open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иисус дьиҥнээх таҥаратын дьиэтэ

**"[[Иисус Христос|Иисус]] дьиҥнээх [[таҥара дьиэтэ|таҥаратын дьиэтэ]]"** — (кимтэн да тутулуга суох) таҥара үөрэҕэ. Кытайга Пекин куоракка 1917 сыллаахха төрүттэммитэ. Протестаннар таҥараларын үөрэҕин биир салаатынан буолар. Билигин аан дойду үрдүнэн 1,5 мөлүйүөнтэн тахса итэҕэйээчилээх. Билигин баар итэҕэл сүүрээннэриттэн саамай түргэнник улаатар сүүрээн. Сүрүн салалтата билигин АХШ-тарыгар, Лос-Анжелес куоракка баар. Москватааҕы отделенията 1995 сыллаахха аһыллыбыта.*

10 сүрүн принциптара (?)
# Сибэтиэй Дух
# Кириһиэнньэ
# Атах сууйуута
# Сибэтиэй *причастие'' - ?
# Субуота күн
# Иисус Христос
# Биибилийэ
# Быыһаныы
# Таҥара Дьиэтэ
# Бутэһиктээх быһаарыы
Орест

**Орест** (, 400 сыл саҕаттан – 476 сыллаахха диэри олорбута) - Аттила генерала уонна министра, олоҕун бүтүүтэ Арҕааҥҥы Рим империятын салайааччыта, оҕо саастаах император Ромулус Августулус аҕата.

## Орест олоҕун сорох түгэннэрэ

434 сыллаахха гуннарга үчүгэй Маргум эйэтин түһэрсиигэ Аттилаҕа көмөлөһөр. 

441-447 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын утары сэриигэ гуннар биир армияларын баһылыга буолан кыттар.

449-449 сыллардаахха Илиҥҥи Рим империятын кытта кэпсэтиилэргэ кыттар.

451 сыллаахха Аттила Галлияҕа (билиҥҥи Францияҕа) Орлеан куоракка диэри кимэн киириитиэр кыттар.

452 сыллаахха Аттила Италияҕа кимэн киириитиэр кыттар.

453 сыллаахха армиятын кытта Уралга уонна Балтикаҕа тиийэ бара сылдьар.

Гуннар империялара ыһыллыбытын кэннэ Италияҕа төннөр.

461 сыл саҕана Ромулус диэн уолланар. 

474 сыллаахха Арҕааҥҥы Рим империятын армияларын баһылык генерала буолар.

475 сыллаахха уолун Ромулуһу император оҥорор. 

476 сыллаахха Орест өлөр. 

## Сигэ
Орест - друг Аттилы 

## Өссө көрүҥ
* Аттила
* Аэций
* Пеллерин
От ыйа

left|250px|thumb|Ходуһа
[right|thumb|От ыйа ''[Très Riches Heures du Duc de Berry*]]
*'От ыйа''' - 7 ый.

От ыйа — сайын үгэнэ. От-мас сибэккитэ, туораҕа ситэр. Үрэх кытылыгар сардаана сибэкки тэтэрэ кыыһар. Чараҥнарга дьэдьэн буһар, сыһыы, үрэх саҕатыгар хаптаҕас, моонньоҕон ситэр. Күн ортотугар түһэр сик-кирэс тыал от-мас сиэмэтин ыһар.
Сир аайы сибэкки ыһыаҕа. Көтөрдөр оҕолорун көтүтэллэр. Киннлэри батыһыннара сыддьан түргэнник көтөргө, аһылыктарын бу-лунарга үөрэтэллэр. Саха сиригэр от хомуура саҕаланар. Отчуттар аҕыс ыйдаах ыарахан кыстыгы эрэйэ суох туоруур туһугар элбэх оту оттуурга дьулуһаллар. Оҕолуун-уруулуун бука бары ходуһаҕа тахсаллар.

От ыйа үксүгэр кураан буолар. Бөтүрүөпкэ, Борокуоппайапка ардааччы. Сааскыта ардах-таах уонна түүнүн сиик түһэр буоллаҕына, уһун кэмҥэ ардаабатаҕына даҕаны, түүҥҥү сиик уутунан үүнээйи балайда тулуктаһар.

От ыйа — хамнас ыйа. Былыр тыа сирин дьоно: «Сүрэҕэ суох киһи от ыйыгар кэр-гэннэнэр», — диэн этэллэрэ. Онон бу ыал дьадаҥы буолуохтарын сылыктыыллара. Кырдьыга оннук. Сүрэҕэ суох киһи хаһан да байбат. Үлэ-хамнас быддьаһыгар буолан, от ыйа биллибэккэ ааһар.

## От ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

От ыйыгар күнү бьглытынан, үөнүнэн-көйүүрүнэн, кыылынан-сүөлүнэн, сиигинэн билгэлииллэр. От ыйын 20-с күнүгэр саары куйааһа бүтэр.
Ый биир самыырдаах — от (Бөтүрүөп) са-мыыра, биир тыаллаах — от саарар тыала.
От ыйа тохсунньу ыйга тэҥнэһэр.

Күн уота өллөҕүнэ, уһун кураан буолар.
Күн былыкка саспакка көрөн киирдэҕинэ, халлаан халлыбат.
Ардах бириэмэтигэр тыал түстэҕинэ, ардах сотору кэминэн ааһар.
Быстах былыт кэлэн ардаатаҕына, уһуннук түспэт.
Сибэкки, от-мас ордук сыттаннаҕына, со-тору кэминэн ардах түһэр.
Сарсыардаанҥы сиик суох буоллаҕына, ардах кэлэр.
Тоҥот кумаар түстэҕинэ, халлаан көнөр.
Ардах чиэрбэтэ сиргэ көһүннэҕинэ, ардах кэлэр.
Балык күөлгэ оонньуура — ардахха.
## Түөлбэ тылыгар
Бөтүрүөп ыйа;
бырдах ыйа;
кумаар ыйа;
оҕолоох ыйа;
оттуур ый;
сыбаҥ хаас ыйа;
үһүнньү;
хаас саарар ыйа;
чүүччэх ыыр ыйа.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Осипов Афанасий Николаевич

200px|thumb|right|Осипов Афанасий Николаевич
**Осипов Афанасий Николаевич** — биллиилээх худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаска Академиятын бэрэсидьиэнэ. 
400px|thumb|right|Осипов айымньыта

## Олоҕун олуктара
Горнай улууһун 2-с Эргис (Мытаах) нэһилиэгэр олунньу 28 күнүгэр 1928 сыллаахха төрөөбүтэ.

1945 с. Дьокуускайга потребкооперация техникумун, 1955 с. В. И. Суриков аатынан Государственнай художественнай институуту бүтэрбитэ. «Ойууну үүрүү» (1957) диэн бастакы дьоһуннаах үлэтэ дьон-сэргэ, былаас биһирэбилин ылбыта.

А. Н. Осипов тус быыстапкалара Братиславаҕа, Харбииҥҥа, Прагаҕа, Улан-Баатарга буолуталаабыттара, хартыыналара Мюнхен, Токио, Берлин быыстапкаларыгар көрдөрүллүбүттэрэ. Худуоһунньук үлэлэрэ Третьяковскай галереяҕа, Арассыыйа үгүс куораттарын музейдарыгар бааллар.

## Биллибит айымньылара
* «Табаһыттар бырааһынньыктара» 
* Саха Сирин норуодунай суруйааччылара Амма Аччыгыйа, Күннүк Уурастыырап, Суорун Омоллоон, Эллэй бөлөҕүнэн мэтириэттэрэ
* «Төрөөбүт дойдуга» триптих
* «Сылгыһыттар»
* «Үрүҥ түүн»
* «Гоби ырыата» 
* «Ыһыах»
* «Муҥха»
* «Алексей Кулаковскай (Өксөкүлээх)»

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1962)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1968)
* И. С. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (1987) («Муҥха» хартыынатын иһин)
* ССРС норуодунай худуоһунньуга (1988)
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай худуоһунньуга
* Саха Сирин комсомолун бириэмийэтин лауреата
* Россия художествоҕа Академиятын дьиҥнээх чилиэнэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2000)
* Горнай улууһун Ытык олохтооҕо

## Өссө маны көр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина
* Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) 20.01.2011:Мир Афанасия Осипова в Сергиевом посаде
* Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. — Якутск: «Бичик», 2001.
Отфрид фон Вейсенбург

**Отфрид фон Вейсенбург** (, ) (* 800 диэки; † 870 кэнниттэн) аан бастакы бэйэтин аатынан суруйбут ньиэмэс тыллаах суруйааччы, үөрэхтээх монах. Отфрид аатырбыт Фульда монастырыгар Рабан Мавр аббатка үөрэммитэ. Үөрэҕин кэннэ Эльзаска баар Вейсенбург монастырыгар улэлээбитэ (билинни Виссембург, Франция).

## Саамай биллэр суруйуута

*Liber evangeliorum* («Евангелиелар кинигэлэрэ») диэн 9-ус уйэ ортотун диэки латыынныы ааттаах, ол эрэн ньиэмэс диалегынан суруллубут кинигэ. Тыла - соҕуруулуу Рейн франктарын диалектара. Бу диалект Былыргы Үөһээҥҥи Ньиэмэс диалектарыттан биирдэстэринэн буолар. Отфрид бу кинигэтигэр Иисус Христос олоҕун кэпсиир 4 евангелие кинигэлэрин ис хоһоонун биир гына түмэн, оччотооҕу ньиэмэс дьонугар тиийимтиэ гына өйдөтөн суруйбут. Уопсайа 5 томнаах, 140 бастаах, 1704 строкалаах кинигэ Ньиэмэс Людвигар анаммыт. 

Отфрид бэйэтэ суруйбутуттан 3 атын илиинэн устуу (рукопись) баар, балартан билигин ордук биллэрэ - Гейдельберг университетын библиотекатыгар хаһаанылла сытар илиинэн суруйуу (P, Cod. pal. lat. 52). Бу рукопись бүтэһик страницаларыгар *Георг туһунан ырыа* эбиллибит. Онтон Венаҕа сытар илиинэн устууну (V) Отфрид өссө бэйэтэ көннөрбутэ биллэр. Былыргы уонна Орто Үйэтээҕи илиинэн суруйуулар бүгүҥҥэ диэри маннык учугэйдик хаһааныллан кэлбиттэрэ ньиэмэс литературатын историятыгар сэдэх көстүү.

Отфрид ньиэмэс тылынан суруйар дьонтон аан бастакынан рифманы туттубут. Кини иннинээҕи айымньылар аллитерацияны туттар этилэр. Аллитерация диэн строка саҕаланар дорҕоонун, сүһүөҕүн дьүөрэлэһиитин ааттыыллар. 'Таҥара сөбулуур тыла - киһи бэйэтин төрөөбут тыла' диэн санаанан салайтаран, Отфрид бу айымньытын латыын тыла баһыйан турар кэмигэр соруйан норуот тылынан суруйбут. Отфрид бэйэтэ новатор буоларын билинэн туран 'Cur scriptor hunc librum theotisce dictaverit' ('Тоҕо кинигэ ааптара норуот тылын талбыта') диэн киирии тылыгар таҥара үөрэҕэ норуокка тиийимтиэ буоларын туһугар диэн быһааран суруйбут.

## Литература

## Сигэлэр
* 'Евангелие кинигэтин' Гейдельберг университетын библиотекатыгар баар электроннай копията
* Текст уонна аудио холобурдара
Охлопков Фёдор Матвеевич

**Охлопков Фёдор Матвеевич** (02.03.1908, Кириэс-Халдьаайы, Байаҕантай улууһа, Саха уобалаһа — 28.05.1968) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1965).

## Олоҕун олуктара
1908 сыллаахха кулун тутар 2 күнүгэр Байаҕантай улууһугар Кириэс-Халдьаайыга төрөөбүт. Аҕата Матвей Тааттаттан төрүттээх киһи этэ. Сэрии иннигэр колхуоска механизаатарынан, булчутунан, Аллаҥҥа Орочоон бириискэлэригэр обкатчигынан үлэлээбитэ. Эдэр булчут биэс тыһыынчаттан тахса тииҥи туттарбыта. 100 хаамыылаах сиртэн быһах биитин ытан буолдьаны икки аҥыы хайытара. 

#### Сэриигэ кыттыыта
Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 375-с уонна 179-с стрелковай чаастарга пулеметчик, автоматчик, снайпер быһыытынан сэриилэспитэ. Бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлөр. Ол кэнниттэн 1942 с. сааһыгар Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар. Албан ааттаах снайпер быһыытынан киэҥник биллибитэ, соҕотох 429 фашиһы өлөрбүтэ. Ол иһигэр ниэмэс снайпердара бааллара. 30 снайперы үөрэтэн бэлэмнээбит. Фроҥҥа 12 төгүл бааһырбыта уонна контузияламмыта. Тверскай, Смоленскай уобаластары, Белоруссияны босхолоспута. 

1945 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Кыайыы Парадыгар кыттыбыт.

Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1965 с. ыам ыйын 6 күнүгэр иҥэриллибит.

Сэрии кэнниттэн дойдутугар араас үлэҕэ үлэлээбит. Элбэх оҕо аҕата. 

1968 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Кириэс-Халдьаайыга көмүллүбүт. 

## Наҕараадалара
* «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл № 10678 (06.05.1965)
* Ленин уордьана (06.05.1965)
* Кыһыл Знамя уордьана (26.07.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (17.10.1943; Кыһыл Знамя уордьаныгар түһэриллибит)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (27.08.1942; 04.12.1942)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (18.07.1944)
* Мэтээллэр

## Үйэлээх аата
* Герой бүүһэ Кириэс-Халдьаайыга туруоруллубут.
* Ф. М. Охлопков аатынан Томпоҕо совхоз уонна муора хараабыла ааттаммыттара. 
* Дьокуускай, Чөркөөх, Хаандыга уулуссалара Герой аатын сүгэллэр. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр

* Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней
Пепеляев Анатолий Николаевич

200px|thumb|right|Пепеляев Анатолий Николаевич
**Пепеляев Анатолий Николаевич** - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥ генераала.

1891 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр Томскайга төрөөбүт, 1938 сыл тохсунньу 14 күнүгэр өлбүт. Генерал-лейтенант (1919).

Эппиһиэр дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Павловскайдааҕы байыаннай училищены 1910 сыллаахха бүтэрбит. Бастакы Аан дойду сэриитигэр батальон хамандыыра, подполковник. 1918 с. ыам ыйыгар Томскайга революцияны утары турууну баһылаабыт, онно белочехтарынан өйөммүт. 

1918 с. атырдьах ыйыттан корпус хамандыыра, 1919 - 1-кы Сибиир армиятын хамандыыра. Колчагы урусхаллааһын кэннэ Сэбиэскэй былааһы утары охсуһуутун Уһук Илиҥҥэ салҕаабыта. 1921 с. Кытайга, Харбиҥҥа эмиграциялаабыта. 1923 сыл саҕаланыытыгар Сибиир добровольческай дружинатын баһылаан (700 киһи) Саха сиригэр киирбитэ. Сыала-соруга - Дьокуускайы ылыы уонна Сибииргэ Сэбиэскэй былааһы суох оҥоруу. Амма Абаҕатын таһыгар (Саһыл-Сыһыы алааска) Строд этэрээтигэр кэтиллэ түһэр. 3 нэдиэлэ устата ытыалаһа сатаан баран, элбэх өлүү-сүтүү тахсыбытын кэннэ, Айааҥҥа төннөр. Айааҥҥа  Владивостоктан турбут кыһыллар хараабыллара устан тиийэн туппут. Сууттанан баран амнистияҕа түбэһэн өр кэм Новосибирскайга бухгалтерынан үлэлээбит. 1937 с. хаттаан хаайыллыбыт уонна 1938 ытыллан өлөрүллүбүт.
Петрова Тамара Ивановна

200px|thumb|right|Петрова Тамара Ивановна
**Петрова Тамара Ивановна** - саха тылын чинчийээччитэ, педагогическэй наука хандьыдаата, СГУ бэрэппиэссэрэ, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, биллиилээх общественнай диэйэтэл.

Үөһээ Бүлүүгэ Өргүөт нэһилиэгэр кулун тутар 5 күнүгэр 1934 сыллаахха төрөөбүт.

1947 с. Тойоку 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

1948-51 сс. Үөһээ-Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1951-55 сс. Якутскайдааҕы пединститут, нуучча тылын саха оскуолатыгар үөрэтии салаатын (РОЯШ ЯГПИ) устудьуона.

1955-71 сс. Үөһээ-Бүлүүгэ Маҥаас 7-кылаастаах, Тойоку 8 кылаастаах, Нам орто оскуолатын нуучча тылын учуутала.

1971-82 сс. МП РСФСР национальнай оскуоланы НЧИ Саха сиринээҕи филиалыгар младшай научнай сотрудник.

1982-92 сс. ЯРИУУ алын кылаас методиһа; нуучча тылын хаапыдыратын старшай преподавателэ.

1992-96 сс. CӨ Үөрэҕин министерствотын үөрэх-методика салаатын начальнига, кылаабынай специалииһа.

1996-2006 сылтан СГУ саха тылын уонна култууратын факультетыгар доцент; стилистика уонна тылбаас хаапыдыратын профессора.

2020 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр 86 сааһыгар Дьокуускайга өлбүтэ. 

## Үлэтэ
Тамара Ивановна үлэлээбит олоҕор 5 сүрүн түһүмэҕи бэлиэтээбит. Бастакы - тыа оскуолатыгар нууччалыы билбэт саха оҕотугар нуучча тылын үөрэтэр (15 сыл). Иккис - төрүт оскуола үнүстүүтүгэр үөрэтии практикатын наука хараҕынан көрөн методиканы тупсаран биэрэр (10 сыл). Үһүс - учуутал таһымын үрдэтэр үнүстүүккэ бэйэтин уопутун уонна наука тугу этэрин холбоон учууталга сүбэ-ама биэрэр (12 сыл). Төрдүс - оскуолаҕа төрөөбүт тылынан үөрэтии кэнсиэпсийэтэ киирэн  ҮөМ-н үлэтин тэрийэр, саҥа предметкэ автор булан,үлэлэрин ааҕан, эрэдээксийэлээн бэчээттэтэр. Элбэх программа,учебник,көмө кинигэ тахсарыгар суол аһар   (5 сыл). Бэһис - үнүбэрсиэккэ тыл култууратын, саха тылын истиилин чопчулуур чинчийэр уонна устудьуоннары үөрэтэр.1999 сылтан нууччалыы-сахалыы тылбаас кафедратын тэрийэн саха тыла туруору тылбаастан иинэн-хатан барбатын туһугар үлэлиир (14 сыл).

Тамара Ивановна сүүстэн тахса ноуучнай уонна методическэй үлэ ааптара,"Ийэ тыл" көҥүл түмсүү биир тутаах киһитэ,Саха араадьыйатыгар хас да сыл тухары тыл култууратыгар аналлаах биэрии ыыппыта.

**Тамара Ивановна тылбаасчыт быһыытынан**
1. Икки тылынан "П.А. Ойунский. Новые переводы стихотворений" (2003)
2. Улуу Кыайыы 60-сааһыгар аналлаах "Любимые наши песни"/ "Норуот таптыыр ырыалара" (2005)
3. Иван Гоголев, Леонид Попов, Илья Ча5ыл5ан хоһооннорун тылбааһа.
4. Биэс тылынан тылбаастаммыт Виталий Власов хоһоонун уонна ырыатын хомуурунньуга "Боотур Ууспун" (2008)
5. "Манас" кыргыз омук улуу айымньыта (2014)

## Быһаарыылар
Попов Михаил Трофимович

**Михаил Трофимонич Попов** (Бүлүү) 1915 сыллаахха Петербурдааҕы университеты бутэрэн адвокаатынан үлэлээбит. Кэлин Бүлүүтээҕи педучилищеҕа нуучча тылын үөрэппит.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Попов

* Попов Михаил Трофимович
* Попов Фёдор Кузьмич
* Попов Василий Николаевич
* Попов Гавриил Васильевич
* Попов Дмитриан
Потапов Александр Георгиевич

**Александр Георгиевич Потапов** — сахалартан маҥнайгы идэтийбит быраастартан биирдэстэрэ. 1891 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Үөдүгэйигэр төрөөбүтэ. Бастаан Дьокуускайдааҕы реальнай училищаны үөрэнэн бүтэрбит. 1917 сыллаах сайын Казаннаа5ы университет медицинскэй факультетын бутэрбитэ. Онон Александр Георгиевич сахалартан Г.Н. Слепцов, П.Н. Сокольников, Д.И. Филиппов кэннилэритгэн төрдус  киһинэн быраас идэтин ылбыт быһыылаах.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Күн-дьыл туруга

**Күн-дьыл туруга** () — куруук уларыйа турар айылҕа туруга. *Килиимэт* () — бу арыый атын, биир өттүнэн киэҥ өйдөбүл. Ханнык эрэ сиргэ баар үксүн баар буолар айылҕа туруга. Үксүн көстөр (типичнэй) *күн-дьыл туруга* диэххэ сөп.
Радлов Василий Васильевич

200px|thumb|right|Фридрих Вильгельм (Василий Васильевич) Радлов
**Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) Радлов** () — востоковед-тюрколог, академик, аан дойду түүр тылын чинчийиитигэр саҥа хайысханы арыйан төрүттээччи. РАН Азиатскай музейын салайаачыта (1894-1948). 1837 сыллаахха тохсунньу 17 (тохсунньу 5) күнүгэр Берлиҥҥэ төрөөбүт (өлбүт сыла 1918).

1858 с. Берлиннээҕи университеты бүтэрэн, Санкт-Петербурга кэлэн олохсуйбута. 60 сыл устата Россияҕа олорон түүр тылын чинчийиинэн дьарыктаммыта.

Л.Я.Штернберг бэлиэтииринэн, түүр тылын чинчийиигэ, Арҕааҥҥы Сибиир, Алтай уонна Орто Азия омуктарын олохторун-дьаһахтарын үөрэтиигэ саҥа көрүүлэри киллэрбит киһинэн буолар.

Радлов көҕүлээһининэн Орто уонна Илин Азияны үөрэтэр Нуучча кэмитиэтэ тэриллибитэ. 10 сыл радлов Сибииргэ алтаайга уонна Туркестааҥҥа экспедициялары тэрийэн илдьэ сылдьыбыта. 1891 сыллаахха Монголияҕа Орхон экспедициятны тэрийэн илдьэ сылдьыбыта, 1898 сыллаахха - Тураан экспедицията диэн ааттаммыт айаҥҥа сылдьыбыта (Арҕаа Кытайга). «Образцы народной литературы тюркских племен» диэн ааттаах сүдү хомуурунньук ааптара. 

Түүр тылларын тэҥнээн, историяларын ырытан үөрэтиини саҕалааччылартан биирдэстэрэ. В. Томсены кытта былыргы түүр суругун - Орхон бичиктэрин аахпыта. Саха тылын үөрэтэн, нал үлэни суруйбута. Ол үлэтигэр 1748 тыл төрдүн көрдөрбүтэ, ол тыллартан 1/3 түүр омук гиэнэ диэбитэ, 1/3 - монгуол тылларыгар дьүөрэлээбитэ, 1/3 чааһын кыайан быһаарбатаҕа.


Үөрэммитим тухары Төһө-эмэ сөбүлүүрүм
Үгүс ахан Сүтэн-охтон биэрбэт
Үчүгэйкээн бэйэлээх Сөптөөх бэлиэтэ буоллун
Үлэлэргиттэн диэн,
Үлүһүйбүт курдук Сүрүннээн туран,
Өйбөр түһэрээри Түүйэ да көрөргө,
Үөрэппэхтии түһэн баран, Сөҕө да саныырга
Түс-бас санаа салааларын, Төрдүттэн түктэри
Түмүк түмүктэрин Төрүт илэм сыыһын
Сүрэхпинэ-быарбынан бэлэхтиибин.

*С.А.Новгородов*

Кини суруйбут үгүс үлэлэриттэн: "Фонетика северных тюркских языков", "Образцы народной литературы тюрских племен", "Опыт словаря тюрских наречий" о.д.а. чуолаан бэлиэтииллэр.

О.Н.Бетлингк үлэтигэр тирэҕирэн немец тылынан "Якутский язык в его отношениях к другим тюркским языкам" диэн саха тылын бастакы историческай грамматикатын суруйбута.

С.А.Новгородов ситимнэммит алфавита "Радловскай түмсүүгэ" үрдүк биһирэбили, өйөбүлү ылбыта.
Рейкьявик

**Рейкьявик** () — Исландия киин куората, дойду соҕуруулуу арҕаа өттугэр сытар. Нэhилиэнньэтин ахсаана 118 861 (2008) киһи. Тас куораттарын кытта — 200 000 кэриҥэ. Ол аата дойду олохтоохторун 65 % буолар. Саамай хоту сытар судаарыстыба киин куоратынан буолар.

Куорат сүрүн *достопримечательность* таҥара дьиэтэ буолар, аата — hатльсгримкиркья (). Иккис бэйэтин суолтатынан хаалсыбат — Перлан (Perlan) буолар. Таҥараларын дьиэтэ олус улахан, куорат бары оттүттэн көстөр. Перлан иhигэр Саага музейа, кафе уонна Исландия саамай ыарахан ресторана баар. Исландецтар викинг төрүттэрин көрдөрөр муора биэрэгэр тимир оҥочо турар. Бу архитектура онгоhуга Исландия билиҥҥитин эмиэ быhаарар — модерн стили ордороллор.

Эдэр киhиэхэ олус үчүгэй табыгастаах куорат — студеннар элбэхтэр, араас дойдуттан сылдьаллар, буолунай саҥа массыыналар бааллар, түүҥҥу олоҕо оргуйан олорор.

## Музейдара

* Искусство музея (The Reykjavik Art Museum)
* Художественнай музей
* Скалхолт — таҥара дьиэтэ
* Тингведлир Национальнай паарка
* Хверагерди — геотермальнай городок

## Сигэлэр
* Куорат саайта
Рожин Иван Васильевич

200px|thumb|right|Рожин Иван Васильевич
**Рожин Иван Васильевич** - саха бастакы дипломаата, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥалас улууһун ытык киһитэ.

Орджоникидзевскай оройуонугар 1938 сыллаахха төрөөбүт.  

## Литература
*Судьба дипломата, "Якутия" хаһыат, 27.01.2008, Бельский С.
Романовка

**Романовка** — 1904 сыллаахха Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт политическай сыылынайдар Дьокуускайга тэрийбит сэбилэниилээх бырачыас акциялара. Аан дойдуга иһиллибитэ.

Олунньу 18 күнүгэр 42 политическэй сыылынай Дьокуускайга икки этээстээх мас дьиэҕэ хатанан баран былааска көскө ыытыллыбыт дьон усулуобуйаларын тупсарыыны ирдиир ультиматум түһэрбиттэр. Кулун тутар ый саҕаланыытыгар бырачыастааччылар 57 буолбуттар (ол иһигэр сэттэ дьахтар). 4-с уонна 6-с чыыһылаларга ытыалаһыы түмүгэр икки өттүттэн өлүү тахсыбыт. Кулун тутар 7 күнүгэр бэриммиттэр.

* 100 лет со дня начала вооруженного протеста политссыльных в г. Якутске “Романовки”
Санников Яков Федорович

**Яков Фёдорович Санников** (06.08.1844—10.11.1908) — өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.

## Олоҕун олуктара
Яков Федорович Санников 1844 сыллаахха атырдьах ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн) Усуйаанаҕа төрөөбүт. Аар-саарга аатырбыт айанньыт, Арассыыйа наукатын сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрсибит Новосибирскай арыылартан түөрдүн булбут/арыйбыт Яков Санников төрөппүт сиэнэ.
Эһэтин курдук айанньыт ааттааҕа, атыыһыт бэрдэ буолбут, иккис гильдияламмыт. Кини суон сураҕа Муустаах байҕал кытыытынан эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа үрдүнэн биллибит. Булуҥҥа былыр «халлааҥҥа таҥара, биһиэхэ Яков Санников» дииллэр эбит.
1886 сыллаахха доктор Бунге экспедициятыгар көмөлөспүт.
1894 сыллаахха барон де Толль Ф. Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Кини Ф. Нансеҥҥа анаан Ляхов арыытыгар аһылык ыскылааттарын тутууга тус бэйэтин харчытынан, кредит быһыытынан туох да төлөбүрэ суох бары ороскуоту уйуммута. Ону таһынан кини арыыларга араас малы-салы, туттар тэриллэри тиэрдиигэ уонна 36 көлүүр ытын, үс сыарҕалаан, онно сөп буолар ыт аһылыгынан хааччыйбыта. Арыыларга бэйэтэ тиийэн көрөн-истэн тутууну ыыппыта.

Ол үтүөтүн үрдүктүк сыаналаан, Швеция хоруола Оскар туруорсуутунан Наукалар Академияларын икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 1886 сыллаахха Швеция правительствотын кыһыл көмүс мэтээлин ылар чиэскэ тиксибитэ.

Сэтинньи 10 күнүгэр (саҥа истиилинэн) 1908 сыллаахха Хаһаачыйаҕа өлбүт. Булуҥҥа Өлүөнэ кытылыгар көмүллэ сытар. Өлбүтүн кэннэ Дьокуускайга, Күһүүргэ, Хаһаачыйаҕа уонна Булуҥҥа хаалбыт баайа оҕолоругар Яковка, Иринаҕа уонна Капиталинаҕа түҥэтиллибит.

## Дьиэ кэргэнэ
Биир уоллаах, икки кыыстаах. Кэргэнэ нуучча кырасаабысса дьахтара Анастасия Расторгуева диэн этэ. Кыра кыыһа Ирина Яковлевна Хаһааччыйаҕа төрөөбүт. Кини кэргэнэ саха атыыһыта, Хаҥаластан төрүттээх И. Т. Павлов этэ. Павловтар улахан кыыстара Татьяна Ивановна Крылова саха дьахталларыттан бастакыннан медицина билимин доктора буолбута.

## Өйдөбүнньүк

Билигин Кружало диэн Дьокуускай куорат историческай киинигэр атыыһыт Санников дьиэтин саҥаттан тутан көрдөрүүгэ туруораллар. 2006 сыллаахха Яков Федорович Санников мэтириэтин «Кружалоҕа» баар XIX үйэ чулуу меценаттарын галереятыгар ыйаабыттара.

## Сигэлэр
* От пос. Сиктях до Быкова мыса

## Туһаныллыбыт литература
* Состоялся первый бал меценатов и попечителей  «Илин» сурунаал.
* kantor pajak 
* *Николай Күндүлүн*. Атыыһыт Санников дьиэтэ // «Орто дойду сонуннара» хаһыат, алтынньы 19 күнэ, 2006 с.
* *Николай Күндүлүн*. Сир муҥутуур оройугар таласпыттара // «Ил Түмэн» хаһыат, № 14 (1009), муус устар 2009 с.
Александр Пушкин

thumb|300px|Александр Пушкин (1827)

**Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин** (1799 — 1837) диэн нуучча улуу бэйиэтэ, суруйааччыта, драматуура уонна прозаига. Пушкин өссө нуучча тылын тарҕатааччыта уонна тылы уларыппыт реформатор быһыытынан биллэр.

Кини айымньылара Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга киэҥник биллэллэр.

Пушкин ыам ыйын 25 күнүгэр (аныгы ааҕыыннан бэс ыйын 6) 1799 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүт. Кыра сылдьан эбэтигэр Москуба анныгар Захарово диэн сэлиэнньэҕэ сайылыыр эбит. Алта сыл Царскосельскай лицейга үөрэммит. 
1820 сыл сааһыгар политиканы таарыйар хоһооннорун иһин Санкт-Петербург генерал-губернаторыгар ыҥырыллар. Сибииргэ көскө ыытылла сыһар, ону аҕа доҕордоро көмөлөһөн Екатеринославка ыытыллар. Сэбиргэхтэтэн ыалдьа сыттаҕына Раевскайдар Хапхааска уонна Кырыымҥа эмтэтэ илдьэллэр.

37 саастааҕар 1937 сыллаахха дуэльга ытыалаһыы түмүгэр ыараханнык бааһыран баран аҕыйах хонугунан, урукку ааҕыыннан тохсунньу 29 (аныгыннан олунньу 10) күнүгэр өлбүт.

## Сигэлэр
* Хронологическая таблица Пушкин А.С
* Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор»
* Топонимическое пространство лицейской лирики А.С. Пушкина (1813-1817 гг.) 
* Стихи, поэмы, сказки и критические материалы
* Полное собрание сочинений, биографические и критические материалы 
* '''Александр Сергеевич Пушкин''' Сборник стихотворений
* Сборник статей «Александр Сергеевич Пушкин: Путь к православию»
* А. С. Пушкин на сайте Модная Россия 
* А. С. Пушкин «Евгений Онегин» с комментариями В. Набокова, Ю. Лотмана 
* Т. Г. Цявловская «Рисунки Пушкина» 
* Предки А. С. Пушкина до 14-го поколения
* Пушкин и Лермонтов. История отношений
* Путешествие в Арзрум. По следам Пушкина  Два века спустя
* Тест: Пушкин или нет?
* Информационно-справочный портал «А. С. Пушкин» 
* Современная пушкинистика
М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет

thumb|300px|Университет сүрүн куорпуһун иннинээҕи Кулаковскай аатынан уулусса
**М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт**, кылгастык **ХИБҮ** (урукку аата **Саха государственнай университета (СГУ)**)  — Россия Азия өттүгэр ордук улахан үнүбэрситиэттэриттэн биирдэстэрэ. Арассыыйаҕа маннык бэдэрээлинэй таһымнаах сэттэ эрэ үнүбэрситиэт баар. 

Үнүбэрситиэт төрүттэммит сылынан 1956 сыл ааҕыллар, оччолорго 1933 сыллаахха тэриллибит Саха государственнай педагогика института ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан (1956 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ) үнүбэрситиэт буолбута. 

Омуктар доҕордоһууларын уордьанынан наҕараадаламмыта (1984 с.). 1990 сылтан сэбиэскэй партийнай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэл Аммосов Максим Кирович аатын сүгэр (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан (1990 сыл ахсынньы 27 күнэ). 1993 сыл олунньу 6 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан СГУ өрөспүүбүлүкэ бас үрдүк үөрэх кыһатын статуһун ылбыта.

## Сүрүн
2012 сылга туругунан ХИБҮ-гэ 10 үнүстүүт, 9 бакылтыат, 134 хаапыдыра (онтон 99 — үөрэтэн таһаарар хаапыдыра) уонна 3 филиаллаах: Нүөрүҥгүрү, Мирнэй уонна Анаадыр куораттарга. 

## Тутула

Факультеттар:
* Автодорожнай факультет
* Биолого-географическэй факультет
* Геологоразведочнай факультет
* Горнай факультет
* Инженерно-техническэй факультет
* Историческэй факультет
* Факультет довузовского образования и профориентации
* Филологическэй факультет
* Юридическэй факультет

Институттар:
* Тас дойдулар уонна кинилэр тылларын үөрэтэр институт
* Математика уонна информатика института
* Физкультура уонна спорт института
* Мэдиссиинэ института
* Педагогическэй институт
* Физико-техническэй институт
* Үп-экэниэмикэ института
* Психология институута
* Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ

Филиаллар:
* Техническэй институт (Нерюнгри)
* Политехническэй институт (Мирнэй)
* Чукоткаҕа ХИФУ филиала (Анадырь)


КФЕН СВФУ август 2013.jpg|Естесственнай наукалар факультеттарын корпуһа
Главный корпус СВФУ.JPG|Сүрүн корпус


## Сигэлэр
* Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай Университет ситим-сирэ

## Өссө маны көр
* Инженернэй-техническэй институт
Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа

**Саха Республикатын ойуулуур искусстволарын музейа** диэн Дьокуускайга баар музей. Директора — Ася Львовна Габышева.
Саха сирин өрүстэрин тиһилигэ

**I-VI** — улахан өрүстэр
**1, 3, 5...**  — хаҥас салаалар
**2, 4, 6...** — уҥа салаалар
**А-м**  — кыра өрүстэр

## I. [[Анаабыр]]

1. Суолама;

2. Үөлэ;

4. Удьаа;

3. Улахан Куонамка;

6. Кыра Куонамка;

## II. [[Өлөөн]]

1. Буолкалах;

2. Силигир;

3. Буур;

4. Бейенчиме;

5. Куойка;

6. Билэктэ;

7. Арҕаа Салаа;

## III. [[Өлүөнэ]]

1. Эйэкит;

2. Бөөһүкэ; 

3. Муолада;

4. Дьардьаан;

5. Муна;

6. Мэҥкэрэ;

7. Хоруоҥка;

8. Соболоох Майаан;

9. Лииндэ;

10. Үндүлүҥ;

11. Тымпылыкаан;

12. Дээнискэ;

13. Бүлүү;

14. Лээпискэ;

15. Луҥха;

16. Белянка;

17. Түгүөнэ;

18. Алдан;

19. Сииттэ;

20. Буотама;

21. Кэҥкэмэ;

22. Туолба;

23. Сиинэ;

24. Өлүөхүмэ;

25. Марха;

26. Витим;

27. Намана;

29. Бүүрүк;

31. Дьэрбэ;

33. Ньүүйэ;

34. Суола.

35. Пеледуй

## 13. [[Бүлүү, өрүс|Бүлүү]]

1. Түҥ;

2. Таҥнары;

3. Түүкээн;

4. Чыбыыда;

5. Марха;
 
6. Тоҥуо;

7. Ыгыатта;

8. Ботомоойу;

9. Ахтаранда;

10. Күндэйэ;

12. Кэмпэндээйи;

14. Оччугуй Ботуобуйа;

16. Улахан Ботуобуйа;

18. Чуона.

## 5. '''[[Марха (өрүc)|Марха]]'''

1. Моркуока.

## 18. [[Алдан өрүс|Алдан]]

1. Танда;

2. Тумара;

3. Таатта;

4. Кэлэ;

5. Амма;

6. Тукулан;

7. Куолума;

8. Барайы;

9. Нуотара;

10. Томпо;

11. Үнгүөлэ;

12. Илин Хандыга;

13. Чуга;

14. Тырыы;

15. Амедичи;

16. Ханда;

18. Аллаах Үүн;

20. Хамна;

22. Маайа;

24. Учур;

26. Төмтөөн.

## 24. [[Учур]]
 

1. Гыным

2. Гуонаам

## 2. [[Гуонаам]]

1. Сутам

2. Алгама

## 24. [[Өлүөхүмэ, өрүс|Өлүөхүмэ]]

1. Чаара

## IV. [[Дьааҥы]]

1. Бытантай;

2. Чондоон;

3. Дулҕалаах;

6. Аадыча;

8. Сартаҥ.

## 6. [[Аадыча]]

1. Туостаах

2. Нэльгэһэ

3. Дэрбэкэ

4. Боруулаах

5. Чаркы.

## V. [[Индигир]]

1. Бөрөлөөх;

2. Шангин;

3. Аллайыаха;

4. Бадьаариха;

5. Уйаандьы;

6. Муома;

6. Силээннээх;

7. Ньара;

8. Чыбаҕалаах;

9. Эльгэ;

10. Күөнтэ;

17. Куйдуһун.

## VI.[[Халыма]]

1. Сэдэдэмэ;

2. Өньүүй;

3. Одьуогун;

5. Зырянка;

6. Омолоон;

8. Березовка.

7. Дьаһаак

## 7. [[Дьаһаак (өрүс)|Дьаһаак]]

1. Рассоха

## а. [[Чаара]]

1. Молбо;

2. Токко.

## Байҕалга түһэр кыра өрүстэр

а. Хара Уулаах;

6. Омолой

в. Сиэллээх;

г. Балыктаах;

д. Саҥа үрэх;

ж. Хоромой;

з. Хаастаах;

к. Алаhыай

л. Большая Куропаточья;

м. Большая Чукочья.

## ж. [[Хоромой]]

а. Үрүҥ Уулаах

## Туһаныллыбыт литература
*География Якутии. *И.И.Жирков соавт.кыт.,* "Бичик" кинигэ кыһата, 2004, ISBN 5-7696-1049-2
Саха үҥкүүтэ (ырыа)

**Саха үҥкүүтэ** — саха суруйааччыта Сэмэн Данилов үйэлэргэ сүппэт ырыа буолбут хоһоонноруттан биирдэстэрэ. Музыкатын саха биллиилээх мелодиһа Аркадий Алексеев суруйбут.

:*Үрүмэччи үөрүн курдук,*
:*Арыы-дьэҥкир халлаан курдук,*
:*Көөнньөрүүлээх кымыс курдук,*
:*Көнүл санаа кыымын курдук,*
:*Дьоллоох саха кыргыттара*
:*Чороон тутан таҕыстылар.*
::
::*Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр*
::*Оһуор үктээн киирдилэр,*
::*Нуоҕай лабаа илиилэр*
::*Дьол ырыатын тистилэр…*
::*Үөрэ сөхпүт санаабар*
::*Алаас тыала ил гынар.*
::
:*Чуумпу Лена долгунунуу,*
:*Туундара үрүн кубатыныы,*
:*Алаас хотун хатыҥыныы,*
:*Атан эрэр ньургуһунуу,*
:*Намыыннарын, наскылларын,*
:*Нарыннарын баҕастарын!*
::
::*Кэрэ бэлиэ кэпсээн курдук,*
::*Сэрэтиилээх сэһэн курдук,*
::*Ылбай чаҕаан ырыа курдук,*
::*Ыраас таптал кыымын курдук*
::*Саха намыын үнкүүтэ,*
::*Сахам сирин кэриэтэ!*
Сахалар тустарынан номохтор

Ол курдук Сэһэн Боло Омоҕой уонна Эллэй кэлиэн иннинэ саха, сахалар диэн уhун, ньолбоҕор сирэйдээх, синньигэс бииллээх, өттүгэ суох төрүт олохтоох уус дьоно бааллара диэн сэhэни суруйан хаалларбыт. Эмиэ балыктаан уонна бултаан аhаан олорбуттара ахтыллар. Онон бу сахалар сортоллору кытары маарынныыр өрүттээхтэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Олус элбэх ахсааннаахтара дэнэр. Хантан кэлбиттэрэ, ханна сүппүттэрэ олох сэhэн буолбат эбит. Сорох былыргы сэhэннэргэ саха төрүттэрэ соҕурууттан кэлиилэригэр, тоҥустары сэргэ сахалар диэн төрүт омук олорбута диэн кэпсэнэр. Тоҥустар халыҥ омук эбиттэр, сахалар кыра, мөлтөх уус дьоно буолаллара диэн кэпсээн буолар. Омоҕой дьонун кытта, өр кэм бииргэ олорон иhэн симэлийэн сүппүттэрэ кэпсэнэр. Эллэй соҕурууттан кэлэригэр олохтоох “ураанхай саха” омугу көрсүбүтэ диэн буолар. Омоҕой дьоно Өлүөнэҕэ кэлэн баран, урааҥхай кыргыттарын кэргэн ылан “саха ураанхай” диэн аатырбыттара диэн эмиэ баар. Хаҥалас улууhун кытыытыгар аҕыйах киhилээх туспа Сакаитская диэн буолас XVII үйэҕэ баара бэлиэтэммит. Онон саха төрүттэрэ кэлиэхтэрин иннинэ туспа саха диэн ааттаах, туора омук баар буола сылдьыбыт буолуон сөп курдук. Үс саха удьуора, түөрт саха төрдө диэн мээнэ этиллибэт буолуохтаах. Саха омук үөскээhинигэр тус-туспа сиртэн төрүттээх саха диэн ааттаах үс туспа омук кыттыспыт буолуон эмиэ син.
Сахаэт бииһэ

**Сахаэт бииһэ** - Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монгол холбоһугун биир бииһэ. Саха төрүттэригэр сыһыаннаах буолуон сөп.

Чыҥыс Хаан саҕанааҕы монголлар ортолоругар сахаэт диэн биис ахтыллара улахан интириэhи биhиэхэ үөскэтэр. Рашид-ад-дин суруйарынан, Чыҥыс Хаан өссө Темучжин буола сылдьан тайджиут биистэрин кытта атааннаhа сырыттаҕына, сахаэт (сакаит)  бииhэ  киниэхэ кэлэн холбоhон, сэриитэ эбиллибит. Ол эрээри биир да биллиилээх киhитэ суох эбит. Кини сакаиттары уруккута түүр тыллаах, кэлин монгол аатын ылыммыт биистэргэ киллэрэр.

Рашид-ад-дин сакаиттары иккиhин Орхон өрүс тула тарҕаммыт кереиттэр биир биистэрин быhыытынан эмиэ ахтар. Онон бу кереиттэр диэн кимнээх этилэрэй, түүрдэр дуу, монголлар дуу диэн ыйытыы үөскүүр. Манна учуонайдар араас санаалаахтар. Л.Л.Викторова диэн сэбиэскэй учуонай кереиттэри, найманнары уонна меркиттэри түүр тыллаахтара диэн бигэтик суруйар. Өссө кинилэр сог-по (цзубу) холбоhугун үс салаата буолаллар диэн санааҕа кэлэн турар. Кереиттэргэ өссө дунхаит (тунгкаит), албат, тумаут (тумат) диэн биистэр киирэллэрэ. Бу састаап көрдөрөрүнэн, кереиттэр Саян-Алтай түүрдэригэр быhаччы сыhыаннаах буолуохтарын сөп эбит. Ол курдук, Н.А.Сердобов диэн тувалар төрүттэрин үөрэппит учуонай, тувалар, хакаастар уонна сахалар кереиттэр диэн уопсай өбүгэлээхтэрэ диэн санааҕа кэлбитэ.
Казах историга Мухаметжан Тынышпаев саха төрдүн кереиттэри кытта сибээстээбитэ. Кини саныырынан, киэҥ сиринэн  биир кэлимсэ олорбут элбэх ахсааннаах биис Тимур кэмигэр улахан кыргыллыыга түбэспит. Улахан чааhа Алтай диэки куоппут (карагастар, качинецтар, сагаецтар уонна сахалар), сорохторо Аргыннарга күрээбит, кэлин казах буолбут. Узбек маҥнайгы хаана Мухаммед-Шейбани сэриитигэр сахиот диэн биис ахтыллар эбит.

П.А.Ойуунускай 1928 сыллаахха Чолбон сурунаалга тахсыбыт ыстатыйатыгар саха төрүттэрин эмиэ кереиттэри кытары сибээстиир. Джунгардар кереиттэри кырган, түүр тыллаах саха өбүгэлэрэ маҥнай монголлар, онтон буряттар ортолоругар киирэн, көһө сылдьыбыттар, бииргэ ыкса олорбуттар.

Арай Г.В.Ксенофонтов бу этиини утары санаатын, бэчээккэ киирбэтэх иккис томун матырыйаалларыгар көрөбүт. Кини туспа-туора санаатынан, Чыҥыс Хаан империята үөскүүрүн саҕана, сахалар билиҥҥи дойдуларыгар олороллоро. Онтон бу соҕурууҥҥу сахаэттэр олох аҕыйах ахсааннаахтара (туспа түмэн да буолбаттар) уонна Чыҥыс Хаан диэки буолан, хайдах да Саха Сирин диэки түһүөн сөптөрө суох диэн суруйар.
Саһыл

**Саһыл** (, лат.: *Vulpes vulpes*) - сиэмэх кыыл.
Кылааннаах түүлээх тириитин иһин бултанар.
Сибиир

мини|Сибиир
[мини|'''[Сибиир Өрөспүүбүлүкэтэ**]]
**Сибиир''' — Азия хоту уонна хотугулуу-илин өттүгэр баар киэҥ сир. Кини Ураал хайаларын, Киин Азия куйаардарын, Хотугу Муустаах далай уонна Арассыыйа Уһук Хоту сирин ыккардыларыгар сытар. Сорохтор Сибииргэ Арассыыйа Уһук Илин (Дальнай Востогун) территориятын эмиэ киллэрэллэр, оннооҕор Арассыыйаны барытын киллэрэр дьон эмиэ бааллар. Сибиир хотугулуу илин өттүгэр Саха Сирэ сытар. Обь өрүс тардыыта Арҕаа Сибиир диэн ааттанар, Енисей уонна Өлүөнэ тардыылара — Илин Сибиир.

Сибиир улахан өрүстэрэ — Обь, Иртыш, Енисей, Өлүөнэ, Амур. Улахан күөллэрэ — Байкаал уонна Убсу-Нур.

Сороҕор Сибиир соҕуруу кыраныыссатынан Алтаай, Сайаан хайаларын уонна Байкаал күөлү ааттыыллар, оччоҕо Алтаайы, тувааны уонна Байкаал кэтэҕин (Бурятия уонна Забайкальскай кыраайы) туспа туталлар.

Улахан куораттара: Новосибирскай, Омскай, Красноярскай, Барнаул, Новокузнецкай, Владивосток, Хабаровскай, Иркутскай, Томскай, Дьокуускай.

Саамай үрдүк чыпчаала — Ключевской сопка диэн Камчааткаҕа баар вулкан.

Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Сибииргэ киллэриллэр уокуруктарга (УФО, СФО уонна ДВФО) барыта ~ 39 130 000 кэриҥэ киһи олорор эбит, ол аата Арассыыйа федерациятын түөрт гыммыт биир кэриҥэ (26,96 %).

## Устуоруйаттан

Арҕаа Сибиир хоту өттүгэр — Обь өрүс аллараа тардыытынан — нууччалар XV үйэ инниттэн олохсуйан барбыттар. Ураал кэннинээҕи сирдэри сэриилээн ылыы Арассыыйа судаарыстыбата биир кэлимсэ буолуутун кэннэ уонна буорахтаах саа үөдүйүүтүн кэннэ сатаммыта. Бастакы улахан байыаннай бохуоту Ермаак Сибиир хаанын сирдэрин сэриилээһининэн саҕалаабыта. 1581 сыллаахха эргэ истиилиэн алтынньы 26 күнүгэр (cаҥа истиилиэн сэтинньи 5 күнэ) Ермаак Искер куораты ылбыта.

Нууччалар илин диэки дьүккүйүүлэрэ XVII үйэни быһа салҕаммыта. XVII үйэ бүтэһик чиэппэригэр Кытай кыраныыссатыгар тохтообуттара. 1689 сыллаахха Цин Илин кытта Ниэрчинскэйдээҕи дуогабарга илии баттааһын Сибиири сэриилээһини тохтоппута.

Улам-улам Сибиир Арассыыйаҕа суолтата үрдээн иһэр. XX үйэ устуоруйата Сэбиэскэй Сойуус Сибиирэ суох бэйэтин тутулуга суох буолуутун кыайан көмүскүө уонна аан дойдуга кыахтаах балаһыанньаны ылыа суоҕун көрдөрбүтэ.

## Быһаарыылар
Сивцев Николай Афанасьевич

**Николай Афанасьевич Сивцев** - саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. 

Таатта улууһун II-с Дьохсоҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1878 сыллаахха уезднай учуутал званиелааҕа. Ханна эрэ, арааһа Иркутскайга, университеты бүтэрэн, онно кэргэннэнэн учууталлыы олорон ыалдьан өлбүт.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ"
Сивцев Федор Гаврильевич

**Федор Гаврильевич Сивцев** быһа холуйан 1878 сыл диэки Тааттаҕа 2-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүт. Кини маннай Дьсжууокай-га духовнай семйнариямы бутэрэн Казаннааҕы духовнай Академия миссионерскай отделениетыи 1899 сыл диэки бутэрбит. Ити сыл кини Дьокуускайдааҕы танҥара дьиэтипр дьякон Чыыннаах тылбаастыыр комиссия чилиэнинэн ылыллыбыт. Ити, мин санаабар, Академия уерэхтзэх кипиэхэ солуута суох кыра улэни биэрбиттэр. Дьиҥэр, Федор Ганрильевич бэйэтин кэмин сайдыылаах, прогрессивнай өйдөөх-санаалаах киһитэ эбит. Кини Лаамы кытыытын байҕалга тахсар портарын Айааны, Охотскайы Саха сиригэр холбуур боппуруоЬу туруорсубут. Ол уһу кини «буруйа». Онон 1927 с., «Советскай былааһы суулларар сыаллаах контрреволюционнай саагыбарга кытынна» диэн туос сымыйанаи балыйан хаайаллар. Онтон 10 сылга болдьохтоон Соловецкай лааҕырга ыыталлар. Саха биир сырдык өйдөөх ыччата репрессия миэлинсэтигэр эрийтэрэн ити курдук өлөн турар.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Сивцева-Мигалкина Сардаана

200пкс|мини|справа|Сивцева-Мигалкина Сардаана
**Сардаана Яковлевна Сивцева-Мигалкина** (1965) —  Биллэр теле-суруналыыс, суруйааччы. Кэпсээн суруйар псевдонима *Даана Сард*.

Сардаана Мигалкина 1965 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар төрөөбүтэ.

## Идэтэ
Оскуола кэнниттэн Владивосток куоракка Дальнай Восток государственнай университетын журналистикаҕа факультетын бүтэрбитэ.

"Саха" национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компаниятын телевидениетыгар "Сардаана" диэн субуота аайы отучча мүнүүтэ көстөр авторскай биэриилээх. Онно интириэһинэй дьарыктаах, дьылҕалаах, санаалаах-оноолоох диэбит дьоннорун көрдөрөр. Биэриитин геройдарын түмэн 2002 сыллаахха Москваҕа "Жизнь прекрасна" диэн кинигэ таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ "Хотугу Форум" Анкоридж куоракка (АХШ) баар офиһын Саха сириттэн бэрэстэбиитэлэ Анастасия Божедонова, "Далбар Хотун" сурунаал редактора Аита Шапошникова, артыыскалар Аиза Решетникова уонна Зоя Багынанова, суруналыыс, ырыаһыт Яна Угарова уо.д.а. киирбиттэр.

Үлэтин таһынан икки сыл курдук "Молодежь Якутии" хаһыакка "Сардаана" диэн бэйэтэ анал рубрикалаах этэ. 2006 сыл түмүгэр "Силис" диэн нууччалыы тахсар чааһынай сурунаалга кылаабынай редактор буолбута. Бу сурунаал ис хоһооно – чөл олох, медицина, ыарахан түгэннэртэн кыайыылааҕынан тахсыбыт дьон, төрөөбүт сирдэрин, силистэрин умнубатах дьон уо. д. а.

## Тус олоҕо
Сардаана саамай сөбүлүүр дьарыга бэйэтэ этэринэн кэпсээн суруйуу. Ол эрэн сүрүн идэтиттэн бириэмэ ордубатынан билигин ити дьарыга үтүрүллэн иһэр. Ол да буоллар, 2006 сыллаахха "Ситим" Медиа-группа "Күрүлгэн" диэн уус-уран альманаҕар үс айымньыта тахсыбыта. Бэйэтин сөбүлүүр суруйааччытынан дьоппуон Юкио Мисиманы ыйар.
Кэргэнэ суох. 
Сардаана икки оҕолоох. Кыыһа Туйаара билигин (2007 сыл олунньутугар) Санкт-Петербург куоракка Киинэ уонна телевидение государственнай университетыгар экраннай искусство факультегар үөрэнэр. Уола Вася Дьокуускайга национальнай гимназия үөрэнээччитэ.

## Айымньылара
2006

* *Күрүлгэн*. Уус-уран альманах. Редактор А.Г. Гуринов. 2 чаастаах. Дьокуускай: Ситим Медиа, 2006.
Бастакы чааһыгар киирбит кэпсээннэр:
*Ааспыт ааспат амтана*, 7—30 с.
''Хаһан да хойут буолбатах'' , 31—56 с.
Иккис чааһыгар киирбит:
*Сүрэх таптыыр аналлаах*, 5—47 с.

* *Кофе со сливками*. Дьокуускай: Ситим Медиа, 2006. (Бу кинигэҕэ С. Сивцева-Мигалкина 16 интервьюта киирбитэ, олор истэригэр бырааттыы Мигалкиннары, үөрэҕирии миниистрэ Феодосия Габышеваны, ырыаһыт Аскалон Павловы, издатель Леонид Левины уо.д.а. кытта кэпсэтиилэрэ).

2002

* *Жизнь прекрасна*. Москва: Стерх, 2002.

## Сигэлэр
СахаИнфо.RU - "Жизнь прекрасна" кинигэ презентацията

----
Слепцов Георгий Николаевич

**Слепцов Георгий (Егор) Николаевич** (1854 - ?) - байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковнига, хирург, сахаттан аан бастакы үрдүк үөрэхтээх быраас.

## Олоҕун олуктара
Арҕаа Хаҥалас улууһун Сата (сорох төрүт этэринэн 1 Малдьаҕар) нэһилиэгиттэн төрүттээх. 1875 сыллаахха Дьокуускайдааҕы 6 кылаастаах прогимназияны бүтэрбит. 

1876 сыллаахха атырдьах ыйыгар Арҕаа Хаҥалас улууһун Дьэр нэһилиэгин кинээһин П.М. Боппосов тылбаасчытынан Ориенталистар аан дойдутааҕы үһүс кэҥгириэстэригэр барсыбыт. Онно Саха сирин дэлэгээссийэтэ Саха уобалаһын төрүт олохтоохторун олоҕун-дьаһаҕын көрдөрбүт. Улуус олохтоохторо дэлэгээттэргэ айаҥҥа харчы хомуйбуттар, ол иһигэр Слепцовка тус бэйэтигэр үнүбэрсиэккэ киирэригэр анаан 1 тыһыынча солкуобайы. 

Георгий Николаевич Слепцов 1877-с сыллар эргин Санкт-Петербурдааҕы Байыаннай Медицинскэй Академияны сахалартан бастакынан бүтэрбит. Аатырбыт хирург Н. И. Пирогов топографическэй анатомияҕа, госпитальнай, оперативнай хирургияҕа лиэксийэлэрин истибит; химик А. П. Бородин профессорга үөрэммит (аатырбыт композитор быһыытынан ордук биллэр); аатырбыт академик С. П. Боткиҥҥа терапияҕа үөрэммит. Хирург аатын ылан Москуба байыаннай клиникатыгар үлэҕэ ыытылллыбыт. 1896 сыллаахха онно үлэлии сырыттаҕына байыаннай мэдиссиинэ сулууспатын подполковник сыбаанньата . 

Кини кэлин ыксары байан, улахан помещик буолбут. Итиэннэ: «Саха дьоно кэллэхтэринэ, киллэримэҥ», — диэн бэйэтин чаҕар үлэһиттэригэр дьаһал биэрбит диэн кырдьыга-сымыйата биллэр кыаҕа суох үһүйээн баар. 

## Аатын үйэтитии

2019 сыллаахха Булгунньахтаахха Слепцовка аналлаах стела туруорбуттара.

## Быһаарыылар
Слепцов Марк Дмитриевич

200px|thumb|right|Слепцов Марк Дмитриевич
**Марк Дмитриевич Слепцов** (28.11.1914—16.06.1989) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Саха АССР Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгэр төрөөбүт.

1932-34 сылларга Саха тыйаатыырын устуудьуйатыгар үөрэммитэ. 1934-36 сылларга Луначарскай аатынан Москубатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтуугар (ГИТИС) үөрэммитэ. 

1936 сылтан Саха тыйаатырын артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа Иккис судаарыстыбаннай холкуос тыйаатырын арыйбыта, кылаабынай режиссердаабыта. Олоҕун тухары сүүстэн тахса оруолга ооньообута.

Дьокуускай дьокутааттарын сэбиэтин 8-с ыҥырыытыгар талыллан үлэлээбитэ.

1989 сыллаахха өлбүтэ.

## Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
* Кэргэнэ — Слепцова Матрёна Васильевна (11.04.1916), РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа.
* Уола — Слепцов Марк Маркович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Айар үлэтэ
##### Оруоллара:
* Дикой («Гроза»)
* Осип («Ревизор»)
* Романюк («Калиновая роща»)
* Нагульнов (Шолохов «Поднятая целина» романынан)
* Шадрин («Человек с ружьём»)
* Сырбай («Разрыв сетей» Амма Аччыгыйа)
* Тарабукин («Семья Тарабукиных» Заболоцкай)
* Ошуков («Попутчики» Семёнов)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа (1947)
* Саха АССР норуодунай артыыһа (1955)
* РСФСР үтүөлээх артыыһа (1957)
* РСФСР норуодунай артыыһа (1972)
* «Бочуот Знага» уордьан (1981)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг». мэтээл
* «30 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээл
* «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Якутский государственный музыкально-драматический театр им. П. А. Ойунского. — Якутск, 1957.
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):90 лет со дня рождения М. Д. Слепцова, народного артиста РСФСР и ЯАССР, заслуженного артиста РСФСР и ЯАССР 
* Кино-Театр.ru:Слепцов Марк Дмитриевич
Күн (сулус)

thumb|Күн

**Күн** (символы: ) диэн Күн систематын орто уонна соҕотох сулуhа. Бу сулус үөскээбитэ 4,6 миллиард сыл буолла. Кини тула система бары эттиктэрэ (планеталар уонна кинилэр аргыстара, астероидтар, метеороидтар, кометалар, космос быыла) эргийэллэр. Күн маассата Күн систематын бүтүн маассатыттан 99,8% ылар. Күн уота Сиргэ тиийэн фотосинтезка кыттан олоҕу олохтуур, климакка уонна күн-дьыл туругугар дьайыыны оҥорор.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Күн таҥара
Сонор (оонньуу)

Профессор Григорий В. Томскай 1988 сыллаахха айбыт оонньуута. Саха сиригэр түргэнник биһирэммитэ, атын дойдуларга биллэн эрэр 2500 версиялаах ЖИПТО (JIPTO – Jeux Intellectuels de Poursuite de Tomski) диэн ааттаах оонньуу базовай, төрүт версията буолар. 

## Сүрүн өйдөбүл

## JIPTO ассоциация

Г.В. Томскай Париж куоракка 1993 сыллаахха Жипто норуоттар икки ардыларынаа5ы федерациятын (ФИДЖИП - FIDJIP - Federation Internationale du Systeme JIP) тэрийбитэ.

## Сигэ

ЕВРОТАЛАНТ-ФИДЖИП

Мир ЖИПТО 
 
Monde du JIPTO
Сортоллор

Саха номоҕунан, Бүлүүгэ былыр элбэх ахсааннаах сортол диэн омук олорбута кэпсэнэр. Сортоллор Дьааҥы хайаларын аттынан олорбуттар. Былыргы быраҕыллыбыт өтөхтөр оннуларын бу сортоллору кытары сибээстииллэр эбит. Булдунан уонна балыгынан айахтарын ииттэллэрэ биллэр, ол иһин тайҕаҕа өрүстэр кытыыларынан олорбуттар. Сортоллор туматтар курдук олус сэрииһит дьон эбит. Туматтартан уратылара диэн, сирдьиттэрэ кылыс-хоһууннар үрүҥ кырса таҥастаахтар эбит, тобуктарыгар диэри түһэр уһун  суһуохтаахтара кэпсэнэр. В.М. Никифоров кылыс диэн тыл төрүт түүр суолталааҕынан, сортоллор түүрдэр этэ диэн суруйан турар. Тоҥустар да, сахалар да сортоллору олох түҥ былыр олорбуттара диэн этэллэрэ биллэр. Сахалар сортоллору тоҥустар өбүгэлэрэ дииллэрин, тонустар өһүргэнэллэр эбит. Номохтор көрдөрөллөрүнэн сортоллор Тыгын кэмигэр диэри тиийбиттэр, Тыгын кинилэри утары сэриинэн бара сылдьыбыта биллэр. Тоҥустарга соҕурууҥҥу, аттаах тонустар ортолоругар сартаул диэн уус баара ыйыллар. Орто Бүлүүгэ XIX үйэҕэ Сортуол диэн кыра уус баар буола сылдьыбыта бэлиэтэммит.

Сортоллору номохтор аҥала аҥаардаах, бу дойдуга сөбө суох үгэстээх омук курдук көрдөрөллөрүн бэлиэтиэххэ наада. Ол курдук буруону хаһааҕынан таһаараллара диэн буолар. Аны туран биир уус дьоно бары ураһа иһигэр биир олбоххо хааланаллара диэн кэпсэнэр. Манна көс омуктар, холобур казахтар XIX үйэҕэ диэри, ураһа дьоно бары биир суорҕаҥҥа киирэр үгэстээхтэрин ыйыахха син. Бу сортоллору кэлин кэлбит табалаах тоҥустар кыргыбыт буолуохтарын эмиэ сөп. Наһаа сэрииһит биис, өстөөхтөрүн кыайан баран, биир сиргэ мунньан баран уматар үгэстээхтэр эбит. 

Сартауллар диэн биис монголларга XVII үйэттэн ылата бааллара биллэр. Кинилэри сортоллор диэн суруйаллар, монгол хаана XVII үйэҕэ Туркестаҥҥа поход оҥорбут, онно билиэн түбэспит дьон удьуора эбит. Ол иһин буолуо, Рашид-ад-дин маннык ааттаах биис монголларга баарын туһунан олох ахтыбат. Арай XIX үйэҕэ булуллубут, XIII үйэтээҕи айымньы аатырар монгол «Ытык сэһэнигэр» сартауллары монгол төрүт бииһигэр киллэрэллэр. Кэлин XVIII үйэҕэ бу биис дьоно Бурятияга куотан кэлбиттэрэ, бурят омугар холбоспуттара. Бурятияҕа олорор сартауллар Бураев диэн ученай суруйарынан, билиҥҥэ диэри улахан, кыраһыабай муруннаах, атын буряттартан быдан хара, туспа быһыылаах-майгылаах, уһун ньолбоҕор сирэйдээх, сибиинньэ этин сиэбэт дьон буолар эбит. Бүлүүгэ сортоллор удьуордара дэнэр дьону саха омук биллиилээх ученайа Пантелеймон Петров эмиэ оннук көрүҥнээх дьон диэн суруйан, таһааран турар. Уонна бу Бүлүүттэн Тулагыга кэлэн олохсуйбут сортоллору орсуоллар диэн ааттыыллар эбит. Хайдах эрэ били иран тыллаах аатырар сарматтар аорсы (онно чугас осетин) диэн биис аатын санатар.
Слепцов Михаил Федорович

**Михаил Федорович Слепцов** — 1894 сыллаахха Илин Хаҥалас улууһун Тараҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. Москваҕа Тыа хаЬаайыстыбатын Академиятын 1917 сыллаах сайын бүтэрэн, сахаттан иккис эбэтэр үһүс киһинэн үрдүк үөрэхтээх агроном буолбут. Кэлин өр сылларга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр үөрэнэн ылбыт идэтинэн үлэлиир.

## Туһаныллыбыт литература
* Иннокентий Неустроев. «Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ». — «Кыым» хаһыат, 15.04.2007.
Степанов Владимир Николаевич

**Степанов, Владимир Николаевич** - "Кыым" хаһыат кылаабынай эрэдээктэрэ.

1959 сыл алтынньы 20 күнүгэр төрөөбүтэ.