open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бавардар

**Бавардар** ... Бу тыл хас даҕаны өйдөбүллээх:

* Бавардар (Ниэмэстэр)
* Бавардар (Былыргы аҕа уустара
Бавардар (Ниэмэстэр)

**Бавардар** - ниэмэстэр биир чаастара, сим биир ниэмэстэр, ол кынан баран билиҥҥи Бавария олохтоохторо. Бавардар тыллара - ниэмэс тыла (Баварийалар диалектара)
Таксон

**Таксо́н** (, элб. ахс. *taxa*) — таксономия элэмиэнэ, классификация бөлөҕө. Үксүн биология систематикатыгар туттуллар, манна таксон диэн ханнык баҕарар рангалаах бөлөҕү ааттыыллар.

Билиҥҥи биология классификациятыгар таксоннар иерархиялаахтар. Ол аата таксо иһигэр хас да таксон аннынааҕы таксон киирэр, оттон таксон бэйэтэ атын үрдүкү таксоҥҥа элэмиэн быһыытынан киирэр. Холобур ууска хас да көрүҥ киирэр, оттон уус бэйэтэ атын уустары кытта ханнык эрэ кэргэҥҥэ киирэр. 

## Биологияҕа таксоннар ааттара

XX үйэ саҕаланыытыгар 7 сүрүн таксономическэй хаттыгас баар буолбута:

* саарыстыба — regnum
* кэлим () — phylum (үүнээйилэргэ салаа  — divisio)
* кылаас — classis
* аймах () (үүнээйилэргэ порядок) — ordo
* кэргэн () — familia
* уус () — genus
* көрүҥ () — species

Ханнык баҕарар үүнээйи эбэтэр харамай бу сэттэ хаттыгаска киириэхтээх.

Маны таһынан өссө биир элбэхтик туттуллар хаттыгас баар — *[[этэрээт (биология)|этэрээт]]* (кэргэн үрдүнэн). Холобур Саха сиригэр баар *үүтүнэн иитиллээччилэр* маннык этэрээттэргэ арахсаллар: үөннэри сиэччилэр, илии-кынаттар, сиэмэх кыыллар, лаапчаан атахтаахтар, кииттиҥилэр, паара туйахтаахтар, кэрбээччилэр, куобахтыҥылар.
 
Эбии *[[Көрүҥ үөдүҥэ]]* (подвид), *[[көрүҥ эгэлгэтэ]]* (разновидность), уонна да атын эбии сыһыарыылаах хаттыгастары туһаналлар. Холобур *мэҥэ* диэн тылы туһанан ханнык баҕарар таксон үрдүнэн турар эбии таксон оҥоруохха сөп: *мэҥэ аймах* (надсемейство).

## Туһаныллыбыт сирдэр
Русско-якутский словарь биологических терминов, Угаров Г. С., Дьокуускай, 1993
Саарыстыба (биология)

**Саарыстыба** () — биология систематикатын үрдүкү хаттыгаһа.

Уруккуттан 5 саарыстыбаны араараллар:
* Кыыллар
* Үүнээйилэр
* Тэллэйдэр
* Бактериялар
* Вирустар
1977 сыллаахтан өссо эбии икки саарыстыбаны киллэрэллэр:
* Протистар
* Архейдар
1998 сыллаахтан өссө биири:
* Хромистар
Мүнхэн

**Мүнхэн** (сороҕор **Мүниҕ**, ) — Германия үһүс улахан куората, Бавария киинэ. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн 677 тыыһынча 878 киһи, эргинниин 3 мөллүйүөн. Мүнхэн куорат Эуропаҕа биир саамай биллэр аныгы аирпордаах уонна транспортнай системалаах. Куорат интернациональнай. Төрүт олохтооҕо баара суоҕа 44 % эрэ ылар, манна элбэх кытайдар уонна туроктар олороллор. Куоратка сылын ахсын аан дойдуга киэҥник биллэр бырааһынньык буолар — өктөбэфест.

Манна элбэх сахалар олороллор, тас сахалартан биир бөдөҥ диаспора баар.
Ситим (ботаника)

thumb|200px

**Ситим** (, ) — лютиктыҥылар кэргэннэригэр киирэр сэппэрээктиҥи лианалар уустара. Хотугу эҥэлэй (полушарие) ойуурдаах зуонатыгар тарҕаммыт 10 көрүҥ киирэр. Саха сиригэр икки көрүҥ көстөр: 

* Сибиир ситимэ
* Охуоскай ситимэ

## Быһаарыылар
Сибиир ситимэ

**Сибиир ситимэ** — мастыҥы үүнээйи, лиана.

## Ареала
Сибиир таһыгар Арассыыйа Европатааҕы чааһыгар, Орто Азияҕа уонна Монголияҕа көстөр. Саха сиригэр ойуур зуонатыгар барытыгар кэриэтэ баар, хоту туундара ойуурдарыгар кытта көстөр.

## Тас көстүүтэ, үүнүүтэ
Умнастара синньигэстэр, имигэстэр, бастаан сыталлар, онтон мастар умнастарынан эриллэн үөһэ тахсаллар. Биир силистэн 3-5 умнас тахсар, онтуктара 3-4 м уһуннаах буолаллар. Үчүгэй учулуобуйаҕа 3 м үрдүккэ дылы харыйаны эрийэ үүнэн тахсыан сөп.

## Экологията
Күлүккэ үүнэрин сөбүлүүр. Ол иһин хараҥа харыйа ойуурдарга элбэхтик үүнэр. Тымныыны тулуйумтуо. Сороҕор тиит уонна хатыҥ мастаах сырдык ойуурдарга эмиэ үүнэр, ол эрээри онно оччо хойуу буолбат.

## Туһата
Элбэхтик үүннэҕинэ умнас эпифиттарыгар уонна үөннэргэ туһалаах эйгэни үөскэтэр. Көстүүтэ үчүгэй буолан киэргэл быһыытынан туттуллуон сөп.

## Өссө маны көр
Охуоскай ситимэ
Крыжовниктыҥылар

thumb|''Ribes rubrum''

**Крыжовниктыҥылар** (, ).

Бу кэргэҥҥэ икки ууска (Моонньоҕон уонна Крыжовник) арахсар 200-чэ сэппэрээк киирэр. Үгүсэрэ икки полушарие умереннай зоналарыгар үүнэллэр.

## Быһаарыылар
Моонньоҕон ууһа

**Моонньоҕон ууһа** — Крыжовниктыҥылар кэргэннэригэр киирэр улахан уус. Ууска 150-ча көрүҥ киирэр. 0,5 миэтэрэттэн 2,5-га дылы улаатар сайын көҕөрөр сэппэрээктэр. Астара хара эбэтэр кыһыл.

Моонньоҕон
Уохта
Сыттаах моонньоҕон
Сытааччы моонньоҕон
Хаптаҕас
Пальчевскай хаптаҕаһа
Санньыйбыт хаптаҕас
Африка Холбоhуга

мини|200px|справа|Африка Холбоhугун хаартата.

**Африка Холбоhуга** (**АХ**) диэн Африка 53 дойдутун холбуур омуктар (дьаhалталар) икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 2002 c. от ыйын 9 олохтоммута. Кини иннинээҕи Африка биир буолуутун тэрилтэтин солбуйбута. Тэрилтэ ордук дьоһуннаах быhаарыылара сыл аҥарыгар биирдэ буолар бары кыттааччы иллэр ил уонна дьаhалта баhылыктарын мунньаҕыгар ылыныллаллар. АХ секретариата, Африка Холбоhугун Хамыыһыйата, Этиопия киин куоратыгар, Аддис Абаабаҕа баар.

Кыттааччы дойдулар:

Гуинеяҕа, Мауританияҕа уонна Мадагаскарга быhаарылла илик политика кризистара буолбуттарыттан сылтаан, бу дойдулар кыттыылара быстах тохтотуллан турар.

## Сигэлэр
* Африка Холбоhугун  официал саайта
Араб Лигата

**Араб иллэрин лигата** () диэн Соҕуруулуу арҕаа Азия уонна Хоту Африка араб дойдуларын холбуур омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 1945 c. кулун тутар 22 Каирга олохтоммута. Араб Лигатыгар билигин 22 кыттааччы уонна 4 кэтээн көрөөччү дойдулар бааллар.

## Кыттааччылар

Араб Лигатыгар киирэр дойдулар:
* Эгипет - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Ирак - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Иордания - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Либан - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Сауд Арабията - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Сирия - Кулун тутар 22, 1945 (Олохтооччу)
* Йиэмэн - Ыам ыйын 5, 1945 (Олохтооччу)
* Лиибийэ - Кулун тутар 28, 1953
* Судан - Тохсунньу 19, 1956
* Марокко - Алтынньы 1, 1958
* Тунис - Алтынньы 1, 1958
* Кувейт - От ыйын 20, 1961
* Алжир - Атырдьах ыйын 16, 1962
* Холбоhуктаах Араб Эмираттара - Бэс ыйын 12, 1971
* Бахрейн - Балаҕан ыйын 11, 1971
* Катар - Балаҕан ыйын 11, 1971
* Оман - Балаҕан ыйын 29, 1971
* Мауритания - Сэтинньи 26, 1973
* Сомалия - Олунньу 14, 1974
* Палестина - Балаҕан ыйын 9, 1976
* Дьибути - Муус устар 9, 1977
* Комордар - Сэтинньи 20, 1993

Que pedepipeti pediperdon a que?

## Сигэлэр
* Араб Лигата
Антропология

**Антропология** (Гириэк тыла: ἄνθρωπος anthrōpos — киhи + -λογία, -logia — санаа, үөрэтии) диэн киhини үөрэтэр үөрэх. Антропология хас да дисциплиналартан турар:
* Биология антропологията
* Култуура антропологията
* Тыл антропологията
* Социал антропология

АХШга археологияны антропология биир салаатынан билинэллэр.
Демография

**Демография** диэн аан дойдутааҕы дьон ахсаанын, тарҕаныытын уонна тутулун билэр үөрэх. Демография дьон ахсаана, тарҕаныыта уонна тутула кэм уонна куйаар устун уларайыыларын кэтээн көрөр. Демография ити көрдөрүүлэри билэргэ дьон төрөөһүнүн, көһүүтүн, кырдьыытын уонна өлүүтүн таhымнарын кэтээн көрөр.

Демография ырыҥалааһынын туттар критерийдара: үөрэҕирии, итэҕэл, омук. 

Үөрэх дисциплината быhыытынан демографияны үксүн антропология, экономика уонна социология салаалалара курдук көрүллэр.
Социология

**Социология** диэн дьону-сэргэни үөрэтэр социал үөрэх. Дьон-сэргэ сайдыытын, кини системаларын, бөлөхтөрүн, түмсүүлэрин чинчийэр.

## Биллиилээх социологтар
* Огюст Конт
* Эмил Дүркем
* Фердинанд Төннис
* Карл Маркс
* Макс Вебер
* Георг Зиммел
Баан

**Баан** диэн үп тэрилтэтэ. Баан депозиттары (харчы уурууларын) ылар уонна кинилэри эргитэр. Ол аата баан ууруллубут депозиттан харчы уурааччыга бырыhыаннары төлүүр, депозиттар баан үбүлээhин операцияларыгар туттуллаллар. Бааннар үп баhаардарын биир суолталаах оонньооччулара буолаллар.

Банк-коммерческай сирэй:

* барыһы эмтиир сыалтан тэриллибит,
* баан операцияларын оҥорор бырааптаах,
* юридическай уонна физическэй сирэйдэр үптэрин тардыыга туспа бырааптаах, кинилэри кэнэҕэски олохтооһун эмиэ туспа юридическай, физическэй сирэйдэр счеттарын арыйыыга уонна ыытыыга ураты бырааптаах.,
* боломуочуйалаах органнар боломуочуйаларын анал көҥүлгэ (лицензияларыгар) олоҕуран үлэлиир,
* производственнай, атыы- эргиэн, страховой үлэ ирдэнэр бырааба суох.

## Бааны салайыы
Баан управлениетын үрдүкү органа акционердар мунньахтара (кыттааччылар) буолар. Киниэхэ баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ уонна ревизионнай хамыыһыйа отчуоттанна. Баан дириэктэрдэрин сэбиэтэ:

* баан сайдыытын уопсай хайысхатын быһаарар,
* баан үлэтин былааннарын көрөр,
* баан филиалларын арыйар уонна сабар.

Баан салайар үлэтин- хамнаһын быһаччы салайар коллегиальнай уоргана буолар, ол иһигэр баан саамай улахан акционердарын (кыттааччылар) бэрэстэбиитэллэрэ киирэллэр.

## Баан ороскуота
Хас биирдии коммерческай тэрилтэ дохуот да, ороскуотун да, бааннартан ураты тутулуга суох. Баан ороскуотун бырыһыанынан, нолуоктарынан, билиҥҥи үлэ- хамнас уонна сайдыы ороскуотун, бонустары уонна дивиденнэри төлөөһүҥҥэ ороскуоту, ону таһынан ороскуоту кыччатыыга тиэрдиэн сөп.

Баан кыһалҕатыгар туһанааччылар бу кылааттарын баантан кредит ылыы курдук көрүөхтэрин сөп. Итинник кредити системалаахтык туһаныы баан ис иэһин улаатыннарыыга тириэрдэр уонна кредитнэй тэрилтэ дефолтарыгар тириэрдиэн сөп.

* депозитордарынан тарҕанар бырыһыан,
* курсовой араастардаах ороскуот
* атын бырыһыана суох ороскуот

## Быһаарыылар
Конституция

**Конституция (Төрүт сокуон)** диэн дойду дьаhалтатын тутулун, үлэтин уонна кыахтарын быhаарар сиэрдэр хомуурдара. Конституция үксүн сурук докумуон курдук кодификацияланар. Үгүс конституциялар киhи бырааптарын мэктиэлииллэр. Федерация тутуллаах дойдулар кыттааччы иллэрэ (субъектара) бэйэлэрэ конституциялаахтар.

Политика партиялара, кэрэхcэбил бөлөхтөрө, үлэ холбоhуктара, омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр (холобур, Эуропа Холбоhуга) эмиэ конституциялаахтар. Сорох политикаҕа сыhыана суох тэрилтэлэр (холобур, корпорациялар уонна ассоциациялар) конституция курдук тутуллаах, кинилэр үлэлэрин салайар сиэрдэр хомуурдарын ылыналлар.

## Өссө маны көр
* Саха Сирин Конституцията
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона

**Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона** эбэтэр **Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн сокуона. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сүбэтэ 1992 c. муус устар 4 ылыммыта. 

### Ис хоһооно:
*Преамбула
*Икки салаалаах:
**Бастакы салаата 11 бастаах уонна 127 ыстатыйалаах
**Иккис салаата 4 ыстатыйалаах.

## Уларытыылара уонна эбиилэрэ
#1994 с. тохсунньу 26, 
#1994 с. муус устар 20: Үрдүкү Сэбиэт оннугар Ил Түмэн, "миниистирдэр кабинеттара" уонна "премьер-миниистир" оннугар "бырабыыталыстыба", "бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ","куорат уонна оройуон сууттара" диэн оннугар "улуус (куорат) сууттара" буолбуттара, олохтоох салайыныы сорох боломуочуйата чопчуламмыта. Ол саҕана Ил Түмэн икки балааталаах этэ: Өрөспүүбүлүкэ балаатата уонна Бэрэстэбиитэллэр балааталара. Бастакыны Е. Ларионов салайара, иккиһи - А. Илларионов. 
#2000 с. от ыйын 7: икки балааталаах Ил Түмэн (Василий Филиппов уонна Николай Соломов) тоҕус «федеральнай» уларытыыны оҥорбут. Элбэх ыстатыйаҕа РФ конституциятын уонна кини бастыыр оруолун ахтар буолбуттар. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэ тас ситимнэрин МИД хонтуруоллуур буолбут, СӨ бэрэсидьиэнэ сэбилэниилээх күүстэргэ дьайар кыаҕа суох буолбут. Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ нолуогун РФ бүдьүөтүгэр ыытар кээмэйин быһаарара тохтообут, бүддьүөт бэлиитикэтэ федерация таһымыгар быһаарыллар буолбут.
#2001 с. бэс ыйын 15: преамбулатыгар "суверенное государство" диэн суох буолбут, ол оннугар "государство в составе Российской Федерации" дэммит. 7 ыстатыйаҕа СӨ Төрүт сокуонун тутуһуу туһунан балаһыанньаҕа РФ ТС тутуһуу туһунан балаһыанньа эбиллэн биэрбит. 39-с ыстатыйаттан "сувереннай" диэн тыл сотуллубут. 103-108 ыстатыйалар (суут туһунан) сотуллубуттар. 132-с ыстатыйан уларытыллан, СӨ нолуогун сулууспата өрөспүүбүлүкэ түмэнигэр отчуоттуура уурайбыт, федеральнай уорганнарга быһаччы бас бэринэр буолбут.
#2001 с. от ыйын 17 уонна 18, 
#2002 с. тохсунньу 28, 
#2002 с. кулун тутар 6, 
#2002 с. муус устар 29: "Судаарыстыба былааһын олохтоох уорганнара" диэн салаа суох буолбут.
#2003 с. от ыйын 10, Төрүт сокуон 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытар инициатива туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр.
#2006 с. муус устар 25: СӨ бэрэсидьиэнин туһунан ыстатыйаларга кэккэ уларытыылар киллэриллибиттэр.
#2007 с. олунньу 14, 
#2008 с. от ыйын 22: 40 (СӨ уонна федерация ыккардыларыгар болмуочуйа тыырыллыыта) уонна 86 (сууттар тустарынан) ыстатыйаларга эбиилэр киирбиттэр, кэккэ ыстатыйа кыратык уларыйбыт.
#2009 с. олунньу 18, 
#2009 с. муус устар 22, 
#2009 с. бэс ыйын 17: 692-З N 275-IV сокуонунан Преамбулата уларыйбыт. Бастакы ыстатыйаҕа эбиилэр киирбиттэр.

## Сигэлэр
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията (нууч.)
Кырдьык

**Кырдьык** өйдөбүлэ билигин биир бүтүн быhаарыыта суох. Биир тарҕаммыт быhаарыыта маннык: кырдьык диэн дьиҥнээхтии баар мал, дьиҥнээхтии буолбут түбэлтэ, баар чахчы. Кырдьык туhунан элбэх теориялар бааллар. Кинилэр тула философия мөккүөрдэрэ буолаллар.

## Өссө маны көр
* Билии
Хаппырыас

thumb|250px
мини

**Хаппырыас** эбэтэр **көннөрү хаппырыас** ( эбэтэр *Padus avium*, ) — Саха Сиригэр өрүстэр хочолорунан үүнэр көрүҥ. Хаппырыас үрдүгэ 10 м тахсыбат. Сороҕор элбэх лабаалаах сэппэрээк быһыытынан көстөр. Умнаһа уонна эргэ лабаалара харатыҥы сиэрэй хатырыктаах. Саҥа лабаалар хараҥа кыһыллар, быйылгы лабаалара түүлээхтэр.

Хаппырыастар уустара (род Черемуха) 20-чэ көрүҥнээх, Хотугу полушариеҕа үүнэллэр. Сибииргэ Көннөрү хаппырыас эрэ үүнэр.

## Өссө маны көр
* Харас

## Быһаарыылар
Атласов Бустенгин Гаврильевич

**Атласов Бустенгин Гаврильевич** — Өймөкөөн улууһуттан төрүттээх биир дойдулаахпыт, Арассыыйа үтүөлээх геолога, Үлэ Кыһыл Знамята уордьан кавалера, Государственнай бириэмийэ лауреата, Чукоткаҕа 40-тан тахса сыл устата геологынан үлэлээбит. Манчаары сылдьыбыт сирдэринэн Нерчинскэйгэ сылдьан турардаах.

## Быһаарыылар
Нерчинскэй

**Нерчинскэй** — Забайкальскай кыраайга (уруккута Чита уобалаһыгар) баар кыра куорат. Нерчинскай оройуон киинэ. 

Кытыытыгар томтордоох (Борщовочнай диэн ааттаах сис анныгар), эмиэ да дэхси сирдээх Нерча өрүс Шилкаҕа (Амыр тардыыта) түһэр сириттэн 7 км сиргэ турар. Чита куораттан 305 км илин диэки баар. 

1653 сыллаахха Бекетов казаактара Нелюцкай (Нелюдскай) остуруок быһыытынан олохтообуттар.

Гантимур дьоно умаппыттарын кэннэ 1657 сыллаахха Енисей бойобуодата хат туттарбыт. Аатын Ниэрчинскэй остуруок диэбит.

П. Шульгин диэн байаар уола дуоһунастаах киһи 1677 сыллаахха манна үрүҥ көмүс баарын билбит. И. Е. Власов бойобуода Аргун (Нерчинскэй) үрүҥ көмүһү уһаарар собуоттарын туттарбыт. Бастакы уһаарыы 1686 сыллаахха буолбут. 1690—1693 сс. собуот үлэлиир эбит гынан баран күттүөннээх үлэтин 1704 сыллаахха эрэ саҕалаабыт.

Манна урут уһун сылларга хаайыы олохсуйа сылдьыбыт буолан, өтөхсүйбүт эргэ тутуу элбэҕэ харахха быраҕыллар. 1812 сыллаахха саҥа сиргэ көһөрөн туппуттар. 1700 сыллаахтан XX үйэ саҕаланыар диэри хаатырга элбэх түрмэлэрэ турбуттар. Бу түрмэлэри Алгачинскай, Акатуйскай, Зерентуйскай, Карийскай, Манцейскай диэн арааран ааттыыллар эбит. 1826—1917 сылларга бу түрмэлэргэ декабристары, Польшатааҕы икки бастаанньа кыттыылаахтарьш, народниктары хаайа сылдьыбыттар. Билигин Нерчинскэй куоракка аһылык бородууксуйаларын оҥорор тэрилтэлэр уонна электромеханическай собуот үлэлииллэр.

1689 сыллаахха манна Кытайы кытта Ниэрчинскэй сөбүлэҥ түһэрсиллибитэ. 

1841 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Нерчинскэй хаатыргатыттан Манчаары Баһылай Анисим Тимофеевтыын күрүүллэр.

## Быһаарыылар
Тимофеев Анисим

**Тимофеев Анисим** — саха норуотун дьоруойа Манчаары Баһылай Нерчинскэй хаатыргатыттан бииргэ күрээбит киһитэ.

Күрээн баран Өлүөхүмэҕэ тиийэн арахсаллар. Тимофеев дойдйтугар Сунтаарга барар, олоҕу-дьаһаҕы чүҥнуох, барыта үчүгэй буоллаҕына биллэриэх буолар. Ол гынан баран Манчаарыны ыҥырбат. Бу төрүөтүнэн Сунтаар бас кос дьоно Манчаарыны аҕалыма диэн боппуттара буолуо диэн сабаҕлааһын баар.

Бу киһи түрмэҕэ аан бастаан быраҕыллыбыт биричиинэтэ диэн маннык эбит. Кини төрөөбүт нэһилиэгэр Батыгыр Баһылай диэн киһи кэргэнин кытта көссүүлэһэр. Баһылай ону билэн аахсыбытыгар, Анисим кинини өлөрөн кэбиһэр. Онон Нерчинскэйгэ утаарыллар. Күрээн Сунтаарга кэлэн баран, эмиэ атын дьыаланы оҥорон, 1841 сыл балаҕан ыйыттан 1842 сыл ыам ыйыгар диэри Дьокуускай түрмэтигэр сытар. Ити кэмҥэ кинини Нерчинскэй хаатыргатыгар хаттаан ыытар туһунан суут уурааҕа тахсар. Ол эрээри хаатыргаҕа ыытыахтарын аҕыс күн иннинэ түрмэ балыыһатыгар сытан өлөр.

## Быһаарыылар
Социалистыы Үлэ Дьоруойа

[мини|справа|150px|[«Сиэрпэ уонна Балта» мэтээл|«Сиэрпэ уонна Балта» көмүс мэтээл — Социалистыы Үлэ Дьоруойун атрибуута]]
**Социалистыы Үлэ Дьоруойа** () — Сэбиэскэй Сойууска 1938 сылтан 1991 сылга дылы баар буола сылдьыбыт ытык бэлиэтэ, үлэ иһин бэлиэтээһин саамай үрдүк көрүҥэ.
Атын дойду граажданнарыгар иҥэриллибэт этэ.

## Наҕараада устуоруйата
Социалистыы үлэ Дьоруойа аат ССРС Үрдүкү Сэбиэтэтин Президиумун уурааҕынан 1938 сыллаахха ахсынньы 27 күнүгэр олохтоммута. Бу инннинэ *Үлэ Дьоруойа* диэн сыбаанньа баар этэ.

Балаһыанньа маннык тыллардаах эбит «звание Героя Социалистического Труда присваивается лицам, которые своей особо выдающейся новаторской деятельностью в области промышленности, сельского хозяйства, транспорта, торговли, научных открытий и технических изобретений проявили исключительные заслуги перед Советским государством, содействовали подъёму народного хозяйства, науки, культуры, росту могуществ и славы СССР». Балаһыанньа быһыытынан Социалистыы Үлэ Дьоруойугар Ленин уордьана уонна ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун грааматата туттарыллаллар этэ.

## Өссө маны көр
* Социалистыы Үлэ Дьоруойдарын испииһэгэ (Саха АССР)
March of the Volunteers

**Ийуҥдзүнь Дзиньсиҥчү** (кытайдыы 义勇军进行曲, пиньинь Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ, палл. Июнцзюнь цзиньсинцюй) — Кытай Дьон Республикатын өрөгөйүн ырыата. 

Кытай-Дьоппуон сэриитин саҕана 1935 сыллаахха Кытай биллиилээх поэта Тянь Хань уонна Нэ Эр композитор суруйбуттара. 

## Тыллара

## Тас сигэлэр
* КДР өрөгөйүн ырыата 
* «Марш добровольцев»
Хатыҥ уус (ботаника)

**[[Хатыҥ]] уус** (, ) — бу ууска элбэх сиргэ тарҕаммыт мас уонна сэппэрээк көрүҥнэр киирэллэр. Саха Сиригэр сэттэ көрүҥ үүнэр. Мастара үс: Хаптаҕай сэбирдэхтээх хатыҥ, үрүҥ хатыҥ, түүлээх хатыҥ. Сэппэрээктэр: ыарҕа хатыҥ, хара ыарҕа хатыҥ, Миддендорф ыарҕата, бээгэй хатыҥ.

## Өссө маны көр
* Сиһик уус (ботаника)
Сиһик уус (ботаника)

thumb|250px

**Сиһик уус** (, ) — бу ууска мастар уонна улахан сэппэрээктэр киирэллэр. Саха Сиригэр икки эрэ көрүҥ үүнэр: баттахтаах сиһик уонна талах сиһик.

## Өссө маны көр
* Хатыҥ уус (ботаника)
Сибиир харыйата

thumb|Сибиир харыйата
**Сибиир харыйата** () — хараҥа инньэлээх Саха Сирин ойуурдарын улахан суолталаах көрүҥэ.

## Ареала
Ойуур хотугу кыраныыссатын Гмелин тиитин кытта бэйэлэринэн оҥороллор. Илин кыраныыссата хотуттан Өлүөнэ өрүс хаҥас кытылынан Эдьигээн бөһүөлэгэр дылы барар, онтон уҥа кытылыгар тахсар.

## Өссө маны көр
* Харыйа
* Айаан харыйата
Соболор

thumb|250px|''Carassius gibelio''

**Соболор** эбэтэр **Собо ууһа** (), ) — каарпалар кэргэннэригэр киирэр балык ууһа.

Саха сиригэр биир көрүҥ *Көмүс собо* үөдүҥэ (подвида) Саха собото үөскүүр.
Сөрферс Парадайс

thumb|Main entrance to the beach
thumb|Surfers Paradise beach
[thumb|Surfers Paradise by day during [Schoolies week, in Cavill Mall]]
thumb

**Сөрферс Парадайс** - Голд Коаст куорат эргинигэр (агломерациятыгар) киирэр улахан курорт куорат, нэһилиэнньэтэ 20 тыһ курдук, үксэ кытайдар (45%) уонна Аустралиялар (45%). Онтон ордубут 10% атын омуктар, ол кынан баран Аустралия дойдутун гражданнара буолаллар. Улахан экономическай центр, ону таһынан туризм, күүлэй, мода, шоппинг сирэ.

## Быһаарыылар
Каарпалар кэргэннэрэ (балыктар)

**Каарпалар кэргэннэрэ** (, ) — каарпатыҥылар аймахтарыгар киирэр балыктар кэргэннэрэ.

Хас да уус киирэр: Соболор, Сазааннар, Дьойгуолар, Күстэхтэр, Мундулар, Кыһыл харахтар.
Собо

**Собо** эбэтэр **Саха собото** (, ) — орто кээмэйдээх балык. Бу көрүҥ үөдүҥэ (подвид) туспа араарыллыан иннинэ Саха сиригэр ханнык собо көрүҥэ үөскүүрэ быһаарыллыбакка сылдьыбыта. Сорох ааптарадар Саха сиригэр икки көрүҥ — көмүс уонна үрүҥ көмүс соболор — бааллар дииллэрэ, сорох ааптардар биир эрэ көрүҥ (көмүс эбэтэр үрүҥ көмүс); үһүстэр — кыһыл уонна үрүҥ көмүс соболор ыккардыларынан көрүҥ баар дииллэрэ.

## Түөлбэ ааттара
Саха омугар олоҕор былыр-былыргыттан суолталаах буолан аата хара баһаан. Ол сахаҕа тарҕаммыт харыс тыл да, түөлбэ-түөлбэ бэйэтин барыллара да буолаллар. Сороҕор собо араас туругун көрдөрөр буолуон сөп. Холобур, собо оҕотун сорох сирдэргэ *дыыгынай* дииллэр. *Тэрэкэнэ* — кыра собо. *Быллыкы, быычаак* — собо оҕото. *Бырыкы* — собо кырата, собо оҕото. *Быччыкы* — кыра, бытархай собо. *Быччыык* — орто собо. *Быыччыт* — собо быйылгы ыамата.

## Быһаарыылар
Көрүҥ үөдүҥэ

**Көрүҥ үөдүҥэ** (, ) — көрүҥ иһигэр киирэр таксон единицата. Биологияҕа туттуллар. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров киллэрбитэ

## Быһаарыылар
Уус (биология)

**Уус** (, ) — биология систематикатын сүрүн таксон биирдигэ.  Кэргэн иһигэр киирэр. Бу сахалыы тиэрмини биология науукатын дуоктара Гавриил Угаров чопчулаабыта

## Быһаарыылар
Хатыыс

thumb|250px

**Хатыыс** (, ) — бөдөҥ балык.

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр, үксүн алын уонна орто сүүрүктэригэр, муора хомолоругар. Өлүөнэ өрүскэ дельтаттан Киренскай куоракка дылы көстөр. Дьааҥы өрүскэ дельтаттан Верхоянскайга дылы, Индигииргэ арыт Зашиверскай диэки тиийэр, Халымаҕа Шаманиха диэн салаатыгар дылы (муораҕа түһэр сириттэн 1069 км), Өлөөҥҥө Чемудах диэн салаатыгар дылы (1020 км), Анаабырга орто уонна алын сүүрүктэригэр.

Түгэх балык, үөрүнэн сылдьар буолар. Сүүрүктээх сири сөбүлүүр. Киэһэ уонна түүн кытыл уонна арыылар тумустарын таһыгар баар буолар.

Аһылыга өрүс түгэҕин үөннэрэ, кыра балыктар (күстэх, кыһыл харах) уонна балык искэҕэ.

Искэҕин 15-18 сааһын туоллаҕына ыыр.

*Куут* - хатыыс, кээчэрэ хабаҕа.

## Быһаарыылар
Каарпатыҥылар аймахтара (балыктар)

**Каарпатыҥылар аймахтара** (, ) — уҥуохтаах балыктар кылаастарыгар киирэр балыктар аймахтара.

Киирэллэр: каарпалар, тукачааннар, күүччэлэр, тимэх балыктар кэргэннэрэ.

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б.И. Сидоров, М.М. Тяптиргянов. - Якутск: Бичик, 2004. - 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Саха сирин балыктара

## Саха сирин балыктара
**Саха сиригэр [[балык]]тар** Лаптевтар уонна Илин Сибиирдээҕи байҕалларга уонна ис ууларга (300 тыһыынчаттан тахса өрүс, үрэх, 709 тыһыынча биир гааттан улахан иэннээх күөл, Бүлүү уу харайар сирэ). Байҕаллааҕы промысловай балыктааһын билигин суох, олохтоох суолталаах балыктааһын араас ууларга ыытыллар.

Билигин Саха сирин балыктара 93 көрүҥтэн уонна көрүҥ үөдүҥүттэн тураллар. Олортон тууһа суох ууга сылдьааччылара ааһар балыктары кытта аахтахха 2 кылааска, 8 этэрээккэ, 15 кэргэҥҥэ, 28 ууска киирэр 42 көрүҥ (олортон көрүҥ үөдүҥүнэн — 12) буолар. Өлүөнэ ууларыгар 38, Дьааҥы — 31, Халыма — 30, Индигир — 29, Анаабыр — 26, Алаһыай — 22 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ үөскүүр.

Байҕал балыктарыттан Саха сиригэр 51 көрүҥ уонна көрүҥ үөдүҥэ бааллара биллэр. Бу балыктар Саха сиринээҕи биологиялара уонна экологиялара өссө да ситэри үөрэтиллэ илик.

## Өссө маны көр
* Саха сирин балыктарын тиһигэ
* Дьарҕаа

## Быһаарыылар
1928 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**II [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1928 сыллаахха Швейцария Ст. Мориц куоратыгар буолан ааспыттара.
1932 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**III [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1932 сыллаахха АХШ Лэйк Плэсид куоратыгар буолан ааспыттара.
1940 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**[[1940]] сыллааҕы [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** Дьоппуон Саппоро куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
1944 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**[[1944]] сыллааҕы [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** Италия Кортина д'Ампеццо куоратыгар буолуохтаах этилэр. Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан буолбатахтара.
Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**Кыhыҥҥы [[Олимпия оонньуулара]]** түөрт сылга биирдэ буолаллар. Спорт кыhыҥҥы көрүҥнэрин күрэхтэhиилэрэ ыытыллаллар.

## Спорт көрүҥнэрэ

## Оонньуулар

thumb|600px|center|Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара буолбут уонна буолуохтаах сирдэрин хаартата




## Өссө маны көр
* Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара
1952 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**VI [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1952 сыллаахха Норвегия Осло куоратыгар буолан ааспыттара.
1956 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**VII [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 1956 сыллаахха Италия Кортина д’Ампеццо куоратыгар буолан ааспыттара.
2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

**2018 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара** (ааҥл. *2018 Winter Olympics*, фр. *Jeux Olympiques d'hiver de 2018*, официальнай аата XXIII кыһыыҥҥы 2018 сыллааҕы  Пхенчан куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Соҕуруу Кэриэйэ Пхенчан куоратыгар 2022 сыл Олунньу 9 күнүттэн олунньу 25 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2018 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2011 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кэриэйэ территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Сеулга 1988 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кэрийэҕэ бастаан ыытыллыбыттара.

## Хандьыдаат куораттар
2008 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

**XXIX [[Сайыҥҥы Олимпия онньуулара]]** 2008 сыл атырдьах ыйын 8-24 күннэригэр Кытай Пекин куоратыгар ааспыта.
2020 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара

мини|уҥа|Оонньуулар логотииптара

**XXXII [[Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]]** 2020 сыллаахха ыытыллыахтаах этэ. Токиокуоратыгар буолбут Аан дойдутааҕы спортка уонна культураҕа күрэс.  COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2021 сылга көһөрүллүбүтэ.

## Күрэскэ кыттыбыт куораттар
Сайаапкалаабыт куораттарга куолас түмүгэ

## Быһаарыылар
Саха сирин балыктарын тиһигэ

Саха сирин ууларыгар үөскүүр балыктар (байҕал балыктара киллэриллибэтилэр). Сиһилии Саха сирин балыктара ыстатыйаны көр.
Быа балык
Хатыыс
Быйыт
Бил
Горбуша
Кэтэ
Сыбаакка
Кырааска
Куунса
Уомул
Майаҕас (балык)
Чорбоҕор
Муҥур (балык)
Быраҥаатта
Күндүөбэй
Ньоҕор
Сүрү
Тууччах
Дьарҕаа
Үрүҥ балык
Муора үрүҥ балыга
Сордоҥ
Собо
Сазаан
Дьойгуо
Тэҥэли
Күстэх
Чекановскай мундута
Лаговскай мундута
Мунду
Күөнэх
Кыһыл харах
Тукачаан
Күүччэ
Тимэх балык
Сыалыһар
Тимир атах
Таас бас
Алыһар
Лахаа
Быдьар балык
Муора быдьар балыга
Быа балык

**Быа балык** эбэтэр **морголдьу** (, ) — оччо улахана суох моҕойго майгынныыр балык. Төгүрүк айахтаахтар кылаастарыгар киирэр. Тууһа суох ууга үөскүүр.

Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барытыгар үөскүүр. Сорох күөллэргэ киирэр. Аҕыйах ахсааннаах. 

## Аһылыга
Балыкка айаҕынан хам сыстан этин-сиинин симэһинин оборор. Искэҕин өрүс түгэҕэр оҥостубут уйатыгар ыыр. Ыамата былыыгы хаһан үүнээйи тоороонунан аһылыктанар.

## Эбии маны көр
Саха сирин балыктара

## Быһаарыылар
Быйыт

**Быйыт** (, ) — кыһыл лаапчааннаах орто балык.

Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр улахан өрүстэргэ барыларыгар үөскүүр, туустаах ууга киирбэт. Хайа күөллэригэр эмиэ көстөр. Анаабыр, Хоромой уонна Алаһыай өрүстэргэ суох.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

мини|уҥа

**2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара** (ааҥл. *2022 Winter Olympics*, фр. *Jeux Olympiques d'hiver de 2022*, официальнай аата XXIV кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы  Пекин куоракка Олимия оонньуулара) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Кытай Пекин куоратыгар 2022 сыл Олунньу 4 күнүттэн олунньу 20 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2022 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2015 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кытай территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Пекиҥҥа 2008 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара ол аата Пекин сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын иккиэннэрин ыытар куорат буолбута. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кытайга бастаан ыытыллыбыттара.

## Хандьыдаат куораттар
Бил (балык)

thumb|250px

**Бил** (, ) — дүлүҥ курдук бөкүнүк эттээх олус бөдөҥ балык. Биллэр биллибэт хатырыктаах. 

Саха сирин киин уонна арҕаа өрүстэригэр уонна ардыгар бөдөҥ тымныы уулаах күөллэригэр үөскүүр. Искэҕин ыам ыйыгар дьара уулаах билиилэргэ ыыр.

## Аһылыга
Сиэмэх балык. Ордук өрүс харгыларыгар, чычаас сүүрүктээх сирдэргэ көстөр. 2 миэтэрэҕэ дылы, усуннаах буолуон сөп. Ыйааһына 100 киилэҕэ дылы. Саха сиригэр КыҺыл кинигэҕэ киирбэтэх.

Билиэйэх, дьойуо - бил оҕото, кырата.

## Быһаарыылар

## Эбии маны көр
Саха сирин балыктара
Кыһыл балык

thumb|250px

**Кыһыл балык** (, ) — бөдөҥ балык.

Саха сиригэр Илин Сибиир байҕалыгар уонна илин өрүстэргэ үөскүүр. 1996 сыллаахха Өлүөнэ дельтаттыттан аан бастаан туппуттара.

## Аһылыга
Кыра балыктар уонна араактыҥылар.

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. Стаатуһа: 3-с хаттыгас (категория).

## Өссө маны көр
* Саха сирин балыктара
* Кэтэ
Кэтэ

**Кэтэ ** (, ) — бөдөҥ балык.

Саха сиригэр уруккуттан өрүстэргэ киирэр байҕал балыга. Анаабыр өрүскэ 2001 сыллаахха ыытыллыбыта.

## Аһылыга
Кыра балыктар уонна араактыҥылар. Ыыр кэмигэр өрүскэ тугу да аһаабат.

## Өссө маны көр
* Саха сирин балыктара
* Кыһыл балык
Сыбаакка

thumb|250px

** Сыбаакка** (, ) — бөдөҥ балык.

Саха сиригэр бөдөҥ өрүстэргэ барыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.

## Аһылыга
Улааппыт балык кыра балыктарынан уонна моллюскаларынан аһылыктаналлар. 

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр киирэр. 3-с категория.

## Өссө маны көр
* Саха сирин балыктара
* Кырааска
* Куунса
Кырааска

**Кырааска ** (, ) — Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигиир, Алаһыай, Халыма өрүстэр алын тардыыларыгар баар туундара күөллэригэр үөскүүр кыһыллыҥы эттээх ойоҕоһугар кыһыл чуоҕурдаах балык.

## Аһылыга
Ручейник уонна араас үөн-көйүүр личинкалара.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
*Саха сирин балыктара
Уомул

thumb|250px

** Уомул** (, ) — орто балык.

Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларыгар кытыыттан чугас, өрүстэр түһэр сирдэринэн, Саҥа Сибиир арыытын кытылыгар, улахан өрүстэргэ үөскүүр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Чорбоҕор

**Чорбоҕор ** (, ) — сырдык хатырыктаах, аҕыйах уҥуохтаах бөдөҥ балык.

Саха сиригэр Лаптевтар уонна Илин Сибиир байҕалларын кытыы ууларыгар (10-ча км ыраахха дылы) уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Күндүөбэй

thumb

** Күндүөбэй**, **сэллээки** (, ) — орто балык.

Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, халаан ылар күөллэригэр үөскүүр.

## Аһылыга

## Кэрэхсэбиллээх чахчылар
* Эдьигээн сэлиэнньэтигэр аэропорт вокзалын болуоссатыгар 2012 сыл сэтинньи 9 күнүгэр күндүөбэй балыкка өйдөбүнньүк туруоруллубут. Балык «илим» быыһыгар оҥоһуллубут, «илим» Эдьигээн улууһун картатыттан «хатыллыбыт». Скульптураны Б. А. Болдохонов салайыытынан ООО «Алмаз» оҥорбут.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Куунса

**Куунса **, эбэтэр **ньайба** (, ) — тууһа суох ууга үөскүүр кыһыл эттээх орто балык.
Туспа көрүҥ быһыытынан баара саарбахтанар.

Саха Сиригэр элбэх өрүстэргэ, күөллэргэ үөскүүр.

## Аһылыга
Сүрүн аһылыга Хирономиидалар личинкалара уонна куколкалара.

## Эбии маны көр
*Саха сирин балыктара
*Сыбаакка
*Кырааска
2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

300px|безрамки|справа|2014 Кыhыҥҥы Олимпия оонньууларын логотииба
**[[2014]] [[Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара]] ** (, , официальнай аата **XXIIс  кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Сочи куоракка Олимия оонньуулара**) — аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Арассыыйа Сочи куоратыгар 2014 сыл Олунньу 7 күнүттэн олунньу 23 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2014 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2007 сыл от ыйын 7 күнүгэр Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыатын 119-с сессиятыгар Гватемала куоракка быһаарыллыбыта.  Россия территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллар, ол иннинэ Москва куоракка 1980 сыллаах XXII сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара. Кыһыҥҥы Оонньуулар Россияҕа бастаан ыытыллыбыттара. 

## Хандьыдаат куораттар

### Сочига тутуллар объектар

## Кыттар дойдулар


|}


## Күрэхтэһии расписаниета

Источник , PDF 

## Мэтээллэр туруута
250px|right|thumb|XXII кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын мэтээллэрин комплега
XXII кыһыҥҥы Олимпия оонньууларыгар ордук элбэх мэтээллэр комплектара туттарыллыбыттара - 98. Дьиҥэ, 99 кыһыл көмүс, 97 үрүҥ көмүс уонна 99 боруонса мэтээллэрэ туттарыллыбыттара.

Дьахталлар хайаттан түһүүлэригэр икки кыһыл көмүс бэриллибитэ уонна кыһыл көмүс бэриллибэтэҕэ..

Супергигант  хайа хайыһарынан түһүүтүгэр икки боруонса туттарыллыбыта, . 

## Неофициальнай мэтээл таблицата
250px|right|thumb|Бүтэһик күҥҥэ Олимпия ооннььуларын сабыллыытын церемониятыгар хайыһарга эккирэтиһиитигэр туттарыллыы 

}|-class="sortbottom"
!colspan=2 Барыта 99  97  99  295 }}
|}}

## Өссө маны көр
2014 кыһыҥҥы Паралимпия Оонньуулара

## Быһаарыылар
Ньоҕор

** Ньоҕор** эбэтэр **Сыа балык** (, ) — кыра балык. Сиикэйдии сиэнэр.

Саха сиригэр элбэх өрүскэ үөскүүр, ол эрээри илин өрүстэргэ көстүбэт.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Сүрү

мини|300px|Алдан өрүскэ тутуллубут сүрү
**Сүрү ** (, ) — орто балык.

Саха сиригэр Өлүөнэҕэ, Дьааҥыга, Индигииргэ, Халымаҕа үөскүүр. Ардыгар хайа күөллэригэр эмиэ баар буолар, холобур, Лабыҥкырга.

4—6 сааһыгар ууһуур буолар, ол кэмҥэ балык уһуна 28—34 см, онтон ыйааһына 250—350 г буолар. Бөдөҥ сүрү 42 см дылы уһуннаах буолар диэн суруйаллар. Ситэ илик балык ойоҕоһо уонна көхсө хараҥа эбирдээх буолар.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Муҥур (балык)

**Муҥур ** (, ) — майаҕастыҥылар аймахтарыгар киирэр сырдык хатырыктаах бөдөҥ үрүҥ балык.

Саха сиригэр байҕалларга түһэр өрүстэргэ орто уонна алын тардыыларыгар уонна туундара күөллэригэр үөскүүр. Илин өрүстэргэ ордук элбэхтик көстөр. Сыаналаах бултанар балык.

## Тас көрүҥэ
Төбөтө кыра, сүүһүн кэннинэн көхсө бөлтөгөрдөөх, айаҕа аллара, хараҕа кыра, этэ-сиинэ үрдүк, ойоҕосторуттан суптугур. Үөһээ сыҥааҕа иннигэр тахса сылдьар, тииһэ суох. Хатырыга бөдөҥ, ойоҕос сурааһынан 81-110 устуука. Сыа лаапчааннаах. Тыһыта атыыра тас көрүҥүнэн уратылара суох. Күөл муҥура өрүс киэнинээҕэр эмис уонна этэ-сиинэ арыый үрдүк буолар.

## Уһуна уонна ыйааһына
Саха сиригэр 80 см, 12 киилэҕэ тиийэр. Халымаҕа 17 киилэлээх муҥурдары туттараллара биллэр. Куруук көстөр балык кээмэйэ - 40-65 см, ыйааһыннара - 1-4 кг.

## Аһылыга
Бентос харамайдарынан аһылыктанар.

## Ууһааһына
5-7 сааһыгар ууһуур кыахтанар. Сабаҕалааһын быһыытынан муҥур икки-үс сылга биирдэ эрэ ыыр.

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара

## Быһаарыылар
Дьарҕаа

** Дьарҕаа** (, ) — таас үрэххэ, өрүскэ үөскүүр ойоҕосторунан туора хараҥатыҥы чуоҕурдаах (балаһалардаах) орто балык.

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр. Ыраас ууну сөбүлүүр. Сиэлээх дьарҕаа — бөдөҥ дьарҕаа.

## Аһылыга
Уу үөннэрэ.

## Быһаарыылар

## Эбии маны көр
* Саха сирин балыктара
Үрүҥ балык

**Үрүҥ балык ** (, ) — кыра балык.

Саха Сиригэр Хоромой, Алаһыай, Чукочья уонна Халыма (өрүс) өрүстэргэ үөскүүр. Бу өрүстэр тардыыларыгар баар күөллэргэ эмиэ баар буолар. 

## Аһылыга
Уу түгэҕэр баар беспозвоночнайдар.

Саха сирин балыктара
Муора үрүҥ балыга

**Муора үрүҥ балыга ** (, ) — улахана суох балык.

Саха сиригэр Лаптевтар байҕаллара уонна Илин Сибиир байҕала байҕалларын кытылларыгар үөскүүр. Ыырыгар өрүстэргэ киирэр, ол гынан баран наһаа үөһэ тахсыбат.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Сордоҥ

thumb|250px

** Сордоҥ** (, ) — уһун суптугур эттээх, үксүгэр күөхтүҥү көҕөччөр өҥнөөх, элбэх салыҥнаах бөдөҥ балык.

Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт балык. Өрүстэргэ уонна күөллэргэ үөскүүр, Хотугу муустаах байҕал чугаһыгар киирбэт. Сүүрбэччэ сыл олорор. Искэҕин 3-5 сааһыттан ыыр.

## Аһылыга
Сиэмэх. Искэхтэн саҥа тахсыбыт ыамалара араактыҥыларынан аһыдыктаналлар. 2-3 см улаатан баран сордоҥ оҕото балык ыамаларын туппутунан барар. Улахан сордоҥнор ардыгар кутуйахтары, кус уонна бадараан көтөрдөрүн оҕолорун бултаһаллар.

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Сазаан

thumb|250px

**Сазаан ** (, ) — улахан балык.

Саха сиригэр алҕас аҕалыллыбыт балык. 1997 сыллаахха Нүөрүҥгүрү ГРЭС-ин уу харайар сириттэн уу түһэрии кэмигэр Төмтөөн үрэххэ киирбит. Онтон 1500 км сиринэн тарҕанан, Алдаҥҥа, Аммаҕа, Сангаар таһыгар Өлүөнэ өрүскэ көстүбүттэрэ биллэр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Дьойгуо

**Дьойгуо ** (, ) — хоччоххой балык.

Саха сиригэр Бүлүү өрүскэ уонна Өлүөнэ орто уонна үөһээ сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэх көрүҥ.

## Аһылыга
Уу үөннэринэн уонна уу салахайынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Тэҥэли

thumb|250px

**Тэҥэли** биитэр **тэҥили** (, ) — орто балык. Күстэхтэр уустарыгар киирэр. Собоҕо майгынныыр, ол гынан баран сырдык өҥнөөх.

Саха сиригэр Өлүөнэ орто сүүрүгэр үөскүүр. Сэдэхтик көстөр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
* Күстэх
* Саха сирин балыктара
Чекановскай мундута

**Чекановскай мундута ** (, ) — хоччоххой балык.

Саха сиригэр Халыма алын сүүрүгэр, Дьааҥыга, Бүлүү, Индигиир уонна Муома өрүстэр чычаас салааларыгар уонна күөллэригэр үөскүүр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
* Лаговскай мундута
* Мунду
* Күөнэх
* Саха сирин балыктара
Лаговскай мундута

thumb|250px

**Лаговскай мундута ** (, ) — хоччоххой балык. Мундулартан саамай улаханнара.

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
* Чекановскай мундута
* Мунду
* Күөнэх
* Саха сирин балыктара
Күөнэх

thumb|250px

**Күөнэх ** (, ) — кыра балык, мундуга майгынныыр, ол эрээри кыра уонна сырдык дьүһүннээх, сүрүннээн үрэх балыга. Мундуттан уратыта лаапчаана хара, хараҕа эмиэ. Көҕөрүмтүйэн көстөр. 

Саха сиригэр хотугу байҕалларга түһэр өрүстэргэ барыларыгар үөһээ уонна орто сүүрүктэригэр үөскүүр. 1940—1950 сс. ахсаана биллэрдик аҕыйаабыт. Сорохтор ону курааны кытта ситимнииллэр, сорохтор — экология туруга уларыйбытынан быһаараллар.

Хаар ситэ уулла илигинэ толоон налыы уутугар баҕаны кытта биир кэмҥэ ыыр. Кыратын быһыытынан искэҕэ да аҕыйах. Баара-суоҕа 500-600. Ыан баран маары-толоону бата сылдьан аһаан уойар-тотор. 

Төннүү күөнэҕэ - ыан баран от ыйыгар күөлүгэр эбэтэр үрэҕэр төттөрү устан киирэн иһэр күөнэх. Тууга ыы быччары киирэр буолар.

## Аһылыга
Сааскы күөнэх сүрүн аһылыга - собо уонна мунду искэҕэ.

## Бултааһын
Туулууллар. Ыкса күһүн муус тоҥорун саҕана үрэх элгээнигэр мууһу тоҥорбокко үөр күөнэх көбөн, күөс оргуйарын курдук өрө кыынньа турар буолар. Ону оргууй үөмэн киирэн куйуурунан баһан ылаллара үһү. 

## Хаһааныы, астааһын
Мууска эбэтэр тыаҕа холболоон кутан кыһыҥҥыга хаһааналлара. Кыһын, син эмиэ мунду лыыбатын курдук үөрэҕэ булкуйан сииллэрэ.

## Эбии маны көр
* Саха сирин балыктара
* Мунду
* Чекановскай мундута
* Лаговскай мундута
Тукачаан

**Тукачаан ** (, ) — балык.

Саха сиригэр илин өрүстэригэр (Индигиир, Алаһыай, Чукочья, Халыма) үөскүүр. Күөлгэ киирбэт.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Күүччэ

** Күүччэ** (, ) — кыра балык.

Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ үөскүүр. Аҕыйах ахсааннаах көрүҥ.

## Аһылыга

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Тимэх балык

**Тимэх балык ** (, ) — кыра балык.

Саха сиригэр арҕаа өрүстэргэ (Өлөөн, Өлүөнэ, Дьааҥы) үөскүүр.

## Аһылыга

Саха сирин балыктара
Сыалыһар

thumb|250px

**Сыалыһар, чаал бас ** (, ) — бөдөҥ балык.

Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр бары өрүстэр тардыыларыгар үөскүүр. Трескатыҥылартан тууһа суох ууга үөскээччи соҕотох көрүҥ. Ыраас, тымныы ууну сөбүлүүр. Кыһын муус аннынан искэҕин ыыр.

Кыра сыалыһары сорох сирдэргэ *ньаалбык* диэн ааттыыллар.

## Аһылыга
Сиэмэх балык. Балыгынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара

## Быһаарыылар
Муора быдьар балыга

**Муора быдьар балыга ** (, ) — улахана суох балык.
Саха сиригэр хотугу байҕаллар кытылларын уутугар уонна онно түһэр өрүстэргэ үөскүүр, үөһэ тахсыбат.
## Аһылыга
## Өссө маны көр
 
Саха сирин балыктара
Таас бас

thumb|250px

**Таас бас**, **Баҕа балык**, **Лааха** эбэтэр **Быдьар балык**  (, ) — улахан төбөлөөх, суптугур кылгас эттээх, хатырыга суох, түөһүгэр улахан, сарбайбыт лапчааннардаах кыра сиэмэх балык. Лаапчааннарынан уу түгэҕиттэн тутуһар, хаамар уонна былыыкка көмүллэр. Сороҕор хаахынайы кытта буккуйаллар. Өлүөнэ тардыытыгар 10 сыл олорор диэн суруйаллар, Ангарааҕа - 9 сыл.

## Тарҕаныыта
Саха сиригэр элбэх өрүстэргэ уонна үрэхтэргэ үөскүүр. Киэҥник ыллахха Хотугу Муустаах байҕалга түһэр өрүстэргэ (Обь, Иртыш, Енисей, Ангара салаалара, Өлүөнэ, Дьааҥы). Дьааҥыттан илин көстүбэт. 

## Тас көстүүтэ
### Бөдөҥө
Саамай улааппыта Өлүөнэ өрүскэ көстүбүт: уһуна 158 мм, ыйааһына 61,8 г. Үксүн 7 см ууһуннаах, 8 г ыйааыннаах биэстээх балыктар көстөллөр эбит (Гундризер уо.а., 1981; Богданов, 2000). Ортотунан кыра кээмэйдээх, устата 12 см. Саха сиригэр 53 см уонна 5 киилэҕэ дылы улаатара биллэр диэн арааһа алҕас суруллар быһыылаах.

### Ойуулааһын
Көннөрү таас бастан *Сибиир таас баһа* маннык уратылардаах: өрөҕөтүн лаапчааннара эмэһэтин үүтүгэр тиийэллэр, ол лаапчааныгар туора хараҥа сурааһыннара суох.
Этэ-сиинэ уһун. Төбөтүн, көхсүн, ойоҕоһун тириитэ хойуу уҥуох инньэлэрдээх. Өҥө бороҥ, кыра хараҥа эбирдэрдээх. Лаапчааннара туора хараҥа сурааһыннардаахтар. Төбөтө саллаҕар, төбөтүн кэтитэ үрдүгүнээҕэр арыый кыра. Айаҕа улахан. Тиистэрэ бытархайдар. Хараҕа кыра, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччилэр. Көхсүн лаапчааннара силлиһэ сылдьаллар. 

## Олохсуйар сирэ
Таастаах сирдэри сөбүлүүр. Саас ыыр сиригэр (чычаас, аһылыктаах сиргэ), күһүн кыстыыр сиригэр (дириҥҥэ) көһөр.

## Аһылыга
Веснянка, поденка уонна ручейник личинкалара, гаммарида. Улааппыт балык атын балык ыаматын сиир. Бултуур ньымата - саһа сытан. Таас быыһыгар сытан, уу былыыгын дэлби көбүтэр. Онто көхсүн үрдүгэр сөҥөн былыыгынан бүрүллэр уонна дьэ булдун кэтэһэн өр хамсаабакка сытар. Үрдүнэн кыра балык үөрэ устан аастаҕына, баҕа балык эмискэ ыстанан, биир балыгы тутан ылан ыйыстан кэбиһэр уонна эмиэ саһан сытар.

## Ууһааһына
Өлүөнэҕэ 5-6-с сааһыгар ситэр (Ангарааҕа 4-5 сааһыгар). Искэҕэ 209-614 туорахайдаах. Ыыр кэмэ сааскы халааны уонна муус барыытын кытта сөп түбэһэр.  Искэҕин таас алын өттүгэр ыыр. Атыыра искэхтэрин харабыллыыр эбит.

## Суолтата
Бултаныллыбат көрүҥ. Алыһар уонна бил аһылыгар улахан суолталаах (Богданов, 2000). Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар "амтана хатыыска маарынныыр гынан баран куһаҕан көрүҥнээх" диэбиттэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха сирин балыктара
Ангус МакЛарен

**Ангус Макларен** (), Аустралия эдэр ыччатын дьоруойа, улахан артыыһа. Биир саамай биллэн эрэр артыыс буолар. H2O: Just Add Water диэн сериалга уһуллан биллибитэ.
Тыймыыт

**Тыймыыт** (, ) — Саха сиригэр барытыгар тарҕаммыт көрүҥ, хотугу байҕаллар эрэ кытылларыгар суох. Сэдэхтик көстөр.

Саха сиригэр 13 см дылы улаатар, ыйааһына 8,7 г тиийэр.

## Өссө маны көр
* Күлгэри

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Күлгэри

**Күлгэри** (, ) — Саха сирин улахан аҥаарыгар үөскүүр, ол эрээри Өлүөнэ тардыытын соҕуруу өттүгэр эрэ элбэхтик көстөр. Омолой уонна Индигиир өрүстэргэ сэдэхтик көстөр.

Дьиҥнээх күлгэрилэр уустарыгар киирэр. Саха сиригэр үөскүүр икки рептилиялартан биирдэстэрэ (иккис эриэн үөн).

Саха сиригэр 16 см дылы улаатар, ыйааһына 2 — 7 г буолар. Бытааннык хамсанар уонна куһаҕаннык көтөр үөннэриэн аһылыктанар. Икки сааһыгар ууһуур кыахтанар. 

## Өссө маны көр
* Тыймыыт

## Ылыллыбыт сирэ
Пресноводные рыбы, земноводные и пресмыкающиеся Якутии: Справочник-опеределитель. Б. И. Сидоров, М. М. Тяптиргянов. — Якутск: Бичик, 2004. — 64 с., ил. ISBN 5-7696-1590-7
Торговкин Алексей Николаевич

**Алексей Николаевич Торговкин** — саха бастакы байыаннай лүөччүгэ, лүөччүк-испытатель.

1898 сыллаахха Өлүөхүмэ Кыыллааҕар төрөөбүт.

1920 сыллаахха Дьокуускайга хомсомуолга киирбит. 1921 сыллаахха РКСМ күбүөрүнэтээҕи бастакы сийиэһигэр кыттыбыт. 

Ол сыл Иркутскайга политехникумҥа үөрэнэ киирбит. Үөрэҕин кэмигэр устудьуон артыалыгар вокзалга куруусчуттаабыт.
1922 сыллаахха Москубаҕа Тимирязев аатынан тыа хаһаайыстыбатын акадьыамыйатыгар көспүт. 

1923 сыллаахха лүөччүктэри кытта билсиитин түмүгэр авиациянаннан үлүһүйбүт, Кыһыл Салгын флотун Байыаннай түөрүйэ оскуолатыгар киирбит. 1924 сыл сааһыгар үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын хамыһаара А.Ф. Бояров Саха АССР Хамыһаардарын сэбиэтигэр Ленинградка лүөччүк үөрэҕэр үөрэнэ сылдьар устудьуон Торговкиҥҥа көмө харчы биэрэр туһунан суруйбута баар. Борисоглебскайдааҕы Салгын кыһыл флотун Иккис байыаннай лүөччүктэр оскуолаларыгар 4 сыл үөрэммит. Онно үөрэнэ сылдьан ВКП(б) кэккэтигэр киирбит. "Үөрэнэр кэмигэр Москубаҕа сахалар землячестволарыгар авиация ситиһиилэрин сүрдээх өрө көтөҕүүлээхтик кэпсээн суруйар этэ" диэн С.Г. Потапов 1930 сыллаахха суруйбута баар. 

1927 сыллаахха красвоенлет буолбут, ол аата кадровай байыаннай лүөччүк. 

Украинаҕа сулууспалаабыт. Харьков анныгар саҥа сөмүлүөтү боруобалыы сылдьан 1928 сыллаахха бэс ыйын 11 күнүгэр саахалга түбэһэн өлбүт. Ол туһунан телеграмма кэлбит: «Красвоенлёт Торговкин погиб 11-го июня, похоронен 13-го июня» . Чугуев куоракка көмүллүбүт.

Потапов суруйуутуттан:
Пусть же трудящиеся Якутии сохранят память о красвоенлёте Торговкине. Отправка самых лучших представителей якутской трудящейся молодёжи в военные школы Красного воздушного флота – вот венок на могилу безвременно погибшего красвоенлёта тов.Торговкина.

1928 сыл от ыйын 7 күнүгэр буолбут ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн мунньаҕар Торговкин өлбүтүнэн лүөччүктэри үөрэттэрэргэ стипендия аныыр туһунан быһаарыы ылыллыбыт.

«Авиация Якутии в документах, публикациях и фотографиях (1923 -1941 годы)»  авторы: Негенбля И.Е.; Калашников А.А.
Издана под эгидой ГУ «Национальный архив Республики Саха (Якутии)» в городе Якутске в 2010 году.

## Быһаарыылар

http://forum.ykt.ru/mviewtopic.jsp?id=2554551
http://2011.gazetayakutia.ru/08/60/01/676/3951/
http://www.sakhaopenworld.org/ilin/2006-1/55.htm 
.
Прокопьев Павел Иванович

**Прокопьев Павел Иванович** — саха бастакы техническай үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Илин Хаҥалас улууһун II Тыыллыма нэһилиэгиттэн 1931 сыллаахха Томскайдааҕы технологическай институту (кэлин политехническай буолбута) бүтэрэн сахаттан бастакынан инженер-металлург идэтин ылан Урал биир собуотугар үлэлии сылдьан оһолго түбэһэн өлбүт.

## Быһаарыылар

.
Лебедкин Иван Петрович

**Лебедкин Иван Петрович** (1906-1941) — техническэй үөрэҕи-идэни баһылаабыт бастакы сахалартан биирдэстэрэ, Алданзолото, Якутзолото холбоһук кылаабынай инженерэ. 

1906 сыллаахха муус устар 11 күнүгэр Үөһээ Бүлүү Хомустаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Лебедкин Петр Афанасьевич - Ырыа Чыычаах, абаҕата Үөһээ Бүлүү Лебедкин Дмитрий Афанасьевич. 16 сааһыгар убайа Андрей Дмитриевич Лебедкинныын Бүлүү куоратыгар ЧОН этэрээтигэр киирбиттэр. 1924-25 сылларга баара-суоҕа 18 саастааҕар Саха байыаннай национальнай оскуолатыгар политруктаабыт. 1925-26 сылларга Алдан уокуругун хомсомуол кэмитиэтин сэкиритээринэн ананан үлэлээбитэ. 1927 сыллаахха Москубатааҕы Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар туттарсар киирбит. 1930 сыллаахха Москубатааҕы геологоразведочнай институтка (атын сибидиэнньэнэн Хайа академиятын геологическай факультетын) көспүтэ. 1931 сыллаахха инженер-геолог идэтин ылбыта уонна 24 сааһыгар Алдантрест үлэһитэ буолбута. 

1932 сылтан олохтоох уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар көмүс хостуурга саҥа технологиялары киллэрэргэ элбэх ыстатыйалары суруйбута, кэмпириэнсийэлэргэ кыттыбыта. Юрий Билибин салалтатынан Илин Сибииргэ сиртэн хостонор баай туһунан монография суруйбута.

1934  сыллаахха "Якутзолото" трест начаалынньыгын солбуйааччытынан анаммыта. Кини салайыытынан Хамыр Хайа диэн үрүйэҕэ кыһыл көмүс саппааһын арыйбыттара. Кини туоруорсуутунан Алдан Горнай техникумугар маркшейдердары бэлэмниир салаа арыллыбыта. 1937 сыллаахха "Якутзолото" трест кылаабынай инженерэ. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн олохтоохтору бырамыысыланнаска тардыыга сүҥкэн өҥөлөөх, Алдаҥҥа үлэлиир кэмигэр Алдаҥҥа көмүһү хостооһуҥҥа 2 тыһ. тахса оробуочай уонна 300 техническэй үлэһит сахалар этилэр. Бэйэтэ суруйбутунан: "Кинилэртэн аҥаардара производство саамай сүрүн сыаҕар: шаахтаҕа, дыраагаҕа, гидравликаҕа, эрэспиэскэҕэ, механическай установкаҕа үлэ бастыҥын көрдөрөллөр".

Алдаҥҥа кыһыл көмүстээх, сүлүүдэлээх, флогопиттаах сирдэри арыйан тахсыылаахтык үлэлии сылдьан репрессия миэлиҥсэтигэр эриллибит.

1941 сыллаахха хаайыыга сытан өлөрөүллүбүтэ. 1955 сыллаахха реабилитацияламмыта.

## Өйдөбүнньүк
2016 с. төрөөбүтэ 110 сылыгар Дьокуускайга өйдөбүнньүк хаптаһыны арыйбыттара.

## Быһаарыылар

.
H2O: Таах уута эбэн кэбис

***H<sub>2</sub>O: Just Add Water*** (ол эбэтэр H2O: Таах уута эбэн кэбис) диэн Аустралиа эдэр ыччатын киинэтэ, аан дойдуга киэҥник биллэр, 145 араас омук дойдутугар көстөр, олор ахсааннарыгар Арассыыйа, Казахстан, Украина уонна Саха Сирэ.