open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Домбра

мини|Казаах домбрата
**Домбра** өссө **Домбура** эбэтэр **тамбура** диэн аатыыллар ( )  казахтарга, узбектарга, туркменнарга, , башкирдарга уонна ногайдарга туттуллар уһун грифтэрдээх устурууналаах инструмент. Домбра хомус уонна дутар инструменнары кытта уопсай көстүүлээх уһун синньигэс моойторук уонна уһатыллыбыт корпус көрүҥэ. Бу сүнньүнэн биллэр инструмент түүр уонна Иран норуоттарыгар ону тэҥэ Казахстааҥҥа, Узбекистааҥҥа, Таджикистааҥҥа, Туркменистааҥҥа, Афганистааҥҥа уонна Пакистан курдук киин Азия дойдуларыгар тарҕаммыт.

## Араас көрүҥнэрэ
Домбра араас регионнарга кыра уратылаах. Казах домбрата ладалаах, онно илиитинэн эбэтэр хас биирдии струнаны арааран ылан араас инструмент сүрүн ньуурун дьөлө анньан оонньууллар. **Оттон устурууна үгэс курдук, иҥииртэн оҥоһуллар, аныгы домбралар нейлон сүүрүгүн туһаныы оҥоһуллаллар.** Биир биллэр домбра оонньооччутат Казах музыкальнай культуратын сайыннарыыга улахан сабыдыаллаах Казахстаҥҥа уонна кыраныысса таһыгар биллэр Казахстан народнай музыкант уонна композитор Курмангазы Сагырбайылы этэ, кини "Адай" диэн ааттаах музыкальнай композицията Казахстааҥҥа уонна атын дойдуларга биллэр.

2012 сылга электродомбра айбыттара.

Туркестаннар уонна бадахашанскай домбралар лаадата суохтар сүнньүнэн тутовай или абрикосовай мастан биир кэлимиттэн быһыллар. Домбраны охсуунан инструменынан охсуу тыаһыан оонньууллар. Аныгы домбра нейлон былыргы кэмҥэ кыыл оһоҕоһуттан оҥоһуллара. Кини ханнык эрэ лааҕынан сабыллыбат, атын түүр инструменнарыгар майгынныыр кыратык киэргэтиллэр.

Оннук инструмент Волга татаардарыгар уонна башкирдарга баар. Толорооччу бары струналары тэбис-тэҥҥэ охсор. Үөһээ сүүрүк синньигэс бурдоннай туону, алын струналарынан мелодияны толорор. Домбра сольнай да, ансамбльга да туһаныллар инструмент буолар.
хаҥас|мини|Домбраҕа оонньуу
мини|Эсперантоҕа суруллубут домбра диаграма.

## Диапазона уонна таблатурата
Элбэх норуот уонна региональнай настройкалар баар буоланнар,  академическай концерттарга туттуллар саамай тарҕаммыт Казаах домбрата буолар.
орто|1000x1000пкс
Домбралар араас классификациялаахтар, холобур, ырыа ыллыырна 8-9 лаадалах домбралар бааллар. Күскэ (казах традиционнай ырыата) аналлаах домбралар 20-тэн тахса лаадалаахтар.

## Галерея

## Тас сигэлэр
**Домбраҕа күй**

* Казах национальнай кюй- наука, Дина нурпеисоваказ автора национальный кю- адай
*

**Домбраҕа хайдах оонньоноро**

* Үп- харчы өттүнэн Дьиэбитигэр- уоппутугар оонньуурга үөрэнэбит.
Григоре Делия

**Делия Григоре** (цыг. Deliya Grigore 1972 сыл, олунньу 7 күнэ, Галац) — румын уонна сыгаан суруйааччыта, анал идэлээх тыл үөрэхтээҕэ, академик, сыгааннар бырааптарын туруулаһааччы.

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Делия Григоре Галацка төрөөбүтэ. Кини румын хомуньуустуу режимин кэмигэр улааппыта. Оччолорго сыгааннары туспа этническэй бөлөх быһыытынан билиммэттэр этэ. Кинилэри румын уопсастыбатыгар киирэн суураллан хаалыахтаах туора омук элэмиэннэрин эрэ курдук көрөллөрө. Ити саҕана Григоре Делия төрөппүттэрэ уонна дьиэ кэргэнэ үтүргэҥҥэ түбэспэт туһугар сыгаан буолалларын кистииллэрэ.

1989 сыллаахха буолан ааспыт румын өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн, Делия сыгаан буоларын аһаҕастык билиммитэ уонна төрөөбүт омугун тылын саҥаттан үөрэппитэ. 1990 сыллаахха Бухрест куоракка Зоя Космодемьянская  аатынан орто оскуоланы бүтэрбитэ. Оттон 1992 сыллаахха Бухарест куорат судаарыстыбаннай университетыгар санскрит тылын уонна былыргы Индия цивилизациятын уонна култууратын кууруһун ааспыта.  

1995 сыллаахха Бухарест университетын Тылга факультетыгар румун уонна аангылыйа тылыгар истиэпэн ылбыта. 2000 сыллаахтан саҕалаан сыгаан култууратын уонна ылын туһунан ыстатыйалары таһаартыыр. 

2002 сыллаахха сыгаан култууратын антропологиятыгар билим үлэтин көмүскээн, бөлөһүөпүйэ дуоктара буолбута. 

Билигин кини Бухарест университетыгар Омук тылларын уонна литэрэтиирэлэрин факультетыгар үлэлиир. Сыгааннар бырааптарын көмүскүүпр. 

## Айымньылара

* Siklioven i Rromani chib — Ghid de limbă și cultură rromani (2000, Бухарест);
* Rromanipen-ul (rromani dharma) și mistica familiei (2001, Бухарест);
* Introducere în studiul culturii tradiționale rromani — Curs de antropologie rromani (2001, CREDIS, Бухара университета);
* Rromii: tipuri și arhetipuri identitare (2002, Бухарест, координатор: Василе Ионеску);
* Istoria și tradițiile minorității rromani (2005, Sigma, Бухарест, соавтордар: Петре Петкуц, Мариана Санду).

2010 сыллаахха кини уон хоһоонун «Babel.ro. Tineri poeţi minoritari» антологиятыгар бэчээттэбиттэр.

## Бэлиэтээһинээр

## Сигэлэр

* Биографические данные  (рум.) Архивировано 26 сентября 2007 года.
Цүрих

**Цүрих** - Швейцарияҕа баар биир улахан куората. Цүрих (нем. Zürich [ˈtsyːrɪç]; швейц. Züri [tsy:ri], фр. Zurich, итал. Zurigo) — Швейцария хоту куората. Цүрих - немецкайдыы санарар кантон киин куората уонна тэриллии дьаһайар киинэ биир ааттах улууһун.

2023 сылга 403тыһ. киһи олорор.

Расположен на берегу Цюрихского озера у истока реки Лиммат орус баьыгар, Цюрих кий куол кытылыгар баар куората, Утлиберг уонна Цюрихберг хайалар хочолуругар иккиэннэрин ардыгар баар куорат .
Сивас конгреһа

[мини|200x200пкс|Сивас кэнгириэһигэр биллэр националистар. ''Хаҥастан уҥа:'' Музаффер Кылыч, Рауф (Орбай), Бекир Сами (Кундух), [Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль (Ататюрк), Рушен Эшреф Унайдын, Джемиль Джахит (Тойдемир), Джеват Аббас (Гюрер)]]
**Сивас кэнгириэһэ** () — 1919 сыллаахха балаҕан ыйын 4-11 күннэригэр Туурсуйа киин-илин өттүгэр турар Сивас диэн куоракка биир сэттиэлэ устата буолбут Туурак национальнай хамсаныытын чилиэннэрин мунньаҕа. Онно Осмаан импиэрийэтин бары анатолийскай провинцияларыттан дэлэгээттэрэ баара, дьиҥинэ оччолорго төрүттэммэтэхтэрин да иһин. Кэнгириэс кэмигэр судаарыстыба киин куората (Стамбул), ону тэҥэ элбэх провинциялар куораттара уонна уобаластара сомоҕолоспут судаарыстыбалар хонтуруолларыгар баар этилэр. Сивас кэнгириэһэ Туурсуйа тутулуга суох иһин сэриитин биир биллэр түгэнэ буолар.
ABS-CBN

**ABS-CBN** диэн Пилипиин телекомпанията. 1946 сыллаахха Джеймс Линденберг тэрийбитэ.
TV Azteca

**TV Azteca** диэн Мексика телекомпанията. 1993 сыллаахха Рикардо Салинас Пльего тэрийбитэ.
TV5

**TV5** диэн Пилипиин телекомпанията. 1960 сыллаахха Чино Росес тэрийбитэ.
Telemundo

**Telemundo** диэн АХШ телекомпанията. 1954 сыллаахха Анхель Рамос тэрийбитэ.
Осман султанаатын эһии

1922 сыллаахха сэтинньи 1 күнүгэр буолбут Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕынан Осман султанаатын эһиититтэн 1299 сыллаахха тэриллибит Осмаан Импиэрийэтэ мэлийэр. 1922 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр Лозаннаҕа буолбут мунньахха Анкараҕа Правительстволаах Туурсуйа улуу национальнай мунньаҕын Туурсуйа сирин үрдүнэн суверенитета бигэргэтиллибитэ. 1922 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр, Туурсуйа тиһэх султана, Мехмед VI Осман киин куоратыттан, Стамбултан, тахсар. Правовой позициялар Лозанскай дуогабар илии баттааһын кэнниттэн 1923 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр бигэргэнэллэр.
Турецкай национальнай хамсааһын

[мини|280x280пкс|Сивас конгреһыгар уһулуччулаах националистар. Хаҥастан уҥа: Музаффер Кылыч, Рауф Орбай, Бекир-Сами Кундух, [Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал Ататүрк, Джемиль Джахит Тойдемир, Джеват Аббас Гюрер]]
**Туур национальнай хамсааһына** (*<span lang="tr">Türk Ulusal Hareketi</span>*) - 1920-с сылларга Ататүрк тула тахсыбыт туур революционердарын байыаннай-политическай холбоһуга. Хамсааһын Севре дуогабарын уонна Анатолия арахсыытын утары Осман империята республикаҕа кубулуйарыгар туруорсубута. Сүрүн идеялара кемализм, светскость, туур национализма этилэр, өссө онно Танзимат үйэтэ улахан сабыдыалын уурбута.

Сэбиэскэй Арассыыйаны кытта доҕордуу буолан уонна киниттэн байыаннай, ону кытары харчы-үп көмөтүн ылан туур национальнай хамсааһына туур нэһилиэнньэлээх дойду суверенитетын уонна территориальнай кэлим буолуутун көмүскүүр кыахтаммыта.
Улуу национальнай мунньах Правительствота

**Улуу национальнай мунньах Правительствота** (), өссө **Анкара Правительствота** диэн аатынан биллэр () — Анкараҕа Туурсуйа тутулуга суох буолуутун иһин сэриитин (1919-1923) уонна Осман империята ыһыллыытын кэмигэр салайар-дьаһайар революционнай Туурсуйа уоргана. Осман султана салайбыт ыһыллан испит константинопольскай правительствоттан уратыта диэн бу правительствоны Туур национальнай хамсааһына салайара. 

## Быһаарыылар


## Сигэлэр
* History of the Grand National Assembly
SpaceX

**Space Exploration Technologies Corporation** (**SpaceX**) диэн космос индустриятынан уонна телекоммуникациянан дьарыктанар АХШ компанията. Бас салалтата Калифорния Хоторн хототугар баар. Компанияны 2002 сылга Илон Маск төрүттээбитэ. 

SpaceX биллиилээх оҥоруулара: Falcon 9 уонна Falcon Heavy ыарахан тиэйиилээх таһааччы ракеталар, ракета хамсатааччылара, SpaceX Dragon 2 (Crew Dragon уонна Cargo Dragon барыллардаах) космос аала, Starship ракета-аал, Starlink аргыс бөлөҕө.

SpaceX кэтэх компания быһыытынан элбэх бастааһыннардаах. 2008 сылга убаҕас уматыктаах Falcon 1 ракетаны орбитаҕа таһаарбыта. 2010 сылга SpaceX Dragon космос аалын орбитаҕа таһааран баран сиргэ этэҥҥэ төннөрбүтэ. 2020 сылга космонавтардаах Crew Dragon аалы Иллэрдээҕи космос станциятыгар тиксэрбитэ. Falcon 9 ракетаны 150 тахсата көтүппүтэ.

SpaceX Starlink диэн интернет тарҕатар аргыс ситимин космоска таһаарбыта. 2020 сылга Starlink Сир орбитатыгар ордук улахан аргыс бөлөҕө буолбута. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах.

SpaceX билиҥҥи сүрүн үлэтэ Starship диэн сүдү ыарахан ракета-аал буолар. Starship атын планеталарга тиийэр ыраах көтүүлээх космос көлөтө буолуохтаах. 

Илон Маск уонна SpaceX компания биир муҥутуур баҕарар дьаныктара Хатааһын чолбону колонизациялааһын буолар.

## SpaceX технологиялара
### Falcon ракеталар
* Falcon 1
* Falcon 9
* Falcon Heavy

### Dragon космос ааллара
* SpaceX Dragon
* SpaceX Dragon 2

### Ракета хамсатааччылара
* Kestrel
* Merlin
* Draco
* SuperDraco 
* Raptor

### Starship

### Starlink

### Hyperloop

## Тэрилтэлэрэ
### Бас салалтата уонна ракета уһаана
SpaceX бас салалтата Калифорния Хоторн хототугар баар. Улахан үс мэндиэмэннээх тутуу уруккута Boeing 747 тайаара фюзеляжтарын оҥорор уһаан этэ. Билигин манна SpaceX бас офиһа, көтүү салайар киинэ уонна ракета уһаана бааллар.

### Айар уонна тургутар тэрилтэ
SpaceX ракеталарын уонна ракета хамсатааччыларын Техас Макгрегор хототугар баар Ракета айааһынын уонна тургутуутун тэрилтэтигэр (Rocket Development and Test Facility) тургутар.

### Ыытыы уонна олордуу майдааннара
* Омелек арыы — Чуумпу далай Куадьалейн атоллугар баар. Мантан Falcon 1 ракета ыытыллара.
* SLC-40 — Канаверал тумус хоту өттүгэр баар комплекс. Мантан Falcon 9 ракета ыытыллар.
* SLC-4 — Калифорнияҕа АХШ салгын күүстэрин Ванденберг базатын территориятыгар баар комплекс. Илин майдаантан (SLC-4E) Falcon 9 уонна Falcon Heavy ракеталар ыытыллаллар. Арҕаа майдааҥҥа (SLC-4W) Falcon 9 уонна Falcon Heavy ракеталар бастакы үктэллэрэ төннөн түһэллэр.
* LC-39 — Флоридаҕа Кеннеди космос киинин территориятыгар баар комплекс. LC-39A майдаан NASAттан 20 сылга куортамнаммыта. Мантан Falcon 9 уонна Falcon Heavy ракеталар ыытыллаллар.
* SpaceX Starbase — Техаска Мексика хомотун кытылыгар Браунсвилл хототтон илин баар SpaceX бас билэр космодрома. Манна Starship ракета-аал хомуллар уонна ыытыллар.
* Autonomous spaceport drone ship (автоном космопорт дрон аал) — олордор майдааннаах устар платформа.

## Бас билээччилэрэ
* Elon Musk Trust

## Сигэлэр
* www.spacex.com
Starlink

**Starlink** диэн бүтүн Сир үрдүнэн интернеты тарҕатар аргыс бөлөҕө. Оператора SpaceX диэн Америка аэрокосмос компанията. SpaceX 2019 сылтан ыла Starlink аргыстарын Сир орбитатыгар таһаартыыр. 2023 сыл ыам ыйын туругунан Starlink орбитаҕа 4000 тахса кыракый аргыстаах. Аргыс ахсаана 12000 тиийиэхтээх диэн былааннанар. Салалтата Уашиҥтон штат Редмонд хототугар баар.

## Бобуулаах дойдулар
Бу дойдуларга Starlink интернетыгар холбонуу бобуллар:

* Арассыыйа
* Афганистан
* Беларусь
* Венесуэла
* Иран
* Куба
* Кытай
* Хоту Кэриэйэ
* Сирия

## Сигэлэр
* www.starlink.com
Navy Federal Credit Union

**Navy Federal Credit Union** (сахалыы *Америка байҕал боотурдарын Федерал Кредитнай түмсүгэ*) - АХШ саамай бөдөҥ кредитнай түмсүүтэ уонна 13 мөллүйүөн кыттааччылаах.
Кырымлы, Ахмед Ихсан

**Ахме́д Ихса́н Кырымлы́** (тур. Ahmed İhsan Kırımlı, крым-тат. Ahmed İhsan Qırımlı, Ахмед Ихсан Къырымлы; 23.04.1920 — 11.12. 2011) — крым-татар төрүттээх турок эмчитэ, политик, бэйиэт уонна филантропиянан дьарыктанар киһи, Турция министрдэрин кабинетын чилиэнэ, Турция улуу национальнай мунньаҕын түөрт төгүллээх чилиэнэ, уонна да 1987-2011 сылларга Крым-татар холбоһугун салаайыччыта. Ахмед Ихсан Кырымлы аатынан литэрэтиирэ күрэҕэ баар.

Медицинскэй туризмҥа, термальнай туризмҥа, оҕолор доруобуйаларыгар уонна дьиэ-кэргэн олохтонуутугар аналлаах научнай үлэлэр ааптара. Ол туран хоһоонору уонна мемуардары суруйар.

## Олоҕо
Ахмед Ихсан Кырымлы Турцияҕа көспүт крым татардарын ыалыгар төрөөбүтэ. Кини хос эһээтэ Бахчисарайга түөлбэ муфтията этэ. 

1947 сыллаахха Стамбул университет медицина салаатын бүтэрбитэ. Лондоҥҥа интернатураны ааспыта. АХШ сорох балыыһаларыгар эмчитинэн үлэлээбитэ. Зухал Чичек Кырымлы диэн докторы ойох ылбыта, кэргэнниилэр икки оҕолоохторо
Клон (2001 сыллаах сериал)

**Клон** (O Clone) - Бразилия сериала, Globo айымньыта. Саха Сиригэр 2001-2003 сыллардаахха көстүбүтэ. 

## Сүжета
Ордуктук сананыы (комплекс)

**Ордуктук сананыы** диэн элбэх комплекстан биирдэстэрэ буолар. Үксүгэр киһи бэйэтин стын дьонтон намтытык сананарыттан үөскээбит психологическай көмүскэл реакциата буолар.
Korean Broadcasting System

**Korean Broadcasting System** (**KBS**) — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Һелен уонна уолаттар

**Һелен уонна уолаттар** - Франция эдэр ыччатын телесериала, Саха Сиригэр 1995 сыллаахха көстүбүтэ. Саха Сириттэн ураты Норвегияҕа, Испанияҕа, Украинаҕа, Арассыыйаҕа, Монголияҕа, Америкаҕа көстүбүтэ. Сериал Бастакы сыллаһыы диэн сериал хайдыыта буолар.
Дьиикэй Роза (сериал)

**Дьиикэй Роза** - Мексика сериала, Саха Сиригэр 1995 сылларга көстүбүтэ. Televisa медиаконгломерат айымньыта.
Arirang TV

**Arirang TV** — Соҕуруу Корея телекомпанията, салалтата — Сеул.
Колорадо Сприҥс

**Колорадо Сприҥс** (ааҥл: *Colorado Springs*, исп: *Kolorado Springs*, сахалыы тылбааска *Колорадо чыпчааллара* эбэтэр *Сааскы Колорадо кэмэ*) - Колорадо штатыгар баар биир ортоку соҕус куорат (кыра да буолбатах, улахан да буолбатах). Дьонун ахсаана 370 тыыһынча киһи (Дьокуускай саҕаччы). 

Колорадо Сприҥс куоратка NORAD халлаан көмүскэл системата баар, ону таһынан элбэх орто уонна үрдүк үөрэх кыһалара бааллар. Куорат олохтоохторо спордунан дьарыгыраллар, ол иһин куоратка элбэх спортзаллар, фитнес заллар бааллар, эбиитин спортка сыһыаннаах үөрэхтэр бааллар, холобура Колорадо колледьа. 

Бу куоратка 95 саха киһитэ олорор.
СКБ Контур

**СКБ Контур** - Арассыыйа компьютерга программа суруйар тэрилтэтэ, хас даҕаны эйгэҕэ үлэлиир уонна араас брендынан. Салалтата - Екатеринбург.
Һаити креол тыла

**Һаити креол тыла** (*kreyòl ayisyen*) — Һаити дойдутун официальнай тыла (франзус тылын тэҥэ). Һаити креол тыла саҥа үөскээбит тылларга киирэр, ол эбэтэр франзус, ааҥл, араб, испан, банту уонна олохтоох индеецтэр тыллара буккуһан оҥоһуллубут тыл буолар. Креол тыла ол иһин 30% испан, 70% франзус, 24% ааҥл тылларга майгынныыр, ол иһин Һаити олохтоохторо "безпереводно" (ТЫЛБААСЧЫТА СУОХ) АХШ, Франция, Мексика олохтоохторун өйдүүллэр. Һаити креол тыла иһиллэрэ - франзус тылыгар майгынныыр. 
Саҥарар дьон ахсаана - 17 мөллүйүөн киһи, сүрүннээн Һаитига, Канаадаҕа (Квебек), АХШ (Флорида, Нью Йорк, Калифорния) тарҕаммыт.
Б. э. и. 585 сыл

**Биһиги эрабыт иннинэ 585 сыл** — дириҥэтиллибит () Юлиан халандаарынан биһиги эрабыт буолуо 585 (биэс сүүс аҕыс уон бэһис) сыл — ордук күннээх (високоснай) сыл, оптуоруонньукка саҕаланар. Кини иннинэ б.э.и. 586 буолбута, оттон кини кэнниттэн б.э.и. 584 сыл буолбута.

* Ыам ыйын 28 — Күн өлүүтэ буолбут. Сир хотугу эҥэлэйин орто уонна субтропик кэтирээһиннэригэр толору Күн өлүүтэ көстүбүт. 
** Бу күн Мидия уонна Лидия сэриилэрин ыккардыгар Халыс өрүскэ кыргыһыы буолбут, ол кыргыһыы түмүгэ Күн өлүүтүн кытта ситимнээх буолан чопчу күнэ-дьыла биллэр бастакы кыргыһыы аатын сүгэр.
China Construction Bank

**China Construction Bank** (иһиллиитинэн **Чайна Констракшын Банк**, тылбааһынан **Кытай тутуу баана**) - Кытай төрдүс бөдөҥ баана капитализациатынан уонна Аан Дойду ахсыс бөдөҥ баана, 2015 сылтан ыла ХНТ сир шаар харчы элбииригэр уонна системнай бааннар испиэһэктэригэр киллэрбитэ. Салайар актива - 4 триллион доллар бэйэтин кэш (наличка) харчыта, кини атын активтары салайар активтарын аахтахха - 37 триллион доллар. 

185 омук сиригэр үлэлиир уонна 9544 бизнес процестарга кыттар.
Five Guys

**Five Guys** (*Файв Гайс* эбэтэр *Биэс Уоланнар*) - АХШ түргэн аһы оҥорор уонна буһарар (фастфуд) сетевой рестораннара уонна кафелара, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.
Brink's

**Brink's** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ харчыны таһар-кистиир уонна харчыны уоруйахтартан көмүскүүр тэрилтэ. 

Brink's клиеннара BofA, Chase, Wells Fargo, BlackRock, Mitsui Group, Mitsubishi, SoftBank, TD Bank уонна да атыттар, сүрүннээн 400 тахса конгломераттары уонна бааннары көмүскэл өҥөтүнэн хааччыйар 140 омук сиригэр. 

Brink's Home Security диэн Brink's дьиэни көмүскүүр уонна харыстыыр туспа бизнес салаата.
Потёмкин халҕан аал

**Потёмкин халҕан аал** () диэн Сергей Эйзенштейн саҥата суох драма киинэтэ. 1925 сыллаахха Госкино бастакы киинэ фабрикатыгар (билиҥҥи Мосфильм) уһуллубута. Араас дойду киинэ критиктара, режиссердара, көрөөччүлэрэ "Потёмкин халҕан аалы" аан дойду бары кэмнэрдээҕи бастыҥ киинэтэ буолар диэн билинэллэр.

## Сюжета
Киинэ сюжета биэс аактаттан турар.

### 1 аакта: Дьоннор уонна үөннэр
1905 сыл бэс ыйа, Арассыыйа империята. Одесса рейдыгар турар Хара байҕал флотун Князь Потёмкин-Таврический халҕан аала. Аал хамаандатын олоҕо ыарахан болдьомнооҕо көстөр. Офицердар матростары атаҕастыыллар. Матюшенко уонна Вакуленчук матростар өрөбөлүүссүйэ туһунан кэпсэтэллэр. Матростарга аһылыктарыгар үөннээх сытыйбыт эти биэрэллэр. Матростар бу эти сиэбэппит диэн айдаараллар.

### 2 аакта: Тендра драмата
Айдааны күөртээччилэри ытан өлөрөргө диэн дьаһаллыыллар. Онуоха саалаах матростар атастарын ыппаттар. Аалга өрө туруу саҕаланар. Матростар офицердары ууга быраҕаттыыллар. Өрө туруу басхана Вакуленчук ытыллан өлөр.

### 3 аакта: Өлбүт ыҥырар
"Потёмкин" Одесса кытылыгар кэлэр. Матростар олохтоохторго Вакуленчук өлүгүн көрдөрөллөр. Туох буолбутун билэн бараннар бары алыс хомойоллор. Ыраахтааҕыга уонна кини дьаһалтатыгар кыыһыран бараллар. Вакуленчугу герой быһыытынан айхаллаан атаараллар.

### 4 аакта: Одесса кирилиэһэ
Хото элбэх олохтоохторо матростары кытта көрсө кэлэллэр. Эмискэ саллааттар уонна хаһаахтар кэлэннэр дьону ытыалыыллар. Дьон уолуйан кирилиэһинэн аллараа куоталлар. Таптарбыттар охтон тэбистэрэллэр. Эһээхэйдээх кэлээскэ аллараа сүүрэн бара турар. Биир эмээхсин харахха ытыллар. Кирилиэһинэн куотан түспүттэри аттаах хаһаахтар саабыланан кыдыйаллар. Маны көрөн баран "Потёмкин" матростара армия хамандыырдара мустубут Опера дьиэтин аал тэргэннэринэн ытыалыыллар.


file:odessastepsboots.jpg|Саллааттар кирилиэһинэн аллараа хаамаллар
file:odessastepsbaby.jpg|Эһээхэйдээх кэлээскэ аллараа көтөр
file:Potemkinmarch.jpg|Ыраахтааҕы сэриилэрэ эйэлээх дьону кыргаллар
file:Eisenstein Potemkin 2.jpg|Харахха ытыллыбыт эмээхсин


### 5 аакта: Эскадралыын көрсүү
"Потёмкин" төттөрү байҕалга тахсар. Кини утары император эскадрата иһэр. Ааллар бэйэ бэйэлэригэр чугаһыыллар. Кыргыһыы буолар кутталланна. Эскадра матростара офицердарын дьаһалларын истибэттэр, "Потёмкины" ытыалаабаттар, кини матростарын үөрэ-көтө эҕэрдэлииллэр. Кыһыл былаахтаах "Потёмкин" эскадра аалларын ортолорунан устан ааһар.

## Оруолларга
* Александр Антонов — Вакуленчук
* Владимир Барский — хамандыыр Голиков
* Григорий Александров — лейтенант Гиляровский
* Михаил Гоморов — матрос
* Владимир Уральский — матрос
* Андрей Файт — бичикчит
* Сергей Эйзенштейн — Одесса олохтооҕо
* Константин Фельдман — кигээччи меньшевик

## Сигэлэр
* Броненосец "Потемкин"
Tronsmart

**Tronsmart** - Кытай уонна Мексика тэрилтэтэ, 2018 сыллаахха кытаец уонна мексиканец уолаттар Дьэндьэн куоратка Tronsmart диэн стартап тэрилтэни төрүттээбиттэрэ. Билигин Аан Дойдуга түргэнник сайла турар аудиосистемалары оҥорор.

103 омук сиригэр көҥүл атыыланар, ол эрэн Америкаҕа Target эбэтэр Amazon эрэ нөҥүө атыыланар, көҥүл атыыга тахсыбат.

Салалтата - Мехико (Мексика), Дьэндьэн (Кытай)

Официал саайта: https://www.tronsmart.com/
Дьэндьэн

**Дьэндьэн** - Гуандун сиригэр баар биир Кытай улахан куората.
Татаардар (этноним)

**Татаардар** — аныгы татаардар, Кырыым татаардара уонна да сорох атын түүр омуктар бэйэлэрин тус ааттара. Волго-уральскай татаардар XVI үйэҕэ бу "татаардар" диэн тус ааты хайыы-үйэ туһаммыттара биллэр.

*«Татаардар»* диэн тиэрмин биһиги эрабыт 6-8 үйэлэригэр түүр уонна монгол омуктарыгар үөскээбитэ. «Татаардар» диэн тыл үгүс үйэтээҕи остуоруйатыгар этноним, политоним, соционим, конфессионим пуунсуйаларын субу-субу ылынара уонна сүтэрэрэ.
Туурсуйа Конституционнай остуоруйата

хаҥас|мини|1876 с. Осман импиэрийэтин Конституцията
**Туурсуйа Конституционнай устуоруйата** — 1876 с. Осман импиэрийэтин бастакы сүрүн сокуонун ылыныытыттан саҕаламмыт туурак быраабын устуоруйатын кэмэ. Туурсуйа өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи Конституцията 1921 сыллаахха ратификацияламмыта, онтон 1924, 1961, 1982, 2010 сылларга хат көрүллүбүтэ. 2000 сылларга Туурсуйа Европа холбоһугар киирэр политическай ирдэбиллэри тутуһары көҥүллүүр өссө биир Конституционнай реформа туһунан боппуруос хаттаан көтөҕүллүбүтэ. Ол түмүгэр 2010 сылга Конституционнай референдум саҥа уларытыылары киллэриинэн түмүктэнэн ыытыллыбыта.

2005 сылтан саҕалаан Сиэр уонна сайдыы баартыйата Туурсуйа  парламентскай салайыы быһыытыттан президентскай өрөспүүбүлүкэҕэ көһөр  хампаанньаны ыыппыта. 2017 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр Конституционнай референдума буолбута. Ол онно туурок быыбардааччылара бэрэсидьиэннии өрөспүүбүлүкэни олохтуурга, премьер-министры дуоһунаһын суох гынарга, Парламентка дьокутааттар ахсааннарын элбэтэргэ, ону таһынан суудьуйалар уонна прокурордар үрдүкү сүбэлэрин реформатыгар куоластаабыттара.
Халҕан аал

**Халҕан аал** диэн 1859 сылга үөскээбит халҕаннаах (тимир эбэтэр болот) чаан хамсатааччылаах сэрииһит аал. Соруктара - байҕал баһылааһына уонна кытыл көмүскэлэ. Сэбиргэлэ - тэргэн саа уонна таран. Халҕан ааллар 1862 сылга Америка куомун сэриитигэр Вирджинияҕа буолбут Хэмптон Роудс кыргыһыытыгар аан бастаан сэриилэспиттэрэ. Халҕан ааллар 1860-с сылларга байҕал баһыйар күүһэ буоланнар тыалҕаннаах сурааһын ааллар уонна фрегаттар кэхтибиттэрэ. 1906 сылга дредноут аал үөскээн халҕан аал суолтата намтаабыта.
Дорҕоонноох киинэ

**Дорҕоонноох киинэ** диэн ойуута суруллубут дорҕоонноох (саҥа, музыка, тыас, дорҕоон эффектара) киинэ. Бастакы дорҕоонноох киинэни Парижка 1900 сылга көрдөрбүттэрэ. Ол эрэн ол кэмнээҕи ойуу уонна дорҕоон дьүөрэлээһинин технологиялара уонна фонограммалар үлэлэрин уратыктара мөлтөх буоланнар, киинэ оҥоруутун сыаната ыарахан буолан, дорҕоонноох киинэ 1920-с сылларга дылы улаханнык сайдыбатаҕа. 1925 сылга дорҕоону граммофон диискэтигэр суруйан киинэ ойуутун кытта дьүөрэлиир Vitaphone технология үөскээн дорҕоонноох киинэ сайдыыта барбыта. Маҥнайгы дорҕоонноох киинэлэри "саҥарар хартыыналар" (talking pictures, talkies) диэн ааттыыллара. Кинилэр алыс кылгас усталаах этилэр. 1927 сыл алтынньы 6 күнүгэр Джаз ырыаһыта (The Jazz Singer) диэн маҥнайгы уһун толору дорҕоонноох киинэ тахсыбыта. 1930-с сыллар саҕаланыыларыгар дорҕоонноох киинэлэр Холливудка күргүөмнүк уһуллар буолбуттара уонна мантан сылтаан Америка киинэ индустрията аан дойдуга бастаабыта.
United Artists

**United Artists Corporation** (эргиэн аата **United Artists Digital Studios**) диэн АХШ киинэ компанията. Салалтата Беверли Хиллс, Калифорния. Компанияны 1919 сыл олунньу 5 күнүгэр Дэвид Уорк Гриффит, Чарли Чаплин, Мэри Пикфорд уонна Дуглас Фэрбенкс олохтообуттара. Кинилэр баай киинэ магнаттара актердары аһары дьаһайалларын сөбүлээбэккэлэр, бэйэлэрэ баҕарбыттарынан көҥүллүк киинэ оҥорон атыылыыр студияланаары United Artists тэрийэргэ санаммыттара. 1930-с сылларга United Artists нөҥүө Уолт Дисней уонна Орсон Уэллс режиссердар, Дэвид Селзник, Сэмюэл Голдвин, Александр Корда, Вальтер Вангер продюсердар бэйэлэрин киинэлэрин таһаараллара. 1961 сылга Уэст Сайд остуоруйата диэн United Artists бастыҥ ситиһиилээх хайҕабыллаах киинэтэ тахсыбыта. Кини 11 Оскар уонна 3 Көмүс глобус бириэмийэлэрин ылбыта. United Artists таһаарбыт биллиилээх киинэ сериялара: Бондиана, Кытархай Пантера, Сердьо Леоне спагетти вестернара, Рокки. 1967 сылга Transamerica инвестициялыыр компания United Artists акцияларын 98% ылбыта. 1980 сылтан United Artists MGM бас билиитигэр баар.
Mitsubishi UFJ Financial Group

**Mitsubishi UFJ Financial Group** - Дьоппуон биир бөдөҥ баана уонна Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан, уопсай салайар актива - 9 триллион доллар (тэҥнээтэххэ Арассыыйа сыллааҕы барыһа 3 триллион доллар). Аатырбыт - Mitsubishi конгломератка холбонор.

Fortuna 500 компонеҥҥа оонньонор

2011 сылтан сир шаар глобальнай бааннар испииһэктэригэр киирэр
Ниэгыр

**Ниэгыр** эбэтэр **Негыр** (былыргы латыын тылыттан *Negro* - саха тылыгар **хара**, элбэх ахсааҥҥа **харалар**, **khara** эбэтэр **kharalar**) - саха тылыгар уонна сахаларга үксүн хара тириилээх дьону ааттыыллар, ол эбэтэр Африка олохтоохторун уонна афроамериканнары, Һаитилары. 

Кэнники дьон култуурата үрдээн **негыр** диэн тылы **афрриканнар** диэҥҥэ көһөрөллөр, тоҕо диэтэххэ **негыр** диэн тыл үөҕүү тыл курдукка сөп түбэһэр эбэтэр күлүү элэк өйдөбүлгэ.
Кыра Мэрмэйд (киинэ, 2023)

**Кыра Мэрмэйд** эбэтэр **Кыра Мөрмэйд** (*The Little Mermaid*, ааҕыллыытынан **Зе Литл Мөрмэйд** ааҥллыы уонна **Зе Литл Мэрмэйд** американныы) - АХШ фэнтези мүзикл киинэтэ, ыам ыйын 2023 сыллаахха Walt Disney оҥоһуутунан тахсыбыта Аан Дойдутааҕы прокатка. Киинэ 1989 мультик киинэҕэ кубулуута буолар. 

## Сүжета

## Актөрдара

* Һалли Бейли - Ариел
Һалли Бейли

**Һалли Бейли** - америка актрисата уонна ырыаһыта , кулун тутар 27 күнүгэр 2000 сыллаахха Атлантаҕа төрөөбүтэ.
Историческай Башкортостан

**Историческай Башкортостан** (; Башкирия) — 1994 сыллаахха Н. А. Мажитовтаах А. Н. Султанов  башкир норуот быһыытынан сайдыбыт үөскээбит историко-географическай уобалаһын научнай бэлиэтиитигэр туһанарга сүбэлээбит тиэрминэ. И. Г. Акманова этэринэн тиэрмин аан бастаан М. К. Любавскай 1930-с сыллар үлэлэригэр киллэриллибитэ.

1917 — 20-с сыллар бүтүүлэригэр дылы “Башкурдистан“ диэн аат туһаныллыбыта даҕаны..

Билиҥҥи кэмҥэ бу сиргэ (кыраайга, дойдуга) Башкортостан Өрөспүүбүлүкэтэ, Оренбургскай и Челябинскай уобаластар,Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин илин өттө, Удмуртия соҕурууҥу-илин өттө, Пермь кыраайын соҕуруу өттө, Свердловскай уобалас соҕурууҥу-арҕаа өттө, Курган уобалаһын арҕаа өттө, Самарскай уобалаһын хотугулуу-илин өттө, Саратов уобалаһын илин өттө бааллар. Историческай, этнографическай, лингвистическай уонна да атын чинчийиилэргэ онно остуоруйа араас кэмигэр башкир биистэрэ уонна башкир этноһа олохсуйбут сирин ааттыырга Историческай Башкортостан диэн тиэрмини туһаналлар.
Саҥата суох киинэ

**Саҥата суох киинэ** диэн дьон саҥата уонна дорҕооно суох уһуллубут киинэ. Маҥнайгы киинэ камералара дорҕоону суруйар кыахтара суоҕа. Саҥата суох киинэ актердара кэпсэтэллэрэ иһиллибэт буолан кинилэр сирэйдэринэн эттэринэн сүһүөхтэринэн хамсаналлара тутталлара-хапталлара (мимика уонна жест) улахан ураты суолталааҕа. Киинэ сюжетын быһаарыыларын уонна геройдар этиилэрин титр суруктарынан көрдөрөллөрө. Киинэ театрыгар саҥата суох киинэ көрдөрөллөрүгэр үксүн музыка оонньотоллоро. Кыра театрдарга биир пианино эбэтэр орган оонньуура, онтон улахан театрдарга ардыгар бүтүн оркестр да оонньуура. Саҥата суох киинэ эрата 1880-1920-с сыллар буолаллар. 1920-с сылларга киинэ ойуутун уонна дорҕоону дьүөрэлэтэр технологиялары айаннар, дорҕоонноох киинэ үөскээн, саҥата суох киинэ чэчириир кэмэ сыыйа бүппүтэ.

## Саҥата суох киинэ эратын биллиилээх дьоно

* Чарли Чаплин
* Бастер Китон
* Харолд Ллойд
* Мэри Пикфорд
* Дуглас Фэрбенкс
* Лон Чейни
* Сергей Эйзенштейн
* Луиз Брукс
* Фриц Ланг
* Фридрих Мурнау
Fox Corporation

**Fox Corporation** (*Фокс Корпорейшн*) - АХШ биир бөдөҥ медияконгломерата, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Руперт Мөрдок салайар.
Одиша суксурҕа харсыһыыта

2023 сыл бэс ыйын 2 күнүгэр Индия илинигэр баар Одиша штатын Баласор хототун чугаһыгар үс суксурҕа харсыста. Харсыспыт суксурҕалар - икки пассажир суксурҕа (12841 Coromandel Express уонна 12864 SMVT Bengaluru–Howrah SF Express) уонна биир таһаҕас суксурҕа. Харсыһыы Bahanaga Bazar тимир суол станциятын чугаһыгар буолбут. Аччаабыта 295 киһи өлбүт, 1175 киһи эчэйбит. Бу 1995 сылга Фирозабад хото аттыгар буолбут 358 киһи өлүүлээх суксурҕа харсыһыытын кэнниттэн Индия тимир суолун ордук иэдээннээх саахала буолар.
Лаванда холбоһуга

**Лаванда холбоһуга** - диэн гей эбэтэр лесби бэйэтин сексуальнай ориентациатын кистээн натурал уолу/кыыһы кытта ыал буоларга холбоһук үөскэтэллэр. Итинник холбоһугу лаванда холбоһуга дииллэр, быһа холоон 8% холбоһук 100% хообоһуктартан лаванда буолар.
Disney General Entertainment Content

**Disney General Entertainment Content** (*Дисней Женераль Энтертеймент Контент*) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телевидение активтарын салайааччы. Walt Disney конгломератка холбонор уонна 114 омук сиригэр көрдөрөр уонна иһитиннэрэр телеканаллары , радиостанциалары бас билэр.
Хоторн (Калифорния)

**Хоторн** () диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын соҕуруулуу-арҕаатыгар баар хото. 2020 сыллааҕы сурутуунан олохтоохторун ахсаана 88,083 киһи.
АХШ аймаҕа

**Аймах** () диэн АХШ администрация биирдигэ. Аймах штат иһилигэр киирэр киниттэн алын биирдик буолар. Хас биирдии аймах бэйэтэ дьаһалталаах. Америка 50 штатыттан 48 штата аймахтартан турар. Луизиана штатын алын биирдигэ пэриш, Аляска штатын алын биирдигэ боро. Аймах киинэ "аймах олбоҕо" (county seat) дэнэр. Америкаҕа бүтүннүүтэ 3,481 аймах баар.  Ордук элбэх аймахтаах штат Техас (254), ордук аҕыйах аймахтаах штат Делавэр (3). Ордук элбэх дьонноох аймах Лос Андьелес аймаҕа (9.8 млн киһи), ордук аҕыйах дьонноох аймах Техаска баар Ловинг аймаҕа (64 киһи).
Тас хото

**Тас хото** диэн хото кытыытыгар баар олохтоох түөлбэ. Тас хото администрация биирдигэ быһыытынан хото сорҕото буолуон сөп, эбэтэр туспа салалталаах муниципалитет буолуон сөп. Аныгы тас хото олохтоохторо үксүн хото киинигэр үлэлииллэр. Сарсыарда үлэлэригэр бараллар, киэһэ дьиэлэригэр төннөллөр.

## Эбии маны көр
* Утуйар түөлбэ
* Аргыс хото
Русофобиа

**Русофобиа** (*Нууччафобиа*) - нууччалартан куттаныы эбэтэр сэрэхэчийии, эбэтэр нууччалары омук быһыытынан абааһы көрүү, туоратыы, нуучча тылын аьааһы көрүү, киэн көстүүгэ - Арассыыйаны абааһы көрүү.

2022 сылтан ыла украиннар, американнар, европа омуктара, кэриэйдэр, дьоппуоннар, казахтар нууччалары абааһы көрөллөрө улааппытын көрдөрөр, Арассыыйа иһигэр нууччалары утары сыһыан сахаларга уонна кавказ омуктарга үөскээбит.

2023 Путин русофобиалыыр дьону кэһэтиэххэ наада диир, ол аата сахалары эмиэ.

## Төрүөтэ
Нууччалар бэйэлэрэ буруйдаахтар - бэйэлэрин таҥара курдук сананаллар
Сахафобиа

**Сахафобиа** (нууч: **Сахафобия**, ааҥл **Sakhaphobia**) - сахалартан куттаныы эбэтэр сэрэхэчийии, эбэтэр дириҥээбит форматыгар сэнээһин, туоратыы, саха тылын уонна култууратын туоратыы, олох экстрим форматыгар саханы кырбааһын/атаҕастааһын/өлөрүү. 

Сахафобиа сүрүннээн нууччаларга баар.
Equinox Group

**Equinox Group** - АХШ лүкс фитнесс һааллары салайар тэрилтэтэ, 15 араас бреннарынан үлэлиир, 19000 фитнес һааллары Америкаҕа, Канаадаҕа, Улуу Британияҕа, Дьоппуоҥҥа, Кытайга бас билэр. Биир биллэр брена - Blink Fitness

Planet Fitness конкурена буолар
Temu (тэрилтэ)

**Temu** (*Тему*) - онлайн маҕаһыын, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Сүрүннээн Америкаҕа, Аустралияҕа, Кытайга, Индияҕа, Германияҕа, Бразилияҕа үлэлиир. Аатырбыт Pinduoduo тэрилтэ бас билэр.

Маҕаһыын официал саайта: https://www.temu.com/
Беверли Хиллс

**Беверли Хиллс** () диэн Калифорния штатын Лос Андьелес аймаҕын арҕаатыгар баар хото. Арҕаа Холливуд хотолуун кэккэлэһэр. Беверли Хиллс Лос Андьелес хото биир аатырбыт тас хотото буолар. 2020 сыл сурутуутунан олохтоохторун ахсаана 32,701.

Беверли Хиллс Америка биир бастыҥ үрдүк дьиэ сыаналаах хотото буолар. Манна элбэх Холливуд сулустара олороллор. Беверли Хиллс Родео Драйв диэн көчөтө мааны люкс табаардаах маҕаһыыннарынан аатырар.
Лос Андьелес аймаҕа

**Лос Андьелес аймаҕа** () диэн Калифорния биир аймаҕа. Олохтоохторун ахсаана 10 млн кэриҥэ. АХШ ордук элбэх дьонноох аймаҕа буолар. Аймах киинэ Лос Андьелес хото. Аймах иһилигэр 88 хото киирэр. Иэнэ 10 570 км².

Лос Андьелес аймаҕа Соҕуруу Калифорнияҕа Чуумпу далай кытылыгар баар. Вентура, Керн, Сан Бернардино, Ориндж аймахтардыын кэккэлэһэр.

## Хотолор
Лос Андьелес аймаҕар 88 хото киирэр. Ордук улаханнара:
Pinduoduo

**Pinduoduo** - Кытай тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ (Amazon уонна AliExpress тэҥэ) маркетплейс буолар уонна Кытайга, Тайваньҥа, Гонкоҥҥа, Америкаҕа, Индияҕа, Канаадаҕа улахан ритейл бизнес тутааччы. 

Салалтата - Шанхай
Apple Vision Pro

**Apple Vision Pro** - Apple өйдөөх ачыкыта, Аан Дойдуга бэс ыйын 5 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыбыта. Сыаната 3500$ буолар.
Транспорт

**Транспорт** диэн көлө уонна айан алын тутулун бары көрүҥнэрин холбуур өйдөбүл. Транспорт иккис өйдөбүлэ - айаннааччы уонна таһаҕас таһыытын кытта сыһыаннаах экономика салаата.

## Автомобиль

* Көлө: автомобиль - миинэр көлө, таһаҕас массыына, автобус
* Айан ситимнэрэ: суол, күргэ, тоннель
* Айан түмүктэрэ: автостанция, автовокзал, турар сир

## Тимир суол транспорта

* Көлө: локомотив уонна вагон
* Айан ситимнэрэ: тимир суол, күргэ, тоннель
* Айан түмүктэрэ: тимир суол станцията уонна вокзал

## Уу транспорта

* Көлө: аал
* Айан ситимнэрэ: далай, байҕал, өрүс, күөл, уу ханаала
* Айан түмүктэрэ: порт

## Салгын транспорта

* Көлө: тайаара, хоролук, дирижабль
* Айан ситимнэрэ: салгын көрүдүөрэ
* Айан түмүктэрэ: аэропорт

## Транспорт атын көрүҥнэрэ
* Арба көлө
* Ындыы көлө
* Турба транспорта
* Лифт
* Эскалатор
* Нория
* Хамсыыр суол
* Быа суол
* Фуникулёр
* Маглев

## Транспорт өҥөлөрө
* Таһаҕас тиэйии
* Түмэт транспорт
* Такси
Көлө

**Көлө** диэн дьону уонна таһаҕаһы таһар техника. 

## Көлө көрүҥнэрэ
### Сир
* Массыына
* Суксурҕа
* Автобус
* Трамвай
* Троллейбус
* Мотоцикл
* Мотороллер
* Мопед
* Бэлисипиэт
* Тэбинэр
* Арба
* Сыарҕа

### Уу
* Аал
* Тыы
* Катер
* Тыалҕанньыт
* Сал
* Умсар тыы

### Салгын
* Тайаара
* Хоролук
* Дирижабль

### Космос
* Космос аала

## Көлө уоҕа
Көлө энергия араас төрүтүттэн хамсыыр. Холобурдара:

* Киһи былчыҥа: билисипиэт уонна скейтборд
* Хамсатааччы: массыына, аал, тайаара
* Чаҕылыма: метро, чаҕыл суксурҕа, трамвай, троллейбус
* Харамай: арба уонна сэрии арбата
* Тыал: тыалҕанньыт, тыалҕан тыы, буер
* Хамсатар уоҕа суох көлөлөр: планер уонна салгын одоно
Таһаҕас

**Таһаҕас** диэн тиэйиллэр мал. Таһаҕаһы биир сиртэн атын сиргэ илдьэллэр, эбэтэр үөһээ-аллараа тиэйэллэр. Таһаҕас былыр киһи уонна харамай күүһүнэн тиэйиллэрэ, билигин таһаҕас тиэйэргэ аналлаах көлөлөр туттуллаллар. Таһаҕас тиэйиитинэн дьарыктанар киһи таһаҕасчыт дэнэр.

Таһаҕасчыт харамайдар:
* Сылгы
* Эһэх
* Хачыр
* Таба
* Ыт
* Сэлии

Таһаҕас көлөлөрө:
* Таһаҕас массыына
* Таһаҕас суксурҕа
* Таһаҕас аал
* Таһаҕас тайаара
Таһаҕасчыт

**Таһаҕасчыт** диэн таһаҕаһы таһар уонна тиэйэр киһи. Таһаҕасчыт аан дойду биир былыргы уонна тарҕаммыт идэтэ буолар. Таһаҕасчыт үлэтэ араас таһымнаах. Үөрэҕэ суох таһаҕасчыттар таһаҕаһы бэйэ күүстэринэн (илиилэринэн көҕүстэринэн) таһаллар, бу "хара үлэ" буолар. Оттон таһаҕаһы тиэйэр көтөҕөр техникаҕа үлэлииргэ анал үөрэх ирдэнэр.

Порт таһаҕасчыта **докер** дэнэр. Былыргы Индия уонна Кытай таһаҕасчыттара кулилар.
Каҕовка Дамбаны тоҕо тэптэрии (2023)

**Каҕовка Дамбаны эһии эбэтэр тоҕо тэптэрии** - түүн бэс ыйын 6 күнүгэр 2023 Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар буолла. Владимир Путин ыйааҕынан буолла, Украина контр түмэн киириитин, оккупациаламмыт сирин босхолоору кыммытын тохтотоору.

## Түмүгэ
* Херсон куорат ууга барыыта
* 85 кыра куораттар уонна дэриэбинэлэр ууга барыылара
* 800 тыыһынча киһи дьиэтэ уота ууга барыыта
* Херсон уобалас тыатыгар дьиикэй кыыллар уонна харамайдар тимириилэрэ (экоцид)
* Запорожье АЭС тоҕо тэбиэн сөп, һаппаас сөрүүкэтэр уута аҕыйаан
* 600 миллиард доллар хоромньу экономикаҕа
Логистика

**Логистика** диэн ресурс (материал, мал, табаар, баай) хамсааһынын уонна харалтатын салайар процесс.

Логистика хааччыйыы тиһилигэ тохтоло суох үлэлииринэн дьарыктанар.

## Сорудахтара
Логистика сорудахтарын холобурдара:
* көлө көрүҥүн талыы
* сырыыны быһаарыы
* табаары табыгастаахтык хаалааһын
* табаары кыстабылга табыгастаахтык кыстааһын
* табаары мааркалааһын
* хомуур үлэхтэри быһыылааһын

## Салаалара
* Урбаан логистиката
* Информация логистиката
* Сэрии логистиката
* Транспорт логистиката

## Эбии маны көр
* Хааччыйыы тиһилигин салалтата
Кыыс бөлөҕө

**Кыыс бөлөҕө** () диэн кэрэ көстүүлээх кыргыттардаах муусука бөлөҕө. Кыыс бөлөхтөрө үксүн поп муусука жанрыгар ыллыыллар.

## Биллиилээх кыыс бөлөхтөрө
* The Supremes
* Baccara
* Candies
* Destiny's Child
* Fifth Harmony
* Spice Girls
* All Saints
* Atomic Kitten
* Morning Musume
* AKB48
* Perfume
* Momoiro Clover Z
* Girls' Generation
* 2NE1
* Wonder Girls
* Blackpink
* Twice
* Mamamoo
* Red Velvet

## Эбии маны көр
* Уол бөлөҕө
Кейси Симпсон

**Кейси Уэст Симпсон** (6 апреля 2004 г., Лос-Анджелес) - американский актер, известный по роли Рики Харпера в ситкоме Nickelodeon «Ники, Рики, Дикки и Дон».

он известен тем, что играет забавных персонажей, но он также снимался в драматических телешоу. Он был актером с самого раннего детства.
Тимир суол транспорта

**Тимир суол транспорта** диэн тимир суол ситимнэринэн айаннааччылары уонна таһаҕаһы таһар транспорт көрүҥэ. Тимир суол транспорта иллэрдээҕи эргиэн уонна экономика үүнүүтүн биир тутаах сороҕо буолар.
Тимир суол көлөтө

**Тимир суол көлөтө** диэн тимир суол рельсатынан сылдьар көлөлөр: локомотив, вагон, моторвагон көлө.
Тимир суол станцията

**Тимир суол станцията** диэн суксурҕа тохтуур сирэ. Манна айаннааччылар олорсоллор-тахсаллар, таһаҕастары тиэйэллэр-сүөкүүллэр. Тимир суол станциятыгар платформа, вокзал дьиэтэ, билет атыылыыр пуун, күүтэр хос бааллар. Станция тимир суола биир хайысхалаах буоллаҕына кини аастарардаах буолар.
Станция

* Үлэ станцията
* Автостанция
* Тимир суол станцията
* Почта станцията
* Метро станцията
* Уматык станцията
* Космос станцията
* Полюс станцията
* Массыына тыраахтар станцията
* Радиостанция
* Электростанция
Айаннааччы

**Айаннааччы** (пассажир) диэн көлөҕө олорсон айанныыр киһи. Айаннааччы көлөнөн салайбат, ол эбэтэр кини экипаж киһитэ буолбатах.
Girl Crush

**Girl Crush** () диэн Соҕуруу Кэриэйэ 4 кыттааччылаах кыыс бөлөҕө. Рекорд компанията DAM. Бөлөх 2019 сылга тэриллибитэ. Girl Crush кыттааччылара бастаан атын K-pop бөлөхтөрүн муусукаларыгар үҥкүүлүүллэрэ. Кыргыттар кэнсиэрдэргэ үҥкүүлүүр видеоларын фанаттара уһуланнар YouTube сайтыгар уганнар онно түргэнник популярнай буолбуттара. Бу маннык фанаттар уһулуулара "Fancam" дэнэр. 2019 сыл муус устар 8 күнүгэр Girl Crush《Memories》диэн бастакы сингл ырыата тахсыбыта.

## Кыттааччылара
### Билиҥҥилэр
* Taeri (태리), төрөөбүт күнэ 1994 сыл кулун тутар 29
* Zia (지아), төрөөбүт күнэ 1995 сыл бэс ыйын 9
* Bomi (보미), төрөөбүт күнэ 1996 сыл ыам ыйын 12
* Hayun (하윤), төрөөбүт күнэ 2005 сыл сэтинньи 12

### Уруккулар
* Yona (요나), төрөөбүт күнэ 1997 сыл олунньу 12
* Heeyeon (희연), төрөөбүт күнэ 2000 сыл кулун тутар 12

## Сигэлэр
* 걸그룹 걸크러쉬girl-crush official
Рельс

**Рельс** диэн анал быһыылаах ыстаал өһүө. Рельс шпалаҕа ууруллан тимир суол хайысхата буолар. Рельсанан тимир суол көлөлөрө, краннар, шахта уонна карьер анал көлөлөрө сылдьаллар.
Шпала

**Шпала** диэн рельс тирэҕэ. Шпала буруус эбэтэр тимир-бетон оҥоһук буолар. Шпалалары тимир суолу бөҕөргөтөр баллаас араҥатын үрдүгэр уураллар. Шпалалар рельс батталын аллараа баар баллаас араҥатыгар ыытаннар рельсалар кинилэр устун суксурҕа бардаҕына хамнаабаттар.
Суксурҕа

**Суксурҕа** диэн тимир суол устун айанныыр сыстыспыт көлө тиһилигэ. Суксурҕа тиһилигин локомотив диэн хамсатааччылаах көлө тардар. Локомотивка вагоннар холбоноллор. Вагоннарга айаннааччылар уонна таһаҕас тиэйиллэллэр. Сорох суксурҕалар локомотива суох айанныыллар. Кинилэри локомотив оннугар мотордаах вагон тардар. Суксурҕа ыстаал төгүрдээх уонна ыстаал рельсанан барар буолан кини транспорт атын көрүҥнэриттэн быдан көдьүүстээх буолар.

Суксурҕа көлө быһыытынан уһааннарга уонна шахталарга сылгы күүһүнэн рельсанан тардыллар арбалартан силистэнэр. Англияҕа 1804 сыллаахха чааннаах локомотивы айаннар суксурҕа аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанан барар. Дьону уонна таһаҕаһы суксурҕанан быдан ыраахха түргэнник чэпчэкитик илдьиэххэ сөп буолар. 19 үйэ ортотуттан тимир суоллар ситимнэрэ кэҥээн сырыы элбээн үгүс дойду экономиката үүнэр чэчириир.

## Көрүҥнэрэ
### Пассажир суксурҕа

* Ыраах сырыылаах суксурҕа
* Тас хото суксурҕата
* Сыыдам суксурҕа
* Сыыдам рельсалаах көлө
* Метро
* Трамвай
* Чэпчэки рельсалаах көлө

### Анал суксурҕалар
* Монорельс
* Маглев
* Шахта тимир суола
* Халҕаннаах суксурҕа
* Тимир суол тэргэнэ
* Тиистээх тимир суол
* Фуникулёр

### Таһаҕас суксурҕа
Локомотив

**Локомотив** диэн суксурҕа вагоннарын тардар тимир суол көлөтө. Локомотив суксурҕа бастакы көлөтө, ол эбэтэр кини баһа буолар.

Локомотивтар хамсатааччыларынан үс сүрүн көрүҥнээхтэр:
* Чаан тардар
* Дизель локомотив
* Чаҕыл тардар


File:Three-loco-styles.jpg|Аустралия Pacific National дизель локомотива
File:R707-loco-victorian-railways.jpg|Аустралия Victorian Railways R class чаан тардара
File:HXD1D 0115@NXH (20180518091616).jpg|Кытай China Railways HXD1D чаҕыл тардара
File:Union Pacific 18.jpg|АХШ Union Pacific 18 гаас турбиналаах локомотива
File:UP 3741 EMD SD40-2.jpg|АХШ EMD SD40-2 дизель локомотива
File:Rakouská lokomotiva v Holešovicích.jpg|Германия Siemens ES64U4 чаҕыл тардара
File:Rc original livery.jpg|Швеция Rc магистрал локомотива
Чаан тардар

**Чаан тардар** эбэтэр **чааннаах локомотив** (, ) диэн чаан хамсатааччынан барар локомотив. Аан бастаан рельсанан барар чаан тардар көлөнү Ричард Тревитик 1804 сыллаахха айбыта. Аныгы типтээх биллэр көстүүлээх Rocket диэн чаан тардары 1829 сыллаахха Джордж Стефенсон оҥорбута. 1825 сыллаахха кини уолунуун Робертыын оҥорбут Locomotion № 1 чаан тардардарын аатыттан кэлин "Локомотив" диэн бүтүн көлө кылааһын аата тахсыбыта.

Чаан тардар аан дойдуга улахан сайдыыны аҕалбыт биир улуу техника толкуйа буолар. XIX үйэ уонна XX үйэ бастакы аҥарыгар дьон-таһаҕас тиэйиилэрин сүрүн кэриҥнэрэ чаан тардарынан буолара. Бу кэмнэргэ тимир суол элбэх дойду экономикатын көтөхпүтэ. XX үйэ ортотугар чаан тардар оннугар быдан сайдыылаах көдьүүстээх дизель уонна чаҕыл локомотивтар кэлбиттэрэ.
Вагон

**Вагон** ( - арба) диэн тимир суол рельсатынан сылдьар айаннааччылары уонна таһаҕастары таһар көлө. Вагоннар бэйэ бэйэлэригэр холбоноллор уонна локомотивынан тардыллан айанныыллар. Локомотивы кытта холбоммут вагон тиһилигэ суксурҕа буолар. Локомотива суох бэйэ хамсатааччылаах айанныыр вагоннар автомотриса уонна мотордаах вагон дэнэллэр.

## Галерея
### Пассажир вагоннар

File:TEMB2076.jpg|Taiwan Railways Administration вагона
File:Amersham station MMB 18 S Stock.jpg|Лондон метротун S8 Stock сериялаах вагона
File:Bombardier S Stock Circle line Interior 1.jpg|Лондон метротун S7 Stock вагонун иһэ
File:Mark3gner.jpg|1970-с сыллардааҕы British Rail Mark 3 вагон
File:InterCity2 - passenger car interior.jpg|Финляндия аныгы вагонун иһэ
File:150243 C Bristol Temple Meads.JPG|British Rail Class 150 вагон


### Таһаҕас вагоннар

File:South Australian Railways M class boxcar (goods van) 7016, new, in 1926.jpg|South Australian Railways бокскар типтээх вагона
File:Hopper cars.jpg|Reading Railroad хоппер вагона
File:Boxcar railbox.jpg|Railbox бокскар вагона
File:Railroad car with container loads.jpg|Контейнер тиэйэр хаптаҕай үрдэ суох платформа вагон
File:DTTX 724681 20050529 IL Rochelle.jpg|Контейнер тиэйэр фитинг платформа вагон, Рошель (Иллинойс).
File:SS851422.JPG|Тимир суолунан комбайн тиэйиитэ, Тайрон (Пенсильвания).
Дабаан Радио

**Дабаан Радио** (ааҥл: **Dabaan Radio**) - FM уонна интернет нөҥүө иһитиннэрэр Бэрдьигэстээх радиостанциата.
Елементал (мультик)

**Елементал** (ааҥл: Elemental) - Walt Disney уонна Pixar кыттыһан айбыт мультига, бэс ыйын 16 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыахтаах.

## Сүжета
Walt Disney Studios Motion Pictures

**Walt Disney Studios Motion Pictures** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дистрибьүтор тэрилтэтэ аудио уонна видео форматка киинэлэрэ мультиктары тарҕатарга. Walt Disney конгломератка холбонор.
Chefs Warehouse

**Chef’s Warehouse** - АХШ биир бөдөҥ астары дистрибьүтор быһыытынан таһар тэрилтэ.

Саайта: https://www.chefswarehouse.com/
Essity

**Essity** - Швеция биир бөдөҥ тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ дьахталларга прокладка оҥорооччу (Librex, Tampax у.д.а) уонна Аан Дойдуга саамай элбэх ахсааннаах уонна популярнай туалет кумааҕыларын (Lilly, Zewa, Zewa+) оҥорон тэрилтэ. 

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар
Shein

**Shein** - Кытай интернет маҕаһыына, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Сингапурга базируйся буолар.
Техника

**Техника** ( - дьоҕур, сатабыл) диэн киһи оҥорбут сэптэрин, тэриллэрин, массыыналарын, механизмнарын бары араастарын холбуур аат.
Конвеер

**Конвеер** () диэн сууралхай, кырбас, биирдик таһаҕастары тохтоло суох таһар массыына. Конвеер уһааннарга, шахталарга, карьердарга туттуллар. Конвеер атын аата **транспортёр**.
Daniel Hertz S.A.

**Daniel Hertz S.A.** - Швейцария массыыналарга сабвуфердары оҥорор тэрилтэтэ, SPL Show диэн бреннарынан биллэр Аан Дойдуга. Сабвуфердара Bass тыастааҕынан биллэр Dolby технологианан тыаһатар, Арассыыйаҕа девиһа "Колонки SPL Show. Долбят нормально!" 

Daniel Hertz S.A. тэрилтэ толору LG Group конгломератка бас бэринэр уонна тэрилтэ акциаларын 80% кини тутар.

Салалтата - Цүрих (Швейцария). Глобальнай атыы эргиэн уонна колонканы оҥоруута.

Салалтата - Сеул (Корея). Глобальнай технологийа сайыннарыыта, контракт баттааһыта KIA уонна Jaguar массыына һобуоттарын кытта (итиннэ сорох марка массыыналарга "базовай" комплектацияҕа SPL Show холбоно сылдьар)
Майа Долгуна

**Майа Долгуна** (ааҥл: **Maia Dolguna**, **Maia Waves**) - Майа бөһүөлэгин радиостанциата, FM форматка иһитиннэрэр Мэҥэ Хаҥалас үрдүнэн, ол эрэн интернеткэ эмиэ иһитиннэрэр.

## Аудиоториата
* Мэҥэ Хаҥалас (FM) - 6000 киһи
* Мэҥэ Хаҥалас (интернет) - 5000 киһи
* Саха Сирэ (интернет) - 38000 киһи
* АХШ (интернет) - 3743 киһи IP аадырыһынан
* Канаада (интернет) - 533 киһи IP аадырыһынан
* Аустралиа (интернет) - 42 киһи
* Казахстан (интернет) - 754 киһи
Курдаах конвеер

**Курдаах конвеер** () диэн таһар механизм. Конвеер курун үөһээ өттүгэр таһаҕас таһыллар, аллараа өттө эргийэн кэлэр. Куру искиип тардар уонна хамсатар. Искиип ахсаана икки эбэтэр иккиттэн элбэх буолуохтаах. Курдаах конвеерынан улахан кэлимнээх материаллары уонна даркы таһаҕастары таһаллар. Холобур: туорах, туус, кыаҥ, кумах, бөх таас.


File:Heimat- und Braunkohlemuseum Steinberg am See - Förderbandgerüst BBI.jpg|Конвеер кура
File:Förderband01.jpg|Чох шахтатын курдаах конвеера
File:Conveyor Belt - panoramio.jpg|Курдаах конвеер
File:Air belt conveyor 1.jpg|Аэропортка багаж таһар курдаах конвеер
Түмэт транспорт

**Түмэт транспорт** диэн ыйыллыбыт кэминэн уонна сырыынан сылдьар, төлөбүрдээх, дьону таһар транспорт.

Түмэт транспорт көлөлөрө:

* Автобус
* Троллейбус
* Суксурҕа
* Трамвай
* Метро
* Тайаара
* Паром
* Фуникулёр
Трамвай

**Трамвай** диэн чаҕылыманан барар тимир суол көлөтө. Түмэт транспортын биир көрүҥэ. Трамвай үксүн хото уулуссаларын устун сылдьар. Трамвай чаҕылымаҕа сүүрээн ылааччытынан холбонор. Чаҕылыма ылыытын ньымалара: үөһээнэн тардыллыбыт контактаах ситим, контактаах үһүс рельс эбэтэр аккумулятор.
ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1

**ХНТ сүрүн резолүциата ES-11/1** - Кулун тутар 2 чыыһылатыгар 2022 сыллаахха ылыллыбыт документ ХНТ тэрилтэтигэр. Документ Арассыыйа Украина сэриитэ тохтууругар аналлаах уонна Арассыыйаны эппиэтинэһи сүгэрин кэскиллиир, репарациа, геноцид статыйаларыгар.
Лифт

**Лифт** диэн дьону уонна таһаҕаһы туруору таһар массыына. Лифт тутуу араас таһымнарын уонна мэндиэмэннэрин устун хамсыыр.


File:Лифт в одной из гостиниц Бельбиди.JPG|Хонук дьиэ лифта
File:Apartment block elevator in Tønsberg.jpg|Квартиралаах дьиэ лифтын иһэ
File:Spalding Building, Portland, Oregon (2012) - 15.JPG|Офистаах дьиэ лифтарын ааннара
File:Dover elevator button.jpg|Лифт баттыырдара
File:Elev shaft.jpg|Лифт шахтата
File:VEK Elevator in Sverdlovsk Oblast Clinic No1 (Yekaterinburg).jpg|Эмтэлгэн лифта
Эскалатор

**Эскалатор** диэн саҕахха 30—35° иҥнэллээх, хамсыыр үктэллэрдээх, дьону таһар кирилиэс-массыына. Эскалатор метро станцияларыгар, вокзалларга, улахан эргиэн кииннэригэр баар буолар.
Diablo IV

**Diablo IV** - көмпүүтэр оонньуута, 2019 сыллаахтан айыллан бэс ыйын 6 күнүгэр 2023 сыллаахха тахсыбыта, аатырбыт Diablo оонньуу салҕыыта буолар.