open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vivo

**Vivo Communication Technology Co. Ltd ** — Кытай биир бөдөҥ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр телекоммуникационнай тэриллэри оҥорор тэрилтэ. Vivo 5G, роутер уонна смартфон бизнеһыгар биир лидер буолар Аан Дойду аренатыгар. Аатырбыт Fortuna 500 компоненыгар холбонор.

Салалтата — Дунгуань.

## Флагманнар
* Vivo X70
* Vivo X80
* Vivo X Fold
* Vivo X90 Pro+
Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ

**Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ**, эбэтэр **Саха сиринээҕи Киин Ситэриилээх Кэмитиэт** (, ЯЦИК) — Сэбиэттэр сийиэстэрин ыккардыларыгар куруук үлэлиир сокуону ылар, салайар, хонтуруоллуур Саха АССР үрдүкү былаас уоргана, 1922 сылтан 1938 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.

Бастакы састааба 1922 сыллаахха ахсынньы 27 күнүттэн тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбут I Бүтүн Саха сиринээҕи сэбиэттэр тэрийэр сийиэстэригэр талыллыбыта.

## Тэриллиитэ
1920-1921 сылларга Сэбиэскэй Саха сирэ автономнай буолуутун туһунан боппуоруос көтөҕүллэр. Бу саҕана саха үөрэхтээхтэрэ бу соругу бастакы күөҥҥэ таһаарбыттара. П. Ойуунускай бэрэстээтэллээх хамыыһыйа үөскүөхтээх Саха өрөспүүбүлүкэтин балаһыанньатын суруйбута.
 
1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) "Саха Автономиялаах Социалистыы Өрөспүүбүлүкэтин туһунан" («Об Автономной Якутской Социалистической Советской Республике») диэн уураах таһаарбыта. Бу уураахха этиллэринэн Саха АССР судаарыстыбаннай былааһа олохтоох сэбиэттэртэн, кинилэр сийиэстэриттэн, киин ситэриилээх кэмитиэттэн уонна совнаркомтан туруохтааҕа.  ВЦИК дэкириэтинэн 1922 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр П.А. Ойуунускай салалталаах бастакы бырабыыталыстыба (совнарком) үлэтин саҕалаабыта. Гражданскай сэрии Саха сиригэр түмүктэнэ илигинэн ЯЦИК оруолун быстах кэмҥэ П. Ойуунускай салалталаах Саха сирин өрөпкүөмэ () толорбута.
 
1922 сыл сэтинньитигэр олохтоох Сэбиэттэр мунньахтаан тэрийэр сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. I Бүтүн Саха сиринээҕи тэрийэр Сэбиэттэр сийиэстэрэ 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр диэри буолбута. Сийиэс «Основные положения конструкции Всеякутского съезда Советов трудящихся и красноармейских депутатов, ЯЦИК, его Президиума, СНК и о разграничениях их прерогатив и деятельности» диэн докумуону бигэргэппитэ. Киин ситэриилээх кэмитиэт бэрэстээтэлинэн Былатыан Ойуунускай талыллыбыта, кини солбуйааччыта — Алексей Широких буолбут. Бу докумуонунан Саха АССР бастакы Конституциятын олуга ууруллубута. Конституция Саха АССР Сэбиэттэрин III сийиэһигэр 1925 сыл саҕаланыытыгар ылыныллыбыта.
 
Конституция Саха АССР РСФСР сорҕото буоларын бигэргэппитэ. Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Бүтүн Саха сиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрэ анаммыта. Сийиэстэр ыккардыларыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былааһынан Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтэ (ЯЦИК) буолбута — Саха АССР үрдүкү сокуону ылар (), дьаһайар () уонна хонтуруоллуур уоргана.

## Быһаарыылар
Колобанов Зиновий Григорьевич

**Зиновий Григорьевич Колобанов** (1910-1994) — советскай танкист-ас, Аҕа дойду сэриитигэр старшай лейтенант, ыарахан тааҥкалар роталарын хамандыыра, сэрии кэнниттэн - подполковник.

## Олоҕун олуктара
Владимирскай күбүөрүнэ (билигин Алын Новгород уобалаһын Вачскай оройуонун) Арефино сэлиэнньэтигэр 1910 сыллаахха төрөөбүт.  1932-1958 сылларга аармыйаҕа сулууспалаабыта. Минскэй куоракка 1994 сыл атырдьах ыйын 8 күнүгэр өлбүтэ. 

## Наҕараадалара
икки кыһыл знамень орденнаах, аҕа дойду сэриитин бастакы стиэпэннэх орден, кыһыл сулус орден, ол да атын. Станция Красногвардейцк-Войсковицы куну быһа вермахт дивизиятын туппуттар, 43 ниэмэс массыынатын эспит, экипажын кытта 22 трофейнай чехославацкай Pz.kprw.35(t) эспит ол онтон 14 танка оҥоһуллубат гына алдьаммыт.
Золотинка (Средиземье)

**Золотинка** (Солотуулаах, , ) — Дж. Р.Р. Толкин "Властелин колец" арамаанын персонаһа, ону таһынан "Приключения Тома Бомбадила" уонна "Once Upon a Time" (нууч. "Однажды") хоһооннорго көстөр. "Өрүс кыыһа" (англ. River-woman's daughter) диэн хос ааттаах уонна уу күүһүн (стихиятын) кытта ыкса ситимнээх, Том Бомбадил кэргэнэ буолар. Кини дьиҥ ис дойдута кэргэнин киэнин курдук эмиэ кистэлэҥнээх.
  
## Аата
 
*Goldberry* диэн аат английскайтан тылбааһа "көмүс отон" диэн. Джон Боуэрс бу аат Джеймс Джордж Фрэзер "Көмүс лабаа" чинчийиитигэр көрүллэр "көмүс отоннордоох" диэн ааттаммыт (англ. *gold-berried*) кельт мифологиятын омелатын кытта сибээстээх диэн сабаҕалыыр. Тыл нууччалыы тылбаастаммыт хас да көрүҥэ баар. В. Муравьёв уонна А. Кистяковскай ааты *Золотинка* диэн тылбаастаабыттар, оттон Александр Грузберг тылбааһыгар транслитерация туһаныллыбыт (*Голдберри*), ол эрэн 2000 сыллаахха тахсыбыт Е. Александрова редакциятыгар *Златеника* диэн барыйаан туһаныллыбыт этэ. Н. Григорьева, В. Грушецкай уонна В. Каррик, М. Каменкович тылбаастарыгар архаичнай тыл олоҕун "злат" диэни уонна отоннор ааттарын кытта ситимнээх суффикстары туһаммыттар: бастакы түгэҥҥэ - *-ник* ("клубника", "земляника", "черника" диэн тылларга), иккис түгэҥҥэ - *-вик* ("ежевика" диэн тылга).

## Литературнай биографията

Солотуулаах аан бастакытын 1934 сыллаахха бэчээттэммит «Приключения Тома Бомбадила» хоһооҥҥо көстөр (көрүллүбүт барыйаан ити аатынан 1962 сыллаах хоһооннор хомуурдарыгар тахсыбыт). Атын түбэлтэлэр быыстарыгар онно Том Бомбадил Ветлянка "өрүс кыыһын" Солотуулааҕы кытта маҥнайгы көрсүһүүтүн туһунан кэпсэнэр: кыыс кинини бытыгыттан тардыалыыр, онуоха кини өрүскэ түһэр. Хоһооһ бүтүүтүгэр Бомбадил Солотуулааҕы уоран ылар уонна кинини кэргэн ылар.

Солотуулаах персонаһа эмиэ кэргэнин кытта «Властелин Колец» айымньыга киирсибит. Ыал Эргэ Тыа кытыытыгар турар, Фродо, Сэм, Пиппин уонна  Мерри хас да күн сынньаммыт дьиэлэригэр олорор. Солотуулаах айылҕаны кытта ситимин харыстыыр, ордук ууну кытта ситимин: кини Бомбадил киниэхэ аҕалбыт уу сардааналарынан тулаламмыт, кини ырбаахыта "өрүс тыыннаах отторугар тыал суугунуурун кэриэтэ суугунаата", оттон кини хардыыларын тыаһа "түүҥҥү чуумпуга таастарынан сүүрэр үрүйэчээн чырылааһынын" санатар. Кини арамааҥҥа суолтата 1934 сыллаах хоһоон киэниттэн быдан улахан: кини аны "эдэркээн уонна кэрэ эльф королеватын" курдук көстүүлээх. 

Солотуулаах бүтэһигин «Once Upon a Time» хоһооҥҥо көстөр, ол хоһоон, арааһа, «Властелин Колец» кэнниттэн суруллубут уонна 1965 сыллаахха бэчээттэммит. Дөлүһүөнүнэн веноктаммыт, кини көлүйэ кытылыгар турар уонна алтан оту үрэр.

## Литературнай кириитикэ
Сурукка Толкин «Властелин Колец» түбэлтэлэрэ "аптаах дойдуга" буолбаттар, саамай дьиҥнээх күһүҥҥү кэм өрүстэрин кыраайыгар буолаллар диэн быһаарар. Солотуулаах бэйэтинэн маннык сирдэргэ дьыл кэмнэрин уларыйыыларын көрдөрөр. Элбэх Толкин айар үлэтин чинчийээччилэргэ Солотуулаах көстүүтэ дьикти буолар.

## Быһаарыылар
771

## Туох буолбута
* Ахсынньы 4  — Франк хоруоллугун соҕотох баһылыгынан Улуу Карл буолбут. Кини кэмигэр франктар Арҕаа Европаны үксүн бас бэриннэрбиттэрэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1131

**1131** сыл.
## Туох буолбута
* Ахсынньы 4 — Омар Хайям (1048 төр.), перс бэйиэтэ, математик, бөлүһүөк.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Федеральнай Хасыһыы Бүрота

**Федеральнай Хасыһыы Бүрота**  (, ), АХШ биир бөдөҥ специальнай кэтэбил тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир улахан тэрилтэ.

Салалтата — Уашингтон.
Национальнай куттал суох буолуутун агентствота

**Национальнай куттал суох буолуутун агентствота** (), АХШ биир саамай бөдөҥ тэрилтэтэ, биир Аан Дойдуга улахан кэтэбил уонна дьону, интернеты, сервернай инфраструктуралары кэтиир тэрилтэ буолар. 2021 сыл түмүгүнэн бу тэрилтэ сир шаар дьонун барытын тэҥҥэ кэтиир, WhatsApp уонна электроннай почтанан суруйсалларын. 

Салалтата — Форт Мид (), Мэрилэнд, АХШ.
971

## Туох буолбута
* Ахсынньы 24 — шиит мусульмааннар бэйэ-бэйэлин кытта кыргыһыылара буолбут: Каирга сэриинэн ааҥнаан кэлбит кармааттар сэриилэрин Фатимидтар үлтүрүппүттэр. Эгиипэккэ кармааттар бастакы ааҥнаан киирилэрэ тохтообут.

## Төрөөбүттэр
* Сэтинньи 2 — Махмуд Газни (1030 өлб.)

## Өлбүттэр
Swarovski

**Swarovski** (Хрустальнай империя Сваровски), Аустрия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан мааны киэргэл хрусталь оҥорор тэрилтэ, ону таһынан араас оптическай тэриллэри стеклоттан. Сүрүннээн билигин Аан Дойду биир бастыҥ хрусталь империята буолар, соҕотох да диэххэ сөп. 

Тэрилтэ 80% акцията бэйэтэ тутар, 10% акцията көҥүл эргийэр, 5% акциятын BlackRock тутар, 5% акциятын аатырбыт промышленнай империя Mitsui Group.

Swarovski бэйэтэ Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр.
АББА

**АББА** диэн 1972 c. Стокһольм к. (Швеция) тэриллибит Поп бөлөх. Бастакыттан кыттааччылара: Agnetha Fältskog, Anni-Frid Lyngstad, Benny Andersson уонна Björn Ulvaeus.

## Студия альбомнара
* *Ring Ring* (1973)
* *Waterloo* (1974)
* *ABBA* (1975)
* *Arrival* (1976)
* *ABBA: The Album* (1978)
* *Voulez-Vous* (1979)
* *Super Trouper* (1980)
* *The Visitors* (1981)
* *Voyage* (2021)
619 сыл

## Туох буолбута
* Сэтинньи 2 — былаас былдьаһыытын түмүгэр Арҕаа Түүр каганаатын баһылыгын Кытайга Тан импиэрийэтин төрүттээччи Гаоцзу бүрүстүөлгэ олорбутун кэннэ илиҥҥи түүрдэр өлөрбүттэр. 

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Саламаат

**Саламаат** диэн туустаах бурдуктан уонна арыыттан оҥоһуллубут ас буолар. Саламаат ыһыах остуолугар хайаан да баар буолуохтаах.

## Ырысыаптар
### Арыылаах саламаат
Туттуллар:
* 600 г арыы
* 100 г эбэтэр 120 гр бурдук
* 400 г уу
* Туус

Арыыны чугуун хобордооххо уулларабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук ыһаарыламмытын кэннэ улам-улам оргуйбут ууну кутабыт. Ол кэнниттэн уоту кыччатабыт. Саламааты астыырга саламааты куруутун булкуйа сылдьыахха наада. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.

### Сүөгэйдээх саламаат
Туттуллар:
* 800 г сүөгэй
* 100 г бурдук
* 150 мл уу

Сүөгэйи чугуун хобордооххо оргутабыт уонна улам-улам сиидэлэммит бурдугу кутабыт. Бурдук хойдубутун кэннэ оргуйбут ууна кутабыт уонна кэм буола-буола булкуйабыт. Оргуйбутун кэннэ уоту кыччатабыт уонна булкуйабыт. Саламаат буспутун арыыта дагдайбытынан быһаарыахха сөп.
Көбүөрдээх лэппиэскэ

**Көбүөрдээх лэппиэскэ** – саха төрүт аһа. 

Туттуллар:
* Саха лэппиэскэтэ
* Үүт
* Арыы

Саха лэппиэскэтин илиибитинэн бытарытабыт. Үүтү сылытабыт. Арыыны сылааска уура түһэн баран кыра-кыра гына быһабыт. Онтон сылыйбыт үүтү көстүрүүлэҕэ кутан ытыгынан эргитэ туран арыыбытын ылан угаттыыбыт. 3 игин мүнүүтэ курдугунан ытыйа туран тымныы үүт кутабыт. Ол кэнниттэн лэппиэскэбитин кытта холбуубут.
Эрмитаж

**«Эрмита́ж»** (1917 сыллаахха диэри — *«Императорскай Эрмитаж»*; 1964—1991 сс. — *«Ленин уордьаннаах Судаарыстыбаннай Эрмитаж»*, билиҥҥи аата *Судаарыстыбаннай Эрмитаж*) — Санкт-Петербург баар ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба түмэлэ. 1764 сыллаахха тохсунньу 7 күнүгэр олохтоммут. Аан дойду саамай бөдөҥ уус-уран түмэллэриттэн биирдэстэрэ.

Толору нууччалыы аата — .

Сүрүн түмэл алта бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх дьиэттэн турар — Кыһыҥҥы уораҕай, Кыһыҥҥы уораҕай саппаас дьиэтэ, Кыра Эрмитаж, Улахан (Кырдьаҕас) Эрмитаж, Саҥа Эрмитаж уонна Эрмитаж тыйаатыра. Бу дьиэлэргэ 365 саала үлэлиир. Ону таһынан түмэл атын хас да түмэллэри салайар: Сүрүн штаб дьиэтэ, Император фарфор собуота, реставрациялыыр-ххарайар киин «Эргэ Дэриэбинэ» уонна Меншиков уораҕайа.

Эрмитаж бүттүүнүн иэнэ 233 345 м², экспозициялыыр иэнэ — 100 000 м².

Арассыыйа араахтааҕыта Екатерина II 1764 сыллаахха атыыласпыт малыттан-салыттан саҕаламмыта.
Vivendi

**Vivendi** — Франция биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн медиаконгломерат буолар. Аан Дойдуга биир сүрүн интернет, телевидение, радио, ырыа, тойук, аудио уонна видео студия, гейминг студия, стриминг лидера буолар. Сир шаарын 25% аудио, 32% видео рыногын тутар. 207 омук сиригэр , 5 континеҥҥа үлэлиир.

Конгломерат буоларын быһыытынан аатырбыт баай элитнай тэрилтэлэр Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Салалтата Парижка баар.

90% акциятын бэйэтэ тутар, 6% көҥүл эргийэр, 2% акциятын BlackRock, 2% акциятын финансовай империя Mitsui Group тутар.
Дмитрий Трофимович Шепилов

**Дми́трий Трофи́мович Шепи́лов** (5.11.1905 — 18.08.1995) — советскай государственнай уонна партийнай деятелэ, ученай-экономист. Атын дойдулардааҕы дьыалалар министерствоҕа 1956 сылтан — 1957 сылга диэри улэлээбит, "Правда" диэн хаһыат сүрүн редактора этэ (1952—1956). 1926 сыл сэтинньи 3 күнүгэр ВКП (б) кэккэтигэр киирбит. Киин Комитет ССКП чилиэнэ (1952-1957), КК ССКП Президиум членигэр кандидат (1956—1957), ССРС Наукаларын академията корреспондент чилиэнэ. 

## Олоҕун олуктара

Сэтинньи 5 күнүгэр 1905 с. Ашгабат (Түркменистаан) куоратка төрөөбүт. 

1926 с. МГУ юридическай факультетын бүтэрбит. Үөрэх кэннэ Шепиловы Саха Сиргэ үлэлии ыыппыттара. Дьокуускайга Главсуд прокурор көмөлөһөөччүтэ буолбута. 
Саха Сиргэ сылдьан хас да этнографическай сурук улэни оҥорбут: "Самоубийства в Якутии", ойууннааһын уонна Бүлүү бандьыыттар туһунан. 

1928 с. муус устарыгар Москубаҕа төнүннүбүт. Онно красной профессуры институтка киирбит уонна 1933 сылга бүтэрбит. 

1938 с. ССРС Наукаларын академията ученайа буолбут. 1937 — 1941 МИСКТ (Московский институт советской кооперативной торговли) политэкономия преподавателэ. 

1952 с. "Правда" диэн хаһыат сүрүн редакторынан анаммыт. 

1955 с. — 1957 с. КК ССКП секретаря. 

1956 с. — 1957 с. КК ССКП Президиум членигэр кандидат. 

## Быһарыылар



## Сигэлэр

* Министерство иностранных дел Российской Федерации // Шепилов Дмитрий Трофимович
* Биография Д. Т. Шепилова
* Исторические личности
Komatsu

**Komatsu** (Коматсу), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ тутуу, лазернай уонна тутууга аналлаах техникалары оҥорор тэрилтэ. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Салалтата — Токио.

Сүрүн акциятын бэйэтэ тутар (90%), 10% акцията көҥүл эргийэр, улахан тутааччылар BlackRock, Mitsui Group.
BHP Billiton

**BHP Billiton** — Аустралиа уонна Улуу Британия саамай бөдөҥ таас чоҕу, кумаҕы, араас айылҕа баайын хостуур тэрилтэтэ. Сүрүн айылҕа баайын хостооһуна Аустралияҕа, Канаадаҕа, Индияҕа, Бразилияҕа, Арассыыйаҕа, Саха Сиригэр, Индонезияҕа, Америкаҕа баар. 

Салалтата — Мельбурн (Аустралиа).

BHP Billiton тэрилтэ 98% (почти барытын) акциятын Mitsui Group бас билэр.

BHP Billiton аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Asahi Glass

**Asahi Glass** (Асаһи Гласс), Дьоппуон биир улахан тэрилтэтэ уонна Аан Дойдуга саамай улахан стекло (86% рыногы), хрусталь (34% рыногы, Swarovski кэнниттэн иккис), оптическай линзалары (89% рыногы), араас микрокристаллары (90% рыногы), промышленнай кристаллары (100%) оҥорон таһаарар сир шаарын үрдүнэн. 

2021 сыл түмүгүнэн стекло империятын сүгэр уонна Swarovski тэҥэ биир сүрүн хрусталь оҥорооччу. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 

Asahi Glass тэрилтэ сүрүн акциятын (70%) Mitsubishi промышленнай империята бас билэр, BlackRock (20%), Mitsui Group (7%), 3% акцията көҥүл эргийэр. 

Салалтата — Токио.
Христофорова Мария Николаевна

**Мария Николаевна Христофорова** — Саха сиригэр норуот депутата, «Ил Түмэн» издательскай дьиэ дириэктэрэ, Национальнай СМИ ассоциациятын салайааччыта.

## Олоҕун олуктара
1966 с. сэтинньи 22 күнүгэр Дьокуускай куоракка Александра Андреевна Васильева уонна Николай Евтропьевич Михайлов дьиэ кэргэнигэр сэттис оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата, Николай Евтропьевич Михайлов биллиилээх адвокат этэ. Хотугу оройуоннар дьыалаларын адвокат быһыытынан быһаарсар специалист этэ. 

Бастаан 20 нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэнэн баран, 14 нүөмэрдээх оскуолаҕа көспутэ. Үрдүкү кылаастары СГУ (билиҥҥи ХИФУ) иһинээҕи Республиканскай физико-математическай оскуоланы бүтэрбитэ. Оскуолаҕа сылдьан элбэхтик общественнай үлэнэн дьарыктанара - пионерскай дружина советын чилиэнэ этэ, онтон комсомолга эмиэ көхтөөхтүк үлэлээбитэ.

Оскуоланы бүтэрэн, бастаан СГУ медицинскэй факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол гынан баран 10 кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата Николай Евтропьевич өлбүтэ. Ийэтэ оҕолору иитэригэр ыарырҕатар буолан, Мария Николаевна үөрэҕин эрдэ соҕус бүтэрэр санааламмыта. Ол иһин тыа хаьаайыстыбатын факультетыгар көспүтэ. 4 кууруска үөрэнэ сылдьан, Экономика уонна лабораннар комплекснай сайдыыларын институтугар үлэлээн, үлэтигэн бэйэтин хааччыйара. Сайын полевой командировкаҕа айанныыра, оттон дипломнай үлэтин таба иитэр совхоһугар өр практикаланан суруйбута. 

НВК Саха «Геван» биэриитигэр Анатолий Петрович Гоголев салайыытынан ыытааччытынан үлэтин саҕалаабыта. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар представительлэрын кытта улахан интервью тэрийэрэ. 

Госдума депутатыгар Егор Жирковка көмөлөһөөччүнэн үлэлээбитэ. Парламент уонна парламентарий үлэтин кытта билсибитэ. 

1998-2003 с. Тыа хаһаайыстыбатын ГУП «Агроинформ» дириэктэрэ; ГУ «Информационно-консультационнай сулууспа «АПК» дириэктэрэ. 

Үөрэҕинэн тыа хаһаастыбатыгар үлэлээбитэ. Ити билиилэрэ барыта «Кыым» хаһыаты сайыннарарга көмөлөспүттэрэ.

2003-2009 с. Советник, ОАО «АЛРОСА» Инвестиционнай группа» пресс-секретаря

2004 с. «Ситим» медиагруппа салайааччыта, «Аврора» медицинскэй клиника тэрийээччитэ.

2019 с. АУ «Ил Түмэн» Издательскай Дьиэ» кылаабынай дириэктэрэ, «Ил Түмэн» депутата

[Http://mariyakhristoforova.ru/about ]
Vale SA

**Vale S.A.** — Бразилия саамай улахан таас чоҕу, араас айылҕа баайын хостуур биир бастыҥ тэрилтэтэ. Аан Дойду биир улахан көрдөрүүлээх айылҕаны алдьатарынан. 

Салалтата — Рио де Жанейро.

Vale S.A. тэрилтэни 2021 сылтан ыла Mitsui Group бас билэр, тоҕо диэтэххэ 60% акциятын (куоластыыр долятын) атыылаһан ылбыта.
Toyo Engineering Corporation

**Toyo Engineering Corporation** — Дьоппуон инжиниринговай тэрилтэтэ, 2021 сыллаахха планета үрдүнэн саамай улахан инженернай тэрилтэтэ. Планета үрдүнэн 3 мөллүйүөн инженернай проектаах 200 омук сиригэр, ону таһынан ниэп, гаас хостооһунугар эмиэ дьарыктанар. Тутууга эмиэ проектаах 150 омук сиригэр. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Аан Дойдуга инженернай империя аатын сүгэр.

Салалтата — Тийода (, ), Токио (Дьоппуон).

Mitsui Group бас билиитигэр киирэр.
Toshiba

**Toshiba** — Дьоппуон биир сүрүн электротехника оҥорор тэрилтэтэ, Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 70% акциятын Mitsui Group империя бас билэр.

Салалтата — Минато, Токио.
Oji Paper

**Oji Paper** — Дьоппуон саамай улахан кумааҕы оҥорор тэрилтэтэ, планета үрдүнэн биир саамай улахан (Америкаҕа,Канаадаҕа, Бразилияҕа, Дьоппуоҥҥа бастыҥ). Тэрилтэни Mitsui Group харчы империята бас билэр.
Bosch

**Robert Bosch GmbH** — Германия биир сүрүн тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ техника уонна тутууга сыһыаннаах маллары оҥорор тэрилтэ. Салалтата - Штутгарт.

Robert Bosch GmbH акциятын 80% бэйэтэ тутар, 10% акцията BlackRock харчы империата бас билэр, 7% акциятын Mitsui Group японскай харчы империята бас билэр. 3% акция көҥүл эргийэр. 

Robert Bosch GmbH Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

• Electrolux
627 сыл

**627** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 12 — Ниневия аттынааҕы кыргыһыы — Византия уонна Персия ыккардыларынааҕы сэрии сүрүн кыргыһыыта. Риим импиэрийэтэ уонна Перс импиэрийэтэ 400 сыл тухары тохтуу-тохтуу күөдьүйбүт сэриилэриттэн бүтэһиктэрэ. Византия кыайан Кыра Азияны перстэртэн көмүскээбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
361

**361** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 11 — Юлиан ыраахтааҕы Константинопольга Риим импиэрийэтин соҕотох ыраахтааҕыта быһыытынан киирбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Makita

**Makita Corporation** — Дьоппуон электроинструменнары уонна тутууга туттар тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэ, Аан Дойдуга иккис миэстэ улаханынан (Bosch кэнниттэн). Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 50% акцията көҥүл эргийэр, 40% акцията Mitsui Group харчы империята тутар, 10% акцията BlackRock бас билэр.

Салалтата - Токиоҕа баар.
Украина харыстабылын тэриллиитэ

**Украина харыстабылын тэриллиитэ**  (), Украина дойду быһыытынан көҥүл буоларын туһугар охсуһар уонна Украина интириэһин көмүскүүр специализированнай тэрилтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн кэтиир маныыр тэрилтэ буолар. 

Сүрүн саайта: https://ssu.gov.ua

Сибээстэһэр электроннай почтата: callcenter@ssu.gov.ua

Салалтата — Киев.
Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6

**Кистэлэҥ кэтиир маныыр тэрилтэ MI-6** — Улуу Британия дойдутун көсүскүүр, харыстыыр уонна дьону кэтиир маныыр, үспүйүөннүүр тэрилтэтэ. Аан Дойдуга саамай биир күүстээх уонна бөдөҥ тэрилтэ буолар. Кыччатан MI6, MI-6 эбэтэр SIS диэн аббревиатуранан ааттанар. 

Салалтата — Лондон.
Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ

**Кытай дьону кэтиир маныыр тэрилтэтэ** Кыһыл норуот аармыйата, иккис генштаб көҕүлээһинигэр холбонор () — Кытай дьону кэтиир тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир саамай күүстээх дьону үспүйүөннүүр кистэлэҥ тэриллии буолар.

Салалтата — Пекин.
Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ

**Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ** — Ахсынньы 10–11–12 күннэригэр 2021 сыллаахха улахан торнадо Мэйфилд куораты сири кытта тэҥнээн 100 киһини өлөрдө. Бу Кентукки штатыгар саамай улахан холоруктар түһүүлэрэ.
Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ

**Тас дойдулары кэтиир Арассыыйа тэрилтэтэ ** — Арассыыйа сүрүн тэрилтэтэ, тас омук дьонун уонна омук сиригэр олорор эмиграннары кэтиир, маныыр уонна үспүйүөннүүр тэрилтэтэ.

Салалтата — Москуба.
Муттуххай Бороҥ

**Муттуххай Бороҥ**, **Васильев Валерий Васильевич** — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга.

## Олоҕун олуктара
1963 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүт.

Читаатааҕы индустриальнай-педагогическай техникуму, М.К. Аммосов аатынан СГУ саха салаатын, СР НА ГЧИ аспирантуратын, РФ Президенин иһинэн норуот хаһаайыстыбатын уонна государственнай сулууспа академиятын бүтэрбитэ.

2003 сылтан Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, 2016 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

2017 сыл балаҕан ыйыттан Үөһээ Бүлүү улууһун “Үөдүгэй нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллии баһылыгынан талыллан үлэлээбитэ.

2021 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр ыалдьан өлбүтэ.

## Айар үлэтэ

## Быһаарыылар
Tecno

**TECNO** (өссө биллэринэн **Tecno Mobile**), Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир улахан вайфай роутердары, смартфоннары уонна араас сетевой инфраструктуралары оҥорор тэрилтэ. Аатырбыт Transsion Holdings бөлөҕөр киирэр. 

Салалтата — Гонконг.
Transsion Holdings

**Transsion Holdings** — Кытай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр конгломерат процессордары, микросхемалары, смартфоннары, сетевой инфраструктуралары оҥороррунан. Сүрүн хомуйар цехтара Кытайга, Индияҕа уонна Америкаҕа баар. Transsion Holdings бас билиитигэр үс биллэр атын тэрилтэлэр киирэллэр: Itel Mobile, Tecno Mobile уонна Infinix Mobile.

Салалтата — Шэньчжэнь.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.
Сэтинньи ый 10 кунэ

Үс төгүрүк сыл буолла нуучча Дьоппуону кытта бэрт куһаганнык түргэнник кыаттарбыттара.    

1906 сылга муус устар ый 27 кунугэр бастакы Судаарыстыбыннай Дуума аһыллыбыта. 230 дьокутаат биир куоракка мунньустаннар норуокка сурук тар5аппыттара. 

Бу Дуума сабыллыбытыгар хас эмэ куораттарга төһө эмэ буун буолта.

Мин санаабар биһиги калмыктары үтүктэммит со5уруу 2–3 дэбиэринэй киһини ыытарбыт буоллар, бэрт сеп буолуо эбит.
Уччуйааччы

**УЧЧУЙААЧЧЫ  ''уччуй диэнтэн атаах. Уот диэки керер догоро суох, Уон хонукка аьыыр аьа суох, Ол-бу урэх баhынан Уччуйаахтаан хаалбытым. Саха нар. ыр. II. САХА ТЫЛЫН БЫhААРЫЫЛААХ ТЫЛДЬЫТА стр397**''
Көммөт Рон

**Көммөт Рон** (), анимационнай мультик, АХШ уонна Улуу Британия холбоспут Locksmith Animation студиата. 

## Сүжета

Рон роботка наһаа баҕарар. Оскуолаҕа бары оҕолор роботтордаахтар. Алдьаммыт робот түбэһэн искусственнай интелект сайдар уонна кини саамай истиҥ доҕоро буолар.
Саха сиригэр национальнай бэчээт күнэ

**[[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] национальнай бэчээт күнэ** (День национальной печати в Республике Саха (Якутия)) — От ыйын 1 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу күн 1907 сыллаахха «Саха дойдута» («Якутский край») диэн сахалыы хаһыат аан бастаан тахсыбыта. Соруга — өрөспүүбүлүкэ тылларын сайыннарыы, уонна бэчээт үлэһиттэрин престижтарын үрдэтии.

2020 с. олунньу 13 күнүнээҕи СӨ Ил Дархана Айсен Николаев 1007 ньүөмэрдээх ыйааҕынан олохтообута. Бу күҥҥэ 1907 с. бастакы сахалыы политическай, общественнай уонна литературнай “Саха дойдута” (“Якутский край”) хаһыат бэчээттэммитэ. Бу хаһыат оччотооҕу ссыльнай-народоволецтар уонна интеллигенция көҕүлээһиннэринэн тахсара.

Ыйаах олоххо киириитэ элбэх омуктаах Саха сиригэр бэчээт опытын уонна үгэстэрин сөргүтүүгэ, тыл политикатын көдьүүһүн үрдэтиигэ көмөлөһөр сыаллаах.

“Саха дойдута” тахсыан инниннэ Саха сиригэр нууччалыы “Якутские епархиальные ведомости”, “Якутские областные ведомости”  хаһыаттар бэчээттэнэр этилэр. “Саха дойдута” бастакы саха тылынан бэчээттэммит чааһынай хаһыат буолбута Саха Өрөспүүбүлүкэ уонна бүтүн Арассыйа судаарыстыбатын суруналыыстыкатыгар олус улахан оруолу оонньуур. 

Хаһыакка аҥардас сонуннар эрэ буолбакка литература бэчээттэнэрэ. Оннук гынан бэчээккэ художественай публицистическай ыстатыйалар, очерктар, кириитикэ, сатира уонна литературнай жанрдар тахсар буолбуттара. “Саха дойдута” кини кэнниттэн тахсыбыт “Саха олоҕо” уонна “Саха саҥата” хаһыаттарга суолу арыйбыта. Бу манна Анемподист Софронов, Алексей Кулаковскай, Николай Неустроев уонна атыттар үлэлээбиттэрэ, бэчээттэммиттэрэ.
Мэйфилд

**Мэйфилд** () — Кентаки штатыгар баар кыра куорат, дьонун ахсаана 10 тыһыынча киһи. Ахсынньы 11–12 күнүгэр 2021 сыллаахха улахан холорук куорат сири кытта тэҥнэммитэ.

Сиһилии бу Кентукки сиригэр Ахсынньы 11 күнүгэр 2021 Торнадо түһүүтэ.
Locksmith Animation

**Locksmith Animation** — Улуу Британияҕа баар анимационнай студия, 2014 сыллаахха төрүттэммит. Билиҥҥи кэмҥэ биир динамично сайда турар тэрилтэ.

Салалтата — Лондон.

## Өссө маны көр
* Көммөт Рон ()
536 сыл

* Ахсынньы 9 — Византия-гот сэриитин кэмигэр Велизарий салайар Византия (Илин Рим импиэрийэтэ) аармыйата Рим куоратын остготтартан былдьаабыт. Варвардар 60 сыллаах Рими баһылааһыннара түмүктэммит.
730

**730 сыл** — VIII үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 9 — Мардж-Ардебиль аттынааҕы кыргыһыы: Хазаардар Омейяд аармыйатын урусхаллаабыттар уонна баһылыктарын Аль-Джарра ибн Абдаллах Аль-Хаками диэн киһини өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстыкаҕа Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ** — сыл ахсын бэчээккэ уонна атын иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэҕэ тахсыбыт, дьон-сэргэ киэҥ биһирэбилин ылбыт матырйаалларын иһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин имиджин тупсарар матырыйаллар иһин туттарыллар Саха Өрөспүүбүлүкэтин наҕараадата. СӨ Ил Дарханын ыйааҕынан сылга биирдэ, Арассыыйа бэчээтин күнүн көрсө тохсунньу 13 күнүгэр туттарыллар .

## Лауреаттар испииһэктэрэ

## Быһаарыылар
Kit Jah

**Kit Jah**, Саха Сирэ уонна Арассыыйа биир чаҕылхай ырыаһыта, Субудай Айыы Арчылан Дьулустан Уола диэн ааттаах, урукку аата Иванов Дьулур Дьулустанович. Төрөөбүт күнэ ?, ыйа ? сыла ?.
Бучча туруута

мини
**Бучча туруута** () диэн эр киһи буччата үллэрин, хаан киириитэ буоларын этэллэр. Бучча туруута сүрүннээн көҕүйүү биир көрүҥэ буолар.
Лабыкталар

Лабыкталар () - Кэрэхсэбиллээх организмнар бөлөхтөрө, лабыкталары үөрэтэр үөрэх - лихенология. Кинилэр икки араас тыынар тыыннах холбоһууларыттан тахсыбыттар биирэ тэллэй - **микобионт** дэҥэр, иккиһэ салахай - **фотобионт** диэн. Микобионт "таллом"(лабыкталар эттиктэрэ) сүрүн чааһа буолар, ол быыһыгар салахайдар килиэккэлэрэ бааллар.  Барыта 26 тыһыынча кэриҥэ көрүҥ киирэр. Саха сиригэр саамай биллэр Cladonia rangiferina Hoffm диэн лабыкта буолар, кини табалар сүрүн астара буолар.    

Икки организм холбоһуута - симбиоз, ол гынан баран учуонайдар бүтэһик быһаарыыларынан лабыкта тэллэйэ салахайга паразит буолар. 

## Тас көстүүлэрэ
Лабыкталар саамай араас дьүһүннээх уонна өҥнөөх буолуохтарын сөптөр (Хара, Араҕас, От күөх, уо. д. а)

Тас көрүннэринэн үс бөлөххө араараллар:

* Күүгэннии
* Сэбирдэхтии
* Үүнээйилии

мини|Лабыкта

### Күүгэннии лабыкталар
Тас көстүүлэрэ күүгэн курдук. Талломнара үүнэр сирдэригэр олус кытаанахтык сыстар, алдьаммахха кыайан ылыллыбат.

### Сэбирдэхтии лабыкталар
Тас көстүүлэрэ сэбирдэхтэри санатар. Талломнара аллараанны өттүлэринэн сорох сирдэринэн сыстар.

### Үүнээйилии лабыкталар
Тас көстүүлэри үүнээйиҕэ маарынныыр. Саамай уустук уонна кэрэхсэбиллээх көстүүлээх. Мастарга ыйанан үүнүөн сөп.
Билэ:Лабыкталар күүгэннии.jpg|Күүгэннии лабыкта
Билэ:Лишайники - panoramio (1).jpg|Үүнээйилии лабыкта
Билэ:Hypogymnia physodes - Gewöhnliche Blasenflechte - 01.jpg|Сэбирдэхтии лабыкта


## Ис көстүүлэрэ
Лабыкталар талломнара тэллэй гифаларыттан оҥоһуллубут, ол быыһыгар салахай килиэккэлэрэ баар. Таллом икки көрүҥүн араараллар:

гомеомернай - салахай килиэккэлэрэ гифалар быыһыгар күүскэ тарҕаммыт.

гетеромернай - салахай таллом биир араҥатыгар эрэ тарҕаммыт.

## Сигэлэр
* Лихенологтар сайттара
1192

**1192 сыл**

## Туох буолбута
* Ахсынньы 20 — Англия хоруола Ричард I Үһүс Кириэстээх бохуоттан төннөн истэҕинэ Австрия хоруола Леопольд V тутан ылан хаайан кэбиспит. Ричард I (норуокка ордук биллибит аата Хахай Сүрэх Ричард) 1189 сылтан 1199 сыллаахха өлүөр диэри Англия хоруола этэ. Маны таһынан Нормандияҕа, Аквитанияҕа, Гасконьҥа герцог, Кипрга лорд, Пуатьеҕа, Анжуга, Мээҥҥэ уонна Нантка граф, Бретаньҥа Overlord диэн титуллаах салайбыта.

* Атырдьах ыйын 21 — Дьоппуоҥҥа былааһы *сёгун*, ол аата главнокомандующай, ылбыт, оттон импэрээтэр аатыгар эрэ дойду баһылыгынан хаалбыт. Маннык бэрээдэк 7 үйэ тухары XIX үйэ ортотугар диэри салҕаммыта.

* Балаҕан ыйын 2 — Англия хоруола Ричард I уонна Саладин Яффатааҕы эйэ сөбүлэҥин түһэрсибиттэр, Үһүс кириэстээх бохуот түмүктэммит.

## Ким төрөөбүтэ

## Ким өлбүтэ
Американнар (телесериал)

**Американнар** () диэн телесериал (2013–2018), Amazon Prime уонна Zona платформатыгар көстөр.

## Сүжета

ССРС уонна АХШ утары туруутун фонугар, тымныы сэрии кэмигэр шпионаж КГБ уонна FBI утары туруулара.
Үспүйүөннээһин

**Үспүйүөннээһин** эбэтэр **шпионаж** () диэн дьону кэтээһин манааһын. Шпионаж оҥорор дьоннор агеннар дэнэллэр.
Бату хаан

**Батый (Бату)** (; 1209 с. эргин — 1255/1256) — Монгуол импиэрийэтин полководеһа уонна судаарыстыбатын диэйэтэлэ, Джучи уола, Чыҥыс Хаан сиэнэ. 1227 сыллаахха Джучи өлбүтүн кэннэ Джучи улууһун (Алтан Ордууну) баһылаабыта, эһэтэ Чыҥыс Хаан өлбүтүн кэннэ иккис сүһүөх сыдьааннарыгар аҕа быһыытынан билиниллибитэ.                                                                                                                                       
                                                                                                                                                                                                                              
1235 сыллааҕы Курултаай быһаарыытынан Батууга хотугулуу-арҕаа сытар сирдэри сэриилиир сорудах бэриллибитэ. Половецтары, Волга Булгариятын, нуучча княжестволарын, Польша хоруоллугун, Венгрия уонна Далмация хоруоллугун утары бохуоттары салайбыта.
Нью Йорк полициатын департамена

**Нью Йорк полициатын департамена** (, кыччатан ), Нью Йорк куорат муниципальнай сэбилэниилээх күүһүн структурата, АХШ дойдутугар биир саамай улахан буолар. 

Девиз — **Нью Йорк крутойдара** эбэтэр **the best New Yorkers**.
880

**880** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 1 — Константинопольга Неа Экклесия диэн сыаркап тутуллан үлэҕэ киирбит. Сыаркап тутуутугар импэрээтэр флота мрамор тиэйэ сырыттаҕына өйөбүлэ суох хаалбыт Сицилияҕа баар Сиракуза куораты араабтар былдьаабыттара. Бу биэс куполлаах бөдөҥ сыаркап холобурунан православие кэлиҥҥи куполлаах сыаркаптара тутуллубуттара. XI үйэ бүтүүтүгэр сыаркап манастыыр буолбута. Туурактар сэриилээн ылбыттарын кэннэ буорах ыскылаата буолбута, 1490 с. этиҥ түһэн умайан хаалбыта.

* Ахсынньы 22 — Тан династия илиҥҥи киин куоратын Лояны Хуан Чао баһылыктаах өрө турааччылар ылбыттар. Бу кэмҥэ Сицзун ыраахтааҕылаан олорбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Sany

**SANY** (Сани), Кытай элбэх профильга үлэлиир мультинациональнай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн тутууга аналлаах массыыналары оҥорон таһаарар тэрилтэ. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 

Салалтата - Чанша.

175 омук сиригэр үлэлиир уонна офистардаах. 2021 сыл бүтэһигэр официально Саха Сиригэр офис аста https://news.ykt.ru/mobile/article/130004

Тэрилтэ 80% акцията Кытай правительствота бас билэр, 10% акцията Кытай олигархтара бас билэллэр, 5% акцията Mitsui Group бас билэр. Ордубут 5% көҥүл эргийэр.
Ньюфаундленд уонна Лабрадор

**Ньюфаундленд уонна Лабрадор** (, МФА: , , МФА: ) — Канаада провинция, конфедерацияҕа онус.

Киин куората — Сент-Джонс (). Олохтоохторун ахсаана — 528 336 киһи (дойдуга 9-с, 2016 с. туругунан).

1964 сыллаахтан *Ньюфаундленд* провинция бырабыыталыстыбата бэйэтин *Ньюфаундленд уонна Лабрадор бырабыыталыстыбата* диэн ааттанар буолбута, онон 2001 сыл ахсынньы 6 күнүгэр Конституцияҕа уларытыы киллэриллэн провинция аатыгар д *Лабрадор* диэн тыл эбиллибитэ.

## Бэлиэ күннэрэ
* Ахсынньы 23 — Тибб иннинээҕи күн

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Лабрадор-ретривер ыт боруодата
Соҕуруу Судаан

280px|thumb|Соҕуруу Судаан каартата
мини|300px|Соҕуруу Судаан сирэ хараҥа өҥүнэн, былдьаһыктаах сирдэр сырдык өҥүнэн көстөллөр
**Соҕуруу Судаан** (, динка *Paguot Thudän*), официальнай аата — **Соҕуруу Судаан Өрөспүүбүлүкэтэ** (), — Африка дойдута, Джуба диэн куоракка кииннээх (киин куораты дойду үөһүгэр — Рамсель куоракка көһөрөр былааннаахтар).

Илин өттүттэн Эфиопия, соҕуруу өттүттэн Кения, Уганда уонна Конго Демократтыы Өрөспүүбүлүкэтэ, арҕаа Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтэ уонна хоту Судаанныын кирбиилэһэр; кыраныыссатын устата 6018 км. Иэнэ — 644 329 км². Судаантан арахсан баран байҕалга тахсыбат буолбута. Соҕуруу Судаан тутулуга суох буолуута 2011 сыл от ыйын 9 күнүгэр Тутулуга суох буолуу декларацията тахсыбытыгар бигэргэммитэ. 2011 сыл от ыйын 14 күнүттэн ХНТ чилиэнэ.

## Соҕуруу Судаан бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 16 — Дойду күнэ
* От ыйын 9 — Тутулуга суох буолуу күнэ
* Ахсынньы 23 — Оҕо көмүскэлин күнэ
* Ахсынньы 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Быһаарыылар
Көнө

**Көнө** диэн евклид геометриятын фундаментальнай өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Геометрия систиэмэлиир изложениятын тиһигин быспакка суруллар (биллибэт) өйдөбүллэртэн биирдэстэрэ ылыллар, кинилэр свойствалара уонна атын өйдөбүллэри кытта ситимнээх (холобур, туочукалар уонна плоскость) геометрия аксиоматынан быһаарыллар.

Көнө, төгүрүгү кытта тэҥҥэ былыргы геометрическай фигуралар ахсааннарыгар киирэр. Античнай геометрдар бу икки кривойу «эҥкилэ суох» диэн аахсыбыттара, онон циркул уонна линейка көмөтүнэн тутуулары эрэ билбиттэрэ. Евклид линияны «кэтитэ суох уһун» диэн суруйбута, уонна «туочукаларыгар барытыгар тэҥнии сытар».

Көнө аналогтара сорох тииптэригэр неевклидовай куйаардара эмиэ быһаарыллыахтарын сөп. Геометрияны тутуу сүрүн тирэҕэ икки туочукалаах сири икки аҥыы араарар эбит буоллаҕына, быһа холоон бу туочукалары холбуур кылгас токур курдук быһаарыахха сөп. Холобур, риманова геометриятыгар кылгас да буоллар геодезическай линиялар оруолу оонньууллар; бу эйгэҕэ улахан эргимтэ дугалара буолаллар.

## Көнө евклид геометриятыгар свойствалара

Икки туочуканан хааччахтаммыт учаастактар кэрчиктэр диэн ааттаналлар.

Хайа баҕарар туочуканан муҥура суох элбэх көнө ыытыахха сөп.

Ханнык баҕарар икки туочуканан биир соҕотох көнү ыытыахха сөп.

Икки сеп тубэспэт плоскость икки аҥыы арахсаллар эбэтэр параллельнайдар (сыдьааннаахтар).

Үс варианнаах пространствоҕа икки бөрүкүтэ суох икки хардарыта барсыы үс вариана баар:

* көнөлөр харсыһаллар.
* көнөлөр кэккэлэһэ сыталлар.
* көнөлөр быһа охсуһаллар.

Быһаччы хайысхата-алгебраическай кривой-координатура декарт систематыгар бастакы степеннээх тэҥнэбил (линейнэй тэҥнэбил).

## Өссө маны көр
* Евклид
Dollar Tree

**Dollar Tree** (Доллар Маһа), АХШ сетевой маҕаһыына фиксированнай сыаналаах, сүрүннээн 1,25$ атыылыыр. Уопсайа 60000 тахса точкалаах Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа. 

Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 80% акцията көҥүл эргийэр, 10% акциятын BlackRock харчы империата бас билэр, 10% акцията Mitsui Group инвестиционнай империяҕа киирэр.
Киһи сырдыгын күнэ

**Киһи сырдыгын күнэ** () — ханнык да итэҕэлгэ, сыаркапка кыттыспатах дьон бу күн өйү, аһыныыны, киһилии быһыыны, инникигэ эрэли өрө тутан бэлиэтиир күннэрэ. Ороһооспону бэлиэтээбэт дьоҥҥо анаан бастаан тэриллибитэ.

Киһи сырдыгын күнүн бэлиэтэ: үс чүмэчи  халаан күөх, кыһыл уонна араҕас өҥнөөх. Бу чүмэчилэр өйү, аһыныыны уонна эрэли бэлиэтииллэр.
Кванза

300px|мини|Сэттэ чүмэчи Кванза сэттэ тосхолун кэрэһилииллэр

**Кванза** )  — АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри, биир төрүттээхтэрин, утумнаахтарын уонна култууралаахтарын кэрэһилээн бэлиэтиир бырааһынньыктара. 

Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит.

Маулана Каренга диэн американец Кванзаны 1966 сыллаахха Уоттска буолбут долгуйуулар кэннилэриттэн афроамериканецтар бэлиэтиир ураты бырааһынньыктарын быһыытынан айбыта. Каренга эппитинэн, кини соруга маннык этэ: «хараларга Ороһооспо альтернативатын биэрэн, баһылыыр уопсастыба үгэстэрин үтүкүбэккэ бэйэлэригэр уонна бэйэлэрин устуоруйаларыгар сыһыаннааҕы бэлиэтииллэрин ситиһии».

## Сэттэ тосхол (Нгузу Саба)

* Умоджа (Сомоҕолоһуу) — ыалга, түмэккэ, наассыйаҕа уонна раасаҕа сомоҕо буоларга дьулуһуу
* Куджичагулья (Бэйэни билинии) — бэйэни билии, ааттааһын, ону таһынан бэйэ аатыттан саҥарыы
* Уджима (Бииргэ үлэ уонна сомоҕо эппиэтинэс) — бэйэ-бэйэни өйөһүү, биир төрүттээх  дьон кыһалҕаларын бэйэ кыһалҕатын курдук көрөн быһаарыы
* Уджамаа (Кооперативтаах экэниэмикэ) - бэйэ маҕаһыыннарын уонна тэрилтэлэрин арыйыы, өйөөһүн уонна онтон барыс ылыы
* Ниа (Соруктаах буолуу) — сайдыылаах буолуу, урукку дьоһуну төннөрүү
* Куумба (Айыы-тутуу) — туох кыалларын оҥоруу, олоҕу тупсарыы, түмэти утумнаабыттан кэрэ уонна туһулаах гыныы 
* Имани (Итэҕэл) — туох баар сүрэҕинэн бэйэ дьонугар, төрөппүттэргэ, учууталларга, салайааччыларга итэҕэйии, ону таһынан охсуһуу сиэрдээҕэр уонна кыайыы баар буолуоҕар итэҕэйии.

## Быһаарыылар
800

**800** сыл.

## Түбэлтэлэр
* Ахсынньы 25 — Улуу Карл «Арҕаа импэрээтэрэ» диэн титулунан Римҥэ бэргэһэлэммит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1130

**1130** сыл.

## Түбэлтэлэр
* Ахсынньы 25 — Рожер II Сицилия хоруола буолбут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Индо-Европа былыргы тыла

**Индо-Европа былыргы тыла** () — Ииндийэ уонна Европа тылларын кэргэнигэр киирэр тыллар өбүгэ тыллара, сабаҕалаан көрөн лингвистэр оҥорбут тыллара. Билигин тарҕаммыт санаа быһыытынан Индо-Европа былыргы тылынан саҥарар дьон Волга уонна Хара байҕал истиэптэригэр олорбуттар. Макрокомпаративистыы элбэх сабаҕалааһынынан, атын тыллары кытта генетикалыы ситимнээх. 

Индо-Европа былыргы тыла флексиялаах тыл, аат тыл үс ахсаанынан уонна аҕыс түһүгүнэн уларыйара, оттон туохтуур  — үс кэминэн, двум залогам и четырём наклонениям.

Являлся языком номинативного строя, однако существуют гипотезы, что номинативному предшествовал эргативный или активный строй на более раннем этапе истории языка. Порядок слов был свободным, базовым являлся порядок SOV.

Изучение и реконструкция праиндоевропейского языка стали развиваться в начале XIX века, хотя некоторые догадки о существовании индоевропейской семьи языков и общего для неё праязыка существовали и ранее.
Эймс Олдрич

**Эймс Олдрич** (Аймс Олдрич, ), CIA агена, Америка таҥнарыахсыта, 11 сылы быһа СРСС кистэлэҥ информациалары биэрбитэ. Кинини 90 сыллардаахха FBI үлэһиттэрэ туппуттара. Эймс Олдрич таҥнарыытынан, Америкаҕа үлэлиир CIA агеннара тутуллубуттара, холобура:

генерал-майор СКС Дмитрий Поляков

полковник СКС Геннадий Сметанин

полковник ДКСК Алексей Кулак

полковник ДКСК  Владимир Пигузов

подполковник ДКСК Валерий Мартынов

подполковник ДКСК Сергей Моторин

подполковник ДКСК Леонид Полещук

подполковник ДКСК  Борис Южин

майор  ДКСК  Геннадий Вареник

старший уполномоченный ДКСК Сергей Воронцов

Үксүлэрэ ытыллар уураахха тиксибиттэрэ. Онон сибээстээн, Эймс Олдрич таҥнарыахсыты "Киллер" (Өлөрүөхсүт) диэн ааттаабыттара.
Дойду көмүскэлин комитета

**Дойду көмүскэлин комитета** эбэтэр **Дойдуну көмүскүүр салалта комитета** , кыччатан **ДКСК** (, кыччатан *КГБ*, , ол эбэтэр ), ССРС кистэлэҥ тэрилтэтэ, дьону үспүйүөннүүр биир сүрүн тэрилтэ буолара. Бу тэрилтэ Сталин саҕана киһи бөҕөтүн репрессиялаабыта. Дьоҥҥо куһаҕан террористическай кутталы үөскэтэр курдук өйдөбүллээх тэрилтэнэн өйдөнөр. 

ССРС эстибин кэннэ бу тэрилтэ методикатын ФСБ ылбыта.
1066

**1066** сыл.

## Түбэлтэлэр
### Тохсунньу
* Тохсунньу 6 — Гарольд Годвинсон Англия хоруола буолбут.

### Олунньу
* Олунньу 28 — Вестминстер аббатствота олохтоммут.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 20 — Фулфорд аттынааҕы кыргыһыы.
* Балаҕан ыйын 27 — сыл саҥатыгар Эдуард Исповедник диэн Англия хоруола өлбүтүн кэннэ кини ырааҕынан аймаҕа Нормандия герцога Вильгельм (кэлин Вильгельм Сэрииһит диэн ааттаммыта) салалталаах нормааннар Сомма өрүс төрдүттэн араҕан Англияны сэриилии аттаммыттар. Вильгельм Сэрииһит сотору кэминэн Англия хоруола буолбута.

### Алтынньы
* Алтынньы 14 — Гастингс кыргыһыытыгар Нормандия герцога Вильгельм сэриитэ Англия хоруолун сэриитин кыайбыт. Сотору кэминэн Вильгельм Англияны барытын сэриилээн ылбыта, кини буойуттара феодал буолан дойду сирин үллэстибиттэрэ. Мантан ыла биэс үйэ кэриҥэ Англия судаарыстыбаннай тылынан француз тыла буолар.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 25 — Вильгельм I Сэрииһит Англия хоруонатын кэппит.
* Ахсынньы 30 — Гранаадаҕа олохтоох мусульмааннар дыбарыаска киирэн дьэбириэй төрүттээх Иосиф ибн Нагрел хоруолу өлөрбүттэр, бу кэнниттэн куорат дьэбириэйдэрин улахан аҥаардарын өлөртөөбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
EPL Diamond

**EPL Diamond** (*ЭПЛ Даймонд*), Саха Сирин элбэх профильна үлэлиир хамныыр тэрилтэтэ, Арассыыйаҕа саамай улахан ювелирнай киэргэллэри оҥорор, Аан Дойдуга биир саамай бөдөҥ. 

Саайта: https://epldiamond.ru/company/

Салалтата — Дьокуускай.
537 сыл

### Түбэлтэлэр
* Муус устар 9 — Рим куораты төгүрүктээһин: Византия генераала Велизарийга көмөҕө 1600 аттаах киһи кэлбит, үгүстэрэ гуннар эбэтэр славяннар.

* Ахсынньы 27 — Константинопольга (билигин Стамбул) баараҕай улахан саҥа София собуорун арыйар туом оҥоһуллубут.

### Төрөөбүттэр
Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор!

**Үчүгэйдик утуйуҥ, оҕолоор!** (), ССРС саҕаттан баар оҕолорго аналлаах телевизионнай көрдөрүнньүк. Сүрүн оруолларга Степашка, Хрүша, Филя, Каркуша уонна Мишутка.

Бастакы тахсыыта — Балаҕан ыйын, 1 күнэ 1964 сыллаахха.
СКС

**Сүрүн кэтэбил салалтата**  , кыччатан **СКС** (Главное разведывательное управление СССР), ССРС дьону кэтиир тэрилтэтэ. Үспүйүөннэри иитэн таһааран тэрилтэ. 

Билигин бу тэрилтэ СССР эстибитин кэннэ аатын уларытан ТДМС диэн буолбута.
Гибриднай сэрии

**Гибриднай сэрии** (), сэрии биир көрүҥэ, сүрүннээн Арассыыйа Украинаны кытта конфронтациатын фонугар итинник термин үөскээбитэ. Гибриднай сэрии диэн информационнай, диверсионнай, мээккэй күүһү, шпионаж уонна да атын методтары туттааһын.
Саламат

мини|368x368пкс|Буьуллубут саламаат
**Саламаат** — Саха норуотун аhа хайатын уксун ыьыахха туьаналлар. Хас да суус рэсиэптээх даганы эрээри маннык ингридиэннары тутталлар : чочогой 600 г. ; суогэй 200 г. ; бурдук 50 г. ; уонна агыйах туус.

Бу ордук судургу рэсиэп, ол да иннээгэр дьоннор ону маны эбиллэллэр: кыыл тылын ; быары : килиэпи ; балыгы о.д.а.

Саламааты уксун ыьыах бырааьынньыгар сииллэр, уруут "урун тунах" (рус. время молочного изобилия) диэн ойдобул баар этэ. Дьоро остуолга хайаан даганы кымыс уонна ууттэн оноьоллубут аьылык баар буолуохтаах.
Нуучча эйгэтэ

**Нуучча эйгэтэ** (), Путин геополитическай концепциата, сүрүннээн Америка (АХШ), Кытай, Эуропа, Турция дойдулара урукку СССР дойдуларыгар влияния тарҕаталлар диэн санааттан утарылаһар идеята. Ол эрэн кылгастык эттэххэ, Украина, Беларусь уонна Казахстан. Америка уонна НАТО диэкки хайыспатыннар диэн искусственнай мэһэй оҥоруу, гибриднай сэрии оҥоруу.
406 сыл

## Туох буолбута
* Ахсынньы 31 — Вандааллар, алааннар уонна свебтар Рейн өрүһү  туораан Галлияҕа саба түспүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Исаков Василий Николаевич

**Исаков Василий Николаевич** — Россия үтүөлээх рационализатора, РСФСР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, улуус бочуоттаах гражданина. Ахсынньы 27 күнүгэр 1927 сыллаахха Жерхэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 7 кылааһы бүтэрбитин кэннэ 1949 с. Дьокуускайдааҕы музыкальнай- драматическай театрга балет студиятыгар үөрэммитэ. Студияны сабыы кэнниттэн оройуон киинигэр Покровскай к. культура дьиэтигэр художественнай салайааччынан үлэлээбитэ. 50- с сыллар саҕаланыаҕыттан Октябрьскай МТС тракториһа. Ол кэмтэн ыла олоҕум тыа хаһаайыстыбатын кытта ситимнээх. Республикаҕа Социалистическай күрэхтэһии кыайыылааҕа хаста да бэлиэтэммитэ. Кини айбыт агрегаттара республикаҕа сүөһү иитиитин сайыннарыыга улахан кылааты киллэрбиттэрэ, билигин да киэҥник туһаныллар.

Автор РСФСР үтүөлээх рационализатора Исаков Василий Николаевич. Дата создания -1960 г. Назначение – внесение механизации в технологии сенокоса. Агрегат кээмэйэ: уһуна-4,15 м, кэтитэ-4.45 м, үрдүгэ-3 м. республика окко былаанын болдьоҕун биллэрдик кыччатар, бэлэмнэммит от хаачыстыбатын үрдэтэргэ көҥүллэнэр. Көрдүүр үлэ түмүгэр, ветеран- механизатор Н. С. Адамова наводканан, 2010 с. Октем с. Ороһу утары соҕотуопкаламмыт арыыга, муус устарга предприниматель Е. В. олорбут музейыгар тириэрдибиттэрэ. Исаков (Василий Николаевич уола) хаалларда. 2011 с. маннык көрүҥҥэ оттооһун технологиятыгар техническэй революцияны оҥорор агрегат 60-80 сс.
The North Face

**The North Face** ( эбэтэр *Хоту Сирэй*), АХШ таҥастары оҥорон таһаарар тэрилтэтэ, сүрүннээн сылаас соннору оҥорор үрдүк хаачыстыбалаах. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Сүрүн акцията бэйэтэ тутар (80%), ордубуттара көҥүл эргийэр, 5% курдуга BlackRock уонна Mitsui Group харчы империалара туталлар.
BASK

**BASK** (*Байдарочно-строительная компания* , кыччатан **БАСК**), Арассыыйа үрдүк хаачыстыбалаах таҥаһы уонна кыһыҥҥы сону тигэн таһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир биллэр тэрилтэ буолар. 

Салалтата — Москуба, Дьокуускай.

Сүрүннээн Bask Taimyr уонна Bask Yamal диэн кыһыҥҥы соннорунан биллибитэ, эр дьон Арктикаҕа кыстыырыгар, легендарнай соннорунан. Ону таһынан , Bask милитаристскай стииллээх соннору армияҕа анаан эмиэ тигэр. 

Сүрүн сирэй https://baskcompany.ru/

Иккис сүрүн сирэйэ https://bask.ru/
Stihl

**Stihl** (Штиль), Германия биир бастыҥ электроникаҕа уонна тутууга сыһыаннаах тэриллэри оҥорон таһаарар тэрилтэтэ. Mitsui Group империатыгар киирэр.
Caterpillar

**Caterpillar** - АХШ саамай бөдөҥ тутууга сыһыаннаах уонна кумах буор тиэйэр массыыналары оҥорор тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай улахан буолар. 

Caterpillar империаны сүрүн бас билээччилэр:

# Caterpillar бэйэтэ (60% акция)
# BlackRock инвестиционнай империата (20%)
# Mitsui Group бизнес империата (20%)
# Быһа холоон 10% акциата көҥүл эргийэр.
SoftBank

**SoftBank** (СофтБанк), Дьоппуон биир улахан баана буолар, ону таһынан биир улахан Аан Дойдуга бизнес империа тутааччы. Холобура СофтБанк империатыгар 422 биллэр тэрилтэлэр 183 омук дойдуларга киирэллэр, олор быыстарыгар аатырбыт Nvidia, Sprint, Boston Dynamics, ARM Holdings. Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Сүрүн конкуреннара кини курдук бизнес империя тутааччылар Mitsui Group уонна BlackRock.
Onkyo

**Onkyo** (Онкио, Онкйо), Дьоппуон тэрилтэтэ, сир шаарыгар саамай үрдүк хаачыстыбалаах динамиктары уонна аудио системалары оҥорон таһаарар, дьиэ театрдарын оҥорор ресивердары. 

Аатырбыт Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. 

Mitsui Group бизнес эйгэтигэр сыһыаннаах.
Pioneer

**Pioneer Corporation** диэн Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ электроника оҥорооччу, биир бастыҥ аудиосистема айааччы. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Mitsui Group империатыгар сыһыаннаах.
Dolby

**Dolby Laboratories** — АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ аудио система оҥорооччу. Mitsui Group аудиосистемалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
JBL

**JBL** — АХШ аудио системалары оҥорор тэрилтэтэ, Harman International Industries бөлөҕөр киирэр уонна Mitsui Group аудио системалары салайар салаатыгар сыһыаннаах.
Harman International Industries

**Harman International Industries** - АХШ саамай улахан аудиосистемалары оҥорор тэрилтэтэ, Samsung империатыгар киирэр уонна Mitsui Group бизнес салаатын тутуһар аудио систематын эйгэтигэр.
MetLife

**MetLife** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай улахан страхования (харыстабыл) тэрилтэтэ буолар, 85 омук сиригэр үлэлиир. Араас структуралар нөҥүө Mitsui Group хонтуруоллуур.
Хомойуу

**Хомойуу** (**[[Хомолто]]**, баттал санаа биир көрүҥэ), киһи туругун биир көрүҥэ. Хомойбут киһи дууһата ыалдьар. Сорох дьон хомойдоҕуна иэстэһиэн сөп.
Иэстэбил

**Иэстэбил** эбэтэр **[[иэстэһии]]** диэн киһи эбэтэр кыыл хомойуутун түмүгэр үөскүөн сөптөөх санаа.

## Өссө маны көр
* Өс-саас
National Geographic (ТВ канал)

**National Geographic** (Национальнай география), АХШ биллэр телеканала, 185 омук сиригэр 53 омук тылынан үлэлиир телеканал, 754 провайдер нөҥүө тарҕанар. Аатырбыт Walt Disney медиа империатыгар  киирэр уонна ити структура нөҥүө Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах, Америка билимньи (наука) эйгэтин кытта быһа үлэлэһэр. 

Конкурена Discovery Channel буолар.
Discovery Channel

**Discovery Channel** (Дискавери Чэннел), АХШ биир биллэр телеканала, Аан Дойдуга 52 омук тылынан 196 омук сиригэр көрдөрүллэр 1764 провайдер нөҥүө. Аатырбыт Discovery, Inc. (WarnerMedia бөлөҕөр киирэр, Mitsui Group бизнес эйгэҕэ сыһыаннаах) медиа конгломератка холбонор.