыт №2526 ыйааҕынан бэлиэтэнэр буолбута. Соруга оҕо көхтөөх буолуутун өйөөһүн, эдэр гражданнар инициативалаах буолалларын ситиһии.
Көмөһүт күнэ

**Аан дойдуга Волонтер күнэ** () — сылын ахсын ахсынньы 5 күнүгэр бэлиэтэнэр. 

ХНТ Генеральнай Ассамблеята 1985 сыллаахха буолбут 40-с сиэссийэтигэр олохтообута (резолюция № A/RES/47/3). 

## Сигэлэр
* Международный день добровольцев во имя экономического и социального развития — сайт ООН
* Послание Генерального секретаря ООН в 2003-м году
Казаннааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

200px

**Казаннааҕы судаарыстыбаннай [[мэдиссиинэ]] университета** — Арассыыйаҕа, Татарстаҥҥа, Казань куоракка баар судаарыстыбаннай үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1804 с.сэтинньи 18 күнүгэр, импэрээтэр Александр l ыйааҕынан, састаабыгар врачебнай наукалар салаалара киирэр Казаннааҕы университет төрүттэммит.
1814 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр университетка мэдиссиинэ факультета арыллан күүскэ сайдан, 1930 с. мэдиссиинэ института буолбут. Институтка лечебнай, санитарно-гигиеническэй, стоматологическай, педриатическай, фармацевтическай факультеттар араас кэмҥэ арыллыбыттар.
1994 с.муус устар 24 күнүгэр университет статуһа бэриллибит.

## Факультеттара

1. Лечебнай
2. Медико-профилактическай
3. Педиатрическай
4. Стоматологическай
5. Фармацевтическай
6. Социальнай үлэ уонна сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета
7. Медико-биологическай
8. Үрдүк үөрэх кэннинээҕи бэлэмнэнии( интернатура, ординатура, аспирантура, докторантура)

Университет бэйэтэ научнай-чинчийэр киин лабораториялаах, стволовай килиэккэлэрдээх Бааннаах. Бэйэтигэр, "Молекулярная и клеточная медицина", "Фундаментальная и прикладная нейрофизиология", "Разработка новых лекпрепаратов и систем доставки лексубстанции" диэн научнай-үөрэтэр Кииннэрдээх.
КСМУ базатыгар "Неврологический вестник", "Казанский медицинский журнал", "Казанский медик", "Doctor+", "Вестник современной клинической медицины" диэн ааттаах хаһыаттар, сурунааллар уо.д.а. тахсаллар

## Рейтиннэрэ

ARES-2014 үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр КСМУ 33-с миэстэлээх -  мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтигэр 2 миэстэни ылбыт.
"Устудьуоннары бастакы кууруска үөрэххэ ылыы хаачыстыбата" салааҕа, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 21-28 , Татарстаҥҥа 1 миэстэлээх.
"Эксперт РА" агенство 2015 с.рейтинигэр КСМУ выпусниктарын таһымынан 31-с миэстэҕэ турар.
Rating Review "Три миссии университета" диэн үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин норуоттар ыккардыларынааҕы үһүс рейтинигэр, Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр КСМУ 49 миэстэлээх.
2019 с.ити рейтиҥҥэ 79 дойдуттан 1200 үөрэх тэрилтэтэ киирбит.
Аан дойду 2000 университета кыттыбыт Acasemic Ranking of World Universities-European Standard ARES-2019 рейтинигэр 30-с миэстэни ылбыт.
НРА "РейтОР" сайтыгар баар аан дойду университеттарын рейтинын даннайдарынан, КСМУ научнай уонна публикационнай актыыбынас бастыҥнарын кэккэлэригэр киирбит, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 35-с, мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр 3-с уонна эрэгийиэн үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэригэр "Топ-38" иһигэр киирбит.

## Ссылкалара

https://kazangmu.ru/sveden/common/ 
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82
https://vuzopedia.ru/vuz/1744
Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета - Арассыыйаҕа, Кемерово куоракка баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1955 с.сэтинньи 2 күнүгэр ССРС МС таһаарбыт 7585 нүөмэрдээх уурааҕынан Кемероватааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института диэн аатынан арыллыбыт.
1995 с. институт, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин уонна мэдиссиинэ промышленноһын Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ акадьыамыйата диэн ааттаах буолбут. 2016 сылга мэдиссиинэ университета буолбут.

Университетка 3342 устудьуон, 332 интерн, 268 клин.ординатор, 90 аспирант үөрэнэр. 519 преподаватель үөрэтэр, ол
иһигэр, 17 - Арассыыйа Бэдэрээссийэтин уопсастыбаннай акадьыамыйаларын акадьыамыктара уонна чилиэн-кэрэспэдьиэннэрэ, 107 - наука дуоктара уонна бэрэпиэссэр, 259 наука хандьыдаата уонна дассыана. Ректор Попонникова Татьяна Владимировна.

Университет сирэй уонна кэтэх салаалардаах. Сирэй салааҕа лечебнай, стоматологическай, педиатрическай, медико-профилактическай уонна фармацевтическай факультеттар устудьуоннара үөрэнэллэр.
Оттон, фармацевтическай, сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна тэрилтэни салайыы факультеттарын устудьуоннара кэтэхтэн үөрэнии салаатыгар үөрэниэхтэрин сөп.

## Структурата

Университетка 48 кафедра 8 факультет баар.
Факультеттар

1. Лечебное дело факультета
2. Стоматология факультета
3. Медико-профилактичеческое дело факультета
4. Педиатрия факультета
5. Фармация факультета
6. Сиэстэрэ үөрэҕин факультета
7. Квалификацияны үрдэтии, хос бэлэмнэнии факультета
8. Үөрэххэ киирэргэ бэлэмнэнии факультета
9. Экономика уонна тэрилтэни салайыы факультета

Научнай-чинчийэр киин лаборатория
Научнай үөрэх киинэ
"Прикладной биотехнология уонна нутрициология" научнай үөрэх киинэ
"Инфекциялар уонна киһи" научнай үөрэх киинэ.
Научнай бибилэтиэкэ
"Фундаментальнай уонна клиническай мэдиссиинэ" сурунаал
"Гуманитарнай уонна общественнай наукалар сонуннара" сурунаал

## Рейтиннэрэ

КемСМУ - Кемеровотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета Арассыыйа үрдүк үөрэҕин тэрилтэлэрин рейтинигэр 330-с миэстэлээх. Университет, Кемерово уобалаһыгар 5-с, Кемерово куоракка 3-с миэстэлэрдээх.

## Ссылкалара

http://www.lvkgmu.ru/kemgma.html
https://xn--h1aaridg8g.xn--80aaf0d.xn--p1ai/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F 
https://kemsmu.ru/
https://kemsmu.ru/
Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета

Арассыыйа доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин Кировотааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университета бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай бүддьүөттэн үбүлэнэр үрдүк үөрэх тэрилтэтэ - Киров куоракка баар мэдиссиинэ үрдүк үөрэҕин тэрилтэтэ.

## Устуоруйата

1987 с.муус устар 2 күнүгэр Пермскэй судаарыстыбаннай мэдиссиинэ институтун Кировтааҕы филиала арыллыбыта. Бастаан, икки факультеттаах эбит. 1993 с.бастакы быраастар үөрэнэн тахсыбыттар.
1994 с. ыам ыйыгар Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ института төрүттэммит. 1996 с.социальнай үлэ факультета арыллыбыт.
1999 с. институт 8-с выпуһун таһаарбытыгар АБ доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин судаарыстыбаннай аттестация хамыыһыйатын быһаарыытынан Кировтааҕы мэдиссиинэ акадьыамыйата буолбут. 2001 с.сиэстэрэ үөрэҕин, экэниэмикэ уонна товароведение факультеттара арыллыбыттар.
2009 с.стоматологическай факультет арыллыбыт, 2013 с.клиническай психология уонна мэдиссиинискэй биохимия диэн испэсээлинэстэргэ үөрэххэ ылыы саҕаламмыт.

## Рейтиннэрэ

2015 с.Бүттүүн Арассыыйа " Сто лучших товаров" конкуруһун лауреата, "Лучшие вузы России-2015" конкурус лауреата. 2016 с.үөрэх хаачыстыбатыгар "Социальный навигатор" бырайыакка,  академия Арассыыйа бастыҥ үөрэх тэрилтэлэрин Топ-10 рейтинигэр киирбит.

2016 с. сэтинньи 7 күнүгэр Кировтааҕы судаарыстыбаннай мэдиссиинэ университетын статуһун ылбыт.

## Факультеттара

1. Лечебнай факультет(1987 с.арыллыбыт)
2. Педиатрическай факультет(1987 с.)
3. Стоматологическай факультет(2009 с.)
4. Социально-экэнэмиичэскэй факультет(2013 с.)
5. Социальнай үлэ факультета(1996 с.)
6. Экспертиза уонна товароведение факультета(2001 с.)
7. Сиэстэрэ үрдүк үөрэҕин факультета(2001 с.)

Университет бэйэтэ клиникалаах, онно терапевтическай уонна неврологическай профильлаах 100 куойкалаах стационардаах, ону кытта консультативнай-диагностическай салаалаах. Университет клиниката уонна поликлиниката саҥа оборудованиенан толору хааччыллыылаахтар.

1996с.от ыйыгар Коми Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга Ю.А.Спиридонов укааһынан Сыктывкар куоракка Кировтааҕы мединститут лечебнай факультетын филиала арыллыбыт.Филиал, 2014 с.от ыйыгар Сыктывкардааҕы университет факультета буолбут.

## Ссылкалара

http://www.kirovgma.ru/
https://russiaedu.ru/vuz/43/kirovgma/ 
https://www.syktsu.ru/edu/if/mi/history/
Афанасий Петрович Илларионов – тылбаасчыт быһыытынан

***Афанасий Петрович Илларионов - тылбаасчыт быһыытынан***

Моисей Ефимов, Семен Руфов кинини үтүө тылбаасчыт быһыытынан элбэхтик ахталлара. Бэчээттэнэн тахсыбыт «Тылбаастар» диэн кинигэтэ эдэр сааһыгар оҥорбут тылбаастарыттан талыллыбыттар. Мантан көрдөххө, кини эдэр эрдэҕиттэн литератураны киэҥник ырытан билэр буолан, тоҕо эрэ киһи дууһатыгар, сүрэҕэр-быарыгар дириҥник иҥэр, өлбөт-сүппэт үйэлээх айымньылары болҕомтоҕо ылан тылбаастаабыта кэрэхсэбиллээх.

Сергей Есенин «Персия матыыптара» диэн хоһооннорун бөлөҕө чахчы кыайа тутуллан тылбаастаммыттар. Тылбаастанар төрүт тиэкис устуруокаларын тутула, сүһүөҕэ, рифмата үксүгэр чуолкайдык тутуһуллубутун таһынан, этии тутулун ааптар оҥорбут истиилиттэн туораабата тылбаасчыт үтүө суобастаахтык үлэлээбитин көрдөрөр. Сергей Есенин хоһооннорун уратыта бары ымпыгар-чымпыгар тиийэ толору уу сахалыы билиҥҥи тылынан бэриллибитэ – тылбаасчыт профессиональнай таһыма үрдүгүн көрдөрөр. Холобур, бэйиэт аатырбыт «Шаганэм, сэгэрим Шаганэ!» диэн хоһоонун урут киэҥник биллибит тылбаасчыттар Валерий Чиряев, Феоктист Софронов эмиэ сахалыы саҥардан тураллар. 

«Тылбаастарга» киирии тылы Семен Руфов, ааптар тыыннаах эрдэҕинэ суруйбута олус истиҥ, үрдүк сыанабыллаах, сөптөөх быһаарыылардаах. Киһи үөрүөҕэ – кинигэни хомуйан оҥорооччулар бары даҕаны полиграфическай өттүнэн олус тупсаҕай, халын тастаах, үчүгэй кумааҕыга бэчээттээн саха ааҕааччытыгар бэртээхэй бэлэҕэ утары ууммуттар. Бу тылбаастар саҥа күн сирин көрөллөрүгэр саха норуотун үтүөкэннээх бэйиэтэ Күннүк Уурастыырап бэргэнник өтө көрөн эппитэ билигин биһиги ааҕарбытыгар ордук тоҕоостоох курдук иһиллэр.

Афанасий Петрович Илларионов «Тылбаастарын» биһиги култуурабыт, духовнай сайдыыбыт улахан ситиһиитин курдук үрдүктүк сыаналыыбыт. Кэлэр өттүгэр тылбаасчыт бэйэтэ айбыт хоһооннорун эмиэ маннык тупсаҕайдык оҥорон бэчээттиэхтэрэ диэн күүтэбит, эрэнэбит.

«Персия матыыптарын» Афанасий Илларионов тылбаастаабыта тылбаас ускуустубатын дьоһуннаах ситиһиитинэн ааҕыллар. Ону биһиги өҥҥө сыһыаран, тылбаасчыт цикл ис хоһоонун (денотат), хос өйдөбүлүн (коннотат) тириэрдибититтэн итэҕэйдибит, ааптар туттар ньыматын тутуспутун көрдүбүт.

Нуучча бэйиэтэ персидскэй айылгылаах хоһооннору суруйуута, ол бүтүннүү сахалыы бэриллиитэ - бу литэрэтиирэлэр ситимнэрин, сабыдыаллаһыыларын, байытыһыыларын арылхай холобура. Маныаха бу үс ситим үһүөн үрдүк таһымнаах буоланнар «Персия матыыптара» цикл суолтата улахан.

## Быһаарыылар
Старостин Егор Григорьевич

**Старостин Егор Григорьевич** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина, Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин бастакы оскуолатын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
* Старостин Егор Григорьевич Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгин Сыһыы-Мэйиитэ учаастагар 1930 сыллаахха бэс ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт. 
* 4 саастааҕар абаҕатыгар иитиллэ бэриллибит. 
* 1941 сылтан Эргэ Арыылаахха интернакка олорон үөрэммит. 
* 5-7 кылааска Дулҕалаахха, 8-10 кылааска Дьааҥы куоратыгар үөрэммит. 
* Оскуола кэнниттэн Дьокуускай куоракка учууталлары бэлэмниир үнүстүүккэ 2 сыл үөрэммит. 
* 1954 сылтан саҕалаан Сартаҥ орто оскуолатыгар 37 сыл саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбит. 12 сыл сельсовет исполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 5 сыл дьаһалта кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн, агитзона начальнигынан, кулууп иһинэн драмкружок салайааччытынан, 5 сыл ЛТО начальнигынан үлэлээбит. 
* Кэргэнэ Николаева Мария Васильевна. 5 оҕолоох. 
* 2009 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар Дьааҥы оройуонун Сартаҥ нэһилиэгэр өлбүт.
 
## Айар үлэтэ
### Тахсыбыт үлэлэрэ
* "Төрүттэрбит түөлбэлэрэ"/Баатаҕай: ГУП Верхоянская улусная типография, 2007
* "Развитие творческих особенностей учащихся во внеурочное время", дакылаат
* "Использование материалов краеведческого музея на уроках якутского языка и литературы", дакылаат
### Үлэлэспит үлэтэ
П.А. Афанасьев "Говор Верхоянских якутов" научнай үлэтигэр Дьааҥы сахаларын тылларын лингвистическэй уратыларын хомуйан сиһилии үөрэтэргэ көмөлөспүт. "Юный киномеханик", "Библиофил и большой книголюб", "Краевед" куруһуоктары, "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост тэрийбит. 
## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
1976 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр Дьокуускай к. "Бэлэм буол" хаһыат редколлегиятыттан "Сартаҥ кыымнара" юнкорпост салайааччытын быһыытынан наҕараадаламмыт. 
"Кэскил", "Юность Севера" эрэдээктэрэ Н.И. Протопоповаттан оҕо хаһыатын көхтөөхтүк пропагандалаабытын иһин бочуоттаах грамотанан наҕараадаламмыт. 
* Дьааҥы оройуонун бочуоттаах гражданина
* СӨ үөрэҕириитин туйгуна 
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
* САССР Үөрэх Министиэристибэтиттэн бочуоттаах грамота