Киһиттэн таһынан барыы

Дьон сыыһа-халты туттунан кэбиһэллэрэ олус былыргы кэмнэртэн ыла биллэр уонна билигин даҕаны аҕыйыыр эрэ, суох буолара кыаллыбат эбит. Киһи оҥорор бары быһыылара өйүттэн-санаатыттан тутулуктара улаханыттан уонна кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан сорох кэмҥэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан ылар кэмнээхтэрэ солбуйсан биэрэн иһэллэр.

Сахалар бу уларыйар кэмнэри арааран билэн оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэригэр киллэрэн туһаналлар:

1. Оҕону атаахтатыы, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн киһи быһыытын аһара барыыга үөрэтии, өйдөрө-санаалара туруга суох буолуутун улаатыннаран киһиттэн таһынан барыылары оҥорон, сыыһа-халты туттунууларын элбэтэр. Өй-санаа маннык уларыйыыта эдэрдэр өйдөрүн-санааларын улаханнык буккуйарын “Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн өс хоһооно толору өйдөтөр.

2. Көрсүө, сэмэй буолуу омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр аналлаах. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубатыттан, ыарахан үлэни кыайа-хото үлэлиириттэн, оҕолорун бэрээдэккэ, сыыһа-халты туттубат буолууга иитэриттэн, үөрэтэриттэн аймахтара үксээннэр омук ахсаанын элбэтэллэрин тэҥэ, үлэни сайыннараллар.

Уһун үйэлэр тухары омугу сайдыыны, тупсууну ситиһэллэригэр тириэрдэр үөрэҕи дьон ылыналлар, олохторугар туһана сылдьаллар. Ханнык баҕарар үөрэх аналлаах хааччахтары оҥорон дьон өйүн-санаатын туһалаах өттүн диэки салайан биэрдэҕинэ оҥорор быһыылара табыллан барыһы киллэрэллэрэ кыаллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтара уһун үйэлэргэ дьон биһирэбилин, хайҕалын ылан бары тутуһар хааччахтарыгар кубулуйбуттар уонна көрсүө, сэмэй оҕолору иитэн, үөрэтэн улаатыннарыыга аналланаллар. 

Сиэр диэн киһи өйө-санаата аһара барарын, куһаҕан санаалар диэки халыйарын тохтоторго аналлаах хааччах үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор санааны элбэтэр. Үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр сиэр сахалар олохторун сокуона буолан билигин да туттулла сылдьар.

Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһи сиэри, киһи быһыытын таһынан барар, элбэхтик айыыны оҥорон сыыһа-халты туттунууну элбэтиэн сөп, ол иһин, киһи быһыылаах буолбатаҕа быһаарыллар.

Киһи санаатын хааччаҕа сиэр диэн буоллаҕына, оҥорор быһыыла-рын хааччаҕа киһи быһыыта диэн ааттанар уонна сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолаллар. Сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуу көрсүө, сэмэй буолууну үөскэтэр. Сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр. (11,35).

Киһи өйө-санаата сайдыытын уонна тугу эмэ оҥоро сатыыр санаатын, ол аата салгын кутун өйүн-санаатын сахалар ай диэн тылынан этэллэр. Бу тыл киһиэхэ салгын кута сайдарын биллэрэр.

Ай диэн тыл киһи санаатыгар саҥаны айа сылдьарын быһаарар. Бу санаатыгар айбытын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына, ким да билбэт, оҥорбот быһыыта  буоллаҕына саҥаны айыы диэн буолар. 

Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйбутун биллэрэр. “Ыы” диэн сыһыарыы айыы куһаҕан өрүтэ элбээбитин бэлиэтээн, саха киһитигэр бу тылы туһаныыга улахан сэрэхтээх буоларын ыйан биэрэр. Саҥаны айыыны оҥоруу ураты быһыы буолан улахан сэрэхтээҕин тылбыт бэйэтэ биллэрэ сылдьарын сатаан, табан туһаныы өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Салгын кута сайдар киһи саҥаны айыыны оҥорботоҕуна табыллыбат. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ айыыны оҥорору боппот, арай улахан сэрэхтээх буолары ирдиир. Оҕо улаатан өйө-санаата ситэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буолара ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр. Оҕо улаатан, өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэри таҥара үөрэҕэ үөскэппитин туһанан аһара барарын хааччахтыыра туһалаах. 

Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн, олору үгэс оҥосторуттан сайдан иһэр, улаатан иһэн араас элбэх саҥаны айыыны оҥорон кэбиһэр кыахтаах. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн оҥорор айыылара бары кэриэтэ куһаҕаны элбэтиэхтэрин сөп. Куһаҕаны оҥоруу ордук дөбөҥ, оҥорорго судургу уонна өссө таттарыылаах буолан тахсарынан олору элбэҕи оҥорон кэбиһиэн сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону сыыһа туттунарыттан харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. 

Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Сиэри таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыы буолан тахсар. Киһиттэн таһынан барар быһыылар үгүстүк куһаҕан быһыылары элбэтэллэриттэн таҥара үөрэҕэ киһини харыстыыр.

Киһи оҥорор быһыыларыттан таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу айыыны оҥорууттан үөскээн тахсар. Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытыгар киирсэр, сиэри, киһи быһыытын таһынан барар ураты быһыы буолар.

Олоххо туһалаах буолан тахсар саҥаны айыыны оҥоруу олус элбэх үлэни, үгүс бириэмэни ылар. Биир эмэ киһи оҥорор, биир эмэ айыыта табыллан дьоҥҥо үчүгэйи аҕалар. Онтон атыттар оҥоро сатаабыттара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.

Саҥаны айыы үөскээн тахсан баран, аны өр кэмҥэ олоххо боруобаланан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар аналлаах. Улуу Өктөөп өрө туруута элбэх хааны тоҕон кыайбыта олус улахан саҥаны айыынан ааттаммыта уонна үгүс дьон олохторун хамсаппыта. Бу саҥаны айыы 74 сыл кэнниттэн дьон олоҕор куһаҕаны оҥороро биллэн тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.  

Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн кэлэриттэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыан да сөптөөҕү буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбата, табыллыбакка хаалара элбээн куһаҕаны оҥорууну үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.

Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн хааларыттан оҥорор быһыылара алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэллэр. (1,79). Ыаллар биир эмэ мааны, баар-суох оҕолорун маннык сыыһа үөрэтэр, өйдөрүн-санааларын халытар “айыы үөрэҕин” тарҕата сатыыр дьону булан сууттуохха сөп буолла.

Оҕону атаахтатыы, көҥүлүнэн ыытыы, киһиргэтэн үөрэтии киһиттэн таһынан быһыыланарыгар тириэрдии буолар. Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сиэри таһынан барар, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбээн хааларыттан туораталлар. Саҥаны айыыны, уратыны оҥорор санаата элбээбит киһи бииргэ аһыы олорон кыыһырбыта аһара баран хааллаҕына быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн оройго охсон өлөрүөн да сөп.

Элбэх сыыһалардаах, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорууга эдэрдэри үтүрүйэр сектаны, “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа, эдэрдэр куһаҕаны оҥороллорун элбэтэр үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр көрдөбүл буолла. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга уонна арыгыһыт, наркоман буолууга тириэрдэн кэбиһэрин билэн тохтоттоххо табыллар.

Сахалар киһи өйүн-санаатын туһунан билиилэрэ олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбыт, өй-санаа, таҥара үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан ыраах инниттэн баһылаабыттар уонна олохторугар билигин даҕаны “Киһи буол” диэн этэн туһана сылдьаллар. (2,45).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.