Смоленскай уобалас

**Смоленскай уобалас** (*Смоленщина*) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Смоленскай.

Москва уобалаһын, Калуга уобалаһын, Брянскай уобалаһын, Псков уобалаһын уонна Тверь уобалыһын  кытта кыраныыссалыыр, ону тэҥэ Беларуһы кытта.

1937 сыл Балаҕан ыйын 27 күнүгэр **Арҕаа уобалас** быһыытынан тэриллибитэ. 1958 сыллахха Ленин уордьанынан бэлиэтэммитэ.

## Нэһилиэнньэтэ

Госкомстат даннайынан 975 188 киһи олорор.  Дьон чиҥэтэ 19,59 киһи/км2.  Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 72,6 % (2012).

Уобалас почти биир национальностаах: нууччалар 94% нэһилиэнньэтэ буолар. (2010).

## Административнай уонна сиринэн арахсыыта уонна самоуправление
2006 сыллаахтан уобалас территориятыгар 350 муниципальнай тэриллии баар, онтон:
* 2 куорат,
* 25 оройуон,
* 25 пгт,
* 298 дэриэбинэ.

## Экономиката
Уопсай регион бородууктата: 79,2 млрд солк. (2006) (68,4 — 2005).
Уопсай регион бородууктата киһиэхэ аахтахха: 79,3 тыс. солк. (2006) (67,5 — 2005). 
Уобалас бюджета: дохуота 22 203,3 млн солк. (22,4 % ВРП), ороскуота 23 589,3 млн солк., дефицит 1386,0 млн солк. (2008).

Промышленноһа 38 %  кэриҥэ Уопсай регион бородууктататын оҥорор (2006), онтон 23,1 % оҥорор производство ылар (бастатан туран химия  уонна ас промышленноһа), 8,3 % — уот оҥоруута, 6,5 % — тутуу. Тыа хаһаайыстыбата 10 % Уопсай регион бородууктататын оҥорор (2006).

### Промышленность
Промышленность оҥорон таһаарыыта 2004 сыллаахха маннык этэ: 55 946 млн солк киэргэни оҥоруу (15 % кэриҥэ ОАО ПО «Кристалл»), уот оҥоруу (13 % кэриҥэ Смоленскай атомҥа үлэлиир уот станцията, «Смоленскэнерго»), массыына оҥоруута (12 % кэриҥэ; «Автоагрегатный завод», «Вагоноремонтный завод»), ас промышленноһа (10 % кэриҥэ) уонна химия (9 % кэриҥэ; «Дорогобуж»).

#### Электроэнергетика
Тутаах уот оҥорор станциялар:
* Смоленскай атомҥа үлэлиир уот станцията 3000 МВт
* Смоленскай ГРЭС 630 МВт
* Смоленскай ТЭЦ-2 275 МВт
* Дорогобужск ГРЭС 220 МВт

Уотунан хааччыйар хампаанньа:
* ОАО Смоленскэнергосбыт

#### Химия промышленноһа
* ОАО «Дорогобуж» (пос. Верхнеднепровский Дорогобужского района) — сири уоҕурдууну, синтетика аммиагын, сернай уонна азотнай кислоталары уонна катализатордары оҥорор хампаанньа
* Урукку пластмасс собуотун төрүтүгэр оҥоһуллубут хампаанньалар: ОАО «Полипласт», ЗАО СП Компитал, «КОЛТЕК-спецреагенты», Сафоновский филиал «Смолкабель») г. Сафоново: пластмассаттан оҥоһуллубут тэриллэр, кабель, ниэби хостуур уонна ниэби оҥоһукка кубулутар промышленноска туттуллар реагеннары оҥорор
* Рославль химия собуота дьиэҕэ уокка туттуллар химияны таһаарар (арыы кырааската, лаак)
* Вяземский завод синтетических продуктов — эмптэри уонна косметика оҥоһуктарын оҥорон таһаарар

#### Тутуу комплекса
Тутуу материалларын оҥорон таһаарааччылар: Смоленск ДСКта, Сафоновск тутуу материалларын собуота; : Смоленск № 1 и № 2, Вяземск, Рославль, Сафонов уонна  Ельнин кирпииччэ собуоттара; Издешковск тутууга туттар исбиэскэ собуота, Вяземск хайа сирин байытытар комбинаата (щебень уонна кумах) уонна  Вяземск тимирбетон шпалатын собуота.

#### Ас промышленноһа
Центральнай региоҥҥа үүт консерваларын уонна сухой молоконы оҥорууга бастакы миэстэни ылар, сыыр, бурдук, эт, арыы уонна кэнсиэрбэ оҥорон таһаарар хампаанньа элбэх

*Тутаах хампаанньалар:*
* ЗАО «Рудняконсервмолоко» (үүт кэнсиэрбэлэрэ)
* Гагаринск уонна Кардымов сухой үүтүн собуоттара
* Красноборск сыыры оҥорор комбинаат (Смоленск)
*  «Смолмясо» 5 мясокомбинаата
* Смоленскай уонна Вяземск килиэп бородуукталарын оҥорор комбинааттар
* Смоленскай хлебобулочнай комбинат, Вяземск пищекомбинаата, макарон оҥоһуктары оҥорор Смоленское АО  

#### Массынна оҥоруута
Бу  салааҕа тутаах буолар: массыынаны тутуу (22,3 %) и прибордары оҥоруу (20,8 %), электротехническай промышленность (10,8 %), машиностроение (лёгкай уонна пищевой промышленностарга (7,2 %), ону тэҥэ авиастроение уонна энергетическай тэриллэри оҥоруу.

Тутаах напралвениятынан - массыына деталларын оҥоруунан маннык хампаанньалар үлэлииллэр
* Ярцевский литейно-прокатный завод  — дизель мотуордарын оҥоруу
* Рославльский автоагрегатный завод — туормас аппаратурата
* Смоленский автоагрегатный завод — коробка передач оҥорор

Үс хампаанньа бары ЗИЛ хампаанньаҕа киирэллэр.

### Тыа хаһаайыстыбата
Сүөһүнү иитии тыа хаһаайыстыбатыгар  55% ылар. Сүөһү ахсаана 725 тыһ. төбө, ол иһигэр 290 тыһ. ынах. Көтөрү иитии куорат аттыгар баар улахан птицефабрикаларга баар:(АО «Сметанино», АО «Пригорское», Дивинская птицефабрика). 2001 сыллаахха көтөр ахсаана 2912,9 тыһ. төбө этэ.

Тыа хаһаайысыбатын сирэ 1,75 мөл га баар  (Арассыыйа тыа хаһаайыстыбатын сирин 1 % ылара.

2001 сыллахха оҥоһуллубута:
Үүт — 444,2 тыһ. т, эт — 33 тыһ. т, сымыыт — 321 мөл шт., көтөр этэ — 2,7 тыһ. т, тураах — 650 тыһ. т, хортуоска — 170 тыһ. т тахса, оҕуруот аһа — 120 тыһ. т
Барыта2001 сыллаахха 7922,5 мөл солк. бородууксуйа оҥоһуллубута, онтон 2004 сыллаахха — 10 361,7 мөл солкуобайга.

## Быһаарыылар