Омук саҥарар тылын уларыйыыта

Аан дойдуга олус былыргы кэмнэртэн үөскээбит омуктар кэмэ кэллэҕинэ саҥалыы үөскүүллэриттэн ааттара уларыйан, атын ааты ылынан иһэллэриттэн аҕыйах курдуктар. Ол кэмнэргэ икки кырдьаҕас омуктар икки ардыларыгар саҥа омуктар үөскээн тахсыылара тохтообокко эрэ баран иһэриттэн ахсааннара элбиирэ. Биир сиргэ 100 сыл анараа өттүгэр олорбут, сурукка киирбит омук оннугар атын ааттаах омук олорор буолбута бэлиэтэммитэ биллэр.

Саҥа омук үөскээн тахсыытыгар саҥа тылы үөскэтэн туттуллууга киллэрэр. Бу саҥа тыл кырдьаҕас омуктар тылларыттан хомуллара уонна элбэх саҥа тыллары үөскэтэллэрин таһынан, сайдыыны аҕалар тыллары атыттартан киллэрэн туһаналлар. Саҥа тылы туһанан кырдьаҕас омуктартан биллэрдик уратыланан тахсар саҥа омугу үөскэтэн сайыннаран таһаарыы табыллар.

Сахалар олохторугар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун тутуһа сылдьалларыттан элбэх саҥа омуктары үөскэппиттэр уонна бэйэлэрин тылларынан аат биэрэн иҥэрбиттэр. Кэнники кыра оҕолорунан, Байкал күөл таһыгар уһуннук олорон үөскэппит омуктарынан, буряттар буолаллар. Бу саҥа үөскээбит омук нуучча казактара кэлиилэригэр ким диэн ааттаналларын да булуна иликтэр этэ, братскай диэн ааттана сылдьыбыттара сурукка киирэн биллэр. Бурят диэн кэлин ылыммыт омуктарын аата сахалар бурут диэн, буккуйан саҥарыыны биллэрэр тылларыттан үөскээбитэ атыттар этиилэриттэн быдан таба өйдөбүлү биэрэр. 

Төрөөбүт тыл диэн туспа омук буолары бэлиэтиир сүрүн быһаарыы буолар. Мин омуктар тыллара үөскээһинин ханнык үлэни баһылаабыттарынан арааран быһаарабын. Бары омуктар төрөөбүт тылларын харыстыы, уһун үйэлии сатыыллар эрээри, тыл баһылаабыт үлэттэн үөскээн тахсар тутулуктааҕын умнан сылдьаллар. Үлэни баһылаан сайыннарбакка эрэ араас саҥа тыллары булан оҥоро сатааһын диэн туһата суох таах хаалар үлэлэр буолаллар.  

Сайдан иһэр украинецтар уонна нууччалар 1653 сыллаахтан ыла уһун кэмҥэ бииргэ олороннор саҥа омугу үөскэппиттэрин икки тылы туһаныыны киллэрэ сылдьыбыттара биллэрэр. Икки омук тылыттан холбоммут суржик диэн саҥа тылы үөскэтэн туһана, эйэлээхтик бииргэ олоро сатаабыттара. Россияҕа улуутумсуйуу күүһүрэн 2014 сыллаахха Крымы эйэлээхтик ылбыттарын кэнниттэн омугунан арахсыы улаатан барбыта. Донбасс сирдэрин былдьыы сатааһын дьиҥнээх сэриини саҕалааһыҥҥа тириэрдибитэ.

Омук тылын аһара баран харыстыы, өссө атыттарга тарҕата сатааһын үөскээһинэ куһаҕан содулланан тахсарын уонна сэриилэһиигэ тириэрдэрин биллэххэ табыллар. Экономиката мөлтөөбүт омук тыла өссө күүскэ мөлтөөн, үгүстэр туттубат тылларыгар кубулуйан барарын арааран билии эрэйиллэр. Үлэни сайыннаран баран тылы тупсардахха омук дьоно туох эмэ туһалааҕы, туттуллары, барыһы киллэрэри оҥорон атыттарга тарҕатыыларыттан тэнийэн барыан сөп.

Омук сайдыыны, үлэҕэ саҥаны айыыны киллэриитэ, ситиһиини оҥоруута саҥа тыллары үөскэтэн иһэрин бары туһанан сайдыыга кыттыһаллар. Сайдыыны ситиспит омуктартан саҥа тыллары киллэрэн туһаммат буолуу хаалан, туоратыллан барыыны үөскэтэр.

Былыргы кэмҥэ үөскээн сайдыыттан хаалбыт омук тылын аныгы олоххо аҥардастыы туһана сатааһын тыл үөскүүр төрүтүн билбэттэн тахсар уонна саҥа тыллары була сатаан үөскэтии түргэнник киирэн иһэр сайдыыттан хаалыыга тириэрдэр быһыы буолар. Саҥа тыл үөскээһинэ уһун кэми ылар уонна үлэни оҥоруу олоххо киирдэҕинэ эрэ туттуллар, атыттарга тарҕанар кыахтанар. 

Тимир диэн тылы сахалартан арахсан саҥалыы үөскээбит түүр омуктара бары туһана сылдьаллар. Тимири уһаарыыны сахалар саҕалаабыттарын уонна бу үлэни оҥорууну олоххо киллэрэн атыттарга тарҕаппыттарын билинэллэр.

Омук тыла уларыйыыта икки өрүттэнэн тахсар:

1. Сайдыы киириитэ. Атын сайдыыны ситиспит омуктартан саҥа тыллары киллэрэн туһаныыттан олоххо сайдыы, тупсуу киирэр.

2. Сайдыыны киллэрбэт буолуу. Сайдыылаах омуктар тылларын бэйэ тылыгар уларытан, тылбаастаан, саҥа тылы үөскэтэн туһаныы сайдыы киирэрин бытаардар. Саҥа тыл дьон өйүгэр-санаатыгар киирэн үгэс буолара олус уһун кэми ыларыттан атыттартан хойутаан хаалыы үөскүүрэ куһаҕаҥҥа, хаалыыга тириэрдэр.

Тыл киһи оҥорор быһыыта буолбатах. Атын киһиэхэ оҥорор дьайыыта аан бастаан өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Үгэһи өр кэмҥэ, хойутаан үөскэтэн туһалыыр. “Тыл уҥуоҕа суох” диэн этии тыл киһи оҥорор быһыытыгар дьайыыта кыратын, суолтата суох уларыйыыга оҕустаран хаалара түргэнин биллэрэр. Тугу барытын булан этэ сатыахха сөбө “Тылга тииһии” диэн этиинэн быһаарыллар.

Олус былыргы кэмнэргэ, экономика сайдыыны ситиһэ илигинэ үөскээбит саха тылыгар саҥа сайдыыны, ситиһиини бэлиэтиир тыллар суохтар. Арай кэлин кэмҥэ нууччалартан сайдыыны, үөрэҕи ылыныыттан киирбит тыллар элбэхтэр. Аһара баран сахалыыга төннө сатааһын аныгы олох сайдыытыттан хаалыыга тириэрдэрин биллэххэ табыллар. Омук тыла сайдыылаах омуктартан саҥа киирии тылларынан эбиллэн истэҕинэ эрэ сайдыыны ситиһии үөскүүрүттэн атыттартан хаалсыбат кыахтанар.

Омук тыла сайдан, саҥа тылларынан эбиллэн иһэрэ дьон өйө-санаата сайдыытын үөскэтэр. Сайдыыны ситиһэн иһэр омук элбэх саҥа тыллары киллэрэн туһанан истэҕинэ табыллар. Бииргэ олорор омуктартан ким элбэх сайдыыны, ол аата саҥа тыллары бэйэтин тылыгар киллэрэн туһаммыт түргэнник өйө-санаата тупсуутун үөскэтэн иһэриттэн атыттары баһыйан барара ситиһиллэр. 

Атын сайдыылаах омук тылын бэйэтинэн эбэтэр бүтүүтүн эрэ уларытан туһаныы сайдыы киириитин түргэтэтэр. Дьон бу тыл суолтатын баһылааннар түргэнник туһаналлара сайдыыны ситиһэллэрин эмиэ түргэтэтэн биэрэр. Компьютер, сотовай, ватсап диэн тыллар саҥа киирэн туттулла сылдьалларыгар дьон үөрэннилэр.

Иккис өрүтү туһанан сайдыыны аҕалар тылы тылбаастаан саҥа тылы үөскэтии сайдыы киириитин улаханнык бытаардар. Саҥа тылы дорҕоонноро сөп түбэспэтин үрдүнэн үөскэтэн омук саҥарар тылыгар киллэрэн туһаннара сатааһынтан сайдыыны ситиһии лаппа бытааран, атыттартан хойутаан хаалыыга тириэрдэн кэбиһэр. 

Тыл үөрэхтээхтэрин ыйыыларынан бу кэмҥэ сайдыыны киллэрэр саҥа тылы омук бэйэтин тылыгар тылбаастаан уонна өссө саҥа тылы үөскэтэн туһаннара сатыыллара, саҥа, маат курдук тыл дьон өйүгэр-санаатыгар киирэн иҥэрэ бытааныттан, түргэнник киирэн иһэр сай-дыыттан хаалан хаалыыны үөскэтэн эрэллэр. 

Бу үөскээн тахсар икки өрүттэри таба сыаналаан икки ардыларынан түбэһэр үһүс өрүтү булан туһаныыны инникини таба сыаналыыр дьон туһаныахтара этэ. Атын омуктартан сайдыы киириитэ кэминэн, ол аата икки өрүттэрин тутуһан баран иһэрин үөскэтэн туһаныы сайдан иһэр омуктан эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Омук тыла сайдыыны ситиһиитин икки өрүттэрин икки ардыларыгар сайдыыны киллэрэргэ аналлаах үһүс өрүт үөскээн тахсар. Үһүс өрүтү быһааран таба туһаныы омук үйэтэ уһуурун үөскэтэрин тэҥэ, сайдыыттан хаалан хаалыыны суох оҥорон туһаны аҕалар.

Омук уларыйан хаалыыта сыыйа-баайа хас биирдии төрүт тылларын төрдүттэн уларытан, саҥа тылларынан солбуйан иһииттэн үөскээн кэлэр. Сахалар төрүт ийэ, аҕа, эһэ, эбэ диэн тылларын нуучча маама, паапа, деда, баба диэн тылларыгар уларытан кэбиһиилэрэ сахалар оннуларыгар нууччатыйбыт саҥа омук үөскээн тахсарыгар тиийэн хаалыахтарын сөп. Саха буолуу, бу төрүт тыллары туһанартан үөскээн саҕаланарын билиэххэ уонна оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныахха сөп буолла.

Киһиэхэ бэйэтигэр, дьиэтигэр-уотугар, айылҕаҕа сыһыаннаах тыллар омук төрүт тылларын үөскэтэллэр. Бу тыллары харыстааһын саха омугу харыстааһын диэн буолар. Саха төрүт тылларын уларыппакка эрэ олоххо киллэрэн туһана сылдьыы киһи ханнык омук буоларын быһаарар суолталанар. (1,61).

Төрүт тыллары уларыппатахха үлэ, үөрэх тыллара атын сайдыылаах омук тыла буоллахтарына даҕаны, омук бэйэтэ уларыйан хаалбат. Бу киирии тыллар түргэнник сайдар уонна уларыйан иһэр тылларга киирсэллэриттэн омукка бэйэтигэр уларыйыыны киллэрбэттэр.

Аҕыйах ахсааннаах омук дьоно элбэх ахсааннаахтар тылларын үөрэтэн билэр буолуулара, икки тылланыыны туһаналлара эйэлэһиини үөскэтэр көрдөбүл буоларын тэҥэ, киһи өйүн-санаатын сайыннарыыга улахан туһаны оҥорор. Киһи мэйиитигэр төһө элбэх өй-санаа, үгэстэр киирэн мунньуллан иһэллэр даҕаны ырытар, быһаарар күүһэ улаатан биэрэрин туһаныыга тириэрдэр.

Икки омук тылын баһылааһын аҕыйах ахсааннаахтар сайдыыны ситиһэр кыахтарын лаппа улаатыннарар. Тыл үгэстэртэн үөскүүр. Элбэх тылы билэр буолуу өй-санаа сайдыытын ситиһиигэ тириэрдэр. Өйө-санаата сайдыбыт омук атыттары баһыйар, сабырыйар кыахтанара сайдыыны урутаан баһылыырын үөскэтэр.

Эйэлээхтик олорор икки омуктар икки ардыларыгар саҥа омук үөскээн тахсан иһэр кыахтанар. Ыраахтааҕы былааһын уонна сэбиэскэй былаас кэмигэр сахалары барыларын якут диэн ааттаан уһун үйэлээх, элбэх үлэни, тимири уһаарары уонна уһанары баһылаабыт сахаларын умуннара сатаабыттара. 1991 сыллаахтан сахалар бэйэлэрин саха диэн ааттананнар якуттартан арахсыылара олоххо киирэн сылдьар. 

Саха сиригэр олорор нууччалар уонна нууччалыы саҥарар сахалар саҥа, якут диэн ааттаах омугу үөскэтэн эрэллэрэ биллэр буолла. Якут диэн нууччалыы эрэ саҥарар саха киһитэ ааттанар этэ эрээри, билигин олохтоох нууччалар якут буолары сирбэттэрэ тарҕанан эрэр. 

Инникини билгэлээһини оҥоруу уустук, хайдах буолан тахсара өссө биллибэт. Билигин, Украинаҕа сэрии кэнниттэн нуучча омук арҕаа диэки куһаҕан ааттанан хаалбыта атын омук буола сатааһыннарын улаатыннарар кэмэ кэлэн иһэр. Саха сирин нууччалара бары якут буолан хаалыахтарын сөп.

Омук сайдыыны ситиһэрин туһугар саҥа тыллары киллэрэн уларыттаҕына табылларын таба сыаналаан үһүс өрүтү үөскэтэн туһаныыны өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьон билиэхтэрэ этэ. (2,78).

## Туһаныллыбыт литература.
1. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.