Кэс тыл уратыта

Тимир ууһа сахалар олохторугар элбэх саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрбиттэрин бэлиэтинэн “Айыы диэмэ” уонна “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри тутуһа сылдьаллара буолар. Киһи саҥаны айыыны оҥоро сатыыр санаатын аҕыйаттаҕына, ханан эрэ хааччахтаатаҕына оҥорор быһыыта табыллан киһи быһыытыгар сөп түбэһэн, туһаны оҥороро элбиирин сахалар тутуһаллар.

Үлэни хайдах оҥордоххо табылларын, сатанарын быһааран нэми билэн туттунуу диэн үөрэҕи сахалар олохтообуттар уонна үлэни оҥоруу хайдаҕыттан; табылларыттан, сатанарыттан быһааран киһи буор кута сайдарын арыйан олоххо киллэрбиттэр.

Саҥаны айыыны оҥорууну биир эмэ сатабыллаах, талааннаах буор куттаах киһи оҥорор уонна олоххо киллэрэр кыахтанарын сахалар былыр үйэҕэ быһаарбыттар. “Сатабыллаах саһыл саҕалаах” диэн өс хоһооно сайдыылаах буор куттаах киһи тугу оҥорбутуттан ханнык эрэ барыһы киллэрэн туһанарын биллэрэр.

Аныгы, үөрэх-билии тарҕаммыт үйэтигэр олоххо туһалаах, туох эмэ барыһы киллэрэр саҥаны айыыны оҥоруу сурукка киирэн бэлиэтэнэн иһэр буолбута ыраатта. Бу дьоҥҥо патеннары, сертификаттары биэрэллэр эбэтэр учуонай диэн бочуоттаах ааты иҥэрэллэр.

Маннык бэлиэтэммит дьон отой аҕыйахтар. Туһалаах саҥаны айыыны биир эмэ киһи оҥороро быһаарыллан тахсар. Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга дьулустахтарына тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан үгүс айыылара табыллыбакка, сатаммакка таах хаалалларын тэҥэ, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэр. Элбэхтэр саҥаны айыыны оҥоро сатааһыннара куһаҕан буолан тахсаллара элбэҕинэн уопсай түмүгүнэн алдьатыыга тириэрдэллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэллэрэ аан бастаан сэбиэскэй былаас кэмиттэн бэйэлэрин аһара “үчүгэй”, улахан туһалаах курдук санаммыттарыттан уонна дьиҥнээх саҥаны айыыны оҥорон көрөн эрэйдэммэтэхтэриттэн тутулуктаах. Тугу эрэ булан кумааҕыга суруйбуттарын саҥаны айыыны оҥоруу курдук сыыһа этинэ сылдьалларыттан, бу халыйыыга тиийэн сылдьаллар.

Киһи ким да оҥоро илик быһыытын оҥордоҕуна саҥаны айыыны оҥорон таһаарар. Кумааҕыга ону-маны суруйуу саҥаны айыыны оҥоруу буолбатах, онно бэлэмнэнии эрэ буолар уонна айар диэн тылынан этиллэрэ өй-санаа үөрэҕэр табыллар.

Саҥаны айыы туһата суох буолан хааллаҕына таах хаалар, быраҕыллар эбэтэр куһаҕаҥҥа кубулуйан олору элбэтэн кэбиһэр. Олоххо туһалаах, туох эхэ барыһы аҕалар саҥаны айыыны оҥоруу биирдэ эмэтэ кыаллар аһара уустук, эрэйдээх үлэ буолар. 

Айыы диэн тыл уратытын билбэт сэбиэскэй былаас быстар дьадаҥы үөрэхтээхтэрэ оҕолору “Айыыны оҥоруҥ” диэн сыыһа үөрэтэллэр, өйдөрүн-санаалары аһара, көҥүллэринэн ыыталлар. Бу сыыһа үөрэх дьайыыта кыыс оҕолорго кытта тиийэн сиэкистии сылдьар, саҥаны айыыны оҥорор санаалара аһара улаатан кыыстарын харыстаабат буоллулар уонна эр дьон буор куттарын буккуйаннар төрүүр оҕолоро күүстэрэ-кыахтара мөлтүүрүгэр тириэртилэр. 

Уһуннук үөрэтэр оскуолалары күүлэйдии үөрэммит эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэллэрэ омук эр дьоно мөлтүүллэригэр тириэрдэн атыттар баһылааһыннарын үөскэппитэ биллэр буолла.

Оҕо улаатан иһэн саҥаны, туох эмэ уратыны, атыттар оҥорбот-торун оҥоро сатыыр санаата аһара улаатар. Бу санаа улаатыыта араас элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыылларыгар тириэрдэр. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу олус элбэх үлэлээҕиттэн, эрэйдээҕиттэн, элбэх билиини эрэйэриттэн уопуттара тиийбэт оҕолор куһаҕан айыыны оҥоруу диэки салаллан хаалаллара үксүүр. 

Уол оҕото араас дэлби тэптэриилэринэн, сэрии сэптэринэн дьарыктанан бардаҕына кыратык кэһэйдэҕинэ эрэ тохтуур кыахтаныан сөп. Эргэ туруупканы булунан пугач бэстилиэти оҥостубута буорах ыгааһынын кыайан тулуйбакка хайа барара дэҥнэниигэ, сирэйи, баттаҕы уокка салатыыга тириэрдэрэ биллэр.

Киһи оҥорор саҥаны айыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки аҥы арахсан тахсаллара өйгө-санааҕа улахан уустуктары, аһара барыылары үөскэтэр. Куһаҕан, туһата суох саҥаны айыылары оҥоруу дөбөҥө эдэрдэри олору оҥоруулар диэки салайан кэбиһиэн сөп.

Сахалар саҥаны айыыны оҥорууга аналлаах “Кэс тыл” диэн этиини туһаналлар. Кырдьаҕас, олоххо элбэх уопуттаах киһи этэн, ыйан биэрэрин туһанан саҥаны айыыны оҥордоххо сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйаан туһаны оҥорорун эдэрдэргэ биллэрэллэр.

Кэс диэн тыл уларытыыны оҥор, олоххо киллэр диэн ыйан, туһаны аҕалар өттүгэр салайан биэрии ааттанар. Эдэр киһи олоххо, үлэҕэ уопута аҕыйаҕыттан, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн, “үчүгэй буолуо” диэн сыыһа санааҕа киирэн биэрэрэ элбээн хааларыттан “Кэс тылы” туһаныы харыстыыр аналлаах. Бу уратыны сахалар билэллэриттэн эдэрдэри “Кэс тылы толор” уонна “Айыыны оҥорума” диэн этэн үөрэтэллэр. (1,110).

Олоххо элбэх уопуту мунньунан баран киһи саҥаны айыыны оҥордоҕуна табыллан, сатанан элбэх туһаны аҕалыан, ханнык эрэ барыһы киллэриэн сөп. Олоххо уопуту мунньунуу диэн тиэтэйбэт, ыксаабат сыыһа-халты туттубат буолуу ааттанар.

Саҥаны айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолуу уонна кырдьаҕас олоххо элбэх уопуттаах киһи этэн, ыйан биэрэрин “Кэс тылы” этэрин тутуһан оҥоруу ирдэнэр көрдөбүл буолар. (2,54).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.