open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джи Ханнелиус

**Женевье́в Найт «Джи» Һанне́лиус** (ааҥл. **Genevieve Knight «G» Hannelius**; төр. 1998 сыл ахсынньы 22 күнүгэр) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Dog with a Blog» диэн Disney Channel оригинал ситкомыгар сүрүн оруоллаах буолан аатырбыта. Ону кытта кини «Sonny with a Chance», «Good Luck, Charlie!» сериалларга кыракый хатылыыыр оруоллардаах этэ уонна хорум атын сорох сериалларга ыҥырыллыбыт ыалдьыт этэ. Билигин бэйэ Youtube ханаалын ыытар. 

## Олоҕун олуктара
Кыыс Бостоҥҥа, Массачусеттс штаакка хотугу американка уонна швед ыалыгар төрөөбүтэ. 3 сааһыгар соҕуруу Мэҥҥэ көспүтэ. 2005 сылтан Мэн Оҕо тыйаатырыгар оонньуур буолбута. 2008 сылга дьиэ кэргэнниин Лос-Анджелеска көспүтэ. Ол кэнниттэн сериалларга кыттан саҕалаабыта.

## Карьерата
Бастакы оруола (Кортни Паттерсон) «Surviving Suburbia» ситкомҥа этэ. Ол кэнниттэн Disney Channel сериалларыгар кыра оруоллары оонньоон барбыта. 2010 сылга Disney «Den Brother» диэн оригинал киинэтигэр оруолу ылбыта. 

Онтон 2012 сылтан саамай улахан киэҥ билиини «Dog with a Blog» диэн ситкомҥа Эйвери Дженнингс оруолун оонньоон ылбыта. Ону кытта саҥалыыр оруоллардаах этэ (холобур, «Wander Over Yonder» уонна «Sofia the First» мультсериалларга).

2016 сылга *Roots* диэн мини-сериалга кыттыбыта.

Ырыаһыт быыһытынан кини аҕыйах сиҥллаах (iTunes Store уонна Google Play'га аһаҕастар). Джи сэттэ ырыаны суруйбут. «Dog with a Blog» сорох эпизодтарыгар ыллаччы (холобур, "Friends Do") этэ. Билиҥҥигэ бүтэһик ырыата "Lighthouse" диэн Spotify уонна iTunes'ка аһаҕас.

## Урбаан ылыныылара
Джи 12 сааһыттан тыҥырах урамньыйын ыйыыларын (nail art tutorials) Youtube ханаалыгар оҥорор этэ. 16 сааһыгар кыыс «Make Me Nails» диэн beauty-tech компанияны тэрийбитэ. 

Аҕыйах сылынан бэйэтин тыҥырах оҥоһуктардаах буолбута. 2019 сылга G Polish диэн лактары атыылыырга соннук ааттаах ситим-сири тэрийбитэ. 

## Фильмографията

## Дискографията
*2011 – "Staying Up All Night"
*2011 – "Two In a Billion"
*2011 – "Just Watch Me"
*2012 – "Sun In My Hand"
*2012 – "Paper Cut"
*2014 – "Moonlight"
*2014 – "Stay Away"
*2014 – "Friends Do" (From *Dog With A Blog*)
*2014 – "4:45"
*2016 – "Lighthouse"

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Geneviev Hannelius (Youtube ханаала);
* G. Hannelius туһунан Internet Movie Database; 
* Geneviev Hannelius Твиттерга;  
* G Hannelius Инстаграммҥа.
Фуйуй кыргыс тыла

**Фуйуй кыргыс тыла** — Кытайга Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар олорор фуйуй кыргыстарын төрөөбүт тыллара. Фуйуй кыргыс тыла түүр тыллар хакас-алтаай бөлөҕөр киирэр. Фуйуй кыргыс тыла кыргыс тылыттан уратыта диэн z-тыл буолар (хакас тылын курдук). Фуйуй кыргыс тыла хакас тылларыттан XVII–XVIII үйэлэргэ арахсыбыт. Фуйуй кыргыстара Енисей кыргыстарын сыдьааннара буолаллар. Кинилэри 1703–1706 сылларга Хакас сириттэн Дьуҥҕаар сиригэр көһөрбүттэр. Дьуҥҕаар дойдута суох буолбутун кэннэ мандьулар 1755–1757 сылларга кыргыстары Мандьу сиригэр көһөрбүттэр.

## Тыл туһунан
Фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар чугас, ол эрээри уратыта диэн төрүт -š- уонна -č- дорҕооннор уларыйбакка хаалбыттар (сарыг йоҕыр тылыгар -š- дорҕоон -s- дорҕооҥҥо уонна -č- дорҕоон -š- дорҕооҥҥо уларыйбыт), ону таһынан j > n (ń?) дорҕооннор уларыйыылара буолбут.

Чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан фуйуй кыргыс тыла XVIII үйэҕэ хакас тылын саҕай эбэтэр качин диалектарыттан арахсыбыт. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн фуйуй кыргыс тыла сарыг йоҕыр тылыгар быдан чугас.

## Сурук-бичик
2000 сыллар бүтүүлэригэр Кытай тыл үөрэхтээхтэрэ латыын алпабыытыгар олоҕуран (эбии **Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü буукубалардаах**) фуйуй кыргыс тылын суругун айбыттара. Ол эрээри бу сурук киэҥник тарҕана илик.

## Эбии көр
* Фуйуй кыргыстара
* Түүр омуктар
* Түүр тыллара
* Сарыг йоҕырдар
* Сарыг йоҕыр тыла
* Хакас тыла

## Кинигэлэр

* 
* 
* Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С. 88–95.
* Янхунен Ю. К вопросу о зарубежных хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Абакан. 1994. Вып. 1. С. 99–107. 

## Быһаарыылар


## Сигэлэр

* Кытай фуйуй кыргыстара (1-кы бас, видео)
* Кытай фуйуй кыргыстара (2-с бас, видео)
* Кытай фуйуй кыргыстара (3-с бас, видео)
Хотойдорунан бултааһын

Хотойдорунан бултааһын

Хотойдорунан бултааһын - Баян-Ольгига(Монголия)уонна Синьцзяҥҥа(Китай)диаспораларынан уонна билиҥҥи Казахстаҥҥа, Кыргыстаҥҥа олорор казаахтар, киргиистэр туттар, Евразийскай истиэп үрдүнэн киэҥник тарҕанан үгэс буолбут мохсоҕолунан бултааһын биир көрүҥэ.Түүр омуктарыгар ордук биллиилээхтэрэ беркутунан(боруллуонан)бултааһын эрээри, кинилэр бултуурга атын көтөрдөрү: кыыртары, сапсаннары, балобаннары уо.д.а.эмиэ тутталлар.Казахстан бырабыыталыстыбата, казаах үгэстэрин туттар булчут-казаахтары  төрөөбүт дойдуларыгар, Казахстаҥҥа төннөллөрүгэр көҕүлүү сатаабытын үрдүнэн, үгүстэрэ Монголияҕа хаалалларын ордорбуттара.
Б.э.936 сылтан 945 сылыгар диэри кэмҥэ кидани(биитэр китаи), былыр, Манчжурия, Монголия уонна Ис Монголия сирдэригэр тарҕанан олорбут, Манчжурия көс норуота - Хотугу Кытай сорох чааһын сэриилээн ылбыттар.
960 с.Кытайы Сун династията сэриилээн ылбыт. Хара ааныттан Сун династиялара, хайа-сахха кытай култууратын иҥэриммит киданилары кыайа туппатахтар. Ол түмүгэр, Сун династията 300 сыл кэриҥэ баһылаан олорбутун тухары, киданилар Сун династиятын сирин сэриилээбэтиннэр диэн бэрик биэрэ олорбут.
Киданилар, төһө даҕаны кытай култууратын иҥэриммиттэрин иһин, бэйэлэрин төрүттэриттэн кэлбит үгүс үгэстэрин, ол иһигэр хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол кэмнээҕи бултуур ити үгэстэрин туһунан уруһуйдар, кэпсээннэр бааллар.
Чжурчжэни(Jurchen) уустара "хай-дон-кин"(hai dong qing) диэн сиэмэх көтөрүнэн бултууллара. Онтон кидани уустарын дьоно ол булчут хотойдору былдьаан ылан, күүстэринэн бэйэлэрэ салайан бултата сатыыллара да, ол табыллыбат этэ. Чжурчжэннэр, ол көтөрдөрүн туһуттан, оннооҕор киданилары утары өрө турууну саҕалаабыттарын, сэриилэспиттэрин туһунан сурахтар бааллар. Кинилэр бэйэлэрин хай-дон-кин көтөрдөрүн төннөрбүттэрэ биллэр.
1207 с.кыргыыс көс уустара, Чингисхан уола Джучи салайар сэриилэригэр бас бэриммиттэр. Монгуол баһылыктааһыныгар да олордоллор, кыргыыстар бэйэлэрин көс омуктарын үгэстэрин хотойдорунан бултааһыны умнубатахтар. Ол үгэстэрин 21 үйэҕэ диэри(1990 с.) илдьэ кэлбиттэр. Аныгы археологтар Орто Азия мохсоҕолунан бултааһын устуоруйата биһиги эрабыт саҕаланыа 2000 сыл инниттэн баар эбит дииллэр.
ССРС кэмигэр, эрэгийиэни хомуньуустар салайар эрдэхтэринэ элбэх казаах ыаллыы сытар Монголияҕа куоппуттара: онно, баһыйар үгүстэрэ, Баян-Ольги диэн провинцияҕа олохсуйбуттара уонна бэйэлэрин кытта хотойдорунан бултуур үгэстэрин аҕалбыттара. Арҕаа Монголияҕа Алтай хайаларыгар баар Баян-Ольги эрэгийиэнигэр, билиҥҥэ диэри, быһа холуйан хас да сүүс ахсааннаах хотойдорунан бултуур булчуттар бааллар.
Кинилэр мохсоҕолунан бултуур абыычайдарыгар, атынан сылдьан беркутунан(боруллуонан) бултуур үгэс, эмиэ, баар. Кинилэр, ордук, кыһыл саһылы уонна куобаҕы бултууллар. Ону кытта, хотойдору кыһын, саһыл кыһыл өҥө хаарга ала бэлиэ көстөр кэмигэр тутталлар.
Сыл аайы, "Золотой орел" диэн бэстибээлгэ, казах омук бултуур үгэстэрин көрдөрөллөр.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%B0_%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8
https://www.bbc.com/russian/amp/blog-photo-41645047
Raiffeisen Bank International

** Raiffeisen Bank International ** (Омуктар икки ардыларынааҕы Райфайзен Баан), Аустриа саамай улахан баана уонна сир шаарын үрдүнэн биир улахан капиталлаах баана буолар. 

Салалтата — Вена (Аустриа).

Филиаллара:

* Райфайзен Банк Рус (Арассыыйа, Саха Сирэ)
* Raiffeisen Bank America (АХШ)
* Raiffeisen Bank AVAL (Райфайзен банк Аваль, Украина)
* Raiffeisen Bank Bulgaria (Болгария)
* Приорбанк (Беларусь Республиката)
Райфайзен Банк Рус

**Raiffeisen Bank Russia** (*Райфайзен Банк Россия* эбэтэр АО "Райфайзен Банк"), Австрия баана, Арассыыйаҕа баар биир сүрүн филиала. "Райфайзен Банк Россия" барыта Raiffeisen Bank International улахан омуктар икки ардыларынааҕы финансовай структураҕа киирэр. 

Сүрүн саайта: https://www.raiffeisen.ru/
Саҕайдар

**Саҕайдар** (хак.: сағай, э.а. *сағайлар*) — хакас омугун биир бөлөҕө. Саҕайдар үксүлэрэ Абакан өрүс хочотугар олороллор, тыллара хакас тылын саҕай диалега буолар.

Билиҥҥи кэмҥэ саҕайдар хакас омугун саамай улахан бөлөҕө буолаллар (хакастар 70%-на).

Аан маҥнай саҕайдары Рашид-ад-дин моҕол сэриилэрин туһунан кэпсииригэр ахтар. Нууччалар саҕайдар тустарынан аан маҥнай 1620 сыллаахха "дьаһаах төлөөбөттөр" диэн суруйбуттар.

"Саҕай" диэн аат төрдө былыргы Киин Азияҕа олорбут сакалары кытта ситимнээх буолуон сөп. Ону тэҥэ үгүс чинчийээччи "саҕай" уонна "саха" ааттары тэҥнээбитэ уонна ситимнээхтэрин бэлиэтээбитэ. Этнологтар этэллэринэн саха уонна саҕай култууратыгар элбэх майгыннаһар элеменнэр бааллар. "Саҕай" диэҥҥэ майгынныыр ааттаах биистэр казахтарга (*сакаи* диэн найман бииһин аҕа ууһа) уонна кыргыстарга (*сайак*) бааллар.

XVII үйэҕэ икки саҕай буолаһа баар этэ: Үс-Саҕай уонна Том-Саҕай. Саҕайдар 1703 сыллаахха диэри нууччалартан тутулуга суох этилэр. 1703 сыллаахха Енисей кыргыстарын Киин Азияҕа көһөрбүттэрин кэннэ саҕайдар туспа Саҕай сирин (нууч.: *Сагайская землица*) тэрийбиттэрэ. Бу кэмҥэ саҕайдарга чугастыы олорор биистэр холбоспуттар.

Номоххо этиллибитинэн саҕайдар Енисей кыргыстарыттан төрүттээхтэр. Бу этиини В.В. Радлов, Н.Ф. Катанов, И.П. Кузнецов-Красноярскай уо.д.а. чинчийээччилэр бигэргэппиттэр.

С.Д. Майнагашев диэн хакас чинчийээччитэ этэринэн саҕайдар кэлии биис буолбакка, олохтоох биистэри (*сөөктөр*) кытта ситимнээхтэр. Л.П. Потапов саныырынан саҕайдар биир сомоҕо биис буолбатахтар уонна хантан эрэ көһөн кэлбиттэр.

П.С. Паллас бэлиэтээбит:
«Саҕайдар сирэйдэринэн уонна олохторунан-дьаһахтарынан кашиннартан уратылар уонна ордук Кузнецкай уездка олорор бэлтирдэргэ чугастар: сирэйдэрэ дьиҥнээх татаардыы, сорох ардыгар калмыктыы...»
Г.И. Спасский саҕайдар тустарынан маннык суруйбут: 
«Кинилэр төһө да качиннары кытта биир төрүттээх буолбуттарын иһин, ордук татаардарга майгынныыллар»
XIX үйэҕэ саҕайдарга бэлтирдэр холбоспуттар уонна саҕай биир аҕа ууһа буолбуттар.

## Саҕайдар аҕа уустара

* Аба.
* Бэлтир
* Бурут
* Иргит
* Ичэгэ
* Хобый

## Эбии көр

* Хакас сирэ
* Хакастар
* Качиннар

## Кинигэлэр

* Потапов Л.П. Из поездки к "сагайцам" // Краткие сообщения Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — Вып. IV. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948. — С. 61–65.
* Потапов Л.П. Этнический состав сагайцев // СЭ. — 1947. — № 3. — С. 103—127.
* Майнагашев С.Д. Из материалов по шаманству у сагайцев и соседних племён. // Живая старина. — Выпуск III—IV. — Петроград, 1913.
* Майнагашев С.Д. Отчёт по поездке к турецким племенам долины реки Абакан летом 1913 года // Известия Русского комитета для изучения Средней и Восточной Азии в историческом, археологическом и этнографическом отношениях. — Серия II, № 3. — Петроград, 1914.

## Быһаарыылар
Иргит

**Иргит, иркит** (, , бүр. ирхид) – хакас омук саҕай бииһин биир аҕа ууһа (*сөөк*). Иргит диэн биис алтайдарга, тываларга, дархаттарга, бүрээттэргэ уонна сойотторго эмиэ баар.

## Aат туһунан
Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан "иркыт" эбэтэр "эрхүд" диэн аат былыргы түүрдүү *ирки* уонна -д сыһыарыы холбоһуутуттан үөскээбит. *Ирки(н)* былыргы түүр тылыгар "дьон, омук" диэн суолталааҕа. Моҕол тылыгар бу тыл "иргэн" диэн уонна эмиэ "дьон, омук" суолталаах. Ону таһынан "иргэн" тыл тоҥус төрүттээҕин туһунан сабаҕалааһын баар.

## Төрдө
Хакастар саныылларынан иргиттэр Енисей кыргыстарыттан үөскээбиттэр уонна Маҥан Ийүс, Уйбат өрүстэринэн олорбуттар. Б.З. Нанзатов сабаҕалыырынан иркиттэр Сайаан самадьыларыттан төрүттээхтэр. А. Очир этэринэн иркиттэр өбүгэлэрэ тэлэ биистэрэ буолаллар. А.С. Шабалов сабаҕалыырынан тэлэ биистэрэ моҕол тыллаах этилэр.

## История
Былыр-былыргыттан Танну-ула уонна Сайаан хайаларыгар иркит (иргид) диэн биистэр олорор этилэр. А. Очир этэринэн иркиттэр VIII–XIII үйэлэргэ тэлэ биистэриттэн биирдэстэрэ этилэр уонна олору кытта Уйгуур хаҕанатын сүрүн омуга буолбуттара. Кинилэр уруккуттан түүрдэри, Сайаан самадьыларын уонна моҕоллору кытта ыкса сыһыаннаах этилэр. Моҕоллор кинилэри *эрхид* эбэтэр *эрхүд* диэн ааттыыллара. Иркиттэр Моҕол сириттэн ураты Россияҕа бүрээттэр, алтайдар, тывалар уонна хакастар быыстарыгар бааллар. "Иркит" диэн аат киэҥник тарҕаммыта бу биис былыр улахан уонна күүстээх буоларын туоһулуур.

## Бүрээт иркиттэрэ
Б.З. Нанзатов саныырынан иркиттэр уонна бүрээт ирхидэйдэрэ (*эрхидэй*) биир төрүттээх буолуохтарын сөп. Ол эрээри ирхидэйдэр булаҕат бииһигэр курыканнар кэмнэригэр холбоспут буолуохтаахтар, оттон иркиттэр бүрээттэргэ XVIII—XIX үйэҕэ сыстыбыттар. Иркит аҕа ууһа сойотторго, Тунка уонна Ока бүрээттэригэр баар; булаҕат ирхидэй аҕа ууһа идин бүрээттэргэ бааллар.

## Моҕол уонна Кытай иркиттэрэ
Моҕол сиригэр иркит биистэрэ манныктар: эрхид (иргит) дархаттар быыстарыгар; эрхит (иркид), хасахан иркид Алтаай урааҥхайдарын быыстарыгар. Иркиттэр сорҕолоро Хубсугул урааҥхайдара үөскүүллэригэр кыттыбыттар. Хубсугул хаасут улууһугар (хошуунугар) ирхыт (иркит) аҕа ууһа баар.

Кытайга эмиэ иркиттэр бааллар. Маннааҕы иркиттэр икки улахан бөлөххө арахсаллар: *улуг иргит* уонна *бичии иргит*.

## Эбии көр

* Хакастар
* Саҕайдар

## Литература

* Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А – Н]. — 2007. — 430, [2] с. : ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. – С. 243.

## Быһаарыылар
Хан улахан мэчиэтэ

Хан улахан мэчиэтэ

Хан улахан мэчиэтэ(крымско-тат.Buyuk Han Cami) биитэр, Дыбарыас улахан мэчиэтэ - Бахчисарайга баар хан дыбарыаһын мэчиэтэ.
Хан улахан мэчиэтэ, дыбарыас болуоссатын хоту боруотатыттан илин диэки баар. Кырыым саамай улахан мэчиэтэ уонна хаан дыбарыаһын бастакы тутуута. Иккис тутуу - Сары-Гюзель диэн баанньык.
Мэчиэти 1532 с.Сахиб l Герай туттарбыт, 17 үйэҕэ мэчиэт кини аатын сүгэрэ.
Мэчиэт дьиэтэ бөҕө-таҕа көрүҥнээх, аллараа өттүнэн стрельчатай аркадалаах, истиэнэтэ майоликовай киллэҕэстэрдээх. Сарайа кыһыл черепицанан бүрүллүбүт түөрт скаттаах.  Бастаан, сарайа куупаллардаах эбитэ үһү.
Сүрүн киирэр аан, Чурук-Су диэн өрүс диэки. Дьиэ иннинээҕи истиэнэтэ, урут, мраморынан киэргэллээх эбит. Илин истиэнэтин аттыгар абдестхане(абдест диэн ритуалы толорон суунар сир) шадирваны(фонтан) кытта бааллар.
Истиэнэлэригэр, 18 үйэҕэ баар буолбут араб тылынан каллиграфическай суруктар(Корантан ылыллыбыт сытааталар) бааллар. Суруктар хара өҥүнэн от күөҕэ картуштарга суруллубуттар. Биир сурук , мэчиэти өрөмүөннээбит Кырыым Герайга анаммыт.
Мэчиэт, уон кырыылаах, уһуктаах сарайдарын төбөтө алемнарынан бүтэр икки минареттаах. Минареттар үрдүктэрэ - 28 миэтирэ. Минареттар истэригэр үөһэ тахсарга таас винтовой кирилиэстэр бааллар. Башнялара, сибиньиэс киллэһиктэринэн холбоммут, суоруллубут таас билиитэлэртэн оҥоһуллубуттар.
1736 с. мэчиэт баһаартан эмсэҕэлээбитэ. Ону, хан Селямет ll Герай кэмигэр, маастар Омер чөлүгэр түһэрбитэ. 1750 с.Арслан Герай, мэчиэт тиэргэнигэр медресе туппута биһиги кэммитигэр тиийбэтэх. Сэбиэскэй кэмҥэ мэчиэт сабыылаах турбута. Үөһээ өттүгэр археология салаатын түмэлин экспозицията турбута, онтон аллараа өттө лапидарий(архитектура бытархай чаастара, үлтүркэйдэр, суруктаах уонна уруһуйдаах таастар)хараллар сирдэрэ буолан турбута.
Бүгүҥҥү күҥҥэ мэчиэт үлэлии турар.
Арассыыйа бэдэрээссийэтин норуоттарын
култууратын бэдэрээлинэй суолталаах баайа.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D1%8C
http://turizm.sputnik.ru/items/bolshaya-hanskaya-mechet-v-bahchisarae
Бетпак-Дала

Бетпак-Дала, (каз.Бетпакдала)Хотугу Аччык истиэп - Караганда, Соҕуруу Казахстан уонна Жамбыл диэн Казахстан уобаластарыгар баар кураанах сир. Сарысу өрүс аллараа өттүн, Чу өрүс, Балхаш күөл икки ардыларынан сытар.
Координаттара (46°02'N 70°12'Е). Хотугу өттүгэр 46°30' параллель аттынан Казах мелкосопочнигын кытта кыраныыссалаһар. Иэнэ 75000 кв. км., уһуна, арҕааттан илин 500 килэмиэтир кэриҥэ, хотуттан соҕуруу 170 килэмиэтигэ диэри. Бетпак-Дала - хаптаҕай уонна сытыары долгуннардаах курдук көнө сир, орто үрдүгэ 300-350 м. Саамай үрдүк туочуката - Жамбыл хайа( муора таһымыттан 974 м.үрдүк). Бетпак-Дала илин өттө Казахскай мелкосопочник каледонскай структураларын салгыыта. Кини, аллараа сытар көнө сир, онно намыһах субурҕа хайалар элбэх хотооллору кытта солбуйсаллар. Арҕаа өттүгэр, палеозойскай породалар сытыары,  мезозойскай уонна палеогеновай көпсөркөй араҥалар(кумах, кумах быыстаах, туойдаах, галечниктаах) анныларыгар тимирэн сырыынньа хаспахтардаах, хоруулардаах көнө сиргэ кубулуйар. Климата континентальнай, сайына кураан уонна итии, кыһына сымнаҕас, аҕыйах хаардаах(хаарын халыҥа 10-15 см. үрдээбэт) салгын орто сылааһа -12,-14°С, от ыйыгар 24-26°С. 30 м.диэри дириҥник сытар сир аннынааҕы уута дэлэгэй. Сылга 100-150 мм сөҥүү түһэр. Баһыйар үксэ буурай, биитэр, сиэрэйдээх буурай буккуспут өҥнөөх почвалаах кураанах сир. Намтыыр сирдэригэр такырдар уонна солончактар элбэхтэр. Сарысу уонна Чу өрүстэр аттыларынааҕы томтордуу уонна субурҕалыы сытар үрдэл кумахтары саксауллар уонна терескены, сиэрэй полыны, житиягы санатар үүнээйилэр баһылыыллар. Фауна бэрэстэбиитэллэрэ -  архар уонна косуля, күөх оттоох налыыларга уонна хайалар тэллэхтэригэр сытар көнө сирдэргэ - сайгак, джейран; курупааскы, улар, дрофа эмиэ бааллар. Бетпак-Дала  сирэ Караганда, Жамбыл, Шымкент, Кызылорин уобаластар хаһаайыстыбаларыгар сааскы уонна күһүҥҥү мэччирэҥ сирэ буолаллар. Саас сүөһүнү хоту, сайыҥҥы мэччирэҥҥэ Казахскай мелкосопочникка үүрэллэр, күһүн кыстыкка соҕуруу - Мойынкум кумаҕар уонна Чу өрүс налыытыгар илдьэллэр. Бетпак-Далаҕа, 25000 га иэннээх зоологическай заказник тэриллибитэ.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0
https://geosfera.org/aziya/kazaxstan/1573-betpak-dala.html
Чадыр-Лунга манастыыра

Чадыр Лунга манастыыра

Чадыр-Лунгаатааҕы Димитриевскай манастыыр - Нуучча православнай сыаркабын, Гагаузия Чадыр-Лунга куоратыгар баар, Кагульской уонна Комратской епархияларга киирэр дьахтар манастыыра.
1972 с. Сэбиэскэй былаас, куорат ортотугар турар Святой Димитрий хараамын дэлби тэптэрбиттэрэ. 14 саастаах Дмитрий Кириогло, урусхал анныттан икки бүтүн ордон хаалбыт иконалары таһаарбыта.
80-ус сыллар бүтүүлэригэр, Дмитрий Кириогло, Москубаҕа духовнай семинарияны бүтэрэн, Чадыр-Лунгаҕа төннөн кэлбитэ. 1988 с. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумыгар, хараамы тутарга көрдөһүү суругу өйүүргэ сүүһүнэн илии баттааһынын хомуйбута. Хараамы тутары көҥүллээбиттэрэ эрээри, сири урукку курдук куорат ортотугар буолбакка, куорат кытыытыгар, кылабыыһа аттыгар биэрбиттэрэ. Саҥаттан тутуллубут хараам истиэнэлэрин, Дмитрий бэйэтин кыыһын Ксенияны кытта уруһуйдаабыттара. Ону кытта, Дмитрий, 18 үйэтээҕи балканскай истииллээх кыһан оҥоруу иконостас эскиһин уруһуйдаабыта. Иконостаһы Украина маастардара оҥорбуттара.
2000 с. алтынньы 7 күнүгэр, Нуучча православнай сыаркабын Священнай синода Свято-Димитриевскай приходу дьахтар манастыыра гынарга уураахтаабыта. 2009 с. от ыйын 27 күнүттэн, манастыыр настоятельницатынан монахиня Елисавета(Попова) анаммыта.
2014 с. манастыыр тутууларын аннынааҕы сир сыҕарыйан барбыта. Сири бөҕөргөтөргө манастыыр 400000 кэриҥэ лейи ороскуоттаабыта эрээри, баара-суоҕа 3 сылынан, бетон тирээбиллэр сууллан түспүттэригэр, манастыыр тутуулара сууллар куттала үөскээбитэ. 2017 с.манастыыр тулатынааҕы хаспаҕы эмиэ бөҕөргөппүттэрэ. Бу сырыыга Гагаузия салайааччылара өйөөбүттэрэ.
2019 с. туругунан, манастыырга 20 послушница баар. Манастыыр хараама икки бөрөстүөллээх: Святой великомученик Димитрий Солунскай аатыгар уонна святитель Николай Чудотворец аатыгар. Хараам аттыгар духовно-просветительскай киин, куолакаллардаах звонница, кельялар уонна хаһаайыстыбаннай корпус бааллар. Ону кытта, манастыыр бас билэр, биэс гектар иэннээх, үүнээйи олордор хонуулара, виноградниктара сыталлар. Манастыырга, урукку Свято-Димитриевскай хараамтан ордубут икки икона уонна холуодьастан булуллубут Божья Матерь Гербовецкай икона былыргы куоппуйата хараллан тураллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80-%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C
https://gagauzinfo.md/index.php?newsid=29323
Шор тыла

**Шор тыла** (шор. *шор тили*, *тадар тили*) – Кемерово уобалаһыгар (Таштагол оройуона, Мыски, Междуреченск), сүрүннээн Хотугу Алтаайга, Кузнецкай Алатауҕа олорор шор омук тыла. 

2002 сыллаах биэрэпиһинэн шор тылын 6 000 тахса киһи билэр этэ.

Шор тыла түүр тыллар хакас бөлөҕөр киирэр.

## Диалектара
Шор тыла икки диалекка арахсар: мрас эбэтэр "зекающай" (шор тылын литературнай нормата буолбута) уонна кондомскай эбэтэр "й-диалект". Мрас диалега хакас тылларыгар киирсэр, оттон кондомскай диалект – хотугу алтаай тылларыгар.

## Шор суруга-бичигэ
Шор суруга-бичигэ 1927 сыллаахха нуучча суругар олоҕуран оҥоһуллубут, ол кэннэ 1929–1938 сылларга латыын суруга туттулла сылдьыбыт. 1938 сыллаахха эмиэ нуучча суругар көһөрүллүбүт. XIX үйэҕэ нуучча таҥараһыттара шор тылын суругун айа сылдьыбыттара.

Аныгы шор алпабыыта:

## Тыл туһунан

### Дорҕоонноро
Шор тылыгар 16 аһаҕас дорҕоон уонна 25 бүтэй дорҕоон баар. Аһаҕас дорҕооннор кылгас (а, э/е, ы, и, ö, ÿ, о, у) уонна уһун (аа, ээ/ее, ыы, ии, öö, ÿÿ, оо, уу) дорҕооннорго арахсаллар.

### Аһаҕас дорҕооннор

### Морфология
Шор тылыгар маннык грамматическай категориялар бааллар: ааттар (ол иһигэр аат тыл, даҕааһын аат, туохтуур, ахсаан аат, солбуйар аат, саҥа аллайыы), туохтуурдар (ол иһигэр аат туохтуур уонна сыһыат туохтуур), көмө тыллар (эбиискэ, сыһыан тыл, дьөһүөл уонна ситим тыл).

Шор тылыгар сэттэ түһүк баар, холобур туохтуу түһүк, сыһыарыы түһүк, холбуу түһүк.

## Үөрэтии
Шор тылын Кемерево үнүбүрсүөтүгэр Сибиир тылларын уонна култуураларын киинигэр үөрэтэллэр.

## Эбии көр

* Түүр тыллара
* Хакас тыллара

## Быһаарыылар

## Литература

* Амзоров М.П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992.
* Дыренкова Н.П. Грамматкиа шорского языка. М.-Л., 1941.
* Курпешко-Таннаташева Н.Н., Апонькин Ф.Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово 1993.

## Сигэлэр

* Шор тыла
* Шор-нуучча тылдьыта 
* Шор тылын корпуһа
* НФИ КемГУ шор тылын туһунан
* Чиспиякова Ф. Г. Учебное пособие по диалектологии шорского языка (23 М)
Бендеры

**Бендеры** — Приднестровье куората.

1992 сыллаахха бэс ыйын 19-22 күннэригэр Молдавияҕа Бендеры куорат иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Биир өттүттэн Приднестровьены тутулуга суох гына сатыыр күүстэр, иккис өттүттэн Молдавия бүтүн буоларын туруулаһааччылар кыргыспыттар. Приднестровье өттүттэн генерал Лебедь салайааччылаах ССРС 14-с аармыйатын чаастара кыттыбыттара. Бу баччааҥҥа диэри сүгүн чинчиллибэтэх кыргыһыы кэмигэр Лебедь өстөөҕө Костенко диэн, кинини кытта Афганистааҥҥа сулууспалаабыт эппиһиэр, биллибэт быһыыга-майгыга өлбүтэ (Лебедь Афганистааҥҥа "договорной" кишлак дьонун ытыалаабытын иһин Костенко кинини кырбаабыта биллэр).
Акбузат ипподром

Акбузат ипподром

Акбузат - Уфа куоракка баар ипподром.
Башкир мифологиятын дьоруойа Урал-Батыр кынаттаах атын Акбузат аатын сүгэр.
1883 с. Коннозаводство уонна коневодство сүрүн управлениета Уфаҕа ипподромнаах көнньүүһүнэни тутар бырайыагы ылыммыта. 1892 с. ипподром Арассыыйаҕа баар 36 ипподромнар ортолоругар сурунаалга ахтыллар.
1924 с.Башкир АССР Наркомземын дьаһалынан, рысь көрүҥүнэн сүүрэр аттары тургутар Уфаатааҕы өрөспүбүлүкээнскэй ипподром тутуута бүппүтэ. 1970 с. аттары тургутуу Дуваҥҥа көһөрүллүбүтэ.
1968 с. Башкир АССР бырабыыталыстыбата саҥа ипподрому тутарга быһаарыммыта. Кини, 1982 с., Башкирия Арассыыйаҕа көҥүл өттүнэн холбоспута 425 сылын көрсө арыллыбыта. Ити сылга, от ыйын 26 күнүгэр бастакы, ат сүүрдүүтэ буолбута. Онтон ыла, "Акбузат" ипподром, маҥнай ССРС, онтон, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бастыҥ ипподромнарыттан биирдэстэрэ буолар. Киниэхэ улахан күрэстэр буолаллар: Бүтүн Сойуустааҕы колхуостар, сопхуостар уонна аты ууһатар собуоттар куонньуктарын куоталаһыыта(1983), "Зона Урала" куоталаһыылар(1985, 1987, 1989, 1992, 1993 сс.), Куонньуктар Бүтүн сойуустааҕы куоталаһыылара(2001 уонна 2004 сс.), ат сүүрдээччилэр кыра чемпионаттара(1995 с.), "Башкортостан - Италия" ат сүүрдээччилэр норуоттар икки ардыларынааҕы көрсүһүүлэрэ(2003 с.), "Башкортостан - Финляндия"  ат сүүрдээччилэр чемпионаттара - доҕордуу көрсүһүү(2004 с.). "Акбузат" сэттэ төгүл Арассыыйа бастыҥ ипподромунан буолбута:1984, 1986, 1990, 2001, 2002, 2003, 2004 сс.
2005 с.сэтинньи ыйыттан, 2007 с. алтынньы ыйыгар диэри ипподром, "RAUM Arthitekts" японскай фирма бырайыагынан, "Башкортостаннефтезаводстрой" фирма үлэтинэн хаппытаалынай реконструкцияны барбыта.
Реконструкция, Башкортостан Арассыыйа састаабыгар көҥүл өттүнэн киирбитэ 450 сыла буоларын көрсө ыытыллыбыта. Ипподром арыллыытыгар, куонньуктар Бүтүн Арассыыйатааҕы куоталаһыылара ыытыллыбыта(2007 сыл алтыннь ый 11-14 күннэригэр).
Ипподром дьиэтигэр, ипподром ситиһиилэрин кэпсиир түмэл баар. Түмэлгэ башкир боруода аттарыгар анаммыт экспозиция, ат успуордун салаата, рекорд истиэнэтэ - Уфа ипподромугар рекорды олохтообут 12 саамай биллиилээх аттар, ону кытта, башкир хамаандата араас куоталаһыыларга ылбыт кубоктара бааллар.
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BA%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%82_(%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC)
https://akbuzat-ufa.ru/about_us/
Бурнашева Александра Григорьевна

**Бурнашева Александра Григорьевна** — сүүс харахтаах дуобакка саха дьахталларыттан бастакы гроссмейстер.

* 1998 с. бэс ыйын 19 күнүгэр сүүс харахтаах дуобакка дьахталларга Арассыыйа чөмпүйүөнэ буолбута.
Шаки-Зинда

**Шахи-Зинда** (узб. Shohizinda, перс. "тыыннаах ыраахтааҕы") — Самарканд куоракка баар (Узбекистан) орто үйэлэр архитектураларын пааматынньыга. Караханиттар уонна Тимуриттар биллиилээх дьоннорун мавзолейдара. Билиҥҥи кэмҥэ тиийбит комплекска, 14-15 үйэлэргэ бэйэ бэйэлэригэр салгыы тутуллан испит 11 мавзолей баар.

2001 с. Шахи-Зинда мавзолейдар ансаамбыллара, Самарканд куорат былыргы тутууларын кытта, Аан дойду баайа диэн ЮНЕСКО испииһэгэр киирбитэ.
Шахи Зинда ансаамбылы, Караханидтар диэн түүрдэр династиялара саҕалаабыта, 9 үйэни быһа салҕанан тутулла турбута, XI-XIV уонна XlX үйэлэрдээҕи сүүрбэттэн тахса тутуулардаах. 16 үйэҕэ диэри Шах(Кусам ибн Аббас) Мазара диэн ааттаах этэ. ХVl үйэттэн Шох-и Зинда - "тыыннаах шах" диэн аатынан биллибитэ. Номох кэпсииринэн, Кусам ибн Аббас, пророк Мухаммед тастыҥ быраата, ислам итэҕэлин Самаркаҥҥа олохтуу кэлэн баран бааһырбыт эрээри, холуодьаска(хайа хаспаҕар) саспыт уонна күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах диэн эбит. Ансаамбыл былыргы мавзолейдарыттан, акылааттара, биитэр, суруктаах таастара эрэ ордон хаалбыттара, Караханидтар түүр династияларын саҕанааҕы(Xl-Xll) буолаллар. Тутуулар баһыйар үгүс өттүлэрэ, Тимуридтар кэмнэринээҕилэр((XlV-XVүү.), оттон XVl-ХlX үйэлэлдээҕи уларыта тутуулар комплекс композициятыгар уонна тас көстүүтүгэр сабыдыаллаабатахтар. Мавзолейдар бирюзовай өҥүнэн сирэйдэммиттэр уонна цветочнай орнаменнаах хараҥа күөх өҥнөөх плиткаларынан бүрүллүбүттэр.

Шахи-Зинда, Самарканд, Афросиаб култууратын араҥаларын киллэрэн туран, куорат 25 үйэлээх устуоруйатын кэрэһэлиир соҕотох археолого-архитектурнай пааматынньык.
1945 с.кулун тутар 27 күнүгэр, Орто Азия уонна Казахстан мусульманнарын Духуобунай салалтатыгар итэҕэллээхтэр саамай сылдьар сэттэ мазардара бэриллибитэ, ол иһигэр, Шахи-Зинда ансаамбыл эмиэ баар этэ.
1977 сылтан комплекс территориятыгар саҥа көмүүлэр буолбаттар.

## Мавзолейдар:
* Кусама ибн Аббасс(1334), XV үйэ декордаах.
* Баай хотун мавзолейа, (1360/61 с.
* Шади-мульк-ака мавзолейа("Туркан ака" 1371/1372 с. маастардар Шамседдин, Бареддин, Зайнуддин Бухари),
* Ширин-бика-ака киэнэ, 1385/86.
* Эмир-заде киэнэ, 1386 с.
* Ходжа-Ахмад киэнэ 14 үйэ.
* Икки куупаллаах мавзолей, (XV үйэ бастакы 30 сыла).
* Туглу-Текин киэнэ(1376).
* Аҕыс кырыылаах мавзолей(XV үйэ, бастакы 30 сыла).
* Аата суох, №1 мавзолей(Али Несефи)(XIV үйэ иккис аҥаара).
* Эмир Бурундук киэнэ(XlV үйэ 80-ус сыллыра).
* Туман-ака мавзолейа уонна мэчиэтэ(1405с.).
* Атын тутуулар:
* Чартак Абдал-Азис(1434/35 с.).
* Давлет Кушбеги медресета(1813 с.).
* Сайыҥҥы мэчиэт(1909/1910 с.).
* Үөһээҥҥи чартак(1405 с.диэки)

## Быһаарыылар

* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B8_%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0
* https://www.advantour.com/rus/uzbekistan/samarkand/shakhi-zinda.htm
Секс көрүҥнэрэ

**Секс көрүҥнэрэ** (жаргоннай тылга *Анньыһыы көрүҥнэрэ*) араас буолар, дьон араас фантазиалаах буолар. Былыр былыргаттан дьон төрөөн ууһаан эрэ буотах, үчүгэй дуоһуйуу туһугар эмиэ имэҥҥэ (секска) киирэллэр. 

Секс төрдө киһи уонна кыыл, араас атыыр уонна тыһы диэҥҥэ арахсарыттан тахсар. Секска тардыһыы ордук атыыр кыылларга уонна киһиэхэ (эр киһи) буолар, сымыыттарыгар баар сперма (сүмэ) сүөкүүр туһуттан, оҕо оҥорор туһугар. Дьахтар киһи уонна тыһы кыыллар үксүн секска тардыспаттар, ол эрэн атыыр кыыл эбэтэр эр киһиэхэ бэриниэхтэрин сөп. Ол эрэн түмүгэр атыыр уонна тыһы анньыһыылара (секстара) традиционнай буолар.

Ол эрэн секс көрүҥэ традиционнайынан эрэ бүппэт, холобур атыыр атыыры кытта эбэтэр тыһы тыһыны кытта эмиэ сексуальнай оонньууга алтыһыан сөп. Сорох билимньиттэр (ученай) этэллэринэн итинник араас гомосексуальнай туттуу хаптыы уруккуттан баар, итинниккэ кыыллар даҕаны, дьоннор даҕаны тардыһыахтарын сөп.

Онтон сорохтор этэллэринэн билиҥҥи порнографиа индустриата дьону гомосексуальнай туттууга хаптыыга рекламалыыр дии саныыллар. 

Анньыһыы сорох көрүҥнэрэ тыһыга эбэтэр атыырга эрэ буолбат, сороҕор араас сээкэйдэргэ эмиэ буолуон эмиэ сөп, холобур фетишизм. Сиһилии Секс парафилиалара.

## Быһаарыылар
Секс парафилиалара

**Секс парафилиалара** (ол эбэтэр **Көҕүйүү атын көрүҥнэрэ**), итинник диэн дьон эбэтэр кыыл бэйэ бэйэтигэр буолбакка атыннык сексуальнай көҕүйүү турукка киирэллэрин ааттыыллар. 

Холобурдар:

* Фетишизм — араас тирии соҥҥо, байыаннай таҥаска, араас атах таҥаһыгар,кыһыҥҥы соҥҥо эбэтэр ханнык эмит сээкэйгэ сексуальнай көҕүйүү үөскүүрүн этэллэр. 
* Трансвестизм () — көҕүйүү эр киһи дьахтар эбэтэр дьахтар эр киһи таҥаһын кэтэриттэн ылар.
* Эксгибиционизм () — эр киһи буччатын эбэтэр дьахтар абас (абаһын) атын туора дьоҥҥо көрдөрүттэр эбэтэр көрөрүттэн көҕүйэр.
* Вуайеризм () — дьон ииктиир сирин уоран көрүү уонна онтон көҕүйүү.
* Педофилиа () — кыра оҕолорго көҕүйүү (бу уголовнай дьыала буолар бары судаарыстыбалара)
* Садомазохизм () эбэтэр BDSM — дьоҥҥо агрессиа көрдөрүү уонна ыарыылаах курдук хаһытатыы. Бас бэринии оонньуута. Көҕүйүү итинник улахан дьон оонньууларыттан биирдэстэрэ буолар.
Жакиев Бексултан Жакиевич

**Жакиев Бексултан Жакиевич** — Кыргыстаан норуодунай суруйааччыта, Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин Дьоруойа, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ 2017 сыллааҕы лауреата.
Citibank

**Citibank** (), сир шаарын үрдүнэн биир саамай тутаах уонна баай харчылаах баана буолар, 204 араас омук дойдуларыгар үлэлиир (Арассыыйаҕа уонна Саха Сиригэр Ситибанк Рус диэн филиаллаах). Уопсай глобальнай капитала 2 трлн долларов тэҥнэһэр. 

Citibank 56 дойдуларга саамай улахан баанынан биллэр, олор ахсааннарыгар Арассыыйаҕа уонна Америкаҕа. Аан Дойдуга системнай бааннар ахсааннарыгар киирэр. 

Citibank бэйэтэ Citigroup диэн улахан харчы конгломератыгар киирэр.
Citigroup

**Citigroup** (*Сити групп*), улахан Аан Дойдутааҕы харчы конгломерата, итинник тэҥ ааттаах араас тэрилтэлэри бас билэр, олор ахсааннарыгар Citibank. 

Citigroup харчыта ынырык элбэх, ол иһин салайар салаалара географианан арахсар:

Азиа макрорегиона — Кытай, Дьоппуон, Соҕуруу Кэриэйэ, Индия, Аустралиа, Саҥа Зеландия, Гонконг, Тайвань, Индонезия, Малайзия. Салалтата — Гонконг.

Европа макрорегиона — Германия, Недерланд, Франциа, Казахстан, Швеция, Улуу Британия, Испания, Польша, Финляндиа, Арассыыйа, Кыргызстан, Узбекистан, Таджикистан, Украина, Беларусь, Эстония, Латвиа, Литва, Румыния, Болгария, Турциа, Кипр, Италия, Марокко, Египет, Тунис, Ирландия, Соҕуруу Африка Республиката, Бельгия. Салалтата - Лондон (Улуу Британия).

Америка макрорегиона — АХШ, Канаада, Мексика, Бразилия, Аргентина, Боливия, Чили, Уругвай. Салалтата - Нью Йорк (АХШ).
American Express

**American Express** (Американ Экспресс), АХШ 20-улахан баана буолар, ону таһынан биир үс иһигэр киирэр төлөбүр систематын бас билээччи. Улахан харчы конгломерата.

Кэнники кэмҥэ кредитнай карталара Аан Дойдуга биллэр, холобур 1000$ тутуннаххына 250$ кэшбек быһыытынан төннөр.
Альфа Банк

**Альфа Банк** (Alfa Bank), Арассыыйа биир улахан баана. Альфа Групп холдиҥҥа киирэр.
Мармарис

мини|322x322пкс|Мармарис набережнайыгар Кемаль Ататюрка  пааматынньык
**Мармарис** ()- Турцияҕа баар пуорт уонна курорт. Оннук ааттаах административнай киин оройуон.  Турция соҕуруулуу- арҕаа Эгей муора кытылын өттүгэр, Мугла провинциятыгар баар.  (Орто уонна Эгей байҕалын кирбиитэ Мармарис уонна Даламан икки ардыларыгар баар). 2014 с. туризм сезонугар аан дойдуттан 2 мөл. тахса турист кэлэ сылдьыбыта.

## Географията
Мармарис хайалар тула өттүлэриттэн субус гына турар. Бухтаҕа киирии арыыны көмүскүүр, онон штормнар уонна күүстээх долгуннар биэрэккэ хаһан да тиийбэттэр.

Греция Родос арыытын кытта утумнаах паром ситимэ баар . Куоракка хас да оройуон — Сельер, Армуталан, Меркез бааллар. Меркез - киин оройуон буолар. Армуталан ( "груша») - куорат кытыытыгар турар. Ичмелер - киинтэн 15 мүнүүтэ айаҥҥа турар кыра куорат, Мармарис оройуона.

Мармарис Турция соҕуруулуу- арҕаа өттүгэр Турция Эгей байҕалын кытта холбоһон турар.

## Кэрэхсэбиллээх сирдэр
мини|320x320пкс|Форт Мармарис — музей-кириэппэс
мини|320x320пкс|Мармарис уулуссата
мини|320x320пкс|Ичмелер кытылларыгар Мармарис оройуоннарыттан биирдэстэрэ

* Форт Мармарис — билигин музей урукку өттүгэр баар эргэ замок.
* Баар уулуссата (бара уулуссата) - илин эҥээригэр баар уонна элбэх рестораннардаах, күүлэй зоната буолар.
* Aqua Dream аква парката-куорат илин эҥэригэр дьоҕус аквапарк.
* Мармарис национальнай паарката

## Климата
Мармариска типичнэй средиземноморскай климаттаах. Тохсунньу орто температурата  7,5 кыраадыс кэриҥэ ардахтаах уонна инчэҕэй хаардаах. Абсолютнай саамай кырата -4.

Сайын температура +30 аттыгар халбаҥныыр. Ордук үрдүк температурата +52 этэ.

## Транспорт
Куорат Даламан аэропортан 95 км ыраах сытар. 

Куорат устун лоскуй сибэккинэн арчыланар маршрутнай таксилар (долмуштар) сылдьаллар. Бирюза хочото куоратынан, оранжевай долмуш Ичмелер оройуоҥҥа тиийэ барар , күөх хонуу-Армуталан оройуоҥҥа.

Куорат хотугулуу- илиҥҥи өттүгэр автостанция (Отогар) баар, онно атын куораттарга барыахха сөп. Датча (Datcha), Мугла (Mugla), Кушадас (Kusadasi), Айдын (Aydi), Акция (Aykka)), Даламан (Dalaman), Дальян (Dalyan), Анталья онтон атыттар.

Куораты кытта уу биллэрии баар Датча (Datca), Ичмелер (Icmelер) уонна Дальян (Dalyan).

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Официальный сайт города
Spotify

**Spotify** (Спотифай), Швецияҕа айыллыбыт ырыа, радио уонна подкаст истэр программа. Билиҥҥи туругунан Аан Дойдуга саамай популярнай ырыа истэр программа буолар, рынокка 69% ылар. 

Android, iOS, Linux, Windows системаларга баар.
Capital One

**Capital One** (Кэпитал Уан), АХШ биир сүрүн баана, 10 миэстэ капитала улаханынан. 80с, 90с сыллардаахха аан бастаан Америкаҕа, Японияҕа, Кореяҕа, Улуу Британияҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа бастакы кредитнай карталары оҥорон дьону иэскэ киллэрбит баан буолар. Билиҥҥи турукку Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британия курдук дойдуларга сүрүн автокредит биэрээччи уонна биир сүрүн кредитнай карта оҥорооччу.
Huntington Bancshares

**Huntington Bancshares** (*Хантингтон Бэншейрз*), АХШ дойдутун биир улахан баана уонна харчы конгломерата, 20 иһигэр киирэр капитала улаханынан. Huntington National Bank диэн бааны бас билэр, конгломератын иһигэр биир сүрүн тутаах акционера. 

Салалтата — Колумбус (Огайо, АХШ).

Бу баанынан Америкаҕа олорор сахалар киэҥник тутталлар, холобур хамнас ылалларыгар. 

Сүрүн интернеткэ сирэйэ https://www.huntington.com/
U.S. Bancorp

** U.S. Bancorp** (**АХШ Баан корпорациата**), АХШ 5 улахан баана, Америка сахалара хамнас ылалларынан иккис миэстэҕэ турар. 

Салалтата — Миннеаполис (Миннесота, АХШ).
Кредитнай карта

**Кредитнай карта** (өссө саха тылыгар атыннык маннык ааттыыллар *кредитка* эбэтэр *кредит кард*), баан каартата, каарта иһигэр сүрүннээн баан харчыта баар. Дьон баан харчытын бааҥҥа отчуоттаабакка эрэ төһө баҕарар уонна ханна тутталларын эппэккэ аата туһаналлар, ол иһин кэш кредиттааҕар быдан ордук.

Билиҥҥи кредитнай каарталар үчүгэй APR (ПСК) көрдөрүүлээхтэр, ол эбэтэр грейс период клиеннарга бэриллэр, онтуктара 100 күҥҥэ тиийэ барыан сөп. Грейс период диэн бырыһыан аахпат. Баан аайы кредитнай каарталар тэҥ буолбатахтар, барыта тус туһунан. 

Кредитнай карталар хас биирдии киһи кредит скор олохтууругар олус наада, Арассыыйаҕа даҕаны, Америкаҕа даҕаны, эбэтэр атын дойдуларга. 

Америкаҕа сүрүн кредитнай каарта биэрээччи Bank of America уонна Capital One, Саха Сиригэр Алмазэргиэнбанк уонна Сбербанк, Арассыыйа үрдүнэн Тинькофф Банк уонна Альфа Банк.

Бары кредитнай каарталар үксүн MasterCard, Visa эбэтэр МИР төлөбүр систематыгар холбоно сылдьар буолаллар.

## История
Бастакы төлөбүр хаартыскалара кредитнэй буоллулар. Арассыыйаҕа эволюция төттөрү барбыта. Россия бааннарыттан билиҥҥэ диэри кэмчи картата сүрүн көрүҥүнэн дебеткалар буолбуттара. Эмиссия сүрүн кээмэйэ билигин да «хамнастаах бырайыактар» диэн ааттанар каартаҕа баан клиеннэрин үлэһиттэрин хамнастарын төлөттөрөр инструмент быһыытынан көстөн турар. Карточнай бартыбыалга бааннар сүрүн маассаларын карточнай бартыбыалыгар төһө да кыратын иһин, кинилэр эргиэн- сервис тэрилтэлэригэр туһаналларыгар интэриэстээхтэр.

2016 сылтан Россияҕа хаарты бары көрүҥнэрин өйүүр аан дойду төлөбүрүн тиһигин көхтөөхтүк киллэрии саҕаланна. 1 октября 2018 года выпускных карты насчитывается 270 миллионов

## Кредитнэй карталар ордук барыстара
Кредитнэй карталар эмиссиялара бааннарга туһалаах, тоҕо диэтэххэ:

Баан харчы оҥорор отделениеларын салааларын салааларыгар наадатын тургутар, тоҕо диэтэххэ, бу операциялар улахан өттүлэрэ (табаар уонна өҥө төлөбүрэ, получения/внедрение наличности на счет) клиент бэйэтэ ыытар кыахтаах.

Карточнай операциялары оҥоруу классическай кредиттэргэ операциялары оҥорууынааҕар автоматизацияланан, кинилэр бэйэлэрин себестоимоһын күүһүрдэр.

Карточнай кредиттэр-классическай кредиттэри кытта тэҥнээтэххэ, каартаны туһаныы процеһыгар (сыл устата төлөбүрдэри биэрии, наличнай биэриини, суругу уонна чеков копияларын уо. д. А.) үөскэтэр эбии операционнай хамыыһыйа суотугар. Бу хамыыһыйалар биллибэккэ эрэ клиеннэргэ талан ылбаттар (холобур, картаны атыылаһарга буолбакка), эмиссия кээмэйигэр балачча биллэр ыстатыйаны көрдөрөллөр.

Төлөбүрэ суох операциялары Стимулирование бааннарга эбии хамыыһыйа эбэтэр эргиэн- сервиснэй точкаттан эбэтэр төлөбүрдээх систиэмэттэн эбии хамыыһыйа ылыан сөп.

Кредит картатын туһаныы эмиэ дьиссипилиинэлээх иэс ылааччы көдьүүһэ суох буолар, тоҕо диэтэххэ, чэпчэтиилээх кэм усулуобуйатын тутуһан, кини стоимоһын төлөөбөт харчытынан туһанар. Оччотугар бэйэ үбэ- харчыта департамеҥҥа уонна генеральнай дохуоттаах буолуон сөп.

Массыынаны арендалааһыҥҥа кредит картатыгар, бэйэтин үбүнэн буолбакка, дөбөҥнүк киллэрэргэ солуок ылыллар. Нолуок суумата кредит картатыгар блокацияланар уонна арендаҕа ылыы кэнниттэн босхо түҥэтиллэр.

## Быһаарыылар
Пои Калян

Пои Калян

Пои Калян(узб.Poi Kalon ansambli) - Калян минарет анныгар турар архитектурнай ансаамбыл.

Комплекс үс, Xll-XVl үйэлэрдээҕи тутуулартан турар: Калян минарет, Калян мэчиэт уонна Мири Араб медресе. Пои Калян Регистан параднай болуосакка турар уонна Бухара куорат() киин архитектурнай ансаамбылынан буолар.

Минарет уонна соборнай мэчиэт, Vlll үйэҕэ, Трансоксанияны араабтар сэриилээн ылыахтарыттан бааллар, ол кэмҥэ, мэчиэт куорат кириэппэһин анныгар турара.Xll үйэҕэ  хан куораты уларыта туппута: кини Бу-Ляйса уулуссатыгар баар куорат дыбарыаһын көтүрбүтэ, урусхалламмыт ис кириэппэһи хаттаан туппута уонна куорат мэчиэтин көһөрбүтэ. Саҥа мэчиэт, ис кириэппэстэн соҕуруулуу-илин 150 м тэйиччи сиргэ тутуллубута, киниэхэ анаан минарет туппуттара. Минарет, тутуллан баран мэчиэт үрдүгэр сууллан үс гыммыт иккитин алдьаппыта. 1121 с.саҥа мэчиэт тутуллан бүппүтэ. 1127 с. билиҥҥи кэмҥэ диэри тиийбит минарет тутуллубута.

Арслан хан мэчиэтин миэстэтигэр, XV үйэҕэ, билиҥҥи Калян мэчиэт тутуллан, 1514 с.бүппүтэ. Ансаамбыл аныгы көрүҥү, Убайдулла-хан үтүө доҕоро Йеменскэй Мири Араб сүбэтинэн медресе тута сырыттаҕына 1536 с. ылбыта. Мири Араб өлбүтүн кэннэ, мавзолейын кини аатын ылбыт медресе тиэргэнигэр оҥорбуттара, Убайдулла-хан бэйэтэ эмиэ, онно сытар.

Калян мэчиэт(Улахан мэчиэт) ис тиэргэнэ По-и-Калян комплекс сорҕото. Кини, Самаркҥҥа баар Биби-Ханум мэчиэтин кэнниттэн, Узбекистаҥҥа иккис улахан мэчиэт. Тимуридскай архитектура үгэстэрин тутуһан тутуллубут уонна поливной мозаиканан киэргэтиллибит.

Калян минарет)(Улахан минарет)болуоссакка саамай кырдьаҕас тутуу, 1127с. Арслан хан туттарыаҕыттан, 900 сыл кэриҥэ өрөмүөнэ суох турар. Бухара үрдүк тутууларыттан биирдэстэрэ, 46,5 м. үрдүктээх, төбөтүгэр банаардаах.

Мири Араб - "Араб Эмира" - медресе 1535-1536 сс.шейх Абдулла Йеменскэйгэ анаан Убайдулла-хан туппут. Мэчиэккэ 111 худжр(келья) уонна икки кириэстии быһыылаах саала бааллар. Бастакы саала мэчиэт уонна лиэксийэ ааҕар саала быһыытынан туттуллар, иккис саала Убайдулла-хан, Абдулла Йеменскэй уонна атыттар харалла сы тар сирдэрэ.

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD

https://www.centralasia-travel.com/ru/countries/uzbekistan/places/bukhara/poi_kalyan
Сугомак күөл

мини|Сугомак
**Сугомак** - Арассыыйа Челябинскай уобалаһыгар Кыштым куорат аттыгар баар Сугомак хайа тэллэҕэр сытар күөл. Екатеринбургтан 150 км.,  Челябинскайтан 90 км тэйиччи. Күөл иэнэ 3,72 кб.км. Дириҥэ 3 м. Кытылын линиятын уһуна 15 км. Сугомак күөл, Сугомак комплекска киирэр. Сугомак - Сугомак күөл, Сугомак хайа, Сугомак хайа хаспаҕа. Күөл, Кыштым куораты иһэр уунан хааччыйар. Муора таһымыттан 258 м.үрдүк.

Күөл биэс арыылаах - Рыбачай, Малиновай, Охотничай, Утинай уонна Березовай диэн ааттаахтар. Бары, ордук Березовай арыы, кыштым куорат олохтоохторо уонна туристар сынньанар сирдэрэ буолаллар.

Күөлгэ, Сугомак диэн, Захаров хайатын аттыттан, муора таһымыттан 545,63 м. үрдүктэн саҕаланар үрэх уута киирэр. Хоту уонна илин кытыллара чуолкайдык көстөллөр, бэс ойуурунан бүрүллүбт кристаллическай боруодаттан таҥыылаахтар.

Үүнээйитэ:

Ольха, үөт, козья бередина, калужница, бэс уонна атыттар.

Сугомак күөл хоту кытылыгар Голая сопка диэн, күөл таһымыттан 50 м. үрдүккэ турар кыра хайа баар. Араас үүнээйинэн саба үүммүт туруору таас ойоҕостордоох.

Сугомак күөл айылҕа судаарыстыбаннай пааматынньыга. Кини кытыллырыгар сүөһүнү мэччитэр, тутууну ыытар, сири хорутар, ойууру кэрдэр көҥүллэммэт. Күөлгэ синица, зарянка, трясогузка, чечётка, дрозд, суор, тоҥсоҕой, иволга уонна кэҕэ саҥаларын, ырыаларын истиэххэ сөп.

Күөлтэн аттыгар ойуурунан бүрүллүбүт хайалар тураллар, ол, Сугомак уонна Егоза диэн хайалар. Күөлү кытта кэккэлэһэ, айылҕа пааматынньыга, Сугомак диэн ааттаах хайа хаспаҕа баар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
*Озеро Сугомак Челябинской области
Асанбаев Нажиб

**Асанбаев Нажиб** (, ; Дьиҥнээх аата Николай Васильевич Асанбаев; 1921 с.сэтинньи 7 күнүгэр РСФСР, Уфимскай күбүөрүнэ, Белебеевскай уезд, Бакалинскай волоһын Ахманово дэриэбинэтэ - 2013 с. кулун тутар 28 күнүгэр, Уфа куоракка.) — башкир поэта, прозаига уонна драматурга.

Омугунан - татаар.1939 с. Уфатааҕы финансовай техникуму бүтэрэн, Башкир судаарыстыбаннай педагогическай үнүстүүтүгэр киирбитэ.

Ермекеевскай орто оскуолатыгар учууталлаабыта.

1940 с.Кыһыл Армияҕа сулууспалаабыта, Рязаннааҕы артиллеристар училищеларын бүтэрэн, Аҕа дойду улуу сэриитигэр, артиллеристар батареяларыгар хамандыырдаабыта.

1949-1959 сс."Кызыл тан" хаһыакка үлэлээбитэ.

1961-1963 сс.Москваҕа, Үрдүкү литературнай курстар истээччилэрэ этэ.1963-1965 сс. Башкир академическай дырамтыйаатырын дириэктэрэ этэ.

2013 сылга кулун тутар ый 28 күнүгэр өлбүтэ. Уфаҕа, Соҕуруу кылабыыһаҕа көмүллүбүтэ.

Айар үлэтэ: 

Карим. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1947 с.

Валима. Кэпсээннэр хомуурунньуктара. Уфа. 1953 с.

К нам приехали парни. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1955 с.

Райса. Пьесалар. Уфа. 1959 с.

Файзи. Пьесалар. Уфа. 1964 с.

Помолвка. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1964.

Когда расправлялись крылья. Драма. Уфа. 1969 с.

Счастье с неба. Кэмиэдьийэ. Уфа. 1969 с.

Золотая колыбель. Пьесалар. Уфа. 1971с.

Родник. Кэмиэдьийэ.  Уфа. 1972 с.

Утренняя звезда.  Пьесалар. Уфа. 1976 с.

Широкие улицы были узкими(Ф.Асямовы кытта). Кэмиэдьийэ.

Зайтунгуль. Пьесалар. Уфа. 1975 с.

Красный паша. Пьеса. Уфа. 1982 с, сэбиэскэй дипломат Карим Хакимов туһунан.

Башкир из Кузяна. Пьеса. Уфа.2004 с, Заки Валида туһунан.

Наҕараадалара:

Кыһыл Сулус уордьан(07.02.1945)

Аҕа дойду сэриитин l истиэпэннээх уордьана(15.04.1945)

Аҕа дойду сэриитин ll истиэпэннээх уордьана(06.04.1985)

Норуоттар доҕордоһууларын уордьана.

"Хорсунун иһин" мэтээл(18.11.1943)

Бойобуой мэтээллэр.

Салават Юлаев уордьан(2005).

Салават Юлаев аатынан өрөспүүбүлүкэ бириэмийэтин лауреата(1983).

Башкирскай АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ(1976).

РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BF_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.jpg

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%9D%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B1
Чулым тыла

**Чулым тыла** (бэйэлэрэ ааттыыр ааттара: *чулым тили, öс тили, татар тили*) – аҕыйах ахсааннаах Сибииргэ олорор чулым диэн омук төрөөбүт тыла. Чулым тыла түүр тылларын хакас бөлөҕөр киирэр. Бу тыл шор тылыгар уонна хакас тылын сорох диалектарыгар чугас.

Чулым тыллаахтар Сибииргэ, Алтаай хайаларыттан хоту диэки Чулым өрүһүнэн олороллор. Чулым тыллаахтар бары нуучча тылын эмиэ билэллэр.

Чулым тыла хас да диалекка арахсар, бу арахсыы дьон Чулым өрүс хайа өттүгэр олороллоруттан тутулуктаах, ол курдук орто чулым диалега (икки гуобардаах: тутальскай уонна мэлэтскэй; Томск уобалаһын Тегульдетскэй оройуонугар тарҕаммыт) уонна аллараа чулым диалега (хас да гуобар баар: кецик, кюэрик, ячинскэй, чибинскэй уонна ежинскэй) бааллар. Орто чулым диалега -z- диалект буолар, онон хакас тылыгар чугас. Аллараа чулым диалега -j- диалект, онон хотугу алтаай тылларыгар чугас.

Чулым тыла сүтэн эрэр тыллар ахсааннарыгар киирэр, ол иһин ЮНЕСКО чулым тылын сүтэн эрэ тыллар кыһыл кинигэтигэр кииллэрбитэ. 25 сыл иһинэн бу тыл сүтэр кутталлаах. 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн, 355 чулым киһититтэн 44 эрэ чулым тылын билэр.

## Сурук-бичик
XXI үйэ саҕаланыытагар диэри чулым тыла суруга суох тыллар ахсааннарыгар киирсэр этэ. Бу тылынан ким да хаһан да тугу да үөрэппэтэх, үөрэхтээһиҥҥэ туттубатах. 2000 сыллар саҕаланыыларыгар чулым тылын тилиннэрии туһугар хамсааһын саҕаламмыт уонна 2008 сылга бастакы нуучча-чулым тылдьыта бэчээккэ бэлэмнэммитэ. 2017 сылга Нуучча православнай сиэркэбин Томскайдааҕы епархиятын иерейдэрэ Өлөксөй Самсонов уонна Иоанн Фонтош, ону таһынан төрүт чулым дьонуттан чулым тылын билэр Баһылай Габов көмөтүнэн Саҥа кэс тылы (чуолаан Марктан кэс тылы) чулым тылыгар тылбаас үлэтин саҕалаабыттар. Бу тылбааска Томскайдааҕы судаарыстыбаннай педагогическэй үнүбүрсүөт преподавателэ Валерий Лемской айбыт чулым тылын алпабыыта туттуллубут. 2019 сыллаах Саҥа кэс тылын (Марктан кэс тыл) чулымныы тылбааһа бэчээккэ тахсыбыта («Маркадын чакшычут ёсь тилғе шыйылған» диэн ааттаммыт).

Чулым тылын алпабыыта (Пасечное дэриэбинэҕэ тарҕаммыт чулым тылын орто диалегар, мэлэт гуобарыгар олоҕурар):

## Эбии көр

* Чулымнар
* Хакас тыллара
* Түүр тыллара

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Чулым түүрдэр тыллара
* Федерация Сүбэтин саайтыгар баар чулым дьонун туһунан информация
* narodru.ru саайтыгар чулым туһунан 
* Чулымцы возрождают родной язык 
* Чулымцы – малочисленный народ Сибири // ТВ- 2. — 2014. — Муус устар 23 к.