open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Торнберри дьиикэй ыаллара

**Торнберри дьиикэй ыаллара** - Класки Чупо уһулбут айымньыта, 1998 сыллаах мультик сериала. Араас телеканалларга сахалыы, нууччалыы уонна ааҥл тылынан Саха Сиригэр 1998-2004 көстүбүтэ. Билигин hulu эрэ платформаҕа эрэ тарҕанар.
Куоска уонна Ыт (мультик сериала)

**Куоска уонна Ыт** (*CatDog*) - АХШ мультига, 1998-2004 сыллардаахха уһуллубута. Никелодеон телеканалга көстүбүтэ 180 омук сиригэр.
Cartoon Network

**Cartoon Network** - АХШ телеканала, Аан Дойдуга биир бөдөҥ телеканал аудиториятын. 2023 сыллаахха 197 омук сиригэр көстөр уонна 152 омук тылынан иһиллэр. Аудитория үксүн - 364 мөллүйүөн киһи. WarnerMedia медия бөлөххө киирэр. 

Саха Сиригэр уонна Арассыыйаҕа үлэтин Олунньу 24 күнүттэн, 2022 сыллаахха тохтоппута.
Дьиндьэр туох диэтэй

**Дьиндьэр туох диэтэй** - АХШ мультига, Аан Дойдуга биир киэҥник биллибит мультик. 

## Сүжета

Джинджер уонна Кортни Грипплинг интригалара
Интрига

**Интрига** - француз тылыттан саха тылыгар киирбит тыл. Быһа холооһуҥҥа - **буккуйуу** диэн буолар. Сүрүннээн дьону буккуйар дьону ааттыыллар, ол аата интриганы тэрийэр дьону. Мораль өттүнэн көрүүгэ интрига куһаҕан көстүү буолар.
State Farm

**State Farm** - АХШ элбэх профильга үлэлиир харысхал тэрилтэтэ, дойдуга саамай бөдөҥ автохарысхал тэрилтэтэ. Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
New York Life

**New York Life** - АХШ харысхал тэрилтэтэ, Нью Йорк куорат харысхал тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ капитализациатынан. Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар.
Һавре, Монтана

**Һавре** (иһиллэринэн **Һавр** эбэтэр **Һэвр**) - Монтана штатыгар баар кыракый түҥкүтэх куорат, быһа холоон 9800 киһилээх. Эстэн эрэр, дьоно сэргэтэ Калифорниаҕа көһөллөр.
Trovo Live

**Trovo Live** - Кытай стримиҥ сервиһэ, сүрүннээн геймиҥ тыктарарга ананар сервис. Tencent конгломерат киэнэ буолар.
Путин эмэһэлэрэ

**Путин эмэһэлэрэ** - диэн регистрациаламматах сүөһү пенсионеркалар тэрилтэлэрэ, киннэри ФСБ эргитэ финансируйдуур Марат Динаев нөҥүө. Киннэр билигин Z буукубаны өйүүллэр.
TracFone Wireless

**TracFone Wireless** - АХШ 6-ыс бөдөҥ сотовай оператора, хас даҕаны бреннарынан үлэлиир (Safelink Mobile диэн брена Medicaid нөҥүө субсидиаланар). TracFone Wireless Verizon вышкаларын арендалыыр.
Safelink Mobile

**SafeLink Mobile** (сороҕор *SafeLink Wireless*) - АХШ биир кыракый соиовай оператора, сүрүннээн дьадаҥыларга уонна кыаммат араҥаларга анаммыт сотовай оператор. Интернетэ уонна сибээһэ босхо буолар, эбиитин комплект босхо смартфон бэриллэр. TracFone Wireless тэрилтэ бренда буолар. 

Medicaid нөҥүө үбүлэнэр.

Официал саайта: https://www.safelinkwireless.com/
Page Plus Cellular

**Page Plus Cellular** - АХШ сотовай оператора. Интернетэ биир саамай бытаан буолар, онон туттарга сүбэлэммэт. TracFone Wireless салайыытыгар киирэр.
Telcel

**Telcel** - Мексика саамай бөдөҥ сотовай оператора, 4G/5G сибээһи тарҕатааччы. Дойду 65% сирин хабар уонна 63% дьоно тутталлар кини өҥөтүн. Сүрүн акциаларын Verizon бас билэр.
Movistar

**Movistar** (сурулларынан *MoviStar*, ол эбэтэр *Move* - бар эбэтэр көс диэн, *Star* - сулус диэн, ол аата *Movistar - Сулуска көт эбэтэр Сулуска бар* диэн өйдөнөр) - элбэх омук сиригэр үлэлиир сотовай оператор, Перуга, Мексикаҕа уонна Испанияҕа биир бөдөҥ буолар. 2022 сылтан 5G ситим өҥөтүн киллэрбитэ. Telefónica конгломератка киирэр.
Telefónica

**Telefónica** - Испания саамай бөдөҥ телекоммуникация тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар.  Аатырбыт Movistar кини бас билэр.

Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар, Nasdaq компонеҥҥа эмиэ.

Mitsui Group конгломератка Telefónica 65% актива уонна капитала эргийэр.
TruConnect

**TruConnect** - АХШ биир кыракый сотовай оператора, Verizon вышкаларын арендалыыр сибээс өҥөтүн тарҕатарга. Дьадаҥыларга уонна кыаммат араҥаларга анаммыт оператор буолар, ол эбэтэр туттааччыларга барыта босхо буолар. Medicaid эбэтэр SSI нөҥүө үбүлэниэн сөп.

Официал саайта: https://www.truconnect.com/
QLink Wireless

**QLink Wireless** - АХШ сотовай оператора, Verizon вышкаларын арендалыыр. Дьадаҥыларга уонна кыаммат араҥаларга анаммыт сибээс буолар, онон тарифтара босхо буолар. Medicaid нөҥүө үбүлэнэр.

Официальнай саайта: https://qlinkwireless.com/
Unity Wireless

**Unity Wireless** - АХШ сотовай оператора, кыаммат дьоҥҥо ананар уонна тиийиммэт дьоҥҥо. SNAP эбэтэр Medicaid государственнай программаларынан үбүлэнэр. Ол иһин дьоҥҥо босхо сибээс өҥөтүн ыытар. Абоненнарга босхо планшет бэриллэр. Verizon вышкаларын туттар.

Официал саайта: https://unitywireless.com/
SNAP

**SNAP** (толору *Supplemental Nutrition Assistance Program*) - АХШ государственнай программата, бары 50 штаттары хабар. Сүрүннээн кыаммат араҥаларга босхо ас түҥэтии буолар, олор ахсааннарыгар food stamp карточка биэрии - онон любой маҕаһыынтан босхо ас атыылаһаҕын. Medicaid курдук биир күүстээх социальнай программа буолар. 

SNAP программа Америка тыа хаһаайыстыбатын департамент нөҥүө үлэлиир.

SNAP программа кыттыылаахтары босхо EBT Card ылаллар, ол онно ыйга 400$ босхо аһыыргар харчы түһэр, ону таһынан WIC Card бэриллиэн сөп, ыйга 230$ харчылаах фрукта уонна веджтебыл ыларгар. 

Дойду үрдүнэн SNAP нөҥүө Food Bank араас көрүҥнэрэ үлэлииллэр, онно эмиэ босхо ас ылыаххын сөп.
EBT Card

**EBT Card** - платиковай карта, банковскай каартаҕа майгынныыр. 50 штат аайы дизайна атын буолар. SNAP программа ол каартаҕа харчы угар, дьон босхо аһаатын диэн.

Нью Йорк штатка EBT оҥорторор сайт: https://ru.otda.ny.gov/workingfamilies/ebt/

Access HRA диэн эмиэ Нью Йорк штатын социальнай программата, онно эмиэ оҥотторуохха сөп: https://a069-access.nyc.gov/accesshra/
HeyGen AI

**HeyGen AI** - 2023 сылтан үлэлиир оҥоһуу интелект, ханнык баҕарар видеону хас да омук тылынан тылбаастыан сөп. Балаҕан ыйыгар 2023 сыллаахха популярноһа эмискэ улаатта.

Официал саайта: https://www.heygen.com/
Наполеон (киинэ 1995)

**Наполеон** - Аустралиаҕа уһуллубут киинэ, 1995 сыллаахха тахсыбыта. Саха Сиригэр 1995-2003 сыллардаахха дылы аоаас телеканалларга сахалыы, нууччалыв уонна ааҥл тылынан көстүбүтэ.

## Сүжета
Маффин диэн ыт оҕото баар, бэйэтин Наполеон диэн хос ааттанарын сөбүлүүр. Кини алҕас биир күн үрдэриллэр шарикка олорон Сидней куорат устун көтөн хаалар...

## оҥоһуута

Киинэни Дьоппуон, АХШ уонна Аустралиа кыттыһан устубуттара.

Уһуллубут сирэ - Аустралиа

Улахан үбүлээһиҥҥэ кыттыспыт тэрилтэлэр: Blink Films, Adelaide Motion Picture Company, Film Finance Corporation of Australia, Pony Canyon.

Дистрибьүтор - Fox Columbia TriStar Films
Sony Pictures Releasing

**Sony Pictures Releasing** - Дьоппуон тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ дистрибьюторскай тэрилтэ киинэ уонна мультик тарҕатар. Sony Pictures тэрилтэҕэ холбонор.
Pony Canyon

**Pony Canyon** (Пони Каньон) - Дьоппуон элбэх профильга үлэлиир мультимедия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Киинэ устартан саҕалаан кинигэ бэчээттээһиҥҥэ кыттар. Fuji Television автономнай структурата буолар.
Hello Mobile

**Hello Mobile** ( сахалыы **Һелло Мобайл**) - 2023 сыллаахха үөскээбит АХШ саҥа сотовай оператора. Сыаната биир чэпчэкитинэн биллэр уонна федеральнай ковериджтаах (хабара). 5G ситим нөҥүө үлэлиир.

Официал саайта: https://hellomobile.com/
TravlFi

**TravlFi** - АХШ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, сүрүннээн вайфай роутер нөҥүө 4G/5G интернет өҥөтүн тарҕатар. Сүрүннээн AT&T вышкаларын арендалыыр. RV пааркаларга туттуллар.

Официал саайта: https://travlfi.com/
IPhone 15 Pro

**iPhone 15 Pro** - Apple 2023 сыллаах флагман смартфона, Балаҕан ыйын 12 күнүгэр күн сирин көрбүтэ, Балаҕан ыйын 22 күнүттэн Аан Дойдуга атыыга тахсыахтаах. Сүрүннээн Apple A17 Pro чиптаах.
Samsung Galaxy S23

**Samsung Galaxy S23** - Samsung 2023 сыллаах флагман төлөпүөннэрэ. Олунньу 17 күнүттэн атыыга тахсыбыттара.
Бээтинэлээх тыкпычча

**Бээтинэлээх Тыкпычча** - 2006 сыллаахтан түргэнник уһуур төрүүр үөн көйүүр буолар, 2014 сыллаахха АХШ сиригэр булбуттара.
WeWork

**WeWork** - АХШ тэрилтэтэ, коммерческай дьиэлэри тарҕатааччы уонна офиснай хостору арендалааччы стартап тэрилтэлэргэ. Softbank конгломератка киирэр.
Staples Inc.

**Staples Inc.** - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга саамай бөдөҥ офиска аналлаах тэриллэри атыылыыр сетевой маҕаһыыннар.
Windstream Holdings

**Windstream Holdings** - Техас штатыгар баар АХШ телекоммуникационнай тэрилтэтэ, дойдуга биир бөдөҥ антенно-мачтовай инфраструктура тутааччы. 70% барыһа Verizon аҕалар, тоҕо диэтэр кини арендалыыр интернет тарҕатар инфраструктуралы.
Charter Communications

**Charter Communications** (*Чартер Коммьүникейшенс*) - АХШ үһүс бөдөҥ телекоммуникация тэрилтэтэ (Verizon уонна AT&T кэннилэриттэн) уонна иккис TV холбооччу (Comcast кэнниттэн), 41 штатка үлэлиир уонна 32 мөллүйүөн клиеннардаах дойду үрдүнэн. Кини бас билиитигэр Spectrum автономнай тэрилтэ киирэр, дойдуга биир бөдөҥ интернет провайдер.

Fortuna 500 уонна Nasdaq компоненнарга ааҕыллар.
Spectrum

**Spectrum** (*Спектрум*) - АХШ интернет провайдера, дойдуга биир бөдөҥ интернеткэ, мобильнай төлөпүөҥҥэ уонна төлөбүрдээх телеканалларга холбооччу. Дойдуга биир бөдөҥ телекоммуникационнай тэрилтэ.
MegaCom

**MegaCom** (*МегаКом*) - Кыргызстан биир бөдөҥ сотовай опөратора, дойду 45% нэһилиэнньэтэ туттар. 4G/5G интернет ситимҥэ үлэлиир. 

Салалтата - Бишкек

Арассыыйаҕа баар Мегафонҥа сыһыаннаах дииллэр.
O!

**O!** (үридическай аата - **Нур Телеком**) - Кыргызстан саамай бөдөҥ сотовай оператора уонна бастакынан 2022 сыллаахха 5G ситим киллэрбитэ. 

Салалтата - Бишкек
H Mart

**H Mart** - АХШ сетевой гипермакеттара, кэриэйдэр иммиграннара төрүттээбиттэрэ. Биир түргэнник капитализациата үрдүү турар тэрилтэ.
Applebee's

**Applebee's** (сахалыы **Эпплбиис**) - АХШ сетевой рестораннара, дайниҥ систематынан үлэлиир. Дойду үрдүнэн 14000 рестораннардаах бары 50 штаттарга, ону таһынан Канаадаҕа уонна Мексикаҕа. Уопсайа 29000 повардардаах уонна 87000 официант үлэһиттэрдээх. Орто чек биир клиент хаалларара - 41$. Аатырбыт Dine Brands конгломератка киирэр.
IOS 17

**iOS 17** - Apple айбыт саҥа операционнай системата, официальнай релиһа iPhone 15 Pro тахсарыгар ананар. Официальнай тахсыыта Балаҕан ыйын 18 күнүгэр 2023 сыллаахха. Саҥа флагманскай Apple 17 Pro чипка олохтоох курдук олоруохтаах. Технически саҥа операционнай системаны iPhone 14 Pro эмиэ уйар, тоҕо диэтэр кини 2022 сыллаахха тахсыбыт Apple 16 Bionic чиптаах.

Онтон атын модельларга туруорар көҥүллэммэт. Туруорар түгэҥҥитигэр гарантийнай сервис эппиэттээбэт.
Dine Brands

**Dine Brands** (сахалыы **Дайн Брэндс**) - АХШ конгломерат тэрилтэтэ, элбэх автономнайдык үлэлиир сетевой рестораннар тэрилтэлэрин бас билэр, олор ахсааннарыгар Аан Дойдуга киэҥник биллэр Айһоп уонна Эпплбиис дайнердары. 

Салалтата - Глендейл (Калифорния, АХШ)
Food Lion

**Food Lion** - АХШ сетевой региональнай гипермаркеттара, сүрүннээн Хоту Кэролайн, Соҕуруу Кэролайн, Делавэр, Арҕаа Вөрдьин, Вөрдьин штаттарга үлэлиир.
Ryder

**Ryder** - АХШ биир бөдөҥ транспортейшн уонна логистикс тэрилтэтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ трактары арендалыыр тэрилтэ (базатыгар 286 000 трактардаах). Amazon биир сүрүн клиена буолар, трактарын арендалыырга (30% трактары тиийэ).
H&R Block

**H&R Block** - АХШ такс (налуог) ааҕар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ бухгалтерскай тэрилтэ. Элбэх клиеннара Америкаҕа, Канаадаҕа, Мексикаҕа, Аустралияҕа, Дьоппуоҥҥа баар.
Һаррисон (Арканзас)

**Һаррисон** - Арканзас штатыгар баар кыракый куорат, 2021 сыллаахха АХШ саамай расизм тарҕаммыт куоратынан биллибитэ. Walmart биир сылга харалары саанан ытыалаан өлөрөн массшутиҥ буолбута. Куоратка дьон наһаа дьадаҥытык олорор, впрочем Арканзас штатын курдук.
Geode Capital Management

**Geode Capital Management** - АХШ харчыны салайар уонна үлүннэрэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бедөҥ капитализациатынан. Бас билэр тэрилтэлэригэр элбэх биофармация тэрилтэлэрэ киирэллэр, холобура Merck. 

Geode Capital Management бэйэтин эмиэ атын тэрилтэлэн салайаллар, ол курдук Fidelity Investments (35%), Mitsui Group (23%), The Vanguard Group (12%), BlackRock (3%), Sumitomo Group (3%).

Салалтата - Бостон (Массачусетс, АХШ)
Merck & Co

**Merck & Co** - Аан Дойдуга биир бөдөҥ биофармасьүтикал тэрилтэтэ, Нью Джерси штатыгар базируйся буолар. Аан Дойдуга гератит утары эмнэри оҥорорунан биллэр, ону таһынан араас контрацептивтары.
American Electric Power

**American Electric Power** - АХШ энергиа күүһүн оҥорор тэрилтэтэ, дойдуга биии бөдөҥ. 11 штатка дьону уотунан хааччыйар, ол эрэн сүрүн клиеннара Мичиган штатыгар бааллар.
Ролинс (Уайоминг)

**Ролинс** - Уайомиҥ штатыгар баар кыра куората, сүрүннээн 9 тыыһынча киһи олохтоох. Деребастар олороллорунан биллэр.
Баскет сулуһа

**Баскет сулуһа** (*Basket Star*) - Атлантикаҕа уонна Чуумпу океаҥҥа баар дьиибэ кыыллар, ыннырык элбэх илиилээхтэр, онтон эмиэ илиилэр үүнэллэр. Үүнээйи курдук көстүүлээхтэр.
Улуу Константин

мини|Константин статуята
мини|Константин
**Константин  I** эбэтэр **Улуу Константин** (272 сыл, олунньу 27 күнэ — 337 сыл, ыам ыйын 22 күнэ) — 306 сылтан 337 сыллаахха өлүөр дылы Рим импэрээтэрэ. Кини ханнык баҕарар импэрээтэртэн уһун кэмҥэ ыраахтааҕылаабыта. Августтан ураты атын императордартан ордук уһуннук былааска сылдьыбыта. Кини Рим Импиэрийэтигэр бастакы христиан итэҕэллээх ыраахтааҕы, кини баһылыыр кэмигэр христианнары сойуолаабат буолбуттара, итэҕэл туруга улаханнык күүһүрбүтэ.  Резиденциятын Византия диэн эргэ куоракка көһөрөн, улаатыннаран, Константинополь диэн ааттаабыта (билигин Стамбул, Турция). Куорат аата грек тылыттан "Константин куората" диэн тылбаастанар. 

## Төрдө-ууһа
Үрдүкү Мезия диэн Рим импиэрийэтин провинциятыгар Наисса куоракка төрөөбүтэ (билигин Ниш, Сербия). Аҕата Флавий Констанций, Үрдүкү Мезияттан төрүттээх Рим эппиһиэрэ, кэлин Тетрархия түөрт импэрээтэрдэриттэн биирдэстэрэ буола үүммүтэ. Ийэтэ Елена көннөрү төрүттээҕэ, Вифинияҕа төрөөбүт быһыылаах, үһүйээн быһыытынан уолун христианин оҥорбут. Ол иһин кэлин сибэтиэй аатын ылбыт.

## Былааска кэлиитэ
306 сыллаахха Британияҕа баар Рим сэбилэниилээх күүстэрин салайан олордоҕуна аҕата өлбүтэ. Легионердар хамандыырдарын Константины от ыйын 25 күнүгэр аҕатын оннугар импэрээтэринэн биллэрбиттэрэ. Аҕата тетрарх этэ, ол аата 4 тэҥҥэ имппэрээтэрдиир дьонтон биирдэстэрэ, кэлин атыттары хотон, Улуу Константин соҕотох импэрээтэр буолбута.

Алта сыл буолан баран Константин император быһыытынан биллэриллибитин кэннэ, Рим хонтуруоллааһыҥҥа  Максентиуһы кытта охсуһууга Тибр  өрүһү туоруур Миллвийскай муоста аттыгар охсуспута. 
мини|дьикти уобараһа

## Өлүүтэ
"*Константин Олоҕо*" Евсевия Кесария Кесариева Константин Анкираҕа өлбүтэ диир. Никомедия (Измит, Турция). Кини 337 сыллаахха ыам ыйын 22 күнүгэр  өлбүтэ.
 

## Быһаарыылар
DoorDash

**DoorDash** (*ДоорДаш* эбэтэр *ДоэрДэш*) - АХШ деливери эйгэтигэр үлэлиир тэрилтэтэ, 2013 сыллаахха Пало Альто куоратка төрүттэммитэ.

2023 сыллаахха Аан Дойдуга саамай бөдөҥ деливери тэрилтэ буолбута. 17 омук сиригэр үлэлиир.

Салалтата - Сан Франциско (Калифорния, АХШ)
Бозмэн (Монтана)

**Бозмэн** (*Bozeman*) - Монтана штатыгар баар биир түргэнник сайда турар куорат, тоҕо диэтэххэ Кадифорнияттан баайдар уонна технологическай тэрилтэлэр филиаллара аһыллар. Ынырык кэрэ көстүүлээх хайалар быыстарыгар турар куорат. 2019 сылтан баайдар көһөн кэлэн, 2023 сыллаахха дьиэ сыаната 1 мөллүйүөн доллартан үөһээ буолбута. Манна 5 саха киһитэ олорор, куоратка уопсайа 60 тыыһынча киһи олорор.
Lundbeck

**Lundbeck** - Дания дойдутугар баар бөдөҥ фармация тэрилтэтэ, Аан Дойдуга барбитураттары оҥорорунан биллэр, ол эрэн эвтаназияҕа туттуллар эмтэри.
Астык Тыа

**Астык Тыа** () — Үгославиа (билиҥҥи Хорватия) 1986 сыллаахха оҥорбут мультик буолар, Croatia Films уонна Fantasy Forest киинэ тэрилтэлэрэ уһулбуттара. Саха Сиригэр киэҥник VHS нөҥүө тарҕаммыта сахалыы, нууччалыы, хорват, ааҥл тылларынан 1994-1998 сыллардаахха. 

## Сүжет

Тыаҕа худуоһунньук уруһуйдуу барар, ол онно алҕас аптанан тыа кыыллар саҥаларын өйдүүр буолан хаалар. Ол онтон билэр, тыаны Кактус салайар эбит, барыларын милитаризм быһыытынан салайар. Уонна тыаны эһээри кынар. Худуоһунньук сыала соруга ол куһаҕан кактуһу тохтотуохтаах уонна былааһыттан суулларыахтаах.
Шамахы астрофизическай обсерваторията

мини|уҥа|Обсерватория дьиэтэ

**Шамахы астрофизическай обсерваторията** () -  диэн Азербайджан Шамахы оройуонугар  Улахан Кавказ хайаларыгар  баар астрономическай обсерватория. Обсерватория Соҕуруу Кавказка биир ордук улахан. Аатын орто үйэтээҕи перс астроном Насир аль-Дин аль-туси аатынан ааттаммыта. Азербайджан ил билим академията  бас билэр уонна салайар. 

Кини 1958-1960 сс. Азербайджан Советскай кэмигэр Азербайджан ил билимин академиятын сүрүн обсерваториятын  быһыытанан тутуллубута.  Баку куораттан 144 км ыраах сытар, Обсерватория Шамахы куораттан хотугулуу-илин 22 км сытар. Байҕал таһымыттан 1435 м. үрдүккэ сытар. Сылга 150-200 былыта суох түүннэрээх, ол ити сиргэ тутарга төрүт буолбута. Уопсайынан түөрт телескоптаах. Бу телескоп көмөтүнэн элбэхкомиталар, астеридтар уонна да атынастрономическай объектар арыллыбыта 

## Атын веб- сайттар

* Официальнай сайт (Азербайджанныы уонна Ааҥыл тылынан)
Hershey’s

**Hershey’s** (*Һерши*) - АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга улаханынан бэһис кондитерскай тэрилтэ уонна үһүс шоколад оҥорооччу. 

Салалтата - Һерши (Пенсильвания, АХШ)

2021 сылтан ыла Fortuna 500 компонеҥҥа ааҕыллар

2021 сылтан ыла BlackRock уонна Mitsui Group акциаларын эргитэллэр, оонньотоллор, ол эрэн Милтон Һерши көрүүтүнэн (кини өссө да дьайыылаах тэрилтэҕэ).
Николаева Нина Васильевна

Николаева Нина Васильевна, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

## Олоҕун олуктара
1934 с. атырдьых ыйын  2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ 

1953 с. Сунтаар орто оскуолатын бутэрэн, салгыы 1958 с. Саха судаарыстыбаннай университетын үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын салаатын бутэрбитэ.

1990 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Элгээйи орто оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан ситиһиилээхтик улэлээн ааста. Оскуола саҥалыы хайысхаҕа — ноосфернай экологическай уерэхтээһиҥҥэ учительскай корпуһу түмэ тардыыга Нина Васильевна уопуттаах уонна методист учуутал баһылыыр-салайар педагог быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. Нуучча тылыгар, литературатыгар үөрэтии ньымаларын көрдөөн булан үөрэтиигэ уонунан методический улэлэри онортообута Дьокуускайга учууталлар билиилэрин урдэтэр институт рекомендациятынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тарҕатыыга көмөлөспүтэ. Нина Васильевна дириҥ билиилээх, саҥалыы толкуйдаах, үрдүк квалификациялаах педагог, лектор, нэһилиэнньэ ортотугар үөрэтии-иитии боппуруостарыгар бэсиэдэлэри, лекциялары дириҥ ис хоһоонноохтук, олус интэриэһинэйдик тириэрдэрэ.

## Наҕараадалара уонна ааттара
·       РСФСР үөрэҕириитин туйгуна

·       Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала 

·       Үлэ бэтэрээнэ

·       Методист – учуутал

·       “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.

·       Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

## Сигэлэр
Розвилл (Калифорния)

**Розвилл** (*Roseville*) - Калифорния штатын хоту өттүгэр баар орто соҕус размердаах куорат, Сакраменто аттыгар кирбиилэһэ сытар. Дьонун ахсаана 150 тыыһынча киһи. Арыый кыахтаах дьон олохсуйан олорорунан биллэр куорат. Манна 2023 сыллаах статистиканан - 262 сахалар олохсуйан олороллор.
Федоров Валерий Дмитриевич

Федоров Валерий Дмитриевич, 1947 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбутэ, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, нуучча дуобатыгар РСФСР спордун маастара.

## Олоҕун олуктара
1973 с. СГУ физика-математика факультетын бутэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта.

1981-1986 сс. оскуола дириэктэрин үөрэтэр улэҕэ солбуйааччынан улэлиир.

1987-2018 сылларга информатика учууталынан үлэлээбитэ. Бутун Россиятааҕы информатизация концепциятыгар олоҕуран, оскуолаҕа информационнай үөрэхтээһин систиэмэтин ырытан оҥорбута. «Үөрэтии процеһыгар сетевой технологиями киллэрии» научнай-методическай пробле­мами үөрэтиинэн дьарыктанар, Интернет ситиминэн оҕолор үөрэниилэрин хаачыстыбатын, интэриэстэрин көрөн сайыннарыы ньымалара оскуола үөрэтэр-иитэр улэтин уопсай туругун сыаналааһыҥҥа, ааспыт историятын кытары ситимнээһиҥҥэ үлэлэһэр 

## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ
* РФ президенын Гранын хаһаайына
* Нуучча дуобатыгар РСФСР спордун маастара 

## Сигэлэр
Гуринов Иван Васильевич

Гуринов Иван Васильевич, (1937 с сэтинньи 5 күнэ – от ыйын 25 күнэ 2018 с.), Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

## Олоҕун олуктара
1966 с. - Бордоҥ оскуолатын физкультура учууталынан үлэлиир. Иван Васильевич ыытар куруһуогар оҕолор аһара умсугуйан туран сылдьаллара. 1967 с. улууска ыытыллар туризм күрэхтэһиитигэр 1-кы миэстэни ылан, республикаҕа кыттар чиэһи ылаллар. Бордоҥ туристара республикаҕа бастаан, Иркутскай-Байкал, Москва-Ульяновскай маршруттарынан баран күүлэйдээн кэлэллэр

1987 – 2004 сс – Бордоҥ орто оскуолатын директора. Кини үлэлиир сылларыгар оскуола материально-техническай базатын, оҕо айар дьоҕурун сайыннарыыга үлэ күүскэ барбыта. Компьютернай кылаас аһыллан, информатизация сайдыытын төрүтэ оҥоһуллубута. 2004 сыллаахха саҥа икки этээстээх оскуола үлэҕэ киирбитэ.

## Наҕараадалара, ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, 
* Үөрэҕирии бочуоттаах ветерана, 
* Саха АССР учууталларын VII съеһин делегата (1968 с.),
* «Улэҕэ килбиэнии иһин» орден кавалера, 
* Россия географической обществотын чилиэнэ, 
* Педагогической улэ ветерана. 

## Сигэлэр
Егоров Николай Степанович

Егоров Николай Степанович, (1931с. ахсынньы 11 күнүгэр – 2020 с кулун тутар 23 күнэ), Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо, «Бочуот Знага» уордьан кавалера.

## Олоҕун олуктара
1931с. ахсынньы 11 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Бордоҥ, Элгээйи, Сунтаар оскуолаларыгар 10 кылааһы бутэриэр диэри үөрэммитэ. Оскуола кэнниттэн производствоҕа улэлээбитэ.

Үөрэҕин салгыы Дьокуускайга учительскай институкка биолог, географ идэтин ылан бутэрбитэ уонна Бордоҥ (Марба) оскуолатыгар учууталлыыр улэтин саҕалаабыта.

«Элгээйи» сопхуоска комсомольскай тэрилтэ босхоломмут сэкирэтээринэн быыбардаабыттара. Сопхуос комсомолецтарын, ыччатын ортотугар тэрийэр-маассабай, спортивнай үлэни, ыччат сынньалаҥын тэрийиигэ көхтөөҕүн учуоттаан, аны комсомол уобаластааҕы кэмитиэтин инструкторынан ылбыттара. Оройуонугар төннөн, Николай Степанович Жданов аатынан холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан анаммыта.

Итинтэн салгыы партийнай улэдэ кеКеруллубутэ, ол курдук, партия райкомун парткабинетын сэбиэдиссэйинэн, тыа хаһаайыстыбатын улэһиттэрин профкомун бэрэссэдээтэлинэн, онтон уһун бириэмэҕэ партия райкомун тэрийэр отделын сэбиэдиссэйинэн ситиһиилээхтик улэлээбитэ.

Кэлин, биэнсийэҕэ тахсан баран, Николай Степанович Илимниир бастакы cүhүөx оскуолатыгар дириэктэринэн улэлээбитэ.

Егоров Н.С. улуус социальнай-экономическай уонна култуурунай сайдыытыгар уһун, айымньылаах үлэтин иһин «Бочуот Знага» уордьанынан, хас да үлэ мэтээллэринэн, бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.

## Наҕараадалара, ааттара
-       «Бочуот Знага» уордьан кавалера

-       Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана, 2010

-       Советско-партийная үлэ тыыл ветерана

-       Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

-       Илимниир нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.

## Сигэлэр
Иванов Руслан Рудольфович

**Иванов Руслан Рудольфович** (1985 с. атырдьах ыйа 30 күнэ - Кириэстээх с., Сунтаар улууһа) 

## Олоҕун олуктара
2006 с. Бүлүүтээҕи педагогическай колледжыгар «Информатика уонна математика учуутала» идэни ылан бүтэрбитэ. 2007 с. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин үлэһитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* "Надежда Якутии" знак хаһаайына

## Сигэлэр
Самантһа Смитһ

**Самантһа Смитһ** (ааҥл: **Samantha Smith**) - АХШ оҕото, 13 сааһыгар өлбүтэ авиакатастрофаҕа. Аан Дойдуга СССР президеныгар сурук суруйбутунан биллэр уонна онно эппиэт ылбытынан.
Омуков Виктор Николаевич

Омуков Виктор Николаевич, 1933 с. Ыам ыйын 5 күнүгэр  Сунтаар улууһун, Булуучээн нэьилиэгэр төрөөбүтэ. Норуот үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
1956 с . Тойбохой орто оскуолатын бүтэрэн үөрэммит оскуолатыгар учууталынан үлэлиир.

1957 - 1962 сс. Саха государственнай унивеситет саха тылын уонна литературатын отделениетыгар үөрэнэр

Бордоҥ, Кириэстээх, Бүлүүчээн оскуолаларын дириэктэринэн, Бүлүүчээҥҥэ 17 сыл устата олохтоох сэбиэт  исполкуомун бэрэссэдээтэлинэн, «Бүлүүчээн» совхоз парткомун сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара, ааттара

* «Гражданскай килбиэн» государственнай наҕараада хаһаайына.
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 
* СР үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ,  
* Бүлүүчээн нэһилиэгин, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

## Аатын үйэтитии
·       «Төрөөбүт түөлбэм бастыҥ дьонноро», Дьокуускай, 2002 с.

·       «Үйэ тааһын көрдөөн булууга олохтоох нэһилиэнньэ кыттыыта», Мирнэй, 2004 с.

·       «Сырдык тыыннаах олох», Дьокуускай, 2006 с.

·       «Уһук сир уола», Дьокуускай, 2007 с.

·       «Аһаҕас дууһалаах дьон киһитэ этэ», Дьокуускай, 2012 с.

·       «Сулуһа суох герой», Дьокуускай, 2013 с.

·       «Бүлүүчээн оскуолатын выпускниктара - промышленноска», Дьокуускай, 2013 с. кинигэлэр автордара.

## Сигэлэр
CubeSmart

**CubeSmart** - АХШ тэрилтэтэ, 2200 точкалаах Аан Дойду үрдүнэн пустой дьиэлэри арендалыыр эбэтэр онно сыһыаннаах бизнестары салайарга. 

NYSE акциялара эргийэр, Расселл 1000 компонеҥҥа ааҕыллар. 

45% тэрилтэ чааһын Sumitomo Group салайар.
Texaco

**Texaco** - Техас массыына арыытын оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бастыҥ. Chevron конгломератка киирэр.
Иванова Валентина Андреевна

**Иванова Валентина Андреевна**, Олунньу 2 күнэ 1944 с. Педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара”, СР үөрэҕэриитин бочуоттаах ветерана, «Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата. 

## Олоҕун олуктара

* Ленинградтааҕы Герцен аатынан институт нуучча тылын уонна литературатын факультетын 1969с. бүтэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта
* 1967-1973с.с., 1986-2003с.с. директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччы, уопсайа 21 сыл директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ
* 41 сыл Бордоҥ орто оскуолатыгар үлэлээбитэ

## Наҕараадалара, ааттара

* Педагогическай үлэ ветерана
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна 
* “Учууталлар учууталлара”
* СР үөрэҕэриитин бочуоттаах ветерана
* «Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата
* Саха Республикатын учууталларын X съеһын делегата
* Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Иванов Руслан Алексеевич

Иванов Руслан Алексеевич, Олунньу 16 күнүгэр 1951с. Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна,  «Учууталлар учууталлара”.

## Олоҕун олуктара
Красноярскайдааҕы педагогическай институт физкультура салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатыгар физкультура уонна НВП учууталынан үлэтин саҕалаабыта

- 1984-1993сс  - Бордоҥ нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ.

- 1994с. - Бордоҥ орто оскуолатын сүүрүүгэ тренерэ

- 2004 – 2016с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын дириэктэрэ

## Наҕараадалара, ааттара
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин физкультура уонна спорт эйгэтин туйгуна

-         «Учууталлар учууталлара”

-         Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Сылаас тапталы иҥэрэн./Люция Иванова. –  Дьокуускай, “Офсет», 2021 – 368с.

Умнуллубат эдэр саас: Бордоҥ оскуолатын 1969 сыллаах выпускниктарын ахтыы кинигэтэ/(хомуйан оҥордо М.И.Николаева; эппиэттиир ред.: М.И.Николаева, Н.И.Уарова). – Дьокуускай: Алаас, 2014 – 136с.
Иванова Валентина Петровна

**Иванова Валентина Петровна**, Тохсунньу 1 күнэ 1951с. төрөөбүтэ. РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
- 1973с. Саха государсвеннай университетын филология факультетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрэн, үлэтин Бордоҥ орто оскуолатыгар саҕалаабыта

- Бордоҥ оскуолатыгар сыл 43 сыл нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара
-         РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

## Сигэлэр
Степанова Дария Хрисанфовна

Степанова Дария Хрисанфовна (ахсынньы 31 күнүгэр  1930 с. - 1982 с.), РФ үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал.

## Олоҕун олуктара
**Степанова Дария Хрисанфовна** ахсынньы 31 күнүгэр  1930 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1952 сылтан Сунтаар орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1955 сыллааха Бордоҥ 7 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын, литературатын учууталынан үлэлээбитэ. 1956 сыллаахха Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатын дириэктэринэн анаммыта, 1960 сыллаахха Күндэйэ начаалынай оскуолатын сэбиэдиссэйинэн, 1961сыллаахха оройуоннааөы үөрэҕирии салаатыгар методическай кэбиниэт сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1969-1982 сылларга Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ. Дария Хрисафовна Күндэйэ оскуолатыгар үөрэх кэбиниэттэрин тэрийээччинэн буолбута, Бииргэ төрөөбүт балта Степанова Капитолина Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 1968 сыллаахха Саха сирин учууталларын VII съеһигэр делегатынан талыллан онно бара сылдьыбыта. Кини үлэтин уопутун билсэ-көрсө Саха сирин араас муннуктарыттан учууталлар хаста да кэлэ сылдьыбыта, ити тиэмэнэн дакылаатын иһин РСФСР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта. Маны таһынан, Дария Хрисанфовна нэһилиэк бастакы мецената этэ: устудьуоннарга, нэһилиэк кыаммат араҥатыгар үбүнэн көмөлөһөр этэ.

1982 сыллаахха эмискэ ыалдьан орто дойдуга суох буолбута. 

## Наҕараадалара, ааттара
1.    1968 с. – Саха сирин учууталларын  VII съеһигэр делегат.

2.    1970 с. – «Методист-учуутал»

3.    1993 с. – РФ үөрэҕириитин туйгуна.

## Аатын үйэтитии
1.    Степанова Д.Х. аатынан стипендия.

## Сигэлэр
Степанова Капитолина Хрисанфовна

Степанова Капитолина Хрисанфовна (ыам ыйын  3 күнэ 1934 - 2009 с.) РФ үөрэҕириитин туйгуна, « ССРС чулуу баһаатайа», «Учууталлар учууталлара» бэлиэлэр хаһаайыннара, үрдүк категориялаах Старшай учуутал, Сунтаар улууһун Бочуоттаах гражданина, СӨ суруналыыстарын союһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара
**Степанова К.Х.** ыам ыйын  3 күнүгэр 1934 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Педагогическай үлэтин 1954 сылтан Элгээйи уонна Дьаархан орто оскуолатыгар ыстаарсай пионербаһаатайынан саҕалаабыта. 1959-1961 сылларга Күндэйэ нэһилиэгин сэбиэтигэр исполком председателинэн үлэлээбитэ. 1961-2009 сылларга Күндэйэ орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Ол кэмҥэ 12 сыл үөрэх завуһунан үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Степанова Дария Хрисанфовналыын көҕүлээһиннэринэн 1963 сыллаахха Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолата тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2009 сыллаахха соһуччу ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ.

## Наҕараадалара, ааттара

* 1958 –  «ССРС чулуу баһаатайа».
* 1984 – Ыстаарсай учуутал.
* 1993 – РФ үөрэҕириитин туйгуна.
* 1994 – «Учууталлар учууталлара».
* 1999 – Сунтаар улууһун Бочуоттаах гражданина.

## Аатын үйэтитии

* 2015 с. – Учууталлыы Ивановтар ааттарынан стипендия.
* 2023 с. – Күндэйэ нэһилиэгэр Үлэ албан аатын скверигэр стелата турда.

## Кинигэлэрэ
1.   Степанова, К.Х. Үтүөкэн дойдубут Үс Күндэйэ / К,Х. Степанова – Дьокуускай.: ИП Троев Ю.А., 2017. – 292 с.

## Сигэлэр
Никитина Татьяна Николаевна

Никитина Татьяна Николаевна (От ыйын 14 күнэ 1947с.- алтынньы 3 күнэ 2021с.) Педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара

* Саха государственнай университетын омук тылын факультетын французскай тыл учууталын идэтин бүтэрэн 1974 с. бүтэрбитэ уонна Бордоҥ орто оскуолатыгар омук тылын учууталынан саҕалаабыта.
* 1982с. интернат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ уонна бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

## Наҕараадалара

* Педагогическай үлэ ветерана

## Сигэлэр

* II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ /Хомуйан оҥордулар В.В.Попова, Е.Г.Евсеев. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – 184с.
* Сылаас тапталы иҥэрэн./Люция Иванова. –  Дьокуускай, “Офсет», 2021 – 368с.
Попова Валентина Васильевна

**Попова Валентина Васильевна**, (Атырдьах ыйын 1 күнэ 1935с. – ахсынньы 23 күнэ 2005с.) Октябрьскай революция, Норуоттар Доҕордоһуулара орденнар кавалердара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, Методист-учуутал. 

## Олоҕун олуктара
- Иркутскайдааҕы государственнай институт омук тылын салаатын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатын омук тылын учууталынан, директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан өр сылларга учууталлаабыта

- Республикаҕа биир бастыҥ лингафоннай кабинеты тэрийбитэ

- «Планета» интернациональнай доҕордоһуу кулуубун тэрийэн ситиһиилээхтик үлэлэппитэ

- «Нормандия-Неман» авиаэскадрилья историятын кулууп иитиллээччилэрэ үөрэтэллэрэ, араас республикалар оҕолорун кытта доҕордоһон суруйсаллара, аан дойду күөмчүлэнэн олорор норуоттарыгар көмөлөһүү акцияларын тэрийэллэрэ, ону сэргэ төрөөбүт кыраайы үөрэтиинэн дьарыктаналлара

- Оскуола иһинэн «Доҕордоһуу» музейын төрүттээбитэ

- «II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ”, “Кинилэр ааттара үйэ саас тухары умнуллубат» кинигэлэр ааптардара.

## Наҕараадалара
-         «Октябрьскай революция” орден

-          “Норуоттар Доҕордоһуулара” орден

-          РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

-          Учууталлар учууталлара

-          Методист-учуутал

## Сигэлэр
Сантаева Анна Федотовна

Сантаева Анна Федотовна, Ыам ыйын 31 күнүгэр 1935с. Сунтаар улууһун  Күндэйэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Тохсунньу 27 күнүгэр 2017 с. өлбүтэ. Педагогическай үлэ, тыыл ветерана.

## Олоҕун олуктара

* 1958 - 1960с.с. - Саха педагогическай институт саха тылын, литературатын салаатын бүтэрэн Күндэйэ оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учуутала.
* 1960 – 1963 с.с – Элгээйи орто оскуолатын старшай пионер баһаатайа.
* 1963 – 1965 с.с. -  Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатын завуһа.
* 1965 – 1966 с.с. – Күндэйэ 8 кылаастаах оскуолатын директора.
* 1966 – 1987с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын интернатын иитээччитэ.
* 1988 - 1990 с.с. - Бордоҥ орто оскуолатын саха тылын, литературатын учуутала

## Наҕараадалара

* Педагогическай үлэ ветерана
* Тыыл ветерана

## Сигэлэр

* II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ /Хомуйан оҥордулар В.В.Попова, Е.Г.Евсеев. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – 184с.
* Сылаас тапталы иҥэрэн./Люция Иванова. –  Дьокуускай, “Офсет», 2021 – 368с.
Тихонова Екатерина Васильевна

**Тихонова Екатерина Васильевна**, Ыам ыйын 1 күнэ 1926с. Илимниир нэһилиэгэр төрөөбүтэ. От ыйын 5 күнүгэр 1995 с. өлбүтэ. 
Норуот үөрэҕириитин туйгуна,  Старшай учуутал бэлиэни ылбыта, Учууталлар учууталлара анал аат, педагогическай үлэ, тыыл ветерана.

## Олоҕун олуктара
- 1942-1945с.с. Бүлүү педагогическай училищетыгар алын кылаас учууталын идэтин бүтэрэн, үлэтин Түбэй- Дьаархан начальнай оскуолатыгар учууталынан саҕалаабыта

- 1947 с. Бордоҥ сэттэ кылаастаах оскуолатыгар ананан учууталлаабыта

- 1951-1957 с.с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт историко-филологическай факультетыгар кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ

- 1966 с. кыраайы үөрэтэр куруһуогу салайан үлэлэтэр, икки сыл оскуола хамаандата республикаҕа туристическай кыраайы үөрэтэр күрэхтэһиигэ бастакы миэстэни ылар

- 1970 с. Ленинскэй хоһу тэрийэр

- Уопсайа үөрэх кыһатыгар 49 сыл үлэлээбитэ, итинтэн 47 сыл - Бордоҥ оскуолатыгар история учууталынан

## Наҕараадалара
- 1976 с.  Москва куоракка Бүтүн Союзтааҕы учууталлар Сүбэ мунньахтарын делегата

- Норуот үөрэҕириитин туйгуна

- Сунтаар оройуонугар  бастакы Старшай учуутал бэлиэни ылбыта

- Учууталлар учууталлара анал аат

- Педагогическай үлэ ветерана

- Тыыл ветерана

## Сигэлэр
Буйаан-Бадыргы Монгуш

**Монгу́ш Буйаан-Бадыргыы** (; 1892 сыл, муус устар 25 — 1932 сыл, кулун тутар 22) — Тыва түмэтин уонна илин дьайыксыта, Тыва судаарыстыбаннаһын олохтооччу.

## Олоҕун олуктара
Буйаан-Бадыргыы 1892 сыллаахха муус устар 25 күнүгэр Аянгаты диэн сиргэ Номчул Монгуш диэн сылгыһыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Аймаҕыгар Хемчик Даа-кожуунун нойоно Монгуш Хайдып (Буурул Нойан) диэн киһиэхэ иитиллибит.

Хайдып Угер-даа күүстээх санаалаах, Тыва устуоруйатыгар биллэр-көстөр суолу хаалларбыт киһи этэ. Кинини көрсүбүт айанньыттар кэпсээннэринэн киэҥ билиилээх, ырааҕы өтө көрөр, киэҥ көҕүстээх киһи эбитэ үһү. Уолун эмиэ оннук буоларга ииппитэ, оннук, холобур, Буйаан Бадыргыы төрөөбүт тылыттан ураты монгуол, тибиэт уонна нуучча тылларын билэрэ. Ол эрээри нууччалары кытта сатаспаҕын иһин Хайдып Угер-дааны бырааһынньыкка ыҥыраннар, бэйэтэ уорбалыырынан, сүлүһүннээх аһы сиэппиттэрэ, онон кини өр ыалдьан эрдэ өлбүтэ. Кини өлбүтүн кэнниттэн 1908 сыллаахха ииппит уола Буйаан-Бадыргы 16 саастааҕар аҕатын оннугар даа-нойон буолбута.
Яковлева Ирина Семеновна

**Яковлева Ирина Семеновна** (1923 с., Саха АССР Сунтаар оройуона Бүлүүчээн нэһилиэгэ)

## Олоҕун олуктара
·        1923 сыллаахха Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүт.

·        Бүлүү педучилищетыгар учуутал курстарын бүтэрбит.

·        1940-1941 сс. - Наахараҕа нэһилиэгэр бастакы оскуола аһыллыбытыгар сэбиэдиссэйинэн, учууталынан ананан үлэлиир 

·        1941 с – Бүлүүчээн оскуолатыгар сэбиэдиссэйиэнэн ананар. Үлэлиир сылларыгар оскуола иһинэн интернат аһан үлэлэтэр, сэриигэ барбыт дьон оҕолоро манна олорон үөрэнэллэр 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        «1941-1945 сс Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл

·        «В.И.Ленин төрөөбүтэ сүүс сылыгар» аналлаах үбүлүөйнэй мэтээл 

## Сигэлэр
Трифонов Илья Васильевич

**Трифонов Илья Васильевич** (1923 с. атырдьах ыйын 2 күнэ Сунтаар оройуона II Дьаархан нэһилиэгэ – 2000 с. ахсынньы 11 күнэ) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
·              1923 с. атырдьах ыйын 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун II Дьаархан нэһилиэгэр Чуукаар диэн уонча дьиэлээх түѳлбэтигэр тѳрѳѳбүтэ. 

·              1943 сыллаахха Дьаархан оскуолатын кэнниттэн Тойбохойго үѳрэммитэ, онтон 10 кылааһын Сунтаарга бүтэрбитэ. Дьаархан 7 кылаастаах оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир

·              1952 с. Дьокуускайга пединституту үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын уонна литературатын учууталын дипломун ылбыта. 

·              1955 – 1956 сылларга Кириэстээх оскуолатыгар дириэктэрдиир. 

·              Өлөөҥҥө учууталынан, дириэктэринэн үлэлиир. 

·              1962 сылга Кириэстээх оскуолатыгар 30 сыл курдук учууталынан, дириэктэринэн, дириэктэри солбуйааччыннан улэлээбитэ. Кириэстээх нэһилиэг Сэбиэттэрин быыбарыгар түѳртэ быыбардана сылдьыбыта. Элбэхтик общественнай үлэҕэ үлэлээбитэ. Илья Васильевич элбэх үлэ уонна үбүлүөйнэй мэтээллэрдээх, үөрэх министиэристибэтин бочуоттаах грамоталардаах 

## Наҕараадалара
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

·        Үлэ бэтэрээнэ

·        Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Андреев Николай Иннокентьевич

**Андреева Николай Иннокентьевич** **(**1933 с. ыам ыйын 22 күнэ, Хаҥалас нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона **–** 1993 с.). 

## Олоҕун олуктара
·        Сунтаар улууһун Хаҥалас нэһилиэгэр 1933 с. ыам ыйын 22 күнүгэр төрөөбүтэ. 

·        1952-53 сс . - Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатыгар пионер баһаатайа, физкультура уонна география учуутала

·        1955-1957 сс. - комсомол Сунтаардааҕы райкомугар инструктор

·        1957 с. СГУ биолого-географическай факультетын, география салаатын студена буолар. Үөрэҕэр туйгун студены М.В.Ломоносов аатынан Москватааҕы государственнай университет географическай факультетыгар көһөрбүттэрэ. 

·        1963 с. -  МГУ-ну ситиһиилээхтик бүтэрэн төрөөбүт дойдутугар географ-геоморфолог идэтин ылан эргиллибитэ. 

·        1963-1971 сс. - Арыылаах сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктирэ

·        1971-1979 сс. - Бордоҥ орто оскуолатыгар учууталынан, үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн, дириэктэринэн үлэлиир.

·        1979-1987 сс. - Кутана орто оскуолатын дириэктирэ.

·        1987- 1993 сс. – Кутана орто оскуолатын география уонна обществознания учуутала. Кутана кыраайы үөрэтэр мусуойун лабараана 

## Наҕараадалара

* РСФСР үөрэҕириитин туйгуна
* “Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл 

## Сигэлэр
Амбросьева Милатория Ивановна

**Амбросьева Милатория Ивановна** (1926 с тохсунньу 16 күнэ Саха АССР Сунтаар оройуона Кириэстээх нэһилиэгэ) Сунтаар улууһун Кириэстээх орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
·        1926 с тохсунньу 16 күнүгэр Кириэстээх Наахаратыгар төрөөбүтэ. 8 сааһыгар Наахара начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Онтон Арыылаахха, Тойбохойго, Сунтаарга үөрэммитэ. 7-с кылааһы бүтэрэн баран, РОНО-5а секретардаабыта.

·        1947 с. - Дьаархан оскуолатыгар начальнай кылаас учууталынан үлэлээбит.

·        1953 с. - Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэн баран, Кириэстээххэ үлэлии кэлбит

·        1957 сыллаахтан улуустааҕы үөрэҕирии салаатын методиһынан, онтон лесной оскуолаҕа иитээччинэн үлэлиир.

·        1962 – 1990 сс. Кириэстээх оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. Милатория Ивановна үөрэтэр предметин дириҥник билэринэн, методиканы күүскэ баһылаабытынан, уруоктара хатыламмат интэриэһинэйдэринэн уратылааҕа

## Сигэлэр
Евсеев Егор Григорьевич

**Евсеева Егор Григорьевич – Сынтыыс**, (1934 с. кулун тутар 3 күнэ – 2010 с. олунньу ый 28 күнэ) Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. 

## Олоҕун олуктара
·        1934 с. кулун тутар 3 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

·        Дьокуускайдааҕы култуурунай-сырдатар училищены режиссер идэтин баһылаабыта

·        1956 сылтан 34 сыл устата культура эйгэтигэр үлэлээн-хамсаан, айан-тутан кэлбитэ, ол иһигэр 30-ча сыл устата Бордоҥнооҕу культура дьиэтин бастакы дириэктэринэн олус айымньылаахтык үлэлээн ааспыта

·        1990 с. Бордоҥ орто оскуолатыгар төрүт культура учууталынан 16 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Республикаҕа национальнай оскуола концепцията олоххо киллэриигэ үлэлэспитэ. Оскуолаҕа аан бастакытын сайыны көрсө Хотой Айыы ыһыаҕын тэрийбитэ, улууска биллэр драмкуруһуогу үлэлэппитэ, оҕо барыта оһуокай тылын этэр, дэгэрэҥ ырыаны ыллыыр, хомуска оонньуур буолбуттара.

·        «Оҕо Туйгун» олоҥхо,  “II Бордоҥ былыргыта уонна билиҥҥитэ” кинигэ ааптара

## Наҕараадалара
-         Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ

## Сигэлэр
Иванова Анна Софроновна

**Иванова Анна Софроновна**, (1949 с. от ыйын 23 күнэ – 2021 с. ахсынньы ый 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара

* Бүлүү педагогическай училищетын алын кылаас учууталын салаатын бүтэрбитэ.
* Бордоҥ орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан 40 сыл үлэлээбитэ. 2002с. “Саха сирин суруйааччылара” кылгас библиографическай авторскай тылдьыты оҥорон таһаарбыта.  2004 сылтан доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолору дьиэтээҕи усулуобуйаҕа үөрэппитэ 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии министерствотын Бочуоттаах грамотата
* Педагогическай үлэ ветерана 

## Сигэлэр
Иванова Ираида Кононовна

**Иванова Ираида Кононовна**, (1953 c. алтынньы 24 күнэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһини бочуоттаах ветерана, педагогическай үлэ ветерана 

## Олоҕун олуктара

* 1972-1977 с.с. В.И.Ленин аатынан Москватааҕы государственнай  педагогическай институт  историческай факультетыгар үөрэммитэ
* Бордоҥ орто оскуолатыгар история, обществознание учууталынан 45 сыл үлэлээбитэ
* "Нэһилиэкпит историятын оҕолор кэпсииллэр" кинигэ автора

## Наҕараадалара
- РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

- РФ наукаҕа уонна үөрэҕириигэ министерствотын Бочуотунай грамотата

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах ветерана

- "Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ

- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Иванова Люция Прокопьевна

**Иванова Люция Прокопьевна** (1946с. кулун тутар 17 күнэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, «Саха-Азия» фонда стипендията, Саха Республикатын үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана, педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара
- 1971с. Благовещенскайдааҕы педагогическай институт омук тылын учууталын факультетын бүтэрбитэ.

- Бордоҥ орто оскуолатыгар 1976 сыллаахтан омук тылын учууталын уонна дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. 39 сыл оҕону үөрэтиигэ-иитиигэ үлэлээн билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.

- Алын кылаас уонна нуучча тылын, литературатын учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

- «Саха-Азия» фонда стипендията

- РФ үөрэҕириитин уонна наукатын Бочуотунай грамоталара

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах ветерана

- Педагогическай үлэ ветерана 

## Сигэлэр
Алексеев Николай Гаврилович

**Алексеев Николай Гаврилович**, (1935 с.  ахсынньы 15 күнэ – 2018 с от ыйын 7 күнэ) Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ, спорт ветерана, кыраайы үөрэтээччи, селькор, педагогическай үлэ ветерана, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, методист-учуутал, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, тыыл бэтэрээнэ, Бордоҥ нэһилиэгин, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо  

## Олоҕун олуктара
1966c. – Саха государственнай университетын саха тылын уонна литературатын отделениетын бүтэрэн, Бордоҥ орто оскуолатыгар анаммыта

1966 - 1995с.с. – Бордоҥ орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала. 1974c. “Ыллык” юнкоровскай поһу, 1977с. “Сардаҥа кыымнара» литературнай куруһуогу тэрийбитэ. Саха национальнай концепцията олоххо кииириитигэр биир бастакынан олук оҥорсубута, ол курдук 1990 с. оскуолаҕа саха балаҕана тутуутун көҕүлээбитэ, үүнэр көлүөнэҕэ саха омук төрүт үгэһин үөрэтэр-иитэр киин буолбута, манна араас таһымнаах конференциялар, аһаҕас уруоктар, семинардар ситиһиилээхтик ыытыллаллара. Кыраайы үөрэтиигэ анаммыт 12 кинигэ автора, улуус таһымнаах «Сайылык оонньуулара» бырайыак төрүттээччитэ

## Наҕараадалара
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

·        Россия суруналыыстарын союһун чилиэнэ

·        Методист-учуутал

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала

·        Спорт ветерана

·        Педагогическай үлэ ветерана

·        Тыыл бэтэрээнэ,

·        Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

·        Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр
Васильева Раиса Петровна

**Васильева Раиса Петровна**, (1951 с.  ахсынньы ый 3 күнэ – 2021 с. от ыйын 26 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара
- Магаданнааҕы педагогическай институт алын кылаас учууталын отделениетын бүтэрбитэ. 6 саастаахтары үөрэтии маҥнайгы түһүмэҕин саҕалаабыта. Оскуолаҕа саамай элбэх – 5 үрүҥ уонна кыһыл көмүс медалиһы алын кылааска үөрэтэн-иитэн таһаарбыта

## Наҕараадалара
- Педагогическай үлэ ветерана

## Сигэлэр
Козлова Людмила Алексеевна

**Козлова Людмила Алексеевна,** (1946 с. балаҕан ыйын 11 күнэ) Педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара

* 1971-1975 сс. - Магаданнааҕы педагогическай институт алын кылаас учууталын бэлэмниир салаатыгар  үөрэммитэ
* Бордоҥ орто оскуолатыгар 26 сыл үлэлээбитэ

## Наҕараадалара
- Саха АССР үөрэҕириитин министерствотын Бочуотунай грамотата

- "Сунтаар улууһун үөрэҕиритин сайдыытыгар кылаатын иһин" бочуоттаах бэлиэ

- Педагогическай үлэ ветерана 

## Сигэлэр
Михайлова Ульяна Васильевна

**Михайлова Ульяна Васильевна, (**1939с. атырдьах ыйын 6 күнэ, Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэ) педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара
-         1939с. атырдьах ыйын 6 күнүгэр Бүлүү улууһун Бороҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

-         1965 сыллаахха Бүлүү училищетын алын кылаас учууталын идэтин баһылаабыта 

-         1965 – 1968с.с. Горнай оройуонугар үлэлээбитэ

-         1968 - 1972 с.с. Иркутскайдааҕы пединститутка үөрэҕин үрдэтиммитэ

-         1972 с. Сиинэ орто оскуолатыгар алын кылаастар учууталынан үлэлээбитэ

-         1977с. Бордоҥ орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы үлэлээбитэ

## Наҕараадалара
- Педагогическай үлэ ветерана 

## Сигэлэр
Никитин Никандр Гаврильевич

**Никитин Никандр Гаврильевич**, (1944с. олунньу 2 күнэ - 2012с. атырдьах ыйын 31 күнэ)  РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара

* 1974с. - Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетын бүтэрэн Бордоҥ орто оскуолатыгар биология, химия учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ, кэлин лабораннаабыта
* Бастыҥ үлэлээх химия кабинетын тэрийэн үлэлэппитэ

## Наҕараадалара
- РСФСР үөрэҕириитин туйгуна

- Норуоттар икки ардыларынааҕы "Азия оҕолоро" фонда стипендията

- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ

- "XXI -с үйэ учуутала" бэлиэ

- Педагогическай үлэ Бочуоттаах ветерана

- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Сигэлэр