open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хардааччы

300px|thumb|right|Хардааччы
thumb|'' Falco columbarius'' 
**Хардааччы** (, ) — мохсоҕоллор биистэрин уустарыгар киирэр тыҥырахтаах көтөр.

Тайҕаҕа уонна ойуурдаах туундараҕа олохсуйар. Сүнньүнэн кыра көтөрдөрүнэн аһылыктанар. Үөһэ көтө сылдьар күөрэгэйдэри тутарынан биллэр. Уйатын сиргэ, таас очуостарга, маска лабаалартан, сутукаттан, хатырыктан туттар. Уйатыгар 3-5 кытархай өҥнөөх элбэх бээтинэлэрдээх сымыыттаах буолар. 26-30 суукка иккиэн баттыыллар. 30-37 суукка оҕолоро уйаҕа баар буолаллар. Оҕолорун иккиэн аһаталлар.

Олоҥхоҕо *Үөлэн Хардааччы* — айыы бухатыырын аата (үөлэн суолтата - улахан, бөдөҥ-садаҥ, үөскүлэҥ).

## Өссө маны көр
* Мохсоҕол
* Тыытыкы
* Харылыыр
* Хара кырбый
* Кугас кырбый
* Мохсоҕоллуҥулар

## Быһаарыылар

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
BBK Electronics

Ойуу:200px-Logo_BBK_BuBuGao_double.jpg
**BBK Electronics** (толору аата **BBK Electronics Corp., LTD.**), Кытай биир саамай улахан тэрилтэтэ буолар, тэрилтэ 1995 сыллаахха тэриллибит. Тэрилтэни олохтообут уонна тойоно - Дуань Үньпинь. Бу тэрилтэ Кытайга уонна аан-дойдуга биир улахан электрониканы онорон таһаарарга лиидэр. Салалтата - Гуанчжоу. Улахан заводтара АХШ, Кытай, Дьоппуон, Германия, Арассыыйа уонна Аустралия дойдуларыгар баар. 

## "Би Би Кэй" Хотугу Эмиэрикэҕэ

Онтон "Би Би Кэй" диэн техникаларын ааттаан бичийэн баран Саха Сиригэр уонна Илиҥҥи Эуропа дойдуларыгар уонна Аустралия сиригэр атыылыыр.

## Оҥорон таһаарар продукцийалара

* DVD
* MP3
* MP4
* Kashe
* Internet BBK
* CD
* Араас көмпүүтэр
* Караокэ
* Ноутбуктар
* плеердэр

уонна да атыттар

## Сигэ

Арассыыйаҕа филиалын сирэйэ

## Быһаарыылар
Дуань Үньпинь

**Дуань Үньпинь** эбэтэр кытай тылынан **段永平** (**Дуань Юнпинь**), Би Би Кэй тэрилтэтин тойоно уонна олохтооччута буолар. 2002 сылтан ыла АХШ дойдутугар олорор.
OPPO

200px|thumb

**ОРРО** диэн Би Би Кэй тэрилтэтин биир улахан салаата буолар. Кытай улахан биир телефония уонна интернет сибээһин лиидэрэ. Бэйэтэ туспа тэрилтэ курдук үлэлиир, ол кынан баран син биир BBK Electronics тэрилтэтигэр бас билинэр.

Бу тэрилтэ Саха Сиригэр былаана элбэх...
Диопсид

300px|thumb|right|Диопсид
**Диопсид** — пироксеннар бөлөхтөрүгэр киирэр таас. Химия формулата **CaMg(Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>)**. **СаО** 25,9% ылар, **MgO** — 18,5%, онтон **SiO** — 55,6%. Араас өҥнөөх буолуон сөп, онто тимир, марганец, ванадий уонна хром булкаастааҕыттан тутулуктаах. Италияҕа Пьемонт таһыгар фиолет уонна халлаан күөҕэ өҥнөөх таастары хостууллар. Маннык таастары *виолан* диэн ааттыыллар. Арассыыйаҕа Алтаайга, Сайаан хайаларыгар уонна Байкаал таһыгар булаллар. Изумруудтуу от күөх таастары хромдиопсид дииллэр. Кинилэри өссө «Сибиир изумруудтара» диэн ааттыыллар. *Слюдянка* өрүс таһыгар көстөр от күөҕэ уонна халлаан күөхтүҥү таастары байкалит дииллэр. Сырдык роза өҥнөөх таастары *антохроит* дииллэр; сырдык от күөхтэри — *лавровит*. Кыһыллыҥы хоҥор таастар эмиэ көстөллөр. Индияҕа уонна Бирмаҕа «куоска харахтаах» таастар көстөллөр, хап-хара диопсидтар эмиэ баар буолаллар, кинилэри аналлаах сырдыкка сардаҥатыгар туттахха түөрт сардаҥалаах сулус көстөр (ол *астеризм* диэн ааттанар).

Бороҥ өҥнөөх эбэтэр олох өҥө суох дьэҥкир таастар эмиэ баар буолаллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
Кытай тэрилтэлэрэ

Бу Кытай бөдөҥ тэрилтэлэрин тиһиктэрэ…

* BAW
* BYD
* BBK
* Baidu
* Brilliance China Auto
* CITIC
* Chery Automobile
* China Metallurgical Group Corporation
* China Mobile
* Dadi Auto
* Dongfeng
* First Automotive Works
* GOME
* Kashe
* Geely Automobile
* Great Wall Motors
* Gree
* Gonglie
* TEAC
* Haier
* Higer
* Hot Toys
* Huawei
* Lenovo
* Meizu
* Midea
* OPPO
* PetroChina
* SAIC Motor
* Seagull Camera
* Sinopec
* Tencent
* Trust-Mart
* Yanzhou Coal Mining
* MUDAN
* Ksmei
* Тяньши
* Кытай национальнай ниэп тэрилтэтэ
* Кытай национальнай химия тэрилтэтэ
Агаат

300px|thumb|right|Агат
**Агаат** — синньигэс утахтардаах халцедоннарга киирэр таас. Химия формулата **SiO<sub>2</sub>**. Уратыта — араас өҥнөөх хаттыгастардаах (дьаарыстар, дьапталҕалар, сулуойдар). Бу хаттыгастара төгүрүк эбэтэр көнө быһыылаах буолаллар. Бу ойуулара сир иһинээҕи кураанах сирдэри — жеодтары — хатылыыллар, тоҕо диэтэххэ агааттар үксүн итинник сирдэргэ үөскээбиттэр.

Тоҕо маннык ааттамыттара биир барылынан Сицилияҕа баар Ахатес өрүс аатынан диэн, бу өрүскэ былыр агааттары хостууллар эбит. Иккис барыл: гириэк тылыттан *ahates — дьоллоох* диэнтэн. Биһиги эрабыт иннинээҕи IV үйэҕэ бу ааты Феофраст туттубута биллэр.

Агаат өҥө үүт маҥантан, араҕастан уонна от күөхтүҥүттэн ыас хараҕа дылы буолар. Араас өҥнөөх дьаарыстар биир туочука тула бэйэ-бэйэлэрин солбуйар буоллахтарына «харахтаах», «ачыкылаах» таастар диэн ааттаналлар. Сороҕор бу таастары «мэкчиргэ хараҕа» диэн ааттыыллар эбит.

Фантазиялаах дьон таас ойуутугар дьэрэкээн дойдулары кытта булаллар. Былыр Илин дойдуларга «муохтаах» агааттары сыаналыыллар эбит — ойуурдуҥу оһуордаах таастары. Билигин итинник таастары дендриттаахтар дииллэр. Туман быыһыттан көстөр курдук оһуордаах таастары «кырыалаах» агааттар дииллэр. Сорох таастар ойуулара муннуктаах буолар, онтуктара былыргы каарталарга ойууламмыт кириэппэстэр былааннарын майгыннатарын иһин «кириэппэс», «бастион» эбэтэр «фортификация» агааттара дииллэр.

Өссө ойуутуттан көрөн "былыттаах", "кустуктаах", "уот төлөннөөх" агааттар баар буолаллар.

## Оҥоһуктар, сыаната

## Аптаах таастар, астрология

## Эмтээх таастар

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
Путинизм

**Путинизм** (), Владимир Путин ыытар политикатын ааттыыллар, үксүн ол политиканы сөбүлээбэт араҥалар туттар тиэрминнэрэ. Бу тиэрмини ордук киэҥник арҕаа дойдуларга тутталлар. Сүнньүнэн Путины кириитикэлээһин 2000–2008 сыллардаахха кини улахан уларыылары онорбото диэҥҥэ олоҕурар. Бу кэмҥэ Арассыыйа 1989 сыллааҕы көрдөрүүлэртэн кэнники тэбилиннэ, национализм идеологията тэнийдэ (холобур, ДПНИ курдуктар баар буоллулар) диэн сыанабыл баар. 

Арассыыйа кэнники кэмҥэ аһары тоталитарнай (тоталитаризм), диктатура уонна ауторитарнай систиэмэҕэ баран эрэрин көрдөрөр. Кэнники кэмҥэ национализм идеологийата күөдьүйдэ. Репрессия сайдан эрэр, урукку СССР саҕанааҕы былаас системата кэлэн эрэр.
Владивосток

thumb|250px

**Владивосток**, Арассыыйа Приморье кыраайын киин куората.

1860 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Көмүс Муос хомо кытылыгар олохтоммут.

## Сигэлэр

* Куорат дьаһалтатын саайта 

* Куорат хаартыскалара
*# Үөһэттэн
*# Былыргы хаартыскалар уонна аккырыыккалар
*# Владивосток фотогалереята
*# Виктория Попова галереята
* Эхо Москвы: Марина Королева: Дальний Восток — что с ним делать? (Владивосток и остров Русский), хаартыскалар
* Эхо Москвы: Своими глазами: Владивосток и Остров Русский
* Приморье уонна Владивосток экологиятын туһунан 
* Sound-art: Владивосток — город, в котором я не был 
* Тайны подземного Владивостока
* Владивосток тырааныспарын туһунан саайт
* Владивосток каартата 
* Приморье төлөппүөннэрин бизнес-справочнига (Владивосток, Находка, Уссурийскай)
SVEN

**SVEN** — Дания саамай улахан электротехническай корпорацията, аан-дойдуга биир саамай улахан компьютер перифериятын онорон таһаарар тэрилтэ буолар. Ол курдук колонкалар, көмпүүтэр кутуйахтара, клавиатура, монитордар уонна сабвуфердар. Салалтата — Копенгаген куоракка баар.

СВЕН сүрүн сирэйэ
Алтан (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах:
* Алтан ()— химическэй элемент.
* Алтан — Амма нэһилиэгин киинэ.
* Алтан нэһилиэгэ — Амма улууһун нэһилиэгэ. 
* Алтан нэһилиэгэ — Мэҥэ-Хаҥалас улууһун нэһилиэгэ. 
* Алтан Сарын (Баишев Гавриил Васильевич, 1898—?) — саха суруйааччыта.
* Алтан түөс () — кыра чөкчөҥөө, чуускуннуҥулар кэргэннэрэ.
Терроризм

**Терроризм** диэн куттааhыны (террору) мэлдьи туттуу. Билигин, терроризм өйдөбүлэ омуктар икки ардыларынааҕы биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох. Мантан ураты, терроризм диэн сокуону кэhэр күүһүлээһини уонна сэриини тэрийиини ааттыыллар. Араас террорист тэрилтэлэрэ эбэтэр соҕотох террористар тус туспа идеологиялаахтар уонна соруктаахтар.

## Термин төрүтэ
"Terror" диэн латыын тыла, "куттааhын" диэн тылбаастанар.

Сэтинньи 2004, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтэ терроризмы "дьону куттуур, эбэтэр дьаhалтаны эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэни тугу эмэ гыннаттарар эбэтэр гыннаттарбат соруктаах, олохтоохтору эбэтэр сэриилэспэттэри өлөрүү эбэтэр эчэтии хайа баҕар дьайыыта".

Үгүс дойдуларга, сокуон быhыытынан терроризм дьайыылара криминал дьайыыларыттан араарыллаллар.

## Тутаах критерийдара
Официаллык быhаарыылара терроризм утары политиканы быhаараллар уонна кинилэрдиин үлэлэhэр гына уларыйаллар. Үгүс дьаhалта быhаарыылара бу тутаах критерийдары бэлиэтииллэр: сорук, сылтах, буруйдаах уонна дьайыы сокуоннаhа.
* Күүһүлээhин
* Психология сабыдыаллааһына уонна куттааhына
* Политика соруга
* Сэриилэспэт дьоҥҥо саба түһүү
* Сокуону утарыы

## Көрүҥнэрэ
Майгытынан:
* Тэрээhинэ суох, соҕотох тэрийээччилээх
* Тэрээhиннээх, элбэх кыттааччылардаах

Соруктарынан уонна төрүттэринэн:
* Национал терроризм
* Итэҕэл терроризма
* Идеология эбэтэр социал терроризм

## Быһаарыылар
Genius

**GENIUS** (толору аата **General Electric NetWork Internet United States**), ол аата **Дженерал Электрическэй үлэлиир сибээс интернетын Америка Холбоспут Штата** диэн. Аан Дойдуга саамай үчүгэй компьютер табаарын оҥорон таһаарар тэрилтэ буолар. Кини табаарын 180 омук дойдуларыгар (ол иһигэр Саха Сирэ уонна Арассыыйа) Табаар №1 буолла. Саамай астык компьютер кутуйахтарын оҥорон таһаарар. Тэрилтэ KYE System улахан салаата буолар GM платформатыгар. Салалтата - Тайвань (Тайбэй). 

## Улахан салаалара

* АХШ - Калифорния, Силикон хочото
* Германия - Бавария, Дингольфинг
* Аустралия - Саҥа Соҕуруу Уэльс, Сидней (олох туспа салаата Genius AU)
* Кытай - Шанхай уонна Пекин
* Саха Сирэ - Дьокуускай, торговый корпус ЭЛЬФ
* Дьоппуон - Токио силикон хочотугар
* Тайвань - Тайбэй электроннай хочотугар

Нууччалыы сирэйэ ДЖЕНИУС
Дуоллар

[220px|thumb|[АХШ дуоллара|АХШ биир дуоллара]]

**Дуоллар**, **Доллар** (, $) диэн хас да дойду валютатын аата. Олор ахсааннарыгар Австралия, Канаада, Хоҥ Коҥ, Саҥа Зеландия, АХШ уонна Зимбабве. Тыл төрдө былыргы ниэмэс **таллер** диэн харчыттан төрүттээх.
Prince Albert National Park

**Prince Albert National Park** Баар биир улахан национальный парк. Элбэх эндемиктэр бааллар.
Муус-джо

**Муус Джо** () - Канаада соҕуруулуу-киинигэр баар Саскачеван провинциятын куората.

Муус-Джо  эмиэ итинник ааттаах өрүс үрдүгэр турар. Куораты Транс-Канада шоссе быһа охсор. Саскачеван бу өттүгэр баар сүүһүнэн кыра куораттар уонна фермалар олохтоохторо сынньанар сирдэринэн уонна туристар сылдьар сирдэринэн биллэр. 

Аан бастаан 1857 сыллаахха каартаҕа баар буолбут. Хайдах ааттаммытын туһунан икки сүрүн барыл баар. Бастакыта -  moscâstani-sîpiy диэн манна урут олохтоох кри омук тылыгар  "өрүс кытылыгар баар сылаас сир" суолталаах эбит. Иккиһэ - эмиэ ити тылга Moose Gaw диэн сылаас тыал диэн суолталаах. Өссө сорох дьон өрүс сүнньэ каартаҕа тайах (ааҥыллыы Moose) сыҥааҕын майгынныыр дииллэр эбит.
Ал-Каида

300px|thumb|Ал-Каида былааҕа

**Ал-Каида** (Арабтыы: القاعدة) диэн 1980-с сс. бүтүүлэригэр Афганистан сэриитин кэмигэр тэриллибит исламист бөлөҕө. Фундаменталист сунни хамсааhына. Аан дойду үрдүнэн дьайыылаах.

Ал-Каида араас дойдуларга баар олохтоох уонна сэрии сыалларыгар саба түһэр, олортон ордук биллиилээхтэрэ 2001 сыллааҕы Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ. Онтон сылтаан АХШ дьаhалтата терроризмныын сэриини саҕалаабыта. 2009 с. туругунан, бөлөх 200-300 икки ардынан кыттааччылардаах.

Басханнара Осама бин Ладен уонна Айман ал-Зауаhири. Ол гынан баран, бөлөх дьиҥ тэриллиитин тутула биллибэт. 

## Быhаарыылар
Риджайна

thumb|250px

**РИДЖАЙНА** (**Regina**), Саскачеван сирин киин уонна биир улахан куората буолар. Нэһилиэнньэтэ 180 тыс. киһи. Улахан промышленно-сайдыбыт куорат буолар. Дьон сэргэ олохсуйан олороругар биир саамай бассар куорат. Криминал суох. Улахан киэҥ тайҕаҕа сытар. Элбэх өрүстэр. Биир мультинациональнай куорат. Ол аата манна тыыһынчанан араас элбэх омук олорор. 

## Инфраструктурата

Биир саамай сайдыылаах, 2007 - 2009 сс Канада правительствота уонна министерствота 997 трлн. долларов АХШ бырахпыт, куорат өссө байдын диэн. Аны туран транспортка эмиэ оччо же суумма быраҕыллыбыт.

## Экономиката

Бары өттүнэн сайдыылаах! Куорат аҥардас бюджетэ Москва бюджетыттан 78,99 төгүл улахан.

## Омуктара

Аан-Дойду омугун представителэ бары олороллор, олортон саамай элбэх Кытайдар буолаллар (67%). Онтон Сахалартан 291 киһи олохсуйа ити куоратка араас визанан уонна причинанан барбыт 2000-2009 сс.
Суон тумус

300px|thumb|right|Суон тумус

**Суон тумус** (, ) — Саха сирин соҕуруу уонна киин улуустарыгар дэҥҥэ көтөн кэлэр чыычаах. Бу Чооруостуҥулар кэргэннэригэр киирэр Суон тумустар уустарын Саха сиригэр көстөр соҕотох көрүҥэ. Байкаал кытыытыгар уйаланара биллэр.

Тумса суон, модьу-таҕа, кутуруга кылгас. Атыырын төбөтө хараҥа хоҥор, хабарҕата, тумсун тулата, кынаттара уонна кутуруга хара буолар. Алараа өттө бороҥ, розатыҥы. Өрөҕөтө маҥан, кутуругар уонна кынаттарыгар эмиэ маҥан бээтинэлэрдээх. Тыһыта өҥө арыычча сырдык. Атыыра кынатын уһуна - 95-107 мм, ыйааһына - 47-62 г, тыһыта: 95-107, 40-58.

Кыһын биирдии эбэтэр 3-5 буолан ойуурдарга, иирэ талахтарга сылдьар буолаллар. Аһылыга үүнээйи туораахтара уонна астара.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Принс-Альберт

**ПРИНС-АЛЬБЕРТ**( сороҕор таах маннык суруллар "Принс Альберт" тириэтэ суох), **Prince Albert ** - Канаада дойдутугар баар кыракый куорат. Нэһилиэнньэтэ 37 тыһ. киһи олорор. Манна уруккута былыр былыыр биир саха сэргэ туруорбут (1977). Билигин манна 3 саха ыала олорор.

## Быһаарыылар
Бүлүүтээҕи ГЭС

**Бүлүүтээҕи ГЭС** — Бүлүү өрүскэ тутуллубут гидроэлектростанция — уу күүһүн туһанан уоту оҥорон биэрэр агрегат.
thumb|250px|Бүлүүтээҕи ГЭС
thumb|left|Бүлүүтээҕи ГЭС схемата
thumb|Бүлүүтээҕи ГЭС быһыта быһан көрдөххө
Билиҥҥи туругунан Бүлүүтээҕи ГЭС ирбэт тоҥҥо тутуллубут аан дойдуга соҕотох гидроэлектростанция.

Тутуута үс *уочаратынан* барар. *ГЭС-1* 1970 сыллаахха, *ГЭС-2* 1975 сыллаахха тутуллан олоххо киирбиттэрэ. ГЭС-3 бастакы агрегаата 2004 с. үлэҕэ киирбитэ.

## Суолтата
Бу ГЭС тутуллан алмаас-таас хостооччулары энергияннан хааччыйбыта. Ону тэҥэ Саха сирин арҕаа өттө уотунан хааччыллыбыта. Ол гынан баран бу тутуу иккис бөрүкүтэ суох өрүтэ эмиэ баар. Бу - ГЭС ууну харайар муората айылҕаҕа дьайыыта. Бастакытынан, былыргыттан олохтоох дьон олорбут өлгөм элбэх сирдэрэ ууга барбыттара. Туой Хайа бөһүөлэк олохтоохторо күүс өттүнэн көһөрүллүбүттэрэ. Иккиһинэн уу анныгар элбэх мас тимирбитин түмүгэр ол сытыйыыта (феноллар) Бүлүү өрүһү сүһүрдүбүтэ.
Алыы татыйыга

300px|thumb|right|Алыы татыйыга

**Алыы татыйыга** (, ) — Саха Сиригэр барытыгар кэриэтэ онно-манна көстөр кыра чыычаах. Татыйыктар уустарыгар киирэр. Саха Сиригэр уйаланар, соҕуруу кыстыыр, киэҥ сиргэ тарҕаммыт чыычаах. Ыйааһына: атыыра 12—15 г, тыһыта — 11—15 г. Үөннэринэн аһылыктанар. Уйатын сиргэ туттар.

## Туһаныллыбыт сирэ
* Б. И. Сидоров. Знаете ли вы птиц Якутии. — Дь.: Бичик, 1999. — ISBN 5-76-96-0956-7.
Харыйа татыйыга

300px|thumb|right|Харыйа татыйыга

**Харыйа татыйыга** (, ) — Саха сирин соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр олохсуйар, соҕуруу кыстыыр чыычаах. Дэҥҥэ көстөр. Үөннэринэн аһылыктанар. Маска, аллараа лабааларга уйаланар.

Хааһа сырдык араҕас, үрдүнэн хараҥа балаһалаах.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Үрүҥ хаас

300px|thumb|right|Үрүҥ хаастар

**Үрүҥ хаас** (, ) — Саха сиригэр Хотугу муустаах байҕал таһынааҕы туундараҕа уонна арыыларга уйаланар сэдэхтик көстөр көтөр. Хаастыҥылар этэрээттэрин Кустар семействоларыгар Үрүҥ хаастар биистэрин ууһугар киирэр.

Аһын сүнньэ — кэнчээри. Атын хаастартан уратылара — уйаларыгар киһи чугаһаатаҕына көппөттөр, туора хааман биэрэллэр уонна киһи барарын кэтэһэллэр. Арааһа маннык майгылара түргэнник аҕыйыылларыгар тиэрдибит буолуон сөп диэн чинчийээччилэр сабаҕалыыллар.

Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэ сылдьар, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр — III категория.

## Өссө маны көр

Хаас

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Бороҥ хаас

300px|thumb|right|Бороҥ хаастар

**Бороҥ хаас** (, ) — сырдык бороҥ өҥнөөх хаас. Өрөҕөтө хара эбириэн, кутуругун анна үрүҥ. Тумса уонна атахтара роза өҥнөөхтөр. Атыырын ыйааһына 3-4,4 кг, тыһытын ыйааһына — 2,4-3,5.

Саха сиригэр киирэ сылдьыбытын биирдэ эрэ сурукка киллэрбиттэр — 1965 с. Бүлүүтээҕи ГЭС муоратын таһыгар. Байкаалга уйаланар.

## Өссө маны көр

Хаас

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7

## Быһаарыылар
Сапфир

300px|thumb|right|Сапфир
**Сапфир** — күндү таас, корунд көрүҥнэриттэн биирдэстэрэ. Сүрдээх кытаанах, Моос шкалатынан — 9,0.

(гириектии *ζαφείρως* — sappheiros, күөх таас, баҕар дьэбириэйдии *ספּיר* Sapir эбэтэр персиялыы сити суолталаах). Химия формулата **Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>** — алюминиум оксида. Оттон ити тыл бэйэтэ былыргы дьэбириэй sappir диэн тылыттан, эбэтэр былыргы индия sanipriya диэн тыллыттан тахсыбыт буолуон сөп, ол тыллар суолталара — «Сатурн таптала». Аат үөскээһиинин иккис барыла маннык: вавилон «сипру» диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп, бу тыл суолтата «тырыыппайдыыр, суол хаалларар».

## Холлороон
Сапфир ордук биллэр сирдэрэ пегматиттарга эбэтэр Арассыыйаҕа сыьыаннаах уонна АХШ территорияларыгар, Австралияҕа, Мадагаскарга, Индияҕа, Вьетнамҥа, Бирмаҕа, Таиланд уонна Кытай территорияларыгар бааллар. Арассыыйаҕа саппфир промышленнай масштабтарга хостонор кыахтаах бөдөҥ сирдэр суохтар: кини булумньулара күөх корунд көстүүлэригэр сөп түбэһэр, ол иһигэр тааһы кырыылааһыҥҥа туһалаах курдуктар. Күөх саппфир Уралга уонна Кольскай арыыга (Хибиннар) көстөр. Урал саппфира, быраабыла курдук, сериантнай дэгэттээх, Кольскай саппфирдар бэрт сэргэх, кэрэчээн больше васильево- күөх кырааска тэҥнээх күөх Толбонноох.

Айылҕаҕа бултаммыт саамай бөдөҥ сапфирынан 1960- с сыллар ортолоругар АХШ- ка рентгенолог Стивын булбут тааһа буолбута[5]:102. Быраҕыллыбыт карьеры Кантон куорат таһыгар (Северная Каролина штата) сылдьан чинчийэн, холууп Горнай хрусталынааҕар бөдөҥ уобараһын арыйбыта. Майер пресс- папье быһыытынан туһанар үлэҕэ тааһы аҕалла. Хас да ый буолан баран биир ыарыһах болҕомтотун тааска ууран, Майаҕа геммологка эбэтэр ювелирга көрдөрөргө сүбэлээбитэ. Дьиктитэ диэн, рентгенолог, испэсэлиистэр «куска хрустал» диэн боростуой " Кристалл сапфира 3500 карат арыый улахан эбит диэн быһаарбыттар.

## Быһаарыылар
Корунд

300px|thumb|right|Корунд
**Корунд** — алмаас кэнниттэн саамай кытаанах күндү таастар көрүҥнэрэ. Химия өттүттэн корунд — алюминиум оксида, формулата **Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>**; араас өҥнөрү хром, тимир, ванадий уонна да атын элэмиэннэр холбоһуктара биэрэллэр. Моос шкалатыгар бу таас эталоннартан биирдэстэрэ, кытаанаҕа 9,0. Ювелир уустар былыр былыргаттан өҥнөөх корунд таастарга тус туһунан ааттары иҥэрбиттэр. Кыһыл корунд холобур рубин диэн ааттаах, халлаан күөх корунд — сапфир.

Ювелир уустар туттар коруннарын уруккуттан Мьянмар, Тайлаан, Индия (Кашмир штаат), Мадагаскар уонна Сри Ланка сирдэригэр хостууллар. Казахстааҥҥа, Канаадаҕа, Норвегияҕа, АХШ-ка эмиэ хостууллара биллэр. Арассыыйаҕа коруннар үөскээбит сирдэрэ Приморьеҕа, Ураалга, Красноярскай кыраайга уонна Челябинскай уобаласка бааллар.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* Всё о драгоценных камнях. Стоун Джаспер. СПб, ООО "СЗКЭО", 2009. - 176 с. ISBN 978-5-306-00346-7
Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ

**Серго Орджоникидзе аатынан Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ кэллиэһэ** — өрөспүүбүлүкэ эмп-том, доруобуйа харыстабылын үлэһиттэрин бэлэмниир саамай кырдьаҕас кыһата.

## Устуоруйата
1906 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр бу үөрэх кыһатын бастакы педагогтарын мунньаҕа буолбут. Бу күн колледж тэриллибит күнүнэн ааҕыллар. Аан бастаан үөрэх тэрилтэтэ эр дьон үөрэнллэригэр аналлаах биэксэл оскуолатын быһыытынан үлэлээбит. Бастакы үөрэххэ 20 киһи киирбит, онтон 13-һэ сыылкаҕа сылдьааччылартан көҥүл истээччи (вольнослушатель). Олохтообут киһи — В. А. Вонгродскай быраас. Бу киһи 1897 с. ахсынньыга Иркутскай губерния быраастарын I сийиэһигэр Дьокуускайга туспа биэксэл оскуолатын арыйар туһунан тыл эппит. Бастакы учууталларынан А. И. Левицкэй, В. И. Диваев, Н. Г. Юдин буолбуттар.

Кэлин 1915 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина техникума диэн ааты ылбыт.
Онтон 1925 сыллаахха — Дьокуускайдааҕы биэксэл-акушер оскуолата диэн ааттанар.
1953 сыллаахха Дьокуускайдааҕы медицина училищата.
Онтон 1993 сылтан билиҥҥи аатын ылбыт — Дьокуускайдааҕы медицина базовай колледжа.

## Колледж туһунан ыстатыйалар
* Якутский базовый медицинский колледж : к 90-летию со дня основания, 1906—1996 : материалы к истории / Гос. ком. по высш. шк., науке и техн. политике, М-во здравоохранения РС (Я); сост. : Т. Н. Лебедева [и др.]. — Якутск : Полиграфист, 1996. — 78 с. : ил.
* Бурнашев, И. Эмчиттэр кыhалара // Кыым. — 1989. — Ыам ыйын 4 к.
* Ермолаев, А. Медицинскэй училище5а // Кыым. — 1987. — Олунньу 20 к.
* Лебедева, Т. Саха сирин эмчиттэрин бастакы кыhалара : [Дьокуускайдаа5ы мед. колледж директорын Т. Н. Лебедеваны кытта бэсиэдэ / кэпсэттэ И. Кузьмин] // Саха сирэ. — 2001. — Алтынньы 31 к.
* Лебедева, Т. Н. Биhиэхэ, медицинскэй колледжка : [Мед. колледж 90 сыла : кэпсииллэр колледж дир. Т. Н. Лебедева, В. Николаев / кэпсэттэ Б. Павлов] // Саха сирэ. — 1996. — Алтынньы 19 к.
* Лебедева, Т. Н. Медицинскэй колледж ХХI уйэ кадрдарын бэлэмниир : [Дьокуускайдаа5ы мед. колледж дир. Т. Н. Лебедева интервьюта / интервьюну ылла В. Федоров] // Сахаада. — 1994. — Муус устар 14 к.

* Барашков, Н. В 90 лет жизнь только начинается : [юбилей медучилища им. С. Орджоникидзе] // Респ. Саха. — 1996. — 20 февр.
* Воробьева, Е. Год за годом, поколение за поколением… // Респ. Саха. — 1996. — 31 мая
* Карпов, Е. Кузница медицинских кадров : [к 95-летию со дня основания] // Эхо столицы. — 2001. — 19 окт.
* Лебедева, Т. Обучаем фельдшеров по международным стандартам // Мед. газ. — 1996. — 10 янв.
* Лебедева, Т. Н. Якутский базовый медицинский колледж ; Иванова, М. Н. Образовательный процесс в Якутском базовом медицинском колледже // Якутский медицинский журнал. — 2003. — N 2. — С. 28-30 ; 30-32.
* Маркова, Е. Колледж празднует день рождения // Молодежь Якутии. — 1996. — 11 сент.
* Тимофеев, Л. Ф. Медицинское образование и наука // Тимофеев Л. Ф. Развитие здравоохранения в Якутии. — Якутск, 2003. — С. 25 ; 43 ; 60-61.

* 80 лет со дня открытия Якутского медицинского училища // Якутия-1986 : крат. список лит. к знаменат. и памят. датам респ. — Якутск, 1985. — С. 30. — Библиогр.: 8 назв.
Опаал

300px|thumb|right|Опаал
**Опаал** — күндү таастарга киирэр минерал.

Аата латыынныы *opalus* уонна санскриттыы *upala* диэн «күндү таас» диэнтэн тахсыбыт. Химия өттүттэн көрдөххө опаал — кремний оксидын гидрогеля, атыннык эттэххэ 6-0 % уулаах кварц, химия формула **SiO<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O**. Опааллар энин араас өҥнөөх буолаллар — кустук бары өҥүнэн; оннооҕор борон уонна хара опааллар бааллар. Сүүстэн тахса көрүҥнэрэ тимир, марганец, никель уонна да атын элэмиэннэр састаабыгар киирэллэриттэн тутулуктаахтар.
Вонгродскай Виталий Антонович

**Виталий Антонович Вонгродскай** (Вонгродзский) — Саха сиригэр мэдиссиинэ үөрэҕин төрүттээччи, действительнай статскай советник, Святой Станислав II уонна III степеннаах, Святой Анна II уонна III степеннээх, Святой Владимир IV степеннээх уордьаннар кавалердара, Саха уобаластааҕы медицинатын инспектора (1897—1909).

### Олоҕун олуктара
1856 сыллаахха Варшаваҕа төрөөбүт. 1863-1864 сс. Польшаҕа тутулуга суох буолуу иһин өрө туруу кэнниттэн аҕатын Антон Вонгродскайы Сибииргэ көскө ыыппыттар, ийэтэ кинини кытта барсартан батыммыт, онон аҕата көскө сылдьан иккистээн ойохтоммут. Сүтүөр ийэтин кытта сатаспатах. Казаннааҕы мэдиссиинэ институутугар үөрэммит. Бүтэрэн баран Дьокуускайга кылгас кэмҥэ үлэлии сылдьыбыт, онтон Ураалга бырааһынан барбыт. Онно атыыһыт Демидовтартан төрүттээх Евдокия Дмитриевна диэн баай кыыһы ойох ылбыт. 11 оҕоломмуттар, бары үрдүк үөрэҕи бүтэрбиттэр, икки оҕото быраас буолбуттар. 
1896 сыллаахха сэтинньи 22 күнүгэр Саха уобалаһын мэдиссиинэҕэ инспекторынан анаммыт, Дьокуускайга көспүт. 

1933 сыллаахха тохсунньу 11 күнүгэр Томскайга өлбүт.

## Үлэтэ
Доруобуйа харыстабылын кэскилин көрөр талааннаах салайааччы быһыытынан бэйэтин көрдөрбүт. Кини саҕана «О преобразовании врачебной части в округах губерний Иркутской и Енисейской и области Якутской» диэн 1897 с. ылыныллыбыт сокуон олоххо киирбитэ. Бу сокуон балаһыанньалара оччотооҕу усулуобуйаны учуоттаатахха наһаа толору толоруллубуттара. 

Кини тэрийээһинэн, туруорсуутунан уонна салалтатынан 1906 с. Дьокуускайдааҕы эр дьон үөрэнэр биэксэл оскуолата аһыллыбыта. Бу оскуолаҕа кини бастакы дириэктэр буолбута, билиҥҥээҥҥэ дылы Саха сирин доруобуйа харыстабылыгар сүҥкэн кылааты киллэрэр турар. 

1898 с. Кыһыл Кириэс амбулаториятын арыттарбыта, 1908 с. Саха уобалаһын быраастарын уопсастыбатын тэрийбитэ. Кини көҕүлээһинэн уонна тэрээһининэн Саха уобалаһын быраастарын бастакы сийиэстэрэ (1897 уонна 1898 сс.) ыытылыбыттара. Онно көрүллүбүт боппуруостар хойукка дылы Саха сиригэр медицина сайдыытын хайысхатын тосхоллообуттара.  

## Өссө маны көр
* Национальный архив Республики Саха (Якутия), ф. 58, оп. 41, ех. 17, л. 198–200.
* Общее обозрение Якутской области 1892–1902. Якутск: Изд-во Як. обл. стат. ком., 1902.
* Отчеты Якутской амбулаторной лечебницы Красного Крес­та за 1898, 1899, 1900, 1908 и за десять лет (1898—1909 гг.).
* Чемезов В. Н. Здравоохранение в дореволюцион­ной Якутии // Ученые записки ИЯЛИ. Вып. 4. Якутск, 1956. С. 48-55.
* Якутия. Хроника. Факты. События. 1632—1917 гг. / Сост. А. А. Ка­лашников. Якутск: Бичик, 2000.

## Туттуллубут сир

Николаев В.П., О врачах, заслуживших «служебные практические отличия» (Nikolaev V.P., On the physicians who deserved «practical official distinctions»),
Бюллетень сибирской медицины, 4, 2005
Фоника

**Фоника** — тыл иһиллэр уратытын, кэрэтин үөрэтэр истилиистикэ биир салаата. Наука об искусстве звуковой организации речи. Фоника тыл кэрэтик иһиллэр дэгэтин биэрэр стилистическэй ньыма арааһын, сөпкө саҥарыы нуорматын үөрэтэр.

* *Никитина Н. А.* Саха тыла: истилиистикэ төрүтэ уонна тыл-өс культурата. Үөрэнэр кинигэ. Дьокуускай, 2008 ISBN 978-5-7513-0992-3
Чаччыгыныар

300px|thumb|right|Чаччыгыныар
**Чаччыгыныар** эбэтэр **чаччыкы** (, ) — Саха сирин арҕаа өттүгэр олохсуйар чыычаах. Чаччыгыныардар уустарыгар киирэр.

Атыыра уонна тыһыта майгыннаһаллар. Көннөрү чыычаахтан бөдөҥ, кугастыҥы бороҥ дьүһүннээх.

Үөрүнэн ойуурга олохсуйар көтөр. Муус устар бүтүүтүгэр кэлэр. Балаҕан ыйын иккис аҥаарыгар соҕуруулуур. Сорох көтөрдөр сэдэхтик кыстыыллар. Уйатын оттон уонна туойтан оҥорор. 6-10 сымыыттаах буолар. Тыһыта 12 хонук устата баттыыр. Оҕолоро 12-13 хонук уйаларыгар олороллор. Иккиэн аһаталлар.

## Өссө маны көр
* Кыра чаччыгыныардар уустара
* Сир чаччыгыныардарын ууһа
** Кубалаҥ чаччыгыныар
** Бороҥ чаччыгыныар
** Кугас моойдоох чаччыгыныар
** Кугас чаччыгыныар
** Үрүҥ куолайдаах чаччыгыныар
** Өрүөстээх чаччыгыныар
** Ырыаһыт чаччыгыныар

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Чычып-чаап

300px|thumb|right|Чычып-чаап

**Чычып-чаап** (, ) — Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар чыычаах. Чычып-чааптар уустарыгар киирэр.

Саха сиригэр кыстыыр. Ол гынан баран кыһын сайын көһөр. Аһылыгын хаһаанар үгэстээх.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-76-96-0956-7
Уһун кутурук

**Уһун кутурук** (, ) — наһаа уһун кутуруктаах чыычаах. Уһун кутуруктаах чычып-чааптар уустарыгар киирэр.

Көхсө, кынаттара уонна кутуруга хара, санныгар роза өҥнөөх балаһалаах, төбөтө, этин аллараа өттүн түүтэ уонна кынаттарын кырыылара маҥаннар. Тыһыта уонна атыыра майгыннаһаллар.

Маска олохсуйар үөннэринэн аһылыктанар. Саха сирин соҕуруу аҥаарыгар олохсуйар. Дэҥҥэ кыстыыр, үксүүн соҕуруу барар. Сэдэхтик көстөр көрүҥ.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Знаете ли вы птиц Якутии*, Б. И. Сидоров, Бичик, 1999, ISBN 5-7696-0956-7
Канаада сахалара

**Канаада сахалара** диэн Канаада дойдутугар олорор сахалар. Канаадаҕа билиҥҥи кэмҥэ 990 саха олохтоох статустаах, 2800 саха Permanent Resident статустаах, 3869 саха быстах олорор. Бүтүннүүтэ сахалар Канаада дойдутугар 4000 кэриэтэ курдуктар. Бары араас куораттарынан уонна провинцияларынан ыһыллан олороллор.

## Түөлбэлээн олорор сирдэрэ
Араас сиргэ олороллор. Уксэ Торонто куоратка.

## Өссө маны көр
* Тас сахалар
Сергей Прокудин-Горскай

200px|thumb|right|right|Сергей Михайлович Прокудин-Горскай
**Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рскай** — нуучча фотохудожнига, сырдатааччы.

Владимир куоракка 1863 сыллаахха атырдьах ыйын 31 күнүгэр төрөөбүт. 

Үөрэҕинэн химик эбит. Олоҕун барытын хаартыска оҥоруутугар, фотография сайдыытыгар уурбут. Санкт-Петербург, Берлин уонна Париж биллиилээх учуонайдарыгар үөрэммит. 
250px|thumb|left|Дагестан эрэ уонна дьахтара
Чинчийэр үлэтин түмүгэр өҥнөөх диапозитивтары уонна өҥнөөх киинэлэри тыктарыыга (проектирование) патеннары ылбыт. 

1908 сыллаахха Прокудин-Горскай саҥа технологиялары туһунан Арассыыйа Империятын фотодокументациятын оҥорорго сананар, уонна бырайыак оҥорор. 

Соруга — оскуола оҕолоругар империя устуоруйатын, култууратын уонна ситиһиилэрин көрдөрүү. Бу бырайыагы ыраахтааҕы Николай II өйөөбүт, аналлаах тимир суолун вагонун оҥорторон биэрбит. 

Бу вагоҥҥа олорон Прокудин-Горскай 1909 сылтан 1912 сылга дылы уонна 1915 сыллаахха Арассыыйа империятын кэрийбит, элбэх хаартыскалары онорбут, лиэксийэлэри аахпыт.

1918 сыллаахха өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн кыраныысса таһыгар тахсыбыт, Парижка олохсуйбут. 1944 сыллаахха онно өлбүт.

## Хаартыскаларын галереята


File:Gorskii_03982u.jpg|Таҥара дьиэтин иһэ. Смоленскай
File:Prokudin-Gorskii-19.jpg|Алим-Хан (1880—1944), Бухара эмиира
File:Gorskii_04414u.jpg|Мургаб өрүскэ баар Гиндукуштааҕы ГЭС машиннай саалата
File:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|Шексна өрүс аттыгар нуучча бааһынай кыргыттара
File:The Monastery of St. Nil on Stolobnyi Island in Lake Seliger in Tver Province (Gorskii 03973).jpg|Селигер күөлгэ турар Нило-Столобенскай пустынь, 1910 сыл
File:Prokudin-Gorskii-02.jpg|Дрезина Мурманскай тимир суолугар
File:Prokudin-Gorskii-12.jpg|Автопортрет
File:Gorskii. Austrian prisoners of war in Olonets province.jpg|Австро-Венгрия билиэннэй саллааттара, 1916 сыл


С. М. Прокудин-Горскай хаартыскалара АХШ Кэнгириэһин бибилитиэкэтин саайтыгар көҥүл көрүүгэ бааллар . Ол үрдүнэн онно нууччалыы көрдүөххэ сөп .
Арассыыйа Империятын оччотооҕу арахсыытынан наардаммыт хаартыскалар «Российская империя в цвете» саайка бааллар .

## Быһаарыылар
Германия сахалара

**Германия сахалара** диэн Германия дойдутугар наар эбэтэр быстах олорор сахалар. Билигин Германияҕа 2000 курдук саха олорор. Үгүстэрэ Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн хаалан хаалбыттар. Элбэх Саха Германия сиригэр хамначчыт курдук туроктары кытта куораттары туппуттара, олох босхо. Ол оннугар гражданства ылбыттара. СССР ыһыллыбыт кэннэ сахалар итиннэ эмиэ олохсуйа кэлбиттэрэ. Билигин үксэ студеннар үөрэнэ баран бараннар олохсуйа үксүлэрэ хаалар. Кэнники кэмҥэ Владимир Путин куһаҕан политикатыттан политичэскэй куотааһын сахалар ортолоругар эмиэ баар буоллулар.
Нациялар Лигалара

**Нациялар Лигалара** — Иккис Аан дойду сэриитин иннинэ аан дойду судаарыстыбаларын холбуу сылдьыбыт тэрилтэ.

Холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрин предтечата.
Алмазэргиэнбанк

мини|хаҥас|Бэрдьэгистээххэ отделение
**АлмаасЭргиэнБаан (АлмазЭргиэнБанк)** — толору аата "Акционернай комменбескай баан «Алмазэргиэнбанк» АО - Саха Сирин саамай бөдөҥ баана уонна Даальнай Восток улахан баана буолар, уонна Арассыыйа 117 баана буолар, харчыта элбэҕинэн. Төбө офиһа Дьокуускайга баар. Арассыыйа центральнай бааныттан 2602 нүөмэрдээх лицензиялаах. Вклад страхованиетын агентство систиэмэтин 2005 сыллаахтан кыттыылааҕа.

Алмаасэргиэнбаан Россия бааннарын, региональная бааннар ассоцияларын чилиэнэ, ММВБ биир атыы эргиэн чилиэнэ, VISA, MasterCard, JCB МИР диэн төлөбүр системаларын кыттыылааҕа. 

## Историята
Бастаан 1993 сыллахха Эргиэн диэн ааттаах арыллыбыта. 
1994 сыллахха аатын Алмазэргиэнбааҥҥа уларыппыта. Араасыыйа бааннарын ассоциациятыгар киирбитэ. 
1998 сыллахха Барабылыанньа бэрэсидээтэлинэн Николаев Айсен талыллыбыта.
2000 сыллахха Алмазнай палата чилиэнэ буолбута - ол аата алмаастары батарарга  правовой, таможеннай, финансовай уонна информационнайкөмө буолар  кыахтаммыта.
2001 сыллаахха Арассыыйа сыаналаах кумааҕылары атыылаһар уонна атыылыыр быраап ылбыта.
2003 үп-харчы өҥөлөрүн оҥорор Арассыыйа киин бааныттан лицензияны ылбыта
2006 сыллаахха Саха сиригэр судаарыстыбаттан ылар харчыны нэһилиэнньэҕэ тиэрдэргэ аһаҕас конкурска кыайбыта.
2011 сыллахха ил көмөтүн баан нөҥүө тиэрдэр буолбута. 
2015 сыллаахха Эксперт рейтинговай агентствота А+ рейтиҥы иҥэрбитэ.
2016 сыллахха Арассыыйа киин баана Арассыыйа суолталаах бааннарын тиһилигэр киллэрбитэ. Дьокуускай куорат транспорын каартатын үлэҕэ киллэрбитэ.

## Бас билэччи
Билигин акциялартан 69,9% Саха Сирэ бас билэр, 2,19 - Дьокуускай мериятыгар, 23,12% "Нижне-Ленскай" алмаас хостуур хампаанньаҕа, 3,21% - "Нижне-Ленское-Инвест" хампаанньаҕа. 

Баан кэтээн көрөр салалтатын бэрэсэдээтэлинэн Саха Сирин Малын уонна сир сыһыаннаһыытын министерын солбуйааччыта Местников Сергей Васильевич тойонноон олорор.

## Быһаарыылар
УАЗ

thumb|250px

**УАЗ** — Ульяновскайдааҕы массыына собуота (), **UAZ — Natural Drive** диэн аан дойдуга биллэр девиистээх, Арассыыйа улахан тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Салалтата уонна сүрүн оҥорон таһаарар сирдэрэ Ульяновскай куоракка бааллар. Биир кризис кэмигэр күүскэ атаҕар турар тэрилтэ буолар. Урукку былыргы модельлаах аутомобилтан саҥа тииптээх УАЗ патриот уонна УАЗ пикап диэн саҥа инновацияҕа киириллибит аутомобиллары оҥорон таһаарар.
Бүөтүр I

thumb|right|Бүөтүр I
**Бүөтүр I ыраахтааҕы** (,  — ) — 1682 сыллаахтан 1721 сыллаахха өлүөр диэри Арассыыйа Илин (импиэрийэтин) баһылыга. Романовтар династияларын бэрэстэбиитэлэ, Алексей Михайлович уола.

1682 сылтан Москуба судаарыстыбатын ыраахтааҕыта (бастаан убайын Иван V (1682 — 1696) кытта бииргэ), 1721 сылтан — Арассыыйа импиэрийэтин бастакы импэрээтэрэ. Арассыыйа историографиятыгар сүҥкэн оруоллаах диэйэтэл быһыытынан биллэр.

## Бөрүстүөлгэ олоруута
Бүөтүр 3,5 саастааҕар аҕата Алексей Михайлович өлбүтэ. Кини оннугар ыраахтааҕынан бастакы кэргэниттэн Мария Милославскаяттан улахан уола Фёдор III Алексеевич ыраахтааҕы буолбута. Бүөтүр Алексей Михайлович иккис кэргэниттэн Наталья Нарышкинаттан улахан уола этэ. Онон Наталья Кирилловна сарыысса уонна Нарышкиннар былаастан тэйитиллибиттэрэ.

1682 сыл муус устар 27 (ыам ыйын 7) күнүгэр 6 сыл ыраахтааҕылаабыт Федор III өлбүт. Федор Иван диэн 15 саастаах бырааттааҕа, ол эрээри кини ыарыһах буолан, ыраахтааҕы буолар кыаҕын саарбахтыыллара. Нарышкиннар онон туһанан тута түөрт сыл балыс Бүөтүрү ыраахтааҕы оҥоро сатаабыттара. Аҕалара өлбүт күнүгэр Бүөтүрү ыраахтааҕынан биллэрбиттэрэ, Федор өлөрүгэр Бүөтүргэ скипетр туттарбытын туһунан сурах тарҕаппыттара. Байаардар үгүстэрэ эмиэ Милославскайдары утараллара, Нарышкиннары өйөөбүттэрэ. Ол эрээри Москубаҕа байаардары утары стрелецтэр өрө турбуттара, Москубаҕа былааһы ылбыттара. Уустук балаһыанньа буолбута. Бөрүстүөлгэ олоруохтаах дьон биирэ кыратынан, иккиһэ ыарыһаҕынан охсуһар кыахтара суоҕа. Түгэни кинилэр эдьиийдэрэ царевна Софья Алексеевна быыһаабыта. Кини улахан өйдөөх дьахтар этэ, оно ыраахтааҕы дьиэ кэргэнин аатыттан стрелецтэри кытта кэпсэтии ыыппыта. Стрелецтэр бастаан Иваны бөрүстүөлгэ олордор санаалаахтар этэ, ол эрээри, кэпсэтии түмүгэр хайыы-үйэ ыраахтааҕынан биллэриллибит Бүөтүрү эмиэ ыраахтааҕынан, ол эрээри иккис ыраахтааҕынан хаалларарга сөбүлэспиттэрэ. Патриарх Иоаким Софьяны регент оҥорор туһунан этиитэ ылыныллыбыта.

Онон 1682 сыллаахха бэс ыйын 25 (от ыйын 5) күнүгэр Иван уонна Бүөтүр иккиэн тэҥҥэ ыраахтааҕыга бэргэһэлэммиттэрэ.
Эбээннэр

**Эбээннэр** (урукку ааттара *илиҥҥи тоҥустар, ламууттар*) — Арассыыйа хотугулуу илин өттүгэр тарҕанан олорор эбэҥкилэргэ чугас омуктар. 

Эбээн диэн тыл икки суолталаах буолуон сөп, бастакыта *хайаттан түһээччи*, иккиһэ - *маннааҕы, олохтоох киһи* диэн. Ольскай түөлбэ уонна Камчааткаҕа баар Быстринскай оройуон эбээннэр бэйэлэрин *орочел* дииллэр — табалаах, табаһыт (орон — таба). Ольскай оройуон икки сэлиэнньэтигэр (Армань уонна Ола) олохтоох эбээннэр бэйэлэрин *мэнэ, мэнэл* дииллэр, ол аата биир сиргэ олорооччу диэн. Аллараа Халыма эбээннэрэ бэйэлэрин *иилкан* дииллэр — дьиҥнээх, оттон *эвын* диэн кинилэр хайаҕа уонна тайҕаҕа олорор эбээннэри ааттыыллар. 

Этнолингвистическэй классификацияннан эбээннэр тыллара тоҥус-мондьуур бөлөх хотугу тоҥус салаатыгар киирэр. 

Бүтүн Арассыыйатааҕы 2002 с. биэрэпис түмүгүнэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 11&nbsp;657 эбээн олорор эбит, Магадаан уобалаһыгар — 2527, Камчааткаҕа — 1779, Чукотскай автономиялаах уокурукка — 1407, Хабаровскай кыраайга — 1272, Кэрээк автономиялаах уокуругар — 751.

Саха Сиригэр эбээннэр бу улуустарга түөлбэлээн олороллор — Эбээн-Бытантай, Уус-Дьааҥы, Муома, Кэбээйи, Томпо, Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Аллараа Халыма, Орто Халыма, Үөһээ Халыма, Алайыаха, Өймөкөөн, Абый; Магадаан уобалаһыгар маннык оройуоннарга — Ольскай, Хотугу-Эбээн, Орто-Канскай; Хабаровскай кыраайга маннык оройоуннарга — Охуоскай, Үөһээ-Бурея; Камчаатка Быстринскай оройоунугар. 

## Өссө маны көр
* Мома - колыбель эвенской литературы и культуры

## Быһаарыылар
Хакасия

**Хакасия Өрөспүүбүлүкэтэ** — Арассыыйа Сибиирдээҕи федеральнай уокуругун састаабыгар киирсэр дойду.

Ыаллыы регионнара — Кемерово уобалаһа, Красноярскай кыраай, Тыва уонна Алтаай Өрөспүүбүлүкэлэрэ.
Киин куората — Абакаан (хакастыы — Аҕбан).
Судаарыстыбаннай тыла — хакаастыы, нууччалыы.

Хакасия Баһылыга — Бырабыыталыстыба салайааччыта — Валентин Олегович Коновалов. Хакасияҕа бэрэсидьиэн дуоһунаһа суох.
Хакасия Парламена — Үрдүкү Сэбиэт.
Административнай арахсыыта — 5 куораттаах (Абаза, Абакан, Саяногорск, Сорск, Черногорск), 8 муниципальнай оройуоннаах (Алтай, Аскиз, Бейск, Боградс, Орджоникидзе, Таштып, Уус-Абакан, Шира оройуоннара).

## Демографията
Киһитин ахсаана — 532 319 киһи (2010 с). Нууччалар — 80,3 %, хакаастар — 12 %, ниэмэстэр −1,7 %, украинецтар — 1,53 %, белорустар — 0,5 %, атын омуктар — 3,97 %.

Куорат олохтооҕо — 71 %, тыа сирин олохтооҕо — 29 %.

## Географията
Сирин иэнэ — 61 900 кв. км. Илин Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр Ени-сей өрүс хаҥас кытылыгар сытар. Улахан өрүстэрэ — Енисей, Абакан, Томь, Белый Июс, Чёрный Июс.

Сирин баайа — чинчийиллибит саппааһа (РФ уопсай саппааһыттан %-нан): таас чох — 3 %, тимир рудата — 1 %, молибден — 11 %, барита — 27 %, бентонит — 6,5 %, облицовкалыыр таас — 13 %.

## Экэниэмикэтэ
Экономиката — сүрүннээн гидроэлектроэнергияны уонна алюминийы оҥоруу. Хакасия энергетическэй тиһигэр Саяно-Шушенскай ГЭС, Майнскай ГЭС уонна өссө 3 кыра ТЭЦ киирэр. Алюминийы Саяногорскай уонна Хакаскай собуоттар оҥороллор.
«Абаканвагонмаш» ПО Арассыыйа тимир суолун вагонун уонна контей-нерын 5%-н оҥорор.

Тыа хаһаайыстыбатыгар намчы түүлээх барааны, ынаҕы, сылгыны иитэллэр. Сэлиэһинэй, дьэһимиэн, эбиэс, просо, о.д.а. бурдук култууратын олордоллор. Регион сирин иэнин 20 бырыһыана — тыа хаһаайыстыбатын сирэ.

## Устуоруйаттан
* 1994 сыл ыам ыйын 25 күнүгэр Хакасия бастакы конституциятын ылыммыт.

## Эбии маны көр
Хакасия бэлиэ күннэрэ
Надиира (поэтесса)

**Надиира** (, дьиҥнээх аата Махлароим эбэтэр Mohlaroyim) (1792-1842 сс) — узбек улуу поэтессата.

Андижан куоракка төрөөбүтэ. Аҕата Рахманкулибай, ийэтэ Айша-бегим оччотооҕу кэм улахан сайдыылаах, үөрэхтээх дьоно этилэр. Надиира Коканд баһылыга Умар тапталлаах кэргэнэ уонна көмөлөһөөччүтэ этэ. Аатырбыт поэтесса узбек уонна теле тылынан суруйбут хоһоонноро узбек литературатын классикатынан ааҕыллаллар. Кини айымньыларын «Камила», «Надира», «Магнуна» диэн псевдонимнарынан суруйара. Коканд куораты Бухара эмира Насрулла Надир сэриилээн ылбытын кэннэ кинини эмир бирикээһинэн өлөрбүттэрэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Васильев Н. И.*, "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
Кимаактар

**Кимаактар** — былыргы омук.

IX-XI үйэлэргэ билиҥҥи Казахстаан сиригэр Кимаактар каганааттара баар буола сылдьыбыта. Кинилэр токуз-огузтары уонна кыргызтары утары сэриилэспиттэрэ. XII үйэҕэ кинилэр 16 куораттаах этилэр. Баһылыктара каган дэнэрэ. Кини Иртыш өрүс биэрэгэр турар Кимакия кириэппэскэ кэлэн олороро. Кимактар үрдүкү таҥаралара — Тэнгри, суруктара — былыргы түүрдүү этэ. Кэнники кимаактар каганааттара кипчаактар киэннэригэр кубулуйбута.

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Васильев Н. И.*, "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
Күрэҥ

**Күрэҥ** () — сылгы кылаан түүтэ кытарымтыйан көстөр, түүтүн төрдө хараҥа кугас. Сиэлин, кутуругун уонна атахтарын өҥө уопсай өҥтөн харааран көстөр. Күрэҥ дьүһүн — хара уонна хараҥа кугас түүлэр булкуһа үүммүттэриттэн үөскүүр. Хараҥа, сырдык күрэҥ диэҥҥэ арахсаллар.
Кугас

[thumb|right|Икки кугас сылгы ([Франция).]]
**Кугас** () — сылгы туох баар миэстэтэ, сиэллиин-кутуруктуун, атахтыын барыта биир кытархай өҥнөөх. Хараҥа, сырдык кугас диэнҥэ арахсар.

## Өссө маны көр
* Тураҕас
Тураҕас

**Тураҕас** — сылгы төбөтө уонна бары сүрүн миэстэлэрин өҥө сакалаат эбэтэр сырдык өһөх курдук; сиэлэ, кутуруга, тыстара харалар. Сырдык, хараҥа тураҕас диэҥнэ арахсар. Сырдык тураҕас хараҥа тураҕастан уратыта диэн өрөҕөтө, быттыга, хонноҕо, тумса сырдаан (туртайан) көстөллөр, атын миэстэтэ кытарымтыйан көстөр.

## Өссө маны көр
* Кугас
Саалыр

**Саалыр** — сылгы уопсай өҥө соломо эбэтэр кумах курдук араҕас уонна олор икки ардыларынан араас эгэлгэлэрэ (сырдык тураҕастыҥыттан үүт кэрэни майгынныырга диэри); сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр. Орохтоох систээх буолуон син. Сырдык, хараҥа саалыр диэҥҥэ арахсар.
Баласагун Юсуф

**Юсуф Баласагун**, **Ю́суф Хасс Ха́джиб Баласагу́ни** () — түүр улуу бөлүһүөгэ, суруйааччыта.

XI үйэҕэ Караханидтар судаарыстыбаларыгар Кашгар уонна Баласагун куораттарга олорбута. Юсуф 68 саастааҕар өлбүт. Кашгар куоракка, Синцзян-Уйгур Автономиялаах оройуонугар, Пайпап диэн сиргэ көмүллэ сытар.

Юсуф Баласагун «Кутадгу билик» («Үтүө билии») поэманы 1070 с. саҕана Кашгар куоракка суруйан бүтэрбитэ. Кини төрөөбүт сирэ Баласагун куорат, билиҥни Кыргызстан Токмок куоратын соҕуруу өттө. Билигин «Кутадгу билик» рукопиһын үс экземпляра баара биллэр. Бастакы Австрияҕа Вена куоракка, иккис Египет Каир куоратыгар, үһүс, саамай толору, Узбекистаҥҥа — Наманган куоракка 1925 с. көстүбүтэ. Бу айымньыга Юсуф Баласагун дьон олоҕор саамай сүрүн күүс быһыытынан өй-санаа сайдыытын, билиини-көрүүнү билинэр. 

## Туһаныллыбыт сирдэр
* *Васильев Н. И.*, "Хатан" сурунаал, атырдьах ыйа, 2009, 4(7)№
Сур

**Сур** — сылгы төбөтө, уорҕата, өрөҕөтө, самыыта күл өннөөх; сиэлэ, кутуруга, тыстара харааран көстөллөр; сиһин ороҕунан хара сурааһыннаах буолар.

Хараҥа, сырдык, саһыл сур диэҥҥэ арахсаллар. Сылгы сыҥааҕын, уорҕатын, самыытын түүтүн төбөлөрө кытарымтыйар, түүтүн төрдө күл өҥнөөх буоллаҕына «саһыл сур» дэнэр.

## Өссө маны көр
* Бороҥ
Тэмуортч

**ТЭМУОРТЧ** (Tamworth) диэн Саҥа Англия диэн сир регионугар куорат баар, Саҥа Соҕуруу Уэльс, Аустралия. Нэһилиэнньэтэ 55 тыһ. киһи.
Кыһыл көмүс гитара

thumb|right
**Кыһыл көмүс гитара** () диэн Аустралия дойдутугар буолар улахан бэстибээл, буолар сирэ Саҥа Соҕуруу Уэльс штата, Тэмуортч куоратыгар. Уопсайынан бу куонкурус 1988 сыллаахтан ыла ыытыллар. Араас омук дойдулартан мөллүйүөнүнэн ыалдьыттар (туристар) ыалдьыттаан ааһаллар. 

## '''Кыһыл көмүс гитара''' дизайына

**Кыһыл көмүс гитара** — Longyard диэн отель иннигэр тутуллубута, Сидней суолугар. Кини 12 миэтэр үрдүктээх (40 фут), ыйааһына 500 килограмм (1000 фут). Мастан оҥоһуллубут.

## Өссө маны көр
* Слим Дасти
Слим Дасти

**Слим Дасти** (), Аустралия народнай кантри ырыаһыта. Аан-Дойдуга биир улахан кантри музыкатын тэниппит киһи буолар. Улахан кыһыл көмүс гитара куокурсугар кыайыылааҕа. Өлбүтэ.
Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок

**Саха сиригэр бастакы революционнай куруһуок** 1902 сыллаахха балаҕан ыйыгар тэриллибит. Куруһуогу Н. Родионов диэн Өлүөхүмэттэн сылдьар Дьокуускайга реальнай училище 6-с кылааһын үөрэнээччитэ тэрийбит. Кини сайын Өлүөхүмэҕэ дьонугар сылдьан В. Бибергал уонна Е. Первухин диэн социал-демокрааттары кытта билсибит эбит. Куруһуок салайааччытынан И. Будилович диэн Дьокуускайга көскө кэлбит устудьуон буолбут. Бу киһи 1902 сыл олунньутааҕы устудьуоннар хамсааһыннарыгар кыттан көскө ыытыллыбыт эбит.

И. Будилович ханнык паартияҕа чугаһын туһунан араас санаалар этиллэллэр. Ол иһин куруһуок хайысхата эмиэ хайдаҕа чуолкай биллибэт. В. Е. Охлопков П. У. Петровка сигэнэн кэпсииринэн, И. Будилович бу кэмҥэ социал-демократом этэ. Онтон олоҕун бүутүүтүгэр (1916 с. өлбүт) эсер буолбут диир. Маны утаран Г. Н. Макаров этэринэн куруһуок салайааччыта эсер этэ, ол гынан баран куруһуок бэйэтэ туспа хайысхата суох этэ диир.

Куруһуок кыттыылаахтара сурунаал таһаараллар эбит. Онно социал-демократическэй «Искра» уонна «Южно-русский рабочий» хаһыаттартан, Бунд изданияларыттан уонна эсердар «Революционнай Россияларыттан» матырыйааллар туһуныллаллар эбит.

1903 с. тохсунньутун ортотугар үөрэх кыһатын салайааччылара бу куруһуок туһунан билэннэр полицияҕа тыллаабыттар. Н. Родионов олорор дьиэтин хаһаайыттара биллэрбиттэр. Полиция дааннайынан куруһуокка 5 киһи кыттыбыт, онтон түөрдүгэр обыск оҥорбуттар. Ким показание биэрбитэ биллибэт. Бу туһунан «Искра» хаһыат суруйбут. 1903 с. олунньу 22 күнүгэр И. Будилович тутуллан хаайыллыбыт, уонна силиэстийэ бүтүүтэ 5 сылга Халыма уокуругар ыытыллыбыт. 

Бу куруһуок кыттыылаахтара бастакы политика дьыалатыгар эмсэҕэлээбит олохтоох дьонунан буолбуттара. Суут быһаарыыны ылына да илигинэ Н. Родионову реальнай училищаттан үүрбүттэр «без права поступления в другое учебное заведение», П. Чагин — «с правом поступления в учебные заведения других городов», С. Бушуев, Кокнарский уонна А. Назаров-Наумов училищеҕа хаалларыллыбыттар «с большим предупреждением». Суут буоллаҕына Н.Родионову уонна П.Чагины полиция гласнай кэтэбилигэр уурбут, онон Родионов төрөппүттэрэ олорор сиригэр Солянкаҕа ыытыллыбыт, иккис уол дьоно Дьокуускайга олорор буолан хаалларыллыбыт. С.Бушуев, суут уурааҕынан үөрэх салататыгар кэтэбилгэ бэриллибит, онтон бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрэ олорор сирдэригэр икки сыл полиция кэтэбилигэр ууруллубут. .

## Туһаныллыбыт сирдэр
Сибирь и ссылка

## Литература
* Охлопков В. Е. История политической ссылки в Якутии/В. Е. Охлопков. Якутск, 1990. Кн.2.Ч.1.: Революционеры пролетарского периода в якутской политической ссылке. С.107.
* Макаров Г. Н. Первый революционный кружок в Якутии/ Г. Н. Макаров // Полярная звезда. Якутск, 1984. № 2. С.126. С.128. С.129.
* ГАИО, ф.600, оп.1, д.110, л.146 об; ф.245, оп.1, д.1363, лл.4,5,31,47.
* Хроника революционной борьбы // Искра. 1903. № 47. 1 сент.

## Быһаарыылар
Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета

**Саха сирин епархиятын дьахталларга аналлаах училищета** — XIX үйэ бүтүүтүгэр, XX үйэ саҕаланыытыгар кэлин өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Арассыыйаҕа да биллибит элбэх дьахтар үөрэммит сирдэрэ.

1888 с. аан бастаан арыллыбыт. Аһыллыыта балаҕан ыйын 11 буолбут. Училищеҕа духуобунай сыбаанньалаах да таҥара үлэһиттэригэр да сыһыана суох кыргыттар ылыллаллар эбит. Үөрэтэр иитэр үлэ аналлаах дөкүмүөннэринэн салаллар эбит: епархиялар дьахталларга аналлаах училищеларын устааба, духуобунай-үөрэх биэдэмистибэтин циркулярдара уонна Сибэтиэй Синод бигэргэппит Бырагырааммалара. 

Епархия училищалара дьахтар гимназиятыгар тэҥнээтэххэ консервативнайдар эбит. Таҥараҕа сыһыаҥҥа, сиэрдээх буолууга ордук болҕомтолорун уураллар эбит. Иитиллээччи кыргыттарга кытаанах эрэсиимнээхтэр эбит. 

Саха сирин епархиятын училищетыгар маннык бирэдимиэттэр булгуччулаахтар эбит: Закон Божий, нуучча тыла уонна словесноһа, математика, география, история, физика, чистописание, сыаркап ырыата уонна педагогика. Эбии омук тыла, музыка, уруһуй уонна рукоделие биэриллэллэр эбит.

Үөрэтии уонна кэпсэтии нуучча эрэ тылынан барар эбит. Салалта иитиллээччилэр сахалыы кэпсэтэллэрин кытаанахтык бобор эбит, буруйдаахтар сэмэҕэ тардыллаллар эбит.

## Өссө маны көр
*Саха сиринээҕи дьахтар гимназията

## Сигэлэр
Аграфена МАКАРОВА, «Вызывая стремление к истине, правде, добру…», «Илин» сурунаал, 2001, 3-4№
Тайбаан

**Тайбаан (арыы)** (, урукку аата — *Формоза*,  — «Кэрэ арыы») — Чуумпу далайга баар арыы, Кытай материкка баар чааһын илин кытылыттан 150 км ыраахха сытар, киниттэн Тайбаан силбэһиинэн арахсар. Географиятын координаталара — 23°30 х. к., 121°00 и. у. Арыыны Араак тропига быһа охсор.
Анута

**Анута** (сахалыы **Ануута**), олохтоохтор тылларынан **Anuda, Anuta, Anuto** диэн буолар. Чуумпу океан киэҥ куйаар сиригэр быраҕыллыбыт курдук ыраах сиргэ арыы баар, Соломон арыылара диэн дойдуга киирэр. Киин куората - ? (Фактически суох). Нэһилиэнньэтэ 300 киһи.