open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
AliExpress

**AliExpress** диэн интэриниэт маҕаһыын, Аан дойду биир бөдөҥ тэрилтэтэ буолар. Табаардары розницаҕа уонна дьоҕус кууһунан атыылыыр былаһаакка (улахан кууһунан атыылыыр Alibaba былаһааккатыттан уратыта).

Кытайга үлэлээбэт, онно кини оннугар Taobao баар.

AliExpress билигин нуучча, ааҥыл, испаан, нидерланд тылынан, француз, итальянскай, польскай, араб уоннаи португаал тылларынан табаар туһунан информацияны көрдөрөр (аптамаатынан тылбаастанар). 

Саайт аан дойдуга дьон көрүүтүнэн 32-с миэстэни ылар (Alexa). 

## Быһаарыылар
Python

**Python** (*Пайтон*, сахалыы *Питон*, ол эбэтэр **эриэн үөн тыла**), программированийа  тыла, үрдүк таһымнаах тыл, ол эрэн синтаксис системата минималистичнай. Пайтон тыл библиотеката биир халыҥ буолар. Пайтон туттар интерпретатора CPython, ол иһин практически бары платформаларга барар. 

Python императивнай, процедурнай, структурнай, объект-ориентированное программирование и функциональное программирование. Программалары түмэр соруктар динамическай типография суотугар быһаарыллаллар. Аспект-ориентированнай программаны сорҕотун декоратор нөҥүө өйүүр, ордук толору өйөбүлү эбии фреймворынан хааччыйаллар. Контракт уонна логическай программа быһыытынан методиканы бибилэтиэкэ эбэтэр кэҥэтии көмөтүнэн олоххо киллэриэххэ сөп. Сүрүн архитектурнай көстүүлэр-динамическай типизация, автоматическай управление, толору интростекция, оһорунуу, араас хабааннаах ааҕыылары өйөөһүн, глобальнай блокировканан (ГИЛ), үрдүк таһымнаах структуралар. Программалары ырытыы, бастатан туран, бакыаттарга холбоһуон сөп. 

Этии — саҥаны олоххо киллэриинэн, үксүн Саха тылын стандарта буоларын өйүүр, көмө буолар. Кини ханнык баҕарар сыһыаҥҥа туох да хааччаҕа суох көҥүл лицензияланан барар. Үөһэ ааттаммыт байт- код текстэри стекция виртуальнай массыынаҕа толорор. Тыл атын үс сүрүн реализацията дьоппуон (ДЖVМ), Iropyhon (CLR/.NT) уонна о.Д. А. Pyhon (Rpyhon) тылларынан суруллубута уонна программа түргэнник толоруллуутун түргэтэтэр сыаллаах альтернатива быһыытынан оҥоһуллубута. 2020 с.тахсыбыт. Билиҥҥи кэмҥэ тыл версията күүскэ сайдар. Тылы оҥоруу рэп (англ. Саҥа былааннар суруллаллар, олору төттөрү сибээскэ сөп түбэһиннэрэн көннөрүүлэр оҥоһуллаллар уонна түмүк быһаарыылар оҥоһуллаллар.

## Оҥоһуллуута
Пайтон тылынан оҥоһуллубут программалар Linux, Unix, Android, Windows системаларга барар, тоҕо диэтэххэ универсальнай тыл буолар. Оннооҕор Java тылынан оҥоһуллубут программалары кытта үлэлиэн сөп - Jython диэн Java виртуал эйгэтин нөҥүө.

## Быһаарыылар
Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар

2020 с. ыам ыйын 25 күнүттэн расизмы утарар дьон протестара уонна полицияны кытта утарыһыылара буолбут. Миннеаполис куоракка Джордж Флойд () диэн афро-американеһы полицейскай (американец) тутарыгар алхас өлөрөн кэбиспиттэн саҕаламмыт. Ол кэнниттэн Америкаҕа 180 куоракка хас да күннээх миитиннэр уонна протестар буолбуттар.

АХШ бэлиитиктэрэ этэллэринэн, ити протестары Арассыыйа тэрийэр диэн ааттаабыт. Онтон Арассыыйа бэлиитиктэрэ, Дональд Джон Трамп утарылаһар политиктар, политтехнологтар үлэлэрэ - диэн сабаҕалаабыттар.

2020 с. бэс ыйын 2 күнүгэр протест өссө улаатан, Лос Андьелес уонна Нью Йорк куораттарга киһи өлүүлээх күргүөмнээх охсуһуулар тахсыталаабыттар.

## Өссө маны көр
* Расизм
Астана опера

**Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра "Астана опера"**, Казахстаан Өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Нурсултан Назарбаев көҕүлээһининэн 2013 с. арыллыбыта.

"Астана опера" - Киин Азия улахан тыйаатырдарыттан биирдэстэрэ - аан дойдутааҕы дьиэ-уот тутуутун бастыҥ үгэстэригэр олоҕуран тутуллубут, ону кытта кини тас көстүүтүгэр казахскай национальнай истиил чорботон тутуһуллубут.
Тыйаатыр тиэхиниичэскэй өттүнэн хааччыллыыта аан дойду таһымыгар сөп түбэһэр.

"Астана опера" репертуарыгар казах омук биллиилээх композитордарын айымньылара бааллар, ол курдук: "Биржан - Сара" М. Тулебаев, "Абай" А. Жубанов, Л. Хамиди, "Кыз Жибек" Е.Брусиловскай опералара, "Карагоз" Г.Жубанова муусукатыгар балет.

Аан дойдутааҕы классикаттан, опернай испэктээхтэр: "Аида", " Травиата", "Дон Карлос" Дж. Верди, "Богема", "Тоска", "Мадам Баттерфляй", "Турандот" Дж.Пуччини, "Кармен" Ж.Бизе, "Севильский цирюльник" уонна фарс-опера "Шелковая лестница" Дж.Россини, " Евгений Онегин" П. Чайковскай, "Ромео и Джульетта" С.Прокопьев, "Спартак" А. Хачатурян, "Бахчисарайский фонтан" Б.Асафьев, "Баядерка" уонна "Дон Кихот" Л. Минкус, "Корсар" уонна "Жизель" А. Адан, "Коппелия" Л.Делиб;
"Шопениана" уонна "Шехерезада" М. Фокин, "Роден" Б.Эйфман, "Собор Парижской Богоматери" Р.Пети, "Манон" К. Макмиллан уо .д.а.постановкалара.
Сүрүн дирижер - Алан Бурибаев, балетнай труппа уус-уран салайааччыта - Алтынай Асылмуратова.
Ону кытта, испэктээхтэри тас дойдулар уонна Казахстан култууратын биллиилээх диэйэтэллэрэ туруораллар - Франко Дзеффирелли, Юрий Григорович, Борис Эйфман, Джанкарло дель Монако, А. Бурибаев уонна атыттар; сценограф Эцио Фриджерио уонна көстүүмнэри уруһуйдааччы Франки Скуарчапино кыттыылаах.

"Астана опера" сыанатыгар казахтар биллиилээх артыыстарын Бибигуль Тулегенованы, Алибек Днишевы, Айман Мусахаджаеваны, Нуржамал Усенбаеваны уонна атыттары кытта аан дойдутааҕы опера чаҕылхай сулустара Пласидо Доминго, Зубин Мета, Елена Образцова, Валерий Гергиев, Хосе Каррерас, Анна Нетребко, Марсело Альварес, Светлана Захарова, Ильдар Абдразаков бииргэ ыллаабыттара.
"Астана операҕа" Милантан Ла Скала, Неаполь куораттан "Сан Карло" , Генуэттан "Карло Феличе" тыйаатырдар, Париж национальнай операта, Санкт-Петербуртан Мариинскай тыйаатыр гастроллаан ааспыттара.

ЭКСПО-2017 чэрчитинэн, "Опералия" Пласидо Доминго вокалистар Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэрэ ыытыллыбыта.
2014 с. "Астана опера" аан дойдутааҕы турнета буолбута.
Балаҕан ыйыгар, "Астана опера" Россияҕа "Большой театрга" ыалдьыттыырга былааннанар.
"Астана опера" тыйаатыр Казахстан өрөспүүбүлүкэтин литэрэтиирэҕэ уонна ускуустубаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин икки төгүллээх лауреата. А.Жубанов уонна Л. Хамиди "Абай"(2018) операларын иһин уонна классическай ускуустуба эйгэтигэр "Театральная площадка года"(Москва, Большой театр" России, 2019) диэн түһүмэххэ Норуоттар икки ардыларынааҕы "ВraVo" бириэмийэтин иһин.

## Сигэлэр
* https://astanaopera.kz/about
* https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Astana_Opera
* https://www.inform.kz/ru/balet-bayaderka-proshel-pod-otkrytym-nebom-v-astane-foto_a2921115
Linux Lite

**Linux Lite** (*Линукс Лайт*, *Чэпчэки Линукс*), Linux операционнай система, былыргы ноутбуктарга уонна компьютердарга ананар. Ubuntu LTS версиаларыгар олоҕурар пакеттара, саҥардыллыытын эмиэ онтон ылар.

Саайта https://www.linuxliteos.com/index.html
Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ

**Аан дойдуга буруйа суох толук буолбут оҕолор күннэрэ** — сылын ахсын бэс ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр.

1982 сыллаахха бу күн Ливан Бейрут куоратын Израиль авиацията буомбалаабытыгар өлбүт оҕолору кэриэстээн ХНТ Генассамблеятын 7-с сиэссийэтэ олохтообута.
Тулалыыр эйгэ күнэ

**Тулалыыр эйгэ күнэ** ().

Сыл аайы бэс ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Устуоруйата
ХНТ Генеральнай ассамблеятын 27-с сиэссийэтигэр 1972 сыл ахсынньы 15 күнүгэр быһаарыы (№ A/RES/2994 (XXVII) резолюцията) ылыллыбыта.

Бэс ыйын 5 күнэ — 1972 сыллаахха бу күн Стокгольмҥа буолбут тулалыыр эйгэ кыһалҕаларын кэмпириэнсийэтэ аһыллыбыта.

Генеральнай Ассамблея резолюциятыгар дойдулары уонна ХНТ тэрилтэлэрин бу күн тулалыыр эйгэни харыстыырга уонна тупсарарга тэрээһиннэри ыытарга ыҥырар. 

Бу 27-с сиэссийэҕэ ХНТ саҥа тэрилтэтэ — Тулалыыр эйгэҕэ ХНТ Программата (ЮНЕП) олохтоммута. Бу ЮНЕП эгиидэтынан Тулалыыр эйгэ күнэ бэлиэтэнэр.
Фатих Султан Мехмет күргэтэ

**Фатих Султан Мехмет күргэтэ** () диэн Босфор силбэтин нөҥүө барар иккис ыйанан турар күргэ. Истанбул Европа уонна Азия өттүлэрин ситимниир .

Күргэ уһуна — сүрүн устата 1510 метр, уу үрдүгэр  уһуна — 1090 м, күргэ кэтитэ — 39 м, ууга турар тирэхтэрин үрдүгэ — 165 м буолар. Суолтан уу ньууругар диэри — 64 метр.

Күргэ тутуута 1985 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1988 сыллаахха түмүктэммитэ. Күргэ ыам ыйын 29 күнүгэр 1988 сыллаахха, Константинополу ылыы 535 сылыгар арыллыбыта Мехмед Фатих Султан (Кыайыыны Ситиһээччи) аата иҥэриллибитэ. Күргэни Дьоппуон тутааччылара (ол иһигэр IHI Corporation уонна Mitsubishi Heavy Industries компаниялар), Италия  Salini Impregilo уонна Түүркүйэ STFA Group кыттыбыттара. Күргэ тутуутугар 130 мөл АХШ доллара бараммыта.

Күн аайы күргэнэн 150 тыһ. тахса таһаҕаһы тиэйэр транспорт, 500 тыһ. пассажирдар айанныыллар. Күргэнэн айан төлөбүрдээх. Күргэҕэ сатыы сылдьар бобуллубута, тоҕо диэн дьон бэйэлэригэр тиийинии тарҕаммыта.
орто|мини|600x600пкс

## Таһыы
Күргэ Эдирнэ уонна Анкара хотолору холбуур. Күргэ устун E80 уонна AH1 иллэрдээҕи суоллар бараллар. Көлө сырыылаах күргэ түөртүү элээннээх уонна хас биирдии хайысхаҕа эбии биир суһал элээннээх. Сарсыарда эрдэ айанныыллар хото таһынааҕы транспорт сырыыта сүрүннээн арҕаа Европа диэки барар, онон аҕыс элээнтэн биэс элээнэ арҕаа уонна үс эрэ - илин диэки бараллар. Төттөрүтүн, киэһэ биэс элээн илин хайысхаҕа уонна үс элээнэн арҕаа хайысхаҕа хамсааһын тахсар. Сатыы дьон күргэнэн туһанара көҥүллэммэт. Билигин икки хайысхаҕа күн аайы 150 000-чэ массыына сылдьар.; 70% кэриҥэ - массыыналар.

## Өссө маны көр

* Босфор күргэтэ
* Явуз Султан Селим күргэтэ
* Мармарай

## Сигэлэр

* Яндек.Панорама.сэрвискэ Мехмет Фатих Султан хаартыскалара
Галата башнята

мини|уҥа|Галата башнята
 

**Галата башнята** ()-  Стамбул европейскай чааһыгар Галат оройуон үрдүк холмугар турар. Кини куорат киин өттүн барыларыттан кэриэтэ көстөр. Үрдүгэ 67 миэтэрэ, диаметра — 9 миэтэрэ, байҕал таһымыттан 140 миэтэрэ үрдүккэ турар. Башня куорат биир бэлиэтэ буолар.

## Остуоруйата
хаҥас|мини|И. К. Айвазовскай. Ыйдааҕы түүн галат башнята. 1845
Хаһан эрэ VI үйэҕэ ол сиргэ маяк турара.

Генузецтар бу оройуону  византиецтары мантан үүрбүттэрин кэннэ колонияны олохтообуттара. 1341 сыл кинилэр обороналыыр истиэнэлэрин тула бөҕөргөтүүлэри туталларын саҕалаабыттара. 1348—1349 сылларга генузцтар ол томтор үрдүгэр  билиҥҥигэ дылы турар башняны туппуттара. Ону «Христос башнята» диэн ааттаабыттар, муораҕа усталларга, атыыһыттарга анал ориентирынан сулууспалаабыта. Оборона истиэнэтин кыракый фрагменнара уонна хоруулара билиҥҥэ диэри оннунан хаалбыта.

Османскай империя бириэмэтигэр билиҥҥи аатын башня ылбыта.  Султан Мехмед үрдүгүн куполу суох гынан 6,8 миэтэрэнэн кыччаппыта. III Мурад Султан бырабылыанньатын бириэмтэтигэр  (1574-1595) башня обсерватория быһыытынан туһаныллыбыта. В 1632 сыл башня историяҕа бастакы көтүүлэртэн биирдэстэрэ буолбута. Үгэс этэринэн Хезарфен Ахмет Челеби  диэн учуонай бэйэтэ оҥорбут кынаттарыгар башняттан  ыстанан, Босфор нөҥүө көтөн куорат Азиатскай  чааһыгар сиргэ түспүтэ, ол иһин султантан наҕараадаламмыта, кэлин Алжиргэ үүрүллүбүтэ.

В 1791 сыл башня саҥардыллыбыта, үрдүгэ 45 м. буолбута. 1832 сыл реконструкцията үөһээ өттүн таарыйбыта онно  көрөр-истэр площадка баар буолбута. Хоту кытылга баар куорат дьуһуурунай харабыла  Көмүс Муоһа баһаардары уонна бэрээдэги кэтээн көрөрө.

1875 сыллаахха башня аныгы көстүүгэ чугас буолбута. 1964—1967 сылларга башня реставрацияламмыта, конус формалаах купол саҥаттан тутуллубута. Кэлин башняҕа лифт туруорбуттара.

Билигин башня үөһээ өттүгэр ресторан, түүҥҥү кулууп уонна көрөр-истэр площадка бааллар. Музейнай объект буолар.

## Көстүүлэрэ

Билэ:Galata Kulesi - 01.jpg|Стамбулга галат башнята
Билэ:Istanbul asv2020-02 img47 Galata Tower.jpg|Коракей (эргэ Галат) диэн Галат башнялаах.
Билэ:Galata Tower.jpg|Фотограф: Паскаль Себах. Хаартыскаҕа: алтынньы 1875-1886 сс.
Билэ:Вывеска на Галатской башне.jpg|Галат башнятыгар таһаарыы
Билэ:Башня Галата.jpg|Галат Башнята
Билэ:Галата ночью.jpg|Түүҥҥү Галата
Мягков Николай Иванович

**Мягков Николай Иванович** — Саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбит, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит Саха уобалаһын начаалынньыга, Псков губерниятын Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин, муора аппыһыара. Дуоһунаска 1826 сыллаахтан 1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр диэри олорбут. Петербуурга көспүт, онно 1848 сыллаахха өлбүт

## Олоҕун олуктара
Псков губерниятын, Порхов уеһыттан төрүттээх дворянин.   

1799 cыллаахха Морской кадетскай корпуска гардемаринынан киирбит. 

1801 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн мичман аатын сүкпүт, саҥа ыраахтааҕыга - Александр I андаҕар эппит. Балтика муоратыгар "Гавриил" уо д.а. хараабылларынан устубут. 

1803 с. тохсунньу 30 күнүгэр байыаннай сулууспаттан бэйэтин баҕатынан уурайбыт, статскай чиҥҥа көһөттөрбүт. 

1803 с. ыам ыйын 27 күнүгэр кэнсилээрийэ үлэһитинэн Сенат 2-с департаменыгар үлэҕэ киирэр. 

1804 с. балаҕан ыйын 20 күнүгэр аҕыйах кэмҥэ тэриллибит Сенат казеннай департаменыгар үлэҕэ киирэр. 

1805-1825 сс. Адмиралтействоҕа үлэлиир. 

1825 с. ахсынньы 27 күнүгэр Николай I ыраахтааҕы ыйааҕынан Саха уобалаһыгар начаалынньыгынан ананар. 

1826 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр Дьокуускайга кэлбит, бэйэтин тула саҥа чинобунньуктары муспут - А.Я. Уваровскайы уонна Ф.П. Булатовы. Саха тойотторун И.Е. Мигалкины, Г.И. Старостины уонна Н.О. Рыкуновы кытары ыкса үлэлээбит.  

1827 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Саха Степной думатын арыттарбыт.  

1831 сыл ахсынньы 11 күнүгэр уурайан Петербуурга көспүт.

1848 сыл cэтинньи 27 күнүгэр өлбүт, Санкт-Петербурга Митрофаньевскай кылабыыһаҕа көмүллүбүт.

## Суолтата
Кэлээт да уоруйах чунуобуньуктары уодьуганнаабыта. Бу салайааччы атын салайааччылартан ойуччу турар, саха тойотторун кытта өйдөһөн күүскэ үлэлээбитэ, Саха сирин сайдыытыгар сүдү кылааты киллэрбит киһиннэн ааҕыллар. Сибиир генерал-губернатора Михаил Сперанскай ыраахтааҕыттан көрдөһөн, анаан-минээн муораҕа сыһыаннаах киһини анаттарбыта — ол саҕана Саха сиригэр киирэр Чуумпу далайга турар Охуоскай пуорт сайдыытыгар Арассыыйаҕа улахан суолтаны биэрэллэрэ. Афанасий Убаарыскай "Ахтыыларыгар" кини туһунан маннык суруйар: Кини салайбыт сылларын саха дьолунан ааҕар.

## Быһаарыылар
Q4OS

**Q4OS** (ол эбэтэр *Кьү түөт*), Linux төрүттээх операционнай система, Аргентина дойдутугар айыллыбыт. Тринити үлэлиир остуол хаҕын туттар эбэтэр KDE. 
Тас көрүҥэ Windows 98 уонна Windows XP курдук классическай тутуллаах. 

Компьютер уонна ноутбук систематыгар ирдэбилэ отой кыра, ол иһин кинини Linux Lite курдук тэҥниэххэ сөп. 

Debian базатыгар айыллыбыт уонна пакеттарын дааннайдара киниэхэ сөп түбэһэр.
Тойота Чайзер

**Toyota Chaser** — массыына маарката, Toyota тэрилтэтэ 1977–2001 сыллардаахха оҥорон таһаарбыт массыыналара. Toyota былаанынан Дьоппуон дойдутун эрэ иһигэр атыыланыахтаах массыына, ол эрэн тас көрүҥэ үчүгэйин иһин уонна мотора күүстээҕин иһин АХШ, Канаада, Кытай, Арассыыйа, Мексика, Вьетнам, Саха Сирэ курдук дойдуларга билигин даҕаны тарҕаммыт буолар.
Далай аан дойдутааҕы күнэ

**Далай аан дойдутааҕы күнэ** () — ХНТ бэлиэтиир күнэ. ХНТ Генеральнай Ассамблеята 2009 сыл олунньу 12 күнүгэр олохтообута (№ A/RES/63/111 резолюция ). Сыл ахсын бэс ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр.

Күн кэнсиэпсийэтин бастаан Канаадаҕа баар Аан дойдутааҕы далайы туһаҕа таһаарар киин (ICOD) уонна Канаадатааҕы далай института (OIC) 1992 сыллаахха оҥорбуттара уонна Сир Саммитыгар – ХНТ кэмпириэнсийэтигэр Рио-де Жанейроҕа (Бразилия) көрдөрбүттэрэ. 2002 сыллаахтан аан дойдуга «Далай» диэн бырайыак тарҕанан барбыта. Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ  «Далай аан дойдутааҕы күнүн»  2008 сыллаахха аан бастаан билиммитэ. Бу күнү бэлиэтээһин аан дойдуга Бигэ сайдыы соруктарын (всемирные цели устойчивого развития, ЦУР) өйүүр уонна дьон-сэргэ болҕомтотун далайы көмүскээһиҥҥэ уонна кини ресурстарын таба туһаныыга тардар.

### Күн дэбиистэрэ
Сыл ахсын күн дэбииһэ талыллар. Кэнники сыллар дэбиистэрэ:
*2022: «Барҕарыы: далай туһугар бииргэ хамсаныы» ("Revitalization: Collective Action for the Ocean")
*2023: «Далай планета: Приливтэр уларыйыылара» ("Planet Ocean: Tides are Changing")
*2024: «Саҥа дириҥнэри уһугуннарыы» ("Awaken New Depths")

## Эбии маны көр
* Байҕал аан дойдутааҕы күнэ
* Ууну харайыы аан дойдутааҕы күнэ
* Тулалыыр эйгэ аан дойдутааҕы күнэ
* Кииттэр аан дойдутааҕы күннэрэ

## Сигэлэр

* ХНТ Генеральнай Ассамблеятын резолюцията № A/RES/63/111
* United Nations — World Oceans Day (аҥ.)
* World Oceans Day
* https://www.un.org/ru/observances/oceans-day (нууч.)

## Быһаарыылар
Курултай

**Курултаай** () --  түҥ былыр монгуол уонна түүр кинээстэрин, улахан салайааччыларын мунньаҕа, монгуол (Монголия, Бурятия, Калмыкия) уонна сорох түүр норуоттарын (ногайдар, башкирдар, казахтар, киргизтэр, Крым татаардара, татар, тувинецтар, алтайдар) бэрэстэбиитэлистибэтэ, Дьобуруоба дойдуларын парламеннарын курдук, бас-көс дьон судаарыстыба улахан суолталаах боппуруостарын быһаарарга анаммыт мунньаҕа, түмсүүтэ (холобур, Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Курултаайа). 

## Монгуол курултаайа
Курултаай диэн өйдөбүл норуот бүттүүн түмсүүтүн быһыытынан Чингисхан монгуол биис-уустарын биир омук гына түмпүтүн кэннэ, ХII-ХIII үйэлэртэн, туттуллар буолбута. Ити тыл аан бастаан "Сокровенное сказание монголов" суруйуу 282-с парагравар "Yeke Qurilta" диэн ахтыллар (аныгы монгуол тыл. их хуралдай; өйдөбүлэ: Улуу курултаай). Ясаҕа, ол эбэтэр Чингисхан ыйаахтарын кинигэтигэр, курултаайга олус улахан суолта ууруллар.

* 1206 — Онон өрүс төрдүнээҕи курултаай, онно Темучин Чингисхан буолбута, эмиэ онно Их Монгол Улс (Монгуол Улуу Судаарыстыбата) тэриллибитэ.
* 1229 — курултаай, манна Угэдэй ханынан талыллыбыта. Цзинь ипмпиэрийэни ситэри баһылыыр туһунан быһаарыы ылыныллыбыта.
* 1235 — судаарыстыба тас бэлиитикэтин быһаарарга ыҥырыллыбыт курултаай. Корёлары; булгардары, половцевтары уонна Руһу утары сэриигэ турар быһаарыллыбыта; Соҕуруу Кытайы утары (Сун); Аан Илиҥҥэ эбии сэриилэри ыытар туһунан.
* 1246 — Угэдэй өлбүтүн кэннэ, Гуюк хан буолуохтааҕа; ол эрээри кини биитэ Батый курултаайга барартан батыммыт, онон курултаай үс сыл буолбакка туран баран, кэлин Батыйа суох тэриллибит. Бу биир саамай баай-талым курултаай буолбут уонна биир саамай интэриэһинэйэ диэн, онно үгүс судаарыстыба салайааччытын ортотугар, нуучча улуу кинээһэ Ярослав Всеволодович уонна омук бэрэстэбиитэлэ Плано Карпини баара.

Курултаай диэн тыл өйдөбүлүн, ис хоһоонун Иран ильхана Ахмед Текудер (1282—1284) Египет султаана Сайф ад-дину Калаунуга маннык суруйбута баар: *«Мы созвали у себя курултай, то есть собрание, в котором излагаются мнения всех братьев, детей, важных эмиров, военачальников и ленных офицеров»* (эмир диэн манна кини судаарыстыба сололоохторун туһунан эппит).

## Түүр норуоттарын улахан курултаайа

* I — 2007 сыллаахха Казахстаҥҥа.
* II — 2008 сыллаахха Венгрияҕа.
* III — 2010 сыллаахха Венгрияҕа.
* IV — 2012 сыллаахха Венгрияҕа.
* V — 2014 сыллаахха Венгрияҕа.
* VI — 2018 сыллаахха Венгрияҕа.

## Өссө көр

* Народный Хурал Республики Бурятия
* Великий государственный хурал
* Народный Хурал Республики Калмыкия
* Курултай крымскотатарского народа
* Курултай Республики Башкортостан
* Всемирный курултай башкир
* Всемирный курултай казахов
* Йыйын
* Эл Курултай Республики Алтай

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

* Крымский А. Е. Курултай // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Сайт курултая тюркских народов.

*Түркчүлүк
Акчарлак

мини
**«Акчарлак»** хаһыат -- Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин биир саамай биллэр уонна улахан тиражтаах хаһыата. 2001 сыллаахтан ыла татаар тылынан тахсар. Тэрийэн таһаарааччыта -- ТӨ норуодунай артыыһа, биллиилээх уопсастыбанньык Габдельфат Сафин. Хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ 32 балаһанан, А4 форматынан тахсар. 2001 сылтан тиражтара сыллата 2,5 төгүл элбиир, 2011 сыллаахха -- 42 000 экземпляр буолбуттара. Хаһыат тираһа сэртипэкээттээх (28.05.2010 с. бэриллибит 616 №-дээх сибэдиэтэлистибэ). "Национальнай тылынан тахсар саамай элбэх тиражтаах хаһыат" бириэмиэй "Тираж - рекорд 2010 года" номинациятын кыайыылааҕа.

Хаһыат информационнай-аралдьытар хайысхалаах. «Акчарлак» өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна аан дойду бэлиитикэтин, култууратын, социальнай-экэнэмиичэскэй тутулун, итэҕэлин, онтон да атын сонуну сырдатар. Хаһыат балаһаларыгар ырытыылар, ыстатыйалар, репортажтар, ыччат кыһалҕатын, тыа сирин, куорат, о.д.а. туһунан матырыйааллар бэчээттэнэллэр. Ону таһынан татаар сирин биллэр дьонун интервьюта, анал тиэмэлээх рубрикалар тахсаллар. 

Ааҕааччытын сааһа араас. «Акчарлагы» үлэлиир, үөрэнэр ыччат, орто саастаах, аҕам дьон ордук ааҕаллар. 

2003 сылтан ыла «Акчарлак» бэйэтэ туспа биэс таһаарыыны таһаарар буолбут, олор туспа тиражтаахтар: *«Ашыгыч ярдәм», «Уртак хисләр», «Авырмас өчен 101 кинәш», «Акчарлак сканворды», «Татар хатыны»*.

## Бэлиэтээһиннэ

## Сигэлэр

* Яле, танып карагыз!
Мухтар

**Мухтар** (араап омук тылыттан  المختار — «таллыллыбыт, биһирэмнээх»):

## [[Аат]]

Мухтар — мусульман тыллаах омуктарыгар араап тыллаах омуктартан киирбит эр киһи аата. Дьахтар аата буолбат. Араап тылыттан тылбаастаатахха, «талыллыбыт» диэн суолталаах буолар.

### Биллэр дьон

* Ага-Мирзаев, Мухтар Кардашханович — узбек биир биллэр, улахан артыыһа уонна режиссёра.
* Ауэзов, Мухтар Омарханович — казах биллэр суруйааччыта.
* Кул-Мухаммед, Мухтар Абрарулы — Казахтсан өрөспүүбүлкэтин Кызылорда уобалаһын акима.
* Берешкеев Мухтар Калымбаевич - Арассыыйа Федерациятын тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх мэхэньисээтэрэ.

### Сир аата

Мечеть Шейх Мухтар Ата — Хиваҕа баар улахан мечеть.

## Фамилия

* Мухтар, Алмахди Али (1992 төр.) — катар биллиилээх футболиһа, көмүскээччи.
* Мухтар, Аскад (1920—1997) — узбек биллэр суруйааччыта.
* Мухтар, Омар (1861—1931) — 1921-31 сс. Италия сэбилэниилээх саба түһээччилэрин утары киирсибит бөлөх салайааччыта, Ливия норуотун тумус туттар киһитэ, национальнай дьоруойа.
* **Омар Мухтар** — 1981 с. киинэ.
* Мухтар, Хани (1995 төр.) — ньиэмэс футболиһа.

## Талыллар соло

Мухтар — Израильга уонна сорох мусульман дойдуларга тыа сирин талыллар ыстаараһата.

## Ыт аата

Мухтар — Арассыыйаҕа тарҕаммыт ыт аата. Сулууспалаах ыттар туһунан литэрэтиирэҕэ уонна киинэҕэ туттуллар. 

### Киинэҕэ

* Ко мне, Мухтар! — 1964 с. сэбиэскэй киинэ.
* Возвращение Мухтара — 2004 с. күн бүгүҥҥэ диэри көстө турар Арассыыйа сэрийээлэ.

## Өссө көр
* Мухтаров

## Бэлиэтээһиннэр
Ас-үөл куттала суох буолуутун күнэ

**[[Ас]]-үөл куттала суох буолуутун аан дойдутааҕы [[күн]]э** () — ас-үөл куттала суох буолуута дьон туругар, экэниэмикэ сайдыытыгар олук буоларын болҕойууга анаан ХНТ Генеральнай ассамблеятын быһаарыытынан сылын ахсын бэс ыйын 7 күнүгэр 2018 сылтан бэлиэтэнэр.

Бу хамсааһын иһинэн эгэлгэ тэрээһиннэр ыытыллаллар. Холобур, "Ас-үөл куттала суох буолуутун биэс тосхолун" тарҕаталлар:
# Чэбэрдик тутун.
# Сиикэй аһы буспут астан туспа харай.
# Аһы буһар.
# Аһы сөрүүн сиргэ харай.
# Ыраас ууну, эргэрбэтэх аһы туһан.

## Эбии көр
* Аан дойдутааҕы Ас-үөл күнэ

## Быһаарыылар
Яшар Догу

**Яшар Догу** (, 1913—1961) — туурак тустууга, аан дойду, Европа уонна Олимпиада чөмпүйүөнэ. Омуга — убых.

Яшар Догу 1913 сыллаахха Кавак эбэтэр Самсун оройуонун Карлы дэриэбинэтигэр төрөөбүт. Кини 15 сааһыттан туурок национальнай тустуутунан дьарыктанан саҕалаабыт. Ол кэннэ байыаннай сулууспаҕа сылдьан, аан дойду норуоттарын тустуутун көрүҥнэринэн эрчиллэн саҕалаабыт. 1939 сыллаахха дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатыгар киирбит.

Яшар Догу эмиэ атын тустууктар курдук, грек-рим да тустуутунан, көҥүл да тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Ол гынан баран, кини ордук көҥүл тустууга ситиһиилэммитэ. 1946 уонна 1949 сыллардаахха Европа, 1948 сыллаахха - Олимпиада, 1951 сыллаахха - аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. Тустуутун түмүктээн баран өр кэм устата дойду национальнай сүүмэрдиир хамаандатын тириэньэрин быһыытынан үлэлээбитэ.

1955 сыллаахха Швецияҕа ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр тириэньэр быһыытынан кытта сылдьан, эмискэ сүрэҕэ ыалдьан (инфаркт) балыыһаҕа киирбитэ. 1961 сыллаахха иккистээн инфарктаан баран, өлбүтэ.

## Кэриэс
Стамбул куоракка сыл аайы Яшар Догу кэриэһигэр көҥүл тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы күрэх ыытыллар.

## Бэлиэтээһиннэр
 Журнал «Эхо Кавказа». №3, 1993. с. 11
 Мемориал Яшара Догу

## Сигэлэр

* Яшар Догу — Sports-Reference.com (англ.) саайка олимпиада статистиката
* Яшар Догу — International Wrestling Database (англ.) саайка профила
Акгюль, Таха

**Таха Акгюль** (, 1990 сыллаахха сэтинньи 22 күнэ төрөөбүт) — турок тустууга, Олмипиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

## Биографията
1990 сыллаахха Турцияҕа Сивасе диэн сиргэ төрөөбүт. 

2010 с. Сир ортото байҕал оонньууларыгар уонна ыччаттар аан дойдутааҕы чөмпүйэнээттэригэр үрүҥ көмүс призер буолбута.
2011 с. норуоттар икки ардыларынааҕы биллэр күрэхтэргэ боруонса мэтээллэри ылбыта — Стамбулга Яшара Догу мемориал турнирыгар уонна Минскэй куоракка Александр Медведь турнирыгар.
2012 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута, ол эрээри Лондоннааҕы Олимпиадаҕа 8-с миэстэҕэ тиксибитэ
2013 с. Европа, Универсиада уонна Сир ортото байҕал чөмпүйүөнэ буолбута, Аан дойду Куубагар, Яшар Догу мемориалыгар бастаабыта, Аан дойду чөмпүйэнээтигэр үһүс миэстэҕэ тиксибитэ.
2014 с. Яшар Догу мемориалыгар иккиһин бастаабыта, ону таһынан Аан дойду уонна Европа чөмпүйүөнэ буолбута. 
2015 с. Европа Оонньууларын уонна Аан дойду чөмпүйүөнэ буолбута. 
2016 с. Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт сайыҥҥы Олимпия ооннууларыгар бастаабыта.
2017 с. Европа Чөмпүйэнээтигэр кыайбыта уонна Аан дойду чөмпүйэнээтигэр 2-с буолбута. 
2018 с. Европа чөмпүйүөнэ буолбута.
2019 с. Европа чөмпүйэнээтигэр 6-с төгүлүн бастаабыта.

2019 сыллаахха Казахстан куоракка ыытыллыбыт Олимпиала иннинээҕи чөмпүйэнээккэ 125 кг Таха Акгюль үрүҥ көмүс мэтээли ылан, Олимпиадаҕа барар лиссиэнсийэни ылбыта. 

## Билинии

2016 с. Турцияҕа "Сыл спортсмена" ааты ылбыта

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр

Таха Акгюль — Sports-Reference.com (англ.) саайка олимпиада статистиката
Таха Акгюль — International Wrestling Database (англ.) саайка профила
Эрдоган, Чингисхан

**Опан Владимирович Сат**, (1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт) —  Арассыыйа успуордун үтүөлээх маастара (көҥүл тустуу), Европа үс төгүллээх чөмпүйүөнэ.

## Биографията
Сат Опан 1987 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Туваҕа Чадан диэн кыра куоракка төрөөбүтэ. Кини олох кыра эрдэҕиттэн көҥүл тустуунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Бастакы тириэньэрэ В.Х. Тулуш диэн киһи этэ. С.Опаны билигин даҕаны кини дьарыктыы сылдьар. Ону таһынан Сат Опаны Красноярскай тириэньэрэ И.А. Матиев эрчийэр. Онон кини Красноярскай кыраай уонна Тува өрөспүүбүлүкэтин ааттарыттан тустубута. 2014 сыллаахха гражданствотын уларытан, Турция өрөспүүбүлүкэтигэр көспүтэ, аатын уларытан Чингисхан Эрдоган буолбут.

Арассыыйа чөмпүйэнээтин үрүҥ көмүс призера (4) - 2009, 2010, 2011, 2012.
Европа чөмпүйүөнэ (3) - 2010, 2011, 2013.
Рамзан Кадыров Куубагын боруонса призера (1) - 2010.
Аан дойду Куубагын хаһаайына (1) - 2010
Иван Ярыгин Гран-при Куубагын хаһаайына (2) - 2011, 2013.
Иван Ярыгин Гран-при Куубагын үрүҥ көмүс призера - 2012.
Юниордарга Европа чөмпүйүөнэ - 2005, 2006,
ФИЛА Кэнтиниэннэр икки ардыларынааҕы куубагын хаһаайына.
Европа нацияларын Куубагын хаһаайына.

## Үөрэҕэ
2009 сыллаахха Туватааҕы судаарыстыбаннай университеты бүтэрбитэ.

## Бэлиэтээһиннэ

## Сигэлэр

* Профиль  на сайте Федерации спортивной борьбы России
* Опан Сат / Чингисхан Эрдоган — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
* Опан Сат: «Обязательно выиграю у Кудухова»
* Владимир Тулуш: «Больше всего меня манил спорт»
Куулар Начын Сергеевич

мини
**Начын Сергеевич Куулар** — 1995 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр Кызыл куоракка төрөөбүтэ. Арассыыйа тустууга, Европа чөмпүйэнээттэрин призера.

## Биографията
1995 сыллаахха Тываҕа Кылыз куоракка төрөөбүтэ. 2015 сыллаахха юниордарга Европа чөмпүйүөнэ буолбута.

2016, 2017 уонна 2018 сыллаахха байыаннай сулууспалаахтар ортолоругар аан дойду чөмпүйэнээтин кыайбыта. 2019 сыллаахха Европа чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээли ылбыта. 

## Сигэлэр

* Начын Куулар — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
* Профиль на сайте infosport.ru
* {{Cite web|url=http://www.redyarsk.ru/articles/detail.php?id=6718|title=Начын Куулар: “Своё имя нужно оправдывать” 
* Начын Куулар: «Ориентир на олимпиаду в Токио» (рус.). Электронная версия газеты «ПлюсИнформ» (8 февраля 2018).
Куулар, Дондук

**Дондук Куулар** (тув. Куулар Дондук; 1888—1932) — тыва судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ.

## Биографията
Шеми (билигин Тыва Дзун-Хемчикскэй кожуунун Шеми сэлиэнньэтэ) түөлбэтигэр олорбут орто-сэниэ арат уола. Ургеҕэ уонна Үөһээ Чадан хүрэҕэ баар будда манастыырдарыгар үөрэммит Кепши диэн учуонай истиэпэннээҕэ, Үөһээ Чадан хүрэ биллэр лаамата этэ. Оччолорго саҥа үөскээн эрэр тувин интэлигиэнсийэтин орто сүһүөх бэрэстэбиитэлэ этэ. Бэйэтин кэмигэр былыргы, ааспыт кэм уонна аныгы бириэмэ култуураларын дьүөрэлээн олоххо киллэрэ сатаабыта.

1925-1929 сыылардаахха -- Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин (1926 сыллаахха диэри -- Танну-Тыва өрөспүүбүлүкэтэ) Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн иккис бэрэссэдээтэлэ (бырабыыталыстыба салайааччыта) уонна тас сибээс дьыалаларын миниистирэ. &#x5B;*[[Бикипиэдьийэ:Ыйааһыннаах олоҕуруу|<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (9 января 2018)">неавторитетный источник?</span>]]*&#x5D;

1925 сыл сайынагар Москубаҕа ыытыллыбыт Танну-Тыва уонна ССРС дипломаттыы сыһыаннаһыыларын олохтуур кэпсэтиилэргэ барбыт дэлэгээссийэ сайааччыта.

1925 сыллаахха балаҕан ыйын Тыватааҕы эргиэн-бырамыысыланнас баана (Тувинбанк) тэриллибитин кэннэ, баан Сүбэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт.

Оччотооҕу кэм салайааччыларын үгэһинэн, буддизмҥа уонна сангхаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһара. 1927 сыллаахха ТНР Миниистирдэрин Сэбиэтин биир мунньаҕар уопсастыбаҕа буддизм оруолун туһунан маннык эппитэ: *«Күн бүгүн биһиги, тыва норуота, көҥүл өрөспүүбүлүкэ буолабыт. Ол гынан баран, кэккэ быһыынан-майгынан сибээстээн, уонна ылыммыт Төрүт сокуоммут быһыытынан, таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа барар уонна религия хас биирдии гражданин тус дьыалата буолар. Нэһилиэнньэ улахан аҥаара хайдах эрэ арахсыбыт, сокуон таһыгар сылдьар курдук»*.

1932 сыллаахха "өрөбүлүүссүйэни утары үлэни-хамнаһы ыыппытын иһин" буруйдаммыта уонна Буян-Бадыргыны кытта ытыллыбыта. 2007 сыллаахха үтүө аата реабилитацияламмыта.

## Бэлиэтээһинээр

## Литэрэтиирэ
*Монгуш Байыр-Оол* «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы  — «Тувинская правда», 11.12.2014 № 139
Хоомей

**Хоомей** — тывалыы хабарҕа ырыатын уопсай аата (тув. Хөөмей).

«Хоомей» диэн тылынан тывалыы хабарҕа ырыатын барытын, ону таһынан хабарҕа ырыатын биир сүрүн истиилин ааттыыллар.

*Хоомей* — тывалыы хабарҕа ырыатын биэс сүрүн истиилиттэн биир ойуччу, ураты истиилэ. Тувинныы тиэхиньикэнэн түөс иһиттэн дорҕоону таһаарыыны "хоректээр" (түөһүнэн ыллыыр) диэн билим тиэрмининэн бэлиэтииллэр. Бу ускуустуба уратыта диэн, ылааччы хабарҕатынан ыллыыр кэмигэр тута икки эбэтэр үс нуотаны тэҥинэн таһаарыан сөп. Ол түмүгэр "элбэх куоластаах" соло үөскүүр.

## Тывалыы хабарҕа ырыатын албастара
thumb|хоомей

* каргыраа
* хоомей
* сыгыт
* эзенгилээр
* борбаннадыр

Итини таһынан өссө биэс уонтан тахса араас ньыма баар. Холобур — думчуктаар (салгыны муннунан таһаарыы), даг каргыраазы (хабарҕа каргыраата), хову каргыраазы (истиэп каргыраата), буга хоомей (оҕус хоомейэ), Ойдупа ырыаһыт каргыраата.

Хабарҕа ырыата Киин Азияҕа былыр-былыргыттан тарҕаммыт көрүҥ. Элбэх норуокка-омукка көстөр. Ол иһигэр монголларга, тувиннарга, казахтарга, алтайдарга, бүрээттэргэ уонна да атыттарга баар. Номохторго кэпсэнэргэ, былыыр-былыр хабарҕа ырыатын хайа чыпчаалыгар тахсан туран уол оҕо ыллыыр үһү. Кини ырыатын истээри ыраах сиртэн, бэл, баай дьон кэлэллэр үһү.

Тыва толорооччулара хоомейы бары тус-туһунан толороллор, албастардаах, ньымалардаах буолаллар. Холобур:

* Максим Дакпай сыгыта;
* Ак-оола Кара-Сала хоомейэ;
* Геннадий Тумат киштээрэ;
* Ооржак Хунаштаар-оолун хоректээрэ;
* Алдын-оола Севек каргыраата, о.д.а..

Тувинныы хабарҕа ырыатын биир биллэр толорооччута Кайгал-оол Ховалыг буолар. Арҕааны көрөөччүлэр ордук Ондар Коңгар-оолу билэллэр. Казахтар ордук каргырааны ыллыыр Едиль Хусаиновы сэҥээрэллэр.

## Өссө көр
* День Хоомея
* Народные хоомейжи Тувы
* Хабарҕа ырыата

## Бэлиэтээһиннэр

## Источниктар

* Кыргыс З. К., «Хоомей — жемчужина Тувы», Кызыл, 1992 г.
* Кыргыс З. К., «Тувинское горловое пение», Новосибирск, 2002 г.
* Ондар, М. А. Метод «звучащих спектров» в исследовании горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы XXIV сессии Российского акустического общества, сессия Научного совета по акустике РАН. Саратов, 12-15 сентября 2011 г. — С. 75—78.
* Ондар, М. А. Частотный диапазон звуков горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы V Международного этномузыкологического симпозиума «Хоомей (горловое пение) — феномен культуры народов Центральной Азии». — Кызыл, 2008. — С. 143—158. Ондар, М. А. Основы анализа звуков хоомея. Учебное пособие. Кызыл, 2018, 36 с.

## Сигэлэр

* Официальный сайт Международного Научного Центра «Хоомей» (тувинское горловое пение — хоректээр, история изучения, типология, ареалы распространения).
* Примеры различных типов горлового пения .
Кашкайдар

**Кашкайдар** (бэйэлэрин ааттаналлара – *qaşqaylar*, б.а. — *qaşqay,* азерб. *qaşqaylar*, перс. قشقایی&#x200E;) – Ирааннааҕы Фарс, Хузестан уонна соҕуруу Исфахан сирдэригэр олорор түүр тыллаах көс биистэрэ. Ирааннааҕы азербайдьаан омугун шахсэвэн диэн бииһин кытта биир төрүттээхтэр. Сорох чинчийээччилэр саныылларынан кашкайдар азербайдьаан тылыгар чугас кашкай тылынан саҥараллар, атыттар этэллэринэн кашкайдар тыллара азербайдьаан тылын диалега эрэ.

## Төрүттэрэ уонна ааттара
XIX-с уонна XX-с үйэ бастакы аҥарыгар Эуропа уонна нуучча чинчийээччилэрэ кашкайдар төрүттэрин туһунан араас сабаҕалааһыннары эппиттэрэ. Бу сабаҕалааһыннар сүрүннээн араас кашкай биистэрэ бэйэлэрэ эппит көрүүлэргэ олоҕурар этилэр.

Холобур, В.В. Бартольд уонна XIX үйэтээҕи Ираан сорох чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан кашкайдар халач диэн оҕус бииһиттэн арахсан XI үйэҕэ Ираан киин сирдэригэр олохсуйбуттар. Бу сабаҕалааһыны кашкайдар ахсааннарыгар халач диэн биис баара бигэргэтиэн сөп.

Пьер Оберлинг диэн Америкатааҕы историк сабаҕалыырынан кашкайдар төрүт сирдэрэ Ирааннааҕы Азербайдьаан буолар. Бу чинчийээччи этэринэн кашкайдар биистэрин ааттара Азербайдьаан сирдэрин ааттарын кытта ситимнээхтэр, холобур диэн эттэххэ: Муганлу, Ак-Койунлу, Кара-Койунлу, Бэйгдэли уонна Мусэллу. Ону таһынан П. Оберлинг бэлиэтээбитинэн кашкайдар Тэбриз сирин дойду дииллэр эбит. 

## Тыллара
Кашкай тылын таһымын туһунан биир кэлим санаа суох эрээри, үгүс тыл үөрэхтээхтэрэ саныылларынан кашкай тыла азербайдьаан тылын диалега буолар.

Кашкайдар бэйэлэрин тылларын түрки диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар

## Литература

* Народы Передней Азии, М., 1957.
* Кисляков В. Н. Кашкайцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В.А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С. 230–231.
* Кашкайцы // БРЭ. Т.13. М., 2008.
* *Б. П. Балаян*. К вопросу об общности этногенеза шахсевен и кашкайцев // Востоковедческий сборник I. – Издательство АН Армянской ССР, 1960. — С. 331–376.
* 
*
Сойутар

**Сойутар** эбэтэр Сөрүүкэтэр (*тоҥтурар*, *тоҥ турар*, *халадыынньык*, *рефрижератор*), сойутар тэрил, аһы тоҥорор эбэтэр сөрүүкэтэр тэрил ас астыыр хоско туттуллар. Билиҥҥи сайдыылаах дойдуларга аһы үөлү туруорар үгүстүк туттуллар тэрил буолар.

Бастакы Сойутар тэриллэр Германияҕа, Дьоппуон дойдуларыгар үөскээбиттэрэ. Билигин сайдыылаах дойдуларга барыларыгар тарҕаммыт, Саха Сиригэр эмиэ.

Сойутар тэрили үксүн Samsung, LG, Saratov Refrigerator, Haier, Gorenje, Bosch, Ariston, Electrolux, Бирюса, Stinol тэрилтэлэр оҥороллор. 

Сойутар тэриллэр үксүн фреон тутталлар.

Морозильник-туспа прибор эбэтэр састааптаах чааһа. Кэнники кэмҥэ саамай элбэх камералаах холодильниктар, икки компонент киирэр буоллулар. Бастакы икки сылга холодильниктары фирмаҕа Сыыһа- халты таһаарбыттар.

## Холодильниктары туһаныы
Сибиэһэй аһы- үөлү харыстыырга холодильникка харайыы быраабылатын тутуһуохтаахпыт. Аныгы холодильник араас аһы- үөлү харайар аналлаах элбэх камералардаах: хас биирдии камераҕа температура, ону эбэтэр атын тииптээх бородуукта барыта сөптөөх. Ол гынан баран, сир циркуляциялаах холодильниктарга салгын температурата араастаһар, онон аһы- үөлү сөпкө түһэриэххэ наада.

Ордук тымныы (температура 0 °C) зонаҕа түргэнник буортуйар бородуукталар: сибиэһэй эт, балыгы уонна да атын. Бэлэм аһылыгы (салаты, кисели уо. д. А) төттөрүтүн үрдүк температуралаах отделениеларга (+8 °C) ууруохтаахтар. Олус сытыытык сыттаах (эт, балык, сорох фрукта), эбэтэр саппааһы (үүт, арыы) сиир бородуукталар, туспа суураллан, сабыылаах (Амма сыһыарыыта суох) табаҕа буолуохтарын сөп. Оҥоһуллубут аһы- үөлү кэмигэр өрүһүйүөххэ наада.

Ас- үөл автоматическай оттуга суох холодильник иһигэр туруоруллуо суохтаах, тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи температурата биллэ үрдүүрүгэр, үлэ көдьүүһэ намтыырыгар уонна электроэнергия ороскуота биллэрдик улаатарыгар көмөлөһөр. Кэнники кэмҥэ автоматическай өттүнэн холодильниктары эмиэ сыһыаннаах. Тоҥоруллубут бородуукталары холодильнай камераҕа угаллар: тымныы бириэмэттэн ордук кэмҥэ ылар эрээри, электроэнергияны кэмчилиир кыах бэриллэр.

Холодильник автотранивания ситиминэн хааччыллыбатах буоллаҕына, инеяны тутан- хабан араарарга тиһигин быспакка араарыахха наада. Ол гынан баран, бэл, автотранспорт холодильниктара куруутун сууйуохтаахтар уонна ыар сыта тахсарын быһаарарга. Холодильник арааран бүтэрдэҕинэ ааны аһан, ас ууран кэбиһиэххэ наада. Ону тэҥэ куһаҕан сытыыны- хотууну утары охсуһарга сыта эҥин барыта туһанар. Бу сыалга эмиэ активированнай чоҕу, эбэтэр норуот средствота-дьэбиннээх килиэп хас да ломтатын туһаныахха сөп.

Европейскай статистика көрдөрөрүнэн, биир киһиэхэ холодильник кээмэйэ 150 л, икки- түөрт киһиэхэ-200-280 л, биэс уонна онтон элбэх киһиэхэ — 300-320 Л тиийэр.

Кызытсе холодильник-влак тӱрлӧ продуктым аралаш ышталтше шуко камер улыт: кажне камерыште температур, оптимальный але моло продуктын типан улмыжо кучалтеш.

## Быһаарыылар
Ашина

мини|450x450пкс|Түүр хаҕаната
**Ашина ([[Кытай тыла|кыт.]]: 阿史那, [[пиньинь]]: ''Āshǐnà'')** — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа. 

## Ашина төрүтэ
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, Д.Г. Савинов, С.П. Гущин, Рон-Таш, Р.Н. Фрай, Финдли, В.У. Махпиров сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах.

Х.В. Хауссиг уонна С.Г. Кляшторнай сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диир.

Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр.

Л.Н. Гумилев, Н.Я. Бичурин уонна М.И. Артамонов чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.

### Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии
Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр.

## Ашина бэлиэтэ
мини|176x176пкс|Ашина бэлиэтэ
Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ.

## Ашина удьуора
Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур *йабҕу* — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, *тыгын* – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр.

### Илиҥҥи салаа
уҥа|мини|400x400пкс|Түүр хаҕаната муҥутаабыт кэмэ (600 с.):

* Бумын хаҕан — 542–552 сс., 551 сылтан хаҕан.
* Хара Иссик хаҕан —  553–554 сс.
* Муҕан хаҕан —  554–572 сс.
* Татпар хаҕан — 572–581 сс.
* Амрах хаҕан — 581 с.
* Ышбара хаҕан — 581–587 сс.
* Баҕа хаҕан — 587–588 сс.
* Тулан хаҕан — 588–599 сс.
* Тарду — 599–603 сс.

### Арҕааҥҥы салаа
#### Түүр хаҕанат арҕааҥҥы салаатын салайааччылара

* Истэми — 554—576 сс.
* Тарду —  576—599 сс.
* Нири —  599—603 сс.

#### Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатын хаҕаннара

* Нири хаҕан — 603–604 сс.
* Басыл тыгын — 604 с.
* Таман хаҕан — 604–612 сс.
* Шэгуй хаҕан — 612–618 сс.
* Тоҥ Йабҕу хаҕан — 618–630 сс.
* Күлүг Сибир хаҕан — 630–631 сс.
* Сы Йабҕу хаҕан — 631–633 сс.
* Дуолу хаҕан — 633–634 сс.
* Ышбара Толис хаҕан — 634–639 сс.
* Ышбара хаҕан (Ашина Хэлү) — 653–657 сс.
* Ашина Дужи — 676–679 сс.
* Ашина Хусэлуо (Бөри шад) — 693–704 сс.

## Литература

* *Гумилёв Л.Н.* Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
* Кляшторный С.Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90–102.
* Кляшторный С.Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Среднеколетный Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980.
* Савинов Д.Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981.
* Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005.

## Быһаарыылар
Модун

**Модун**, **Модэ**, **Модунь** (, пиньинь: *Mòdún Chányú*; б.к.и. 234–174 сс.) – Хун илин төрүттээччитэ уонна б.к.и. 209-с сылтан 174-с сылга диэри ол ил баһылыга (*шаньюй*).
мини|300x300пкс|Модун саҕанааҕы Хун илэ

## Номох
Номоххо киирбитинэн Модун Түмэн шаньюй бастакы уонна көйгө уола этэ, ол иһин Түмэн шаньюй кинини үөдьүлэргэ (юэчжи) аманаакка ыытар. Түмэн үөдьүлэргэ сэриинэн баран Модуну өлөттөрүөн баҕарбыт, ол эрээри Модун аҕатын былаанын билэн дойдутугар күрүүр. Модун хорсун быһыыта хуннары соһутар, ол иһин Түмэн уолугар 10 тыһынча боотуру бас билиннэрэр.

Онтон ылата Модун боотурдарын уһуйан саҕалыыр. Ол курдук Модун иһиирэр охтонор уонна ол ох ханна көттө да боотурдар ол диэки ытыахтаахтар диэн үөрэтэр. Бу урааҕы толорботох өлөргө ууруллар. Биирдэ Модун иһиирэр оҕун тапталлаах атын диэки ытар, ким куттанан ыппатах төбөлөрүн быспыт. Ол кэнниттэн Модун иһиирэр оҕун таптыыр ойоҕун диэки ытар, ким ыппатах төбөлөрүн быспыт. Тиһэҕэр тиийэн Модун иһиирэр оҕун аҕатын диэки ытар, биир да боотур Модун уураҕын кэспэккэ Түмэн шаньюйү өлөрөллөр. Ол курдук Модун б.к.и. 209-с сылга хуннар баһылыктара буолар.

## Модун кэмэ

### Бастакы сэриилэр
Модун аан маҥнай Согд олохтоохторун кытта эйэлэһэр. Ол кэмҥэ дунху диэн илиҥҥи көс биистэрэ хуннартан бастыҥ аттарын көрдүүллэр. Сорох хуннар өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "аттан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн аттары биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Онтон дунхулар Модун тапталлаах кэргэнин көрдүүллэр, сорохтор өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун "дьахтартан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?" диэн кэргэнин биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Ол кэннэ дунхулар кумах куйаардаах сири көрдүүллэр, сорохтор бу сир туһата суох диэннэр биэрэргэ сүбэлииллэр, онуоха Модун "сир дойду тутула, өстөөххө биэрэр сатаммат" диэн сири биэриэхтэрин баҕарбыт дьону өлөрөргө быһааран баран дунхулары утары сэриини саҕалыыр уонна кыайыылаах буолар. Модун дунхулары хотон баран урукку өстөөхтөрүн үөдьүлэри утары сэриинэн барар уонна олору эмиэ үлтү сынньар. Ол кэннэ Хун илэ күүһүрэн Кытайы утары сэриилэһэр кыахтанар.

### Кытайы кытта сэрии
Модун б.к.и. 201 с. Маи диэн киин куораттаах Дай сирин (代县, Шаньси, Синьчжоу улууһа) сэриилээн ылар. Хуннар бу сиртэн Кытай киин улуустарыгар сэриинэн барар суоллара аһыллан Тхайюань (Тайюань) уонна Цзяньянь куораттары төгүрүйдүүллэр. Хань Гао-цзу ыраахтааҕы сэриитин хомуйан б.к.и. 200 сыллаахха Модуну утары тахсар. Модун төттөрү чугуйан саҕалыыр, онуоха 320 тыһ. киһилээх кытай сэриитэ хуннары эккирэтэр. Гао-Цзу ыраахтааҕы талыллыбыт аттаах бухатыырдарын кытары аһары ыраах тиийэн хуннарга түбэһэн хаалар. Хуннар Байдын диэн сир таһыгар (билиҥҥи Датун) Кытай ыраахтааҕытын төгүрүйдүүллэр, ол эрээри кыайан хоппоттор, ол иһин Модун Гао-цзуну кытта эйэлэһэргэ быһаарсар. 

Ол кэнниттэн хуннар уонна Кытай хаста да сэриилэһэллэр уонна эйэлэһэллэр.

Модун б.к.и. 174 сылга өлөр.

## Эбии көр

* Түмэн (шаньюй)
* Хунну

## Быһаарыылар

## Литература

*
Дав Камерон

**Дав Оли́вия Ка́мерон** (; төрөөбүтүнэн **Хло́я Оли́вия Се́лэста Хо́стерман**) — Америкатааҕы актриса уонна ырыаһыт. «Лив уонна Мадди» телесериалга, «Descendants» (2015-2019) үс фильмаларыгар сүрүн оруоллардаах буолан Аан дойдуга аатырбыта.

## Биографията
Дав Камерон Сиэтлга, Уашиҥтон штакка кэлин арахсыбыт Филипп Алан Хостерман уонна Бонни Уоллес ыалыгар төрөөбүтэ. Клэр Хостерман диэн аҕастаах. Дав Бейнбридж уу арыытыгар баар Сакаи диэн орто оскуолаҕа үөрэммитэ. Аҕыс сааһыттан Bainbridge Performing Arts диэн общественнай тыйаатырга оонньоон барбыта.

14 сааһыгар кини дьиэ кэргэнниин Лос-Андьелеска, Калифорния штатка көспүтэ. Онно Дав Бөрбаҥк үрдүкү оскуолатын National Chaimpionship хорга ыллаабыта.

15 сааһыгар аҕата өлөн хаалбыта. Инник буолан кыыс сорумдьу аатын «Дав» диэҥҥэ уларыппыт (), тоҕо диэтэххэ аҕата инник хос ааты биэрэн хаалларбыта.

## Фильмографията

## Дискографията

## Быhаарыылар

## Сигэлэр
Көмүскэлгэ эрэнии

**Көмүскэлгэ эрэнии** (), Аан Дойдуга билиниллэр һокуон, хас биирдии дойду ол һокуону билиниэхтээх. 

Киһи аймах историятыгар хорҕойор бырааба икки биис ууһа этэ: 1) ис- тас өттүнэн хорҕойуу уонна көмүскэнии; 2) тас дойдуттан, эбэтэр аан дойду быраабыгар олоҕуран, куоттарар киһиттэн. 

Аныгылыы аан дойду бырааба икки көрүҥэ: территориальнай (государство территориятыгар) уонна дипломатическай (омук судаарыстыбатын территориятыгар). Латинскай Америка кэккэ государстволара бэйэлэрин территорияларыгар 1928 с. Гаванскай конвенцияҕа олоҕуран дипломатическай хорҕойууну биэрэр.

Сүрүн докуменнар:

# Гавана конвенциата 1928
# Дублин регламена
# ХНТ тэрилтэтин киһи көҥүлэ уонна бырааба конвенциата

Ити үс докуменнар Аан Дойду таһымыгар үлэлииллэр уонна үридически (юридически) бары дойдуларга үлэлииллэр. 

Сыала соруга:

# Хас биирдии атаҕастаммыт уонна эккирэтиллэр киһи омук сиригэр куотуон сөп (Сиһилии көр политическай куотуу )
# Куотан кэлбит киһини омук дойдута көмөлөһүөхтээх, психологическай көмө оҥоруохтаах. 
# Куотан барбыт киһини ылбыт дойду кэнники паспорын биэрэр (АХШка иммиграция).

* Нансен паспора

## Быһаарыылар
Түмэн (шаньюй)

**Түмэн** (былыргы кыт.: 頭曼, 头曼, пиньинь: *Tóumàn*; "Тумань", "Томань", "Тэумань" эбэтэр "Тумынь") — б.к.и 220-с сылтан 209-с сылга диэри хуннар шаньюйдара.

## Олоҕо
Түмэн бастакы биллэр шаньюй буолар. Кини кэмигэр хуннар үөдьүлэргэ (юэчжи), дунхуларга уонна Цинь дойдутугар хоттороннор баттабылга түбэһэллэр. Цинь мөлтөөбүтүгэр Түмэн Ордос сирин төнүннэрэр. Номоххо киирбитинэн Түмэн иккис, тапталлаах кэргэниттэн оҕолонор, ол иһин бастакы, көйгө уолун үөдьүлэргэ аманаакка ыытан өлөттөрүөн баҕарар. Ол уол Модун этэ. Модун аҕатын былаанын билэн үөдьүлэртэн куотар уонна кэлин күүһүрэн, аҕатын уонна быраатын өлөрөн шаньюй буолар.

## Түмэн шаньюй уонна Хара-хаан
Ираан былыргы историга Хондемир уонна Абу-л-Гази  Хара-хаан туһунан номох суруйан хаалларбыттар. Былыр Каракум уонна Сырдарья сирдэринэн Хара-хаан диэн олоро сылдьыбыт эбит. Бу Хара-хаан уола Оҕус аҕатыттан кистээн ислам итэҕэлин ылыммыт, онтон сылтаан Хара-хаан булт кэмигэр уолун өлөрөргө сананар, ол эрээри бэйэтэ өлөн хаалар. 

Иакинф (Бичурин) сабаҕалыырынан Хара-хаан–Оҕус номоҕо Түмэн–Модун киэнигэр чугас уонна биир төрүттээх буолуохтаах. Иакинф сабаҕалааһынын М. Соегов диэн чинчийээччи өйүүр. Кини этэринэн Хара-хаан уонна Түмэн ааттара эмиэ биир төрүттээх буолуохтарын сөп: Түмэн аатын төрдө *түн* "түүн", оттон Хара-хаан аатын төрдө *хара*.

## Эбии көр

* Хунну
* Модун (шаньюй)

## Быһаарыылар

## Литература

*

* *Абу-л-Гази.* Родословная туркмен // *Кононов А. Н.* Родословная туркмен. Сочинение Абу-л-Гази хана хивинского. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1958. — С. 40—42. — 285 с. — 2,200 экз.
* *Абу-л-Гази.* Родословное древо тюрков = Шäджäрä-i тÿрк. — Казань: Типо-лит. Имп. Ун-та, 1905. — XVI, 224 с. — (Известия Общества археологии, истории и этнографии при Императорском Казанском университете, том XXI, вып. 5-6).
* *Бичурин Н. Я. (Иакинф).* Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — Т. I. — С. 46—47, 114, 223—225. — LXXXVIII, 381 с. — 5,000 экз.
* *Груссе Р.* Империя степей: Аттила, Чингисхан, Тамерлан = L'Empire des steppes: Attila, Gengis-Khan, Tamerlan. — Алматы: Санат, 2005. — Т. I. — С. 44. — 286 с. — (История Казахстана в западных источниках XII—XX вв.). — 3,000 экз. — .
* *Гумилёв Л. Н.* История народа хунну: В 2-х книгах. — М.: Институт ДИ-ДИК, 1998. — Т. 1. — С. 76—77. — 448 с. — (Сочинения Л. Н. Гумилёва; вып. 9). — .
* *Соегов М.* Сюжет о женитьбе Шаньюя Модэ/Огуз-Хана (по сочинениям китайца Сыма Цяня, иранца Рашид-ад-Дина и хивинца Абу-л-Гази) (рус.) // Jazyk a kultúra : журнал. — Прешов: Центр исследования лингвокультурологии и переводоведения Филос. ф-та Прешовского ун-та, 2017. — № 31-32. — С. 161—168. — ISSN 1338-1148.
* *Хондемир.* История монголов: От древнейших времён до Тамерлана / Пер. В. В. Григорьева. — СПб.: В тип. К. Крайя, 1834. — XII, 159 с.