open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнэ** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырааһынньыга, сыл ахсын муус устар 27 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1922 сыллаахха РСФСР иһинэн Саха АССР тэриллибит. Ону таһынан, 1992 сыллаахха, бу күн, демократия бириинсиптэригэр олоҕурбут өрөспүүбүлүкэ саҥа Төрүт Сокуона (Конституцията) ылыллыбыт.

## Устуоруйаттан
Саха бэйэтин бэйэтэ дьаһаныытын туһунан Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн саха өркөн өйдөөхтөрө, хорсун санаалаахтара толкуйдаабыттара. Бу санаа XX үйэ саҥатыгар ордук күүскэ иһиллэр буолбута. Арассыыйа импиэрийэтин уларыта туппут дьалхааннаах хамсааһыннар Саха сирин эмиэ аймаабыттара. Саха үөрэхтээхтэрэ онтон туора турбатахтара.

Араас бэлиитикэ сүүрэннэрэ охсуһууларын түмүгэр 1922 сыллаахха Саха сирэ Иркутскай уобалас оройуонун эрэ курдук туруктанан хаалбыта. Маны, уонна кыһыл террору сөбүлээбэккэ элбэх саха дьоно (баһылыктара Георгий Ефимов) ВЯОНУ диэн ааттаах быстах кэмҥэ үлэлиир соруктаах хос (альтернативнай) бырабыыталыстыба тэриммиттэрэ. Оттон Саха сирин кыһыллар ааттарыттан салайан олорбут Аммосов, Бараахап уонна Ойуунускай Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын биэриини туруорсалларын тохтоппотохторо. Онон, бу чулуу дьоммут туруорсууларын уонна ВЯОНУ тэриллиититтэн дьаахханыы түмүгэр, 1922 сыл муус устар 22 күнүгэр Дьокуускайга баартыйа бюротун бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Саха уобалаһа мантан инньэ Аптанымыйалаах Социалистыы Сэбиэскэй Өрөспүүбүлүкэ буоларын туһунан Манифест ылынныллыбыта, онтон аҕыйах хонон баран муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) Саха АССР олохтонуутун туһунан дэкириэт таһаарбыта .

## Быһаарыылар
ВЯОНУ

**Саха уобалаһын норуотун быстах кэмҥэ салайыы** (СУНБКС) (), кылгатан **ВЯОНУ** — 1922 сыллаахха Саха сирин ыстаатыһын үрдэтээри уонна кыһыл былааска утаран тэриллибит Саха сирин хос бырабыыталыстыбата. Сүрүн тэрийээччи, ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ — Ефимов Георгий Семенович.
Дэкириэт

**Дэкириэт** ( дьаһал, decernere — *дьаһайарга* диэнтэн) — быраап аага, былаас уорганын эбэтэр дуоһунастаах киһи дьаһала.

Көннөрү кэпсэтиигэ үксүн *дэкириэккэ барбыт*, ол аата хат буолан, төрөөн уоппуска ылбыт диэн суолтаҕа тутталлар (эргэрбит «дэкириэт уоппуската» диэнтэн тахсыбыт). Тыл бу суолтата тиэрмиҥҥэ сыһыана суох..

## Былыргы Рим
Былыргы Римҥэ дэкириэт диэн былаас коллегиялаах уорганын (сенаат) аага уонна суут дьыалатын преторын дьаһала ааттанара. Кэлин, импиэрийэ буолбутун кэннэ, импэрээтэр аактара ааттанар буолбуттара.

## Сэбиэскэй кэм
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн Арассыыйаҕа, атын сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэлэргэ уонна ССРС-ка дэкириэт диэн Сэбиэттэр сийиэстэрин, ВЦИК, РСФСР совнаркомун аактара ааттаналлар этэ. Биллэр дэкириэттэр: сир туһунан дэкириэт, эйэ туһунан дэкириэт, сухой сокуон туһунан дэкириэт, суут туһунан дэкириэттэр, 8 чаастаах үлэ күнүн туһунан дэкириэт, хат буолбут уонна оҕо төрөппүт дьахтарга босуобуйа туһунан дэкириэт, сыаркабы судаарыстыбаттан уонна оскуоланы сыаркаптан араарыы туһунан дэкириэт, сосулуобуйаны уонна гражданнар чыыннарын суох оҥоруу туһунан дэкириэт, саҥа таба суруйууну киллэрии туһунан дэкириэт, Сааны-саадаҕы туттарыы туһунан дэкириэт, архыыптар тустарынан 1918 сыл бэс ыйын 1 күнүнээҕи дэкириэт.

1922 сылаахха муус устар 22 күнүгэр Саха АССР тэриллэрин туһунан дэкириэти Аммосов, Бараахап, Ойуунускай туруорсууларынан Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (ВЦИК) таһаарбыта.

ССРС 1924 сыллааҕы Конституцията дэкириэти таһаарар быраабы ЦИК СССР, ЦИК ССРС Президиумугар уонна ССРС СНК-тыгар биэрэрэ.

1936 сыллааҕы Сталин конституцията дэкириэт диэн аактары таһаарар туһунан балаһыанньата суоҕа.

## Илин Европа дойдулара
Илин Европа сорох дойдуларыгар норуот демократията дэнэр кэмҥэ дэкириэт диэн судаарыстыба үрдүкү уорганнара ылынар докумуоннара ааттаналлар этэ.

Холобура, Польша Народнай Өрөспүүбүлүкэтигэр дэкириэт диэн Судаарыстыба сэбиэтин аактара ааттаналлара.

Дэкириэттэри Белоруссия бэрэсидьиэнэ таһаарар.

## Аныгы туруга
Элбэх дойдуга дэкириэт диэн судаарыстыба баһылыга эбэтэр бырабыыталыстыба Ил түмэн бигэргэтиитэ суох таһаарар сокуоҥҥа тэҥнээх быраабын аага. Холобура судаарыстыба баһылыгын аагын быһыытынан дэкириэти хас да Африка судаарыстыбата ылынан турар (Франция быраабын тиһигин ылыммыт судаарыстыбалар).

Оннук дэкириэт сороҕор сокуону солбуйуон сөп. Үгүс конституцияҕа дэкириэти сорох түгэҥҥэ (холобур ыксаллаах быһыыга-майгыга) ылынар туһунан балаһыанньа киирэ сылдьар.

## Эбии көр
* Эдикт

## Быһаарыы
Давыдов Дмитрий Леонидович

thumb|Давыдов Дмитрий Леонидович, киинэ режиссера, Австралиаҕа, Брисбен куоракка
**Давыдов Дмитрий Леонидович** —- (1983, олунньу 22, Амма, Амма улууһа) киинэ режиссера, Амма улууһун Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ. «Тыалга кытыастар кутаа» () диэн киинэтэ ImagineNative диэн Канаадаҕа Торонто куоракка ыытыллар бөдөҥ киинэ бэстибээлигэр 2016 сыллаахха бастыҥ дыраама () аатын сүкпүтэ. Ону таһынан Бусааҥҥа (Соҕуруу Кэриэйэ) Аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлигэр () уонна Брисбиэҥҥэ (Аустралиа) Азия уонна Чуумпу акыйаан киинэ бэстибээлигэр () кыттыыны ылбыта.

Аммаҕа төрөөбүт. Оскуоланы бүтэрэн баран Нүөрүҥгүрүгэ начаалынай кылаас учууталыгар үөрэммит. Онтон Аммаҕа төннөн оскуолаҕа харабылынан, онтон социальнай педагогунан, кэлин саабыһынан үлэлээбит. Билигин Чапчылҕан оскуолатын дириэктэрэ.
 
Кэргэннээх, икки оҕолоох.

## Айар үлэтэ
Оскуолаҕа үлэлии сылдьан орто саастаах оҕолорго кулууп тэрийбит, ол иһинэн кылгас Ералашка майгынныыр киинэлэри устар эбит. Кэлин көрдөөх уонна куттааллаах киинэлэри устан көрбүт. Онтун оскуолаҕа уонна олохтоох кулуупка көрдөрөр эбит. Мантын бэйэтэ иитэр үлэ иһинэн этэ диир. Кэлин идэтийбит, үрдүк таһымнаах киинэни устуон баҕарбыт. Ол сылдьан «Тыалга кытыастар кутаа» сюжетын толкуйдаабыт. Сценарийын икки нэдиэлэ устата бастаан нууччалыы суруйан бүтэрбит, онтон сахалыы тылбаастаабыт. Биир дойдулааҕа кинорежиссер Степан Бурнашев сүбэ-ама буолан, устар дьону, аппаратуураны булбут. Киинэтин, бэйэтэ кэпсииринэн, Амма улууһун бөһүөлэктэригэр Аммаҕа, Бөтүҥҥэ, Чапчылҕаҥҥа, Чакырга 2014 сыл кыһыныгар 15 хонук устата устубут. Артыыстарын барыларын кэриэтэ эрдэттэн билэр дьонун ылбыт, бу дьон ити бөһүөлэктэр олохтоохторо, идэтийбит артыыстар буолбатах.

Киинэҕэ уустук дьылҕалаах дьон олоххо тус-туһунан сыһыаннара көстөр.

Торонтоҕо буолбут бэстибээл иннинэ аҕай, эмиэ 2016 сыл алтынньытыгар, Соҕуруу Кэриэйэ Пусаан куоратыгар ыытыллар Азия киинэтин бэстибээлигэр Арассыыйа аатыттан кыттыбыта. 2017, муус устар 30, Омскай куоракка буолан ааспыт «Движение»-2017 киинэ бэстибээлигэр «Тыалга кытыастар кутаа» икки номинация кыайыылааҕа буолбут: «Бастыҥ режиссёр үлэтэ» — Дмитрий Давыдов уонна «Бастыҥ эр киһи толорооччута» — Алексей Устинов, ону таһынан киинэ ааптарыгар Омск Ил дарханын анал бирииһин ылбыт.

### Уһулбут киинэлэрэ
# 2016 — Тыалга кытыастар кутаа

## Быһаарыылар
Түмэн

**Түмэн** — быыбарынан талыллар сокуону ылынар дойду былааһын уоргана, парламент.

Ил Түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуону ылынар судаарыстыбаннай мунньаҕа.
Тимофеев Афанасий Васильевич

Тимофеев Афанасий Васильевич — потребкооперация туйгуна, Хайахсыкка холкуос уонна сэбиэт бэрэстээтэлэ.

1916 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр Үлүйбүт диэн алааска төрөөбүтэ.
Хайахсыкка колхоз бэрэстээтэлинэн, сэбиэт бэрэстээтэлинэн уонтан тахса сыл үлэлээбитэ.

1965—1985 сс потребительскай кооперацияҕа үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Поторебкооперация туйгуна.

Аҕа дойду улуу сэриитин III cтепэннээх уордьанынан, 5 Улуу кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн.

В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн на5араадаламмыта.
Степанов Алексей Васильевич

**Алексей Васильевич Степанов** — Бастакы Күүлэккэ аан бастаан оскуола арыттарбыт киһи.

1 Күүлэт төрүт олохтооҕо. 1909 сыллаахха Эприсиэй уонна Баһылай Степановтарга бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Бииргэ төрөөбүттэр иккиэлэр. Быраата Петр Васильевич — үлэ, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, методист учуутал этэ.

Алексей Васильевич эдэр сааһа Сэбиэскэй былаас нэһилиэк олоҕор үөрэх, сайдыы суолугар күүскэ ылсыбыт кэмигэр ааспыта. Үөрэҕэ суох эрээри, олус дириҥ өйдөөх-санаалаах эдэр киһи, бар-дьон олоҕун тупсарарга олоҕун бүүс-бүтүннүү анаабыт киһи. Салайар үлэтин 25 сааһыттан, 1964 сылтан, нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыттан саҕалаабыт.
 
Нэһилиэккэ саамай активнай үлэһит ыччаты комсомол райкомунан комсомолга ылыы 1932 сыллаахтан саҕаламмыт. Бастакы комсомолларынан Андреев Павел Николаевич (Марбыкы), Иванов Егор Егорович, Семенов Иван Федорович, Спиридонов Прокопий Егорович, Софронов Гаврил Николаевич уонна Степанов Алексей Васильевич буолаллар. Ол эрээри, бастыҥ комсомолецтары араас эппиэттээх үлэлэргэ ыыталааннар, 1937 сыллаахха диэри комсомольскай тэрилтэ суох эбит.
 
Эдэр Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, активнай комсомолец Степанов Алексей Васильевич, 1935 сыл Көтөх күөлгэ Уһун тумуһаҕар ыччаты көҕүлээн, Уһун Байбал балаҕаныгар сыһыары ампаар дьиэни туттаран, нэһилиэккэ бастакы начаалынай оскуоланы астарбыт. Бу оскуолаҕа барыта тоҕус оҕо үөрэммит.
 
Алексей Васильевич 1937 сыллаахха сэбиэскэй тутуу курсугар кэлэн, Сэбиэккэ салгыы бэрэссэдээтэллээбит уонна Сууртаахха саҥа тутуллан эрэр оскуоланы ситэртэрэн Өктөөп бырааһынньыгын кэннэ үлэҕэ киллэрбит. Оскуола — ыччат мустар, үлэлиир, олохтоохтор бырааһынньыктыыр культурнай кииннэрэ буолбут. Бу сылларга Алексей Васильевич саҥа тэриллибит комсомольскай тэрилтэҕэ сэкирэтээринэн үлэлээбит. Нэһилиэк бары агитационнай иитэр-үөрэтэр үлэтигэр активнай кыттыыны ылаттаабыт.
 
1939 сыллаахха комсомольскай тэрилтэ 36 чилиэннэммит уонна бэйэтэ улахан тэрилтэ буолбут. Туох баар нэһилиэккэ ыытыллар үлэлэр олохтоох комсомоллар көҕүлээһиннэринэн, сатабыллаах салалталарынан ыытыллалара. Ити бириэмэҕэ кинилэр иннилэригэр чэпчэкитэ суох соруктар тураллара:

# Үөрэҕэ суохтары ааҕар-суруйар оҥоруу. Ыаллар дьиэлэриттэн хотоннорун араартарыы, дьиэ кэргэн ыраастык туттан олоруута, сыстыганнаах ыарыылартан сэрэтэр үлэлэр;
# Нэһилиэнньэҕэ партия уонна сэбиэскэй правительство ыытар политикаларын өйдөтөн саҥа тэриллибит тыа хаһаайыстыбатын артыалларын бөҕөргөтүү;
# Олохтоохтортон дойду көмүскэлэ бөҕөргүүрүгэр түһээннэри хомуйуу, заемнарга суруттарыы, онтон да атыттар;
Бу түбүктээх үлэлэри Алексей Васильевич сэкэритээрдээх комсомольскай тэрилтэ уонна оччотооҕу ыччат сурдээх көхтөөхтүк толороллорун туһунан кырдьаҕас көлүөнэ ахтыыта уонна архивнай комсомольскай боротокуоллар кэрэһэлииллэр.
Ижендей Николай Петрович

**Ижендей Николай Петрович** — Чувааш суруйааччыта, «Төрөөбөтөх оҕо саҥата» диэн бэйиэмэтэ Чувашияҕа оскуолаҕа үөрэтиллэр.

## Тахсыбыт кинигэлэрэ
* Дьикти быысыпака «Тĕрĕллĕ çыру тĕлĕнтермĕшĕсем» (2005),
* Кып-кыракый хормуоска «Ташлакан купăс» (2006),
* Ыстаҥалыыр мээчик «Чарусăр мечĕк» (2007),
* Тэһийбэт халандаар «Хаваслă кăлтăрмач» (2009),
* Таптал туһугар охсуһуу «Кĕрешÿсĕр юрату килмест» (2011) уонна да атыттар.
Петров Гаврил Спиридонович

**Петров Гаврил Спиридонович** (1912-2008) -  Ньурба улууһун Чуукаар нэһилиэгин бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэрэ. Кини бастакы коллективнай хаһаайыстыбаны тэрийииттэн саҕалаан, саҥа демократическай уопсастыбаҕа диэри олох үөһүгэр сылдьан тэрийсибит, нэһилиэк социальнай- экономическай сайдыытыгар улахан үтүөлээх ытык киһи.

Петров Г. С. кэргэнинээн Мария Николаевналыын тоҕус оҕону төрөтөн, 19 сиэннэнэн, 26 хос сиэннэнэн 59 сыл бииргэ дьоллоохтук олорбуттара. Оҕолоро бары уөрэхтээх улэһит буолан республика араас улуустарыгар олороллор.

## Олоҕун олуктара
1912 сыл олунньу 17 күнүгэр төрөөбүт. Үөрэҕэ суохтары үөрэтии, таҥара үөрэҕин, кулаактары утары, дьиэттэн хотону араарыы кинитэ суох барбат этилэр. 1913-35сс. II Малдьаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бутэрэн баран, Дьокуускайдааҕы пединститут бэлэмниир курсун бутэрбитэ. 1936 сылга убайдарын агитациялаан Сардаҥаҕа «Марскай» колхоһу тэрийбитэ. 1937 сылтан бэйэтин олоҕун оскуолаҕа анаабыт. Куочай начальнай оскуолатыгар, II Хаҥалас начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн, Өҥөлдьө, Чуукаар оскуолаларыгар учууталынан, 1942 с. муус устар 25 күнүттэн РОНО инспекторынан, Араҥастаах детдомугар иитээччинэн, учууталынан, Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1943-1946 сс., 1948—1950 сылларга сэбиэдиссэйинэн улэлээбитэ. Чуукаарга 1950-1951 сс. саҥа оскуоланы туттаран бастакы директорынан үлэлээбитэ. 1952-1953 сс. Маай начальнай оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, 2-4 кылаастаах саҥа оскуоланы туттарбыта. 1954—1956 сс. Чуукаарга «Калинин» колхозка оҕуруот аһын үүннэрээччилэр биригээдэлэригэр биригэдьиирдээбитэ. 1956—1961 сс. Чуукаар оскуолатыгар учууталынан, 1961-63сс. Чуукаар государственнай интернатыгар сэбиэдиссэйинэн, 1963-65 сс. Чуукаар сельсоветыгар председателинэн быыбарданан үлэлээбитэ.

1965 с. интернат сэбиэдиссэйинэн, онтон иитээччиннэн үлэлээбитэ. 1969 с. пенсияҕа тахсан да баран таптыыр үлэтиттэн букатыннаахтык уурайбакка интернакка иитээччинэн, нянянан үлэлээбитэ.

1940 сылтан ССКП чилиэнэ Г. С. Петров олоххо активнай позициятын хаһан да ыһыктыбатаҕа. Партийнай тэрилтэ солбуллубат секретара буолара.

## Наҕараадалара
Өр сыллаах үлэтин бэлиэтээн Чуукаар оскуолатын, нэһилиэгин, II Хаҥалас оскуолатын Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ.
* Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина. Элбэх грамотанан наҕараадаламмыта
* « За трудовое отличие»
* «За доблестный труд и ВОВ. 1941-45гг.»
* «Үлэ ветерана» диэн хас да мэтээллэрдээх",
* «Учууталлар учууталлара» диэн бэлиэлээх.

Г. С. Петров 97 сааhыгар тиийэн олоҕун 2008 сылга өлбүтэ.
Новгородова Мария Михайловна

** Новгородова Мария Михайловна** — таастаах Дьааҥы ырыаһыта. Кини төрөөбүт Дьааҥытын түҥ былыргы уратылаах туспа тойуктарын: «Мурун ырыата», «Таҥалай ырыата» диэннэри этигэр-хааныгар иҥэрэн ыччакка үөрэтэн хаалларбыта.

Уус-уран самодеятельноска аан бастан 1945 сыллаахха Кыайыы Ыһыаҕар тойугу туойбута. Онтон 1951 с. оройуоннааҕы төрдүс олимпиадаҕа ырыа конкурсугар бастаабыта.

1971 сылтан Верхоянскай куораттааҕы Култуура дьиэтин актыыбынай кыттыылааҕа, ыччат наставнига. 1979 сыллаахха Тиксиигэ буолбут фольклор республикатааҕы иккис фестивалыгар бастаан, маҥнайгы степеннээх Дипломунан наҕараадалламыта.

1980 с. Дьокуускайга Улуу Кыайыы 40 сылыгар анаммыт тойук конкурсугар иккис степеннээх Диплому ылбыта.

1986 с. олунньу ыйга Дьокуускайга буолбут «Славься страна олоҥхо» диэн фестивальга кыттан Култуура Министерствотын, Саха сирин композитордарын союһун, Гостелерадио Бочуотунай Грамоталарынан наҕараадалламыта. 1984 с. Тихон Хренников илии баттааһыннаах ССРС композитордарын Союһун Дипломунан, 1986 с. Захар Степанов илии баттааһыннаах Бүтүн Россиятааҕы Хоровой общество Бочуотунай Грамотатынан бэлиэттэммитэ.

1986 с. бэс ыйыгар Дьокуускайга фольклор конкурсугар Атласова Вера Степановнаны кытта баран, кыттыбыта. Кини онно, аан бастаан, дьахтар эр киһини туойбут Дьааҥылыы ырыатын ыллаабыта. Республика Ростелерадиотын, Норуот айымньытын Республикатааҕы Дьиэтин улэһиттэрэ хаста да кэлэннэр, кини ырыаларын устубуттара.

 
Туһаныллыбыт сирдэр: Степан Юмшанов, Степан Дадаскинов «Дьааҥы ытык ырыаһыттара» хомуурунньук. — Дь., 1998.
Кошевой Олег Васильевич

**Олег Васильевич Кошевой** — фашистары утары охсуһар «Эдэр гвардия» тэрийээччитэ уонна кыттыылааҕа. 

## Оҕо сааһа
Кини бэс ыйын 8 күнүгэр 1926 сыллаахха Черниговскай уобаласка, Прилуки куоракка, сулууспалаах үлэһит дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1940 сылтан Краснодон куоракка олорбута, онно оскуолаҕа үөрэммитэ. Олег оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа, оскуола хаһыатын редактора этэ. Кэпсээн уонна хоһоон суруйар этэ.

## Улуу Аҕа дойду Сэриитэ
Сэрии кини 8 кылааска үөрэнэр эрдэҕинэ буолбута. Олег фроҥҥа көмөлөһөн киирэн барбыта.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар, Олег Кошевой «Эдэр гвардияны» тэрийсибитэ. Бу тэрилтэ Краснодон куораттааҕы комиссара уонна штабын чилиэнэ этэ.

1943 сыллаахха тохсунньу ыйга фашистар «Эдэр гвардия» кыттыылаахтарын тутан ылбыттара. Олег Кошевойу Картушино станцияҕа туппуттара. Эдэр патриоты, кыыллыы сордоон баран, олунньу ый 9 күнүгэр, 1943 сыллаахха, Ровенька куораттан чугас, ытан өлөрбүттэрэ. Өлөрүгэр 16 саастаах этэ. Ровенька куоракка, фашистар сиэртибэлэрин Бырааттыы уҥуохтарыгар көмүллүбүтэ.

## Наҕараадалара
Олег Кошевойга Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата, өлбүтүн кэннэ, Верховнай Сэбиэт Президиумун ыйааҕынан 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр иҥэриллибитэ. Ленин орденынан наҕараадаламмыта.

## Өйдөбүнньүк
Олег Кошевой аата шахталарга, собхуостарга, оскуолаларга, пионер лааҕырдарга, муоратааҕы флот министиэристибэтин суудунатыгар иҥэриллибитэ.
Литературнай тыл

**Литературнай тыл** — диэн дьон саҥарар тылын тыл суруллубут быраабылалардаарынан таҥастаналлыбыт уонна культура көрүҥэ буолар аҥаарын ааттыллар.

## Быһаарыыта
Литературнай тыл — нуормалаах, кодификациялаах, функциональностаах, стилистическай араастаах чиэртэлэрдээх диалекттар үрдүнэн сытар систиэмэ буолар. Туттар дьон үрдүк социальнай престижтаах буолар. Суруллубут уонна саҥарыллар араастаах. Суруйааччылар тыллара сүнньүнэн литературнай тылыгар сөп түбэһэр буолар. Сорох-сорох бириэмэҕэ литературнай тыл уонна художественнай литература тыла тэҥ буолбатах буолааччы.

Литературнай тыл — ханнык эмит омук тылын суруллуутун бүттүүнэ буолар — официально-деловой, оскуола үөрэҕэ, олох-дьаһах тыла, наука, публицистика, художественнай литература, культура араас көстүүтэ уонна да атын буолар.

Литературнай тыл — уопсастыба билинэр уонна тутуһар кодификациялаах, ол гынан баран биир сиргэ турбат систиэмэтэ буолар.
үөрэх уонна наука уобалаһыгар — научнай стиль;
уопсастыба уонна политика уобалаһыгар — публицистика стилэ;
деловой сыһыаннаһыыга — официально-деловой стиль.

## Литература уонна норуот тылын сыһыаннаһыыта
Феодализм бириэмэтигэр сорох норуттар суруллар тылларыгар атын тыллары тутталлара: Иран уонна түүр норуттарыгар — арааб тылын; дьоппуон уонна кэриэй норуоттарыгар — классическай кытай тыла; германскай уонна арҕаа славян норуоттарыгар — латыын тыла; Прибалтикаҕа уонна Чехияҕа — ниэмэс тыла тутталлара.

## Быһаарыылар
Федоров Павел Алексеевич

**Федоров Павел Алексеевич** — биллиилээх Ньурба тырахтарыыһа, Бочуот знаага, Үлэ кыһыл знамята уонна Ленин уордьаннар кавалердара.

1916 сыл сэтинньитигэр Саха уобалаһын Бүлүү уокуругар, Марха улууһун III Бордоҥ нэһилиэгэр (билигин Күндээдэ) төрөөбүт. Саха. Член КПСС с 1939 г. Образование: начальное. Окончил 3-й класс с. Ньимискэннээх, в 1932—1933 гг. учился на курсах трактористов в п. Нюрба, в 1948 г. окончил годичные курсы по повышению квалификации директоров МТС при Иркутском сельскохозяйственном институте, г. Иркутск, в 1954 г. окончил девятимесячные курсы при двухгодичный партийной школе Якутского Обкома ВКП(б) приема 1935 г., ряд лет являлся членом Ленинского районного комитета партии, избирался депутатом Чаппандийского наслежного совета депутатов трудящихся VII, VIII, IX,X,XI,XII,XIII,XIV,XV,XVI созывов.

## Наҕараадалара

1938 — Знак Верховного Совета ЯАССР «15 лет ЯАССР» за перевыполнение плана и высокие показатели работы комсомольско-молодежной тракторной бригады МТС.

1940 — Малая серебряная медаль главного Комитета Всесоюзный сельскохозяйственный выставки за лучшие образцы работы в сельском хозяйстве.

1942 — Знак Наркомзем Союза СССР «Отличник социалистического сельского хозяйства» за образцовую работу тракторной бригады.

1946 — Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».

1947 — Орден «Знак Почета» за особые заслуги в развитии сельского хозяйства.

1957 — Почетная Грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР.

1966 — Орден Трудового Красного Знамени за достижения в развитии животноводства и повышение заготовки мяса, молока и других сельскохозяйственных продукций.

1970 — Юбилейная медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина».

1972 — Нагрудный знак «50 лет Якутской АССР».

1973 — Знак «Победитель социалистического соревнования 1973 года».

1975 — Орден Ленина за высокие достижения в социалистическом соревновании, за вклад в обработке земли, успехи в производстве продукций сельского хозяйства.

1975 — Юбилейная медаль «30 лет Победы в Великой Отечественной Войне 1941—1945 гг.».

1975 — Медаль «Ветеран труда».
Симпсоннар

**Симпсоннар** () диэн Америка анимация ситкома. Оҥорооччу Мэтт Грөниҥ уонна Fox Broadcasting Company. Сериал Симпсоннар диэн Америка орто кылааhын дьиэ кэргэнин туhунан. Ыал аҕата Хомер, ийэлэрэ Мардь уонна оҕолоро Барт, Лиза уонна Мэгги. Сериал айааччылара Симпсоннар нөҥүө Америка орто ыалын сатиралаан көрдөрөллөр. Шоу айыллыбыт Сприҥфилд диэн куоракка буолар уонна Америка араас култуура, дьон-сэргэ уонна телевидение көстүүлэрин пародиялыыр.

Симпсоннары Грөниҥ Дьэймс Эл. Брукстуун минисериал быhыытынан оҥорбуттара. Айыллыбыт дьиэ кэргэн характердарын Грөниҥ бэйэтин урууларын ааттарынан ааттаталаабыта. Минисериал The Tracey Ullman Show ирээтин быhыытынан муус устар 19 1987 көрдөрүллүбүтэ. Үс сезон кэнниттэн скетч туспа чаас аҥардаах прайм тайм шоу буолбута.

Аан бастаан ахсынньы 17 1989 көстүөҕүттэн ыла шоу 432 эпизодтаах уонна сүүрбэhис сезона балаҕан ыйын 28 2008 саҕаламмыта. The Simpsons Movie диэн толору киинэ аан дойду киинэ театрдарыгар от ыйын 26 уонна от ыйын 27 2007 тахсыбыта уонна аан дойду үрдүнэн $526.2 млн өлөрбүтэ.

The Simpsons элбэх бириэмийэлэри сүүйбүтэ, ол ахсааннарыгар 24 Emmy Awards, 26 Annie Awards уонна Peabody Award. Time сурунаал ахсынньы 31 1999 с. XX үйэ ордук бэрт телесериалын аатын иҥэрбитэ. Тохсунньу 14 2000 Симпсоннар дьиэ кэргэннэрэ Hollywood Walk of Fame аллеяҕа сулустаммыттара. The Simpsons Америка ордук уhун ситкома буолар. Хомер "D'oh!" диэн үөхсүүтэ ааҥл тылын лексиконугар иҥмитэ.
Космодемьянская Зоя Анатольевна

**Зоя Анатольевна Космодемьянскаяны** Аҕа дойду сэриитигэр арҕаа фруонугар ниэмэстэр тыыллагар 1941 сыллаахха ыыппыттара.
Зоя Космодемьянская дьахталлартан бастакы сэрии кэмигэр Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатынан өлбүтүн кэннэ .

Кини разведовательно-диверсионнай оскуолаҕа үөрэммит. Зоя группатын сүрүн сорудаҕа: ниэмэстэр баар 10 дэриэбинэлэрин — Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачеве, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино уоттуохтаахтар этилэр: Сталин бу бирикээһэ этэ 0428 №-ринэн тахсыбыта.

Зоя группатыгар Вера Волошева, Клава Милорадова уонна да атыттар киирэр этилэр. Бу группаҕа киэриэхтэрин иннинэ 95 % киһи тыыннаах хаалыа суоҕа, аҥаардара билиэҥҥэ түбэһэн өлүөхтэрин сөп диэн эрдэттэн билэр эбит. Онон сибэстээн группа дьоно бу сорудах кутталын өйдүүр эбиттэр. Дьэ чахчы бу группа аҥаара ниэмэстэри кытта ытыалаһа сылдьан өлөн хаалбыт уонна билиэҥҥэтүбэспит. Кинилэр аҕыйах умайар смесьтээхтэр уонна сэттэ эрэ бистэлиэттээхтэр эбит.

Зоя Космодемьянская бирикээс аҥаарын эрэ толорбут, ниэмэстэр 3 дьиэлэрин уонна техникаларын умаппыт. Иккис сырыытыгар тутуллан хаалбыта.

Кини хорсун быһыыта Петр Лидов «Таня» диэн ыстатыйатыгар «Правда» хаһыакка бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол кэмҥэ кини туһунан сүрүн массаҕа ким да билбэт этэ.

Доппуруоска даҕаны Зоя бэйэтин дьиҥнээх аатын эппэтэх. Партизаннары кытта көрсүһэригэр даҕаны бэйэтин Танябын дэнэр эбит. Тоҕо диэтэххэ партизаннар истэригэр үспүйүөннэр баар буолуохтарын сөп уонна бэйэтин чугас дьоннорун туһугар куттанар эбит.
Зоя 201 №-дээх Москуба куорат Октябрьскай оройуонун оскуотын 10 кылааhын үөрэнээччитэ эбит. Оҕо эрдэҕинэ аҕата өлбүт, ол иһин ийэтин уонна быраатын кытта Баанньаны эрэ кытта олорбуттар.
Кини үрдүк уҥуохтаах, хара харахтаах уонна кылгас баттахтаах эбит. Кылааһын иһигэр комсомольскай тэрийээччи эбит. Сатаан аахпат уонна суруйбат дьону дьиэлэригэр кэлэн үөрэтэллэр эбит.
Онус кылааһы1941 сыллаахха бутэрэн эрдэҕинэ сэрии саҕаламмыт. Зоя бэйэтэ саллаат буолан истребительнай этэрээккэ киириэн баҕарар эбит .
Сэтинньи ый 17 кунугэр 1941 сыллаахха ийэтигэр бүтэһик суругу суруйбута: «Дорогая мама! Как ты сейчас живёшь, как себя чувствуешь, не больна ли? Мама, если есть возможность, напиши хоть несколько строчек. Вернусь с задания, так приеду погостить домой. Твоя Зоя».
Зоя Космодемьянская Аҕа дойду сэриитин биир сүрүн геройдарын ахсааныгар киирсэр. Кини обраһын хас да киинэҕэ, литературнай уонна момументальнай экспозицияҕа араас музейга көрүөххэ сөп. Зоя аатынан оскуолалар, лааҕырдар Российаҕа эрэ да буолбакка атын да дойдуларга ааттанан тураллар.

## Аатын үйэтитии
Дьокуускай дькутааттарын мунньаҕын 2002 с. бэс ыйын 11 күнүнээҕии быһаарыытынан "Березка-1" сайылык комплексыгар куоллаҕас кини аатынан ааттамыта.

## Быһаарыылар
Сторожева Алина Юрьевна

**Сторожева Алина Юрьевна** — 2007 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Уус-Алдан улууһун Мүрү 1-кы нүөмэрдээх орто оскуолатын ахсыс кылааһыгар үөрэнэ сылдьан ууга түһэн эрэр киһини өлүүттэн быыһаабыт, Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕынан 2009 сыллаахха «Өлөн эрэллэри быыһаабытын иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Ол туһунан «Саха сирэ» хаһыат маннык суруйбута:
Алина дьиэтэ Бороҕон таһыгар турар Мындааба диэн сэлиэнньэҕэ баар. Суол ортотугар күөллээх буолан, олохтоохтор саас, күһүн ахсын муостанан туоруурга күһэллэллэр. Кыыс суолу тула көрбүтэ ким даҕаны суох, арай күөл биир өттүнэн дьахтар хааман иһэн охтон түһэр.

— Бастаан чалбахха суулунна быһыылаах диэн күлэ санаабытым. Онтон: «Быыһааҥ! Быыһааҥ!» — диэн хаһыытаабытыгар, тугу даҕаны толкуйдаабакка сүүрэн тиийбитим, — диэн Алина кэпсээнин саҕалыыр.

— Муус хайдыбыт буолан, дьахтар аттыгар наһаа чугаһаабакка эрэ, ханан киирэрбин толкуйдаан эргийэ сүүрэ сылдьыбытым. Саатар ураҕас уунуохпун аттыбар туох даҕаны суох. Ол быыһыгар суотабай төлөпүөммүнэн ыаллыы олорор дьоммор эрийэн, көмөҕө ыҥырбытым. Ууга түспүт дьахтарым номнуо төбөтө ууттан күөрэйэ-күөрэйэ сүтэрэ, хайдыбыт муустан тутуһа сатыы-сатыы көмөлөһө охсорбор көрдөспүтэ. Ол кэмҥэ аттыбытынан уол ааһан эрэр этэ, киниэхэ: «Кэл, көмөлөс», — дии сатаабытым, көрбөтөҕө буола-буола баран хаалбыта. Онтон мууска сыттым уонна илиибин дьахтарга ууннум. Хап-сабар илиитин утары биэрбитэ, ону тардан, аны хонноҕун анныттан тардан баран дьахтарбар: «Муустан аанньын!» — диэт, ууттан тардан ылбытым.

Алина мантан сиэттэрэн улаатан баран ыксаллаах быһыы-майгы үлэһитэ буолбут, ХИФУ Горнай институтугар «ыксаллаах быһыы-майгы харыстабылын инженерэ» диэн идэни баһылаабыт.

## Быһаарыылар
Каталан тыла

**Каталан тыла** (*català*) эбэтэр **валенсия тыла** (*valencià*) диэн Инд-Эуропа тыла, Роман бөлөҕүгэр киирэр.
Степановка (Сумы уобалас)

**Степановка** () диэн Украина Сумы уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 543 (2016).

## Устуоруйата
* Сэлиэнньэ быһыытынан 1670 сыллаахха төрүттэммит.
* 1893 сыллаахха саахар собуота тутуллубут.
* Сэлиэнньэ иһигэр уонна хотугулуу-арҕаа уонна хотугулуу-илин өттүлэригэр кургааннар (көмүүлэр) булуллубуттара.
* 1968 сыл — Степановка *куораттыҥы бөһүөлэк* ыстаатыһын ылбыт.

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Пинигин Никифор Васильевич

**Пинигин Никифор Васильевич** (1922—2013/4) Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, сэрии бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1922 сыллаахха балаҕан ыйын 8 кунугэр Чурапчы оройуонун Хоптоҕо нэһилиэгэр күн сирин көрбүт. 10 сааһыттан холхуоска үлэлээн саҕалаабыт. 1938 сыллаахха Дириҥ 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

1943 сылтан 1947 сылга дылы Монголияҕа 20-с мотострелковай, зенитно-артилерийскай диэн полкаларга сулууспалаабыт. Япония сэриитигэр кыттыбыт. Онно сылдьан Большой Хинганы туорааһыҥҥа уонна уута суох Монгольскай истиэбинэн Маньжуриянан айаннарга ситиһиилээх сырыылар иһин Главнокомандующай махтал суругунан наҕараадаламмыт. Уонна Японияҕа кыайыы иһин мэтээллэммитэ. Кэлин аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх юбилейнай орденынан наҕараадаламмыта.

1950-53сс. Чурапчы педучилещатыгар үөрэнэн начаалынай оскуола учуутала буолан 1953 сылтан Мэҥэ-Хаҥаласка учууталынан, иитээччинэн үлэлээбитэ. Нэһилиэгэр агитационнай маассабай үлэҕэ агитатортан саҕалаан начальнигар тиийэ үлэлээн ааспыта. Маны таһынан совхоз чиэһин көмүскээн араас күрэхтэргэ кыттара. Мэдээллэрэ, грамоталара туоһу буолаллар.

## Дьиэ кэргэнэ
Кэргэнэ Елена Львовна эмиэ начаалынай оскуола учуутала, үлэ, тыыл бэтэрээнэ. 7 оҕолоохтор: 4 уол, 3 кыыс.
Мохотчунова Александра Николаевна

**Александра Николаевна Мохотчунова** — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.

1933 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Сунтаар улууһун баар Илимнииргэ төрөөбүтэ. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищены, 1962 сыллаахха ГИТИС режиссерскай отделениетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан музыкальнай-драматическай театрга, Пионердар дыбарыастарыгар, Улан-Удэтааҕы культурнай-сырдатар училищеҕа преподователинэн үлэлээбитэ. Бүтүн Союзтааҕы уонна Арассыыйа уус-уран самодеятельность көрүүлэрин лауреаттарынан буолбут «Сарыал», «Дьулуур», «Дьээ-буо» народнай ансамблары тэрийбитэ.

1962 сыллаахха Москваҕа үөрэҕин бүтэрэн баран Саха музыкальнай театрыгар кылаабынай балетмейстерынан анаммыта. Ол саҕана биир балетмейстер хамнаһыгар үлэтэ элбэҕэ — балет спектаклын, концертнай нүөмэрдэри, опера, драма үҥкүүлэрин туруоруу.

1973 сыллаахха Александра Николаевна университет студеннарын мунньан саҥа коллективы үөскэппиппитэ. Саха үҥкүүтүн оркестр, ырыа доҕуһуоллаах туруоруохха сөбүн көрдөрбүтэ. Николай Кисленко, Виктор Птицын буоланнар идеяларын олоххо киллэрбиппиттэрэ. **Сарыал** туһунан республикаҕа эрэ буолбакка, киэҥ сирдэргэ билэн барбыттара. Бүтүн Союзка уус-уран самодеятельность көрүүтүгэр түөрт төгүл лауреат үрдүк аатын ылбыппыттара. Кремльгэ Съезтэр Дыбарыастарыгар концертаабыппыттара. Киин телевидение биэриилэригэр уһуллубуппуттара. Румынияҕа, Польшаҕа, Венгрияҕа, Турцияҕа, Испанияҕа, Кытайга, Латинскай Америкаҕа, Болгарияҕа, Чехословакияҕа, Польшаҕа, Югославияҕа, о.д.а. дойдуларга гастроллаабыппыттара. «Сарыалы» сэргэ профтехучилище базатыгар 1979 сыллаахха «Дьээ-буо» ансамблы тэрийбитэ.

1984 сыллаахха Александра Николаевна Мохотчуноваҕа хореографическай искусство Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сайдарын иhин туйгун үлэтигэр үрдук аата иҥэриллибитэ.
Александра Николаевна Мохотчунова саха үнкүүтүн дьин бэйэтинэн, тугун да уларыппакка профессиональнай сайдыы таһымын таһаарбыта, үҥкүү тематикатын, сюжетын, тэтимин хаалларан, үрдүк техникатын тутуһар буолан кини салайбыт ансаамбыллара өрүү үрдүкү күөҥҥэ сылдьаллар
Колесов Семён Егорович

**Колесов Семён Егорович** (1930—2003) — учуутал, спортсмен, тириэньэр.

1930 сыллаахха алтынньы 14 күнүгэр Акулина Прокопьевна уонна Егор Дмитриевич Охлопковтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Кини орто уонна үрдүкү кылаастарга үөрэнэригэр ийэтин бииргэ төрөөбүт убайыгар Колесов Василий Прокопьевичка иитиллибитэ уонна үөрэммитэ, ол иһин Колесов диэн буолбута. Хас да сыл Өлүөхүмэҕэ үөрэммитэ, орто оскуоланы Таатта оройуонугар Ытык-күөлгэ 1949 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Онтон 1950 с. Дьоккуускайга педагогическай институт нуучча тылын салаатыгар ситиһиилээхтик туттарсан киирбитэ. Эргиччи талааннаах уолу спорт хас да көрүҥэр институт сүүмэрдэммит хамаандатыгар чилиэнинэн ылбыттара. Онтон ыалдьан хаалан салгыы үөрэммэтэҕэ. 1951 с. Красноярскайдааҕы политехническай институкка киирбитэ. Төннөн кэлээт, Ытык-Күөлгэ физкультура уонна спорт оройуоннааҕы комитетын бэрэссэдээтэлинэн ананан икки сыл үлэлээбитэ.

1953 сыллаахха Алдан эҥэринээҕи нэһилиэктэр Таатта оройуонуттан арааарыллан Томпо оройуонугар бэриллибиттэр. Ол кэмҥэ Кириэс-Халдьаайы Томпо оройуонун киинэ этэ. Семен Егорович төрөөбүт түөлбэтигэр төннөн библиотека сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Онтон 1954 сыллаахтан педагогическай үлэтин саҕалыыр. Сыл тохтоло суох физкультура учууталынан үлэлиир. Кини үлэлиэҕиттэн үөрэнээччилэр спордунан дьарыктаналлара олус күүһүрбүт. Семен Егорович тус бэйэтэ араас күрэхтэһиилэргэ, кэнсиэрдэргэ көхтөөхтүк кыттара. 1958 с. Дьокуускайга Саха АССР норуоттарын иккис спартакыйаадатыгар үөрэнээчитиниин Толбонов Мишалыын хапсаҕайга республика чемпионнара буолбуттара. Онтон 1961, 1962 сыллардаахха чэпчэки аҥаардаах уонна орто ыйааһыҥҥа тустан эмиэ чемпионнаабыта. Спордунан эрэ муҥурдаммакка нэһилиэктээҕи, оройуоннааҕы ыытыллар тэрээһиннэри үрдүк таһымнаах тэрийэрэ. Семен Егорович үөрэнээччилэрэ кини туйаҕын хатаран үгүстэрэ спорт эйгэтигэр республика араас улуустарыгар учууталлаабыттара, тренердаабыттара. Кини үөрэппит оҕолоруттан бастыҥ спортсменнарынан В.Г Саввина, А.Д Харитонова, В.Г Кутяркина, М.С Толбонов, Г.А Степанова, атах оонньуутугар спорт маастара Н.Д Аргунов, маастарга кандидаттар В.В Габышев, Н.А Ючюгаев, В.П Карбаканов, Е.С. Мекюрдянов уо.д.а.

1955 с. Сахасталина Гаврильевналыын ыал буолан үс кыыс, биир уол оҕолоноллор. Оҕолоро эмиэ республика туйгуннара буоллаллар. Сахасталина Гаврильевна педагогическай үлэ, тыыл ветерана, Саха Республикатын үөрэҕэриитин туйгуна, РФ уопсай үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ. Колесовтар дьиэ кэргэннэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династияларын ахсааныгар киирсэр. 

Семен Егорович ыарахан ыарыыттан 2003 c. сэтинньи 21 күнүгэр 73 сааһыгар өлбүтэ.
Акимов Егор Егорович

**Акимов Егор Егорович** - ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.

От ыйын 17 күнүгэр 1970 сыллаахха Бүлүү Хампатыгар элбэх оҕолоох ыалга үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Оҕо сааһа Хампаҕа ааспыта, орто оскуоланы онно бүтэрбитэ. 

Бииргэ торообуттэриттэн убайа ыллыыр. Хайа ба5арар ырыаьыт да, ырыа айааччы да саамай кунду чугас киьилэригэр ийэлэригэр ырыа аныыллар. Ол курдук, Егор «Ийэбэр» диэн ырыатын оскуоланы бутэрэн баран суруйбута. Дьэ онтон ылата ырыа кэрэ алыбыгар уйдаран ырыа ыллаан, айбытынан барбыта. 1993-1996 сс. Дьокуускай куорат Култуура уонна Искусство колледжыгар эстраднай отделениятыгар уорэнэр сылларыгар, «Бабочкалаах уолаттар» диэн Неустроевтарга ылласпыта. Уорэнэ сылдьан кэргэнин Надежданы корсон, ыал буолуохтарыттан уьук хоту Өлөөн улууһун Дьэлиндэ боьуолэгэр кэлэн, иккис дойду оностон, бултаан-алтаан олорбута. Биэс оҕолоохтор. Дьэлиндэҕэ тиийиэ5иттэн олохтоох кулуупка, худругунан таьаарыылаахтык улэлээбитэ. Элбэх о5ону, улахан дьону ырыа алыптаах кэрэ эйгэтигэр угуйар. Хоту дойду кэрэ айыл5атын собулээн, дойдуга тапталын инэрэн, Дьэлиндэ туьунан элбэх ырыа автора буолар. Сахалыы ырыа фестивалларыгар куруутун кыттар. Кэргэнинээн Надеждалыын уонна оҕолорун кытта бары бииргэ ыллыыллар. Сыралаах улэтин туоьулуур элбэх грамоталардаах, дипломнардаах.  

2015 сыл от ыйын 6 күнүгэр Егор Акимов ыараханнык ыалдьан өлбүтэ. 

## Наҕараадалара:
* 	СӨ култууратын туйгуна
* 	1995 с. Үс дьоруой Н.С. Степанов, Н.А. Кондаков, А.А. Миронов ааттарыгар анаммыт «Киэһээҥҥи Бүлүү» ырыа күрэһин дипломаана. 
* 	1999 с. «Өлөөн үрэҕин үрдүгэр» IX улуустааҕы ырыа бэстибээлин аранжировкаҕа анал бирииһэ.  
* 	2006 сыл «Анаабыр үрүҥ түүннэрэ» бэстибээлгэ «Ааптар ырыата» номинаана. 
* 	2006 г. награждается за вклад в развитие и сохранение культурного наследия кочующих эвенков среди подрастающего поколения Оленекского эвенкийского национального района. 
* 	2007 г. Успешное участие VII Республиканском вокальном конкурсе среди мальчиков и юношей «Ыллаа-туой, уол о5о», посвященном 375-летию вхождения Якутии в состав Российского государства и Дню защитников Отечества. 
* 	2010 с. бочуотунай грамотанан на5араадаланар Дьэлиндэ нэьилиэгин культурнай киинин музыкальнай салайааччыта. Олоон эбэнки национальнай оройуон социальнай-экономическэй сайдыытыгар улахан тус кылаатын уонна ор сыллаах утуо суобастаах улэтин иьин. 
* 	2011 г. награжден за подготовку участников к III районному туру Республиканского телевизионного конкурса «Полярная звезда – 2011» 
* 	2011 г. «Лучший мелодист по созданию детского репертуара». 
* 	2011 г. Благодарственное письмо от комитета по делам семьи и детства при Президенте РС(Я) 
* 	2012 г. Гран-при – конкурса семейных дуэтов «Ты и я». 
* 	2013 г. признан победителем «Лучший по профессии» с занесением на районную Доску почета по итогам районного смотра 2012 года среди работников культуры. 
* 	2013 г. благодарность от постоянного секретаря государственного собрания (ИЛ ТУМЭН) РС (Я).
Захарова Евдокия Гаврильевна

**Захарова Евдокия Гаврильевна** - СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

1935 с. балаҕан ыйын 19 күнүгэр Ыҥаа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

1957 с. Дьокуускайдааҕы мед. училищены бүтэрэн дойдутугар 7 сыл  биэлсэрдээбитэ. 1971 с. СГУ история салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ уонна 1964 с. Ыҥаа оскуолатыгар 37 сыл учууталлабыта уонна дириэктэрдээбитэ.

Ыҥаа сиригэр-уотугар дьон олохсуйуутун туһунан маннык үһүйээни кэпсиир этилэр. Үс үйэ анараа өттүгэр Уус-Маайаттан Захаров диэн эбээн киһитэ бу сиргэ маҥнай кэлэн олохсуйбут. Кини үс ойохтоох эбит. Ойохторун сир-чир аайы туспа балаҕан сылдьан бултаан-алтаан астарын булан, мастарын мастаан дьаһайан олорбут. Ол киһиттэн билигин Захаровтар диэн халыҥ аймах үөскээбиттэр. Олорбут сирэ Соболоох күөл тура буолуон сөп, онно чугас-чугас үс балаҕан  баара үһү. Онтон сыыйа атын сирдэртэн Уус-Амматтан, Саһылтан, Кириэстэн, Өймөкөөнтөн дьон кэлэн олохсуйан барбыттар.

Күүстэх Сөдүөт аҕата Мэрэкээс диэн хос ааттаах киһи «Мэндэкэҕэ» олорбут. Бу Мэрэкээс Биридьээл диэн чугас аймахтаах (ини-биилэр?) эбит. Биридьээл уолуттан Микиитэттэн элбэх ыччат Ыҥааҕа тарҕанар – Бочукулар, Кыра Сөдүөттээх (Мэҥэ-Алдан) Неймоховтар ийэлэрэ Даарыйа (Мэҥэ-Алдан), Тааттаҕа Рахлеевтар уо.л.а. Күүстээх Сөдүөт төһө күүстэҕэ биллибэт, ол эрээри кини ыччаттара уксулэрэ төрөлкөй, күүстээх дьон буолаллара кини да мээнэҕэ Күүстээх диэн ааттамматаҕа буолуо. Иккиһинэн, кини кэргэнэ нуучча дьахтара эбит, кинилэртэн ыраас хааннаах, толуу ыччаттар үөскүүллэр. Кинилэр тоҕус оҕолоноллор, аҕалара өлөн ийэлээрэ кыайан иитиминэ кинилэри борохуокка олордон ыыталаан кэбиспит. Биир кыыс Саһыл нэһилиэгэр олохсуйбут, Чокуурап диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыт, биир кыыс Кириэс-Халдьаайыга Ичигэскэ Киргиэлэй Саввиҥҥа-Нохойоҕо эргэ тахсыбыт, киниттэн элбэх ыччат хаалар, оҕолоро – учуонай-зоотехник Мария, Пантейлемон, Вера, Иван, Пелагея диэн кыыс Дабаччымаҕа Хабырылла Лыглаевка эргэ тахсар, киниттэн республикаҕа киэҥник биллибит советскай-партийнай үлэһит В.Г. Лыгаев төрүүр, кини уола А.В. Лыглаев техническэй наука доктора, профессор, Дьокуускайга олорорбута, үлэлээбитэ.

Биир уола Уйбаан Саллаат диэн хос ааттаах киһи эмиэ күүстээх, быһый киһи эбит, кини от охсорунан нэһилиэгэр аатырбыт. Хайаттан сүүрэн түһэбин диэн маска охсуллан өлбүт. Кини уола Охонооһой Өймөкөөҥҥһ олохсуйбут, кыыһа Марина Слепцова сэттэ оҕону төрөппүт.

## Быһаарыылар
Гоголев Василий Иннокентьевич

**Гоголев Василий Иннокентьевич**, айар аата **Уйулҕан** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускай куорат 33 № орто оскуолатыгар уруһуй, технология учууталынан үлэлиир.

## Олоҕун олуктара

Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Балыктааҕар 1956 с. алтынньы 8-гар төрөөбүтэ.

1975 с. Балыктаахха оскуоланы бүтэрбитэ.
1979 с. Намнааҕы художественнай педучилищены,
1985 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтун бүтэртээбитэ.
1985—1987 сс. Үөһээ Бүлүү култууратын систематыгар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.
1987—1990 сс. Үөһээ Бүлүүтээҕи 2 ньүөмэрдээх оскуолаҕа, М. А. Алексеев аатынан республиканскай гимназияҕа үлэлээбитэ.
1990—1999 сс. Ускуустуба оскуолатын художественнай кылааһыгар тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
1998—2000 сс. «Суор тиһэх кыланыыта» диэн видеодетектив сценарийын суруйан уус уран киинэ устубута.
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи Федеральнай университетын РФ Илиҥҥи олохтоох омуктарын тылларын уонна культуураларын институтун Саха литературатын магистрана.

## Хоһоон суруйуута
Хоһоону 1990 сыллартан суруйар.
1996 с. Үөһээ Бүлүүгэ маҥнайгы хоһооннорун хомуурунньуга бэчээттэммитэ.
2013 с. Көһөрүллүү, — диэн сэһэнин «Бичик» кинигэ кыһата,
2013 с. Хоһуун таас, -диэн сэһэнин «Сайдам» кинигэ кыһатао бэчээттээбиттэрэ.
2013 с. Герой Ийэ — Далбар Хотун ахтыылар брошюраларын бэчээттэппитэ.
2014 с. «Көһөрүллүү», «Хоһуун таас» сэһэннэри Хараҕа суохтар республикатааҕы библиотекалара аудио кинигэлэр гынан таһаарбыттара.

*Ийэкээм* диэн хоһоонугар айыллыбыт ырыа:
Үрдэл национальнай музыкальнай бириэмийэ кыайыылааҕа, 
Этигэн Хомус «Бастыҥ ырыа», «Көрөөччүлэр биһирэбиллэрэ» номинациялары ылбыта. Ил Дархан «Норуот сөбүлүүр ырыата» диэн граанын хаһаайына буолбута. 
«Ийэкээм» хоһоонугар видеоклип устубута, клииптэр күрэстэрин бастыҥ клиибинэн ааттаммыта. Дьон сэргэ биһирэбилин ылбыта.

## Тус олоҕо
Кэргэннээх, үс оҕолоох, сэттэ сиэннээх.

## Наҕараадалара
Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ИДьМ Түөскэ кэтиллэр «ЗНАК ПОЧЕТА» бэлиэ кавалера.
200 лет МВД России юбилейнай мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Бочкарев Илья Сергеевич

**Бочкарев Илья Сергеевич** - Аҕа дойду луу сэриитин кыттыылааҕа, холкуоска партком сэкиритээрэ.

1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүт. Отутус сыллардааҕы комсомола, «Үүнүү» колкоз ударнига. О5о сааһыттан сытыы-хотуу бэртээхэй спортсмен уол эбит.

1941 сыллаахха Советскай армияҕа атырдьах ыйыгар ыҥырыллан барбыт. Ити кэмҥэ комсомуол чилиэнэ эбит. Кини Москваттан Эльбаҕа тиийэ сэриилэспит. Байыаннай идэтинэн минометчик эбит. Хорсуннук сылдьарын иһин төрөппүттэригэр 1942 сыл саҥатыгар «Большевик» хаһыахха бэчээттэммит: «Немецкай–фашисткай талабырдьыттары утары охсоһууга Бочкарев Илья хорсун уонна геройдуу быһыыны кердерер. Кини бэргэн ытыытыттан хайы уйэ уонунан ахсааннаах оккупааннар өллүлэр. Уолгутун үчүгэйдик ииппиккитигэр махтал. Бочкарев билигин тыыннаах уонна доруобай, өстөөҕу хорсуннук кыдыйар.»

Албан ааттаах суола Клин, Рогочев, Ржев, Калинин, Орел, Брянскай, Побрускай, Белосток, Минскэй куораттары босхолуур кыргыһыылары туораан ааспыт. Гвардия старшай сержана кини хорсун быһыыларын улуу Волга, Ловать, Днепр, Днестр, Лесна, Пруд, Гипрес, Одер өрүстэри туорааһыҥҥа көрдөрбүт. Кини Польшаны, илиҥҥи Пруссияны босхолоспут. Берлины ылсыбыт, Эльбага тиийэ Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүт.

Сэрии толоонуттан эргиллэн кэлэн, кэргэн ылан 8 о5оломмуттар. 

Колхозтар бедеҥсуйбүттэрин кэннэ армия генерала Д.Д. Люлючиенко кинигэтигэр бэлиэтээбитин курдук «Октябрь» колхуоска партком секретарынан үлэлээбитэ. Албан аат II, III степеннээх, Кыьыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I степеннээх уордьаннаах, «Хорсунун иьин», «Берлины ылааһын иһин», «Германияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх, Уус – Алдан улууһун Бочуоттаах гражданина.

Хос сиэнин ахтыытыттан: Хос эһэм мин төрүү иликпинэ күн сириттэн барбыта. Кини өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан биирдэ да ынчыктаабакка, ытаабакка өлбүтэ диэн дьонум кэпсииллэр. Хас саас аайы, Улуу Кыайыы үөрүүлээх бырааһынньыгар, хорсун саллаат, уордьаннаах хос эһэм, И. С. Бочкарев туһунан ахтан–санаан ааһабыт. Орто дойду олоҕун үөрүүтүн–хомолтотун этинэн- хаанынан билэн, итиини-тымныыны тулуйан, киһи буолбут аналын хорсуннук толорон барбыт. Хос эһэбитинэн кини ыччаттара киэн туттабыт.
Иванов Фёдор Романович

Иванов Федор Романович
Хайахсыт нэһилиэгин олохтоохторо Иванов Роман Гаврильевич, Иванова Варвара Егоровна улахан уоллара Иванов Федор Романович 1937 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 5 саастааҕар Хоту көһөрүллүүгэ ийэтин Варвараны кытта барбыт. Онон Федор Романович Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа. Көһөрүллүүттэн кэлэн баран Хайахсыт 7  кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирэр. Начальнай кылааска Уорҕаҕа үөрэммит.
    
Хайахсыт сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1954-55 сс. Дириҥ оскуолатыгар үөрэнэ кэлэр. Онус кылааһы 1957 сыллаахха бүтэрэн, комсомол путевкатынан «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх» дэвиһинэн, төрөөбүт холкуоһугар бастаан суотчутунан, онтон бөдөҥсүбүт Эрилик Эристиин холкуос «Мэлдьэхсититээҕи» учаастагар солбуйар биригэдьииринэн үлэлиир. Кини үлэлиир кэмигэр «Тапталлаах» ыччат фермата үүтү ыаһына 2000 лиитирэ кирбиини ылбыта. Үлэлиир сылларыгар ыччаты кытта сибээһи тутуһара, тылын ылыннарар салайааччы быһыытынан биллибитэ. Ол иһин кинини Улахан Эрилик саҕана Бахсыга Биригэдьииринэн анааннар үлэлэтэ ыыппыттара.
    
Cалгыы 1961 сыллаахха Чурапчы орто оскуолатын базатыгар XI педагогическай кылааска үөрэнэн, начальнай кылаас учууталын идэтин ылар. Чакыр начальнай оскуолатыгар учууталлыыр, бу оскуолаҕа сэбиэдэссэйинэн үлэлиир. Ити кэмнэргэ оройуон ыччатын биир санааҕа түмэн, ыччат лидерэ буолар.
    
1965 сыллаахха күһүн, атырдьах ыйыгар Федоры кытта ыал буолбута .
    
Иванов Федор Романович төһө да үлэ үөһүгэр сырыттар, СГУ историческай факультетын бүтэрэн, историк специальноһын ылбыта. Онон 4 сыл тухары Чурапчытааҕы ыччат киэһээҥҥи оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ.
    
1971-1975 сс. Хайахсыт орто оскуолатыгар ананан директорынан үлэлиир. Бастаан Хайахсыкка үлэлии тахсарбытыгар, эргэ умайбыт оскуолаҕа үлэлээбиттэрэ.
    
Саҥа корпус үлэтэ киириитигэр, оскуола коллектива, техническэй үлэһиттэр, нэһилиэнньэ олохтоохторо бары активнай кыттыыны ылбыппыт.
    
Федор Романович нэһилиэк олоҕор активнайдык кыттара, ол курдук исполком чилиэнэ, партийнай тэрилтэ секретара, пропагандист. Зонанан үлэни нэһилиэккэ иилээн-саҕалаан улэлэтэрэ. Салайааччы быһыытынан ирдэбиллээх, эппитин толорторор буолан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыта. Кини куруутун үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии сылдьара, дьону сыаналыыр, кими да куһаҕан үлэһит диэбэт, киһиэхэ барытыгар биир тэҥ сыһыаннааҕа.
    
Дьиэ кэргэҥҥэ, оҕолоругар эйэҕэс сыһыаннаах, бииргэ төрөөбүттэрин, балтыларын, бырааттарын олус таптыыра, куруутун сыллыы сылдьара. Киһиэхэ барытыгар үчүгэйи эрэ баҕарара.
    
Эбээм Сүөдэрдиин 10 эрэ сыл наһаа эйэлээхтик, дьоллоохтук олорбуппут, кини 38 эрэ сааһыгар олохтон барбыта. 1975 сыллаахха 3 оҕо аҕата суох хаалбыта. Түрөөбүт дойдутун олус күүскэ таптыыра, элбэх былааннардах этэ.
Саха ыта-лайка

мини
**Лайка** — олус былыргы ыт.

25-35 тыhыынча сыл ынараа өттүгэр киhиэхэ булт ууругар көмөлөhөр этэ. Ону Рассоха диэн өрүскэ булуллубут төбөтун уҥуоҕунан быhаарбыттара.

Кини тымныыны олус учугэйдик тулуйар, хаарга утуйар. Айылҕа моhуохтарын барытын бэккэ диэн тулуйар: буурҕаны, тыалы, хаары, итиини, аччыктааhыны (хастыы да кун аhаабахха сылдьаллар).

Лайка хойуу түүлээх, уу кырылаах бөрө тииhин курдук аhыыта (ол аата бөрөлүүн биир предоктаахтар). Хараҕа күөх.

Былыр былыргыттан булт кэмигэр киһи уонна ыт биир санааннан сылдьаллар. Ыт кыылы үрэр, тохтотор, булчут үөмэн кэлэн оҕунан ытар. Ыттаах булчут элбэҕи бултуур, дьонун аһатар.

Билинни кэмнэ куhаҕан булчуттааҕар үчүгэй ыты бултка илдьэ сылдьар ордук дииллэр.

Билигин ыраас хааннаах боруода лайкалары питомникка иитэллэр уонна нэhилэннэҕэ тарҕаталлар. Бу куох харахтаах саха ыта Аан дойдуга билиннэ. Атын дойдулар эмиэ иитэр буоллулар.

## Сигэлэр
* История породы
Никулина Ольга Викторовна

Никулина Ольга Викторовна (03.08.1971) - поэтесса, бэс ыйын 1995 сылтан Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ. Туула уобалаһыгар  төрөөбүтэ. 1978 сылга төрөппүттэрин кытта Нүөрүҥгүрүгэ көһөн кэлбиттэрэ. 1989 сыллаахха Нерюнгритааҕы педагогическай училищаны бүтэрэр, 3 сыл оҕо саадыгар үлэлээбитэ. 1994 сылга гимназияга "Поэзия кулуупугар" салайааччыннан үлэҕэ киирэр. Ити кэмтэн "Индустрия Севера", "Социалистическая Якутия", "Молодежь Якутии", "Полярный круг" хаһыаттарга уонна "Полярная звезда" сурунаалга хоһоонноро бэчээттэннэ. 1995 сылга Нерюнгрига буолбут семинар түмүгүнэн Арассыыйа СС (Суруйааччылар Союзтарын) чилиэнэ буолар. Республикатааҕы куукула уонна актер тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Москубаҕа үрдүгү литературнай куурстарын ааспыта.

= Хоһоонноро =
** «Трепещет нежностью душа моя – росток»
** «Возвысив руки, девочка-мечтатель»
** «Здравствуй, Детство!»
** «Ты видишь мое сердце – я люблю»
** «Я не хочу обид»
** «Всю ночь глядела на огонь»
** «Зимней стужей сковывает дом»
** «Сентябрь в пазухе запрятал»
** «Влетают в дом мой ветры сентября»
** «Сны открывают мне объятья»

= Сигэлэр =
"Радуга вдохновения» Ольги Никулиной http://www.1sn.ru/155177.html 

Писатели Якутии http://pnbglaz.narod.ru/psakha/on.html