Өй-санаа сайдан иһиитин таһымнара

Киһи өйө-санаата сахалыы таҥара үөрэҕэ үөскээбитин кэнниттэн сайдан, ситиһэн иһэр таһымнара хаһан да уларыйбаттар:

1. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ ийэ кутун иитэн биэриитэ. (1,22).

2. Оҕо улаатан иһэн киһи буолуу үөрэҕин баһылааһына. (2,56).

3. Үйэтин устата киһи быһыытын тутуһара. (3,76).

4. Өйө-санаата үрүҥ айыы буолуута. (4,71).

Өй-санаа сайдыытын бу таһымнарын өссө дириҥник ырытыахпыт:

1. Хас биирдии оҕо саҥа улаатан иһэн өй-санаа үөрэҕин төрөппүттэрэ иитэн биэрэллэрин ылынан ийэ кутун үөскэтинэр. Ийэ кут диэн оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ иҥэриллэн, ууруллан иһэр үгэстэр ааттаналлар. Төрөппүттэр оҕолоругар үчүгэй үгэстэри кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэрэн, иитэн биэрдэхтэринэ оҕо өйө-санаата сайдыыта кинилэр үөрэхтэрин ылыныынан салаллан барар кыахтанар.

Кыра оҕо өйүн-санаатын иитии икки өрүттэнэн тахсар:

а. Атаах оҕо. 

б. Көйгө оҕо. 

Оҕо өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэрин быһаарыахпыт:

а. Атаах оҕо. Оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтатан, аһара маанылаан кэбистэххэ киһилии майгыга үөрэммэтэҕинэ куһаҕан кыыллыы майгы-ланан хаалара дьону кытта сыһыанын куһаҕаҥҥа уларытыан сөп. Атаах оҕо киһилии быһыыта, майгына суох буола улаатан хаалара улааппытын кэннэ төрөппүттэрин эрэйдэрин элбэтэр.

б. Көйгө оҕо. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэнэн, тулуура улааппыт, оҥорор быһыылара тупсубут, киһи быһыытын таһынан барбат оҕо көйгө оҕо диэн ааттанар. Үлэҕэ үөрэнии ыарахан, эрэйдээх, ол иһин үлэҕэ үөрэнии көйгө диэн ааттаммыт. 

Оҕо иитиитигэр бу икки өрүттэр иккиэн баар буолуулара эрэйиллэр, оччоҕуна өйө-санаата туруктаахтык сайдар. Кыратык атаахтаан ыла-ыла элбэхтик көйгө буоллаҕына, тулуура, туттунар күүһэ эбиллэриттэн улаатан баран элбэх ситиһиини оҥоруон сөп.

2. Оҕо салгын кута сайдыыта 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕаланар уонна үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран туһаныыга үөрэнэр. Үлэлии үөрэнии киһилии быһыыга, майгыга үөрэтэр күүһэ улаханыттан оҕо киһи буолууну ситиһэрэ түргэтиир. Оҕо үлэлии үөрэнэрэ буор кутун сайыннарар, сыыһа-халты туттубата үөскээн нэми билэн туһанар буолар уонна бу үөрэҕэ үйэтин тухары туһалыы сылдьар.

Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын бу уратыларын билэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн уонна төрүт кутун ийэ кут диэн ааттаан туһана сылдьаллар. Оҕо туох баар оҥорор быһыыларын киһи курдук оҥорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран таба туһанар буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр, кэргэн ылар эбэтэр эргэ тахсан саҥа көлүөнэлэри үөскэтэр кыахтанар.

3. Оҕо улаатан оҥорор быһыылара барылара киһи оҥорорун курдук буоллахтарына киһи быһыылаах буолары ситиһэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору үтүктэн ситиһии киһи быһыылаах буолуу диэн ааттанар. Киһи олоҕун устата сиэри уонна киһи быһыытын аһара баран сыыһа-халты туттубатаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Сиэр диэн аналлаах аһара барыллыбат хааччах киһи быһыыта диэн өйдөбүлү, сокуону үөскэтэр. Сиэр хаһан да аһара барыллыбатын курдук, киһи быһыытын аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбээн хаалар. Киһи быһыытын аһара барыы кыыллар быһыыларыгар тириэрдэн кэбиһэрэ өй-санаа төннүүтүн үөскэтэр. Сахалар уһун үйэлэ-рин тухары сиэри тутуһан, аһара барбакка эрэ олохторун олороллор уонна оҕолорун сиэри, киһи быһыытын тутуһарга үөрэтэллэр.

4. Өй-санаа айыы буолуута киһи өллөҕүнэ эрэ кэлэр тосту уларыйыы буолар. Киһи, этэ-сиинэ өллөҕүнэ хаалар, быраҕыллар, көмүллэр, онтон өйө-санаата туспа бараллар, арахсаллар, ыһыллаллар. Атыттарга маарыннаабат ураты өй-санаа, айыы төһө эмэ өр кэмҥэ симэлийбэккэ, атыттарга буккуллан, сүтэн хаалбакка сылдьар кыахтааҕа айыы буолуу диэн өйдөбүлү үөскэппит. 

Тыыннаах киһи айыы буола сатааһына кэрэгэй, сыыһа санаа, сыыһа-халты туттунан олоҕун кылгатан кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп. Бэйэлэригэр тиийинээччилэр айыы буола сатаан төһө эмэ уһуннук барыан сөптөөх олохторун бэйэлэрэ кылгатан кэбиһэллэр. Киһи сирдээҕи олоҕор киһи буолан, сыыһа-халты туттубакка, айылҕа анаан биэрбит олоҕун кылгатан кэбиспэккэ, уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор аналын толоруо этэ.

Өлүү киһини хаһан баҕарар кэтэһэ сылдьар. “Өлөр дөбөҥ” диэн сахалар этэллэр. Киһи тулуура, дьулуура улааттаҕына өлүү ыган кэлэрин кыайан тулуйдаҕына, өйө-санаата мөлтөөн өлүүгэ бэриммэтэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун уһуннук олороро кыаллар.

Уһун үйэлээх саха омук тылыгар киһи өйө-санаата сайдан иһии-тин туһунан быһаарар тыллар киирэн оннуларын булуммуттар. Киһи өйө-санаата сайдыытын үлэни үлэлээһин үөскэппитин билигин бары билинэллэр. Үлэ сайдан, тупсан иһиитин быһаарар тыллар өй-санаа уларыйан иһиитин, тупсуутун холбуу ылан биллэрэллэр:

- Хамсаныылары табан оҥорбот буолуу, саҥа үөрэнэ сатааһын.

- Куһаҕаннык оҥоруу, таах хаалар үлэлэр.

- Табыллыбатах, мөлтөхтүк оҥоруллубут үлэ.

- Сөп түбэһиини үөскэтии.

- Тупсарыыны киллэрии. Табатык оҥоруу.

- Сатааһын. Үчүгэйдик, сатаан оҥоруллубут үлэ.

- Талааннаахтык оҥоруу. Атыттар үтүктэр үлэлэрэ буолар.

Үлэни оҥоруу бу уларыйан, тупсан иһэр таһымнара киһи өйө-санаата сайдан иһиитин кэрэһилээн көрдөрөллөр. Дьон саҥа үлэлии үөрэнэн эрдэхтэринэ тугу оҥорбуттара барылара мөлтөх, дьаабы буолар эбиттэр. Уһун кэмнээх сайдыыны ситиһии олоххо киирэн иһэриттэн тугу оҥорбута барыта аналыгар сөп түбэһэрэ сыыйа үөскээбит.

Олус былыргы кэмнэргэ ох сааны оҥостуу сайдыыны улаханнык иннин диэки хамсаппыт. Таба ытыы бултааһын табылларыгар тириэрдэрэ, дьон бары табарга баҕа санааларын үөскэтэн таба таҥара үөскээн сайдарыгар тирэх буолбут.

Киһи баҕа санаата өссө сайдан, тупсаҕайдык оҥорору ситиспитин тупсарыы диэн тыл биллэрэр. Саха тылыгар өссө тупсууну тылы хатылаан этиинэн бигэргэтиллэр. Тупсаҕайтан өссө тупсаҕай оҥоруу кэнниттэн үчүгэйдик оҥоруу баҕа санаата үөскээбит. 

Тугу барытын сатаан оҥорор буолууга киһи олус өр кэмнэргэ үөрэммит. Бу уустуктук оҥоруллар үлэни ситиһэр туһугар аналлаах сата тааһы үөскэтэннэр таҥара курдук оҥорон туһаммыттар.

Сатаан оҥорор буолууну ситиһии кэнниттэн талааннаахтык, үчүгэйдик оҥоруу өйө-санаата үөскээбит. Киһи туохха барытыгар кыһанан, үчүгэйи тутуһан олоҕун олорор кэмэ билигин кэлэн турар.

Үчүгэйдик оҥорорго баҕа санааны ситиһии кэнниттэн үчүгэйтэн үчүгэй тиийэн кэлэр. Бу быһаарыы саха уустара үчүгэйдик оҥорууну олус былыргы кэмнэргэ ситиспиттэрин биллэрэр. Үчүгэй табыллыбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын, ол кэмнэртэн ыла арааран билэннэр куһаҕан диэн тылы үөскэппиттэр.

Үчүгэй Үөдүйээн уонна Куһаҕан Хочугур олорон ааспыт кэмнэригэр, бу тыллар үөскээн олоххо киирбиттэр уонна “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһооно туттуллар буолбут.

Үчүгэй диэн кэнниттэн кэлэр саха тыла кэрэ диэн баар. Бу тыл уратытынан кэрэни, көстүүнү биллэрэрэ буолар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга кыһанар. Дьон кэрэ буола сатааһыннара үөскээтэҕинэ уонна тарҕаннаҕына үлэни үлэлээбэт буолуу үөскээн омук эстиитэ, симэлийиитэ тиийэн кэлэр. (5,114).

Үлэ - олох үөрэҕэ диэн этии өй-санаа сайдыытын ситиһэн иһииттэн үөскээбит. Үлэ-хамнас сайдыыта уонна киһи өйө-санаата тупсуута уһун үйэлэргэ биир тэҥник сайдан испиттэр. Киһи өйө-са-наата сайдыыта, тупсан биэриитэ аналлаах таһымнары ситиһэн иһэри-нэн аналлаах таҥаралары үөскэппит:

- Киһи буолуу.

- Улахан киһи буолуу.

- Үчүгэй киһи буолуу.

- Киһи киһитэ диэн ааттаныы.

- Киһилии киһи буолары ситиһии.

Билигин киһи өйө-санаата сайдан үчүгэй киһи өйүн-санаатын та-һымыгар сылдьарын үчүгэй киһи таҥаралар бааллара биллэрэр.

Оҕо өйө-санаата сайдыыта киһи буолуу таһымын ситиһииттэн саҕаланар. Таҥара үөрэҕин туһата оҕо иитиитигэр олус улахан суолталаах. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сыыһа-халты иитэн, атаахтатан кэбистэххэ, бэйэмсэҕэ аһара улаатан, өйө-санаата бэйэтигэр туһалааҕы оҥостуу диэки халыйан тахсарын сахалар билэннэр “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорон, бу уһун үйэлээх билиилэрин туһана сылдьаллар.

Атаах оҕо иккис, утары өрүтүнэн көйгө оҕо диэн сахаларга баар. Оҕо улаатан иһэн көйгө буоллаҕына үлэҕэ-хамнаска эриллэн, үөрэнэн тулуурдаах, дьулуурдаах кыайыылаах үлэһит буолара остуоруйа кэп-сээннэртэн биллэр. Оҕону иитиигэ биирдэ эмэтэ атаахтаан ылбытын тэҥэ, элбэхтик көйгө буолан үлэлии үөрэнэрэ ирдэнэр.

Төрөппүттэр бары оҕолоругар үчүгэйи оҥоруохтарын, оҕолоро үчүгэй оҕо буола улаатыаҕын баҕараллар. Арай бу баҕа санааны үчүгэй диэн ааттаан туоларын туһугар оҕоҕо үчүгэйи элбэхтик оҥо-роннор бэйэмсэҕин аһара улаатыннаран кэбиһэллэр уонна үлэлии үөрэниэхтээҕин, тулуурун дьарыктыы сылдьарын умнан, хаалларан кэбиһэллэр. Оҕо төрүт өйө-санаата, ийэ кута үөскүүр кэмигэр туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэриммэтэҕинэ, улаатан баран үлэ-лии үөрэнэрэ олус улахан эрэйдээхтик ситиһиллэр.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэлээтэҕинэ өйө-санаата уонна этэ-сиинэ холбуу, тэҥҥэ сайдарын аныгы төрөппүттэр умнан, хаалларан аҥар-дастыы ханнык эрэ үөрэҕинэн дьарыктыы сатыыллар. Билигин Россия эдэрдэрэ бары үлэлии үөрэммэтэх көлүөнэлэргэ кубулуйан ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмигэр кэлэн хаалан эстиигэ, симэлийиигэ, кэлии омуктарга үтүрүттэрии улаатыытыгар тиийэн сылдьаллар.

Оҕо өйүн-санаатын үлэҕэ үөрэтэн сайыннарыы улахан туһалаах, тулуурун улаатыннарар уонна этин-сиинин эрчийэрин тэҥэ, өйүн-санаатын бииргэ дьарыктаан туруктаах өйү-санааны үөскэтэринэн киһи сайдыыны ситиһэригэр ордук сөп түбэһэр. 

Көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэлии үөрэммит оҕо сыыһа-халты туттунара биллэрдик аҕыйыырыттан уонна тулуура улаатарыттан уһун олоҕу ситиһэр кыаҕа эбиллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. (6,15).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. –  128 с. 

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

3. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

4. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

5. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

6. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.