Удмуурт тыла

**Удмуурт тыла** (*Удмурт кыл*, *Udmurt kyl*) — удмууртар тыллара, Удмуурт Сиригэр, Башкортостааҥҥа, Татарстааҥҥа, Марий Элга, Пермскай кыраайга, Кировскай уонна Свердловскай уобаластарга түөлбэлээн олорор омуктар.

Ураал тылларын кэргэнин финн-угор тылларын бөлөҕүн перм салаатыгар киирэр тыл. Удмуурт атын перм тылларыттан тыл тиһэх сүһүөҕэр охсуулааҕынан, туохтуур морфологиятыгар, спряжение икки көрүҥэ баарынан уратылардаах.  Лиэксикэтигэр атын перм тылларынааҕар татаар уонна нуучча тылларыттан элбэхтик киирбит тыллаах-өстөөх.
уҥа|мини|400x400пкс|Ижевскай. Удмуурт тылын холобура
Удмуурт тылын билээччилэр бары кэриэтэ икки тыллаахтар: 2010 с. биэрэпис көрдөрбүтүнэн, 552 299 киһи удмуурпун диэбит, онтон 58,7 % удмуурт тылын төрөөбүт тылым диэбит. Удмуурт уонна нуучча тылын билээччилэр 64,4 % ылаллар, атыннык эттэххэ удмуурпун дэммит дьонтон 92,8 % нуучча тылын билэр; маны таһынан татаар тылын билээччи удмууртар бааллар.

2010 сыллааҕы биэрэпискэ 324 тыһ. киһи удмуурт тылын билэрин туһунан эппит.

Удмуурт тыла Удмуурт Өрөспүүбүлүкэтин ил тыла.

Удмуурт тыла өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэтиллэр. Кинигэлэр тахсаллар, ол иһигэр тылбаастаммыт айымньылар, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа бааллар, хаһыаттар уонна сурунааллар тахсаллар. Ол эрээри, [Winkler, 6] дааннайынан удмуурт тылынан тэлэбиидэнньэ биэриитэ нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ тахсар, уһуна 30 эрэ мүнүүтэ.

*Ethnologue* ситим-сиргэ удмуурт тылыгар бэһис турук сыһыарыллыбыт (*Developing*).

### Диалектара
Удмуурт тыла биэс түөлбэ тылаах:

# хотугу диалект ( Удмуртия хоту өттө, ону таһынан Кировскай уобалас, диалект киинэ - Глазов куорат);
# бесермян диалега;
# киин диалект (Ижевскэй куораты кытта);
# соҕуруу диалект;
# аҕыс субдиалект кырыы диалект сорҕото буолаллар, Башкортостаан уонна Татарстаан.

Бары түөлбэ тыллар уратылара кыра — сүнньүнэн фонетикаҕа; бэйэ бэйэлэрин бэркэ өйдөһөллөр. 

### Иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ

* ГТРК «Удмуртия», «Моя Удмуртия» телерадиокомпания;
* «Ошмес», «Сырдык суол», «Удмурт дунне», оройуон хаһыаттара.

### Киинэҕэ

* «Узы-Боры» (киинэ), «*Пузкар*» (киинэ), «Алангасар күлүгэ» уонна «Соперницалар».

## Фонетика
Удмуурт тылыгар аһаҕас дорҕоонноро кылгас эбэтэр уһатыылаах диэн арахсыбаттар, маны таһынан аһаҕас дорҕоон сингармонизма суох.

/f/ уонна /t͡s/ бүтэй доҕооннор киирии тылларга эрэ көстөллөр уонна үгэс быһыытынан  /p/ уонна /t͡ɕ/ дорҕоонунан солбуллаллар.

## Сурук-бичик
XVIII үйэттэн чинчийээччилэр латыын уонна кириллица буукубаларын туһаммыттара, ол эрээри ис туттууга кириллица эрэ тарҕаммыта. Бастакы удмууртуу кинигэлэр 1847 сыллаахха тахсыбыттара. XIX үйэ тоҕуһуонус сылларыттан удмурт суруга-бичигэ билиҥҥитигэр чугаһыыр көрүҥнэнэр. тридцатые годы XX үйэ отутус сылларыгар 38 буукубалаах аныгы удмуурт алпаабыта бүтэһиктээхтик олохсуйар, Онтон 33 буукубата нуучча алпаабытын киэнэ, онно эбии «умляут» диэн биэс диакрит бэлиэлээх  (буукуба үрдүгэр икки туочука): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /ɪ/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/.

## Литэрэтиирэ

* 
* 
* 
* 

## Сигэлэр

* Изучение удмуртского языка // Удмуртология (удмуртский научно-культурный информационный портал)
* Финно-угорская электронная библиотека
* Удмуртско-русский онлайн-словарь
* Корпус удмуртского языка

## Быһаарыылар