open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1656

**1656** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 17 — Арасыыйа Швецияҕа сэриини биллэрбит. Ол сайын Ливонияҕа киирбит үс аармыйаттан биирдэстэрин ыраахтааҕы Алексей Михайлович бэйэтинэн салайбыта. Арассыыйаны Венаҕа ордууланан олорор Габсбурдар династиялара өйөөбүтэ, эбиитин кини өттүгэр Дания сэриилэспитэ. Ол эрээри үс сыл тухары сэриилэһэн ким да улахан кыайыыны ситиспэтэҕэ. 1658 сыллааҕы эйэ сөбүлэҥин түмүгэр Арассыыйа Ливония кыра сирдэрин бэйэтигэр холбообута эрээри, 1661 сыллаахха төттөрү биэрэргэ күһэллибитэ.

* От ыйын 28 — Иккис Хотугу сэрии: Варшава иһин кыргыһыы саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1657

**1657** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 2 — Эдо (билигин Токио) куоракка үс хонуктаах улуу уот турбут, ол түмүгэр 100 000 тахса киһи өлбүт.
* Кулун тутар 14 — Голландияҕа төрөөбүт Идес Избрант (Елизарий) Арассыыйаҕа ыраахтааҕылаан олорор икки уол сорудаҕынан Кытай богдыханын көрсөр соруктаах айанын саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1658

**1658** сыл.

## Туох буолбута
### Бэс ыйа
* Сунгари түһэр сириттэн Амырынан үөһэ аалларынан устан тахсан испит Онуфрий Степанов баһылыктаах хаһаактары мондьуурдар хараабыллара үлтү сынньыбыттар. Кытайдар 47 хараабыллара тэргэнинэн ытыалаан ааллары (дощщаниктары) тимирдибиттэр. 270 хаһаак, ол иһигэр Степанов бэйэтэ, өлбүт, биир эрэ 40 киһилээх дощаник куоппут. Артемий Петриловскай диэн Хабаров сиэн быраата (племянник) уонна 45 киһи кытылга мырааннарга тахсан куоппуттар.
### От ыйа
* От ыйын 6 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы чаҕардара патриарх Никон ыыппыт киһитин кырбаабыттар, ыраахтааҕы уонна патриарх атырдьах салаатыныы арахсыбыттар. Никон патриарх Нуучча православнай сыаркабын туомнарын уларыппыта, онтон сылтаан билигин да оһо илик "Раскол" (хайдыһыы) үөскээбитэ. Бу түбэлтэ кэнниттэн Никон "патриарх буолан бүтэбин" диэн ааттаан бэйэтэ туттарбыт манастыырыгар көһөн хаалбыт. Ол эрээри, саҥа патриарх аҕыс сыл буолан баран биирдэ, 1666 сыллаахха талыллыбыта. Дьиҥэр, ыраахтааҕы уонна патриарх арахсыыларын төрүөтэ былааһы былдьаһыы этэ.

* От ыйын 20 — (урукку ааҕыынан от ыйын 10 күнэ) патриарх Никон дуоһунаһыттан батыммыт.
* От ыйын 31 — Ииндийэҕэ Аурангзеб Улуу Моҕуоллар импэрээтэрдэринэн биллэриллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1660

**1660** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 21 — биэс хонуктаах Лонг-Солт аттынааҕы кыргыһыыга ирокезтар француз холуонньатын ополчениетын (уонна кинилэр диэкки сэриилэспит гуроннары уонна алгонкиннары) кыайбыттар.

* Сэтинньи 4 — Боярин Василий Шереметев аармыйата Чуднов анныгар поляктарга бэриммит. Онон Русь Украина Уҥа кытылын сэриилиир кыаҕын сүтэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Атырдьах ыйын 6 — Диего Веласкес (1599 — 1660) өлбүт, улуу испанскай художник, Филипп IV хоруол придворнай художнига.
1661

**1661** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 30 — Оливер Кромвель, Англия Холбоһугун лорд-протектора өлбүтэ хайыы-үйэ икки сылтан ордубутун кэннэ кинини өлөрүү сиэрин-туомун ыыппыттар. Суулларбыт ыраахтааҕыта өлбүтүн 12-с сылыгар түбэһиннэрбиттэр.
* Олунньу 3 — Чатрапати Шиваджи Махараджа салалталаах маратхалар сэриилэрэ Улуу Моҕуоллар сэриилэрин Умберхинд кыргыһыытыгар кыайбыттар.

* От ыйын 6 — Иркутскай куората олохтоммут.
* От ыйын 16 — Европаҕа бастакы кумааҕы харчыны Швеция Stockholms Banco баана таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 9 — Фёдор III Алексеевич (1682 өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1676 сылтан).

## Өлбүттэр
1662

**1662** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 1 — Кытай пираата Чжэн Чэнгун Тайваҥҥа баар Нидерланды кириэппэһин Зеландияны тоҕус ыйдаах төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. Инньэ гынан кытайдар Тайваны бэйэлэригэр төннөрбүттэр.

* Атырдьах ыйын 4 — Москубаҕа урукку ааҕыынан от ыйын 25 күнүгэр "Алтан өрө туруута" (Медный бунт) буолбут. Польшаны кытта 1654—1667 сс. сэрии кэмигэр Москуба судаарыстыбатын экэниэмикэтэ мөлтөөн кыһыл уонна үрүҥ көмүс тиийбэккэ манньыаты алтантан кутар буолбуттар. Элбэх сымыйа манньыат баар буолбут. Онтон сылтаан табаар сыаната аһара үрдээбит. Маны тулуйбакка куорат дьадаҥылара өрө турбуттар. Ыраахтааҕы олорор сирин төгүрүйбүттэр, буруйдаахтары өрө турааччыларга биэрэрин модьуйбуттар. Стрелецтэр кэлэн саата-саадаҕа суох дьону кыргыбыттар, сорохторун ол күн ыйаан, сорохторун өрүскэ тимирдэн өлөрбүттэр (тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт бадахтаах). Элбэх киһини кэлин силиэстийэлээн баран илиилэрин-атахтарын, тарбахтарын бысталаан Казааҥҥа, Астрахаҥҥа, Сибииргэ иҥин төннүбэттии ыыталаабыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1663

**1663** сыл.

## Туох буолбута
Атырдьах ыйын 22 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы сымыйа манньыат кутааччылары ойохторун-оҕолорун кытта Сибииргэ төннүбэттии олохсута ыытар туһунан ыйаах таһаарбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1664

**1664** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 6 — Англия уонна Голландия ыккардыларыгар сэрии саҕаламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1665

**1665** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 4 — Англия хоруола Карл II Нидерландыга сэрии биллэрбит, Англия уонна Голландия ыккардыларыгар иккис сэрии саҕаламмыт.
* Кулун тутар 6 — Лондоҥҥа Хоруол билимин уопсастыбатыгар «Хоруол уопсастыбатын бөлөһүөпүйэҕэ үлэлэрэ» сурунаал бастакы нүөмэрин кытта билиһиннэрбиттэр. Бу аан дойдуга саамай кырдьаҕас билим сурунаала.
* Балаҕан ыйын 17 — Лондон куоракка Чума улуу хамсыга (эпидемията) саҕаламмыт. 100 000 кэриҥэ киһи, ол эбэтэр куорат олохтоохторун 20 % биир сыл иһигэр өлбүт. Бу ыарыы чума палочкатыттан сылтаан буолар, кырыыса былахылара тарҕаталлар.
* Сэтинньи 7 — The London Gazette диэн сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт, аан дойдуга саамай эргэ сурунаал.

### Күнэ чопчуланыахтаах
* Роберт Гук микроскобунан тыыннаах харамайдары чинчийбит бастакы дьонтон биирдэстэрэ буолбут. Бу чинчийиилэрин "Микрография" диэн ааттаабыт кинигэтигэр ойуулаабыта. Пробка маһыгар кырачаан структурнай биирдэмнэри () көрбүт уонна манаахтар кыараҕас хосторун — кельялары кытта тэҥнээбит, мантан ааҥыллыы cells диэн тиэрмин үөскээбитэ (тылбааһа кельялар эбэтэр килиэккэлэр). Ол эрээри килиэккэ туох баар тыынар тыыннаах олоҕо буолара 170 сыл буолан баран килиэккэ түөрүйэтэ олохтоноругар биирдэ биллибитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1666

**1666** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 23 — Православнай сыаркап Собуора (сугулаана) протопоп Аввакум Петрову сааныттан устубут уонна кыраабыт. Бу түгэнинэн Нуучча судаарыстыбатыгар сыаркап хайдыыта (раскол) саҕаламмыт.

* Балаҕан ыйын 2 — Лондон куоракка улуу уот туран 10 муҥтан (тыһыынчаттан) ордук дьиэни, ол иһигэр Сибэтиэй Павел эргэ собуорун сиэбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1667

**1667** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 15 — Аан дойдуга биллэр үтүө түмүктээх бастакы хаан кутуу оҥоһуллубут — Францияҕа Жан-Батист Дени диэн быраас 15 саастаах уолга хой оҕотун хаанын куппут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1668

**1668** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 25 — Илин Кытайга буолбут күүстээх сир хамсааһынын түмүгэр (сыанабылынан 8,5 магнитудалаах эбит) 43 000 киһи өлбүт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1669

**1669** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 18 — Улуу Моҕуоллартан төрүттээх Ииндийэ ыраахтааҕыта Аурангзеб индуистар хыраамнарын урусхаллыырга дьаһайбыт.
* Балаҕан ыйын 27 — Крит арыытыгар Кандия диэн Венеция кириэппэһэ 21 сыллаах осада кэнниттэн осмааннарга бэриммит. Бу осада аан дойду устуоруйатыгар саамай уһун ситиһиилээх осада буолар. Осмааннар кириэппэһи сир өттүттэн төгүрүктээбиттэрин да иһин, Вененция хараабыллара Кандияны байҕалынан көҥүллүк хааччыйа сылдьыбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Алтынньы 4 — Рембрандт, Недерланд
1670

**1670** сыл.

## Туох буолбута
* Аҥылычаанар уонна боронсуустар ыккардыларыгар кистэлэҥ Дуврдааҕы ддуогабар түһэрсиллибит, боронсуус атыытыгар-эргиэнигэр туһалаах.
* 1670—1699 — Кристиан V Дания уонна Норвегия хоруола буолбут.
* Лангедок диэн сиргэ Антуан де Рур диэн киһи баһылыктаах бааһынайдар бастаанньалара буолбут. Бу өрө турууну Людовик уонна Лувуа диэн байыаннай миниистир улахан аармыйаны ыытан саба баттаабыттар, улахан хааны тохпуттар.
* 1670—1676 — Риимҥэ Климент X паапа бөрөстүөлугэр олорбут.
* Николай Спафарий баһылыктаах нуучча миссията Кытайга сылдьыбыт.

## Төрөөбүттэр
* 12 мая — Күүстээх Август, Саксония курфюрста, Польша хоруола.

## Өлбүттэр
Рок музыка

**Рок музыка** (ааҥл. *Rock music*) диэн 1950-с сс. саҥаларыгар биллибит популяр музыка хайысхата. 1940-с уонна 1950-с сс. ритм энд блюз, кантри уо.д.а. хайыхалар дьайыыларыттан төрүттэнэр. Онтон ураты, рок музыкаҕа өссө хас да атын хайыхалар дьайыыны оҥорбуттара, олор ахсааннарыгар дьон музыката, дьаз уонна классик музыка.

Рок тыастарын оҥороллор электрик гитара эбэтэр акустик гитара, уонна электрик бас гитара, дарбыйа уонна клавиша инструменнар, үксүн орган, пианино эбэтэр 1970-стартан ыла баар буолбут синтезатор, ритм бөлөхтөрүн күүстээх бэк биттара. Гитараны уонна клавишаны тэҥэ, сороҕор саксофон уонна блюз истииллээх армоника туттуллаллар. 

1960-стар бүтүүлэригэр уонна 1970-стар саҥаларыгар, рок музыка араас субжанрдары үөскэппитэ. Дьон музыкатыныын булкааhыттан фолк рок баар буолбута, блюзтуун булкааhыттан блюз рок уонна дьазтыын jazz fusion. 1970-cтарга, рокка дьайбыттара соул, фанк уонна Латин Америка музыката. Өссө 1970-старга, рок элбэх субжанрдары үөскэппитэ, олор ахсааннарыгар софт рок, глэм рок, хэви метал, хард рок, прогрессив рок уонна панк рок. 1980-старга үөскээбит рок субжанрдарын ахсааннарыгар киирэллэр New Wave, хардкор панк уонна альтернатив рок. 1990-стардааҕы рок субжанрдарынан буолаллар грандж, Бритпоп, инди рок уонна ньү метал.

Рок музыканан дьарыктанар музыканнар бөлөхтөрө **рок баанда**, **рок группа** эбэтэр **рок бөлөх** дэнэр.

## Быһаарыылар
Киhи сайдыытын индекса

**Киhи сайдыытын индекса** (**КСИ**) диэн дойдулары "киhи сайдыытын" таhымынан наардыырга туттуллар индекс, онон сайдыылаах, сайдар уонна сайдыыта суох дойдулар быhаарыллаллар.

КСИ үс сүрүн кээмэйдэри холбуур:
* Олох уhуна
* Билии уонна үөрэҕирии
* Олох стандарта
.cd

**.cd** диэн Конго Демократ Республиката үрдүк таhымнаах ил домена.
.cf

**.cf** диэн Киин Африка Республиката үрдүк таhымнаах ил домена. Домены "Central African Society of Telecommunications" диэн хампаанньа дьаһайар.
Соҕурууҥҥу Африка

right|thumb|350px|Соҕурууҥҥу Африка
**Соҕурууҥҥу Африка** диэн Африка континент соҕуруу региона, киниэхэ киирсэр территориялар география эбэтэр геополитика эйгэлэригэр араастык быhаарыллаллар.

Холбоһуктаах Нациялар быhаарыларынан региоҥҥа биэс дойду киирэр:

* Ботсуана
* Лесото
* Намибия
* Соҕуруу Африка
* Суазилэнд
Этиопия

**Этиопия** (гээз: ኢትዮጵያ ʾĪtyōṗṗyā) диэн Африка муоhугар баар дойду. Этиопиялыын кирбиилэhэллэр Эритрея хоту, Судан арҕаа, Кения соҕуруу, Сомалия илин уонна Дьибути хотугулуу илин. Иэнэ 1,100,000 км², олохтоохторун ахсаана 78,000,000 тахса. Киин куорат Аддис Абаба.

## Эфиопия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 5 — Көҥүл күнэ (Патриоттар кыайбыт күннэрэ)
* Ыам ыйын 28 — Байыаннай эрэсиим охтубут күнэ (Дерг сууллубут күнэ, 1991) 
* Балаҕан ыйын 11 — Саҥа дьыл саҕаланыыта (Энкутаташ, )
* Балаҕан ыйын 12 — Дойду өрө туруутун күнэ (1974 сыллаахха), Хайле Селассие I ыраахтааҕыны суулларбыттар
Ботсвана

**Ботсвана Өрөспүүбүлүкэтэ** (ааҥл: Republic of Botswana, тсуана: Lefatshe la Botswana) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута. Ботсвана олохтоохторо "Батсуана" (биир ахсааҥҥа: Мотсуана) дэнэллэр. Ботсвана урут Бечуаналэнд диэн Британия протектората этэ, билиҥҥи аатынан балаҕан ыйын 30 1966 тутулуга суох буолуутун кэнниттэн ааттаммыта. Кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка соҕуруу уонна соҕуруулуу илин, Намибия арҕаа, Замбия хоту уонна Зимбабуэ хотугулуу илин.

## Ботсвана бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 4 — Холбоһуктаах дойдулар күннэрэ
* Балаҕан ыйын 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ, 1966, Британияттан
Лесото

**Лесото** диэн Соҕуруу Африка иhигэр баар дойду уонна анклав. Урукку аата Басутолэнд, Иллэр Доҕордоhууларын кыттааччыта.

## Лесото бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1— Ыал күнэ
* От ыйын 17 — Хоруол төрөөбүт күнэ (Летсие III)
* Алтынньы 4 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1966)
Намибия

**Намибия** диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, Атлантик океан кытылыгар баар. Кинилиин кирбиилэhэллэр Ангола уонна Замбия хоту, Ботсуана илин уонна Соҕуруу Африка соҕуруу уонна илин. 1990 с. Соҕуруу Африкаттан тутулуга суох буолбута. Киин куорат Виндhук.

## Намибия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 4 — Кассинга күнэ. 1978 сыллаахха бу Ангола соҕуруу өттүгэр сытар сиргэ сэрииттэн күрэнэн олорор дьон лааҕырдарыгар Соҕуруу Африка сөмүлүөттэрэ салгынтан саба түспүттэр, ол түмүгэр 600-чэ киһи өлбүт (ол иһигэр 300 оҕо)
* Бэс ыйын 3 
** Экономист күнэ
** Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ

* Атырдьах ыйын 26 — Дьоруойдар күннэрэ ()
* Алтынньы 8 — Мас олордуу күнэ

* Ахсынньы 26 — Эйэҕэ дьулуур күнэ
Эсватини

**Эсватини Хоруоллуга** (урукку аата *Свазиленд*, *Umbuso weSwatini*) диэн Соҕурууҥҥу Африка дойдута, кинилиин кирбиилэhэллэр Соҕуруу Африка уонна Мозамбик.

### Эсватини бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 25 — Дойду былааҕын күнэ
* От ыйын 22 — Эсватини хоруоллукка (урукку аата Свазиленд) **Уопсастыба күнэ**
* Атырдьах ыйын 23 — Умхланга күнэ, эбэтэр Тростник үҥкүүтэ. Эргэ тахса илик кыргыттар уонна дьахталлар Лудзидзини дэриэбинэҕэ мусталлар
Кейптаун

**Кейптаун** (ааҥл: Cape Town, африкаанс: Kaapstad, хоса: iKapa) диэн Соҕуруу Африка олохтоохторун ахсаанынан иккис улахан куората. Арҕаа Кейп улуус киинэ, дойду сокуон таhаарар былааhа Ил Парламент уонна элбэх дьаhалта офистара бааллар. Кейптаун пордунан, айылҕатынан биллэр, биллиилээх Остуол хайа уонна Cape Point бааллар. Соҕуруу Африка биир популяр туризм маршрута буолар.

Кейптауну Недерланд Илин Индия Компанията Илин Африкаҕа, Индияҕа уонна Ыраах Илиҥҥэ устар Недерланд аалларын хааччыйар станция быhыытынан туппута. Ян ван Рибек кэлэн муус устар 6 1652 Соҕуруу Африкаҕа бастакы олохтоох Эуропа дьонун олорор сирдэрин тэрийбитэ. Кейптаун түргэнник бастакы Эуропа региоҥҥа форпоста уонна Кейп колония экономика уонна култуура киинэ буолбута. Йоханнесбург тутуллуон иннинэ Соҕуруу Африка ордук улахан куората этэ.

2007 с. туругунан куорат олохтоохторун ахсаана 3.5 млн. Иэнэ 2,455 км2.
.gs

**.gs** диэн Соҕуруу Георгия уонна Соҕуруу Сэндуич арыылара үрдүк таhымнаах ил домена.
Колониализм

мини|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1800.
мини|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата, 1900.
[мини|справа|300px|Колониализм аан дойдутааҕы хаартата [Иккис аан дойду сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн, 1945.]]
**Колониализм** диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар.

Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.
Диктатура

**Диктатура** диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх:
# Ром диктатора Ром Республикатын баhылыга. Ром диктатордара суhал туруктаах кэмҥэ баhыйар былаастаналлара. Кинилэр былаастара көҥүл муҥуру суох буолбатаҕа, быраап эйгэтигэр киирэрэ.
# Биир киhинэн эбэтэр кыра дьон бөлөҕүнэн салайыллар дьаhалта.
# Билиҥҥи өйдөбүлүнэн, диктатура диэн быраабынан, конституциянан эбэтэр атын дьон-сэргэ уонна политика институтунан хаайыллыбат муҥура суох салалта аутократ көрүҥэ.
Эстуарий

400px|thumb|right|Анаабыр өрүс эстуарийа куйаартан
**Эстуарий** (латыынныы: aestuarium — ууга барар өрүс төрдө) — биир үөстээх өрүс төрдө, байҕал диэкки кэҥиир. 

Өрүс аҕалбыт тибиитин байҕал сүүрүгэ илдьэ барар буоллаҕына үөскүүр, эбэтэр өрүс түһэр сиригэр байҕал олус дьириҥ буоллаҕына.

Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.

Утарыта өртүнэн буолар дельта.

## Сигэлэр

* БСЭҕа ыстатыйа
Pontiac

**Pontiac** диэн General Motors оҥорор массыына брэнда, 1926 тэриллибитэ. Атыыланар дойдулара АХШ, Канада уонна Мексика.
Chevrolet

**Chevrolet** диэн General Motors оҥорор аутомобил брэнда. GM атыытынан бастыҥ маарката.
Cadillac

**Cadillac** диэн General Motors оҥорор люкс аутомобил маарката. Cadillac аутомобиллара 50 тахса дойдуларга атыыланаллар, бастатан туран АХШ, Канада уонна Мексика.



File:Cadillac 6.5 HP Tonneau 1903 07-11-2010 13-54-25.JPG| Cadillac 6 1/2HP Tonneau 1903
File:Cadillac 8.25 HP Surrey 1904 03-11-2013 09-13-28.jpg| Cadillac 8 1/4HP Surrey 1904
File:Cadillac 10HP Tonneau 1904 03-11-2013 08-32-24.jpg| Cadillac 10HP Tonneau 1904
File:Cadillac 1904 6.5 HP Rear-entrance tonneau on London to Brighton VCR 2010.jpg| Cadillac 6 1/2HP Rear-entrancetonneau 1904
File:Cadillac 1904 8.25 HP Detachable-Top Limousine on London to Brighton VCR 2010 15-39-05.jpg| Cadillac 8 1/4HP Detachable-toplimousine 1904
File:Cadillac 8.25 HP Tonneau 1904 07-11-2010 14-17-57.JPG| Cadillac 8 1/4HP Tonneau 1904
File:Cadillac 8.25 HP Tonneau 1904 07-11-2010 14-52-04.jpg| Cadillac 8 1/4HP Tonneau 1904
File:Cadillac 1904 8.25 HP tonneau on London to Brighton VCR 2010.jpg| Cadillac 8 1/2HP Tonneau 1904
File:Cadillac 1904 Rear Entrance Tonneau on London to Brighton 2010.jpg|  Cadillac 10HP Tonneau 1904
File:Cadillac 9HP Limousine 07-11-2010 15-52-37.JPG| Cadillac 9HP Limousine
Vauxhall Motors

**Vauxhall Motors** диэн Улуу Британия аутомобил компанията. General Motors Corporation (GM) салаата уонна GM Europe ирээтэ.
GMC

**GMC** диэн General Motors Хоту Америкаҕа уонна Орто Илиҥҥэ атыылыыр тиэйээччи, вэн уонна SUV брэнда. Тохсунньу 2007 туругунан, GMC атыытынан GM иккис улахан салаата буолар Chevrolet кэнниттэн.
Hummer

**Hummer** диэн General Motors оҥорор суол суох аутомобил брэна. Бастаан H1 HMMWV (Humvee) диэн сэрии массыыната этэ. Hummer H2 уонна Hummer H3 сивил мааркалар.
Buick

**Buick** диэн массыына маарката, General Motors корпорация салаата. Былыргы мааркалаах уонна люкс брэннаах массыыналары оҥорор.
General Electric

**General Electric Company** (**GE**) диэн мультинационал Америка технология уонна сервис конгломерата, Нью Йорк илгэ баар. Маркет капитализациятынан балаҕан ыйын 30 2008 GE аан дойду онус улахан компанията.
Saab Automobile

**Saab Automobile AB**, биллэр аата **Saab** диэн Швеция аутомобил оҥорооччута уонна General Motors салаата.
Opel

**Adam Opel [[Aktiengesellschaft|AG]]** (**Opel** диэн биллэр) диэн Германия аутомобил оҥорооччута, General Motors ирээтэ.
Компания тохсунньу 21 1862 тэриллибитэ уонна аутомобил оҥоруутунан 1899 ыла дьарыктанар. Кинини General Motors Company 1929 с. атыыласпыта. Opel GM Europe ирээтэ уонна GM Эуропатааҕы биир улахан брэнда.
Сэргэ

мини|Сэргэ

**Сэргэ** — былыргыттан сахаларга аты баайарга туттуллара, ону тэҥэ сиргэ хаһаайын баарын биллэрэрэ. Сахаларга сэргэ — дьол уонна үтүө турук бэлиэтэ буолар. Ыһыах кэмигэр, уонна улахан бырааһынньыктарга, юбилейдарга туруоруааччылара.

## Сэргэни туруоруу
Сэргэ үйэлээх буоллун диэн былыр төрдүн бастаан уҥуох сыатынан оҕунуохтуллар, онтон уотунан сиэтэллэр эбит. Сэргэ туруоруохтаах сирдэригэр оҥхой хаһан баран, буорун үс гына чөмөхтүүллэр: үрүт буора, ийэ буора, алын буора. Сэргэни туруоралларыгар бастаан алын буорун, онтон ийэ буорун, тиһэҕэр үрүт буорун куталлар. Хас биирдии араҥаны модьу маһынан ыга симэллэр. Үрүт буорун атахтарынан оҥхойуор диэри тэпсэллэр, онтон сир кырсын сэргэ төрдүгэр быыһа суох гына тэлгииллэр. 

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Кыргыс сэргэтэ
Holden

**GM Holden Ltd** диэн Аустралиа аутомобил оҥорооччута, салалтата Мельбурнҥа баар. Компания бастаан тутулуга суох этэ, ол гынан баран 1931 ыла General Motors (GM) салаата.
Шанси

**Шанси** эбэтэр **Шаньси** — Кытай хотугу өттүгэр баар провинцията. Сирин иэнэ – 157 тыс км². Дьонун ахсаана - 77 мөллүйүөн, 2007 сыллаахха 40 млн., этэ. Эмиэ биир дьонун ахсаанынан элбэх со5ус территория буолар. Киин куората - Тайюань куорат буолар.

## Омуга

Шаньси улууска 95% Кытайдар буолаллар, ону таhынан Монголлар, Эбэнкилэр, Нууччалар, Узбектар олороллор. Кэлии омук ахсаана быдан түргэнник улаата турар.

## Айылха

Элбэх тыа баар, сүрүннээн тиит уонна бэс мастар - олор улуус 80% тыа сирин ылаллар. Онтон ордубута - Талах уонна Үөт. Кыһынын -2 (эбэтэр -16) буолар, Сайынын +27. Ардах элбэхтик түһэр.
Suzuki

**Suzuki Motor Corporation**, **Suzuki TTBL** уонна **Suzuki for Vampirina** ( *Suzuki Kabushiki-gaisha*) диэн Дьоппуон мультинационал корпорацията. Салалтата баар сирэ Хамматсу. Аутомобиллары, мотоссыыкыллары уонна мотордары оҥорор. Suzuki аан дойдуга 12-с ордук улахан аутомобил оҥорооччу, үлэhиттэрин ахсаана 45,000 тахса, 23 дойдуларга 35 оҥорор күүстэрдээх уонна 192 дойдуларга 133 тарҕатааччылардаах.
GM Daewoo

**GM Korea** диэн 1937 тэриллибит Соҕуруу Кэриэйэ компанията, салалтата Инчон куоракка баар. General Motors салаата.
Тайюань

**Тайюань**, Кытайга баар куорат, Шанси улууһун киин куората буолар. Дьонун ахсаана 11,8 мөллүйүөн киһи (2009). Биир улахан промышленно-сайдыбыт куораттарга киирсэр.
Lexus

**Lexus** (レクサス *Rekusasu*) диэн Дьоппуон Toyota Motor Corporation аутомобил оҥорооччутун салаата. Люкс аутомобиллары оҥорор. Аан бастаан атыытын 1989 Америкаҕа саҕалаабыта, онно Lexus бастыҥ атыыланар люкс аутомобил буолбута, бүгүн Lexus массыыналара аан дойдуга барытыгар атыыланаллар. 2006, Lexus атыылара 68 дойдуларга буолбут.

## История
1983 сыллаахха АХШ Toyota Эйдзи корпорация баһылыга бэйэтин баҕатын аан дойдуга бастыҥ автомобиль оҥороору гыммыта. Ол курдук Ф1 (Flaghip) диэн кодовай ааттаах бырайыак 400 — чуолаан бу массыынаттан бренд историята саҕаланна. 11 инженердэр уонна дизайнердар аан дойдутааҕы рыногы экспансиялыыр сыалтан 400- чэкэ саҥа двигателинэн үлэлии сылдьаллар.

1985 сыл ыам ыйыгар АХШ- ка фокус- группа тэриллэн, бириискэ рыногын маркетинговай чинчийии ыытыллыбыта. Хас да дизайнер хамаандата Калифорниа болуоссатыгар олохсуйан, олохтоох үрдүкү кылаас бэрэстэбиитэллэрин үөрүйэхтэрин, амтаннарын кытта ыкса билсэ, билсэ кэлбиттэрэ. Ити кэмҥэ массыынаны немец автобустарыгар да, Америка куораттарын уулуссаларыгар да бэрэбиэркэлии сылдьыбыт. Кэлин маркетинговай чинчийии түмүгүн базатыгар АХШ сиригэр- уотугар саҥа ситими тэрийии наадатын туһунан быһаарыы ылыллыбыта.

1986 сыллаахха консалтинговай компания Lippинcttt & Margullish 219 ааттаммыт испииһэги оҥорбута, ол иһиттэн саҥа бренд аата талыллыбыта. Ол эрээри, 1980- с сылларга «Династия» сериал "Династия" сериал тахсыаҕыттан ордук табыгастаах көстүү буолбута. Lexus аатын ааттааһын luxcan (международность) уонна elegus (элегантность) тыллары комбинациялааһыҥҥа сотору- сотору сыһыаннаах. Lexus атын теориятынан үлэ төлөбүрүн туһунан кэпсэтии буолар. Ол эрээри, бренд аатыттан анал суолтата суох, киһи тылын баай- дуол, технологичность имиджин үчүгэйдик биэрэр диэн официальнайдык бигэргэтэр.

Ф1 бырайыак 1989 сыллаахха түмүктэммитэ. Онуоха 60 дизайнер, 1 400 инженер, 2 300 техническэй специалист уонна 220 көмөлөһөөччү 450 прототибы оҥордулар. Бу үлэ түмүгүнэн ЛС 400 автомассыына буолбут. Кини 4- с литр бензиннээх бензиннээх, 8- түү суулдьалаах, кэннигэр атаарыллыбыт биир дизайнер уратылаах. LС 400 с.балаҕан ыйыгар Хотугу норуоттар икки ардыларынааҕы автосалонҥа бэчээккэ аан бастаан таһаарыллыбыта.

1990 сыл тохсунньутугар Carand Driver сурунаал 400 сыл уон бастыҥ массыыналарын испииһэгэр киллэрбитэ. Ол эрээри былаах кыратык хойутаан Бүтүн аан дойдуга массыына рыногын чинчийиигэ идэтийбит агентство бастакы миэстэни ылбыта. Ол сыл ЛС модела 400- чэкэ Великобританияҕа уонна Канадаҕа атыыланар буолла.

Lexus автомобиль айыллыытын историята Toyota Джеффри Лайкер историятын биир сүрүн кинигэтинэн суруллубут.

## Быһаарыылар
Шэньси

**Шэньси** — Кытайга баар биир улахан соҕус территориялаах улуус буолар. Дьонун ахсаана — 55 млн. (2009). Сирин иэнэ — 206 тыс км2. Киин куората — Сиань.
Сиань

**Сиань**, Шэньси провинциятын киин куората. Кытайга биир улахан куоратынан биллэр. Дьонун ахсаана 7 млн, пригороднай зонанан аахтахха - 33 млн.
Детройт

**Детройт** (Detroit) диэн Мичиган штатын ордук улахан куората уонна АХШ ордук улахан аутомобил индустриятын киинэ буолар. Холобура: GM, Chrysler, Ford. Куорат дьонун ахсаана 900 000, тула эргинниин 8 млн.
Chrysler

**FCA US LLC** диэн 1925 тэриллибит Америка аутомобил оҥорооччута.
Арыгы

**Арыгы** (сорохтор **аргы** дииллэр) — састаабыгар алкоголь (этиил испиирэ) ботуччу соҕус бырыһыана киирэр утахтар уопсай ааттара. Дьон бу бөлөххө уруккуттан тыыннаах испиири, буокканы, брендилары, бальзамнары, ликёрдары, винограадтан оҥоһуллар кыһыл уонна үрүҥ арыгылары, атын фрукталартан уонна отоннортон оҥоһуллар арыгылары, настойкалары, сороҕор пиибэни киллэрэр.

Арыгы сүрүн уратыта — киһи мэйиитин кылгас кэмҥэ туймаардар, тулалыыр эйгэни атыннык көрөр-билэр оҥорор, *холуочук* уонна *итирик* диэн туруктарга киллэрэр. Куруук бу утахтары иһэр дьон бастаан мэйии өттүнэн психологическэй тутулукка киириэхтэрин сөп, ол аата, арыгыта суох буоллахтарына туохтара эрэ тиийбэт, олох соччо үөрдүбэт буолар. Онтон улам эт-хаан өттүнэн тутулуктаах буолуохтарын сөп. Ол аата сааныктарыгар этиил испиирэ олохсуйан, наадалаах эттик буолар. Ол тиийбэт түгэнигэр (арыгы испэтэхтэринэ) арыгыһыт сааныктарын химическэй реакциялара уларыйан, организм барыта эмсэҕэлиир, онон арыгыһыттар ыалдьаллар — «баттаталлар». Маннык дьону бу дьаллыктан эмтиир күчүмэҕэй уонна элбэх үбү эрэйэр.
Сир Чааһа

Кулун тутар 28, 2022, күнүгэр планета олохтоохторо бары **«[[Сир]] [[Чаас|Чааһа]]»** () диэн улахан аһымал акцияны ыыталлар. Бу акция соруга сүрүннээн «глобальнай итийиини» утары охсуһуу.

2008 сыллаахха акцияҕа 50 мөлүйүөн киһи кыттыбыта.

## Сигэлэр
* WWF саайта (нуучч.)

## Өссө маны көр
* Сир кэмэ
Land Rover

**Land Rover** диэн куадросыыкыллары уонна минивэннары оҥорор Ааҥл компанията. Tata Motors салаата.
Семей

**Семей** диэн Казахстан куората, Илин Казахстан улууhугар баар. Иртис өрүс кытылыгар турар.
Саша

**Саша** — Нуучча тылыттан Саха тылыгар киирбит уол эбэтэр кыыс аата буолар. «Саша» диэн сахалыы тылбааһа — «Өлөксөөндүр». Кыра уол оҕону (Саша диэн ааттааҕы) — Таатыкка диэн ааттыыллар. Киэнник — Сашуля диэн эмиэ туттуллар.
Vodafone

**Vodafone** диэн Холбоhуктаах Хоруоллук мобил оператора, салалтата Ньюбөри, Беркшир, Ааҥл Сирэ. Аан дойду ордук улахан мобил телекоммуникациялар ситим компанията уонна маркет барыhа £75 млрд (атырдьах ыйа 2008). Vodafone билигин 25 дойдуга оператордыыр уонна 42 дойдуга үлэлэhэр ситимнэрдээх.

2006 с. туругунан, Vodafone 260 млн туттааччылардаах 5 континеҥҥа. Ол курдук, кини аан дойдуга China Mobile кэнниттэн иккис улахан мобил ситим бөлөҕө буолар.
Мичиган

мини|
**Мичиган**, () диэн АХШ хоту өттүгэр сытар улуус буолар. Киин куората — Лансинг. Улахан куората — Детройт, Гранд-Рапидс, Анн-Арбор уонна Ливония. Саамай кыра куората — Флинт.

Бу улуус АХШ-ка улахан промышленно-сайдыбытынан биллэр. Бу улууска планета5а иккис улаханынан биллэр GM тэрилтэтэ баар ону таһынан өссө 250 араас кыра-улахан тэрилтэлэр бааллар.
Илин Казахстан

thumb|300px|Илин Казахстан улууhа

**Илин Казахстан** диэн Казахстан улууhа. Дойду илинигэр баар. Киин куората Өскемен. Улуустуун кирбиилэhэллэр Арассыыйа хоту уонна Кытай соҕуруу уонна соҕуруулуу илин. Олохтоохторун ахсаана 1&nbsp;442&nbsp;000. Иэнэ 283&nbsp;300 км².
Саха Диаспора

**Саха диаспора** — Саха Сирин таһыгар (ордук кыраныысса таһыгар) олорор сахалары түмэр уопсастыбаннай тэриллии. СахаОпенВорлд.орг (http://sakhaopenworld.org/) диэн саайтаах. Кини кыттааччыларынан 200-чэ кэриҥэ араас омук дойдуларыгар олорор сахалар буолаллар.
Горизонт-РТ

ГОРИЗОНТ-РТ, Саха Сирин мобильнай сибээһинэн хааччыйар бастакы тэрилтэ, ону таһынан түргэн интернеткэ киллэрэр - YKTADSL-4 уонна Yakutia-Bürn4X. 2006 с. МТС хампаанньа иһигэр киирэр.
Юннань

Ойуу:China provinces yunnan.png
**Юньнань** (Yunnan), диэн Ар5аанны-Со5уруу Кытай өттүгэр баар улуус. Күрүөлэһэр хоту өттүттэн — Сычуань улууһун кытта уонна Тибет, оттон илин өттүгэр — Гуанси-Чжуан аутоном оройуона уонна Гуйчжоу улууһун кытта, оттон со5уруу өттүгэр — с Лаостуун уонна Вьетнамныын, оттон ар5аа уонна со5урулуу-Ар5аа — Мьянманы кытта. Сирин иэнэ - 394 тыс км2. Дьонун ахсаана - 66 мөллүйүөн киһи (2009). 

[thumb|275px|[Үс пагода ]]

Юннань улууһун киин куората - Куньминь. Онтон улахан куораттара - Каүань, Цюйцзинь, Гэтцү, Дали, Ляньжань, Чжаотун уонна Юйси.

## Уопсайа

Юннань улууһа Кытай атын улуустарыттан эмиэ киһитин ахсаанынан хаалсыбат. Манна элбэх араас омук олорор сирэ. Күөх айылха, ыраас күн уонна халлаан - бу барыта иммиграция тардар. Ол курдук кэлии дьоно 11% баһыйар, олохтоохторуттан. 

Манна элбэх таас улахан хайалар - Айлаошань уонна биир планета үрдүнэн биллэр Гималай хайалара бааллар. Элбэх үрэхтэр. Куорат олохтоо5о 17%, онтон ордубута тыа сирин дьонноро. 

## Экономика

Кытай биир улахан промышленно-сайдыбыт региона буолар. Холобура, Куньминь куорат билигин туох баар инфраструктурата барыта сайдыбыт куорат буолар. Бу улууска элбэх мас үүнэр буолан - манна Кытай 5% маһы обработкалыыр. Улахан АЭС-тар бааллар. ГЭС, ТЭС, ГРЭС. Манна Кытай биир улахан военнай техникаларын онорор заводтар. Электроника сайдыбыт сирэ. Куньминь куоратка уонна эргимтэтигэр улахан аэропортар бааллар. Кэнники Кытай сайдан эрэр буолан, тыа олохтоо5о түргэнник куораттарга олохсуйа барар буоллулар. Баара суо5а 20 сыл устатыгар бу улууска 400 000 араас улахан промышленнай куораттар үөскээтилэр. 

## Айылхата

Юннань улууһа элбэх хайалардаа5ынан биллэр. Тыа мас от араастара. Сычуань улуустан соро5ор Улахан Паанда кэлэр. Элбэх кыыллар. Тыа 44,98% ылар. Сүрүннээн тиит, бамбук уонна талах. 

Улуус сүрүннээн Юннань хайаларыгар сытар. Уопсайа 781 681 араас кыра уонна улахан үрэхтэр бааллар. Арыый улахан үрэ5э - Янцзы уонна Меконг. 

## НэҺилиэнньэтэ

Улуус территориятыгар 66-80 мөл. киһи олорор, сүрүннээн Кытайдар. Уопсайа 400 араас кэлии уонна олохтоох омуктар бааллар. Кытай омуга - 89,99% ылар.
Куньминь

**Куньминь** () — Кытайга баар куорат, Юннань улууһун киин куората уонна Кытай эмиэ биир сайдыбыт улахан куората. Бу куорат улахан суол-иис сайдыбыт куората. Манна 2007 сылтан ыла — Аутобан уонна Фривэй баар. Дьонун ахсаана 1,87 мөл, оттон эргимтэтинэн — 17 мөл. буолар. Улахан дойдулар икки ардыларынаа5ы аэропордаах. Куорат Юннань хайатыгар тутуллубута, 1892 миэтэрэ үрдүккэ.
Красноярскай кыраай

**Красноярскай кыраай** — бу Арассыыйа биир бөдөн региона буолар. Улахан сиргэ тэнийэн сытар, сирин иэнэ — 2401,6 тыһ. км2. Дьонун ахсаана — 3,2 мөлүйүөн, олортон 2,87 мөл — нууччалар, онтон ордубута — сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, энцылар, татаардар, башкирдар, узбектар, кэриэйдэр, казахтар уо. д. а.

Киин куората — Красноярскай. Онтон арыый атын улахан куораттара — Канск, Ачинск, Минусинск, Енисейск, Иланский, Ужур, Уйар (Уяр), Игарка, Норильск, Заозерный, Дудинка, Назарова, Дивногорск. Куорат олохтоо5о — 77 % тэннэһэр.
Эркээйи (хаһыат)

ЭРКЭЭЙИ, Мэҥэ-Хаҥалас улууһун киэнник биллэр хаһыата. "Эркээйи" - политика, спорт, экономика, иммиграция проблематыгар туһаайан суруйар, ону таһынан улуус иһинээҕи сонуннары тарҕатар. Киин управленията - Майя.
Юннань хайата

**Юннань хайата** — Кытайга баар улахан иэннээх хайа хаптала, Юннань-Гуйчжоу хайатын арҕаа, ордук үрдүк өттө. Хоту сыыйа Сина-Тибиэт хайата буолар. Гималай хайатын систиэмэтигэр киирэр. Элбэх тыалаах. Аан дойду кэрэ көстүүлээх сирдэриттэн биирдэстэрэ.

Ойуу:Гималай хайатын системата.jpg
Чукотка тумул арыы

thumb|right|400px|Чукотка тумул арыы каартаҕа
**Чукотка тумул арыы** — Евразия материк уһук хотугулуу-илин сытар тумул арыы. Хоту өртүнэн Хоту океан Илин Сибиирдээҕи уонна Чукотка байҕаллара, соҕуруу өртүнэн Чуумпу океан Беринг байҕала. Аляскаттан Беринг силбэһиитэ араарар.

Илиҥҥи кытылыттан чугас *Аракамчечен* арыы баар.

Тумул арыы олохтоох чукчалар норуоттарын аатынан ааттаммыт. Территорията Арассыыйа Федерациятын Чукотка автономиялаах уокуругар киирэр.

Климата тымныы, кытыл өртүгэр байҕаллар сабыдыаллара күүстээх, иһин диэкки эмискэ континен климата. Кыһына уон ыйга тиийэр.

## Сигэлэр
* География Чукотки
* Чукотская ландшафтная область *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* **Физическая география СССР** диэн кинигэҕэ. — М., 1978.
Гуйчжоу

**Гуйчжоу** () — Кытай соҕуруу өттүгэр сытар провинция. Киин уонна самай улахан куората  — Гуйян. Олохтоохторун ахсаана — 39,04 мөл киһи (провинциялартан 15-с миэстэ; 2004 с. туругунан).

## Административнай тыырыллыыта
Гуйчжоу 9 уокурукка (2 уокурук, 4 куорат уокуруга уонна 3 автономиялаах уокурук) арахсар.

## География
Иэнэ — 176 100 км² (16-с миэстэ). Хоту Сычуань провинцияны уонна Чунцин куораты кытта, арҕаа — Юньнань провинциялыын, соҕуруу —  Гуанси-Чжуань автономиялаах оройуонун кытта, илин — Хунань провинциялыын быысаһар. Сирин ньуура сүнньүнэн хайалаах, ол гынан баран илин уонна соҕуруу өттө хапталлардаах. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ 1000 м. Клиимата сииктээх субтропическэй. Сыллааҕы орто температурата — 14-16°, тохсунньуга — 1-10°, от ыйыгар — 17-28°.

## Историята

## Экономиката

## Культурата
thumb|Гуйчоуга баар Шитоу дэриэбинэ.

## Сигэлэр

* Guizhou’s Provincial Government 
* Large map of Guizhou 
* Guizhou Moutai
China Mobile

**China Mobile Communications Corporation** (Кытайдыы: 中国移动通信, Hanyu Pinyin: Zhōngguó Yídòng Tōngxìn) (, ), өссө **China Mobile** эбэтэр **CMCC** диэн биллэр, диэн Кытай ордук улахан мобил телефон оператора. Туттааччыларын ахсаанынан (415 млн) ордук улахан мобил телефон оператора http://www.forbes.com/markets/2008/08/27/china-mobile-earnings-markets-equity-cx_vk_0827markets02.html (бэс ыйын 30, 2008). Үп эргийиитинэн Vodafone кэнниттэн иккис.
Чурапчылары көһөрүү

**Чурапчылары көһөрүү (Чурапчы трагедията)** — Чурапчы колхуостарын Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр хоту балыктааһыҥҥа күүс өттүнэн көһөрүү..

## Чурапчылары көһөрүү историятын үйэтитии
2013 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Чурапчы улууһун дьаһалтатыгар Чурапчылары көһөрүү туһунан үс кинигэ тахсыыта бэлиэтэммит.  «Алдьархай ааннаабыт кэмнэрэ» уонна «Оонньооботох оҕо саас» кинигэлэри Чурапчы улууһун уонна Хатылы нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, Хатылыга баар чурапчылары көһөрүүлэригэр анаммыт түмэл директора Дмитрий Чечебутов суруйбут. Үһүс кинигэ «Умнуллубатын, хатыламматын!» ааптара — РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Сылан нэһилиэгин Ытык олохтооҕо Клара Макарова. Ааптардар кинигэлэр суруллууларын историятын туһунан, кылгастык ис хоһооннорун билиһиннэрбиттэр.

Сиһилии нууччалыы салааҕа Чурапчы улууһун туһунан ыстатыйаҕа көр. Онно аналлаах туспа сирэйи итэҕэтиилээх источниктара суох диэн сотон кэбиспиттэрэ
:ru:Чурапчинская_трагедия (эбэтэр манна сотуу сурунаалын көр).

## Быһаарыылар
МНХ

Мэнэ-Ханалас улууһун ыччат националистическэй хамсааһына, кытчатыллыбыта МНХ. МНХ тэрээһин СНХ иҺигэр киирэр. Штаба - Майя, Аллараа Бэстээх.
Далянь

thumb|200px|Далянь аныгы киинэ
[thumb|200px|Далянь панорамата, [атырдьах ыйа 2008]]
[thumb|200px|Далянь [Кытай|Кытайга]]

**Далянь** (Дальний, Ыраах, кытай. 大连) диэн дьоннорунан ааттаммыт Кытай биир ордук сайдыылаах пуорт куораттарыттан биирдэстэрэ буолар. Кини Кытай экономикатын биир улахан киинэ. Манна Кытай 5 бастыҥ аэропордарыттан биирдэстэрэ баар. Далянь куорат Ляонин улууhугар баар. 

Дьонун ахсаана - 8 мөл. (2009)

## Дьылабыай Далянь

200px

Далянь - планета үрдүнэн биир улахан курортнай центр буолар. Пляж 900 км уһуннаах.
А

мини|«А» буукуба саҥарыыта.
**А, а** диэн саха тылын алпаабытын бастакы буукубата, өссө бары Кирилл алпаабыты туттар тылларга бастакы буукуба. Буукуба графическэй уобараһын гириэк тылтан ылбыттара — α (альфа).
1671

**1671** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 1 — нуучча ыраахтааҕыта Алексей Михайлович баайа суох уонна биллибэт-көстүбэт уус кыыһын Наталья Нарышкинаны ойох ылбыт.

* Сэтинньи 27 — Степан Разин өрө туруута түмүктэммит: бырабыыталыстыба сэриилэрэ өрө турааччылар киин куораттарын Астраханы ылбыттар.

* Ахсынньы 7 — Нуучча судаарыстыбатын сэриилэрэ Степан Разин бастаанньалааччыларын киинин Астрахань куоратын ылбыттар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1672

**1672** сыл.

## Туох буолбута
* Ахсынньы 23 — Италия астронома Джованни Кассини Сатурн өссө биир аргыһын булбут — Рея.

## Төрөөбүттэр
* Бэс ыйын 9 — Бүөтүр I (1725 өлб.), нуучча ыраахтааҕыта (1682 сылтан), Арассыыйа бастакы импэрээтэрэ.

## Өлбүттэр
Сергей Зверев

мини
**Модьу бичик****Сергей Зверев** (толороу: Сергей Анатольевич Зверев), Төрөөбүт күнэ 21 от ыйа 1963. (45 саастаах). Төрөөбүт куората Култук, Иркутскай уобалас. Арассыыйа саамай моднай парикмахера, ырыаһыта буолар. Кини Алла Пугачёва уонна Ксения Собчак лиичнэй парикмахера, визажиhа буолар. Кини сир шарын үрдүнэн Король Гламура диэн ааты сүгэр.
1673

**1673** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 17 — Француз чинчийээччилэрэ Жак Маркетт уонна Луи Жолле Миссисипи өрүскэ тийбиттэр, уонна бу өрүһү ойууулаабыт бастакы европеецтар буолаллар.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

* Олунньу 17 — Мольер — Франция драмалааччыта уонна актёра, Арҕаа литература комедиятын ордук улуу уустарыттан биирдэстэрэ.
1675

**1675** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 13 — Нидерланды физигэ Христиан Гюйгенс сиэп чаһытын патеннаабыт. Маннык чаһыны кинини кытта тэҥҥэ Англия учуонайа Роберт Гук айбыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1678

**1678** сыл.

## Туох буолбута
* Бэс ыйын 25 — Падуя университетыгар Венецияттан төрүттээх Елена Корнаро-Пископия дьахталлартан бастакынан философия доктора (PhD) степенин ылбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1682

**1682** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 24 (урукку ааҕыынан муус устар 14) — Пустозерскай остуруокка (билигин Архангельскай уобалас) протопоп Аввакуму уонна старообрядчество атын салайааччыларын уматан өлөрбүттэр. Аввакум патриарх Ньыыкан реформаларын утары барбыта.

* Ыам ыйын 7 (урукку ааҕыынан муус устар 27) — 6 сыл ыраахтааҕылаабыт Федор III Алексеевич өлбүтүн кэннэ кини кыра быраата 10 саастаах Бүөтүр I ыраахтааҕы буолбут. Ол эрээри ыам ыйын 25 күнүгэр стрелецтэр өрө туран, Софья Алексеевна диэн Федор III балтын былааска аҕалбыттара, Софья улахан быраатын 16-лаах ыарыһах Иваны бастакы ыраахтааҕы, оттон атын дьахтартан төрөөбүт кыра быраатын Бүөтүрү иккис эрэ ыраахтааҕы гыммыттара. Бу балаһыанньа 1689 сайыныгар эрэ уларыйбыта, улааппыт Бүөтүр былааһы бэйэтигэр төннөрбүтэ.

* Ыам ыйын 25 (урукку ааҕынан ыам ыйын 10) — Москубаҕа стрелецтэр өрө туруулара. Бүөтүр I ол саҕана 10 саастаах этэ, регенинэн ийэтэ олорбута. Ийэтин аймахтарын Нарышкиннары уонна кинилэр диэки буолааччы байаардары өлөртөөбүттэрэ. Бу өрө туруу түмүгэр Арассыыйа икки ыраахтааҕыламмыта — Бүөтүр I атын ийэлээх ыарыһах убайа Иван V (Милославскайдартан) эмиэ ыраахтааҕы буолбута. 7 сыл иккиэн ыраахтааҕылаабыттара, кэлин Бүөтүр I улаатан, күүһүрэн баран убайын былаастан туораппыта.

* от ыйын 24 күнүгэр бойобуода Иван Приклонскай саҕана остуруок оннугар Дьокуускай куораты тутуу саҕаламмыт. 

### Кэмэ чопчуланыахтаах
* Пустозерскай остуруокка (билигин Архангельскай уобалас) протопоп Аввакуму уонна старообрядчество атын салайааччыларын уматан өлөрбүттэр. Аввакум патриарх Ньыыкан реформаларын утары барбыт.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 25 — Джованни Баттиста Морганьи — Италия бырааһа, патология анатомиятын төрүттээччи.

## Өлбүттэр
1683

**1683** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 12 — Вена кыргыһыытыгар Европа христианскай дойдуларын холбоһуктаах сэриитэ улахан Осмаан сэриитин кыайбыттар. Осмааннар Австрия киин куоратын Венаны осадалаан ылан эрдэхтэринэ Польша уонна Германия холбоһуктаах сэриилэрэ кэлэн куораты быыһаабыт. Кыргыһыы муҥутуур тыҥааһыныгар аатырбыт Польша кынаттаах гусаардара Ян Собесскай хоруол баһылыктаах кимэн киирбиттэр. Мантан ыла Осмаан импиэрийэтэ Европа дойдуларын сэриилээн ылыыта тохтообут.
* Балаҕан ыйын 17 — Голландия урбаанньыта Антони ван Левенгук Британия Хоруолун уопсастыбатыгар (билим акадьыамыйатыгар) киһи хараҕар көстүбэт "кырачаан кыыллары" бэйэтэ оҥорбут микроскобунан кэтээн көрбүтүн туһунан бастакы суругун суруйбут. Бастаан көннөрү урбаанньыппын диэн кэтэмэҕэйдээн үлэ суруйумаары гыммытын Голландия оччолорго уһулуччу биллиилээх бырааһа Рейньер де Грааф өйөөн, киниэхэ эрэл кыыма сахпыт. Хоруол уопсастыбатыгар барыта 190 суругу суруйбута биллэр. Бу суруктары оччотооҕу билим тылыгар латыынныыга Генри Ольденбург диэн билим сурунаалын эрэдээктэрэ тылбаастаабыта, дьиктитэ диэн, ол тылбаастыырыгар анаан голландия тылын үөрэппитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1684

**1684** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 24 — Саха сирин бойобуодата Иван Приклонскай уурайбыт. Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. 1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр. 1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1686

**1686** сыл.

## Туох буолбута
* Муус устар 28 — Исаак Ньютон «Айылҕа бөлүһүөпүйэтин математикаҕа олоҕуруута» диэн үлэтин бастакы туомун көрдөрбүт.

* Ыам ыйын 6 — Арассыыйа уонна Речь Посполита ыккардыгар эйэ түһэрсиллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1687

**1687** сыл.

## Туох буолбута
* От ыйын 5 — Исаак Ньютон "Айылҕа философиятын математическэй төрүттэрэ" (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) диэн сүрүн үлэтэ атыыга тахсыбыт. Манна кини аан дойду гравитациятын уонна хамсааһын үс сокуонун быһаарбыт.

* Атырдьах ыйын 4 — Украинаҕа *Левобережье* (Хаҥас Кытыл) гетманынан Иван Мазепа талыллыбыт.
* Атырдьах ыйын 19 — Арассыыйа импиэрийэтин Олонец уйуоһугар Березов диэн сиргэ тыһыынчаттан тахса киһи үс тарбаҕынан кириэс охсунууну утаран бэйэлэрин уматыммыттар.

* Балаҕан ыйын 22 — Дьокуускайга бойобуоданан анаммыт стольник Пётр Петрович Зиновьев кэлбит.

* Балаҕан ыйын 26 — Венеция аармыйата Афины куораты ытыалааһынын кэмигэр Парфенон храм урусхалламмыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1680

**1680** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
* Муус устар 17 — Катери Текаквита, Америка төрүт олохтоохторуттан бастакыннан сибэтиэйинэн билиниллибит католик итэҕэллээх дьахтар (мохок/могавк биис ууһугар 1656 с. төрөөбүтэ).
1681

**1680** сыл.

## Туох буолбута
* Алтынньы 14 — Сахалар хаһаактары утары тиһэх бөдөҥ өрө туруулара хам баттаммыт. Хаҥалас улууһун сахаларын баһылыга Дьэнник кыргыһыыга бааһыран билиэн түбэспит, аҕыйах хонон баран Дьокуускай остуруогар илдьэн тыыннаахтыы тириитин сүлэн өлөрбүттэр.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1689

**1689** сыл.

## Туох буолбута
* Балаҕан ыйын 6 (урукку ааҕыынан Атырдьах ыйын 27) — Арассыыйа импиэрийэтин уонна Кытай (Цин импиэрийэтин) икки ардыларыгар бастакы дуогабар — Нерчинскэй сөбүлэҥэ (трактаата) — түһэрсиллибит. Дуогабарга кыраныысса ханан ааһара быһаарсыллыбыт, мөккүөрдээх Амур өрүһүн тардыыта Кытай киэнэ буолбут. Инньэ гынан Чуумпу далай кытылыгар нууччалар Саха сиринэн эрэ тиийэр кыахтаммыттара.

## Төрөөбүттэр
* Тохсунньу 18 — Шарль Луи де Монтескьё — аатырбыт Франция суруйааччыта, бөлүһүөгэ, либерализм уонна былаас үс салааҕа араартааһынын идиэйэтин төрүттээччитэ.

## Өлбүттэр
1691

**1691** сыл.

## Туох буолбута
Саха сиригэр икки сыл тухары сатыылаабыт улахан ыарыы туруута саҕаламмыт — уоспа хамсыга. "Бу кэнниттэн дьон бөҕө өлөн Саха сиригэр сулууспалыы барарга бүтүн Сибиир үрдүнэн хаһаактары хомуйбуттара биллэр" диэн С. Вахрин "Тайны якутских фамилий" кинигэтигэр суруйар

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Быһаарыылар
1692

**1692** сыл.

## Туох буолбута
* Ыам ыйын 14 — Бүөтүр I уонна Преображенскай полка гренадердара кыттыылаах тутуллубут Арассыыйа бастакы байыаннай хараабыла ууга киллэриллибит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1695

**1695** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Ахмед II өлбүтүн кэннэ Мустафа II Осмаан импиэрийэтин султаана уонна ислам халиба буолбут. Мустафа ыраахтааҕылыырыттан 1703 сыллаахха батыммыта.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1694

**1694** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 22 — Лорд Честерфилд — Улуу Британия судаарыстыба дьайыксыта, дипломат уонна суруйааччы, «Уолбар суруктар» диэн педагогическай айымньы ааптара.

## Өлбүттэр
* Сэтинньи 28 — Матсуо Басө — Дьоппуон Эдо периодын бастыҥ биллиилээх бэйиэтэ, кылгас уонна ырылхай хайку ууhа.
1697

**1697** сыл.

## Туох буолбута
* Олунньу 11 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I табаҕы атыылыыры көҥүллээбит.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 13 — Нойпетен диэн майя омук тиһэх тутулуга суох судаарыстыбатын киин куоратын Испания конкистадордара сэриилээн ылбыттар, Гватемала Испания хоруонатын анныгар киирбит.
* Кулун тутар 19 — Бүөтүр I Дьобуруопаҕа айанын саҕалаабыт.
* Кулун тутар 26 — Сефевид сэриилэрэ Басраны ылбыттар.

### Сайын
* От ыйын 28 — Дьокуускайга төрөөбүт хаһаак пятидесятнига Владимир Атласов эспэдииссийэтэ Камчаатка үрэх төрдүгэр түспүт. Камчаатка тумул арыытын Арассыыйаҕа холбооһун саҕаламмыт.

### Күһүн
* Балаҕан ыйын 11 — Зента кыргыһыытыгар Австрия аармыйата өрүһү туораан иһэр Осмаан аармыйатын урусхаллаабыт. Ол түмүгэр Австрия Венгрияны уонна Трансильванияны ылбыт, онтон Польша бэйэтигэр Украинаҕа баар киэҥ сирдэри ылбыт.
** Бүөтүр I ыраахтааҕы Тобольскайга бойобуоданан анаммыт боярин Черкаасскайга анаан наказ «Об управлении казенными земскими и военными делами» диэн докумуоҥҥа илии баттаабыт. Манна дьаһаах төлүүр омук дьонун бэйэтэ уонна сулууспалаах дьон бас билбэттэрин, атыыласпаттарын уонна сүрэхтээбэттэрин туһунан суруйбут..

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1698

**1698** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 21 — Улуу Посольствотын Голландияҕа хаалларан баран Бүөтүр I Лондоҥҥа тиийбит.

* Балаҕан ыйын 5 — Бүөтүр I ыраахтааҕы дойдуну арҕаа дойдуларга чугаһата сатаан бытык түһээнэ олохтообут. Бу түһээни сэҥийэлэригэр бытыктаах дьон (таҥара үлэһиттэриттэн уонна бааһынайдартан уратылар) бары төлүөхтээхтэрэ.

* Сэтинньи 22 (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы Бүөтүр I ыйааҕынан бастакы Сибиир траага олохтоммут.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1699

**1699** сыл.

## Туох буолбута

### Муус устар
* Муус устар 9 — Бүөтүр I ыраахтааҕы «О наблюдении чистоты в Москве и о наказании за выбрасывание сору и всякого помету на улицы и переулки» диэн ыйаах таһаарбыт.

### Тохсунньу
* Тохсунньу 18 — Москубаттан Сибииргэ бастакы почта айаннаабыт, ол иһигэр биир сурук Дьокуускайга ыытыллыбыт.
* Тохсунньу 26 — Илин Европаҕа *Улуу [[Туурактар|Туурак]] сэриитин* түмүктүүр *Карловица эйэтэ* түһэрсиллибит. Христианныы дойдулар Австрия, Речь Посполита уонна Венеция сэриини кыайбыттар. Оттон кыайтарыылаах Осмаан импиэрийэтэ Европа диэки кэҥээһинэ тохтоон, бастакытын сири туран биэрбит, сүүстэн тахса сыл Европаҕа айбардаан олорбут саамай күүстээх дойду буолан бүппүт, мантан инньэ Европаҕа Габсбурдар династиялара чорбойбуттар.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 20 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I Арассыыйаҕа Саҥа Дьылы бэлиэтээһин балаҕан ыйын 1 күнүттэн тохсунньу 1-гар көһөрөргө уурбут.
* Ахсынньы 29 — (аан дойду оҥоһуллуутуттан 7208 сыл ахсынньы 19 күнэ) Петр I Юлиан халандаарыгар көһүү туһунан ыйаах таһаарбыт: «О писании впредь Генваря с 1 числа 1700 года, во всех бумагах лета от Рождества Христова, а не от сотворения мира».

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1700

**1700** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 1 — Арассыыйаҕа Юлиан халандаара киллэриллибит, Саҥа дьыл тохсунньу 1 күнүгэр көспүт.
* Тохсунньу 11 — Арассыыйаҕа Византия халандаарын оннугар Юлиан халандаара киллэриллибит. Онон 7208 сыл ахсынньы 31 күнүн кэнниттэн 1700 сыл тохсунньу 1 күнэ буолбут. Сыл саҕаланыыта тохсунньу 1 күнүгэр көһөрүллүбүт.
* Тохсунньу 14 — Ыраахтааҕы Бүөтүр I нуучча дворяннарыгар уруккулуу уһун таҥас оннугар европалыы кылгас көстүүм кэтэллэригэр дьаһайбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1693

**1693** сыл.

## Туох буолбута
* Сэтинньи 3 — Нуучча ыраахтааҕытын сорудаҕынан Идес Избрант Пекииҥҥэ тиийбит. Кытай ыраахтааҕыта (Богдыхаан титулаах эбит) кинини үстэ ыҥыран кэпсэппит (1693 сыл сэтинньи 17, ахсынньы 27 күннэригэр уонна 1694 сыл олунньу 16 күнүгэр) уонна Москуба судаарыстыбатын туһунан ыйыталаспыт, Ниэрчинскэйдээҕи дуогабары тутуһалларын бигэргэппиттэр. Посол бэйэтэ Кытай атыытын-эргиэнин туһунан сибидиэнньэ хомуйбут. Москубаттан Кытайга айанныырыгар кэлэ-бара Сибиир усталаах-туоратын сыыйан, үгүс этнография хабааннаах матырыйаалы хомуйбута. Сырыытын түмүгүнэн 1704 сыллаахха Амстердам куоракка Н.К. Витсен кинигэ таһаартарбыта. Избрант бу үлэтигэр комилар, остяктар, тоҥустар, вогуллар, бүрээттэр, сахалар о.д.а олохтоох омуктар тустарынан эрдэтээҥи сибидиэнньэлэри биэрбитэ.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр