Куттаныы

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии айылҕа уларыйан иһэр тутулугун быһаарарынан олоххо, оҥорор быһыыларга таба, сөптөөх суолу булларарга туһалыыр. Өй-санаа бары быһаарыылара икки өрүтү үөскэтэн иһэллэрин олоххо таба туһана сырыттахха табыллар.

Куттал эмиэ икки өрүттээх:

А. Куттал сэрэҕи үөскэтэринэн киһи оҥорор быһыылара табыллалларыгар тириэрдэрэ дьоҥҥо туһаны оҥорор. 

Б. Куттал аһара барыыта барыттан бары куттаныыны үөскэтэн олох табыллыбатыгар, өссө ыарыырыгар тириэрдиэн сөп.

Киһи олоҕор сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ олус улахан оруолу ылар. Биир сыыһа туттунуу киһи олоҕун барытын, үйэтин тухары оҥорбут үчүгэйин түҥнэри эргитиэн сөбүттэн сэрэнии, эрдэттэн харыстаныы, туох эмэ куттал хантан суоһуурун билии эрэ быыһыыр. Нууччалыы “Ложка дегтя портить бочку меда” диэн өс хоһоонун туһана сылдьыы куруук эрэйиллэр.

Куттал киһиэхэ хаһан баҕарар баар, оҕо эрдэххэ арай аҕыйах курдук эрээри улааттахха, үлэҕэ эппиэтинэс үрдээтэҕинэ эмиэ улаатан биэрэрэ тиийэн кэлэр. Оҕо эрдэххэ эн тускар төрөппүттэр кутта-наллар, онтон улаатан баран оҕо бэйэтин туһугар бэйэтэ куттанара үөскээтэҕинэ оҥорор быһыылара киһилии быһыыга кубулуйаллар. Куттал дьайыыта уларыйан биэриитин оҕо этэ-сиинэ ыарыыны биллэҕинэ ордук табатык өйдүүр, этин-сиинин харыстыыра үөскээн кутталы аһара барбакка, тутуһа сылдьарга кыра эрдэҕиттэн үөрэнэр.

Киһи икки өрүттэрин; этин-сиинин уонна өйүн-санаатын утарыта хайысхалаах уратыларын куттал баара арыйан таһаарар:

1. Эт-сиин кутталы билэр, харыстана сатыыр. Ыарыы билиннэҕинэ эт-сиин кутталтан харыстанарын түргэнник үөскэтэр. 

2. Өй-санаа көҥүл көтө сылдьарынан, туохтан да иҥнибэтиттэн, хааттарбатыттан кутталы кыра, суолтата суох курдук ылынар уонна ханнык да хааччаҕы билиммэтэ аһара бара сылдьарын үөскэтэр.

Кутталы маннык быһаарыы дакаастабылынан өлүү эккэ-сииҥҥэ эрэ дьайыылаах, онтон өй-санаа киһи этэ-сиинэ өлүүтүн кэнниттэн  көҥүлүнэн барара дьэ кэлэн Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсан өр  кэмҥэ сылдьар. Куттал бу икки өрүттээх өйдөбүлүн тэҥнээтэххэ,  ортотун буллахха эрэ киһи буолан олох олоруу кыаллар.

Төпөппүттэр куттаныылара барыта оҕо сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһиэ диэнтэн саҕаланар уонна харыстыыры тэҥэ, барыга-бары оҕону үөрэтиигэ тиийдэҕинэ табыллар. Аныгы кутталлары аҕыйатарга аан бастаан сыыһа-халты туттубакка оҕону үөрэтии, такайыы, куттал хантан кэлэрин биллэрии буолар.

Айылҕаттан эт-сиин бэйэтин харыстанар, көмүскэнэр аналлаах. Кыылларга, оҕолорго аан бастакы көмүскэнэр ньымаларынан куотуу, саһыы буолар. Айылҕа онно көмөлөһөн куттаммыт киһиэхэ күүс эбэн биэрэрин сорохтор таба туһанан быыһаналлар.

Куттал киһиэхэ күүһүгэр күүс эбэн биэрэр. Ону аныгы наукаҕа киһи хааныгар адреналин диэн гормон киирэринэн быһаараллар. Айылҕа киһи кутталтан куотарыгар анаан көмөлөһөн күүһүн эмискэ эбэн биэрэрэ олоххо буолан ааспыт элбэх холобурдартан биллэр. Саба түспүт бөрөттөн куттанан улахан тииккэ ытта охсубутун билбэккэ хаалбыт киһи кэпсээнэ ону бигэргэтэр. Кутталтан куотаары киэҥ көҥүһү үрдүнэн ойон кэбиһиини киһи аһара кут-таннаҕына эмиэ оҥороро кэпсээннэргэ киирбит. 

Куттал киһи этин-сиинин харыстыырга аналланар. Эт-сиин ыарыы-ны билэриттэн көрөн-истэн харыстааһыны куруук эрэйэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн талах чыпчархай ыарыытын биллэҕинэ этэ-сиинэ баарын уонна ыалдьарын билэн харыстанар санаата ол кэмтэн үөскээн улаатан истэҕинэ оҥорор быһыыларыгар сэрэхтээх буолара күүһүрэр.

Улахан кутталтан өй баайыллара элбэхтик бэлиэтэнэр. Бу куттал дьайыытыттан кыыллар, киһи кыбыыларын кыамматтара үөскээн кэлиэн сөп. Ыт оҕотун соһуччу сабырҕаҕыттан харбаан ылан сахсыйдахха ииктээн кэбиһэрэ киирэр. Кутталы тулуйарга үөрэнии үөскүүрүн сэриигэ сылдьыбыт саллааттар билэллэр. Аан бастаан хас снаряд эһиннэҕин аайы дьигиҥнии, хаптаҥныы сылдьыбыттара төһө эмэ кэминэн суох буолан хааларын кэпсииллэр. 

Кутталы аҕыйатарга, аһара ыыппакка өй-санаа тулуурдаах буолара улахан суолталаах. Тулуур киһи өйө-санаата аһара барарын хам тута сылдьарынан кутталы эмиэ аһара ыыппат кыахтанан туһаны оҥорор.

Аһара улааппыт куттал киһи хараҕар дьайыытыттан араас соһуччу көстүүлэри көрөн, куттанара аһара барыан сөбүн үөскэтэр, өйө баа-йыллан сыыһа-халты туттунууга тиийэн хаалыан сөп. 

Кутталтан киһи хараҕа кэҥиир, туох барыта аһара улаатан көстүөн сөп. Туох эрэ буолуо диэн куттанар санаатыгар киһи хараҕын кырыы-тынан араас улаханнары, харалары көрөн аһара куттанан хаалан өйө көтөн, баайыллан ылыыта киирэн куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Аныгы наука быһаарыытынан ультразвук долгуннара киһиэхэ олус улахан кутталы үөскэтэннэр тугу барытын быраҕан туран атах балай куотууларыгар тириэрдэрэ быһаарыллыбыта ыраатта. Муораҕа биир да киһитэ суох, бары олус түргэнник быраҕан барбыт, уста сылдьар хараабылларын булаллар. Дьон бу соһуччу куотууларын ханна эрэ муора чуумпуран ылар кэмигэр долгуннарыгар ультразвук үөскүүрүнэн быһааран эрэллэр. Бу быһаарыы төһө да ылынылла илигин иһин, дьон айылҕаҕа үөскээн баар буолуон сөптөөх кутталы билэл-лэрин уонна онтон харыстана сылдьалларын эрэйэр.

Куттаммат киһи диэн суох, арай өйдөрө-санаалара тиийбэттэр куттал диэни билиммэттэр. Адьас куттаммаппын диир киһини итэ-ҕэйимиэххэ сөп, куттал киһи этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар айылҕа биэрбит сэрэнэргэ аналлаах үөрэҕэ буолар уонна тыыннаах дьоҥҥо барыларыгар баар. Хайа да өттүгэр аһара барбата ирдэнэр.

Сир үрдүгэр элбэх дойдуларга атомнай буомбалаахтар уонна олору тириэрдэр араас сэптэрдээхтэр. Бу кэмҥэ термоядернай буом-балар саамай күүстээхтэринэн ааҕыллаллар, онтон олору тириэрдэр араас сэптэри тупсаран оҥорон иһэллэр. 21-с үйэҕэ олору гипер-звуковой диэн ааттанар олус түргэнник көтөр ракеталар тириэрдиэхтэрэ диэн бары олору оҥосто сатыы сылдьаллар. 

Эйэҕэ баҕарар дьон аһара улахан, атомнай сэрии сэптэрин турук-таах өйдөөх-санаалаах дьон илдьэ сылдьалларыгар баҕараллар. Били-гин наркотиктары туһаныы дэлэйбитин кэнниттэн улахан эппиэттээх, алдьатыылаах сэрии сэбин тута сылдьааччылар олору туһаннахтарына уонна кутталларыттан харахтара кэҥээтэҕинэ, сыыһа-халты көрөн улахан сэриини төлө тардан кэбиһиэхтэрин сөп.

Дьон куттанар санаалара эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх. “Куттанан-куттанан куттаммат буолбут” диэн этии оннук кэм хаһан эрэ тиийэн кэлэрин, элбэхтэри хаарыйарын биллэрэр. Куттанар кэмэ ааһан хаалбыт киһи атыттарга өссө ордук кутталлаах, тугу баҕарарын оҥорор киһиэхэ кубулуйуон сөбүттэн, аны бэйэтиттэн сэрэнии ирдэнэр.

Россия президенэ Путин В.В. 2018 сыллаахха Федеральнай мунньахха анаан эппит этиитигэр саҥа оҥорулла сылдьар күүстээх сэрии сэптэринэн Аан дойду дьонун барыларын куттаата. Дьон Хрущев Н.С. бачыыҥкатын устан ылан ООН трибунатын тоҥсуйа-тоҥсуйа атомнай буомбаларынан куттаабыт кэмнэриттэн ыла куттанан-куттанан куттаналлара кыччаан иһэр. Хиросима уонна Нагасаки куораттары күл-көмөр оҥорбут атомнай буомбалар сэрии бүтүүтүгэр улахан быһаарар суолталамматахтарын эмиэ билэллэр.

Чернобыль уонна Фукусима-1 диэн уот биэрэр станциялар абаарыйалара онно түбэспэтэх дьону улаханнык куттаабаттар. Дойдулар бары кэриэтэ атомнай уот биэрэр станцияларыттан аккаастанар санаалара суох, арай Германия эрэ соҕотоҕун аккаастанан сылдьар.

20-с үйэ 60-с сылларыгар элбэх дойдулар атомнай буомбаларын салгыҥҥа боруобалыыр эрдэхтэринэ радиация киэҥник тарҕаммыта. Онтон куттанан дойдулар бары биир тылы булунаннар, аны сир анныгар эһэн боруобалаан баран, билигин ону да тохтоппуттара.

Дьон атомнай буомбалартан куттанар санаалара сыыйа кыччаан иһэр. Сорохтор атомнай буомбалары туһанан кыра сэрии буолан ыларын да утарбат турукка тиийэн сылдьаллар. Өр кэмҥэ дьайар кутталга дьон өйө-санаата үөрэнэн хааларыттан сыыйа-баайа аахайбаттара үөскээтэҕинэ билиммэттэрэ тиийэн кэлиэн сөп.

Улахан сэрии сэптээх дойдулар икки ардыларыгар сыһыаҥҥа тулуур, сайдан иһэр олоҕу уонна омуктарга бэйэлэрин истэригэр үйэлэргэ уларыйыы киирэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр. Хас да үйэлэргэ урут баһылаан олорбут омук мөлтөөн, урукку кыаҕын сүтэрэн барарын остуоруйа үөрэҕэ биллэрэр. Саҥа омук үөскээн тахсыыта импиэрийэлэргэ салайар, баһылыыр омук уларыйарыгар тириэрдэллэр. Улахан импиэрийэлэр кэмэ кэллэҕинэ  үрэллэн бытарыйаллар уонна тус-туспа арахсаллар.

Билигин Аан дойду олоҕо кутталга өйөнөн эйэлээх олох уһаата. Дойдуларга улахан атомнай сэрии сэптэрэ бааллара икки өттүттэн хардары-таары кутталы үөскэтэллэрэ, улахан сэрии саҕаланан хааларын дьон өйө-санаата туруктаах эрдэҕинэ тохтото сылдьар.

Дьон олоҕор кыра куттал баара туһалааҕын иһин, аһара барарын сахалар сөбүлээбэттэр. Ол сөбүлээбэттэрин “Куттас бэйэтин күлүгүт-тэн куттанар”, “Кус сүрэх, кутуйах хороонун кэҥэтимэ” диэн өс хоһоонноро оҥорон былыргыттан туһаналлар. (1,68).

Сахалар киһини “Хабахтаах хааҥҥа” холууллар. Киһи этин-сиинин харыстыырын, быстах быһыыга, дэҥҥэ, оһолго түбэһэриттэн сэрэнэ-рин куттал баара эрэ үөскэтэр. Куттал баара киһи этин-сиинин харыстыырын уонна киһи быһыылаахтык, сыыһа-халты туттубакка олоҕун олорорун үөскэтэр биир тутаах өй-санаа буолар.

Туруктаах өй-санаа диэн оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга, киһи буолууга иитиллибитэ ааҕыллар. Сахалыы Кут-сүр үөрэҕин төрөппүттэр туһаннахтарына эрэ кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйү-санааны ситиһэллэрин үөскэтиэхтэрэ.

Дьон эттээх-сииннээх буоланнар олохторугар аһара барбатах куттал хаһан баҕарар баар уонна өйү-санааны аһара ыыппакка эйэлээх олоҕу төрүттээн уһатарга аналлаах туһалаах быһыы буолар. (2,23).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Өй баайыллыыта.- Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.