open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Архипова Зинаида Архиповна

**Архипова Зинаида Архиповна** — бэйиэт, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (2014), суруналыыс.

“Далбар хотун” сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ.

Амма оройуонугар 1980 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр күн сирин көрбүтэ.

## Кинигэлэрэ

“Түлүк уум түүллэрэ”, 2018.

## Быһаарыылар
Сылбах

**Сылбах** — тыаҕа, хонууга уу аҕалан эбэтэр киһи охторон күөрэ-лаҥкы чөмөхтөбүт маһа.
Рональд Рейган

**Ronald Wilson Reagan** (атырдьах ыйын Олунньу 6, 1911 – Бэс ыйын 5, 2004) диэн АХШ 40-c  президенэ. 1981 сылтан 1989 сылга дылы президенынан үлэлээбитэ. Президент буолуон иннинэ, Калифорния штатын губернатора уонна киинэ уонна араадьыйа актера этэ.

1988 сыллаахха Рональд Рейган ССРС-ка ыалдьыттыы сылдьыбыта.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Reagan's White House biography 
* Reagan Foundation 

## Өссө маны көр
* Рейганомика
Нэнси Рейган

**Nancy Reagan** (1921–2016) — бастакы ледита, Ronald Reagan ойоҕо. 

Тохсунньу От ыйын 61921 сыллаахха Иллинойс штаатыгар Чикаго куоракка төрөөбүт.
Песчанка

**Песчанка** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 387 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Иммануил Кант

**Иммануил Кант** (1724 сыл муус устар 22 – 1804 сыл олунньу 12) диэн ниэмэс филосова этэ. Көнинсберг куоракка төрөөбүтэ уонна ол куоракка өлбүтэ. Философияны куорат университетыгар үөрэппитэ уонна кэнники философия профессора буолбута.

Билигин ол куорат Россия сиригэр турар Калининград диэн аата уларыйбыта.

## Олоҕо
Иммануил Кант 1724 сыл муус устар 22 күнүгэр төрөөбүтэ.  Кини 1732 сыллаахха Фредерик колледжыгар сылдьабр буолбута, ол колледж диреторынан Франц Альберт Шульц диэн Кант аймахтарын пастордара этэ. 1740 сыллахха Көнинсберг Альбертус университетыгар киирбитэ уонна Готтфред Лейбниц уонна кини үөрэнээччитин Кристиан Волф философиятын үөрэппитэ. 1746 сыллаахха аҕата өлөрүгэр дылы үөрэммитэ, ол кэнниттэн Көнинсбергтан барбыта. 1755 сыллахха лектор буолбута уонна 1770 сыллахха дылы үлэлээбитэ. Хоруол библиотекатын иккис библиотекрынан үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн Көнинсберг университетын логика уонна метафизика декана буолбута. Кант Көнинсберг куораттан хаһан даҕаны ырааппатаҕа. 1804 сыл олунньу 12 күнүгэр "Сөп буолуо" диэн бүтэһик тыллардаах өлбүтэ.

### Университет бириэмэтэ
Университетка үөрэҕин бүтэрэн баран философия учуутала буолуон баҕарбыта да олус ыарахан буолбута. Кини чааһынай учуутал үлэтинэн уһуннук сылдьыан сөп этэ. Көнинсберг университетын поэзия учууталын дуоһунаһын биэриэн баҕарбыттара да, аккаастаабыта. 1770 сыллаахха Көнинсберг университетын философия профессора буолбута.

Эдэр Кант физиканы интириэһиргиирэ, ол курдук халлаан эттиктэри (сулустары уонна планеталары) уонна сири. Сорох чинчийиилэри суруйбута да, метафизикаҕа быдан интириэстээх буолбута. Киһи опытын үөрэтиэн баҕарар буолбута. Дьон хайдах тугу эмит билэрин уонна ол билии туохха олоҕурарын чиничийэрэ.

### Бастакы сабарҕалааһыннара
Лейбниц уонна Вольф үлэлэрин сабыдыалларыттан Кант тутаах боппуруостар эппиэттэрин сабарҕалыыр буолбута. Ол кэнниттэн Шотландия философын Давид Гумы аахпыта. Кини киһи уопутун хантан ыларын чопчуйа сатаабыта уонна скептицизм диэн олус күүстээх санааны булбута, онно ханнык баһар уопуту сабарҕалатыахха сөп этэ. Кант Гуму ааҕан баран олус соһуйбута, саҥа көстүүнү биллэрбитэ. Кини догматизмтан уонна скептицизмтан атын санаа баарын көрдүүтүн саҕалаабыта. 

Атын философы Жан-Жак Руссоны аахпыта. Киһи туһунан санаалара, чопчулаан мораль туһунан, киһи көҥүлүн туһунан уонна үйэлээх эйэ туһунан санаалара Канты олох күүскэ сөхпүтэ.

## Атын сигэлэр

* Stephen Plaquist's Glossary of Kantian Terminology
* Kant's Ethical Theory  Kantian ethics explained, applied and evaluated
* 
* All works of Kant (German) 
* Kant in the Classroom  (background information for Kant's lectures)
* Immanuel Kant's works: text, concordances and frequency list
Халлааннар

Халлааннар.
Оннук айыы- маннык иччи итинник халлаацца- ситинник хаттыгаска олорор диибит. Ол эрээри, ААН БАСТАКЫ олоцхо5о (номоххо) Айыы хотуна Аан Алахчын Эр со5отоххо этэр: "Эн а5ац Аар Тойон, эн ийэц Кубэй хотун. Кинилэр урдук айыы оцоруутунан эйигин  УhУС ХАЛЛААН урдуттэн тёрётёёт туhэрбиттэрэ". Санаан кёрдёххё: Аар Айыы Тойон уhус халлаацца олорор эбит буолла5ына, онтон уёhээ халлаан суох буолуохтаах. Ис дьицэр, тёрут ёйдёбул хайдах этэй?.
                                  Сир- дойду халлааннара.
1/ урдук Айыы сирэ-- уhус халлаан.
2/ урдук Айыы сирин кэтэбиллэрэ- манабыллара сылдьар ыырдара-- Иккис халлаан (сатыы халлаан).
3/ уhус уонна иккис халлааннар -- уёhээ дойду дэнэллэр.
4/ Айыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын сирэ дойдута --Орто дойду (Аан дойду: Ийэ сир: Бастакы халлаан.)
5/ Хара Харгыс а5а баhылыктаах нэс туёрт утугэн абааhыларын сирэ дойдута--Аллараа дойду (нэс туёрт утугэн).
                                   Айыл5а халлааннара.
Кудук Мас то5ус салаалаах. (Айыл5а то5ус халлааннаах.)
Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ ацыл5а хамныыр харатын уонна кётёрун, балыктарын ону таhынан харамайдарын оло5ун эйгэтинэн буолар. (Дьэ, ол халлааннарга баатырдарбыт сордоц- алыhар буолан сундулуйаллара, кётёр буол ан кётён купсуйэллэрэ. Дьэ, ити ёйдёбуллэри бутуйуу, салгыы буккуллуу бараахтаата.)
Стэнли Кубрик

**Стэнли Кубрик** (; 1928 от ыйын 26 - 1999 сыл кулун тутар 7) АХШ киинэ режиссера. XX үйэ биир чулуу режиссерынан ааҕыллар. 

Нью Йорк куоратыгар төрөөбүтэ, ол гынан баран олоҕун улахан аҥарын Англияҕа олорбута. Кини киинэлэрин дьон деталляра эдбэҕин иһин уонна символлаҕын иһин сөҕөр. Сорох киинэлэрэр бастакы көрүүттэн мөккүөрдээх буолааччы, ол курдук *Заводной апельсин* киинэтигэр секс уонна күүһүлээһин баарыттан дьон бастаан тахсыбытын кэнниттэн көрөн баран мөккүөрдэри үөскэппитэ, Холбоһуктаах Хоруоллукка реакция олус улахан буолбутун иһин Стэнли Кубрик бу киинэни дойдуга көрдөрөрү 25 сылга боппута.Атын биллэр киинэлэрэ - **2001: Космическая Одиссея** уонна **Сияние буоллар**. Стэнли Кубрик 1999 сыл кулун тутар 7 күнүгэр өлбүтэ.

## Уһулбут киинэлэрэ

## Наҕараадалара уонна номинациялара
Стэнли Кубрик кэнники киинэлэрэ "Сияние"-ттан уратытар Оскарга уонна Золотой Глобус наҕараадаларга туруоруллубуттара. 2001:Космическая Одиссея араас техническай наҕараадалары хомуйбута, ол иһигэр БАФТА уонна видео эффектарын иһин Оскары. Спецэффектар режиссер курдук Кубрик ол наҕарааданы ылбыта. 

Кубрик персональнай наҕараадалара:

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
*  at the Internet Movie Database (IMDb)
* Официальнай страницата 
* Arthur C. Clarke links & image archive
Былыргы нуучча тыла

**Былыргы нуучча тыла** — барыллаан VI үйэттэн XIII—XIV үйэлэгэ дылы илин славяннарга тарҕаммыт тыл аата, белоруус, нуучча уонна украина тылларын өбүгэтэ.

## Аата
Бэйэтин **** диэн ааттанар эбит. «Былыргы нуучча тыла» диэн аата соҕотох билиҥҥи нуучча тылын эрэ кытта ситимнээҕин кэрэһэлээбэт, илиҥҥи славяннар бэйэлэрин ааттанар ааттарыттан тахсар.  Славистикаҕа , , , ,  диэн тиэрминнэр туттуллаллар.

## Быһаарыылар
Элвис Пресли

**Элвис Аарон Пресли** (, 1935 сыл тохсунньу 8 күнэ − 1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнэ) диэн Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна актера. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт. Хас да киинэҕэ уһуллубута. Өлбүтүн да кэннэ киэҥ биллэрэ аҕыйаабатаҕа. XX үйэ биир киэҥник биллэр киһитэ буолар. Сороҕор Рок-н-ролл хоруола диэн ааттыллар.

## Олоҕун олуктара
Элвис Пресли 1935 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Миссиссиппи штытын Тупело куоратыгар төрөөбүтэ. Иигирэ убайа Джесс Гарон 35 мүнүүтэ кини иннинэ  төрөөбүт уонна тута өлөн хаалбыт. Соҕотох оҕо буолан аҕалаах ийэтин кытта олус чугас эбит. Дьиэ кэргэн сиэркэпкэ сылдьар эбит, онно Пресли музыкаҕа талаана тахсыбыт. 
13 саастааҕар ийэтин кытта Мемфис куоракка көспүттэр, ол бириэмэҕэ аҕата төлүүр чиэги подделкалаан хаайыыга барбыт. Рокабилли диэн аатаах музыка жанрын ыллыыр дьоннортон бастакы эбит. Бастакы биллэр ырыатынан 1955 сылга тахсыбыт *Heartbreak Hotel*, ол ырыа бастакы киэҥник биллэр рок-н-ролл ырыата буолар.

## Чааһынай олоҕо
1958 сыллаахха армияҕа ыҥырыллыбыта, уонна Германияҕа базаламмыта. Чиэстээхтик армияны икки сыл буолан баран Америкаҕа төннүбүтэ. Германияҕа сылдьан кэргэнин Присцилла Белөны кытта билсиспитэ, уонна 1967 сыллаахха кэргэн ылбыта. Кинилэр Лиза Мари диэн кыыстаммыттара (Ол кыыс кэлин Майкл Джэксоҥҥа кэргэн тахсыбыта)

1973 сыллахха Присцилла уонна Элвис арахсыспыттара. Ол бириэмэҕэ Элвис номнуо араас эмптэргэ үөрүйэх буолбут. 

## Өлүүтэ
1977 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ. Бэйэтин ваннатыгар булуллубута.

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр

* Elvis Presley Enterprises - Official site of the Elvis Presley brand.
* Elvis Resources - Interviews and articles about Elvis Presley By Elvis Australia
* Elvis Presley's Graceland  - A detailed history of Elvis' Graceland, with photos.
* Elvis Presley Directory 
* Elvis Presley Tributes
Коростень

**Ко́ростень** (, ) диэн Украина Житомир уобалаһын куората, Коростеньскай оройуон киинэ. Дьонун ахсаана 65 592 (2012). Уж өрүс үрдүгэр турар. Житомиртан 87 км, Киевтэн — 150 км.

## Этимология
Фасмер тылдьытыгар Искоростень диэн аат скандинавия тылыттан төрүттээх диэн суруллар: *sten* — *таас*, skarfr — «туруук таас».

Норуот этимологията маннык быһаарар: «Коръстѣнь» биитэр «Коростѣнь» диэн славян «короста» диэн тылыттан тахсыбыт (Уж өрүс кытыла көнө буолбатаҕыттан). Иккис барылынан славяннар Хорс таҥараларын аатыттан.

## Устуоруйата
Искоростень аан бастаан Повесть временных лет ааттанар. Онно суруллубутунан 6453 (945) сыллаахха древляннар киин уораҕайдара эбит. Билиҥҥи Коростень сиригэр VIII—XIII үйэлэрдээҕи 4 былыргы городищены булбуттара: үһэ өрүс кытылыгар баар гранит туруук таастарга, онтон биирж (9 га кэриҥэ иэннээх) Уж хаҥас кытылыгар. Городищелар чугастарыгар 6 кургаан уҥуохтар бааллара биллэр (300-тэн тахса кутуу). Көмүү сиэрэ-туома — уматыы, өлүктэр саҕах таһымыгар уонна оҥхойдорго сыталлар.

Древляннар Игорь Рюрикович кинээһи наһаа элбэх түһээни хомуйаары гыммытын иһин өлөрбүттэрин кэннэ ойоҕо Ольга древляннартан иэстэспитэ — Коростень куораты төгүрүйбүтэ уонна 945/946 сылларга уоттаабыта. 

1240 сыллаахха Коростень куораты моҕуоллар ылбыттара.

1370 сыллаахха Литва Улуу княжествота ылбыта. Кэлин Польша анныгар киирбитэ.  1589 сыллаахха магдебург быраабын туппута.

## Олохтоохторо

Билигин олохтоохторун сүнньэ украинецтар уонна нууччалар, өссө  поляктар, чехтэр, сыгааннар уо.д.а олороллор. 1980-с сыллар бүтүүлэригэр дылы дьэбириэйдэр бааллар этэ, ол эрэн үксүлэрэ 1990-с сыллар саҥаларыгар көһөн барбыттара.

## Айылҕата

## Географията

## Килиимэтэ

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Гречиха

**Гречиха** () диэн үүнээйи. Курууппа быһыытынан туттуллар. 

## Араастара уонна сорттара
Гречиха икки тутаах араастардаах — судургу уонна татарскай. Татарскай гречиха быдан кыра уонна хаата халыҥ. Судургу гречиха крылатай уонна бескрылайга арахсар.

### Судургу гречиха
*Судургу гречиха*, *гре́ча*, *гре́чка*, *гречуха*, *гре́ческай сэлиэһинэй* () — килиэп уонна мүөт тахсар үүнээйитэ, тураҕын киһи аска туттуллар уонна кыыллары аһатарга туһанар.

### Татарскай гречиха
*Татарскай гречиха*, *татарскай дикуша*, *кырлык* () — Сибииргэ тыаҕа үүнэр уонна икки араастаах буолар - боростуой уонна ржаной. Хаһыҥҥа тутулумтуо уонна кырыска ирдэбилэ кыра. Киһи кырыһы удобрение курдук туттар.

### Урожайноһа
Россияҕа хомуйуута гектартан быһа холоон 8—10 центнер буолар, ол аата сэлиэһинэйи кытта тэҥнээтэххэ икки төгүл кыра курдук буолар. :

Тахсыыта (Гектаарга)


Image:Fagopyrum esculentum overview jp.jpg|Үүнээйи көстүүтэ
Image:Fagopyrum esculentum flower jp.jpg|Сибэккилэрэ
Image:Fagopyrum esculentum field jp.jpg|Гречиханан ыһыллыбыт хонуу


### Аһы туттуу
Гречиха отонноро-астыыр- таҥастыыр бородуукта. Куруппа хас да көрүҥэ биллэр: ядрица-цельнэй бурдук, бөдөҥ уонна бытархай ас-үөл — көмүлүөк бурдуга, Смоленскай куруппа — бытарытыллыбыт ядрица. Гидро-уонна термоабработкалыыр куруппа (хара өҥнөөх сырдыгар тиийэ) гречневай хааһы, пудинг, котлет, суоппары, ону тэҥэ Илин өттүгэр гречневай чэй буһарар. Гречка бурдуга бурдукка мелтуен эрээри, килиэп суоҕуттан көннөрү бурдук бурдуга эбиллибэт. Ону блинов, алаадьы, лэппиэскэ, галочкаҕа туһаналлар.

Гречка уонна сэлиэһинэй булкааһыттан (эбэтэр атын) бурдугу лапшаны, макарон оҥоһуктары, Япония (собону) уонна альпал итальянскай (пицкери) атыылыыллар. Францияҕа традиционные бретонские блинчики делаются из гречиха бурдук. Ол иьин курэхтэьэр еврейдэр вернмишели кытта булкуллубут гречневай хааһы «варнавшес» буолар. Греция урукку ССРС дойдуларыгар (каши курдук) гарнир быһыытынан киэҥник туһаныллар уонна үөһэ ахтыллыбыт холобурдартан ураты арҕаа Европа дойдуларыгар олус аҕыйах. Кэнники сылларга гечка куруппатыттан бородуукта кээмэйэ диетическэй сыалга туһаныллыбытын кытары сибээстээх.

«Зеленая гречка» курдук биллэр, «зеленая гречка» диэн аатырар диетическэй уонна "доруобай" бородууктанан ааҕыллар, ону таһынан көннөрү гречкалааҕар икки төгүл ыарахан. Ол иһиттэн хааһы уонна да атын ас- үөл оҥороллор. Кытайга гречка куруппа бурдуга чэйи бэлэмнээһиҥҥэ, ааҕарга курдук, урукку өттүгэр үчүгэйи- куһаҕаны намтатарга туһаныллар.

Гречка куруппата, бурдук олус өр хараллан, армейскай ыскылааттарга харайарга табыгастаах.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Гречневай хааһы
Гречневай хааһы

безрамки|справа||Гречневай хааһы
безрамки|справа|Буһарыллыбыт гречневай хааһы
**Гречневай хааһы** — гречневай курууппаттан оҥоһуллар хааһы, Нуучча, белоруус, украинскай уонна польскай кухняларга тарҕатыллыбыт

## Буһарыыта
Бытарыйымтыа хааһыны оҥорорго ядрица туттуллар. Онтон минньигэс хааһыны буһарарга смоленскай курууппа тутууллар. Ууга эбэтэр үүккэ буһарыллар. Туспа ас курдук бэриллиэн сөп. Үксүгэр үүттээх, арыылаах, саахардаах сиэниллэр, ону тэҥэ гарниир курдук туттуллар. . Гречневай диета тутаах аһа буолар.

## Историята
Биллэр кулинар Похлебкин этэринэн, "Щи да каша - пища наша" диэн нуучча өс этиитигэр хааһыта чуолаатахха гречневай буолар. Гречканы чэпчэкитин, туттуута судургута буоларын иһин дьон таптаабыт диэн суруйар .

ССРС-ка хааһы Аҕа дойду Улуу сэриитин аһын кытта ситимнэнэр.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Гречневая каша в Большой энциклопедии кулинарного искусства
* Гречневая каша с маслом

## Өссө маны көр
* Гречиха
Волга

**Волга** (нууч.*Во́лга*, мари.*Юл*, чув.*Атӑл*, , ног.*Эдил*, калм.*Иҗил-һол*, , эрз.*Рав*) диэн Европа ордук уһун өрүһэ. Россия национальнай өрүһүнэн ааҕыллар. Дойду арҕаа өттүгэр сытар. Уһуна 3690 километр. Валдай хайаларыгар саҕаланар, муора уровеныттан 225 м үөһээ сытар, Москва куораттан хотугу-арҕаа саҕаланар. Улахан салаалара - Кама, Ока, Ветлуга уонна Сура өрүстэр. 


Image:Rzhev.jpg|Волга өрүс Ржев аттыгар
Image:Volga Ulyanovsk-oliv.jpg|Волга өрүс Ульяновск аттыгар
Image:Russia.A2003147.0750.721.500m.jpg|Куйаартан көстүүтэ
Image:Russia River Volga.jpg|Волга өрүс Ярославль аттыгар


## Быһаарыылар
Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга

300 px|right|thumb|Ямал-Ненец автономнай уокурук административнай каартата
**Ямал-Ненец автономиялаах уокуруга** — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Арҕаа Сибиир федеральнай уокурукка киирэр.
Чукотка автономиялаах уокуруга

300 px|right|thumb|Чукотскай автономнай уокурук административнай каартата
**Чукотскай автономнай уокурук** — Арассыыйа уһук илин өттүгэр сытар сир, Арассыыйа субъега, Уһук Илин федеральнай уокурукка киирэр.
Томашполь

**Томашполь** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 5 557 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Трояны

thumb|200px|right|
**** () — Польша дэриэбинэтэ, Мазовецкай воеводствоҕа баар. Нэһилиэнньэтэ 490 кэриҥэ киһи (2014).
Амазонка

**Амазонка** –  (порт: *Rio Amazonas*; испан: *Río Amazonas*) диэн аан дойду Нил (6&nbsp;437 км).кэнниттэн ордук уһун өрүһэ. Перуга Анды хайаларыгар саҕаланар уонна Соҕуруу Америка нөҥүө сүнньүнэн Бразилия нөҥүө ааһар уонна экватор аттыгар Атлантическай океаҥҥа түһэр.  Ааһар уу кэриҥин хамсаныытынан аан дойдуга ордук улахан буолар.  Амазонка ууну хомуйар бассейнын иэнэ (7&nbsp;050&nbsp;000 км²) аан дойдуга ордук улахан буолар. Ардахтаах дьыл-кэм бириэмэтигэр биэрэктэрэ бэйэ бэйэлэриттэн 120 километрга ыраах сытар буолаллар. Ол иһин сороҕор ‘’Амазонканы байҕал’’ өрүһэ диэн ааттыллар.
 
## Кээмэйэ уонна барар сирэ

## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр

* Amazon River and Amazon Rainforest virtual tour 
* Information on the Amazon from Extreme Science 
* Map of South America 
* Pictures of the Amazon River
* Amazon River and rain forest photos and information
* An Amazon River web site
* Information and a map of the Amazon's watershed 
* river tours
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич

**Поисеев Иннокентий Иннокентьевич** — саха учуонайа, экономика билимнэрин доктора, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.

## Олоҕун олуктара
1963 сыллаахха Москватааҕы сири олохтооһун инженердэрин институтун бүтэрбит.
* 1963—1965 сс. — «Госгипрозем», инженер.
* 1968—1971 сс. — СГУ аспирана.
* 1971 с. — экономика билимнэрин кандидата.
* 1971—1972 сс. — НИС СГУ салайааччыта.
* 1972—2002 сс. — научнай үлэһит, Хоту дойду региональнай экономикаларын институтун салаатын сэбиэдиссэйэ.
* 1999 с. — экономика билимнэрин доктора.
* 2002—2013 сс. — Дьокуускайдааҕы государственнай тыа хаһаайыстыбатын академиятын профессора.
* 2003 с. — профессор.
* 2013 сылтан — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай укниверситет профессора.

## Үлэлэрэ
* Экономическая оценка земли. — Якутск, 1976. — 112 с.
* Устойчивое развитие Севера. — Новосибирск, 1999. — 280 с.
* Экономика природопользования. — Якутск, 2006. — 270 с.
* Вопросы определения перспективного развития сельского хозяйства. Сб. Организация образовательного процесса в современных условиях. — Якутск: Изд. ЯГУ, 2009.
* Рациональное использование земельных ресурсов. Сб. Аграрная наука сельскохозяйственному производству Монголии, Сибири, Казахстана. — Улан—Баатар, 2010. (Соавтор Колосова Е. М.)
* Особенности землевладения и землеустройства. — Ж. Аграрная Россия. — № 5. — 2010. (Соавтор Е. М.)
* Одьулуун нэьилиэгэ: дьоно—сэргэтэ. — Якутск: «Сайдам», 2010.
* К вопросу обострения экологической ситуации. Модернизация и инновационное развитие экономики регионов Северо—востока России. — «Экономические и социальные проблемы». — Санкт—Петербург, 2012. — с. 274—278.
* Рациональное использование земли. Электронный научный журнал «Управление экономическими системами». — 2012. — 1 с. (Соавтор Стрекаловская М. И.)
* Биоцентризм – основа экологического сознания. Материалы международной научной конференции Природа и культура. — ч. 1. —  Якутск, 2012. — с. 219—230.
* Рынок экологических услуг. Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. — М., 2013. —  № 8. — часть 1. — с. 73—74.
* Земельное законодательство и рациональное использование земли. Вестник Северо—Восточного Федерального университета им. М. К. Аммосова. — том 10. — № 1 — 2013.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (2001)
* «За заслуги перед Отечеством» II ст. мэтээл уордьана (2011)

## Сигэлэр
Поисеев Иннокентий Иннокентьевич
Панаама ханаала

**Панаама ханаала** - диэн Орто Америкаҕа баар Панаама дойдутугар Атлантическай уонна Чуумпу океааннары холбуур уунан барар суол. Үс шлюзтаах. Хас сыл аайы ханаалынан 14 000 кэриҥэ хараабыллар ааһаллар. Тутуллубутун кэнниттэн 2002 сыллахха 800 000 хараабыл ааспыта.
Янцзы

**Янцзы** Кытай уонна Азия ордук уһун өрүһэ, уһутунан аан дойдуга үһүс (Нил уонна Амазонка кэнниттэн).Кытай цивилизациятын төрөөбүт сиринэн ааҕыллар.

Уһуна 6,300 километр уонна Кытай арҕаа провинцияларыттан Илин Кытай байҕалыгар дылы барар. 

## Атын сигэлэр
* Янзцы өрүс көстүүлэрэ
* Янцзы өрүс устунан айанньык

## Быһаарыылар
Хуанхэ

**Хуанхэ**  (黄河) - Кытайга Янцзы кэнниттэн иккис уһун өрүс, уонна аан дойдуга алтыс.  Өрүс уһуна - 5464 километр, уонна Араҕас байҕалга тиийэр. 

## Атын сигэлэр

* Yellow River delta Information at LSU
* Listen to the ''Yellow River Ballade'' from the ''Yellow River Cantata''
* "A Troubled River Mirrors China’s Path to Modernity" ''New York Times'' November 19, 2006
* Illustrations of Guarding the Yellow River  is an old book that shows how China protected the cities around the River from flooding.
* Illustrated Work on the Storage and Drainage Activities at the Lakes and Rivers of the Yellow River and the Grand Canal
XX Дыгын оонньуулара

**XX [[Дыгын оонньуулара]]** 2014 сыл бэс ыйын 28—29 күннэригэр «Туймаада ыһыаҕын» чэрчитинэн  Дьокуускайга «Үс хатыҥҥа» ыытыллыбыт.

## Торума
Бастакы түһүмэх. Бэс ыйын 28 күнүгэр 3 көрүҥҥэ күрэстэр:
* үс төгүл үс;
* хапсаҕай;
* тааһы көтөҕүү.
Бастакы күн хапсыһыыларын түмүгүнэн 12 бастыҥ боотур салгыы иккис түһүмэххэ киирсэллэр.

Иккис түһүмэх. Бэс ыйын 29 күнүгэр 4 көрүҥҥэ күрэстэр:
* оҕунан ытыы;
* мас тардыһыы;
* кыыһы эккирэтии;
* тутум эргиир.

## Кыайыылаахтар

Бастыҥ боотурдарга туттарыллыбыт наҕараадалар:
* бастакы — УАЗ «Хантер»;
* иккис — мини-трактор «Синтай»;
* үһүс — «Минск» мотоцикл;
* 4—6 — сыаналаах бэлэхтэр.

## Күрэхтэһии хаамыыта
**Үс төгүл үс**: 3 кылыы (аҥар атаҕынан үстэ ойуу), 3 ыстаҥа (икки атахха олбу-солбу түһүөлээн үстэ ойуу), 3 куобах (икки атаҕынан тэҥҥэ тирэнэн үстэ ойуу). Кылыы сүүрэн кэлэн ойууттан саҕаланар.  Күрэс түмүгүн үс холонууттан биир ордук көрдөрүүтэ быһаарар.

**Хапсаҕай**: Бөҕөс ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбуттар туораан, бастыҥнар сүүмэрдэнэн салгыы тусталлар.

**Тааһы көтөҕүү**: 117 кг cымара тааһы саба харбаан төһө кыалларынан ыраахха илдьии; тааһы санныга «быраҕар» көҥүллэммэт; бэлэмнэниигэ, тааһы көтөҕүүгэ 2 мүнүүтэ бэриллэр.

**Оҕунан ытыы**: 35 м ыраахтан оҕунан кегль ытыы сиэринэн ыытыллар; икки холонуу ытыы бэриллэр. Түмүк биэстэ субуруччу ытыы кэнниттэн, квадраттан уһулу ытыллыбыт кегль нүөмэрдэрин ахсаанынан тахсар (кегль нүөмэрдэрэ: 1—10). 

**Мас тардыһыы**: Кыттааччы ыйааһыныттан тутулуга суох, иккитэ хотторбут туоруур.

**Кыыһы эккирэтии**: 400 м сүүрүү, түмүк биэтэккэ тиийии туругунан быһаарыллар. Кыыс боотуртартан 100 м кэриҥэ биэтэккэ чугас турар.

**Тутум эргиир**: 2 мүнүүтэ бэриллэр, биир төхтүрүйүү. Элбэх эргиири оҥорбут хотор.

Күрэхтэһиигэ 13 боотур кыттыбытыттан, оонньуулар быраабылаларынан, 1 боотур иккис түһүмэххэ ааспатах.

### Күрэстэр түмүктэрэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Положение о соревнованиях по якутскому национальному многоборью «Дыгын оонньуулара»
* Игры Дыгына 2014 
* 
*
Ближнэй Восток

thumb|Ближнэй Восток политическай каартата
**Ближнэй Восток** - соҕурулуу арҕаа Азияҕа уонна Хоту Африкаҕа баар дойдулар бөлөхтөрүн ааттыыллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин баалларын иһин уонна орто Азияттан арҕаа сыталларын иһин "Чугас Илин" диэн ааттанар.

Бу дойдулар Ближнэй Восток тиһигэр киирэллэр:
 
* Бахрейн
* Иран
* Ирак
* Израиль
* Иордан
* Кувейт
* Ливия
* Оман
* Палестина
* Катар
* Саудовскай Аравия
* Сирия
* Холбоһуктаах Араб Эмираттара
* Йемен

Сороҕор ону тэҥэ дьон Улахан Ближнэй Восток дойдуларынан маннык дойдулары ааҕаллар:Африка хотутуттан: Алжир, Марокко уонна Тунис, Орто Азия дойдулара: Пакистан, Афганистан Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, уонна Узбекистан.

Билиҥҥи бириэмэҕэ Ближнэй Восток суолтата улаатан турар, тоҕо диэн Ближнэй востокка элбэх ниэп хостонор. Ближнэй востокка элбэх мөккүөр буола турар, ол курдук  сунниттар-шиитар конфликтара, Израиль-Палестина иирсээнэ уонна Сирия гражданскай сэриитэ.

## Атын сигэлэр

* Орто Азия
* Илин Азия
* Соҕуруу Азия
* Соҕурулуу Илин Азия
Николаев Любомир Владимирович

**Николаев Любомир Владимирович** —  мадьыны, Дыгын оонньууларын чемпиона (2013).

## Олоҕун олуктара
1983 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. 2001 сыллаахха 5 №-дээх Дьокуускайдааҕы спортивнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбит.

5 №-дээх спортивнай оскуола чэпчэки атлетикаҕа тренерэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Спортка ситиһиилэрэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин мас тардыһыытыгар чемпиона (2011)
* Дыгын оонньууларын чемпиона (2013)

## Быһаарыылар
Богота

**Богота** диэн Колумбия киин куората. 2009 сыллаахха Боготаҕа 7 мөл тахса киһи олорор этэ. Муора таһымыттан 2640 миэтирэ үрдүгэр сытар, онон аан дойдуга үһүc үрдүк куорат буолар. Куоракка элбэх университет уонна библиотекалар бааллар, ол иһин Боготаны *Соҕуруу Америка Афината* диэн ааттааччылар.

## Быһаарыылар
Вапнярка

**Вапнярка** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэк. Дьонун ахсаана 7 891 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Арааб-израиль иирсээннэрэ

**Арааб-израиль иирсээннэрэ** ( **',  **') диэн тиэрмин Ближнэй Востокка баар арааптар уонна Израиль дойдутун дьэбэриэйдэрин  икки ардыларыгар баар политическай күүрүүлээх туругун аатыылар. Иирсээн уһуна номнуо үйэттэн уһаата. Сорохтор иирсээн элбэх дьэбириэй Палестинаҕа кэлбититтэн саҕаламмыта дииллэр, чуолаан Сионисткай хамсааһын саҕаламмытын кэнниттэн. Иирсээн Израиль дойдута олохтоммутун кэнниттэн күүһүрбүтэ, ол сири дьэбириэйдэр бэйэлэрин уһуннук олорбут сир иһин дьиэнэн ааҕаллара, ол гынан баран Араабтар кинилэргэ бас билиниллиэхтээх дии саныыллар. 

Бастаан политическай уонна националистическай конфликт курдук сааламмыта, онтон Осмаан империятын эстиитин кэнниттэн сир мөккүөрэ улааппыта. Сыллар ааспыттарын кэнниттэн Араабптар-Израиль иирсээниттэн Израиль-Палестина иирсээнигэр кубулуйбутун да иһин Арааб дойдулар син биир Израиль сир бас билиниитин ылымматтар. Бу иирсээнтэн араабтар уонна дьэбэриэйдэр өстөөх буола сылдьаллар.

## Быһаарыылар
Килиманджаро

thumb|Килиманджаро хайатын Кибо чыпчаалаo
**Килиманджаро** (эбэтэр Килима Ндьаро, ол аата Суахили тылыгар "сырдатар хайа"), Танзания хотугулуу-илин өттүгэр баар  хайа. Килиманджаро  аан дойдага соҕотох турар хайалартан ордук үрдүӄ буолар -  4600 миэтирэ. Аттыгар баар дэхси сирдэртэн ордук кыраһыабай көстүүнү оҥорор. 
Килиманджаро хайаны тоҕо ыhан таhаарыы докумуонна киирбэтэх эрээри, бу хайа 150-200 сылы быhа турбут диэн номох баар.
## Быһаарыылар
Уу ханаала

[thumb|[Суэц ханаала|Суэц ханаалыгар АХШ байыаннай хараабыла]]
thumb|right|Францияҕа баар Перейд ханаала.

**Уу ханаала** диэн дьон оҥорбут уунан барар суол. 1800-с уонна 1900-с сыллаахха ыарахан маллары таһарга тутуллубуттара. Үксүгэр уу ханааллара күөллэри, өрүстэри эбэтэр океаннары холбууллар. Сорох ханааллар уунан хааччыйыыга туттуллар. Ол курдук, Панаама ханаала Атлантическай океаны Чуумпу океаны кытта холбуур.
Футболга аан дойду чемпионата 2014

**2014 FIFA Аан дойдутааҕы чемпионата** (, ) диэн FIFA 2014 сыллаахха Бразилияҕа ыытыллыбыт футбол чемпионата. Бразилия Аан дойду чемпионатын иккистээн хаһаайынныыр чиэһи ылбыта уонна Соҕуруу Америка дойдуларыгар төрдүһүн ыытыллар.

## Кыттааччылар

## Бириистэр
Оонньуу саҕаланыан иннинэ хас хамаанда 1,5 мөл доллар ылбыта, хамаанданы бэлэмнииргэ. Групповой этапы ааспатах хамаанда 8 мөл доллары ылар, 9 мөл. групповойтан тахсан баран, 14 финал чиэппэригэр кыайтардаҕына. Төрдүс миэстэ 20 мөл, үһүс миэстэ 22 мөл., иккис миэстэ 25 мөл, уонна чемпиона 35 мөл дуоллары ылар.

## Стадионнар

2009 ыам ыйын 31 күнүгэр 12 чемпионат буолар стадионнара талыллыбытыттара. 




## Быһаарыылар

## Атын сигэлэр
*Чемпионат официальнай сайта
Суэц ханаала

right|thumb|Суэц ханаала куйаартан
**Суэц ханаала** (Arabic: قناة السويس, *Qanā al-Suways*, French: *Le Canal de Suez*) Египет дойдутугар баар ханаал. Синай тумул арыытыттан арҕаа өттүгэр сытар. Ханаал уһуна 163 километр, уонна ордук кыараҕас сиригэр 300 миэтирэ кэтит. Средиземнай байҕалга баар Саид португар  (*Būr Sa'īd*)  саҕаланар уонна Кыһыл байҕалга баар Суэц  (*al-Suways*) диэн сиргэ дылы барар. Франция хампаанньата 1859 сыллаахха тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сыл буолан баран бүтэрбитэ.

## Туттуута
Ханаал нөҥүө Европаттан Азияҕа дылы хараабыллар бараллар, Африка континенын эргиччи барбат курдук. Египеттан Индия океаныгар дылы барар курдук тутуллубута.

## Историята
1859 сыллаахха  Universal Suez Ship Canal Company Суэц ханаалын тутуутун саҕалаабыта уонна 10 сылынан бүтэрбитэ. Бастакы хараабыл 1867 сыл Олуннньу 17 күнүгэр ааспыта. Арыллыытын церемониятыгар анаан Джузеппе Верди Аида оператын айбыта.

Ханаал баар буолан табаардары аан дойдуга тарҕатар сөп буолбута. Ону тэҥэ Европа дойдулара Илин Африка дойдуларыгар барар табыллар буолбута, ол иһин сотору буолан баран Европа дойдулара былаастарын олохтообуттара.

Суэц ханаалын ситиһиилээҕин иһин Франция хампаанньата Панаама ханаалын тутарга санаммыта да, бүтэрбэтэҕэ. Панаама ханаалын кэнники толорбуттара.

1967 сыллаах алта күннээх сэрии буолар бириэмэтигэр ханаал 1975 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр дылы сабылла сылдьыбыта. Ол иһин ХНТ эйэ харабылын күүһэ туруоруллубута, онно сэрии буолбатын диэн.

15 тыһ хараабыл кэриҥэ сыл аайы ханаал нөҥүө ааһаллар, ол аата аан дойду хараабылларыттан 14%. Биир хараабыл ааһарыгар 16 чаас наада .
Чурапчы улууһун ытык дьоно

**Чурапчы улууһун Ытык дьоно** ()
## Тиһилик
* Башарин Георгий Прокопьевич
* Дмитриев Роман Михайлович
* Колесов Гаврил Гаврильевич
* Новгородова Екатерина Иннокентьевна
* Пинигин Павел Павлович

## Эбии маны көр
Чурапчы улууһун үтүөлээх дьонноро

## Сигэлэр
Трудовая слава Якутии. — 2 том. — Дь.: Сахаполиграфиздат, 2006.
Тунах

Төрүт суолтата:

Айылҕа хайа эрэ көстүүтэ тэйиччиттэн көрүүгэ тунаҥыран (биир кэлимсэ холбоhон) көстүүтэ.

Ордук туттуллар суолтата:

Үрүҥ (тунах) ас дэлэйэр кэмэ саҕаланыыта уонна үрүҥ Айыылары айхаллааhын, көрдөhүү алгыhа, ыhыаҕа.
Пётр Старостин

**Пётр Старостин** — саха ыстаҥаларыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, «Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014).

## Олоҕун олуктара
Чурапчы улууһун Одьулуун нэһилиэгэр төрөөбүт.

Сэтти кылаастан чэпчэки атлетиканан (сүүрүүнэн, саха ыстаҥаларынан) дьаныардаахтык дьарыктанар. Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар үөрэммит. 

Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университеты экономист идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. 

Дьокуускайга тутуу тэрилтэтигэр экономиһынан үлэлиир.

## Спортка ситиһиилэрэ
* XIX Манчаары оонньууларыгар бастаабыт (2013) 
* Дыгын оонньууларын» чулуу боотура (2014)
* «Тоҕус томтор оонньууларыгар» бастаабыт (2014)

## Сигэлэр
*
Шпиков

**Шпиков** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 3 363 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Хотугу муора

**Хотугу муора** диэн Европа хоту өттүгэр баар муора. Атлантическай океан бассейныгар киирсэр. Норвегия уонна Дания илин өттүттэн, Шотландия уонна Англия арҕаа өттүттэн, Голландия уонна Германия соҕуруу өттүттэн уонна Бельгия уонна Франция соҕуруу өттүттэн кытыылардаах.

## Кытыылара
Скагеррак  Хотугу муораны Балтика муоратын кытта холбуур. Соҕуруу өттүттэн Ла Манш
Туос иhит

Холбуон (уопсайынан) саха туос иhиттэрин бё5ёргётуулэринэн кёрён ус кёруццэ араараллара:  

1/ уёhээ -аллараа иилээх (урут, алын курдаах) кыра кээмэйдээх туос иhиттэр (тууйас, чабычах) 

2/ уёhээ-аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут тымтыктардаах орто бё5ёргётуулээх иhиттэр. (тымтай). 
 
3/ уёhээ -аллараа (уонна ортоку) иилэргэ кэтэрдэ сиэл ситиинэн ууйуллубут эркиннэрдээх (кэтит тымтыгы инньэ диэн ааттыыллара.) лаппа бё5ё туос  иhиттэр (холло5ос).

Туос туёрт муннуктарын буурэ тутан маhынан тоhо5олоон быстах кэмцэ туhанарга тордуйа оцостоллоро.
Хомус

**Хомус** — саха тыас-уус таһаарар сүрүн тэрилэ.

Икки сыҥаах тимир ыккардынан олордуллубут тылын охсон тыаһатыллар.

Хомус көстөр дьүһүнүнэн судургу курдук эрээри, музыката баай, киэҥ, дириҥ. Кинини ытыска бигии, уоска-тиискэ даҕайа тутулуннаҕына, тардааччы тыыныттан тыын ыллаҕына, киһи ис айылгытын арыйар ураты иэйиилээх музыканы үөдүтэр. Атын музыкальнай тэриллэртэн хомус уратыта диэн киһилиин «кыттыһан», тыын киллэринэн, кинилиин тэҥҥэ иэйдэҕинэ эрэ дууһаны долгутардыы туойара-ыллыыра буолар. 

Билиҥҥи кэмҥэ саха тыллаах оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларыгар хомус бу саха дьонун саамай күндү уонна киэҥник тарҕаммыт этигэн музыкальнай инструмена буоларын оҕо-аймахха сырдатар үлэни ыытыы, өйүн-санаатын сайыннарыыга сүүнэ суолталаах. Кэнчээри ыччат кэрэҕэ-үчүгэйгэ тардыһарыгар хомус «коҕулээччинэн» буоларын, төрөөбүт норуотун культуратын, искусствотын уһун кэмнээх сайдан кэлбит историятын биллэриигэ, киниэхэ интэриэһи үөскэтиигэ, ытыктыырга-убаастыырга үөрэтиигэ, хомус абылаҥын нөҥүө саха киһитин майгытын-сигилитин уратытыгар: киэҥ коҕүстээх, сайаҕас майгылаах, уйан дууһалаах, холку буоларга иитиигэ хомус сүрүн суолталаах.

1990 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду норуоттарын хомуһун түмэлэ аһыллыбыт. Бу түмэл аһыллыытыгар Алексеев Иван Егорович — Хомус Уйбаан сүҥкэн өҥөлөөх.

2011 сыллаахха бэс ыйыгар хомуска 1344 киһи тэҥҥэ оонньооннор Гиннесс рекорда олохтоммут.  

## Хомус көрүҥнэрэ
Саха хомуһун үгэс көрүҥнэрэ:
* тимир хомус (биир тыллаах тимир хомус, икки тыллаах тимир хомус, аарыктаах хомус, хоболоох хомус);
* кулуhун хомус;
* мас хомус;
* уҥуох хомус;
* муос хомус;
Саҥа көрүҥнэрэ:

*станокка быһыллыбыт хомус;

* электроннай хомус;
* "кынаттыыр" хомус.

## Хомус историята
Хомус сахаҕа былыр-былыргыттан былыргы түүр өбүгэттэн утумнаан кэлбит. Атын түүр тыллаах омуктарга майгынныыр ааттаах буолара ону бигэргэтэр.

Саха хомуһун туһунан бастакы сурукка түспүт ахтыы ниэмэс төрүттээх нуучча учуонайа Яков Линденау "Описание якутов" диэн үлэтигэр киирбитэ.

## Хомус тардыытын ньымалара
Үгэс буолбут ньымалар:

* сыыйа тардыы;
* хаастатыы;
* күөрэгэйдэтии;
* көҥкөлөй.

Кэлин киирбит ньымалар:

* табыгыр;
* кэҕэлэтии.

## Хомуска сыһыан ирдэбилэ
Оҕолор тутар кэмнэригэр хомуска сэрэхтээхтик, харыстабыллаахтык, сыһыаннаһалларыгар эрдэттэн үөрэтэр наада. Хомуһу тутуу быраабылаларын үгэс курдук өрүүтүн тутуһуохтаахтар.

Хомуһу тутуу, харыстааһын ирдэбиллэрэ:

* хомус өрүүтүн анал хаалаах буоларыгар кыһаныахтааххын, сымнаҕас таҥас бүрүөһүннээх буолуохтаах;
* хомуһу оонньоон баран, өрүү кураанах гына сото сылдьыллыахтаах. Соппотоххо, дьэбиннэрэн хаалыан соп;
* хомуһу аҥардас тылыттан хаһан да тутуллубат. Тыла сүрдээх намчы, кэбирэх. Өрүүтүн тылыттан тута сырыттахха, тыла тостумтуо буолар, тургэнник туһатыттан тахсар;
* хомуһу оонньуур эрэ кэмҥэ илиигэ ылыллар. Оонньообот эрээри, өр илиигэ тутар көҥүллэммэт. Илиигэ өр илдьэ сырыттахха, хомус сиигирэр, тыла кэбириир.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
* 
*
Айыы итэҕэлин бэлиэ кэмнэрэ

Айыы итэҔэлин бэлиэ кэмнэрэ.
#Эбэ аналлаах кэмнэригэр:
А. ИРЭР- ИЛИЙЭР, ХААТЫН ТОЛОРОР кэмигэр, 
б. ЭБЭ ТУРАР кэмнэригэр уөскэ киирэн кытылга илии иһинэн алаадьы ууруу, алҔааһын угэһэ.

#Эбэ мууһа устуута халлааҥҥа көстөр ый- муус устар ыйа. Өскөтө, ааһар (бүтэр) сыл 13 ыйдаах буоллаҔына: Эбэ мууһа устуута халлааҥҥа саҥа үөскүүр ыйы - муус устар ыйын саҥата дэнэр.
Муус устар 1 саҥатыттан саҥалаан саха Саҥа Дьылы ААҔЫЫТА саҔаланар. Саҥа Дьыл саҔаланыытын улахан дирбиэнэ дарбаана суох "ДЬЫЛ  ЫПСЫЫТА" диэн ааттаан айылҔаҔа тахсан көрсүллэр, туом толоруллуон сөп.

# Ыам ыйын (саха дьиҥ иккис ыйын аата) саҥата  "ДЬЫЛ ЫПСЫЫТА, ЫЙ САҤАТА" диэн ааттанар уонна үрүҥ тунаҔынан ибир ыһыаҔынан ыһыллар. (үрүҥ күн сылаас-сырдык сыдьаайа уһуур кэмнэрэ, айылгытынан, онно син сөп түбэсиһэр).

# Күһүн Кыта Бахсы  таҥараҔа аналлаах туом.

# Сир тоҥмутун кэннэ Сүҥкэн Эрили Хомпоруун Хотой Айыыга (Улуу Тойоҥҥо) аналлаах туом.

#  Күн муҥутаан кылгыыр кэмнэригэр "ААЛ УОТ" туома толоруллар.

#  Саас "БЭС ЫЙА" туом аһылыкка туттунуу кэмин быһыытынан ыытыллар.

#  Таҥараларга аналлаах үгэстэр.

# Айыы киһитэ күн муҥутаан кылгыыр кэмнэригэр Аал Уоту оттон хараҔа күүстэртэн көмүскэнэр. Ону тэҥэ ол кэмнэргэ "Аал Уоту" уматан Аал Уот хараҥа күүстэри, абааһылары утары охсуһуутугар көмөлөһуллуөхтээх. Ол туом быыстарыгар-арыттарыгар "таҥха иһиллиир" үгэстэр ыытыллаллар.

Өбугэ сааскы быстарыкка, аһа баранан, бэс сутукатын тар уутугар кыһыйан сиир  кыһалҔаныгар  да тиийэр кэмнэрдээҔэ.
Бэрдычив

**Бэрдычив** () диэн Украина Житомир уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 78 547 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Алексеев Анатолий Николаевич

**Алексеев Анатолий Николаевич** — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ректора (1998 сылтан).

## Олоҕун олуктара
1946 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Бүлүү орто оскуолатын бүтэрбит.

1972 с. — СГУ историко-филологическай факультетын бүтэрбит.

1972—1976 сс. — аспирантураҕа «археология» идэтигэр үөрэммит.

1977—1982 сс. — СГУ археологияҕа уонна этнографияҕа түмэлин директора.

1981 с. — «Каменный век Нижней Олекмы» диэн тиэмэҕэ история билимнэригэр кандидат диссертациятын көмүскээбит (салайааччыта Г. П. Башарин).

1986—1990 сс. — Россия историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.

1991 сылтан — СГУ проректора.

1994 с. — история билимнэрин доктора.

1995—2000 сс. — Дьокуускай депутаттарын куораттааҕы Мунньахтарын депутата.

1999 сылтан — археология уонна Саха Сирин историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ.

1998 сылтан — СГУ ректора.

2002 сылтан — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай депутата.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (2000)
* Бочуот уордьана
* Бүлүү улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 
*
Аар Айыы Тойон

**Аар [[Айыы]] Тойон**

Эбэ сууругун курдук тохтоло суох устар Кэм утумнара харыыта суох хатылана тураллар. Олох уёскуу- уёдуйэ, сайда- салҕана турар. Ону барытын кёрён- истэн дьаhайааччынан уонна сири- халлааны, Орто дойду хамныыр харатын, кынаттаах кётёрун, устар балыктарын, ону таhынан уёну- курдьэҕэни, уёну- кёйууру айааччы- уёскэтээччи ууТ-ТААС ОЛБОХТООХ  ууС- ААС БЭЙЭЛЭЭХ ААР АЙЫЫ ТОЙОН буолар. Кини уруц  Айыы Тойон, уруц Аар Тойон, Айыы Хаан диэн ааттарынан биллэр.

Аар Айыы Тойон 44 АЙЫЫ ТуС- БАС ДЬОНО арыалдьыттаах.

Айыы аймаҕа УРАhАҕА уматар ААЛ УОТА Айыы итэҕэлин биир сурун олоҕо.

## Өссө маны көр
* Аар Кудук Мас
Истэр иэйэхсит

Шумер кэмнэринээҕи оргиялаах Инанна (Аккад Иштар богинята) бутэhик Ахеменидтар саҕана, дьэ уоскуйан тёрётёёччу- кётёҕёёччу богиня буолбута. Шумер биир мифыгар кэпсэнэринэн Иштар аара тацаhын УСТА- УСТА САБЫДАХТАНАН Эрешкигаль тёрууругэр аллараа дойдуга туhэр. Онно тиийбитигэр эркиццэ (?)  "КОЛ" СААЙАН КИМИ ЭРЭ (?) ЫЙААН (?) ТЭЙТЭТЭН  кэбиhэллэр. Ким билэр. Ити сюжеккэ Эрешкигаль тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан этиллэр да буоллаҕына кёцулэ. Дэлэҕэ даҕаны, дьахтар тёрууругэр бэлэмнэнии туhунан олоцхоҕо бу курдук этиллэн эрдэҕэ:

"Чэ эрэ, доҕоруом, тургэнник тахсаццын 
чаллах тёбёлёёх, икки салаалаах
хатыцна быhан киллэрэццин 
то7оҕото саайа тардыый.
Тоҕус салаалаах локуора куёх отто
туурэн киллэрэн дьиэни
орто холлоҕоhунан тэлгэт.
хатаммыты- ас, баайыллыбыты- суёр".

Кёрёргут курдук, Истэр иэйэхсит уут укчу Иштар богиня курдук функциялаах эбит.

## Өссө маны көр
* Иэйиэхсит
Самсонов

**Самсонов** (**Самсонова**) — араспаанньа.

## Биллэр дьон
* Самсонов Александр Иннокентьевич — Айыы Уола (1978—1998) — саха эстрадатын ырыаһыта, ырыа айааччыта.
* Самсонов Александр Парфеньевич (төр. 1935) — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
* Самсонов Владимир Парфеньевич (1922—1989) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха учуонайа.
* Самсонов Гавриил Семенович — Социалистическай Үлэ Геройа (1957).
* Самсонов Дмитрий Константинович — Кумаар (төр. 1912) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонов Николай Георгиевич — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, СГУ профессора, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонов Николай Парфеньевич (1923—1942?) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
* Самсонова Тамара Петровна — тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата.
Аар Кудук Мас

М. Бойс суруйар: " Что касается точной даты создания храмов огня, то она неизвестна, но можно не сомневаться в том, что к концу правления Ахеменидов храмовые огни так же как и святилища с изображениями занимали уже законное место в зороастрийском богослужении". Онон, "уокка сугуруйээччилэр" аhаҕас халлаан анныгар ЭРЭ уцэллэрэ- суктэллэрэ диэhин олоҕо суох этии буолар. Автор ёссё суруйар: "Берос, вавилонский жрец (нач.3в.доН.Э) сообщает, что Артаксеркс- первый перс, кот. установил статуи Афродите-Анаитиде в главных городах империи и приказал их почитать как изображающим Арэдви-Суру-Анахиту". Геродот даҕаны ол богиня (Афродита Урания) скифтэргэ (Артимпаса) баарын ахтан ааhар. Дьэ, ол богиня сахаҕа Айыы хотуна Аан Алахчын дэнэр. Аны ол хотун нэс туёрт утугэццэ уунэн киирбит силистээх, тоҕус халлааны тохсуоннарын курдары уёhээ дойдуга дылы уунэн тахсыбыт чыпчархайдаах, сэттэлии былас сэбирдэхтээх, тоҕустуу былас туорахтаах КУДУК МАС тёцургэс буолбут тёрдуттэн куругар  дылы быган олорон субэлиир-амалыыр. Айыы хотуна ситимнэригэр  (көр: Айыы хотуна Аан Алахчын) ёссё биир тугэни (Албасты демоны Киин азияҕа марту, мартув, мартук диэн ааттыыр омуктар бааллар) эбэн кэбис. Ити тыллар дорҕоонноро дьуёрэлэhиилэрэ дьиктитэ аhары:  мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах.

Билицци кэмцэ "Аар Кудук Мас тоҕус салаалаах" диэни "айылҕа тоҕус халлааннаах" диэн ёйдуёххэ сёп . Хас биирдии салаа (халлаан) ханнык эмэ айылҕа хамныыр харатын, кётёрдёрун уонна балыктарын, ону тэцэ уён-кёйуур харамайдарын олоҕун эйгэтинэн буолар.

## Өссө маны көр
* Аар Айыы Тойон
Кыыс энньэтэ

**[[Кыыс]] [[энньэ]]тэ** — эргэ барар (сүктэр) кыыс илдьэ барар сүөһүтэ, үбэ (үбүнэн биэрии хойутуу үөскээбитэ), симэҕэ, таҥаһа-саба энньэ диэн ааттанар.

Холобура, кийиит дьахтар: «Бу энньэбэр илдьэ кэлбит симэҕим» — диэн сөп. Аны ёссё биир тугэн: Оруоhун баай тёhё да ылгын буоллар кёйгё кыыhын, Ёксёкулээххэ биэрэн ыытарыгар, энньэтин суёhунэн- убунэн биэрбэтэ5э, ол оннугар толору симээн ыыппыта диэн буолар. Ол аата, кыыс аҕата төһө энньэни биэрэрэ-биэрбэтэ бэйэтин көҥүлэ эбит.

## Эбии маны көр
* Сулуу
Кочнев

**Кочнев** (**Кочнева**) — араспаанньа.

## Биллэр дьон
* Кочнев Валерий Пантелеймонович (төр. 1931) — педагогика билимнэрин доктора, Аан дойдутааҕы педагогическай академия академига. М. К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора.
* Кочнев Михаил Пантелеймонович (1928—2002) — Саха АССР олоххо-дьаһахха миниистирэ (1983—1987), Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ.
* Кочнев Пантелеймон Иннокентьевич (1898—1973) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, Ленин уордьанын кавалера.
* Кочнев Пётр Павлович — Социалистическай Үлэ Геройа (1971).
Нэс туёрт утугэн

утугэн диэн тыл- ёйдёбул "уТуГЭН ЫРААХ" диэн тылтан- ёйдёбултэн уёскээбитэ. (Тёhё да "етуген" эцин диэццэ ситимнээтэллэр.) Ити элбэх омукка баар ёйдёбул. Холобура, Шумерга "Нингишзида- прислужник "ДАЛЕКОЙ ЗЕМЛИ" диэн баара. (Санаан да кёрдёххё: былыр киhи ёллё5унэ- "барда" диэн саха эрэ эппэтэх буолуохтаах). Былыр Иран аттынаа5ы кёс омуктарга мэцэ таастары (билигин "оленние камни" диэн ааттанар) ойуулааhын  культурата тэнийэ сылдьыбыта. Нингишзида символа уонна  мэцэ таастар "олень" ойуулара аhары диэн маарыннаhаллар. Холбуон (уопсайынан), Нингишзида символа Вавилонтан  Ахеменидтар са5ана Иран аттынаа5ы кёс омуктарга киирэн, киниэхэ утугуннэрэн (билигин "оленние камни" дэнэр) мэцэ таастар "олень" ойууларыгар кубулуйбут буолуон эмиэ сёп.
"Оленние камни" мэцэ тааска ойууламмыт "круг" уонна "олень" туох ёйдёбуллээхтэрэй? уёhээ этиллибитин курдук "олень"- Нингишзида диэн суолталаах буолуон сёп. Онтон "круг" фигураны санатар "куhэцэ " диэн ёйдёбул баара. Ёксёкулээххэ:  "куhэцэ- часть шаманского костюма- металлическая пластинка. По старинному поверью, если во время камлания порвется шнур от куhэцэ, то шаман должен умереть неминуемо тут же на месте". Онтон Сэhэн Боло5о:  "Куhэцэ диэн атахха кэтэр бооhулук(?) уллуцах тимирэ: кыргыс дьоно ити куйахтарын туура о5устардахтарына, эбэтэр куйахтаа5ы ёлёрдёхтёрунэ "куhэцэ быстыыта, кун туллара" кэлэрэ."
Вороновица

**Вороновица** () диэн Украина Винница уобалаһын куорат тииптээх бөһүөлэгэ. Дьонун ахсаана 6 466 (2011).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар
Тоҕой Сэлэ

Ыһыах түһүлгэтин тула хахыйаҕынан кэккэлэччи сэлэ (сэлэлии диэн тылтан) анньаллара. ("Сэлэ астыбыт"). Туҥ былыргы өйдөбүлүнэн: Лаппа байбыт баай (олоҕун устата үстэн ордуга суох) урдук Айыыларга махтанан (алгыс ылаары) "Тоҕус Тоҕойдоох Сэлэни" анньара. "Тоҕус Тоҕойдоох" диэн "сэлэ тоҕус муннугар (өттүгэр), анаан туруоруллубут сэргэлэргэ(?), ыһыах кэмигэр баай сылгытын үөрдэрин тоҕус бастыҥ атыырдарын баайалларын этиллэрэ. Тоҕой Сэлэ хойукку өйдөбүлүнэн: Ыһыах тэрээһинэ диэн этэ. Ыһыах күнүн сарсыардатыгар үс (баҕана диэн ааттаах) титириги төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уһуктаммыт төрдулэрин кырыска батары анньаллара. Хатыйа төбөлөрун ситиинэн хам баайаллара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕуөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыһы сири иһиттэргэ саамылаан кутан сыарҕалаах оҕуһунан түһүлгэҕэ тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон, иһиттэр үөһээнэн суптугур сирдэриттэн, баайталаан кэбиһэллэрэ.(Онтон бүгүҥҥү кэмҥэ Тоҕой Сэлэ туһунан ким хайдах буһарарынан өйдуур.)
Захаров Виктор Николаевич

**Захаров Виктор Николаевич** (07.02.1901, Чекунда с. —16.08.1981, Томмот, Алдан улууһа, Саха АССР) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

## Олоҕун олуктара
Дьоно Аммалар. Амырга эргиммиттэр. 1901 сыллаахха олунньу 7 күнүгэр Чекунда сэлиэнньэҕэ төрөөбүт. Алдаҥҥа 1924 сыллаахха кэлбиттэр. Дьонун кулаак оҥорбуттар. Булдунан дьарыктаммыт.

1940 сыл алтынньытыгар, бултуу сылдьан, өлөрбүт эһэтин арҕаһыгар сүлүүдэ булан, Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сир бастакы арыйааччытынан буолбут. 

#### Аҕа дойду Улуу сэриитигэр
Кыһыл Аармыйаҕа 1943 сыллаахха бэс ыйыгар Алдан оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1943 сылтан Волховскай, Ленинградскай, Карельскай фроннарга сэриилэспит. Сапер.

Наҕараадаҕа түһэриллибит докумуонуттан:

8 октября 1944 г. действуя в штурмовой группе лейтенанта Журавлева т. Захаров участвовал в штурме укрепленного рубежа на высоте 373.1. Ефрейтор Захаров, рискуя жизнью, под шквальным огнем противника подобралмя к ДОТу, из которого противник вел пулеметный огонь по нашей пехоте. Пехота залегла и штурм опорного пункта срывался. Т. Захаров броском 2х противотанковых гранат заставил замолчать огневую точку противника.

С уничтожением ДОТа стрелки 60 с.п. заняли высоту и закрепились на ней.

За проявленные храбрость и отвагу ефрейтор Захаров достоин награждения высшей правительственной наградой - присвоения звания Героя Советского Союза.

Командир батальона майор Жданов. 18 октября 1944.



#### Сэрии кэннэ
Аармыйаттан 1946 сыллаахха кэлбит. 1950 сыллаахха Ыллымахха (Эмэлдьээк базатыгар) олорбут. «Алданслюда» Тимптон уонна Эмэлдьээк рудниктарыгар үлэлээбит.

Биэнсийэҕэ тахсан баран, Томмокко олорбут. 1981 сыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр өлбүт, Томмокко көмүллүбүт.

## Наҕараадалара уонна ытык аттара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (28.11.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)
* Кыһыл Сулус уордьана (28.06.1944)
* «Хорсунун иһин» мэтээл (06.09.1945; аан бастааҥҥыта — Кыһыл Сулус уордьаныгар түһэриллибит)
* «Сэбиэскэй Заполярье көмүскэлин иһин» мэтээл (1945)
* «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1957)
* Алдан улууһун ытык киһитэ (1967)

## Быһаарыылар

## Литература
Свет над тайгой. — Якутск: Кн. изд-во, 1974.

## Сигэлэр
* 
* Захаров Виктор Николаевич
Саҥа дьыл (төрүт өйдөбүл)

Саҥа Дьыл үөскээһинэ. Эбэ "ирэн-илийэн, хаатын толорон" өрө анньан Саҥа Дьыл үөскүүрэ. 

Эбэ мууhа устуутуттан чугастааҕы сайыҥҥы кэм "Саҥа Дьыл" дэнэрэ. Былыргы саха (И.Худяков суруйарынан) "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" айыыларга анаан үрүҥ тунаҕынан ыhыах ыhара. (ый саҥатыгар диэн саха дьиҥ иккис ыйын саҥатын туhунан этиллэр). Ыһыахха жрец орто толору кымыстаах айаҕы (үрүҥ илгэни) тутан ураhа иhигэр уот иннигэр аҥар тобугар сүгүрүйэн туран Аал Уокка илиитин иһинэн кута-кута алгыыра. 

## Өссө маны көр
Ыһыах
Дьыл