Өй уонна күүс солбуйсан биэрэллэр

Саха дьонун олохторун үөрэҕэ олох бары кэрдиис кэмнэрин, сайдан иһиитин таһымнарын барыларын хабар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии өй уонна күүс арахсыыларын, хардары-таары дьайыыларын таба быһаарыыга улаханнык туһалыыр. Эт-сиин күүһэ-уоҕа өй-санаа табан салайбатаҕына, тугу эмэ туһалааҕы оҥорорунааҕар, алдьатара, куһаҕаны оҥороро эбиллэн хаалыан сөбүттэн дьон сэрэниэ, күүһү мээрэйдээн, кэмнээн туһанан аһара барарын хааччахтыы эрэ сырыттахтарына олохторо табыллар.

Дьон олоҕун урукку кэмнэригэр күүс аҥардастыы баһылаан салайар эбитэ дойдулары араас хааннар, короллар, саардар, султаннар, шахтар баһылаан салайа сылдьыбыттарыттан биллэр. Өй уонна күүс утарыта турар өйдөбүллэрэ элбэхтэр. Мин бу үлэбэр олох сайдан истэҕинэ өй уонна күүс дьон бөлөҕүн баһылаан салайыылара хардары-таары солбуйсан биэрэллэрин быһаарабын. Билигин дьон бөлөхтөрүн, элбэх дойдулары өй аһара баран баһылаан салайара сылтан сыл аайы эбиллэн иһэрэ, кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥороруттан солбуйсуу кэмэ кэлэн эрэрэ биллэр буолла.

Өй-санаа мөлтөх, ханнык да күүһэ суох, ол да буоллар күүһү баһылаан салайдаҕына олох сайдара, тупсара ситиһиллэр. Өй үөрэҕин, билиитин олоххо киллэриигэ, субу кэмҥэ туһаҕа таһаарыыга күүс эрэ туһалыыра табыллар. Оҕо улаатан иһэн үчүгэй үгэстэри ийэ кутугар иҥэриниэр диэри күүс кыра да буоллар дьайыыта туһаны оҥорор. Оҕо куһаҕан быһыыны оҥороро сонно тутатыгар тохтотуллара, атыҥҥа, үчүгэйгэ аралдьытыллара эрэ куһаҕан үгэс үөскүүрүн уонна иҥэн хааларын суох оҥороруттан, күүс кэмнээн да буоллар туттуллара ордугун хас биирдии иитээччи билэн туһанара табыллар. 

Аһара барар майгылаах оҕону эбэтэр эрдэттэн куһаҕан үгэс үөскээбит оҕотун тохтотууга сорох ардыгар күүс туһата улаатан биэриэн сөп. Минньигэс аһылыктаах прилавоктан “Кэл” диэн этэри истибэккэ, арахсан кэлбэт оҕону табыталыттан тардан ылыыны, ол аата күүһү туһаныыны оҕолорун лаппа кыайар эрдэхтэринэ бары төрөппүттэр оҥоро сырыттахтарына эрэ оҕо иитиитэ табыллан киһилии суолунан салаллан барара ситиһиллэр кыахтанар.

Былыргы кэмнэргэ дьон олоҕун күүс баһылаан салайара. Ким кыахтаах, күүстээх сэриилээх атыттары, мөлтөхтөрү сэриилээн, кыайан-хотон барыларын баһылаан салайар кэмэ кэлэрэ. “Ким күүстээх, ол кырдьык”, “Кыайбыт көҥүлэ” диэн этиилэр дьону күүс баһылаан салайар кэмигэр үөскээбиттэрэ ону бигэргэтэллэр. 

Күүс дьайыыта уһуннук барбатын, сотору кэминэн уларыйарын “Күүстээххэ күүстээх көрсүөҕэ” диэн этии биллэрэр. Атын күүстээх көстөн кэлэн салайыы, баһылык уларыйара, кыаттарбыт, мөлтөөбүт туораан биэрэрэ тиийэн кэлэрэ быһаарыллар. 

Олоххо аҥардастыы күүс баһылааһына олоҕу сайдыыга тириэрдибэт, өй-санаа халыйыытын, бэлэмҥэ үөрэнэн най барыытын үөскэтэн, олоххо саҥаны киллэрии бытаарарыгар тириэрдэрин, сэбиэскэй былаас кыайан сайдыбакка эстиитэ бары дьоҥҥо дакаастаабыта. Бу кэмҥэ дьон бары өй-санаа баһылаан салайара ордук эбит диэн санааҕа киирэннэр өйү-санааны сайыннарыы, демократия үөрэҕин туһаныы диэки салаллан сылдьаллар эрээри, солбуйсуу кэлэрэ биллэн эрэр.

Уһун үйэлээх сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ аҥардастыы өй-санаа баһылыыра сыыһатын, олоххо эмиэ, аны аҥар өттүгэр халыйыы үөс-күүрүн дьоҥҥо тириэрдэр. Өй-санаа уһун кэмҥэ дьон олоҕун аҥар-дастыы баһылаан салайар кыаҕа суоҕун сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Өй-санаа уонна күүс хардары-таары, солбуйсан баһылыылларыттан өй-санаа сайдан, олох иннин диэки сыҕарыйар кыахтанар. Аҥардастыы өй-санаа баһылааһына дьахталлары көҥүл ыытыыны күөртээн биир эмэ оҕону иитиигэ маанылааһын, атаахтатыы олоҕурарыттан кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын аһара бара сылдьыыга тириэрдэн, быстах быһыыны оҥорооччулары, көҥүлүнэн барааччылары элбэтэн эйэлээх буолууга төттөрү охсууну оҥорорун тэҥэ, омук эстиитигэр, уларыйыытыгар тириэрдиэн сөп.

Дойдуну салайыыга күүс баһылыыр кэмин биһиги ыраахтааҕы уонна сэбиэскэй былаас салайан олорбут кэмнэриттэн билэбит. Биир партия аҥардастыы баһылыыра, араас көрүҥнээх репрессиялэри туһаныыга тириэрдэн хаайыылаахтар элбээһиннэрин үөскэппитэ, ол кэмҥэ күүс аһара баран баһылыы сылдьыбыт эбитин дакаастабыла буолар. 

Өй бастаан иһэриттэн олох сайдыытыгар, тупсуутугар сөп түбэһэр уларыйыылары киллэрэн истэҕинэ, бастаан иһэр оруола уларыйбакка өр кэмҥэ баһылыа, салайыа этэ. Өй сайдыбакка, тупсубакка хаалыыны үөскэттэҕинэ, күүс өйгө бас бэриммэт, билиммэт кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Араас революциялар, өрө туруулар, “перестройка” хамсааһыннара, уулууссаҕа тахсан хаамыылар күүс салайыыны, өй-санаа дьайыытын сөбүлээбэтиттэн үөскээн сайдан тахсаллар.

Кыралаан, бытааннык да буоллар олоххо киирэн иһэр демократия үөрэҕэ дойдуну салайыыга кыттыһара, биһиэхэ эмиэ өй-санаа сайдан, баһылыыр оруолга тахсан эрэрин биллэрэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугар сөп түбэһэн өй-санаа уонна күүс бэйэ-бэйэлэриттэн сибээстэрин сүтэрбэттэрэ табыллар. Өй-санаа сайдыыта күүс хаалан хаалыытын үөскэппэтэҕинэ олоххо туһаны, уларыйыыны аҕалар кыахтанар.

Оҕо өйө-санаата сайдан истэҕинэ туох барыта икки өрүттээҕин арааран билэн, үөрэтэн олоххо таба туһанара ирдэнэр. Бу үөрэҕи баһылааһын киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр. (1,3).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.