Умнуган

Олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии куруук туттулла сырыттаҕына эрэ олох табыллар, хайа эрэ өттүгэр халыйан, аһара баран хаалара тохтотуллар кыахтанар. Киһи олоҕор элбэхтик бэлиэтэнэр умнуган буолуу икки өрүттээҕэ куруук туттулла сылдьар:

1. Үчүгэйи умнубатахха элбээн иһэрэ ситиһиллэр.

2. Куһаҕаны умнан истэххэ аҕыйаан барара олоххо киирэр. 

Олоххо үчүгэй эбэтэр куһаҕан икки өрүтү үөскэтэн иһэллэриттэн араас куһаҕаны умна, хааллара, суох оҥоро сатыыбыт, онтон үчүгэйи умнубакка, сайыннаран, элбэтэн иһэбит. Куһаҕан ол иһин аҕыйыыр, онтон үчүгэй дэлэччи эбиллэн иһэрэ биллэр.

Билигин үөрэх, билии сайдыбытынан умнугана суох буолуу үчүгэй диэн ааттанан сылдьар. Умнугана суох киһи үөрэҕи ситиһэр кыаҕа чахчы улаатар. Үөрэҕи үчүгэй диэн бары этэллэриттэн умнугана суох буолуу эмиэ үчүгэй диэн ааттанар. Олоххо үчүгэй эбэтэр куһаҕан иккиэн баалларыттан хайата үчүгэй диэн ааттаммыт баһыйан, элбээн барара үөскүүр, сайдан иһэр кыахтанар. Онтон куһаҕаны умнуу олох кытаанах, туруору көрдөбүлэ буоларыттан оҥоро сылдьыы эрэйил-лэр. Ханнык эрэ куһаҕаны умнубакка куруук саныы сырыттахха элбэхтэ хатыланарынан киһи бэйэтэ сол курдук куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, өйө баайыллан ылар кэмигэр, ол куһаҕаны аны бэйэтэ оҥорон кэбиһиэн сөбө уустуктары үөскэтэр. 

“Өлбүтү кытта өлүмэ” диэн этии анараа дойдуга барбыт, хаал-ларбыт киһини умнуу туһатын биллэрэр. Тыыннаах уонна өлбүт киһи тус-туспалара улахан; тыыннаах дьон эттээх-сииннээх Орто дойдуга олороллор, онтон өлбүт дьон эттэрэ-сииннэрэ суох уонна өйдөрө-санаалара туспа, Үөһээ дойдуга айыы буолан сылдьаллар. Бу өйдөр-санаалар арай түүлгэ эрэ билсиһэн ааһыахтарын сөп.

Өлбүт киһи үйэтин устата оҥорбут быһыыларын ахтыыга туох куһаҕаны оҥорбутун олох ахтыбаттар, умналлар, хааллараллар, онтон үчүгэйи оҥорбутун ахталлар, саныыллар. Ол барыта кэлэр көлүөнэлэр өлбүт киһи оҥорбут араас быһыыларыттан куһаҕанын, харатын умнан хаалларан иһэллэригэр, онтон үчүгэйин, үрүҥүн эрэ өйдөөн, санаан олохторугар туһаналларын үөскэтэллэригэр аналланар.

Куһаҕан умнуллара эрэйдээх, эти-сиини таарыйбыт, ыарыыны үөскэппит куһаҕан быһыы буор куту үөскэтэринэн олох умнуллубакка кубулуйан хаалар, онтон үчүгэй түргэнник умнуллар. Ордук киһи бэйэтигэр үчүгэйи оҥорторбутун, тугу эмэ ылан туһаммытын дьа-йыыта ааһарын кытта умнубутунан барара хата аҕыйаабат. Киһи тулуура улахана куһаҕаны умнарыгар кыах биэрэр.

Куһаҕаны умнуу киһиттэн ордук улахан тулууру, туттунар күүһү эрэйэрин билэн куруук дьарыктана сылдьыы киһиттэн ирдэнэр көр-дөбүл буолар. Куһаҕаны умнууга сахалыы таҥара үөрэҕэ улаханнык көмөлөһөр. “Айыы этэн ыраастаныы” диэн үгэс киһи куһаҕаны оҥорбутун билинэн умнарыгар, хаалларарыгар тириэрдэр.

Киһи умнуганыттан өйө баайыллан ылара элбиир. Ону аахсыбакка, аахайбакка эрэ сылдьааччылар элбэхтэр. Ону-маны ууран баран умнан кэбиһии, онтон атын сиргэ кэлэн ону көрдүү сатааһын буолара өй баайыллан ылбыта кэлэн ааспытын чуолкайдык биллэрэр. 

Умнан кэбиһииттэн өй баайыллан ыларын маннык холобуртан билиэххэ сөп. Тугу эрэ манна уурбутум диэн өр көрдүү сатаабыт кэнниттэн атын сиртэн көстөн кэллэҕинэ өй баайыллан ылбыта, атыны өйдүү сылдьыбыта быһаарыллан тахсар. 

Сахалар өй-санаа туругун мэйии хайдаҕын этэн биллэрэллэр. Өй-санаа эбиллиитэ мэйии хойдуутунан, онтон аҕыйааһына мэйии убааһынынан быһаарыллар. Мэйии дьалкыйыыта өй баайыллыытын үөскэтэн аһара барыыга, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөбүн тэҥэ, убаҕас мэйии дьалкыйара элбиирэ биллэр. Мэйии доргуйан дьалкыйарыттан өй көтүүтэ, өй баайыллара улаханнык тутулуктанар.

Дьон сааһыран истэхтэринэ өйдөрүн-санааларын дьарыктыыллара, өй-санаа үөрэҕинэн дьарыктаналлара ирдэнэр. Өйү-санааны умнугана суох буолууга дьарыктыы сырыттахха эрэ табыллар, оччоҕуна түөһэйии тиийэн кэлиитэ тардыллыан сөп. Суолталааҕы умнубакка өйдүү сатааһын өйү эрчийэр, онтон элбэхтэ хос-хос хатылааһын үгэскэ кубулутан умнуллубат оҥорор. Өйдөрүн-санааларын дьарыктыы сылдьар, кыра эрдэхтэриттэн тулуурдара улахан кырдьаҕастар түөһэйэн дьоннорун эрэйдээбэккэ эрэ анараа дойдуга бараллар. 

Киһи сааһыран истэҕинэ ону-маны, субу соторутааҕыны умнара сыллар ааһан истэхтэринэ эбиллэрэ биллэр. Кырдьаҕастар билигин ачыкыларын көрдүүллэриттэн соло булбаттарын тэҥэ, ханна, хаһан барыахтаахтарын умна охсон кэбиһэн эрэйдэнэллэр. 

Умнуган буолуу улаатан иһиитэ сааһыран истэххэ түөһэйиигэ тириэрдэр кыахтаах. Өйү-санааны дьарыктаабат, эрчийбэт буолуу эрдэлээн түөһэйиигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Саха кырдьаҕастара түөһэйбэтэрбин, оҕолорбун, сиэннэрбин эрэйдээбэтэрбин диэн кис-тэлэҥ санаалаах сылдьаллар. Өй-санаа туруктаах буолан тулуура улааттаҕына уонна куруук өй-санаа үлэтинэн дьарыктана сырыт-таҕына түөһэйии букатын да кэлимиэн сөп.

Түөһэйии диэн киһи өйө, салгын кута көтүүтэ, ийэ кутун салайыытыгар түһүүтэ ааттанар. Сахалар түөһэйбит киһини “Оҕотугар түспүт” диэн өйө-санаата уларыйыытын олус табатык этэллэр.

Туох куһаҕаны барытын умнан кэбиһэр үчүгэйин, олоххо туһалааҕын билэн дьон туһаналлар. Өй-санаа үөрэҕэ ону эмиэ биһириир, хайгыыр, сахалар таҥараларын үөрэҕэ анаан-минээн куһаҕан санаалартан ыраастанары, умнары, хаалларары ирдиир. 

Умнан кэбиһии куһаҕан суох буолан хааларын үөскэтэрэ биллэр. Буддистар таҥараларын үөрэҕэ тугу барытын умнан мэйиини ыраас-тыыры үөскэтэ сатыыр. Биир киһи өйүн-санаатын куһаҕаннартан ыраастаабыта атыттарга туһаны оҥорбот. Бу куһаҕан үөскүүр төрүтүн кыайан арыйан, суох оҥорботунан, бу куһаҕаны ким эмэ эмиэ хатылыан сөбүн үөскэтэр. Куһаҕаны аҕыйатыыга, суох оҥорууга бу куһа-ҕан диэни дьон билиниилэрэ, туоратыылара, аны хатылана турарын суох оҥорорунан умнууга хаалларан туһалыыр.

Сахалар куһаҕаны хара диэн ааттаан, анаан-минээн хараардан, куһаҕанын атыттарга биллэрэн умнуллан хааларын үөскэтэллэр. Хара диэн сайыҥҥы кэмҥэ эти ааттыыллара, бу кэмҥэ эти сиэһин киһи этин-сиинин ыраастыырыгар сөп түбэспэтин билинии буолар. Кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ эти элбэҕи сиэн баран, сайын устата эти сиэбэккэ сылдьан эттэрин-сииннэрин кыһын устата мунньуллубут араас кирдэртэн, сыа тобохторуттан ыраастыыллар.

Куһаҕан санаалартан ыраастаныы, эмиэ хара диэн ааттааһыннаах баран иһэрэ ордук табыллар. Аан бастаан хара диэн ааттаан хараардан, мөлтөтөн биэрэн күөдьүйэн, сэтэрээн тахсарын тохтотуллар. Күө-дьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умулун диэн этэн аһара барарын мөлтөтөллөр. Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот курдук санаа улам мөлтөөн, өһөн барар. Онтон сыыйа-баайа умнуллар. Өс санаа умнуллар, уот курдук умуллар.

Куһаҕаны төһө да умна сатаабыппыт иһин үчүгэйи умнан кэбиһэр табыллыбат, хомолтолоох. Үчүгэйи өйдүү, уһун үйэлии сатыыбыт. Үчүгэй элбээн иһэрэ ситиһиллэр. Дьон умнубат санааларын үөрэҕи билии баҕата улахана дьарыктаан, эрчийэн өссө күүһүрдэр. Туттунар күүс, тулуур улаатыыта уонна өйү-санааны утумнаахтык дьарыктааһын умнуган буолууну аҕыйаталлар.

Дьон өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар олоххо биирдэ эмэтэ буолан ааһар куһаҕан быһыылары умнан, хаалларан иһии туһалыыр. Ааспыта өр буолбут, аныгы үйэҕэ чахчы көммүт куһаҕаны, куһаҕан быһыылары умнуу, саҥа үчүгэй санаалар, быһыылар үөскүүллэригэр тириэрдэрин олоххо туһаныы хайаан да ирдэнэр. 

Өй-санаа үйэлэргэ уларыйан, эргийэн биэрэн кэлэн иһэр. Үйэлэр усталарыгар омуктар икки ардыларыгар саҥа омуктар үөскээн тахсан баттааһыны оҥороллор, бэйэлэригэр саҥалыы тупсубут сыһыаны эрэйэллэр, ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэриттэн олорор, үлэлиир сирдэрин кэҥэтиниэхтэрин баҕараллара улаатар. Бу олох сайдан иһии-титтэн хайаан да киирэр уларыйыылар, тупсуулар омуктар олохторугар, өйдөрүгэр-санааларыгар үчүгэй өттүнэн дьайыыларын ситистэххэ өй-санаа сайдыыта, тупсуута үөскүүр.

Ааспыт үйэҕэ буолан ааспыт улахан сэрии ыар кэмнэрин умнуу, хаалларыы саҥалыы сайдан, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара тупсан иһэр дьонтон ирдэнэр көрдөбүл буолар. Оччотооҕу сэриигэ кыайбыппыт, хоппуппут диэн арбаныы сайдыыта суох Россия дьонугар аһара улаатан эрэрэ куһаҕаҥҥа, атыттары кытта өйдөспөт буолууга, аныгы, кыайбыттар фашизмнара үөскээһинигэр тириэрдиэн сөбүттэн, аны сэрэнии ирдэнэр. Бу уларыйыы үөскээн эрэрин сайдыылаах дойдулар билэннэр Россияны хааччахтыы, санкциялары оҥоро сатыыллар. 

Саха дьонугар “Үчүгэй түргэнник умнуллар, онтон куһаҕан умнуллубат” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан киһи буолууну ситиһэ, киһилии быһыылана иликтэринэ үөскээбитэ быһаарыллар. Киһи буолуу үөрэҕэ куһаҕаны умнан, хаалларан иһии туһалааҕын билинэрэ үчүгэйи элбэтэр.

Киһи күннээҕи, кылгас кэмнээх өйүгэр-санаатыгар бу өс хоһооно төһө да сөп түбэспитин иннигэр уһун кэмҥэ, үйэлэргэ дьайара өй-санаа халыйарыгар тириэрдэр. Умнубакка куруук куһаҕаны саныы сылдьар киһи, ол санаата үгэскэ кубулуйдаҕына, бу санаатыгар туппут куһаҕан диир быһыытын бэйэтэ оҥорон кэбиһэр кыахтанан хаалара өссө ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Куһаҕан төһө да ыардык ааспытын иһин эмиэ кэмэ кэллэҕинэ умнуллара эрэйиллэр. Куһаҕан умнуллар кэмэ, ол куһаҕан төһө көм-мүтүттэн, хос хатыламматыттан быһаччы тутулуктаннаҕына табыллар. Оҥоруллубут быһыы куһаҕана быһаарыллан, аны оннук быһыыны хатылаан оҥоруллубат турукка тириэрдии умнулларын түргэтэтэн биэрэн туһаны оҥорор. 

Ааспыт үйэҕэ улахан сэриини саҕалаабыт Германия саҥа үйэҕэ көнөн, ол сэриигэ оҥорбут ночоотун төһө кыайарынан төлөөн, атын дойдуларга саба түһэр санаатын аны тохтотон сылдьар. Ааспыт сэрии туһунан кэпсээннэр, ахтыылар эмиэ тохтуохтарын, аҕыйыахтарын баҕараллар. Бу үтүө баҕа санаа туолуутугар Россия уонна Израиль чахчы кыттыһан көмөлөһүөхтэрэ этэ.

Аан дойду дьонун олоҕор биирдии үйэнэн, 100 сылынан хатыланан кэлэр быһыылар бааллар. 18-с үйэҕэ шведтэр, 19-с үйэҕэ французтар, онтон 20-с үйэҕэ немецтэр сэриилэрэ күүһүрэн атыттары сэриилээбиттэрэ. Билигин тыыннара тахсан көнөн олороллор. Арай саҥа сайдан иһээччилэр арабтар сэриилэрэ эбиллэн иһэллэр.

Улахан да сэриилэр тустарынан өйдөбүллэр кэмнэрэ кэллэҕинэ умнуллар дьылҕалаахтар. Дьон ааспыт сэриилэр, өлөрсүүлэр тус-тарынан букатын умнубатахтарына омуктар бииргэ олорууларыгар эйэлээх буолуу кыайан үөскээбэт. Россия иһигэр нууччалар былыргы кэмнэргэ татаардары уонна истиэп олохтоохторун кытта сэриилэри умнубаттарыттан, оскуола оҕолоругар араас өлөрсүү туһунан кэпсээн-нэри кэпсээн үөрэтэ сатыылларыттан бииргэ олорор омуктар икки ардыларыгар эйэлээх буолуу олохсуйбат. Россия иһигэр дьон сыһыаннара буорахтаах буочукаҕа кубулуйан баран сылдьар.

Куһаҕаны умнууга сахалар “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн өс хоһооннорун хайаан да туһаныы эрэйиллэр. Кыайбыттар аан бастаан ааспыт куһаҕаны умнууну саҕалыыллара табыллар. Биһиэхэ ол төттөрү буолан оччотооҕу сэриигэ кыайбыт Россия үтүө майгынын көрдөрөн умнууну салайарын оннугар өссө сэтэрэтэ, күөдьүтэ сатаан “Бессмертный полк” диэн өлбүттэр хаартыскаларын тутан хаамыыны киллэрэн киэҥник туһана сылдьыбыттара.

Ааспыт сэриигэ кыайыыны ситиспит Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, үрэллибитэ ыраатта. Сэбиэскэй Сойуус оннугар Россия үөскээбитэ эрээри, ааспыт сэрии сабыдыалын умнуохтааҕар эбии күөдьүтэ, сириэдьитэ сатыы сылдьара кыайбыттар фашизмнара үөскээһинигэр тириэрдиэн сөп. Нуучча омук билигин мөлтөөһүн кэмигэр киирэн сылдьара ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн уонна үлэ-хамнас сатары-йыыта көммөтүттэн биллэр. Кыайбыттар өйдөрүн-санааларын өрө тута сатааһыны уһун кэмҥэ уларыйбакка олоро сатыыр сала-йааччылар бэйэлэрин тустарыгар туһанаары улаатыннараллар.

Олоххо буолан ааспыт куһаҕаннар, сэриилэр салҕанан испэтэхтэринэ кэмэ кэллэҕинэ умнуллан хаалан иһэллэрэ омуктар икки ардыларыгар саҥалыы, эйэлээх сыһыан үөскүүрүгэр тириэрдэр соҕотох суол буолар. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ буолан ааспыт куһаҕаны, ыар кэмнэри умнубат буола сатааһын омуктар икки ардыларыгар эйэлээх сыһыан үөскүүрүгэр улаханнык мэһэйдиир. 

Буолан ааспыт урукку куһаҕаннары умнуу киһи өйө-санаата ыраастанарын үөскэтэр уонна омуктар икки ардыларыгар эйэлээх сыһыан олохтоноругар тириэрдэр соҕотох суол буолар. (1,47).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.