Моҕоллор

Урукку кэмнэргэ Россия элбэх омуктара уһун үйэлэр тухары бииргэ олороллоругар конфедерация сокуоннарынан туһанан салаллан олорбуттар эбит. Элбэх омуктар холбоһон, бииргэ түмсэн Или тэрийэллэрэ, сайдыыны ситиспит омук ону салайара. Онно кыттыс-патах омуктары туораталлара, киэр үүрэллэрэ.

Монголлар конфедерацияларыгар кыттыспатах, холбоспотох поло-вецтар, куманнар олорор сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ. 1206 сыл-лаахха саҥа үөскээбит омуктар моҕоллор диэн ааты ылыммыттара, саҥа тэрийбит конфедерацияларын Мэҥэ Ил диэн сахалыы тылларынан ааттаабыттара уонна “Дьаһах” диэн ааттаах сокуоннары ылыммыттара сахалар салгыы сайдыбыттарын биллэрэр. 

Моҕол диэн ааты ылыныахха диэн Темучин 1206 сыллаахха бэйэтин биир санаалаахтарын курултаайга түмэн олорон иһитин-нэрбитэ, ону бары ылыммыттара биллэр. Бу кэмтэн саҕалаан моҕоллор диэн саҥа омуктар ааттара үөскээн киэҥник тарҕаммыта. 

Бу курултаайга Чыҥыс Хаан моҕоллор конфедерацияларын тэрийбитэ, саҥа ааты моҕоллор диэни иҥэрбитэ, саҥа омук аатын үөскэппитэ. Бу кэмтэн ыла нууччалар монгол диэн ааттаабыт моҕол омуктара үөскээн күүһүрбүттэрин биллэрбиттэрэ, сахалыы “ҕ” дорҕоону кыайан саҥарбаккалар “нг” диэн суруйаннар моҕол диэни уларытан монгол диэнинэн сурукка киллэрбиттэрэ иҥэн хаалбыт.

Сахалыы моҕол диэн кыахтааҕы, күүстээҕи, сайдыылаах өйдөөҕү-санаалааҕы уонна бастаан иһэри бэлиэтиир тыл буолар. Россия территориятыгар уһун үйэлэргэ баһылыыр омуктар ааттара уларыйан испиттэрэ биллэр. 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн сахалар, онтон түүрдэр, татаардар, моҕоллор баһылыыр оруолу ыла сыл-дьыбыттара. Билигин нууччалар баһылыыр оруолу ылаллар.

Омуктар хаһан үөскээбиттэрэ быһаарыллыыта уустуктардаах. Ол иһин омук аата хаһан сурукка киирбитинэн билигин ааҕан ылыналлар. 1206 сыллаахтан сурукка киирбитинэн, бу кэмтэн монголлар диэн омуктар үөскээбиттэрэ билиниллэрэ сөптөөх.

Омук саҥа үөскээһин кэмин, 300 сыл курдугу ааһан бэйэтин уратытын атыттарга биллэрдэҕинэ сурукка киллэриллэн бэлиэтэнэр.

Билигин геннэри үөрэтии сайдыбытынан ханнык омук олус уһун үйэлээҕин ааҕан билии кыаллар буолла. Нууччалар тоҕо биһиэхэ моҕоллор геннэрэ суоҕуй диэн мунаараллара бэрт судургутук быһаарыллар. Ол моҕол диэн сахалыы ааты мунньахтаан ылыммыттарынан чуолкайданар, онтон монголлар бары сэрииһиттэрэ былыргы сахалар, татаардар уонна түүрдэр эбиттэрэ геннэри үөрэтиинэн дакаастанан эрэр. Ол иһин төһө эрэ кэминэн бу олохтоох омуктар геннэрэ нууччаларга элбээбиттэр.

Бу курултаайга Темучин Чыҥыс Хаан диэн бочуоттаах ааты ылыммыта. Чыҥыс диэн сахалыы тылы нууччалар “ҥ” дорҕоонун кыайан сурукка киллэрбэккэлэр “нг” дорҕоонноон суруйбуттарыттан Чыҥыс диэн аата билигин Чингис диэҥҥэ уларыйан сылдьар.

Хаан диэн ааттаах салайааччылаах дойдулар сахалыы систиэ-мэни тутуһан, ол аата биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайыыларын тутуһан дойдуларын барытын салайаллар этэ. Бу салайыы систиэмэтин Чыҥыс Хаан тутуспутуттан оҕолоро, сиэннэрэ бары хааннар диэн ааттаналлар уонна дойдулары салайбыттара. 

Сахалар саҥа үөскээбит моҕоллорго сыһыаннара хайдаҕын туһунан моҕоллорго сыһыаннаах тыллары үөрэтэн дакаастыахпыт:

- Керулен диэн Темучин дойдутун өрүһүн биллэр аата. Сахалыы Көрүлүүр диэн түргэн сүүрүктээҕин уонна эргиирэ элбэҕин иһин ааттаабыттара сөп. 

- Моҕол диэн саха тыла. Кыахтаах, барыны кыайар диэн суолталаах. Бу тыл “ҕ” дорҕоонун нууччалар кыайан саҥарбаккалар “монгол” диэҥҥэ уларытаннар Аан дойду билиитигэр таһааран кэбиспиттэрэ. Орто Азияҕа бу тылы моҕол диэнинэн уларыппакка туһаммыттара, оннооҕор Индийэҕэ дойду аатыгар киирбитэ. Бу моҕол диэн ааты 1206 сыллаахха Темучин биир санаалаахтара курултайга мунньустаннар ылыммыттара.

- Темучин диэн аат сахалыы Тимирчээн диэн буолар. Чыҥыс Хаан аҕата тимир уустарын кытта сибээһин, саха буоларын быһаарар. Кыра эрдэҕинэ ааттаабыттарын кэлин уларытан бочуоттаах Чыҥыс Хаан диэн ааты ылыммыта билигин Аан дойдуга биллэр.

- Хаан диэн саха тыла. Тыынар-тыыннаахтар хааннарын уонна онтон холбуу тутулуктарын биллэрэр. Хаан – эт-сиин биир тутаах симэһинэ, биир аймах дьоҥҥо биир буолар диэн өйдөбүлтэн хаан аймах диэн быһаарыы үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ биир хаан аймахтар баһылыыр былааһы ылан дойдуларын салайалларын биллэрэн хаан диэн баһылык аатын ылыналлар. Хаан диэн сахалыы саҥарар омуктар үрдүкү баһылыктара ааттанар.

- Чыҥыс диэн биллэр суолталаах саха тыла. Сахалыы өйдөбүлэ бу аакка олус сөп түбэһэр. Кытаанах, дьэбир майгылааҕы, ылыммыт сыалын ситиһиигэ ураты дьулуурдааҕы бэлиэтиир. Чыҥыс – сахалыы чыҥ, олус кытаанах чиҥ диэн өйдөбүллээх тыл. Чыҥкынас тыас - хатарыылаах тимир тыаһа. 

- Аҕаларын ууһа Борджигин диэн ааттаах. (1). Сахалыы Бордьугунай диэн аакка сөп түбэһэр. 

- Тимирчээн ийэтэ Одьулуун диэн ааттааҕа остуоруйаҕа биллэр. Бу аат туспа олохтоох ойоҕу бэлиэтиир өйдөбүллээх саха тыла.

- Аҕата Есугэй багатур диэн ааттаах. Есугэй диэн Үчүгэй диэн сахалыы аат буолар. Багатур диэн бухатыыр диэн сахалыы тыл.

- Кэргэнин аата Бортя диэн. 

-  Джучи диэн улахан уолларын сурукка киирбит аата. Дьуур диэн буолуон сөп.

- Үгэдэй. Үгэс диэнтэн үөскээбит аат буолуон сөп.

- Чагатай. Чаҕытар диэн дьиҥнээх сахалыы аат.

- Тулуй диэн ааттаах кыра уол аата биллэр сахалыы. Тулуурдаах буол диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. 

- Моҕол ураһа диэн сайын көһөн кэлэн олорорго аналлаах туоһунан тигэн, бүрүйэн оҥоруллубут улахан ураһа ааттанар. Сахалар моҕоллору кытта бииргэ олоро сылдьыбыттарын биллэрэн сайыҥҥы кэмҥэ туруораллар эбит.

Тус-туспа омуктар уһун кэмҥэ, үс үйэ курдук, бииргэ, эйэлээхтик олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар элбээн, сыыйа баһылаан бараллар. Сахалар оччотооҕу кэмҥэ меркиттэр диэн ааттанар омуктары кытта уһуннук бииргэ олороннор саҥа, моҕол омуктары үөскэппиттэр.

Остуоруйа үөрэхтээхтэрэ билинэллэринэн моҕоллор аан маҥнай түүрдүү саҥараллар, итэҕэллэрэ эмиэ сахалыы, таҥара үөрэҕэ эбит. Таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, тутуһалларыттан ханнык да православнай, мусульманскай таҥаралары туораппатахтар, суох оҥоро сатаабатахтар. Кэлин хас эмэ үйэлэринэн саҥарар, суруйар тыллара, итэҕэллэрэ уларыйбыт, уһуннук, ыараханнык сэриилэһэннэр бары кэриэтэ ордук кытаанах ирдэбили тутуһар мусульманнар итэҕэллэригэр көспүттэр.

Билигин нууччалар “русы” диэн ааттаах былыргы төрүттэрин украинецтарга былдьатаннар саҥа төрүттэрин көрдүү сатаан эрэллэр. Манна аныгы наука сайдыытын генофонданы үөрэтиини киэҥник туһана сатыыллар. Ол эрээри, бэйэлэриттэн түүр омуктар уонна финн төрүттээх омуктар геннэрин элбэҕи буланнар хомойуох курдуктар. 

Геннэри чинчийэн үөрэтиигэ нууччаларга монголлар геннэрин булбаттар. Итини тэҥэ, монгол тыллара нуучча тылыгар суохтар эбит. Арай остуоруйаны дьиҥнээхтик үөрэтэн моҕоллор диэн кимнээхтэрин, сахалартан үөскээбиттэрин билэллэрэ эбитэ буоллар бэйэлэрэ эмиэ сахалартан төрүттээхтэрин билиниэ этилэр. 

Омуктар төрүттэрин ааттарыттан быһаарыахха сөп. Монгол-татаар диэн ааттарыттан ханнык омуктара чуолкайданар. Моҕоллор диэн үгүстэрэ татаардар уонна сахалар буолаллара сотору дакаастанар кыахтаах. Салайааччылара Чыҥыс Хаан саха, уолаттара сахалыы ааттаахтар - сахалар. Моҕол диэн төрүт сахалыы тыл буолар.

Нуучча үөрэхтээхтэрэ бу чахчылары билэллэрэ буоллар бэйэлэрэ сахалартан төрүттээхтэрин быһаарыа этилэр. Сакалар диэн сахалар төрүттэрэ ааттаналларын билигин быһааран эрэллэр. 

Хаан диэн салайааччылаах былыргы дойдулар сахалар дойдулара буолаллар. Хаан диэн оннугар саар, “царь”, аһара улахан диэн сахалыы ааты ылынаннар нууччалар сайдан иһэр кэмнэригэр дойдуларын салайааччыны ааттыы сылдьыбыттара. (2,33).

Сахалар үөрэхтэринэн биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайар дойдулара ханство диэн ааттанар. Ханствоны хаан диэн дуоһунастаах киһи салайар.

Аттила хан Европаны баһылаабыта.

Кубрат хан болгардары салайбыта.

Чыҥыс хан моҕоллору үөскэтэн таһаарбыта.

Абдалла хан узбектары сайыннарбыта.

Абылай хан уонна Касым хан казахтары үөскэппиттэрэ.

Онон дойдуну салайарга сахалыы систиэмэни, ол аата сайдыы-лаах буор куттаах биир хаан аймахтар салайыыларын, үгүс дойдулар хойукку кэмҥэ диэри ситиһиилээхтик туһана сылдьыбыттарын ити хааннар ааттара иҥэн сылдьара биллэрэр.

## Туһаныллыбыт литература.
1. Материал из Википедии.

2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Омуктар.