open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Одуну нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Одуну нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Одуну нэһилиэгэ** — Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маҥырас. Олохтоохторун ахсаана 943 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 87 км сиргэ илин диэкки «Бүлүү» федеральнай суолга турар.

## Устуоруйата
Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ. 

### Аҕа уустара
Асхар аҕа ууһа, Дьэгин аҕа ууһа, Көтүүк аҕа ууһа, Кунахсыт аҕа ууһа

## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор
* Герман Контоев — тустуук, Арассыыйа чемпиона, көҥүл тустууга Аан дойду чемпиона (2001).
* Мамаев Иван Федорович (1893—1954) — муосчут, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
Үрүҥ Аар Айыы Тойон

**Үрүҥ Аар Айыы Тойон** — айыы үөрэҕин быһыытынан сир-дойду, дьон-сэргэ үөскээ-һинин, олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын, киһи быһыытынан иитиллэн тахсыытын көрдөрөр.

Тэрээнньит. Тэрээнньит диэн олоҕу тэрийэр киһи. Үрүҥ Айыы — тэрээнньит төрдө. Тэрийэр дьоҕуру Орто дойдуга Хотой Айыы түһэрбит. Саха тэрээһинин Эллэй Боотур оҥорбут. Бэс ыйыгар төрөөбүт киһи төлкөтө таҥха бастакы оронугар олорор. Кини аһаҕас, дьэллэм майгылаах, ылсыбытын чэпчэкитик толорор, хотуулаах санаалаах.

## [[Аар Айыы Тойон]]
Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох үөскүү-үөдүйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын көрөн-истэн дьаhайааччынан уонна сири-халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах көтөрун, устар балыктарын, ону таhынан үөнү- күрдьэҕэни, үөну- көйүүрү айааччы- уөскэтээччи үүт-таас олбохтоох уус-аас бэйэлээх аар тойон буолар. Кини үрүҥ  Айыы Тойон, үрүҥ Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.

Аар Айыы Тойон 44 айыы тус-бас дьон арыалдьыттаах.

Айыы аймаҕа ураһаҕа уматар аал уота Айыы итэҕэлин биир сүрүн олоҕо.

## Ылыллыбыт сирэ
* Саха ыалын халандаара - 2009
Васильев Виталий

**Виталий Васильев** — ыстаҥаҕа, куобахха өрөспүүбүлүкэ хас да төгүллээх абсолютнай чөмпүйүөнэ.

## Олоҕун олуктара
1983 с. Ньурбаҕа төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын, СГУ физкультурнай институтун бүтэрэн, билигин преподавателинэн үлэлиир. 
Виталий бастакы тренерэ Чумпуров Г. Д, СГУ-га үөрэнэр кэмигэр Прокопьев А. Т, билигин норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарыгар В. В. Соковка эрчиллэр.

## Спортка ситиһиилэрэ
* Сахалыы ыстаныыларга Россия спордун маастара. Куобахха өрөспүүбүлүкэ рекордсмена — 40 м 71 см (2008 с).  
* 2000 с. ыытыллыбыт «Аҕия оҕолоро» оонньууга куобахха бастаабыта. Хандыгаҕа ыытыллыбыт Саха Сирин норуоттарын III спортивнай оонньууларын үстэ ыстаныыга чемпиона. 
* 2005 с. Майаҕа ыытыллыбыт Манчаары оонньууларын спартакиадатыгар «УАЗ» массыына хаһаайына буолбута. 
* 2008 с. (Москва) Россияҕа куобахха бастакы, троеборьеҕа үһүс миэстэни ылары ситиспитэ (132 м 82 см).
Мас тардыһыыта

**Мас тардыһыыта ** диэн саха былыргыттан күрэхтэһэр оонньуута. Кэлин *масреслиҥ* диэн аатынан Арассыыйаҕа тарҕанан эрэр.

1990 с. бэттэх мас тардыһыыта дьон болҕомтотун тардар гына олус сайынна, тубуста. Ыһыылаах-хаһыылаах, көрүөхтэн эриэккэс, киһи кэтэһэр спордун көрүҥэ буолла. Хары баттаһааччы, пауэрлифтиҥ диэн штанганан дьарыктанар нуучча, Хапхаас бухатыырдара улаханнык сэҥээрдилэр. Киин регионнар, уобаластар, кыраайдар  бу көрүҥэр күрэхтэһии ыытар буоллулар.

Мас тардыһыыта Россия таһымыгар таҕыста. 2003 с. Россиятааҕы Федерация талыллыбыта, президенинэн А.К. Акимов анаммыта. Бу сылларга 4 төгүл Россия чемпионата (Москваҕа, 2 төгүл Красноярскайга уонна Санкт Петербурга ыытылынна). 2007 с. тохсунньу ыйга Москва куоракка СР Президенэ В.А. Штыров Кубога ыытыллыбыта. Бу күрэхтэһиини 350 тыһыынча киһи көрбүтэ бэлиэтэнэр. Кыайыылааҕынан Саха сириттэн Н.Колодко ааттаммыта.

## Мас тардыһыытыгар бобуулаах албастар

Мас тардыһыытыгар бобуллар:
а)	өттүгэстии охтуу;
б)	тэбилик хаптаһынтан атаҕы араарыы;
в)	тардыһар маһы туппут сиргиттэн илиини сыҕарытыы;
г)	эмискэ-эмискэ дьигиҥнэтэн тардыһыы;
д)	тардыһар маһы иҥнэри тутан, тэбилик хаптаһыҥҥа эбэтэр сиргэ тирээн тардыһыы;
е)	тардыһар маһы эмискэ ыһыктан кэбиһии;
ж)	хамаанда бэриллиэн иннинэ тардыы;
з)	тардыһыы кэмигэр кэпсэтии, судьуйаны кытта мөккүһүү уо.д.а.
Бобуулаах албастары тутуннахха, быраабыланы кэстэххэ кыттааччыга сэрэтии бэриллэр. Иккис сэрэтии кэнниттэн күрэхтэһииттэн уһуллар.


## Мас Мэхээлэ бирииһэ

Саха омук төрүт оонньуутун биир көрүҥүнэн мас тардыһыыта буолар. Ол курдук, сылтан сыл ахсын сайдан, саҥаттан саҥа ааттары таһааран, иэмэх иҥиирдээх, быыппастыгас быччыггнаах, күүстээх боотурдарынан, ыһыылаах-хаһыылаах сүгүрүйээччилэринэн байан иһэр.

Уус-Алдан улууһун биир биллэр күүстээҕэ Мас Мэхээлэ аатын үйэтитэр инниттэн уонна мас тардыһыытын салгыы сайынна-рар соруктаах, аан бастаан Кэптэнигэ, Лөгөй нэһилиэгин дьаһалтатын уонна физкултуура дьиэтин директора А.В.Олесов көҕүлээһиннэринэн 1995—96 сс. үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэр ыытыллыбыттара. Күрэхтэһээччилэр уонна көрөөччүлэр үчүгэй тэрээһинтэн улаханнык астынан тарҕаспыттара. Ити кэмтэн ыла Мас Мэхээлэ бирииһигэр сылын аайы күрэхтэһии ыытыллар.

## XX үйэ 10 чулуу мас тардыһааччылара
«Сахаада-спорт» ассоциация талыытынан:
Гавриил Десяткин 
Петр Каратаев 
Дмитрий Шарин 
Степан Алексеев 
Евгений Сивцев 
Анатолий Баишев 
Андрей Винокуров 
Николай Колодко 
Николай Барашков 
Роман Романов

## Тарҕаныыта
Спорт көрүҥүҥ быһыытынан Арассыыйатааҕы Спорт көрүҥнэрин тиһилигэр 2003 сыллаахха киллэриллибитэ уонна ол сыллаахха Аан Дойдутааҕы Мас тардыһын федерацията олохтоммута.

Күүстээх Эр Киһи Федерацията 2011 сыллаахха мас тардыһыытын Күүстээх киһи күрэһин программатыгар киллэрбитэ. Оннук программалаах күрэс бастакытын 2013 сыл бэс ыйыгар  АХШга ыытыллыбыта.

## Быһаарыылар
Кулун Куллустуур, оонньуу

**Кулун Куллустуур** - былыргы саха оҕолорун оонньуута.

Бу оонньууну саха үҥкүүтүгэр билигин үгүстүк киллэрэн үҥкүүлүүр буоллулар. Былыр өбүгэлэрбит, ыччаттара сайын сайы-лыкка көһүү саҕана эбэтэр сайылыктан кыстыктарыгар кэллэхтэринэ бу оонньууну оонньууллара, күрэхтэһэллэрэ эбитэ үһү.

Кыыстаах уол утарыта тураллар, илиилэрин тарбахтарыттан тутуһан баран, уол уҥа өттүнэн, кыыс хаҥас өттүнэн тарбахтарын ыытыспаккалар эрэ илиилэрин иһинэн эргийэн тахсыахтаахтар. Күрэхтэһэр дьон икки-үс паара буолаллар. Сирдэрэ эниэ, сырыынньа буолуохтаах. Бастаан сыыр анныттан саҕалаан үөһэ тахсыахтаахтар, онтон төттөрү түһүөхтээхтэр. Тарбахтарын ыһыктыбакка, охтубакка уруттаан кэлбит паара кыайар.

## Өссө көр
* Анньа-Бөрдө
* Тымтык күүгүнэй
* Кырынаастыыр, оонньуу
* Күөрчэх ытыйыы, оонньуу
* Тарбаҕы үтүктүһүннэрии, оонньуу
* Үтүлүк ылыы, оонньуу
Абаҕа (Өлүөхүмэ)

500px|thumb|right|Абаҕа нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Абаҕэ нэһилиэгэ**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Абаҕа. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 577 киһи. Абаҕа киинэ диэн иккис сэлиэнньэлээх, нэһилиэнньэтин ахсаана 581 киһи (2007 сыл). 

Нэһилиэк уопсай нэһилиэнньэтэ 1 158 киһи. Улуус кииниттэн 30 км. арҕаа диэкки. Мэлдьи сырыылаах суол. 

Олохтоохтор дьарыктара сүрүннээн ынах-сүөһү.

## Нэһилиэктэн төрүттээх дьоннор
* 1888 сыллаахха төрөөбүтэ Корнилов Михаил Федорович (Мээнчэ уола), Соловки хаайыыга сытан Финляндияҕа күрээбит киһи.
* 1906 сыл тохсунньу 25 күнүгэр төрөөбүтэ Нартахова Мария Дмитриевна (1906—1987), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1907 сыл тохсунньу 20 күнүгэр төрөөбүтэ Кудрин Архип Георгиевич — Абаҕыыныскай (20.01.1907—22.09.1960) — саха поэта, тылбаасчыт.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000
Солоҕон нэһилиэгэ

400px|thumb|right|Солоҕон нэһилиэгэ Горнай улууһун каартатыгар
**Солоҕон нэһилиэгэ**. Горнай улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өрт сэлиэнньэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 544 киһи (2007 сыл).

Улуус кииниттэн 80 км арҕаа диэкки Сиинэ өрүс хаҥас салаата Чыыра тардыытыгар сытар.

## Устуоруйаттан
1943 сыллаахха Солоҕон сиригэр байыаннай тырааныспар сөмөлүөтэ саахаллааммыта. 

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* Уустарабыс (1900—1995) — олоҥхоһут.
* Тарасов Савва Иванович (1934—2010) — саха норуодунай поэта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — , 2000.
Өрт

**Өрт** — Горнай улууһун нэһилиэнньэлээх пууна, Солоҕон нэһилиэгин киинэ.
Дьэлгэй

500px|thumb|right|Дьэлгэй нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Дьэлгэй нэһилиэгэ**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дьэлгэй. 

Нэһилиэнньэ ахсаана 645 киһи, ол иһигэр Дьэлгэйгэ 539 уонна *Иинээххэ* 106 киһи (2007 сыл). 

Улуус кииниттэн 125 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1920 сыллаахха төрөөбүтэ Захарова Вера Кирилловна, летчик, Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Киндигир

500px|thumb|right|Киндигир нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Киндигир национальнай нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Куду Күөл. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 299 киһи. 70 км *Дьикиимдэ* сэлиэнньэ баар 3 киһилээх (2007 сыл). 

Өлүөхүмэ өрүһүнэн улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 180 км ыраах сытар. Олохтоохтор эбэҥкилэр уонна сахалар, дьарыктара таба уонна булт.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Кыыллаах

500px|thumb|right|Кыыллаах нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Кыыллаах нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Кыыллаах. Нэһилиэнньэтин ахсаана: Кыыллаахха 1044, Даппарайга 90 киһи (2007 сыл). 

Улуус кииниттэн 45 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ ортотугар Кыыллаах арыыга сытар. 

Даппарай сэлиэнньэ өрүс уҥа кытылыгар турар уонна нэһилиэк манна көһөн эрэр. Ол халаан уутун сабыдыала. Сылтан сыл аайы арыы саас ууга барар буолбута. 

Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сирдэрэ арыыга бааллар, ол иһин нэһилиэнньэ соччо көһүөн баҕарбат.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр

* 1884 сыллаахха төрөөбүтэ Шараборин Софрон Афанасьевич (1884-1952) - 1912 сыллааҕы Сахалар сийиэстэрин кыттыылааҕа.
* 1889 сыллаахха төрөөбүтэ Корнилов Николай Михайлович (1889—1970), үтүөлээх учуутал.
* 1898 сыллаахха Алексей Торговкин — саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.
* 20px Туралысов Георгий Михайлович (22.04.1903—24.11.1970) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
* 1914 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Александра Тихоновна (1914—1985), сэбиэт уонна судаарыстыба үлэһитэ.
* 1914 сыллаахха төрөөбүт Табунасов Никон Семенович — уус-уран киинэҕэ уһуллубут (1935) саха бастакы артыыһа.
* 1915 сыл муус устар 11 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Матрена Матвеевна (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистическай Үлэ Геройа, оҕуруот аһын үүннэрээччи.
* 1939 сыл ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Зоя Афанасьевна — экономика билимнэрин кандидата.

## Чахчылар
1969 — Кыыллаах Арыыттан халаан кэмигэр дьону таһаара сылдьыбыт Ми-2 бөртөлүөт лүөччүктэр буруйдарыттан сылтаан саахалламмыт, 25 киһи өлбүт. Лүөччүктэр иккиэн тыыннаах уонна биир пассажир хаалбыттар. Экипаж хамандыыра силиэстийэ кэмигэр суукка диэри тиийбэккэ эрэ биллибэт төрүөттэн өлбүт, иккиһин (штурманы) сууттаан өлөрөргө уурбуттар, ол эрээри кэлин 8 сыл хаайыынан солбуйбуттар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.

## Хаартыскалар

File:084 Вид на остров Кыллах.jpg|Кыллах
File:075 Деревня Даппарай, Олекминский район.jpg|Даппарай
Ойуу:Кыыллаах.jpg|Кыыллаах арыы халлан куйаартан көстүүтэ
Ойуу:CIMG0055.JPG|Даппарай. Кыыллаах олохтоохторугар тутуллубут саҥа дьиэлэр
Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Билэ:Сунтаар20.PNG|400px|thumb|right|Сунтаар улууһа|
rect 287 440 300 454 Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 279 358 292 372 Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 220 436 233 450 Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 127 399 140 413 Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 234 463 247 477 Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 337 355 350 369 Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 341 313 354 327 Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 227 404 240 418 Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 342 413 355 427 Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 97 303 114 317 Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 294 273 311 287 Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 133 431 150 445 Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 218 354 235 368 Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 274 398 291 412 Маар Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 261 427 278 441 Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 376 508 393 522 Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 267 525 284 539 Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 331 452 348 466 Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 353 335 370 349 Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 400 388 417 402 Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 282 311 299 325 Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 271 456 288 470 Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 311 489 328 503 Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 312 366 329 380 Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 178 471 195 485 Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 168 354 185 368 Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)
rect 9 304 25 399 Мирнэй улууһа
rect 20 40 37 134 Мирнэй улууһа
rect 39 544 133 562 Ленскэй улуус
rect 291 192 383 210 Ньурба улууһа
rect 354 648 463 665 Өлүөхүмэ улууһа
rect 531 307 548 433 Үөһээ Бүлүү улууһа


**Хоро нэһилиэгэ**. Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. 

Улуус кииниттэн 68 км. хоту диэкки сытар, Элгээйиттэн 20 км илин диэкки. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 319 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү. 

Урут Элгээйи нэһилиэгэр киирэр этэ.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Иванов Петр Михайлович (1938 с. балаҕан ыйын 10 к. төр.) — медицина доктора, профессор.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус 
* Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа 
* gosspravka.ru:Сунтарский улус
* «Энциклопедия Якутии». — М., 2000.
400px|thumb|left|Хоро
Кэмпэндээйи (өрүс)

**Кэмпэндээйи үрэх**. Бүлүү өрүс уҥа салаата. Устата 266 км. Тардыытын иэнэ 3100 кв.км. 

Өлүөнэ хаптал хайалаах сиринэн устар. Кэмпэндээйи сэлиэнньэҕэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 2,5  куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Үрэх тардыытыгар туус үөскээбит, ол иһин сорох салаалара туустаах уулаахтар. Эмптээх бадарааннах сирдэрдээх.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хоро (Өлүөхүмэ)

500px|thumb|right|Хоро нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар

**Хоро нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Хоро. Нэһилиэнньэтин ахсаана 789 киһи. Балаҕаннаахха 88 киһи, Мэкимдэҕэ 3 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 75 км ыраах илин диэкки Өлүөнэ үрдүгэр сытар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
400px|thumb|left|Хороҕо Өлүөнэттэн киирии
Дабаан

500px|thumb|right|Дабаан нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Дабаан нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Дабаан. Нэһилэнньэтин ахсаана 562 киһи. Кочегарово сэлиэнньэҕэ 10 киһи (2007 сыл). 

Улуус кииниттэн 85 км. Өлүөнэ устун арҕаа сытар. Сайын уу суола, кыһын кыһыҥҥы суола.

Географияҕа: айаҥҥа хайаны, бырааны, сыыры уһуннук өрө тахсар суол.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
* География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И. И. Жирков [и др.]. — Якутск: Бичик, 2004. — 300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2
Кэҥкэмэ

[400px|thumb|right|Кэҥкэмэ үрэх Нам улууһугар. "[Нам - Таастаах" суол]]
**Кэҥкэмэ** - үрэх, Өлүөнэ хаҥас салаата. 

Устата 627 км. Тардыытын иэнэ 10000 кв.км. Хаҥас өттүттэн сүрүн салаата **Чакыйа**. 

"Бүлүү" федеральнай суол быһа охсор сиринэн муосталаах.

Үрэх хаҥас кытылыгар Нам улууһун сирдэригэр Харбаайы эркээйи сир олохтоммута. Хас сыл аайы бэс ыйыгар Дьокуускай эбэҥкилэрэ Бакалдын диэн сугулааннарын ыытар сирдэрэ баар. Сайынын "Кэҥкэмэ" оҕо сынньалаҥ лааҕыра үлэлиир, турфирмалар сынньалаҥ маршруттарын, сүүрүк хоту тыынан, болуотунан устууну тэрийэллэр.

## Быһаарыылар
Саҥыйахтаах

500px|thumb|right|Саныйахтаах нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Саныйахтаах нэһилиэгэ**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Улуус кииниттэн илин диэкки Өлүөнэ устун 184 - 277 км. сытар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1043 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Саныйахтаах — 716, **Марха** — 189, **Маалыкаан** — 138 уонна **Алексеевка** — 15, үксэ бааһынайдар, ону таһынан сахалар, эбэҥкилэр олороллор. 

Илин өртүнэн Хаҥалас улууһун кытары чэрчилээх. Олохтоохтор сүрүн дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии. Мэччирэҥнэрэ уонна оттуур сир кэмчи буолан ынах-сүөһү иитиитэ соччо тарҕамматах. 

**Алексеевка** сэлиэнньэ олохтоохторо таба иитиитинэн дьарыктаналлар.

## Устуоруйаттан
* 1937 сыллаахха Томмот оройуонуттан улахан территориялаах Буотама үрэх тардыыта холбоммута.
* 1980 сыллаахха **Саныйахтаах** совхоз **Мархатааҕы** отделениетигэр хортуоппуй рекорд үүнүүнү ылбыттара гектартан 305 центнер.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1940 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр Алексеевка сиригэр Буотама үрэх кытыытыгар *Дьикимдэ* сэлиэнньэттэн чугас сиргэ көс олохтоох булчут-табаһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ Калитин Николай Романович — эбэҥки поэта, прозаик, литератураны ырытааччы, Россия суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
400px|thumb|left|Саныйахтаах киин уулуссата
Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Билэ:Чурапчы8.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
rect 16 20 138 44 Уус-Алдан улууһа
rect 273 110 375 137 Таатта улууһа
rect 6 149 31 300 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 99 379 211 413 Амма улууһа
rect 349 396 483 426 Уус-Маайа улууһа


350px|thumb|right|Чыаппара эргэ таҥаратын дьиэтэ
**Алаҕар нэһилиэк**. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чыаппара. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 744 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 89 км арҕаа диэкки сытар. 

«Халыма» федеральнай суолтан мэльди сырыылаах суолунан 7 км.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
:Шеломов Михаил Степанович (1874—1925), Боотур Уус улууһун кулубата.
:Лыткина Анастасия Петровна (22.03.1927—1989) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
:Мохначевский Василий Авксентьевич, культура үтүөлээх үлэһитэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Өлүөхүмэ (нэһилиэк)

500px|thumb|right|Өлүөхүмэ нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Өлүөхүмэ нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Өлүөхүмэ сэлиэнньэ. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1035 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 12 км. арҕаа диэкки Улахан Черепаниха диэн ааттаах үрүйэ төрдүгэр сиргэ сытар. 

Уруккута *Амгинское* диэн ааттаах этэ. Олохтоохтор дьарыктара бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии, ынах-сүөһү иитиитэ. Мэлдьи сырыылаах суол.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Маача

500px|thumb|right|Маача нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Маача нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Маача. Улуус кииниттэн 205 км арҕаа диэкки Өлүөнэ уҥа кытылыгар сытар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 388 киһи (2007 сыл). Олохтоохтор дьарыктара мас кэрдии ынах-сүөһү иитиитэ уонна оҕуруот аһын үүннэрии. 

Сырыылара: кыһыҥҥы суол уонна уу суола.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1898 сыл муус устар 9 күнүгэр төрөөбүтэ Редников Иван Петрович (1898—1974), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 1910 сыл тохсунньу 4 күнүгэр *Нохтуйскайга* төрөөбүтэ Дудкин Петр Иванович (1910—1973), сибээс үлэһитэ.

## Историяттан
* XIX үйэ иккис аҥаарыттан Бодойбоҕо баар Өлүөнэ көмүс хостуур бириискэлэрин аһынан-үөлүнэн уонна маһынан хааччыйар киин этэ. 
Оччотооҕу саха урбаанньыттара дьарыктанар этилэр.
* 1901 сылга нэһилиэк иһинээҕи Нохтуйскай диэн билигин эстибит сэлиэнньэҕэ телеграф кэлбитэ. Саха Сиригэр телеграфынан хааччыйыллыбыт маҥнайгы сэлиэнньэ буолбута.
Үөн-көйүүр

мини|Үөн-көйүүр
**Үөн-көйүүр** (лат. *Insecta*) диэн хамсыыр харамайдар ордук улахан бөлөхтөрө. Ол курдук лыахтар 160 тыһыынча, хомурдуостар 350 тыһыынча, тигээйилэр, кымырдаҕастар, ыҥырыалар 10 тыһыынча, сахсырҕалар 75 тыһыынча, кыймалар 50 тыһыынча көрүҥнэрэ баара биллэр.

Этэ-сиинэ үс чаастан турар: төбөттөн, түөстэн, истэн. Кини 6 атахтаах. Хонууга, ойуурга, күөлгэ олохсуйар.
Үөн-көйүүр олоҕун устата 4 түһүмэҕи: сымыыты — көйүүрү (личинканы) — сыаҕайы (куколканы) — сиппит үөнү ааһар. Хомурдуостар, лыахтар, бырдахтар, сахсырҕалар, тигээйилэр, кымырдаҕастар уо.д.а. үөннэр-көйүүрдэр ити курдук сайдаллар.
 
Таҥара ынаҕа таарыйдахха, хабархай убаҕаһы таһаарар. Ол кинини көтөрдөртөн уонна да атын өстөөхтөрүттэн көмүскүүр. Көтөрдөр таҥара ынаҕын, өҥүттэн көрөн билэн, тыыппаттар. Ол иһин таҥара ынаҕын чаҕылхай, дэбигис көстүмтүө өҥүн сэрэтэр өҥ диэн ааттыыллар. Ыҥырыалар — уопсай кыттыгас олохтоох үөннэр, элбэх буолан бииргэ олороллор. Мүөттээх ыҥырыа дьиэ кэргэнигэр биир бөдөҥ тыһы ыҥырыа — ийэ, хас да сүүс атыыр ыҥырыалар баар буолаллар. Ыҥырыалар буоскаттан алталыы муннуктаах үгүс чуолҕаннардаах уйалары (соттары) сыбаан оҥороллор. Үлэһит ыҥырыа иһин уһугар иннэлээх. Киһини эбэтэр кыылы-сүөлү тиктэҕинэ, эккэ-сииҥҥэ дьаат кутуллан, күүскэ ыарытыннарар. Кыра харамайдар ол дьааттан өлөллөр.
Үөн-көйүүр арааһа олус элбэх. Сороҕо сүүрэр, сороҕо көтөр, сороҕо ууга сылдьар. 
* Үөн-көйүүр элбэх буоллаҕына, чыычаахтар, атын да көтөрдөр төрүөхтэрэ элбэх буолар.
* Оҥоойу элбэх сайыныгар күһүн тэллэй хойуутук үүнэр.
* Кумаар күһүн хойутаан тыҥкынаатаҕына, кыһына сымнаҕас буолар.
 
Көтөрдөр кыстыы соҕуруу ичигэс дойдуга баралларын ким да дьиктинэн аахпат. Оттон үөн-көйүүр кыһыны атаара ичигэс дойдуларга көтөрө дьикти курдук көстөр. Айылҕаҕа итинник көстүү эмиэ баар. Ыраах көтүүнү таҥара ынаҕа, тэмэлдьигэн оҥороллор эбит.
Лыахтар

Сайын   ойуур,   хонуу  сибэккитигэр араас өҥнөөх лыахтар тэлээрэ көтөллөр. Аан дойдуга сабаҕалаан лыах 50 ты һыынча араас көрүҥэ баар. Олортон 20 тыһыынчата күнүскүлэр, онтон
атыттара — түүҥҥүлэр. Саха сирин  энтомолог  учуонайдара күнүскү лыах (үрүмэччи) биэс көрүҥүн булан тураллар.
 

Биир саамай кыраһыабай үрүмэччи — Ынах лыах (Аполлон Эверсмана). Атыы-ра чаҕылхай араҕас, тыһыла-ра үп-үрүҥ улахан кыһыл бээтинэлэринэн киэргэтилли-бит кынаттаахтар. Хайалаах туундараҕа уонна Алдан, Сун-таар хайаларыгар үөскүүр, сэбирдэҕинэн аһылыктанар.
 
Долохунаһыт    (Боярышница). Бу буортулааччы.  Кини гусе-ницата  сугун  угун  алдьатар, боярышник сэппэрээгин сиир. Ол  иһин  боярышница  (доло-хунаһыт) дэнэр. Долохунаһыт ооҕуй ситиминэн эриллэн, хол-буу тутуллубут мас сэбирдэхтэ-ригэр кыстыыр. Сэппэрээк тө-бөтүгэр   сытар   хаар   кинини тымныыттан харыстыыр.
 

Маар Дьэргэлдьээнэтэ (Перламутровка сфагновая) дьэ-бэрэ, намыһах сиргэ уонна туундараҕа үөскүүр. Отону-нан аһылыктанар.
 

Илин-Сибиир Сахаайата (Апол-лон Восточно-Сибирская). Бу дьик-ти лыах Саха сиригэр саас атын үрүмэччилэртэн урут уһуктар. Ки-нини Дьокуускай куорат таһыгар көрүөххэ сөп.

## Саха сирин эндемик лыахтара

Эндемик — Саха сиригэр эрэ баар лыахтар.
Аммосов тэлээрбэтэ (Парусник Аммосова). Сунтаар хайатын тэллэҕэр үөскүүр.
Аммосов энеиһэ (Энеис Аммосова). Мэҥэ-Хаҥаласка Хаптаҕай нэһилиэгэр көрүөххэ сөп.
Саха кыымата (Голубянка якутская). Туймаада, Эркээни хочолоругар үөскүүр.

## Лыахтар биис уустара (семейство)
*Насекомые Якутии. Бабочки.* кинигэттэн ылылынна.
Быычыкайкаан симэхситтэр
Долгунчалар
Дьиҥнээх симхситтэр
Дьэҥкирдьэлэр
Кэрэчээнэлэр
Көҕүллээйилэр
Кээмэйдьиттэр
Лаппаҕар кынаттаах уоттаайылар
Павлин харахтар
Саллааскылар
Сирдьигинэлэр
Сиэрнэ кынат симхситтэр
Сиэрпэ кынаттар
Сылгы лыахтара
Туналыҥсалар
Түлүрбэлэр
Түрдэстэлэр
Түүлээйиктэр
Уус кыымнара
Хаппахчылаах симэхситтэр
Харакааннар
Чочуйуустар
Эһэйдээнэлэр

## Сигэлэр

* «Европейские бабочки»   
* GEO.ru | Душа да крылышки 
* 
* «Эти удивительные бабочки»  — статья на сайте APUS.RU 
* Таксономическое древо отряда Lepidoptera в информационной системе «Биоразнообразие России» Зоологического института РАН
* Сайт «Мир бабочек»
* Фотографии бабочек России и Украины  на сайте «Детская Страничка»  (Украина)
* Фотографии испанских бабочек на сайте «Las Mariposas de Asturias» (Испания)
* «Тайвань: Бабочка — друг человека»  — заметка в интернет-журнале «Новая Политика» 
* Бабочки: ночные, дневные, адмирал, крапивница. 

## Быһаарыылар
Уу-хонуу харамайдара

thumb|right

**[[Уу]]-[[хонуу]] [[харамай]]дара** (, ).

Уу-хонуу харамайдара түөрт атахтаахтар, сыгынньах тириилээхтэр. Маарга, нүөл ойуурга, күөлгэ, сыһыыга олох-суйаллар. Тириилэрэ бэйэтиттэн салыҥы таһаарар. Ол иһин мэлдьи инчэҕэй буолаллар. Бу харамайдар икки эйгэни кытта (ууну, хонууну) ыкса ситимнээхтик олохсуйбуттар. Уу, хонуу харамайдара 2 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнээхтэрэ биллэр.

Үгүстэрэ итии уонна сииктээх климаттаах дойдуларга үөскүүллэр. Уу-хонуу харамайдара балык кэриэтэ искэхтэн тахсаллар. Саха сиригэр алчахтар үс көрүҥнэрэ баар: бороҥ баҕа, суптугур тумустаах баҕа, оттон кутуруктаахтартан — түөрт тарбахтаах тыймыыт.

Суптугур тумустаах баҕа дойдубут соҕуруу эрэ өттүгэр уонна Алдан өрүс сүнньүнэн баар.

Уу-хонуу харамайдарын биир көрүҥэ тыймыыт буолар. Кини устата 12–13 см тиийэр. Кэлин атаҕа 4-түү тарбахтаах. Тымныыны олус тулуйумтуо. Нуул, икки кыраадыс тымныыга тоҥмот, бултуур-алтыыр. Күн уотун сөбүлээбэт. Итиигэ, сырдыкка өлөр.

Баҕа, тыймыыт айылҕаҕа уонна киһиэхэ элбэх туһалаах: тыа хаһаайыстыбатыгар буортуну оҥорооччуну, киһиэхэ-сүөһүгэ араас ыарыыны тарҕатар үөнү-көйүүрү суох оҥорор.
Кээччи

500px|thumb|right|Кээччи нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар

**Кээччи нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ **Кээччи**. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 414 киһи, ол иһинэн **Кээччи** — 391, **Төгүөн** — 10, **Кэлийэр** — 7 уонна **Олом** — 6 киһи (2007 сыл). **Кээччи** сэлиэнньэ улуус кииниттэн арҕаа диэкки 25 км. 

Атын сэлиэнньэлэр Бүүрүк үрэҕинэн 90—120 км ыраах сыталлар. Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, Бүүрүк үрэҕинэн — сылгы иитиитэ. 

2001 сыл ыал ыйын 18 дылы **Төгүөн** диэн туспа нэһилиэк баар этэ, ол территорията барыта Кээччигэ киирбитэ.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1915 сыллаахха Харитонов Николай Николаевич төрөөбүт, уус-уран киинэҕэ уһуллубут бастакы саха артыыстарыттан биирдэстэрэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* 1926 сыл алтынньы 6 күнүгэр төрөөбүтэ Сергеев Михаил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
400px|thumb|left|Кээччи сэлиэнньэ. Өлүөхүмэ агрофирма нэһилиэнньэттэн үүт тутар пууна
Малдьаҕар (Өлүөхүмэ)

500px|thumb|right|Малдьаҕар нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар

**Малдьаҕар нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Үҥкүр. Улуус кииниттэн 7 км. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1110 киһи (2007 сыл). Ол иһигэр Үҥкүр — 1068, **Түбэ** — 32, **Кураанда** — 10 киһи. 

Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии. 

Кураандаҕа Өлүөхүмэ агрофирма консерваны оҥорор завода үлэлиир. Завод оҥоһуктара — тушенка, оҕуруот аһыттан салааттар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
400px|thumb|left|Кураанда сэлиэнньэ көстүүтэ. Консерваны оҥорор завод буруолуур
Солянка

500px|thumb|right|Солянка нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Солянка нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Солянка. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 408 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 26 км илин диэкки Өлүөнэ хаҥас кытылыгар турар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Метаболизм

[мини|справа|280px|[Аденозин трифосфат тутула.]]
**Метаболизм** диэн тыыннаах организмҥа буолар химия реакцияларын хомуурдара. Бу процесстартан сылтаан организм үүнэр уонна ууhуур, структурата олохтонор уонна тула эйгэ дьайыыларыгар хардарар. Метаболизм икки категориялаах: анаболизм (организмҥа туhалаах субстанциялары иҥэрии) уонна катаболизм (иҥэриллибит субстанциялары үрэллии уонна организмтан таhаарыы).
Торҕо (бөһүөлэк)

**Торҕо**. Өлүөхүмэ улууһун бөһүөлэгэ. Улуус кииниттэн соҕуруу диэкки 387 км. ыраах сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 25 киһи (2009 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 1702 киһигэ тиийэ сылдьыбыта. 

1976 сыллаахха Чаара - Токко геологоразведочнай экспедиция базатын курдук төрүттэммитэ. Олохтоохтор үксүнэн геологияҕа үлэлиилэр. 

Токкоҕо диэри кыһыҥҥы суол баар. Мурун хайаҕа чароиты хостууллар.
Улахан Чыыстай сис

400px|thumb|right|Улахан Чиистай сис халлаан куйаартан көстүүтэ
**Улахан Чыыстай сис**. Черскэй хайаларын систематыгар баар сис. 

Муома - Силээннээх намталы соҕуруу өртүттэн өйүүр. Уһуна 250км. 

Ордук үрдүк хайаннан буолар Победа (3004 м.). Хайа боруодата сүрүннээн ордовик, девон онтон вулкан боруодата юра. Муома өрүс салаалара быһа охсоллор. 

Ордук үрдүк өртө Буодаах массив, онно ууллубат хаар уонна муус сытар. Уопсайынан 109 таныҥ иэнэ 85 кв.км. 

Манна Саха сиригэр ордук улахан тарыҥнар бааллар Цареградскай уонна Обручев.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Арҕаа Муора Сиһэ

400px|thumb|right|Арҕаа Муора Сиһэ халлаан куйаарыттан көстүүтэ
**Арҕаа Муора Сиһэ**. Өлүөнэ дельтатыгар быыр арыы. **Арыы** уонна **Тумат** кыра хос үөстэр икки ардыларынан сытар. Иэнэ 5960 кв.км. 21000 күөл баар, уопсай иэннэрэ 1340 кв.км.

Арыы барыта Усть-Ленскай заповедникка киирэр.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Орган (биология)

**Орган** диэн организмҥа биир туспа үлэлэри толорор сииннэр бөлөхтөрө. Сүрүн уонна хос сииннэр бааллар. Биир үлэни толорор органнар **орган системата** дэнэллэр. Системаҕа киирэр органнар араастык бэйэ бэйэлэриниин холбоhоллор, ол гынан баран биир үлэни оҥороллор.

## Киhи сүрүн орган системалара
Киhи этигэр үксүн уон биир орган систематын бэлиэтииллэр.
* Ас буhарар система
* Дьардьама системата
* Былчыҥ системата
* Ниэрбэ системата
* Эндокрин система
* Тыынар система
* Хаан эргиирин системата
* Ууhуур система
* Тирии системата
* Лимфатик система
* Таhаарыы системата
Тирии

[thumb |300px|Тирии араҥалара: [эпидермис, дермис уонна субкутис.]]

**Тирии** диэн эт тас бүрүөтэ. Организм ордук улахан органа. Тула эйгэлиин дьайсар буоларын быhыытынан, тирии организмы патогентан көмүскээhиҥҥэ улахан суолталаах. Атын функцияларынан буолаллар итиини бобуу, температура регуляцията, тас дьайыыны билии, D витамины синтез.

## Тирии функцията

### Тирии функцията маннык:

* тыынар — тириини кислородунан ылар уонна чохтоох гаһы хостоо;
* харыстабыллаах — механическай уонна химическэй фактор дьайыыларыттан, ультрафиолетовай сардаҥалар, микробтар өтөн киириилэрэ, сүтүктэрэ уонна уу таһыттан тахсыыта организмы харыстааһыҥҥа көстөр;
* итии уонна сылытыы суотугар баар терморегулятор;
* уу- чуумпу атастаһыыга кыттыы, сүүрүүнү кытта сибээстээх;
* аһы-үөлү, тууһу, эми сыыстарыы; бүөр гипофункцията күүһүрэр;
* хаан хамсааһына-1 л дылы, тымыр Хатырыгар тиийэ.;
* эндокриннай уонна метаболическай синтез уонна битэмииннэри мунньуу, ону таһынан сорох гормоннар;
* элбэх нервнэй бүтэриилэр баар буолууларынан рецепторнай;
* иммунитнай-захват, процесс уонна транспорт, внименнэр реакцияларын сайыннаран эрэллэр.

### Араараллар:

* халыҥ тирии (лаадыска уонна уллуҥҥа) - олус халыҥ (400-600 мкм) эпидермис, баттах уонна сыа тимир
* синньигэс тирии (атын чаастарга) — синньигэс (70-140 мкм) эпидермис тириитэ; баттах уонна тирии былчархайдара бааллар.

## Тириини хоттор
Тирии покровкалар кэлим буолууларын уонна структураларын механическай эчэйииттэн, термическай эчэйииттэн (ожоги, моһуогуруу), электричество хардарыта сабыдыалларыттан, радиацияттан уонна кырыктаах химическэй веществолартан тахсар кыахтаах. Ону таһынан, ыарыылартан — дерматозтарынан сүһүрүөн сөп.

### Ыарыылар

* Рак тириитэ
* Гипертрихоз
* Липодистрофия (целллит)

### Кыраасканы кэһии

* Гиперемия
* Иктеричнай кыраай
* Кубархай кытыы
* Витилг
* Сур кырааска
* Кубархай мрамор кырааска
* Геморрагическай сып-сырдык кыһыл кырааската
* Гипостазтар

### Мэн.

* Стрия
* Рубцы

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Тирии (субкультара)
* Тирии сыстыганнаах ыарыылара
* Тиритии
Сүрэх

мини|справа|230px|Киhи сүрэҕэ.

**Сүрэх** диэн бүтүн тоноҕостоох харамайдарга баар, хааны тымырдарынан сүүрдэр былчыҥ органа. Киhи сүрэҕэ ортотунан ыллахха мүнүүтэҕэ 72'тэ тэбэр, ол эбэтэр бүтүн олох устата 2.5 миллиард кэриҥэ.

## Өссө маны көр
* Сурэх улэтин тэтимин кэһиллиитэ
* СҮРЭХ ТЫМЫРДАРЫН ЫАРЫЫТА
* Сүрэх ыарыыта (Инфаркт)
Хаан эргиирэ

thumb|200px|right|Анимация кровообращения
thumb|upright|200px|right|Киhи хаанын эргиирэ. Кыhыл оксигеннаах хаан, күөх оксигена суох.

**Хаан эргиирэ** диэн хаан организм устун сүүрүүтүн системата. Организм эттэрин оксигенынан уонна иҥэмтэлээх субстанцияларынан хааччыйар уонна араарыллыылары таhаартарар.
Айхал

400px|thumb|right|Айхал Мирнэй улууһун каартатыгар)

**Айхал бөһүөлэк**. Мирнэй улууһугар баар бөһүөлэк. Нэһилиэнньэтин ахсаана 16 200 киһи (2007 сыл). 

1961 сыллахха төрүттэммитэ "Айхал" алмаастаах кимберлит турубка аһыллыбытынан сибээстээн. Мирнэйтэн 500 км. хоту диэкки Сохсолоох үрэххэ турар. 

Билиҥҥи Айхал икки чаастаах, алаарааҥҥы уонна үөһээҥҥ куорат диэн. 

Алларааҥҥыта эргэ мас дьиэлэрдээх, үөһээҥҥитэ аныгылыы таас дьиэлэр.
Мэлдьи сырыылаах суоллах. Аэропорт.

 
## Остуоруйаттан
* 1978 сыл атырдьах ыйыгар Айхалтан илин диэкки 39 км ситгэ 577 м дьириҥҥэ промышленнай ядернай дьэлби тэптэрии буолбута. 

Күүһэ 19 килитонна этэ. (Хиросиманы суох гыммыт буомба күүһүгэр тэҥ). 

Дьэлби тэптэриигэ быраабыланы кэһии түмүгэр радиациялаах былыт тахсан 82 киһи эмсэҕэлээбитэ.
400px|thumb|left|Айхал куйаартан көстүүтэ
Орган

**Орган:**
* Орган — биология
* Орган — политика
* Орган — музыка инструмена.
Сыыллааччылар

**Сыыллааччылар** (лат. *Reptilia*) диэн тымныы хааннаах тоноҕостоох харамайдар кылаастара. Сиринэн сыыллан сыҕарыйаллар. Ойуурга, сыһыыга, күөлгэ, хайаҕа олохсуйаллар.
Зоологияҕа билигин сыылааччылар 6 тыһыынча кэриҥэ көрүҥнэрэ биллэр. Саха сиригэр сыылааччы икки көрүҥэ: тыыннаах оҕону төрөтөр күлгэри уонна эриэн моҕой үөскүүр.
Уу бары сыылааччылара атмосфера эрэ салгынынан тыыналлар. Кинилэр ууга буолбакка, хонууга тахсан ууһууллар.

Бастакы сыылааччылар 250 мөлүйүөн кэриҥэ сыллааҕыта үөскээбиттэр. Быданнааҕыта өлөн бараммыт хонуу сыылааччыларын динозаурдар диэн ааттаабыттар.

**Күлгэри.** Бадарааннаах, сииктээх сири сөбүлүүр. Ууга үчүгэйдик харбыыр уонна умсар. Атырдьах ыйын бүтүүтэ кыстыгын булан утуйар. Саас хаар ууллуута уһуктар уонна ууһаабытынан барар. Улахан күлгэри 60—70 мм буолар. Сайын күлгэри тыыннаах оҕону төрөтөр. Сыылааччыларга бу сэдэх көстүү. Биир ийэ 4—8 оҕолонор. 

Күлгэри күн уотугар сыламнаан сытар буоллаҕына, өтөрүнэн ардах кэлбэт.

**Моҕой.** Саха сирин соҕуруу өттүгэр үөскүүр. Улахан сиппит эриэн моҕой биир метр усталаах буолар. Кини дьааттаах тииһин уһуна — 0,5 см. Киһиэхэ бэйэтэ хаһан да саба түспэт. Киһини көрдөҕүнэ да, куота сатыыр уонна саһар. Онон эриэн моҕойго
тиктэрбит киһи бэйэтэ алҕаска моҕойу үктээбит, таарыйбыт буолуон сөп.
Эриэн моҕой — туһалаах харамай. Кини сүлүһүнэ олус эмтээх. Моҕой элбэх буортулаах харамайы суох оҥорор. Эриэн үөн кулгааҕа суох, онон тыаһы салгынынан ылбат, сиринэн билэр.
Татыйык

**Татыйык** (лат. *Paridae*) диэн кэрэ дьүһүннээх чыычаах, сэргэх. Кулун тутар саҥатыгар, кэтэһиилээх саас уонна ичигэс чугаһаабыттарын тыллыырдыы, кылгас чуор ырыатын тардан кэбиһээччи. Саас эрдэ уйаланар. 12-гэ диэри ахсааннаах сымыыты баттыыр. Икки нэдиэлэнэн оҕолоро тахсаллар. Онтон үс нэдиэлэ буолан баран, оҕолоро көтөллөр.
Хараҥаччы

**Хараҥаччылар** эбэтэр **Хараҥаччытыҥылар кэргэннэрэ** (, ) (лат. *Hirundinidae*) диэн барабыайдыҥылар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. 19 ууска, ол эбэтэр 83 көрүҥҥэ арахсаллар. Антарктикаттан ураты аан дойду бары сирдэригэр олороллор. Хараҥаччы ордук элбэх арааhа Африкаҕа баар.

Хараҥаччылар бытархай үөнү-көйүүрү (сахсырҕаны, бырдаҕы, кырдаайыны) эккирэтиһэн, күннэрин үгүс өттүн салгыҥҥа атаараллар. Кынаттара уһун уонна чылбыгыр
буолан, көтөллөрө түргэн, чэпчэки уонна сымсаҕай. Кылгас атахтаах буолан сиргэ көнтөрүктүк хаамаллар уонна хаһан эмэ түһэллэр.

Саха сиригэр бу кэргэҥҥэ 3 уус бэрэстэбиитэллэрэ баар: Уу хараҥаччыларын ууһа, Дэриэбинэ хараҥаччыларын ууһа, Куорат хараҥаччыларын ууһа.

## Өссө маны көр
* Тураахтыҥылар кэргэннэрэ
* Күөрэгэйдиҥилэр кэргэннэрэ
* Сылгычыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Далланыҥылар кэргэннэрэ
* Скворецтыҥылар кэргэннэрэ
* Татыйыктыҥылар кэргэннэрэ
* Свиристелевые
* Оляпковые
* Крапивниковые
* Завирушковые
* Славковые
* Мухоловки
* Уһун кутуруктаах чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Чычып-чааптыҥылар кэргэннэрэ
* Кэкэ-букатыҥылар кэргэннэрэ
* Токур тумустуҥулар кэргэннэрэ
* Барабыайдыҥылар кэргэннэрэ
* Чооруостуҥулар кэргэннэрэ

## Быһаарыылар
Кустар

мини|Кустар
**Кустар**, **Өрдүкээннэр**. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар.
Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр.

## Куһу кытта ситимнээх халлааны анаарыы
*Кус оҕотун иккистээн ууга киллэрдэҕинэ, күһүн уһуур. Сайын иккитэ сымыыттыыр.
*Кус үөрэ халыҥ буоллаҕына, саас эмискэ кэлэр.
*Кус этэ эмис буоллаҕына, тымныы, хатааһыннаах саас буолар.
Муома - Силээннээх намтал

**Муома - Силээннээх намтал**. Черскэй хайалар быыстарынан баар улахан намтал. Кэтитэ 35 - 65 км. 

Хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин 600 км уһаннаах. 

Хотугулуу-илин өртүттэн Силээннээх уонна Муома систэрэ, Соҕуруулуу-арҕааттан Хадаранньа, Догдо Чыбыгалаах уонна Улахан Чиистай систэрэ. 

Муора таһымыттан 190 м. (Индигир) 700 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, 1980 г.
Хара Уулаах

500px|thumb|right|Хара Уулаах нэһилиэк Булуҥ улууһун каартатыгар
**Хара Уулаах нэһилиэк**. Булуҥ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Ньаайба. Нэһилиэнньэтин ахсаана 458 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн соҕуруулуу-илин 112 км. Лаптевтар байҕалларын Буор Хайа хомотун кытылыгар. Олохтоохтор дьарыктара таба иитиитэ уонна булт.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Неелов хомото

**Неёлов хомото**. Өлүөнэ дельтатын соҕуруулуу-илин өртүгэр баар хомо. Лаптевтар байҕалларыттан Быковскай, тумул арыы араарар. 1920 сыллаахха гидрограф Неёлов А.И. аатынан ааттаммыта. Кини 1912 сыллаахха хомо кытылларын топографическай устууну оҥорбута.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Балаҕан Таас

**Балаҕан Таас** диэн Төрдүс период эрдинээҕи вулкан. 

Муома - Силээннээх намтал түгэҕэр, Муома өрүс уҥа кытылыгар Балаҕаннах үрэх төрдүттэн чугас террасаҕа турар. 

Халыыба уһуга суох чочурга маарыҥныыр. Үрдүгэ 300 м., муора таһымыттан 993 м. Чочур төрдүн диаметра 1000 - 1200 м. Эниэтэ 20 - 30 градус туруору. Кратерын диаметра 120 - 130 м.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Илиргытгын

500px|thumb|right|Илиргытгын күөл
**Илиргытгын**. Халыма намталын хотугу уһугар баар күөл. Иэнэ 115 кв.км. Тардыытын иэнэ 1500 кв.км. Уһуна 16 км, кэтитэ 11 км. Күөлтэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга түһэр Вотпваам үрэх тахсар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь — справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүөнэ туруук хайалара

400px|thumb|right|Өлүөнэ турууктара
400px|thumb|right|Өлүөнэ турууктарын кыһыҥҥы көстүүтэ
**Өлүөнэ турууктара** эбэтэр **Өлүөнэ туруук хайалара**. Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгэр Хаҥалас улууһугар баар айылҕа сэдэх кэрэ көстүүлээх сирэ, ЮНЕСКО киһи-аймах утумугар киллэрбит айылҕа паарката. 

Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар баар, таастарын үрдүгэ 100 м тиийэр. Сиинэ сэлиэнньэ утары саҕаланар уонна сүүрүк таҥнары 180 км тухары салҕанар. 

Бу хайалары өссө Кембрий саҕана известняк боруодатын уу суурайан уонна тыал алдьатан үөскэппит.

Туризм сайдыбыт сирэ. "Өлүөнэ очуостара" национал айылҕа паркатыгар киирэр.

## Аан дойду удьора
2008 сыл атырдьах ыйыгар "Өлүөнэ очуостара" айылҕа пааркатын ЮНЕСКО экспиэрэ, Аан дойдутааҕы айылҕаны харыстыыр Сойуус харабылланар сирдэр программатын салайааччыта Дэвид Шеппард кэлэн барбыта. 

Сыала-соруга: ЮНЕСКО Аан дойду наследиетын тиһигэр киллэриллиэхтээх айылҕа пааркатын сыаналааһын. 

Кембрий саҕанааҕы сөҥүүлэр баалларынан уонна сэдэх кэрэ тас көстүүтүнэн ханна да суох сир диэн сыаналаабыт. 

Өлүөнэ турууктара  Санкт-Петербург куоракка 2012 сыл от ыйын 2 күнүгэр ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сессиятын түмүгүнэн ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбитэ. (ол иннинэ аасыпт 2009 сыллаахха тиһиккэ хапсыбатаҕа).

## Ылыллыбыт сирэ

* *Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
* *"СахаЭкос"* хаһыат, 1№, 2009.

## Быһаарыылар
Троицкай

500px|thumb|right|Троицкай нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Троицкай нэһилиэгэ**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Троицкай. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 363 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 18 км Өлүөхүмэ өрүһүнэн турар. 

Олохтоохтор дьарыктара — оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Тээнэ

500px|thumb|right|Тээнэ нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун картатыгар
**Тээнэ национальнай нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ **Тээнэ**. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 472 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 280 км. соҕуруу диэкки Токко өрүскэ *Тээнэ* үрэх киирэр сиригэр сытар. 

Олохтоохтор үксүлэрэ эбэҥкилэр, дьарыктара таба иитиитэ.

## Нэһилиэк тэрилтэлэрэ

##### Тээнэ оскуолата
* 1927 с. начаалынай оскуола аһыллыбыт.
* 1977 с. аҕыс кылаастаах буолбут.
* 1986 с. орто оскуола буолбут.
* 1992 с. Кульбертинов аата иҥэриллибит.
* 1995 с. национальнай эбэҥки оскуолата диэн ааттаммыт.
* 1998 с. Айылҕа аан дойдутааҕы пуондатын өйөбүлүнэн экология оскуолата аһыллыбыт.
* 1999 с. оскуола оҕолоругар аан бастаан Бакалдын (Күнү көрсүү) бырааһынньыга тэриллибит.

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
Кульбертинов Иван Николаевич (07.11.1917—1993) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, аатырбыт снайпер.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — 1980. 

## Быһаарыылар
Улахан Муҥку

500px|thumb|right|Улахан Муҥку нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Улахан Муҥку нэһилиэк** — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ **Улахан Муҥку**.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 416 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 15 км арҕаа диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол.

Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ, бурдук уонна оҕуруот аһын үүннэрии.

## Ылыллыбыт сирэ
*Энциклопедия Якутии*. — М., 2000.
Черскэй хайалара

400px|thumb|right|Черскэй хайаларын системата
**Черскэй хайалара**. Саха Сиригэр уонна Магадан уобалаһыгар баар хайалаах дойду. 

Халыма баһыттан Дьааҥыга диэри. Устата 1500 км. Ордук үрдүк хайа Улахан Чиистай сискэ баар Победа (3004 м.) Тус туһунан массивтардаах. Билиҥҥиннэн 11 сис араараллар. 

Уопсайынан 372 тарыҥ баар. Индигир быһа охсор. Хайа боруодата үксүнэн палеозой известняктара, триас кумахтара уонна сланецтара. 

Хайалар эниэлэрин алларааҥҥы өртүгэр тиит мас үүнэр. Муора таһымыттан 600 м. ыла хайа таастаах туундара. 

Геолог уонна географ Черскэй И.Д. аатынан ааттаммыта.

## Черскэй хайаларын систематыгар киирэр систэр уонна хайалар
400px|thumb|right|Черскэй хайаларын систематыгар баар '''Харгылаах сиһи''' Индигир өрүс быһа охсор сирэ

* Күн Таас
* Нэмкучаан
* Силээннээх
* Иргичээн
* Томмот массива
* Эстэриктээх Таас
* Куйга томтороот
* Полоуснай томтороот
* Буркаат
* Хадаранньа
* Ымый томтороот
* Киһилээх
* Курундьа
* Таас Хайахтаах
* Догдо
* Андрей Таас томтороот
* Чемалҕы
* Чыбаҕалаах
* Окраинный
* Бороҥ
* Тирэхтээх
* Нэндэльгэ
* Өнөл
* Харгылаах (Порожный)
* Силэп
* Муома
* Улахан Чиистай
* Уолчаан
* Таас Кыстаабыт
* Тарыҥ массива
* Хайырҕас
* Гармычаан
* Арҕаа Таас
* Халкан
* Охондьа
* Элэкчээн
* Чербынньы
* Нэгэдьэк
* Полярнай
* Бэрэндьи
* Чэргэ
* Больших Порогов

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Биология классификацията

**Биология классификацията** диэн организмнар көрүҥнэрин бөлөхтүүр уонна категориялыыр ньыма. Таксономия арааhа. Аныгы биология классификацията Карл Линней үлэтиттэн төрүттэнэр. Линней организмнар көрүҥнэрин кинилэр физик характеристикаларынан бөлөхтөөбүтэ. Бу бөлөхтөөһүн кэлин Дарвин *Бүтүн үөскээhин* теориятыныын ордук сөп түбэhэллэрин гына уларытыллыбыта. Биология классификациятынан систематика диэн үөрэх дьарыктанар.
Иһит нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)

400px|thumb|right|Иһит нэһилиэк Хаҥалас улууһун каартатыгар
400px|thumb|right|Иһит уулуссата
**Иһит нэһилиэк**. Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ, киинэ **Иһит**. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 370 киһи (2007 сыл), ол иһигэр: **Иһиккэ**  352, **Нохоройго** — 18 киһи. 

Улуус саамай арҕааҥҥы нэһилиэк, улуус кииниттэн 256 км Өлүөнэ хаҥас кытылыгар сытар. 

Өлүөхүмэ улууһун кытта быысаһар. Олохтооохтор бааһынайдар, дьарыктара оҕуруот аһын үүннэрии уонна ынах-сүөһү иитиитэ.
400px|thumb|left|Иһит куйаартан көстүүтэ

## Устуоруйата
Урукку аата Үһүс Малдьаҕар нэһилиэгэ. Урут Арҕаа Хаҥалас улууһугар киирэрэ. 

### Аҕа уустара
Бөтүгэт аҕа ууһа, Бочоох аҕа ууһа, Дьобулҕа аҕа ууһа

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
20px Филиппов Степан Егорович (05.06.1936—2005) — Социалистическай Үлэ Геройа, *Чурааҥҥа* төрөөбүтэ.

## Историяттан
* Өлүөнэ уҥа кытылыгар **Иһиттэн** 10 км сиргэ *Чураан-база* диэн эргэ быраҕыллыбыт бөһүөлэк баар. 

1930—1950 сыллардаахха Алдан көмүс промышленноһа сайдар кэмигэр манна ууттан массыына транспорыгар перевалкалыыр база баар этэ. Мантан Алдаҥҥа дылы 250 км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Энциклопедия Якутии*, М., 2000 г.
Саха сирин ортоку намтала

400px|thumb|right|Саха сирин ортоку намтала халлаан куйаарыттан көстүүтэ
**Саха сирин ортоку намтала**. Саха сирин ортотугар сытар киэҥ намтал. Өлүөнэ орто сүүрүгүттэн Бүлүү уонна Алдан өрүстэр төрдүлэринэн тэнийбит. Сүрүннээн өрүс уонна күөл кумаҕа. Тукуланнах уонна күөллэрдээх дойду. Муора таһымыттан 60 - 200 м. үрдүк. Барыта ирбэт тоҥҥо сытар. Улахан күөллэр Нидьили, Мастаах. Тиит мас үүнэр.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Муома сиһэ

**Муома сиһэ**. Черскэй хайаларын ордук улахан хайа системата. 

Индигир орто сүүрүгүттэн соҕуруулуу-илин диэкки 500 км. усталаах. 

Индигир уонна Халыма өрүстэр кирбиилэрэ буолар. Муора таһымыттан үрдүгэ 1 600 - 2 300 м. тиийэр. 

Хайа боруодатын састааба үксүнэн песчаниктар уонна алевролиттар. Эниэлэрин үрэхтэр быһа охсоллор. 9 улахан тарыҥнаах. 

Тиит мас 900 м. тиийэр, онтон үрдүк сирдэргэ болбукта, иирэ. 1 500 м. ыла хайа туундарата.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кэт-Кап

**Кэт-Кап**. Алдан үрдэлин илиҥҥи өртүгэр Учур өрүс аттыгар баар хайа сиһэ. Уһуна 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 1493 м.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Алдан үрдэлэ

**Алдан үрдэлэ**. Саха сирин соҕуруу өртүгэр Өлүөхүмэ уонна Учур өрүстэр икки ардыларынан сытар хайалаах дойду. 

Муора таһымыттан 1000 м., систэрин (Кэт-Кап, Алдан - Учур, Арҕааҥҥы Дьааҥы, Суннаҕын) үрдүктэрэ 2000 м. тиийэр. 

Хайа боруодатынан буолаллар архей уонна протерозой гнейстара уонна кристаал буолбут сланецтар. 

Өрүстэр дириҥ хочолоро быһа охсоллор (Амма, Алдан, Төмтөөн уо.д.а.). 

1300 м үрдүккэ диэри бэстээх уонна тииттээх ойуурдар, онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. Тимир, таас чох, көмүс уонна араас метааллар үөскээбит сирэ.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Протерозой

**Протерозой**. ( — бастакы, уонна  — олох) — геология периода 2500 мөл. сыл нөҥүө саҕаламмыта уонна 538,8 ± 0,2 мөл. сыл нөҥүө бүппүтэ.

Протерозой үс эраҕа архсар:

* Палеопротерозой эбэтэр Үөһээ протерозой;
* Мезопротерозой;
* Неопротерозой.

Ордук бэлиэ түгэннэр:
* Мезопротерозойга кислородтаах атмосфера үөскээһинэ;
* Хойукку неопротерозойга хас даҕаны мууһурдуу эпохалара буолан аастпыттара.

## Быһаарыылар
Сир кура

**Становой сис**. Өлүөхүмэ өрүстэн Учур баһыгар дылы сытар сис. Муустаах уонна Чуумпу океаннар кирбиилэрэ буолар.

Устата 700 км. Кэтитэ 100 - 150 км. Ордук үрдүк хайата муора таһымыттан 2412 м. 

Хайа боруодата кристалл буолбут сланецтар, магма боруодалара быһа охсон тахсыбыт хас да сиргэ.

1300 м дылы тиит уонна харыйа ойуура. Онтон үрдүк болбукта уонна хайа туундарата. 

Көмүс, таас чох, слюда үөскээбит сирэ.

Саха сирин соҕурууҥҥу чэрчитэ буолар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.