open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эндрю Мосон

**Эндрю Мосон**, **Барон Мосон** (, ; төр. сэтинньи 8 күнэ 1954 сыл) — британия түмэт урбаанньыта, политик, уопсастыбаннай уонна таҥара үлэһитэ, ОРК капеллаана.

Моусон Манчестер үнүбүрсүтүөтүгэр теология бакалавырын истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1984 сылтан ОРК-га капеллаанынан сулууспалаабыта.

Лондон Тауэр-Хамлетсыгар «Бромли-бай-боу киин» (), түмэт урбаан бириинсиптэринэн үлэлиир, тэрийээччитинэн уонна бирисидьиэнинэн буолбута.

Мосон урбааны кытта социальнай кыһалҕалары быһаарар атын хас да тэрилтэлэри, хампаанньаларф уонна бырайыактары тэрийсибитэ уонна салайбыта; кини уопутун тарҕатар «Эндрю Мосон и партнёры» хампаанньа дьаһайааччыта ().

Дьон олоҕор сыһыаннаах эйгэҕэ өҥөлөрүн иһин Эндрю Мосон Британия импиэрийэтин уордьанын (2000) хабалыара буолбута, баруон титуллаах олоҕун тухары пэрствонан бэлиэтэммит (29 кулун тутар 2007 сыл), луордар Палааталарын чилиэнэ (30 муус устар 2007 сыл).

Былаас өттүттэн биһирэбил ыллар да, Мосон ол былааһын, Улуу Британияҕа социаальнай эйгэҕэ ыытар бэлиитикэтин, кириитикэлиир.

2008 сыллаахха «Түмэт урбаан» () диэн түмэт урбааҥҥа аналлаах ыйар-кэрдэр кинигэтэ, бесселлер буолбута.

## Быһаарыылар
Вилли Смитс

**Вилли Смитс** (; төр. олунньу 22 күнэ 1957 сыл, Верт (), Гелдерланд, Нидерланды) — Нидерланды уонна Индонезия учуонайа, микробиолог, эколог, активист, уопсастыбаннай диэйэтэл, чунуобунньук, түмэт урбаанньыт уонна менеджер, ойуурдары харыстааччы уонна кыыллар бырааптарын араҥаччылааччы.

## Биографията
Вилли Смитс 1957 сыллаахха олунньу 22 күнүгэр Вертегэ () Гелдерланд провинцияҕа (илин Нидерланды) төрөөбүтэ.

1980 сыллаахха Калимантанҥа бастакы сырыытыгар сылдьан индонезийка дьахтары ойох ылбыта .

1985 сылтан Индонезия Илиҥҥи Калимантан провинциятыгар Баликпапан аттынааҕы ойуурдары чинчийэр ыстаансыйаҕа үлэлээбитэ.

1989 сыллаахха ырыынак атыыһыттара бырахпыт орангутаан оҕотун булан, атаҕар туруорбута.

Ол кэннэ бу кыыллары көмүскүүр дьарыктаммыт.

1990-с сыллар саҕаланыыларыгар  Tropenbos International пуонда уонна дойду тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бииргэ оҥорбут бырайыактарын салайбыта.

1991 сыллаахха Вилли Смитс Калимантанҥҥа (Борнео) «Орангутааннары быыһыыр пуонда»ны () тэрийбитэ, хойут пуондата сүтэн эрэр кыыллары харыстыыр биир бөдөҥ тэрилтэ буолбут.

1994 сыллаахха ойуур хаһаайыстыбатын уонна кырыс буор үөрэҕин уобалаһыгар Нидерлаандылар Вагенинген үнүбүрсүтүөтүгэр дуоктар истиэпэнин ылбыта.

2001 сыллаахха Томохоҥҥа () (Хотугу Сулавеси, Индонезия) Masarang (индон. Yayasan Masarang) пуонданы арыйбыт , пуонда түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһан Индонезияҕа  социаальнай уонна экологиическэй  кыһалҕалары быһаарар.

2007 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Индонезия бэрэсидьиэнэ  Сусило Бамбанг Юдойоно Смтс пуондата туппут Масаранг () саахар собуотун арыйбыта, собуот оҥорон таһаарыыга экологияҕа сыһыаны тутуһар, тулалыыр айылҕаҕа эппиэттэхтик сыһыаннаһар.

Саахар собуотун бырайыага 6285 дьиэ кэргэни үлэнэн хааччыйар уонна 200 000 кв. м иэннээх ойууру харыстаабыт.

Masarang пуонда 2010 сыллаахха Нидерлаандыга  (Masarang Internatiol Foundation) уонна Гонконгга () офистары арыйбыта.

## Награадалара уонна премиялара
Вилли Смитс *Satya Lencana Pembangunan Award* (1998) бириэмийэнэн нагараадаламмыта; итини таһынан, Нидерлаандыга «хоруол лиэнтэтинэн» (; рыцарь уордьана)  (1995).

2005 сыллаахха дойдутун иннигэр өҥөлөрүн иһин Индонезия гражданствотын ылбыт.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: williesmits.
* Видеолекции:
** How to restore a rainforest (TED).
** Willie Smits: Saving rainforests .
Джон Бёрд

**Джон Бёрд** (; төр. тохсунньу 30 күнэ 1946 сыл, Ноттинг-Хилл, Лондон, Улуу Британия) — британия түмэт урбаанньыта и менеджерэ, *[[The Big Issue]]* уулусса хаһыатын тэрийээччитэ уонна главнай эрэдээктэрэ.

## Биографията
Джон Бёрд родился 1946 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Лондон Ноттинг-Хилл оройуонугар  Улуу Британияҕа дьадаҥы ирлаанд дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Алта уолтан үһүс уол оҕо эбит.

Биэс сааһыттан, төрөппүттэрэ дьиэлэрин арендатын төлүүр кыахтара суох буолан, бырадьаагалаабыт уонна  сэттэ сааһыттан уонугар дылы оҕо дьиэтигэр олорбута.

Эрдэҕэс сааһыгар олорбут, уоруунан дьарыктанан хаайыыга түбэспит.

Хаайыыттан тахсан уулуссаҕа олорбут уонна сүүрбэ сааһыгар эмиэ хаайыыга киирбит.

Полиция сойуолааһыныттан  Парижка (Франция) куотан, «Оробуочай өрөбөлүүссүйэ баартыйатыгар» киирэн «өрөбөлүүссүйэ охсуһуутугар» кыттыспыт.  

1970 сыллаахха бэлиитикэни бырахпыт уонна кыра биизинэһинэн дьарыктаммыт.

1991 сыллаахха Анита Роддик кытта 50 000 АХШ дуоллардаах,  Body Shop ситиһиилээх биизинэһиттэн тахсыбыт харчынан,  *[[The Big Issue]]*, 1995 сыллаахха, дьиэтэ суох дьоҥҥо көмөлөһөр соруктаах,  *[[:en:The Big Issue Foundation|The Big Issue Foundation]]* пуонданы тэрийбит. 

*The Big Issue Invest* ситиһиитэ Джон  Бёрдка хас да наҕарааданы аҕалбыт: 1995 сыл бэс ыйыгар Британия импиэрийэтин уордьанын чилиэнэ буолбута, 1996 сыл ыам ыйыгар ООН «Бастыҥ праактиката» бириэмийэ шорт-лииһигэр киллэриллибитэ, 2004 сыл алтынньыга UN-Habitat Scroll of Honour Award бириэмийэни ылбыта, 2004 сыл сэтинньигэ BBC «Лондон легендата» аата бэриллибитэ, 2006 сыллаахха The Beacon Fellowship бириэмийэ ылбыта.

2007 сыллаахха Бёрд Лондон мээригэр талыллаары хандьытаат быһыытынан туран, бэйэтин манифеһын билиһиннэрбитэ, ол эрэн хойут санаатын уларытан аккаастаммыта.

2008 сыл алтынньыга Ernst & Young Джон Бёрды «Сыл түмэт урбаанньытынан» ааттаабыта.

2009 сылтан  Бёрд *The Big Issue Invest* диэн бэйэтин инвестициялыыр пуондатын, түмэт урбааҥҥа көмө быһыытынан, үлэлэппитэ

2013 сылтан Plymouth University бочуоттаах дуоктара.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: johnbirdswords.
* Блог: johnbird65.wordpress.com.
Ренат Хойбергер

**Ренат Хойбергер** (; төр. ахсынньы 18 күнэ 1976 сыл, Цюрих, Швейцария) — Швейцария урбаанньыта уонна менеджерэ, South Pole Group тэрийсээччитэ уонна салайааччыта;  Австрия  *Climate Friendly Pty* хампаанньатын уонна Вьетнам VNEEC дириэктэрдэрин Сэбиэтин чилиэнэ; парник гаазтарыгар эксперт.

## Биографията
Ренат Хойбергер  1976 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр Цюрихха (Швейцария) төрөөбүтэ.

Оҕо сааһыттан суруналыыс буолар баҕалаах эбит.

Уон алта сааһыгар,  Индонезияҕа Swisscontact Швейцария техника кооперациятын пуондатыгар үлэлээн баран, Ренат   тэрийсээччитэ буолбут,  платформа оҥоһуллуутугар кыттыбыта.

Хойбергер Цюрихха Швейцария үрдүкү техниическэй оскуолатыгар тулалыыр эйгэни харыстааһын уобалаһыгар номуука магиистирэ буолбута.

Ол кэннэ Франция INSEAD биизинэс-оскуолатыгар түмэт урбаан (, ) куурустарыгар үөрэммитэ.

2002 сыллаахха Хойбергер  (CEO) myclimate коммерцията суох тэрилтэ тэрийсээччитинэн уонна салайааччытынан буолбута, бу тэрилтэ килиимэт уларыйыытын уобалаһыгар методтары уонна ыстандаартары оҥорор.

*Myclimate* тэриллиэҕиттэн ыла Хойбергер ООН раамочнай кэнбиэнсийэтин иһинэн ыытыллар тэрээһиннэри актыыбынайдык өйүүр, бастайааннай кыттааччы уонна спикер буолар. Ити тиэмэни сайыннаран, 2013 сыллаахха Давоска Бүтүн аан дойду экэниэмикэтин фуорумугар дакылаат аахпыта (). 

2006 сыллаахха,  Патрик Бюрги (), Томас Камерата () уонна Кристоф Саттер буолан, South Pole Carbon Asset Management, Ltd. (билигин South Pole Group) хампаанньаны тэрийэр уонна салайсар, хампаанньа парниик гаазтара тахсыыларын аччатыы, эмииссия квоталарын атыылааһын уонна бэйэтин уобалаһыгар консаалтинг өҥөлөрүн бырайыактарынан дьарыктанар.

2012 сыллаахха CEO хампаанньа буолбут.

## Награадалара уонна премиялара
2011 сыл ахсынньы 13 күнүгэр Ренат Хойбергер Кристоф Саттеры кытта,  Шваб Пуондатынан, South Pole Carbon Asset Management хампаанньаҕа үлэтин иһин, сыл түмэт урбаанньытынан ааттаммыта.

## Библиография
* Renat Heuberger, Alan Brent, Luis Santos, Christoph Sutter, Dieter Imboden, «Evaluating projects that are potentially eligible for Clean Development Mechanism (CDM) funding in the South African context: A case study to establish weighting values for sustainable development criteria», ETH, , 2003.
* Heuberger R, Thomas F, «Quality standards for micro-climate protection projects»"Qualitäts-Standards für Mikro-Klimaschutz-Projekte", Umwelt-Fokus, 2004.
* Heuberger Renat, Brent Alan, Santos, Luis, Sutter Christoph, Imboden Dieter, «CDM Projects under the Kyoto Protocol: A Methodology for Sustainability Assessment — Experiences from South Africa and Uruguay», «Environment, development and sustainability : a multidisciplinary approach to the theory and practice of sustainable development», Springer, , 2007.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: renatheuberger.
* Выступления и интервью:
** CEO Renat Heuberger at WEF Panama 2014 discussing climate change (видео).
**  (интервью).
**  (интервью).
Донн Тайс

**Донн Тайс** (; төр. от ыйын 12 күнэ 1959 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уоннаи менеджерэ, *[[D.light Design]]* (CEO, 2011) дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (2010) уонна салайааччыта; *Greenline Industries, Inc.* (CEO, 2009) салайааччыта; *Sustainable Solutions* хампаанньа тэрийсээччитэ уонна дьаһайар партнера (2006), *NanoBusiness Alliance* консультатибынай сэбиэтин чилиэнэ уонна и Эдэр бэрэсидьиэннэр тэрилтэлэрин () апыһыара.
Тайс «пирамиида төрүтэ» ырыынакка эксперт.

## Биографията
Донн Тайс Висконсин-Милуоки үнүбүрсүтүөтүн () экэниэмикэҕэ бакалаавырын истиэпэнин, ону кытары Мичиган үнүбүрсүтүөтүн МВА истиэпэнин ылбыта.

Тайс IDG Books сүрүн операционнай дириэктэринэн; Oakland Tribune атыыга дириэктэринэн, Dreyer’s Grand Ice Cream маркетинга уонна саҥа бородуукталарга дириэктэринэн; уонна Procter & Gamble (Folgers) бренд-менеджеринэн үлэлээбитэ.

Abracon Corporation бэрэсидьиэнинэн уонна дириэктэрдэр сэбиэттэрин чилиэнинэн, (COO) HydraBaths, Inc. бэрэсидьиэнинэн уонна сүрүн операциооннай дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта.

1997 сылтан 2002 сылгы дылы Тайс Winterland хампаанньа бэрэсидьиэнэ; хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтин чилиэнэ этэ.

Алта сыл Holt & Associates үлэлээбит.

2003 сыл тохсунньуттан 2006 сыл от ыйыгар дылы Тайс Nano-Tex, LLC (CEO) хампаанньаны салайбыта.

Үгэс буолбут дьыалабыай карьераны Донн ылымматах.

Биир күн Донн аан дойдуну бээтинэлэрин ыраастыыр киһи буолуон баҕарбатын өйдөөн, бэйэтин түмэт урбаан кыһалҕаларыгар аныырга толкуйдаммыт.

2006 сыллаахха Донн Тайс Sustainable Solutions хампаанньаны тэрийсибитэ, ол кэннэ хампаанньа дьаһайар партнера.

2008 сыл сэтинньигэ Тайс *[[D.light Design]]* хамаандатыгар кыттыспыта, дириэктэринэн.

2009 сыл тохсунньуттан Тайс (CEO) Greenline Industries, Inc. хампаанньаны салайар.

2010 сыллаахха Донн Тайс дириэктэрдэр сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ буолбута, 2011 сыл кулун тутарга — CEO *D.light Design*. Ол кэмтэн хампаанньа кини салайыытынан сайдар.

## Награадалара уонна премиялара
2014 сыллаахха Донн Тайс, Нед Тозун уонна Сэм Голдман, *[[D.light Design]]* хампаанньаҕа үлэлэрин иһин, Шваб пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибитэ.

## Тус олоҕо
Ойоҕо Кристина Скерка () D.light Design хампаанньаҕа үлэлиир.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* LinkedIn: donn-tice.
* CrunchBase: donn-tice.
* Публикации и интервью:
** The Kerosene Problem: An open letter for better research .
** Where There’s Smoke, There’s Fire: A Call to Action for Better Indoor Air Pollution Research  (персональная страница).
Викрам Кумар

**Викрам Шил Кумар** (; төр. барыллаан 1976 сыл, Джеймстаун, Нью-Йорк, АХШ) — эмиэрикэ бырааһа, саҥаны айааччы, түмэт урбаанньыт уонна менеджер,  Dimagi хампаанньаны тэрийээччи уонна салайааччы , о.д.а. технология уонна медицина хампаанньаларын.

## Биографията
Викрам Кумар АХШ-ка Джеймстауҥҥа (штат Нью-Йорк) индийскэй-эмэрикээнскэй дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата - нейрохирург, АХШ-ка үчүгэй практикаттан аккаастанан Индияҕа балыыһа тутаары төннүбүт.

Уон сааһыгар Индияҕа төннөн баран, Викрим Нью-Дели аныгылыы оскуолатыгар үөрэммит. Индия технология институутун бүтэрэн, инженер идэтин ылбыта, бырагырааммалары суруйарга үөрэммитэ.

1995 сыллаахха, АХШ-ка төннөн, Колумбия үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэ киирбитэ, 1999 сыллаахха бакалавр истиэпэнин ылбыта.

Ол кэннэ Гаарвард үнүбүрсүтүөтүн уонна Массачусетс технология институутун холбоһун подразделенияларыгар медицина науукаларын уонна технологияларын уобалаһыгар үөрэммитэ.

2002 сыллаахха MIT Media Lab үөрэнэ сылдьан Вишванат Анантраманы () уонна Тарьей Миккельсены () кытта Dimagi бырайыагы тэрийбит.

2004 сылга DiaBetNet диэн туттарга табыгастаах прибуору оҥорбут, бу прибуор оонньуу фуорматынан саахар диабетынан ыалдьар оҕолору хааннарыгар баар саахардарын таһымын кэмнэнэллэригэр көмөлөһөр (сөпкө таайбыт таһым иһин глюкоза нагараадалаах). 

2007 сыллаахха ординатуураны бүтэрбит уонна салгыы Brigham and Women’s Hospital-гэ үлэлиир, бэйэтин бырайыактарынан дьарыктанар.

## Тус олоҕо
Бостоҥҥа (Массачусетст, АХШ) олорор.
2004 сылга кыбартыыратын аймахтарын кытта түҥэттэн олорбут, куорат устун билисипиэтинэн эбэтэр 20-чэ сыллааҕы Mercedes-н айанныыр.

## Награадалар уонна премиялар
2004 сыллаахха Массачусет технология институутун 100 эдэр инноватордарын туоптарыгар киирбитэ.

2005 сыллаахха «Ten Outstanding Young Americans (TOYA)» бириэмийэни ылбыта.

2012 сыллаахха Dimagi тэрийсээччитин Джонатан Джексоны кытта [Шваб [түмэт урбаанын пуондатынан]] сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Профиль на сайте Dimagi: vikram.
* Публикации:
** Healthy Thinking | Vikram Kumar BS’99  .
Джей Киммельман

**Джей Киммельман** (; от ыйын 21 күнэ 1977 сыл) — эмиэрикэ урбаанньыта уонна менеджерэ; АХШ-ка биир бөдөҥ *Edusoft* (Houghton Mifflin, 2003) үөрэх уобалаһыгар статистиичэскэй бырагыраамманы оҥорор тэрилтэ уонна   *Bridge International Academies* (2007 сылтан) эмиэ аан дойдуга биир бөдөҥ Кения дьадаҥы олохтоохторугар анаммыт оскуолалар ситимнэрин тэрийсээччитэ уонна салайааччыта.

## Биографията

Джей Киммельман  1977 сыллаахха от ыйын 21 күнүгэр төрөөбүтэ.

Гаарвард үнүбүрсүтүөтүгэр информаатика уонна электроника уобалаһыгар бакалавр истиэпэнин ылбыта (1995-1999).

### Edusoft
2000 сыл балаҕан ыйыгар кэллиэһи бүтэрэн баран Джей Киммельман Edusoft хампаанньаны тэрийбитэ, хампаанньа сыана туруорар (К-12) уонна АХШ оскуолаларыгар статистика хомуйуутун платоформатын оҥорбута.

Систиэмэтин Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарын үөрэҕин судаарыстыбаннай систиэмэтэ ылбыта, бу систиэмэтэ бэйэтин уобалаһыгар лиидэр буолбута.

2003 сыл бүтүүтүгэр Edusoft хампаанньаны, ол кэмҥэ 150 үлэһиттээх, Houghton Mifflin 20 мөлүйүөн АХШ дуолларыгар атыыласпыта.

2004 сыл ахсынньыга Джей Киммельман бырайыагын быраҕан, *Houghton Mifflin* үөрэх салаатын бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар көспүтэ (2005 сыл муус устарыгар дылы).

### Bridge International Academies

2000-с сыллар саҕаланыыларыгар, Сан-Францискоҕа үөрэх бырагырааммаларыгар бииргэ үлэлэһии кэмигэр, Джей Киммельман Шеннон Майы () кытта билсиспит, ол кэннэ көрсүһэр буолбуттара.

2000-с сыллар ортолоругар эдэр дьон Кытайга барбыттар, Шенно онно хандьдаатын диссертаациятыгар матырыйааллары хомуйбут.

Кытайга тыатын оскуолаларыгар үөрэхтээһин систиэмэтэ ситэтэ суоҕун бэлиэтээбиттэр.

Онно сылдьан, бастакытынан, кэргэннии буоларга, иккиһинэн, Bridge International Academies хампаанньаны тэрийэргэ быһаарыммыттара. Хампаанньа дьадаҥы дойдуларга үөрэхтээһин кыһалҕаларын систиэмэ быһыытынан аныгы технология көмөтүнэн быһаарар соруктаах. 

2007 сыллаахха хампаанньаларын арыйан, үөрэх бырагырааммаларын оҥорууга, оскуолалары арыйыы систиэмэтин туруорууга уонна үөрэх барыытын салайыыга  эмиэрикэ бастыҥ специалистарын кытыннарбыттар. 2009 сыл тохсунньуга  Мукуруга (Кения) Найроби трущуобаларыгар бастакы оскуоланы арыйбыттара, ол кэннэ аҕыйах ыйынан иккис оскуола аһыллыбыта.

2010 сылга *Bridge International Academies* Найробига 12 оскуоланы аспыт.

2014 сыл муус устарыгар хампаанньа кенияҕа 300 начаалынай оскуолалары тутан 100 000 оҕону үөрэппит; хас 2-3 күн аайы биирдии оскуоланы арыйбыт. Ол кэмҥэ хампаанньа барыыһа суох үлэлээбит, 2016 сылга 500 000 үөрэнээччилэнэн ороскуотун уйунар былааннаах.

## Награадалара уонна премиялара
2014 сыллаахха Bridge International Academies тэрийбиттэрин иһин Джей Киммельман уонна Шеннон Май Шваб түмэт урбаанын пуондатынан сыл түмэт урбаанньыттарынан биллэриллибиттэрэ.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Twitter: jayskimmelman.
* LinkedIn: jay-kimmelman.
* Тыл этиилэр: 
** New Solutions - Jay Kimmelman Co-Founder and CEO of Bridge International Academies (видео).
Кнопка жизни

**Кно́пка жи́зни** — 2005 сыллаахха тэриллибит Арассыыйа стартааба, Арассыыйаҕа бастакы медициина сигнализаациятын өҥөтүн (кырдьа барбыт саастаах уонна инбэлиит дьоҥҥо суһал көмөнү ыҥырыы) оҥорор.

## Салалтата
Хампаанньаны тэрийсээччилэр  Ирина Линник (ком. дириэктэр) уонна Сергей Купцов (гендириэктор; «Ринтех» дириэктэрэ) салайаллар.

2014 сылга хампаанньа хаппытаалын 43 % Дмитрий Юрченко (бу иннинэ «Кнопка» ген. дириэктэрэ) тэрийбит «А-Клевер» хампаанньатыгар,  Ирина Линникка уонна Александр Мусиенкоҕа; 57 % «Ринтех» (АйТи) тиксэрэ.

## Үлэтэ
Стартап суукканы төгүрүччү үлэлиир Көмө киинин кытта сибээстэһэргэ аналлаах SOS кунуопканы баттыырга табыгастаах төлөпүөннэри, кулуоннары, браслеттары о.д.а. тэриллэри тарҕатар.

Call-киин идэтийбит үлэһиттэрэ киһи туругуттан көрөн суһал көмөнү, МЧС эбэтэр полицияны ыҥыраллар, биитэр ыаллыы олорор дьоҥҥо уонна аймахтарыгар биллэрэллэр.

Түрбүөннээх кунуопкаттан ураты «Кнопка жизни» кэтиир дьонун туһунан араас көрдөрүүлэрин мониторинныырга өҥө оҥорор.

Дохуот тэриллэри атыылааһынтан (2 000-10 000 солк.) уонна тэриллээх дьон ыйдааҕы төлөбүрдэриттэн киирэр, ыйга 200—600 солкуобай (2014 сыл ортотугар).

«Кнопка жизни» үлэлэһэр тэрилтэлэрэ: «АйТи», МТС, «Альцстор» маҕаһыын уо.д.а. хампаанньалар.

Бастакы тургутар ыйга МТС салуоннарыгар «Кнопка жизни» атыыта 11 тэрил буолбут (былаан 150 устуука), саайт нөҥүө атыы күүтүллүбүттэн 15 төгүл намыһах буолбут.

«Ринтех»-тан инвестиция ылан, «Кнопка жизни» түмэт тэрилтэлэригэр кырата түөрт бэйэтин гааджеттарын атыылыырга уонна тустаах өҥөлөрү оҥорорго 31 мөл. солкуобайдаах судаарыстыба тиэндэригэр кыттан кыайбыт.

## Үлэтин көрдөрүүлэрэ
2014 сыл бэс ыйынааҕы туругунан, систиэмэни 10 тыһыынча кэриҥэ киһи туһанар эбит.

2014 сыллаахха бэс ыйыгар хампаанньа биллэриитинэн, бырайыак ороскуокка тэппэт, дохуоту ылыыга икки сыл иһинэн былааннанар.

## Остуоруйата
Бырайыагы 2010 сыллаахха сэтинньиттэнИрина Линник уонна Дмитрий Юрченко үлэлэппиттэр.

2012 сыллаахха от ыйыгар Арассыыйа «АйТи» систиэмэлээх  интегратор бөлөҕөр киирэр  «Ринтех» хампаанньа стартапка 35 мөлүйүөн солкуобайы инвестициялаабыта.

CNews дааннайдарынан, ити рааунд кэнниттэн  «Ринтех» «Кнопке жизни» хампаанньаттан  57 % бас билбит, онон хампаанньа 61 мөл. солкуобайтан ордук сыаналаммыт.

2014 сыллаахха бэс ыйыгар Интернет-инициативалары сайыннарар пуонда  «Кнопка жизни» бырайыакка 45 мөл. солкуобайы укпута.

## Наградалара
Бырайыак хаста да араас куонкурустарга кыайыылаҕынан ааҕыллыбыт.

2011 сыллаахха, Экэниэмикэ үрдүкү оскуолатын версиятынан, хампаанньа «Сыл стартааба — 2011» награаданы («Бастыҥ түмэт суолталаах стартаап» номинация) ылбыта, «БИТ-2011» куонкурус кыайыылаахтарын ахсааннарыгар киирбитэ уонна   Forbes сурунаал куонкуруһугар иккис миэстэлэммитэ.

2013 сыллаахха  «Секрет фирмы» сурунаал хампаанньаны кэскиллээх венчур бырайыактарын эриэйтинигэр бастакы миэстэҕэ туруорбута.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Официальнай саайт: knopka24.ru .
Нэт Вэй

**Натанаэль Мин-Ян Вэй, Барон Вэй** (, ); также известный как **Нэт Вэй**, төр. тохсунньу 19 күнэ 1977) — британия түмэт урбаанньыта, Лордар палааталарын саамай эдэр чилиэнэ (2011 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр). Улуу Британия бырабыытылыстыбатын «Улахан уопсастыба» бырайыагын урукку сүбэһитэ.

Вэй - «Teach First» түмэт тэрилтэтин тэрийсээччитэ уонна уурайбыт чилиэнэ партнер «Shaftesbury Partnership»,   «Absolute Return For Kids» үтүөнү оҥорор тэрилтэ. Он бывший сотрудник «Young Foundation» уонна Аан дойдутааҕы экэниэмикэ фуорумун урукку сүбэһитэ.

## Биографията
Вэй төрөппүттэрэ Гонконгтантан кэлбит эмиграаннар.

Аҕата - пастор, Улуу Британияҕа 1970-с сылларга көһөн кэлбит. Вэй 1977 сыллаахха тохсунньу 19 күнүгэр  Уотфордка төрөөбүт. Сэр Фрэнк Маркхэм аатынан оскуолаҕа, Милтон-Кинска судаарыстыбаннай уопсай үөрэх сокуолатыгар үөрэммитэ, оскуолаҕа сорох үөрэнээччилэр кинини үөрэҕэр дьиҥнээхтик кыһалларын иһин атаҕастыыр эбиттэр. 

Лондон экэниэмикэ оскуолатыгар Вэй Путунхуаны үөрэппит, кантон, францууз уонна ниэмэс тылларын билэр.

Оксфордка «Иисус кэллиэһин»  бүтэрэн баран, Вэй үс сыл «McKinsey & Company»  хампаанньаҕа үлэлээбитэ, 2002 сыллаахха «Teach First» тэрийбит  Бретт Уигдортзы кытта билсиспитэ.

2006 сыл саҕаланыытыгар Вэй «Shaftesbury Partnership» тэрилтэни  тэрийбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ «Shaftesbury Partnership» үлэтэ суох буолуу уонна доруобуйа харыстабылыгар  бырайыактары оҥорор. «Shaftesbury Partnership» нөҥүө Вэй  «The Challenge Network» тутулуга суох үтүөнү оҥорор тэрилтэни тэрийсибитэ.

## Быһаарыылар
Newman's Own

**Newman's Own** — бородуукта хампаанньата, актер Пол Ньюман уонна ааптар А. Хочнер 1982 сыллаахха тэрийбиттэрэ. Хампаанньа дохуотун 100%, атыыттан нолуоктарын төлөөбүтүн кэннэ,  бэйэтин пуондатыгар аһарар, пуондата харчыны араас үөрэх уонна үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ ыытар. 

«Newman's Own» бородуукта хампаанньатын үлэтэ Ньюман салаакка ураты соус оҥорон доҕотторун уонна ыаллыы олорор дьону күндүлээбититтэн кэннэ саҕаламмыт. Бородууктата табыллан, Ньюман салаат соуһун оҥорон таһаарар бэйэтин хампаанньатын тэринэргэ санаммыт.

Ньюман хампаанньатын 1982 сыллаахха арыйбыт, уонтан тахса араас бородууктаны оҥорон таһаарбыт: тоҥоруллубут пицца, попкорн, сальса, йуогуртар, арыгыта суох утахтар. Бородууктатын хас биирдии этикиэккэтигэр араас көстүүмү кэппит Ньюман хаартыската баар. 

1993 сыллаахха Ньюман кыыһа Нелл Ньюман хампаанньа алын салаатын «Newman's Own Organics» тэрийбитэ, 2001 сыллаахха туспа хампаанньа буолбута, дьиҥнээх бородуукталары эрэ оҥорон таһаарар: сакалаат, бичиэнньэ, туустаах кириэндэл уонна сүөһү аһылыга. Аҕата кыыһын кытта этикиэккэлэргэ анаан хаартыскаҕа түспүтэ.

2005 сыллаахха Ньюман кэммиэрсийэтэ суох «Newman's Own Foundation» пуонданы тэрийбитэ. 2014 сыллаахха пуонда 700 тэрилтэҕэ 30 мөл. дуолларынан көмөлөспүт. Ньюман пуондатын саайтынан, 1982-2014 сылларга пуонда үтүөнү оҥорууга 400 мөлүйүөн дуоллары босхо биэрбит.

«Newman's Own» хампаанньа Ньюман тэрийбит Hole in the Wall курдук олохторугар кутталы үөскэтэр ыарыылаах оҕолор лааҕырдарыгар дохуоттарын сүрүн төрүтэ буолар.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Newman's Own, official website
* Newman's Own Foundation, official website
* Newman's Own Coffee website
* The Hole in the Wall Gang
* Newman's Own: Business History
Дрейтон Билл

**Билл Дрейтон** (1943 сыллаахха АХШ Нью-Йорк куоратыгар төрөөбµт) – түмэт урбаанныта уонна менеджер, “Ашока: уопсастыбаҕа инновацияны” диэн аан дойду үрдүнэн түмэт урбаанынан дьарыктанар кэмиэрчэскэйэ суох пуонда төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэлэ. Итини таһынан Дрейтор “Күөхтэр уопсастыбалара” (аанг. Community Greens) уонна “Ашока: Ыччат уопсастыбатыгар инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public Youth Venture) тэрилтэлэр бэрэссэдээтэллэрэ.

2005 сыллаахха Дрейтоны U.S. News & World Report сурунаал “Эмиэрикэ 25 бастыҥ лиидэрэ” диэн испииһэккэ киллэрэн турар. Кини үгүс элбэх наҕыраада, бочуоттаах аат хаһаайына.

Билл Дрейтон аан дойдуга **түмэт урбаана** диэн тиэрмини аан бастакынан киллэрбит уонна ол аат тарҕаныытыгар улахан кылааты киллэрбит киһи быһыытынан сыаналанар.

Дрейтон түмэт урбаан туһунан маннык диир: *“Түмэт урбаанньыттар дьоҥҥо аҥаардас балыгы биэрэн уонна хайдах балыктыырга үөрэтэн баран уоскуйан, сүтэн-симэлийэн хаалбаттар. Кинилэр балык бырамыысыланнаһыгар улахан өрөбөлүүссµйэни оҥорон эрэ баран биирдэ уоскуйуохтара”*.

Биография
Уильям Дрейтон 1943 сыллаахха Нью-Йорк куоракка төрөөбүт. Кини ийэтэ Австралияттан кэлбит эмигрант дьахтар, оттон аҕата – АХШ төрүт олохтооҕо этэ. 

Дрейтон Андовердааҕы Филлипс акадьыамыйатыгар үөрэммитэ. Ол кэннэ Гарвардка үөрэххэ киирэн, 1965 сыллаахха, бакалавр истиэпэнин ылбыта. 1967 сыллаахха кини Оксфорд Баллиол-колледжыгар магистр истиэпэнин ылбыта. Ол кэннэ 1970 сыллаахха Йель быраапка оскуолатыгар билим дуоктарын аатын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. 

Ити курдук үөрэҕин бүтэрэн баран Билл Дрейтон McKinsey & Company диэн норуоттар икки ардыларынааҕы консалтинг тэрилтэтигэр киирэн уонча сыл үлэлээбитэ. 

Картер бэрэсидьиэнни олордоҕуна (1977-1981 сс.) Дрейтон АХШ тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа ааҕыныстыбатыгар дьаһабыл көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. Онно сылдьан кини тулалыыр эйгэҕэ быраҕыллар “куһаҕан эттиктэри кээмэйдээн атыылыырга” диэн этиини көҕүлээн киллэртэбитэ. 

Итини таһынан Билл Дрейтон ыҥырыынан тиийэн Гарвард уонна Стэнфорд үнүбэрсиэттэригэр үлэлээбитэ. 

Онтон бэс ыйын 3 кµнµгэр 1980 сыллаахха Дрейтон “Ашока: Уопсастыбаҕа инновацияны” (аанг. Ashoka: Innovators for the Public) диэн кэмиэрчэскэйэ суох пуонданы тэрийбитэ уонна биир бастакынан түмэт урбаанньыттарыгар үбүнэн-аһынан көмөлөһөн киирэн барбыта.
Чарльз Лидбитер

мини
**Чарльз Лидбитер** — Улуу Британия биллиилээх суруналыыһа, сүбэһит, аналиитик, экэниэмикэ эйгэтигэр саҥа-сонун сүүрэннэри киллэриигэр анаммыт хас даҕаны кинигэ ааптара. Кини 1980-с сыллардаахха “Ашока” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ төрүттээччитэ уонна бэрэссэдээтэ Билл Дрейтоны кытары аан дойдуга биир бастакынан “түмэт урбаан” диэн тиэрмини киэҥ эйгэҕэ киллэрбитэ.  

## Олоҕун олуктара
Чарльз Лидбитер 1959 сыллаахха Улуу Британияҕа төрөөбүтэ. Лидбитер карьератын 1980-с сыллардаахха Marxism Today-тан саҕалаан баран, кэлин Financial Times хаһыакка көспүтэ. Онно кини 10 сыл устата араас салааларга эрэдээктэринэн үлэлээбитэ, итиэннэ хаһыат Токиотааҕы бүрүөтүгэр шеф эрэдээктэр дуоһунаһын толорбута. Лидбитер суруналыыстыкаҕа үлэлиирин устата араас наҕараадаларга тиксибитэ, ол иһигэр аатырбыт хаһыат The New York Times наҕараадатыгар. Сүбэһит (консультант) быһыытынан BBC, Vodafone, Microsoft, Ericsson, Channel Four Television тэрилтэлэргэ, Шанхай куорат дьаһалтатыгар, Улуу Британия бырабыыталыстыбатыгар, Дьобуруопа Сойууһун Атыыга уонна бырамыысыланнаска министиэристибэтигэр үлэлээбитэ. Кылгас кэмҥэ Тони Блэргэ сүбэһиттээбитэ. Оттон Улуу Британия Independent хаһыатыгар эрэдээктэр көмлөһөөччүтүнэн үлэлии сылдьан аатырбыт “Бриджит Джонс дневнигин” оҥоһуутугар кыттыспыта.

Лидбитер бэйэтин үлэлэригэр кэпэрээссийэ уонна түмсүүлээх айар үлэ экэниэмикэ саҥа сайдыылаах моделин төрүтэ буолуохтаах диэн итэҕэтиилээхтик суруйар. Кинин санаатыгар, түмэт урбаанын сайдыытыгар интэриниэт төһүү буолуохтаах. 

Билигин Чарльз Лидбитер Идиэйэ Аатлаһа (Atlas of Ideas) бырагыраамаҕа үлэлэһэр.
Майкл Янг

Лорд **Майкл Янг** ( 09.08.1915 сыллаахха Манчестерга төрөөбүт — 14.01.2002 сыллаахха Лондоҥҥа өлбүт) — Улуу Британия социолога, уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ.
Лортар Балааталарын чилиэнэ (1978—2002). Улуу Британия акадьыамыйатын бочуоттаах чилиэнэ (1995).
20.03.1978 сыллаахтан пэр (барон).

Майкл Янг 1950-1990 сыллардаахха аан дойдуга тµмэт урбаана сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрбитэ. Кини туһунан Гарвард үнүбэрситиэтин бэрэпиэссэрэ Дэниэл Бэлл маннык этэн турар: “Аан дойдуга түмэт урбааныгар кини саҕа сайдыыны, көҕүлээһини киллэрбит киһи ахсааннаах буоллаҕа буолуо. Янг көмөтүнэн Аан дойду араас муннугар 60-тан тахса түмэт урбаанын тэрилтэлэрэ баар буоллулар. Ол иһигэр Улуу Британия сиригэр хас даҕаны түмэт урбаанын оскуолата тэрилиннэ”.    

## Биографията
Гибсон уонна Эдит Янгтар уоллара
Лондоннааҕы экэниэмикэ оскуолатын бүтэрбитэ (билим бакалавра, 1938 с.). Эмиэ онно үөрэнэн 1963 сыллаахха ускуустуба магистрын аатын ылбыта, кэлин бөлөһүөпүйэ билимин дуоктара буолбута.

1933-1935 сыллардаахха солиситорскай фирмаҕа үлэлээбитэ. 1939 сыллаахтан барристердаабыта.

1941-1945 сыллардахха Лейбористар баартыйаларыгар бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй былааннааһын салаатыгар дириэктэринэн, оттон 1945-1951 сыллардаахха чинчийэр департамен сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

1953 сыллардаахха Лондоннааҕы Уопсастыбаннай штудиялар үнүстүүттэрин тэрийбитэ уонна 2001 сыллаахха диэри салайбыта.

1961-1966 сыллардаахха Кембриджкэ үлэлээбитэ, 1961-1963 сыллардаахха эмиэ онно социология тиэмэтигэр лиэксийэ аахпыта. 1989-1992 сыллардаахха Лондоннааҕы үнүбэрсиэт Биркбегын бэрэсидьиэнинэн талыллан үлэлээбитэ.

Майкл Янг 2002 сыллаахха 86 сааһыгар олорон уһун ыарахан ыарыыттан ыалдьан өлбүт. 

Үс төгүл ойохтоно сылдьыбыта, биэс оҕолоох.
Үөрүү лааппыта

**«Үөрүү лааппыта»** — Москубаҕа бастакы үтүөгү оҥорор маҕаһыын, 2012 сыллаахха аһыллыбыта. Маҕаһыын уратыта - ыйыллыбыт сыана буолбакка, табаар иһин баҕа өттүнэн бэриллэр сиэртибэлээһини хомуйуу. Киирбит дохуот Арассыыйаҕа үтүөнү оҥорор уонна тарҕатар тэрилтэҕэ барар. Итини таһынан маҕаһыын оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьэи кэргэннэргэ уонна атын кыһалҕалаахтарга көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ таҥаһынан көмөлөһөр.

## Кэнсиэпсийэтэ
«Үөрүү лааппыта» Москубаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолбута, бу Арассыыйаҕа түмэт урбаан биир саҥа көрүҥэ. Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыынынан Санкт-Петербурга 2010 сыллаахха аһыллыбыт «Махтал!» буолбута. Эуропаҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар маннык маҕаһыыннар уруккуттан бааллар. Атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэҕэ аһардыллар уонна дьон-сэргэ кыһалҕаларыгар туттуллар.

«Үөрүү лааппытын» ассартымыана Москуба олохтоохторо бэйэлэрэ туһамматах малларын босхо биэрбит көмөлөрүттэн оҥоһуллар. Маҕаһыын үлэһиттэрэ атыыланар табаардарга сыанатын дьаралыгын ыйаабаттар, онон атыылаһааччылар табаар сыанатын бэйэлэрэ быһар бырааптаахтар, сөп диэбит харчыларын төлүүллэр.

## Көмө
Хомуллубут харчы «Бары бииргэ» үтүөнү оҥорор тэрилтэ (ол иһигэр «Подари жизнь», «Настенька», «Детские сердца» о.д.а.). пуондаларыгар аһардыллар. Атыыламматах таҥаһы оҕо дьиэлэригэр, хоспистарга, кырдьаҕастар дьиэлэригэр, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэргэ уонна да атын кыһалҕалаах көмүскэлэ суох дьоҥҥо көмөнү оҥорор тэрилтэлэргэ биэрэллэр.

Маҕаһыын аһыллыытыгар 116 тыһыынча солкуобай хомуллубута. Бастакы нэдиэлэҕэ - 71,5 тыһыынча солкуобай. Ыйдааҕы дохуот 200-300 тыһ. солкуобай.

## Өссө маны көр
* Charity Shop

## Быһаарыылар
Махтал!

**«Махтал!»** — Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын, 2010 сыллаахха тэриллибитэ. Билигин 4 маҕаһыыннаах уонна таҥаска, атах таҕаһыгар, кинигэлэргэ уо.д.а. аналлаах 20 кэнтейнердаах атыы ситимэ. Маҕаһыын түмэт урбаан бириинсиптэрин тутуһарын туһунан биллэрэр.

## Үлэтэ
2010 сыллаахха Санкт-Петербурга аһыллыбыт «Махтал!» маҕаһыын - Арассыыйаҕа бастакы үтүөнү оҥорор маҕаһыын буолар. Маҕаһыын хас да Арассыыйа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэрин кытта үлэлэһэр. Маҕаһыын үлэлиир схематынан бэриллибит малтан 90 %
үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ барар эбэтэр босхо нэһилиэнньэ кыһалҕалаах дьонугар (кыра дохуоттаах дьиэ кэргэннэргэ, биэнсийэлээхтэргэ, кыаҕа суох дьоҥҥо уо.д.а.) түҥэтиллэр. Табаар атын 10 % атыыга барар. Туһанарга сөбө суох таҥас хаттаан оҥоһууга ыытыллар. Атыыттан киирбит харчы административнай ороскуоттарга туһаныллар, ыраас дохуот быһа үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар. Итини кытта маҕаһыын үтүөнү оҥорор тэрилтэлэр араас сувенирдарын атыылыыр, атыыттан киирбит харчы ол тэрилтэлэр бырайыактарыгар барар.

2014 сылтан Санкт-Петербурга маҕаһыын дьон биэрэр таҥастарын, атах таҥастарын, кинигэлэри о.д.а. хомуйарга аналлаах контейнердары туруорбута. 2015 сыл кулун тутарга куоракка оннук  20 контейнер туруоруллбут.

## Көмөтө
Үлэтин бастакы сылыгар, Санкт-Петербурга биир эрэ «Махтал!» маҕаһыын баар эрдэҕинэ, маҕаһыын салайааччылара, бэйэлэрэ этэллэринэн, үбү аһардарга сүрэх бобуллуута ыарыылаах оҕолорго көмөлөһөр «Детские сердца» пуонданы уонна  «Ночлежканы» талбыттар.

2015 сыл ыам ыйыгар «Махтал!» маҕаһыыннара үтүөнү оҥоруу соруктаах  3 765 255 солкуобайы хомуйбут.

Итини таһынан хас биирдии маҕаһыыҥҥа Ночлежка (тэрилтэ) харчы хомуйар иһиттэрэ туруоруллубуттара, ол иһиттэргэ дьон дьиэтэ суох дьоҥҥо анаан аһылыкка харчы сиэртибэлииллэр. 2015 сыл ыам ыйын 5 күнүнэн «Ночлежкаҕа» 86 225 солкуобайы хомуйан биэрбиттэр.

## Быһаарыылар
Ротари Интернешнл

**Ротари Интернэшнл** () — Аан дойдутааҕы государствоттан тутулуга суох ассоциация. Ротари-кулууптар бэйэлэрин политикаттан, итэҕэлтэн тутулуга суох көмө оҥорор организациянан ааҕыналлар. Ханнык баҕар дойдуга нацияттан, расатыттан, итэҕэлиттэн уонна политикаҕа сыһыаныттан аһаҕас кулууп. Rotary International этэринэн Аан дойду үрдүнжэн 33000 кулуупка 1,2 мөл киһи кыттыыны ылар. 

Ротари сүрүн девиһа: «*Сулууспалааһын бэйэбинээҕэр үрдүк*» (), иккис девиһинэн: «*Ордуктан ордук сулууспалыыр киһи, элбэхтэн элбэҕи ылар*» ().

## Историята
Кулууп бастакы отделениета 1905 сыллаахха олунньу 23 күнүгэр  АХШ-ка, Чикаго куоракка аһыллыбыт Пол Харрис диэн адвокат уонна кини 3 доҕоро буолан тэрийбиттэр. «Ротари» диэн аат кулууп чилиэнин офиһыттан атын чилиэн офиһыгар көһө сылдьан мунньахтыылларын иһин иҥэриллибит. Бастакы клуб аата «Клуб Чикаго №1». 

1910 с. Пол Харрис клуб президенынан талыллыбыт. Ону тэҥэ икки девизтарын тыллара баар буолбут.

1929 с. Далластаа5ы конвенция5а бэлиэлэрин талбыттар: 24 тиистээх эргимтэ. 

Россияҕа бастакы Ротари клубтар Москваҕа уонна Санкт-Петербурга 1990 с. оччотооҕу дойду президенэ Михаил Горбачев өйөбүлүнэн арыллыбыттар. Билигин дойду үрдүнэн 90 кулууп баар, Нарьян-Маартан Краснодарга дылы, Санкт-Петербургтан Камчаткаҕа дылы. 

## Ротари клубка чилиэн буолуута
«Ротари» клуб чилиэннэрэ ротарианецтар диэн ааттаналлар. Докумуоннартан сылтаатахха, клуб сүрүн сыала-соруга професиионаллары уонна урбаанньыттары түмэн гуманитарнай проектары оҥоруу, професионаллар эйгэлэригэр үрдүк этика стандартын тутуһууну сайыннарыы уонна Аан дойду үрдүнэн эйэни олохтооһун.

«Ротари» сиэрэ кулуубка саҥа чилиэннэри ылыытын чуолкайдык быһаарар. Ротарианец, саҥа кандидаты кытта билсиһиннэрээччи (Сүбэһит), членство улаатарын туһугар уонна Ротари сайдыытыгар улахан оруолу оонньуур. Кандидатураны Ротари-кулууп Сэкирэтээрин кытта билсиһиннэрэртэн ураты Сүбэһит эбиитин өссө оҥоруохтаах:
# кандидат курдук билсиһиннэриэн иннинэ икки-үс мунньахха сырытыннарыахтаах;
# биир-икки мунньахха кандидаты кытта сылдьыахтаах;
# хас нэдиэлэ ахсын ый устата саҥа ротарианеһы кулууп атын чилиэннэрин кытта билиһиннэриэхтээх;
# саҥа ротарианеһы Сүбэһит атын чугастааҕы Ротари-клуб мунньахтарыгар көьүппүт күнүн оннутугар сырытыннарыахтаах, иннэ гынан тэрилтэ хайдах үлэлиирин көрүөхтээх уонна эйэ, доҕордоһуу эйгэтин билиэхтээх;
# саҥа ротарианеһы кини кэргэнин эбэтэр оҕонньорун кытта Ротари-кулууп общественнай мероприятияларыгар сылдьыахтаах;
# саҥа ротарианец уонна кэргэнэ, Сүбэһити кытта, окружной конференцияҕа сылдьарыгар көмөлөһүөхтээх;
# саҥа ротарианецка дьиҥнээх доҕор уонна сүбэһит буолуохтаах, иннэ гынан саҥа ротарианец Ротари-кулууп үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыахтаах.

## Структурата
Кулууп үлэтин салайыытынан, Ротари Интернешнл конституциятынан, президент уонна кулууп Сэбиэтэ дьаһайар, сыл ахсын солбуйса-солбуйса. Президент уонна кулууп Сэбиэтэ биир ротарианскай сылга талыллар. Ротарианскай сыл от ыйын 1 саҕаланар уонна бүтэр. Президени кытта тэҥҥэ президент-утумнааччы талыллар — эһиил президент буолар киһи. Инник гынан солбуйуу үлэтэ сыл ахсын оҥоһуллар.

## Сигэлэр
Charity Shop

**Charity Shop** — Арассыыйа үтүөнү оҥорор маҕаһыына, биллэр брендар туттуллубут таҥастарын кыра сыанаҕа атыылыыр. Маҕаһыын түмэт урбаан тэрилтэтэ буолар, дохуота «Вверх» киин түмэт бырагырааммаларын толоруутугар аһардыллар. Үтүөнүт оҥоруутун таһынан, маҕаһыын биир соруга - ретейл эйгэтигэр  оҕо дьиэлэригэр иитиллэн тахсааччы оҕолорго уонна сервис идэтигэр кэллиэстэри бүтэрээччилэргэ трениннэри ыытыы.

## Кэнсиэпсийэтэ
Маҕаһыын үтүөнү оҥорор маҕаһыыннар   схемаларынан үлэлиир, ол аата түмэт урбаан технологиятынан (атыыттан киирбит харчы үтүөнү оҥорор тэрилтэлэргэ аһардыллар уонна түмэт бырагырааммаларыгар туһаныллар) үлэлиир. Маннык маҕаһыыннар Улуу Британияҕа уонна Эмиэрикэ Холбоһуктаах Ыстааттарыгар киэҥник тарҕаммыт. Улуу Британия маҕаһыынара үлэлиир схемаларыттан уратыта, эмиэрикэ маҕаһыыннара ону таһынан социализациянан уонна олоххо көмүскэлэ суох нэһилиэнньэ кыһалҕалаах араҥаларыгар көмө оҥороллор, холобур, Хотугу Эмиэрикэҕэ үлэлиир Goodwill бырайыак. Charity Shop маҕаһыыҥҥа бу модель төрүт буолбут.

Табаар атыытыттан киирбит дохуот маҕаһыын арендатын уонна үлэһиттэр хамнастарын төлүүргэ барар, ордубут үп үтүө дьыаланы оҥорууга аһардыллар.

Маҕаһыын биллэр ыарахан сыаналаах брендар туттуллубут таҥастарын атыылааһыҥҥа идэтийэр, холобур Karen Millen, Pinko, D&G, Ralph Lauren, Laurel уо.д.а.. Маҕаһыын таҥастан ураты химиотерапияны ааспыт дьахталларга аналлаах «Голова»диэн бырайыак  баска кэтэр таҥаһын атыылыыр. Ону кытта тулаайах кыыс оҕолор  оҥорбут араас киэргэллэрэ атыыланар, киэргэлтэн киирбит харчы (комиссията суох) оҕолорго төннөр.

## Өссө маны көр
* Үөрүү лааппыта
* Махтал!

## Быһаарыылар
Березень (реабилитациялыыр киин)

**“Березень” инбэлииттэр социальнай реабилитацияларын киинэ** – инбэлииттэри үөрэтэргэ уонна кинилэргэ үлэ миэстэтин булан биэрэргэ аналлаах Туулатааҕы эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ. 

## Устуоруйата
Бу киини 1992 сыллаахха инбэлииттэр бэйэлэрин үптэригэр кыттыһан туппуттара, оттон 1997 сыллаахха тэрилтэ билиҥҥи аатын ылыммыта. Киин сүрүн тэрийээччитэ – Елена Костяновская. Кини оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар үлэлиир сиригэр каадыры сарбыйыыга түбэһэн баран, кэргэнин кытары атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр дьоҕус тэрилтэ тэриммитэ. Ол гынан баран 2000 сыллар саҕаланыыларыгар бэйэтэ даҕаны нэһиилэ эстэр-эстибэт икки ардынан олорбут тэрилтэни олорор дьиэлэриттэнр таһаараары ыксаталлар. Ол курдук Костяновскаялаах 2005 сыллаахха үстэ сууттаһан кыайтараллар, ол гынан баран кэлин тиһэҕэр, суут киини дьиэттэн таһаарбат гына уураах таһааран, салгыы үлэлээн бараллар.

2009 сыллаахха диэри киин Мяснова оройуонугар баара-суоҕа биир эрэ тэрилтэлээҕэ. Оттон 2007-2009 сыллардаахтан кинилэр сайдан, 1999 сыллаахха Владимир Путин көҕүлээһининэн тэриллибит “Национальнай аһымал пуондатын” куонкуруһугар икки төгүллээн кыайан, сайдан киирэн барбыттара. Кэлин даҕаны бу пуондаттан киин хас да төгүл гран быһыытынан кэккэ көмөнү ылбыта: 2007 сыллаахха – 650 тыһыынча солкуобай, 2008 сыллаахха – 640 тыһыынча солкуобай, 2009 сыллаахха – 500 тыһыынча солкуобай, 2011 сыллаахха – 743,5 тыһыынча солкуобай.

2014 сыллаахха бу киин МТС сибээс эпэрээтэрин кытары анал бырагырааманы үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Ол бырагыраама көмөтүнэн нэһилиэнньэ ортотугар цифровой эйгэҕэ тэҥэ суох буолууну туораппыттара уонна доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон идэ ылалларыгар уонна салгыы үлэ булалларыгар көмө оҥоһуллубута.   

## Киин үлэтэ-хамнаһа
Билигин Туула куоракка киин иһинэн 3 араас комплекс өҥөнү (күннээҕи олох-дьаһах эйгэтигэр) оҥороллор. Ол курдук бастакы салаалара 2009 сыллаахха Тула куорат саамай элбэх киһилээх түөлбэтигэр – Пролетарскай уокурукка аһыллыбата. Бу салаа арылларыгар гран быһыытынан сүҥкэн кылаатын “Биһиги кэскилбит” пуонда киллэрбитэ. Ол курдук киин хас биирдии комплексын иһинэн баттах кырыйар солуоннар, атах таҥаһын тигэр уонна өрөмүөннүүр, итиэннэ таҥас тигэр уонна өрөмүөннүүр мастарыскыайдар, фото-устуудьуйа, химчиска үлэлииллэр. Киин үлэһиттэрин баһыйар үгүс өттө дьоруобуйаларыгар хааччахтах дьон. Кинилэр орто саастара 25-40. Ол аата – саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар, үлэлир кыахтаах эдэр дьон буоллар. 

Киин доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо өҥө араас көрүҥүгэр чэпчэтии көрөр.
Виноба Бхаве

**Виноба Бхаве** (Винаяк Нарахари Бхаве; 1895 сыллахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ, 1982 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр өлбүтэ) – Индия бөлүһүөгэ, религиовед-учуонай, бэлиитик, Индияҕа “Бэлэх сир” диэн улахан хамсааһыны төрүттээбит киһи.

Виноба Бхаве брахман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1916 сыллаахха кини аатырбыт Махатма Ганди үөрэнээччитэ буолбута. 1920-с уонна 1930-с сыллардаахха британия холуонньалаан олоруутун утарар аахсыйаларга кыттан хас да төгүл хаайылла сылдьыбыта. 1940 сыллаахха Индия Аан дойду икки сэриитигэр кыттарын утаран эмиэ хаайыллыбыта уонна түөрт сыл буолан баран 1944 сыллаахха босхоломмута.

Виноба Бхаве 1948 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр Махатма Гандины өлөрбүттэрин кэнниттэн гандистар биир бас-көс суолталаах, улахан аптарытыаттаах киһилэрэ буолбута. Кини хас да төгүллээн “Сири – бааһынайдарга” аахсыйаны тэрийбитэ, сири сиэрдээхтик үллэрии хамсааһыннарыгар кыттыбыта.

Виноба Бхаве хаан-сиин тохторун өлөрдүү абааһы көрөр, сөбүлээбэт буолан, хаан-тохтуута, күүһүнэн өттөйүүтэ суох утары туруулары тэрийэрэ. Ол курдук кини 1979 сыллахха соруйан хоргуйарын (голодовка) туһунан биллэрэн, федеральнай бырабыыталыстыбаны ынаҕы өлөрбөт туһунан (Зокон “О запрещении убоя коров”) сокуон ылынарыгар күһэйбитэ.

1984 сыллаахха Виноба Бхаве өлбүтүн кэннэ Бхарат Ратна аатынан наҕарааданы иҥэрбиттэрэ. 

1953 сыллаахха кини “Bhoodan Yajna” үлэтэ бэчээттэммитэ.
Үтүө импульса (бириэмийэ)

**Үтүө импульса** – сыллата туттарыллар Арассыыйа таһымнаах бириэмийэ. Бириэмийэни “Биһиги кэскилбит” эрэгийиэннээҕи социальнай бырагыраамалар пуондалара олохтуур. Бириэмийэ түмэт урбаанньыттарыгар, уопсастыбаннай тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэригэр, судаарыстыба устуруктуураларын уонна биэдэмэстибэлэрин салайааччыларыгар, суруналыыстарга, СМИлэргэ уонна Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар туттарыллар. Кэлиҥҥи үс сыл иһигэр бу бириэмийэни Арассыыйа 63 араас эрэгийиэниттэн 38 лауреат тутта. 

## Бириэмийэ номинациялара
* “Түмэт урбаан сайдыытыгар кус кылаатын иһин”. 
* “Түмэт урбаанын сайыннарыыга бастыҥ хаачыстыбаларын иһин”. 
* “Түмэт урбаанын өйөөһүҥҥэ бастыҥ эрэгийиэннээҕи бырагыраама”. 
* “Түмэт урбаанын сайдыытыгар тиһиктээх үлэ иһин”. 
* “СМИ-гэ түмэт урбаанын туһунан бастыҥ сырдатыы”. 
* “Түмэт урбаанын сайдыытыгар туһуламмыт бастыҥ корпоративнай бырагыраама”. 
* “Түмэт урбаанын эйгэтигэр ыччат бастыҥ бырайыага”. 

Бириэмийэ туттарыытын тэрийэр кэмитиэтигэр “Биһиги кэскилбит” пуонда үлэһиттэрэ талыллаллар.
Социальнай Көҕүлээһин (куонкурус)

“Социальнай көҕүлээһин” (куонкурус) – түмэт урбаанын эйгэтин куонкуруһа.

“Социальнай көҕүлээһин” куонкурус “Норуот көҕүлээһинэ” судаарыстыбаннай биэдэмэстибэлэр социальнай уонна информационнай бырагыраамаларын өйүүр пуонда тэрээһинин ыытыллар. Куонкуруска түмэт урбаанын эйгэтигэр кылгас уонна уһун кэмнээх биисинэс бырайыактары олоххо киллэрэргэ көмөлөһөр гран ылар иһин киирсэллэр.

“Социальнай көҕүлээһин” куонкуруска уопсастыба социальнай сайдыытыгар үлэлэһэр кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэр, биисинэс-инкубатордар, Арассыыйа, СНГ судаарыстыбаларын түмэт эйгэтигэр үлэлэһэр урбаанньыттара уонна кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэрэ кыттыахтарын сөп. 
 
Куонкурус сүрүн сыала: Арассыыйа түмэккэ урбаанньыттарын социальнай эппиэтинэстэрин уһугуннаран олох-дьаһах социальнай-экэнэмиичэскэй эйгэтин туспарыы, тирэхтээхтик сайыннарыы.

Куонкурус соруга: 
* Уопсастыба, биисинэс уонна былаас икки ардыгар коммуникационнай былаһакканы тэрийии;
* Түмэт эйгэтигэр үлэлэһэр урбаанньыттары уонна кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэри булуу, көрдөөһүн;
* Саҥа көлүөнэ түмэт урбаанньыттарын, менеджердэрин уонна финансистарын иитии;
* Биисинэс түмэт хайысхалаах буолуутугар үлэлэһэр урбаанньыттарга, кэмиэрчэскэй уонна кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэлэргэ көмөлөһүү, үлэлэригэр-хамнастарыгар тирэх буолуу;
* Түмэт урбаанын эйгэтигэр туһуламмыт идиэйэлэри уонна бырайыактары быһаарыы, олор олоххо киириилэригэр көмөлөһүү;
* Түмэт саамай сүрүн, тутаах кыһалҕаларыгар дьон-сэргэ, уопсастыба болҕомтотун тардыы.

Куонкурус номинациялара:

* “Түмэт урбаанын эйгэтигэр олоххо киирэн үлэлии турар бастыҥ бырайыак”;
* “Түмэт урбаанын эйгэтигэр киирэн үлэлээн эрэр бастыҥ старт-ап бырайыак”;
* “Аһымал санаа бастыҥ бырайыага” анал номинация.

Бастыҥ бырайыактар ааптардара “Дьыалабыай Арассыыйа” Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыбаннай тэрилтэ Түмэт урбааҥҥа кэмитиэтин бочуоттаах чилиэннэрэ буолаллар.
Либерти (тэрилтэ, Арассыыйа)

**«Либерти»** — кыра эппиэтинэстээх уопсастыба, Арассыыйа кыра кыахтаах дьоҥҥо аналлаах идэтийбит туризм хампаанньата, 2004 сылтан Санкт-Петербуурга үлэлиир туроператор. Кэлээскэлээх эрэ сылдьар инбэлииттэргэ туризм өҥөтөн оҥорор, ону кытары бу дьоҥҥэ анаан куорат кэрэ-бэлиэ сирдэрэ табыгастаах буолалларынан дьарыктанар. Санкт-Петербуургтан ураты туурдар Новгородка, Выборга, Арассыыйа Көмүс колцуотунан, Киевка л.д.а. киин култуура кииннэригэр оҥоүуллаллар.
Эуропа устун туурдар эмиэ бааллар: Францияҕа, Италияҕа, Чехияҕа уо.д.а.

## Остуоруйата
Хампаанньаны 2004 сыллаахха Санкт-Петербуурга экскурсоводтар Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь тэрийбиттэрэ. Кыргыттар туризм эйгэтигэр бэйэлэрэ тэрилтэ оҥостон үлэлиэхтэрин туһунан мечтаайдаабыттара ырааппыт эбит да, туриизм ырыынагар үрдүк көнкүрүөнсүйэ баарыттан куттаналлар эбит, онон инбэлииттэргэ анаан идэтийбит Арассыыйаҕа бастакы турфирманы арыйар туһунан быһаарыммыттара. Бастаан турфирма Санкт-Петербуурга ниэмэс туриистарын ыҥырыынан дьарыктаммыт, фиирма үлэһиттэрэ туурдар маршрууттарын сиһилии толкуйдаан оҥороллор эбит, кэлээскэлээх инбэлииттэргэ табыгастаах буоллун диэн. Хампаанньа бүддьүөтэ баара-суоҕа 40 тыһыынча солкуобай эбит, онно эбии баантан 700 тыһыынча солкуобайы туттар кредит быһыытынан ылбыттара. Кэпсииллэринэн: «Мы не собирались создавать благотворительную организацию. Мы хотели, чтобы туристы на колясках чувствовали себя полноценными заказчиками полноценной услуги».

«Либерти» үлэтигэр тосту уларыйыы 2010 сыллаахха буолбут, хампаанньа Арассыыйатааҕы түмэт урбаан куонкурсугар кыайбыт уонна «Биһиги кэскилбит» пуондаттан быраһыана суох 1,7 мөлүйүөн солкуобайы ылбыт. Ити кэмтэн саҕалаан агентство үлэтэ-күөһэ сезоҥҥа 200 туурга дылы үрдээбитэ, харчыларын сыллааҕы эргиирэ 3 мөлүйүөн солкуобай буолбута, 20011 сыллаахха 3,5 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ. Хампаанньа уруккутун курдук сүрүн дохуотун тас дойдулар дьонноруттан ылар, Арассыыйа турист-инбэлииттэригэр туурдар бэйэтин сыанатыгар атыыланаллар, инбэлиит-оҕолорго — босхо.

Фирма уопсастыба олоҕор көхтөөхтүк кыттар, музейдары паандустарынан хааччыйыыга, кэлээскэлээх инбэлиит дьоҥҥо табыгастаах буоллун диэн, бырайыактары оҥорор уонна толорор. Турфирма хостел тутуутун, кэргэннэнии агентствотын тэрийиини, «тоҕоостоох туризм» ыйынньыктарын уонна сурунаалларын таһаарыыны былаанныыр.

2012 сыллаахха Наталья Гаспарян уонна Мария Бондарь Арассыыйаҕа түмэт урбааны сайыннарыыларын уонна өрө таһаарыыларын иһин «Импульс добра» бириэмийэ лауреаатарынан буолбуттара.

2015 сыллаахха «Сноб» сурунаал «Либерти» хампаанньаны түмэт урбаан эйгэтигэр Арассыыйа биэс ситиһиилээх хампаанньаларын ахсааныгар киллэрбитэ, сурунаал көрдөрбүтүнэн, хампаанньа сыллааҕы харчытын эргиирэ 4 мөлүйүөн солкуобай.

Фирманы олохтооччулар ахсааннарыгар Санкт-Петербуург регионаальнай уопсастыбаннай инбэлиит тэрилтэтэ уонна «Мы — часть общества» куорат хаһыатын тэрийээччилэрэ бааллар.

Фирма кэлээскэлээхтэртэн ураты атын инбэлииттэргэ, ол иһигэр истибэт уонна мөлтөхтүк истэр дьоҥҥо, анаан айаннары тэрийиини былаанныыр.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
* Либерти  — хампаанньа саайта
Инватакси

**“Инватакси”** – Москуба куорат иһигэр үлэлиир, доруобуйаларыгар хааччахтаах дьону таһыынан дьарыктанар түмэт урбаанын тэрилтэтэ. Тэрийээччитэ уонна дириэктэрэ – Роман Колпаков. 

Роман Колпаков бэйэтин кэмигэр эмиэ сүнньүн тоноҕоһун эчэтэн инбэлиит кэлээскэтигэр олорбута. Ол олорон дьаныардаах санаатынан атыттарга
көмөлөһөр инниттэн таксии сулууспатын эйгэтигэр түмэт урбаанына дьарыктанарга сананан, 2010 сыллаахха былаанын олоххо киллэрэр.  

“Инватакси” тэрилтэ массыыналара аныгы көтөҕөр тиэхиньикэнэн хааччыллыбыт буоланнар, инбэлиит киһи анал кэлээскэтигэр олорор дьону таһыынан дьарыктаналлар, оннук өҥөнү оҥороллор.

Ол курдук “Инватакси” сулууспата маннык өҥөнү оҥорор:

* Ыарыһахтары Москуба иһинээҕи эмтиир уонна чөлүгэр түһэрэр кииннэргэ тиэрдэн биэрии;
* Аэропортарга уонна тимир суол баксаалларыгар көрсүү (атаарыы);
* Москуба уонна Подмосковье сиригэр кэлэктиибинэн эбэтэр биирдиилээн экскурсиялатыы, кэритэн көрдөрүү;
* 1-кы курууппалаах, үп-харчы өттүнэн кыамма дьон араҥатыгар киирэр дьону чэпчэтиилээх эбэтэр босхо таһыы.

Билиҥҥи туругунан тэрилтэ дьонтон ылар бырайыаһынан суоппардар хамнастарын төлүүр, көлө өрөмүөнүн уонна көрүүтүн истиитин ороскуотун сабынар. Онон айан төлөбүрүн сыаната түһэрин туһугар “Инватакси” түмэт урбаанын тэрилтэтэ көмөҕө наадыйар.

Тэрилтэ тутуһар сүрүн тосхоллоро:
* Айан төлөбүрүн сыанатын уопсайынан түһэрии;
* Аһымал айаннары тэрийии.

Тэрилтэ кыһалҕалаах дьону доруобуйаларынан хааччахтаах дьон олороллоругар аналлаах кэлээскэнэн хааччыйар. Ол гынан баран,
кэлэр-барар наадалаах дьон бу сулууспаҕа биир күн иннинэ эрийэллэрин ирдиир. 

Массыыналар барыта толору хааччыллыылаахтар. Ол курдук массыына сэбилэнэр:       
* Анал көтөҕөр-түһэрэр подьемнигынан (кэлээскэни түһэрэр-таһаарар);
* Аптамаат көмөтүнэн ойоҕос диэки арыллар ааннаах;
* Хас даҕаны арыалдьыт киирэн тэҥинэн олороругар табыгастаах киэҥ солуоннаах;
* Айан кэмигэр инбэлиит кэлээскэтэ хамсаабатын хааччыйар көлөһөтүттэн туттарар
* тэриллэрдээх;
* Сөрүүкэтэр кондиционердаах уонна сылытар оһохтоох.

“Инватакси” суоппардара хас биирдии килийиэҥҥэ кини кыһалҕатын учуоттаан тус-туһунан сыһыаннаһаллар.