open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Конор Макгрегор

мини|справа|Конор Макгрегор
**Конор Макгрегор**  бэс ыйын 14 күнүгэр 1988 сыллаахха Дублин куоракка төрөөбүтэ. Онно кини бастакытын спортка интэриэһиргээбитэ. Aан бастаан футболунан дьарыктаммыта. Кини «Лудер Селтик» диэн хамаандаҕа оонньообута уонна «Манчестер Юнайтед» диэн кулуупка ыалдьар этэ.
2006 сыллаахха дьиэ кэргэнин кытта Лукан диэн куоракка көһөн кэлбиттэрэ, онно тиийэн орто оскуолаҕа уорэнэ барбыта. Оскуолатын бүтэрэн баран водопроводчик уөрэҕэр үөрэнэн саҕалаабыта.
Кэнники Лукааҥҥа кини тустуунан инники UFC охсуһуугун кытта уорэнэн саҕалаабыта. Оннук сылдьан Конор быраабылата суох охсуһууга интэриэһиргээбитэ. 16 сааһыгар СБГ диэн хамаандаҕа киирбитэ. 
Хоһуун этэринэн кини олоҕор улахан оруолу ийэтэ оонньообута.

"Ийэм мин карьерабар улахан оруолу оонньообута. Ыарахан кэмнэрбэр мин тугу гынарбын, тугунан дьарыктанарбын, билбэт түгэммэр,  спортан тэйэрим дуу диэн толкуйдаабытым, ийэм тренербын кытта кэпсэппитэ, кини биһиэхэ дьиэбитигэр кэлэн миигин салҕыы дьарыктанарга итэҕэппитэ.Ол иһин мин күн аайы киниэхэ махтана саныыбын",-диир кини.
  
Кини профессиональнай карьератын быраабылата суох охсуһууга чэпчэки ыйааһынтан саҕалаабыта. Кэнники карьернай статистикатыгар уон кыайыы икки хотторуу оҥорон баран бастакытын аллараа категорияҕа киирэн икки охсуһуу кэннэ чемпион үрдүк аатын ылбыта. Ол кыайыытыгар тохтообокко кини урукку ыйааһыныгар төннөн Иван Бухингера диэн хоһуунтан титулын былдьаабыта. Ол кэннэ икки ыйааһыҥҥа тэҥҥэ чемпионнаабыта.

## Титула уонна ситиһиитэ:
* Чемпион UFC чэпчэки киилэҕэ;
* Быстах кэмҥэ чемпион UFC кэпчэки киилэҕэ (биирдэ)
* Бас билбит премията «Бастыҥ нокаут» биир киэһээ (биирдэ)
* Бас билбит премията «Кыттыы киэһээтэ» (биэстэ)
* Бас билбит премията «Бастыҥ охсуһуу» биир киэһээ (биирдэ)
* Чемпион CWFC чэпчэки киилэҕэ
* Бастыҥ норуоттар ыккардыларынааҕы хоһуун(2014)

## Бэйэтин олоҕо:
2007 сылтан Ди Девлинныын кэргэнниилэр.
Ольга Зайцева

**Ольга Алексеевна Зайцева** - биатлонистка.

## Спортивнай ситиһиилэрэ:
Зайцева 2 төгүллээх эстафета олимпийскай чемпионката (2006 уонна 2010 сылларга), үс төгүл кыһыҥҥы биатлоҥҥа аан дойдутааҕы чемпионката (2005, икки төгүл 2009 сыллаахха) уонна икки төгүл сайын (2012 сыллаахха). Үрүҥ көмүс мэдээл кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга масс–стартка Ванкуверга (2010) уонна Сочитааҕы эстафетаҕа (2014) ылбыта. Аан дойдутааҕы кубокка тус бэйэ сүүрдүүтүгэр 13 төгүл кыайыыны ситиспитэ.

## Олоҕун олуктара
Ыам ыйын 16 күнүгэр 1978 сыллаахха Москуба куоракка төрөөбүтэ. Бастаан хайыһарынан дьарыктаммыта, 13 сааһыгар москватааҕы 43 нүөмэрдээх СДЮШОР киирбитэ. Оскуолаатааҕы биатлон хамаандатыгар кыттыылаахтар тиийбэттэрин иһин киирбитэ, ол эрээри хас да күрэхтэһии кэнниттэн бу көрүҥ  кини анала буоларын билбитэ. 1993 сыллаахха Зайцева биатлон төрүтүн бүтүннүү баһылаабыта, сүүмэрдиир нуорманы толорон иккис састаапка киирбитэ. 22 саастааҕар Европа чемпионаатыгар үрүҥ көмүс мэдээли ылбыта, ол кэнниттэн сүрүн састаапка көспүтэ. Бастаан Олимпийскай оонньууларга 2002 сылаахха кыттыбыта, ол эрээри бастакы кыһыл көмүс мэтээлин Ольга аныгыс оонньууларга Туриҥҥа (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта. Ол кэнниттэн 2005 сыллаахха  аан дойду чемпионатыгар  кыһыл көмүс мэдээли (4х6 км эстафетаҕа) ылбыта, 2 үрүҥ көмүс (чугаска 7,5 км уонна булкаас эстафетаҕа)  уонна боруонса  (10 км эккирэтиигэ).
Степанида Артахинова

Степанида Михайловна Артахинова  Өлүөхүмэ улууһугар 1998 сыллаахха бала5ан ыйын 13 кунугэр төрөөбутэ. Москваатаҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүтү бүтэрбитэ. Кырдьаҕастар уонна имбэлииттэр интернатыгар юриһынан улэлиир, куорат Үрдүкү – спортивнай мастырыстыба оскуолатыгар спортсмен – инструкторынан улэлиир, физкультура уонна спорт үнстүүтүгэр үөрэнэнэр.

Ох ытыннан 2007 сыллаахтан Москватааҕы государственнай социально – гуманитарнай үнстүүккэ үөрэнэ сылдьан дьарыктанан саҕалаабыта. Ыам ыйыгар 2008 сыллаахха Степанида Артахинова Кыайыы кунугэр аналлаах турнирга бастаабыта, от ыйыгар Арассыйа чөмпүөнээтигэр кыайбыта. Бу кэмтэн ыла хаамар – тэринэр аппараттаах имбэлиит киһилээх дьон, Арассыйа кубогын уонна чемпионатын хас да төгүллээх кыайылааҕа.
Заровняев Михаил Иннокентьевич

**Михаил Иннокентьевич Заровняев** — Кэптиҥҥэ Маалтааны нэһилиэгин сэбиэтин бэрэстээтэлэ (1951-54, 1959-61, 1966-69 сс.).

1923 сыллаахха Маалтааны нэһилиэгэр Муҥур Баска саамай түгэх, кытыы учаастакка 9 оҕолоох Заровняевтар диэн дьадаҥы ыалга күн сирин көрбүтэ. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан иитиллэн, оҕолор бары улаатан, үлэһит буолан, нэһилиэк сис ыаллара, дьоһун мааны дьонноро буолтара, нэһилиэги, холкуоһу салайсыбыттара.

Оччотооҕу олох уустук, ыарахан кэмигэр оскуола суоҕунан, кыайан үөрэммэтэҕэ. 1936 сыллаахха Кэптин начаалынай оскуолатыгар түөрт кылаһы бүтэрбитэ. Онтон ыла холкуоска үлэтин саҕалаабыта. 
1942 с. биригэдьииринэн улэлии сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ өссө икки сыл армияҕа сулууспалаабыта. Дойдутугар 1947 с. эргиллэн кэлбитэ уонна үлэ саамай кытаанах өттүн толорбута. Кини үгүс үлэлэринэн ойуччу тутан, советскай - партийнай үлэлэргэ үлэлээбитин туһунан кэпсэниллиэ.

Дойдутугар эргиллээт да, бастаан нэһилиэк Сэбиэтин секретарынан, онтон ааҕар балаҕан сэбиэдиссэйинэн биирдии сыл үлэлээбитэ. 

1951-54 сс. нэһилиэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, иккиһин 1959-1961 сс., онтон үсүһүн 1966-1969 сс., Сэбиэтинэн барыта 10-тан тахса сыл үлэлээн улахан кылааты киллэрбитэ. Оччолорго нэһилиэк оройуоҥҥа биир саамай хаалыылааҕынан биллэрэ. Суол-иис суоҕа, оройуон кииниттэн сүүрбэ көс ыраах сытар. Онно кыһынын табанан, сайынын атынан айаннаан, үс хонон төрдүс күнүгэр Бэрдьигэстээҕи булаҕын.
1970-1979 сс. Горнайдааҕы эт-үүт комбинатыгар приемщигынан үлэлиир. Ол кэннэ пенсияҕа тахсан сөбүлүүр дьарыгынан дьарыгырбыта. 

"Онон эдэр ыччаттарга туһаайан этэбин, үлэ миигин киһи оҥордо, үлэттэн дьоллоннум диэн этэбин. Ким үлэлиир инникитин да дьоллоохтук, чэгиэнник-чэбдиктик олоруоҕа." - Михаил Иннокеньевич Заровняев, сэрии уонна тыыл ветерана 1994 с.
Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ

Александр Михайлов - ССРС спордун бастыҥ  маастара, Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах саха сириттэн спортсмен. Кини Владивосток куоратыгар сулууспалыы сылдьан спортивнай клубка дьарыктаммыта . Кимиэхэ да биллибэтэх ССРС спордун маастарыгар кандидат. 

Николай Жирков -1979 сыллаахха Норуоттар икки ардыларынааҕы сүүмэрдиир турнир кыайылаа5а , Европа чемпионатыгар киирсэр быраабы ылбыт.

Семен Аммосов - эдэрдэргэ ССРС бастакы чемпиона, Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии кыайылааҕа.

Анатолий Роммель  - 1971-1972 сыллаахха ССРС о5олорго аналлаах буокса күрэхтэһиитин  бастакы призера. 

Виктор Ефремов - 1982 сыллаахха Махачкала куоракка буолан ааспыт Норуоттар икки ардыларынаааҕы турнир кыайылаа5а.

Анатолий Филиппов -  ССРС чемпионатын хас да төгүллээх призера, 1990 сыллаахха Сиэтле Куоракка буолан ааспыт сүүмэрдиир турнир  үрүҥ көмүс кыайыылааҕа,  1992 сыллаахха Барселона5а буолбут олимпийскай оонньуу  кыттыллааҕа ,  РСФСР хас да төгүллээх чемпиона.

Михаил Поршнев - оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайылааҕа. 

Сергей Самойлов - эдэрдэргэ ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа, 1990 сыллаахха ССРС кубогын чемпиона,1992 сыллаахха Олимпийскай путевка хаһаайына. 

Дмитрий Федоров - Норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара, Россия хас да төгүллээх призера, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдага элбэхтик миэстэлэһэрэ.

Георгий Балакшин - Россия 6 төгүллээх  чемпиона, Европа үс төгүллээх чемпиона, Аан дойду чемпионатын  3-с миэстэлээҕэ, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолан ааспыт олимпийскай оонньуу 3-с миэстэлээҕэ , "Үтүө майгы оонньуу" 3 миэстэлээҕэ, Аан дойду кубогын кыайылааҕа.

Афанасий Поскачин -   2001 сыллаахха Россия чемпиона, Россия 4 төгүллээх  призера, "Үтүө майгы оонньуу"  бронзовай призера.

Бато-Мунко Ванкеев -  спорт маастарын кандидата (Саха сиригэр көһөн кэлбит). Кини 3 сыл иһигэр РФ спордун маастара, ол кэнниттэн норуоттар икки ардыларынааҕы кылаас спордун маастара буолбута, Аан дойду кубогын Бронзовай призера, Европа кыайыылааҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга элбэхтик бастаабыта, Беларусия аатыттан сборнай хамаандаҕа киирэн, Олимпийскай оонньуу кыттыыллааҕа буолбута, Россия чемпиона. 

Егоров Василий Михайлович - 2015 сыллаахха Европа чемпиона, 2015 сыллаахха 49 киилэ5э Аан дойдуга үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 2014, 2016 сс. Россия чемпионатын кыайылааҕа, 2016 сыллаахха Бразилия5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.
Парников Карл Карлович

**Парников Карл Карлович** - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.

Парников Карл Карлович 1910 сыллаахха төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт 3 этилэр: кини ыал улахан оҕото эбит, онтон быраата, балта. Онтон 1941 сыллаахха хос эһэм Парников Карл сэриигэ барарыгар хос эбэм 2 оҕолоох уонна үһүс о5отун оҕолоноору хаалбыт. Хос эһэм 1941 сыллаахха бастакы хомуурга барбыт. Бастаан Иркутскай куоракка кавалерийскай куурустарга үөрэммит, онтон Ленинградскай фроҥҥа тиийбит. Кэлин 3-с Белорусскай фроҥҥа сэриилэспит. Ол сылдьан Кенинсберг, Прага куораттары босхолуурга кыттыбыт. Онтон Берлиҥҥэ тиийбит уонна кыайыы параадыгар кыттыбыт. Сэриигэ хаста да бааһырыы ылбыт: өттүгүн уӊуоҕун оскуолкаҕа үлтү тэптэрэн уӊа атаҕа арыый кылгас буолбут, эбиитин өссө контузияламмыт. Хос эһэм сэрииттэн күһүн 1945 сыллаахха төннөн кэлбит. Хорсунун иһин элбэх мэтээллээх, орденнаах эбит. 

Сэрии кэнниттэн хос эһэм эбэбинээн колхозтарга үлэлээбит. Сайынын от оҕустарар, кыһынын Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһарга сылдьыбыт. Ол сылларга бастыҥ от оҕустарааччы аатын ылан, „Кыым“ хаһыакка тахсыбыт. Кэнники сылларга тутууга улэлээбит. Ол саҕана саҥа начаалынай оскуоланы, спортсаалатын уонна элбэх олорор дьиэлэрин тутуспут. Баайбыт аттара республика рекордсменнара буолбуттара. Кэнники мин эһэм аҕатын туйаҕын хатаран сылгыһытынан өр сылларга үлэлээбитэ. Хос эһэм Наахара нэһилиэгэ сайдарыгар элбэх өҥөлөөх киһи буолар, сүрдээх элэккэй, сымнаҕас майгылаах киһи эбитэ үһү. Улэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара дииллэрэ. Кини аатын ааттатар, олоҕун салгыыр 19 сиэннээх, 24 хос сиэннээх.
Дыраама

## Дыраама (литэрэтиирэ көрүҥэ)
**Дыраама** — олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, дьоруойдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литэрэтиирэ көрүҥэ.

Дыраама тыйаатыр сыанатыгар оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө ускуустуба атын көрүҥнэрин — тыйаатыры, операны кытта сибээстээх. Дыраама сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: ааптартан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка дьоруойдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: дьоруойдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Дыраама ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт — дыраама айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох.

## Сүрүн формалара
* **Трагедия** — хаһан да эйэлэһэр кыаҕа суох утарыта турар күүстэр хабыр киирсиилэрэ тыҥааһыннаах түмүккэ тиэрдиитин көрдөрөр айымньы. Манна олох чыпчаал көстүүтэ (возвышенное) көстөр, олох уонна өлүү, олоххо икки суолтан биирин талыы, тыын боппуруоска быһаарыныы («Быть или не быть?!») курдук киһи санаатын оонньотор быһыы-майгы арыллар, үрдүк иэйиилэр ойууланаллар. Ол иҺин айымньы философскай күүрээнэ күүстээх. Холобур, Суорун Омоллоон «Айаал» трагедията.
* **Кэмиэдьийэ** — ис хоһоонунан трагедияҕа утары турар драма жанрын формата, киһи буола турар быһыыга-майгыга сөп тубэспэтин көрдөрөр күлүүлээх түгэни арыйар. Манна олох алын өттө(низменное) көстөр, ол иһин сатирическай пафос баһыйар. Холобур, Неустроев «Куһаҕан тыын», «Кукаакы кулуба» комедиялара.
* **Дыраама** — трагедия уонна комедия икки ардыларыгар турар, күннээҕи олох утарсыыларын, киһи уонна общество хайдыһыыларын көрдөрөр айымньы. Холобур, Софронов «Дьадаҥы Дьаакып», «Таптал» драмалара.

## Өссө маны көр
* Лирика
* Эпос

## Литература
1. Окорокова В. Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Эпос

## Эпос (литература көрүҥэ)
**Эпос** — түбэлтэлэри, быһыыны-майгыны эридьиэстээн, характеры арыйар, ойуулуур-көрдөрөр, тэнийбит сюжеттаах, үксүгэр сэһэргиир тылынан 
суруллубут айымньылары ааттыыллар. Эпос ойуулуур түбэлтэлэрэ олоххо муҥутуурдук чугаһыыллар (олох курдуктар). Кини сүрүн формалара: роман, сэһэн, кэпсээн.

## Сүрүн формалара
* **[[Роман]]** — эпос бөдөҥ айымньыта, норуот олоҕун киэҥник хабан, дириҥник хорутан ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур, үгүс геройдардаах, элбэх сюжетнай линиялардаах. Холобур, саха литературатын бастакы романа - Эрилик Эристиин «Маарыкчаан ыччаттара». Роман хас да кинигэлээх буолуон сеп. Холобур, икки кинигэлээх Софрон Данилов «Киһи биирдэ олорор» романа — дилогия, Н.Якутскай үс кинигэлээх. «Төлкөтө» - трилогия. Роман норуот олоҕун ордук киэҥник хабан көрдөрөр, история тыҥааһыннаах кэмин ойуулуур буоллаҕына эпопея диэн ааттанар. Холобур, саха литературатыгар Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм» романа – эпопея. Роман литература сиппитин- хоппутун көрдөрөр бэлиэтэ буолар Саха литературата «кэпсээнтэн-сэһэҥҥэ-ромаҥҥа» диэн сайдыыны 20-40-с эрэ сыллар истэринэн ситиспитэ, ону «түргэтээн» сайдыы (ускорение) диэн ааттыыллар.
* **Сэһэн** – эпос роман уонна кэпсээн икки ардыларынан турар орто кээмэйдээх формата. Сэһэн сүнньүнэн биир киһи дьылҕатын ойуулуур, Холобур, Эрилик Эристиин «Кэриэс туолуута», Г.Колесов «Кэскил» уо.д.а. Саха литературатыгар саамай сайдыбыт жанр.
* **Кэпсээн** – киһи олоҕуттан биир эмит түгэни, түбэлтэни ойуулуур эпос кыра формата. Холобур. Н. Неустроев «Ыйдаҥа» кэпсээнигэр Ылдьаана олоҕуттан биир киэһэ — кини мунньахха сылдьыыта ойууланар. Ол эрээри кэпсээн сата таас курдук күүстээх, дириҥ ис хоһоонноох. Бу түбэлтэнэн суруйааччы саҥа олоххо саха дьахтарын өйө-санаата уларыйан эрэрин көрдөрөр, онон автор балаҕан иһинээҕи олоҕунан бүтүн аан дойду таһымыгар тахсар дьахтар босхолонуутун проблематын хабар. Дьикти, уһулуччулаах түгэни кэпсиир, соһуччу түмүктэнэр, кэпсээҥҥэ чугас эпос кыра форматын новелла диэн ааттыыллар. Холобур, Н.Габышев «Тыалы утары», Софрон Данилов «Стадиоҥҥа» уо.д.а?

## Өссө маны көр
* Лирика 
* Драма

## Литература
# Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Лирика

= Лирика (литература көрүҥэ) =
**Лирика** — литература биир көрүҥэ. Кини эпос, драма событиеларга олоҕуран толору характеры арыйалларыттан уратыта диэн киһи ханнык эмит түгэҥҥэ ис туругун, иэйиитин ойуулуур, сүнньүнэн хоһоонунан айыллар. Лирика сүрүн, үксүгэр соҕотох персонаһа лирическэй герой диэн ааттанар. Кини бэйэтэ эмиэ туспа жанровай формалардаах. Онуоха саамай сүрүн миэстэни хоһоон ылар. Хас биирдии национальнай литература бэйэтэ ураты лирическэй формалаах буолар. Холобур, Орто Азия норуоттар поэзияларыгар рубаи, газель, Японияҕа – танка, хокку уо.д.а. Саха поэзиятыгар хоһуйуу хоһоон национальнай форматын быһыытынан көстөр.
## Лирика айымньылара
* элегия 
* сонет
* ода 
* мадригал 
* баллада 

Айымньылары көрүҥнэргэ араарыы судургута суох, ол курдук хас да көрүҥ бэлиэлэрин илдьэ сылдьар жанрдар баар буолаллар. Холобур, үгэ тубэлтэлэргэ характеры арыйар сюжеттаах айымньы буолан, эпическэй жанрга киирэр, ол эрээри кини хоһоонунан суруллан лирика бэлиэтин эмиэ ылыммыт уонна геройдара диалогунан кэпсэтэр түбэлтэлэригэр драма бэлиэтэ эмиэ көстөр. Поэма — хоһоонунан суруллубут бөдөҥ айымньы, сюжеттаах, геройдардаах, конфликтаах, характеры арыйар сыаллаах-соруктаах, онон кини лирика эпос бэлиэлэрин илдьэ сылдьар лиро-эпическэй жанр.
Ол аата литература жанрдара олоҕу ойуулаан көрдөрөр уратыларынан үс сүрүн көрүҥҥэ арахсаллар эбит. Ону кытта кинилэр уратылара сэһэргээччигэ эмиэ көстөр. Эпоска сэһэргээччиттэн тутулуга суох событиелар (объективнай) ойууланаллар, оттон лирикаҕа сэһэргээччи — лирическэй герой ис эйгэтэ (субъективнай) арыллар.      Айымньылар суруллар тылларынан эмиэ уратылаһаллар: сэһэргээһин тылынан суруллубут буоллаҕына - проза, хоһоон тылынан - поэзия диэн ааттаналлар. Үгэ ис хоҺоонунан – эпос айымньыта, суруллубут тылынан — поэзия. ХоҺоонунан суруллубут романнары, сэҺэннэри. драмалары үгэс курдук поэттар айаллар. Холобур, Р.Баҕатаайыскай «Уолаттар уонна кийииттэр» диэн хоһоонунан суруллубут романа. Иэйиини арыйар сэһэргээһин тылынан суруллубут кэпсээннэр бааллар. Холобур, Суорун Омоллоон «Өлүөнэ өрүс» диэн лирическэй кэпсээнэ.
## Литература
1. Окорокова В.Б. Литература теорията. Дьокуускай, 2004.
Аллегория

**Аллегория** — ханалытан образтааhын кубулутан хоhуйуу, этэ-сиинэ суох уосай өйдөбүлү чопчу обраhынан дьүhүн кубулутан биэрии. Холобур, аан дойду үрдүнэн эйэни — холуубунан, көҥүлү — быстыбыт сыабынан ханалытан образтыыллар. Аллегорическай хоhуйуу ордук үгүстүк остуоруйаҕа уонна үгэҕэ туттуллар; ол курдук албын-көлдьүн киhини-саhылынан, иҥсэлээҕи бөрөнөн, сиэмэҕи эбэтэр мындыры — суорунан кубулутан көрдөрөллөр.

## Өссө маны көр
* Поэтическэй троптар
Амфибрахий

**Амфибрахий** – хоhоон тутулугар үс сүhүөхтээх олук, кээмэй (стопа), ол ортоку сүhүөҕэр охсуулаах эбэтэр уhатыылаах. Античнай метрическэй системаҕа, былыргы гректэргэ, амфибрахий икки кытыы-сүhүөҕэ кылгас, ортокута уhатыылаах. Холобур, сахалыы «сандааран» диэн тыл курдук, ол схемата: «V – V»

П.А. Ойуунускай чопчу метрическай системаҕа сөп түбэhэр, иккилии олуктаах амфибрахий курдук куплеттар саха олоҥхотугар баалларын ыйар:
:Иэдээнин-куудааным,
:Эргиэним-урбааным.
:V – V    V – V
:V – V    V – V
Нуучча хоhоонугар, силлабо-тоническай системаҕа, амфибрахий орто сүhүөҕэ уhатыы оннугар охсуулаах, холобур, А.С. Пушкин «Былыт» («Туча») диэн хоhоонугар:
:Последняя туча рассеянной бури,
:Одна ты несешься по ясно лазури.
:֊ / ֊    ֊ / ֊   ֊ / ֊    ֊ / ֊   
:֊ / ֊    ֊ / ֊   ֊ / ֊    ֊ / ֊
Сахалыыга, охсуулаах дорҕоон чуолкайдык иhиллибэт буолан, силлабо-тоническай система кээмэйэ характернайа суох, сөп түбэспэт.
Анахронизм

**Анахронизм** — историяны, кэми-дьылы, былыргыны-аныгыны булкуйан суруйуу.

Литературнай айымньыга автор билбэккэ, арыт билэ-билэ да, уус-уран суругу толороору, араас эпоха, үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгыны, аныгыны былыргыны оҥоруу, биир үйэ историческай чахчыларын булкуйан көрдөрүүтэ; былыргыны аныгы, аныгыны былыргы оҥоруу, биир үйэ киhитин уонна чахчытын атын үйэҕэ илдьии. Холобур, олоҥхоҕо баар буолар: абааhы бухатыырын хаалтыстаан, сэлээпэлэр өссө пистолеттан ойуулааhын. Эбэтэр С. Омоллоон «Күкүр Уус» драматыгар геройа холбоhуктааhын кэмигэр «ат бастаах андаҕары» андаҕайыыта-ити былыргы абыычай.
Иванова Ксенья Гаврильевна

Араас сиргэ, кэмҥэ киhи-аймах, олорор үйэтин тухары, элбэхтэ сэриилэhэн кэллэ. Ол эрэн сир үрдүнэн Аҕа дойду сэриитин сылларыгар курдук элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх, урусхаллаах, сордоох-муҥнаах кэмнэри киhи-аймах историята билбэт буолуохтаах. Сэрии төлөнө 6 сыл тухары 61 судаарыстыба 1 млрд 700 мөлүйуөн киhини түмэ тардыбыта. Ону таhынан 50 мөлүйүөн дьон олоҕун быспыта.

Сэрии ыар тыына Сэбиэскэй Сойуус норуотугар туспутэ. Ол курдук үгүс эр дьон, эдэркээн бастыҥ уолаттар, кыргыттар фронҥа ыҥырыллыбыттара. Үгүстэрэ уоттаах сэрии хонуутугар тыыннарын толук уурбуттара. Оттон тыылга хаалбыт дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор, эмээхситтэр, кыайыы туhугар бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ. Ити хорсун дьон иhигэр мин эбэм **Иванова Ксения Гаврильевна** баар этэ. Кини сэрии саҕаланыытыгар 15 эрэ састаах кыысчаан этэ.
              
Ксения Гаврильевна ахтыытыгар сэрии саҕана, аас-туор олох кэмигэр ыраах Саха Сиригэр, Сунтаар улууһугар тыа сирин промышленнаоhа бастакы хардыылара саҕалламмыттара көстөр. Кини ахтыытын уөрэтэн, ол кэмнээҕи ыарахан олоҕу кыракый кыысчаан санныгар сукпутун сөҕө-соhуйа биллим, кыайыы туhугар бэйэни харыстаммакка эйэлээх олох туhугар охсуhуу-улэ киhини сөхтөрөр ол саҕанааҕы көлуөнэҥэн киэн туттуу, кинилэр үлэлэрэ үүнэр көлуэнэҕэ холобур буолар.
              
Иванова Ксения Гаврильевна 1926 сыллаахха Тойбохой нэhилиэгэр колхозтаах кэргэнигэр төрөөбутэ. Аҕата Гаврил Уаров Тойбохой Туойдааҕыттан төруттээх, ийэтэ Татьяна Иванова Арыылаах Бакымдатыттан төруттээх. Ксенья бу ыалга бастакы оҕонон күн сирин көрбутэ, балта Варвара төрүүрүгэр ийэтэ өлөн, тулаайах хаалаллар. Ыал улахан оҕото буолан дьиэ ис-тас үлэтигэр сүрүн көмөлөhөөччүнэн буолбута. 10 саастааҕар Тэҥкэттэн сатыы хааман 5 кылааска диэри оскуолаҕа уөрэнэр. Оскуолаҕа уөрэнэ сырыттаҕына аҕата Мария Христофоровнаны кэргэн ылар. Сэрии кэнниттэн кыыстаах уол оҕолоноллор. Кини оҕо сааhыттан ол кэмнээҕи күүстээх үлэтэ бэлиэтэммитэ. Сэрии сылларыгар үчүгэй үлэтин иhин 1946 сыллаахха, алтынньы 6 кунугэр «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годах» диэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

Сэрии бүппүтүн да кэннэ илии ыарахан үлэтигэр үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха, дойдутугар Тойбохойго эргиллэн сельпо остолобуойугар икки сыл үлэлиир, ол кэннэ 1976 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы, 25 сыл устата биэкэринэн үлэлээбитэ.

Ол курдук икки эрэ биэкэр буолан үлэлииллэрэ. Сельпо председателинэн оччолорго Осипов Николай үлэлиирэ. Силиппиэн диэн оҕонньор бурдугу Сунтаартан таhара. Суол суоҕар, бырыы да, бадараан кэмигэр куөлтэн оҕуhнан икки мас буочукаҕа, тэлиэгэҕэ тиэнэн уу баhаллара. Бу оҕустара күрүөhүт буолан бурдук оҕуруотун түҥнэри көтөн, алдьатан, биэкэрдэр мөҕүллэллэрэ, сэмэҕэ тардылаллара.

Ол курдук эбэм сэрии саҕанааҕн күүстээх үлэтэ Улуу сэриигэ Кыайыыны уhансыбытынан киэн туттабын, ол кэмнээҕи көлүөнэ үлэтэ үтүө холобур буолар. Биhиги дьоллоох олохпутун иhин уhансыбыт үлэлэрин-сырыыларын үүнэр эдэр ыччат ытыктыах, сүгүрүйүөх тустаах.
Антология

**[[Антология]]** – былыр античнай поэзия талыллыбыт айымньылрын хомуурунньуктара. Аныгы бириэмэҕэ – биир сүрүннээх поэттар бөлөхтөрүн эбэтэр хайа эмит дойду, норуот поэзиятын сүүмэрдэммит айымньыларын холбоон таhаарыыны антология диэн ааттыыллар. Холобур: «Казах поэзиятын антологията», «Саха поэзиятын антологията».
Водевиль

**Водевиль** – кыра формалаах, үксүн биир оонньуулаах чэпчэки, көрдөөх-күлүүлээх театральнай пьеса. 

Ардыгар ылланар ырыаларынан уонна үҥкүүлэринэн доҕуhуолланар. Нуучча сиригэр XIX үйэҕэ сайда сылдьыбыта, билигин хаалбыт форма. Водевиль холобурунан А.П. Чехов «Юбилей», «Кэргэн кэпсэтии» курдук көрдөөх пьесаларын ыйыахха сөп. Хас да водевиль Н.А. Некрасов суруйбута.

Саха литературатыгар водевильга чугастар: Н.Д. Неустроев «Тиэтэйбит» диэн пьесата уонна А.И. Софронов «Нууччатымсыйбыта». Мантан кэнникитэ ордук «фарс» диэн водевиль туспа сытыы көрүҥэр сөптүҥү.
Беллетристика

**Беллетристика** – кэпсээнинэн, прозанан суруллубут уус-уран айымньылар (роман, сэhэн, кэпсээн, новелла, очерк) уопсай ааттаныылара.
Версификация

**Версификация, хоhоон тутула** – хоhоону суруйар быраабылалар уонна ньымалар былыргыттан античнай биитэр метрическэй диэнинэн биллэр системалара; европейскай системаларсайдыбыт төрүттэрэ. Аруз диэн араб системата тюрк тыллаах омуктар бэрт киэҥник сабыдыаллаабыта. Хоhоон сүрүн системаларын ааттыахха сөп: метрическэй, силлабическай, силлабо-тоническай тактометрическай уонна көҥүл хоhоон (верлибр) системаларын. Оттон норуот хоhоонун системата хайа да омукка үгүс өрүттээх, уустук системанан көстөр.

Версификация диэн хоhоонун суруйар искусствоны уопсайынан эмиэ ааттыыллар. Оттон версификатор (хоhоонньут) диэн ардыгар поэт буолбатах, быраабылалары үөрэтэн эрэ хоhоону суруйарга дьарыктаммыт киhини намтатан этээччилэр.
Гротеск

**Гротеск** – литератураҕа уонна искусствоҕа бүтүннүүтүгэр туттуллар биир суол уус-уран ньыма (истиил). Киhини дуу, олох быhыытын-майгытын дуу соруйан олус түhэрэн, дьаабытык дарбатан күлүү-элэк гынан көрдөрүү. Икки утарыта харсар көстүүлэри, сатала суох сүөргүнү, ыпсыбаты ыпсаран, холбоммоту холбоон, фантастическайы – дьиҥнээх, баар суолу, трагическайы – комическайы, ынырыгы, алдьархайы – көрдөөҕү-күлүүлээҕи кытта уо.д.а. холбуу тута сылдьыы.

Арҕааҥҥы литератураҕа гротескнай (түhэриилээх, дарбатыылаах) стиль бөдөҥ представителлэринэн көстөллөр: Рабле (Францияҕа), Дж. Свифт (Англияҕа), Гофман (Германияҕа), Пиранделло (Италияҕа). Гротеск холобурун француз классига В.Гюго «Парижтааҕы ийэ таҥара собуора» диэн романыгар ынырык чиччик (Квазимодо) кэрэ кыыhы (Эсмиральда) кытта сэргэ ойууламмытыгар көрүөххэ сөп.

Нуучча классическай литературатыгар сатирическай гротеск Н.В. Гогольга «Мурун», М.Е. Салтыков-Щедриҥҥэ «Биир куорат историята» уо.д.а. бааллар. Советскай кэмҥэ В.Маяковскай хас да айымньытын бу стилинэн айбыта «Мунньаҕынан ииригирбиттэр», «Мистерия-буфф», «Кулахы», «Баанньык». 

Саха литературатыгар гротеск сайда илик.
Диссонанс

**Диссонанс** биитэр **Консонанс** — бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэhиилэригэр эрэ олоҕурбут, аhаҕас дорҕооннору болҕомтоҕо ылбат толорута суох рифма курдук көрүөххэ сөп.

Холобур, маннык син гармоническай варианнары: кэлбит – барбыт, турбут – көрбүт.
Түмүллүү (литэрэтиирэҕэ)

**Түмүллүү** эбэтэр *төрүт, хатыллыы, саҕыллыы* ()  – уус-уран литература айымньытыгар сюжет сайдыытын, холобур, драматическай күрэстэhии (конфлик) маҥнайгы төрүөтэ; саҕаланыы сылтаҕа буолбут событиелар маҥнайгы түмүллүүлэрэ. 

Ол ордук араас быhылаан, утарсыы, тус-туспа интэриэс түмүллэн, хатыллан, драма оонньуута сюжетын сайдыыта күүрээннэнэн, тыҥаан, өрө көтөҥүллэн барар. Айымньы сүрүн күрэстэhиитэ быhаарыллыннаҕына, событиелар хатылыыллара, тыҥааhыннара намыраан, өhүллэн барар, ол өhүллүү (развязка) дэнэр.
Эпитет

**Эпитет** ( «эпитет», «даҕааһын аат», лит. «эбиилик») — тыл туоҕун-ханныгын көрдөрөр сыһыарыы тыл. Тылга көннөрү эпитеттэр диэн бааллар итиэннэ тылы киэргэтэр эпитеттэр диэннэр бааллар. «Күөх халлаан» диэтэхпинэ «күөх» тыл халлаан көннөрү дьүһүнүн көрдөрөр, оттон «күдэн халлаан» диэтэххэ халлаан көннөрү дьүһүнүттэн ураты дириҥэтэн, кэҥэтэн, киэргэтэн көрдөрөр, онон итинник эпитети киэргэтэр эпитет диибит, «көтөр кынаттаах» диэтэххэ «көтөр» диэн тыл көннөрү эпитет буолар, оттон:
*Кылбаарар* кынаттаах

Кыталыктан ордук 

*Тырымныыр* чыычааҕым

*Тыкаарар* далбарым

(Ойуунускай).

диэҥҥэ «кылбаарар, тыпымныыр, тыкаарар» диэннэр киэргэтэр эпитеттэр буолаллар.

*Толбонноох үүс тириитин*

*Туруору ыйаабыт дьуолкалаах* дойду эбит,

*Киргиллээх киис тириитин*

*Кэккэлии ыйаабыт кэрбэҥнээх* суол эбит.

(Норуот ырыата).

Саха норуотун ырыатыгар бүтүн этиилэр эпитет буолан турааччылар. Бу ырыаҕа «толбоноох үүс тириитин туруору ыйаабыт дьуолкалаах» диэн этии бүтүннүү «дойду» диэни киэргэтэр эпитет буолан турар. «Киргиллээх киис тириитин кэккэлии ыйаабыт кэрбэннээх» диэн этии «суол» диэҥҥэ эпитет буолан турар. Бу ылбыт норуоппут ырыатыгар «дойду», «суол» диэн тыллары араас түүлээҕинэн дьуолкалаан киэргэтэн көрдөрөллөр. Ити булдунан иитиллэн олорор олохтон төрүттэнэн тахсар. 

Эпитет бэрт араас буолар. Сорох эпитет дьүһүнү-мөссүөнү, туоҕу-хайдаҕы аҕай-аҕайдык, мөлтөхтүк көрдөрөр, сорох эпитет күүскэ, эриэккэстик көрдөрөр.

Ичигэс салгыным

*Илигирии түһэн*

Испин-быарбын

Ититэн

Итирбитим...

(Күндэ).

«Ичигэс» диэн эпитет тылы киэргэппэт, көннөрү салгын хайдаҕын көрдөрөргө турар, оттон «илигирии түһэн» диэн эпитет салгыны мэктиэтигэр хамсатан көрдөрөр, итинник эпитет күүстээх, эриэккэс эпитет диэн буолуохтаах.

## Өссө маны көр
* Поэтическэй троптар
Сытыырхатыы (литэрэтиирэҕэ)

**Сытыырхатыы** () — литэрэтиирэ ньымата. Бу тыл литэрэтиирэ үөрэҕэр, критикаҕа элбэхтик туттуллар. Холобур: «Суруйааччы сүрүн уобараhын сатирическай өттүнэн сытыырхаппыт» эбэтэр «Литературнай критиканы суруйуу уус-уран уонна идейнай таhымын үрдэтиигэ ордук сытыырхатыахха наада» дииллэр.
Идиллия

**Идиллия** – былыргы буколическай поэзия тыа, боростуой үлэhит дьон олохторун киэргэтэн көрдөрөр жанра. Айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кыhалҕата суох, чэпчэки чуумпу олоҕу, айылҕа хоонньугар көҥүл көччүйүүнү, бириэмэни көргө-нарга атаарыыны туойар. Идиллия общество олоҕун уустук, кылаассабай утарсыыларын тумнар, ол иhин бу жанрынан үгэс курдук, консервативнай суруйааччылар туhаналлар. Кэнники улам сүтэн барбыта.
Идиома

**Идиома** – тыл уратыта. Атын омук тылыгар сирэйинэн сатаан тылбаастаммат сомоҕо домох этии. Оннуктар хайа баҕарар омукка элбэх буолаллар. Саха тылыгар холобурга манныктары аҕалыахха сөп: «хой баhы туойар», «оруо маhы ортотунан», «тимир тириитин кэппит», «үөhэ тэhиннэ», «ыт охсуох киhи суох», «бэрт киhи бэргэhэ сирэй, үтүө киhи үтүлүк сирэй». Ханнык да омук тыла төрүтүнэн идиоматическай майгыннаах. Ол иhин уус-уран тылбаас үрдүк искусствонан ааттанар. Идиоматическай этиилэртылга, уус-уран айымньыга национальнай кыраасканы (колориты) биэрэллэр. Ону атын тылга бэйэлэрин ураты өҥнөрүн-дьүhүннэрин сүтэрбэт курдук чаҕылхайдык тылбаастыыр уустук.
Изоколон

**Изоколон** — кэккэлэhэ этиилэргэ саҥа чаастарын параллельнайдык, пааралаан тэҥнээн туттар стилистическай форма. Холобур нуучча классическай поэзиятыгар:
:Внимает он привычным ухом
:Свист,
:Марает он единым духом
:Лист.
(А.С. Пушкин)

:Я лугами иду – ветер свищет в лугах….
:…Я лесами иду – звери воют в лесах….
:…Я опять во луга – ветер свищет в лугах….
:…Я опять во леса – ветер свищет в лесах….
(Н.Некрасов «Песня странника»)

Бары түүр уонна саха хоhооннорун тутуллара синтаксическай ритмическай параллелизм принцибэр төрүттэммит буоланнар, итинник изоколону поэзияҕа туттуу ордук тоҕоостоох, чаастатык түбэhэр. Норуот поэзиятыгар ол хас хардыы ахсын көстөр. Холобур, олоҥхоҕо:
:Былыргы дьыл мындаатыгар,
:Урукку дьыл уор5атыгар,
:Эргэтээҥҥи дьыл эҥээригэр…
Биитэр:
:Уолан баранар уулаах,
:Охтон баранар мастаах,
:Ойон тахсар күннээх…
Таабырыҥҥа:
:Бөрө буолбатах буолан баран – улуйар,
:Күтэр буолбатах буолан баран – хаhар,
:Ыт буолбатах буолан баран – үрэр.
(Баай)

Өс хоhоонугар:
:Ойуурдаах куобах охтон биэрбэт,
:Дьонноох киhи өлөн биэрбэт.
Иллитерат

**Иллитерат** – буукубанан үкчү бэриллибэт, быhа барыйан суруллар саҥа дорҕоонноро: көҕүс этитии, бөтүү, ытырдыы, ыччалыы, силлии, аты тохтотор саҥа эҥин. Холобур нуучча туттар тыла: апчхи, гмм, чу, тьфу, тпру, уо.д.а.
Композиция

Айымньы тутула (**композиция**) — айымньы тус-туспа кэрчиктэринн бэйэ-бэйэлэригэр дьүөрэлээн сатабыллаахтык ыпсарыы, кэпсэнэр чахчылар таба наарданыылара — сүрүн уус-уран ньымалартан биирдэстэрэ. 

Айымньы туох да сылбарҕаhа суох гына, барыта биир эт-хаан кэриэтэ сомоҕотук, ньыгыллык холбонон оҥоhуллуохтаах. Оннук уурбут-туппут курдук ыпсарыллыбатах айымньы тутула сатаҕай, ыhыллаҕас буолар.
Лаконизм

**Лаконизм**, кылгас – аҕыйах тылынан, кылгастык санааны этии; кэмчи уус-уран средствонан уобараhы, быhыыны-майгыны, олох хартыынатын ойуулааhын – «үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс» диэн өс хоhооно этэринии.
Лейтмотив

**Лейтмотив**, эбэтэр **сүрүн матыып** – айымньыны бүтүннүү курдат барар, автор хатылаан бигэргэтэр сүрүн санаата, идиэйэтэ.
Кытыылаах сон

**Кытыылаах сон** — дьахтар кэтэр үчүгэй көстүүлээх мааны соно, тус-туспа дьүһүннээх сукунаттан тиктэллэрэ.

Быһыыта кыһыҥҥы бууктаах coҥҥо маарынныыр (түүлээх иһэ суох). Taҥac биэтэстээх, кэннинэн тыыраҕастаах, улахан дьогдьуурдаах, бэлэнньигэ кыараҕаc буолар. Оҕуруонан, симэҕинэн киэргэтэллэр.

былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Таҥалайдаах сон

*Таҥалайдаах сон.* Сүрэхтэнии иннинэ саха дьахтара таҥалайдаах сон диэн таҥастааҕа. Таҥалайдаах сон сиэҕэ, саҕата суох, олортоххо туруору олоро сылдьар дороххой симэхтээх, оһуордаах буолар yhy диэн Сэһэн Боло суруйбута баар. Сэһэн Иванонич атын биллэриитинэн, кэдьиҥэ таҥалай диэн оһуордаах уһун сон эмиэ баара. Кэдьиҥэ таҥалай ойуулаах сон көхсө, икки эҥэрин иннэ моҕотой дьураатын курдук ойуулуу тигиллэрэ. Сүрэхтэнии нннннэ кэдьиҥэ таҥалайдаах сон эрдээх дьахтар булгуччу кэтиэхтээх таҥаһа этэ. Ити өйдөбүлүнэн, кэдьиҥэ таҥалай ритуальнай аналлаах эбит. *'[[Сон|былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ]]*
Дьахтар хотойдоох сон

*Дьахтар хотойдоох сон*. Бу, фольклору билээччилэр этэллэринэн, саамай былыргы сон. Сону араас түүлээҕинэн, сарыынан киэргэтэллэр эбит. Эҥэригэр түүлээхтэн хотойу быһан тикпиттэр. Сахалар атын да оҥоһуктарыгар хотой ойуутун тигэллэр эбит. Ити кинилэр хотойу ытыктыылларын көстүүтэ буолар.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ
Мааныга кэтэр кытыылаах сон

**Мааныга кэтэр кытыылаах сон**. Бу сон кытыылаах соннооҕор чаҕылхай күөх, кыһыл, хара дьуһуннээх сукунаттан тигиллэр. Taҥac биэтэстээх, сиэҕэ дьогдьуурдаах, кэнниттэн тыыраҕастаах ойоҕоһугаp бүтэ киллэриилээх, сон тэллэҕэ киэҥ, саҕата улахан, тиэрэ түһэр. Сарыыга оҕуруолаан, симэхтээн тигэллэр. 

былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Коллизия

**Коллизия**, **хабырыhыы** — уус-уран литератураҕа дьон утарыта турар интэриэстэрэ, дьулуурдара хабырыыhытын, охсуhуутун көрдөрүү.
Сайыҥҥы солко сон

**Сайыҥҥы солко сон** — суугунас солко тастаах, таҥас биэтэстээх, оноолоох, дьогдьуурдаах, хара баархат саҕалаах уһун сон. Маннык сону оҕуруолаабаттар, симэхтээбэттэр. Киэргэлэ диэн улахан дьогдьуура, оноолоро, хара саҕата. Манных сону хаарыс таҥастан эмиэ тигэллэр.былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Холто сон

**Холто сон** - дьадаҥы дьон кэтэр кылгас соно. Тарбыйах, кулун тириититтэн түүтүн тас өттүгэр гына тигэллэрэ. Тимэх оннугар тирбэҕэ быаны туһаналлара.
 	
Сукунаттан, баархаттан, бэйбириэттэн түүлээх истээх сону тиктэллэрэ. Баай дьон соно күндү түүлээх, дьадаҥы соно куобах тириитэ истээх буолара.
 	
Баай өттүлэрэ итини таһынан бөрө, бэдэр тириитинэн саҕынньах тиктэллэрэ, дьадаҥы өттө [ыт[[, [кулун тириитин таҥнара.
 
## Эбии маны көр
Былыргы сахалар соннорун көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Ырбаахы

**Ырбаахы**. Үөрэхтээхтэр суруйалларынан, XVIII үйэтээҕи хаһыыларга көстүбүт дьахтар ырбаахыта сарыынан тигиллэр эбит. XIX үйэ бастакы чиэппэриттэн дьахтар уонна эр киһи ырбаахыта өрбөхтөн тигиллэр буолбут. Ол бириэмэҕэ ырбаахы тас таҥас быһыытынан туттуллара.

## Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ
* Дьахтар солко ырбаахыта
* Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта
* Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы
* Кэһиэччик

## Өссө маны көр
* Атах таҥаһа
* Ыстаан көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Дьабака

**Дьабака** — түүлээх буодьулаах (кытыылаах), xopoҕop төбөлөөх, чанчыга сиигэ суох ургулдьу түһэр кулгаахтаах былыргы дьахтар бэргэһэтэ.

Дьабака бэргэһэ иннэ киис биитэр тииҥ кутуруга буодьулааҕа. Кэннин үрүт өттүн «кэтэҕэ» диэн, алын өттүн «үрүҥэ» диэн ааттыыллара, ол эбэтэр үксүн бэдэр хадьааһыннаах буолааччы. Оройо кыһыл эбэтэр хара сукуна чопчуурдаах. Copoҕop ону кыһыл биитэр от күөҕэ сукунаны кыһыл эбэтэр хара саһыл тыстарын, тыҥырахтарын кытары аттараллара, биир өҥнөөх сукунаны барчаны кытта дьүөрэлээн эмиэ тигэллэрэ. Араас дьикти биисэринэн, xopyoҥкa оҕуруонан биитэр үрүҥ көмүс сабынан оһуордаммыт чопчуурдаах дьабака көрүөхтэн кэрэ буолааччы. Ohyop ойуутун, хортуонтан эбэтэр хас эмэ хос тутуллубут кумааҕыттан быһан баран, бэргэһэ тас өттүгэр сыһыары туталлара, ол үрдүнэн үрүҥ көмүс сабы суурдэллэрэ уонна иһиттэн сабынан тигэн иҥиннэрэллэрэ. Дьабака бэргэһэ XIX үйэҕэ ордук дэлэйэ сылдьыбыт.

## Эбии маны көр
Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ
Чомпой

*Чомпой бэргэһэ*. Чанчыгынан биир күрүс кулгаахтаах, xopoҕop төбөлөөх эр киһи бэргэһэтэ. Чомпойу сарыынан уонна суппуунунан тигэллэрэ. Сукуна эбэтэр бэйбириэт буодьулууллара. Кыһыҥҥы чомпой түүлээх истээх буолара. Чомпой, дьабака курдук быһыылаах буолан баран, чоп-чуура, туоһахтата, араас ойуута-oһyopa суох судургу оноһуулааҕа.саха таҥаһа

## Быһаарыылар
Дьахтар солко ырбаахыта

**Дьахтар солко ырбаахыта** - толбоннуран көстөр икки дьүһүннээх, халадаайдаах, дьогдьуурдаах, сиэҕэ кэтит coҕyc бэлэнньиктээх, синньигэс coҕyc саҕалаах буолара. 

Суугунас солко (торҕо) ырбаахы саха дьахтара кэргэн тахсан сүктэригэр, ыһыахха кэтэр мааны таҥаһа этэ. Бу солко ырбаахылара  Танас дьүһүнүгэр дьүөрэлээн куруһубаҕа оҕуруонан киэргэтиллэиригэр тэллэҕин бүүрүгүн иһинэн кэтит таҥаһы буохаламныы тигэн ырбаахыны бөҕөргөтөллөрө. 

Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта

**Эр киһи иҥээһиннээх ырбаахыта**. Эр дьон халадаайа суох ырбаахыларын иҥээһиннэрэ быһаччы саҕатыгар тигиллэрэ. Маннык ырбаахы киэҥ-куоҥ буолара. Баайдар солко таҥастан, дьадаҥы өттө дабаттан, сиидэстэн кылгас халадаайдаах ырбаахыны кэтэллэрэ. Кэнники кэмҥэ судургу, халадаайа суох, эттэригэр сөп киэҥнээх ырбаахылары тигэр буолбуттара. Маны таһынан куйааска, улэҕэ кырдьаҕастар маҥан бээс таҥаһы кэтэллэрэ. Маҥан таҥас күн уотун тэйитэрэ, сөрүүнэ бэрдэ. 

## Эбии маны көр

Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы

*Атын таҥаһынан тигиллибит ырбаахы*. Куруутун кэтэргэ анаан дабанан, сиидэһинэн, сарапыыҥканан, сатыынынан соччо уһуна суох ырбаахы тиктэн кэтэллэрэ, сөрүүн, чэпчэки, киһи этигэр сыстыбат. Маннык ырбаахы халадаайдаах, бэлэнньигэ тэллэрээттээх да буолуон сөп. Ырбаахы быһыытын тупсаран, киэргэтэн иҥээһинин, халадаайын, сиэбин араас быһыылаан тигэллэрэ.

Халадаай көнө, синньигэс coҕyc, ардыгар кэтит, сороҕор араас быһыылаах буолар. Халадаайа уһун буоллаҕына, хас да сиринэн бүк тутан кэрэниис курдук гынар эмиэ сөп, ол ырбаахыны ордук тупсарар.

Былыргы сахалар ырбаахыларын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Дьоробуоҥка бэргэһэ

**Дьоробуоҥка бэргэһэ** - күһүн, саас кэтэргэ күндү түүлээхтэн тигиллибит төгүрүк, кулгааҕа суох истээх бэргэһэ. 

Сорох бэргэһэни арыый xopoҕop гынан тигэн кэтэллэр.

саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Атах таҥаһа

## [[Атах]] [[Таҥас|таҥаһын]] көрүҥнэрэ
* Этэрбэс
* Эр киһи түнэ этэрбэһэ
* Эр киһи сарыы этэрбэһэ
* Саары этэрбэс
* Уһун остоох этэрбэс
* Дьахтар сарыы этэрбэһэ
* Дьахтар саары этэрбэһэ
* Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс
* Эмчиирэ
* Сайыҥҥы атах maҥaha

## Өссө маны көр
* Ыстаан көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Эр киһи түнэ этэрбэһэ

*Эр киһи түнэ этэрбэһэ*. Маннык этэрбэһи 1939 с. Орджоникидзевскай оройуонун Өктөмүттэн булбуттара. 1662-1703 сылларга олорон ааспыт Маһары Безеков кинээс Taҥaһa дииллэр. Xapaҥa кугас дьүһүннээх, хара кыбытыылаах умнастаах, тумса суох, быалаах. Үрдүгэ тобугар тиийбэт. Кэрдиистии быһыллыбыт синньигэс быалаах. 

## Эбии маны көр
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Ыстаан көрүҥнэрэ

## Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
* Сулбурутуу ыстаан
* Typaҕac ыстаан
* Сутуруо
## Өссө маны көр
* Атах таҥаһа
* Үтүлүк

## Быһаарыылар
Саары этэрбэс

*Саары этэрбэс*. Бу биһиги кэммитигэр тиийэ кэтэ сылдьыбыт таҥастара. Ынах тириититтэн хара гына дьүһүннээн оҥороллор. Умнастыыллар, тумустууллар, хара таҥас кыбытыылаан, кэтит күөх өҥнөөх баархатынан билэлииллэр, бирээскэлииллэр. Урукку түнэ, сарыы этэрбэстэрдээҕэр oһo кыараҕас, сайын кэтэргэ аналлаах. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Уһун остоох этэрбэс

*Уһун остоох этэрбэс*. Таба тыһыттан, түнэттэн, килээҥкилэммит ынах тириититтэн тигэллэр. Таба тыһынан, түнэнэн, үгэс курдук, кыһыҥҥы этэрбэһи тигэллэр. Ол эр киһи буутун ортотугар диэри уһуннаах, тобуктарын харыстыыр буолар. Килээҥкилэммит ынах тириитэ этэрбэһи саас, күһүн ууга-хаарга кэтэргэ анаан тиктэллэр. Эмиэ уһун остоох буолар, төбөтө, тумса суох, ол оннугар төбөтүн кыратык ачаахтыы ойо быһан баран хам тигэллэр. Оччоҕо этэрбэс төбөтө атаҕы баттаабат. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Дьахтар сарыы этэрбэһэ

**Дьахтар сарыы этэрбэһэ** — мааныга кэтиллэр этэрбэс.

Төбөтө, оһун илин өттө бүтүннүүтэ сабынан оһуордаах. Төбөтүн мандара сүрэхтиҥи быһыылаах, оһун ойуута от-мас лабааларыгар маарынныыр. Маннык этэрбэһи мааныга кэтэллэр.

## Өссө маны көр
* Атах таҥаһын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Эр киһи сарыы этэрбэһэ

**Эр киһи сарыы этэрбэһэ** Кинээс атаҕын туһунан суулаан уурбуттар. Тобугар тиийэ үрдүктээх. Этэрбэс төбөтүн, онтон салгыытын ohугар диэри кылгас гына хара уонна apaҕac сабынан оһуордаабыттар, төгүрүк быһыылаах дьөлүтэ быһыылары оҥорон, ол анныгар күөх таҥаһы саба тутан ойуу-дьарҕаа түһэрэн киэргэппиттэр. Маннык этэрбэһи араастаан киэргэтэллэр. Кэтит coҕyc сарыылыыллар. 

## Эбии маны көр
Атах таҥаһын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Сайыҥҥы атах таҥаһа

*Сайыҥҥы атах maҥaha*. Биһиги кэммитигэр тиийэ сахалар сарыыттан сайын кэтэр түүппүлэ тиктэллэрэ. Онтукаларын өҥнөөх  сабынан   кэрэтик оһуордууллара. Чэпчэкитэ, бөҕөтө туох да дьоһун буолара. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Сулбурутуу ыстаан

*Сулбурутуу ыстаан*. Былыргылар ыстааннара тыраҕаһа, тимэҕэ суох тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр эбит. Ол иһин сулбурутуу ыстаан диэн ааттаныллара үһү, Дьиэҕэ, улэҕэ кэтэр ыстааннарын сарыынан, cүөһү тириитинэн тигэллэрэ. Мааныга кэтэр ыстаан бэйбэриэт буолара. Бөҕөргөтөөрү, ыстааннарын ьҥыырга олорор өттүн 25 см кэриҥэ кэтиттээх сарыынан сирийэллэрэ үһү. Ыстаан биир сиэптээх буолар эбит, онтуката ыстаан тас өртүгэр, аллара, тобуктарын эрэ үөһэ буолара yhy.Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ
Дьахтар саары этэрбэһэ

**Дьахтар саары этэрбэһэ **— хап-хара дьүһүннээх этэрбэс. Тумса, умнаhа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Үc тус-туһунан өҥнөөх таҥаһынан аттарыллыбыт билэлээх. Этэрбэс быата уп-уһун. Ол быаны былыргы дьахталлар сотолорун батыһыннара үрдүк гына эрийэн бааналлар. Ол туһугар эмиэ кэрэ көстүүлээх туспа киэргэл буолара. Бу этэрбэһи кэтэ сылдьыбыт дьахтар кээнчэтэ эмиэ оһуордаах, ойуулаах умнастаах, билэлээх.
 
Саары этэрбэһи cүөһү тириитин хараҥа гына кырааскалаан, мааныга кэтэргэ анаан тиктэллэрэ. Онтукалара киэҥ остоох, тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах, билэтэ кэтит кыһыл сукуна хаймыылаах. Ол ортотугар үс муннуктуу, төгүрүк быһыылаах симэхтэрдээх. Оҕуруонан киэргэтиллибит. Быата суох

## Эбии маны көр
* Атах таҥаһа

## Быһаарыылар
Тыс үтүлүк

**Тыс үтүлүк** — Таба, ыт, бөрө тириитинэн, тыһынан, кыахтаах өртө күндү түүлээх тыһынан (саһыл, бэдэр) тиктэллэрэ. Түүлээх истииллэрэ, таһа эмиэ түүлээх буолара. Ытыһын сарыы оҥороллоро. Манных үтүлүк ытыһын эрбэҕин кытта холбуу быһаллара. Эр дьон тыс үтүлүктэрэ уостаах (аһаҕастаах) буолар. Эрбэҕин төрдүнэн, ытыһынан аһаҕастара таҥаһынан сабыллар. Ол көлөнү баайарга, үлэлииргэ табыгастаах.

Дьахтарга, оҕоҕо саһыл, куобах атаҕын сүлэн, таҥас ытыстаан тигэллэр, истииллэр, наһаа ичигэс, чэпчэки буолар.

Үтүлүк көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ

*Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ*. Түнэ чараас өттүттэн тигиллибит үтүлүгү истииллэр, ол улэлииргэ ньымса, бөҕө буолар. Сарыы үтүлүгү кыһын кэтэргэ анаан түүлээх истииллэрэ. Маннык үтүлүк ханнык да киэргэлгэ наадыйбат.

## Эбии маны көр
Үтүлүк көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс

*Тириинэн тигиллибит саары этэрбэс*. Тумса, умнаһа кыһыл сукуна кыбытыылаах. Билэтэ кэтит coҕyc, түөрт тус-туһунан өҥнөөх сукунанан саахыматтыы аттарыллар. Быатын оннугар алтан бирээскилээх. Тумсун халыҥ ынах тириитинэн хайа анньан тикпиттэр. Кээнчэтэ сукуна, кэтит билэлээн тигиллибит. Умнаһын, уллуҥун сииктэринэн араас өҥнөөх сабынан оһуордаммыта көрөргө олус тупсаҕай. Атах таҥаһын көрүҥнэрэ
Тypaҕac ыстаан

**Typaҕac ыстаан** — киһи иннин уонна кэннин эрэ сабар сарыынан эбэтэр түнэнэн тигиллэр билиҥҥи туруусук курдук кылгас ыстаан.

Сутуруону иҥиннэрэргэ аналлаах аллараа өттүнэн алтан тиэрбэстэрдээх буолара.

Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Дьахтар сарыы үтүлүгэ

**Дьахтар сарыы үтүлүгэ** - мааныга кэтиллэр үтүлүк. 

Сарыыттан уостаан, ойуулаан-мандардаан тиктэллэрэ. Үтүлүк көхсө, эрбэҕэ, билэтэ солко сабынан oһуорданар, күндү мөһүүрэнэн киэргэтиллэр. Оһуордарын үс тус-туһунан сиигинэн тигэллэр. Куобах тириитэ истииллэр, онон кыһыҥҥы тымныыга хотторбот.

Сайын кэтэргэ анаан чараас сымнаҕас сарыыттан тарбах үтүлүк тиктэллэр. Билэлииллэр, оһуордууллар. Oһyop тарбахтар икки ардыларынааҕы киллэһиккэ, үтүлүк көхсүгэр, copoҕop тарбахтарын батыһыннара, билэтигэр эмиэ түһэриллэр. Эр киһиэхэ тарбах үтүлүгүн эмиэ тигээччилэр, ол oһyopa суох буолар

## Эбии маны көр
Үтүлүк көрүҥнэрэ

## Быһаарыылар
Суккун уонна сукуна үтүлүк

*Суккун уонна сукуна үтүлүк*. Кыһын кэтэргэ анаан истээн эмиэ тиктэллэр. Дьахтар үтүлүгүн быһыыта уратылаах буолар: ытыһын көхсүтүнээҕэр арыый синньигэс гыналлар, эрбэҕин оҥооһунa сүрэххэ маарынныыр, синньигэс. Эрбэҕин сиигэ тас өртүгэр эрбэх оҥооһунун чорбойбутугар сөп гына быһыллар. Утулук көхсугэр сурэхтиҥи эбэтэр көҕүөр ойууну түһэрэллэр. Кугас, apaҕac, күөх саптарынан таҥалайдыы, ураһалыы, иилэҕэс сииктэринэн оһуордууллар, үтүлүк билэтэ оһуордаах, буобура түүтэ хаймыылаах буолар.
	Былыргы сукуна үтүлүк төбөтө синньигэс, сон сиэҕин диэки өттө киэҥ, таллаҕар. Ол үтүлүк сон сиэҕин кытта харсыбатыгар аналлаах.
Үтүлүк көрүҥнэрэ
Шамаев Дмитрий Филиппович (Аччыгый Миитэрэй)

**Шамаев Дмитрий Филиппович**, Аччыгый Миитэрэй (1912–1990) — Бүлүү улууһун, Лөкөчөөн нэһилиэгин олохтооҕо, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, Албан Аат уордьан III истиэпэннээх кавалера.
Шарина Василена

**Шарина Василена** — хомусчут, Олоҥхо ыһыаҕын 2014 сыллааҕы Кэрэ куота.

Орто Халыма улууһун Сыбаатай нэһилиэгиттэн төрүттээх.
Бүлүүдэ макароник

**Макаронник** – мокоруонтан оҥоһуллубут бүлүүдэ. Ууга буспут мокоруонтан оҥоһуллубут запеканка, үксүн сыырдах, сибиэhэй сымыыттаах буолар. Эбии араас бородуукталар кутуллуохтарын сөп: тэллэй, томат, эриллибит эт, иэдьэгэй уо.д.а. Макаронник гарнир, сүрүн ас буолуон сөп (эттээх, балыктаах, кууруссалаах эбэтэр оҕуруот астаах) эбэтэр минньигэс бүлүүдэ (иэдьэгэйдэх уонна барыанньалах).

Запеканкаҕа анаммыт мокоруону кыра ууга буhараллар - биир килограмм мокоруонҥа 2-3 лиитирэ уу кутуллар
Мокоруон оннугар вермишель эбитэр лапса буолуон сөп.

## Быһаарыылар
Маныыһыт суумката

мини|Маныыһыт суумката астаах уонна сибэккилээх
**Маныыһыт суумка. (нуч. Пастушья сумка; лат. Capsella bursa – pastoris (L.)) - Хаппыстыҥылар уруулуу уустар бөлөхтөрө.** 

## '''''Кылгас морфологията'''''.
10-30 см үрдүктээх, биир сыллаах от үүнээйи. Силиһин таһынааҕы сэбирдэхтэрэ куорсуннуу адаархайдар, умнаһын сэбирдэхтэрэ кыралар, умнаһын кууһан олороллор. Сибэккилэрэ киистэлиилэр, сиэмэлэннэхтэринэ уһаан адаархай буолаллар. Эминньэхтэрэ бытархайдар, маҥаннар, 2-3 мм уһуннаахтар. Астара таҥнары үс муннуктуу формалаахтар, 5-8 мм уһуннаахтар, ойоҕосторуттан ыга хаптаччы тутуллубуттар. Бэс ыйыттан балаҕан ыйыгар диэри сибэккилиир. 

## '''''Үүнэр сирэ.'''''
Бааһына, оҕуруот кытыылара, оһорбо сирдэр, киһи олорор сирин таһа. 

## '''''Тарҕанан үүнэр сирэ.'''''
Сир оҥоһуутунан, оҕуоруот аһын ыһан дьарыктанар республика киин уонна соҕуруу оройуоннара.   

## '''''Туттуллар органнара'''''.
Ото, сибэккилии турдаҕына хомуйуллар.

## '''''Химическэй састааба.'''''
Отугар гиссопин рамногликозид, дубильнай веществолар, холин, ацетилхолин, тирамин, инозит, органическай кислоталар (фумаровай, яблочнай, виннай уонна бурсовай), эфирдээх арыы, сапониннар, 200 мг/% диэри С битэмиин, каротин, А, В_2, К битэмииннэр, флавоноидтар, фитонцидтар, стероидтар, бурсин алкалоид бааллар эбит. Сиэмэлэригэр 25% диэри сыалаах уонна аллилгорчичнай арыылардаах. Олохтоох бостуук суумкатын химиическэй аналиһа суох.   

## '''''Медицинаҕа туттуллуута.'''''
Научнай медицинаҕа бостуук суумкатын препараттарын хаан тохтотор эмп быһыытынан, бүөр, тыҥа уонна маатка хааннара барыытыгар тутталллар. Бу препараттар маатка тардарын күүһүрдэр эрэ буолбакка, өссө тас тымырдарын синньэтэр дьоҕурдаахтар.Бостуук суумката государственнай фармакопея IX-c таһаарыытыгар киллэриллибит үүнээйи. Бу үүнээйини хаан тохтоторго былыргыттан тутталлар эбит. Маныыһыт суумкатын көөнньөһүгэ ордук мааткаттан уонна да атын органнартан хаан барараын тохтотор күүстээх дьайыылаах. Маныыһыт суумката хатарар дьоҕурдааҕын иһин, оһоҕос дьарҕа аалан сүһүрэн ыалдьарыгар сиэн оһоҕос, куртах сүһүрэн бааһырыытыгар, ардыгар быар, үөс ыарыыларыгар уонна хойуулук убууругар тутталлар. Бу от көөнньөһүгүн хабах ыарыытыгар, геморройга уонна сүрэх көбөрүгэр эмиэ туһаналлар. Уопсайынан маныыһыт суумкатын препараттара ииктэтэр, микробу өлөрөр, үөс таһаарар, ыарыыны намтатар, сүһүрүүнү хаптатар, баас оһорор уо.д.а. дьайыылардаах. Народнай медицинаҕа бу үүнээйини хаан баттааһына үрдүүрүгэр, өлөрүү бааска, мурунтан хаан барыытыгар, ириҥэлээх сүһүрүү бааска туһаналлар. Маныыһыт суумкатын сааһырбыт дьахталлар климакстыыр кэмнэрин иннинэ, мааткаларыттан хаан барыытыгар (өр буола-буола, тохтоон баран, уһуннук ыйданыыларыгар) 20 г оту 0,5 л ууга көөнньөрөн тутталлар. Маныыһыт суумката атын эмтээх үүнээйилэр курдук тустаах холбодоһукка киирдэҕинэ эмтиир дьоҕура ордук ккүһүрэр. Маныыһыт суумката ыарахан дьахталларга көҥүллэммэт.

## '''''Литература'''''.
Басыгысова Анна Петровна 2004 НКИ "Бичик" 2004 "Саха сирин эмтээх үүнээйилэрэ"
Илларионова Татьяна Васильевна

**Илларионова Татьяна Васильевна** (12. 03. 1926 — 27. 04. 2009) — тыыл, үлэ ветерана, «Үлэ кыhыл знамята», «Ийэ албан аата» уордьаннар кавалердара, коммунистическай үлэ ударнига, ВДНХ кыттыылааҕа, үгүс социалистическай куоталаhыы кыайыылааҕа, рекордсмен саhыл иитээччи, ыччат наставнига, Хатылы нэhилиэгин Ытык киһитэ.

Ленин орденыгар түhэриллибитэ, кэккэ биричиинэнэн наҕараадаламматаҕа

## Дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ Яковлев Семен Дмитриевич (1928—1988), 7 оҕолоохтор.

## Ылыллыбыт сирэ

«Үтүө киhи үйэлэргэ…» 2010 с. ФГАОУ ВПО «ЧГИФКиС», Чурапчы, 32с.
Хоютанова Мария Иустиновна

**Хоютанова Мария Иустиновна** - физика учуутала, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация президенин гранын хаһаайына, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата, учууталлар учууталлара.

## Олоҕун олуктара
Саха АССР Чурапчы улууhун Мырыла нэhилиэгэр ахсынньы 17 күнүгэр 1950 сыллаахха төрөөбүтэ.

1975 сыллаахха СГУ физико - техническай институутун бүтэрбитэ.

Соловьев, Хатылы, Мындаҕаайы, Мугудай, Чурапчы оскуолаларыгар улэлээбитэ.

1995 сылтан Чурапчы улуустааҕы гимназиятын директорын үөрэх чааhыгар солбуйааччы, физика, информатика учуутала.