open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орхан Кемаль

**Мехме́т Раши́т Огютчю́** (тур. Mehmet Raşit Öğütçü),  Орха́н Кема́ль диэн аатынан суруйар (тур. Orhan Kemal; 15.9.1914, Джейхан, Османскай империя — 2.6.1970, София, Болгария Народнай Республиката ) — туурак суруйааччыта.

## Айымньылара
### Кэпсээннэрэ
* Чувство \ Duygu (1948)
* Меневше \ Menevşe (1948)
* Ссора из-за хлеба \ Ekmek Kavgası (1949)
* Подонки \ Pezevenkler (1950)
* Арыгыһыт \ Sarhoşlar (1951)
* Дочь прачки \ Çamaşırcının Kızı (1952)
* 72 камера \ 72. Koğuş (1954)
* Забастовка \ Grev (1954)
* Закоулок \ Arka Sokak (1956)
* Братский вклад \ Kardeş Payı (1957)
* Вавилонская башня \ Babil Kulesi (1957)
* На свете была война \ Dünya'da Harp Vardı (1963)
* Ссора на улице \ Mahalle Kavgası (1963)
* Безработный \ İşsiz (1966)
* Сначала хлеб \ Önce Ekmek (1968)
* Малыши и взрослые \ Küçükler ve Büyükler (1971)

### Арамааннара
* Аҕам дьиэтэ \ Baba Evi (1949)
* Праздные годы \ Avare Yıllar (1950)
* Муртаза \ Murtaza (1952)
* Джемиле \ Cemile (1952)
* Земля вращается \ Dünya Dönüyor (1953)
* На плодородной земле \ Bereketli Topraklar Üzerinde (1954)
* Почему так \ Neden Böyle (1956)
* Виновный \ Suçlu (1957)
* Удача \ Devlet Kuşu (1958)
* Происшествие \ Vukuat Var (1958)
* Дом мира \ Dünya Evi (1958)
* Дочь христианина \ Gavurun Kızı (1959)
* Кырачаан \ Küçücük(1960)
* Брошенная в бездну \ El Kızı (1960)
* Особняк госпожи \ Hanımın Çiftliği (1961)
* Старьевщик и сыновья \ Eskici ve Oğulları (1962)
* Көс көтөрдөр \ Gurbet Kuşları (1962)
* Уулусса оҕото \ Sokakların Çocuğu (1963)
* Хааннаах сирдэр \ Kanlı Topraklar (1963)
* Биир Филиз олорбута \ Bir Filiz Vardı (1965)
* Самый лучший из инспекторов \ Müfettişler Müfettişi (1966)
* Бренный мир \ Yalancı Dünya (1966)
* Дьиэлэртэн биирэ \ Evlerden Biri (1966)
* Атастар иһиириилэрэ \ Arkadaş Islıkları (1968)
* Уулусса биир кыыһа \Sokaklardan Bir Kız (1968)
* Мошенник \ Üçkağıtçı (1969)
* Куһаҕан суол \ Kötü Yol (1969)
* Күрүөйэх \ Kaçak (1970 посмертно)
* Түөкүн миллионер \ Serseri Milyoner (1976)
* Мир наизнанку \ Tersine Dünya (1986)
Ёктем Ниязи

**Ниязи Ёктем** (; 1944, Элязыг, Турция) — туурак суруйааччыта уонна учуонайа.

1964 сыллаахха Галатасарай лицейин бүтэрбитэ, 1971 сыллаахха Стамбул университетын юридическай факультетын бүтэрбитэ. 1972 сыллаахха философия уонна быраап социологиятын билимин хандьыдаата буолбута. 1977 сыллаахха доктор истиэпэнин көмүскээбитэ. 1981 сыллаахха - доцент истиэпэнин, 1988 сыллаахха - бырапыассар истиэпэнин.

## Научнай үлэлэрэ, айымньылара
* Сокуон уонна көҥүл феномена (Özgürlük Sorunu ve Hukuk) (1977)
* Сокуон уонна феноменология (Fenomonoloji ve Hukuk) (1981)
* Сокуон философията уонна социологията (Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi) (1988)
* Судаарыстыба уонна сокуон философиятын хайысхалара (Sosyolojinin ve Felsefenin Verileriyle Devlet ve Hukuk Felsefesi Akımları) (1993)
* Hallac-ı Mansur (1994)
* Итэҕэл уонна секуляризм (Din, Laiklik, Alevilik Yazıları) (1995)
* Философия, социология, сокуон уонна судаарыстыбао (Felsefe Sosyoloji, Hukuk ve Devlet) (1999)
* Кэпсэтиилэр (Diyalog Yazıları) (2001)
* Galatasaraylı Monsenyör (2001)
Мустафа Балел

мини|‎Мустафа Балел, 2013 c. 
**Мустафа Балел** (тур. Mustafa Balel; балаҕан ыйын 1 күнэ, 1945, Сивас) — туурак суруйааччыта, драматург, тылбаасчыт. 

## Олоҕун кэпсээнэ
1968 сыллаахха Анкараҕа Учууталлар институттарын французскай филология салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Францияҕа Пуатье университетыгар стажировкаламмыта. 
1968 сылтан Сивас, Ардаган, Стамбул куораттар үөрэхтэрин тэрилтэлэригэр француз тылын үөрэппитэ. Турцияҕа тахсар энциклопедияларга редколлегияҕа үлэлээбитэ. 1975-1976 сылларга Öykü диэн ааттаах сэһэн сурунаалын бэйэтэ тэрийэн таһаарбыта. Барыта аҕыс нүөмэр бэчээккэ тахсыбыта. 
Мустафа Балел туурак тылыгар Мишель Турнье, Ян Кеффелек, Паскаль Брюкнер, Хорхе Семпрун айымньыларын тылбаастаабыта. Нуучча тылыттан Максим Горькай, С.Т. Аксаков, Василий Аксенов айымньыларын тылбаастаабыта. 

## Бэчээккэ тахсыбыт кинигэлэрэ
* Kurtboğan (1974; кэпсээннэр)
* Kiraz Küpeler (1977-2010; кэпсээннэр)
* Gurbet Kaçtı Gözüme (1983, кэпсээннэр)
* Turuncu Eleni (1991; кэпсээннэр)
* Karanfilli Ahmet Güzellemesi (2005; кэпсээннэр)
* Глаза короля Эфиопии/ Etiyopya Kralının Gözleri (2011, кэпсээннэр)
* Василек/ Peygamber Çiçeği (1981—2005; арамаан)
* Окно с видом на виноградник/ Asmalı Pencere (1984-2011; арамаан)
* Bükreş Günleri (1983; Бухарест куоракка айан туһунан уочарка)
* Bizim Sinemamız Var (1979; оҕолорго аналлаах сэһэн)
* Cumartesiye Çok Var mı? (1981—2011; оҕолорго аналлаах сэһэн)
* Nöbetçi Ayakkabıcı Dükkânı (2005; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Дедовское кожаное кресло/ Dedemin Bakır Koltukları (2011; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Havlamayı Unutan Köpek (2012; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
* Ressamın Kedisi (2014; оҕолорго аналлаах кэпсээннэр)
Орхан Памук

**Фери́т Орха́н Паму́к** (; от ыйын 7 күнэ, 1952, Стамбул, Турция) — туурак билиҥҥи кэмнээх суруйааччыта, дойду иһинэн, ону таһынан аан дойду таһымынан литературнай  бириэмийэлэр лауреттара. 2006 сыллаахха литератураҕа Нобелевскай бириэмийэ лауреата буолбута. Орхан Памук айымньылара биэс уонтан тахса араас омук тылыгар тылбаастаммыта. 

## Олоҕун кэпсээнэ
Орхан Памук 1952 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр Стамбулга төрөөбүтэ. Стамбул куоракка баар Robert College диэн эмиэрикэ коледжыгар үөрэммитэ. Бүтэрбитин кэннэ төрөппүттэрин санааларынан техническэй университекка үөрэммитэ. Үс сыл үөрэнэн баран суруйааччы буолар баҕаттан үөрэҕин бырахпыта. 

1977 сыллаахха Стамбул университетын журналистика институтун бүтэрбитэ. 1985-1988 сылларга АХШ-ка Колумбийскай университекка үлэлээбитэ. 1982-2001 сылларга кэргэннэнэ сылдьыбыта, биир кыыстаах. 
Билигин Орхан Памук Гоаҕа Киран Десаи диэн индия суруйааччы дьахтарыныын бииргэ олорор.

## Айымньылара
* «Джевдет-бей уонна кини уолаттара» / тур. Cevdet Bey ve Oğulları (1982, нуучч. тылбааһа 2007)
* «Чуумпу дьиэтэ» / тур. Sessiz Ev (1983, нууччалыы тылбааһыгар "Дом тишины", 2007)
* «Үрүҥ кириэппэс» / тур. Beyaz Kale (1985, нууччалыы тылбааһыгар "Белая крепость", 2004)
* «Хара кинигэ» / тур. Kara Kitap (1990, нууччалыы тылбааһыгар «Чёрная книга», 1999)
* «Скрытые лица» / тур. Gizli Yüz (1992)
* «Саҥа олох» / тур. Yeni Hayat (1994, нууччалыы тылбааһыгар «Новая жизнь», 2007)
* «Мин аатым Кыһыл» / тур. Benim adım Kırmızı (1998, нууччалыы тылбааһыгар «Меня зовут Красный», 2001)
* «Атын өҥнөр» / тур. Öteki Renkler (1999, нууччалыы тылбааһыгар «Другие цвета», 2008)
* «Хаар» / тур. Kar (2002, нууччалыы тылбааһыгар «Снег», 2006)
* «Стамбул. Город воспоминаний»[4] / тур. İstanbul: Hatıralar ve Şehir (2003, нууччалыы тылбааһыгар «Стамбул. Город воспоминаний», 2006)
* «Музей невинности» / тур. Masumiyet Müzesi (2008, нууччалыы тылбааһыгар «Музей невинности» 2009)
* «Изображения ландшафтов: жизнь, улицы, литература» / тур. Manzaradan Parçalar: Hayat, Sokaklar, Edebiyat (2010)
* «Наивный и сентиментальный романист» / тур. Saf ve Düşünceli Romancı (2011)
* «Мои странные мысли» / тур. Kafamda Bir Tuhaflık (2014).
Чэлик Өйкүү

**Чэлик Өйкүү** () — туурак киинэ артыыската.

От ыйын 13 күнүгэр 1987 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Аан бастаан экрааҥҥа 2006 сыллаахха тахсыбыта, «Селена» сериалга Эда оруолун оонньообута. «Великолепный век» сериалга Хюррем Султан оруолугар кастины ааспатаҕа. 2014 сыллаахха эргиэмсик Ахмет Мурат Чакаҥҥа кэргэн тахсыбыта, 2015 сыллаахха арахсыбыта.

## Киинэҕэ оонньообут оруоллара
Гүнсүр Мехмет

**Мехмет Гүнсүр** () — туурак киинэтин артыыһа.

Ыам ыйын 8 күнүгэр 1975 сыллаахха Стамбулга төрөөбүтэ. Италияҕа оскуоланы бүтэрэн баран Стамбулга үрдүк үөрэҕи ылбыта.

Аан бастаан 14 саастааҕар «Мимоза расцвела весной» диэн киинэҕэ уһуллубута. 2006 сыллаахха Катерина Монджио диэн режиссер дьахтары кэргэн ылбыта. Икки уол, биир кыыс оҕолоохтор.

## Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Мимоза расцвела весной»
* «Турецкая баня»
* «Дон Маттео»
* «Библейские сказания: Иуда»
* «Друзья Иисуса — Фома»
* «Итальянец»
* «Добрый папа»
* «Теперь он солдат»
* «Расскажи, Стамбул!»
* «Смертельная жатва»
* «Великолепный век»

## Быһаарыылар
Хаккы Бурак

**Бурак Хаккы** () — туурак киинэтин артыыһа.

## Олоҕо
1972 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Мугла куоракка төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Стамбул университетыгар экономика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин салгыы Швейцарияҕа Монтре университетыгар барбыта. Университет баскетбольнай хамаандатыгар оонньообута.

2001 сыллаахха Сема диэн дьахтардыын ыал буолбута, биир уол оҕолоохтор.

## Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* «Атын» (Чужая), 2003
* «Сүппүт сыллар» (Утраченные годы), 2006
* «Аан дойдуну быыһаабыт киһи уола» (Сын человека, который спас мир), 2006
* «Бу дьахтар» (Эта женщина), 2007
* «Симфония», 2007
* «Уостан сүрэххэ» (От губ к сердцу), 2007—2011
* «Таптал, килиэп уонна ыра санаа» (Любовь, хлеб и мечты), 2013

## Быһаарыылар
Гагра

**Гагра** (Абхааз тылынан  уонна нууччалыы ; ) диэн Абхазияҕа баар куорат. Уопсай устата 5 км, Хара Муора кытыытагар уонна Хапхаас хайаларын анныгар сытар. Уруккуттан курорт быһыытынан биллэр. 

Гагра оройуонун киинэ. Абхазия арҕаа өттүгэр сытар, Россия Краснодарскай кыраайын кытта кыраныыссалаах, ол кыраныысса Псоу өрүһүнэн барар. 

## Устуоруйата
Гагра бастаан гириэк колониятын быһыытынан олохтоммута. Колхида хороллук бириэмэтигэр Триглиф диэн ааттах этэ.

Рим Империятын бириэмэтигэр аата Нитика диэн биллэр буолбута. Олус табыгастаах миэстэлээх буолан араас-араас норуоттар саба түһэллэрэ.Византия империятын бириэмэтигэр Колхида сирин барытын былаас ылбыттара, Венецияттан уонна Генуяттан кэлбит атыыһыттар манна атыыны сайдыбыттара.  Гагра диэн аатын бастаан 1308 сыллаахха ылбыта. 

### Арассыыйа Империя бириэмэтигэр

XVI үйэҕэ Грузия чааһа этэ. Осмаан империята  саба түспүтэ. Куорат урусхалламмытын кэннэ дьон куоппута. 1878 сыллаахха Арассыыйа Осмаан империятын хоппутун кэннэ куораты саҥаттан туппута. 

### Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр
1919 сыллаахха Ленин Гаграҕа "үлэһиттэр курортарын олохтообута". Онденбург туппут курортарын национализациялаабыта. Ол кэнниттэн Гагра уоппускаҕа барар дьоҥҥо олус киэҥник биллэр буолбута. Аан дойду Иккис сэриитин кэнниттэн сэриигэ эчийбит саллааттары доруобуйаларын чөлүгэр түһэрэ аҕалаллара. Сэрии кэнниттэн элбэх ил  санаторийдар тутуллубуттара. Курорт түргэнник улаатан "Сэбиэскэй Ривьера" диэн ааттанар буолбута.

### Сэбиэскэй Сойуус кэннинээҕи Абхазия

1992 сыллаахха грузин уонна абхаас норуоттар бэйэ бэйэлэрин утары сэрии тэрийбиттэрэ. 1993 сылллаахха сэрии бүппүтэ, уончанан тыыһынча грузиннар дьиэлэрин хаалларан Грузияҕа көспүттэрэ.  Гагра уонна Абхазия киин курата Сухуми сэрии түмүгэр олус күүскэ урусхаламмыттара.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

*webcamera in Gagra
Жале Афифе

**Афифе Жале** (1902, Стамбул — 1941 сыл от ыйын 24) — туурак тыйаатырын артыыһа, Туурсуйа Ислам итэҕэллээх бастакы биллэр дьахтар артыыһа.

## Биография
Афифе Жале 1902 сыллаахха Стамбулга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт балыстаах уонна Беги Салах (Behiye Salâh) сурдьулаах.

## Карьера
Афифа кыргыттарга аналлаах Стамбуллааҕы бырамыысыланнас оскуолатыгар үөрэммитэ эрээри, артыыс буолар баҕалааҕа. Оччолорго Осман импиэрийэтигэр мусульман дьахталлар сыанаҕа оонньуу бырааптара суоҕа. Сыанаҕа оонньуурга дойду Ис дьыалаҕа миниистирин ыйааҕа эрэйиллэрэ. Сыанаҕа атын итэҕэллээх грек, эрмээн эбэтэр еврей дьахталлара оонньууллара көҥүллэнэрэ.

Афифа аҕата туох да кэскилэ суох диэн кыыһа тыйаатыр артыыһа буолуон баҕарбат этэ. Ол гынан баран, Афифа аҕатын тылын истибэккэ дьиэтиттэн күрүүр уонна саҥаттан тэриллибит консерваторияҕа (осман. Darülbedayi‎) стажерунан киирэр. Ол саҕана консерваторияҕа мусульман дьахталларын артыыс идэтигэр үөрэтэр куурус аһыллыбыта. Быһааран эттэххэ, ол бэлэмнэнэн тахсыбыт артыыстар дьахталлар эрэ иннилэригэр оонньуур бырааптаахтара.

Артыыс идэтигэр үөрэнэн бүтэн баран, 1920 сыллаахха Афифа Хюсейн Суат суруйуутунан турбут «Yamalar» диэн испэктээккэ, урут бу оруолу оонньообут эрмээн артыыһа Элиза Бинемесян кыраныысса таһыгар көһөн барбытынан, «Эмель» оруолун толорор. Бу — Афифа сыанаҕа аан бастаан тахсыыта этэ. Афиаф сыанаҕа тахсарыгар Жале диэн хос ааты ылыммыта. Онтон Кадыкеяҕа баар «Апаллон тыйаатыгар» көһөн кэлэн баран, Жале Турцияҕа ислам итэҕэллээх бастакы дьахтар артыыс буолар. Ол гынан баран былаастар тыйаатыр салалтатыгар «эһиги сыанаҕытыгар мусульман дьахтар оонньуо суохтаах» диэн сэрэтэннэр, 1921 сыллаахха Афифаны үлэтиттэн уураталлар. Ол кэннэ кини араас тыйаатырдарга атын-атын аатынан хас да оруолу оонньообута.

Үлэтиттэн уураппыттарын кэннэ Жале үпкэ-харчыга ыктарар, ыарытыйар буолар. Оттон эмтиир бырааһа киниэхэ морфиннаах эмп суруйан биэрбитин кэннэ, устунан, морфиҥҥа ылларан барар.

1923 сыллаахха Турция Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээбит Мустафа Кемаль былааска кэлэн баран мусульман-дьахтар быраабын хааччахтыыр сокуону уларытар. Инньэ гынан Афифа тыйаатырга төннөр. Ол гынан баран Жале наркотикка ылларбыта содула суох хаалбат. Кини доруобуйата өссө мөлтүүр. Онон өтөр тыйаатыртан барарга күһэллэр.

## Дьиэ кэргэнэ
Артыыстаан бүтэн баран Афифа харчыта-хамнаһа суох хаалар, дьадайр. 1928 сыллаахха кини Пинар (Selahattin Pınar) (1902—1960) диэн мусукаанныын билсэр. Онтон 1929 сыллаахха киниэхэ ойох тахсан баран, Стамбул Фатих түөлбэтигэр Пинар кыбартыыратыгар көһөр. Ол гынан баран олохторо табыллыбакка, тапсыбаккалар 1935 сыллаахха арахсаллар. Онуоха дьахтар наркотигынан үлүһүйүүтэ кырата суох оруолланар.

Арахсан баран Жале Бакыркей психиатрическай балыыһатыгар наркотиктан эмтэнэ киирэр уонна онно олоҕун тиһэх күннэригэр диэри олорор. Афифа Жале 1941 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр өлбүтэ. Ханна көмүллүбүтэ биллибэт.

## Нэһилиэстибэтэ
1987 сыллаахха Незихе Араз (1922—2009) диэн суруналыыс «*Афифе Жале*» диэн пийиэсэни суруйар. Бу пийиэсэни кэлин сыанаҕа туруорбуттара, киинэ уһуллубута.

## Быһаарыылар
Дуйгу Асена

**Дуйгу Асена** (, 1946 сыл, муус устар 19 күнэ, Стамбул — 2006 сыл от ыйын 30 күнэ, Стамбул) — турок журналистката, суруйааччыта, дьахтар быраабын көмүскээччи общественнай диэйэтэл.

Дуйгу Асена 1946 сыллаахха Турция Стамбул куоратыгар төрөөбүтэ. Кини эһэтэ Ататюрк личнай сэкирэтээрэ этэ.  

Кадыкейга кыргыттарга аналлаах чааһынай колледжы бүтэрбитэ, онтон Стамбул университетыгар учуутал идэтин ылбыта. Онтон  

## Библиография
* *Kadının Adı Yok* (*Аата суох дьахтар*), 184 pp., 1987, 59th edition 2004, ISBN 975-506-122-3 (то же на греческом и итальянском языках)
* *Aslında Aşk da Yok* (*Дьиҥэр, онно эмиэ таптыыллар*), 192 pp., 1989, 40th edition 2004, ISBN 975-506-128-2
* *Kahramanlar Hep Erkek* (*Дьоруойдар — куруук эр дьон*), 160 pp., 1992, 23rd edition 2005, ISBN 975-506-108-8
* *Değişen Bir Şey Yok* (*Онно туох да уларыйбатах*), 118pp., 1994, 43rd edition 2004, ISBN 975-325-000-2
* *Aynada Aşk Vardı* (*Онно таптал сиэркилэҕэ баара*), 360 pp., 1997, 22nd edition 2004, ISBN 975-325-456-3
* *Aslında Özgürsün* (*Дьиҥэр эһиги көҥүл дьоҥҥут*), 276 pp., 2001, 21st edition 2004, ISBN 975-6612-14-2
* *Aşk Gidiyorum Demez* (*Таптал барабын диэбэт*), 208 pp., 2003, 14th edition 2003, ISBN 975-293-083-2
* *Paramparça* (*Хайа тардылынна*), 157 pp., 2004, 14th edition 2006, ISBN 975-293-205-3
;Ниэмэс тылынан:
* *Die Frau hat keinen Namen* (*Аата суох дьахтар*), 174 pp., 1992, Piper, München, ISBN 3-492-11485-7
* *Meine Liebe, Deine Liebe* (*Мин тапталым, эн тапталыҥ*), 215 pp., 1994, Piper, München, ISBN 3-492-11792-9
; Голландия тылынан:
* *De vrouw heeft geen naam* (*Аата суох дьахтар*), 219 pp., 2005, de Kern, ISBN 90-325-1011-8
* *Eigenlijk ben je vrij* (*Дьиҥэр эһиги көҥүл дьоҥҥут*), 222 pp., 2005, de Kern, ISBN 90-325-1006-1
Пейви Шафак

**Шафак Пейви** (1976 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт) — туурак дипломата, публицист уонна бэлиитик. Кини Турция Улуу Национальнай мунньаҕар Стамбул провинцияларын  интэриэстэрин көмүскүүр Норуодунай-Өрөспүүбүлүкэтээҕи баартыйаттан дьокутаат. Турция парламеныгар талыллыбыт бастакы инбэлиит дьахтар, Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Инбэлииттэр бырааптарыгар кэмитиэтин чилиэнэ. 2012 сыллаахха Павей АХШ Судаарыстыбаннай департаменын дьахталларга бэриллэр Эрдээх буолуу бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта.

## Биографията
Пейви 1976 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Анкараҕа төрөөбүт. Кини төрөппүттэрэ -- Сахин уонна Айше Өнел биллиилээх суруналыыстаах суруйааччылар. 1994 сыллаахха кини ускуустубаны уонна киинэ устуустубатын үөрэтээри эрин кытта Швейцарияҕа көһөн барар. 1996 сыллаахха Цюрихха буолбут буойас саахалын түмүгэр, хаҥас илиитин уонна атаҕын сүтэрэр. Эһиилигэр үөрэҕин салгыыр былааннаах Лондоҥҥа көһөр. Онно олорон Пейви Вестминстер университетыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылары үөрэтэр, Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатыгар аспирантураны бүтэрэр.

## Карьерата
Үөрэҕин бүтэрэн баран Пейви Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин Үрдүкү хамыһаарын кэнсэлээрийэтигэр үлэҕэ киирэр. Алжир, Египет, Иран, Ливан уонна Сирия курдук дойдуларга норуоттар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа уонна гуманитарнай көмөҕө эппиэттээх буолар. Итини сэргэ Пейви киин Дьобуруопаҕа Венгрияҕа ХНТ UNHCR тэрилтэтигэр пресс-сэкирэтээринэн, кэлин ХНТ Үрдүкү хамыһаарын Киһи быраабыгар департаменын салайааччытынан үлэлээбитэ. 
[слева|мини|Пейви Шафак [Обама Мишел|Мишель Обаманы (хаҥас) уонна Хиллари Клинтоны (уҥа) кытта IWOC наҕараадатыгар. 2012 с.]]

Итини сэргэ Пейви Стамбулга «Агос» диэн нэдиэлэ ахсын тахсар эрмээннии-туурактыы хаһыат обозревателинан үлэлээбитэ, үс кинигэни суруйбута. Гарвард университетын, Лондоннааҕы Уран королевскай академиятын уонна Норвегия дизайнердарын сэбиэтин кытары араас кыттыгас бырайыактары олоххо киллэрсибитэ. Кини "3 Numarali Peron" ("13 нүөмэрдээх платформа") диэн ийэтинээн Айше Өналлыын суруйбут тимир суол саахалын туһунан кинигэлэрэ Турцияҕа бестселлер буолбута. "Права беженцев в Иране" диэн кинигэтин Нобель бириэмийэтин лауреата Ширин Эбадины кытары суруйбута.

Пейви 15 сыл устата кыраныысса таһыгар олорон баран, 2011 сыллаахха Турцияҕа төннөн кэлэн, парламент дьокутаатыгар хандьыдаатынан турбута. Ол түмүгэр, 2012 сыллаахха ХНТтан уурайан, Стамбул провинциятыттан Турция парламенын бастакы инбэлиит дьахтар дьокутаата буолбута. 

## Наҕараадалара
* АХШ Госдепартаменын Эрдээх буолуу Норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэтэ
* Ыччат Норуоттар икки ардыларынааҕы Эйэ бириэмийэтэ
* Британия национальнай светскэй уопсастыбатын бириэмийэтэ (2014)

## Примечания
Церетели Зураб Константинович

**Церетели Зураб Константинович** (; 1934, тохсунньу 4 Тбилиси, ССРС) — Сэбиэскэй Сойуус уонна Арассыыйа живописеһа, скульптора, дизайнера, педагог, профессор. 1997 сыллаахтан Арассыыйа художестватын академиятын бэрэсидьиэнэ.

Зураб Церетели тохсунньу ый 4 күнүгэр  1934 сыллаахха Тбилиси куоракка төрөөбүтэ. Омугунан грузин.Ийэтинэн убайа Георгий Нижарадзе уруһуйдьут этэ уонна уолга элбэх сабыдыалы биэрбитэ. Тбилиси куорат художественнай академиятын уруьуй (живопись) салаатын  үөрэнэн бүтэрбитэ.1964 сыллаахха Франция5а баран үөрэммитэ уонна Пабло Пикассоны, Марк Шагалы кытта алтыспыта.Үөрэҕин кэннэ скульптура, монумент оҥорорунан дьарыктанар.Улахан биллэр үлэлэринэн Петр I пааматынньыга Москуба куоракка, Христос спаситель храма буолаллар.1997 сылтан Россия художественнай академиятын президена.
Валерий Меладзе

250пкс|мини|Валерий Меладзе, 2008 c.
**Валерий Меладзе** (дьиҥнээх аата — **Вале́риан Шота́евич Мела́дзе**;  , Батуми, Аджарскай АССР, Грузинскай ССР, ССРС) — Арассыыйа поп-ырыаһыта,  Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх артыыһа (2006), Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2008).

Валерий Шотаевич Меладзе  бэс ыйын 23 күнүгэр 1965 сыллааха, Батуми куоракка (Грузинскай  ССР) инженердар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Муусука оскуолатыгар  фортепиано кылааһыгар үөрэммитэ.

1983—1987 сылларга  Николаевскай  хараабыл тутар институтугар үөрэммит.

1989 сыллаахха  бииргэ төрөөбүт убайынаан  «Диалог» диэн группаҕа  1993 сылга диэри ыллаабыттара.1993 сыллаахха Киевка  «Роксолана» диэн фестивальга маҥнайгы сольнай дебюта буолбута. Онтон ыла Россия шоу бизнеһыгар биллибитэ.

## Быһаарыылар
Гөкчен Сабиха

200px|thumb|left|Гөкчен Сабиха
**Сабиха́ Гёкче́н** (Sabiha Gökçen; 1913 сыл кулун тутар 22 күнэ, Бурса — 2001 сыл кулун тутар 22 күнэ, Анкара) — 23 сааһыгар туурактартан бастакынан пилот уонна байыаннай истребитель пилота буолбут дьахтар. Ататюрк ииппит аҕыс кыыһыттан биирдэрэ.

## Биографията

### Эрдэтээҥҥи сыллара
Туурак источниктарыгар уонна Сабиха Гекчен бэйэтэ биэрбит интервьютуттан сигэннэххэ, кини Боснияттан сылдьар Мустафа Иззет уонна Хайрийе Ханым төрөппүт кыыстара эбит. Оттон Грант Динк диэн суруналыыс "Тайна Сабихи-Хатун" ыстатыйатыгар сурулларынан, Газиантеп куорат урукку олохтооҕо дьахтар Рэпсимэ Себилджян Гекчени аймаҕым, ол аата кини эрмээн төрүттээх диир эбит. Ол да буоллар туурак официальнай источниктара уонна Ататюрк өссө биир ииппит кыыһа Улькю Адатепе (2012 сыллаахха атырдьах ыйын 1 күнүгэр көлө саахалыгар өлбүтэ) Себилджян кэпсээнин кырдьыгынан аахпаттар. 

### Карьерата уонна Ататюрктуун билсиитэ
1925 сыллаахха Ататюрк Бурса сырыытын кэмигэр Сабиха 12 саастааҕа. Ататюрк кыыс ыарахан, уустук олохтооҕун туһунан истэн, билэн баран, Сабиха бииргэ төрөөбүт убайыттан кыыһы иитэ ыларга көрдөһөр. Тоҕо диэтэххэ, уол сөбүлэстэҕинэ, кыыс Анкараҕа бэрэсидьиэн дыбарыаһыгар көһөн барыахтааҕа. Оччолорго Ататюрк Зехра, Афет уонна Рукия диэн кыргыттардааҕа. Уол сөбүлэспитэ. Онон Сабиха Анкараҕа көһөн баран баран Анкара алын сүһүөх оскуолатын, кэлин Стамбул Ускюдар оройуонугар Кыргыттар Үскүдэрдээҕи (Üsküdar Kız Lisesi) колледжтарын бүтэрбитэ. 

1934 сыллаахха ахсынньы 19 күнүгэр тахсыбыт "араспаанньаланыы туһунан" сокуоҥҥа олоҕуран, Ататюрк кыыска Гёкчен (Gök — халлаан) диэн араспаанньаны биэрэр. Ол гынан баран оччолорго Сабиха халлааҥҥа да, сөмөлүөккэ да туох да сыһыана суох этэ. 

Ататюрк авиацияҕа уонна Туурак аэронавигацияҕа ассоциациятын пуондатыгар улахан болҕомтотун уурара. Сабиха ииппит аҕатын кытары 1935 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Türkkuşu («Туурак чыычаахтараашки») летнай оскуола аһыллыытыгар сылдьан араас омук сириттэн кэлбит планердар авишоуларын уонна парашютистар сөмөлүөттэн хайдах ыстаналларын көрбүтэ. Кэлин Ататюрк Сабихаттан лүөччүк буолуоххун баҕараҕын дуо диэн ыйаппытагар, кыыс тоҥхох гыммыт уонна: «Баҕарабын. Лүөччүк буоларга билигин даҕаны бэлэммин", -- диэбит. Ататюрк тута летнай оскуола дириэктэрэ Фуаду Булджеҕа Гекчени бастакы дьахтар-стажер быһыытынан оскуолаҕа суруйарыгар сорудахтыыр. Кыыс өтөр пилот лиссиэнсийэтин ылар. Сотору кэминэн Гекчени сэттэ атын устудьуону кытары ССРСка идэтинэн кууруска (үөрэххэ) ыыталлар. Ол эрээри Сабиха Москубаҕа тиийэн саҥа үөрэнэн истэҕинэ балта Зехра өлөн, Турцияҕа эргиллэн кэлэр. 

## Примечания
Заменгоф Лазарь Маркович

250px|мини
**Лазарь Маркович Заменгоф** (;  — *Лейзер Лейви Заменгоф*; ; ; 1859 сыл, ахсынньы 15 күнэ  — 1917 сыллаахха, муус устар 14 күнүгэр ) — Польша тыл үөрэхтээҕэ уонн окулииһа, эсперанто тылы айбыт киһи быһыытынан биллэр. 

1859 сыллаахха ахсынньы ый 15 күнүгэр Белосток куоракка Польша сиригэр төрөөбүтэ. Еврей төрүттээх. Врач окулист уонна лингвист этэ. Кини эсперанто диэн тылы төрүттээбит киһи буолар. Псевдонима Дуоктар-Эсперанто диэн этэ, ити псевдонимынан 1887 сыллаахха Аан дойду тыла (Международный язык) диэн улахан кинигэтин бэчээттэппитэ.
Өссө биир улахан кинигэтэ "Fundamento de Esperanto" (Эсперанто тутулуга) диэн грамматическай быраабылата уонна тылдьыта буолар.
Грузия хайалара

Грузия дойдута хайалаах сиринэн биллэр. 

Хайа систэрэ:
* Арсианскай - уопсай уһуна 150 км, саамай үрдүк чыпчаала 3165м (Арсиян хайата)
* Безенгийскэй истиэнэ- 13 км хайалаах массиб
* Ойоҕос (Боковой) сис
* Хапхаас сүрүн (главнай) сиһэ - саамай уһун 1100 км усталаах. Икки чааска арахсар Хоту Капкаас уонна Со5уруу Капкаас
* Джавахет сиһэ - уһуна 50км. Үрдүк чыпчаала Ачкасар хайа 3196м Эрмиэнийэ5э баар.
* Картли сиһэ - уһуна 100 км курдук, үрдүгэ 3000 м. 
* Кахетия сиһэ - уһуна  120км курдук, үрдүгэ 2506 м .
* Лечхумскай - уһуна 60 км курдук, үрдүгэ 3584 м Самерцхле хайата.
* Лихскай - үрдүгэ 1926 м 
* Месхети сирэ - уһуна 240 км курдук, үрдүгэ 2850м 
* Понт хайалара -  үрдүк чыпчаала Карчал 3428м 
* Рачинскай - үрдүгэ 2862м 
* Самсарскай -  үрдүгэ 3284м 
* Сванетия сиһэ - уһуна 85 км курдук, үрдүгэ 4008м Лайла хайата
* Сомхетскай - уһуна 75 км курдук, үрдүгэ 2543м  Лалвар хайата
* Триалетскай - уһуна 150-200 км курдук, кэтитэ 30 км
* Тушетскэй - уһуна 80 км курдук, үрдүк чыпчаала Тебулосмта 4493 м  
* Хохскай - манна Капкаас, Сивераут, Джимара, Майлихох хайалара уонна муустаах сирдэр( ледник-булуустар) киирэллэр
* Шавшетскэй - уһуна 65 км курдук, үрдүк чыпчаала Хева хайата 2812м 
* Эгрисскэй - үрдүк чыпчаала Читагвала хайата 3226м .
Каратепе

**Каратепе** (), быһаччы «хара булгунньах» — кэлиҥҥи кэмнээҕи хеттэр кириэппэстэрэ, билигин аһаҕас халлаан анныгар турар түмэл. Туурсуйа соҕуруу өттүгэр баар Османие түбэтигэр Тавр хайаларыгар Джейхан өрүс уҥа  кытылыгар баар. Бу түмэл «Каратепе-Арсланташ» диэн национальнай паарка иһигэр киирсэр. Илиҥҥи Анатолияттан Сирия хотугу хочотугар ааһар айан суолун көрөн-истэн олорбут Киликия куорат эмиэ манна баар. 

Каратепе кириэппэс Хеттэр империэйэлэрэ б.э.и. 12 үйэҕэ урусхалламмытын кэннэ биллэр-көстөр оруолу оонньообута. Былыргы Ацативада куорат турбут оннун хаһыылар 1947 сыллаахтан ыытыллаллар. Хельмут Боссерт и Халет Чамбель диэн ааттаах археологтар бастаан хаспыттара. Булумньулар ортолоругар бааллар суруктаах таастар, булт, сэрии, эрдиилээх дьон ойуулаах аарыма боруоталар, хахай, сфинкс быһыылаах остуолбалар. 

Каратепеҕа булуллубут б.э.и. 8 үйэтээҕи  икки тылынан суруллубут сурук лувийскай иероглифтары ааҕарга  күлүүс тыл  буолбуттара.

## Быһаарыылар
Ван түмэлэ

**Ван куорат түмэлэ** - Туурсуйаҕа баар Ван куоракка археология түмэлэ. Бу түмэлгэ урарту киин куораттара буола сылдьыбыт  Тушпа и Русахинили куораттары хаһыыттан булуллубут экспонаттар хараллан сыталлар. Урартуны кытта сибээстээх булумньулара аан дойдуга тэҥнээҕэ суох баай экспонаттарынан биллэр.
### Быһаарыылар
Грузия муусукатын үстүрүмүөннэрэ

250px|мини|Чонгури. Гурия олохтоохторо, 1908
Грузия норуота — курусууннар (грузиннар) — үгэс буолбут муусука таһаарар үстүрүмүөннээхтэр.
Аллара бу үстүрүмүөннэр тиһиликтэрэ бэриллэр:

* *Абхарца* — норуотнай инструмент. Мастан кыһан тыы курдук формалаах, уһуна 4800 мм кырыымпаҕа майгынныыр.
* *Курусуун хормуона* — XIX үйэттэн тутталлар. Тушети, Рача сиригэр ордук тарҕаммыт.
* *Пандури* — 3 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Тарҕаммыт сиринэн — Пшави, Хевсурети, Тушети, Кахети уонна Картли буолаллар. Пандури араас быһыылаах уонна көрүҥнээх буолар эбит. Эр дьон пандурига оонньууллар. Бастаан 2 көрүҥэ баар этэ — 3 уонна 7 устурууналаах, онтон 1934 сылга биллэр грузинскай искусствовед Кирил Вашакидзе саҥа 12 устурууналаан оҥорбута — «Пандури тенор» .
* *Саламури* — курусуун духовой муусукатын үстүрүмүөнэ, флейтаҕа майгынныыр эрээри үрэр устройствалаах. Мастан уонна хомустан оҥоһуллар Уҥуохтан эмиэ оҥоһуллубут баар буолар. Уһуна 240—270 мм. Саламури биэстэн сэттэҕэ дылы ойоҕоһугар хайаҕастаах буолар тыаһы уларытарга. «Бостуук флейтата» диэнинэн биллиэн сеп. Куруусуйаҕа саламури икки көрүҥэ баар: тыллаах уонна тыла суох. Бу икки көрүҥ бэйэ бэйэлэриттэн оҥоһуллубут материалынан, быһыытынан, диапазонунан уонна тыаһынан арахсаллар.
* Чонгури 4 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Груша курдук быһыылаах. Шелковица, эриэхэ мастан оҥороллор. Устурууната солко эбэтэр хоппуруон буолар. Чонгурига дьахталлар оонньууллар.
* *Чунири* − 3 устурууналаах муусука үстүрүмүөнэ. Уһуна 760 мм, кэтитэ 80-120 мм, диаметра 180—250 мм. Устурууната сылгы сиэлиттэн буолар. Смычога кылгас, ох саа киэнин курдук. Оонньуулларыгар тобуктар икки ардыларыгар туруору туталлар.
Приштина университета

**Приштина университета** (алб. Universiteti I Prishtinës) — судаарыстыба үрдүк үөрэх кыһата, Приштина куоракка, Косовоҕа баар. Устудьуоннарын ахсаана — 41 833 (2009—2010 үөрэх сылыгар).

Аан бастаан Приштина университета 1969-1970 үөрэх сылыгар аһыллыбыта. Бу университет 1999 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. Онтон бэлиитикэттэн сылтаан, уларыйыылар буолбуттара. 
Билигин 1999 сыллаахтан саҥаттан үлэлиир университет курдук ааҕыллар.

## Факультеттара
* бөлөһүөпүйэ факультета
* математика уонна айылҕа билимин факультета
* филология факультета
* юридическэй факультет
* экэниэмикэ факультета
* тутуу уонна архитектура факультета
* Электртоехника уонна ааҕар-суоттуур тиэхиньикэ факультета
* Механика, массыына оҥоруу факультета
* Медицина факультета
* Гуманитарнай уонна математика билимнэрин салаата
* Тыа хаһаайыстыбатын уонна ветеринария факультета
* Сир туһунан билимнэр уонна технология факультета
* Спорт билимин факультета
* Педагогика факультета
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Печ
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Косово Митровицата
* Прикладной билим уонна урбаан факультета, Урошевац
Йазылыкайа

справа|мини|289x289пкс|Шаррума таҥврв уонна Тудхалия ыраахтааҕы. Быһа барыллаан б.э.и. 1250—1220 сс.
**Йазылыкайа** (тур. *Yazilikaya — суруктаах хайа*) — Киин Анатолияҕа (Турция) Богазея таһыгар хайаҕа баар хеттэр ытык сирдэрэ.

## Чинчиллиитэ
1838 с. бороснуус учуонайа Ш. Тексье арыйбыт. 1838 — 1839 сыллардаахха чинчиллибит. Язылыкая суруктарын 1952-1969 сыллардаахха боронсуус учуонайа Э.Ларош аахпыта (расшифрофкалаабыта).

Йазылыкайа хаһыыларын түмүгэр көстүбүт матырыйааллар, комплекс эрдэтээҥи чаастара уонна саамай былыргы керамика оҥоһуктара б.э.и. XV үйэнэҕэ оҥоһуллубуттар диэн сыаналаналлар. Ол гынан баран тутуу сүрүн өттө, суруктар, скульптуралар уонна таҥаралар моһуоннара инньэ Тудхалия IV диэн б.э.и. 1250-1220 сс. олорон ааспыт Хеттэри тиһэх ыраахтааҕыларын саҕана оҥоһуллубуттар.

Йазылыкайа киин тутуулаах. Онно Хеттэр дойдуларын киин куората -- Хаттусаса храмнарыгар дьүөрэлии храм сыһыары тутуллубут. Ону сэргэ киин тутууга ойоҕолуу тутуллубут, ааттара биллибэт таҥаралар уонна демоннар мөссүөннэрэ үйэтитиллибит дьиэлээх. Ол дьиэ -- ытык сир саамай былыргы тутуута. Инньэ Тудхалия IV ыраахтааҕылыыр кэмигэр оҥоһуллубут эрээри, Хеттэр саарыстыбалара сууллуор диэри хас эмэ төгүл уларытан оҥоһуллубут. Ол түмүгэр, билигин киирии ааҥҥа хахай төбөлөөх демоннар олороллор.
слева|мини|300x300пкс|Аллараа дойду 12 таҥарата ойуута.
Йазылыкайа храмын киин өттүгэр, хайа сирэйигэр, Хурриттар таҥаралара ойууламмыттар: буурҕа таҥара Тешуб эмиэй бэйэтин ханыылыы таҥаралары кытары, Хурриттар Иштар — Шавушкалара, күн, ый таҥаралара, о.д.а. Хурриттар таҥараларын аата уонна сорох биирдиилээн тыллар Хеттэр (лувийдыы) иероглифтарынан суруллубуттар.

Йазылыкайа Ытык сирин (святилищетын) уонна храмын Хетт ыраахтааҕылара уонна кинилэр династиялара өлбүт киһи сиэрин-туомун ыытарга туһаналлара. 

## Литэрэтиирэтэ
* Bittel K., Naumann R., Otto H. «Yazilikaya, Felsbilder, Inschriften und Kleinfunde», Leipzig 1941
* Laroche E. «Les dieux de Yazilikaya», *Revie hittite et asianique*, 1969, t.27.
Ван Кириэппэс

справа|мини|275x275пкс|Кириэпэс эркинигэр Улуу Ксеркс суруйбут суруга
**Ван кириэппэс** (эрм. Վանի Բերդ, Van Kalesi, курд. Kela Wanê), ону сэргэ **Ван Цитадель диэн аатынан биллэр **— б.э.и. 9-7 үйэлэргэ баар буола сылдьыбыт Урарту диэн былыргы саарыстыба саҕана тутуллубут көмүскэнэргэ аналлаах таас тутуу.

Кириэппэс 1800 миэтэрэ усталаах, 120 миэтэрэ үрдүктээх, 80 миэтэрэ туоралаах

Кириэппэс түннүгүттэн б.э.и. 9 үйэҕэ былыргы Урарту киин куората буола сылдьыбыт Тушпа куорат сэмнэҕин көрүөххэ сөп.  9 века. Маныаха ханыылыы бөҕөргөтүнүүлэр Урарту былааһын саҕана тутуллубуттара. Оннук тутуулар, быраабыла быһыытынан, билиҥҥи Эрмээн Сирэ, Түркийэ уонна Ираан хайаларын сирэйдэригэр бааллар. Кириэппэһи араас кэмнэргэ ахеменидтар, эрмээннэр, парфяннар, римляннар, сасанидтар, перстар, византиецтар, арабтар, селльджуктар, туурактар уонна нууччалар баһылыы сылдьыбыттар.  Былыргы Ван кириэппэс Турция Ван провинциятын Ван куоратыттан арҕаа бардахха, Ван күөл илин өттүгэр турар.

Ван кириэппэс эркинин алын өттө базальтан оҥоһуллубут. Атына -- сырцовой кирпииччэттэн.

Маннык кириэппэстэри атын омук аармыйаларыттан буолбатах, олохтоох бырабыыталлартан көмүскэнэргэ анаан туталлара. Бу кириэппэс сэмнэҕэ аныгы Ван куорат уулуссаларыгар баар

Кириэппэс таһыгар баар сымара таас сирэйигэр үс тылынан оҥо хаһан суруллубут Персия ыраахтааҕыта Улуу Ксеркс суруга баар. Сурук б.э.и. 5 үйэҕэ ойууламмыт. Сурук билигин даҕаны олус үчүгэй туруктаах. Кини 27-лии устуруокалаах үс колонкаттан турар. Сурук тиэкиһэ хаҥастан уҥа үс тылынан -- былыргы перстии, вавилоннуу уонна Ээам тылынан суруллубут. Бу Иран судаарыстыбатын таһыттан көстүбүт Ахеменидтар соҕотох суруктара. Атын ханна даҕаны суох.

Бу суругу 1836 сыллаахха бэчээккэ аан бастаан илиҥҥи тыллары чинчийэр бороснуус учуонайа Эжен Бурнуф таһаарбыта. Бу үс тыллаах тиэкис көмөтүнэн кэлин былыргы перс клинопистарын аахпыттара.

## Галерея

File:Van castle, Turkey.jpg|Руины крепости города Тушпа.
File:Van kalesi.jpg|Крепость Ван
File:TushpaMain02.jpg|Стены крепости (фото русского археологического общества, 1916).
File:Sarduri annals 1915.jpg|Летопись Сардури (1915).
File:Tushpa Stairs01.jpg|Лестница в крепости.


## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Клинописные надписи 
* Район Кале и старый город
Лагари Хасан Челеби

мини|300x300пкс|XVII үйэтээҕи гравюраҕа Лагари аракыата көтүүтэ көстөр
**Лага́ри Хаса́н Че́леби** (осман. Lagâri Hasan Çelebi&#x200E;) — XVII үйэҕэ олорон ааспыт осман биллиилээх, номох буолбут авиатора. Айанньыт Эвлия Челеби суруга туоһулуурунан (суох соҕотох туоһу), Лагари Хасан Челеби аракыатанан көппүт бастакы киһи. Этиллэринэн, Лагари бэйэтэ оҥорбут аракыататынан буорах көмөтүнэн сиртэн 300 миэтэрэ үрдүктээх сиргэ көтөн тахсан баран, байҕалҕа кэлэн түспүт. Ол иһин султаантан наҕараадаламмыт.

## Биографията
Эвлия Челеби суруйарынан, Лагари Хасан Челеби 1633 сыллаахха уопсайа 64, 145 кг (50 окка) ыйааһыннаах 7 иһит буорахтаах, сэттэ тоҥолох (1 египеттии тоҥолох = 52.4 см) усталаах, конустуу быһыылаах аракыатаны оҥорбут. Онтун Топкан диэн султаан дыбарыаһын тэллэҕэр, Сарайбурну тумуска, тэргэҥҥэ иилбит. Сурукка ыйылларынан, аракыатаны Мурат IV султаан кыыһын төрөөбүт күнүгэр анаан көтүппүттэр. 

Эмиэ ол сурукка ыйылларынан, Лагари аракыатаҕа олорсон баран сиртэн 300 миэтэрэ үрдүккэ көтөн тахсыбыт уонна 20 сөкүүндэ буолаат, аллара куугунаабыт. Лагари онтон эмиэ бэйэтэ оҥорбут кынат-парашютунан байҕалга кэлэн түспүт уонна кытылга диэри харбаан тахсыбыт. Ити иһин султаан кинини көмүһүнэн наҕараадалаабыт уонна Осман импиэрийэтин сипах этэрээтигэр киллэрбит. Кэлин кинини Хотугу Причернаморье (билиҥҥи Украина) сиригэр ыыппыттар.

Лагари Хезарфен Ахмет Челеби диэн конструктар-учуонай буолбут бииргэ төрөөбүт бырааттаах этэ. Кини эмиэ бэйэтэ айбыт тэрилинэн (самодельные крылья) Босфор силбэһиитин көтөн туораабыта.

## Култуураҕа
* 1996 сыллаахха туурактар Лагари Хасан Челеби, кини быраата итиэннэ доҕоро Хезерфан уонна оччотооҕу осман уопсастыбатын туһунан сырдатаары "Стамбул под моими крыльями" киинэни устубуттара. 
* 2009 сыллаахха сэтинньи 11 күнүгэр "Разрушители легенд" диэн тэлэбиисэр биэриитигэр Лагари көтүүтүн хатылаан боруобалаан көрбүттэрэ. Ол гынан баран эспэримиэн кыаллыбата. Ону ыытааччылар олох кыаллыбата диэбэтэхтэрэ эрээри, "олус уустук буолсу уонна Лагари көтүүтүн туһунан информация даҕаны кэмчи" диэн быһаарбыттара.

## Өссө көр
* Мюнхгаузен, Карл Фридрих Иероним фон
* Хезарфен Ахмет Челеби
* Эвлия Челеби
* Авиация устуоруйата

## Бэлиэтээһиннэр

## Источниктар
* *Челеби Эвлия* Seyahatname. — Стамбул: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 2003. — С. 670-671.
Турциятааҕы тимир суол

мини|250x250пкс|TCDD тимир суолларын каартата
**Түркиятааҕы тимир суол** (Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları) (TCDD) — Түркия судаарыстыбатын бас билиитигэр баар, Анкараҕа ыстаап-кыбартыыралаах, Түркия өрөспүүбүлүкэтин национальнай тимир суолларын эпэрээтэрэ. TCDD 1927 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. Оччолорго Турция бырабыыталыстыбата Осман импиэрийэтиттэн хаалбыт бары тимир суоллары өрөспүүбүлүкэ балаансатыгар киллэрбитэ, бас билэр буолбута уонна эбии саҥа суоллары тутуунан дьарыктаммыта.

TCDD Түркия туох баары бары судаарыстыбаннай тимир суолларын бас билэр уонна салайар. Ону сэргэ Түркия бары буойастарын көрөр-истэр, өрөмүөннүүр. Ол иһигэр өрөспүүбүлүкэ иһигэр сылдьааччылары, эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕына уонна таһаҕас таһааччылары. 2008 сыллаахха хампаанньа тимир суолларын тиһигин уопсай устата 10 991 килэмиэтир буолбута. Ол түмүгэр Түркия аан дойдуга саамай уһун тимир суоллаах дойдулар испииһэктэригэр 22-с миэстэҕэ тахсыбыта. 2009 сыллаахха TCDD уопсайа 17 105 353 туонна таһаҕаһы уонна 7 118 699 киһини тиэйбитэ. Ол түмүгэр хампаанньа аан дойду тимир суолларын хампаанньаларын ортолоругар 33-с миэстэ буолбута. 2009 сыллааҕы туругунан, TCDD хампаанньаҕа 25 593 киһи үлэлиир.

Түркиятааҕы судаарыстыбаннай тимир суол хампаанньата кэккэ тимир суол хампаанньаларын уонна тимир суол көлөтүн көрөр-истэр хампаанньалар аахсыйадарын бас билэр. Ол кини İZBAN хампаанньа 50 бырыһыан аахсыйаларын, Измир куорат куорат таһыгар сылдьар электричкаларын эпэрээтэрин бас билэр. TCDD 1994 сыллаахтан InterRail чилиэнэ.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сыылкалар
* Официальный сайт TCDD  

## Галерея

File:Varda Demiryolu Koprusu.jpg|Мост Варда в Таврских горах
File:Haydarpasa train station.jpg|Вокзал Хайдарпаша
File:İZBAN trains at Alsancak Station.JPG|Электрички İZBAN на станции Алсанджак
Бүрэбиистэ

**Бүрэбииста** () — б.э. инн. 82 сылтан 44 сыллаахха диэри Дакия ыраахтааҕыта .

## Гет-даак биистэрэ холбоһуулара
Б.э. инн. I үйэ  бастакы аҥаарыгар гет-даактар сүрдээҕин сайдыбыттара. Атыыга-эргиэҥҥэ олоҕурбут саҥа хаһаайыстыба саҥа тиибигэр көспүттэрэ. Гириэк этностарын кытта ыкса ситимнэһиилэрэ биистэр сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Сомоҕолоһуу иккис төрүөтэ арҕааттан уонна хотугулуу-арҕааттан күүһүрбүт кельтар, илинтэн скифтэр, бастарнар, сармааттар суоһааһыннара буолбута. Ол эрээри саамай кутталлаах өстөөхтөрө римляннар этилэр, киниэр Грецияны уонна Македонияны сэриилээн  даак-гет сирдэригэр ыган кэлбиттэрэ. Бу барыта гет-даак биистэрэ Бүрэбиистэ салалтатынан сомоҕолоһоллоругар тиэрдибитэ. Кини бастыҥ көмөлөһөөччүтэ первосвященник Дэкэнэй буолбута.

Страбон Бүрэбиистэ туһунан маннык биллэрэр:

## Бүрэбиистэ судаарыстыбата
справа|мини|270x270пкс|Даактар судаарыстыбалара Бүрэбиистэ кэмигэр, б.э. инн. 82 сыл.
Судаарыстыба сүрүн сирэ билиҥҥи Трансильвания соҕуруу өттүгэр Орэшта хайаларыгар баара. Бу сир көмүскэнэргэ табыгастааҕа. Маны таһынан манна минераал саппааһа элбэх буолан кириэппэс туттарга үчүгэй этэ. Илин судаарыстыба кирбиитэ  Буг өрүскэ тиийэрэ. Соҕуруу Страбон этэринэн Бүрэбиистэ сэриилэрэ Македония кирбиитигэр тиийэ баран кэлэллэрэ. Хотугулуу-илин Бүрэбиистэ кельтары уонна билиҥҥи Чехия сиригэр олорбут бойдар биистэрин кытта бэрт туһалаахтык сэриилэһэрэ. Страбон этэринэн итэҕэл үрдүкү чыпчаалыгар Дэкэнэй диэн киһи олорбут, бу киһи көрбүөччү уонна ыраахтааҕы бастыҥ сүбэһитэ эбит. Кинини таҥараҕа тэҥнииллэрэ үһү, винограады кэрдэн кэбиһэргэ, арыгыта суох олорорго үөрэппит. 

## Бүрэбиистэ ыраахтааҕылаан бүтүүтэ
Страбон этэринэн, Бүрэбиистэни өрө туруу кэмигэр өлөрбүттэр. Сабаҕалааһын быһыытынан өрө турууну киин былаас күүһүрүүтүн сөбүлээбэт аристократтар тэрийбиитэр. Риим да тэрийбит буолуон сөп. Бүрэбиистэ өлбүтүн кэннэ судаарыстыба 4 аҥыы хайдыбыт. Бүрэбиистэ ыраахтааҕылааһынын устуоруктар үрдүктүк сыаналыыллар. Кини саҕана гет-даактар бастакы холбоммут судаарыстыбалара үөскээбит. Ол эрээри кини оҥорбут сойууһа уһаабатах уонна ордук тирэхтээх судаарыстыба кыайан буолбатах. Бүрэбиистэ өлбүтэ биир үйү буолан баран кини дьыалатын Децебал салҕаабыта. 

## Литэрэтиирэ
* 
* 
*
Олимпия (Греция)

**Оли́мпия** () — Гириэсийэ Элида уобалаһын былыргы куората, Пелопоннес хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Алфей өрүс уонна кини Кладеон диэн салаатын икки ардыгар сытар. 

Былыргы дьоно неолит кэминээҕи саҕаттан бааллара. Атина куораттан 311 км арҕаалыы, 90 км Патртан соҕуруу уонна 21 км Пиргостан илин туһаайыынан баар. Олимпия куоракка былыргы Олимпия оонньуулара төрүттэммит эбиттэр. Бу оонньуулар түөрт сыл буола буола тохтобула суох 1200 сыл курдук ыытыллыбыттар. Биһиги эрабыт 4 үйэтигэр (426 c.) христианскай Рим императора Феодосий I бу куораты уоттаппыт эбит.

2012 сыл ыам ыйын 8 күнүттэн бу куорат Дьокуускай куорат доҕордуу куората буолар.
Скандербег

250px|мини|Сербия норуотун ойуулаах устуоруйата кинигэттэн, Вена, 1885
**Скандербег** эбэтэр  **Георгий Кастриоти** (;  — ) —  Кастриоти кинээчистибэ салайааччыта (1443—1468), османнары утары охсуһуу баһылыга,  Албания национальнай геройа. 

Сэтинньи 3 күнүгэр 1443 сыллаахха  венгерскай полководец Янош Хуньяди туроктартан  Ниш куораты босхолообутун кэннэ, Скандербег исламтан туораабыт уонна христианство итэҕэлин ылыммыт, ол кэннэ  300 аттаах буойуннары кытта туурактар лааҕырдарыттан куоппут. Дибру куоракка кэлэн,  Албания босхолонорун иһин бастааньаҕа ыҥырбыт. Хас да хонон баран  Скандербег Круяҕа киирбит уонна сэтинньи ый 28 күнүгэр  албаннар кырдьаҕастара кинини  Кастриоти кинээчистибэ баһылыгынан анаабыттар. Сотору буолан баран Хара Дринаҕа туроктары үлтү сынньыбыт уонна Венгрияны кытта эйэни олохтоон , Мурада II Албания Круя куоратын босхолуурга  күһэйбит.

1444 сылга Венеция уонна Албания кинээстэрин кытта байыаннай- политическай сүбэлэҥ ылан Хотугу Албанияҕа партизанскай сэриини саҕалаабыт. Улахан кыайыыларын  1449 уонна 1451 сылларга ылбыт. Султан Мехмеду II кыайан  1453 сыллаахха Албанияҕа эйэни түһэрсибит. 

1461 с. Скандербегы султан (падишах) Мехмед II диэн ааттаабыттар уонна  Албания салайааччытынан анаабыттар.
Неаполитанскай хоруол Фердинанд I  Георгий Кастриотига герцог Сан-Пьетро титулун анаабыт  Рене Анжуйскай утары көмөтүн иһин.  1463 сыллаахха Скандербег папа Пий II алҕаабытынан осмааннары кытта эйэни быспыт уонна өссө улахан хоромньуну осмааннарга оҥорбут. 

1468 сыллаахха кини кумахыттан (малярияттан) өлбүт. Кини өлбүтүн кэннэ  Албанскай суверенитет эмиэ өлбүтүнэн ааҕыллар эбит.
Омоформа

**Омоформа** — биир тыл иккки араас атын-атын суолталаах өйдөбүлгэ туттуллар. Холобур: баран иһэбин, уу иһэбин (иһэбин).
Омография

**Омография** - Биирдик суруллар  ол гынан баран саҥарллара уратылаах тыллар. Омографка араас фуормалаах, араас суолталаах тыллар киирсиэхтэрин сөп.
Фотосинтез

[thumb|[Күнтэн ылыллыбыт энергия, силистэринэн хомуллубут уу, уонна салгынтан ылыллыбыт харыалык диоксидын холбоон үүнээйи ону фотосинтез түмүгэр глюкозаҕа уонна абалыкка кубулутар.]]

**Фотосинтез** диэн үүнэйилэр бэйэлэригэр аһы оҥорорун ааттыыллар.  Ол химиялаах процесс күн сырдыгынан харыалык диоксидын саахардарга кубулутар. Үүнээйи эрэ буолбакка, бактериялар, тэллэйдэр уонна протистар фотосинтеһы тутталлар. Фотосинтез сиргэ олох баарыгар биир олус тутаах буолар. Үүнээйи барыта кэриэтэ онтон тутулуктаахтар. 

Фотосинтез араастык барыан сөп, ол гынан баран биир бүтүн бэлиэлээхтэр.

:6 CO2(g) + 6 H2O(l) + фотоннар → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>(aq) + 6 O2(g)
:харыалык диоксида + уу + сырдык энергията → глюкоза + абалык

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Автотрофтар
Утяшева Ляйсан Альбертовна

**Ляйса́н Альбе́ртовна Утя́шева** (,  ; 1985 сыл, бэс ыйын 28, Раевскай, Башкирскай АССР төр.) — Арассыыйа спортсменката, художественнай гимнастикаҕа үтүөлээх маастар, хас да төгүллээх Арассыыйа уонна аан дойду күрэхтэһиилэрин кыайыылааҕа, Европа алта төгүллээх кыайыылааҕа, хамаанданнан ааҕыыга Европа чөмпүйүөнэ (2002 с) . 2001/02 с. Аан дойду Кубогун кыайыылааҕа, 2002 с. Балтия уонна Тутулуга Суох Дойдулар Сойуустарын эдэр ыччаттарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа. Тэлэбиисэргэ биэрии ыытааччыта, спорт комментатора, ТНТ хаанаалга «танцы» диэн шоу ыытааччыта.

## Олоҕо
слева|мини|300x300пкс

## Быһаарыылар
Новгород кодекса

справа|мини|264x264пкс|Новгород кодексын бастакы сирэйэ, 1010 с
**Новгоро́д кодекса** (**«Новгородская псалтырь»**, ордук итэҕэмтиэтик ааҕыллар тиэкиһинэн ) — Русь былыргы кинигэ (2000 сылга булуллубута). 75, 76 уонна 67 саалым чааһа былыргы славянныы тылынан суруллубут толору тиэкис псалымнаах. 

Түөрт сирэйдээх липовай дуоскаттан турар (церами), стилос көмөтүнэн суруйарга анаан буосканан хахтаммыт. Стратиграфическэй, радиоуглероднай уонна палеографическэй көрдөлүүрэнинэн, буоска кодекса XI үйэ маҥнайгы чааһыгар тутталлара, баҕардыы X үйэттэн саҕалаан буолуо, онон Руська саамай былыргы кинигэннэн ааҕыллар күнэ-дьыла 1056–1057 сылларга суруллубута чуолкайдык биллэр Остромирова евангелиятыттан хас да уонунан сыл улахан. 

## История открытия
справа|мини|225x225пкс|новгород кодексын маҥнайгы сирэйин төрүт тиэкиһэ. 75 саалым саҕаланыыта.
1973 сылтан ыла В.Л.Янин академик салайыытынан новгородскай археологическай экспедицията
Кедрин Дмитрий Борисович

**Дми́трий Бори́сович Ке́дрин** (1907 с тохсунньу 22 күнэ, Берестово-Богодуховскай рудник — 1945 с. балаҕан ыйын 18 күнэ, Москуба уобалаһа) — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс.

Кедрин поэзиятын уус-уран дьоҕура, киэҥ диапазоннаахтык сытыы кылгас сатирическай хоһооннортон масштабтаах историческэй поэмаларга дылы суруйуута лирика, эпос, драма ньыматын туһанарын уратыта — монолог уонна диалог көрүҥүнэн суруллубут, оруолунан толоруллар лирика, ырыа, номох фольклор уонна. Кедрины талааннаах норуодунай-поэтическай тылынан айымньы салҕааччыларыттан уонна толкуйдаан таһаарааччыларыттан биирдэстэринэн ааҕаллар.

## Быһаарыылар
Метафора

**Метафора** , холуйуу, холооһун – тугу эмэ туохха эмэ холуйан этии, биир сүрүн поэтическай троп тылы, тустаах суолтатыгар буолбакка, атыны холуйууга «көһөрөн» туттуу; биир барамайы атын ханан эрэ маарынныырынан солбуйан, кубулдьутан, холуйан этии. Холуйуу норуот тылын дьүһүннүүр кырааскатыгар мэлдьи дэлэй. Күнү – көрөр диибит ( харахтаахха холуйан), этиҥи – этэр диибит (тыыннаахха холуйан), сүрэҕи – төлөннөөх диибит (умайарга холуйан). Итинник бытовой «дьиэ эргин» метафоралар хас саҥардах ахсын көстөллөр.

Норуот поэзиятыгар, холобур, таабырыҥҥа холуйуу формата бэрт хойуу. «Сир анныгар итии болгуо сытар үһү» диэн эһэни таабырынныыллар. Эһэ – итии болгуо икки маарыннаһаллара диэн иккиэн суостаахтар, кутталлаахтар эрэ. «Ийэтэ иҥэрсийэн хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт ( саа, буулдьа)» – бу эмиэ бэркэ мындырдаан, таабырын үгэһинэн, соруйан муннаран холуйуу.

Метафора айылҕаҕа, олоххо – туохха барытыгар маарыннаһар өрүттэри булан көрүүгэ төрүттэнэр. Кини икки суоллаах: судургу, боростуой метафора – биир этииттэн, биир холооһунтан оҥоһуллар (холобур, Эллэй «Таба» диэн ырыатыгар табаны «баай кыраай манньыага», «туундарам туллуга», «кыраһам көмүһэ» диэн холуйтуур); метафора иккис суола тэнийбит холуйуу диэн ааттанар. Холобур, В. Маяковскай «Хабарҕа хайдарынан» диэн сруйуутугар бэйэтин поэзиятын сэбилэммит сэрии күүһүгэр киэҥник тэнитэн холуур:

*Сэрии парадын курдук*

*страницаларбын тэнитэн*

*Кэрийэн көрөбүн*

*строкаламмыт фронум кэккэтин.*

*Хоһооннорум бэлэмнэр*

*снаряд буолан*

*эстэргэ,*

*Кыайан-хотон*

*албан аакка тиксэргэ.*

*Поэмаларым,*

*сыыспат тэргэн буоланнар,*

*Сыалларын кыҥаан*

*кирийэн тураллар.*

*Ордук биһирэммит*

*сэрии сэбин*

*туһаайан,*

*Рифма*

*Сытыы сабылатын*

*өрө уунан*

*Ох тыл кавалериятын*

*Охсуһууга көтүтэн,*

*Кимэн-кэйэн,*

*кэтэн киирэргэ*

*бэлэм,*

*Бу сүүрбэ сылга*

*кыайыы-хотуу тутан кэлбит,*

*Бу ситэ толору сэбилэммит*

*бары сэрииби,*

*Бүтүн аан дойду пролетарията,*

*барытын,*

*Бүтэр тиһэх лииһигэр тиийэ*

*эйиэхэ аныыбын*

(А. Абаҕыыныскай тылбааһа)

Сорох метафора айымньы бүтүннүүтэ буола тэнийэн, поэтическай айымньы ис хоһооно барыта улаҕалаах, хос өйдөбүллээх, метафорическай майгыннанар (М. Горькай «Буурҕаһыта», П. Ойуунускай «Тимир көлөтө», Эллэй «Кытыйата»). Метаморфическай айымньылар саха норуотун тылынан поэзиятыгар эмиэ көстөллөр («Ыарҕа ырыата», «Бөх чабычаҕын ырыата» уо.д.а.). [Г.Васильев. Русско-якутский поэтический словарь. Якутск.1976]
Уотсон Эмма

**Э́мма Шарло́тта Дюэ́р Уо́тсон** (англ.&nbsp;*<span lang="en">Emma Charlotte Duerre Watson</span>*; род. 15 апреля 1990, Мезон-Лаффит, пригород Парижа, Франция) — британия киноактрисата уонна фотомодель.

Гарри Поттер киинэтигэр Гермиона Грейнджер оруолун  ооньоон биллибитэ , Дэниел Редклиффтыын уонна Руперт Гринныын бииргэ уһуллубута. Эмма бу оруолу 1999 c. 9 сааһыгар ылбыт.Бу инньинэ кини оскуола туруоруорууларын кыттыылааҕа.Бу туруорууларга кыттыыта киниэхэ элбэх наҕарааданы аҕалбыт уонна 10 млн элбэх 
Ол таһынан "Балетные туфельки" диэн киинэҕэ уһуллубута.2007 с. тохсунньу ыйга ВВС көстүбүтэ.

Ону тэҥэ Эмма принцесса Горошинканы "Приключения Десперо" персонаһын саҥалаабыта.
2009 с. Эмманы гиннесс рекордун кинигэтигэр саамай улахан хамнастаах дьахтар актер диэн киллэрбиттэр.
2009 с. үрдүк рангалаах дипломатической представительынан анаабыттара.

## Быһаарыылар
Чуумпу Дон

**«Чуумпу Дон»** — Михаил Шолохов 4 туомнаах роман-эпопея. 1—3 томнар 1925 сылтан 1932 сылга диэри суруллубуттара. 1928—1932 сс «Октябрь» сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. 4 том 1940 сылга бүтэриллибитэ, «Новый мир» сурунаалга  в 1937—1940 сс бэчээттэнэн тахсыбыта.

XX үйэтээҕи нуучча литературатыгар саамай суолталаах айымньыларыттан биирдэстэринэн буолар,Бастакы аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр дон хаһаактарын  киэҥ олохторун понораматын уруһуйдуур, революция кэминээҕи түбэлтэлэр уонна Россияҕа Граждансай сэрии уруһуйданар.

## Быһаарыылар
Лебедин

**Лебедин** () диэн Украина Сумы уобалаһын куората. Дьонун ахсаана 26 158 (2012).

## Историята

## Айылҕата

## Географията

## Климата

## Оройуонунан арахсыыта

## Быһаарыылар