Айыы диэн икки өрүттээх тылы уларыта сатааһын

Күн уонна түүн, сайын уонна кыһын айылҕа икки өрүтүн үөскэтэллэр. Бу айылҕа уларыйбат тутулугун сахалар быһаараннар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этиигэ сөп түбэһэн киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсан тахсаллара хаһан да уларыйбат.

Ай диэн тыл киһи санаатын, салгын кута саҥаны айар туһугар үлэтин быһаарар. Сахалар үөрэхтэринэн санаа атын, Ол дойдуга сылдьар. Ону быһаарарынан санаа олус түргэнэ, саныыры кытта онно тиийэ охсоро уонна туохтан да иҥнибэтэ, хааттарбата буолар.

Киһи санаатыгар тугу эмэ оҥоро сатыыра айар диэн тылынан этиллэр. Ай диэн тылга ар диэн тыл холбонон айар диэн тылы үөскэтэр. Бу тыл киһи тугу уратыны, саҥаны саныы, айыыны оҥороору сылдьарын атыттарга биллэрбэтин, кистиирин быһаарар. Саха киһитэ ону оҥоруом, маны оҥоруом диэн эрдэттэн кэпсэнэ сылдьыбата ити үүрэр суолталаах тылтан улахан тутулуктаах.

Киһи санаатыгар айан оҥоро сатаабытын илэ оҥорон таһааран ханнык эрэ быһыыга кубулуттаҕына ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын дорҕооно эбиллэн айыы диэн тыл үөскээн тахсар. Саха тылын үөскэппит былыргы өбүгэлэрбит саҥаны айыы диэн оҥорор быһыы үчүгэйгэ тириэрдэрэ аҕыйаҕын чуолкайдык быһаараннар айыы диэн тылга “ыы” диэн куһаҕан суолталаах дорҕоону эбэн, бэлиэтээн биэрбиттэр.

Айыы диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ дьон өйүгэр-санаатыгар үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэр кэмнэригэр киһи оҥорор быһыыта уларыйбакка саҥаны айыытынан хааларын үөскэтэр. Олоххо үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрэ кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттаналлара, бары салайааччылар быстар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. Билигин ырыынак кэмигэр, аны баайдар үчүгэй диэн ааттанар буоллулар, дьон бары байыыны ситиһэ сатыыллара олоххо киирэн араас барыһы биэрэр үлэлэри сайыннаран эрэллэр. 

Дьон өйө-санаата бу тосту уларыйыыта кэлэн ааспытын сэбиэскэй былаас араас үөрэхтээхтэрэ билбэккэ хаалбыттара салайар былаас солбуллуута эйэлээхтик барбытынан быһаарыллар. Кумааҕыга ону-маны булан суруйуу саҥаны айыыны оҥоруу буолбат, арай ону оҥорууга бэлэмнэниигэ киирсэр. Кумааҕыга ол-буну суруйуу өй-санаа үлэтэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ таба буолар.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарар. Үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх. Бу тылы тыл үөрэхтээхтэрэ “үчүгэй” эрэ оҥоро, онтон куһаҕанын туспа арааран ылан “аньыы” диэн ааттыы сатыыллар уонна бу тыллар иккиэн саҥаны айыы буолалларын умнан кэбиһэллэр. “Аньыы” диэн сахаларга суох саҥа тылы булан нууччалар “грех” диэн тылларын үтүктэн туһаныыга киллэрэн бэйэлэрин сымыйа, албын “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын диктатуратын оҥорон туһанаары сэти үөскэтэн сахалары алдьатыыга тириэрдэн эрэллэр. 

Киһи оҥорор быһыыларын маннык икки аҥы арааран кэбиһии өй-санаа уларыйан, солбуйсан биэрэрэ кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлэрин билбэттэн үөскээн тахсар. Кэмэ кэллэҕинэ куһаҕан диэн сириллэн ааттана сылдьыбыт тупсан, үчүгэйгэ уларыйара тиийэн кэлэрин ураты ааты иҥэрэн биэрии суох оҥорор уонна өй-санаа эргийэн, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэспэт куһаҕан быһыы буолар.

“Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн олус дириҥ суолталаах өс хоһоонун тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ эрэ. Үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт сотору кэминэн уларыйан куһаҕан буолан хаалара тиийэн кэлэрин, онтон куһаҕан үчүгэйгэ кубулуйарын өй-санаа үөрэҕэ быһаарарын сахалар тутуһаллар.

Өй-санаа үөрэҕэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу.

2. Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыыны оҥоруу.

Туох барыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн ааттанара дьон өйө-санаата уларыйыытыттан, тупсуутуттан тутулуктанан солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэр. Бу быһаарыы сэбиэскэй былаас эстиитинэн дакаастанара ордук табыллар. Үлэһиттэргэ элбэх үчүгэйи оҥороннор олохторо тупсубут курдук саныыллара үөскээбитэ. Арай баар дьону барыларын үлэлэтэ сатааннар үлэһиттэр сүрэҕэ суохтары кытта тэҥҥэ үлэлээннэр, олору үтүктэннэр үлэ оҥорон таһаарыыта намтаабыта, ас-таҥас тиийбэт буолуута үөскээн салайар былаас уларыйбыта.

Киһи оҥорор быһыыта хаһан баҕарар икки өрүттэнэн тахсан иһэр. Саҥаны айыыны оҥоруу киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыыта буоларынан, аан бастаан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсара биллибэт уратылаах. Киһи бэйэтэ тугу оҥорбутун барытын кэриэтэ үчүгэй диэн ылынар буоллаҕына, саҥаны айыы хайдаҕын атыттар билэн, көрөн баран быһаараллара эрэ таба буолар уонна айыыны оҥоруу кэнниттэн хойутаан биллэн кэлэр уратыланар.

Өссө оҥоруох инниттэн саҥаны айыы хайдах буоларын быһаарыы кыаллыбат. Саҥаны айыы үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолбута хойутаан быһаарыллар, атыттар сыана биэриилэрэ хойут, кэнники кэлэр. Сэбиэскэй былаас куһаҕана 74 сыллар кэннилэриттэн биирдэ арыллан эйэлээхтик атын былааска уларыйан хаалбыта. 

Биир эмэ талааннаах киһи оҥорбут саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалара кыаллар. Араас сертификаттаах, патеннаах, учуонай буолбут дьон отой аҕыйахтар. Онтон элбэхтэр оҥоро сатыыр үгүс саҥаны айыылара табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаны элбэтэн, алдьатыыга тириэрдэн кэбиһэллэр. 

Саҥаны айыыны оҥоруу уратытын, эрэйдээҕин кумааҕыны эрэ бэрийэр, үлэни оҥоруу араас уустуктарын, икки өрүттэнэн тахсарын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ “үчүгэй” эрэ курдук сыыһа, сымыйанан этэллэр. Уһун үйэлэр тухары дьон үчүгэй диэбит саҥаны айыыларын элбэҕи оҥороннор билигин олус аҕыйаабыттар. Биир эмэ талааннаах, элбэх бэлэмнээх киһи эрэ оҥорон олоххо киллэрэр кыахтанна. Сахалар бу уратыны былыргы кэмнэргэ быһааран саҥаны айыыны оҥорорго аналлаах “Кэс тыл” диэн ааттаах этиини оҥорон туһаналлар. Уратыны, саҥаны айыыны оҥоруу хайдах буолан тахсыбытын атыттар көрөн сыана быһан, үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу быһааран биэрэллэрэ таба суолу тутуһуу буолар. 

Оҥоруох инниттэн, эрдэттэн бу саҥаны айыыны оҥоруум үчүгэй буолан тахсыа диэн этии тиэтэйии, быһа этинии буолан тахсар. Киһи “үчүгэй буолуо” диэн быстах санаатыттан оҥоро охсон кэбиспитэ үгүстүк куһаҕан буолан хаалан хомоторо элбиир. Киһи бу саҥаны айыыны хайдах оҥороруттан тутулуктанан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан хаалара өссө үксүүр.

Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар икки өрүттээх тылы үлэһиттэр, оҥорор, тутар дьон таба туһаналлар уонна тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстыыр, уларыппат кэмнэрэ кэллэ. (1,53).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.