Пассионарийдар уратылара

Л.Н.Гумилев омуктар олохторун, сайдыыларын уонна мөлтөөһүннэрин үөрэтэригэр пассионарийдар диэн саҥа тылы, өйдөбүлү киллэрбитэ, омук сайдыытыгар бу дьон ылар оруолларын арыйбыта. Кини быһаарыытынан пассионарийдар диэн олоххо сайдыыны, уларыйыыны киллэрэ сатыыр, бэйэлэрин олохторун соччо сыаналаабат, харыстаабат дьоннор ааттаналлар. (1,407). 

Мин быһаарыыбынан бу икки омук дьоно холбоһууларыттан үөскээбит, бааһынайдар, хайа да төрүт омуктарын олохторун үөрэҕин ситэ ылыммаккалар, туруга суох өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо кубулуйан, олохторугар улахан уларыйыылары киллэрэллэрин автор бэлиэтээн суруйбут. Төһө да тупсаран пассионарийдар диэн эппитин иһин, бу дьон бас-баттах иитиилээхтэр диэн сахалыы ааттаналлара өйдөрүгэр-санааларыгар уонна оҥорор быһыыларыгар ордук сөп түбэһэр. 

Омукка маннык бас-баттах иитиилээх, быстах өйдөөх-санаалаах дьон элбээтэхтэринэ, биир-икки көлүөнэнэн ахсааннара эбиллэн өбүгэлэрэ муспут баайын-малын ыһан-тоҕон, матайдаан бүтэрэллэрин тэҥэ, улуу аҕаларын баҕа санааларын сиргэ-буорга тэпсэннэр государстволарын ыһарга кытта тиийиэхтэрин сөп. (2,215).

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара сайдыытын быһаарыыта Л.Н.Гумилев пассионарнай дьонун өйдөрүн-санааларын өссө дириҥник, сиһилии ырытыыга ордук сөп түбэһэр:

1. Омук атын омукка холбоһуутуттан үөскээн тахсар саҥа омуктар төрүт омуктарын олохторун үөрэҕин, үгэстэрин дириҥник иҥэриммэт-тэриттэн, өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан, саҥаны, урут суоҕу айа, оҥоро сатыыллара элбиириттэн араас хамсааһыннары үөскэтэллэр. 

Саҥа үөскээн, ахсааннара эбиллэн иһэр омук икки омук тылынан тэҥҥэ саҥаран улаатарынан хайа да төрүттэрин олохсуйбут үгэстэрин, өйдөрүн-санааларын, олохторун үөрэҕин ситэ-хото билбэт, хайаларын да тутуспат дьон буолан тахсыахтарын сөп. 

2. Ийэ уонна аҕа, тус-туспа омуктар оҕолоругар тус-туспатык этэн үөрэтиилэриттэн, оҕолоро хайаларын да этиилэрин, үөрэхтэрин ылыммат, толорбот буола улаатара элбээн хаалар. Бэйэтин саҥа сайдан иһэр өйүнэн-санаатынан быһаччы салаллыыта сиэргэ-туомҥа сөп түбэспэт быһыылары, саҥаны айыылары элбэхтик оҥороругар тириэрдэрэ сыыһа-халты туттунарын элбэтэр. “Дерибастар” оҥорор быһыылара киһи оҥорор быһыыларыгар, сиэргэ сөп түбэспэтин, таһынан барарын А.Поскачин быһааран “Кыым” хаһыакка суруйар. (3,40).

3. Оҕону атаахтатан, маанылаан, киһиргэтэн иитии өйө-санаата аһара барарын үөскэтэн ханнык баҕарар быһыыны оҥороругар тириэрдэр уонна сыыһа-халты туттуна сылдьарын элбэтэр. 

Бу быһаарыылар пассионарнай диэн ааттанар дьон үөскүүр төрүттэрин, өйдөрүн-санааларын билиигэ туһалыыллар. Ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиитэ суох, үгэстэргэ үөрэммэтэх эдэр киһи олоҕун сыаналаабат, барыга бары аһара туттар майгыланан улаатар, туох эмэ, бэйэтигэр туһалаах сыалы ситиһэргэ сананнаҕына ханнык да мэһэйдэртэн иҥнибэккэ тоҕута түһэн иһиэн сөп. 

Билигин “дерибастар”, “маргиналлар”, “трудные подростки” диэн ааттыыр бэрээдэгэ суох эдэрдэрбит кыра эрдэхтэринэ атаахтык, бас-баттах иитиллибиттэрэ таайан, итинник сиэрэ суох быһыыланыыга тиийэллэр. Кыра эрдэхтэринэ атаахтыылларыттан ордубатах, сиэр-туом, бэрээдэк, киһи оҥорор эбэтэр оҥорбот куһаҕан быһыыта диэн өйдөбүллэргэ иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх эдэрдэргэ тугу барытын, бастарыгар туох быстах санаа көтөн түспүтүн оҥороллоро көҥүллэнэр курдук саныы үөрэнэллэр уонна бэйэлэрэ оннуктары оҥорон иһэллэриттэн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.

Ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх, үөрэтиллибэтэх эдэр киһибитигэр синэ биир, хайата; үчүгэйэ да куһаҕана да буоллар оҥорон иһэр кыахтанар. Үчүгэй үгэстэрэ суоҕуттан кинини туох да туормастаабат, кэмсинэр санаа да, суобас да суох киһитэ буолар.

Аҕыйах ахсааннаах омукка элбэх пассионарнай дьону үөскэтии омук өссө аҕыйыырыгар тириэрдэр кыахтаах. Туох эмэ саҥаны, үчүгэйи айыыны оҥорон олоххо киллэриэхтээх, бастаан иһэр өйдөөх-санаалаах эдэрдэр элбэхтик быстах быһыылары оҥоруу диэки салалыннахтарына, араас ол-буну, буолары-буолбаты, ураты айыыны оҥоро сатаатахтарына, сыыһа-халты буолара элбэҕиттэн, аныгы демократия сокуоннарыгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыыларга кубулуйалларыттан бэйэлэрэ туоратыллар кыахтаналлар, ону тэҥэ, сыыһа туттунуулара элбээн олохторун кылгатан кэбиһиэхтэрин сөп.

Биһиги сахалар аҕыйах ахсааннаахпытын билиниэхпит этэ, биир эмэ, аҕыйах ахсааннаах кэлэр көлүөнэлэрбитин кыра эрдэхтэриттэн бэрээдэги тутуһууга, киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй буолан үлэни кыайыыларыгар сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан кыһанан үөрэтэрбит эрэйиллэр. 

Сэбиэскэй былаас аҕыйах ахсааннаах омуктары суох оҥоро, симэлитэ сатаабыта билигин кэлэн олоххо киирэр кутталланан эрэр. Үөрэхтэммит дьахтар үөрэҕи, чэпчэки үлэни, олоҕу эккирэтэрэ, олоҕун сыалын умнуутугар тириэрдэн омукпут ахсаана олус кыралаан эбиллэр. Бу эбиллиибит барыта кэриэтэ көрсүө, сэмэй майгылаах үлэһиттэртэн, тыа олохтоохторуттан кэлэрин билиниэхпит этэ. Элбэх үөрэхтэммит, үчүгэй, сымнаҕас олоххо үөрэммит дьахталлар бары кэриэтэ куорат соҕотохсуйбут эмээхситтэригэр кубулуйдулар.

Дьахталлар аһара үөрэхтээһинтэн бэйэлэрин көрүнэллэрэ, ордук сананаллара таһынан баран, эргэ баралларын, оҕо көрөн эрэйдэнэллэрин хаалларан сылдьаллар. Ыал буолан быр-бааччы олорон элбэх сайдыылаах, өйдөөх оҕолору төрөтүөхтэрин оннугар бары куоракка мунньустан эмньик саастарын күүлэйдии сылдьан аһаран кэбиһэллэрэ, хаарыан үөрэҕи-билиини баһылыахтарын, үлэни-хамнаһы кыайыахтарын, омукпутун сайыннарыахтарын сөптөөх кэлэр көлүөнэлэрэ суох хааларбытыгар тириэрдэллэрэ элбээтэ.

Сайдыыны ситиспит Европа дойдуларыгар дьахталлар тэҥ бырааптанан көҥүл барбыт курдук сананыыларыттан төрөөбөттөр, бэйэлэрин эрэ иннилэрин урутаан көрүнэллэриттэн, бу дойдулар олохтоохторун ахсааннара биллэрдик аҕыйаан иһэрин билигин бары билэллэр. 

Ахсааннара элбээбититтэн саҥа сирдэргэ тарҕанан иһэр кэлии дьон, “варвардар” тоҕо сууллан кэлэн, бу дойдулары баһылааһыннара саҕаланыыта, дьон олоҕор улахан уустуктары үөскэтиэн сөп. Былыргы Рим империятын сууллуутун саҕаттан дьон сайдыыны ситиһиилэрэ улахан долгуннар курдук үрдээн кэлэ-кэлэ намтыыр кэмнэрдээх. Ол барыта омук атын омуктуун холбоһууларыттан, “хааннарын тупса-рыыларыттан” элбэх ахсааннаах үгүс саҥаны айыылары оҥоро сатыыр пассионарнай дьон үөскээһиннэриттэн уонна урукку олох сиэрин-туомун тутуспаттарыттан, олохторун уларытыыга турунаннар, олох сайдыы диэки хамсааһынын үөскэтэллэр. Бу хамсааһыннар улахан долгуҥҥа маарыннаан атыттарга тарҕаналлар.

“Өрө көрбүт”, “Өрөпөөн” диэн сахалар харахтара олоҕо суох, мээлэнэн мэндээриччи өрө көрбүт, “Көҥүлүнэн барбыт”, “Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан” иитиилээх эдэр дьону ааттыыллар. Бу дьон бэлэми булууга-талыыга урутаан түһэллэрэ, ханнык да сиэри-туому билиммэт буола улаатыылара, бэйэлэрин олохторун кыратык да сыаналаабаттара олоххо араас хамсааһыннары, өрө барыылары үөскэ-тэллэригэр тириэрдэр. “Бей близких, чтоб чужие боялись” диэн өс хоһооно билигин туттулла сылдьар кэмэ кэллэ. Былыргы төрүттэрэ украинецтар буолалларын билбэт аныгы нууччалар чугас аймахтарын сэриилии сылдьаллара бу өс хоһоонугар сөп түбэһэр быһыы буолар.

Төрөөбүт омуктарын тылын, үгэстэрин кыра эрдэхтэринэ үөрэтэн иҥэриммэтэх, атын омук тылын, үөрэҕин баһын-атаҕын эрэ билэр, туһанар, сахалыы эттэххэ бас-баттах иитиилээх дьону Л.Н.Гумилев пассионарнайдар диэн ааттаабыта өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэһэр. 

“Өрө барыы” диэн сахалыы этииттэн революция диэн тыл нууч-чаларга үөскээбитэ, бу хамсааһын үөскэтэр өйдөбүлүн толору биэрэрин тэҥэ, нуучча тыла саха тылыттан үөскээбитин биллэрэ сылдьар. Олоххо аһара өрө барар иитиилээх дьон аҕыйаатахтарына, олох биир тэҥник, долгуйбакка эрэ баран, устан иһэр кыахтанар.

Омукка элбэх бас-баттах иитиилээх, пассионарнай дьон элбээтэхтэринэ ханнык эрэ хамсааһыннар, өрө барыылар, өрө туруулар тиийэн кэлэннэр араас уларыйыылары киллэриэхтэрин сөп. (4,34).

## Туһаныллыбыт литература.
1.     Попов Б.Н. Дьоннор сыһыаннара. – Дьокуускай: Бичик, 2000. – 64 с.

2.     Л.Н.Гумилев. Этногенез и биосфера Земли. – М.: Танаис ДИ-ДИК, 1994. – 544 с.

3.     Кривошапкин А.И. Евразийский союз. – Якутск: Бичик, 1998. – 240 с.

4. Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.