open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Францбеков Дмитрий Андреевич

**Дмитрий Андреевич Францбеков** () — нуучча ыраахтааҕытыгар сулууспалаабыт, православнай итэҕэли ылыммыт ньиэмэс (Фаренсбах, Франзбеков, Францбеков). 1648 сыл бүтэһигиттэн 1651 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. Кэлэн баран саҥа бойобуода эрчимнээхтик үлэтин саҕалаабыт. Саҥа сирдэри уонна «балык тииһин» көрдөтө киһи бөҕөну ыыппыт.

Нуучча ыраахтааҕытыгар 1613 с. сулууспаҕа киирбит. 1627 с. православиены ылыммыт уонна Москуба дворяннарын испииһэгэр киирбит. 1633 с. Польшаны кытары сэриигэ Швецияҕа ыытыллыбыт. 1636 с. төннүбүт, кэлэн 30 солк акылаатынан наҕараадаламмыт. 1644 с Польша королевиһын Владиславы православнай буол диэн көрдөспүт. 1648 с. бүтэһигэр Францбеков Саха сирин бойобуодата буолар.

Ол гынан баран бары саха бойобуодалара ыраах бойобудустубаҕа кэлэн баран бэйэлэрин муҥур ыраахтааҕы курдук тутталлара. Москубатааҕы ыраахтааҕы дьаһаах төлүүр дьону тыытымаҥ диэбитин үрдүнэн Францбеков бүрээттэргэ сэриилэри ыытара, сорох сахалары бууннаары сылдьаҕыт диэн балыйа-балыйа сүөһүлэрин былдьыыра, бэйэтин сулууспалаахтарыгар хамнастарын төлөөбөтө, манньа ыларын сөбүлүүрэ, Москубаҕа оччуот ыыппата, элбэх промышленниктары уонна атыыһыттары халаабыта. Францбеков Дьокуускай таһыгар хас да застааваны туппута, онно Москубаҕа үҥсүү сурук илдьибэтиннэр диэн соҕуруу баран иһэр дьону нэгдьийэллэрэ («обыскивали накрепко, раздевая до нага и разрезывая шубы»).

Францбеков түүлээх атыылаһа барар дьоҥҥо көҥүл биэрбэккэ уу суола баар кэмин хойутатара, онон ыган бэрик көрдүүрэ.

Ол гынан баран Францбеков кыахтаах-күүстээх аймахтардаах дьону атаҕастаан (Хабаров экспедициятыгар анаан бурдук былдьаан) өлөр өлүүгэ киирэ сыспыт. 1651 сыл тохсунньутугар ыраахтааҕыга үҥсүү киирэр, улахан араллаан тахсар. Акинфов диэн стольнигы Москубаттан ыыталлар, бойобуодустубаны тут, халаабыт-талаабыт баайын былдьаан ыраахтааҕы суотугар киллэр диэн накаастаан («сыскать о всех его злоупотреблениях, а все его грабежные и посульные животы отписать на государя»). Иван Акинфов Дьокуускайга кэлэн 12742 солкуобай харчылаах баайы булан Францбековтан былдьыыр. Кэлин 2000 солкуобайга сыаналаммыт түүлээҕин төннөрөллөр. Онно кини быраата Иван Францбеков өҥөлөөх эбит, 1652 сыл саҥатыгар ыраахтааҕыга көрдөһүүтүгэр атыыһыттар соруйан уган биэрдилэр диэбит. Манан Францбеков Москуба ыраахтааҕытыгар 40-ча сыллаах сулууспата түмүктэммит.

Ол гынан баран Д. А. Францбеков, Саха бойобуодустубатын баһылаан олорон Байкал уонна Амур таһынааҕы сирдэри Москуба судаарыстыбатыгар холбообут киһиннэн буолар. Кини Байкаалга Алексей Бедаревы, Амуурга Ерофей Хабаровы бэйэтин харчытынан үбүлээн ыыппыт.

## Ыйынньыктар
* Биграфия.ру
* «Сын Отечества», СПб., 1840, кн. 1, стр. 123.
* С. М. Соловьев. История России с древнейших времен. Глава четвертая.

## Өссө маны көр
* Пушкин Василий Никитич
* Супонев Кирилл Осипович
Хаар эбэ

200px|thumb|Хаар эбэ**Хаар эбэ** (, )
 — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, үрүҥ мэкчиргэлэр уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр. Арктикаҕа баар көтөрдөртөн саамай улаханнара. Туундараҕа үөскүүр.

Сүрүн аһа — кутуйах, атын да кыра харамайдарынан аһылыктанар: куобаҕы, кырынааһы, куруппааскыны, кустары сиэн сөп.
Атын мэкчиргэлэртэн уратыта — күнүс бултуур.
Хаас (көтөр)

**Хаас** (нуучч. гусь, лат. Anser) — хаастыҥылар этэрээттэрин кус семействотыгар киирэр улахан көтөрдөрү ааттыыллар. Бу семействоттан биэс биис уустара хаастарга киирсэллэр: хардырҕастар, хаастар, үрүҥ хаастар, үрүҥ моойдоохтор уонна сухоностар.

Хаастар биис уустарыттан маннык көрүҥнэр Саха сиригэр сайылыыллар: хоҥор хаас, бороҥ хаас, алтан харах, эриэн түөс.

Үрүҥ хаастартан биир көрүҥ — үрүҥ хаас.

Үрүҥ моойдоохтортон эмиэ биир көрүҥ — үрүҥ моойдоох хаас,

Сухностартан биир көрүҥ — хара тумустаах хаас.

Хардырҕастартан саха сиригэр хардырҕас, Канаада хардырҕаһа, Америка хардырҕаһа уйаланаллар.

Туундараҕа сымыыттыыр.
Хаарбас

**Хаарбас** (нууччалыы *карбас*) – хаптаһынтан оҥоһуллубут таһаҕас таһар аал.

Устата муҥутаан 20 м, кэтитэ 4 м курдук, эркиннэрин үрдүгэ миэтэрэҕэ чугаһыыр. Уйуга – саамай улахана 50 тонна. XX үйэ 20-ис сылларыгар диэри Өлүөнэ баһыттан сүүрүгү таҥнары таһаҕаһы үксэ хаарбаһынан таһаллара.

Өлүөнэ баһыгар Качугка идэтийбит мас уустара бааллара. Качуг оройуонугар 1956 сылга тиийэ хаарбас туталлар этэ. Кэлин атын транспорт көрүҥэ сайдан, хаарбас суолтата сүппүтэ. 

Качугтан Дьокуускайга диэри хаарбас 40 хонук айаннаан тиийэрэ. Уһаараар дьону "Өлүөнэ бурлактара" диэн ааттыыллара. Хаарбас таһаҕаһы тиэйэн аҕалан баран, таһаҕас миэстэтигэр хаалар этэ, үйэтэ биир сырыынан бүтэрэ. Маһа туох эмэ тутууга туһаныллара эбэтэр уокка оттуллара. Дьокуускайга сорох эргэ дьиэлэр олбуордара хаарбас хаптаһыныттан оҥоһуллубут буолар.

## Ыйынньыктар

*Материальная культура якутов - "Лодки" 
*Беломорская биологическая станция Московского государственного университета - "Карбас" 
*"Корабельная роща" - Качугка хаарбас тутуутун туһунан кыратык кэпсэнэр
Хаптаҕас (сэппэрээк)

**Хаптаҕас** (Ribes Rubrum) - сэппэрээк, дьэҥкир, кыһыл өҥнөөх, аһыы амтаннаах отонноох үүнээйи.

Дьиикэй көрүҥэ Европаҕа, Хотугу Америкаҕа уонна Азияҕа Сибииргэ киэҥник тарҕанан үүнэр.

## Үүннэрии
 
Бэйэ-бэйэлэригэр майгынныыр араас көрүҥнэрэ Европаҕа, Азияҕа уонна Хоту Америкаҕа бааллар. Ол гынан баран билим0 ааттара араас араас *[[Ribes spicatum]]* Европаҕа уонна Хоту Азияҕа тарҕаммыт, *[[Ribes alpinum]]* хоту Европаҕа, *[[Ribes schlechtendalii|R. schlechtendalii]]* хотугулуу илин Европаҕа уонна *[[Ribes petraeum|R. petraeum]]*  - соҕурулуу арҕаа Европаҕа тарҕаммыт

Бастаан Бельгияҕа уонна Францияҕа 17-с үйэҕэ үүннэрэр буолбуттар, билигин суордунан араас буолар, уонна араас сирдэргэ тарҕаммыт. 

Ордук күннээх сирдэргэ үүнэрин сөбүлүүр, араас кырыс буоругар үүнүөн сөп.

## Аска туттуута

Сиппитин кэннэ амтана олус биллэр буолар, минньигэс уонна аһыы буолар. Сүнньүнэн барыанналарга уонна буһарарга ьуттуллар, ол эбэтэр араас утахтарга - ол курдук морска игин. 

## Хаптаҕас Саха Сиригэр
* Мэҥэ Хаҥалас - тыа 7% ылар, улуус 9% территориятын ылар
* Хаҥалас - тыа 3% ылар, улуус 0.6% территориятын ылар
* Нам улууһа - тыа 0.4% ылар, улуус 0.05% территориятын ылар
* Атын улуустарга сүрүннээн 0.001% кыра буолар...
Харыйа

thumb|Харыйа

**Харыйа** () - Саха Сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа. Сииктээх, хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр. Мутукчата төгүрүк сыл күөҕүнэн турар. 

Саха сирин тайҕатыгар тарҕаммыт мас ууһа.Сииктээх хараҥа сирдэри сөбүлээн эбэтэр өрүстэр кытылларыгар үүнэр.

Төгүрүк сыл былаһын тухары куруук күөх турар уһун үйэлээх мас. Кини састаабыгар хролофилл баар буолан хагдырыйбат. 

Харыйа лабаатын иннэрэли-мастары, быһыыта тыытан оргутуллар кыра-кыратык иһэ сырыттахха хаан убуур, бүөр, быар ыраастанар.

Харыйа сымалатын мас арыытыгар сылытан, онно буосканы эбэн булкуйан, сойутанбаран ыалдьар сүһүөҕү соттон эмтэниэххэ сөп. Өссө мас арыытан оннугар сибиинньэ сыатын тутуннахха кутургуйаны оһорор күүстэнэр.

Тыҥа сэллигин, бронхиты маннык эмтиэххэ сөп: харыйа туорааҕын бытарытан үрдүгэр(1/5) кутан баран 30 мүүнүтэ оргутуллар, онтон тура түспүтүн кэннэ сиидэлииллэрэ. Бу көөнньөһүүгүнэн айаҕы сайҕанныахха сөп эбэтэр 20 - 30 мл ууну 60 - 80°С диэри сылытан баран ингаляция оҥостоллор.

45 көрүҥнээх, уонунан ааҕыллар климатииптээх уонна араастаах. Саха сиригэр икки көрүҥэ тарҕанан үүнэр: Сибиир харыйата уонна Айаан харыйата.
Хаххан

мини
250px|thumb|left|Хаххан
**Хаххан** эбэтэр **куйбаҥкы** (, ) — мэкчиргэлэр кэргэннэригэр, хахханнар уустарыгар киирэр бөдөҥ (кынатын далааһына 1,5 м тиийэр) тыҥырахтаах көтөр.

300px|мини|Өлүөхүмэ өрүскэ. 2013 сыл ыам ыйын ортото
Этин-сиинин уһуна — 65 см кэриҥэ (80 см тиийэр), ыйааһына 0,7-1,2 кг.  Кынатын далааһына 1,5 м тиийэр. Төбөтө улахан. Харахтара араҕастар, хараҥа тиэрбэстэрдээхтэр. Тумсун анныгар хара түүлээх. Хабарҕатыгар үрүҥ саҕа курдуктаах. Кынатын аллараа өттө эриэн. 

Арассыыйа дэхси сирдэрин, Сибиир уонна Уһук Илин инньэлээх мастаах ойуурдарыгар олохтоох.

Үксүн күнүһүн бултуур. Булда кыра кэрбээччилэр, сороҕор тииҥнэр.

Уйа туттубат, атын көтөрдөр уйаларыгар олохсуйар диэн суруйаллар. 2-4 үрүҥ өҥнөөх сымыыттаах буолар.

## Өссө маны көр
* Модьугу
* Өллүргэлээх
* Түлүрбэх
* Тойон мэкчиргэ 
* Үрүҥ хаххан
* Хаар эбэ
Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ

**Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ**, кылгастык **ХНТ** (*United Nations*) диэн иллэр ыккардыларынааҕы сыһыаннары тупсарарга, аан дойдуга эйэни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Салаллар тосхоллорун уонна ис тутулун Гитлеры утары коалиция сүрүн дойдулара Иккис аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр быһаарбыттара. 
thumb|200px|ХНТ секретариатын дьиэтэ, Нью-Йорк

## ХНТ устуоруйата
Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрин иннигэр манна майгынныыр 1919 сыллаахха тэриллибит Нациялар Лигалара диэн баара.

Бастаан *Холбоһуктаах наассыйалар тэрилтэлэрэ* диэн ааты АХШ бэрэсидьиэнэ Франклин Д. Рузвельт 1942 сыллаахха туттубута.

## Устааба
ХНТ Устааба историяҕа аан маҥнай киһи бырааптарын көмүскүүр норуоттар ыккардыларынааҕы договорунан буолбута.

## ХНТ декларациялара уонна конвенциялара
Конвенцията Устааптан уратыта диэн бу дөкүмүөнү кыттааччы дойдулар ылынар эбэтэр ылыммат бырааптаахтара буолар.

## Ис тутула
* Генеральнай Ассамблея
* Куттал суох буолуутун Сүбэтэ
* Экономика уонна социальнай Сүбэ
* ХНТ Суута
* Секретариат

## ХНТ дьарыга
ХНТ аан дойду иллэригэр, омуктарыгар суолталаах тиэмэлэргэ араас конференциялары уонна форумнары ыытар.

## ХНТ кыттааччылара
Бастаан 50 дойду киирэрэ, билигин 141 дойду.

## Сибээстэһэр аадырыстар

**ХНТ генеральнай сэкиритээрэ:** Бан Ки-мун

**Штаб-квартира:** First Avenue at 46th Street, New York, NY 10017

**E-mail:** [mailto:inquiries@un.org inquiries@un.org]
**Internet:** www.un.org/russian/

## Эбии көр
* ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, МАГАТЭ, ВОЗ.
* ХНТ бэлиэ күннэрэ

## Сигэлэр
* ХНТ официальнай нууччалыы саайта
* Сүрүн информация
* ХНТ-лэригэр кыттааччы иллэр
* ХНТ билигин быһаарар ыйытыылара
* Сонуннар
Усуйаана улууһа

**Усуйаана улууһа** (Уус Дьааҥы улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улууһа.

Киинэ — Депутатскай бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1967 сыл тохсунньу 5 күнэ. Сирин иэнэ — 120,3 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 2068 км; салгынынан — 950 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 10,0 тыһ. киһи; ол иһигэр куораттыы тииптээҕэр — 5,9 тыһ.; тыатыгар — 4,1 тыһ. Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 42,9 тыһ. киһи эбит. Национальнай састааба: сахата — 37,6 %; нууччата — 35,4 %; эбээнэ — 10,6 %; эбэҥ-китэ — 0,5 %; юкагира — 0,3; атыттар — 15,6 %.

Улуус Саха сирин хоту өттүгэр Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас: хайалаах уонна дэхси. Хоту өтгө — Дьааҥы-Индигир намтал сирэ, хоту өттө — Силээннээх, Иргичээн сис хайалара. 

Тохсунньу ыйга орто температура −32…-40 кыраадыс тымныы, от ыйыгар +4…+17 кыраадыс сылаас. Сыл устата хоту өттүгэр 150—200 мм, соҕуруутугар 250—300 мм сөҥүү түһэр. Бөдөҥ өрүстэрэ — Дьааҥы, Омолой, Чондон уо.д.а. Элбэх күөллээх, ол иһигэр Буустаах баар.

Улууска сиртэн хостонор баайтан кыһыл көмүс, хорҕолдьун, вольфрам, ртуть, сибиньиэс, сыыҥка, бороҥ чох бааллар.

Оройуоҥҥа 10 муниципальнай тэриллии баар.

Усуйаана экономикатыгар сүрүн оруолу промышленность — көмүһү (урут), хорҕолдьуну хостооһун ылар, маны таһынан балык собуота (суох буолбута ыраатта), олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ бааллар.

Тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн дьарыктара дьиэ табатын иитиитэ, балыктааһын. Ынах сүөһүтүн көрүү (Силээннээххэ), кырсаны бултааһын (Дьүкэгиир) балай да сайдыбыттар.

## Устуоруйата
1959 сыллаахха ыам ыйын 7 күнүгэр Усуйаана оройуонун суох гынар туһунан Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕа тахсыбыта, сирдэрэ Үөһээ Дьааҥы оройуонугар холбоммуттара,  Омолой сэбиэтэ Булуҥ оройуонугар бэриллибитэ.

Кэлин оройуон хат сөргүтүллүбүтэ.

## Демография

500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана
<small>''Хос быһаарыы:''
¹''1939, 1959 уонна 1970 сыллааҕы биэрэпискэ Дьааҥы улууһуттан Усуйаанаҕа тиксибит бөһүөлэктэр уонна нэһилиэктэр нэһилиэнньэлэрин сууммалара көрдөрүллүбүт''</small>.
500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ


## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Усуйаана улууһун каартата


## Быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр
* Власово,
* Кулар,
* Северный,
* Энтузиастов,
* Тэҥкэли.

## Биллэр көстөр дьоннор
Өтүөс кулуба,Дьэргэли,Ильковскай Көстөкүүн Уоһукабыс,Захаров Ньукулай Хабыраллабыс, Дьяконов Владимир Александрович,Федоров Павел Иванович,Михайлов Владимир Николаевич,Дьяконов Сэмэн,Федоров Георгий Николаевич,Горохов Сэмэн Баһылайабыс,Аммосова Матрёна Ивановна,Быканов Прокопий Иннокентьевич,Колесов Ньукулай Саабыс,Ребров Иван Климентьевич,Григорьев Владимир Афанасьевич,Ильковскай Көстөөкүүн Көстөкүүнэбис,Слепцов Софрон Николаевич,Стрижев Петр Михайлович,Полушкин Григорий Николаевич
 
* 1930 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Семен Васильевич — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.

## Үөрэҕирии
Хрущёв Никита Сергеевич

200px|left 
**Никита Сергеевич Хрущев** (15.04.1894 – 11.9.1971), советскай партийнай уонна государственнай деятель. 

Курскай күбүөрүнэ Дмитриевский уйуоһун Калиновка дэриэбинэтигэр шахтер дьиэ кэргэнигэр 1894 сыллаахха муус устар 3 (15) күнүгэр 
төрөөбүт. Церковно-приходской оскуолаҕа бастакы сүһүөх үөрэхтэммит. 1908 сылтан слесарынан хочуол ыраастааччыннан үлэлээбит, профсоюзтарга киирбит, стачкаларга кыттыбыт. 1938 сыллаахха тохсунньуга Украина коммунист партиятын Киин комитетын бастакы сэкиритээринэн анаммыт. Ол сыл Политбюро кандидаатынан, 1939 сыллаахха - чилиэнинэн буолбут. Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Хрущев үрдүкү раангалаах политическай комиссар дуоһунаһыгар сылдьыбыт. 1943 сыллаахха генерал-лейтенант буолбут; партизааннар хамсааһыннарын салайбыт. Сэрии кэнниттэн Украина правительствотын салайбыт, ол кэмҥэ Украина партиятын Каганович салайар кэмэ. 1947 сыл тохсунньутугар Хрущев эмиэ Украина компартиятын баһылаабыт; 1949 сыллаахха Москуба куоратын баартыйатын кэмитиэтин бастакы сэкиритээринэн уонна Киин кэмитиэт сэкиритээринэн үлэлээбит.

1953 сыллаахха бэс ыйыгар, Иосиф Сталин өлбүтүн кэннэ, Лаврентий Берияны былаастан туоратыы сүрүн саҕалааччылартан биирдэстэрэ буолбута. 1953 с. балаҕан ыйын 7 күнүгэр Хрущёв ЦК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыта. 1958 сылтан — ССРС миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ. Бу сололорго 1964 сыл алтынньы 14 күнүгэр дылы олорбута. Киин кэмитиэт алтынньытааҕы пленума судаарыстыбаннай уонна партийнай дуоһунастарыттан устубута. Ол кэннэ Никита Хрущёв дьиэ хаайыытыгар олорбута. 1971 сыллаахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр өлбүтэ.
Чарлз Дарвин

thumb|Чарлз Дарвин
**Чарлз Ро́берт Да́рвин** (; 1809–1882) — эволюция теориятын айбыт Англия чулуу учуонайа, натуралист, айанньыт.

Билигин ити теория айылҕаны үөрэтэр наукаҕа баһылыыр теория быһыытынан сылдьар. Теория олоҕор тыынар тыыннаах отой судургу көрүҥтэн саҕалаан тас эйгэ усулуобуйатыгар сөп түбэһэн уларыйан уонна сайдан баччааҥҥа диэри кэллэ диэн санаа сытар.

Дарвин 1809 сыллаахха олунньу 12 күнүгэр Шрусбери диэн сиргэ Шропшир графствоҕа сэниэ ыалга 5-с уолунан төрөөбүтэ. Аҕата Роберт Дарвин быраас, ийэтэ Сьюзан Дарвин (Уэджвуд). 1817 сыллаахха күнүскү оскуолаҕа киирэригэр 8 саастаах Дарвин хайыы-үйэ айылҕаны сэргиир этэ.  Бу сыл от ыйыгар ийэтэ өлөр. 1818 сыл балаҕан ыйыгар убайын Эразмы кытта (Erasmus Alvey Darwin) Шрусбери оскуолатыгар пансиоҥҥа (интэринээккэ) киирэр. 

1825 сыл сайыныгар аҕатыгар ыарыһахтары көрөрүгэр көмөлөһөр. Ол сыл Эдинбург университетыгар киирэр, ол гынан баран сатаан үөрэммэт, ол оннугар Чарлз Ватертон диэн урукку кулут киһиэхэ таксидермияны баһылыыр. Икки сыл кэриҥэ син биир Эдмонтоҥҥа үөрэнэр: Эдмонтон Грант диэн муора сиһэ суохтарын үөрэтэр киһиэхэ ассистенныыр, айылҕа историятын уонна геологияны Роберт Джемсоҥҥа үөрэтэр. Иккис сылыгар университет түмэлигэр үүнээйилэр классификацияларын үөрэтэр.

Аҕата уола медицинаны бырахпытын истэн Кембриджка христианнар колледжтарыгар киирэригэр этэр. Онон чааһынай учуутал салалтатынан бэлэмнэнэн баран 1828 сыл саамай саҥатыгар Кембриджка үөрэнэ киирэр. Бэйэтэ билиммитинэн үөрэххэ оччо сыстыбат, ат сүүрдүүтүнэн, саанан ытыынан, булдунан дьарыктанар. Сыгана Уильям Фокс үөннэри үөрэтэр энтомологтары кытта билиһиннэрэр. Онтон сылтаан Дарвин хомурдуостары хомуйуунан дьарыгырар. Джон Генслоу диэн ботанигы уонна да атын натуралист учуонайдары кытта билсэр. 1831 сыллаахха колледжын бүтэрэр, теологияны, литератураны, математиканы, физиканы баһылыыр.
Чооруос

250px|thumb|Чооруос

**Чооруос** (, ) — Саха сиригэр кытсытыыр бороҥ өҥнөөх төбөтүгэр кыһыллаах саха фольклоругар элбэхтик ахтыллар кыра чыычаах. Чооруостар уустарыгар киирэр. Саха сиригэр барытыгар кэриэтэ үөскүүр, туундара сорох сирдэригэр эрэ көстүбэт. Олохтоох көтөр, ол аата кыстыкка соҕуруу барбат. Ол гынан баран сороҕор элбэх буолан көһөр түгэннэрэ көстөр. Сайын сүнньүнэн үөннэринэн, кыһын мас сыатынан аһылыктанар.

## Өссө маны көр
Хаар чооруоһа

Carduelis flammea flammea MHNT.ZOO.2010.11.221 Luleå.jpg|*Carduelis flammea flammea*
Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|*Carduelis flammea cabaret*


## Быһаарыылар
Чубуку

**Чубуку**  (*Ovis nivicola*) - ыыраахтаах туйахтаах хой бииһин ууһугар киирэр кыыл.
Атыырын ыйааһына 140 киилэҕэ тиийэр, тыһыта кыра.

Арассыыйаҕа баар чубукулары 4 көрүҥҥэ араараллар: камчатка, охотскай, саха уонна норильскай чубукулара.
Чуваш тыла

**Чуваш тыла** (*Чӑваш чӗлхи*) диэн түүр тылларын бөлөҕөр киирэр тыл. Бу тылынан барыта 1.3 млн кэриэтэ киhи кэпсэтэр (Арассыыйаҕа 2020 сыл биэрэпиһинэн кэпсэтэр киһи ахсаана 700 тыһ.). Чуваш омук тыла. Чуваш Республикатын ил тыла.

Аан дойду тылларын генеалогиялыы классификациятыгар (төрдүнэн наардааһын) түүр тылларын булгар бөлөҕөр киирэр билигин баар соҕотох тыл.

## Чуваш алпабыыта

* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах 
* Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...
* Виталий Станьял: Решение Совета Аксакалов ЧНК
* Прощай, исчезающий чувашский язык?
* Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест
* Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç
* Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту
Чуваштар

**Чуваштар** (Чуваштыы: *Чăвашсем*) диэн түүр омуга. Чуваш тылынан кэпсэтэр. Улахан сороҕо Чуваш Республикатыгар олорор. 

## Ахсааннара
Арассыыйаҕа 1 637 200 чуваш олорор (2002 сыллаҕы Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн); онтон 889 268 киһи Чувашияҕа (олохтоохторун 67,69 бырыһыана). Атыттар: 126 500 Татарстааҥҥа (7,7 % кэриҥэ), 117 300 Башкортостааҥҥа (7,1 % курдук), 101 400 Самаара уобалаһыгар (6,2 %), 111 300 в Ульяновскай уобаласка (6,8 %), уонна Москубаҕа, Тюмень, Ростов, Волгоград, Кемерово, Оренбург, Москва уобалаһыгар, Красноярскай кыраайга, Казахстааҥҥа уонна Украинаҕа бааллар.

## Чуваштар Саха сиригэр

Чуваштар икки бөлөххө арахсаллар:
* үөһээ чуваштар (вирьял, тури) — Чувашия хоту уонна хотугулуу-илин өттө;
* аллараа чуваштар (анатри) — Чувашия соҕуруу өттө, уонна өрөспүүбүлүкэ таһа.
Сороҕор хонуу чувааштара (анат енчи) диэн туспа бөлөҕү араараллар — Чувашия киин уонна соҕуруулуу-арҕаа өттө.
Чулым (өрүс)

**Чулым** -  Сибиир өрүһэ, Обь өрүс уҥа салаата.
Уһуна 1799 км, бассейна иэнэ 134 тыс. км². Сыллааҕы стога: 785 м³/c, 24,8 км³/год.

Үрүҥ Июс уонна Хара Июс өрүстэр холбоспуттарыттан үөскүүр, Красноярскай кыраай уонна Томскай уобалас сирдэринэн ааһар.

Өрүс үрдүгэр Назарово, Ачинск, Асино куораттар тураллар.

Орто уонна алын өттүгэр чулым омуктар — аҕыйах ахсааннаах түүр омуктара — олороллор.

## Литература
* Евсеева Н. С. География Томской области. (Природные условия и ресурсы). — Томск, 2001, 223 с. ISBN 5-7511-1930-X
Чулым омуктар

**Чулым омуктар** (**томские карагасы**, **чулымские люди**, **чулым татаардара**, **чулым түүрдэрэ**, **чулым хакаастара**) — аҕыйах ахсааннаах түүр тыллаах омук, ахсааннара 656 киһи (2002). Ааттара Чулым өрүс аатыттан тахсар. чулым тылынан саҥараллар. Православиены ылыммыттар, ол гынан баран билигин да былыргы итэҕэллэрин сорохтор тутуһаллар быһыылаах. Тыа чулыымнарын сүрүн дьарыга — земледелие уонна ынах сүөһү иитии.

Чулымнар омук быһыытынан XVII—XVIII үйэлэргэ баар буолбут курдуктар. Ону Сибиир ханствота урусхалланыытын кытта сибээстииллэр. Онтон илин диэки күрээбит телеуттар уонна Енисей кыргыыстара аҕыйах ахсааннаах селькуптары уонна кеттары кытта холбоспуттар дииллэр. Кэлин хакаастар уонна нууччалар сабардаабыт курдуктар.

Чулыымнар улахан аҥаардара Томскай уобалас Тегульдетскэй оройуонугар уонна Красноярскай кыраай Тюхтетскай оройуонугар олороллор (Пасечное уонна Чиндат сэлиэнньэлэр).

## Тыл
Чулым тыла түүр салаатын уйгуур тылларыгар киирэр. В Тегульдетском районе коренное население говорило на среднечулымском диалекте, в котором выделялось два говора — *тутальский* и *мелетский*. Чулым тыла суруга-бичигэ суох, оскуолаҕа хаһан да үөрэтиллибэтэх.

## Ыйыннььыктар
* Сервер Совета Федерации: чулымцы
* Комитет Совета Федерации по делам Севера и малочисленных народов. Коренные народы Севера. Чулымцы
Чекановскай Александр Лаврентьевич

200px|thumb|right|Чекановскай Александр Лаврентьевич
**Чекановскай А.Л.** 1833 сыллаахха олунньу 13 күнүгэр төрөөбүт, нуучча геолога, палеонтолог, Сибиири чинчийээччи.

Быраас дипломун Киевтааҕы университекка үөрэнэн ылбыт, онтон айылҕаны үөрэтэр салааҕа (естественное отделение) Тарту университетыгар киирбит. 1863-1864 сыллардааҕы Поляктар бастаанньаларыгар кыттыытын иһин тутуллар, хаайыыттан күрээһинин иһин 6 сылга Сибиир хаатыргаҕа ыытыллар. Сатыы Киевтан Тобольскайга баран иһэн энтомолгическэй коллекцияны хомуйар. Братскай остуруогар кинини Ф. Шмидт булан Иркутскайга Арассыыйа географиятын уопсастыбатые Сиббирдээҕи салаатыгар үлэҕэ көһөрөр. Манна үлэлиир кэмигэр Чекановскай геологияҕа сыһыаннаах чиничийиилэри ыытар - Иркутскай губерния соҕуруу өттүн чинчийэр, Байкаал таһыгар Приморскай хребеты уонна Онот үрдэлин туһунан суруйар.

1873-1875 сс. Аллараа Тунгуска таһын үөрэтэр, бу сир туһунан бастакыннан дьиҥнээх геология сибидиэнньэлэрин хомуйар. Өлөөн өрүһү, Өлүөнэ аллараа сүүрээнин уонна кинилэр ыккардыларынааҕы хайаны суруйар. Экспедиция сүрүн түмүгэ - Орто Сибиирдээҕи хаптал хайаны арыйыы уонна Аллараа Тунгусканы 1,9 тыһ. км тухары ойуулааһын. Бу өрүскэ Чекановскай таас чоҕу уонна графиты булар. Чекановскай сылдьыбыт сирин уопсай уһуна 27 тыһ. км буолбут. Кини оҥорбут сүүс биэрэстэ масштаабтаах каарталара (Өлүөнэ, Өлөөн, Аллараа Тунгуска өрүстэр) өр сылларга Орто Сибииргэ соҕотох этилэр. 

1875 с. амнистияламмыта. Петербурга бэйэтин географияҕа, геологияҕа уонна палеонтологияҕа хомуйбут матырыйаалларын ырыппыта. Ботаникаҕа уонна зоологияҕа хомуурдара хас да учуонай үлэлэригэр ырытыллыбыттара. Чекановскай аатынан Өлүөнэ уонна Өлөөн өрүстэр ыккардыларынааҕы хайа (кряж) уонна сорох хостонор үүнээйилэр ааттаммыттара.

Өлбүт сыла - 1876.
Эбээн-Бытантай улууһа

**Эбээн-Бытантай улууһа** — кыра уонна саамай эдэр историялаах улуус, кэлин, перестройка кэмигэр тэриллибитэ. Саха сирин улууһа. Киинэ — Баатаҕай-Алыыта.  

## Демография

[500px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана  ''Хос быһаарыы'':

¹ ''1939 уонна 1959 сыллааҕы биэрэпискэ [Саккырыыр улууһа|Саккырыыр улууһун нэһилиэнньэтэ көстөр*.

² *1970 уонна 1979 сыллааҕы биэрэпискэ Үөһээ Дьааҥы улууһуттан кэнники Эбээн-Бытантай улууска барбыт нэһилиэктэр нэһилиэнньэлэрин суммалара көстөр''.]]
500px|thumb|right|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ

## Администрацияларынан араарыы
400px|thumb|right|Эбээн-Бытантай улууһун каартата 

## Эбээн Бытантай улууһуттан төрүттээх биллэр-көстөр дьон
* Шадрин Роман Иванович - Гражданскай сэрии саҕана билиҥҥи улуус сиригэр Сэбиэскэй былааһы олохтоспут киһи.

## Үөрэҕирии
Ыам ыйа

right|thumb|Ыам ыйа ''Très riches heures du duc de Berry''
**Ыам ыйа** - сааскы ый, 5 ый.

Ыам ыйа — сааскы тиһэх ый. Айылҕа бүтүннүүтэ, көтөрдүүн-сүүрэрдиин, оттуун-мастыын барыта тиллэр, сэргэхсийэр. Үрэхтэр, өрүстэр быйаҥнаах ууларынан сири-дойдуну угуттууллар. Мутукча тыллар, ойуур иһэ минньигэс сытынан туолар. Хал-дьаайыга ньургуһун тахсар. Хонууга, ойуурга, күндү күөмэйдээх чыычаах эгэлгэтэ ырыатын тардар, күн сирин көҥүлүгэр көөчөөн көрүн түһэрэр, сааскы оонньуутун оонньуур.

Ыам ыйа — үөскүүр-төрүүр кэм. Көтөр бары кэриэтэ уйатын оҥостор, сымыыт баттыыр түбүккэ түһэр. Кыыллар оҕолорун бүөбэйдииллэр. Күн-дьыл сайыҥҥылыы итийэр, күөл мууһа сайар, ый бүтүүтүгэр балык ыары күөл кытыытыгар тахсар.

Бу кэмҥэ саха киһитин үлэтин-хамнаһын үгэнэ. Сүөһүлэр мэччирэҥҥэ тахсаллар. Мутукча тыллыытыттан көрөн сааскы ыһыы саҕаланар. Бурдук ыһаллар, ойуур көҕөрдөҕүнэ хортуоппуй олордоллор.

## Ыам ыйын күнүн-дьылын билгэтэ

Тыаллаах саас сайынын ардахтаах буолар.
Хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэҕинэ — ардах-таах сайын.

Саас ооҕуй ситимэ элбэхтик көттөҕүнэ — кураан сайын.
Тымныы сайыҥҥа көтөр уйатын саас тиит күннээх өттүгэр, оттон ичигэс сайыҥҥа күлүк өттүгэр туттар.

Уһун курааҥҥа көтөрдөр уйаларын саас уу чугаһыгар тутталлар.
Ыам ыйын 6-с күнүгэр тымҥыы буоллаҕына, сүөһү өссө икки нэдиэлэ кыһыҥҥылыы аһыыр.
## Түөлбэ тылыгар
бииринньик;
сымыыт ыйа;
сынньалаҥ ыйа;
тиргэ ыйа;
тугут төрүүр ыйа;
хаас кэлэр ыйа.

## Сигэлэр
* Sakhatyla.ru
* [Диалектологический словарь якутского языка. 1976]
Чыҥыс Хаан көмүллүбүт Ытык сирэ

[thumb|250px|Онон өрүс, [Монголия. Тэмүдьин төрөөбүт уонна улааппыт сирэ.]]
Чыҥыс Хаан 65 сааhыгар, аттан дэлби түспүтүн уйуммакка 1227 сылга бэс ыйын 12 күнүгэр, тангуттар судаарыстыбалара Си Ся утары поход кэмигэр анараа дойдуга аттаммыта. Бэйэтин тиhэх этиитинэн, кини уҤуоҕа Хэнтий хайатыгар аҕалыллан, төрөөбүт-үөскээбит Бурхан-Халдун хайатын тэллэҕэр көмүллүбүт. Эдэр сылдьан манна кини элбэхтэ баай аймахтарыттан тайджиуттартан уонна меркиттартан быыhанан элбэхтэ саспыт, куоппут сирэ.

XVII үйэҕэ Тибет уонна Монголия ламаистара Чингисхан көмүллүбүт сиринэн Ордоска баар Ихи-Эджен-Хоро (Хоро ыраахтааҕыта диэн) диэн сири биллэрбиттэр. Нуучча айанньыта Потанин манна Чингисхан ытык уӨуоҕун көрдүм диэн суруйбута, бу сири көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ураанхай бииhин гвардеецтара харабыллыыллара үhү.  Сылга биир күҥҥэ ытык сылгыны сиэртибэлииллэрэ үhү, онтон былыр дьону кытта сиэртибэлииллэр эбит.  1939 сыллаахха, Чан Кайши уурааҕынан, японецтартан күрэтэн бу ытык маллары Тибекка биир манастыырга көhөрбүттэр.   Онтон кэлин Ордоска төнүннэрбиттэр.   Кытайдар этиилэринэн өссө 1950 сыллаахха Чингисхан уҥуоҕа Цинхай провинцияҕа булуллан, мавзолей тутуллубут үhү.  Ол эрээри доктор этэринэн, бу Чингисхан уҥуоҕа буолуон сатаммат.  Кытай бэйэтин инник Чингисханы арбаан, Улуу Кытай норуотун киhитэ этэ дии сатыыр.

Марко Поло суруйбутунан, Чингисхан көмүллүбүт сирэ Алтай буолар эбит.  Улуу ханнары онно көмө илдьэ иhэн, суолларыгар көрсүбүт дьоннорун барытын анараа дойдуга тойоҥҥо сулууспалыы бар диэн өлөрөн иhэллэр эбит.  Эмиэ бу үйэҕэ киирэн баран, Пекинтан Чингисхан көмүллүбүт сирин буллубут диэн иhитиннэрии баар буола сылдьыбыта.  Синьцзянь провинциятыгар (Уйгурия) монгол-китай	кыраныыссатын  икки ардыгар, Алтай хайатын тэллэҕэр көhүннэ диэн буолбута. Кытай ученайдара Чингисхан уҥуоҕа бу сир диэки сытар буолуон сөп диэн ыйаллар.  Кырдьык кини армията бу сирдэринэн сүгүн кыаттарбатах меркиттары эккирэтэн элбэхтэ айаннаабыта. Чингисхан туохтан өлбүтүн туhунан хас эмэ версия баар.  Дьиикэй аттары күрэтэ сылдьан, ата эмискэ туохтан эрэ соhуйан туора ыстаммытыгар, бырахтаран онтон мөлтөөн Орто дойдуттан арахсыбыт. Марко Поло суруйарынан, охтон бааhыран өлбүт, монгол номоҕунан уола Джучи кистэлэҥ өлөрүөхсүттэри ыыппыт буолуон сөп. Плано Карпини суруйарынан үөhээ халлаантан чаҕылҕан түhэн Улуу сирдьити илдьэ барбыт.  Онтон монгол номоҕунан, тангут ханшата, кырасаабысса Күрбэлдьин-хотун түүн тииhинэн хабарҕатын быhа ытыран бааhырдыбыт, онтон хаана баран өлбүт.  Оннук тангут кыыhа имири кыргыллыбыт норуотун иhин ситиспит.
Элиэ

**Элиэ** (, ) — күрэҥ дьүһүннээх тыҥырахтаах көтөр.
Уһуна 70 см тиийэр. Кутуруга үс муннуктуу кэтириир, кытыы куорсуннара уһун буоланнар ортото оҥойон көстөр.

Элбэхтик тарҕаммыт көрүҥ. Эуразияҕа, Африкаҕа уонна Аустралияҕа баар.

## Тыл туттуллуута

#### Өс хоһоонноро
Элийбити *элиэ* сиир, быралыйбыты бырдах сиир.

## Өссө маны көр
* Мохсоҕоллуҥулар
Яковлев Василий Андреевич

**Василий Андреевич Яковлев** Амма Өннүөһүгэр төрөөбүт, бэйэтин кылгас үйэтигэр үрдүк үөрэх сыпчаалын ылбыт киһинэн буолар. Кини Парижка үөрэҕин бүтэрэн баран Санкт-Петербург куоракка үлэтин саҕалаабыт. Саҥа үлэлээн иһэн сэллик ыарыыга ылларан Ялтаҕа эмтэнэ сытан 1907 сыллаахха өлөн, онно көмүллүбүт.

## Туһаныллыбыт литература
*"Кыым" хаһыат, 15.04.2007. "Саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэрэ", Иннокентий Неустроев
Якутский голос (хаһыат)

**"Якутский голос"** хаһыаты Трудовой союз федералистов Киин кэмитиэтэ 1917 сыл сэтинньиттэн 1919 сыллаахха дылы таһаарбыт.

Бастакы нүөмэрэ 1917 сыллаахха эргэ истиилинэн сэтинньи 7 күнүгэр (билиҥҥи истиилинэн сэтинньи 20 күнэ) тахсыбыт. Барыта 6 нүөмэр тахсыбыт: 1917 - 1, 1918 сыллаахха - 1-4 (сэтинньи 3 күнүттэн ахсынньы 22 күнүгэр дылы), уонна 1919 сыллааха - 1 нүөмэр.
Бастакы эрэдээктэр Широких А.Д., иккис - 1918 сылтан - Шадрин М.И.)
Эһэ

200px|thumb|Эһэ
**Эһэ** () — сиэмэх улахан кыыл. Тугу баҕарар сиир, маска ыттары, ууга устары сатыыр, түргэнник сүүрэр, кылгас кэмҥэ кэлин атахтарыгар турар уонна оннук хаамар кыахтаах улахан кыыл. Кылгас кутуруктаах, хойуу түүлээх буолар, үчүгэйдик сытырҕалыыр уонна кулгааҕынан истэр. Эһэлэр киэһэ уонна сарсыарда бултуулларын сөбүлүүллэр. Киһиттэн куттанар гынан баран, сороҕор сэрэхтээх буолуон сөп. Айылҕаҕа өстөөхтөрө суох.

Араас көрүҥнэрэ аан дойдуга барытыгар тарҕаммыттар.

thumb|left|200px|Эһэ олохсуйбут сирдэрин каартата

## Эһэ ааттара
Анаҕас - эһэ оҕото. Таппы - эһэ тириитэ. Олгуйдаах эһэ - арҕах хастыбакка, маһы чохчолоон, онно уйа оҥостон кытсыыр эһэ. Наргыча - эһэ быйылгы оҕото.

## Тыл туттуллуута

#### Өс хоһоонноро
* Эмтэрийбити *эһэ* сиир, быралыйбыты быыр сиир.
#### Тыл номохторо
* *Эһэ* кымырдаҕастаабытыгар дылы.
* *Эһэ* эрбэхтэннэҕинэ, ыт сааланнын.
* *Эһэни* көрөн баран суолун ирдээбиккэ дылы.
* *Эһэни* өлөрбөккө туран тириитин үллэстибиккэ дылы.

## Быһаарыылар
Аҕараан

**Аҕараан** диэн буспут балык булкаастаах тар. Саха былыргы аһа.

1. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар туркмен *агаран*, ол аата *тэбиэн үүтүн чөчөгөйө* диэн тылыгар атылыы туппуттар.

## Быһаарыылар

2. Түөлбэ тылыгар хотугу улуустарга кииринньэҥ аҕаны, маачаха аҕаны ааттыыллар
Ямщиков Савва Васильевич

200px|thumb|right|Ямщиков Савва Васильевич
**Ямщиков Савва Васильевич** (дьиҥнээх аата *Савелий*) — биллиилээх нуучча реставратора.

Арассыыйа искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига («Арассыыйа энциклопедията» салаа), үрдүк категориялаах художник-реставратор, искусствовед, историк, суруйааччы, Бутүн Арссыыйатааҕы история уонна култуура памятниктарын араҥаччылыыр уопсастыба президиумун чилиэнэ,  Арассыыйа реставраатордарын Ассоциациятын бэрэстээтэлэ, Арассыыйа Аан дойдутааҕы култуураҕа Пуондатын вице-президена, култуура сыаннастарын төннөрүүгэ хамыыһыйа чилиэнэ, Сэбиэскэй култуура пуондатын коллекционердарын Кулуубун бэрэстээтэлэ, "Николай Васильевич Гоголь пуондатын" бырабылыанньатын бэрэстээтэлэ. 

Хомсомуол бириэмийэтин лауреата, Святой кинээс Московскай Даниил уордьанынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү уордьанынан наҕараадаламмыт. Арассыыйа художествотын Академиятын мэтээлин реставратордартан бастакыннан ылбыт киһи. "Үлэ Дьоруойа" диэн "Труд" хаһыат званиетын 2007 сыллааҕы лауреата.

1938 сыллаахха алтынньы 8 күнүгэр Москубаҕа төрөөбүт.  МГУ историяҕа факультетын искусствоведческэй салаатын бүтэрбит. Псков куоракка 2009 с. от ыйын 19 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

Ополовников Александр Викторович табаарыһа.

## Сигэлэр
* «Религия и СМИ» саайт
Аарах

**Аарах** диэн тума гынар ыаммыт эбэтэр кыыймыт үүт эбэтэр быырпахха кутар чөчөгөй. Иккис суолтата — чөчөгөйдөөх кымыс.

Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыгар монгуол *айираҕ*, ол аата *кымыс* диэн тылыгар атылыы туппуттар.

Бу тылтан *аарахтаа* диэн туохтуур уонна аарахтаах диэн даҕааһын үөскүүллэр.

Өксөкүлээх Өлөксөй суруйан хаалларбыта баар:
Арыы үрдүгэр 
Аараҕы дагдатыма,
Үчүгэй үрдүгэр 
Мөкүнү көбүтүмэ,
Кырдьык үрдугэр
Сымыйаны ытыарыма.

## Быһаарыылар
Бутугас

**Бутугас** — ууга, үүккэ балыгы, бэс субатын эбэтэр күөл аһын былаан уонна тардаан хойуннара түһэн оҥорбут ас. Ууга, сиҥэҕэ, үүккэ эбэтэр сүөгэй уутугар сэлиэйдээн, кииһилэ, унньуула эбэтэр үөрэ ото эбэн оҥоһуллар утах. Бурдук, курууппа сэлиэйдээх миин (балык бутугас, собо бутугас).

Иккис суолтата — даҕааһын аат курдук туттуллар, бэрээдэгэ суох, сааһа ыһыллыбыт, буккуллубут диэн суолтаҕа (булкуйа саҥарар бутугас соҕус киһи). Бу икки тылтан бутугастаа диэн туохтуур тахсыбыт: бастакы суолтата — бутугаһы оҥор, иккис суолтата — бутуй, булкуй.
Быырпах

**Быыппах** (эбэтэр **быырпах**) — ынах үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс. Сахаларга ынах үүтэ биэ үүтүнээҕэр дэлэгэй буолан бу утах ордук тарҕаммыт. Чинчийээччилэр суруйан хаалларбыттарыттан сылыктаатахха былыргы дьадаҥы сахалар бу көөнньүбүт утаҕы сайыҥҥы оттуур кэмҥэ сүрүн ас гыналлар эбит. Ол саҕана идэһэ суох кэмэ, үүнээйи аһа ситэ илик, булт-алт да күһүҥҥүгэ тэҥнээтэххэ кырыымчык соҕус.

## Өссө маны көр
Ымдаан
Дьуухала

**Дьуукала**  эбэтэр **дьуухала** (юкола) — салгыҥҥа хатаран, буруоҕа ыһааран хаһааска уурар бөдөҥ балык. Уһаты хайытан, уҥуоҕун ылҕаан баран этин туора кэрдиистии быһаллар. Бу аһы ордук хотугу улуустарга астыыллар.
Кымыс

thumb|220px|
thumb|Kumys|220px|Кымыс.
**Кымыс** диэн биэ үүтүн көөнньөрөн оҥоһуллубут утах. Кымыс көс культуралаах омуктар (сахалар, башкорттар, казахтар, кыргызтар, монголлар) төрүт утахтара буолар.

Саамал кымыс — саҥа көөнньөрүллүбүт ньулуун кымыс.
Кыдьымахтаах кымыс — уулбут арыы кутуллубут кымыһа.

## Састааба уонна уратыта
Көөнньөрүллүбүт кымыска белок иҥэримтиэ буолар, үүт саахара - үүт кислотатыгар, этиловай испииргэ уонна араас ароматическай эттиктэргэ кубулуйар, Ол иһин иҥэмтэлээх буолан тахсар, амтана уонна сыта тупсуйар.

Үксүгэр кымыска 0,2&nbsp;%тан 2,5&nbsp;%ҥҥа дылы этиловай испиирдээх буолар. Кислотноһа: 60-120&nbsp;°Т. 

Кымыһы биэ үүтүн үүт бактерияларын уонна доруоһаларын кытты көөнньөрүллэр, оннук оҥордоххо С уонна В битэмииннэр группалара тахсаллар, уонна углекислота үөскүүр, кымыска шипучай утах амтанын биэрэр. Ол микроорганизмнар үлэлээбиттэрин кэнниттэн кымыс белоктара ууга булкатыллан сылдьаллар, онтон суураллыбатах белоктар көппөх буолаллар. Кымыс микрогранизмнар үлэлэрин кэнниттэн антибиотиктардаах буолаллар, уонна олус иҥимтиэ буолан тахсар. Алкоголь, углекислота уонна молочнай кислота баар буолан ас буһарыыны искэ тупсарар. Кымыһынан эмптээһин сорох сэллик формаларын эмтииригэр туттуллар, ону тэҥэ аппетит суох буоллаҕына, анемияҕа уонна ис микрофлоратын көннөроргө туттуллар. 

## Аныгы бириэмэҕэ оҥорон таһаарыыта уонна туһаныыта
Билигин кымыһы Казахстаанҥа, Монголияҕа, Киргизияҕа уонна Россия сорох регионнарыгар оҥоһуллар. 

Россияҕа кымыһы Башкирияҕа, Ростов, Тверь, Ярославль уобаластарыгар, Марий Эл, Алтай, Саха республикаларыгар оҥоһуллар. Башкирия Россия кымыһын оҥорон таһаарыытыгар лидер буолар, онно 63% тахсар..

Ону тэҥэ Башкирияҕа кымыс оҥорооччуларын куонкурса ыытыллар..

## Быһаарыылар

## Өссө көр
Быыппах

## Быһаарыылар
Маркетинг

**Маркетинг** - ырыынагы сиhилии билии, үөрэтии туhунан наука. Саҥа бизнеска киирэн үлэлиэн ба5алаах киһи эбэтэр тэрилтэ аан бастаан маркетинговай аналиhы оҥорорго турунуохтаах. Оннук диэн, атыыга эргиэҥҥэ, уонна да атын бизнес эйгэтигэр сыhыаннаах дьарыктарга, сөптөөх табаар, эбэтэр өҥө (нуучч.:услуга) оҥорон таһаарарга маркетинг көмөлөһөр тустаах.

Реклама (фр. рэнэр тылбытын кириитикэлиир. Rkeclames  - маркетинг коммуникациятыгар туһаайыы, ол чэрчитинэн киниэхэ интэриэһи үөскэтэр эбэтэр өйүүр сыаллаах реклама объектарыгар болҕомто ууруллар. Реклама сүрүн функциялара-бородуукта эбэтэр өҥөнү толоруу дохуотун үрдэтии. Табаары сырытыннарар хампаанньа өр кэм устата табаары интэриэһиргиирин биллэрдэ. Итини таһынан биир аудиторияны тардыы уонна саҥа аудиторияны тардыы буолар.

## Реклама көрүҥнэрэ

### (Чочумча) тас (сал.)
Тас рекламаҕа аһаҕас сиргэ сытар анал бириэмэлээх уонна/стационарнай конструкцияларга, ону тэҥэ дьиэ тас өттүн, тутуулар, уулусса оборудованиеларын элеменнэригэр, уулуссалар уонна суоллар элеменнэригэр, автозаправочнай станцияларга сыталлар.

Таһырдьа реклама уонна транспорка реклама диэн баар. Уулусса рекламатын олохтооһун элбэх формата уонна варианнара бааллар, олортон саамай киэҥник биллэллэр, билэллэр. Транспорка Реклама уопсастыбаннай тырааныспарга, чааһынай массыыналарга, метро (транзитнай реклама тас да, ис да да буолуон сөп).

### Индоор ис (реклама))
Дьиэ- уот ис рекламатыгар киирэр рекламаны таарыйаллар. Бастатан туран, бу атыы- эргиэн туочукаларыгар, аэропортарга уонна вокзалларга, кинотеатрга, бизнес- кииннэргэ, подъезтарга, лифтэргэ, аралдьытар сирдэригэр, үөрэх уонна медицинскэй тэрилтэлэргэ реклама уо. д. А.

## Быһаарыылар
Тар

**Тар** диэн уһуннук туран аһыйбыт суорат (сайын уһаакка мунньан хаһааныллар, кыһын тоҥорон аһылыкка туттуллар).

Балбаах тар

Былыргы сахаҕа сайыҥҥы-күһүҥҥү кэмнэргэ уруц аhа дэлэй буолара. Сайын саха дьахтара ынахтарын ыат да5аны, үүтүн хоспоххо илдьэн оҥкучахха түһэрэн анал туос чабычахха (сэниэ ыаллар сабарай (улахан) чабычахтаахтара) кутара. Туруора туhэн баран  урдун халбыйан сүөгэйдиирэ. Өссө күөрчэх, суорат, быыппах астаахтара. Иэйбит кэмигэр үрүмэлиирэ. Тимир тириитин кэппит кэмигэр: "ымдааҥҥын ис!", - диирэ. (Ымдаан - үрүҥ ас тобоҕо сойбут ууга бууламмыта). Арыы арыылаан оҥкучах түгэҕэр туhэрэрэ, онтукатын күһүн, тоҥмутун кэннэ хостоон ууккэ ытыйан хайах оҥорон хаhаанара. Биллэн турар, өр турбут арыы аҕырар, онон куhун лаппа хойут арыылыыр буолуохтаахтар. Манна диэн эттэххэ, киэҥ-куоҥ, дириҥ учугэй оҥоһуулаах оҥкучахтаах баай киhи сайыннары арыы сиирэ, хаhаанара даҕаны. Дьиэ хотуна ынах уолуор диэри биир сурун аhылыгы- суораты, кун аайы да кэриэтэ оҥороро. Күннээҕи аhылыктан ордор суораты, аhыйбыт үрүҥ аhы хоспоххо, сөрүүн сиргэ, турар анал туос холлоҕоско кутара. Онно эбии уҥуоҕу- иҥиэҕи да быраҕаллара. Туолбут иhити тутатына оҥкучахха туhэрэллэрэ. Дьэ, кыhыҥҥы-сааскы хаhаас  тар итинник мунньуллара. Төһөнөн тардаах холлоҕос элбэх да, соччонон ыаллар  эрэх- турах сананаллара. Куhун тымныйыыта, сайылыктан кыстыкка көhөллөрүгэр ол тардаах холлоҕосторун сыарҕалаах оҕуһунан тиэйэллэрэ. Кыстык хаар уонна улахан тымныылар туспуттэрин кэннэ ынах сааҕыттан тар тоҥорор балбаах оҥороллоро. (Биллэн турар, балбаах ис өттө инчэҕэй хаарынан хайыллан муус килиэ буолара.) Дьэ, оннук балбаахтарга тардаах холлоҕосторун, биир- биир дьиэҕэ киллэрэн сылытан хоҥноро- хоҥноро, таhааран тардарын симэллэрэ. Ол хаhаас ас  БАЛБААХ  ТАР диэн ааттанара. Элбэх ыанар ынахтаах баай киhи, биллэн турар, элбэх балбаах тары хаhаанара уонна сааскы быстарыкка кыпчарыттарбыт ыал аҕата киниэхэ кэлэн сайыҥҥы от улэтигэр эбэтэр тутатына үлэҕэ кэпсэттэҕинэ иэс быhыытынан биэрэрэ.
Сэллик

**Сэллик** (, {{lang-ru|туберкулёз]]) — киһи уонна кыыллар (ынах, сибиинньэ, куурусса о д.а.) сыстыганнаах ыарыылара. Сэллик микобактерията (урукку аата Кох палочката) бу ыарыы төрүөтэ буолар.

Саха Сиригэр нууччалар кэлиэхтэриттэн тэнийбит ыарыы. Былыр эмтэммэт этэ. Бастакы вакцинаны 1919 сыллаахха Францияҕа айбыттара, 1921 сылтан туттуллан барбыта. Бастакы микобактерияны өлөрөр препарат - стрептомицин - 1943 сыллаахха ылыллыбыта.

Ыарыы көстүлэрэ- температура үрдүр 37-38 дылы, киһи туруга мөлтүүр. 
Саха Сирин дьахталларыттан бастакыннан наука докторун степенин ылбыт Татьяна Крылова фтизиатр этэ. Саха Сиригэр бу ыарыы перестройка кэнниттэн күүскэ тарҕанан эрэр. Ол төрүөтүнэн специалистар бу ыарыы социальнай ыарыы буоларынан, ол эбэтэр олорор усулуобуйаттан тутулуктааҕынан быһаараллар.

Сэллик ыарыыта уһуннук ааһан иһэн, сыппах эбэтэр сыппах клеткаларга флюорографияны ыытыыга эбэтэр рентген клеткаларыгар көстүөн сөп. Организмы сэллик микобактерияларынан уонна анал иммунологическай гиперреактивноһы үөскэтии чахчыта эмиэ сэллик боруобаларын туруорууга булуллуон сөп.

Сэллик ыарыыта, үгэс курдук, инксикация көстүүлэригэр саамай бастакынан симпотииптэринэн буолаллар: мөлтөх, кубарыйыы, сылайыы, аһыйыы, субфебральнай температура (37 °C, сэдэх 38° с), көлөһүнэ, ордук ыарыһах түүннэри- күнүстэри дьүдьэйии, дьүдьэйии. Үксүн генеральнай эбэтэр хааччахтаммыт ханнык эмэ бөлөх лимфатическай узларын кээмэйин улаатыннарыы буолар. Сороҕор лимфатическай узлары - «тымныы» устуудьуйалары быһаарар табыллар.

## Булунуута уонна эмтэниитэ

Сэллиги булуу радиологияҕа сытар. Быраастар киһи түөһүн рентгенынан быһаараллар. Ону тэҥэ киһи силииттэн хаантан быһаарыахтарын сөп, онно бары клеточнай культураларан улаатыннараллар.

Сорох ыарыһахтар симтомнара көстүбэт, оччоҕуна быраастар оннук ыарыһагы "латентнай" диэн ааттыылар. Оннук ыарыһахтары быһаарарга Манту пробата туттуллар. 

Сэллик сорох формаларыгар вакциана баар. БСЖ диэн ааттанар.

Урут сэллиги эмтиир чэпчэки этэ, антибиотиктары туттан. Билигин бактерия антибиотиктар улахан аҥаардарыгар ылымтыата суох буолбут, ол иһин эмтээһин ыарырҕатыллыбыт. Антибиотиктар элбэх араастара ыарыһахха уһун бириэмэ устата биэриллэр. Сорох сэллик формалара бары антибиотиктарга ылымтыата суох буолбут, оччоҕуна эмтээһин табыллыбат.

### Сэллиги утары охсуһуу күнэ
Аан дойдуга сэллиги утары охсуһуу күнэ кулун тутар 24 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Быһаарыылар
Туой

**Туой** — биир эбэтэр хас даҕаны каолинит (Каолин диэн Кытай улууһуттан), монтмориллонит эбэтэр атын алюмосиликат (туойдуҥу минераллар) минераллартан турар, ардыгар кумах уонна карбонат кыырпахтара көстөллөр. Сүрүн тутулуга каолинит минерала: 47% кремний оксида (кварц), 39% — алюминий оксида уонна 14% — уу.

Туой кыырпаҕын кээмэйэ — 0,005 мм кыра буолар; улахан кыырпахтардаах буоллаҕына лёсс диэн ааттанар. Туой сүрүн сур өҥнөөх буолар, ол гынан баран маҥан, кыһыл, кугас, араҥас, от күөҕэ, хара өҥнөөх туойдар көстөллөр, ол араас буккаастартан тутулуктаах.
Сүөгэй

**Сүөгэй** — үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас.

Сүөгэй оҥороллоругар былыр үүтү туостан оҥоһуллар чабычахха сайын 4-5 күн аналлаах үүт уҥкучаҕар, кыһын 3 күн үгэххэ туруораллар эбит. Ол турбутун кэннэ үүтүрдүн сүөгэй хамыйаҕа диэн ааттанар кэтит хамыйаҕынан холбуйан ылаллар эбит.

## Сүөгэй көрүҥнэрэ

Сөҥ сүөгэй - хойуу сүөгэй, холбуллубутунан сүөгэй - хойдо илик, чөчөгөй эбэтэр үүт үрдэ - сүөгэй аллараа араҥата, үүттээх сүөгэй, аһыы (аһыйбыт) сүөгэй, хаппыт сүөгэй - күүскэ хойдубут, аһыйбыт сүөгэй.

*Чөчөгөй* (үүт үрдэ) - убаҕас сүөгэй, үүттэн ситэ арахсыбатах сүөгэй. Күөрчэх оҥорорго уонна атын үрүҥ аска эбилик курдук туттуллар.
Ымдаан

**Ымдаан** — аһыы утах. Суораты, тары сүөгэй уутун уулаан ытыйан (бутуйан?) оҥоһуллубут аһыы утах.
Үөрэ

**Үөрэ** — эти, сүөһү иһин кыра гына кырбастаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга былаан буһарбыт ас.

## Көрүҥнэрэ
* Ис үөрэ
* Тардаах үөрэ
Үөһээ Бүлүү улууһа

**Үөһээ Бүлүү улууһа** — Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, тайаан сытар сиринэн атын улуустарга тэҥнээтэххэ кыра гынан баран Саха Сиригэр суолталаах улуус. Киинэ — Үөһээ Бүлүү с. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Булуу улууһуттан араарыллан төрүттэммит. Бу улуустан элбэх культура, наука, политика уонна уопсастыба үлэһиттэрэ тахсыбыттара. Былыр-былыргаттан биир олоҕунан, сороҕор биир кииннэнэн олорбут уруулуу улуустара Бүлүү уонна Ньурба буолаллар.

## Демография

2007 сылга улуус киһитин ахсаана 21 496 киһи. 
2002  сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар — 20 855 киһи (97,53%), нууччалар — 123 киһи (0,52%), эбэҥкилэр - 250 киһи (1,92%), эбээннэр — 54 киһи (0,25%), уонна атын омуктар — 139  киһи (0,66%).

400px|thumb|left|Биэрэпис ыытыллыбыт сылларга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана 

## Географията
Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс орто сүүрээнигэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси. 

Тохсунньуга орто температурата 36—40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар 15—17 кыраадыс сылаас. 

Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр. Кыраныыссалаһар улуустара: хотуттан Өлөөн уонна Бүлүү улуустара, илинтэн Горнай улууһа, соҕурууттан Өлүөхүмэ улууһа, соҕурулуу-арҕааттан уонна арҕааттан Сунтаар уонна Ньурба улуустара.

Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник таҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүҥнэрэ баар. Былыр көмүс сууйаллара. 

Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах 21 олохтоох тэриллии үөскээн үлэлиир. 

Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар.

## Историята
Түүкээн үрэх Бүлүү өрүскэ түһэр сиригэр былыр нууччалар Бүлүүгэ бастаан кэлэн баран симиэбийэ (зимовье) туруорбуттара. 

Онтуктара хас да сыллар усталарыгар бу эргин опорнай пуун быhыытынан турбута. 

Онтон Олоҥноох диэн сиргэ билиҥҥи Нам сэлиэнньэтин сиригэр көһөрүллүбүтэ, Оленск диэн сурукка киирбитэ. Кэлин онтон билигин Бүлүү куората турар сиригэр киин буолбута. 

Онон кырдьаҕас Бүлүү куоратын историята Верхневилюйскай симиэбийэттэн саҕаланар.

## Администрацияларынан араарыы
250px|thumb|right|Үөһээ Бүлүү улууһун каартата

## Үөрэҕирии

## Улуус тэрилтэлэрэ
* Улуус архыыба (Култуура уонна сиэр сайдыытын дэпэртээмэнин муниципальнай казеннай тэрилтэтэ), 2019 сыллаахтан начаалынньык Колесова Александра Петровна

## Улуус биллиилээх дьоно
: Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912—30.03.1945) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
:Тобуроков Петр Николаевич, Саха народнай поэта
: Сивцев Василий Тарасович (22.12.1933 төр.) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай поэта.
Өлүөнэ остуруогун 1634 сыллаахха сахалар төгүрүйүүлэрэ

Бу сахалар өрө турууларын сорох историктар Мымах бастаанньата диэн ааттыыллар. Фишер диэн чинчийээччи бу өрө турууну Мымах салайбыта диэбит эбит. Иван Галкин суруйуутугар кырдьык Мымах улууһугар атын улуустартан сэрииһит дьон мустубутун этэр. Ону Фишер Мымах 600 буойуну хомуйбутун курдук сыыһа эппитэ атын историктар үлэлэригэр сыыйа көһөн хаалбыт. Итинник «Брокгауз-Эфрона» энциклопедиятыгар эмиэ Мымах 600 киһини мунньан Дьокуускай остуруогун урусхаллыан баҕарбыт диэн этиллэ сылдьар. Ол гынан баран О.В.Ионова этэринэн Мымах ханнык да архыып дөкүмүөнүгэр Мымах бастаанньаҕа кыттыбытын туһунан сибидиэнньэ суох, атын кинээстэр буоллаҕына ол дөкүмүөннэргэ хаста да ыйыллаллар диир. 

1633 с. ахсынньытыгар Нам улууһугар сахалар тоҕуоруһаллар, ахсааннара 600 - 1000 киһи кэриҥэ. Сүбэлэһэн Дьокуускай остуруогун ылыыны былаанныыллар. Аттаах, сатыы батастаах, охтоох, куйахтаах дьон остуруогу төгүрүйэн баран бары өттүттэн саба түһэн ыларга сүбэлэспиттэр. Иккис былааннара төгүрүйэн баран уоттааһын. Онно анаан туос уонна от бэлэмнээбиттэр. 
 
Тохсунньу 4 күнүн киэһэтигэр Мымах кулута атамаан Галкиҥҥа кэлэн сахалар саба түһээри бэлэмнэнэллэрин эппит. Мантан арааһа Мымах Хаҥалас тойотторун сөбүлээбэккэ хайаларын да диэки буолбатах быһылаах диэн О.В.Ионова сылыктыыр. 

Галкин атамаан маны истэн баран эрдэтинэ саба түһэргэ былааннанар. 47 аттаах хаһааҕы илдьэ нам буолаһыгар тиийэр. Тохсунньу 5 күнүгэр сэрии буолар. Сахалар бастаан оҕунан ытыалыыллар, онтон үҥүүлээх уонна батыйалаах аттаах дьонунан сырыһыннаран кимэн киирэллэр. Манна 40-ча киһилэрин сүтэрэллэр. бу сэриигэ Откурай диэн сахалар биир тойонноро ыараханнык бааһырар. Хаһаахтар аттарын барытын сүтэрэллэр, элбэх хаһаах ол иһигэр Иван Галкин бэйэтэ бааһыраллар. Сэрии түмүгэр хаһаахтар остуруокка куоталлар. Сахалар остуруогу төгүрүйэллэр, уонна икки ый кэриҥэ кими да киллэрбэккэ да таһаарбакка да сыталлар. Остуруокка сытар дьон аччыктааһын буолар, бэринэллэрэ эбэтэр хоргуйан өлөллөрө аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ олунньу бүтүүтүгэр тоҕо эрэ сахалар баран хаалаллар.

## Литература

*Ионова О.В. Из истории якутского народа: (первая половина XVII в.).  – Якутск: Кн. изд-во, 1950.  – 112 с.
*Токарев С.А.  Очерк истории якутского народа.   – М.:  Госуд.социал-экономич. изд-во, 1940.  – 248 с.
Сүрүн сирэй

Ыстатыйаны саҕалыырга көмөлөһөр **Сирдьит** баар. Сигэтин аллара маннык кинигэ ойуутун таһыгар булуоҥ .


**<big></big>**
Сахалыы буукубалар браузергар тахсыбат буоллахтарына маны баттаа

 Бикипиэдьийэ&nbsp;—&nbsp;бу&nbsp;элбэх омук тылынан суруллар&nbsp; энциклопедияМанна&nbsp;ким баҕалаах талбыт ыстатыйатын уларытар эбэтэр&nbsp; кыахтаах.
Билигин Бикипиэдьийэҕэ **** сахалыы, уонна атын 343 омук тылынан өссө 66 мөлүйүөнтэн тахса ыстатыйа баар.


This is Wikipedia in Sakha language | Это раздел Википедии на якутском (саха) языке | Как помочь разделу, если Вы плохо владеете или не владеете языком саха.

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__