open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саҥа Дьыл

300px|thumb|right|Саҥа дьыл харыйата
[мини|2009 сыл туолуон иннинэ Россия Президена [Дмитрий Медведев|Дмитрий Анатольевич Медведев тыл этэ турар]]
**Саҥа дьыл** — Араас норуоттар халандаардарын эргийбитин (сыл бүппүтүн кэннэ саҥа эргииргэ барарыгар бырааһынньык).

Тохсунньу 1 күнүгэр бастаан рим императора Юлиус Цезарь олохтообут.

## Саҥа дьыл күнэ араас норуоттарга

### Григориан халандаар
Сир үрдүнэн Григориан халандаарынан дойдулар үксүлэрэ Тохсунньу бастакы күнүгэр бырааһынньыктанар. Бастаан Чуумпу акыйаан Карибати арыылартан саҕалаан сири эргийэн баран, Чуумпу акыйааҥҥа баар Мидуэй арыыларга кэнникинэн бырааһынньыктыыллар.

### Дьэбириэйдэр саҥа дьыллара
Рош Ха-Шана (ивр. ראש השנה‎) диэн Пасха ааспытын кэннэ 163 күн буолан баран бырааһынньыктанар (Балаҕан ыйын 5 күнүттэн алтынньы 5 күнүгэр дылы буолуохтаах).

### Кытайдар Саҥа дьыллара
Кытай саҥа дьылы кыһыҥҥы саҥа ый тахсыытыгар бэлиэтэнэр, григориан халандаарыгар тохсунньу 21 күнүттэн олунньу 21 күнүгэр дылы буолуон сөп. Дойду хоту өттүгэр дьиэни персик лабаатынан, мандарин маһынан киэргэтэллэр, онтон дойду соҕуруу өттүгэр абрикос маһын. Киэһэтинэн дракон үҥкүүтүн ыыталлар, олус кыраһыабай хаамсыыта киэһэ уонна түүн ааһар.

## Сахалар Саҥа дьыллара

#### Саҥа дьыл харыйата
Саҥа дьылга хайаан да Саҥа Дьыллааҕы Харыйа туруораллар уонна үгэс быһыытынан элбэх фейерверк ыталлар.

#### Саҥа дьыл остуола
#### Эһээ дьыл

#### Саасчаана, Сайыына, Күһүүнэй
#### Тыалчаан

#### Хаарчаана
#### Чысхаан

## Саҥа дьыллааҕы үгэстэр

## Бырааһынньык күнэ

Саҥа Дьыл — дьыл эргиирэ саҕаланарын бэлиэтиир сүрүн бырааһынньык. Саҥа Дьыл үүнэр күнүн хас биирдии култуураҕа халандаар быһаарар. Бу бырааһынньыгы үгүс дойдулар уонна олохтоохторо бэйэлэрин үгэстэригэр сөп түбэһиннэрэн бэлиэтииллэр.Дьылы тохсунньу 1 күнүттэн саҕалыыры биһиги эрабыт иннинэ 46-с сыллаахха Рим салайааччыта Юлий Цезарь олохтообута. Былыргы Римҥэ бу күн Януска — талыы, ааннар уонна туох барыта саҕаланыытын таҥаратыгар анаммыта.

Тохсунньу ый  аатын Янус таҥара чиэһигэр ылбыта. Кинини икки сирэйдээх гына ойуулууллара: биирэ иннин диэки, оттон атына — кэннин диэки көрөрө.
Апросимов Василий Васильевич

**Апросимов Василий Васильевич** — Тускун (13.12.1952—2007) —  Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
:1952 сыллаахха ахсынньы 13 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас Суолатыгар төрөөбүтэ. Уһук Илиннээҕи искусство институтун «драма театрын уонна киинэ артыыһын» идэтигэр үөрэнэн бүтэрбитэ. 
:Онтон Ньурбатааҕы көһө сылдьар тыйаатырга артыыстаабыта. 
:1979—2005 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа.

## Айар үлэтэ
#### Айымньылара
«Алгыстаах айаҥҥа», «Куоһанар кустук көҥүл көстүүтэ» кинигэлэри суруйбута. Кини эрдээксийэтинэн «Начиная с Якова Кычкина» (саха артыыстарын туһунан көрдөөх кэпсээннэр хомуурунньуктара) уонна «Эдэр саас үөрүүтүн күлүмэ» диэн ааттаах хоһоон хомуурунньуга тахсыбыттара. 
#### Театрга оонньообут сүрүн оруоллара
* Лэкиэс («Споткнувшийся» А. Софронов)  
* Ньикиитэ («В центральных районах ожидаются дожди» С. Ермолаев)  
* Аргант («Проделки Скапена» Ж. Мольер)  
* Наара Суох («Наара Суох-2» И. Гоголев)  
* Адьына Баай Тойон (олоҥхо «Кыыс Дэбилийэ»)  
* Доропуун («Олох оонньуута» А. Софронов)  
* Астраханцев уонна фотограф («Я вернусь…» В. Васильев — Харысхал)  
* Дженшенкул («Материнское поле» Ч. Айтматов)  
* Чака («Свободы жаркий день» Суорун Омоллоон)  
#### Уһуллубут киинэлэрэ
* «Залив счастья» (Свердловскай киностудията)
* «Хаайыылаах» (реж. Н. Аржаков)
* «Сайылык» (реж. А. Васильев)
* «Сирдээх дьон» (реж. С. Ермолаев)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Кинигэлэрэ
Быыс кэннинээҕи бэтиэхэлэр. — Дь.: «Бичик», 2010. — 112 с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Саха Академический Театр им. П. А.Ойунского:Вечер памяти
Аржаков Никита Иннокентьевич

**Аржаков Никита Иннокентьевич** — СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

1962 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр Аллайыаха Ожогино сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Үрдүкү тыйаатыр училищетын 1991 с. бүтэрбит. Ол кэнниттэн режиссердар Үрдүкү куурустарын бүтэрбит. «Сахафильм» туруорааччы режиссера. 

## Быһаарыылар
Артемьев Дмитрий Егорович

**Артемьев Дмитрий Егорович** - үҥкүүһүт, СӨ үтүөлээх артыыһа.

1963 сыллаахха ахсынньы 3 күнэ Чурапчы Дьабылатыгар төрөөбүтэ. Хабаровскайдааҕы култуура институутун 1985 с. бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылыгар балет артыыһа буолбута. Аан дойду омуктарын үҥкүүлэрин толорор. 

## Быһаарыылар
Архипов Иван Деевич

**Архипов Иван Деевич**  историк, архивист.

1944 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Ыйылаһыгар төрөөбүтэ. 1972 с. СГУ-ну бүтэрбитэ. Мэҥэлэри араҥаччылыыр уопсастыбаҕа үлэлээбитэ. 

## Быһаарыылар
Атласов Василий Николаевич

**Атласов Василий Николаевич** - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо.

1945 с. олунньу 15 күнүгэр Уус Маайаҕа Нооторо нэһилигэр төрөөбүтэ. Кэргэнин Валентина Николаевнаны кытта1989-1999 Мэҥэ Хаҥаласка "Сото" диэн ааттаах этнокультурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэрэ. Билигин "Ытык Хайа" этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр. 

## Быһаарыылар
Атласова Валентина Иннокентьевна

**Атласова Валентина Иннокентьевна** — саха култууратын тарҕатааччы.

## Олоҕун олуктара
1948 с. муус устар 15 күнүгэр Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыл нэһилиэгэр төрөөбүт. Кэргэнин Атласов Василий Николаевичтыын 1989—1999 Мэҥэ Хаҥаласка «Сото» диэн ааттаах этно-культурнай комплексы туттаран үлэлэппиттэр. Билигин «Ытык Хайа» этно-уһаайбаны Дьокуускай куоракка үлэлэтэллэр. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар
Афанасьев Афанасий Дмитриевич

**Афанасьев Афанасий Дмитриевич**  — артыыс.

## Олоҕун олуктара
* 1963 сыллаахха алтынньы 18 күнүгэр Алексеевскай оройуон Ытык Күөлүгэр төрөөбүтэ.  
* Москубатааҕы культура институтун «хореограф-балетмейстер» идэтинэн 1963 с. бүтэрбитэ.  
* 1979—1983 Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамбылын солииһа. Саха тыйаатырыгар хореографтыыр. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа

## Быһаарыылар
Багынанова Зоя Петровна

**Багынанова Зоя Петровна** — Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа.

## Олоҕун олуктара
* 1942 сыллаахха муус устар 22 күнүгэр Үөһээ Бүлүү оройуонугар Үөдүгэй нэһилиэк Далыр сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. . 
* 1961—1966 сс. — М.С. Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищеҕа үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрээт, Ньурбатааҕы Государственнай көһө сылдьар драматическай театрга үлэлээбитэ.
* 1969—1983 сс. — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар үлэлээбитэ.
* 1983 сылтан — Ньурба драматическай театрыгар, Нерюнгри куукула театрыгар үлэлээбитэ.
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыската.
* 
## Дьиэ кэргэнэ уонна аймахтара
Биэс оҕолоох.
Ииппит кыыһа — Потапова Елизавета Федотовна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Айар үлэтэ
Кэргэнин Потапов  Ф. Ф. кытта Нерюнгри куоракка куукула театрын, республикаҕа соҕотох оҕо театырын, иилээн-саҕалаан үлэлэппиттэрэ. Оҕолорго анаан И. Гоголев остуоруйалара, П. Ойуунускай, Н. Заболоцкай айымньыларыттан быһа тардыылар оонньоноллор. 
Хойукка кэмҥэ Зоя Багынанова театр сүгүрүйээччилэригэр Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Өксөкүлээх Өлөксөй, Анемподист Софронов, Платон Ойуунускай, Иван Арбита, Семен Данилов, Леонид Попов, Петр Тобуроков, Иван Гоголев айымньыларыттан иһиллибит моноспектакль толорор. Итини таһынан, Зоя Багынанова толоруутугар Варвара Потапова, Наталья Харлампьева, Саргылана Гольдерова, Антонина Гаврильева, Александра Григорьева, Анна Парникова, Дархаана, Венера, Умсуура хоһоонноро театр үрдүкү сценатыттан ааҕыллаллар.
Кэргэнин, Ф. Ф. Потапов, сырдык кэриэһигэр анаан «Дьээбэ» куукула театрын тэрийэн үлэлэтэр. Театр оҕо тэрилтэлэригэр, оскуолаларга оонньуур. Улуустары кэрийэн, инбэлиит-оҕолорго, тулаайах оҕолорго босхо спектакль көрдөрөр.  

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа

## Өссө маны көр
Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Национальная библиотека Республики Саха (Якутия):60 лет со дня рождения З. П. Багынановой, заслуженной артистки ЯАССР
Баишев Геннадий Семенович

thumb|right|px300|Баишев Геннадий Семенович
**Баишев Геннадий Семенович** — балет артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.

## Олоҕун олуктара
1946 сыл кулун тутар 12 күнүгэр Нам улууһун Намыгар төрөөбүтэ. Новосибирскай хореографияҕа училищетын бүтэрбитэ. Ойуунускай аатынан тыйаатырга балет артыыһынан үлэлээбитэ. 1991 с. Национальнай Үҥкүү тыйаатырын уус-уран салайааччытынан анаммыта. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Российскай Федерация искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа
* П. А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* 60 лет со дня рождения Г. С. Баишева, заслуженного артиста Якутской АССР, лауреата Государственной премии им. П. А. Ойунского 
* Национальный театр танца Республики Саха (Якутия) имени Сергея Зверева — Кыыл Уола
Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ

**Саха литэрэтиирэтин судаарыстыбаннай түмэлэ** - саха литэрэтиирэтин устуоруйатын кэпсиир, көрдөрөр тэрилтэ. 

Муус устар 17 күнүгэр 1970 сыллаахха аһыллыбыта. Түмэл саха норуотун государственнай, общественнай деятелин, учуонайын, саха сэбиэскэй литературатын төрүттээччитин Платон Алексеевич Ойуунускай аатын сүгэр. Литературнай музей бастаан П. Ойуунускай 1935-1938 сыллаахха дылы олорбут дьиэтигэр арыллыбыта.

Билигин комплекс үс дьиэттэн турар: суруйааччы Тааттатааҕы төрөөбүт балаҕанын куопуйата; отутус сыллардаахха П.А.Ойуунускай дьиэ кэргэнинээн олоро сылдьыбыт мемориальнай музей-дьиэтэ уонна 1981 с. үлэҕэ киирбит икки этээстээх таас уораҕайа киирэр.  Экспозициятын былаанын түмэл бастакы салайааччыта Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай уонна суруйааччы Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон оҥобуттара. Билигин түмэл дириэктэрэ норуодунай суруйааччы Николай Алексеевич Лугинов. 

## Экспозиция

1980 сыллаахха музей икки этээстээх, саха балаҕанын моһуонунан оҥоһуллубут таас дьиэлэммитэ. Онно саха литературатын историятын сиһилии көрдөрөр экспозиция арыллыбыта.

Билиҥҥи кэмҥэ экспозиция хас да салаалаах:

* Саха суругунан уус-уран литэрэтиирэтэ.
*  Сурук-бичик киэҥ эйгэҕэ тарҕаныыта.
* Классиктар – саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэр.
* Билиҥҥи саха литэрэтиирэтэ (жанрдарынан).
*Литэрэтиирэлэр доҕордоһуулара – норуоттар доҕордоһуулара.
*Суруйааччылар сойуустара.

Түмэлгэ литэрэтиирэ биэчэрдэрэ, ускуустуба, култуура диэйэтэллэрин кытта көрсүһүүлэр, оҕолорго аналлаах араас өрүттээх күрэстэр, поэзия киэһэлэрэ ыытыллаллар.
Васильев Юрий Алексеевич (Бахлай)

**Васильев Юрий Алексеевич (Дьураай** 

**)** — Чолбон рок-бөлөх кыттыылааҕа. 

1961 сыллаахха ыам ыйын 15 күнүгэр Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт. Ийэтэ Федора Варламовна Васильева, ҮөҺээ Бүлүү Өргүөтүттэн төрүттээх. Үс саастааҕар өлөн хаалбыт, онон оҕо дьиэтигэр иитиллибит.  

## Быһаарыылар
Тумус Мэхээлэ (Тумусов Михаил Сысоевич)

**Тумусов Михаил Сысоевич** эбэтэр **Тумус Мэхээлэ** — бөлөһүөк, ырыа суруйааччы. Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр сэбиэттии олорон «Чолбон» бөлөҕүн иннинэ тэриллэ сылдьыбыт «Кэнтик» бөлөҕү тэрийбит киһи.

## Олоҕун олуктара
1953 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар Кэнтиккэ төрөөбүт. 

## Биллэр ырыалара
* «Ыллаан-туойан ааһыаҕыҥ» 
* «Дьоллоох этим диэн баҕар» 
* «Оҕо саас мичээрэ» 
* «Оҕо санаам оонньуута» 
* «Хаһан эрэ» 
* «Санаатым мин бүгүн» 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Сахарал билиитэ
* «Чолбон»: «Мы не Киркоровы»
* Ырыа кырдала
Тыл. Өй. Билии (кэмпириэнсийэ)

**“Тыл. Өй. Билии” кэмпириэнсийэ** - оҕону сахалыы тыыҥҥа иитиигэ туһуламмыт, норуот кэмпириэнсийэтэ диэн ааттанар, сыл аайы ыытыллар тэрээһин. Манна уопсастыба бэйэтэ туруорар сүрүн боппуруостарын дьүүллэһэллэр, кэпсэтии аһаҕастык уонна сытыытык барар. Кэмпириэнсийэ 2011 сыллаахха онус төгүлүн ыытылынна.

Тэрийээччи "Айылгы" уопсастыбаннай тэрилтэ.

## Онус кэмпириэнсийэ туһунан
Кыым хаһыакка Тыл. Өй. Билии
Сайдыс (ассоциация)

**Сайдыс** - 90-с сылларга Саха сиригэр киэҥник биллэ сылдьыбыт учуонайдар уонна специалистар ассоциациялара. 

1992 с. Шамаев Уйбаан көҕүлээһининэн тэриллибитэ. 
Олохтоох нэһилиэнньэ промышленноска киириитин, айылҕа харыстааһынан, тыаҕа тутуу барыытын, наука уонна идэ үөрэхтээһин сайдыытын хайысхаларыгар үлэлээбитэ. 

Бастакы президенынан наука эдэр дуоктара ЕЕ. Петров буолбута, кэлин СГУ бастакы проректора Кириллин Н.Д. уонна Шамаев И.И. вице-президенынан талыллыбыттара.
Таай

**Таай** — оҕоҕо ийэтин бииргэ (кытта) төрөөбүт убайа, сурдьа. Олус улахан ытыктабыллаах уруу. Сорох сиргэ *таайыбына* дииллэр эбит.

Таай сыдьаана сиэнигэр (племянник по матери), ону aahaн, сиэнин сыдьааныгар таай буола турар. Онон, бу ypyypҕаһыы сиэринэн, аар кырдьаҕас быыкаа оҕону таайым диир". Билигин уруурҕаһыы тылын дьон сахалыытын туттубат кэриэтэлэр.

Маны таһынан сорох сиргэ *таай* диэн эдьиий оҕотун ааттыыллар эбит.

## Быһаарыылар
Аҕа ууһа

Аҕа ууһа — биир эр киһиттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур удьуор дьон. 

Холобур, Хахсык аҕатын ууһа. Дьүөлэкээн аҕатын ууһа. Өйдөбүлүнэн: ханнык аҕа ууһа буолара, кырамаатыкатынан: тардыы ситимэ (ким аҕатын ууһа) буолара сөпкө бэриллибит. Аҕа ууһунан хаһаайыстыба тэринэн олороллор.

## Быһаарыылар
Павлов Семён Павлович

**Павлов Семён Павлович** — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик.

## Олоҕун олуктара
1923 с. Бэрдьигэстээххэ төрөөбүтэ. 1942 с. армияҕа ыҥырыллыбыта. Семён Павлов 1943 с. саҥатыттан саҕалаан сэриини 1945 с. Прага куоракка түмүктүөр диэри 22-с Фастовскай мотострелковай биригээдэ иккис батальонун бастакы ротатыгар автоматчигынан, разведчигынан сэриилэспитэ. Биэс төгүл бааһырбыта да госпиталларга эмтэнэн үтүөрэ-үтүөрэ бэйэтин чааһын булан, салгыы кыргыһыы хонуутугар төннөн испитэ.

Биригээдэ чулуу разведчига үс уордьанынан, элбэх бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Бу наҕараадалар хас биирдиилэрэ хорсун буойуҥҥа ханнык сыананан тиксибиттэрин командование наҕараадалыыр лиистэриттэн көрүөххэ сөп. Холобурга маннык быһа тардыыны ааҕыаҕыҥ:
«Фастов к. иһин кыргыһыыларга т. Павлов хорсун буойун буоларын көрдөрдө. Куорат анныгар өстөөх 32 саллаатын, эппсисиэрин кыдыйда, фельдфебелы билиэн ылла. Фастов-2 станция иһин охсуһууга, өстөөх тыылыгар киирэн 2 миномет расчетун, 5 фашиһы суох гынна. Ручной пулемётунан өстөөх танковай десанын, 18 саллаатын, 2 эпписиэри өлөрдө». Докумуон бу аҕыйах тылларыгар хайдахтаах геройство көрдөрүллэрий?! Соҕотох бу түбэлтэ Семён Павлович куттанары билбэт эр санаалаах герой буоларын туоһулуур.

Оттон сэрии бүтүөр диэри өссө элбэх бойобуой холобурдары көрдөрбүтэ. Аҥардас докумуоннарга киирбитинэн 130-ча фашиһы суох оҥорбута. Павлов бэйэтээтэринии, командирдар бэйэлэрэ харахтарынан көрбүттэрин эрэ билинэллэрэ, оттон разведчик түүн-күнүс сырыыларын, өстөөх тыылыгар хапсыһыыларынкомандирдар барытын ааҕар кыахтара суоҕа. «Туйгун разведчик» бэлиэлээх буойун бэйэтэ этэринэн, кини инники кирбиини баһаам элбэхтэ туораабыта. Семён Павлов — сулуһа суох герой. Кырдьаҕас буойун 2011 с. олохтон туораабыта.

## Наҕараадалара
* Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (06.04.1985)
* Икки Кыһыл Сулус уордьана (04.12.1943 ; 23.01.1944)
* Албан аат уордьанын III ст. (31.08.1944)
* Икки «Хорсунун иһин» мэтээл (07.09.1943; 20.04.1944)
* Горнай улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Киэн тутта, махтана: Горнай улууһун биллиилээх, киэн туттар дьонун, сулуу үлэһиттэрин, бастыҥ спортсменнарын туһунан билиһиннэрэр кинигэ. — : НКИК «Сахаполиграфиздат», 1996.
Аҕа дойду

Аҕа дойду — киһи төрөөбүт дойдута, дойдулаах судаарыстыбата. Холобур, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бэтэрээнэ.

## Быһаарыылар
Дьячковскай Семён Федотович

**Семён Федотович Дьячковскай**  — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх спортсмен. 

## Олоҕун олуктара
1922 с. билиҥҥи Горнай улууһун Киров нэһилиэгэр төрөөбүт. 

1942 сыллаахха 20 саастааҕар сэриигэ баҕа өттүнэн, бэйэтэ тылланан барбыт. Уралга Бершеть байыаннай горнизонугар 19-с туспа хаһыйар биригээдэтигэр отделение хамандыыра буола үүммүт. Ильмень күөллээҕи сэймэктээһиҥҥэ бастакы бойобуой сүрэхтэниитин ылбыт. 1946 с. демобилизацияламмыт. Сэрии хонуутуттан Кыһыл Сулус уордьаннаах уонна мэтээллэрдээх эргиллибит.

С. Ф. Дьячковскай өр кэмҥэ лесопункт тэрилтэ салайааччытынан үлэлээбит. Эдэр сааһыттан тэтиэнэх, кытыгырас буолан, оччолорго спортка биллэр-көстөр ситиһиилэммит.

1940 с. сэрии иннигэр оройуоннарынан, куораттарынан хайыһарга эдэр ыччат комсомольскай кросстара маассабайдык ыытыллара. Онно республика үрдүнэн 13 киһи «Комсомольскай кросс актыбыыһа» диэн значогунан, анал грамоталарынан наҕараадаламмыттар.  Кинилэр ортолоругар Горнайтан Бэрдьигэстээх орто оскуолатын VII кылааһын үөрэнээччитэ Семен Дьячковскай биир бастакынан ылбыт.

Сэрии кэнниттэн 1947 с. Дьокуускайга буолан ааспыт республика сайыҥҥы спартакиадатыгар 17 хамаанда кыттыбыт. Онно 188 спортсмен чэпчэки атлетикаҕа уонна спорт национальнай көрүҥнэригэр күрэхтэспит. Курдаһан тустууга Горнайтан Семён Дьячковскай чемпион аатын ылбыт. 

## Спортка ситиһиилэрэ
* 1941 с.хайыһарга тыа сирин оройуоннарыгар республикаҕа 18 км чемпион;
* 1949 с. Покровскайга ыытыллыбыт республика холкуостаах ыччаттарын спартакиадатыгар абсолютнай рекорду олохтообута. Тройнойга - 12 м 26 см түһэн абсолютнай чемпион буолбута;
* 1947 с. республика тыа сирин күрэхтэһиитигэр гранатаны быраҕыыга тэҥнээҕин булбатаҕа;
* 1949 с. зонатааҕы күрэхтэһиигэ үрдүгү ойууга 1 м 35 см ойон 1 миэстэ, эмиэ ол сыл республика сайыҥҥы спартакиадатыгар тройнойга 11 м 50 см ыстанан, II миэстэҕэ тахсыбыта;
* 1948 с. республика сайыҥҥы спартакиадатыгар мас тардыһыыга 70 кг үөһэ II миэстэни ылбыта;
* 1947 с. хайыһарга Саха АССР тэриллибитэ 25 сылын чиэһигэр тыа сирин хайыһардьыттарын ортотугар 10 км бастаабыта. Ол курдук, эстафетаҕа дьахталларга 3х3 км, эр дьоҥҥо 4х5 км бастаабыттара. 
Семён Фетодович хайыһарга республикаҕа күүстээх сүүрүүгүнэн 1940 с. биллибитэ. Кини онно бэйэ оҥоһуу хайыһарынан 3 көскө II миэстэни ылбыта.
Сэрии кэнниттэн Ленинградскай уобаласка сылдьан, 2 көмкө хайыһарынан сүүрүүгэ II миэстэлээх призёр  буолбута.

1971 с. Баһылай Манчаары спартакиадатыгар хапсаҕайга 45-тэн үөһэ саастаахтарга III миэстэни ылбыт.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* «Кыһыл Сулус» уордьан (05.03.1944)
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* Горнай улууһун ытык киһитэ

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Бэрдьигэстээх. /«Үлэ күүһэ» хаһыат редакцията" ГУ; [Бэчээккэ бэлэмнээтэ В. И. Алексеев] — Дь., 2010.
Аҕа баһылык

**Аҕа баһылык** — глава.  Аҕа баһылык (бас бэринэр кэрискэтинэн) — 

1. Баһылыктартан саамай улаханнара (Арассыыйаҕа — дойду бэрэсидьиэнэ, Саха  сиригэр — Өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнэ; онтон анныкыларга  — бирэмийиэр, миниистирдэр уо.д.а.); 

2. Дьиэҕэ-уокка ыал  аҕата (баһылыга).

## Быһаарыылар
Аҕа (ийэ) төрдө

**Аҕа эбэтэр ийэ төрдө** - удьуору төрүттээбит киһи. Аҕа, ийэ төрдүн улаханнык ытыктыыллар, киэн тутталлар. Ол ытыктабылларын, киэҥ санааларын ыччаттарыгар иҥэрэллэр. 

Туттуу холобура: Аҕам төрдө улуу булчут киһи.

## Быһаарыылар
Аҕас кылын

**Аҕас кылын** — "эр киһи ойоҕун аҕаһа" (Свояченница). 

Туттуу холобура: Аҕас кынныҥ үтүө санаалаах барахсан этэ, Адаамнааҕы өйөөн-убаац, сүбэлээн-амалаан илдьэ олорбута.

## Быһаарыылар
Тылы көтүтүү (элиминация)

**Тылы көтүтүү (элиминация слова)** - өйдүүргэ туһалаах тылы саҥарбакка (суруйбакка) быһа сүүрүү. Этии сатамньыта суох буоларыгар тиэрдэр.

## Быһаарыылар
Уһуйуу

**Уһуйуу** — бэйэ идэтигэр, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үтүгүннэртэрэн үөрэтии. Уһуйар киһи бэйэтигэр сыһыарар дьоҕурдаах, тулуурдаах буолуохтаах. 

Бөрө, суор оҕолорун булка уһуйаллар дииллэр. Кырдьаҕас ойуун эдэри ойуун идэтигэр уһуйара үһү. Оҕо аан бастаан төрөппүттэриттэн уһуллар (толору көрүҥэ "уһуйуллар" диэн). Туох үчүгэйгэ-куһаҕаҥҥа бүтүннүүтүгэр кинилэртэн үөрэнэр, кинилэри сүһэн ылар (сүһэн ылар, сүһэр диэни билбэт үөрэх үлэһиттэрэ кытта "куоппуйалыыр" дииллэр). Уһуйууну, такайыыны биирдик өйдүүллэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Уһуйуу уратыта
Такайыы

**Такайыы**  — туохха эмэ, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үгүгүннэрэн үөрэтэр кыаҕа суох буолан эбэтэр оннук ирдэммэт суолугар хат-хат лаппыйан, сиһилии, ымпыктаан-чымпыктаан үөрэтии.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Тымныынан оҕону эрчийии
Үөрэтии-этии

**Үөрэтии-этии**  — сэмэлээх үөрэтии. 

## Туттуу холобура
Үөрэтэн-этэн көрдүм да — туһа суох. Үөрэтии-этии муҥунан/кууһүнэн киһитийэн сылдьар.

## Быһаарыылар
Мөҕүү-этии

**Мөҕүү-этии** - көннөрү тылынан этэри истибэт буоллаҕына, буруйдаан, чопчу буруйун ырытан, олуйан-моһуйан, мөҕөн үөрэтии. 

## Туттуу холобура
Үөрэтэри-этэри истибэтин иһин мөҕөн-этэн иннин ылабын. Улааттаҕына, онно да иннин биэрбэтэ буолуо.

## Быһаарыылар
Мөҕүү-хаһыы

**Мөҕүү-хаһыы**  — "итэҕэһин була-була, хасыһан, сырыы аайы уруккутун-хойуккутун умнубакка барытын ааҕан, арахпакка мөҕүү". Бу төрөппүт, иитээччи, салайааччы ычалара кыратын туоһута. Мөҕөн-хаһан, киһини үчүгэй оҥоруохха табыллыбат. Ааспыт барыта мунньуллан иһэр буоллаҕына, ол оҕо кыайбат таһаҕаһа буолан, ыһыктынан кэбиһиэн сөп.

## Быһаарыылар
Айыы үөрэҕэ

**[[Айыы]] [[Үөрэх|үөрэҕэ]]** — "ай" диэн туохтууртан үөскээбит "Айыы (Үрдүк Айыы) диэн тыл "айааччы" (творец) диэн суолталал Онон сахалар, Айыы айбыт буолан, "айыы дьонобут" диэн ааҕыналлара. Айыы киһитэ Айыыга үҥэрэ, дьылҕа, ыйаах, оҥоһуу мүччүрүйбэтин итэҕэйэрэ. "Баары таҥара айбща ол иһигэр киһини эмиэ айбыта. Таҥара айбытын хомотор, алдьатар, өлөрөр — таҥараҕа аньыы буолар" диэн өйдүүд. лэрэ. Аньыыны оҥорбот буола сатыыллара. Сиэри, куолуну тутуһаллара. Онтон туоруур сэттээх дииллэрэ. Үтүөҕэ тардыһыылаах, наар үтүөнү оҥорор, үтүөнү саныыр киһи айыы санаалаах аатырара. Онон туох үтүө барыта Айыыны кытта, туох мөкү барыта куһаҕан тыыны кытга ситимнээх, туох үчүтэйи оҥоруу барыта — айыы, туох куһаҕаны оҥоруу барыта — аньыы диэн бэйэ-бэйэтиттэн тахсан иһэр, ис- иһиттэн ситимнээх өйдөбүллээх былыргыттан сүппэккз тиийэн кэлбит итэҕэл буолар.

Саха итэҕэлин анал дьиэҕэ үөрэппэт буолтарын иһин, хас биирдии ойуун, удаҕан уонна былыргыны, саха итэҕэлин билээччи дьиэтэ, ону ааһан хас биирдии кыһалҕалаах дьиэтэ — саха итэҕэлин тарҕатар дьиэ буолбута саарбаҕа суох. Ону иилэ хабан, дьиэҕэ-уокка бэйэ-бэйэттэн үөрэнии, бэйэ-бэйэнн үөрэтиһии үйэттэн үйэҕэ барбыта, үгэс тарҕаныыта салҕана турбута мөккүөрэ суох. Ону Үрдүк Айыы (Үрүҥ Айыы, Үрүн Аар Тойон) үөрэҕин курдук ылыналлара, өйдүүллэрэ — ханнык баҕарар итэҕэлгэ буолбут, буолуохтаах суол. Ол иһин даҕаны улуу Кулукуоскай "Сайын кэлиитэ" бэйиэмэтигэр: "Онтой Үрүҥ аар тойон үөрэҕинэн, Айыы тойон анабылынан, Н Дуксуурдаах буура дохсун - ." диэн суруйдаҕа.

## Быһаарыылар
Атах оонньуута

**[[Атах]] [[оонньуу]]та** — ким атаҕар ордук кыанарын быһаарсар улахан көҕүтүһүүлээх, күрэстэһиилээх, сурахтаах, ааттаах-суоллаах оонньуулар. 2003 сыллаахха Арассыыйа ил хамыыһыйата спорт көрүҥүнэн ааҕар буолбута. . Үгэс быһыытынан ыһыах программатыгар булгуччулаах буолар. 
Саха Сирин туруорсуутунан "Азия оҕолоро" аан дойду оонньууларыгар троеборье быһыытынан киирэр, онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах. киирэллэр

## Атах оонньууларын көрүҥнэрэ
* 12 (уон икки) туоска кылыы, куобах, ыстаҥа;
* буур (сүүрэн кэлэн, биирдэ ойуу — сиргэ- уокка сылдьан, ууну, аппаны үрдүнэн көтүү); 
* үс тоҕус (атах оонньуутун ыарахан көрүҥэ: тоҕустуу туоска үлдьү субурутан куобахтааһын, кылыйыы, ыстаҥалааһын); 
* быа көтүүтэ (үрдүгү көтүү), сиргэ-уокка сылдьан, маһы-оту үрдүнэн көтүү; 
* "туора бааллан турар алта ат үрдүнэн куобахтааһын", 
* "бүтэй баҕанатын төбөтүттэн төбөтүтэр түһэн (ыстаҥалаан) күөлү эргийии", 
* "тииҥ курдук тииттэн тииккэ ыстанан, ыраатарга куоталаһыы"; 
* наарта (турку) үрдүнэн куобахтааһын, 
* мөөчүк тэбиитэ (хотугу норуоттар оонньуулара); 
* туран эрэн үрдүгү куобахтааһын, туран эрэн кылыйыы, куобахтааһын, ыстаҥалааһын, буурдааһын, өрө ыстаныы;
*  сырсыы (икки эбэтэр хас да киһи тэҥҥэ эбэтэр урут-хойут түһэн, ол буолбатаҕына уста бэрсэн, куоталаһыылара; ыраахха, чугаска, ыарахан сүгэһэрдээх; сүүрүк аты, табаны кытта сырсыы, эмньик кулуну, тугуту кытта сырсыы); 
* сүүрүү (соҕотоҕун сүүрэн, кыаҕы көрдөрүү: 
үс уо.д.а. быластаах өтүүнү эбэтэр өссө ат өргөнүн курдарыгар баанан баран, "төбөтө сиртэн биир чиэппэр өрө хоройон иһиэр диэри", итиэннэ атаҕын ылара түргэнэ бэрт буолан, "атаҕын икки арда сарыыланан (атаҕа силлиһэн) көстүөр диэри" олус түргэнник.

## Быһаарыылар
Ньаҥсыйыы

**Ньаҥсыйыы** эбэтэр **дьаҥсыйыы** — иитэр кыаҕа бараммыт, этэн, үөрэтэн да иһитиннэрбэт буолбут киһи, санаата батарбакка, дьаныһан тылынан өйдөтө-үөрэтэ сатааһына. 

## Туттуу холобурдара
Оҕолорбун ньаҥсыйа сатыыбын да — тыал курдук истэллэр... Эмээхсиэн, хайа муҥун ньаҥсыйан хааллаххыный, өйдөөтөхтөрө дии.

## Быһаарыылар
Кэнийии

**Кэнийии**  — үтүөҕэ ииппэккэ, үөрэппэккэ, ааспакка-арахпакка дьөлө хаһан, саҥаран, ыыстаан, мөҕөн тахсыы.

## Быһаарыылар
Буойуу

**Буойуу**  — сатамматы оҥорору көннөрү аһарбакка тылынан бобон тохтотуу. 

## Туттуу холобурдара
Оҕо буойуулаах буоллаҕыпа сатанар, буойуута суох хайдах табыллыай? Наһаалаан бардылар, бар, тахсан, буойан биэр. Буойбакка сылдьаҥҥын, хайдах "иитэбин" диигиний? Оҕо буохтаах (буойуулаах) буолуохтаах.

## Быһаарыылар
Дьаҕырыйыы

**Дьаҕырыйыы**  - суос бэринэн, уодьугуннааһын; сабыта саҥаран, хаптатыы; торутуннарар тыл-өс.

## Быһаарыылар
Дьарыйыы

**Дьарыйыы** — салыннаран иһитиннэрии. Саҥарбакка көрөн да дьарыйыахха, сыыһа быһыыланарын өйдөтүөххэ, көрсүөрдүөххэ сөп. Таһыйан эмиэ дьарыйаллар. Биһиги тылынан дьарыйыыны — туох эмэ буойар тылы этэн иһитиннэриини кэпсиибит. Төрөппүт-төрөппүт, иитээччи-иитээччи тыла оҕотуттан (кимиэхэ туһуламмытыттан) көрөн, тус-туһунан буолуон сөп. Сорох: "Ва-ся!.." эрэ диэҕэ. Оҕо онно сыһыйа түһүө.

## Быһаарыылар
Көҥүл ыытыы

**Көҥүл ыытыы** - буойбакка тугу тыыммытынан илдьэ сылдьыы. 

## Туттуу холобура
Көҥүл ыыппыт оҕолоро ити баар дии, талбытынан сылдьан, киһини өлөрөн, хаайыыга киирдэ... Оҕо ыраатыннаран, уһатан-кэҥэтэн өйдөөбөт, утарытынан сылдьар. Ону хайдах көҥүл ыытыаххыный? .

## Быһаарыылар
Бакаат

**Бакаат**  — чопчу суолга лоп бааччы толорору өйдөтөн, хос-хос чиҥэтэн, лаппыйан ис сүрэхтэн ааттаһан туран көрдөһүү. 

## Туттуу холобура
Эһэм "убайыҥ аахтан атын ыалга бараа- йаҕын " диэн бакааттаан-бакааттаан ыыппыта, ону хайдах гыныамый.

## Быһаарыылар
Тыл этигэнэ

**Тыл этигэнэ** (Выразительность речи) — ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттан, ураннык, тиийимтиэтик этэн таһаарыы. Уус тыллаах дьон, тыл ууһа буолбут суруйааччылар этэн-суруйан кэбиспиттэрэ урана, тиийимтиэтэ бэрт буолан, өй үрдүгүн, тыл үтүөтүн, иэйии кэрэтин көрдөрөр бэлиэ курдук өйдөнөр. 

Ойуулааһын, сиэллээн-кутуруктаан быһаарыы, тэҥнээһин, үлүннэрии, кыччатыы-кыратытыы, барамай маарынынан, ураты бэлиэтинэн көһөрөн-ханарытан ааттааһын тылы этигэн оҥорор. Хол., Түөллэр солко түһүлгэбит Төлөһүйэ төрүттэннин. (Оһуокай.).

## Быһаарыылар
Тыл этиигэ ситимэ

**Тыл этиигэ ситимэ.** Тыл этиигэ ситимэ кэһилиннэҕинэ, этии сатаҕай, өйдүүргэ уустук буолар. Киһи саҥарарынааҕар суругар этиитин тылын, тутулун ордук кичэйэн сааһылыыр. Ол эрээри хаһыат тылыгар сааһыламматах, тыла сөпкө ситимнэммэтэх этии аҕыйаҕа суох буолан хомотор. 

Хол., биир оннук этиини Нам улууһун хаһыатыттан "Эҥсиэлиттэн" аҕалыахха сөп. Сотрудниктар кэргэннэригэр кэргэттэргитин харыстааҥ, таптааҥ уонна эһиэхэ барыгытыгар бары утуөну, дьолу, эйэни милиция ааспыт күнүнэн баҕарабыт. Эҥ.

Этиини "кэргэттэригэр" диэн тыл уустугурдар. Бу тылы салгыы ситимниир тыл суох. "(Туһаайан) этэбин" диэн тыл баара буоллар, ситимнээх этии буолуох этэ. Эбэтэр "сотрудниктар кэргэттэригэр" диэни туһулуу оҥордор — эмиэ сөп буолуо этэ .

## Быһаарыылар
Ефимовтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Ефимовтар төрүттэрэ Холгума. Сэриигэ баран өлбүт Бүөтүр Дьэкиимэп аҕата Үөмэр Ньукулай эрдэ өлөн кыра эрдэҕиттэн таайыгар Чооруоһап Лэгэнтэйгэ иитиллибит. Хоптолоох диэн сиргэ олорбуттар. Бииргэ төрөөбүттэрэ Тиэхэн, Хабырыыс, Балбаара уонна Эмискэ олохсуйбут өссө биир кыыс баар эбит. Хабырыыс үс оҕолооҕо. Мотя диэн кыыһа куоракка милииссийэ киһиэхэ кэргэн тахсыбыт. Улахан уол Коля Намҥа олорбут. Кэргэннээх, оҕолордоох. Бэйэтэ биир оҕону быыһаары ууга былдьаммыт. Ийэтин аатынан кыыс Бырамаҕа олорор. Ефимов Петр Николаевич (1909 с.т.) улахан унуохтаах, маҥан ыраас хааннаах киһи эбитэ үһү. "Коммунар" колхуоска биригэдьиирдээбит. 17 саастаах кыыһы кэргэн ылан үс кыыһы хаалларбыт. 1941 с. сэриигэ баран 1943 с. Ленинградскай уобаласка өлбүт. 

Кэргэнэ Ефимова Александра Семеновна Биэкэнэ Стручковтар — Уочааннар аймах. Тамара диэн кыыһа эрдэ өлбүт. Варвара Петровна Чыамайыкыга олорор, Романовтар диэн ыал ийэлэрэ Бүтэйдээххэ аҕаларын аатгатан үлэ уонна тыыл бэтэрээнэ Марина Петровна Ефимова олорор кыыһа куоракка медкииҥҥэ үлэлиир. Дьүһүнүнэн эһээтигэр майгынныыр Роберт Иванович Ефимов оскуолаҕа кочегар. Кэргэнэ Татьяна Петровна Өлүөхүмэтгэн төрүттээх, математика учуутала. Уоллара, кыыстара оскуолаҕа үөрэнэллэр.

Төрцччц М.П.Ефимова ахтыытпыттпан сурулунна.

## Быһаарыылар
Малгаровтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Малгаровтар - Бүтэйдээх ыаллара.

Биэкэнэ Харбалааҕар Кыччаанай диэн кырдьаҕас икки уолаттара Малхаараптар олорбуттара. Ноотук Уйбаан Харбалаах халдьаайытыгар, Силипиэн куулаҕа. Ноотук кэргэнэ Кэтириис Куоллара Сахаараптар-Муустайдар кыыстара эбит. Ноотуктар 5 оҕолорун сүһүөхтэригэр туруорбакка эрэ утуу-субуу эрдэ өлөннөр тулаайах хааллартаабыттар. Дьылҕа хаан өссө сэрии иннинэ Биэкэнэ биир элбэх оҕолоох ыалын ыһыллар ыйаахтаабыт. 

Дьөгүөр диэн уоллара ийэтин Кэтириис № Ньукулай Захаровтаахха иитиллибит. Милиция младшай лейтенана Егор я^плаевич захаров 1943 с. Уус-Маайаҕа ураты кутталлаах баанданы тутууга өлбүт. Бу ыалтан иккис киһинэн милииссийэҕэ үлэлээбит Көстөкүүн Малгаров суолун бэйэтэ соломмут. Үс уолаттарынаан Хаҥалас Булгунньахтааҕар сис ыаллар. Көстөкүүн кэлин сүүрүк аттарынан дьарыгырбыт. 

Ноотуктар кыра уоллара Бүөтүр кяэкинэҕэ Мартыын Пономаревтаахха иитиллибит. Убайын Уус-Маайаҕа үлэлии сьшдьаН' хөннөн кэлэн кэргэнин дойдутугар Тиэлигигэ, онтон Майаҕа олорбут. Уоляаах кыыс оҕолордоох.

Уоттаах сэриигэ сылдьыбыт Сэргэй Уйбаанабыс Малгаров (1920 с.т.) эдьиийигэр Кэтириискэ иитиллэн Хараҕа улааппыт. 1942 сыллаахха Кенингсбергэ гиэри сэриилэспит Кыһыл Сулус уордьаннаах хорсун буойун. Хараҕа эргиллэн кэлэн Григорьев Хабырыыс-Харалыыр диэн нэһилиэк биллиилээх киһитин шыһын Кэтирииһи кэргэн ылар. Төрүт дойдутун Бүтэйдээҕи булан тимир оуһунан биллибитэ. 1980 с. 60 сааһыгар өпбүтэ. Үс оҕотутган улахан Куолатын дьоно Бүтэйдээххэ бүтүн аймаҕы ааттаталлар.

Кыччаапай кыра уола Силипиэн Малгаров икки уола сэриигэ баран өлбүтгэр. Улахан уол Иннокентий Ксенофонтович (1915 с.т.) "Коммунар" колхоз суоччута. Ильмень күөлгэ хайыһар биригээдэтигэр сэриилэспит. 1944 с. Калининскай уобаласка өлбүт. Кэргэнэ, оҕото суох киһи. Инитэ Малгаров Моисей Ксенофонтович (1917 с.т.) колхуоска ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сатаҕай Сысыыгыннарыттан сыдьааннаах Хоборооһу кэргэн ылбыт. Кэнники кэргэниттэн Гоголева диэн араспаанньалаах Февронья Семеновна Сэмэн Окороков диэн маҥнайгы кэргэниттэн Афанасий диэн уоллаах. Кини үс сааһьптан Баҕахха Чээмпиннэргэ иитиллибит. Окороков-Чямпин-Шишигин А.С. сир түннүгэ кырдьаҕас этэ. Моисейдаах Хобороос Садот диэн уолламмыттар. Садот Моисеевич Малгаров бүтүн республикаҕа биллэр кыраайы үөрэтээччи уонна музейы тэрийээччи. Үтүө киһи ийэтин үһүс кэргэниттэн төрөөбүт икки кыыһы, балтыларын бэйэтигэр сыһыаран Өлүөхүмэ Кыыллааҕар олороллор. Малгаровтар халыҥ аймахтар.

Тврцчяцнц оцорууга А.С.Шишигин уонна С.М.Малгаров көмөлөрө баар.

## Быһаарыылар
Татаевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Татаевтар, Чыкыевтар

Татаевтар кэлиилэр курдук. Татаев Гаврил Петрович отоһугун уонна Щгстээҕинэн биллибит киһи. Дьоно-сэргэтэ ытыгылаан Отоһут Хабырыыс диэн Киьшлар эбит. Кэргэнэ Балыгыаһынан биллэр Фелигона Давыдовна диэн эригэр Ьныьшаһар кыайыгас дьахтар эбитэ үһү. Хабырыыс кыра унуохтаах симиллибит ^урдук киппэ, күүстээх киһи эбит. Таатай Хатыҥнааҕа диэн аатын ааттатар алааска олорбуттар. Икки оҕоломмуттар. Баар суох соҕотох уоллара Борокуоппай йийыгас ^лэһитинэн биллэн иһэн 1941 с. сэриигэ барбыт. Сотору сураҕа суох ррут. Татаевтар күн сиригэр олорон ааспыттарын ааттатар кыыстара Татьяна Гаврильевна билигин баар. Бэтэрээн дойдутугар кыыһыгар Дуораҕа олорор.

Татыйаана Слепцов Дьөгүөрдүүн 1963 с. ыал буолбута, икки оҕодоммутгара. Ол иннинэ Татьяна бэйэтин икки оҕото баара. Күгүөтгэрэ Федор Иванович Марков народнай художник, уоллара Егор Егорович Слепцов муус оҥоһуктарга аан дойду кылаастаах маастар.

Сэриигэ старшай лейтенанынан сылдьыбыт Хрисанф Дмитриевич Троскин (1915 с.) Биэкэнэҕэ Чыкыайаптар диэн ыалга төрөөбүт. Төрөппүг аҕата Чыкыев Елисей Игнатьевич диэн Чыкыыйап алачайа, Хоохо алачата диэн сирдэргэ олорбуттар. Хрисанф иитиллибитинэн Троскин буолбут. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын, Дьокуускай национальнай байыаннай оскуолатын бүгэрбит. Сэрии иннинэ " Коммунар" колхозка солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыт. Илин н и сэриигэ сылдьыбыт. Куруук куоракка олорбут. Биир кэшгэ дойдутугар чугаһаан Сатаҕайга оскуолаҕа директордыы сылдьыбыт. Нуучча кэргэниттэн  уол оҕолоох, 1982 с. куоракка олорон өлбүт. Жюлевтар, Ложкиннар, Татаевтар курдук Чыкыевтар эмиэ сэрии сылларыгар эстибиттэр. Арай хааннара Троскин оҕотунан салҕанар.	

Төрцччц Е.Е. Слепцов, И.А. Чямпин кэпсээннэриттэн сурулунна.

## Быһаарыылар
Филипповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

**Филипповтар** - Бүтэйдээх ыаллара.

Олохторо — Туотайытта. Дмитрий Васильевич уонна Мария Егоровна Филипповтар 9-та оҕоломмуттарыттан 4 уол уонна 1 кыыс ордон утуу-субуу улааппыттар. 1931 с. "Кыһамньы" табаарыстыбаҕа киирбитгэр. Төһө да үөрэҕэ суох буолтарын иһин, саҥа былаас кыһамньытынан оҕолорун барыларын үөрэттэрбиттэр.

Иннокентий Дмитриевич Филиппов (1913с.) Алдаҥҥа хайа техникумун бүтэрэн Лебединэй рудоуправленияҕа үлэлээбитэ. Мария Васильевналыын холбоһон 1937 с. Люба диэн кыыстаммыттар. И.Д.Филиппов взвод командира 1944 с. Праганы ылыыга өлбүтэ. Кыыһа үрдүк үөрэхтээх бухгалтер Чурапчыга олорор. 3 оҕолоох. Иккис уол Павел Дмитриевич (1918 с.т.) Докуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын рабфагар 1937-39 сс. үөрэммитэ. Нэһилиэгэр сэбиэт сэкирэтээринэн, оройуон суутугар үлэлээбит. Читаҕа, Сахалшгҥа үлэ фронугар сылдьыбыт. 1951 с. хараҕынан II группалаах инбэлиит буолбут эрээри, 21 сы^устата Лшшыһаҕа завхозтаабыт. Кэргэнэ Мария Ивановна Слепцовалыын элбэх оҕоломмуттар.

Петр Дмитриевич убайыгар Алдаҥҥа баран хайа техникумугар II кууруска үөрэнэ сылдьан сэриигэ барбыт. Сибээс ротатыгар арҕаа сэриилэспит. Эргиллэн кэлэн баран Майаҕа эмп тэрилтэтигэр бухгалтердаабыт. Кыыһа Наталья Дьокуускайга олорор, үлэлиир.
 
Семен ДмитриевИ Филиппов оскуоланы бүтэрэн 1941 с. армияҕ» ыҥырыллыбыт. 1942 с. Ленинградскай уобаласка өлбүтШнон сэрнигэ 4 бырааттыы Филиппов кытгыбьщшЩ^ЕИ^^® эргиллибэтэх.
Поповтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

Поповтар
Төрүттэрэ Ынахтаахтар диэн аатганар аҕа ууһа. Кыстыктара — Эрбэһэр, сайылыктара — Ынахсыт арыылааҕа. Аҕалара Токор Өлөксөй диэн. Икки хараҕа суох оҕонньор этэ. Үс уолуттан улахана Сэмэн Попов диэн "Коммунар" колхуоска улэлээн иһэн Аммаҕа көһөн тэрилтэҕэ үлэлээбит. Кэргэннэнэ сылдьыбыт. Иккис эбит. Армия иннинэ колхуоска үлэлээбит. Түүлээхчитинэн сылдьыбыта, үчүгэй сааһытакэпсэнэр. Кыра бырааттара Туутай Ньукулай сэриигэ сылдьыбыта, тыылга үлэлээн кылаатын киллэрсибит киһи. Кэргэнэ, оҕото суох сулумах олорон ааспыт. Павел Алексеевич Попов сэриигэ Никифор Дьяконовтыын бииргэ сылдьыбыттар. Гвардия рядовойдара 1942 с. кулун тутар 13 күнүгэр биир кыргыһыыга өлөннөр кэккэлэһэ көмүллүбүтгэр.

Нэһилиэгим нэһилиэстибэтэ
Төрцччцгэ А.С.Шишигин көмөлөсщтэ.
Ноевтар (Мэҥэ Хаҥалас, Бүтэйдээх)

Ноевтар - Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээх ыаллара.

Үөһээ Алтан Биэкэнэ быысаһар сиригэр олорбуттар. Ноев хатыҥнааҕа, Ноев чараҥа диэн сирдэр бааллар. Улуу күөлгэ ЭМИЭ олорбуттар. Жюлевтардыын, Ложкиннардыын, Пономаревтардыын төрүттэрэ биир, Тыҥырахтыыр Боотур удьуордара. Саамай элбэх оҕолоох Кууһума Ноев кэргэнэ Маайа Барыыһаба. 

Уолаттар бары Дыабаҥ Баһылай сиэннэрэ. Үөрэхтээх өттүлэрэ Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бутэрбитгэр. Холбоһуктааһын кэмигэр Ноев Трофим Кузьмич уонна Ноев Гаврил Трофимович "Коммунар" колхозка кяирбиггэр- Ноев Торопуун (1894 с.т.) аҕата Кууһума,
эЬэтэ Өндөрөй Ноевтар. Ол иннинээҕи Сегелинов 18-с үйэ киһитэ. 

Торопуун Биэкэнэҕэ Партизан Васильев аатынан колхоһу тэрийбитэ уонна салайбыта. Ийэтин удьуордаан нууччалыы хааннаах кыра киһи үчүгэйдик ьилыыра, уһанара үһү. Ол оннугар инитэ Хабырылла Ноев улахан унуохгаах, аҕыйах саҥалаах киһи эбит. Торопуун армияҕа үлэ фронугар сылдьыбыт. Кэргэнэ Марфа Михайловна Ноева уот кураан сылларыгар хорсуннук колхуоска йрэссэдээтэллээбит. Торопуун Ноев сэрии кэннитгэн кырдьыар диэри Биэкэнэҕэ олорбут. Саҥа дэриэбинэ тутуутугар үксүн үлэлээбит. Кырдьан баран Алтаҥҥа аймахтарын эҥэрдэспитэ. Бииргэ төрөөбүттэрэ үс уол сэриигэ сылдьыбытгар. Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит Иннокентий Кузьмич Ноев өссө финскэй сэриигэ кыттыбыт. Лейтенант И.К.Ноев Ленинград анныгар өлбүт. Бутэйдээххэ үөрэммит, учууталлаабыт Валерий Кузьмич Ноев 1943 с. Ростовскай уобаласка өлбүт. Петр Кузьмич Ноев 1945 с. Польшаҕа өлбүт.

Терцччц А.С.Шишигин тпылытптпан сурулунна.
Сутаковтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

**Сутаковтар** - Биэкэнэҕэ Көмөр тамаҕа диэн сиргэ олорбуттар. Дьөгүөр Сутаков - Көмөр. Икки уол, икки кыыс оҕолоох оҕонньор. Кыргыттара Бөтүгүттэҕэ, Тараҕайга кэргэн тахсан барбытгар. Улахан уол Тообур Бүөтүр тустан кими да тулуппат, анньыыны астаҕына ким да ситэн баспат гына түргэнник барар кыанар киһи эбит. 

Тообур хаастааҕа диэн сир баар. Тообур биирдэ туналгы маҥан кубаны бултаабыт. Ол кэннэ ыалдьан 9 сыл суорҕаҥҥа, тэллэххэ сыппыт. Өлөрүгэр бу булдун буруйдуу сытан бараахтаабыт. Бэйэтин Биэкэнэтиттэн ылбыт Ааныска диэн Махсыым Стручков кыыһа кэргэннээҕэ Махсыым диэн уолунаан огдообо хаалбыт Ааныска Мэхээлэ Тиэхэнэпкэ-Чоохуга кэргэн тахса сылдьыбыта. Өрүскэ от сии киирэн сылдьан Томторго Махсыым Тиэхэнэпкэ кэргэн тахсыбыт. Уола Петр Максимович Тихонов билигин ийэ олоҥхоһутунан киэҥник биллэр.

Көмөр кыра уола Байбал Дьөгүөрэбис Сутаков (1907 с.т.). Кыра үөрэхтээх. "Коммунар" колхозка киирэн үлэлээбит. Сахалыы аата Адаам диэн. Арҕаа хорсуннук сэриилэспит. "Хорсунун иһин" мэтээлэ кэлин кэлбит. 1946 с. эргиллибит, икки тиҥилэҕэ суох киһи кэлээт дьону кытта тэҥнэ үлэлээн барбыт. 1948 с. Евдокия Афанасьевна Семенованы кэргэн ылбыт. Аҕатын аатынан Дьөгүөр диэн Сутаковтары салҕыахтаах уол төрөөн өлбүт. Кэргэнэ Дьэбдьиэй бу үһүс ыал буолуута. Маҥнайгы кэргэниттэн оҕолоро Аполлон Семенович Стручков уонна Сөдүөрэ Гоголева буолаллар. Иккис кэргэнитгэн уола Уйбаан Стручков Байбал кыыһа Елизавета Павловна Бүтэйдээххэ Чыычаахсьптар диэн улахан ыал ийэтэ, эбэтэ. Кыра кыыс Маайа Кайзер диэн ньиэмэс кэргэннээр, Нижнэй Тагилга олороллор. Байбал биир уһун сылгы этэрбэстээх да буоллар, Кубалаах үрэҕэр күһүҥҥү тымныы ууну кэһэн араанньата бэргээн 1961 с. эрдэ өлбүт.	

К.К. Родионов
Төрүччү А.С.Шишигин кэпсээниттэн сурулунна.
Соловьевтар (Мэҥэ Хаҥалас Бүтэйдээҕэ)

**Соловьевтар** - Төрүт сирдэрэ Холгума Араҥас алааһа. Холгума Соловьевтара баай төрүттээхтэр. Мэхээлэ Солобуйуоптаах Дьөгүөр, Сааба, Ыстапаан диэн үс уолу, Малаанньа диэн кыыһы төрөтөн улаатыннарбыттар. Абаҕаларын уола Байбалы ииппиттэр. Үөрэхтээхтэрэ кыра уол Степан Михайлович Соловьев Бүтэйдээх 7 кылаастаах оскуолатын уонна рабфагы бүтэрбитэ. 

Соловьев-Араҥас диэн суруйар аатынан биллибит эрдэтээни бэйиэт. "Көрдөөх кэмнэр" диэн кинигэлээх. "Эдэр бассабыык" хаһыакка, араадьыйаҕа үлэлээбитэ. Сэрии саҕаланыытыгар сэлликтээн өлбүт. Убайдара Дьөгүөрдээх Сааба сэриигэ баран эргиллибэтэхтэр. Саха театрыгар артыысканан үлэлипр Малаанньа уОайдара оҕолорун иитиһэ дойдутугар тахсар. Сотору кэргэн тахсан Уус-Алданныыр. Эдьиийдэрэ эргэ барбытын кэннэ Дьөгүөр огдообото кыргытгарын илдьэ ийэтигэр Даарыйа Барабановаҕа Бүтэйдээххэ көһөн кэлэр. 

Кэлин кэргэнэ олбүт Малаанньа, ииппит уоллара Байбал, Сааба уола Ньукулай бары манна олохсуйбуттара. Билигин Дьөгүөр кыргыттара Биэрэлээх, Суура кэккэлэһэ кэриэтэ олороллор, элбэх ыччаттардаахтар. Малаанньа сэрииттэн Гфронговик Степан Чабыкиҥҥа кэргэн тахсан икки уолу хаалларбыта. Сааба 1 ^0 быраас буолбута. Н.С.Соловьев Бүтэйдээх балыыһатыгар быраастаабыта.

Икки кыыһа эмиэ эмчиттэр. Кэргэнэ Федора Никифоровна, соҕотох уола Савва уонна кыыһа Саня Бүтэйдээххэ бааллар. Иитиллибит уол Павел Михайлович Соловьев (1899 с.) Наахара церковнай-приходской оскуолатын б\тэрбитэ. Төрөөбүг нэһилиэгэр ревкомҥа бэрэссэдээтэллээбит, сэбиэтгээбит. Иккис кэргэнэ Борисова боккуойа. Күтүөт киһи Бүтэйдээххэ олохсуйбута. Маҕаһыын атыыһыта, балыыһа завхоһа. Үлэ фронугар Тиксиигэ биир дойдулаахтарын отделениетын салайбыта. «Коммунизм суола" колхозка үлэлээбитэ. Маҥнайгы кэргэнитгэн икки, иккис ергэниттэн эмиэ икки уоллаах.
Оҕонньор 70 сааһыгар куоракка олорон өлбүтэ.
Онон Холгуматтан хааннаах Соловьевтар сыдьааннарын Бүгэйдээххэ элЬэҕи көрсүөххэ сөп.
 
Дойдум дьоһун дьоно" кинигэттэн.

## Быһаарыылар
Слепцовтар (Бүтэйдээх, Мэҥэ-Хаҥалас)

**Слепцовтар** - Бүтэйдээх нэһилиэгин ыаллара.

Аҕаларынан алтаннар, ийэлэринэн алаастар. Үөһээ Алтаҥҥа Улахан сыһыы диэн сиргэ олорбут аҕалара Бүөтүккэ Слепцов уонна ийэлэрэ эрдэ өлөннөр оҕолор тус-туһунан иитиллибиттэр. Хонооһой ийэтин аймахтарыгар Нотуукка Сэмэннээххэ сыстыбыт. Сааба эргэ тахсыбыт эдьиийин эҥээрдэһэн Бөтүҥҥэ олорбут, үөрэммит. Савва Петрович Слепцов-Таппарыйа армияҕа барыан иннинэ нуучча кэргэннэнэ сылдьыбыт. Сэриигэ штаб начальнигын ординареһынан сылдьыбыт. Ленинграды, Прибалтиканы босхолоспут. Үс бойобуой ол иһигэр, "Хорсунун иһин" мэтээллээх эргиллибит. Бөтүҥҥэ колхуоска үлэлээбит, бултаабыт. Холгуматтан Кууһума кыыһын Попова Александраны кэргэн ылан 3 оҕоломмут. 1963 с. Бүтэйдээххэ көһөн кэлбиттэрэ. Ийэлэрэ 1972 с. өлбүт. Сааба уһаммыт, бултаабыт. Кэлин Алтантан Попова Елена Гаврильевнаны кэргэн ылан кырдьар саастарыгар бииргэ олорбутгара. Сэрии бэтэрээнэ 1993 с. 73 сааһыгар өлбүтэ. 

Убайа Хонооһой Слепцов нэһилиэккэ биллэр мас ууһа этэ. Ини-биилэр иккиэн да улахан уустар. Хонооһой алаас Түмэппий Стручков кыыһа Марыыналыын элбэх оҕоломмуттара. Хонооһойу Бүтэйдээххэ элбэх ыччаттара, тутуспут дьиэлэрэ, элбэх дьон махтала санаталлар.

Төрүччүнү оҥорууга А.С.Шишигин көмөлөспүтэ

## Быһаарыылар
Чабыкиннар

**Чабыкиннар** - Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бүтэйдээҕэр олохтоох аҕа ууһа. Сирдэрэ Амма Алтана. Суола баһын баһылаан олорбут аймах. Хаастаах төрдө диэн сиргэ олорбут Хаа уола Уоһук Чабыыкын элбэх ыччаттаах эбит. Уһун ^^Хабырылла, Соттоойук Ньукулай, Сэргэй диэн уолаттардаах. Бу Ыстапаан аҕатынан Борокуоппай абаҕалара. Бүтэйдээх эҥэртэн Хонооһой Наһаарап, Уоһукаптар (Тоойолор), Чабыыкыннарга таайдара буолалларынан таайдахха, Куоллара кыргыттара бу аймахха кийииттээбитгэр эбит. 

Сатаҕай Елисеевтар ийэлэрэ, Чээмпиннэр ытык эбэлэрэ Маайа Чабыыкыналар этэ. Бу Кныкыннар ини-бии Хабырылла, Ньукулай үрүҥ хамсааһыныгар үгүөрү соҕустук кыттыбыттар. Ордук Хабырыыс бэйэтин лаппа кыанарынан, бэргэнник ытарынан, ааггаах атгарынан кыһылларга да үрүҥнэргэ да киэҥник биллибит. Аммаҕа тупсуу бүолбутугар нуучча хаһаахтарын кыайталаабыт соҕотох саха. Ксенофонтовщина саҕана Биэкинэҕэ эдьиийигэр Маайаҕа кэлэн олох нуучча көрүҥнээх дьахтары сугуннэрэн иһэрин уонна дойдутуттан айаас аты атыыласпытын анаан көрдөрөн ааспыт. Хаарылларын билэн бүк сирэ Даайа Амматыгар олорбут. Кини ата Чабыыкын улаана 1936 с. Ытык-Күөлтэн Дьокуускайга 27 көс сири 18 чаас айаннаан киирэн бүтүн Саха сиригэр аатырбыта.

Степан Прокопьевич Чабыкин (1923 с.т.) бу аймахха төрөөбүт киһи.  Чабыкин аймаҕы ааттатан Бүтэйдээххэ Николай Степанович олорор. Чабыыкыннар нэһилиэккэ спортивнай дьиэ кэргэнинэн биллэллэр.

## Быһаарыылар
Дьабай ойуун

**Дьабай Ойуун, Герасимов Роман Адамович** - Бүтэйдээххэ олоро сылдьыбыт ойуун.

Түөрт сайылыгынан, Уулуссанынан кыстаан, Тураҥнаах илин баһыгар сайылаан олорбут киһи.  Хойут икки хараҕа суох, тараҕай оҕонньор буолан олорорун Сергеев Егор Герасимович кыра сылдьан көрөр этим диэн суруйбут ахтыыта К.К. Родионов кинигэтигэр киирбит.

Бу оҕонньор Советскай былаас саҕана уоран көрүүлэнэн, сэрэбиэйдиир этэ. Ол курдук, Бүтэйдээх ыалларын сүтэрбит сүөһүлэрин, сылгыларын, сирин-уотун чопчу ыйан, булан биэрэрэ. Биирдэ Аргунов Трофим Андреевич көрүүчэй таһар атгара сүппүтүн, Табаҕа Андреев сиригэр баалларын чопчу ыйан, икки эдэр киһи булан тоһуйуохтара диэбит этэ. Онтукайа чахчы булбут этилэр.

Бэйэтэ олорон эрэ кутуран көрүүлэнэр идэлээх этэ. Биирдэ оннук көрүүлэнэн олордоҕуна, Аргунов Трофим Андреевич сүөһү бостуугунан сылдьан талах кымньыытын хаалларбытын, Давыдов Степан Григорьевич диэн биһиги саастыыта оҕо булан, күүгэһи охсуолуу сылдьан, алҕас оройго охсон, көрүүлэнэрин тохтотон кэбиһэр. Степаны ийэтэ таһыйаары гыммытын, «оҕо мэниктээн алҕас оҕустаҕа, мөҕүмэ» диэн тохтотор. Уонна этэр: - «Сайылыкпыт тула кыһыл тураҕас ат кистии- кистии тоҕо сүүрэрий?»- диэн истэн олорооччулартан ыйытар. Онтуктара ол күн киһи оһоллонурун билбит эбит.

Бастакы ойоҕо өлбүтүн кэннэ Аринкина Вера Иннокентьевнаны кэргэн ылан биир оҕоломмуттар, ол уоллара Герасимов Афанасий Романович кэлин улаатан Моорук Суолатыгар кэргэннэнэн, оҕолонон баран эмискэ эдэр сааһыгар өлбүтэ.

## Быһаарыылар
Бүтэйдээх нэһилиэгин уустара

Бүтэйдээх нэһилиэгэ Мэҥэ-Хаҥаласка уустар түөлбэлэринэн биллэр.

Нэһилиэк уустара:
#Уйбаан Аринкин-Улар Уйбаан ,
#Өлөксөй Тиэхэнэп-Ырыган уус 
#Охоноой Ыстапаанап-Урдус
#Уйбаан Никитин-Уолуктай
#Уола Уйбаан Никитин-Оһуордаах уус
#Уйбаан Смолин-Чөрөҥкөс
#Уйбаан Стручков-Дьээттиир
#Сүөдэр Андреев-Кытыйаһыт
#Беляев - Мыыла уус-тимир ууһа
#Көстөкүун Беляев-Бөкчөгөр уус - тимир ууһа
#Баһылай Арамаанабыс Слепцов-Хаһыныр уола - элбэх дьиэлээҕинэн кулаактаммыт
#Баһылай Ыгынаачайабыс Скрябин - КҮҤҤЭ 40 остоолбону кэрдэн, 2 өттүн суоран бэлэмниирэ
#Мэхээлэ Тиэхэнэп-Чооху уус - тимир, мас ууһа
#Түмэппий Сергеев-Баллыгар - нэһилиэк бастакы оһохчута
#Хабырылла Аргунов - тимир ууһа
#Ньукулай Борисов-Уус Ньукулаас - тимир ууһа
#Уйбаан Стручков-Уус Уйбаан - тимир ууһа
#Сэмэн Ыгынаачайабыс Скрябин
#Татаев Прокопий Гаврильевич — оһохчут
#Назаров Афанасий Семенович — оһохчут
#Аянитова Дария Ивановна — оһохчут
#Дьөгүөр Гаврильев-Дьэкиим уола — тимир ууһа
#Онтоон уус (Биэкэнэ) - тимир ууһа
#Дмитрий Иванович Егоров-Мииппээн — сэриигэ влбүт, мас ууһа
#Василий Иннокентьевич Шишигин-Бөөттө — оһохчут
#Василий Гаврильевич Стручков, мас ууһа
#Иван Семенович Аянитов, мас ууһа
#Гаврил Петрович Татаев - оһохчут
#Сергей Иванович Малгаров - тимир ууһа
#Трофим Кузьмич Ноев
#Савва Петрович Слепцов - 20 маһы суорара
#Афанасий Петрович Слепцов - 60 маһы сүгэнэн кэрдэн, мугукгаа рбиһэрэ
#Лэгэнтэй Стручков-Уочаан
# Стспан Семенович Назаров-Лоочоон	
#Андрей Иванович Брызгалов - Суоланы туоруур уһун муостаны туппута
#Семен Осипонич Аргунов-Мэппээрис
#Терентий Ксенофонтович Стручков
Тиһик толору буолбатах.

## Быһаарыылар
Дьааргы Доодуол

**Дьааргы Доодуол** диэн кыргыс үйэ киһитэ. Олус кытыгыраһа кэпсэнэр. Биирдэ Моорук сиригэр нууччаны көрсө биэрбит. Хаһааҕа сүгэнэн төбөтүн сиигинэн түһэрбитин аһаран биэрэн баран эккирэппит этэрээттэн тииттэн-тииккэ тииҥ курдук түһэн куотан хаалбыт.

## Быһаарыылар
Аахтый

**Аахтый (Аахтай)** - Бүтэйдээх былыргы киһитэ, күүстээҕинэн биллибит. 

Таҥара дьиэтин тутуутугар иккилии оҕус соһор сүүнэ улахан бэрэбинэлэри бэлэмнииллэрэ. Сыарҕаҕа тиэйиигэ, сүөкээһиҥҥэ Аахтай диэн ааттаах күүстээх киһи аҥардастыы аатырбыта ахтыллар.

## Быһаарыылар
Ынтахтай

**Ынтахтай** - Куоллара сүүрүүгэ, былыргы киһи. 

Таҥара дьиэтэ аһыллыытыгар нуучча аҕабыытгара күрэхтэһии тэрийбитгэр. Сүүрүүлэргэ Куоллара сүүрүүгэ Ынтахтай бастаабыт. Бугуһуйан бүтэһик сүүрүүтүгэр муннугунан дьиэ үрдүгэр тахсан кириэһи кууһан олорбут. Аҕабыыттар маҥнай сахалары хайҕаан баран кэлин таҥара баайын таах уорууһуктар диэн куттанан дьиэни эпсиэйдэтэ, түннүгү эрэһиэҥкэлии охсубуттара кэпсэнэр.

## Быһаарыылар
Бөҕө Бүөтүр

**Бөҕө Бүөтүр** — Бүтэйдээххэ олорон ааспыт күүстээх киһи.

Барыыһаптар төрүттэригэр өссө Дохсун Бүөтүр диэн күүстээх киһи баар эбит. Бөҕө диэн ааттаах киһибит бүтүн үс нэһилиэги түмпүт сиргэ соҕотоҕо соһутар. Барыыһаптары аҕа ууһунан араарар Дыабан Баһылай 70-н лаппа ааһан баран сиэннэрэ кырата суох кылыыһыт дьон түспүттэрин аһары түһэн хомоторо үһү. 

Күүстээх удьуору утумнаабыттарга бааллар сахаттан соҕотох ыарахан атлетикаҕа спорт маастара Михаил Скрябин, гиревой спорт маастара Руслан Корнилов, имбэлииттэр ортолоругар күрэххэ инники күөҥҥэ сылдьар Валентин Борисов.

## Быһаарыылар
Ичээлэр

**Ичээлэр** - Бахсы боотуртан төрүттээх Стручковтар-Ичээлэр. 

Ичээ Баһылай Куртах диэн сайылыгар дьиэтин маһын бэйэтэ тыаттан сүгэн соҕотоҕун туттубут. Күһүн идэһэ өлөрүүтүгэр ыттартан күрэтэн кур оҕус аҥарын ампаар үрдүгэр элитэр эбит. Ыччаттара бары күүстээхтэр. Кыыстара Татыйаас саха дьахтарыгар бөдөҥө, 4 кырыылаах харылааҕа кэпсэнэн кэлбит. Тустан, мас тардыһан эр дьону кыайталыыр эбит. Арай убайдара тэҥнэһэллэрэ үһү. Уола Баппаай республикаҕа бастаан кэлбитигэр ийэтэ боруобалаһаары гыммытын бэккиһээн буолбатах. Татыйаас эр бэртэрин үс мас бүтэй нөҥүө быраҕаттаан күлүүгэ ыыталыыр эбит. Эмээхсин өлүөн эрэ иннинэ сууллубуг өтөх иинигэр түспүт борооскутун бэйэтэ хостообута үһү. Ичээ сиэнэ, Татыйаас уола Баппаай туһунан бэйэтэ туспа кэпсээн.

## Быһаарыылар