open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саанык

[thumb|400px|[Харамай (эукариот) сааныгын диаграммата. 

Органеллара: 
(1) nucleolus 
(2) nucleus 
(3) ribosome 
(4) vesicle 
(5) rough endoplasmic reticulum (ER) 
(6) Golgi apparatus 
(7) Cytoskeleton 
(8) smooth endoplasmic reticulum 
(9) mitochondria 
(10) vacuole 
(11) cytoplasm 
(12) lysosome 
(13) centrioles within centrosome]] 

**Саанык** () диэн бүтүн тыыннаах организмнар тутулларын уонна үлэлэрин биирдиктэрэ. Организм ордук кыра биирдигэ уонна олох олохтуура буолар дэнэр. Организмнар аҥардас уонна элбэх сааныктаахтарга арахсаллар. Киhи 100 триллион сааныктаах. Орто саанык улахана 10 микрометр, маассата 1 нанограмм.

Сааныктары аан бастаан 1837 с. чех анатома Ян Эвангелиста Пуркине микроскоп нөҥүө көрбүтэ. Саанык түөрүйэтин 1839 с. Маттиас Якоб Шлайден уонна Теодор Шванн арыйбыттара, кинилэр бары организмнар биир эбэтэр онтон элбэх сааныктартан туралларын быhаарбыттара.
Саанык биологията

**Саанык биологията** (атыннык **ситология**) диэн саанык физиология өрүттэрин, тутулун, органелларын, тула эйгэлиин дьайсыытын, олоҕун сыыкылын, үллэстиитин уонна өлүүтүн үөрэтэр үөрэх.
Энзим

thumb|450px|Энзим үлэтин көрдөрөр диаграмма.

**Энзимнар (ферменнар)** диэн химия реакцияларын катализтыыр биомолекулалар. Энзимнар үгүстэрэ протеиннар. Энзим реакцияларыгар кыттар молекулалар субстрат диэннэр, кинилэри энзим уустук молекулаларга кубулутар. Сааныкка буолар процесстар барылара кэриэтэ энзимнартан тутулуктаахтар.
Протеин

thumb|right|250px|Протеиннар
**Протеиннар** диэн пептид ситимнэринэн сыаптаспыт амино аhыылартан турар органик холбоhуктар.
Рифей

**Рифей** (Урал хайаларын латыынныы аатыттан) — геохронология периода 1650 мөлүйүөн сыл нөҥүө - 650 мөлүйүөн сыл нөҥүө. 

Билиҥҥи кэмҥэ геохронология шкалатын сыҥардыы буола турар, ол иһин бу терминтан тэйэн эрэллэр. Период сорҕото мезопротерозойга киллэрилиннэ, сорҕото неопротерозойга.
Бодойбо

400px|thumb|right|Бодойбо куорат уонна Мамаканскай ГЭС халлаан куйаартан көстүүтэ
**Бодойбо**. (Нууччалыы: *Бодайбо*) Куорат, Иркутскай уобалас Бодойбо оройуонун киинэ. Куорат статуһын 1903 сыллахха бэриллибитэ.

Куорат Витим өрүс уҥа кытылыгар турар, Бодойбо үрэх төрдүгэр Иркутскайтан 1095 км. Нэһилиэнньэтин ахсаана 15,2 тыһ. киһи (2008 сыл).

**Бодойбо** куорат уонна Бодойбо оройуонун кулубата — Евгений Юрьевич Юмашев.

## Экономика
* Мамаканскай ГЭС
* Көмүс хостуур тэрилтэлэр: 
ОАО «Высочайший»,
ОАО «Лензолото»,
ЗАО Артель старателей «Витим»,
ООО «Ленская золоторудная компания».

 
## Бодойбо култуураҕа

Бодойбо Владимир Высоцкай ырыатыгар ахтыллар: «*А меня в товарный и на восток, и на прииски в Бодайбо*…», 
ону таһынан Бодойбо оройуонугар баар Вача бөһүөлэги ахтан аһарар: "*Я на Вачу еду - плача, а из Вачи - хохоча*".
Тура

400px|thumb|right|Тура халлаан куйаартан көстүүтэ
**Тура**. Бөһүөлэк, Красноярскай кыраайга оройуон киинэ. 2007 сылга дылы Эбэҥкилэр автономиялаах уокуруктарын киинэ этэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,5 тыһ. киһи (2008 сыл), нууччалар, эбэҥкилэр уонна сахалар.

1938 сыллаахха төрүттэммитэ. Быларгыттан бу сиргэ эбэҥкилэр олохсуйбут сирдэрэ ол иһин манна XX үйэ саҥатыгар фактория тэриллибитэ.

Турар сирэ Алларааҥҥы Тунгускаҕа Кочечум үрэх түһэр сирэ. Аэропорт. Кыраайы үөрэтэр музей.
300px|thumb|left|Тура бөһүөлэк көстүүтэ
Киренскай (куорат)

400px|thumb|right|Киренскай куорат халлаан куйаартан көстүүтэ
**Киренскай**. (Нууччалыы: *Киренск*) Куорат, Иркутскай уобалас Киренскай оройуонун киинэ. Куорат статуһа 1775 сыллаахха иҥэриллибитэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,6 тыһ. киһи (2008 сыл).

Куорат Өлүөнэ өрүскэ Киренга өрүс түһэр сиригэр арыыга төрүттэммитэ, Иркутскайтан 710 км. Билигин куорат улаатан Өлүөнэ хаҥас кытылыгар тутуу барбыта. Куорат аата эбэҥкилии "киренга" диэн тылтан, ол аата "хотой уйата" диэн.

Киренскай оройуон кулубата — Неупокоев Петр Николаевич.
 
 
## Экономика
Өрүс флотун өрөмүөннүүр уонна эксплуатациялыыр базата.

## Өссө маны көр
* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
Чумикаан

**Үт**,**Чумикаан**. (Нууччалыы: *Чумикан*) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Тугур-Чумикаан оройуонун киинэ, Лаамы байҕал Үт тамаҕар муора пуорда. 

*Үт* өрүс төрдүгэр турар. 1890 сыллаахха төрүттэммитэ. Үт сахалара олорор сирдэрэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1344 киһи (2002 сыллаҕы биэрэпиһинэн). 

Сэлиэнньэ Амурдааҕы Комсомольскайтан 1110 км  хоту диэкки сытар.

**Чумикааҥҥа** көмүс хостооччулар артыаллара кииннэнэн үлэлиир, олохтоохтор дьарыктара балыктааһын уонна булт.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*, 2000.
Александр Колчак

**Александр Васильевич Колчак** диэн гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.

Хаһаахтартан төрдүлээх эбит. Аҕата Кырыым сэриитин кэмигэр Малахов курган сэттэ тыыннаах хаалбыт көмүскээччилэриттэн биирдэстэрэ эбит. Александр дөкүмүөн туоһулуурунан 1874 с. сэтинньи 4 күнүгэр төрөөбүт (1920 с. доппуруос кэмигэр 1873 с. төрөөбүтүм диэн көрдөрбүтэ баар).

Сулууспатын Муора кадетскай куорпуһуттан саҕалаабыт, бу үөрэҕин туйгуннук бүтэрэн адмирал П.Н. Ракорд аатынан харчыннан бириэмийэ ылбыт. Байыаннай моряк быһыытынан Чуумпу океаҥҥа бохуокка сылдьыыттан саҕаламмыт. Бу сылдьан илиҥҥи философиянан үлүһүйбүт, кытай тылын үөрэппит, ол гынан баран олоҕун сүрүн дьыалатынан океанографияны уонна гидрологияны билинэр эбит. 1898 с. бастакы үөрэх үлэтин бэчээттэппит.

1899 с. Саанньыкап сирин көрдүүр экспэдииссийэҕэ киирбит. Петербуурга Сүрүн физика обсерваториятыгар, Павловскайдааҕы магнитнай обсерваторияҕа уонна Норвегияҕа стажировкалар кэннилэриттэн 1900 с. барон Э.Толль экспэдииссийэтин кытта гидролог уонна магнитолог быһыытынан барсар.
left|thumb|«Заря» шхуна

Манна сылдьан дириҥҥэ уу туругун, муус туругун чинчийэр, харамайдар кырамталарын хомуйар, географияҕа чинчийиилэри оҥорор, Таймыыр, Олгуйдаах уонна Бельковскай арыыларын кытылларын каартатын оҥорор. Хотугу Муустаах байҕалга саҥа арыыны арыйар, ону экспэдииссийэ салайааччыт кини аатынан ааттыыр (кэлин сэбиэскэй кэмҥэ бу арыы Расторгуев аатынан ааттаммыта).

## Ылыллыбыт сирэ
* *Полярная одиссея адмирала Колчака*, В. Бочковскай, "Якутия" хаһыат, 2009, тохсунньу 16.
Биир күннээх хаһыаттар

Ааспыт (XX-с) үйэ саҥатыгар Саха сиригэр биирдии күннээх хаһыаттар бааллара. Нууччалыы тылынан бэчээттэнэллэрэ. 
 
*«День печати в Якутии». Литературнай, политическай уонна общественнай хаһыат. 1915 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыт. Редактор - Е.Г.Олейникова.
*«Братьям-солдатам - в окопы». Революционердар уонна куорат типографиятын рабочайдарын бөлөҕө армияҕа көмелөһен, Дьокуускайга 1917 сыллаахха алтынньы 30 күнүгэр таһаарбыттар. Таһаарааччы -	А.С.Царственнай.
*«На борьбу с панами». 1920 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр тахсыбыт. Редактор -	Е.Стрелов.
*«Власть Советов». Россия Компартиятын Саха сиринээҕи губернскай бюротун агитационнай хаһыата - 1920 сыллаахха алтынньы 4 күнүгэр.
*«Наш путь». Ыччат Бүтүн Россиятааҕы Коммунистическай Союһун Саха сиринээҕи губернскай бюротун хаһыата - 1921 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр. 
*«Неделя ребенка». 1921 сыллаахха балаҕан ыйын 24 күнүттэн алтынньы 1 күнүгэр диэри Саха сиригэр «Оҕо нэдиэлэтэ» ыытыллыбыта. Ону тэрийэр комиссия таһаарбыта. Ахсаана - 1500 экземпляр. Редактор - Ф.Н.Астраханцев.
*«Крестьянину По-волжья». 1921-1922 сс. хоргуйуунан сибээстээн Саха сирин дьоно Поволжье уобалаһыгар эмиэ көмөлөспүттэрэ. Губернскай комиссия бу анал хаһыата 1921 сыллаахха алтынньы 9 күнүгэр тахсыбыта. Хаһыаты атыылааһынтан киирэр харчы Поволжье олохтоохторугар анаммыта.
*«Красная молодежь». Ыччат союһун Саха сиринээҕи агитационнаи хаһыата - 1921 сыллаахха сэтинньи 7 күнүгэр.
*«Красная Звезда». Кыһыл Армия 4-с сылы-гар аналлаах агитационнай хаһыат - 1922 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр.
*«Неделя просвещения». Саха АССР Үорэҕин наркоматын агитационнай хаһыата - 1922 сыллаахха алтынньы 29 күнүгэр.
*«День международной кооперации». «Холбос» Саха сиринээҕи союһун агитационнай хаһыата 1924 сыллаахха от ыйын 5 күнүгэр тахсыбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*В.Л.АЛЕКСЕЕВ. «Периодическая печать Якутии (1887-1930)» диэн Национальнай библиотека бэлэмнээбит үлэтиттэн.
Карл Линней

**Карл Линней** ( эбэтэр ) диэн швед ботанига, эмчитэ уонна зоолога. Аныгы биноминал номенклатураны төрүттээбитэ. Аныгы таксономия айааччытынан уонна аныгы экология айааччыларыттан биирдэстэринэн буолар.

1707 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр төрөөбүт, 1778 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр өлбүт.
Дьиэтитии

[right|250px|thumb|[ыт|Ыттар уонна хойдор аан бастаан дьиэтитиллибит кыыллар.]]

**Дьиэтитии** () диэн киhи харамайдар эбэтэр үүнээйилэр хайа эмэ ахсааннарын кинилэр сүрүн популяцияларыттан туспа тутан, хайа эмэ характеристикаларынан анаан талан иитиитэ. Дьиэтитии араас сыаллаах, сүрүннээн эттэххэ ас эбэтэр мал оҥорон ылыы, үлэҕэ эбэтэр аралдьыйыыга туттуу.
Эволюция

Биологияҕа, **эволюция** диэн организмнар бөлөхтөрө көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иhэр чинчилэрэ уларыйыылара. Бу уларыйыылар сүрүн үс процесс дьүөрэлэһиилэриттэн буолаллар: арахсыы, ууhуу уонна талыы. Организм удьуоругар бэриллибит геннар ылыллыбыт чинчилэри оҥороллор, ол эволюция төрүтэ буолар. Бу чинчилэр араас бөлөхтөргө тус-туспа сайдаллар, кэлэн иhэр көлүөнэлэргэ уларыйыы улаатар. Организм ууhаабытын кэннэ, удьуордара саҥа эбэтэр уларыйбыт чинчилэниэхтэрин сөп. Бу саҥа чинчилэр икки сүрүн суолунан үөскүүллэр: геннар мутацияларыттан эбэтэр геннар араас бөлөхтөр/көрүҥнэр икки ардыларыгар биэрсиилэриттэн.
Айаан

400px|thumb|right|Айаан сэлиэнньэ уонна хомото халлаан куйаартан көстүүтэ
**Айаан**. (Нууччалыы: *Аян*) Сэлиэнньэ, Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонун киинэ, Лаамы байҕал кытылыгар айылҕа үөскэппит хомоҕо турар.

Сэлиэнньэ атын бөһүөлэктэртэн ыраах сытар, сырыылара көтөр аал эрэ, сайын уунан.

## Устуоруйаттан
* Сэлиэнньэ 1843 сыллаахха Русско-Американскай компания төрүттэбитэ саҥа тракт саҕаланыытыгар. 

Тракт Дьокуускайы Лаамы байҕалы кытта холбообута уонна Амма-Айаан диэн ааттаммыта. 

Тракт Нельканынан, Аимынан, Уус Маайаннан уонна Амманнан ааспыта. 1846 сыллаахха **Айаан** муора пордун статуһун сүкпүтэ. 

Эргиэн эмискэ үрдээбитэ. Аляска Америкаҕа атыыламмытын кэннэ тракт урукку суолтатын сүтэрбитэ уонна 1867 сыллаахха сабыллыбыта.

* 1880 сылларга Владивостоктан борохуоттар сылдьан барбыттара ол иһин тракт эмиэ чөлүгэр түһэриллибитэ.

* Гражданскай сэрии кэмигэр 1917—1923 сыллардаахха **Айааҥҥа** хас да кыргыһыы буолбута. 

1922 сыл балаҕан ыйын 6 күнүгэр икки борохуотунан генерал Пепеляев Сибиирдээҕи Добровольческай Дружината тиийэн кэлэр. 

**Айааҥҥа** гарнизону хаалларан баран тракт устун Дьокуускай диэкки барбыта. 

Саһыл Сыһыыга хотторон баран Пепеляев Айааҥҥа 1923 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр төннөр. 

1923 сыл бэс ыйын 17 күнүгэр Айааҥҥа Ыстапаан Вострецов хамаандалаах кыһыл этирээт киирэр, гарнизон капитуляциялыыр.

## Бэлиэ сирдэр
* Красноармеецтарга пааматынньык, Ыстапаан Вострецов бүүһэ.
Экология

[thumb|upright|right|[Эугениус Вармиҥ]]

**Экология** диэн организмнар кинилэри тулалыыр эйгэлиин дьайсыыларын үөрэтэр үөрэх. Бу быhаарыыны аан бастаан 1866 с. Германия биолога Эрнст Хэкель эппитэ. Онтон экологияны туспа үөрэх дисциплинатын быhыытынан Дания ботанига Эугениус Вармиҥ төрүттээбитэ. Кэлин "экология" диэн тыл тулалыыр эйгэни харыстааhын уонна кыhамньылаах сыhыан социальнай хамсааhыныгар сыhыаннаах буолбута.
Эбэлээх

**Эбэлээх**. Анаабыр улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 160 соҕуруу диэкки, Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 772 киһи (2007 сыл). 

Алмаас хостуур промышленность үлэһиттэрэ олороллор. 

Дьиэлэрэ 80 сыллардаахаа Финляндияттан аҕалан туруорбуттара, толору благоустройстволаахтар.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2008-12

*Counter-Strike диэн эдэр ыччакка сүрдээх сэргэнэр оонньуу сахалыы *хардары охсуу* диэн тылбаастанар.
*Портвейн диэн Португалия хотугу провинцияларыгар оҥоһуллар уохтаах арыгыны ааттыыллар эбит. Кэлин бу технологияннан аан дойду араас муннуктарыгар маннык ааттаах арыгылары оҥорор буолбуттар.
*Худуоһунньук Пабло Пикассо толору аата *Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Киприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Клито Руис и Пикассо* диэн эбит.
*Попов Гавриил Васильевич урут төрдө биллибэккэ сылдьыбыт саха тылларыттан түүр төрүттээҕэ - 58%, монгол төрүттээҕэ - 27%, тоҥус-манчжуур - 9%, оттон биир бырыһыана былыргы алтаай тылларыттан атын тыллартан киллэриилэр (кытай, персия, санскрит, тибет уонна да атын элбэх) эбит диэн быһаарбыта.
* Бразилия экономиката аан дойдуга биржаларын ырыынактарын көрдөрүүлэринэн онус уонна атыылаhыы кыаҕынан тохсус миэстэлэргэ турар.
Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сир

**Өлүөхүмэ-Чаара хаптал хайалаах сирэ**. Өлүөхүмэ уонна Чаара өрүстэр икки ардыларынан сытар хаптал хайалаах сир. 

Соҕуруу өртүттэн Хадаар уонна Удокаан систэр өйүүллэр. 

Хайа боруодата хоту өртүгэр известняктар, соҕуруу өртүгэр сланецтар уонна гранит интрузиялара (магматтан быһа охсон сир сирэйигэр тахсыыта). 

Муһуруу период суоллара бааллар. Ордук үрдүк хайата - Мурун (1402 м.) 

Эниэлэрэ тиит мастаах ойуурдар, чыпчаалларга болбукта уонна хайа туундарата. 

Тимир руда үөскээбит сирэ. Мурун хайа энилэригэр - чароит.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Учур

**Учур өрүс**. Алдан уҥа салаата. Уһуна 812 км. Тардыытын иэнэ 113 тыһ. кв. км. Баһа Становой сис илиҥҥи өртүгэр Хабаровскай кыраайга баар. 

Уу ороскуота саас сөкүүндэҕэ 21 600 куб. м.,кыһын сөкүүндэҕэ 40 куб. м. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Дьүүктэлээх сирдэргэ тааҥныыр. 

Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн Уйаан (233 км.), Тыркан (238 км.), Гонам (686 км.), Гыным (297 км.); уҥа өртүттэн - Улкаан (111 км.)

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Көрүҥ (биология)

Биологияҕа, **көрүҥ** диэн биология классификациятын уонна таксон төрүт биирдигэ. Бэйэ бэйэлэриниин булкуhан салҕыы ууhуур кыахтаах удьуору үөскэтэр организмнар бөлөхтөрө көрүҥ дэнэллэр. Онтон таhынан ДНА уонна морфологияларын сөп түбэhиилэрэ. Араас араас сирдэргэ өр кэм устата тус-туспа сайдыбыт көрүҥнэр көрүҥ үөдүҥнэригэр арахсаллар.
Үрүҥ Хайа

400px|thumb|right|Үрүҥ Хайа нэһилиэк Анаабыр улууһун каартататыгар
**Үрүҥ Хайа** нэһилиэк. Анаабыр улууһун нэһилиэгэ, улуус кииниттэн 160 км. хоту диэкки Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 1132 киһи (2007 сыл). 

Муора хараабыллара киирэр бириистэнэ, улууһу уонна алмаас промышленноһын хааччыйар. 
Кыһыҥҥы суол бүтэһик пууна.
Олохтоохтор таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналлар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* 1952 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр төрөөбүтэ Спиридонов Юрий Васильевич — саха норуодунай худуоһунньуга.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сааскылаах

400px|thumb|right|Сааскылаах нэһилиэк Анаабыр улууһун каартататыгар
400px|thumb|right|Сааскылаах халлаан куйаартан көстүүтэ

**Сааскылаах**. Анаабыр улууһун киинэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3814 киһи (2007 сыл). Анаабыр өрүс уҥа кытылыгар Дьокуускайтан 1515 км сиргэ сытар. Кыһыҥҥы суолунан Удачнай куораты кытта сибээстээх, Аэропорт.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Бэйэҕэ тиийинии

**Бэйэҕэ тиийинии** эбэтэр **суицид** (лат. *suicidium*) диэн бэйэни өлөрүнүү. Үксүн санаа тууйуллуутуттан (депрессияттан), ыарыыны тулуйумууттан, үп-харчы күчүмэҕэйдэриттэн уо.д.а. төрүөттэртэн сылтаан буолар. Сыл аайы аан дойдуга 10-20 мөл киhи бэйэтигэр тиийинэ сатыыр.Ол эбэтэр хас 39 сөкүүндэ аайы.

## Төрүөттэрэ

* Ханнык эмит дойду экономика өттүнэн халыылааҕыттан олохтоохтор үксүлэрэ аас-туор олохтоох буолалларыттан, холобур Арассыыйа эбэтэр Гайана
* Эбэтэр аһары баай-тот олохтон сорох араҥалар олоххо тардыһыылары сүтэриттэн, холобур маннык көстүү Дьоппуон, АХШ, Германия дойдуларыгар тарҕаммыт, ол кынан баран кинилэр суицид ыарыылара дьадаҥы дойдулартан быдан кыра.
* Дьиэҕэ эбэтэр ыалга төрөппүттэр иһэр-аһыыр буоллахтарына.
* Итэҕэл фанатиктара — камикадзэ, террористар

Уо.д.а. эгэлгэ араас төрүөт баар.

## Аан дойдутааҕы статистика
100 000 киhиэхэ бэйэҕэ тиийинии ахсаанын дойдуларынан ылыллыбыт статистика (Аан дойдутааҕы Эт-хаан Тэрилтэтин 2007 с. тиhигэ):
# Кытай — 56
# Литва — 42
# Беларусь — 37
# Арассыыйа — 36
# Казахстан — 30
# Мадьаар Сирэ — 28,5
# Латвия — 26
# Словения — 26
# Украина — 25
# Дьоппуон — 24

## Саха Сирэ
Саха Сиригэр 2003 с. 463 бэйэҕэ тиийинии буолбут, 2004—469, 2005—459. Ордук элбэх бэйэҕэ тиийинии түгэннэрэ 2005 с. Эбээн-Бытантай, Бүлүү, Мухтуйа, Чурапчы уонна Таатта улуустарыгар буолбуттар. Ордук аҕыйах Мирнэй уонна Нүөрүҥгүрү улуустарыгар. Эр дьон дьахталлардааҕар 4,2 — 4,4 төгүл элбэхтик бэйэҕэ тиийинэн өлөллөр эбит.

## Ылыллыбыт сирэ

## Литература
* Шепилов Д. Самоубийства в Якутии (этюд) // Сборник трудов исследовательского общества «Саха-Кэскилэ». Вып. 5. Якутск, 1928.
Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)

Билэ:Чурапчы17.PNG|500px|thumb|right|Чурапчы улууһа|
poly 168 170 168 176 180 176 180 183 171 187 198 189 206 171 192 179 185 171  Чурапчы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 172 194 201 194 168 218 227 280 247 251 215 232 Одьулуун нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 62 194 62 237 163 224 163 235 126 228 Хоптоҕо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 113 139 141 139 193 169 207 143 163 127 144 77 Сылаҥ нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 258 244 339 244 258 283 298 319 311 389 397 374 397 310 346 310 346 287 358 275 Болугур нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 48 164 48 179 112 164 112 145 143 159 127 190 Мугудай нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 213 171 205 188 255 235 316 232 269 194 242 194 Хатылы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 92 116 92 152 26 123 26 104 44 117 Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 223 118 247 118 247 141 268 180 248 180 237 168 222 168 Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 108 242 132 255 140 271 160 265 180 269 208 298 200 311 204 317 227 306 245 315 254 308 219 284 194 258 178 254 171 242 132 242 127 233 111 233 Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 307 209 332 192 357 221 441 221 504 344 413 368 403 303 354 236 Соловьёв нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 74 247 109 247 131 260 131 306 122 306 Хайахсыт нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 145 281 132 317 178 281 173 358 243 358 243 341 243 321 190 324 202 299 178 275 Чакыр нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 146 49 177 46 196 93 235 87 243 108 179 114 Кытаанах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 150 164 137 209 155 214 167 180 Төлөй нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 112 87 112 112 44 79 40 99 Бахсы нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
poly 190 27 228 27 228 80 204 80 Арыылаах нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)
rect 16 20 138 44 Уус-Алдан улууһа
rect 273 110 375 137 Таатта улууһа
rect 6 149 31 300 Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 99 379 211 413 Амма улууһа
rect 349 396 483 426 Уус-Маайа улууһа


**Арыылаах нэһилиэк**. Чурапчы улууһун нэһилиэгэ, киинэ Арыылаах. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 354 киһи (2007 сыл). Улуус кииниттэн 68 км хоту диэкки сытар. Мэлдьи сырыылаах суол. 

Олохтоохтор дьарыктара ынах-сүөһү иитиитэ.

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
* Потапов Иннокентий Афанасьевич (07.07.1932—09.11.2005) — худуоһунньук, искусствоведение билимин кандидата, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ (1964).

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Эндокрин система

[right|thumb|227px|Сүрүн эндокрин былчархайдар. ([Эр киhи хаҥас, дьахтар уҥа.) **1.** Эпифиз **2.** Хипофиз **3.** Тироид былчархай **4.** Тимус **5.** Бүөр былчархайа **6.** Ноор **7.** Сымыыт былчархайа **8.** Сымыыт]]

**Эндокрин система** диэн сааныктартан хормоннары таhаартарар кыра органнар. Эндокрин система метаболизмы, организм үүнүүтүн, сайдыытын уонна ситиитин салайар, уонна санаа туругун быhаарар. Эндокрин былчархайдары үөрэтэр медицина салаата эндокринология диэн.
Алтан нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Билэ:Амма5.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа|
poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 Амма нэһилиэгэ
poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 Болугур нэһилиэгэ
poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 465 189 465 234 494 212 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 301 46 356 52 318 100 286 66 Алтан нэһилиэгэ
poly 433 252 433 282 460 252 460 282 Чапчылҕан нэһилиэгэ
poly 477 105 489 193 459 170 451 143 Соморсун нэһилиэгэ
poly 426 60 474 87 437 104 372 78 Соморсун нэһилиэгэ
poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 Чакыр нэһилиэгэ
poly 461 22 476 47 455 61 445 38 Сулҕаччы нэһилиэгэ
poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 Маай нэһилиэгэ
poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 Эмис нэһилиэгэ
poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 Амма-Наахара нэһилиэгэ
poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 Сатаҕай нэһилиэгэ
poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 Мээндиги нэһилиэгэ
rect 340 3 452 20 Чурапчы улууһа
rect 142 8 287 54  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 7 124 149 178 Хаҥалас улууһа
rect 10 449 138 466 Алдан улууһа
rect 390 326 508 459 Уус-Маайа улууһа


**Алтан нэһилиэгэ**. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Алтан. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 925 киһи (2007 сыл). 

Улуус кииниттэн 120 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар турар. Мэлдьи сырыылаах суол. 

Алтаҥҥа 5-с №-дээх ПТУ баар, суоппар, иистэнньэҥ, бухгалтер идэлэригэр үөрэтэллэр. 

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Подбельскай Вадим Николаевич (1887—25.02.1920), революционер, Ленин Правительствотыгар почта, телеграф уонна бэчээт маҥнайгы а.
*  Лукин Тимофей Спиридонович (1913—15.04.1980) — биллиилээх сылгыһыт, Социалистическай Үлэ Геройа.
* Афанасьева-Адамова Айталина Саввична (1969 с. бэс ыйын 4 к. төр.) — Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет Ил театрын опера солиста.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус 
* naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ
* gosspravka.ru:Амгинский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Хатанга

**Хатанга** биитэр **Хаатыҥка**. (Нууччалыы: *Хатанга*) Сэлиэнньэ, Красноярскай кыраайга, Хатанга оройуонун киинэ. 

2006 сылга диэри Таймыыр (долгааннар уонна ненецтар) автономиялаах уокуруктарыгар киирэр этэ.

Хатанга өрүскэ турар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 3 тыһ. киһи. Оройуоҥҥа үксүн долгааннар олороллор, Новая диэн сэлиэнньэҕэ нганасаннар.

Хатанга эбэҥкилии «элбэх уу» диэн тылбаастанар. Аэропорт, 2006 сылга сабыллыбыта сертификат суох буолан. 

Нуучча таҥаратын дьэтэ.

## Остуоруйаттан
* **Хатанга** 1626 сыллаахха дьаһаах хомууругар аналлаах пуун курдук төрүттэммтитэ. Ити сылларга Таймыыр Россияҕа холбоммута. 
* XVII үйэ иккис аҥаарыгар судаарыстыба дьаһаах хомуур кыстыга буолбута.
* XX үйэҕэ сайдыы барбыта Хотугу Муора суола төрүттэммитин кэннэ.
 
## Бэлиэ сирдэр
* Сир аннынааҕы уу кыылын музейа.
* "Кладбище кораблей"
Сусуман

**Сусуман**. (нууччалыы: *Сусуман*) Куорат, Магадан уобалаһын Сусуман оройуонун киинэ.

Нэһилиэнньэтэ 7,2 тыһ. киһи (2005 сыл).

Куорат Бөрөрөөх диэн Халыма салаатыгар турар.

Куорат аата эбээннии «кухуман» диэн тылтан тахсар, ол аата «чысхан».

## Остуоруйаттан
* 1949 - 1956 сыллардаахха манна Советскай Союзка ордук улахан "Гулаг" Заплаг диэн хаайыытын салалтата баар этэ.

## Сусуман культураҕа
* Куораты Розенбаум А.Я. "Сусуманская лирическая" диэн ырыаҕа ахтан аһарар.
* Сусумаҥҥа суруйааччы Елена Стефанович төрөөбүтэ.
Сэйимчээн

**Сэйимчээн** () — бөһүөлэк, Магадан уобалаһын Среднекан оройуонун киинэ.

Сэйимчээн үрэх Халымаҕа түһэр сиригэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2,8 тыһ. киһи.

## Устуоруйаттан
* Манна Гражданскай сэрии кэмигэр саха бөлүһүөгэ, саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Өксөкүлээх Өлөксөй олоро сылдьыбыта.
* Сэрии кэмигэр байыаннай аэродром баара, Америкаттан ленд-лииһинэн Арҕаа фроҥҥа барар сөмүлүөттэр түһэн ааһаллара.
* 1949 сылтан 1955 сылга диэри Сеймчааҥҥа Юзлаг диэн Дальстрой хаайыытын салалтата баар этэ.

Хаайыылаахтар тутууга, көмүс уонна хорҕолдьун хостооһуҥҥа үлэлээбиттэрэ.
Билибино

**Билибино**. (Нууччалыы: *Билибино*). Куорат (1993 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Билибино оройуонун киинэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 5,6 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сылга 15,6 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.

Куорат Анадыртан 653 км арҕаа диэкки Кепервеем өрүскэ турар.

Көмүс хостооһуна. Хайаны байытар комбинат баар.

Аэропорда 30 км соҕуруу **Кепервеем** диэн бөһүөлэккэ баар.

## Устуоруйаттан
* 1956 сыл олунньу 10 күнүгэр *Каральваам* диэн сэлиэнньэ аата Билибино буолбута.
* Юрий Билибин «Көмүстээх Халыманы» арыйбыт геолог.
* 1976 сыллаахха куорат таһыгар атом электростанцията тутуллубута. Күүһэ 48 МВт. Куораты уотунан уонна итииннэн хааччыйар.

## Куоракка сыһыаннаах дьоннор
* 1967 сыллаахха төрөөбүтэ Шувалов Игорь Иванович Арассыыйа Правительствотын маҥнайгы вице-премьера.
Ас буhарар система

[thumb|300px|[Киhи ас буhарар систематын ис тутула.]]

**Ас буhарар система** диэн элбэх сааныктаах харамайдар сиэниллибит астан энергияны уонна иҥэмтэлээх субстанциялары оруур уонна туhата суохтары араарар органнара.
Быар

thumb|200px|Киhи быарын тутула.
[thumb|200px|[Хой быара]]

**Быар** диэн тоноҕостоохторго уонна сорох атын харамайдарга баар орган. Быар элбэх үлэлэрдээх, олор ахсааннарыгар киирэллэр детоксификация, протеин синтеhа уонна ас буhарыыга наадалаах биохимикаллары оҥоруу. Быар үлэтэ суох олох сатаммат.

Быар метаболизмҥа сүрүн оруоллаах, онтон ураты гликогены тутуу уонна кыhыл хаан сааныктарын декомпозицията. Быар киhи этин ордук улахан былчархайа.

## Өссө маны көр
* Быар цирроһа
* Чоҕочу
Оhоҕос

thumb|right|Оhоҕос баар сирэ.

**Оhоҕос** диэн ас буhарар система сороҕо. Куртахтан ануска дылы баар. Кыыллар оһоҕосторо икки ирээттээх: кыра оhоҕос уонна улахан оhоҕос. Бүтүннүүтэ 4 м уhуннаах.

## Өссө маны көр
* Оһоҕос
* Оһоҕос палочката
Синньигэс оhоҕос

[thumb|right|250px|[Киhи синньигэс оhоҕоhо.]]

**Синньигэс оhоҕос** диэн тоноҕостоох харамайдарга баар ас буhарар система иирээтэ, куртах уонна халыҥ оhоҕос икки ардыларыгар баар. Ас буhарыыга сүрүн суолталаах.
Халыҥ оhоҕос

thumb|200px|Халыҥ оhоҕос

**Халыҥ оhоҕос** (*Эмис оhоҕос)* диэн тоноҕостоох харамайдар ас буhарар системаларын аллараа өттө. Ылыллыбыт иҥэмтэлээх субстанциялартан ууну оборон баран эттэн таhаарар. Халыҥ оhоҕос икки ирээттээх: муҥур оһоҕос уонна көнө оhоҕос.
Былчыҥ

right|300px|thumbnail|Дьардьама былчыҥа

**Былчыҥ** диэн эт кылгыыр сиинэ. Үөскэх араҥа сааныктарыттан турар. Былчыҥ сааныктара кылгыыр утаhыннаахтар, кинилэр бэйэ бэйэлэрин солбуйаллар уонна саанык кээмэйин уларыталлар. Дьардьама уонна сүрэх гиэннэригэр арахсаллар. Былчыҥнар күүһү уонна хамсааhыны оҥороллор.

## Өссө маны көр
* Өрөһө (анатомия)
Сирия

**Сирия** (араб. سورية‎ *Sūriya*) диэн Соҕуруулуу-арҕаа Азия дойдута. Кирбиилэhэр Либанныын уонна Сир ортотунааҕы байҕаллыын арҕаа, Исраиллыын соҕуруулуу-арҕаа, Иорданиялыын соҕуруу, Ирактыын илин уонна Түркийэлиин хоту. Сирия 1946 с. дылы Францияҕа бас билинэр этэ. Киин куората Дамаскус.

Сирия муус устар 1946 с. тутулуга суох буолбута. Республика. 1970 с. ыла илинэн Ассадтар дьиэ кэргэннэрэ салайар. Билиҥҥи президент Башар аль-Ассад, 1970-2000 сс. дойду баhылыгын, Хафез аль-Ассад уола.

## Сиирийэ бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 6 — Толук буолбут дьон күнэ. Ливан уонна Габон эмиэ бу күн бэлиэтииллэр.
* Алтынньы 6 — Тишрин босхолонуутун күнэ

## Быһаарыылар
Дамаскус

Дамаскус диэн Сирия киин уонна ордук улахан куората. Аан дойду ордук былыргы куораттарын ахсааннарыгар киирсэр. Олохтоохторун ахсаана тула эргинниин 6.5 млн.
Тадьикистаан

**Тадьикистаан** (), официаллык **Тадьикистаан Өрөспүүбүлүкэтэ** (*Ҷумҳурии Тоҷикистон*) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруу, Узбекистанныын арҕаа, Кыргызстанныын хоту уонна Кытайдыын илин.

## Эбии маны көр
* Таджикистаан бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Душанбе

**Душанбе** (тадьиктыы *Душанбе*, перс тылынан دوشنبه — «бэнидиэнньик»)(1961 с. дылы **Сталинабад**) диэн Тадьикистан киин уонна ордук улахан куората. Олохтоохторун ахсаана 679,400 (2008).
Бөтүҥ нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Билэ:Амма4.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа|
poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 Амма нэһилиэгэ
poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 Болугур нэһилиэгэ
poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 465 189 465 234 494 212 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 301 46 356 52 318 100 286 66 Алтан нэһилиэгэ
poly 433 252 433 282 460 252 460 282 Чапчылҕан нэһилиэгэ
poly 477 105 489 193 459 170 451 143 Соморсун нэһилиэгэ
poly 426 60 474 87 437 104 372 78 Соморсун нэһилиэгэ
poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 Чакыр нэһилиэгэ
poly 461 22 476 47 455 61 445 38 Сулҕаччы нэһилиэгэ
poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 Маай нэһилиэгэ
poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 Эмис нэһилиэгэ
poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 Амма-Наахара нэһилиэгэ
poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 Сатаҕай нэһилиэгэ
poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 Мээндиги нэһилиэгэ
rect 340 3 452 20 Чурапчы улууһа
rect 142 8 287 54  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 7 124 149 178 Хаҥалас улууһа
rect 10 449 138 466 Алдан улууһа
rect 390 326 508 459 Уус-Маайа улууһа

**Бөтүҥ нэһилиэк**. 
Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бөтүҥ.

Улуус кииниттэн 9 км хоту диэкки Амма өрүс хаҥас кытылыгар сытар.

Нэһилиэнньэ ахсаана 1 195 киһи (2007 сыл), Уорай сэлиэнньэҕэ биир да киһи хаалбата.

Олохтоохтор оҕуруот аһын үүннэрэллэр уонна ынах-сүөһү иитэллэр.

Бөрө Бөтүҥнэр туһунан номоххо, кэпсээннэргэ киирбит үһүйээннэр бааллар. 

## Нэһилиэк биллиилээх дьоно
* Артемьев Михаил Константинович (1888—1928) — Федералист хамсааһын салайааччылартан биирдэстэрэ.
*  Васильева Анна Михайловна (14.12.1916—1992) — Социалистическай Үлэ Геройа.
* Ефремов Николай Николаевич (1951 с. кулун тутар 21 к. төр.) — филология билимин доктора.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус 
* naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ
* gosspravka.ru:Амгинский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Км²

**Квадратнай километр** (**км²**, **km²**, **кв.км**) — иэн кээмэйэ, квадратнай миэтэрэҕэ кратнай. 

**1 км² тэҥ:**

* 1 километр өрүттээх квадрат иэнигэр;
* 1 000 000 м²;
* 100 гектарга;
* 0,386 102 квадратнай миляҕа;
* 247,105 381 акрга.

**Төттөрү:**

* 1 м² = 0,000 001 км² 
* 1 гектар = 0,01 км² 
* 1 квадратнай миля = 2,589 988 км² 
* 1 акр = 0,004 047 км² 

гектар 6 км²

## Өссө көр
* СИ системата
* Километр
Певек

400px|thumb|right|Певек куорат куйаартан көстүүтэ
**Певек**. (чукчалыы: *Пээкин*, нууччалыы: *Певек*). Куорат (1967 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Чаун оройуонун киинэ.

Нэһилиэнньэ ахсаана 4,4 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12,9 тыһ. тиийэ сылдьыбыта.

Илин Сибиирдээҕи байҕал Чаун тамах кытылыгар Анадыртан 640 км. турар.

## Экономика
* Эт-үүт комбината. 
* Көмүс хостуур тэрилтэлэр. 
* Суолу тутар уонна өрөмүөннүүр салалта. 
* Геологтар тэрилтэлэрэ.
* "Врангель арыыта" заповедник салалтата. 
* Апапельгино аэропорт, куораттан 18 км.
* Муора порда.

## Остуоруйаттан
1949 сылтан 1957 сылга диэри манна Дальстрой систематыгар киирэр Чаунлаг и Чаунчукотлаг хаайыылар салалталара баар этэ.
Ньылхан

300px|thumb|right|Ньылхан сэлиэнньэ таҥаратын дьиэтэ 
**Ньылхан**. (нууччалыы: *Нелькан*) Хабаровскай кыраай Айаан-Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ, оройуон кииниттэн 200 км.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1204 киһи (2008 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.

Маайа өрүскэ аал сырыытын бүтэһик пууна.

## Экономика
* Табаһыттар хаһаайыстыбалара «Оленевод», «Нельканское» уонна «One».
* Көмүс хостооччулар тэрилтэлэрэ «Амур» уонна «Прибрежная».
* Аэропорт.
* Айааҥҥа дылы суол тутулла турар

## Устуоруйаттан
Сэлиэнньэ Айаан пуордун Дьокуускайы кытта ситимниир суолга турара. 1818 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр манна бурдук ыскылаата тутуллубутун туһунан сурук баар. 1848 сыллаахтан 1867 сыллаахха диэри бу ыскылаат Арассыыйа-Америка хампаанньатын бас билиитигэр сылдьыбыта. Бу суолунан XIX үйэҕэ табаарынан Дьокуускай уонна Иркутскай хааччыллаллара. Ол курдук үйэ бүтэһигэр сылга Ньылхан нөҥүө 100 тыһыынчаҕа диэри чэй хоппото тиэйиллэрэ биллэр. Бу суолу хааччыйарга үөрэхтээх дьон ирдэнэр буолбуттар, онон 1902 с. сыаркап приходун оскуолата аһыллыбыта.

1926 сыллаахха Ньылхаҥҥа Бары тоҥустар иккис сийиэстэрэ арыллыбыт. 
Манна Сэбиэскэй Саха сирэ депутааттара кыттыыны ылбыттар. 
Сүрүн ырытыллыбыт боппуруос: тоҥустар уонна сэбиэскэй былаас. 

Саха хомуньуустара бу иннинэ саҕаламмыт тоҥус бастаанньатын уҕарыта сатаабыттар, тоҥустар буоллаҕына сэбиэскэй былаас туох да үчүгэйи аҕалбата диэн санааларын уларыппатахтар
Тында

**Тында куорат**. (Нууччалыы: *Тында*) Амуур уобалаһын Тында оройуонун киинэ.

«БАМ столицата» диэн официал буолбатах ааттаах.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 27,6 тыһ. киһи (2025 сыл).

Тында үрэххэ Благовещенскайтан 839 км. сиргэ турар. Муора таһымыттан 500 м.

Бөдөҥ транспорт пууна. Тимир суоллар.

## Экономика
* Тимир суол станцията.

* "Тындалес" тэрилтэ.

* ОАО «Бамстроймеханизация».
Маайа (өрүс)

**Маайа (Майда)**. Өрүс, Хабаровскай кыраайынан уонна Саха сиринэн устар, Алдан уҥа салаата.

Баһа Юдома - Маайа хаптал хайалаах сиргэ баар. 

Уһуна 1053 км, тардыытын иэнэ 171 000 кв. км. Уу ороскуота сөкүүндэҕэ 1180 куб. м. 

Үөһээ уонна орто сүүрүгэр хочото киэҥ, маардаах, алараа сүүрүгэр турук хайалаах. Уута ардахтан уонна муус ууллуутуттан кэлэр.

Халаан уута ыам ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри. 

Алтынньы иккис аҥарыгар тоҥор, мууһа ыам ыйыгар эстэр.

Аал сырыыта төрдүттэн 547 км. 

## Остуоруйаттан
XXVII үйэттэн XX үйэ ортотун диэри Маайа хочотунан Дьокуускайтан Лаамы байҕалга диэри суол ааһар этэ. 

Өрүскэ баар нэһилиэнньэлээх пууннар: Нелькаан, Дьигдэ, Айыым, Уус Юдома.
Айыым

**Айыым**. Хабаровскай кыраай Айаан - Маайа оройуонугар баар сэлиэнньэ.

Оройуон кииниттэн 400 км. сиргэ турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 280 киһи (2006 сыл), нууччалар уонна эбэҥкилэр.
Юдома

**Юдома**. Өрүс, Маайа уҥа салаата, Хабаровскай кыраай уонна Саха сирин чэрчитэ буолар.

Баһа Сунтаар Хайата сис хотугулуу-арҕаа эниэтигэр сытар. Ниткан уонна Авмя үрэхтэр холбоһор сирдэриттэн саҕаланар. 

Сүүрүгэ түргэн, халаан уута хочону ылар, кытыллара туруктаахтар, элбэх харгылаах уонна чайдаах.

Аал сырыыта төрдүттэн 217 км.
Охотскай

400px|thumb|right|Охотскай куйаартан көстүүтэ
**Охотскай** (**Охуоскай**, ) бөһүөлэк, Хабаровскай кыраай Охотскай оройуонун киинэ. Урут Саха уйуоһун (кэлин уобалаһын) састаабыгар киирэр этэ.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4,9 тыһ. киһи (2008 сыл).

Хабаровскайтан 1677 км хоту диэкки Лаамы байҕал кытылыгар Охота үрэх төрдүгэр турар. 

## Устуоруйаттан
* 1647 сыллаахха Семен Шелковников казактара кыстыгы туппуттара, ол оннугар 1649 сыллаахха Косой диэн острог тутуллубута.

* 1716 сыллаахха Кузьма Соколов хараабыл туппута уонна байҕалынан Камчаткаҕа тиийбитэ Куораты уонна порды 1731 сыллаахха Антон Мануилович Девиер төрүттээбитэ.

* 1731 сыллаахха Сенат уурааҕынан Саха уйуоһун састаабыттан Охуоскай сирдэрэ араарыллыбыттара, туспа Охуоскай салалта (Охотское правление) үөскээбитэ, киинэ Охотскай остуруокка буолбута. Бу салалтаҕа Лаамы кытылын барытын, Үт сирин, Камчаатканы уонна Курил арыыларын киллэрбиттэрэ.

* 1732 сыллаахха Витус Беринг «Охотская навигацкая школа» тэриллибитэ.  

* 1796 сыллаахха Павел I ыраахтааҕы Охотскайга кииннээх Охотскай уобалаһы тэрийэр. Уобалас иһигэр киирэллэр Камчатка, Чукотка и Лаамы байҕал кытылыгар сытар сирдэр.  

* 1849 сыллаахха Саха уобалаһын уокуругун киинэ буолар.  

* 1920 сыллаахха гражданскай сэрии кэмигэр Охотскайга дьоппуоннар хараабыллара киирэр, олохтоохтор бары Дьокуускайга көспүттэрэ.

* 1922 сыллаахха генерал Ракитин этэрээтэ куораты ылар.

* 1923 сыллаахха Ыстапаан Вострецов этэрээтэ сэбиэскэй былааһы олохтуур.

* Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1930 сыл ахсынньы 10 күнүттэн 1934 сыл от ыйын 22 күнүгэр диэри Айаан-Маайа эбэҥки национальнай уокурук киинэ этэ.

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)
* И.И. Редовскай экспедицията (1806 - 1807)
* Г.А. Эрман экспедицията (1828 - 1830)
Сулҕаччы нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Билэ:Амма9.PNG|450px|thumb|right|Амма улууһа|
poly 306 159 327 129 370 181 342 188 330 170 Амма нэһилиэгэ
poly 241 161 241 205 266 255 295 255 306 300 300 366 353 397 384 318 301 214 292 142 272 172 Болугур нэһилиэгэ
poly 364 85 397 100 419 126 448 155 417 168 367 140 367 119 354 105 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 465 189 465 234 494 212 Абаҕа нэһилиэгэ
poly 345 87 353 115 363 143 388 170 413 177 428 177 458 202 458 230 398 243 398 201 383 184 344 139 327 109 378 171 Бөтүҥ нэһилиэгэ
poly 301 46 356 52 318 100 286 66 Алтан нэһилиэгэ
poly 433 252 433 282 460 252 460 282 Чапчылҕан нэһилиэгэ
poly 477 105 489 193 459 170 451 143 Соморсун нэһилиэгэ
poly 426 60 474 87 437 104 372 78 Соморсун нэһилиэгэ
poly 348 197 377 197 394 252 410 260 402 293 365 273 358 253 369 237 Чакыр нэһилиэгэ
poly 461 22 476 47 455 61 445 38 Сулҕаччы нэһилиэгэ
poly 306 167 306 210 328 176 338 197 361 238 340 246 341 222 322 222 Маай нэһилиэгэ
poly 252 72 281 72 290 96 317 110 317 132 301 138 291 131 280 134 280 150 267 160 231 146 Эмис нэһилиэгэ
poly 64 192 116 236 236 226 295 306 284 317 284 363 185 428 75 428 19 277 19 215 Амма-Наахара нэһилиэгэ
poly 340 26 347 46 312 46 301 29 328 32 Сатаҕай нэһилиэгэ
poly 417 110 444 110 459 102 459 123 428 123 Мээндиги нэһилиэгэ
rect 340 3 452 20 Чурапчы улууһа
rect 142 8 287 54  Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
rect 7 124 149 178 Хаҥалас улууһа
rect 10 449 138 466 Алдан улууһа
rect 390 326 508 459 Уус-Маайа улууһа


**Сулҕаччы нэһилиэк**. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Сулҕаччы.

Улуус кииниттэн хоту диэкки сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 713 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Сулҕаччы — 448, Сэргэ Бэс — 265 киһи.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* Иванова Екатерина Егоровна (05.12.1891—1974) — олоҥхоһут.
*  Максимов Христофор Трофимович (08.04.1917—23.03.1980) — Саха АССР норуодунай уонна үтүөлээх артыыһа.
* Наумов Дмитрий Федосеевич (1948 с. алтынньы 6 к. төр.) — суруйааччы, Ил Түмэн депутата, уруккута Амма улууһун кулубата, СӨ  Тыа хаһаайыстыбатын миниистэрэ, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин солбуйааччы.

## Сигэлэр
* Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус 
* naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ
* gosspravka.ru:Амгинский улус
* «Якутская АССР», словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Урицкай

500px|thumb|right|Урицкай нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар

**Урицкай нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Урицкай. 

Улуус кииниттэн 130 км илин диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 329 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Урицкай 320, **Хатыҥ Тумул** — 9 киһи. 

Кыһыҥҥы суол, сайын уу суола. Нэһилиэк урукку аата *Чокуур* диэн.

## Нэһилиэги кытта сыһыаннаах дьоннор
* Урицкай Моисей Соломонович нуучча революциятын уонна политикатын даятелэ ссылкаҕа олоро сылдьыбыта.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
400px|thumb|left|Өлүөнэ Урицкай нэһилиэккэ
Чаара (нэһилиэк)

500px|thumb|right|Чаара нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Чаара национальнай нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Бэс Күөл. 

Улуус кииниттэн 190 км соҕуруулуу-арҕаа Чаара өрүс кытылыгар турар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 233 киһи (2007 сыл). 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Чапаев (нэһилиэк)

500px|thumb|right|Чапаев нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Чапаев нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Чапаево. 

Улуус кииниттэн 243 км. арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар сытар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 928 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Чапаево — 856, **Тинная** — 72 киһи.

Олохтоохтор мас промышленноһыгар үлэлииллэр.

## Ылыллыбыт сирэ

Якутская АССР, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Бастакы Нөөрүктээйи

500px|thumb|right|Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэк Өлүөхүмэ улууһун каартатыгар
**Бастакы Нөөрүктээйи нэһилиэк** — Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ. Киинэ Бастакы Нөөрүктээйи бөһүөлэгэ. Сүнньүнэн хотуттан Өлүөнэҕэ түһэр Бири үрэх уонна кини салаата Мэличээн үрэх тардыыларынан сытар, нэһилиэк сорох сирдэрэ онтон уҥуор, Өлүөнэ соҕуруу кытылыгар бааллар.

Быысаһар: хоту өттүттэн Сунтаар улууһун кытта, илин Абаҕа уонна Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэктэрин кытта. Соҕуруу өттүттэн Кыыллаах уонна Дьаархан нэһилиэктэрин кытта, соҕуруулуу-арҕаа Дабаан нэһилиэгин кытта быысаһар. Оттон арҕаа Чапаев нэһилиэгэ сытар. 

Бастакы Нөөрүктээйи киин бөһүөлэгэ улуус кииниттэн 50 км арҕаа диэкки, Өлүөнэ кытылыгар турар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 1444 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Бастакы Нөөрүктээйи бөһүлэгэ  976, **Бүүрүк** — 254, **Таас Анна** — 212 уонна **Куду Бэс** — 2 киһи. 

Нэһилиэк киинэ улуус киинин кытта мэлдьи сырыылаах суоллаах.

## Устуоруйаттан
1633 с.төрүттэммит диэн баар (чопчулана илик). Нөрүк диэн аҕа ууһун баһылыгынан ааттаммыт.
Бастакы сабаҕалааһын быһыытынан төрүттэрэ Мэҥэ сиригэр олохсуйан баран дьаһаахтан куотан Өлүөхүмэҕэ, Сунтаарга олохсуйбуттар. Иккис сабаҕалааһынынан Нөрүк аҕа ууһун дьоно Алтаайтан монгол-татаар ыгыытыттан тэскилээн кэлэн билиҥҥи Ленскэй сиригэр (Чамча), Өлүөхүмэҕэ (Бастакы уонна Иккис Нөөрүктэр), Сунтаарга (Сиэйэ, Түбэй) олохсуйбуттар.

## Нэһилиэктэн төрүттээхтэр
* төрөөбүтэ Идельгин Степан Иванович (1823—1892), меценат, бочуоттаах инородец.
* 1866 сыллаахха төрөөбүтэ Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич (1866 - 1944), олоҥхоһут.
* Корнилов Федор Григорьевич (25.02.1879—1939) — бастакы саха музыканнарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.
* 1900 сыллаахха төрөөбүтэ Емельянов Николай Семенович (1900—1965), партия уонна сэбиэт үлэһитэ.
* 12px 12px Жирохов Илья Васильевич (1911 — биллибэт) — летчик-штурман, авиация майора, Халхин Гол уонна Иккис Аан Дойду сэриитин кыттыылааҕа.

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ

500px|thumb|right|Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ Өлүөхүмэ улууһун картатыгар
**Иккис Ньөрүктээйи нэһилиэк**. Өлүөхүмэ улууһун нэһилиэгэ, киинэ Иккис Нөөрүктээйи. 

Улуус кииниттэн 37 км арҕаа диэкки Өлүөнэ кытылыгар турар. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 914 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Иккис Нөөрүктээйи — 812, **Холго** — 67 уонна **Бердиҥкэ** — 35 киһи. 

## Ылыллыбыт сирэ
*Якутская АССР*, словарь-справочник. — Якутск, 1980.
UTC+9

UTC+9 — олохтоох кэм:

thumb|400px|UTC+9 зонатын хаартата

* Илин Тимор
* Индонезия (илиҥҥи)
* Дьоппуон 
* Соҕуруу Кэриэйэ
* Палау
* Россия
** Дьокуускай кэмэ:
*** Амур уобалаһа*
*** Забайкальскай кыраай*
*** Саха сирэ* (арҕаа уонна киин өттө, Дьокуускайдыын)

## Сигэлэр
* UTC+9 сытар куораттар
UTC+10

UTC+10 — олохтоох кэм:

* Аустралия 
** Аустралия киин сирэ**,
** Саҥа Соҕуруу Уэльс** 
** Куинслэнд,
** Тасмания** 
** Виктория**
* Гуам
* Микронезия Федерал Штаттара
** Чуук,
** Яп
* Хотугу Мариан арыылара
* Папуа — Саҥа Гуинея
* Россия
** Владивосток бириэмэтэ:
*** Дьэбэриэй аутоном уобалаһа*
*** Приморье кыраайа*
*** Хабаровскай кыраайа*
*** Саха сирэ* (киин өттө, Саҥа Сибиир арыыларын кытта)
**** Үөһээ Дьааҥы улууһа
**** Өймөкөөн улууһа
**** Усуйаана улууһа

## Сигэлэр
* UTC+10 сытар куораттар
Дьокуускай кэмэ

**Дьокуускай кэмэ** (**YAKT**) диэн олохтоох кэм, UTC-тан +9 чаас (UTC+9) уонна +6 чаас Москва кэмиттэн (MSK+6) уратылаах. 
Бу кэминэн Амурскай уобаласка, Забайкалье кыраайыгар уонна Саха сирин арҕаа уонна киин өттүгэр (Дьокуускай эмиэ) олороллор.

Инники саас уонна күhүн бириэмэ уларыйар этэ. Кыhыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+9) Москва кэмиттэн 6 чаас уратылаах этэ (MSD+6), оттон сайыҥҥы Дьокуускай кэмэ (YAKST = UTC+10) Москва кэмиттэн эмиэ 6 чаас уратылаах (MSD+6). 
2011 сылга президент Медведев этиитинэн кулун тутар 27 күнүгэр сайыҥҥы бириэмэҕэ көспүппүт уонна онтон ыла бириэмэ сайыҥҥы уонна кыhыҥҥы диэн уларыйбат UTC+10 буолбута. 
2014 сыл алтынньы 26 күнүгэр бириэмэ уларыйан UTC+9 буолбута. 

Сүрүн куораттара:
* Благовещенскай
* Чита
* Дьокуускай
Уон сыл

**Уон сыл ** (нуучч. Десятиле́тие) — 

Существует два варианта календарного счёта десятилетий. В первом случае цифра десяток всех годов этого десятилетия одинакова, например 390-е до н. э. (включает года с 399 по 390 до н. э.). Согласно второму варианту отсчёт сдвинут на один год, то есть началом десятилетия в данном примере станет 400, а концом — 391 до н. э. В случае годов нашей эры, единица прибавляется, как например 2000-е (с 2001 по 2010 вместо с 2000 по 2009).

Также десятилетие свободно употребляется в смысле «любой промежуток времени в 10 лет», например:
Десятилетие грамотности Организации Объединённых Наций (2003—2012 годы).
Сайыҥҥы кэм

[мини|'''[саас:** Сайыҥҥы бириэмэҕэ көһүү]]
[[Билэ:End CEST.svg|мини|**күһүн:** Сайыҥҥыттан «көннөрү» бириэмэҕэ көһүү]]
[[Ойуу:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|300px|


]]

**Сайыҥҥы кэм''' диэн олохтоох кэмтэн 1 чаас инники көһөрүллүбүт кэм. 

## Сигэлэр
* Карта стран, переходящих на летнее время и даты перехода
* О негативном влиянии летнего времени на здоровье людей и экономическую ситуацию в стране
* Летнее, зимнее и рациональное время для Киева: расчеты и сравнение. 
* Графическое изображение временных зон и летнего времени 
* Три мифа о летнем-зимнем времени
* Европейская точка зрения (англ.) 
* Перевод часов вреден для здоровья
Түркменистаан

**Түркменистаан** (түркмен. *Türkmenistan*) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Афганистанныын соҕуруулуу-илин, Иранныын соҕуруулуу-арҕаа, Узбекистаанныын хотугулуу-илин, Казахстаанныын хотугулуу-арҕаа уонна Каспий байҕаллыын арҕаа. Киин куората Ашгабат.

Түркменистаан бүтүн ис оҥоhугун үүнүүтүн көрдөрүүтэ 11.5% (2007), аан дойдуга 11с. Сир баайа элбэх, ол гынан баран дойду улахан өттө Каракум кумах куйаарга баар. Ил тутула биир партия системата. 21 ахсынньы 2006 с. дылы "Түркменбашы" ("Түркмен баhа") диэн аатынан биллэр Сапармурат Ниязов президент этэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 11 олунньуга 2007 с. Гурбангулы Бердымуhаммедов президент буолбута.

## Эбии маны көр
* Туркменистаан бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар