Киһиттэн таһынан быһыыланыы

Дьон бары бэйэ-бэйэлэрин билсэ, ситиһиилэрин аахса, тэҥнээн көрсө сылдьаллар. Тэҥнээхтэриттэн ким да харыс да хаалан хаалыан баҕарбат, биир көрүҥҥэ баһыттарар буоллахтарына, атын тугунан эмэ ордо, чорбойо сатааһыннара биллэр. Үчүгэй быһыылары оҥорон бары-һырбыт, туһаммыт, олоҕун тупсарбыт киһини бары сыаналыыллар, оҥорбут быһыытын үтүктэннэр үчүгэй быһыылары элбэтэллэр уонна бэйэлэрин олохторун тупсарыыга туһаналлар. Уһун үйэлэр усталарыгар киһи оҥорор үчүгэй быһыыларыттан хомуллан киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин хааччаҕа үөскээбит.

    Туруктаах өй-санаа диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга, үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит өйүн-санаатын этэллэр. Туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи аһара барыылары оҥорботуттан сыыһа-халты туттунара отой аҕыйаҕа бэлиэтэнэр.

Киһи айылҕатын быһыытынан араас элбэх быһыылары оҥорор аналлаах. Ол оҥорор бары быһыыларыттан кыыл быһыытыттан ура-тылара, үчүгэйдэрэ, олоххо туһаны, тупсууну аҕалааччылара киһи быһыыта диэн ааттаналларын таҥара үөрэҕэ тутуһар. (1,124).

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үлэни оҥоруулара табыллан испит-тэрин кэнниттэн өссө тупсаран киһи буолууну ситиһэннэр оҥорор быһыыларын киһи быһыылаахтык оҥоро үөрэммиттэр. Тугу барытын киһи быһыылаахтык оҥоруу киһи быһыыта диэн аналлаах хааччаҕы үөскэппит. Саха дьоно киһи быһыытын хаһан да аһара барбаттар,  сиэри тутуһан киһи быһыылаахтык  олохторун олороллор.

Киһи быһыытын таһынан туттунар, аһара барар, элбэхтик сыыһа-ны-халтыны оҥорор киһини сахалар киһиттэн таһынан киһи диэн аат-тыыллар. Дьон бары кэриэтэ киһи быһыыта диэн хааччаҕы тутуһаллар, онтон киһиттэн олус ураты, туспа буола сатааһын элбэхтик киһи быһыытын таһынан барыыны үөскэтэр.

Сыыһа-халты туттунуу киһи быһыытын аһара, таһынан барыыны элбэтэр. Үйэлэр тухары дьон бары оҥоро үөрэммит быһыыларын оҥордоххо сыыһа-халты буолан хаалаллара букатын аҕыйыыр. Бу быһаарыыны тутуһан сиэр уонна киһи быһыыта диэн үөрэхтэри сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо тарҕатар.

Киһи оҥорор быһыытын санаата салайарынан хаһан баҕарар санаа бастаан иһэр. Киһи аан бастаан саныыр, онтон ол санаатын ырытан, оҥордоххо туох тахсарын сыаналаан көрөр. Үчүгэйи оҥорууга тириэрдэр буоллаҕына илэтигэр оҥорон таһаарыан сөп.

Үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа сиэр диэн ааттанар. Сиэри тутуһан оҥоруллар быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар. Сахалар ол иһин сиэр диэн өй-санаа аһара барыллыбат хааччаҕын тутуһан бары быһыыларын оҥороллор.

Оҥорор быһыыларга сиэри тутуһа сылдьыы киһи хаһан да аһара, таһынан барбат кыйыатын үөскэтэн үчүгэй быһыылары элбэтэргэ туһалыыр. Саха дьоно сиэри тутуспат, киһиттэн таһынан барар киһиттэн сэрэнэллэр, туораталлар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сиэри, киһи быһыытын тутуһарга ыҥырар. (2,76).

Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу диэн этэллэр, куһаҕаҥҥа тириэрдэрин эрдэттэн билэн тохтотууну, туоратыыны туһаналлар. Оҥорор быһыыларыгар киһиттэн таһынан барыыларга тиийэн хаалар киһини сахалар сөбүлээбэттэр “Сүөһү курдук” диэн өйө-санаата киһиэхэ тиийбэтин биллэрэн этэллэр.

Киһиттэн таһынан барыы холобурун элбэх сырыылаах уулуссаны дьон хайдах туоруулларыттан булан ылыы ордук туһалаах. Бэрээдэги тутуһар, суол быраабылатын билэр, киһи буолууну ситиспит киһилии быһыылаах дьон уулуссаны аналлаах бэлиэтэммит зебраларынан хаа-ман, светофор күөх уота умайдаҕына туорууллар. Киһиттэн таһынан быһыылаах киһи бэйэтэ талбыт сиринэн туораан, массыынаҕа киирэн биэрэ сыһан суол абаарыйатын үөскэтиэн сөп.

Түргэнник иһэр массыына иннинэн сүүрэн уулуссаны туорааһыны оҕолор туох эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорор курдук санаала-рыттан элбэхтик оҥороллор. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн сыыһа үөрэх кинилэри албыннаан итинник харса суох, ураты быһыы-лары оҥороллоругар үтүрүйэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.

Суоппар киһи быһыытыттан таһынан барарын суол знактарын тутуспакка аһара түргэнник айанныырыттан булуохха сөп. Дьонтон ураты түргэнник айаннааһын атыттар сыыһа көрөн кэбиһиилэрин үөскэтэринэн абаарыйа тахсыытыгар тириэрдиэн сөп. Аһара түргэнник айаннааһын абаарыйа элбииригэр тириэрдэрин быһаарыыта атыттартан биллэр түргэнник айаннаан иһэриттэн үөскээн тахсар.

Оҕону атаахтык иитии киһиттэн таһынан быһыыланарын элбэтэр. Киһиттэн таһынан быһыылаах киһи өссө арыгы иһэн чэпчээтэҕинэ оҥорор быһыылара букатын улаатан ыар, куһаҕан быһыылар буолан хаалыахтарын сөп. Эдэрдэр саҥаны айыыны оҥорон арыгы иһэн баран куһаҕан, ыар быһыылары оҥоруулара элбээһинэ, бары кэриэтэ кыра эрдэхтэринэ атаахтык иитиллэн улааппыттарын биллэрэр. 

Айыыны оҥоруу диэн улахан уратыны, урут суоҕу, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэринэн, таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыынан ааҕыллар. Билигин наркотиктар тарҕанан иһиилэрэ айыыны оҥоро сатыыр эдэрдэр элбээ-һиннэриттэн быһаччы тутулуктаах. Киһиттэн таһынан барар быһыы-лар айыыны оҥоруу буолалларын уонна куһаҕан быһыылары элбэ-тэллэрин тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар билбэттэр уонна ол бил-бэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар.

Биир эмэ киһи өр кэмҥэ толкуйдаан, ырытан, кумааҕыга оҥорон көрөн баран саҥаны айыыны оҥордоҕуна табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны оҥорууну үксэтэн алдьа-тыыга тириэрдэр. Бу быһаарыы “айыы үчүгэй” диэн этэр “айыы үөрэҕэ” диэн секта олус улахан сыыһатын биллэрэр.

Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэр. (1,87).

Айыыны, туох эрэ ураты быһыыны оҥоро сатааһыннара аһара барыыта уонна компьютер ытыалыыр оонньууларын үтүктүүлэрэ элбэх киһини ытыалаан кэбиһэллэригэр тириэрдэрэ элбээтэ: 

    - 2010 сыллаахха Великобритания таксиһа Берил Берд массыына-нан сылдьан ытыалаан 12 киһини өлөрбүтэ, 25 киһини бааһырдыбыта.

- Москваҕа 2012 сыллаахха сэтинньи ыйга Дмитрий Виноградов диэн киһи бииргэ үлэлиир 6 киһитин булт саатын үлэтигэр илдьэ кэлэн ытыалаан өлөртөөбүтэ. Кини өссө элбэх киһини өлөрүөхтээҕин саатын ииттэ турдаҕына тутан ылан тохтоппуттара.

- Москваҕа 2014 сыллаахха тохсунньуга уон биирис кылааска үөрэнэр улахан оҕо иитиилээх сааны оскуолаҕа киллэрэн учууталын уонна охраннигы ытыалаан өлөртөөбүтэ.

Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбэҕиттэн саллаллар. Маннык ураты быһыылаах киһи айыыны оҥорор санаатыттан бииргэ аһыы олорор киһитин быһаҕынан анньан эбэтэр тугунан эмэнэн охсон өлөрөн да кэбиһиэн сөп.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр кыра омуктары барыларын нууччаларга холбуохха диэн партия ыйыытын тутуспуттара, бары турунан олоххо киллэрэ сатаабыттара. Бу былаас эстибитин кэннэ сахалар бэйэлэрин өй-санаа үөрэхтэрин, тылларын сайыннарар санаалара улааппыта. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар улахан сабыдыалларын туһанан була сатаан “айыы үөрэҕин” айбыттара эрээри, дьон үксэ бу үөрэх сыыһатын билэллэриттэн ылымматтар.

Сэбиэскэй былаас өр сылларга кыра омуктары суох оҥоро, симэлитэ сатаабытын кэнниттэн “айыы үөрэҕэ” сахалар бэйэлэрин били-нэллэригэр улахан туһаны оҥорбута. Билигин бу “айыы үөрэҕин” туһата бүтэн, улахан сыыһаларынан оҕону иитиини буортулуура арыл-лан, быһаарыллан аны тохтотор, уларытар кэм кэллэ. 

Сахалар бэйэлэрин син билиннилэр, тылларын, остуоруйаларын үөрэтэллэр. Итэҕэл үөрэҕэ икки өрүттээҕин; таҥара уонна үрүҥ айыы диэн ааттанан, икки аҥы арахсалларын билэр, тутуһар кэмнэрэ буолла.

“Айыы үөрэҕин” айааччылар аһара баран аҥар, былыргыны хайҕааһын өттүгэр халыйан сылдьаллар. Аны олоҥхо кэмэ “үчүгэй” этэ диэн этэллэрэ элбээтэ. Олоҥхо төһө да туһалааҕын, оччотооҕу кэмҥэ дьону аралдьыппытын иһин, былыргы үйэтээҕи, хаалыылаах кэми кэпсииринэн өйгө-санааҕа хаалыыны үөскэтэр. Элбэх өлөрсүүлээх олоххо, саах сыбахтаах балаҕаҥҥа олорууга ыҥырарыттан олоҥхо аныгы олоххо туһата суохха кубулуйарын тэҥэ, хаалыыга тириэрдэр.

Онно эбии маат курдук куһаҕан дьайыылаах бэсэстибэ, бакылтыат, билэлиэгийэ диэн араас элбэх ураты тыллары оҥороннор эдэрдэр саха тылын туһаналларын уонна үөрэтэллэрин быраҕалларыгар тириэрдэн нуучча тылыгар көһөллөрүн үөскэтэн эрэллэр.

Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтоттоххо эрэ табыллар кэмэ кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа, өйтөн булан оҥоруллубут оҕону иитиигэ куһаҕаны элбэтэр үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр. Бу сымыйа, эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын өйдөрүн-санааларын аһара ыытан сыыһа-халты туттунууга, киһи быһыытын аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга тириэрдэрин, эдэр саастарыгар бэйэлэригэр тиийиниилэригэр үтүрүйэрин билиэхтэрэ этэ.  

Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайан, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорбокко эрэ биирдэ бэриллэр олохторун киһи быһыылаахтык олорорго кыһаналлар. (3,94).

Киһи быһыыта диэн киһилии киһи хаһан да кэспэт кыйыата, аналлаах хааччаҕа буолар. Бу кыйыаны тутуһа сылдьыы киһи бы-һыылаахтых олоҕу олорууга тириэрдэр. (4,64).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.

3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с. 

4. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.