Куттал

Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата тус-туспалара, уратылара кутталы хайдах билинэллэриттэн чуолкайдык икки аҥы араарыллан, икки өрүттэнэн тахсаллар. Кутталы билинии “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэрэ манныктар:

1. Куттал эти-сиини харыстыырга аналланар. Куттал ыарыыны билииттэн үөскүүрэ элбэх. Эт-сиин кэбирэх, араас дэҥҥэ, оһолго, ыарыыга түбэһэрэ элбэҕин тэҥэ, кэмигэр аһатыыга, көрүүгэ-истиигэ, сынньатыыга баҕарара өссө үгүс уонна барыта хойутаабакка кэмигэр кэлэн истэҕинэ олоҕо табыллара ситиһиллэр. Эт-сиин харыстааһыҥҥа, көрүүгэ-истиигэ куруук баҕарарыттан уонна ыарыыны билэриттэн киһиэхэ куттал үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэн харыстаныыга, эмтэниигэ тириэрдэр. Ыарыыны билии киһи этигэр-сиинигэр кутталы, ол аата ыарыыттан харыстана, сэрэнэ сатааһыны үөскэтэр.

2. Өй-санаа туохтан да иҥнибэтиттэн, тугунан да тутуллубатыттан, хаайыллыбатыттан уонна аһара түргэниттэн куттал диэни букатын даҕаны билиммэт. Өй-санаа кутталы билбэтиттэн бу өттүгэр халыйан, аһара бардаҕына этин-сиинин харыстыыр кыаҕа кыччаан хаалыан сөп. 

Куттал икки өрүттээҕиттэн хайа да өттүгэр аһара барыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Киһи буолуу өйүгэр-санаатыгар кутталы аһара ыыппакка кыһаныы эмиэ киирсэринэн киһи оҥорор быһыылара, бу икки өрүттэр  икки ардыларынан, ол аата ортотунан, куттаныы уонна куттаҕаһа суох буолуу икки ардыларынан түбэһэн тэҥнэһиини үөскэтэн истэхтэринэ, олоҕу олоруу табыллара кыаллар.

Киһи саамай харыстанар сиринэн тыына ааҕыллар. Тыын диэн киһи салгыны тыынан тыыннаах сылдьара уонна хаһан да тохтообокко этин-сиинин кислородунан хааччыйа сылдьара ааттанар. 

Тыын быстыыта өлүүгэ тириэрдэрэ олус түргэн. Сэттэ мүнүүтэ тыымматаҕына киһи өлөр, тыына быстар. “Тыыны харыстаныы” диэн киһилии быһыылаах киһи куруук оҥоро сылдьар, этин-сиинин харыстыыр быһыыта ааттанар. Тыыннаах сылдьыыны, олоҕу уһуннук олорууну киһи этин-сиинин сатаан, табан харыстаннаҕына, көрдөҕүнэ-иһиттэҕинэ уонна куруук хамсаныылары оҥорон эрчийэ сырыттаҕына эрэ ситиһэр кыахтанар. Куттал баара харыстаныыны, куһаҕантан куотууну, тэйэн биэриини, оҥорор быһыыларга сэрэниини үөскэтэр өрүтэ киһи олоҕор улахан туһалааҕынан ааҕыллар.

Киһи этин-сиинин харыстыыр аналлаах. Этэ-сиинэ ыалдьарын билиитэ оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн этин-сиинин харыстыыр өйү-санааны үөскэтэр. Аһара барар майгылаах оҕо кыра эрдэҕинэ кыра чыпчархай дьайыытыттан ыарыыны биллэҕинэ, этин-сиинин харыстыыр санаата ол кэмтэн үөскээн олохсуйан бэйэтин харыстанара улаатар.

Куттал диэн тылбыт кут уонна тал диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбит. Талан ылыллыбыт кут диэн өйдөбүллэнэр. Өй-санаа үтүө санаалаах, этин-сиинин харыстыыр кукка кубулуйуута эрэ харыстаныыны үөскэтэр кыаҕы биэрэр уратылаах. Оҕо улаатан иһэн этин-сиинин харыстыырга аналлаах туһалаах үгэстэргэ үөрэннэҕинэ эрэ бэйэтин харыстанар кыахтанара быһаарыллар.

Куттал баара эрэ киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр. Туохтан да куттаммат киһи, киһи быһыытын аһара бара сылдьар кыаҕа улаатан хааларыттан сыыһа-халты туттунара элбиэн сөп. “Куттаммат киһи” диэн суох буолуо этэ. Тыыннаах эттээх-сииннээх киһи дэҥнэнэрэ, тыына быстара диэн олус түргэнин, этэ-сиинэ кэбирэҕин өйдөөх-санаалаах дьон билиэхтэрэ этэ. Эти-сиини харыстааһын, көрүү-истии диэн үлэни өй-санаа хайаан да оҥоруохтаах быһыытынан билиннэхпитинэ эрэ олохпут табыллар уонна уһуур кыахтанар. 

Киһи түүлүгэр туохтан эрэ куттанара, уһуктара этин-сиинин харыстыыр санаатыттан тутулуктаах. Кутталлаах түүлү көрүү кэнниттэн киһи туга эрэ ыалдьара, туга эрэ табыллыбата биллиэн сөп. Өй-санаа аһара барарын, эти-сиини харыстаабатын куттал, ыарыы баара эрэ оннун булларан харыстыыр өйү киһиэхэ киллэрэн биэрэр.

Кутталы быһаарыы “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Эт-сиин кэбирэх, “Хабахтаах хаан курдук” диэн сахалар этэллэр, улаханнык харыстаатахха, көрдөххө-иһиттэххэ, аһаттахха, кэмигэр сынньаттахха эрэ табыллар, онтон өй-санаа туохтан да иҥнибэт, аска-үөлгэ наадыйбат, аһара бардаҕына тоҕута түһэн бара турар кыахтанар. Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһиитэ диэн өйө-санаата сайдан этин-сиинин сөптөөхтүк, көрөн-истэн харыстыыра, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ таба арааран олоҕор туһанар буолуута, тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥороро ааттанар.

Оҕо, киһи куһаҕан быһыылары оҥорботугар тулуура, туттунар күүһэ көмөлөһөр, ону тэҥэ, куһаҕаны бу диэн арааран биллэҕинэ, ону оҥорбокко туттунан тохтуур кыахтанар. Куттал баарыттан туттунар күүс улаатар. Куттал туттунар күүс улаатарыгар көмөлөһөр. Аҕата сөбүлээбэтэҕинэ мөҕөрүн, таһыйыан да сөбүн билэр кыра уол куһаҕан быһыыны оҥорбокко эрэ улаатыан сөп. Аҕа оҕотун бэрээдэккэ, үлэҕэ үөрэтэр күүһэ итиннэ саһан сылдьар.

Оҕо улаатан иһэн хайдах харыстанары билбэтигэр тэптэрэн тугу баҕарар; үчүгэйи даҕаны, куһаҕаны даҕаны оҥорон кэбиһиэн сөп. Сыыһа-халты туттунартан оҕону “Аҕам мөҕүө”, “Ийэм сөбүлүө суоҕа” диэн куттал баара харыстыыр кыаҕа улахан. Уол оҕолору иитиигэ аҕа оруола үрдээһинэ сыыһа-халты туттуналларыттан, куһаҕаны оҥорон кэбиһэллэриттэн харыстанар кыахтарын улаатыннарар.

“Этэр тылы истэр” диэн төрөппүттэр оҕолорун хайгыыллар. Этэр тылы болҕойон истэргэ, соннук толорорго оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла иитилиннэҕинэ, үөрэннэҕинэ эрэ үгэс үөскүүрэ табыллар. Соннук үгэс үөскээһинэ оҕо төрөппүттэрин ыйыыларын, этиилэрин толороругар көмөлөһөр.

Кутталтан олох улаханнык тутулуктанар. Тыыннаах киһи элбэх кэбирэх, түргэнник эчэйэр миэстэлэрдээх. Олору өйдөөх-санаалаах киһи билэрэ, эрдэттэн сэрэнэ, харыстана сылдьара эрэйиллэр. 

Тыыннаах киһи тыынын харыстанар күүһэ куттал баарыттан үөскүүр. Эт-сиин уонна өй-санаа холбуу тутулуктара ыарыы буолар. Эккэ-сииҥҥэ ыарыы билиннэҕинэ киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыны оҥорон кутталы үөскэтэн биэрэр. Куттал төһө улаатан биэрэр даҕаны киһи харыстанар күүһэ эмиэ улаатан биэрдэҕинэ табыллар. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ куттал эмиэ сөп түбэһэр. Куттал аны аһара барбата ирдэнэр. Куттал улаатан хаалан аҥардастыы баһылаатаҕына, аһара бардаҕына киһи ханна да сыл-дьыбат, тугу да оҥорбот, үлэлээбэт кэмэ кэлэн хаалара киһи быһыы-тыгар сөп түбэспэт. “Бөрөттөн куттанар буоллахха, тыаҕа тахсыма” диэн этии ону бигэргэтэр, куттал аһара улааттаҕына үлэ-хамнас хаалыыта, олох табыллыбата үөскээн тахсыан сөп.

Саха дьоно куттал аһара барарын сөбүлээбэттэр. “Кутуйах хороонун кэҥэтэр” диэн куттаҕас киһини сирэн ааттыыллар.

“Оҥорор быһыым куһаҕан буолан тахсыа” диэн куттал хас биир-дии киһиэхэ баара эрэйиллэр. Бу куттал киһи оҥорор быһыыларыттан араас содул үөскээн тахсарын аҕыйатар аналлаах. Дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу – саҥаны айыыны оҥоруу диэн ааттанар уонна оҥорору кытта үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылааҕа улахан уустуктары үөскэтэр. 

Улуу Өктөөп өрө туруута уонна былааһы дьадаҥы үлэһиттэргэ, саллааттарга былдьаан ылан биэриитэ, олоххо саҥаны айыы буолан баран, 74 сылынан куһаҕана биллэн тахсан, бу былаас уларыйбыта. Айыыны оҥоруу төһө эмэ кэминэн үчүгэйэ, туһалааҕа араарыллан билиннэҕинэ – үрүҥ айыы, онтон куһаҕана биллэн таҕыстаҕына – хара айыы диэн араарыллан ааттаналларын тутуһуу уонна сайдыыны ситиһэр туһугар үрүҥ айыыны талан ылан элбэхтик оҥоруу эрэйиллэр. Үрүҥ айыыны оҥорууттан сайдыы кэлэрэ ситиһиллэр.

Билигин өрө турууну, революцияны оҥорон салайар былааһы дьадаҥыларга, үлэһиттэргэ биэрии олоххо сайдыыны суох оҥорорун дьон бары биллилэр. Дьадаҥыларга былааһы биэрэр революцияны оҥоруу хара айыы буолан тахсара билиннэ. Олус улахан сыыһаны, халыйыыны оҥорбут, элбэх дьону өлөрүүгэ тириэрдибит В.И.Ленини мавзолейтан таһаарыы Россия дьонун өйүн-санаатын көннөрүө этэ.  

Киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу саҥаны айыы буоларын бары билэбит. Сахалар улаатан иһэр оҕолор өйдөрө-санаалара сайдыытын уратыларын билэн, аналлаах харыстыыр үөрэхтэринэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэр былыргыттан туттуллаллар. Киһи билбэтин, оҥорботун, саҥаны айыыны үчүгэйдик, бары өттүттэн ырытан быһаарбакка эрэ оҥорума, сыыһа-халты буолан хаалара элбэ-ҕиттэн куһаҕаны үксэтиэ диэн эрдэттэн сэрэтии туттуллар.

Киһи хаһан баҕарар этин-сиинин харыстыыр аналлаах. Санаа инники баран иһэрин бэлиэтинэн ханнык эмэ куттал билиннэҕинэ “дьик” гынар, дьиксинэр, дьаарханар, сэрэхэччийэр санаата урутаан киириэн сөп. Дьиксинэр, дьаарханар санаа соһуччу киирдэҕинэ туохтан сэрэнэри билэ сатааһын үөскүө, буруйдааҕы булуу туһалыа этэ. Эт-сиин харыстаннаҕына, сэрэннэххэ эрэ киһи үйэтэ уһуур кыахтанарын туһана сылдьыы хаһан баҕарар эрэйиллэр. 

“Хаахыныыр мас охтубат” диэн этии харыстана сылдьар киһи үйэтэ уһуурун биллэрэр. Ыарыы үөскээн биллиитэ эти-сиини харыс-тыыр, көрөр-истэр кэм кэлбитин биллэрэр. Киһи кыратык даҕаны тарбаҕын дэҥнээтэҕинэ ыарыыта улаханыттан сэрэнэрэ биллэрдик улаатар. Эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскээһинэ, ону тэҥэ, ыарыыны билбэт турукка киирэр дьон бааллара эт-сиин уонна өй-санаа тус-туспаларын дакаастыыр бэлиэ буолар. Бу быһаарыы киһи өйүн-санаатын, тулуурун күүһүнэн үөскүүр ыарыылары салайар кыахтааҕын биллэрэр. Эккэ-сииҥҥэ ыарыы үөскээһинэ көрүүнү-истиини саҕалыыр, сыыһа оҥорбуту көннөрөр кэм кэлбитин өйгө-санааҕа тириэрдэр. 

Былыргылар киһи этэ-сиинэ кэбирэҕин билэн “Хабахтаах хааҥҥа” холууллар. Чараас хабах хайа баран хаалыыта киһи өлөрүгэр тириэрдэр кыахтааҕын билэ сылдьара эрэйиллэр. Куттал баара киһи киһилии быһыыланарыгар тириэрдэр тутаах күүс буолар. Оҕо туһугар куттаныы кыһанары, харыстыыры улаатыннарар. Кини хайдах сылдьарын, тугу оҥорорун билэ сылдьыы, сыыһа-халты тут-тунуо диэн санаа үөскээһинэ куттал туһалааҕын биллэрэр.

Оҕону көрүүгэ-истиигэ аны ыалдьан хаалыа, дөлбү түһүө диэн куттаныы бастаан иһэрэ эрэйиллэр. Оҕо биир буолан хаалыыта төрөппүттэр харыстыыр, көрөр-истэр, маанылыыр санааларын аһара улаатыннаран кэбиһэрэ атаахтатыыга тириэрдиэн сөбүн “Биир оҕо атаах буолар” диэн этии баара биллэрэр. Айылҕа ол иһин дьахтары элбэхтик оҕолонорго анаан айбытын уонна сахалар олохторун үөрэҕэ “Элбэх оҕолоох буолуу – дьол” диэн этэрин туһаныахтара этэ.

Төрөппүттэр оҕолорун туһугар кыһаналларын улаатыннаран сахалар таҥараларын үөрэҕин тутуһан көрсүө, сэмэй буолууга, сыыһа-халты, аһара туттубаттарыгар кыра эрдэхтэриттэн иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Көрсүө, сэмэй майгыга оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн ииппит, үөрэппит төрөппүттэр оҕолоро сыыһа-халты туттубатыгар эрэллэрэ улаатан куттанар  санаалара аҕыйыыра ситиһиллэр. 

“Туохтан да куттаммаппын” диир киһи сымыйанан этэрин билиэ этибит. Киһи эттээх-сииннээх буолан тыыннаах сылдьар уонна этэ-сиинэ айылҕаттан харыстанар аналлаах. Киһи этин-сиинин харыстаан, көрдөҕүнэ-иһиттэҕинэ эрэ үйэтэ уһуурун билэ сылдьыа этэ. Харыстаныы, сэрэнии куттал баарыттан үөскээн тахсар. Киһи быһыылаах киһи харыстыыр, көмүскүүр санаата элбэҕиттэн, баайа-мала элбиирин, мунньулларын ситиһэрин бары билэбит. 

“Ыта да суох” дьадаҥы дьон харыстыыр санаалара аҕыйаҕыттан куттаналлара кырдьык кыччыан сөп. Туга да, харыстыыра суох, быстар дьадаҥы киһи туохтан да куттаммата, тугу да харыстаабата чахчы, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары булан оҥоро сатааһыҥҥа халыйыан, босхону көрдүү сатыыра элбиэн сөп.

Куттал суох буолуута киһи өйө-санаата көҥүлүнэн барарын үөскэтэн сыыһа-халты, аһара туттунарын элбэтэр. Сыыһа-халты туттунуу куһаҕан быһыыны оҥорууга тириэрдэр, онтон үчүгэйи элбэтиэхтэрин баҕалаахтар сыыһа-халты туттубаттар, куһаҕан быһыылары билэллэ-риттэн оҥорботтор, ол иһин куһаҕаны аҕыйаталлар.

Аныгы, сайдыылаах диир олохпутугар эдэрдэргэ суоһуур кутталлар элбээн иһэллэр. Арыгы иһэн баран онно-манна түбэһиэ диэн урукку, сэбиэскэй былаас кэмигэр куттаналлара. Билигин араас нар-котиктар дэлэйэн иһэллэрэ санаарҕабылы өссө улаатыннарар буолла. Атаахтык иитиллэн хаалан, бэйэлэрин быстах баҕа санааларын урутаан толоро сылдьарга үөрэммит эдэрдэр арыгы, наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ биллэрдик улаатар.

Билигин эдэрдэр өлүүлэрэ олус элбэх. Сайдыылаах диэн ааттыыр олохпутугар кутталы суох буолла диэн сымыйанан этэллэр. Оҕолор туохтан да куттамматтарыгар баҕара санааһын диэн алҕас буолар, оннук өйгө-санааҕа иитии халыйыыны, аһара барыыны үөскэтэр. Ол кэнниттэн эдэрдэр онно-манна түбэһэн, сыыһа-халты туттунан саҥа саҕаланан эрэр олохторун быһалларыттан санаарҕабыл кэлиэн сөп. 

Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” өрө тутууттан эдэрдэр айыыны, дьон билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоро сатыыллара элбээн сыыһа-халты туттуналлара аһара үксүүрүн төрөппүттэр би-лиэхтэрэ этэ. Оҕо улааттаҕына сыыһа-халты туттубат киһилии быһыылаах киһи буоларын туһугар төрөппүттэр аан бастаан кыһаналлара, көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэрэ эрэйиллэр.

Үлэҕэ-хамнаска үөрэнии кутталынан доҕуһуолланар. Өтүйэнэн тарбаҕы оҕустахха абытай ыарыылаах. Сүгэнэн сатаан тутта үөрэнэргэ элбэхтик эрчиллии туһалыыр. Оҕо үлэлии, табан хамсана, барыны-бары сатаан, киһилии оҥорорго үөрэннэҕинэ, сыыһа-халты туттунара аҕыйаатаҕына кутталы кыайан, кыччатан иһэр. 

Дьон өйө-санаата сайдыытыгар, үчүгэйи оҥороро элбииригэр куттал оҥорбут үчүгэйэ ордук элбэх. Былыргы кэмнэргэ православнай таҥара үөрэҕэр киһи куһаҕан быһыыны оҥорон өллөҕүнэ эбэтэр куһаҕан санааланнаҕына аадка түһэн араас накаастааһыҥҥа түбэһэр диэн сымыйанан да буоллар куттууллара. Өй-санаа туохтан да иҥнибэт, ол иһин кутталы букатын билиммэт. Бу сымыйа да буоллар кутталы үөскэтэн өй-санаа, таҥара үөрэҕэ, үөрэх-билии, наука өссө сайда иликтэринэ, дьон аһара барар санааларын намтатан оҥорор куһаҕан быһыыларын аҕыйатарга анаан туһаммыттара.

Аныгы сайдыылаах, үөрэх-билии тарҕаммыт үйэтигэр киһи оҥо-рор куһаҕан быһыылара барылара сокуоннарга суруллан сылдьаллар. Киһи куһаҕаны оҥордоҕуна сиэри, сокуону таһынан барар, ол иһин суукка түбэһиэн сөп. Бу эмиэ куттал, сыыһа-халты туттубаты, киһи быһыытын тутуһары үөскэтэргэ аналланар. Арай киһи барыта бу сокуоннары билэн толорорго үөрэнэрэ олус уһун кэми ылар. Эдэрдэр кыра эрдэхтэриттэн куһаҕаны, кутталлааҕы билэн, олору оҥорбокко үөрэннэхтэринэ уонна соннук үгэс ийэ куттарыгар үөскээтэҕинэ, үчүгэй, олоххо туһалаах быһыылары оҥороллоро элбиирин сахалар таҥараларын үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. 

Бу кэмҥэ Аан дойдуну куттал хам баттаан эйэлээхтик олоруу кыаллар, уһуур кыахтанна. Бары улахан, кыахтаах дойдулар атомнай, термоядернай сэрии сэптэрин олус элбэҕи оҥостон бараннар, бэйэ-бэйэлэриттэн куттансаннар эйэлээхтик, биир тылы була сатааннар олорор сирдэрин былдьаспакка, сэриилэспэккэ эрэ олороллор. Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн элбэх дойдуларга эйэлээх олох уһаабыта, ити куттаныы чахчы улаханыттан тутулуктанар.

Айылҕаҕа сэт үөскээбэтин диэн куттал билигин атомнай сэрии сэбэ күүһүрбүтүн, мунньуллубутун кэннэ ордук улахан суолталанна. Атомнай сэрии буолан хааллаҕына, сир үрдүгэр дьон олоҕо быстар кутталга киирэрэ сэрэнэллэрин өссө улаатыннарыа этэ.

Куттал баара аһыныыга, киһилии быһыыланыыга, харыстааһыҥҥа, сыыһа-халты туттунууттан сэрэниигэ тириэрдэр. Билигин Аан дойду олоҕор улахан куттал баарыттан утарыта санаалаахтарга тэҥнэһиини үөскэттэххэ эрэ эйэлээх олох уһуура ситиһиллэр буолла.

Аһара барбатах, харыстыыры үөскэтэр куттал баара киһини киһи оҥорор, киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэр уонна уһун олоҕу эйэлээхтик ситиһэрин үөскэтэн туһаны аҕалар. (1,71).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.