Охсор охсубут

Охсор охсубут диэн аныгы инсульт ыарыы сахалыы ааттанар. Соһуччу кыайан хамсаммат буолан хаалыыны охсор охсубут дииллэр. Кыайан хамсаммат буолуу буор кут ыарыыта. Мэйиигэ тымырдара быстан хаан туруутун ыарыытыттан буор кут улаханнык буккуллуутун аныгы медицинэҕэ инсульт диэн ааттыыллар. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн эт-сиин эмиэ икки аҥы арахсарынан киһи хайа эрэ өрүтэ, аҥар, уҥа эбэтэр хаҥас өрүтэ инсуллуон, хамсаабат буолуон сөп. Билигин медицинэ науката инсуллаабыт киһини быыһыыр, өрүһүйэр кыаҕа улаатта. Эмтээһин төһө эрдэттэн саҕаланар да ситиһиилээх буолар кыахтанар. 

Афанасий Лугинов инсуллаан, охтон, кыайан хаампат буолан баран сонно тута эмтэнэн үтүөрбүтэ, көнөн хаалбыта. Билигин даҕаны оҕолору тустуу саҥа ньымаларыгар иитэ, үөрэтэ сылдьар. Инсульт билиннэҕинэ сонно эмтэнии, харыстаныы биллэрдик туһалыыр.

Төбөнү кыра эрдэхтэн харыстыы сылдьыы эрэйиллэр. Араас төбө трамбалара инсульт ыарыыга тириэрдиэхтэрин сөп. Икки харах икки аҥы көрө сылдьаллара мэйии үлэтэ кэһиллиитин биллэрэр. 

Инсульт ыарыы хаан мэйиигэ тымырдарынан тиийбэт буолан хаалыытыттан эбэтэр тымырдар бүөлэнэн тоҕо барыыларыттан буолар. “Кыыһырыыттан хаан хойдор” диэн сахалар этэллэр. Бу этии табатын кыраттан сылтанан үгүстүк кыыһыра сылдьарын туттуна сатаан эрэйдэнэр киһи эбэтэр улаханнык, сиэри таһынан кыыһырыы кэнниттэн инсульт ыарыы кэлэн хаалара биллэрэр.

Соһуччу инсульт буолбутун киһи этигэр-сиинигэр маннык уларыйыылар киирбиттэриттэн билиэххэ сөп:

1. Мэйии эргийиитэ, соһуччу охтон хаалыы буоллаҕына.

2. Үөрэн көрдөрдөҕүнэ дьабалдьыта ханньары баран хаалбыт, аҥар өрүтэ аллараа түспүт буолар.

3. Саҥата кыайан тахсыбат, бөлүөхсэн хаалар.

4. Илиилэрин кыайан хамсаппат турукка киирэр.

Киһи маннык турукка соһуччу киирэн хааллаҕына олус түргэнник медицинэ көмөтө эрэйиллэр. Ону тэҥэ, олох уопута үөскэппит ньымаларын туһаныахха сөп. Маннык турукка тиийбит киһиэхэ медицинэ көмөтө хойутаатаҕына тарбахтарын төбөлөрүн тэһитэ кэйэн хаанын таһаара түһэн биэрдэххэ туһалыыр диэн сүбэни биэрэллэр.

Аныгы медицинэ науката “Кардиомагнил” диэн эми оҥорон таһааран тымыр бүөлэниититтэн харыстанарга анаан туһанарга рекламалыыр. Сааһырбыт, аанньа хамсаммат турукка киирбит дьон иһэ сылдьаллара туһалаах диэн этэллэр. 

Саахымат оонньуута төһө да үчүгэй, сымнаҕас курдугун иһин уһуннук тулуйан оонньооччулар аҕыйахтар, чахчы бөҕө мэйиилээхтэр, түргэнник уоскуйар кыахтаахтар тулуйаннар уһуннук оонньууллар. Үгүстэр кыаттаралларын кыайан тулуйбат ыгым, эйэлэспэт кытаанах майгылаахтар оонньуу олорон инсультаан хаалаллара биллэр.

Николай Пахомов лаппа үчүгэйдик оонньуур эрээри, кыаттарарын тулуйбат ыгым майгылааҕа, онтуката тардан оонньуу олорон инсультаан сууллубута. Улахан саахыматчыт Анатолий Жирков эмиэ инсультан өлбүтэ. Саахымата суох табыллыбат Владимир Фомин инсуллаан баран үтүөрэн сылдьа сатаабыта.

Аныгы медицинэ науката киһи стреһи таһаарбакка, бэйэтигэр хаатыйаланан сылдьарыттан мэйии тымырдара аһара күүрүүлэригэр тириэрдэрэ киһиэхэ туох да үчүгэйи оҥорбот диэн этэр. Аһара эйэлэспэт, бырастыы гыммат, сыыһаны оҥорбутун көннөрүммэт майгы эмиэ стресс курдук дьайыыны оҥороруттан инсульт буолуон сөп.

Сөптөөх быһаарыыны кыайан ылыммакка өр кэмҥэ муучу буолан эрэйдэнии киһини инсультка, инфартка тириэрдиэн сөп. Мааны кыыһа кыайан үөрэххэ үөрэммэккэ күүлэйдээн уһуллубутун кыайан тулуйбакка бэрт сымнаҕас, көрсүө, сэмэй майгылаах Н.Михайлов үлэлии сылдьан инфарктаан охтубута.

Уола арыгылыырын тулуйбакка кытаанах майгылаах эмээхсин инсуллаабыта эрээри, сыыйа көнөн, уһун үйэни ситиспитэ. Үчүгэй көрүү-истии, аһара эйэлэспэт майгы көнүүтэ биллэрдик туһалаабыта.

Сахалар үөрэхтэринэн көрсүө, сэмэй майгы, киһи быһыытын тутуһа сылдьыы өй-санаа туруктаах буоларыгар улахан көмөлөөхтөр. Сыыһа туттунар дьон хаһан баҕарар баалларыттан, олору бырастыы гыныы, өйү-санааны уларытан биэрии, оҥорор быһыыны көннөрүү, тупсарыы, эйэлэһиини үөскэтии доруобай буолан уһун үйэни ситиһии сүрүн төрүттэрэ буолаллар. Сыыһа туттубут дьону бырастыы гыныы куһаҕан санаалар мунньуллууларын суох оҥорон өйү-санааны ыраастыыра, сымнатара ордук улахан туһалаах.

Киһи олоҕун сыалынан уһун үйэни ситиһии буолар. Бу үтүө баҕа санааны ситиһиигэ оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолуута туһалыырын сахалар былыргыттан билэннэр олохторугар туһанарга анаан таҥара үөрэҕэр киллэрэн сылдьаллар. 

Айылҕа киһиэхэ биэрбит араас хамсаныылары оҥорор аналын  толоро сылдьарын эмиэ ирдиир. Экономика сайдыыта дьон олорон эрэ уһуннук үлэлииллэрин, аанньа хамсамматтарын, эрчиллибэттэрин үөс-кэппитэ, доруобуйалара мөлтөөһүнүгэр тириэрдэр. Күүскэ хамсанан биэрэн сүрэхтэрин эрчимнээхтик үлэлэтэн, эрчийэн хааннарын хачай-даппаттарыттан кыра тымырдара хатыран, быһыта баран, бүөлэнэн хааллаҕына инсульт ыарыы булуон сөп. 

Бэйэ кыайарынан спордунан, араас эрчийэр хамсаныыларынан утумнаахтык дьарыктана сылдьарын киһи сүрүн чааһа, этэ-сиинэ эрэйэр. Бу быһаарыыны киһи олоҕун сыала оҥоруннаҕына, куруук хамсаныыларынан эрчиллэ сырыттаҕына үйэтэ уһуурун  ситиһиэн сөп.

инсульт ыарыы булан охсор охсоругар түбэспэт туһугар киһи эдэр, кыанар эрдэҕиттэн доруобуйатын көрүнэн араас спорт көрүҥнэринэн, эрчиллиилэринэн дьарыктана сылдьара эрэйиллэр. (1,55).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.