open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ермолаев Алексей Николаевич

**Ермолаев Алексей Николаевич** (1941-1991) – тустуук, Коркин үөрэнээччитэ, сахалартан бастакы Аан дойду кылаастаах спорт маастара, ССРС эдэрдэргэ чөмпүйүөнэ, 1966 с. Дьокуускай Ытык киһитэ. 

## Олоҕун олуктара

**Алексей Николаевич Ермолаев** 1941 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр Чурапчы Кытаанаҕар холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 

Оройуон киинин оскуолатыгар үөрэнэр кэмигэр Дмитрий Петрович Коркин салайар секциятыгар сылдьан көҥүл тустуунан дьарыктаммыта. Салгыы Дьокуускайдааҕы педучилище физкультурнай отделениетыгар үөрэммитэ. Манна тренер Н.Н.Волков салалтатынан эрчиллибитэ.Алексей Ермолаев республикатааҕы типографияҕа ретушер быһыытынан үлэлиир сылларыгар Коммунистическай Үлэ ударнига буолбута.Күрэхтэһиигэ ситиһиилэрин туһунан билиһиннэрдэххэ, 1962 сыллаахха Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар кыайыылааҕынан тахсыбыта. 1964 сыллаахха Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 57 киилэҕэ Петр Алексеев кэнниттэн иккис миэстэни ылбыта. 1965 сыллаахха Гомель куоракка ыытыллыбыт ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр финалга, кэлин олимпийскай чемпион буолбут дагестанец З.Абдулбековы сабырыйан чемпион бочуоттаах аатын ылбыта. Бу сыл Нальчикка, Спартак общество Россиятааҕы күрэхтэһиитигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. 1966 сыл киниэхэ үрдүк көрдөрүүлэри тосхойбута. Ол курдук, төрөөбүт Сахатын сирин чемпионунан буолбута, Аан дойду аччыгый чемпионатынан аатырар Тбилиситээҕи норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призердаабыта, Венгрияҕа буолбут турнирга кыайыылааҕынан тахсыбыта. Итиэннэ сахалартан бастакынан ССРС спордун норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастарын нуорматын толорбута. Маны таһынан А.Н.Ермолаевка спортка үрдүк ситиһиилэрин иһин Дьокуускай куорат Бочуоттаах гражданина үрдүк аат иҥэриллибитэ. Алексей Николаевич кэлин «Спартак» общество республикатааҕы салаатыгар инструкторынан, Дьокуускай 1-кы нүөмэрдээх профтехучилищетын преподавателинэн уонна тренеринэн үлэлээбитэ.Сахалартан бастакынан ССРС эдэрдэргэ чемпиона буолан уонна норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар нуорматын толорон А.Н.Ермолаев Саха сирин спортка историятыгар чиэстээхтик киирбитэ. 

Алексей Николаевич 1991 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр өлбүтэ. 

## Ситиһиилэрэ
1962с. -  Саха сирин норуоттарын Спартакиадатыгар 1 миэстэ

1964с. -  Дьокуускайга ыытыллыбыт РСФСР чемпионатыгар 2 миэстэ

1965с. -  Гомель куоракка ССРС эдэрдэргэ күрэхтэһиитигэр 1 миэстэ

1966с.- Саха сирин чемпиона, Тбилиси куоратка норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга призер, Венгрияҕа буолбут турнирга чемпион.
Ермолаев Егор Федотович

**Ермолаев Егор Федотович** (1932 - 30.04.2020) — Cахалартан бастакы штурман-летчик, ССРС Аэрофлотун туйгуна, СР транспорын үтүөлээх үлэһитэ.

= Олоҕун олуктара =
Ермолаев Егор Федотович 1932с. Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ермолаев Е.Ф. ахтыытыттан: “Родители мои, якутские крестьяне-колхозники, умерли (Мама 1936 году, когда мне было четыре года, а отец сорок первом, накануне войны). Протолкался я лето сорок первого года в Якутске беспризорно, а осенью меня определилил в Якутский детский дом. Но так как я по русски не понимал ни бельмеса, то меня скоро перевели в Абагинский детский дом.7 классов окончил в Кытанахской школе Чурапчинского района. С восьмого класса стал жить и учиться в Якутске, в школе-интернате №2. Здесь закончил 10 классов…»1953с. Краснокутскайдааҕы летнай училищены бүтэрбитэ. ПО-2, АН-2, ЛИ-2, ИЛ-14, АН-12 самолеттарга штурманынан үлэлээбитэ, 18000 чаас көтүүнү оҥорбута. Аэрофлотка  1953 сылтан 2003 сылга диэри 50 сыл үлэлээбитэ, онтон 36 сылын наар көтүүгэ сылдьыбыта.  Ермолаев Егор Федотович – штурман - авиатор, Тыыл ветерана, Хоту көһөрүлүү кыттыылааҕа,  СР  үтүөлээх штурмана, Саха республикатын транспортка үтүөлээх үлэһитэ, Саха республикатын бочуоттаах авиатора, Саха республикатын авиациятын ветерана, ССРС аэрофлотун туйгуна, сахалартан бастакы штурман-летчик.
Захаров Егор Евсеевич

**Захаров Егор Евсеевич** - Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина.

= Олоҕун олуктара =
Егор Евсеевич  1936 сыллаахха Чурапчы оройуонун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1959-1965сс. «Якуталмаз» тресткэ маннай рабочайынан, сантехник монтажнигынан, слесарынан, сварщигынан үлэлээбитэ. Онтон КИП уонна автоматика сыаҕын старшай маастарынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Автоматика инженерэ идэлээх. Эдэр талааннаах ыччаты таба көрөн Мирнэй куорат КПСС горкомугар үлэҕэ ыҥырбыттара. Кини манна инструкторынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, партийнай комиссия председателинэн, араас омук үлэлиир улахан оройуонугар ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Саха республикатын алмааһын промышленноһын сайдыытыгар кырата суох кылаатын киллэрсибитэ.  Мирнэй оройуона, Мирнэй  куорат сайдыыларыгар дьаныһан үлэлэспитэ. 1991с. уларыйыы-тэлэрийии саҕаланар ыарахан кэмигэр, сир реформата саҕаланыытыгар, эппиэтинэстээх, чиэһинэй үлэһити  Егор Евсеевиһи Мирнэй оройуонун сирин комитетын председателинэн ананан чахчы да суолу – ииһи хаалларар улахан үлэни ыыппыта. Егор Евсеевич элбэх төгүл Мирнэй куорат куораттааҕы сэбиэтин депутатынан, ССКП куораттааҕы комитетын чилиэнинэн талыллан араас хайысхалаах үлэлэргэ сыралаһан үлэлэспитэ. Егор Евсеевич Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СР Бочуоттаах землеустроителэ, Мирнэй куорат Бочуоттаах гражданина, “Октябрьскай революция» уонна «Бочуот знага» уордьаннар кавалердара.
Craigslist

**Craigslist** (Крейг каталога), АХШ уонна Арҕааҥҥы дойдуларга киэнник биллэр биллэрии сайта буолар. Аан Дойдуга биир саамай посещаемай сайт буолар.

## Официал сирэйэ
* www.craigslist.org
Башарин Илья Никифорович

**Башарин Илья Никифорович** (1873—1928) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар.

= Олоҕун олуктара =

Башарин Илья Никифорович 1873 с. от ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, кыра эрлэҕиттэн тулаайах оҕо кыһалҕатын билэн улааппыт. Үөрэхтээх таайдара Лысковтар кинини ааҕарга, суруйарга үөрэппиттэр. Онтон Баайка Баһылай пансиоҥҥа олордон Чурапчы народнай оскуолатыгар үөрэттэрбит. Үөрэнэн үчүгэйдик ааҕар, суруйар буолбут, онон бастаан Сылаҥ, Кытаанах нэһилиэктэригэр суруксуттаабыт. 1903 с. быыбарынай кинээһинэн, 1908 с. дьоно итэҕэйэн быыбардаан 1912 с. диэри кинээстээбит. 1912 с. Романовтар династиялара 300 с. юбилейыгар аналлаах саха аймах съеһигэр Ылдьаа Баһаарын ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан кыттыыны ылбыт. 1913 с. бу үбүлүөй чиэһигэр оҥоһуллубут мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1917 сылга диэри нэһилиэгэр суруксутунан үлэлиир. Бу сыл олунньутааҕы революция кэнниттэн тута Чурапчы иһигэр «Уопсастыбаҕа куттал суох буолуутун» комитета диэн тэрилтэни Чурапчы үөрэхтээхтэрэ мунньахтаан тэрийбиттэрэ, председателинэн И. Н. Башарин талыллыбыта. Саха сиригэр повстанчество (бандьыыттааһын) саҕаламмыта, Ылдьаа Баһаарын дойдутугар Кытаанахха көһөн тахсыбыта. Дьон өйө-санаата буккуллар, бэйэ-бэйэни үҥсүгэр, кыа хаан тоҕуллар кэмнэрэ буолбута. Башарин И. Н. Айыы киһитэ Ылдьаа Баһаарын буолара бу кэмнэргэ ырылыччы көстүбүтэ. Ол курдук элбэх киһини өлөр өлүүттэн мүччү туттаран быһаан ылбыта. 1922 с. бандьыыттар Чурапчыттан бараллар, Ылдьаа Баһаарын аны потребкооперациянан күүскэ дьарыктанар. 

Ылдьаа Баһаарын биир кэскиллээх үлэтинэн чөл олох туһугар охсуһуута буолар. 1904 с. улуус оччотооҕу үөрэхтээх дьоно мустан Боотуруускай улуус киинигэр Чурапчыга «Чөл олоххо тардыһааччылар» обществоларын тэрийбиттэрэ. Бу общество устаабын бырайыагыгар илии баттаабыт дьон ортотугар Чурапчы инороднай управатын быыбарынайа Илья Башарин баар. Кинилэр саҕалаабыт үлэлэрэ күн бүгүн салҕанар. 

А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн иккитэ Кытаанах дьоно Ылдьаа Баһаарын уонна Савва Собакин буолаллар.
Киһиттэн таһынан

**Киһиттэн таһынан** диэн киһи оҥорор быһыытын таһынан барар быһыылары оҥоруу ааттанар.

Киһи айылҕатын быһыытынан араас элбэх быһыылары оҥорор аналлаах. Ол оҥорор бары быһыыларыттан кыыл быһыыларыттан уратылара, олоххо туһаны аҕалааччылара киһи быһыыта диэн ааттаналлар. (1,124).

Киһи быһыыта сиэри, киһи хаһан да аһара, таһынан барбат кыйыатын үөскэтэр. Саха дьоно сиэри тутуспат, киһиттэн таһынан барар киһиттэн сэрэнэллэр, туораталлар, алдьархай киһинэн ааттыыллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону киһи быһыытын, сиэри тутуһарга ыҥырар. (2,76).

Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһини сахалар сөбүлээбэттэр, алдьархай киһи диэн сэрэнэллэр.

Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэринэн, таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыыга киирсэр. Киһиттэн таһынан барар быһыылар куһаҕан быһыылары элбэтэн кэбиһэллэр. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар.

Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыаҕы да буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары айыыны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбат, куһаҕаны үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.

Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн алдьатыыга кубулуйарыгар тириэрдэр. (1,87). Билигин Россия дьоно оннук майгыланан быстах быһыыга, дэҥҥэ, оһолго түбэһэллэрэ биллэрдик элбээтэ.

Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбэх. Айыыны оҥорор санаатыттан бииргэ аһыы олорон быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн охсон өлөрүөн сөп.

Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохторун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга үтүрүйэр.

Саха дьоно көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайан, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун киһи быһыылаахтык олороллор. (3,94).

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай:РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
 
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. –    112 с.
Мухаммад Шах (Бруней)

**Мухаммад Шах** — Бруней бастакы султаана уонна Бруней-Даруссалам султанааты төрүттээччи, 1363—1402 эбэтэр 1405—1415 сыллардаахха салайбыта.

## Олоҕо
1363 сыллаахха исламы ылыныаҕыттан, Бруней бастакы мусульман салайааччыта буолбута. Ислам итэҕэлин ылыныан иннинэ Аванг Алак Бетатар диэн ааттааҕа.

Кини 1402 эбэтэр 1415 сыллаахха өлбүтэ

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* https://web.archive.org/web/20150415152209/http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm
Киһи киһитэ

**Киһи киһитэ** диэн этии өй-санаа өссө сайдыбытын, тупсубутун биллэрэр аналлаах.

Оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр. (1,56). 

Олоххо сайдыыны ситиһии тохтообокко кэлэн иһэринэн киһи былыргы курдук тайҕаҕа соҕотоҕун сылдьара суох буолбута быданнаата. Киһи дьон ортотугар олоҕун олорор, үлэлиир-хамсыыр, оҥорор-тутар.

Киһи майгыныгар, дьоҥҥо сыһыаныгар, оҥорор быһыыларыгар, тугу оҥорбутугар сөп түбэһэр сыананы атыттар биэрэн иҥэрэллэр. Тулалыыр дьон санаалара дьайыытыттан киһи ханна да кыайан куоппат. Санаа киһи тугу саҥарарын, этэрин, майгынын үөскэтэр. Сахалар ону былыргыттан билэн дьон тугу этэллэригэр, саҥаралларыгар улахан суолтаны биэрэллэр. (2,102).

Саха тылыгар тугу эмэ өссө күүһүрдэн, улаатыннаран биэриигэ хос, хатылаан этэн биэрии туттуллар. Ол курдук улахан да улахан, улахантан улахан диэтэххэ көннөрү улаханнааҕар өссө, икки төгүл курдук улахана быһаарыллан тахсар.

Дьоҥҥо үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро көннөрү киһитээҕэр өссө элбэх, тупсубут сыһыаннаах киһини киһи киһитэ диэн өссө тупсубутун бэлиэтээн ааттыыллар.

Киһи киһитэ диэн көннөрү киһиттэн саныыр санаата, майгына, оҥорор быһыылара, дьоҥҥо сыһыана өссө тупсубут буоллаҕына дьон хайҕаан иҥэрэр ааттара буолар.

Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара, майгына сөп буолууттан уларыйбытын тупсубутун биллэрэр өй-санаа бэлиэтэ буолан былыргыттан туттуллар. Тупсуу диэн өйдөбүл киһи оҥорор быһыылара үчүгэй диэн быһаарыллар буолуохтарын иннинэ үөскээбит өйдөбүл буолар.

Бу быһаарыы сахалар өй-санаа үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн баһылаабыттарын дакаастыыр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

2. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
Хорасан

**Хораса́н** (перс. خراسان‎ — Xorâsân — күн хантан тахсар сирэ) — Илиҥҥи Ираҥҥа баар былыргы уобалас аата. «Хорасан» диэн аатынан өссө Сасанидтар саҕаттан биллэр. Аан дойдуга шафран уонна барбарис үүнэр дойдутунан аатырар. Ону таһынан манна олус үчүгэй, бастыҥ хаачыстыбалаах көбүөрдэри тигэллэр. Бу манна Фирдоуси, Омар Хайям уонна Имам Реза гробницалара бааллар.

## Сирин-уотун тыырыыы
Хорасан диэн Иран саамай киэҥ, улахан сирдээх-уоттаах уобалаһын 2004 сыллаахха балаҕан ыйын 29 күнүгэр үс аҥы араарбыттарын түмүгэр Хотугу Хорасан, Соҕурууҥу Хорасан уонна Хорасан Резави диэн баар буолбуттара.  
ХотугуХорасан, киин куората: Боджнурд, атын куораттара: Ширван, Джаджарм, Мейнх уонна Самлаган, Эсфарэйен.
Соҕуурууҥу Хорасан, киин куората: Бирдженд, атын куораттара: Сараян, Нахбандан, Сарбишех
Хорасан Резави, киин куората: Мешхед, атын куораттара: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Джам, Тэйбад, Фердоус, Гэйен, Хаф уонна Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех уонна Халиль Абад.

## Хорасан устуоруйата
Улуу Хорасан урут хаһан эрэ билиҥҥи Ираҥҥа, Таджикистаҥҥа, Узбекистаҥҥа, Туркменияҕа сыстар сири-уоту бас билэрэ. XIV—XV үйэлэргэ Хорасан наука уонна искусство киининэн аатырара.  Манна (сүнньүнэн Герата куорака) Лутфи, Джами, Алишер Навои, Фегани Баба, султан Хусейн Байкара диэн ааттаах-суоллаах поэттар олорон ааспыттара.
Тутонг

**Тутонг** — (малайск.Daerah Tutong) — Бруней киинигэр баар 4 уокуруктан (даералартан) биирдэстэрэ.
* Административнай киинэ — Пекан Тутонг.
* Сирин иэнэ — 1 303 км², нэһилиэнньэтэ — 45 800 киһи (2010 сыллааҕы чахчынан)

## Сирэ-уота
Арҕаа диэки Белайт уокуругу, хотугулуу-илин Бруней-Муара уокуругу, илин Саравак штаты кытта быысаһар. Соҕуруу өттүгэр Соҕуруу-Кытайдааҕы байҕал сытар. Уокурук иһинэн Сунгаи Тутонг өрүс устан ааһар.

## Административнай араарыы
Уокурук 8 *мукимҥа* — түөлбэҕэ арахсан:
мини|250x250пкс|Уокурук түөлбэлэрэ
* Кериам (Keriam)
* Киюданг (Kiudang)
* Ламунин (Lamunin)
* Пекан Тутонг (Pekan Tutong)
* Рамбаи (Rambai)
* Танджонг Майа (Tanjong Maya)
* Телисаи (Telisai)
* Уконг (Ukong)

## Бэлиэ сирдэрэ
* Меримбум устуоруйа паарката
* Сери Кенанган пляж уонна сынньалаҥ сирэ
* Сунгаи-Басонг сынньалаҥ сирэ
* Таму Тутонг — төрүт дьарык ырыынага
Royal Brunei Airlines

**Royal Brunei Airlines Sdn Bhd** (, Jawi: ﻓﻧﺭﺑﺎڠن ﺩﻴﺮﺍﺝ ﺑﺮﻮﻧﻲ) эбэтэр RBA — бэйэтин бас билэр көтөр аалларыгар Бруней судаарыстыбаннай былааҕын ойуулуур бырааптаах, Бруней Бырабыыталыстыбата толору бас билэр авиа-хампаанньата. Кини бас офиһа Бандар-Сери-Бегаван киин куоракка RBA Plaza-ҕа баар.

Авиа-хампаанньа сүрүн базата киин куораттан соҕуруу сытар Беракаска баар Бруней норуоттар икки ардыларынааҕы салгын пуордугар баар.

Авиа-хампаанньа 1974 сыллаахха саҥа тэриллэрин саҕана Сингапурга, Гонкоҥҥа, Кота Кинабалуга уонна Кучиҥҥа сылдьар икки эрэ көтөр ааллааҕа. Күн бүгүн хампаанньа Соҕуруулуу-илиҥҥи Азияҕа, Аан Илиҥҥэ, Дьобуруопаҕа уонна Саҥа Зеландияҕа 19 хайысханан көтөр 10 көтөр ааллаах.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Официальный сайт
* RBA назначает нового Директора
Банепа

300x300пкс|Банепа
**Банепа** () — Непалга баар куораттааҕы муниципальнай тэриллии, Катманду хочотугар Катмандуттан 26 биэрэстэ илин диэки бардахха сытар, Бхактапураттан ырааҕа суох. 1991 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Банепаҕа барыта 1956 дьиэҕэ 12537 киһи олорор

Куорат Чандешвори таҥара дьиэтинэн аатырар. Чандешвори таҥара дьиэтэ куораттан хотугулуу-илин 16 биэрэстэлээх сиргэ сытар. Оттон 16 биэрэстэ соҕуруу диэки бардахха, аатырар Дханешвор таҥара дьиэтэ турар. Куорат бэйэтин иһигэр Ганеши, Нараяна, Бхимшена таҥара дьиэлэрэ уонна аҕыс күөл баар. Куоракка араас бырааһынньык тэриллэр. Олортон ордук биллэллэрэ - Чандешвори-джатра, канья-пуджа (кыргыттарга анаан ыытыллар сиэр-туом), Навадурга-джатра (балыксыт бырааһынньыга), Ганеш-джатра, Бхимшен-джатра. 

Банепа, Дхуликель уонна Панаути муниципальнай тэриллиилэр быысаһар сирдэригэр Информационнай Технологиялар Пааркалара тутуллубута.

Былыр Банепа Тибеткэ тахсар атыы-эргиэн аартыгар тутуллубута. Онон билигин Банепа Кытай уонна Непал икки ардынааҕы "доҕордоһуу далаһата" ааһар сиригэр сытар.

## Устуоруйата

Шандешвара өйөбүлүнэн уонна ыйыытынан кэрдиитинэн  Анандадева Малла хоруол сэттэ куоратыы олохтообут:
- Банепа 
- Дханешвор 
- Панаути, Праяга Тиртха аттыгар
- Нала 
- Dhulikhel, Нараяна аттыгар
- Chaukot 
- Санга.

Анандедева Малла бытанан олорор дэрриэбинэлэри холбоон аныгы Банепаныыы олохтообут, куорат 8 ааннаах, хас аанын аттыгар Ганеша таҥараны олордубут (б.э. инн. 1153 с. эргин). Ону тэҥэ Шандешвори хыраамы туттарбыт уонна киниэхэ сиэртибэ хомуйууну төрүттээбит. 

Банепа урукку сорох ааттара: Баныпур, Банияпур, Банипур. Тибиэти кытта быылыр былыргыыттан эргинэр буолан Банепа эбии «Бхонт», «Бхонта», «Бхон дей» (भोंदेय्) ааттарынан эмиэ биллибит. Банепа - икки тыыл холбоһуута,  «Бэйн» диэн урбаан оттон «Па» сир диэн. Онон «Банепа» диэн үлэлиир сир диэн суолталаах.

## Эргэ куорат

Эргэ куорат Newa: куорат киинигэр баар. Кини тула 8 ганешка анаммыт хыраамнар тутуллубуттар, 8 хаһыы күөллээхтэр, уонна Phalchaa (फल्चा).
Ганеш хыраамнаррын аата:
:**Тукампо Ганеш (Tukampwo (तुकम्प्वो) Ganesh)**at South
: Temple of Tukampwo Ganesh was established first of all other Ganesh Temple by King Anandadeva Malla after forming new Kingdom of Banepa. It is also the major temple of Banepa.
:**Коба Ганеш (Kobha (कोभः) Ganesh)** at Southeast
:**Ваку Ганеш (Waku (वकु) Ganesh)** at East
:**Сатху Ганеш (Thachhu (थाछु) Ganesh)** at North
:**Канту Ганеш (Kanthu (कांथु) Ganesh)** at Northeast
:**Ку-онла Ганеш (Kwonla (क्वोंला) Ganesh)** at Southwest
:**Талапуху Ганеш (Talapukhu (तलाःपुखु) Ganesh)** at West
:**Дьасанани Ганеш (Jyasanani (ज्यासःननी) Ganesh)** at Northwest
Бу Ганеш хыраамнара эргэ Банепа кыыраныыссата буолаллар. Ганешка Банепаҕа элбэх хыыраам анаммыт да буоллар сүрүннэрэ Чандсвори. Данашвора хыраам Шиваҕа сүгүрүйээччилэр сүрүн хыраамнара (Махадева).
маны таһынан Ананда Дев Малла хоруол кудуктары (холуудьастары) туттарбыта.

## Бэлиэтээһиннэр
Сендай

**Сендай** куорат () — Дьоппуон Мияги префектуратын киинэ. Куорат иэнэ - 785,85 кв.км. Сендай куораты 1600 сыллаахха Датэ Масамунэ төрүттээбитэ. Сендай куорат Тихий океантан Оу хайаларга диэри тарҕанан сытар.Куорат саамай үрдүк миэстэтэ - Фунагата хайа буолар. Бу хайа муора таһымыттан үрдүгэ - 1500 м.
Кюсю

— Дьоппуон архипелаагын кээмэцинэн үһүс арыыта. Иэнэ 40,6 тыс. км² кэриҥэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 12,0 мөл. киһи (2010); биир кв. км — 295,6 киһи тиксэр.. Сабаҕалааһыннартан биирдэстэринэн дьоппуон цивилизацията үөскээбит сиринэн ааҕыллар.

Кюсю 7 префектураҕа арахсар:

## Сигэлэр
Нагасаки

**Нагасаки** — Дьоппуон Кюсю арыытын арҕаа өттүгэр баар куорат. Нагасаки иэнэ — 406,46 кв.км. 2014 сыл туругунан Нагасаки куорат нэһилиэнньэтин ахсаана — 434.065 киһи. Бу куораты икки өрүс быһа охсон ааһар: Ураками уонна Накадзима. Нагасаки — бөдөҥ порт, киэҥник биллэр туристическай киин. Куорат икки тумул арыылар үрдүлэригэр турар: Нагасаки уонна Ниси Соноги.
Аанньал сирэйэ

***Аанньал сирэйэ*** () диэн Бразилияҕа (Sistema Brasileiro de Televisão) уһуллубут телесериал (теленовелла), 2016-2018. Бу римейк "Carita de ángel"диэн мексиканскай телевидение.
Малаай тыла

**Малаай тыла** (**мал.**: Bahasa Melayu; بهاس ملايو) Австронезия тылларыттан саамай улаханнара, туттуллар Брунейгэ, Индонезияҕа, Малайзияҕа уонна Сингапурга. Бу тылы Малакка силбэһиитин уҥуор-маҥаар олорор 290 мөлүйүөн киһи билэр. Ити Малайзияҕа Малаай тумул арыытын кытылларыгар уонна Индонезияҕа Суматра илин кытылыгар олорооччулар. Итиэннэ бу тыл Калимантан арыытыгар Саравак уонна Арҕаа Калимантан арҕааҥҥы, байҕал кытылынааҕы өттүгэр дьон төрөөбүт тылларын быһыытынан олохтоммут. Ону кытары соҕуруу Пилипииҥҥэ атыыга-эргиэҥҥэ туттуллар, ити Замбоанга тумул арыытын соҕурууҥҥу өттүгэр, Сулу архипелагыгар уонна соҕурууҥҥу үксүн мусульман нэһилиэнньэлээх Батараза уонна Балабак муниципалитеттарыгар.
Чишма оройуона (Башкортостаан)

**Чишма оройуона** () — башкортостаан оройуона, дьаһалта тыырыллыытын биирдэмэ **бэйэни салайыныы Чишма оройуона** ().

Киинэ — куорат тииптээх Чишма бөһүөлэк.

## Географията
Оройуон Башкортостаан киинигэр, Прибель хапталыгар сытар. Килиимэтэ континенныы, сылаас, орто сииктээх. Гидрографиятын ситимэ Дёма, Уршак, Кармасан, Чермасан, Уза уонна кинилэр салааларыттан турар. Күөллэрин ахсаана 250-ча, барыларын иэнэ 1000 га. Үксүн элгээннэр уонна кутуллар күөллэр. Үүнээйитин сүнньэ лиипаттан, клентан, дуубтан, хатыҥтан уонна тэтиҥтэн турар булкаас ойуурдаах. Кунуһа солоҥноох, карбонааттаах уонна көннөрү чернозем, ону таһынан бороҥ ойуур кунуһа. Хостонор баайдарыттан ньиэп, аргыс гаас, кумах-таас булкадаһыга, агрономия рудаалара үөскээбит сирдэрэ баар. Оройуон сиринэн Москуба — Челябинскай тимр суол, бэдэрээссийэ таһымнаах М-5 «Ураал» массыына суола ааһаллар.

## Устуоруйата
Оройуон устуоруйата орто үйэлэргэ саҕаланар диэххэ сөп. XIII—XV үйэлэргэ миин диэн ааттаах башкиирдэр биис уустара Дема өрүс кырыытыгар олохсуйбут. Кэлин башкиир сирдэрэ Русь састаабыгар киирэригэр манна мишаар татаардарга сир биэрбиттэр (башкиир бууннарын хам баттаабыт манньаларыгар), ону таһынан Пенза губерниятыттан мордва, нуучча, украинецтар кэлэн олохсуйбуттар.

XIV үйэҕэ бу сирдэринэн Тамерлаан аармыйата ааспыт. XVIII үйэҕэ полковник Михельсон Чишманнан Пугачёв буунун хам баттыы ааспыта. 1920 сыллаахха М. В. Фрунзе Чишма ыстаансыйатыттан үрүҥнэри үүрбүтэ.

Манна Тура-хан уонна Хусейн-бек мавзолейдара Чишма бөһүөлэк аттыгар бааллар.

Калмашево дэриэбинэ аттыгар XVIII үйэтээҕи мусульмаан көмүүлэрэ бааллар. Барсуанбашево дэриэбинэҕэ 1724 сыллааҕы мэчиэт баар. Енгалышево дэриэбинэҕэ XX үйэ саҕаланыытыгар Манаев атыыһыт туттарбыт земскэй оскуолатын дьиэтэ баар. 

; Урбанизация
Куораттыҥы усулуобуйаҕа олороллор  % населения района.

; Олохтоохтор омугунан
Бүтүн Арассыыйатааҕы 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрөрүнэн: татаардар — 55 %, нууччалар — 20,2 %, башкиирдар — 18,7 %, украинецтар — 2,5 %, мордва-эрзээннэр — 1,5 %, лица других национальностей — 2,1 %.

## Дьаһалтанан арахсыыта
Чишма оройуонугар 104 нэһилиэнньэлээх пуун ол иһигэр биир куораттыҥы уонна 15 тыа сэлиэнньэтэ, баар:



## Экономиката
thumb|Въездная стела|240 px
Оройуон сүрүн дьарыга: тыа хаһаайыстыбатыгар сүөһү итиитэ уонна бурдук ыһыыта. Тыа хаһаайыстыбатын сирин иэнэ 130,6 тыһ. га, ол иһигэр бааһыналара — 101,5 тыһ. га, ходуһалара — 4,9 тыһ. га, мэччирэҥнэрэ — 23,9 тыһ. га. Саахардаах сүбүөкүлэ, подсолнечник, бурдук, бобтуҥулар. Ынах сүөһү уонна көтөр иитии сайдыбыттар. Бырамыысыланнас тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таҥастааһыны уонна ньиэптэ  хостуур бырамыысыланнаһы кытта ситимнээх.
Сибаай

**Сибаай куорат** () — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Башкортостаан өрөспүүбүлүкэтин куората. Дьаһалта өттүнэн бэйэни салайаныы тэриллиитэ Сибаай куорат уокуруга диэн ааттанар.

Аатын Эргэ Сибаай диэн дэриэбинэни олохтообут Сибаай диэн киһиттэн утумнуур.

## Физико-географическая характеристика
; Географияҕа туруга
Башкир Илин Ураалыгар баар, Ирендык сис-хайа тэллэҕэр. Каартаҕа буларга: Магнитогорскайтан соҕуруу 100 км көрөҕүн, Өфөттөн соҕуруулуу-илин 400 км, Белорецкайтан соҕуруулуу-илин 173 км.

; Килиимэтэ
Килиимэтэ континенныҥы. Сайына куйаас, кураанныыр, кыһына тымныы, хаара аҕыйах.

* Салгын сыллааҕы орто температуурата: +3,3&nbsp;°C
* Салгын тэҥнэбил сиигэ: 66,8 %
* Тыалын орто түргэнэ: 4,1 м/с

; Кэмин курдааһына

thumb|250px|Куйаартан көстүүтэ

## Устуоруйата
Куорат бурзяннар диэн башкиир бииһин-ууһун олорбут сирдэригэр турар. 

XX үйэ саҕаланыытыгар Эргэ Сибаай олохтооҕо солоҥдо хороонун хаһа сылдьан килэбэчигэс пирииттээх кыһыл туойу булбута ахтыллар, бу кэннэ 1912 сыллаахха Саҥа Сибаай дэриэбинэ олохтооҕо Амир Абдулкасимович Худайбердин ол сиртэн хас да куулга ол туойу хаалаан Баймакка  ЮУГАО салайар дириэктэригэр А. Ф. Кабановка илдьэн биэрбит. Анаалыс көрдөрбүтүнэн туой көмүс уонна үрүҥ көмүс булкаастаах железняктаах эбит. Администрация ЮУГАО приступила к разведке месторождения.

Гражданскай сэрии кэмигэр бөһүөлэккэ баар шаахтаҕа уу киллэрбиттэр, 1925 сыллаахха эрэ шаахтаны сөргүтүүнү саҕалаабыттар. Сэбиэскэй кэмҥэ элбэх эбийиэк үлэҕэ киирбит. 1938 сыллаахха Ю. А. Болотин Сибаайдааҕы алтан-сыыҥка-колчедаан хостонор сир арыйбытынан ситимнээн, Сибаай оробуочай бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыта.

1939 сыллаахха И. Ф. Мутаев Саҥа-Сибаайдааҕы диэн ааттаммыт хостонор сири арыйбыта, бу кэннэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1955 сэтинньи 21 күнүгэр бөһүөлэги өрөспүүбүлүкэ таһыма ыстаатыстаах куорат аатын иҥэрбитэ..

1972 сыллаахха Сибаайга Өфөттөн бастакы дьон тиэйэр пуойас кэлбитэ. Пуойас билиҥҥи суола Инзери уонна Белорецкайы таарыйан 1979 сыллаахтан сылдьар.

## Нэһилиэнньэтэ

.

; Омугунан
Арассыыйа үрдүнэн 2010 сыллааҕы биэрэпис көрдөрбүтүнэн: башкирдар — 53 %, нууччалар — 35,6 %, татаардар — 8,3 %, атын омуктар — 3,1 %.

## Быһаарыылар
Ямантау

**Ямантау** ( — «куһаҕан (киҥнээх) хайа») — Соҕуруу Ураал үрдүкү чыпчаала. Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтин Белорецкай оройуонугар баар]. Хотугулуу-илин тайыырр, кэтитэ — 3 км, уһуна — 5 км. Сүрүн чыпчааллара — Улахан Ямантау (1640 м) уонна Аччыгый Ямантау (1510 м).  Соҕуруу Ураал заповеднигар киирэр.
Янгантау (сэлиэнньэ)

**Янгантау** () — Башкортостаан Салават оройуонугар баар сэлиэнньэ, Янгантау тыатааҕы сэбиэтин киинэ.
Кьяшар (чыпчаал)

**Кьяшар** (Kyashar, атын ааттара Thangnaktse уоннаи пик 43) Непаал Кхумбу диэр эрэгийиэнигэр баар алта тыһыыынчалаах чыпчаал.

## Сигэлэр
* 
* Kyashar (Peak 39) in summitpost.org

## Быһаарыылар
Алексеев Егор Сидорович

**Алексеев Егор Сидорович** - Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, учуутал, Баппаҕаайы кыраайы үөрэтээччитэ.

1925 сыллаахха төрөөбүтэ. 1944 сыллаахха бэс ыйын 17 күнүгэр ыҥырыллыбыта. Рядовой, Забайкальский фронт, 36 армия, наводчигынан сылдьыбыт. 292-с стр. дивизия, 892-с стр. полк. Манчжурияҕа Хайлар куораты ылыыга кыттыбыта. 1948 сыллаахха муус устар 7 кунугэр демобилизацияланан дойдутугар кэлбитэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин ‖ степеннаах орденнаах, Хорсунун иһин, Японияны кыайыы иһин медалларынан наҕараадаламмыта. Оскуолаҕа саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Отличник народного просвещения, За услуги в развитии физической культуры и спорта ЯАССР знактаах. Егор Сидорович оҕо сааһыттан активнай общественнай олоххо кыттара, эдэр сааһыттан бэйэтин олоҕун комсомолу уонна партияны кытта сибээстээбитэ. 

Оскуолаҕа киириэҕиттэн Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэриэр диэри колхозка оҕуһу сиэтэн, аты үүрэн, оту оттоон, маһы мастаан улааппыта. Оннооҕор сэрии ыар сылларыгар, училище иккис куурсун бүтэрэн баран, биир сайын Сталин аатынан колхозка биригэдьииринэн улэлээбитэ. Онтон 1944 сыллаахха училищены бүтэрбит эдэр учуутал Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта уонна 1945 сыл сайыныгар диэри элбэх байыаннай уөрэҕи ааһан баран атардьах- балаҕан ыйдарыгар Японияны Утары кыттыбыта. 

Ол кэнниттэн 1948 сылга диэри комендатураҕа сулууспалаабыта. Саппааска тахсыбыт старшай лейтенант Алексеев Егор Сидорович учуутал быһыытынан үүнэр көлүөнэни иитиигэ ылсыбыта. Кини улэлии сылдьан, кэтэхтэн үөрэнэн, учительскай институт литературнай факультетын бүтэрбитэ. Быыбарга талыллан 1960-62 сылларга Октябрь колхоз председателин солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Эмиэ кэтэхтэн үөрэнэн 1967 сыллаахха Саха Государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрбитэ.

Егор Сидорович 1944 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа сылдьан комсомолга киирбитэ. Уонна онно комсорунан үлэлээбитэ. ССКП кэккэтигэр 1952 сыллаахха киирбитэ. Ол күнтэн ыла Егор Сидорович маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ секретарынан, секретары солбуйааччынан, бюро чэлиэнинэн,народнай хонтуруол, группатын председателинэн, пропагандиһынан өр сылларга үлэлээбитэ. 1949 сыллаахтан Эдэр Коммунист, Октябрь суола, Кыым хаһыакка общественнай корреспонденынан үлэлээбитэ. Баппаҕаайы нэһилиэгин, оскуолатын историяларын, колхоз тэриллиитин историятын,үлэ, сэрии ветераннарын ахтыыларын тус-туспа суруйталаабыта.
Алмазы Анабара

«Алмазы Анабара»
1998 сыл тохсунньу ыйыгар «Алмазы Анабара»
аьа5ас акционернай уопсастыба курдук, Анаабыр улууьугар (саха сирин уьук хотугулуу-ар5аа) сир чугас аранатыгар сытар алмаастары хостуурга анаан тэриллибитэ. 2004 сыл атырдьах ыйыгар уопсастыба хаттаан акционированияны барбыта.

**Улэлиир хайысхата**:
Алмаас хостооьуна, геологическай чинчийии;

**Тутаах дириэктэрэ**:
Маринычев Павел Алексеевич

«Алмазы Анабара» cаха сирин биир тутаах тэрилтэтэ. 2007 сылтан 100 % акцията Алроса бас билиитигэр. Алмаас хостонор сирдэрэ Республика хотугулуу-ар5аа хас да улууьугар тайаан сыталлар.

**Алмааьы 7 сиргэ хостууллар**: «Мор5о5ор», «Исток», «Холомолоох», «Эбэлээх», «Гусиное», «Ручей 41» уонна «Курун урэх». Тэрилтэ5э быьа холоон 1800 киьи улэлиир.
  
Уьук хоту айыл5ата тыйыс буолан, алмаастаах кума5ы байытааьын дьыл кэмин учуоттан туран сайынны ыйдарга ыытыллар.
  
2016 сылга «Алмазы Анабара» 3,421 млн карат алмааьы хостообута, ол Алроса хампаанньа уопсай хостуур алмааьыттан 5 % ылар.
2013 сылга «Алмазы Анабара» хампаанньа Булун уонна Анаабыр улуустарыгар алмааьы хостуур «Нижне- Ленское» тэрилтэни атыыласпыта.

«Нижне- Ленское» тэрилтэ «Молодо», «Биллээх» уонна «Ручей Шлиховой» диэн сирлэргэ алмааьы хостуур. 2016 сылга бу тэрилтэ 1,724 млн. карат алмааьы хостообута.

Бу куннэ «Алмазы Анабара» сурун улэтин хайысхатын таьынан улэ сана керуннэрин кехтеехтук сайыннарар. Алмааьы хостуур сурун дьарыгын таьынан маьы танастааьынна, тыа хаьайстыбатын сайынарыыга, аьы-уелу дэлэтиигэ кехтеехтук кыттар.

Бас билээччилэр:

* 51% акциятын ALROSA
* 40% акциятын Саха Сирэ
* 9% акциятын Комдрагметалл

Онтон "Алмазы Анабара" бэйэтэ АлМас бөлөх 80% акциятын бас билэр, ол эбэтэр контрольнай пакеты.

= Быhаарыылар =
Варбург гипотезата

**Варбург сабаҕалааһына** — канцерогенез биир гипотезата. Нобель лауреата, биохимик уонна быраас Отто Варбург (, 1883–1970) бастаан сабаҕалаабыта. Араак ыарыы килиэккэлэрин чинчийэ сылдьан лактаат () аһара үрдүк таһымнааҕын бэлиэтии көрбүтэ.

Араак килиэккэлэрэ эниэргийэлэрин саахар түргэнник таҥастаан (гликолиз, ) ылалларын, ол кэнниттэн анаэроб ферментация буоларын көрдөрбүтэ. Оттон ыарыыга ылларбатах килиэккэлэр, төттөрүтүн, саахары бытааннык таҥастыыллар уонна митоходрияларыгар пирувааты оксисляйдыыллар. Бу бырассыас аэроб, онон кислороду туһанар.
Курнатовскай Виктор Константинович

**Курнатовскай Виктор Константинович** (бэс ыйын 16 к. 1868, Рига – балаҕан ыйын 19 к. 1912, Париж), идэтийбит революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа,  сыылкаҕа (ол иһигэр Дьокуускайга), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт. Быраас дьиэ-кэргэниттэн төрүттээх, дворянин.

Санкт-Петербург университиэтигэр үөрэммит, 1887 сыллаахха норуот-сомоҕо тэрээһиннэригэр кыттыбытын иһин үөрэҕиттэн уһуллубут.

1888 сыллаахха Московскай университиэткэ туттарсыбыт, марксизм куруһуогун салайбыт.1889 с университиэттэн уһуллубут уонна Шенкурскайга Архангельскай губернияҕа ыытыллыбыт. 

1892 с Швейцарияҕа эмиграциялаабыт, онно Цюрихскай политехническай институтун бутэрбит (1896).

«Освобождение труда» диэн марксисткай группа улэтигэр кыттыыны ылбыт. 

1897 сыллаахха Россияҕа төннүүтүгэр кыраныыссаҕа тутуллубут уонна Минусинскайга утаарыллыбыт. Сыылкатын Ивановкаҕа уонна Ермаковскайга атаарбыт (1897-1900).

1898 сыллаахха Гусев сахарнай заводугар технигынан үлэлээбит.

Сыылкаҕа сылдьан Ленины кытта билсибит.

Атырдьах ыйын 20-22 күннэригэр 1899 сыллаахха, Минусинскайга  17 марксист сыылынайдар мунньахтарын кыттыылааҕа уонна Ленин суруйбут «Российкай социал-демократтар утарсыылара» диэн «кредо экономистары» утары суруллубут үлэҕэ илии баттаабыт.

1900 сыл бүтүүтэ Тифлиска социал-демократическай түмсүүнү салайбыт.

1901 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр 2,5 сылга хаайыллыбыт уонна 4 сылга Илин-сибииргэ сыылкаҕа ыыттыллыбыт.

1903 с. балаҕан ыйыгар Александровскай пересыльнай хаайыыга кэлбит, 1903 сыллаахха сэтинньи ыйга Дьокуускай куоракка ыытыллыбыт.1904 сыллаахха олунньу 18 күнүттэн кулун тутар 7 күнүгэр диэри А.А. Костюшко-Валюжаниһы кытта саалаах-сэбиргэллээх 56 политссыльнайдар бастаанньаларын салайбыт, ол иһин киниттэн дворянин аатын соппуттара уонна 12 сылга хаатырга үлэтигэр ыыппыттар.

1904с. олунньу 18 күнүгэр Ф.П. Романов диэн саха киһитин 2 этээстээх дьиэтигэр баррикада оҥостубуттар. Кинилэр маннык ирдэбиллэри туруорсубуттар: ссылка срога бүттэҕинэ политссыльнайдары Россияҕа төттөрү ыытыы, свиданияны көҥүллээһин, административнай санкциялары суох гыныы. Романовестары олохтоох нэһилиэнньэ өйөөбөтөх. Кинилэр дьиэлэрин городовойдар, казактар уонна байыаннайдар төгүрүйбүттэр. Ытыалааһын түмүгэр 1 киһи өлбүт уонна 3 сыылкалаахтар бааһырбыттар. Кулун тутар 7 күнүгэр губернатортан байыаннайдар тыыппаттарын туһунан гарантияны тутан бараннар бырачыастааччылар былааска бэриммиттэр. Бары сууттаммыт политссыльнайдар 1905 сыллаахха алтынньы 17 күнүгэр Манифест көмөтүнэн босхоломмуттар.
Стручков Петр Никонович

Стручков Петр Никонович (Боччо)

Хотун Төҥүлү соҕуруу өттүгэр Бэрдьигэстээх диэн эбэ баар. Отутус сыллар бүтүүлэригэр мөлтөхтүк көрөр уонна адьас көрбөт оскуолаҕа үөрэнэр саастаах  оҕолору үөрэххэ тардар боппуруос күүскэ турбута, оскуола  аһан үлэлэтэр наадата тирээбит. 1938 с. оннук оскуола аан бастаан Төҥүлүгэ, онтон 1939 с. Доллу Бэрдьигэстээҕэр көһөрүллүбүтэ уонна 1956 с дылы үлэлээбитэ. Ол кэннэ Якутскайга  көһөрүллүбүтэ. Дьэ Бу алаас чугаһыгар Стручковтар баай аймах олорбуттар. Максимов С.А уонна Стручков П.Т. «Доллу кырса күөх» кинигэҕэ: «…атын аҕа уустарыттан Бэрдьигэстээх эҥэр ордук аакка-суолга киирбиттэртэн баай Стручковтар буолаллар, саамай халыҥ аймахтар, элбэх ыал буолан тэнийбиттэр… нуучча итэҕэлин эрдэ ылыммыттар, үөрэхтэниини атын ыаллартан эрдэ өйдөөбүттэр.»

Дьэ бу аймахтан биир норуокка биллибиттэринэн, чаҕылхайдарынан -  Стручков Петр Никонович (Боччо) буолар.1900 с саҥатын диэки төрөөбүт. 19-20-гэр куоракка үөрэнэ киирэр. Ол үөрэнэ сылдьан, революционнай өйдөөх-санаалаах ыччаттарга холбоһон, М.В.Ксенофонтов кистэлэҥинэн тэрийбит «Эдэр коммунистар союзтара» (сорохтор этэллэринэн «Социал демократ» түмсүү) биир активнай чилиэнэ буолар. Платон Алексеевич Ойуунускайдыын бииргэ үөрэммит, бодоруспут. Кырдьаҕастар этэллэринэн, Платон Алексеевич сайын дойдутугар Тааттаҕа баран иһэн Билир сайылыкка (М.Горькай аатынан совхоз биир аатырбыт сайылыга) иккитэ хаста хонон ааспыта биллэр. Хоно кэлбит эдэр ыччат саха оонньуутугар күрэхтэһэллэригэр, Ойуунускай атах оонньуутугар кыайара үһү. Наһаа чэпчэкитик кылыйара диэн кэпсээҥҥэ баар.

Петр Никонович 1919 с. ахсынньыга Якутскай гарнизона үрүҥнэри самнарыытыгар кыттыспыт.  Ити кэннэ Мэҥэ улууһугар тахсан Советскай былаас бастакы дьаһалларын олоххо киллэрсиигэ үлэлэспит. Ол иһин аҕатыттан, ийэтиттэн мөҕүллүбүт. Күһүҥҥү муҥха кэмигэр тахсан баайдартан балыктарын ылан дьадаҥыларга түҥэппитэ биллэр. Ити  сылдьан сэллигинэн ыалдьар уонна 1922 с олунньутугар Аччыгый  Ааллаах өтөҕөр өлөр. Аймахтара, төрөппүттэрэ өстүйэннэр тугунан да көмөлөспөтөхтөр. Ыалдьа сыттаҕына тастыҥ быраата Роман Илларионович Стручков ыарыылаабыт. Кини кэпсииринэн, оччотооҕу комсомоллар, чиэстээн-бочуоттаан Нөмүгү уонна Киһи Уҥуохтаах алаастар икки ардыларыгар көмпүттэр. Памятник туппуттарын, ол түүн  оччотооҕу норуот өстөөхтөрө уоттаан кэбиспиттэр. Эһиил 2018 с. 100 сааһын туолуохтаах Ленинскэй комсомол биир чаҕылхай чилиэнэ – Петр Никонович (Боччо) билигин да норуокка истиҥ тылынан ахтыллар.
Анжелика Протодьяконова

**Анжелика Протодьяконова** - Саха сиригэр хойуу хаас уруһуйданан 2016 сыллаахха киэҥник биллибит эдэр кыыс, инстаблогер, фрик.

1996 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр төрөөбүт. Аан бастаан оптуобуска олорор хаартыскатын түмэт-ситимнэргэ 2016 сыл алтынньытыгар тарҕаппытара. Кэлин кини уобараһын урбаан эрэкилээмэҕэ туһаммыттара. Арассыыйа түмэт-ситимнэригэр тарҕаммытын кэннэ 1 ханаалга Андрей Малахов "Пусть говорят" биэриитигэр Москубаҕа ыҥырбыттара иһиллибитэ. Ол эрээри устубуттарын кэннэ сюжет тоҕо эрэ тахсыбытаҕа.
Николаев Иван Иннокентьевич

**Николаев Иван Иннокентьевич** (23.12.1935-2013) — РФ уөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Арыылаах нэһилиэгэр баар Интернациональнай доҕордоһуу музейын төрүттээччитэ. Иван Иннокентьевич краевед быһыытынан, улуус, нэһилиэк, оскуола историяларын чинчийээчитинэн биллэр. Кини Бүлуу улууһа, Арыылаах нэһилиэгин туьунан ыстатыйалар, «Будулҕан» кинигэ, «Орготский наслег в годы Великой Отечественной войны 194-45 годы» брошюра ааптара.

## Олоҕун олуктара

И. И. Николаев 1935 с. ахсынньы ый 23 күнүгэр, Бүлүү улууһун Тааһаҕар нэҺилиэгэр төрөөбүтэ. 1958 с. Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрбитэ, онтон 1967 с. СГУ история уонна обществознание учууталын идэтин баһылаабыта. СГУ-ну бүтэрэн баран, 1967—1993 сс. история уонна обществознание учууталынан С. Ф. Гоголев аатынан, Хампа орто оскуолатыгар улэлээбитэ. Иван Иннокентьевич көҕүлээһининэн, кини тэрийбит «Красные следопыты» уһуйаан хомуйбут матырыйаалынан Интернациональнай доҕордоһуу музейа 1982 с. арыллыбыта.

## Дьиэ кэргэнэ
* Кэргэнэ — Ульяна Спиридоновна Николаева(Павлова) — И. И. Николаев аатынан Доҕордоһуу музейын үлэьитэ.

## Сигэлэр
* Основатель музея Интернациональной дружбы
Лукин Дмитрий Афанасьевич

**Лукин Дмитрий Афанасьевич** - Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр аармыйаҕа иккитэ ыҥырыллыбыт саха киһитэ.

Лукин Дмитрий Афанасьевич 1913 сыллаахха Илин Хаҥалас улууhун 2-с Тыыллыма нэhилиэгэр уон о5олоох Балааҕыйа уонна Охонооһой Лууукуннар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. О5о сааhа өрөбөлүүссүйэ уонна кырасдааныскай сэрии ыарахан сылларыгар түбэспитэ. 
Кини 1932 сыллаахха, 19 саастаа5ар "Холбос"потребсойуус Майатааҕы лааппытыгар  атыылааччынан үлэтин са5алаабыта. Сотору биэкэр буолбута. Биэкэр үлэтэ уустугун, мындырын ааhан олус ыарахан  этэ. Тиэстэни илиинэн мэhийии, 70-уу киилэлээх   кууллаах бурдугу күн аайы отуччалыыны-биэс уоннууну сүгүү-көтөҕүү, уhун күнү быhа  итии оһох суоhугар сыраныы – бу сыанан а5аабат үлэ. 
1938 сыллаахха Аана диэн дьахтардыын ыал буолбута.

1941 сыллаахха  атырдьах ыйын 15 кунугэр 48-с нүөмэрдээх бирикээhинэн сэриигэ ыҥырыллар. Бэбиэскэни сарсыарда биэс чааска туттараллар, а5ыс чааска хомуллан бараллар. 584-с саппаас строевой батальоҥҥа стрелок буолар. 1941с. бала5ан ыйыттан 110-с туспа оробуочай батальоҥҥа киирбит. Бүрээт-Моҥгуолуйа5а үлэ боруонугар сылдьан 1942 сыллаахха эчэйэн  дойдутугар төннөн  кэлэр. 
            
1943 сыллаахха аармыйаҕа иккиhин, бэйэтэ тылланан барар. Бу сырыыга Уус-Кяхта байыаннай чааhыгар сулууспалыыр. 1943 с. Ыам ыйын 31 кунуттэн 20-с Конпедо5а биэкэринэн киирэр. 1943с. от ыйыттан 1946с. ыам ыйын 16 күнүгэр дылы Монгольскай Народнай Өрөспүүлүкэ кыраныыссатын пуунугар биэкэринэн сылдьар. Сотору Моҥгуолуйаҕа- Сухэ-Батор куоракка, Сэбиэскэй Аармыйа турар чаастарыгар көhөрөллөр. Бэриниилээх, туйгун сулууспатын иhин полка хамандыырыттан элбэх хай5алы, махталы ылар. 1946 сыллаахха дойдутугар «Бойобуой үтүөлэрин иһин»,  "Германияны кыайыы иһин» уонна «Японияны кыайыы иһин» мэтээллэрдээх демобилизацияланан кэлэр.

Дьиэ кэргэнигэр биэс оҕоттон бииргэ төрөөбүтэ  Лукин Константин Афанасьевич (1914-1979) 1943 с. ынырыллан баран, 2-с Украинскай фронт 7 армиятын 21-с капкаас полкатыгар сэриилэһэн, Карпааттан Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспит. Аҕа дойду улуу сэриитин 2-с истиэпэ уордьаннаах, «Германияны кыайыы иһин», «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар килбиэннээх үлэтин иhин» мэтээллэрдээх. 1945 сыллаахха бааhыран төннөн кэлбит.

Дмитрий Афанасьевич кэлээт да ,биэкэринэн үлэлээн барар. 
1950-1956 сылларга Ороссолуода бөhүөлэгэр бэкээринэ сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
1956 сыллаахха Майатыгар төннөн кэлэн  биэкэринэн, кэнники сэбиэдиссэйинэн үлэлиир.
Дмитрий Афанасьевич барыта 55 сыл бэкээринэҕэ үлэлээбитэ. Үлэлиирин тухары кэлэктиипкэ холобурга сылдьар биир бастыҥ улэhит, эдэрдэргэ солбуллубат настаабынньык. Элбэх эдэр дьону бэйэтин идэтигэр ииппитэ-уhуйбута. Ити курдук үлэлээн сааhынан биэнсийэҕэ тахсан да баран, салгыы бэкээринэҕэ сэбиэдиссэйинэн  1987 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Үтүө суобастаах үлэтин иһин  «Бочуот бэлиэтэ» уордьанынан наҕараадаламмыта. 

2001 сыллаахха, 88 сааһыгар, ыалдьан өлбүтэ.

«Ленинский знаменосец» хаьыаттан.
Иван Прокопьевич Белолюбский

**Иван Прокопьевич Белолюбскай** — бэс ыйын 22 кунугэр 1977 сыллаахха Уус-Алдан улууhугар, Борогонно тереебутэ. 1998 сыллаахха Дьокуускай куоракка М.К.Аммосов аатынан (ЯГУ) билиннитинэн ХИФУ Педагогическай институтка физкультура отделениятын бутэрбитэ.

*2013 сыллаахха Дьокуускай куорат филиалын Россия академиятыгар норуодунай хаьаайыстыбага заочно урдук уерэххэ киирэр.
*1999-2000 сылларга Уус-Алдан улууьун, Кэптэни сэлиэнньэтигэр Саха-Бельгийскай гимназияга физкультура учууталынан улэтин сагалыыр.
*2000-2001 сылларга Легей нэьилиэгин спортивная саалыгар салайааччыта буолар.
*2001-2003 сылларга специалист отдела физической защиты Управления налоговой полиции РФ по РС(Я).
*2003-2011 г.г. - Оперуполномоченный отдела специального назначения Управления по контролю за оборотом наркотиков и психотропных веществ РФ по РС(Я);

2012-2013 г.г. - Тренер-инструктор по мас-рестлингу ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».

С 2013г. по настоящее время Начальник отдела развития мас-рестлинга ГБУ РС(Я) «РЦНВС им. В.Манчаары».

Заслуженный работник ФКиС РС(Я), Почетный гражданин Усть-Алданского улуса, Почетный гражданин Легойского наслега, Почетный гражданин Батагайского наслега, Почетный мастер спорта по национальным видам спорта, Мастер спорта РС(Я) по лыжным гонкам, Мастер спорта РС(Я) по мас-рестлингу, Мастер спорта РС(Я) по национальному многоборью, Мастер спорта РС(Я) по борьбе хапсагай, Чемпион РС(Я) по лыжным гонкам среди школьников и взрослых 1994,1996г.г., Чемпион РС(Я) по мас-рестлингу 2009, 2011г.г., Чемпион РС(Я) по борьбе хапсагай 2011г., Чемпион России по мас-рестлингу 2012г., Чемпион Европы по мас-рестлингу 2011г., Чемпион Азии по мас- рестлингу 2011г., Призер этапа Кубка Мира 2013г. по мас-рестлингу, Победитель Игр Дыгына 1999,2007,2008,2009,2010,2011,2012г.г., Чемпион по нац. многоборью «Эр Бэрдэ» 2011г., 2013г., Чемпион по нац. многоборью «Майагатта Бэрт Хара» 2009г., Чемпион 1-го республиканского турнира по силовому экстриму 2012г., Чемпион республиканских турниров по лыжным гонкам, Чемпион республиканских турниров по мас-рестлингу, Чемпион республиканских турниров по борьбе хапсагай, Чемпион республиканских турниров по национальному многоборью.
Истин догор

Истин догор. Истин догор диэн кимий? Мин санаабар истин догор диэн ыраас санаалаах, утуе сыьыаннаах, сэмэй майгылаах, сэргэх киьини этэллэр. Кини ес хоьоонно этэринии "Атас туьугар атах тостор" буолуохтаах. Оннук доготторбуттан биирдэстэрэ мин саамай чугас дьуегэм Сардаана буолар. Кини  элбэх оголоох дьиэ-кэргэнтэн иккис ого. Кыратык сырдатар буоллахха Сардаана уерэгэр урдук таьымнары кердерер, араас куоркурстарга ситиьиилээхтик кыттар. Олуьун диэн дьогурдаах. Холобур нэьилиэк биэчэрдэригэр ункуулээн дайар, хоьоон ааган чоргутар уонна ырыа ыллаан дьиэрэтэр. Кемус далаьа ырыа студиятын иитиллээччитэ буолар. Кини ыллыыр буолан сири дойдуну кэрийэр. Холобур Испания, Кытай, Москуба куорат, Санкт-Петербург, Казахстан  курдук сирдэргэ сылдьан, кыайан-хотон кэлбитэ. Сардаана киьи быьыытынан элэккэй, уерунньэн, сэмэй, дьону кытта истинник кэпсэтэр. Дьуегэлии буоларбыт быьыытынан бэйэ-бэйэбитигэр куруук ейдеье-ейеье, кемелеье, дурда-хахха буолабыт. Тумукпэр этиэм этэ маннык истин догордоохпунан киэн туттабын уонна сыаналыыбын.
Хотугу многоборье

Тыйыс айылҕалаах Сахабыт сирин хотугу сиргэ олорор норуота күннэтэ дьарыктанар көрүҥнэриттэн хомуллубут – **хотугу** многоборье биэс көрүҥҥэ ыытыллар: үстэ төхтөрүйэн ойууга, сүүрүүгэ, сүгэни ыраахха, арканы таба быраҕыыга уонна наартаны ойууга.

Бастакы керунунэн Устэ техтеруйэн ойуу буолар. Бу керун былыр былыргаттан хотугу норуоттарга, ыытыллар курэхтэьии. Куннээги олохторугар, кута5а туспэт гына, тымныы кэмнэ уруйэлэри урдунэн сылдьарга, суурэн кэлэн биир атахтарынан биир атахтарыгар ыстаналлар. Ебугэлэрбит 3-4 миэтирэгэ диэри кэтиттээх уруйэлэри ыстаналлар уьу дииллэр. Ыстаналларын кууьурдээри курэхтэьии ыыталлар, уксун куобахтаан. Сиргэ хантан ыстаналларын бэлиэтииллэр уонна ким ыраах ыстаммыт кыайар.

Иккис керун ура5астаах сууруу.Курэхтэьиигэ эр дьон 3 км. Дьахталлар 2 км. Улахан уолаттар 3 км. Кыра о5олор 2 км. Уксун ура5астаах суурэллэр, устата-130см, эргинтэ-3см. Бу керун хотугу норуоттарга наадалаах буолар. Бултуулларыгар, тундрага баралларыгар, кинилэр куннэ 50-80 км тиийэ хаамаллар,эбэтэр суурэллэр. Табаьыттар куруук тундраны кэрийэ сылдьыахтарын наада. Ессе кинилэр 4-5 саастаах о5олорун бииргэ илдьэ сылдьаллар.

Уьус керун маамыкта(аркан) быра5ыыта. Маамыкта устата 30 миэтирэттэн уьун буолуо суохтаах. 15 миэтирэ ыраахтан 3 миэтирэ урдуктээх ура5аска быра5ан киллэриэхтээхтэр. Бу керун хотугу норуоттарга уксун кыра о5олорго ыытыллар. Кинилэр кыра эрдэхтэриттэн маамыктанан туттар буолаллар.9 саастарыгар тугуттары тутаталыыллар. 13 саастарыттан А5аларын кытта таба тутар буолаллар. Уонна маамыкта ерерге кемелеьеллер. Бу керун хаьан ба5ар ыытыллар.

Тердус – сугэни ыраахха быра5ыы. Сугэ ыйааьына 350 гр. урдуе суохтаах. Бу эр дьонно да, дьахталларга да наадалаах улэ тэрилэ буолар. Сугэтэ суох бир да киьи тыа5а тахсыбат. Уксун сугэни киьититтэн керен онороллоро, улахан, куустээх киьиэхэ – улахан сугэ, кыра киьиэхэ – кыра. Уонна хас биирди киьи бэйэтэ туспа сугэлээх буолаллар.

Уонна бэьис керун наарта ойуута. Улахан дьон 50 см. урдуктээх наарта ойоллор. Хотугу норуоттар куннээ5и олохторугар туттуллар.
Артур Конан Дойл

**Сэр Артур Игнейшус Конан Дойл** (ааҥллыы *Sir Arthur Ignatius Conan Doyle*) (Ыам ыйа 22, 1859 – Бэс ыйа 7, 1930) диэн ааҥл поэта, ааҥл тылынан улуу суруйааччы, быьылаан, фантастика, историческай айымньылары суруйбут киhи. Шерлок Холмс персонаhы айбыт уонна офицер Жерары. 1910 сыл аҥарыттан өлүөр дылы спиритуализм санааны пропагандалабыт.

## Үлэлэрэ
### Арамааннар
* *[[Этюд в багровых тонах]]*
* *[[Михей Кларк]]*
* *[[Знак четырех]]*
* *[[Торговый дом Гердлстон]]*
* *[[Открытие Рафлза Хоу]]*
* *[[Белый отряд]]*
* *[[Тень великого человека]]*
* *[[Изгнанники]]*
* *[[Письма Старка Монро]]*

### Хомуурунньуктар
* *[[Повести и рассказы разных лет]]*
* *[[Приключения Шерлока Холмса]]*
* *[[Записки о Шерлоке Холмсе]]*
* *[[Приключения бригадира Жерара]]*
* *[[Возвращение Шерлока Холмса]]*
* *[[Песни дороги]]*
* *[[Его прощальный поклон]]*
* *[[Гвардия атакует и другие стихотворения]]*
* *[[Архив Шерлока Холмса]]*
* *[[Песни действия]]*
Михаил васильевич гурьев

**Михаил Васильевич Гурьев** — үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Дьанхаады нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо 1935 сыллаахха Таатта улууһугар төрөөбүтэ. Эрдэ тулаайах хаалан оҕо сааһа сэрии кэмнэригэр ааспыта. Кэлин үлэһит буолан Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Герой Попов аатынан совхозка өр сылларга тутуу биригэдьииринэн, прорабынан үлэлээбитэ. Үс нэһилиэккэ улахан тутуулары ыыппыта. Хоһоон суруйуутунан утумнаахтык дьарыктанан, үгүс үлэтэ биһирэбил ылбыта. "Таммахтар" улуус суруйууларын түмсүүтүн чилиэнэ. Элбэх хоһооно кинигэ буолан күн сирин көрдүлэр уонна ырыа буоланнар бар дьон хайҕабылын ыллылар. Михаил Васильевич билигин айар үлэтин үгэнигэр сылдьар, салгыы суруйар улахан былааннардаах. Түөрт кинигэ ааптара, кини хоһоонноругар Степан Сергучев, Аскалон Павлов, Тамерлан Иванов, Виктор Иванов, Николай Афанасьев, Прокопий Федоров ырыалардаахтар.