МИР (төлөбүр системата)

**Мир** төлөбүр систиэмэтэ диэн Арассыыйа национальнай төлөбүр систиэмэтэ, төлөбүрдээх дьаһаллары оҥорор уонна баан каарталарын таһаарар. Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга систиэмэ сүрүн дьыалата баан каарталарын таһаарыы уонна атыыһыттары хааччыйар атыылаһааччы бааннар, эмитент бааннар уонна бренд дебетовай уонна кредитнай каарталарын туһанан кредитнай сойуустар икки ардыларыгар төлөбүрдэри оҥоруу буолар.

Төлөбүрдэр солкуобайынан эрэ оҥоһуллаллар. Онлайн төлөбүрдэри, овердрафттары, контактнайа суох төлөбүрдэри уонна атыылаһар кэмҥэ харчыны ылары өйүүр кредитнай уонна дебетовай каарталар таһаараллар. «Мир» төлөбүр систиэмэтин оператора АО Национальнай төлөбүр каарталарын систиэмэтэ буолар.

Сколково чинчийиитинэн, 2021 сыллаахха олунньуга Мир Арассыыйаҕа нэһилиэнньэни хааччыйыыга Visa уонна Mastercard-тары куоһарбыт, 42% ыйытыыга хоруйдааччылар бэйэтин каартатын сүрүн каарта быһыытынан талбыттар. Кэлин, 2022 сыл тохсунньу ыйын туругунан, эргииргэ 113 мөлүйүөн Мир каартата баара, кинилэр Арассыыйаҕа үллэстиилэрэ 2020 сыллаахха 30%-тан 2021 сылга 32,5%-ҥа диэри уонна 2022 сылга 38,6%-ҥа диэри улааппыта. 2023 сыллаахха от ыйын туругунан, 256 мөлүйүөн каарта таһаарыллыбыта. Төлөбүр кээмэйинэн, систиэмэ ол кэмҥэ Арассыыйа төлөбүр систиэмэтин ырыынагын бары тахсыбыт каарталарыттан 51,6%, бары каарталар дьаһалларыттан 52,5%, уонна бары онлайн төлөбүрдэртэн 26,2% ылар этэ.

2023 сылтан ыла, Mir төлөбүр каарталарын Хотугу дойдуларга баар интернет-маҕаһыыннарга атыылаһар кыах суох (ол эрээри Кытай агрегаторыгар AliExpress туттуохха сөп). Хаартыскалары төлөбүргэ аҕыйах ахсааннаах дойдуларга ылыналлар, үксүгэр бары төлөбүр ньымаларынан буолбатах (үксүгэр төлөбүрдэр эбэтэр банкоматтан эрэ ылыы баар). Бу хааччахтааһыннар UnionPay систиэмэтин кытта бииргэ брендтээх каарталары таһаарыынан сорох өттүнэн суох оҥоһуллубуттар. Ол гынан баран, систиэмэ хаһаайыттара кыахтара өрүү кэҥээн иһэрин уонна хааччахтааһыннар кыра-кыралаан көтүрүллэллэрин туһунан иһитиннэрэллэр.

2024 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр диэри 287,3 мөлүйүөн каарта тахсыбыта. Төлөбүр каартатын уопсай таһаарыытыгар кинилэр өлүүскэлэрэ 55% диэри улаатта. 2023 сылга дойду иһинээҕи каартанан дьаһаллартан үс гыммыт иккитэ (45,7 млрд) Мир каартанан оҥоһуллубут. Сыана өттүнэн ыллахха, кинилэр өлүүскэлэрэ 56% диэри улаатта, атыы-эргиэн 87,6 триллион солкуобайга тэҥнэстэ. Мир каартатын кээмэйинэн 80%-тан тахсата табаардар уонна өҥөлөр иһин төлөбүргэ туттуллар буолбуттар.

## Устуоруйата
АО Национальнай төлөбүр каарталарын систиэмэтэ 2014 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр тэриллибитэ. 2015 сыллаахха балаҕан ыйыгар национальнай төлөбүр систиэмэтигэр бастыҥ ааты уонна атыы бэлиэтин бүтүн Арассыыйатааҕы айар куонкурус биллэриллибитэ, ол түмүгэр Арассыыйа төлөбүр систиэмэтэ "Мир" диэн ааттаммыта уонна сир шарыгар баар атыы бэлиэтэ тахсыбыта. Корпоративнай өҥнөр быһыытынан күөх уонна күөх өҥнөрү таллылар. 2015 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн Арассыыйа иһигэр бары пластиковай каарталары, ол иһигэр Visa уонна MasterCard карталары туһанан төлөбүрдэр Национальнай төлөбүр каарталарын систиэмэтинэн — Мир төлөбүр систиэмэтин операторын нөҥүө оҥоһуллар. НСПК сокуоннай сыала-соруга диэн "харчы көһөрүү өҥөтүн тохтоло суох, табыгастаах уонна тиийимтиэтик хааччыйыы" (161-ФЗ "Национальнай төлөбүр систиэмэтин туһунан" федеральнай сокуон 30.1 ыстатыйатын 1 чааһа) уонна "төлөбүр систиэмэтин оператордарыттан дойдуга улахан суолтата суох хааччахтааһын харчытын хомуйар механизмы тупсарыы (Төлөбүрдээх уурууларга" , Арассыыйа Баана 2014 сыл олунньу 12 күнүгэр бигэргэппитэ, № 423-П).

2015 сыллаахха ахсынньы 15 күнүгэр Арассыыйа Баана уонна НСПК Мир төлөбүр каарталарын таһаарыы саҕаламмытын туһунан биллэрбиттэрэ. Бастакы эмитент бааннарынан Газпромбанк, МДМ Баан, Московскай Промышленнай Баан, РНКБ, Баан Россия, Связь-Банк уонна СМП Баан буолаллар. Газпромбанк 2015 сыллаахха ахсынньыга бастакы Mir Maestro баан каартатын таһаарбыта, ону Арассыыйа иһигэр уонна тас дойдуларга төлөбүрдэргэ туһаныахха сөп. 2016 сыл сааскыттан ыла, NSPK JCB, AmEx уонна UnionPay каарталарынан дойду иһинээҕи дьаһаллары оҥорор.

Үп ырыынактарын кэмитиэтин салайааччыта Анатолий Аксаков 2016 сыл бүтүүтүгэр «Национальнай төлөбүр систиэмэтин туһунан» 161-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа уларытыылары Госдумаҕа дьүүллэһиигэ киллэрбитэ. Сокуон барыла 30.5 ыстатыйа 5-с чааһыгар уларытыылары киллэрэн, 2018 сыл атырдьах ыйын 1 күнүттэн хойутаабакка, НСПК-ҕа кыттар бааннар биирдиилээн дьон РФ бүддьүөтүттэн уонна судаарыстыба бүддьүөт таһынааҕы үптэриттэн национальнай төлөбүр инструменнарынан үп-харчы ылалларын хааччыйаллара ирдэнэр диэн ыйар. Ол курдук, бүддьүөттэн биирдиилээн дьоҥҥо төлөбүрдэр бары көрүҥнэрэ национальнай төлөбүр инструменнарыгар ситимнээх баан счеттарыгар киириэхтээхтэр, оттон бүддьүөттэн уонна судаарыстыба бүддьүөт таһынааҕы үптэриттэн төлөбүрдэр киирэр баан счеттарыгар төлөбүр каарталарынан дьаһаллар национальнай төлөбүр инструменнарын эрэ туһанан оҥоһуллуохтаахтар (ол аата, Мир каарталара, национальнай төлөбүр инструменын саҥа быһаарыытын учуоттаан туран, "дойду инструменын" тиэрминин учуоттуохха наада. сокуон барылыгар этиллэр). Бу бүддьүөттэн уонна судаарыстыба бүддьүөт таһынааҕы үбүттэн төлөбүр бары көрүҥнэригэр сыһыаннаах. Сокуон 2017 сыллаахха бэс ыйыгар ылыллан күүһүгэр киирбитэ.

Арассыыйа бааннара 2017 сыллаахха «Мир» каарталары маассабайдык таһаарар буолбуттара. РФ Бэрэсидьиэнэ 2017 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр бүддьүөт төлөбүрүн «Мир» каарталарга көһөрөр туһунан сокуоҥҥа илии баттаата. Сокуон үс түһүмэҕи ыйбыта:

* От ыйын 1 күнүттэн судаарыстыбаннай бүддьүөт тэрилтэлэрин саҥа үлэһиттэригэр уонна биэнсийэлээхтэргэ;
* Бүддьүөт тэрилтэлэрин хаалбыт үлэһиттэрэ 2018 сыл от ыйын 1 күнүгэр диэри «Мир» каартаны ылыахтара;
* Билигин аан дойдутааҕы төлөбүр систиэмэтин каарталарын туһанар биэнсийэлээхтэргэ, бу каарталар болдьохторо бүтэн, Mir-га олоҕурбут каарталары хаттаан биэриэхтэрэ. Бу процесс 2020 сыллаахха олунньу 1 күнүгэр түмүктэннэ, уонна биэнсийэлээхтэргэ каарта биэрии уонна обслуживание босхо буолла.
2019 сыллаахха атырдьах ыйыгар смартфоннарга Mir Pay контактнайа суох төлөбүр систиэмэтэ тахсыбыта. Бу төлөбүр сулууспата контакта суох Mir каарталары ылар ханнык баҕарар терминалга төлөбүрү көҥүллүүр. Бу бырагыраама Android операционнай систиэмэлээх смартфоннарга баар.

2019 сыллаахха Узбекистан Алокабанк Mir төлөбүрдээх приложениелаах UzCard каарталарын бастакы эмитент буолбута[23].

2021 сыллаахха олунньу 20 күнүгэр Apple Apple Pay төлөбүрдээх сулууспатыгар Mir каарталарын туһаныыны көҥүллээбитэ (2022 сыллаахха атырдьах ыйыгар тохтотуллубута).