Котельников Леонид Иванович

**Котельников Леонид Иванович** (1915-1941) — Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх сэбиэскэй военачальник, генерал-майор, Аан дойду бастакы уонна иккис сэриилэрин кыттыылааҕа. Саха сириттэн РККА бастакы генерала.

Саха уобалаһын Өлүөхүмэ уокуругун Нохтуйатыгар 1895 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр төрөөбүт. 

Иркутскайдааҕы күбүөрүнэ гимназиятын 1915 сыллаахха бүтэрбит. Ол сыл Петроград университетыгар киирбит.

1916 сыл кулун тутарыттан Нуучча импэрээтэрин аармыйатыгар сулууспалаабыт. 1916 сыллаахха 1 Петергофтааҕы прапорщиктар оскуолаларын бүтэрбит. 22-с Сибиирдээҕи саппаас полкаҕа, онтон 264-с запасной полкаҕа младшай эпиһиэринэн сулууспалаабыт.  ААн дойду бастакы сэриитигэр 1917 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 3-с Туркестанскай стрелкова полка састаабыгар Арҕаа фроҥҥа сэриилэспит. Бу полкаҕа полка саллааттарын кэмитиэтин чилиэнэ, онтон бэрэстээтэлэ буолбут. 1917 сыл ахсынньыгар подпоручик Котельников демобилизацияламмыт.

1919 сыллаахха подпоручик сыбаанньалааҕа. 1920 сыллаахха муус устарга Кыһыл аармыйаҕа батальон хамандыыра буолбут. Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ сэриилэспит. "Волочаевскай күннэр" уонна Дитерихсы урусхаллааһын кыттыылааҕа. Утуу-субуу 15-с, 6-с, 5-с Амурскай полкалары, бастакы Забайкальскай уонна Бастакы Читинскай полкалары салайбыт. 1924 сыллаахтан 158-с стрелковай полка хамандыыра, онтон 35-с стрелковай Сибирскай Краснознаменнай дивизия 105-с Лениградскай полкатын салайбыт.

1931 сыл кулун тутарыгар И. В. Сталин аатыгар суруллубут ОГПУ оһуобай отделын донесениетыгар аата ахтыллар:Комполка 105-го - Котельников, белый офицер. Среди начсостава ведет такие разговоры: «Почему партия не изменит свою политику в сторону укрепления экономики страны. Выход из создавшегося положения указывали Бухарин и Рыков. Этот выход был вполне обоснован, но почему-то часть видных работников уперлась, как бараны в стену» и т.д. 

1931 с. РККА Байыаннай-техническай академиятыгар преподаватель. 1940 с. Кыһыл аармыйаҕа генеарал солото киирбитинэн, комбриг Котельниковка генеарл-майор сыбаанньата иҥэриллибит.

Сэрии саҕаланыытыгар Фрунзе аатынан Байыаннай академияҕа преподвателлиир этэ. Сэриигэ барар туһунан араапар суруйбутун кэннэ от ыйын 3-5 күннэригэр тэриллибит Москуба народнай ополчениетын Бастакы дивизиятын хамандыырынан аныыллар. Бу дивизияҕа 17-55 саастаах 7843 народнай ополченец баара, 70% оробуочайдар этилэр. Атырдьах ыйыгар дивизия регулярнай 60-с стрелковай дивизия буолбута, туспа знамяламмыта. Арҕаа фронт 33-с аармыйатын састаабыгар киирбитэ уонна Десна өрүс илин кытылыгар дислокацияламмыта.

Москуба иһин кыргыһыы кэмигэр Рославль анныгар дивизията төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит. Төгүрүктээһинтэн тахсыбыттар ахсааннарыгар Л. И. Котельников суох этэ.

Өлбүт сирэ чопчу биллибэт. Смоленскай уобалас Угрнаскай оруйуонун Всходы дэриэбинэтин аттыгар 1941 сыл алтынньы 14 күнүгэр кыргыһыыга өлбүт. ГУК НКО донесениетыгар 1941 сыл алтынньытар сураҕа суох сүппүт диэн суруллар Төгүрүктээһинтэн тахсыбыт хамандыырдар этэллэринэн, алтынньы 7 уонна 8 күннэригэр генерал Котельников тыыннаах эбит уонна дивизия төгүрүктээһинтэн тахсыытын салайар эбит.

## Наҕараадалара
Сэриигэ өҥөлөрүн иһин үс Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт (1922, 1923, 1930). 1938 сыллаахха "РККА XX сыла" мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

## Аатын үйэтитии
Бастаан 1964 сыллаахха Дьокуускай аэропордун түөлбэтигэр баар уулуссаны Леонид Котельников аатынан ааттаабыттара. Бу быһаарыыны уокурук дьаһалтата 2016 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр уураппыта.

Онтон биэс сыл буолан баран Дьокуускай Дууматын 2021 с. бэс ыйын 9 күнүнээҕии быһаарыытынан Воинскай чаас кыбаарталга баар саҥа куоллаҕас кини аатынан ааттамыта.

## Кини туһунан
* Слышится нам эхо давнего парада / Кюннэй Еремеева // Якутия. - 2021. - 3 ноября (№43). - С. 23
* Первый генерал из Якутии / И.П. Алексеев // Якутский архив. - 2015. - №1 (47). - С. 106-108

## Быһаарыылар