open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оһол

**Оһол** диэн эт тас дьайыыттан эмсэҕэлээhинэ. Оһолтон сылтаан киhи шок, тыына тиийбэт буолуон уонна өлүөн сөп.

## Өссө маны көр
* Эчэйии
Таҥара итэҕэлэ

[thumb|right|300px|[Ойуун дүҥүрүгэр ойууламмыт аан дойду. Ортотугар үүнэр Аал Луук Мас үс дойдулуун ситимнээх: *Аллараа Дойду*, *Орто Дойду* уонна *Үөһээ Дойду*.|сигэ=Special:FilePath/Shamans_Drum.jpg]]
**Таҥара итэҕэлэ** (атын ааттара **Тэҥриизм**, **Тэҥрианизм**, **Тэҥридьилик**) диэн былыргы түүрдэр уонна монголлар итэҕэллэрэ. Күөх халлааҥҥа үҥүү. Сахалыы тыл-Таҥара (Бог), бу тыл атын омуктуу Тенгри диэн өйдөбүллээх эбэтэр түүрдүү Tenri диэн тылтан олохсуйбут. Бу тыл сүрдээх дирин ис хоhоонноох сүдү тыл, учуонайдар этэллэринэн бу үөрэххэ оло5уран элбэх атын тус туспа уөрэхтэр уөскээбиттэр дииллэр. Ол курдук былыр үйэ анараа оттүтүтэр Кытай дойдутугар Ар5аанны Чжоу диэн динаастийа эмиэ бу үөрэххэ сүрдээх майгынныыр таҥара үөрэ5э баар эбит. Аата 天理（Tianli) диэн (халлаан ыйаа5а). Эмиэ тенгриизмҥа майгынныырдыы тү8рт хайысханы этэр туспа бэлиэлэрдээх.Ол курдук: Халлаан күөх дракон(Илин),үрүн тигр(Ар5аа), кыhыл феникс (Со5уруу),хара мо5ой -черепаха (Хоту), бу курдук түөрт бэлиэ тенгриизмна эмиэ хайысханы быhаарар өйдөбүллээхтэр. Тенгриизма икки cүрүн бэлиэлэр бааллар, ол курдук: тү8рт хайысханы быhаарар бэлиэлэр ол таhынан биир сүрдээх сүрүн бэлиэ Аал Луук Мас буолар. Yгүс киhи сыыhа өйдөбүлүнэн Күҥҥэ үнүү итэ5эл буотах дииллэр, кун эмиэ анардас тенгриизм биир туспа бэлиэтэ диэн өйдууллэр,ол сыыhа Кун буолла5ына сурдээх сүдү күүстээх буолла5а,сахалар баарбыт тухары күннэ үнэн кэллэхпит. Онон Tengri диэн тыл өйдөбүлэ анардас күөх халлаанна үнүү буолбатах, ити тыл өйдөбүлэ халлаан диэн, ол да буоллар, халлаан диэн тылынан кинилэр күөх халлааны быhаарбатахтар бу тыл сүрүн өйдөбүлэ КYН буолар.

Таҥара итэҕэлэ диэн сахалар үөрэхтэрэ ааттанар. Таҥ, таҥар диэн сахалыы хомуй диэн суолталаах. Саҥа үгэстэри үөскэтинии таҥара диэн ааттанар. Саҥа үгэстэри үөскэтиннэххэ сайдыы кэлэн иһэрин биллэрэр.

## Сигэлэр

Портал тенгрианства 

МОНОТЕИСТИЧЕСКИЙ ТАНГРАИЗМ : Современный взгляд на древнюю религию
Үлүтүү

**Үлүтүү** (лат. *Congelatio*) диэн тирии уонна атын сиин тымныыттан эмсэҕэлээhинэ.

Үлүтүү, уокка сиэтии курдук, түөрт кэрдиистээх:
* 1 кэрдиис: тирии кубархай өҥнөнөр, ыалдьар уонна үллэр
* 2 кэрдиис: тирии күөх-кыhыл өҥнөнөр уонна чэрдэнэр
* 3 кэрдиис: ыарыы суох (некроз)
* 4 кэрдиис: эт мууhурар уонна алдьанар.
Сир

**Сир** диэн Күнтэн үһүс планета. Күн систематын сирдиҥи планеталарыттан диаметрынан, маассатынан уонна чиҥинэн ордук улахан планета. Ый диэн биир аргыстаах.

Cир аан дойду соҕотох олохтоох сирэ. 4.54 млрд. сыл анараа өттүгэр үөскээбитэ. Олох 1 млрд. сыллааҕыта.

Киэҥ өйдөбүлүгэр: 
# атах аннынааҕы үктэл; 
# Сир планета; 
# түөлбэ сир; 
# дойду; 
# үүнээйи үүннэрэргэ анаан оҥоһуллубут бааһына, оҕуруот сирэ; 
# моой ананыллыбыт ходуһа, сайылык, уһаайба, ойуур уо.д.а. 

Т.к.: йер (был. түүр.); ер (түүр.); жер (казах., кирг.) — сир, туох эмит төрүкүттэн билиҥҥэ диэри баар миэстэтэ; түөлбэ сир.

## Быһаарыылар
Планета

[thumb|[Күн системата|Күн систематын аҕыс одонноро.]]
**Чолбон** (атын аата **Одон**, , πλάνης — «айанньыт», ) диэн Омуктар ыккардыларынааҕы Астрономия Униятын (IAU) быhаарыытынан буолар, бэйэтин тардыыта баар буоларыгар маассалаах уонна иhигэр үөскэх хардата буолбат, сулус тула эргийэр халлаан куйаарын эттигэ.

Сүнньүнэн икки кылааска араараллар: бөдөҥ гынан баран көпсөркөй уонна кыра, Сиргэ майгынныыр кытаанах ньуурдаах чолбоннор.

Күн эргииригэр 8 чолбон баар. Күнү тула бэйэлэрин аргыстарын кытта бииргэ 8 улахан чолбон баар: Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Сир, Хатааһын чолбоно, Сэндэли, Кураан чолбоно, Уран уонна Нептун - төгүрүйэн хамсыы сылдьаллар.

Маны таһынан 5 кырачаан чолбоннор: Плутон (2006 сыллаахха диэри тохсус чолбон быһыытынан ааҕыллара), Макемаке, Хаумеа, Эрис уонна Церера.

## "Чолбон" диэн тиэрмини быһаарыы
П.А. Ойуунускай 1935 с. уонна иккистээн тахсыбыт терминологическай тылдьытыгар **планета - чолбон** диэн тылбаастана сылдьара мөккүөрэ суох.

Г.В. Ксенофонтов эмиэ **планета - чолбон** диэн тылбаастаабыта.

Э.К. Пекарскай аатырар тылдьытыгар: **"сахалар Венераттан ураты, Юпитеры, халлааҥҥа миэстэлэрин уларыта сылдьар сырдатааччылары барыларын чолбоннорунан ааттыыллар"** - диэн бигэргэтэр.

Философ Д.С. Макаров: **"От звезд и созвездий якуты определенным образом отмечали появляющиеся в разное время суток, года или раз в несколько лет перемещающиеся светила, которые они называют чолбонами (теперь они известны как планеты солнечной системы)"** - диэн суруйбут.  

## Чолбоннор сахалыы ааттара
Философ Д.С. Макаров Мэндэҥэ, Дьэллэҥэ, Кураан чолбоно, Хатааһын чолбоно, Сэндэли диэн билигин биллэр чолбоннор сахалыы ааттарын барытын киллэрэн, аан бастаан системалыырга холоммута төрөөбүт норуотугар оҥорбут үтүөтэ улахан! "Философия билимин кандидата Д.С. Макаров сахалар чолбон диэн халлаан урсунугар хамсыы сылдьар **алта араас** сырдатааччылары ааттыыллар дииллэр этэ" - диэн маны профессор Н.К. Антонов бигэргэтэр.
Күн систиэмэтэ

right|upright=1.5|thumb|Күн систематын планеталара уонна сорох кыра планеталара.

**Күн систиэмэтигэр** — Күн уонна кини тардыытынан ситимнэнэр халлаан эттиктэрэ киирэллэр. 

Ол эттиктэр истэригэр аҕыс планета, кинилэр биллэр 166 аргыстара, биэс кыра планета уонна миллиардынан кыра эттиктэр (астероидтар, Койпер курун эттиктэрэ, кометалар, метеороидтар уонна халлаан быыла) киирэллэр.

Күн систиэмэтин аҕыс планетата:

# 14px| Меркурий
# 14px| Чолбон
# 14px| Сир
# 14px| Марс (Хатааһын Чолбоно)
# 14px| Юпитер
# 14px| Сатурн
# 14px| Уран
# 14px| Нептун

Урут өссө Плутону уонна сороҕор Прозерпинаны бу тиһиккэ киллэрэллэр эбит.

## Быһаарыылар
Мэндэҥэ

**Меркурий** эбэтэр **Мэндэҥэ** диэн Күн систематын ордук кыра уонна Күнтэн чугас планетата. Күн тула 88 күн устата эргийэр.

## Быһаарыылар
Дьэллэҥэ

**Дьэллэҥэ** (**Дьэллэҥэ чолбон**, ) диэн Күнтэн иккис планета. Эргийэр иитэ 224.7 күн. Түүҥҥү халлааҥҥа сандааран көстөр. Чолбон Cирдиҥи чолбоннор ахсааннарыгар киирэр. 

thumb|left

Венера сир группатыгар киирэр планета буолар, тоҕо диэтэххэ кини кытаанах таас ньуурдаах, ис күн систиэмэтин атын планета курдук. Астрономнарга тыһыынчанан сыл Венераны билэллэр. Былыргы римляннар "таптал уонна кэрэ таҥара" диэн ааттаммыттара.

Венера-ыйтан ураты, түүҥҥү халлааҥҥа саамай чаҕылхай буолар. Кинини сороҕор сарсыардааҥы сулус эбэтэр киэһээҥи сулус диэн ааттыыллар, күн тахсыан аҕай иннинэ илэ хараҕынан көрөргө чэпчэкитик көстөр. Атын кэмҥэ күн киириитин кэнниттэн тута көрүөххэ сөп. Венера сиргэ планетаттан ордук чугас.

Венераҕа ардыгар планетаны-сир эдьиийин ааттыыллар, тоҕо диэтэххэ кинилэр кээмэйдэринэн уонна гравитацияларынан олус майгыннаһаллар. Атын планеталар олус араас. Венера салгына диоксид углеродаттан турар халлааныгар сернай кислоталаах былыттардаах.

Халыҥ атмосфераттан сылтаан ньууру көрөр уустук. Сүүрбэ биирис үйэҕэ диэри үгүс дьон онно олох буолуон сөп дии санаабыттар. Венера ньуурунгар сиртэн халлаан баттааһына 92 төгүл күүстээх. Венераҕа спутниктара суох. Венера атын былааннарынан бэйэтин тула эргийиитэ атын өрүтүгэр эргийэр.

Кинини сороҕор "сир өһүөннээх игирэ аҥаара"диэн ааттыыллар.

## Быһаарыылар
Сулус

**Сулус** диэн маассалаах, чаҕылыйар плазма төгүрүгэ, бэйэтин тардыытынан холбуу тутуллар. Сиртэн ордук чугас сулус Күн. Атын сулустар түүҥҥү халлааҥҥа көстөллөр, Күн уота тыкпат кэмигэр.
Юпитер

**Юпитер** эбэтэр **Сэндэли** диэн Күнтэн бэhис уонна Күн систематын ордук улахан планетата. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.

Былыргыттан дьон планетаны биллэр. Планета ахтыылара античнай митологияларга баар буолаллар. Юпитер 79 аргыстаах, ордук бөдөҥ аргыстар — Ио, Европа, Ганимед уонна Каллисто.

## Быһаарыылар
Ураан

**Ураан** диэн Күнтэн cэттис, Күн систиэмэтигэр улаханынан үһүс уонна маассатынан төрдүс планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Сатурн

**Сатурн** диэн Күнтэн алтыс уонна Күн систематыгар  иккис (Юпитер кэнниттэн) планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.
Эргийэр ии

[thumb|200px|Two bodies with a slight difference in [mass orbiting around a common barycenter. The sizes, and this particular type of orbit are similar to the Pluto-Charon system.]]
**Эргийэр ии** диэн халлаан эттигэ атын эттик тардар сиригэр айанын суола.
Марс

**Марс** эбэтэр **Хатааһын чолбоно** диэн Күнтэн төрдүс планета. Марс ньуура кыhыл өҥнөөх тимир оксидынан бүрүллүбүт. Ол иhин атын аата "Кыһыл планета". Сирдиҥи планеталар ахсааннарыгар киирэр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Марс 2020
* Персеверанс
Нептун

**Нептун** диэн Күнтэн ахсыс, ордук ыраах баар планета. Гаас планеталар ахсааннарыгар киирэр.

## Быһаарыылар
Де Лоҥ арыылара

thumb|right|250px|Де Лоҥ арыыларын баар сирдэрэ.
thumb|right|300px|Де Лоҥ арыыларын хаартата.
**Де Лоҥ арыылара**. Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар арыылар: 
* Хенриетта арыыта, 
* Жаннетта арыыта, 
* Беннетт арыыта, 
* Жохов арыыта уонна
* Вилькицкай арыыта. 
Бүтүн иэннэрэ 228 кв.км. Беннетт арыытыгар хайалара 426 м. үрдүккэ тиийэллэр. Үгүстэрэ мууһунан бүрүллэн сыталлар. 1879 - 1881 сыллардаахха бу арыылары арыйбыт Америка хотугу сири чинчийээччи Дьордь Уашиҥтон ДеЛоҥ аатынан ааттаммыттара.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Хенриетта арыыта

**Хенриетта арыыта** диэн Илин Сибиирдээҕи байҕалга баар, Де Лоҥ арыыларыттан биирдэстэрэ. 12 кв.км иэннээх. Үрдүгэ 310 метрэҕэ тиийэр. Мууһунан бүрүллэн сытар. 1881 сыллахха Де Лоҥ экспедицията арыйбыта уонна экспедицияны үбүлээбит Д.Г. Беннетта ийэтин аатынан ааттаммыта. Саха Сирин саамай хотугу уһуга.
 

## Ылыллыбыт сирэ
Якутская АССР, словарь - справочник. Якутск, 1980 г.
Астероид

[thumb|260px|right|[253 Mathilde диэн C-көрүҥнээх астероид (уҥуор кээмэйэ 50 км). 1997, NEAR Shoemaker хаартыската.]]
**Астероид** диэн комета буолбатах, планетаттан кыра, ол гынан баран метеороидтан улахан халлаан эттигэ.
Комета

**Комета** (буруолаах сулус) диэн Күн систематын кыра эттигэ, Күн тула эргийэр уонна киниэхэ чугаhаатаҕына көстөр комаланар эбэтэр кутуруктанар — ол аата Күн сыралыыта комета иччитигэр дьайыыта.
Химия

**Химия** диэн материя иhин, ис тутулун уонна майгыларын чинчийэр үөрэх. Араас атомнары, молекулалары, кристаллары уо.д.а. материя өрүттэрин туспа да, холбуу да чинчийэр, онно энергия уонна энтропия диэн өйдөбүллэр киирэллэр, химия хардарыытын соhумарыгар холоонноон. Аныгы химия алхимияттан 1773 с. химия өрөбөлүүссүйэтэ буолуутун кэнниттэн сайдыбыта.

## Историята

## Этимологията

## Быhаарыылара

## Бас өйдөбүллэрэ

## Химия сокуоннара

## Салаалара

## Химия индустрията
Биохимия

**Биохимия** диэн тыыннаах организмнарга буолар процесстары чинчийэр үөрэх. Клетка биологиятыгар уонна физиологияҕа улахан суолталаах. Биохимия үөрэҕэ энзимнары, нуклеокислоталары, углеводтары, саахардары, белоктары уонна сыа араас көрүҥнэрин уонна ыккырдалыргар барар процесстары үөрэтэр. 

## Макромолекулалар
Биология молекуларарыттан түөрт улахан тииптара манныктар:
### Нуклеокислоталар
[thumb|160 px|alt=DNA Double Helix|[ДНК, нуклеокислота паараламмыт спираалтан турар.]]
Нуклеокислоталар диэн ДНКны уонна РНКҕа баар уһуннук холбоммут углерод молекулаларыттан турар. ДНК диэн дизоксинуклеиновая кислота диэн кылгатыллыбыта, ол аата икки спираллар холбоммут тарҕаммыт нуклекислота буолар. Бары тыыннаах эттик генетическай информациятын суруйар уонна көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэр. РНК диэн атын нуклекислота буолар. ДНКттан ылыллыбыт информацияны дьиҥ оҥорор. РНК араас тииптара элбэх, бэйэтэ араас-араас суолталаах.
### Белоктар
thumb|160 px|alt=DNA Double Helix|Протеин көстүүтүн диаграммата. Манна гемоглобин уруһуйдаммыт.
'''Белоктар''' аминокислотаттан оҥоһуллубут полимердара буолаллар.  Белок икки көрүҥнээх: эттиккэ баар, ол курдук киһи былчыҥар баар **протеинтан** турар. Иккис араас **[[энзим]]**, араас ко-энзимтартан туруон сөп.
Энзим диэн араас белок көрүҥэ, химческай реакция буоларын олустук түргэтэллэр. 
### Углеводородтар
Углеводородтар араас саахардары уонна клечатканы холбуур. Ордук боростуой углеводородунан моносахарид буолар, ол аата биир саахар молекулата диэн. Моносахаридтар холобурдарынан глюкозаны уонна фруктозаны ааҕыахха сөп. Полисахаридтар диэн элбэх молекулалар холбоһуллубуттара, ол курдук гликоген эбэтэр целлюлоза. Углеводородтар араас суолталаахтар, ол гынан ордук биллэрэ метаболизм буоларыгар биир улахан энергияны аҕалар уматык буолар. Углеводородтар химия сибээстэрин алдьатыллыытыгар энергия тахсар, ону киһи этэ-сиинэ туттар.
### Липидтар
Липидтар диэн сыа уонна буоска араастара буолар. Ыраастаныллыбыт липидттар  биир химия ситимнээх буоллар, ону сибиинньы сыатыгар эбэтэр арыыга булуохха сөп. Ыраастаныллыбытах липидтар диэн хас даҕаны химическай сибээтээх буоллаллар.  Киһи этэ липидтары энергияны харайыгар туттар. Элбэх энергия наада буоллаҕына липид молекулалара энергияны таһаарарга алдьатыллаллар.
Химия элемена

[450px|мини|справа|Химия ууһуктарын [периодтаах таабыла]]

**[[Химия]] [[ууһук|ууһуга]] (элемена)** диэн атом көрүҥэ, атом нүөмэринэн быһаарыллар, ол аата үөскэҕэр баар протон ахсаанынан. Бу термин өccө оччо протоннардаах, атомнартан турар сэги көрдөрөр. Элеменнар биллэр холобурдара тимир, алтан, үрүҥ көмүс, кыhыл көмүс, уулук, харыалык, азот уонна абалык. 2016 сыл туругунан 118 ууһук баара биллэр, олортон 94 ууһук айылҕаҕа үөскүүллэр, 24 ууһугу дьон синтезтаан таһаарбыта. 80 ууһук бигэ изотоптаах. Химия ууһуга химия холбоһугуттан уратыта диэн ууһугу ханнык да химия хардатынан судургу сэктэргэ хайыппаккын. Үөскэххэ баар протон ахсаана ууһук саҥын быһаарар, кинини атом нүөмэринэн көрдөрөллөр. Биир атом нүөмэрдээх атомнар бары биир ууһук атомнара буолаллар. Кудай куйаар барион материятын барытын кэриэтэ химия ууһуктардаах. Араас ууһуктар химия хардатынан саҥа холбоһуктарга уларыйаллар. Бу холбоһуктар химия ситиминэн холбоһоллор. Аҕыйах ууһук айылҕаҕа холбоһук буолбатах син ыраас туруктаах көстөр (холобур, көмүс уонна үрүҥ көмүс). Атын ууһуктар Сиргэ үксүн холбоһук уонна булкаас курдук көстөллөр. Салгын сүрүннээн азот, абалык уонна аргон булкаастара, манна эбии харыалык диоксида уонна уу холбоһуктара эмиэ бааллар. Дьон химия ууһуктарын түҥ былыргыттан булан тутталлара. Бастакынан харыалык, күкэр, алтан, көмүс айылҕа минералларын булбуттара. Бу ууһуктары наардыыр санааттан төрүт ууһук уонна алхимия курдук торумнар үөскээбиттэрэ. Химия ууһуктарын аныгылыы наардааһынын 1869 сылга нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Бу наардааһын ньымата периодтаах таабыл дэнэр. Бу таабыл ууһуктары улаатар атом нүөмэрдэринэн кэккэлиир (периодтар), бу кэккэлэргэ баар баҕахтар (бөлөхтөр) хатыланар (периодтаах) физика уонна химия саҥнардаахтар.
Периодтаах таабыл

450px|thumb|right|Химия элеменнарын периодтаах таабыла
**Химия элеменнарын периодтаах таабыла** диэн химия элеменнарын таабылынан көрдөрүү ньымата. Бу таабылы 1869 с. нуучча химига Дмитрий Менделеев айбыта. Менделеев таабылы элеменнар майгыларын төннөр айаннарын ойуулуурга аныыра. Кэминэн, саҥа элеменнар булуллан испиттэригэр, таабыл сыыйа кэҥэтиллибитэ уонна химия майгытын ордуктук быhаарар гына тупсарыллыбыта.

Периодтаах таабыл билигин химия академия дисциплинатын бары өрүттэригэр туттуллар. Химия майгытын араас көрүҥнэрин наардыырга уонна тэҥнээн көрөргө көмөлөһөр. Онтон таhынан таабыл киэҥник физикаҕа, биологияҕа, инженерияҕа уонна индустрияҕа туhаныллар. Таабыл билиҥҥи туругунан (тохсунньу 27 2017) 118 элеменнаах.
Ый

**Ый** диэн Сир соҕотох уонна Күн систематын улаханынан бэhис аргыhа.

## Быһаарыылар
Хельсинки

**Хельсинки** (, ) диэн Финляндия киин куората. Дойду соҕуруу өттүгэр, Финляндия хомотун кытылыгар турар. Олохтоох ахсаана 573,789 киhи (31 атырдьах ыйа 2008).
Финляндия

**Финляндия (Суоми)** (фин. *Suomi*, шв. *Finland*), официаллык **Финляндия Республиката** (фин. *Suomen tasavalta*, шв. *Republiken Finland*) диэн Хоту Эуропа дойдута. Кирбиилэhэр Швециялыын арҕаа, Россиялыын илин уонна Норвегиялыын хоту, Эстониялыын Финляндия хомотун нөҥүө. Киинэ Хельсинки куорат. Атын улахан куораттар: Тампере, Турку уонна Оулу.

Финляндия олохтооҕун ахсаана 5.3 млн. киhи.

## Устуоруйаттан
Финляндия 600 сылын Швеция судаарыстыбатынан олорбут. 1809 сылтан 1917 сылга диэри Арассыыйа империятын састаабыгар киирэр Финляндия автономнай Улуу кинээстэрэ этэ. 1917 сыллаахха Финляндия тутулуга суох буолбута.

## Эбии маны көр
* Финляндия бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ

**Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ** диэн Африка соҕуруу өттүгэр баар дойду. Соҕуруу Африка Атлантик океан уонна Индия океанын кытылларыгар турар. Кытылын линиятын уhуна 2,798 км. Хоту кирбиилэhэр Намибиялыын, Ботсуаналыын, Зимбабуэлыын, Мозамбиктыын уонна Суазилэнныын. Соҕуруу Африка иhигэр Лесото диэн дойду баар.

## Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 27 — Көҥүл күнэ
* Ыам ыйын 31 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1960)
* Атырдьах ыйын 9 — Дьахтар күнэ
* Балаҕан ыйын 24 — (култуураҕа) Нэһилиэстибэ күнэ
* Сэтинньи 30 — Регина Мунди күнэ
* Ахсынньы 16 — Эйэлэһии күнэ, урут Африканердар Андаҕардарын күнүн быһыытынан бэлиэтииллэрэ

* Ахсынньы 26 — Эйэҕэ дьулуур күнэ

## Быһаарыылар
Эгиипэт

**Эгиипэт** (, *Miṣr* эбэтэр *Máṣ*) диэн улахан өттө Хоту Африкаҕа уонна кыра өттө Арҕаа Азияҕа (Синай тумул арыыта) баар дойду. Иэнэ 1,010,000 км². Эгиипэттан хоту Сир ортотунааҕы байҕал уонна илин Кыhыл байҕал бааллар. Кирбиилэhэр: Газа Балаhата уонна Исраил хотугулуу-илин, Судан соҕуруу уонна Лиибийэ арҕаа.

Эгиипэт Африка уонна Орто Илин ордук элбэх дьонноох дойдуларыттан биирдэстэрэ. Дойду дьонун ахсаана 82 млн., олор улахан өттүлэрэ Нил өрүс кытылларыгар олороллор. Онтон Саhаара кумах куйаар киэҥ сирдэрэ олус дэҥ дьонноохтор. Эгиипэт ордук улахан куораттара Каир уонна Александрия.

Былыргы Эгиипэт аан дойду ордук былыргы уонна биллиилээх цивилизацияларыттан биирдэстэрэ. Биллиилээх история күндүлэринэн буолаллар Гиза пирамидалара, Улахан Сфинкс, Луксор куорат, Карнак Таҥара дьиэтэ уонна Хоруоллар хонуулара.

## Эбии маны көр
* Эгиипэт бэлиэ күннэрэ
Каир

**Каир** диэн Эгипет киин уонна ордук улахан куората. Африка уонна Араб дойдуларын ордук элбэх дьонноох куората.
Ираан

**Ираан** ( ), официаллык **Ираан Ислам Республиката** ( — *Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н*), 1935 с. дылы аата **Персия**) диэн Арҕаа Азия дойдута. Иранныын кирбиилэhэллэр: хоту Эрмээн Сирэ, Азербайдьан, Түркменистан уонна Каспий байҕал, илин Афганистан уонна Пакистан, соҕуруу Перс уонна Оман хомолоро, арҕаа Түркийэ уонна Ирак. Ираан киин куората Тегеран. Нефть уонна айылҕа гааhын элбэх хаhаастардаах буолан, Ираан аан дойду энергия харысхалыгар уонна экономикатыгар бөдөҥ сабыдыаллаах.

Ираан ХН, NAM, ИКТ уонна OPEC тэрилтэлэр тэрийээччи кыттааччылара. Ираан политикатын системата 1979 с. ылыллыбыт Конституцияҕа олохтонор.

## Ираан бэлиэ күннэрэ
* Муус устар 30 — Персия хомотун күнэ
* Ыам ыйын 2 — Учуутал күнэ
* Ыам ыйын 14 — Табаҕы утарар фетва күнэ
* Ыам ыйын 15 — Перс тылын күнэ
* Бэс ыйын 10 — Чалештарга уус-иис күнэ 
* От ыйын 12 — Хиджаб күнэ
* От ыйын 31 — Ираан дуонарын күнэ
* Атырдьах ыйын 5 — Ислаамҥа киһи быраабын күнэ. Бу күн 1990 сыллаахха Киһи быраабын ислаамҥа декларацията ылыныллыбыт
* Атырдьах ыйын 14 — Ислаам утарылаһыытын күнэ
* Атырдьах ыйын 23 — Быраас күнэ
* Атырдьах ыйын 26 — Үлэһит күнэ
* Атырдьах ыйын 27 — Рази күнэ (Аптека эбэтэр фармацевт күнэ).
* Балаҕан ыйын 3 — Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ
* Балаҕан ыйын 4 — Кооперация күнэ
* Балаҕан ыйын 12 — Ираан киинэтин күнэ.
* Балаҕан ыйын 18 — Перс литэрэтиирэтин уонна поэзиятын күнэ
* Алтынньы 8 — Оҕо көмүскэлин күнэ
* Сэтинньи 28 — Байыаннай байҕал флотун күнэ

## Быһаарыылар
Афганистаан

**Афганистаан** (официаллык **Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ**) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Иранныын арҕаа, Пакистанныын соҕуруу уонна илин, Түркменистанныын, Узбекистанныын уонна Тадьикистанныын хоту, Кытайдыын хотугулуу-илин. *Афганистан* диэн аат "*[[Пуштуннар|Афганнар]] Сирдэрэ*" диэн тылбаастанар.

## Дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күннэр
* Муус устар 28 — Афганистаан норуота джихадка кыайыытын күнэ

* Атырдьах ыйын 29 — Афганистан тутулуга суох буолуутун күнэ (1920)

## Быһаарыылар
Эһэлээх арыылар

thumb|right
400px|thumb|right|Эһэлээх арыылар куйаартан көстүүлэрэ

**Эһэлээх арыылар** диэн Халыма өрүс төрдүттэн чугас Илин Сибиирдээҕи байҕалга сытар алта арыы:

Крестовскай (саамай улаханнара), Леонтьев, Четырёхстолбовой, Пушкарёв, Лысов уонна Андреев.

Крестовскай арыыга икки хайа баар. Хотугу уонна илиҥҥи кытыллара очуостаахтар, арҕааҥҥы кытыла намыһах, таастаах. Арыы соҕурууҥҥу өртүгэр соҕотох үрүйэ баар.

Арыыга намыһах от уонна лабыкта үүнэр. Хотугу арҕаа кытылыгар даркы баар (ууннан устан кэлбит мас). Кыыллартан табалар уонна кутуйах баар; материктан эһэлэр, бөрөлөр уонна саһыл киирэллэр.

## Остуоруйаттан

* 1710 сыллаахха Эһэлээх арыыларга казак Яков Пермяков Өлүөнэттэн Халымаҕа устан иһэн сылдьыбыт. 
* 1740 сыллаахха Крестовскай арыыга Миитэрэй Лаптев Индигиртэн Халымалаан иһэн сылдьыбыт. Кини арыыны сибэтиэй Антоний аатынан ааттаабыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Бегичев Улахан арыыта

400px|thumb|right|Бегичев Улахан уонна кыра арыылара куйаартан көстүүлэрэ
**Бегичев Улахан арыыта** — Лаптевтар байҕалларыгар Хаатанга хомо төрдүгэр сытар. Саха сиригэр киирэр. Устата 61 км, кэтитэ 57 км, иэнэ 1800 км² кэриҥэ, үрдүгэ 201 м тиийэр. Үксүтэ Туундара үүнээйитэ. Кыыллартан кырса, таба, ууга муора кыыллара. Арыыны Бегичев Н. А. арыйбыта.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.
Халыма (өрүс)

right|300px
**Халыма** диэн Сибиир хотугулуу-илин өттүгэр баар өрүс. Саха Республикатын уонна Магадан уобалаhын сирдэрин устун сүүрүгүрэр.
Халыма хомото

**Халыма хомото** диэн Саха Сирин хотугулуу-илин өттүгэр баар, Илин Сибиирдээҕи байҕал ордук улахан хомото. Арҕааттан (Эhэлээх арыылар) илиҥҥэ (Айан арыыта) дылы уhуна 300 км тахса. Халыма өрүс байҕалга хомо арҕаа өттүттэн түһэр.
Хотугу Муустаах далай

**Хотугу Муустаах далай**, эбэтэр **Хотугу далай** диэн Сир иэнинэн ордук кыра далайа. Сир хоту өттүгэр баар, сүрүннээн Арктика уонна Хоту полюс регионнарыгар.

Хотугу дайай иэнэ 14,056,000 км2. Кытылын линиятын уhуна 45,390 км.

thumb|300px|right|Хоту океан

## Хотугу далай байҕаллара

* Баренц
* Баффин 
* Үрүҥ
* Бофорт
* Илин Сибиирдээҕи
* Гренландия
* Гудзон хомото
* Кара
* Лаптевтар
* Линкольн
* Норвег
* Печора
* Чукотка

## Быһаарыылар
Пекин

**Пекин** (**Пэкиин, Бэкиин**, , пиньинь Běijīng, «Хотугу киин куорат») диэн Кытай киин куората. Шанхай кэнниттэн дойду иккис улахан куората. Дойду түөрт провинция суолталаах муниципалитеттарыттан биирдэстэрэ.

Пекин элбэх суоллар уонна тимир суоллар ааhар сүрүн транспорт түмүгэ. Дойду элбэх омуктар икки ардыларынааҕы авиарейстара кэлэллэр-бараллар. Пекин Кытай Дьон Республикатын сүрүн политика, үөрэҕирии уонна култуура киинэ. Манна 2008 Олимпия оонньуулара буолан ааспыттара.

## Устуоруйата
Пекин куорат ортото биһиги эрабыт иннинэ бастакы үйэҕэ олохтоммута. Ян (燕) саарыстыбата киин куоратын билигин Пекин баар сиригэр туппута. Кинилэр ол сири Жи (蓟) диэн аттыыллар эбит. Ян саарыстыбата эстибитин кэннэ куорат кыччаабыт, ол гынан баран син биир суолтатын сүтэрбэтэх.

Пекин улахан суолтатын 10ус үйэҕэ Йинь династия олохтоммутун кэннэ өссө биирдэ ылбыт. 1215 сыллаахха моҥголлар кэлэн куораты суох оҥорбутттар. 1267 сыллаахха моҥголлар Йинь киин куорат хоту өттүгэр саҥа куораты туппуттар уонна "Улуу киин куорат" (大都) диэн ааттаабыттар. Ол сыллаахтан Пекин аныгы суолтата саҕаламмыта. Моҥголия хана Кублай Юань династиятын олохтообутун кэннэ Пекин киин куорат буолбут.

Юань, Минь уонна Цынь династиялара бары Пекины киин куорат оҥорбуттар, Цинь династия күүһүн сүтэрбитин кэннэ уонна Кытай Республиката олохтоммутун кэннэ саҥа Республика киин куораты Нандьинь куоракка көһөрбүт. Онтон Кытай дьон Республиката олохтоммутугар Пекин өссө биирдэ киин куорат аатын төннөрбүт.

## Үөрэҕирии
Пекин Кытай үөрэҕириитин киинэ буолар. 500-тэн тахса үрдүк үөрэх кыһалара бааллар: ол быыһыгар Пекин университета, Циньхуа, Кытай норуотун университета, Кытай нормальнай университета, уонна Бейхаҥ университеттара бааллар. Кытай тылын үөрэтэр араас омуктар Пекиҥҥа кэлэн үөрэнэллэр тоҕо диэн Кытай стандартнай саҥарыыта Пекинскай диалект буолар, ол иһин кытай тылын үөрэтэр омук дьоно 70% Пекиҥҥа үөрэтэллэр.

## Дьоно сэргэтэ
Пекин куорат дьонун ахсаана 10-30 миллион буолар. үксүлэрэ кытайдар (81%), онтон атыттара атын омуктар. Аныгы Пекин элбэх омуктарынан биллэр. Куоратка 1000 араас омук уонна арааса олорор. Ынырык элбэх Африкаттан уонна Индияттан кэлии дьоннор. Элбэх Арассыыйаттан кэлии студеннар уонна бизнесменнэр. Куоратка "Кыһыл сулус" (3123 Саха дьоно) уонна "Кытыйа" (2133 Сахалар) диэн Саха омугун түмсүүлэрэ бааллар. Уопсайынан Пекин куоратка миллион курдук Арассыыйа дьоно олороллор, олортон 7 тыһ. Саха омуга буолар.

## Экономиката
Пекин - аан-дойду биир баай куората буолар. Куорат олохтоохторугар хамнас саамай урдук дойду урдунэн... АХШ дьонун кытта тэннэсэр.


Beijing-Tiananmen-66-Blumenkorb-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Garten-10-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-70-Halle der ewigen Harmonie-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-50-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-004-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-12-Eingangshalle-2012-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-38-Innenhof-Gastgeber-2012-gje.jpg
Beijing-26-Teeladen-2012-gje.jpg


## Үөрэҕирии кииннэрэ
* Цинхуа университета
* Пекин университета
Solaris

**Solaris** диэн Sun Microsystems корпорация оҥорбут операциялыыр системата. Solaris диэн ааты *Sun* аан бастаан 1990 с. Solaris тиhэх сервер версията **Solaris 10**.
## Версиялара
Дьон-сэргэ

right|350px|thumb|Ыччат араас омуктаах дьоҥҥо-сэргэҕэ билсиитэ.
**Дьон-сэргэ** диэн бүтүн култууралаах уонна институциялаах дьон түмсүүтэ. Ордук киэҥник ыллахха, дьон-сэргэ диэн араас элбэх дьон экономика, социаллык уонна индустрия ситимнэрэ. Дьон-сэргэ иhигэр араас омуктар баар буолуохтарын сөп.
Узбекистаан

**Үзбекистаан** (узбек. *O‘zbekiston*), официаллык **Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ** (*O‘zbekiston Respublikasi*) диэн Орто Азия дойдута. Кирбиилэhэр Казахстаанныын арҕаа уонна хоту, Кыргыстаанныын уонна Тадьикистаанныын илин, Афганистаанныын уонна Түркменистаанныын соҕуруу.

Сүрүн тыла — узбек тыла.
12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар.
Киһитин ахсаана 37,6 мөлүйүөнтэн тахса. Узбектар — 80 %, тадьиктар — 4,9 %, нууччалар — 3,8 %, казахтар — 3,6 %, каракалпактар — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %.

## Сирэ

Сирин иэнэ — 448 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох кумах куйаар, дала уонна хайалаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ өрүс хочолорун бата олороллор.

## Климата

Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы.

## Экэниэмикэтэ

Кыһыл көмүс хостонор. Ниэп уонна гаас хаhаастаах. Хлопок үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. Орто Азия үрдүнэн соҕотох көтөр аал тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар Daewoo уонна Chevrolet мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар.

## Тас политика
Үзбекистаан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох судаарыстыбалара (биир судаарыстыбаттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар.

1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Үзбекистаан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Эуразия чилиэнэ буолбута.

## Итэҕэлэ
88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар.

## Устуоруйата
Былыр Үзбекистаан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара.

## Туризм
Үзбекистааҥҥа туризм эйгэтэ экэниэмикэ сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Үзбекистаан Бырабыыталыстыбата 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60-тан тахса хонукка киллэрбитэ.

## Туһаныллыбыт сирдэр

* *Узбекистан саха хараҕынан.* И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Андижан
* Узбекистаан бэлиэ күннэрэ
Ташкент

**Ташкент** диэн Узбекистан киин куората. Олохтоохторун ахсаана официаллык 2.5 млн киhи (2020 с.). "Ташкент" диэн аат "Таас куорат" диэн тылбаастанар.

## Быһаарыылар
Цивилизация

[thumb|220px|[Нью Йорк киинэ. Куорат дьон цивилизациятын бас бэлиэтэ буолар.]] 
[thumb|220px|[Мачу-Пикчу диэн "Инкалар сүппүт куораттарын" сэмнэхтэрэ. Инка цивилизациятын аатырбыт бэлиэтэ.]]
**Цивилизация** диэн дьон-сэргэ эбэтэр култуура бөлөҕө, агрикултууралаах уонна куораттардаах. Цивилизация сүрүн бэлиэтинэн буолаллар сыра арахсыыта уонна уустук социал иерархия.

"Цивилизация" өйдөбүл сороҕор "култуура" синонима курдук туттуллар.
Ыал

**Ыал** эбэтэр **дьиэ кэргэн** диэн бииргэ олорор дьон бөлөҕө. Ол аата хаан уруу (төрөппүттэр оҕолорунаан, бииргэ төрөөбүттэр) уонна кэргэннии буолан бииргэ олоруу.

## Өссө маны көр
* Ыал буолуу үгэстэрэ
* Ыал суолтата
* Ыалы тэрийии
Үөрэҕирии

**Үөрэҕирии** диэн үөрэтээччи үөрэнээччигэ билиини биэриитэ. Үөрэҕирии үөрэҕэ педагогика диэн. Үөрэҕириигэ быраап киhи бырааптарын бастыҥнарыгар киирсэр. Ол быраабы Холбоhуктаах нациялар омуктар икки ардыларынааҕы экономика, социал уонна култуура бырааптарын пактын 13 Ыстатыйата мэктиэлиир. 

Үөрэҕириини туһанан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уопсастыба, дойду уонна аан дойду туһунан билии бэриллэр.
Психология

**Психология** (, psȳkhē, «[кут]», уонна -λογία, -logia, «[билии» — куту билии) диэн өй үлэтин уонна майгыны чинчийэр үөрэх. Психологтар ылыныы, билии, эмоция, тус бэйэ, майгы уонна сыhыан көстүүлэрин үөрэтэллэр. Психология туттуллар үөрэх буоларын быhыытынан, күннээҕи олох (ыал, үөрэҕирии уонна үлэ) уонна өй чэгиэнин проблемаларын быhаарыыга туhаныллар. 
## Историята
### Философия уонна үөрэх төрүөттэрэ
### Психоанаалис
### Бехавиоризм
### Гуманизм уонна экзистенциализм
### Когнитивизм
## Оскуолалара
## Салаалара
### Абнормал психология
### Биология психологията
### Когнитив психология
### Тэҥниир психология
### Клиника психологията
### Сайдыы психологията
### Үөрэҕирии психологията
### Суут психологията
### Эт-хаан психологията
### Киhи факторын психологията
### Тэрилтэ психологията
### Тус бэйэ психологията
### Сокуон психологията
### Ахсаан психологията
### Социал психология
## Ньымалара
### Эксперимент
Майгы

**Майгы** диэн организм тулалыыр эйгэҕэ гыныыта эбэтэр хардарыыта. Майгы өйдөөх-санаалаах эбэтэр өйө-санаата суох, бэйэ эбэтэр бэйэ буолбатах буолар.

## Өссө маны көр
* Майгы уратылара
Санаа

**Санаа**, **толкуй** эбэтэр **толкуйдааhын** диэн өй быhыыта уонна бырассыаhа. Санаа аан дойду туhунан өйдөбүлү оҥорор. Санааны когнитив психология үөрэтэр.

Санаа киһиэхэ барыларыгар баар. Санаа өй, ай диэн тылларынан этиллэр. Санаа ырытыллар, быһаарыллар. 

## Өссө маны көр
* Өй уонна санаа
Эмоция

**Эмоция** диэн билгэ, санаа уонна майгы элбэх араас көрүҥнэриттэн тутулуктаах өй уонна эт-хаан туруга. Хас биирдии киhи биир түбэлтэҕэ араас эмоциялаах буолуон сөп.

Эмоциялар биир сүрүн уратылара - кинилэр идеатор характердара, ол эбэтэр быһыы- майгы уонна событиеларга сыһыаннаах быһыыга- майгыга олоҕурар дьоҕура билигин баара биллибэт, күүтүллүбэтэх эбэтэр толкуйдаммыт быһыыга- майгыга эрэ баар.

* Эмоциялар уратылара.
Таптал

[thumb|170px|[Сүрэх бэлиэтэ|Сүрэх таптал бэлиэтэ]]
**Таптал** () диэн күүстээх убаныы билгэтэ, эмоцията. "Таптал" диэн тылынан араас билгэни, туругу уонна сыhыаны ааттыыллар. Бастатан туран, эр киһи икки дьахтар икки ардынааҕы тардыhыыны. Тапталы өссө биир киhи атын киhиэхэ дириҥ, эйэҕэс кыhамньылаах сыhыана буолар диэххэ сөп. Холобур, хаан уруулар эбэтэр доҕордор бэйэ бэйэлэригэр үтүө сыhыаннара. Онтон таhынан санааларга, айылҕаҕа, харамайдарга, малларга уо.д.а. таптал баар

Таптал туhунан элбэх мультиктар уонна киинэлэр бааллар. Саамай элбэх киинэ варианнарын АХШ уонна Дьоппуон онорор. Саха Сиригэр биир бастын таптал туhунан эдэр ыччат киинэтэ "Таптал" диэн киинэ буолар.

Былыргы гректэр таптал хас да тииптэрэ: ыал таптала ( «сторгэ»), доҕордуу таптал (φιλία «филия»), романтическай таптал (ἔρως «ерос») уонна сиэртибэ таптала (ἀγάπη «агапэ»). Таптал объегар төрөппүттэрин, оҕолорун төрөппүттэригэр, бырааттарыгар, эдьиийдэригэр, эр киһи уонна дьахтар икки ардыларыгар, дьоҥҥо барытыгар таптал, Таҥараҕа таптал туһунан этэллэр. Таптал эмиэ туспа эбэтэр платоническай буолуон сөп.

Таптал туһунан бэйэтин көрүүтүн Платон, Аристотель, Фома Аквинскай, Б. Спиноз, А. Шопенгауэр, В. Соловьев, З. Фрейд уо. Д. А. Америка психолога Роберт Стернберг () үс састааптаах таптал быһыытынан бэйэ- бэйэҕэ чугас, эбэһээтэлистибэлээх буоларын бэлиэтээтэ.

Таптал өр кэмнээх, бигэ иэйиилээх сыһыантан уратыта диэн өркөн өйдөөх, төттөрүтүн дьиҥнээх тапталга кубулуйуон сөп.

Таптал аан дойду культуратыгар уонна искусствотыгар фундаментальнай уонна уопсай темалартан биирдэстэрэ. Таптал уонна кини аналиһа былыргы философскай систиэмэҕэ уонна литературнай пааматынньыктарга, биллэр дьоҥҥо көстүү курдук көстөр.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Көйгө оҕо
* Таҥара сэрэҕи таптыыр
* Тапталы харыстаа
Анархизм

130px|thumb|right|Анархизм бэлиэтэ

**Анархизм** (грек. ἀναρχος, anarchos — басхана/баhылыга суох) диэн дьаhалта уонна ил cуох буолууларын ситиhэр теориялары уонна көрүүлэри холбуур политика философията. Ол аата дьон-сэргэ туох да "үөhээттэн" салайыыта суох тэриллэр кыахтаах уонна тэриллиэхтээх диэн санаа.
Демократия

left|thumb|400px|
**Демократия** (грек. δημοκρατία — дьон дьаhалтата) диэн дьон көҥүл талыы систематын нөҥүө былааhы тутар дьаhалта көрүҥэ уонна политика философията. Демократия Былыргы Грецияҕа үөскээбитэ.
Өрөспүүбүлүкэ

**Өрөспүүбүлүкэ** (сэбиэскэй кэм саҕана *республика* диэн барыл туттуллар этэ,  - "дьон тэрилэ") судаарыстыбаны салайар дьаhалта көрүҥэ. Өрөспүүбүлүкэни чопчу болдьоххо дьон-сэргэ талбыт уорганнара (бэрэсидьиэн, ил түмэн, сууттар) салайаллар.
Коммунизм

[thumb|Холбоспут [өтүйэ уонна сиэрпэ коммунизм бэлиэлэрэ]]
**Коммунизм** диэн кылаастара уонна тус бэйэ билиитэ суох дьон-сэргэ тэриллиитин ситиhэр политика идеологията. Карл Маркс санаатынан, коммунизм дьон-сэргэ сайдыытын тиhэх кэрдииhэ буолуохтаах, ол аата түмүгэр кэлэн бары кылаастар уонна ил суох буолуохтаахтар ("ыраас коммунизм").
## Терминологията
Политика үөрэҕигэр, "коммунизм" диэн сороҕор марксизм-ленинизм идеологиятын тутаах ылыммыт, биир партиялаах системанан салайыллар или ааттыыллар.

## Коммунизм марксист оскуолалара
### Марксизм
### Марксизм-ленинизм
### Сталинизм
### Троцкизм
### Маоизм
### Титоизм
### Эурокоммунизм
### Сүбэ коммунизм
### Чучхэ
## Коммунизм марксист буолбатах оскуолалара
### Анархо-коммунизм
### Христиан коммунизм
## Историята
## Коммунизмы утарыы
## Өссө маны көр
* "Коммунизм" колхоз (Марха улууhа)
Карл Маркс

**Карл Хайнрих Маркс** (*Karl Heinrich Marx*) (Ыам ыйын 5, 1818 – Кулун тутар 14, 1883) диэн Германия филосова, экономиhа, историга, социолога, хуманиhа, политика теорияhыта уонна коммунизм олохтооччута.
Кини үлэлэрэ диалектика уонна устуоруйа материализма диэн бөлүһүөпүйэни олохтообуттара.
Кылыс

**Кылыс** — охсор, анньар уонна быһар биилээх сэрии сэбэ. Тутаахтаах метал уhун кырбаhа. Аан дойду элбэх цивилизацияларыгар баар.

Саха кылыһа биитин тимирэ 90-116 см, угун уһуна 17 см кэриҥэ. Саха сиригэр баара-суоҕа 5 эрэ кылыс көстүбүтэ (Уус Алдан, Кыһыл Кырдал, 1985 с; Үөһээ Бүлүү, Нам, 1963 с.;…) Мантан 2 кылыс биитин оҥоһуута батас биитин курдук муннуктуу синньээн тахсар, 3 кылыс биитэ муннуга суох уһугар сыыйа тахсар. Балартан батастыы (ортотуттан ыла эмискэ синньиир) бии-лээх 2 кылыһы чинчийээччилэр түҥ былыргы кылыстарынан ааҕаллар.

Кылыһы аттаах киһи кыайан туттар кыаҕа суох. Кылыһы ыарахана, улахана бэрдин иһин сатыы сылдьар киһи икки илиитинэн эрэ туттар кыахтаах. Кытайдарга эмиэ кылыс курдук «дадао» диэн 1,5-2 м уһуннаах, ыарахан ыйааһыннаах сэрии сэптээхтэр. Дадаонан куйахтаах аты ортотунан быһа охсон кэбиһиэххэ сөп үһү. Сэрэйдэх-хэ, кылыс сэриигэ эмиэ итинник туттуллубут буолуохтаах.

Кылыс түүр омуктарга «кылыч», «клыч», «кылыш» диэн ааттанар. Хакастарга «хылыс» диэн аатыран сүрүн сэрии сэбэ буола сылдьыбыт. Туроктарга эмиэ «килич» диэн янычардар саабылалара баар этэ. Киһи дьиибэргии истэрэ баар — ыраахтааҕы казактара «клыч» диэн саабыланы ааттыыллар эбит. Манна таарыйан эттэххэ, «саабыла» диэн эмиэ төрүкү түүр тыла сылдьар.

## Өссө маны көр
* Батас
* Батыйа
* Котокоон
* Болот

## Бу туһунан манна ааҕыахха уонна билиэххэ сөп

* Ф. Ф. Васильев, «Военное дело якутов» — Якутск, 1995. — 225 с;
* А.Кривошапкин-Айыҥа, «Союзником парфян в одно время было государство Сахастан» ыстатыйа — «Илин» сурунаал, 6№ 2006;
* В. В. Попов, «Батыйа сэрии сэбэ дуу, туттар тэрил дуу?» ыстатыйата;
* Емельян Ярославскай аатынан Дьокуускайдааҕы кыраайы үөрэтэр музей фондата;
* Майа музейын фондата.

## Туһаныллыбыт сирэ
* *Саха сэриигэ туттар биилээх сэптэрэ*, П. Иванов, «Хатан» сурунаал, ыам ыйа-бэс ыйа, 2009 с., 3(6)№
Консерватизм

**Консерватизм** диэн status quo'ну өйүүр политика идеологията. Ол аата дьон-сэргэ уонна итэҕэл үгэстэрин уонна майгыларын тутуhуу. Ил уонна дьон-сэргэ сиэрин күндүтүн көмүскээhин, төрдүттэн уларытар реформалары, экстремизмы уонна өрөбөлүүссүйэни утарыы.
Идеология

**Идеология** диэн биир сыаллаах өйдөбүллэр, дьулуhуулар уонна санаалар хомуурдара, сүрүннээн политикаҕа. Ылыллыбыт идеология (бастатан туран тоталитар тэриллээх дойдуларга) дьон-сэргэ бары эйгэлэригэр дьайар.
Түркчүлүк

[thumb|right|300px|[Түүр тыллара ил суолталаах дойдулара уонна аутономиялара.]]
**Түркчүлүк** (түрк. *Türkçülük*, атын аата **пантүркизм**) диэн аан дойду бүтүн түүр дьоно биир илгэ, конфедерацияҕа эбэтэр экономика униятыгар холбоhууларын уонна политика, култуура, дьон-сэргэ эйгэлэригэр сомоҕолоhууларын ситиhэр политика хамсааhына уонна идеологията.
## Историята
## Тутаах дьоно
* Зия Гөкалп
* Хүсэйин Нихал Атсыз
* Эбүлфэз Элчибэй
* Исмаил Гаспыралы
* Исмаил Энвер
* Мехмет Талат Паша
* Неждет Санчар
* Мирсэйет Солтангэлиев
* Әхмәтзәки Вәлиди Туған
* Алпарслан Түркэш
* Юсуф Акчурин

## Өссө маны көр
* Турандьылык
Баку

**Баку** (азер. *Bakı*) диэн Азербайдьан киин уонна ордук улахан куората, порда.

## Быһаарыылар
Тааҥка

* Thd
* Музей бронетанковых войск. Россия, Кубинка ;
* Баһылай Чобиток тааҥкалар туһунан библиотеката
Баатаҕай (Үөһээ Дьааҥы улууһа)

**Баатаҕай** диэн Саха Республикатын Үөһээ Дьааҥы улууһун киинэ. 

Нэһилиэнньэтин ахсаана 4 187 киһи (2009 сыл).
Азербайдьан

**Азербайдьан** (азер. *Azərbaycan*), официаллык **Азербайдьан Өрөспүүбүлүкэтэ** (*Azərbaycan Respublikası*) диэн Соҕуруу Хапхаас ордук улахан уонна элбэх дьонноох дойдута. Икки континеҥҥа сытар: Илин Эуропаҕа уонна Арҕаа Азияҕа. Азербайдьантан илин Каспий байҕал баар, соҕуруу Иран, соҕуруулуу-арҕаа Эрмээн Сирэ, арҕаа уонна хотугулуу-арҕаа Грузия уонна хоту Россия. Азербайдьан Нахчыван диэн эксклавыттан Иран соҕуруу уонна соҕуруулуу-арҕаа баар, Түркийэ арҕаа уонна Эрмээн Сирэ хоту уонна илин. Дойду Каспий байҕалга хас да арыылардаах.

Азербайдьан секулярдыы уонна биир кэлим өрөспүүбүлүкэ.

## Устуоруйата
Урукку бириэмэгэ Азербайдьан «Кавказ Албанията» диэн аатанар этэ, уонна Византийа уонна Персия бириэмэтигэр автономия быһыытынан сылдьбыта.

Арааптар 7-с үйэҕэ былдьаабыттарын кэниттэн мусульмааннар сабыдыалыгар 19-с үйэҕэ дылы сылдьыбыта.

1920 сыллаахтан 1991 сылга дылы ССРС өрөспүүбүлүкэтэ буолбута.

Нууччалар Азербайдьаҥҥа 19-с үйэ саҕаланыытыттан олорбуттара, ол гынан баран ССРС суох буолбутун кэнниттэн Азербайдьаҥҥа ахсааннара аччыыр тоҕо диэтэххэ нуччалар уонна атын норуоттар Азербайдьантан барбыттар.

## Эбии маны көр
* Азербайджан бэлиэ күннэрэ

## Быһаарыылар
Тирана

**Тирана** () диэн Албания киин уонна ордук улахан куората. 1614 с. тэриллибитэ уонна 1920 с. киин куорат буолбута.

## Быһаарыылар
Андорра

**Андорра** (кат. *Andorra*), официаллык Андорра **Кинээhилигэ** (*Principat d'Andorra*) диэн арҕаа Эуропаҕа, Пиреней хайаларын илин өттүлэригэр, Франция уонна Испания икки ардыларыгар баар кыра дойду. Андорра 2008 с. дьонун олоҕун орто уhунунан 2с миэстэҕэ турар (Макау кэнниттэн).

## Андорра бэлиэ күннэрэ
* Балаҕан ыйын 8 — Дойду күнэ

## Сигэлэр
Австрия

**Австрия** ( **Өстеррайх**), официаллык **Австрия Республиката** () диэн Орто Европа дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын уонна Чехиялыын хоту, Словакиялыын уонна Венгриялыын илин, Словениялыын уонна Италиялыын соҕуруу, уонна Швейцариялыын уонна Лихтенштайнныын арҕаа. Дойду киин куората Вена Дунай өрүскэ турар.

Федерация сыһыаннаах ил, парламеннаах өрөспүүбүлүкэ. Аан дойду биир саамай баай дойдута, биир киһиэхэ тиксэр ВВП харчыта - $46330 (2012). Харчыта — эуро. Холбоһуктаах нациялар тэрилтэтин кыттыылааҕа, Эуросойууска киирэр. 1955 сылтан ыла бэйэтэ нейтралитет олохтообут уонна ханнык да сэрии-сэбилиниилээх тэрилтэлэргэ кыттыспат.

Австрия — 9 улуустан (, ) турар: Бургенланд, Каринтия, Алын Австрия, Үөһэ Австрия, Зальцбург, Штирия, Тироль, Форарльберг, Киин куорат Вена.

Австрия иэнэ 83 871 км², дойду 70% хайалар. Хайалар улахан аҥаара Илин Альпалар. Муҥутуур чыпчаала — Гросглоккнер (3797 м), ол онно Эуропа биир улахан Пастерце диэн мууһа сытар. 

Австрия — Эуропа биир наука, култуура киинэ буолар. Венатааҕы ил опера — Аан дойду биир ордук операта буолар. 

Австрия — Аан дойду хайа хайыһарын биир улахан киинэ буолар. Инсбрук куоракка иккитэ (1964 уонна 1976) кыһыҥҥы Олимпиада буолан ааспыт. 

## Австрия бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 5 — Күөнтээһини уонна расизмы утары охсуһар күн
* Алтынньы 26 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ. Бу күн 1955 сыллаахха омук сэриилэрэ дойдуттан тахсааттарын кытта дойду түмэнэ Нейтралитет туһунан сокуон ылыммыт.
* Сэтинньи 9 — Айааччы күнэ
* Ахсынньы 5 — Крампус түүнэ (Krampusnacht). Крампус диэн түүлээх абааһы. Бу күн абааһы буолан кубулуммут киһи тэрилтэлэри, киэһэ уонна түүн дьиэлэри кэрийэр, ардыгар Сибэтиэй Клаустуун сылдьар (киниэхэ анаммыт күн сарсыныгар бэлиэтэнэр)

* Ахсынньы 26 — Сибэтиэй Стефан күнэ

## Быһаарыылар
Беларусь

**Бөлөрүүс** () диэн Илин Дьобуруопа дойдута. Кирбиилэhэр Арассыыйалыын хоту уонна илин, Украиналыын соҕуруу, Польшалыын арҕаа уонна Литвалыын уонна Латвиялыын хоту. Киин куората Минскэй.

Беларусь олохтооҕун ахсаана 9.85 млн киhи. 80% тахса бөлөрүүстэр, атын омуктар нууччалар, украиннар уонна поляктар. 1995 с. референдумунан дойду икки ил тыллаах: бөлөрүүс уонна нуучча.

Киин уонна саамай улахан куората — Минскэй. Судаарыстыбнай тыл — бөлөрүүс уонна нуучча тыла. 

## Этимологията
Судаарыстыба аата XIII үйэ ортотуттан биллэр уонна Русь араас регионнарыгар сыһыаҥҥа туттуллар «Белая Русь» диэн тылтан тахсар.

ХV үйэ бүтүөр диэри «Үрүҥ Русь» (Альба) туһунан ахтыылар Арҕаа Эуропаттан, Новгород Өрөспүүбүлүкэтин территориятыгар туттуллар этэ. 

## Административно-территориальнай араартыы

## Политиката
* Лукашенканы утары протестар (2020–2021x)

## Эбии маны көр
* Беларусь бэлиэ күннэрэ
Албания

**Албания**, сорумдьу аата **Албания Өрөспүүбүлүкэтэ** () диэн Балканнар дойдулара. Соҕуруулуу-илиҥҥэ Грециялыын, хотуҕа Монтенегролыын, хотугулуу-илиҥҥэ Косовалыын уонна илиҥҥэ Македония Республикатыныын кирбиилэһэр. Арҕааҕа Адриатик байҕал уонна соҕуруулуу-арҕааҕа Ион байҕал бааллар. Италия Отранто силбэhии 75 км уҥуор турар.

Бу дойду Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэригэр, Эуропаҕа Харысхал уонна Үлэлэhии Тэрилтэтигэр, Европа Сүбэтигэр, Аан дойду Атыы Тэрилтэтигэр, Ислам Конференциятын Тэрилтэтигэр уонна Сир ортотунааҕы байҕал иһин Унияҕа кыыттыылааҕа. Эуропа Униятыгар уонна NATO-ҕа кыттыылаах буолуон сөптөөх.

Албания парламент демократия уонна тахсар экономика дойдута. Киин куоракка, Тиранаҕа, 600 тыh. киhи олорор. Дойду дьонун бүтүн ахсаана — 3.6 млн.

## Албания бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 5 — Толук буолбут дьон күнэ
* Алтынньы 19 — Ийэ Тереза күнэ
* Сэтинньи 22 — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* Сэтинньи 28 — Тутулуга суох буолуу күнэ (1912); сороҕор Былаах күнэ дииллэр. 1912 сыллаахха Туурсуйаттан тутулуга суох буолууну бэлиэтииллэр. 1443 сыллаахха Скандербег бастакы былааҕы көтөхпүт. 1998 сыллаахха саҥа конституция ылыныллыбыт.
* Сэтинньи 29 — Босхолонуу күнэ эбэтэр Дита-э-Элиримит

* Ахсынньы 8 — Дойду ыччатын күнэ

## Быһаарыылар
Вена

**Вена** (ниэм. *Wien*) диэн Аустрия киин куората уонна тоҕус иллэриттэн биирдэстэрэ. Олохтоох дьон ахсаана 1.7 млн киhи (метрополия сирин ыллахха 2.3 млн).


Wien-vom Oberen Belvedere-108-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Oberes Belvedere-102-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Parlament-102-1979-gje.jpg|Parliament
Wien-Fiaker-02-Heldenplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Hofburg-108-Heldenplatz-2007-gje.jpg|Hofburg
Wien-Schoenbrunn-116-Garten-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Zentralfriedhof-14-Judenfriedhof-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Stephansdom-116-2007-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
Бельгия

**Бельгия Хоруоллуга** диэн Арҕаа Эуропа дойдута. Дойдуга Эуропа Униятын, NATO уо.д.а. суолталаах омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэлэр штаб-квартиралара бааллар. Бельгия иэнэ 30,528 km² уонна дьонун ахсаана 10.5 млн киhи.

## Бельгия бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 18 — 1815 сыллааҕы Ватерлоо кыргыһыытын саныыр күн
* От ыйын 21 — Дойду күнэ
* Балаҕан ыйын 27 — Боронсуустуу саҥарар дьон күннэрэ.

* Сэтинньи 11 
** Дьахтар күнэ
** Эйэлэһии күнэ. Аан дойду бастакы сэриитэ бүтүүтүн кытта ситимнээх

## Быһаарыылар
Бүрүссүөл

**Бүрүссүөл**, официаллык **Бүрүссүөл Киин Куорат Региона** диэн Бельгия киин куората. ЭУ сүрүн уорганнара бааллар.

## Быһаарыылар
Босния уонна Герцеговина

thumb|250px|right
**Босния уонна Херцеговина** диэн Балканнарга баар дойду. Иэнэ 51,129 км2. Кирбиилэhэр Хорватиялыын хоту, арҕаа уонна соҕуруу, Сербиялыын илин уонна Монтенегролыын соҕуруу.

Дойду икки дьаhалталаах: Босния уонна Герцеговина Федерацията уонна Серб Республиката.

### Босния уонна Герцеговина бэлиэ күннэрэ
* Сэтинньи 25 — Дойду күнэ (Дан државности). 1943 сыллаахха Боснияны уонна Герцеговинаны босхолуур Судаарыстыба антыбасыыстыы сэбиэтэ (ZAVNOBiH) дойдуну биллэрэр ZAVNOBiH Өрөсөлүүссүйэтин ылыммыт

## Сигэлэр
Дания

**Дания Хоруоллуга** () диэн Скандинавия дойдута. Кирбиилэhэр Германиялыын соҕуруу, Швециялыын хотугулуу-илин уонна Норвегиялыын хоту. Дания Балт уонна Хоту байҕаллар кытылларыгар турар. Дойду Ютланд диэн тумул арыыга турар, онтон таhынан элбэх арыылардаах: Шелланд, Фүн, Вендсүссель-Тү, Лолланд, Фальстер, Борнhольм уо.д.а. Дания Хоруоллугар өccө Фарер арыылара уонна Гренландия киирэллэр.

Дания конституция монархията уонна дьаhалтатын тэрилэ парламент системата. Ил дьаhалтата уонна 98 муниципалитеттар дьаhалталара бааллар. Дания Эуропа Униятын (1973 сылтан) уонна NATO (тэриллиититтэн) кыттыылааҕа.

## Дойдуга бэлиэтэнэр күннэр
* Муус устар 29 — Бенедикта принцесса төрөөбүт күнэ
* Ыам ыйын 5 — Босхолонуу күнэ
* Ыам ыйын 7 — Мэлииппэ күнэ
* Ыам ыйын 19 — Бүттүүн мэлииппэ күнэ
* Ыам ыйын 26 — Кронпринц Фредерик төрөөбүт күнэ
* Бэс ыйын 5 
** Конституция күнэ (1849);
** Аҕа күнэ
* Бэс ыйын 7 — Йоахим принц күнэ
* Бэс ыйын 21, Гренландия — Дойду күнэ
* Бэс ыйын 23 — Сибэтиэй Ханс күнэ 
* От ыйын 6 — Фредерисия аттынааҕы кыргыһыы (1849);
* От ыйын 12  — Фьорд күнэ
* От ыйын 25 — Истед кыргыһыыта ()
* Атырдьах ыйын 23 — Русалка күнэ
* Ахсынньы 24 — Джулеафтен. Христианствоҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта ситимнээх күн.

## Быһаарыылар
РПГ-43

**РПГ-43** — Сэбиэскэй Сойууска оҥоһуллубут тааҥканы эстэрэр илии гранаатата. 1943-с сылга, сэрии кэмигэр оҥоһуллубут, айааччыта Н.П. Беляков. ССРС бастакы кумулятивнай гранаатата.

Ыйааһына – 1,2 киилэ. Куйаҕы өтөн киириитэ – 75 мм.

## Сигэлэр
* РПГ 43
* RPG-43 H.E.A.T. Hand Grenade
Греция

**Греция** (грек. Ελλάδα ή Ελλάς ή επίσημα Ελληνική Δημοκρατία, Elláda), официаллык **Грек Республиката** (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía) диэн Балкан тумул арыытын соҕуруу өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр Албаниялыын, Македония Республикатыныын уонна Болгариялыын хоту уонна Түркийэлиин илин. Грецияттан илин уонна соҕуруу Эгей байҕала уонна арҕаа Ион байҕал бааллар. Сир ортотунааҕы байҕал илин бассейныгар элбэх арыылардаах.

Греция Эуропа, Азия уонна Африка икки ардыларыгар сытар. Грецияҕа демократия, арҕаа философия, Олимпия оонньуулара, арҕаа литература уонна историография, политика үөрэҕэ, математика уонна да атын үөрэхтэр үгүс төрүттэрэ уонна сиэрдэрэ, драма, трагедия уонна комедия үөcкээбиттэрэ.

Греция Эуропа Униятын (1981) уонна NATO (1952) кыттыылааҕа. Киин куората Атина; атын сүрүн куораттара: Тессалоники, Патрас, Эраклион, Ларисса, Волос, Иоаннина, Кавала, Родос уонна Серрес.

## Быһаарыылар
*[Fortescue, Adrian. http://www.newadvent.org/cathen/06735a.htm Greece // *[[The Catholic Encyclopedia]]*. Vol. 6. New York: Robert Appleton Company, 1909.

## Өссө маны көр
* Былыргы Греция
* Греция бэлиэ күннэрэ
Копенһаген

**Копенhаген** диэн Дания киин уонна ордук улахан куората. Шелланд () уонна Амагер () арыыларга турар.

## Быһаарыылар