Тылга сыһыаннаах бэлиэ күннэр

**Тылга сыһыаннаах бэлиэ күннэр** — араас дойдуларга уонна аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр омук тылларыгар сыһыаннаах күннэр.
## Тохсунньу
* Тохсунньу 4 — Брайль азбукатын аан дойдутааҕы күнэ (Всемирный день азбуки Брайля, World Braille Day). 2019 сылтан бэлиэтэнэр.
* Тохсунньу 10 — Хинди аан дойдутааҕы күнэ (Vishwa Hindi Diwas). 2006 сыллаахха буолбут Бастакы Аан дойдутааҕы хинди кэмпириэнсийэтэ аһыллыбыт күнүгэр бэлиэтэнэр. Ииндийэ иһигэр балаҕан ыйын 14 күнүгэр бэлиэтэнэр Хинди күнүн (Hindi Diwas) кытта бутуйуллуо суохтаах.
* Тохсунньу 15 — Хотугу Кэриэйэҕэ Хангыль күнэ. Соҕуруу Кэриэйэҕэ алтынньы 9 күнүгэр бэлиэтэнэр.

## Олунньу
* Олунньу 13 — саха сырдатааччытын Семен Новгородов төрөөбүт күнүгэр СӨ бастакы Бэрэсидьиэнин М.Е. Николаев ыйааҕынан «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ" бэлиэтэнэр.
* Олунньу 18,  — Амами арыыларын түөлбэ тылын күнэ. Рюкю тыллара диэн ааттанар түөрт тыл баар, Амами арыыларын тыла олортон ордук хотугу сытааччылара. Урут дьоппуон тылыттан улахан уратылаахтара, атын дьоппуоннары өйдөөбөттөрө, билигин саҥарар киһи аҕыйаан, тыла-өһө дьоппуон тылыгар чугаһаан "хортуоска тыла" диэн (ол аата тыалар тыллара) сэнэбиллээхтик ааттанар, судаарыстыба атын тыл диэбэт, дьоппуон тылын түөлбэ тылынан билинэр.
* Олунньу 21 
** Ийэ тыл аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. اليوم العالمي للغة الأم, ‎исп. Día Internacional de la Lengua Materna, нууч. Междунаро́дный день родно́го языка́, фр. la Journée internationale de la langue maternelle) — сылын ахсын олунньу 21 күнүгэр бэлиэтэнэр, ЮНЕСКО Генеральнай ассамблеята 1999 сыллаахха олохтообут күнэ. 2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
** Арменияҕа  Төрөөбүт тыл күнэ
** Бангладеш — Бенгал тылын иһин хамсааһын күнэ. 1952 сыллаахха буолбут түбэлтэни кэриэстээн олохтоммута.

## Кулун тутар
* Кулун тутар 14 
**  Төрөөбүт тыл күнэ. Эстония бэйиэтэ, сырдатааччы Кристьян Яак Петерсон  (1801) төрөөбүт күнүгэр 1998 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Айымньыларыгар айылҕаны, сиэрдээх быһыыны хоһуйар эбит.
** , ,  — Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ. Адыыг тыла (чэркиэс тыла) Арассыыйа үс өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыба тыла.
* Кулун тутар 20 — ХНТ-га боронсуус тылын күнэ ()

## Муус устар
* Муус устар 14 — Фиин тылын күнэ (эбэтэр Микаэль Агрикола күнэ).
* Муус устар 14 — Грузияҕа  Төрөөбүт тыл күнэ 
* Муус устар 15  — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр
* Муус устар 16 — Эрзя уонна мокша тылларын күнэ (). Учуонай Анатолий Рябов төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
* Муус устар 20 
** Карел уонна вепсс суруктарын-бичиктэрин күнэ
** ХНТ-га кытай тылын күнэ ()
* Муус устар 23 
** ХНТ-га ааҥыл тылын күнэ ()
** ХНТ-га испаан тылын күнэ ()
* Муус устар 25, 
** Чувашия: Чувааш тылын күнэ — сылын ахсын муус устар 25 күнүгэр бэлиэтэнэр. 1992 сыллаахха муус устар 9 күнүгэр Чувааш Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан олохтоммута.
** Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтэ: Чэчиэн тылын күнэ. Бу күн 1923 сыллаахха чэчиэн тылынан «Серло» («Сырдык») диэн хаһыат тахсыбыта.
* Муус устар 26
**  — Наассыйа дьоруойун күнэ
** : Татарстааҥҥа Төрөөбүт тыл күнэ — аатырбыт бэйиэт Габдуллаа Тукаай төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

## Ыам ыйа
* Ыам ыйын 5 
** Португаал тыллаах дойдуларга Португал тыллаах култуура күнэ.
** ЮНЕСКО — Португаал тылын аан дойдутааҕы күнэ ()
* Ыам ыйын 7  — Бэчээт, тыл уонна кинигэ төннүүтүн күнэ (Spaudos atgavimo, kalbos ir knygos diena), 1904 сыллаахха литовскай тылынан бэчээти 40-тан тахса сыл бобуу кэнниттэн көҥүллүүргэ күһэллибиттэрэ.
* Ыам ыйын 15 
** Осетин тылын уонна литэрэтиирэтин күнэ. Бу күн Коста Хетагуров "Ирон фæндыр" ("Осетин лиирата") диэн бастакы хомуурунньуга тахсыбыта.
** Ираан — Перс тылын күнэ
* Ыам ыйын 25 — Арассыыйаҕа Тыл үөрэхтээхтэрин күнэ. Бу күн лингвистэри, литературоведтары, тылы уонна литэрэтиирэни үөрэтэр учууталлары, бибилэтиэкэрдэри уонна филолог үөрэхтээх бары дьону түмэр.

## Бэс ыйа
* Бэс ыйын 6 : Нуучча тылын күнэ. ХНТ быһаарыытынан 2010 сыллаахтан А.С. Пушкин төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Маны тэҥэ бу таһымҥа араас күннэргэ (үксүн улуу суруйааччылар төрөөбүт күннэригэр) ХНТ атын 5 тылын күнэ бэлиэтэнэр.

## От ыйа
* От ыйын 1 — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр национальнай бэчээт күнэ (День национальной печати в Республике Саха (Якутия)). Бу күн 1907 сыллаахха «Саха дойдута» («Якутский край») диэн сахалыы хаһыат аан бастаан тахсыбыта. Соруга — өрөспүүбүлүкэ тылларын сайыннарыы, уонна бэчээт үлэһиттэрин престижтарын үрдэтии.
* От ыйын 7 — Суахили тылын аан дойдутааҕы күнэ () [ЮНЕСКО] (41 C/61)

## Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 31 — Молдоваҕа Төрүт тыл (Лимба Ромынэ) күнэ.

## Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 5 
** Казахстан Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын тылларын күнэ
** Калмыкияҕа ойрат суругун-бичигин (Тодо бичиг, Ясное письмо) күнүн бэлиэтииллэр. Сырдатааччы Зая-Пандита 1648 сыллаахха айбытын ахталлар.
* Балаҕан ыйын 8 
** Ааҕыы-суруйуу аан дойдутааҕы күнэ (, UNESCO 14 C/Resolution 1.441)
** Арассыыйа — Арассыыйа тылларын күнэ. Расул Гамзатов төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
* Балаҕан ыйын 14 —  Хинди тыл күнэ. 1949 сыллаахха үс сыллаах мөккүөр кэнниттэн хинди Ииндийэҕэ ил тыла буолбута (соҕуруу штааттар ааҥыл тылын туруорсубуттара)
* Балаҕан ыйын 18 — Ирааҥҥа Перс литэрэтиирэтин уонна поэзиятын күнэ
* Балаҕан ыйын 23 — Кыргыстааҥҥа Судаарыстыбаннай тыл күнэ
* Балаҕан ыйын 26 — Дьобуруопа тылларын күнэ.
* Балаҕан ыйын 30 — **Тылбаас Аан дойдутааҕы күнэ** (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — тылбаасчыт идэлээхтэр күннэрэ. Бу күн 419 биитэр 420 сыллаахха библияны латыынныы тылбаастаабыт Сибэтиэй Иероним өлбүтэ. Тылбаасчыттар Аан дойдутааҕы федерациялара (FIT) 1991 олохтообута.

## Алтынньы
* Алтынньы 5 — Таджикистааҥҥа  Судаарыстыбаннай тыл күнэ
* Алтынньы 9,  — Хангыль (кэриэй алпабыытын) күнэ. Хотугу Кэриэйэҕэ тохсунньу 15 күнүгэр бэлиэтииллэр.
* Алтынньы 12 —  Испаан тылын күнэ
* Алтынньы 15 — Осетин литэрэтиирэлии тылын олохтообут Коста Хетагуров (Хетæгкаты Къоста) төрөөбүт күнэ.
* Алтынньы 21 
** Узбекистан: Узбек тылын бырааһынньыгын күнэ. 2020 сыллаахтан бэлиэтэнэр. Бу күн 1989 сыллаахха узбек тыла ил тылынан биллэриллибитэ.
** Дагестан: Дагестан култууратын уонна тылларын күнэ. 2016 сыллаахха олохтоммута. 
* Алтынньы 27,  — Украина суругун-бичигин уонна тылын күнэ. Нестор Летописец төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Бастаан сэтинньи 9 күнүгэр бэлиэтэнэр этэ.

## Сэтинньи
* Сэтинньи 1 — Тыыба тылын күнэ. 2016 сыллаахтан суруйааччы Александр Даржай көҕүлээһининэн, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин ыйааҕынан бэлиэтэнэр. 
* Сэтинньи 16 — Ислан тылын күнэ (). Бэйиэт уонна суруйааччы Йоунас Хадльгримссон (1807—1845) төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.
* Сэтинньи 19 — Саха Сиригэр нуучча тылын күнэ. М.В. Ломоносов төрөөбүт күнүгэр 2001 сылтан бэлиэтэнэр.
* Сэтинньи 27 — Карел тылын күнэ (Финляндияҕа уонна Карелияҕа бэлиэтэнэр)

## Ахсынньы
* Ахсынньы 3 — Бааск тылын күнэ.
* Ахсынньы 14 — Башкиир тылын күнэ, бу күн бэйиэт Мифтахетдин Акмулла (1831 - 1895) төрөөбүт.
* Ахсынньы 15
** , Аан дойдуга Түүр тылларын күнэ. Бу туһунан быһаарыы ЮНЕСКО 43-с Сүрүн кэмпириэнсийэтигэр 2025 сыл сэтинньи 4 күнүгэр ылыныллыбыта. Бу күн түүр тылларын устуоруйатыгар улахан суолталаах Орхон суруга-бичигэ ааҕыллыбыта.
** Заменгоф күнэ (эсперанто тылын төрүттээбит киһи)
* Ахсынньы 18 — ХНТ-га арааб тылын күнэ ()
* Ахсынньы 25—тохсунньу 18 (дьэбириэй халандаарынан Тевет ый 21 күнүгэр бэлиэтэнэр, онон Григориан халандаарынан сыл аайы көһө сылдьар) — Иврит күнэ. Элиэзер Бен-Йехуда (1858-1922) төрөөбүт күнүн кытта ситимнээх.

## Быһаарыылар