open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ньурба улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Ньурба улууһа|Ньурба улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Ньурбатааҕы колледж.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 3 №-дээх Идэлээх лицей (Маар).

## Оскуолалар
* Бастакы Хаҕалас орто оскуолата
* Акаана Егоров П.С. аатынан орто оскуолата
* Антоновка Чусовской Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Дьаархан орто оскуолата
* Күндээдэ орто оскуолата
* Мааp орто оскуолата
* Маpха орто оскуолата
* Малдьаҕар Максимов В.И. аатынан орто оскуолата
* Ньурбачаан орто оскуолата
* Сүлэ Сюльскай С.С. аатынан орто оскуолата
* Убайаан орто оскуолата
* Хатыы орто оскуолата
* Хорула Федоров Е.К. аатынан орто оскуолата
* Чаппанда орто оскуолата
* Чукаар орто оскуолата
* Өҥөлдьө Павлов Д.И. аатынан орто оскуолата
* Дьикимдэ төрүт оскуолата
* Үөдэй төрүт оскуолата
* Киров төрүт оскуолата
* Араҥастаах алын оскуолата- оҕо саада
* Убайаан алын оскуолата
* Чкалов төрүт оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Мирнэй улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Мирнэй улууһа|Мирнэй улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ.**

## Үрдүк үөрэх тэрилтэлэрэ
* Политехника института (Саха Аммосов М.К. аатынан Ил университетын филиала). 
* Идэлээх инновация института (Москва). Мирнэйдээҕи филиал.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Регионнааҕы техника колледжа.

## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ
* 28 №-дээх Идэлээх училище (Удачнай);
* 30 №-дээх Идэлээх училище (Айхал).

## Оскуолалар
* Мирнэй 1 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 7 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 8 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 12 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 26 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй 27 №-дээх орто оскуолата
* Мирнэй лицейа
* Мирнэй гимназията
* Мирнэй үөрэҕирии киинэ
* Айхал 5 №-дээх орто оскуолата
* Айхал 23 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 20 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 24 №-дээх орто оскуолата
* Удачнай 19 №-дээх орто оскуолата
* Сибиэтлэй 15 №-дээх орто оскуолата
* Чернышевскай 3 №-дээх орто оскуолата
* Заря 14 №-дээх орто оскуолата
* Алмазнай 4 №-дээх орто оскуолата
* Сүлдьүкээр 10 №-дээх орто оскуолата
* Арыылаах 6 №-дээх орто оскуолата
* Таас Үрэх Лонкунов Р.В. аатынан орто оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Мэҥэ-Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 4 №-дээх Идэлээх лицей (Төҥүлү).

## Оскуолалар
* Балыктаах орто оскуолата
* Бэдьимэ орто оскуолата
* Бүтэйдээх Гаврилов К.О. аатынан орто оскуолата
* Дьабыл Петров Н.В. аатынан орто оскуолата
* Матта Кычкин Е.Д. аатынан орто оскуолата
* Наахара орто оскуолата
* Аллараа Бэстээх 1 №-дээх орто оскуолата
* Аллараа Бэстээх 2 №-дээх орто оскуолата
* Майа гимназията
* Майа Охлопков Ф.Г. аатынан орто оскуолата
* Майа Ларионов В.П. аатынан орто оскуолата
* Павловскай орто оскуолата
* Рассолода орто оскуолата
* Табаҕа Бурнашев Р.А. аатынан орто оскуолата
* Тиэлиги орто оскуолата
* Төхтүр Романов И.М. аатынан орто оскуолата
* Томтор бырааттыы Пономоревтар ааттарынан орто оскуолата
* Тыыллыма Борисов С.З. аатынан орто оскуолата
* Төҥүлү орто оскуолата
* Төҥүлү алын оскуолата
* Хаптаҕай орто оскуолата
* Хорообут Миитэрэй Таас аатынан орто оскуолата
* Алтан орто оскуолата
* Баатара Сэбиэскэй Союз Дьоуойа Попов Ф.К. аатынан орто оскуолата
* Бырама төрүт оскуолата
* Догдоҥо төрүт оскуолата
* Мэлдьэхси орто оскуолата
* Моорук орто оскуолата
* Тарат төрүт оскуолата
* Тумул төрүт оскуолата
* Хара лицейа
* Чыамайык орто оскуолата
* Чүүйэ Скрябин В.В. аатынан орто оскуолата
* Дойду алын оскуолата - оҕо саада
* Хаатылыма алын оскуолата - оҕо саада

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Өймөкөөн улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 34 №-дээх Идэлээх училище (Уус Ньара).

## Оскуолалар
* Уус Ньара орто оскуолата;
* Уус Ньара гимназията;
* Уус Ньара 1 №-дээх алын оскуолата - оҕо саада;
* Уус Ньара төрүт оскуолата;
* Уус Ньара киэһээҥҥи оскуолата;
* Аартык орто оскуолата;
* Өймөкөөн орто оскуолата;
* Сордоҥноох орто оскуолата;
* Төрүт орто оскуолата;
* Томтоp орто оскуолата;
* Үчүгэй орто оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Өлүөхүмэ улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията. Өлүөхүмэтээҕи филиал.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Өлүөхүмэтээҕи тыа хаһаайыстыба механизация уонна электрификация техникума.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 26 №-дээх Идэлээх училище (Өлүөхүмэ).

## Оскуолалар
* Өлүөхүмэ 1 №-дээх Яковлев Н. Н. аатынан орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ 2 №-дээх орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ 3 №-дээх төрүт оскуолата;
* Өлүөхүмэ 4 №-дээх төрүт оскуолата;
* Өлүөхүмэ улуустааҕы национальнай гимназията;
* Өлүөхүмэ "Улуус оҕо экология киинэ" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ "Улуус оҕо киинэ" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ "Эврика" орто оскуолата;
* Өлүөхүмэ "Уус-уран сайдыы уонна гуманитарнай үөрэх" эбии үөрэх тэрилтэтэ;
* Өлүөхүмэ киэһээҥҥи оскуолата;
* Заречнай төрүт оскуолата;
* Саныйахтаах орто оскуолата;
* Хоpо орто оскуолата;
* Дельгэй орто оскуолата;
* Солянка орто оскуолата;
* Амма-Өлүөхүмэ орто оскуолата;
* Бастакы Нөөрүктээйи орто оскуолата;
* Иккис Нөөрүктээйи орто оскуолата;
* Урицкай орто оскуолата;
* Абаҕа Кудрин-Абагинскай А.Г. аатынан орто оскуолата;
* Маача төрүт оскуолата;
* Токко орто интернат - оскуолата;
* Тээнэ Кульбертинов И.Н. аатынан орто оскуолата;
* Үҥкүүр орто оскуолата;
* Киндигир төрүт оскуолата;
* Дабаан орто оскуолата;
* Кыыллаах орто оскуолата;
* Уолбут төрүт оскуолата;
* Абаҕа алын оскуолата;
* Ииннээх алын оскуолата;
* Дьэдэй орто оскуолата;
* Маалыкаан алын оскуолата;
* Малдьаҕар алын оскуолата - оҕо саада;
* Троицкай алын оскуолата - оҕо саада;
* Тиннай алын оскуолата;
* Марха алын оскуолата;
* Бэс Күөл алын оскуолата - оҕо саада;
* Кээччи алын оскуолата - оҕо саада;

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Саха сирин виртуозтара

300px|thumb|right|Саха сирин виртуозтара
**Саха сирин виртуозтара** (Виртуозы Якутии) — инструментальнай классическай музыканы оонньуур ансаамбль.

1994 с. Дьокуускайга тэриллибит. 2002 с. бастакы компакт-диискэтин таһаарбыт. 2005 с. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай ансаамбылын аатын ылбыт. 15 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн 2009 сылга Арассыыйа 40 куораттарынан турне оҥоро сылдьар. Билигин кини састаабыгар 14-тэн 23-гэр дылы саастаах эдэр музыкааннар киирэллэр.

Салайааччылара СӨ үтүөлээх артыыската, профессор Лариса Габышева уонна СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, профессор Станислав Афанасенко, концертмейстер — аан дойду куонкурустарын дипломаана Надежда Петрова.

Репертуардара Бах, Паганини, Чайковскай, Вивальди, Римскэй-Корсаков, Штраус уонна да атын аатырбыт композитордар айымньыларыттан турар.

## Туһаныллыбыт сирдэрэ
* НТА «Приволжье» биллэриитэ
Таатта улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Таатта улууһа|Таатта улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 18 №-дээх Идэлээх лицей (Хаpбалаах).  ШИШИШШПНШПЕВН

## Оскуолалар
* Ытык Күөл 1 №-дээх Софронов А.И. аатынан орто оскуолата
* Ытык Күөл 2 №-дээх Петров Д.А. аатынан орто оскуолата
* Таатта Мординов А.Е. аатынан гимназията
* Таатта лицейа
* Баайаҕа Хатылаев И.М. аатынан орто оскуолата
* Дьохсоҕон Кулаковскай А.Е. аатынан орто оскуолата
* Игидэй Пекарскай Э.К. аатынан орто оскуолата
* Туоpа Күөл Кочнев П.П. аатынан орто оскуолата
* Тыараһа Турин М.Н. аатынан орто оскуолата
* Уолба Ленин В.И. аатынан орто оскуолата
* Уус Таатта Неустроев Н.Д. аатынан орто оскуолата
* Хара Алдан Егоров Г.В. аатынан орто оскуолата
* Хаpбалаах Моридинов Н.Е. аатынан орто оскуолата
* Чөркөөх Ойунскай П.А. аатынан орто оскуолата
* Чымнаайы Бястинов Г.Д. аатынан орто оскуолата
* Чычымах Кулачиков - Эллэй С.Р. аатынан орто оскуолата
* Даайа Амма Кашкин Х.И. аатынан орто оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Томпо улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Томпо улууһа|Томпо улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 35 №-дээх Идэлээх училище (Хаандыга).

## Оскуолалар
* Хаандыга орто оскуолата
* Томпо улуустааҕы элбэх профиллээх оскуолата
* Дьабарыкы Хайа орто оскуолата
* Дьабарыкы Хайа алын оскуолата
* Кириэс Халдьаайы Охлопков Ф.М. аатынан орто оскуолата
* Эһэ (Ударник) төрүт оскуолата
* Арыы Толоон алын оскуолата
* Мэҥэ Алдан орто оскуолата
* Саһыл орто оскуолата
* Теплай Ключ орто оскуолата
* Тополинай орто оскуолата
* Ыҥаа орто оскуолата
* Охотскай Перевоз төрүт оскуолата
* Развилка төрүт оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Шымкент

thumb|right|260px|Mountains on the outskirts of Shymkent
thumb|right|Ordabasy and MIG Memorial

**Шымкент** (иккис аата Чимкент) — Казахстаан дойдутугар баар улахан куорат. Нэһилиэнньэтэ 1 мөллүйүөн курдук.
Уус-Алдан улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алдан улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 19 №-дээх Идэлээх лицей (Хоноҕор).

## Оскуолалар
* Баатаҕай Тарскай Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Бэйдиҥэ орто оскуолата
* Дүпсүн Жирков И.Н. аатынан орто оскуолата 
* Курбуһах Окоемов Н.Н. аатынан орто оскуолата
* Лөгөй лицей-интерната
* Майаҕас Протодьяконов - Кулантай В.А. аатынан орто оскуолата
* Мүpү 1 №-дээх Егоров Г.В. аатынан орто оскуолата
* Мүрү 2 №-дээх орто оскуолата
* В.В. Алексеев аатынан Мүрүтээҕи уолаттар гимназиялара
* Найахы орто оскуолата
* Өнөр Стрекаловскай М.М. аатынан орто оскуолата
* Өспөх орто оскуолата
* Суотту орто оскуолата
* Сыыpдаах Портнягин И.С. аатынан орто оскуолата
* Танда орто оскуолата
* Тулуна орто оскуолата
* Тумул орто оскуолата
* Түүлээх Оллонов Д.Д. аатынан орто оскуолата
* Чаpаҥ Мигалкин В.И. орто оскуолата
* Аpыы Тиит алын оскуолата
* Орто Эбэ төрүт оскуолата
* Бээрийэ Лонгинов В.Д. аатынан орто оскуолата
* Бээди төрүт оскуолата
* Мындааба орто оскуолата
* Окоемовка Пухов И.В. аатынан төрүт оскуолата
* Хоноҕор Васильев - Борогонскай С.С. аатынан орто оскуолата
* Тиит Аpыы Колодезников Е.С. аатынан төрүт оскуолата
* Уһун Күөл төрүт оскуолата
* Хомустаах төрүт оскуолата
* Чэриктээй Афанасьев - Алданскай В.Ф. аатынан орто оскуолата
* Балаҕаннаах алын оскуолата
* Даалы алын оскуолата
* Элэһин алын оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Уус Маайа улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Уус-Маайа улууһа|Уус-Маайа улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Орто анал үөрэх тэрилтэтэ
* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа. Уус-Маайатааҕы филиал.

## Оскуолалар
* Элдьикээн орто оскуолата
* Звездочка орто оскуолата
* Бэлькичи төрүт оскуолата
* Күп орто оскуолата
* Тумул алын оскуолата
* Уус-Маайа орто оскуолата
* Уус-Мил төрүт оскуолата
* Эдьээн орто оскуолата
* Петропавловскай орто оскуолата
* Югоренок орто оскуолата
* Солнечнай орто оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Усуйаана улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Усуйаана улууһа|Усуйаана улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Депутатскай Усуйаана улууһун гимназията;
* Депутатскай алын оскуолата;
* Уус Куйга орто оскуолата;
* Хаһаачыйа орто оскуолата;
* Тумат орто оскуолата;
* Нижнеянскай орто оскуолата;
* Силээннээх орто оскуолата;
* Хайыыр орто оскуолата;
* Уйаанди төрүт оскуолата;
* Дьүкээгир орто оскуолата;
* Усуйаана төрүт оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Сунтаардааҕы колледж.

## Алын анал үөрэх тэрилтэлэрэ
* 23 №-дээх Идэлээх училище (Сунтаар);
* «Сунтар Таас» үөрэх уонна үлэ комбината (Сунтаар).

## Оскуолалар
* Куокуну орто оскуолата
* Кутана орто оскуолата
* Уустуйа орто оскуолата
* Кэмпэндээйи орто оскуолата
* Түбэ орто оскуолата
* Аллаҥа орто оскуолата
* Күндэйэ орто оскуолата
* Наахара Туйканов И.Я. аатынан алын оскуолата
* Ыгыатта алын оскуолата
* Арыылаах Попов Л. аатынан орто оскуолата
* Бүлүүчээн Акимов В.П. аатынан лицейа
* Илимниир төрүт оскуолата
* Бордоон орто оскуолата
* Маар Күөл орто оскуолата
* Элгээйи орто оскуолата
* Күүкэй Акимов А.К. аатынан орто оскуолата
* Түбэй Дьаархан Зверев С.А. аатынан оскуолата
* Хадан орто оскуолата
* Сиэйэ Анисимов М.Н. аатынан орто оскуолата
* Тойбохой Бессонов Г.Е. аатынан орто оскуолата
* Дьаархан Игнатьев Б.Г. аатынан орто оскуолата
* Хоро орто оскуолата
* Кириэстээх орто оскуолата
* Толоон алын оскуолата
* Туойдаах алын оскуолата
* Тэҥкэ алын оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Орто Халыма улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Орто Халыма гимназията
* Орто Халыма орто оскуолата
* Алаһыай орто оскуолата
* Өлөөкө Күөл орто оскуолата
* Березовка эбээн орто оскуолата
* Ойууһаpдаах Горохов С.Н. аатынан орто оскуолата
* Сыбаатай Колесов Г.Г. аатынан орто оскуолата
* Сылгы Ыытаp орто оскуолата
* Хатыҥнаах орто оскуолата
* Эбээх орто оскуолата
* Налимскай орто оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Хаҥалас улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ
* Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыба академията. Өктөмнөөҕу филиал.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Покровскайдааҕы бизнес технологияларын колледжа.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* УФСИН 318 №-дээх Идэлээх училище (Мохсоҕоллоох).

## Оскуолалар
* Покровскай 1 №-дээх орто оскуолата
* Покровскай 2 №-дээх орто оскуолата
* Покровскай 3 №-дээх орто оскуолата
* Покpовскай 4 №-дээх орто оскуолата
* Покровскай гимназията
* Покровскай алын сүһүөх оскуолата - оҕо саада
* Ой Дмитриев А.В. аатынан орто оскуолата
* Өктөм орто оскуолата
* Өктөм лицейэ
* Төхтүр орто оскуолата
* Бастакы Дьөппөн орто оскуолата
* Иккис Дьөппөн орто оскуолата
* Хачыкаат Барашков С.П. аатынан орто оскуолата
* Сиинэ орто оскуолата
* Бэһис Малдьаҕар орто оскуолата
* Кыһыл Үрүйэ сүрүн оскуолата
* Иһит орто оскуолата
* Тиит Аpыы Ксенофонтов Г.В. аатынан орто оскуолата
* Үһүс Малдьаҕар Федоров И.А. аатынан сүрүн оскуолата
* Тумул сүрүн оскуолата
* Бастакы Дьөппөн санаторийдаах сүрүн оскуолата
* Мохсоҕоллоох орто оскуолата
* Үөдэй орто оскуолата
* Уулаах Аан орто оскуолата
* Булгунньахтаах Ефремов С.П. аатынан орто оскуолата
* Хоточчу сүрүн оскуолата
* Бэстээх орто оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Чурапчы улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Үрдүк үөрэх тэрилтэтэ
* Чурапчытааҕы физика култуура уонна спорт института.

## Анал орто үөрэх тэрилтэтэ
* Чурапчытааҕы колледж.

## Алын анал үөрэх тэрилтэтэ
* 14 №-дээх Идэлээх лицей (Одьулуун).

## Оскуолалар
* Амма Константинов Р.И. аатынан орто оскуолата
* Арыылаах орто оскуолата
* Болтоҥо Субурусскай Н.Д. аатынан орто оскуолата
* Дириҥ И. Е. Федосеев - Доосо аатынан орто оскуолата
* Кытаанах Яковлев - Далан В.С. аатынан уус-уран уонна эстетика оскуолата
* Мугудай Красильников Д.Д. аатынан орто оскуолата
* Одьулуун орто оскуолата
* Соловьев орто оскуолата
* Сылаҥ профессор Башарин Г.П. аатынан орто ааптар оскуолата
* Төлөй орто оскуолата
* Хадаар орто оскуолата
* Чакыр орто оскуолата
* Бахсы Барашков Д.Г. аатынан орто оскуолата
* Хахыйах алын оскуолата - оҕо саада
* Бэрэ алын оскуолата - оҕо саада
* Кындыл алын оскуолата - оҕо саада
* Түөйэ алын оскуолата -оҕо саада
* Үрэх Күөрэ алын оскуолата - оҕо саада
* Алаҕар орто оскуолата
* Хатылы Соловьев - Болот Боотур В.С. аатынан орто оскуолата
* Хайахсыт Илларионов А.П. аатынан орто оскуолата
* Улахан Күөл төрүт оскуолата
* С.А.Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолата
* И.М.Павлов аатынан Чурапчы орто оскуолата
* Чурапчы улууhун гимназията
* Чурапчы республиканскай спортивнай орто интернат оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта 
* МКУ УО уэбсайта
Аллараа Бавария

**Аллараа Бавария** — (, ) — Бавария сэттэ уокуругуттан биирэ, ил-дойду илин өттүгэр сытар.

Киин куората: Ландсхут, Сирин иэнэ — 10329,87 кв. км. Олохтоохторун ахсаана — 1193820

200px|thumb|Дьаралыга

200px|thumb|Хаартата

Саайта: http://www.regierung.niederbayern.bayern.de regierung.niederbayern.bayern.de
Эбээн-Бытантай улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн-Бытантай улууһун]] үөрэх тэрилтэлэрэ**.

## Оскуолалар
* Дьарҕаалаах орто оскуолата
* Кустуур орто оскуолата
* Саккырыыр орто оскуолата
* Саккырыыр алын оскуолата
* Кустуур алын оскуолата

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Өлөөн улууһун улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ

**[[Өлөөн улууһа|Өлөөн улууһун]] улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ**

## Оскуолалар
* Өлөөн Николаев Х.М. аатынан орто оскуолата
* Хаpыйалаах орто оскуолата
* Дьилиндэ орто оскуолата
* Солоҕоон агро хайысхалаах орто оскуолата.

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ Хотугулуу-илин регион ресурс Киинин саайта
Дальстрой

300px|thumb|right|Дальстрой үлэһиттэрин бэргэһэлэригэр бэлиэ
**Дальстрой**. 30-с — 50-с сыллардаахха тэриллэ сылдьыбат ССРС Ис дьыалаларын Наркоматын иһинээҕи Уһук Хоту сиргэ тутуу Сүрүн салалтатын Ил треста (нууччалыы: *Государственный трест Главного управления строительства Дальнего Севера Наркомвнудела СССР*).

1931 сыл сэтинньи 13 күнүгэр тэриллибитэ. Сыала-соруга Үөһээ Халымаҕа суол уонна промышленность тутуута уонна сайдыыта. 

Бастакы салайааччытынан Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уонна гражданскай сэрии кыттыылааҕа Берзин Э.П. этэ.

Дальстрой Саха сирин уонна Магадаан уобалас территорияларыгар хайа промышленноһын тэрилтэлэрдээх этэ.

Үлэһиттэрэ сүрүннээн хаайыылаахтэр этилэр. 30-с сыллардаахха элбэх хаайыылаах манна тиийбитэ.

Сэрии кэмигэр кэлээччи ахсаана намтыы сылдьыбыта, ол гынан баран 50-с сыллардаахха эмиэ элбээбитэ.
30-с сыллардаахха Халыма өрүскэ аал сырыыта тэриллибитэ, Зырянка таас чох комплексын сөргүппүтэ.

1934 - 1935 сыллардаахха Индигир өрүскэ көмүс булуллубута.

1937 сыллаахха Индигир экспедицията тэриллибитэ. Ити экспедиция үлэтин түмүгэр 1942 сыллаахха Победа уонна 1943 сыллаахха *Панфилов* приисктэр тэриллибиттэрэ.


1944 сыллаахха сэттэ приискэлээх Индигир хайа-промышленность салалта тэриллибитэ. Дьааҥы өрүс тардыыта Дальстройга бэриллибитэ. Манна хайа-промышленность салалтата тэриллибитэ.

Эһэ Хайа көмүс үөскээбит сиригэр көмүс хостообуттара. Ону таһынан *Көстөр* уонна *Илин Таас* приискэлэргэ эмиэ хостообуттара. Онтон 1951 сылтан Депутатскай приискэтэ үлэтин саҕалаабыта.

Магадаан - Уус Ньара айан суол (Халыма трассата) тутуллубута. Дальстрой үлэтэ Муома уонна Томпо оройуоннарыгар тарҕаммыта.

Халыма - Индигир холбоһуктаах пароходство тэриллибитэ.

1951 сыллаахха Дальстройга Дьабарыкы Хайа таас чох руднига бэриллибитэ.

Онон, Дальстрой үлэтэ Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр барытыгар тарҕаммыта. Ити территория факт быһыытынан Саха сиритэн таһаарыллыбыта.

50-с сыллар бастакы аҥарыгдарыгар Дальстрой тэрилтэлэрэ ССРС Ис дьыала министерствотыттан ССРС Өҥнөөх металлургия министерствотыгар бэриллибиттэрэ.

1957 сыллаахха Дальстрой бары тэрилтэлэрэ Саха совнархоз бас билиитигэр бэриллибиттэрэ.

## Дальстрой салайааччылара
* 1931 - 1937 сс. — Берзин Э.П., госбезопасность комиссара.
* 1937 - 1939 сс. — Павлов К.А., 2-с ранг госбезопасность комиссара.
* 1939 - 1948 сс. — Никишов И.Ф., генерал-лейтенант.
* 1948 - 1950 сс. — Петренко И.Г., генерал-майор.
* 1950 - 1956 сс. — Митраков И.Л.
* 1956 - 1957 сс. — Чугуев Ю.В.

## Өссө маны көр
* *Дальстрой. К 25-летию*. Магадан, 1956.
* *Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР*. 1968. Якутск, 1968.
* Хатылаев М.М. *Промышленное развитие Якутии в 1946 - 1960 годах*. Якутск, 1992.
* Хатылаев М.М. *Дальстрой НКВД (МВД) СССР в промышленном освоении северо-востока Якутии*. Якутск, 2006.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.

## Быһаарыылар
Хатылаев Михаил Михайлович

200px|thumb|right|Хатылаев Михаил Михайлович
**Михаил Михайлович Хатылаев** — устуоруйа билимин дуоктара, профессор.

## Олоҕун олуктара
* 1937 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Таатта улууһун Баайаҕа нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
* 1958 сыллаахха СГУну бүтэрбитэ.
* 1959—1961 сс. — Орто Халымаҕа орто оскуола дириэктэрэ.
* 1961—1963 сс. — СГУ преподавателэ.
* 1963—1966 сс. — СГУ аспирана.
* 1966—1975 сс. — преподаватель, доцент.
* 1967 сыллаахха кандидат диссертациятын көмүскүүр, темата «*Золотодобывающая промышленность Советской Якутии (1923—1937 гг.)*».
* 1975—1988 сс. Гуманитарнай чинчийии институтугар советскай уобсастыба устуоруйатын скторын сэбиэдиссэйэ.
* 1988 сыллаахха Иркутскай университетыгар доктор диссертациятын көмүскүүр, темата «*Золотодобывающая промышленность Восточной Сибири (1917—1937 гг.)*».
* 1991 сылтан аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын үөрэтэр Институт дириэктэрин солбуйааччыта.

## Айымньылара
* *Золотопромышленность Якутии*. Якутск, 1972.
* *Золотодобывающая промышленность Восточной Сибири (1917—1925)*. — Якутск, 1983.
* *Рабочие золотодобывающей промышленности Восточной Сибири (1921—1937)*. — Новосибирск: «Наука», 1986.

## Өссө маны көр
* Биобиблиографический справочник 

## Ылыллыбыт сирэ
* «Энциклопедия Якутии». — Якутск, 2000.
Олейников Борис Васильевич

200px|thumb|right|Олейников Борис Васильевич
**Олейников Борис Васильевич**, геология уонна минералогия доктора, Геология наукаларын Институтун дириэктэрэ.

1932 сыл алтынньы 14 күнүгэр төрөөбүтэ.

## Сүрүн айымньылара
* Геохимия и рудогенез платформенных базитов (1979);
* Петрология и геохимия позднедокембрийских интрузивных базитов Сибирской платформы (1983); 
* Самородное металлообразование в магматическом процессе (1995); 
* Цикл журнальных статей по геохимии благородных металлов в земном самородном железе и железных метеоритах (1995 – 1999).

## Ылыллыбыт сирэ
* СӨ НА саайта
Бэлькичи I, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ

**Бэлькичи, былыргы дьон тохтуу сылдьыбыт сирэ**.

1964 сыллаахха Мочанов Ю.А. экспедицията булбута. Уус-Маайа улууһугар Бэлькичи сэлиэнньэҕэ баар.

Элбэх хапалҕаннаах, алта этаптаах: эрдэ тимир үйэтэ, буруонса эпохата, эрдэ, орто, хойукку неолит, палеолит.

Орто неолит эпохата Бэлькичи култуурата диэн ааттаммыта, тоҕо диэтэххэ стратиграфия уонна типология өттүнэн аан маҥнай манна бэлиэтэммитэ.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Кэтирээһин

**Кэтирээһин** — сфера координаталарын системаларыгар география координатата. 

φ география кэтирээһинэ — ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын — отрицательнай. 

Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.
Захаров Петр Илларионович

200px|thumb|right|Захаров Петр Илларионович
**Захаров Петр Илларионович** (1847—1903) — иккис гильдия атыыһыта.

## Олоҕун олуктара
1847 сыллаахха Илин-Хаҥалас улууһун Догдоҥо нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1859 сылтан Дьокуускайга олорбута. 1879 сыллаахха мещанин сословиетыгар киирбитэ. 

19 сылы быһа Дьахталлар прогимназияларын попечителэ, куорат думатыгар, Таҥараһыттар миссиятын чилиэнэ.
Арассыыйа География уобсастыбатын чилиэнэ, ону таһынан Франция, Германия уонна Испания география уобсастыбаларын чилиэнэ.

Бөдөҥ сиэртибэлэри оҥорор этэ. 1883 сыллаахха дьахталлар прогимназияларыгар улахан дьиэни бэлэхтээбитэ. Маҥнайгы саха дьахталларын интеллигеннара манна үөрэммиттэрэ. 
мини|Захаров П.И. кыыһа Поротова (Захарова) А.П. уонна сиэнэ Наталья
Ньукулай II ыраахтааҕыттан махтал суругу туппута.

1895 сыллаахха А. Ф. Лепчиковтыын, М. П. Ларионовтыын (Биэс уола), В. В. Никифоровтыын (Күлүмнүүр), В. Н. Ксенофонтовтыын Ньукулай II коронациятыгар Саха Сириттэн делегациятыгар киирбитэ. 

1903 сыл кыһын кини дьиэтэ уокка былдьаммыта. Туох баар баайа-дуола умайбыта. Икки ый буолан баран өлбүтэ.

## Сигэлэр
* Энциклопедия Якутии. — Якутск, 2000.
* ''Вячеслав Захаров''. Трагедия купца Захарова
*  Захаров Петр Илларионович, купец 
* Якутские "Ротшильды" и меценаты
* Дом якутского купца II гильдии П.И. Захарова

## Быһаарыылар
Nickelback

**Nickelback** (Никлбэк) - Канаада дойдутугар баар аан дойдуга биллэр рок группа. Киннэри АХШ дойдутугар Канаадаттааҕар быдан сөбүлүүллэр, тоҕо диэтэххэ киннэр ырыалара арыый американскай тииптээр, американнар менталитеттарын хатылыыр. Саха Сиригэр эдэр ыччат эмиэ сөбүлээн истэр.

## Быһаарыылар
Атабаска (куорат)

**Атабаска** (Athabasca) — Альберта сиригэр баар Канаада кыракый куората буолар.

## Быһаарыылар
Һанна (Канаада)

**Һанна** - Альберта сиригэр баар кыракый куорат, Канаада. Мантан Nickelback үөскээбитэ.

## Быһаарыылар
Атабаска

Бу тыл хас өйдөбүллээх

* Атабаска индиэйэстэрэ - АХШ уонна Канаада сиригэр олорор индиэйэстэр
* Атабаска куорат - Альберта сиригэр баар куорат.
* Атабаска күөлэ
* Атабаска хостонор баайдара
* Атабаска айылҕата
Абрамов (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах:
* Абрамов Алексей Федорович
* Абрамов Николай Алексеевич
Backstreet Boys

**Backstreet Boys** (Кэтэх уулусса уолаттара) — АХШ биир бастыҥ эдэр уолаттартан турар поп группата. Аан Дойду биир саамай баай уонна харчылаах атаҕар турбут группата, New Kids on the Block тугунан тахсыбыт. Группа 1993 сыллаахха Орландо куоратка Флорида штатыгар тэриллибит. Кыттар дьоно: Ник Картер, Эй Джей Маклин, Брайан Литтрелл, Хауи Дороу. Бэһис кыттааччылара Кевин Ричардсон бэс ыйын 23 2006 сыллаахха группаттан туораабыта. 2001 сыллаахха Рекорд Гиннеса киирбиттэрэ.

## Популярнастара

Киннэр бу курдук дойдуларга киэҥник биллибиттэрэ:

* АХШ — саамай үчүгэй лауреат, гран 600 миллион долларов
* Германия — кыһыл көмүс подарок, лауреат
* Англия — саамай бастыҥ сингл, бастыҥ группа
* Дьоппуон — саамай мааны уонна стииллээх Америка уолаттара, бастыҥ эр бэрдэрэ, бастыҥ ырыа иһин кыһыл көмүс лауреат
* Швеция — лауреат, призовой фонд 380 миллион евро
* Швейцария — бастыҥ ыра санаалаах уолаттар диэн ООН грана — 1 миллиард доллар (миллиардер группа буолар)
* Франция — Французскай кухня иһин 100 миллион евро, лауреат бастыҥнара
* Кытай — «Лауреат имени Династии Минь» 900 юань.
* Аустралия — саамай бастыҥ чарт, 344 миллион AUD
* Канаада — бастыҥ уолаттар, эр бэрдэрэ, үчүгэй куолас, лауреат 800 миллион CAD.

## Быһаарыылар
This Is Us

**This Is Us** (Бу биһиги) - АХШ саамай бастыҥ группата Backstreet Boys саамай кэнники саҥа альбома. Киннэр Дьоппуон дойдутугар промо-турга сылдьаннар суруйбуттар. Бу альбом аныгы спецэффектардаах технологиянан суруллубут диэн эрэннэрэллэр.

## Хит парады

## Быһаарыылар
Ник Картер (музыкант)

thumb|right|Ник Картер (музыкант)
**Ни́колас Джин Ка́ртер** (;  тохсунньу 28 1980) т. — америка ырыаһыта, музыкант, актер, *[[Backstreet Boys]]* бөлөх кыттыылааҕа. Аарон Картер убайа. 2000 сыллаахха *[[People]]* сурунаал «Планета 50 саамай кэрэ дьонун тиһигэр» киирбитэ.

Ник Картер Джеймстаун куоракка, Нью-Йорк штаакка Роберт Джин Картер уонна Джейн Элизабет Сполдинг дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. 

## Быһаарыылар
Аммосов (суолталара)

Бу тын хас да суолталаах

* Аммосов Максим Кирович
* Аммосов Петр Васильевич
Сысолятин Иван Афанасьевич

200px|thumb|right|Сысолятин Иван Афанасьевич
**Сысолятин Иван Афанасьевич** — бэйиэт, прозаик. Арассыыйа суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
* 1936 сыл алтынньы 16 күнүгэр Таатта улууһугар төрөөбүтэ.
* 1955 сыллаахха орто оскуоланы бүтэрбитэ, аармияҕа сулууспалаабыта.
* 1957 - 1959 сылларга, промкомбинатка мас кэрдээччи, Таатту улууһун "Коммунист" диэн хаһыат литература редактора
* 1965 сыллаахха СГУ саха тылын отделениетын бүтэрбитэ уонна 1980 сылга диэри Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар учууталлаабыта, завуч уонн оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.
* 1980 сылта "Эркээйи" хаһыат отделын сэбиэдиссэйэ, редакторы солбуйааччыта.

Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хоһоон суруйар буолбута. Устудьуоннуу сылдьан "Сэргэлээх уоттара" литература кружогар кыттар. Орто уонна үрдү кылаас оҕолоругар анаан суруйар.
* 1999 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр өлбүтэ.

## Библиография
### Айымньылара

* Күн диэки : хоһооннор. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1972. – 32 с.
* *Аттаныы*, 1982 с.
* Аар хатыҥ : сэһэннэр. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1985. – 135 с.
* Сарсыарда : сэһэн. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1987. – 160 с.
* Рец.: «Сарсыарда» салҕаныан баҕарабын» / С. Платонов // Чолбон. – 1989. – №5. – С. 98.
* Кыһыл сулус : сэһэннэр. – Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1990. – 188 с.
* Ох курдук оҥостон : роман. – Дьокуускай : Бичик, 1994. – 280 с. Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Попов туһунан.
* Хахыйах : сэһэннэр. – Дьокуускай : Бичик, 1996. – 280 с.

### Кини уонна айымньыларын туһунан
* Таатта улууһа. Сүүс сыл. Сүүс суруйааччы / [бырайыак ааптара, ред. А. Ф. Постников-Сындыыс ; хомуйан оҥордулар: А. Ф. Постников, П. Е. Самсонов, У. И. Заболоцкая уо.д.а.]. – Ытык Күөл : [и. с.], 2012. – 362 с. – Иһинээҕиттэн: Иван Афанасьевич Сысолятин : [кылгас биогр.] ; Кыракый уолчааным ; Күн диэки ; Хаар үҥкүүтэ ; От сыта ; Ийэлэр ; Күнүм барахсан ; Ох тыл хоһооннор : [хоһооннор]. – С. 237-239.
* Иван Афанасьевич Сысолятин (16.10.1936 – 04.09.1999) / [хомуйан оҥордо В. Р. Попов]. – Дьокуускай : Медиа-Холдинг “Якутия”, 2012. – 118 с. : ил.
* Сосин, И. Литература сэмэй үлэһитэ / И. Сосин // Чолбон. – 1996. – №10. – С. 88-89.
* Гурьев, М. В. Оргуйар олох ортотугар : [төрөөбүтэ 75 сылыгар] / М. В. Гурьев // Чолбон. – 2011. – №10. – С. 84-87.
* Протасова, Т. “Аргыардаах саас” туһунан аҕыйах тыл : (Иван Сысолятин “1968 с. Аргыардаах саас” сэһэнин туһунан) / Туяра Протасова // Чолбон. – 2019. – №8. – С. 50-51.
* Корякин, И. Ахтан-санаан аастахха / И. Корякин // Саха сирэ. – 2006. – Ахсынньы 14 к. – С. 15.
* Гурьев, М. Хаарыаннаах поэт, суруйааччы доҕорум / М. Гурьев // Эркээйи. – Майа. – 2011. – Балаҕан ыйын 16 к. – С. 6.
* Птицына, М. И. «Өссө киэҥник бэлиэтиэҕиҥ» : [улуустааҕы киин б-каҕа ахтыы киэһэтэ буолан ааста] / М. Птицына // Эркээйи. – Майа. – 2011. – Сэтинньи 30к. – С. 5.
* Иван Афанасьевич Сысолятин : [некролог] // Чолбон. – 1999. – №9. – С. 95.
* Иван Сысолятин // Писатели земли Олонхо : биобиблиогр. справ. / Союз писателей Якутии, Союз писателей Респ. Саха (Якутия), Якут. Нац. Б-ка ; [сост.: Д. В. Кириллин, В. Н. Павлова, С. Д. Шевков]. – Якутск, 2000. – С. 374-375. – Библиогр.: с. 374-375 (11 назв.).

## Ылыллыбыт сирэ
* Писатели Якутии
Дэнбэй

300px|thumb|right|Дэнбэй илии баттааһыннаах суруга
**Дэнбэй Татэкава** (Денбэй, эбэтэр Дембей, дьоппуоннуу 伝兵衛), Осака олохтооҕо Денсей атыыһыт уола.

Осака куораттан кини саахары уонна кумааҕыны тиэнэн бараннар Эдо диэн куракка устубут. 

Аара суолга күүстээх тыал түһэн хараабыллара сэттэ ыйы быһа муораҕа устар. 

1697 сыллаахха кини хараабыла Камчаатка кытылыттан чугас сааххаламмыта, хамаандата барыта олохтоох камчадаалларга пленҥа түбэһэр. 

Сотору буолан баран табаарыстара өлөллөр, онтон кини 1699 эбэтэр 1700 сыллаахха Владимир Атласов экспедицията камчадааллартан босхолуур. 

Дэнбэйгэ искусство туһунан кинигэлээх уонна икки кыһыл көмүс монеталаах этэ. Сайын Атласов Дэнбэйи Дьокуускайга ылар. Дьокуускайтан Бүөтүр I кинини Москваҕа ыҥыран ылар.

1702 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Дэнбэйи Бүөтүр I аудиенциялыыр. Ол кэнниттэн Артиллерия прикаһыгар дьоппуон тылы биэрэр. Дэнбэй кэпсээнин истэн баран Бүөтүр I Дьоппуну кытта эргиэни көрдүүр уонна Камчаатканы уонна Курил арыыларын чинчийии күүскэ салҕанар.

1707 сылтга сүрэхтэнэр уонна *Гавриил Богданов* диэн ааты ылар. Кини тэрийбит тылбаасчыттар оскуолалара 1739 сылга диэри үлэлиир. 

## Интириэһиргэтэр фаактар
* Дэнбэйгэ Москваҕа икки дьоппуон уола көмөлөһөөччүлээх этэ - *Сондзо* (Дамиан Поморцев) уонна *Гондзо* (Козьма Шульц). Маҥнайгы Нууччалыы - дьоппуонну тылдьыты кинилэр таһаарбыттара.
* Осака куоракка Бүөтүр I Дэнбэйи аудиенциялаабыта 300 сыла туолбутугар Дьоппуоҥҥа "Дэнбэй уобсастыбата" (Дэнбэй-но кай) тэриллибитэ. Уобсастыба энтузиасттара быһаарбыттар: Дэнбэй Осака куоракка *Танимати* кварталга олорбут үһү.
* Арассыыйа устуоруктара Дэнбэй икки уол оҕолооҕун быһаарбыттара. Билигин кини удьуордарын көрдүүллэр.

## Өссө маны көр
* Северин Н. *Денбеева "скаска"*. — Неделя, № 21, 1966.
* Сафронов Ф.Г. *Тихоокеанские окна России*. Хабаровск, 1988.

## Ылыллыбыт сирэ
* Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.
Атласов Владимир Васильевич

300px|thumb|right|Атласов маршрута
**Атласов Владимир Васильевич**, (атын домумуоннарынан Отласов; 1661? — 1711) — нуучча казага.

Александр Пушкин Атласовы «Камчаатка Ермага», онтон Степан Крашенинников — «обретатель Камчатки» диэн ааттаабыттара.

Дьокуускайга төрөөбүтэ. 1695 сыллаахха Анадырга приказчигынан барбыта. Мантан 1697 сыллаахха 60 киһилээх Камчаатканы чинчийэ барбыта.

*Пенжина* өрүһүнэн коряктары дьаһаахтаабыттара. 1697 сыллаахха *Олютор* коряктарга тиийбитэ.

Камчаатка тумул арыыны бары хайысхаларынан чинчийбитэ. Тумул арыы соҕуруу уһугар тиийэн камчадаллартан дьоппуон киһитин Дэнбэйи босхолуур.

1700 сыллаахха Дьокуускайга төннөр. 1701 сыллаахха Москваҕа хомуйбут дьаһааҕы тиэйэн барар.

1711 сыллаахха Камчааткаҕа өлөрбүттэрэ.

## Өссө маны көр
* Полевой Б.П. *Новые биографические сведения о Владимире Атласове*. М., 1963.
* *Колониальная политика царизма на Камчатке и Чукотке в XVIII веке*. Л., 1933.
* Берг Л.С. *Открытие Камчатки и экспедиция Беринга*. М., 1946.

## Ылыллыбыт сирэ
* *Энциклопедия Якутии*. Якутск, 2000.
Саха сирин улуустарын хаһыаттара

**Саха сирин улуустарын хаһыаттара**.

* «Хотугу Кыым», Үрүҥ Хайа;
* «Алданский рабочий», Алдан;
* «Путь развития – Сайдыы суола», Чокуурдаах;
* «Олох суола», Амма;
* «Анаабыр уоттара», Сааскылаах;
* «Маяк Арктики», Тиксии;
* «Олох суола», Бүлүү;
* «Үөһээ Бүлүү», Үөһээ Бүлүү;
* «Колымские новости», Зырянка;
* «Вести Верхоянья», Баатаҕай;
* «Үлэ күүһэ» Бэрдьигэстээх,
* «Эдьигээн сонуннара», Эдьигээн;
* «Дабаан», Сангаар;
* «Ленский вестник», Ленскэй;
* «Мирнинский рабочий», Мирнэй,
* «Эркээйи», Майа;
* «Индигиир уоттара», Хонуу;
* «Эҥсиэли», Нам;
* «Индустрия Севера», Нүөрүҥгүрү;
* «Колымская правда», Черскэй;
* «Ньурба – Огни Ньурбы», Ньурба;
* «Хотугу Сардаҥа», Уус Ньара;
* «Олекма», Өлүөхүмэ;
* «Сардаҥа», Өлөөн;
* «Халыма долгуннара», Орто Халыма;
* «Сунтаар сонуннара», Сунтаар;
* «Таатта», Ытык Күөл;
* «Томпонский вестник», Хаандыга;
* «Мүрү саһарҕата», Бороҕон;
* «Усть–Майский вестник», Уус-Маайа;
* «Заря Яны», Депутатскай;
* «Хаҥалас», Покровскай;
* «Саҥа олох», Чурапчы;
* «Бытантай уоттара», Баатаҕай Алыыта.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар

Дьокуускай куоракка тахсар хаһыаттар.
### Сахалыы хаһыаттар

* «Киин куорат» — Дьокуускай дьаһалтатын хаһыата
* «Кылыһах»
* «Кыым» — уопсастыбаннай хаһыат
* «Орто дойду сонуннара» — чааһынай хаһыат
* «Саха Сирэ» — Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын хаһыата
* "Туймаада уоттара" - бар дьоҥҥо аналлаах көҥүл хаһыат

### Нууччалыы хаһыаттар
* «Все для Вас» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата
* «Вторник. Реклама-бизнес» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата, босхо
* «Голос профсоюза» - идэлээх сойуустар уорганнара
* «Из рук в руки» — арбааһын (реклама), биллэрии хаһыата
* «Коммерческий вестник Якутии»
* «Коммунист»— баартыйа хаһыата
* «Ленский водник» — тэрилтэ хаһыата
* «Моя квартира в Якутии»
* «Молодежь Якутии» — чааһынай хаһыат
* «Московский комсомолец в Якутии» — Саха сиринээҕи салаа
* «Наше время» — уопсастыбаннай хаһыат
* «Она+» — дьахталларга аналлаах хаһыат
* «Спорт Якутии»
* «Эхо столицы» — Дьокуускай куорат дьаһалтатын хаһыата
* «Якутия» — Бырабыыталыстыба хаһыата
* «Якутск Вечерний»
* «Якутский университет»

### Хас да тылынан тахсар хаһыаттар

* «Забота-Арчы»
* «Илкэн» — аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар Ассоциацияларын хаһыата
* «Ил Түмэн»
* «Кэскил - Юность Севера» — оҕолорго аналлаах хаһыат

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Lordi

right|thumb|300px|Lordi, 2023
**Lordi** диэн фиин хэви метал бөлөҕө, 2006 сыллаахха Евровидение ырыа конкурсугар "Hard Rock Hallelujah" диэн ырыаны ыллаан кыайбыттара.

## Кыттааччылар

* Mr. Lordi
* Amen
* Kita
* Ox
* Mana
* Hella

## Студия альбомнара

* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2013)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
Ильин Дмитрий Иванович

200px|thumb|right|Ильин Дмитрий Иванович
**Дмитрий Иванович Ильин** (17.10.1914—04.02.1985) — саха биллиилээх муосчута.

## Олоҕун олуктара
* 1914 сыл алтынньы 17 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилигэр төрөөбүт.
* 1946 сылтан ССРС худуоһунньуктар холбоһуктарн чилиэнэ.
* 1985 сыл олунньу 4 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

## Айымньылара
300px|thumb|left|Ильин Д. И. «Ыһыахтыы»
:«Охотничий нож с ножнами», 1957
:«Приданое якутской невесты — коробочка, гребень, гребенка, серьги, кольцо, хомус», 1969
:«На кумысный праздник — ысыах» (1946) 
:«ХХХ лет ЯАССР» (пластина, 1952)
:«Капитан Наянов» (панно, 1955)
:«Охотник-капканщик» (1962)
:«Скачки» (1966)

Ильин Д. И. айымньылар Саха Өрөспүүбүлүкэтн уус-уран бас түмэлгэ баллар
 
## Сигэлэр
* Саха Национальнай библиотеката
Монреал

**Монреал** ((, ) — Канаада, Куэбэк сиригэр баар улахан куорат, дойду иккис улахан куората буолар. Улахан транспортнай артерия. Нэһилиэнньэтэ 4 мөллүйүөн курдук. Арҕаа сир шаарын өттүгэр Париж кэнниттэн иккис улахан франко-тыллаах куорат.

## Быһаарыылар
Якутск Вечерний

300px|thumb|right|"Якутск Вечерний" хаһыат
**Якутск Вечерний**, Дьокуускай куоракка тахсар хаһыат.

1993 сыл тохсунньу 1 күнүттэн тахсар
 
Тематиката: уобсастыба уонна политика

Нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар

Формат A3, тахсар тыла нууччалыы.

Тахсар ахсаана 50 000 

Тарҕатыы ньымата: атыылааһын, сурутуу.

Бэчээтэ офсет

## Өссө маны көр
* Якутск Вечерний 

## Ылыллыбыт сирэ
* Атлас региональной прессы
Кэскил - Юность Севера

**Кэскил - Юность севера**, оҕолорго аналлаах хаһыат.

"**Бэлэм Буол**" бастакы нүөмэрэ 1936 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр тахсыбыта.

Бастакы редакторынан поэт Архип Георгиевич Кудрин — Абаҕыыныскай анаммыта. Киниэхэ көмөлөһөөччүннэн баартыйа үлэһитэ Георгий Багынанов үлэлээбитэ.

Бастакы нүөмэргэ Тойбохой эдэр натуралисттар суруктара бэчээттэммитэ, бу суругу баһаатайдара Бессонов Г. Е. ыыппыта. Ону тэҥэ уобаластааҕы баартыйа, сэбиэттэр. хомсомуол тэрилтэлэрин салайааччыларын эҕэрдэлэрэ бэчээттэммит. Иккис балаһаҕа Суорун Омоллоон "Киристэпиэл" пьесата бэчээттэммит.

Ити кэнниттэн Владимир Михайлович Новиков — Күннүк  Уурастыырап, Гаврил Павлович Тихонов редактордаабыттара. Оттон сэрии иннинээҕи редакторынан Никифор  Кирикович Седалищев — Дьүөгэ  Ааныстыырап этэ. 1941 сыллаахха  бэс ыйын 27 күнүгэр  «Бэлэм буол» бүтэһик  277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Никифор Кирикович ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ. 

Партийнай-комсомольскай органнар уураахтарынан  «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн  иккистээн тахсар буолбута. Хаһыат 278 нүөмэринэн сэрии иннинээҕини салгыыр курдук бэчээттэммитэ.

ССКП обкуома эрэдээктэринэн Секлетея Курчатованы анаабыта. Кини  кэнниттэн 50 сыл устата Нина Протопопова эрэдээктэрдээбитэ. Эппиэттээх сэкирэтээринэн  фронтовик бэйиэт Иннокентий Эртюков, литэрэтиирэ салаатын Николай Мординов — Амма Аччыгыйа салайан үлэлээбиттэрэ. 

1990 сылтан «Кэскил» диэн ааттаах, ону таһынан нууччалыы «Юность Севера» диэн тахсар.   
 
## Ылыллыбыт сирэ
* "Якутия" хаһыат
Саҥа олох

300px|thumb|right|"Саҥа олох" хаһыат
**Саҥа олох**, Чурапчы улууһун хаһыата. Урукку аата «Сэссэлиисимэ суола»

1931 сыл алтынньы 15 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.

Чурапчыга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ үстэ тахсар, тахсар ахсаана 3500 экземпляр.

Бастакы эрэдээктэринэн Петр Гоголев ананан үлэлээбитэ. 1931 сыллаахха «Сэссэлиисимэ суола» хаһыакка литературнай сотруднигынан 18 саастаах Алексей Бэрияк үлэлээбитэ биллэр.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Миронов Дмитрий Николаевич

200px|thumb|right|Миронов Дмитрий Николаевич
**Дмитрий Николаевич Миронов** — юриспруденция доктора, СӨ Конституция Суутун бэрэссэдээтэлэ.

## Олоҕун олуктара
* 1936 сыл алтынньы 20 күнүгэр Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүт.
* 1962 сыллаахха Свердловскай куоракка юристпруденция институтун бүтэрбит.
* 1962—1964 сс. Свердловскай юриспруденция институтугар Теория уонна Ил историятын кафедратын преподавателэ. 
* 1964—1967 сс. аспирант.
* 1967—1970 сс. Свердловскай юриспруденция институтугар сүрүн преподаватель.
* 1970—1971 сс. Ярославскай куоракка Ил университетка сүрүн преподаватель.
* 1972—1976 сс. Бүтүн Союзтааҕы кэтэхтэн үөрэнии институтугар сүрүн преподаватель.
* 1976—1980 сс. Бүтүн Союзтааҕы кэтэхтэн үөрэнии институтугар доцент.
* 1980—1984 сс. Оренбург куоракка доцент.
* 1984—1985 сс. СГУ коммунизм билимин доцена.
* 1985—1991 сс. СГУ правоведение кафедратын доцена.
* 1991—1992 сс. СГУ правоведение кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1992 сыл от ыйыттан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституция Суутугар судьуйа, Бэрэссэдээтэл.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2011)

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык дьоно

## Ылыллыбыт сирэ
* SakhaNews
Тазлова Римма Семеновна

200px|thumb|right|Тазлова Ромма Семеновна
**Римма Семеновна Тазлова**, медицина доктора, профессор, СӨ Үтүөлээх бырааһа.

## Олоҕун олуктара
* 1927 сыл алтынньы 20 күнүгэр Астрахань уобалаһын *Тамбовка* сэлиэнньэҕэ төрөөбүтэ.
* 1950 сыллаахха Омскай куоракка Медицина институтун бүтэрэр.
* 1960 сылга кандидат диссертациятын көмүскүүр.
* 1962 сылтан СГУга медицина факультетыгар доцент, психиатрия куурсун сэбиэдиссэйэ
* 1974 сылга доктор диссертацияны көмүскүүр, тиэмэтэ: «*Психические нарушения при типичных клинических формах вилюйского энцефалита (энцефаломиелита)*».
* 1980 сылтан профессор, физиология кафедратын сэбиэдиссэйэ.
* 1985 - 1995 сыллардаахха психиатрия кафедратын сэбиэдиссэйэ
* 1996 сылтан психиатрия кафедратын профессора.

## Айымньылара
* 150 наука үлэтин ааптара
* 1 монография
* «*Способ диагностики алкоголизма*» ааптар сибидиэтэлистибэтэ. 
* «*Эпидемиология психических заболеваний в Якутской АССР*» (1985), 
* «*Динамика психических заболеваний в Якутии*» (1993).

## Ылыллыбыт сирэ
* СГУ саайта
Алданский рабочий

**Алданский рабочий**, Алдан улууһун хаһыата.
300px|thumb|left|"Алданский рабочий" хаһыат
1928 сыл балаҕан ыйын 7 күнүттэн тахсар, формата А3, түөрт балаһалаах.

Алдан куоракка нууччалыы тылынан нэдиэлэҕэ биэстэ тахсар, тахсар ахсаана 15000 экземпляр.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Гренландия

**Гренландия** (; ) диэн Дания Хоруоллугар киирсэр автономиялаах арыы дойду. Хоту уонна Атлантик океаннар икки ардыларыгар баар. Дания бас билиитигэр XVIII үйэттэн киирэр. Географиятынан Хоту Америкаҕа сыhыаннаах.

Гренландия аан дойду ордук улахан арыыта. Иэнэ  2 166 086 км². Олохтоохторун ахсаана 63 000 киhи (2009). 1979 с. ыла бэйэ салалталаах. 2008 с. референдумугар Гренландия дьоно олохтоох дьаhалта быдан киэҥ компетенцияланарын туhугар куоластаабыттара.

## Бэлиэ күннэр
* Бэс ыйын 21 — Дойду күнэ
* Ахсынньы 24 (Инуиттар) — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), Аляскаҕа, Канаадаҕа, Гренландияҕа уонна Арассыыйаҕа бэлиэтииллэр

## Быһаарыылар
Нуук

**Нуук** (*Nuuk*) () диэн Гренландия киин уонна ордук улахан куората, Сермерсоок муниципалитет киинэ. Олохтоохторун ахсаана 17,834 (тохсунньу 2009), олортон 14,862 Гренландияҕа төрөөбүттэр.

## Галерея


File:Nuuk overhead.jpg|Нуук үөһээттэн көстүүтэ
File:Sermitsiaq.jpg|Сермитсак хайа
File:Egede nuuk.JPG|Ханс Эгеде статуята
File:Godthabhallen.jpg|Godthåbhallen стадион


## Быһаарыылар
Индигир уоттара

300px|thumb|right|"Индигир уоттара" хаһыат
**Индигир уоттара**, Муома улууһун хаһыата.

1953 сылтан тахсар, формата А3, икки балаһалаах.

Хонууга сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар, тахсар ахсаана 1000 экземпляр.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Үлэ күүһэ

300px|thumb|right|"Үлэ күүһэ" хаһыат
**Үлэ күүһэ**, Горнай улуус хаһыата.

1950 сыл тохсунньутуттан тахсар, формата А3, икки балаһалаах. 

Бэрдьигэстээххэ сахалыы тылынан нэдиэлэҕэ иккитэ тахсар. Тахсар ахсаана 1000 экземпляр.

## Ылыллыбыт сирэ
* Бэчээт уонна радиотелевещание Департаменын саайта
Америка

**Америка** (сороҕор **Эмиэрикэ, Амыарыка** дииллэр, аат олохсуйа илигинэ Эмиэрике дии сылдьыбыттара биллэр) диэн Хоту уонна Соҕуруу Америка континеннар, уонна кинилэргэ киирсэр арыылар уонна регионнар, бүтүн ааттара. Сир арҕаа аҥарыгар сытар. Америка Сир ньуурун иэнин 8.3% ылар (кураанах сир 28.4%), манна аан дойду дьонун 13.5% олорор.

**Америка** диэн үксүн Америка Холбоhуктаах Штаттарын ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа

**Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа**.

1934 сыл атырдьах ыйын 29 күнүгэр Дьокуускайга трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата аһыллыбыта. 

Иккис пятилеткаҕа квалификациялаах оробуочайдары бэлэмниир үөрэх тэрилтэтэ буолбута. 

Ол сылларга техника өрөбөлүүссүйэтэ киэҥ хардыылаахтык олоххо киирбитэ.

1935 сыллаахха бастакы бүтэрээччилэр 25 трактор биригэдьиирдэрэ үөрэнэн тахсыбыттара.

### Тэрилтэ аата хаста да уларыйбыта
* Трактор биригэдьиирдэрин уонна механиктарын Оскуолата
* Тыа хаһаайыстыба механизациятын Оскуолата
* 11 №-дээх Тыа хаһаайыстыба механизациятын Училищета,
* 1 №-дээх Тыа сирин профтехучилищета,
* 1 №-дээх Техника лицейа №1
* Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа.

Колледжы 16000 киһи бүтэрбитэ, олор истэригэр:
* Социалисттыы Үлэ Дьоруойа П.И. Быканов,
* бокска ССРС спордун маастара, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх тренера В.П. Шитик, 
* СӨ үтүөлээх механизатора М.Н. Оконешников, 
* бокска аан дойду таһымнаах спордун маастара А.А. Михайлов, 
* кик-боксинга Аан дойдуга үрүҥ көмүс мэдээллээх Мухапетов уонна да атыттар.

## Ылыллыбыт сирэ
* ЯСИА 21.10.09
Чигирёв Сергей Валентинович

200px|thumb|right|Чигирев Сергей Валентинович
**Чигирёв Сергей Валентинович**, АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта, СӨ Искусствотын Үтүөлээх диэйэтэлэ. 

## Олоҕун олуктара
* 1957 сыл алтынньы 21 күнүгэр Кемерово уобалаһыгар *Тайга* куоракка төрөөбүтэ. 
* 1979 сыллаахха Новосибирскай куоракка Инженер уонна тутуу институтун бүтэрбитэ.
* 1987 сыллаахха Новосибирскайга Ил консерваторияны бүтэрбитэ.
* 1997 сыллаахха ГИТИС бүтэрбитэ. 
* 1987 сылтан Дьокуускайга кэлэр, Муусука театрыгар опера солиһынан үлэлиир.
* 1995 - 2004 сылларга СӨ Ил опера уонна балет театрын сүрүн режиссера
* 2001 - 2002 сылларга СӨ Ил опера уонна балет театрын уус-уран сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. 
* 2001 - 2005 сылларга СӨ театр диэйэтэллэрин холбоһуктарын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.
* 1995 сылтан Муусука Үрдүкү оскуолатыгар учууталлыыр.
* 1999 сыллаахха лоцент
* 2004 сылтан АГИКИ опера студиятын уус-уран салайааччыта

## Театрга туруорбут спектакллэр
* "*Мадам Баттерфляй*" Дж. Пуччини, 
* "*Флория Тоска*" Дж. Пуччини, 
* "*Царская невеста*" Н. Римскай-Корсаков,
* "*Князь Игорь*" А. Бородин, 
* "*Пиковая дама*" П.И. Чайковскай, 
* "*Турандот*" Дж. Пуччини, 
* "*Волшебник Изумрудного города*" уонна "*Феи с алмазных гор*" И. Якушенко
* "*Летучая мышь*" И. Штраус

## Ылыллыбыт сирэ
* АГИКИ саайта
Сэһэргээһин

**Сэһэргээһин** — киһи тугу билбитин-көрбүтүн, санаатын-баҕатын этэрэ, кэпсиирэ сэһэргээһин диэн ааттанар.

Уус-уран айымньы арааһа: кэпсээн, сэһэн, остуоруйа, үгэ, поэма, номох — сэһэргээһин тиибигэр киирэр. Хаһыакка тахсар ыстатыйа, иһитиннэрии, репортаж, бэлиэтээһин, очерк, фельетон эмиэ сэһэргээһин тиибигэр сөп түбэһэр.

Сэһэргээһин үксүгэр маннык тутуллаах буолар:
# Түбэлтэ буолар сирин, кэмин туһунан этии.
# Айымньы cүрүн геройдарын билиһиннэрии.
# Туох түбэлтэ буолбутун, тугунан бүппүтүн сааһылаан кэпсээһин.
# Түмүк санаа.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Иһитиннэрии

**Иһитиннэрии (биллэрии)** диэн, аата да этэрин курдук, тулалыыр эйгэҕэ, күннээҕи олоххо туох саҥа баар буолбутун, араас сонуну иһитиннэрэр, кэпсиир сэһэргээһин тиэкис ааттанар. 

Иһитиннэриигэ кылаас, оскуола олоҕуттан аан дойдуга туох уларыйыы тахсарыгар тиийэ кэпсиэххэ сөп. Биһиги радионан, телевизорынан күннэтэ истэр сонуммут эмиэ иһитиннэрии буолар.

Иһитиннэрии тыла-өһө судургу, ис хоһооно кылгас, чуолкай буолар. Киһи бэйэтин санаата, иэйиитэ көстүбэт. Онон дьыала стилигэр чугас.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0
Ыстатыйа

**Ыстатыйа** — туох эмэ түбэлтэ туһунан сиһилии сырдатар сэһэргиир тиэкис ыстатыйа дэнэр. Ыстатыйа киэҥ ис хоһоонноох, киһиэхэ тиийимтиэ тыллаах-өстөөх суруйуу буолар. Хаһыакка, сурунаалга элбэхтик бэчээттэнэр. Ыстатыйаны араадьыйанан, тэлэбиидэнньэнэн биэриэххэ эмиэ сөп.

## Туһаныллыбыт сир
* Саха тыла. Морфология: 6 кылааска үөрэнэр кинигэ.  / Неустроев Н. Н. уонна соавт. Бичик. 2006. - 112 с. ISBN 5-7696-2400-0