Сайдыыны ситиһии уратыта

Үөрэх, билии тарҕанан олох сайдан, тупсан иһиититтэн элбэх уларыйыылар бары өрүттэригэр бииртэн биир киирэн иһэллэр. Сайдыыны ситиһэр санаалаахтар саҥаттан саҥа тэриллэри айан, саҥаны айыыны оҥорон туһаҕа таһаараллара үчүгэй, туһалаах буоллаҕына бары туһа-нан иһэллэр. Сотовай телефону саҥардыы билбиппит, онтон билигин онтубут өссө тупсан бэйэтэ компьютерга кубулуйда.

Саҥаны айыыны оҥорон туһаҕа таһааран иһииттэн саҥа тыллар үөскээн тахсан, бу саҥаны айыыны кытта тарҕанан иһэллэр. Омук тыла саҥа тылларынан эбиллэн иһиитин байан иһиитэ диэн ааттыыбыт. Сайдыы киирбитэ омук тыла эбиллэн, уларыйан, саҥа тылларынан байан иһиититтэн биллэр. Саҥа киирбит тыл дорҕооннорун дьайыытыттан саҥа үгэс үөскээн омук дьонугар тарҕанар.

Олохсуйбут төрүт тыл дорҕооннорун уларыта сатааһын тылга иҥэн сылдьар өйү-санааны, ол аата олохсуйбут үгэһи уларытан кэбиһэриттэн тохтотуллуо этэ. Саха тыла олус былыргы кэмнэргэ үөскээн өйү-санааны кытта тутулуктанан хаалбытын уларытыы табыллыбат. Тыл үөрэхтээхтэрэ туттулла сылдьар төрүт тыл дорҕооннорун уларытан саҥа тыллары оҥоро сатыыллара саха тылын алдьатыы буолар. Ордук күүскэ харыстаныахтаах ийэ диэн тылы “иньэ” диэҥҥэ уларыта сатааһын сахалары симэлийиигэ быһаччы тириэрдии буолар.

Саха сирэ нуучча дойдутугар киириитин кэнниттэн үөрэх, сайдыы кэлэн барбыта, араас сокуоннар олоххо киирбиттэрэ. Түөрт сүүс сыл курдук кэмҥэ сайдыыны нууччалартан ылынныбыт, нуучча тылын, өйүн-санаатын баһылаатыбыт. Ыган-хаайан кэриэтэ нуучча тылын үөрэтэ сатыыллара көмөлөһөн сайдыыны түргэнник ылынан өйбүт-санаабыт үөрэтээччилэри аһара баран сылдьар. 

Нуучча тылын өссө тылбаастаан, саҥа тылы оҥорон сахалыыга киллэрэ сатааһын ситиспит сайдыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Саҥа тыл дьон өйүгэр-санаатыгар саҥа үгэһи үөскэтэрэ олус ырааҕыттан улахан хаалыы үөскээн тахсара быһаарыллар.

21-с үйэҕэ Россия экономикатын сайдыытын таһыма атын омуктардааҕар хаалан хаалбытынан олоххо туһаны аҕалар сайдыыны ситиһэ сатаан атын омук тылларын; английскайы, немец, кытай тылын үөрэтии билигин тарҕанан сылдьар. Бу үөрэхпит тарҕанарыгар компьютер, сотовай телефон сайдыыта улахан оруолу ылар буолла.

Саха омуга сайдыан баҕарар. Сайдыыны ситиһэргэ айылҕа бэйэтэ көмөлөһөр кэмэ билигин кэллэ. “Хаан тупсарыыта” диэн этиини тутуһаммыт нууччалардыын кыттыһан, ыал буолан эт-сиин сайдыытын ситиһэн бааһынайдар биллэ элбээтилэр. Кинилэр көрүҥнэрэ ордук тупсан араас конкурстарга кыайар буолан эрэллэр.

Олоххо сайдыыны ситиһэ сатыырбытыгар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кытаанахтык тутуһан сайдыы киириитин икки өрүтүн иккиэннэрин тэҥҥэ тутан сайыннардахпытына омукпут салгыы сайдыытыгар уруккутуттан уларыйбакка, аата-суола бэйэтинэн хаалыа этэ. Омук сайдыыны киллэриитин икки өрүттэрэ манныктар:

1. Үөрэҕи, билиини атын сайдыылаах омуктартан тылларын үөрэтэн ситиһии уонна саҥарар тылга киллэрэн быһаччы туһаныы.

2. Омук урукку олоҕун үөрэҕин, остуоруйатын билии, үөрэтии уонна төрүт тыллары харыстааһын, уларыта сатаабат буолуу. 

Сайдыыны ситиһии бу икки өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан хайалара да аһара барбакка сайыннахтарына омук бэйэтэ уларыйан хаалбакка, олоҕо салҕанан иһэрэ ситиһиллэр кыахтаах. Бастакы өрүт аһара барыыта омук атын сайдыылаах омук тылыгар көһөн хаалыытыгар тириэрдиэн сөп. Иккис өрүтэ аһара бардаҕына саҥа тыллар, бэлэм үгэстэр киирбэттэриттэн сайдыы ситиһиллибэккэ хаалыыта үөскүүрүттэн омук атыттар туоратыыларыгар түбэстэҕинэ, симэлийэн барыыга тиийэн хаалыан сөп. 

Айыылар диэн былыргы кэмнэргэ да, соторутааҕыта да өлбүт дьон өйдөрө-санаалара ааттаналлар. Айыы суолунан сылдьыы омукка сайдыыны аҕалбат, ол оннугар төттөрү тардан былыргы, хаалбыт олоххо төнүннэрэ, сайдыыттан хааллара сатааһын буоларынан аһара барбата ирдэнэр. Аныгы, сайдан иһэр олоххо саха тылын харыстааһын туһунан “Чолбон” сурунаалга суруйбуппут. (1,61). 

Атын омук үөрэҕин, билиитин бэйэ тылыгар тылбаастаан туһаныы уонна сайдыы таһымыттан хаалан хаалбат буолуу тэҥнэһэн, бэйэ-бэйэлэриттэн хаалсыбакка сайдыыны ситиһэн истэхтэринэ эрэ табыллар. Сайдыыттан хаалан иһэр омук үөрэҕи, билиини атын омук тылыттан хос тылбаастыы, саҥа тылы үөскэтэ сырыттаҕына, саҥарар тыла эдэрдэр үөрэтэллэригэр ыараан хааларыттан быраҕыахтарын сөп. Атын омук тылын тылбаастаан туһаныы диэн хос дьайыыны оҥоруу буоларынан, өр кэмҥэ саҥа тылы, үгэһи үөскэтэринэн түргэнник сайдан иһэр олохтон улаханнык хаалыыны үөскэтэр.

Сахалыы саҥарар омуктартан билигин сахалар уонна долганнар бааллар. Бу икки омуктартан хайалара уһун үйэлээҕин, сайдыыны төһө ситиспитин быһаарыыга туох үлэни-хамнаһы баһылааннар олохторугар туһаналларын быһаарыы ордук чуолкай эппиэти биэрэр.

Долганнар бэйэлэрин сака омуктарбыт диэн этинэллэрэ сурукка киирбит. Билигин даҕаны табаларын көрөн-истэн, бултаан аһаан сылдьаллар. Былыргы үйэлэрдээҕи кэмнэриттэн үлэлэрэ-хамнастара уларыйбакка, сайдыыны ситиспэккэ хаалбытыттан уруккуларын курдук  олохторун олороллор, сайдар кыахтара аҕыйах, баһылыыр омукка аһара баһыттаран саҥарар тылларын сүтэрэн симэлийиэхтэрин сөп.  

Сахалар урут долганнардыын биир ааттаах сака омук эбиттэр, олох салгыы баран истэҕинэ сака уустара олоххо улахан туһалаах сайдыыны ситиһэннэр тимири уһааран, тимир сэптэри оҥостор буолбут кэмнэриттэн “Сах” таҥараны үөскэтэннэр, ааттарын саха диэҥҥэ уларыппыттар. Уһун үйэлэригэр, 2,5 тыһыынча сыллар усталарыгар олорор сирдэригэр сайдыыны баһылаан испиттэрин нууччалар кэлэн билигин бэйэлэрин баһыйан үөрэнээччигэ кубулутан кэбистилэр.

Сайдыыны ситиһээччилэр үлэһиттэр, саха тимир уустара эбиттэрэ толору дакаастанар. Үлэни-хамнаһы баһылааһын, тутан-хабан оҥоруу эрэ омугу сайыннарар, атын омуктартан үрдэтэр. Тимир уустара сахалар ураты уһун үйэни ситиспиттэрэ баһылаабыт үлэлэрэ дьоҥҥо туһатын үйэлэр усталарыгар сүтэрбэтиттэн тутулуктанар.

Дьахталлар үлэни-хамнаһы кыайан сайыннарбаттар, дьону аһынар санаалара элбэҕиттэн үлэни оҥорууну сыыйа мөлтөтөн, бытаардан, оҥорон таһаарыытын аҕыйатан иһэллэр. Үлэни салайааччы “Ты как няня” диэн этиигэ тиийэн хааллаҕына, үлэ-хамнас атахтанара, бытаарар кэмэ кэлэрэ ырыынак кэмигэр туоратыллыыга тириэрдиэн сөп.

Сахалар бу быһаарыыны былыргыттан туһанан дьахталлары салайар үлэҕэ чугаһаппаттар. Сайдыыны ситиһэн иһэр омуктары ыараханы тулуйар кыахтаах эр дьон салайаллара табыллар. Үлэ ыарахан, эрэйдээх, элбэх хамсаныыны, өйү-санааны, тулууру эрэйэр, олору барыларын тулуйар уонна атыттары тулуйарга тириэрдэр кыахтаах эрэ киһи сайдан иһэр омуктары салайар кыахтанар.

Сахалар сайдыыны ситиһиэхтэрин баҕараллар. Бу баҕа санаалара улаатыытын сахалыы уонна нууччалыы тылы баһылааннар өй-санаа сайдыытын үрдүкү таһымын ситиһиилэрэ үөскэтэр. Ыал буолууга “Хаан тупсарыыта” диэн үгэһи туһананнар эттэрэ-сииннэрэ сайдыытын, тупсуутун, ахсааннара эбиллэрин ситиһэллэр.

Үрүҥ айыыларбытыттан ылынар билиилэрбитин ордук кыһанан харыстаатахпытына, туттулла сылдьар тылбытын төрүт уларыппатахпытына эрэ омукпут уларыйан хааларын тохтотор кыахтанабыт. Тыл үөрэхтээхтэрэ ол-бу араас саҥа тылы булан уонна ньаамырҕаан саҥаран “й” дорҕооммутун уларытан “нь” дорҕоону киллэрэ сатааһыннара саха омугу харыстааһын буолбатах, үрэйиигэ, симэлитиигэ аналланар куорҕаллыыр быһыы буолар. Тыл дорҕоонун уларытан саҥа тылы үөскэтии омук олохсуйбут тылын буккуйан омугу үрэллиигэ, ыһыллыыга тириэрдиэн сөбүттэн харыстанан тыл үөрэхтээхтэрин нэмин билэн хааччахтааһын эрэйиллэр буолла. (2,41).

Айыы диэн былыргыттан баар, үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээх икки өрүттээх тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ икки аҥы арааран, тус-туспа айыы уонна “аньыы” диэн тыллары туһаннара сатааһыннара айыылар биһиэхэ биэрбит билиилэрин алдьатыы, уларытыы буолар уонна омугу үрэйэргэ, ыһарга аналланар. (3,44).

Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, нууччалыы саҥарар учуонайдар албыннара, сымыйалара, элбэх маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары оҥороллоро уонна “айыы үөрэҕин” сыыһалара таҥара накааһын үөскэтэн эрэр. Эдэрдэр буккуллан, үөрэтэргэ ыараан хаалбыт саха тылын үөрэтэллэрин, бу тылынан саҥаралларын быраҕан, уларыйа сылдьыбат нуучча тылыгар көһөн эрэллэрэ билигин элбээтэ.

Салайар былааһа суох буолан баран саха тылын үлэҕэ, үөрэххэ ба-рытыгар туһаныы кыаллыбат. Эдэрдэр иккиттэн биирин; чэпчэкитин, судургутун талан ылыыларыгар бу кэмҥэ нуучча тыла сөп түбэһэ-ринэн саха эдэрдэрэ нуучча тылыгар көһөллөрө эбиллэн иһэр.

Биһиэхэ киирии тыллары утары кэмэ кэрдиитэ суох охсуһуу, сороҕор киһи билбэт гына сахатыта эбэтэр тылбаастыы сатаан саҥа тыллары оҥоруу, түбэһиэх уларытан кэбиһии төрөөбүт тылбыт төрүт өйдөбүллэрин умнууга, тыллар суолталарын булкуйан биир тыл оннугар атын тылы туттууга, оннооҕор өссө алдьархайа диэн оҕолорбут олох да сахалыы кэпсэппэт буолууларыгар тириэртэ. (4,4).

Омуктар уһун кэмҥэ бииргэ олордохторуна икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн ахсааннара эбиллэн, кырдьаҕас омуктары туоратан, үтүрүйтэлээн барар. Саҥа омук сайдыыны ситиһэр кыаҕа аһара улахан, кырдьаҕастары улаханнык баһыйар. Икки омуктан үөскээбит киһи атыттары баһыйара икки өрүттэнэр:

1. Икки омук тылын, өйүн-санаатын баһылаан, билиитэ биллэрдик кэҥээн өйө-санаата кырдьаҕас омуктардааҕар урутаан сайдыыны ситиһэр кыахтанар, билиини дириҥник иҥэринэр кыаҕа улаатар.

2. Саҥа омук этин-сиинин сайдыыта сахалар “Хаан тупсарыыта” диэн этиилэригэр сөп түбэһэр. Ыарыыларга ылларбат бөҕө эттэнэр-сииннэнэр, төрөтөр оҕолоро өссө бөҕөргүүллэр, ахсааннара биллэрдик эбиллэн кырдьаҕас омуктары улаханнык баһыйаллар.

Омук сайдыыны ситиһэрэ эмиэ икки өрүттэнэр. Сайдыылаах омуктары аһара баран үтүктүү омук тылын уларытан, саҥа омугу үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Билиҥҥи болгардар, былыргыта түүр омуктар эбиттэр, Европаҕа көһөн тиийэн сайдыыны ситиһэннэр, уларыйаннар славяннар буолан хаалбыттар. Омук сайдыыны киллэрбэккэ, былыргытыттан уларыйбакка сылдьыыта олохтон хаалыытыгар, туоратылларыгар тириэрдэр. Омук сайдыыны ситиһэрэ, бу икки өрүттэр икки ардыларынан, ортотунан түбэстэҕинэ табыллар.

Россияҕа ахсааннара эбиллэн иһэр олохтоох кыра омуктар салайар былааһы ылынар кыахтара билигин улаатан иһэр. Россия олохтоохторо саҥа конфедерацияны үөскэтэр кэмнэрэ чугаһаата.

Россия кыра омуктара сайдыыны ситиһэ сатыыр санаалара улаатан саҥалыы салайыныыга киирэр кэмнэрэ кэлэн иһэр. (5,60).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. “Кыым” хаһыат. 14.11.2019. 

3. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.

4. Горнай Иван. Сарсыардааҥҥы санаалар, киэһээҥҥи кэпсээннэр: ыстатыйалар, эсселэр.  – Дьокуускай: Бичик, 2015. – 128 с.

5. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.