open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адьырҕалар (киинэ)

**Адьырҕалар** () диэн Нимрод Антал 2010 сыллааҕы билим ыра сэриилээх киинэтэ. Сценаристара Алекс Литвак уонна Майкл Финч. Сүрүн оруоллары оонньууллар Эдриен Броуди, Тофер Грейс, Алисе Брага, Уолтон Гоггинс, Лоуренс Фишборн. Тарҕатааччы компания 20th Century Fox. Адьырҕа франшиза үһүс киинэтэ буолар. Киинэ бас геройа Ройс (Броуди), хамначчыт сэрииһит, өйдөнөн кэлбитэ парашутунан джунгли ойуурга түһэн эрэр. Бу ойуурга кини курдук идэлээх өлөрүөхсүттэр эмиэ быраҕыллан кэлбиттэр. Кинилэри барыларын уоран ылан манна туох эрэ соруктаах аҕалбыттарын сыыйа өйдүүллэр. Бу биллибэт планета икки өстөһөр Адьырҕа биистэрин бултуур сирдэрэ эбит.

Продюсер Роберт Родригес "Адьырҕа" серия үһүс киинэтин сценарийын 1994 сылга номнуо суруйбута, ол эрэн 20th Century Fox компания 2009 сылга биирдэ оҥкул үлэтин бигэргэппитэ. Киинэ уһулуута 2009 сыл балаҕан ыйын 28 саҕаланан баран 53 күнүнэн бүппүтэ. Уһулуу буолбут оруннара Хауайи уонна Остин Техас. Адьырҕалар Америкаҕа 2010 сыл от ыйын 9 тахсыбыта. Аан дойдутааҕы бүтүн кэлэбирдэрэ $127 млн. Критиктар сыанабыллара булкаас буолбут. Сэриилээх охсуһуулаах өрүттэрин хайҕаабыттар, ол эрэн персонажтарын ис хоһоонноро халымыр диэбиттэр.

## Оруолларга
* Эдриен Броуди - Ройс, АХШ анал судуҥ күүстэрин бэтэрээнэ, кэнники хамначчыт сэрииһит буолбут
* Тофер Грейс - Эдвин, эмчит, бастаан көннөрү эйэлээх киһи курдук көстөр, кэлин биллибитэ иирээки өлөрүөхсүт эбит
* Алисе Брага - Изабель, Ыһыраайыл хаххал күүстэрин снайпера
* Уолтон Гоггинс - Стэнс, Сан Куэнтин түрмэ хаайыылааҕа. 38 киһини өлөрбүтүн иһин суутунан өлөрүүгэ анаммыта
* Олег Тактаров - Николай, нуучча Альфа бөлөх спецнаһын сэрииһитэ, уоруллуон иннинэ Чечняҕа сэриилэспитэ
* Лоуренс Фишборн - Ноланд, АХШ Бастакы Кавалерия дивизиятын саллаата, бу иннинэ манна хас да "булт эргиирин" ааспыта
* Дэни Трехо - Кучильо, Мексика Los Zetas наркокартелын өлөрүөхсүтэ
* Луис Одзава Чангчьен - Хандзо, Инагава-кай якудза кланын өлөрүөхсүтэ
* Махершала Али - Момбаса, Сьерра Леоне Revolutionary United Front сэрииһитэ

## Сигэлэр
* IMDB
Белгород

**Белгород** — Россия Европа орто балаһатын соҕуруу балаһата, Белгородскай уобалас административнай киинэ. Орто Сибиир соҕуруу уһугар, Белгородскай водохранилище, Везделка уонна Хотугу Донец өрүстэр кытылларыгар, Москваттан 700 км, Украинаттан 40 км ыраах сытар. Уобалас суолталаах куората, муниципальнай тэриллиини куорат уокуругун статустаах Белгородтааҕы уокурук тэриллиэҕэ. Нэһилиэнньэтин ахсаана 339 978 киһи (2021). Куорат тулатыгар 0,5 мөл. тахса киһилээх Белгородскай агломерация тэриллибит. Бастакы салюта куората. Россияҕа бастакыта «байыаннай албан аат куората»ааты ылбыт куорат.

thumb|Белгород куорат гербата
thumb|Куорат былааҕа Белгород
Acura

**Acura** — Дьоппуон тэрилтэтэ, массыына уонна мотоцикл оҥорор тэрилтэ. Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Honda тэрилтэ 100% акциятын тутар, онон теоретически кини бас билиитигэр киирэр. 

Acura премиум класс кроссовердары оҥорунан биллэр.
Иегова көрөөччүлэрэ

**Иегова Көрөөччүлэрэ** () — итэҕэл, Христианство итэҕэлиттэн туспа арахсан барбыт, библияны атыннык трактовкалыыр итэҕэл буолар. Иегова көрөөччүлэрэ сүрүннээн пацифист буолаллар, хаан куппаттар, государство диэни билиммэттэр, оҕолорун аармыйаҕа сулууспалата илдьибэттэр. 

Ол иһин Арассыыйаҕа Владимир Путин ыйааҕынан 2021 сыллаахха Иегова көрөөччүлэрин итэҕэйэргэ боппуттара.

Аан Дойду үрдүнэн 11 мөллүйүөн киһи итэҕэйэр.

Аан Дойдутааҕы глобальнай салалтата - Питтсбург.

Саайта: https://www.jw.org/ru/

YouTube канаала уонна атын видеохостиҥнарга канаала: JW Broadcasting
Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ

**Дойдулар ардыларынааҕы хоруупсуйаны утары охсуһуу күнэ** () — сыл аайы ахсынньы 9 күнүгэр Холбоһуктаах наасыыйалар тэрилтэлэрин быһаарытынан бэлиэтэнэр. Бу күн 2003 сыллаахха Миэксикэҕэ хоруупсуйаны утары Конвенция ылыныллыбыта.

Бу күн соруга хоруупсуйа суолтатын дириҥэтэн өйдүүргэ уонна Конвенция сэрэтэр уонна охсуһар суолтатын оруолун көрдөрүү. 

## Тиэмэлэрэ сылынан
* 2022: Сайдыы, эйэ уонна куттал суох буолуутун туһугар аан дойду хоруупсуйаны утары сомоҕолоһуута
* 2021: Эн быраабыҥ, эн оруолуҥ: хоруупсуйаҕа суох диэ.

## Сигэлэр
* ХНТ саайтыгар бу күн туһунан
* «Хоруупсуйа» ХНТ УНП саайтыгар
* «Хоруупсуйа ситимин быс» хампаанньа саайта
*   Резолюция №  A/RES/58/4 
* ХНТ Конвенциятын ратификацията
Уилл Смит

**Уи́ллард Кэ́рролл (Уи́лл) Смит Иккис** () - Америка артыыһа, режиссер уонна хип- хоп толорооччу. «Оскар» бириэмийэ лауреата, АХШ киноактердарын Гильдияларын уонна «көмүс глобус» категорияларыгар Ричард Уильямс «Король Ричард» диэн хартыынаҕа оонньоон «Бастыҥ артыыс» буолбута , ону тэҥэ икки «Грэмми» бириэмийэ лауреата. 2008 сыллаахха Уилл Смит саамай үрдүк хамнастаах Голливуд актердарын испииһэгин салайбыта, сыл иһигэр $80 мөл.  

## Дьиэ кэргэнэ уонна тус олого
Балаҕан ыйын 25 күнүгэр 1968 сыллаахха Филадельфияҕа, үчүгэй оройуоҥҥа олорор орто кылаас ыалыгар тереебутэ. Кини ийэтэ оскуола учууталынан үлэлээбитэ, аҕата - АХШ ВВС- ка сулууспалаабыта уонна бэйэтэ бас билэр холодильнай бизнестаах этэ (2016 сыллаахха өлбүтэ). Кини төрөппүттэрэ Уилл 13 саастаагар арахсыбыттара.
Бэйэтэ бастакы ойоҕуттан Шири Зампино (билигин Шири Флетчер) 1995 сыллаахха арахсыбыта (ыам ыйын 9 күнэ 1992 с. — ахсынньы 10 күнүгэр 1995). Кини уола Уиллард Кристофер Смит ийэтин кытта хаалбыта эрээри, аҕатын кытта үгүстүк көстөр. Икки сыл буолан баран, ахсынньы 31 күнүгэр 1997 сыллаахха, Смит Джад Пинкетт диэн дьүөгэтин кэргэн ылбыта. Кинилэр икки оголоохтор: Джейден Смит (от ыйын 8 күнэ 1998 сыл) уонна кыыьа Уиллоу Смит (алтынньы 31 күнэ 2000 сыл). Кыыстыын «Я — легенда» диэн хартыынаҕа, оттон уолун кытта «В погоне за счастьем» уонна «После нашей эры» киинэлэргэ  көстүбүтэ. 

## Айар улэтэ
Филадельфияга Смит Джефф Таунс диэн ырыаьыты кытта билсиһэр, кинини кытта 1980- с сыллар бүтүүлэригэр хип-хоп дуэттарынан «Грэмми» хаһаайынынан киэҥник биллэллэр. 1990 сылтан саҕалаан «Беверли-Хиллз " диэн киэҥник биллэр телесериалга сүрүн оруолу толорбута, дьиҥинэн, бэйэтин эдэр сааһыгар оонньообута. 
«Плохие парни» (1995) боевик киинэгэ сүрүн оруолу оонньообута. Хартыына бүддьүөтэ 23 мөлүйүөн доллар эрэ эбит, ол гынан баран, бу киинэҕэ Уилл Смит уонна кини партнера Мартин Лоуренс ессе киэнник биллибиттэрэ.  2000- с сыллар саҕаланыыларыгар Смит улахан боччумнаах киинэҕэ уьулларга  түмүллүбүтэ. 2001 сыллаахха биир байопикка Мохаммед Али оруолун иһин  "Оскарга" номинацияламмыта, иккис номинацията 2006 сыллаахха буолбута. 2002-2003 сс. «Люди в черном 2» уонна «Плохие парни 2» сиквеллара уһуллубуттара. Сыл буолан баран, Уилл полицейскай уобараһыгар — бу сырыыга «Я, робот »киинэҕэ көстүбүтэ. 2007 сыллаахха «Я — легенда» киинэҕэ сүрүн оруолу оонньообута. 2008 с. «7 жизней» киинэҕэ уһуллубута уонна «Хэнкок» киинэҕэ супергерой оруолун толорбута. 2016 с. «Отряд самоубийц» диэн хартыынага уьуллубута. 2019 сылга Смит «Аладдин» диэн мультфильмна Джины оонньообута. 2022 сыллаахха артыыс "Король Ричард" киинэгэ Уильямс аҕатын оруолун толорон "Оскар" ылбыта. 

## Фильмография

## Дискография
* Big Willie Style (1997)
* Willennium (1999)
* Born To Reign (2002)
* Lost and Found (2005)

## Ссылки
* http://www.willsmith.com/ 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Смит,_Уилл
Уоттаах хайа

Уоттаах Хайа родовой община Николаев Лазарь Иванович Николаевтар дьиэ кэргэннэригэр 10-с
оҕоннон төрөөбүтэ. Төрөппуттэрэ хотугу туундара көс олохтоох ыаллара - табаһыттар, аҕата Николаев Иван Прокопьевич
бастыҥ үлэлээх биригэдьиир, Үлэ Кыһыл Знамя орден кавалера, ыстаадата оройуон, республика социалистическай
куоталаһыыларын хас да төгүллээх кыайыылаахтара, коммунистическай үлэ ударнига этэ.
Ийэта Сергеева Люция Лазаревна 10 о5ону төрөтөн «Герой ийэ» албан аатын сүкпүтэ. Билигин 28 сиэннээх, 33 хос сиэннээх. Ийэтэ билигин 80 саастаах да буоллар ковриктары тигэр, уолаттара бултаабыт кырсаларын - бөрөлөрүн
тириилэриттэн сон, ыстаан, бөрө суорҕан, бөрө тыһыттан ыстаан, таба тыһыттан этэрбэстэри, унтуулары тигэр, кыһынын
муус үрдүнэн балыктаһар.
«Буолкалаах» диэн участокка 114005,88 га арендаҕа сирдээх. Ону тэҥэ  сылгы иитиитинэн дьарыктанар.
Хас сайын аайы кыраһыабай айылҕалаах Буолкалаах диэн сирдэригэр оҕолор, сиэннэр, хос сиэннэр көс олох
эйгэтигэр, кыра эрдэхтэн үлэҕэ иитиллии, өбүгэлэр төрүт дьарыктарын балыктааһыҥҥа, бултка олох оскуолатын
ааһаллар, айылҕа араас интириэһинэй көрүҥнэрин көрө-билэ, айылҕаны харыстыырга үөрэнэллэр.
Сайын үтүөтүн сир астаан, бултанан туундара ыраас салгынынан тыынан, дуоһуйа сынньанан кэлэллэр.
Килиэптэрин көмүү оһоххо бэйэлэрэ буһасталлар, балык хатарыналлар, кыһын кэтэр таҥастарын тиктэллэр. Оттукка
таас чоҕу олорор сирдэрин хайатыттан бэйэлэрэ хостоноллор. Сирдэригэр куруутун сылдьаллар, төрүт дьарыктарын
сөргүтэ тураллар.
Пионер галстуктаах сайын

**Пионер галстуктаах сайын** () — роман, кинигэ, 2016–2017 сыллардаахха айыллыбыт айымньы. Кинигэ +18 диэн категорияҕа киирэр.
Төлөн

**Төлөн** диэн уот көстөр гаастаах өттө. Умайыыттан уонна чаҕылык эстиититтэн үөскүүр. Төлөнү кытта сырдык уонна сылаас тахсаллар. Төлөн гааһа салгыы күүскэ итийэн хойдон ионнанан бардаҕына плазма буолуон сөп.
Умайыы

**Умайыы** диэн үрдүк температуралаах сылаас таһаарар химия хардата. Умайыы буоларыгар уматык уонна аһытааччы ирдэнэллэр. Уматык холобурдара - оттор мас, чох, арыы. Аһытааччы холобурдара - абалык, хлор, фтор. Умайыыттан гаас, буруо, сылаас, сырдык, төлөн тахсаллар.
Сэк

**Сэк** (эбэтэр **Сэбдьи**) диэн материя биир көрүҥэ. Сэк мэлдьи иһиликтээх уонна саҥнардаах буолар. Сэктэри көннөрүлэргэ (соҕотох химия элеменнаах), холбоһуктарга уонна уһаарыктарга араараллар. Ыраас сэктэр холобурдара - алмаас, көмүс, туус, саахар. Сэктэр кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаахтар. Сэк туруга температура, баттал, кэм дьайыыларыттан уларыйар. Сэктэр бэйэ бэйэлэрин кытта буккуһуулара уонна биир сэк атын сэккэ кубулуйуута химия хардата дэнэр.
Материя

**Материя** () диэн физика биир бүтүн өйдөбүлэ. Куйаарга баар маассалаах уонна сабардамнаах бары сэктэр материя буолаллар. Сэктэр атомнартан уонна атом алын өлүүскэлэртэн тураллар. Материя сүрүн туруктара - кытаанах, убаҕас, гаас, плазма. Материя атын туруктара бааллара эмиэ сабаҕаланар.
Нерон

thumb|right

**Нерон** () — Былыргы Риим импэрээтэрэ. 

37 сыллаахха төрөөбүт, 68 сыллаахха өлбүт.
Вертолет киинэ кэнниттэн санаалар

«Вертолет» киинэ кэнниттэн санаалар

Саха эстрадатын ырыаhыта Иннокентий Васильев-Лэгэнтэй сценарийынан уhуллубут «Вертолет» диэн киинэни көрдум. Лэгэнтэй бэйэтэ Дьааны улууhуттан төруттээх буолан, хоту сир сүрүн проблематын таарыйбыт. Ол- айан суола, транспорт. Киинэни режиссер Михаил Лукаческай уhулбут.

Хоту сир айылҕата тыйыс, ыраах, киэҥ сирдэри тайаан сытар хайалаах, үгүс күөллээх, өрустээх, уулаах-хаардаах тымныы дойду буолан, суол-иис оҥорорго уустук. Манна түн былыргыттан олохтоох омуктар, сахалар, эбээннэр, эбэнкилэр сүөhү, сылгы, таба иитэн, балыктаан, бултаан олороллор. Сэбиэскэй кэм саҕана дойдуну балыгынан, күндү түүлээҕинэн хааччыйан олорбуттара. Дьонум кэпсииллэринэн, ол 60-80-с сылларга хоту сир мунутуурдук сайдан олорбут кэмнэрэ эбит. Уларыта тутуу сыллара кэлэннэр, дойдуга ыhыллыы-тоҕуллуу 90-с, 2000 сыллар саҥаларыгар саҕаламмыт. Олохтоохтор урукку курдук аhынан-таҥаhынан хааччыллан олорбуттара мөлтөөбүт. Онон, дьон-сэргэ кииҥ сиргэ көспүт. Арай хоту сир олохтоохторо, ордук саастаах дьон дойдуларын таптаан, билигин да улэлии-хамсыы олороллор.

Мин хоту сир биир кыра бөhүөлэгэр төрөөбүт, улааппыт буоламмын киинэни чугастык ылынным. Ордук саас, күhүн айан суола сабыллар. Үрэхтэр, күөллэр уунан туолаллар. Оттон кыhалҕа тирээтэҕинэ, бу киинэ курдук оҕо ыарыйдаҕына олоҕу быыhыыр биир саамай наадалаах көлө бөртөлүөт буолар. «Санавиация» эрэ быыhыыр туруга үөскүүр. Сороҕор ол кыаллыбат. Вертолет кэлэн биэрбэт, оччоҕо аллараанан айанныырга тиийэҕин. Ирэн, устаары турар өрүhү туораабыттарын, эбэтэр хас эмэ суукка араас көлөнөн айанныылларын мин бэркэ билэбин. Онно мин аҕам курдук хорсун-хоодуот уолаттар эрэ быыhыыллар. Кинилэр хас биирдии үрэҕи, быhыыны өндөппөккө билэллэрэ наада, эрэйдээх айаны тулуйар бураннара, мотуордара, вездеходтара суох ол кыаллыбат. Итинник сырыыга хоту дойду дьоно бэйэ бэйэлэригэр көмөлөhөн олороллор. Хомойуох иhин, оннук айаннарга сороҕор киhи да олоҕо былдьанара да тахсааччы. Аны оҕо, кырдьаҕас, ыалдьыбыт киhи аллараа сиринэн айаны тулуйара, биллэн турар, ыарахан. Кэнники сылларга олох сайдан, аныгы техника элбээн эрэр. Араас оҥоhуулаах квадроциклар, вездеходтар да хоту дьон олоҕун тупсараллар. Ол эрээри ол элбэх бензини, ороскуоту эрэйэр.

Киэн Россия уhук хоту олохтоохтору сир-халлаан икки ардыгар хаалларбакка кыра авиацияны сайыннарара хайаан да наада. 
Бу киинэ ону толкуйдатар, улахан кыhалҕаны аhаҕастык туруорар.
Саха тылын дьыл5ата

Саха тылын дьыл5ата
       Олохпут сайдан иһэр. Ону кытта туттар тылбытыгар сана тыллар эбиллэ тураллар. 
      Олох сайдан илиинэн оттообот, сүөһү көрбөт, оһох оттубат буоллубут. Онон, өбүгэлэрбит туттубут тылларын умнан, сүтэрэн иһэбит. Холобур, кыдама, бурҕалдьы, оллоон диэн тыллары аныгы ыччаттан ыйыттахха сорохтор билбэттэрэ чахчы. Оттон аны 10-20 сылынан хайдах буолуой? Аҕа саастаах дьоммут онтон долгуйаллар. Биhиги ыччаттар онно кыһанабыт дуо? Үксүбүт аныгы тылы сахалыы тылбытыгар муора уутун курдук киллэрэ турабыт. Кэпсэтэр тылбыт аҥара нууччалыы, омуктуу буолан эрэр. 
   Куоракка, киин сирдэргэ сахалыы иитиини тутуһар дьон, саха оскуолаларын туруорсар төрөппүттэр бааллар эрээри, баһыйар өттүтэ оҕото ханнык тылынан саҥарарыгар болҕомтотун уурбат дии саныыбын. Мин санаабар, хас биирдии саха киһитэ оҕотун  кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан саҥарда, кэпсэтэ сатыахтаах. Оччоҕо тылбыт-өспүт сүтүө суоҕа этэ. Бу туһунан толкуйдуохха. Эбэлэрбит, эһэлэрбит, өбугэбит тылын сүтэрбэккэ кэнчээри ыччаппытыгар тыыннаах тириэрдэри ытык иэспитинэн ааҕыахха. 
   Биһиги саха омуга диэн туспа култууралаах күүстээх омуктарбыт. Ырыабыт-тойукпут, таҥаспыт-саппыт, айылҕабыт аан дойду дьонун хараҕар олох атыннык, уратытык көстөр. Саамай улахан күүспүт-төрөөбүт тылбыт, ийэ тылбыт, сахалыы саҥабыт буолар! Ону сыаналыахха, ытыктыахха, толкуйдуохха!
Түһүлгэ

аат. 1. Дьон туохха эмэ тохтоон түһүүлэммит, быстах олохсуйбут сирэ. Көһөн иһээччилэр түһүлгэлэрэ. Отуу кэтэҕэр, хойуу талах хоту хонноҕор, элбэх дьон түһүлгэлэрэ кэрэлэнэн сытар. Р.К. 2. Дьон мустан тугу эмэ тэрийэн ыытар сирдэрэ. Ыһыах түһүлгэтэ. Оһуокай түһүлгэтэ. Тустуу түһүлгэтэ. Е.Н. 3. көсп. (үрд.) Туох эмэ событие буолар эбэтэр туох эмэ туругурар эйгэтэ. Биһиги тутуубут күүрээннээх үлэ түһүлгэтэ буолла.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта (Афанасьев П.С.)
Саха Республикатын Суруйааччыларын союһа

В Якутии обнаружены значительная часть всех известных в мире уникальных находок мамонтов, шерстистых носорогов, бизонов, овцебыков, пещерных львов и других животных давно минувшей эпохи.

Карта находок мамонтов

Первым измененным представителем южных слонов был степной мамонт (высота в холке — до 5 м). Степной мамонт в эпоху раннего плейстоцена все еще пытался бороться с холодами, откочевывая зимой на юг, а летом — на север. Подвид степного мамонта — хазарский мамонт — стал предком шерстистого мамонта. По мнению великого русского исследователя ископаемых и современных слонов В.Е. Гарутта, слово «мамонт» более близко к эстонскому «маммут» (подземный крот). Популяция мамонтов появилась 1 — 2 миллионов лет назад. Расцвет развития этих гигантов приходился на конец плейстоцена (100 — 10 тысяч лет назад). На территории Якутии в низовьях междуречья Индигирки и Колымы найден череп мамонта, обитавшего 49 тысяч лет назад. Это самый древний из найденных мамонтов на территории Якутии.
Мин тереебут саха тылым

Төрөөбүт тыл - көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр ханнык баҕарар норуот улуу нэhилиэстэбэҕэ, киьи аймах ытык өйдөбүллэриттэн биирдэстэрэ. Оҕону кыра сааhыттан оҕо тэрилтэтигэр, оскуолаҕа төрөөбүт тылынан иитии- үөрэтии сүрүн ирдэбил быhыытынан билиниллэр.
  Уопсастыба олоҕор уларыйыы тахсан, дойду историятын,олорон ааспыт олоҕун сыаналыырга, кэлэр кэскилин түстүүргэ атын көрүү үөскэтиэххэ наада ди саныыбын.
  Төрөөбүт литератураны үөрэтии билиҥҥи кэмҥэ маннык сыалы соругу туруорар:
- сахалыы литератураны сэргээн, кэрэхсээн, сатаан,өйдөөн аҕарга үөрэтии.
- аахпыты бэйэ сайдыытыгар туhанарга туhулааhын.
- ийэ тыл уус-уран күүhүн, кэрэтин, тыл илбииhин хомунан оҕо кыра сааhыттан иҥэрии.
- уус-уран айымньыны, араас геройдарын туhунан төрөөбүт норуот олоҕун, историятын, культуратын, угэстэрин, сиэрин-майгытын арыйыы.
- киhи аналын,олоҕу диринник, таба өйдүүргэ үөрэтии.
- төрөөбүт тылынан уус-уран айымньы айыллар үгэhин, кистэлэҥин, араас ньыыматын билиhиннэрии.
- хас биирдии киһи айымньылаахтык толкуйдуур уонна айар дьоҕура тобулларыгар суол аhыы.
- уус-уран айымньыны ураҥ тыллаах, ураты дьоҕурдаах, талааннаах дьон айарын өйдөтүү.
Төрөөбут тылбыт, фольклор уонна литература норуот духуобунай баайа, киhи ейе-санаата тобуллар, туругурар, майгыта-сигилитэ ситэр, арыллар, истиҥ, иhирэх иэйиитэ уhуктар эйгэтэ буолар.
Биһиги сахабыт тыла олус баай, дириҥ историялаах, атын омук тылларыгар холоотоххо олус кэрэтик иһиллэр тыл. Тылбыт сүппэтин, симэлийбэтин туһугар,кэлэр кэнчээри ыччаппытын, сахалыы тыыннаан, утүө сиэргэ – майгыга угуйан, төрөөбут тылбытын ыһыктыбакка инникигэ эрэллээхтик илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Саха тылбытын уһуннук кэтээн корбут дьоннор этиилэринэн, сахалыы дьоһуннук толкуйдуур, санарар – инэрэр ыалга иитиллибит о5о утуо майгылаах сиэрдээх киьи буолан улаатар. Мин саныахпар,төрөөбут тылынан көҥүллүк саҥара үөрэммит оҕо атын омук тылын түргэнник ылынар, иннигэ эрэлэ быдан тардыһыылаах буолар.
Оттон сахалыы тылы билбэт саха оҕолорун көрдөххө, күннээҕинэн толкуйдаах, уһуну – киэни ырыта барбат, быстах майгылаах буолар курдуктар. Онон сибээстээн, оҕо кыра эрдэҕиттэн төрөөбүт тылынан иитиллэр эйгэтин кэҥэтэн хайаан да өйтөн суруйууну киллэрэр наада. Маннык тугэҥҥэ оҕо этэр санаатын сааһылана, тыл баайын эгэлгэтин туһана, толкуйдуур дьоҕурун сайыннара үөрэнэрин ситиһэллэр.
Ити курдук кыра тугэннэртэн саҕалаан иитиллибит ийэ тылбыт сүөгэйин-сүмэтин иҥэрэн, киһилии киһини иитэргэ өлук уурарга кыһаллыаҕын.
Төрөөбүт тыл үөрэх, иитиитин тыла буолар аналлаах.
 Төрөөбүт тыл - саха киһитин олоҕор, инники кэскилигэр  тэннэ кыттар иэйиитэ, тобулаан таһаарар өркөн өйө, духовнаһа, төрүт өбүгэбит удьуорун, силиьин – мутугун быстыспат ситимэ.
Саргылаах сахабыт тыла сайда үүнэ туруохтун!
Цыпандин, Николай Иванович

**Николай Иванович Цыпандин** (муус устар 23 күнүгэр 1966 сыллаахха төрөөбүтэ, Саха АССР[1]) — Советскай, кэлин Белоруссия самбиһа, СССР уонна аан дойду чемпионаттарын призера, СССР уонна аан дойду кубогын призера, аан дойду спордун маастара, Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх маастара. 1983 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн Беларусь физическэй культура институтугар үөрэнэ киирбитэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Тарат сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Мэҥэ Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо[2]

## Спортка ситиһиитэ

* Чемпионат СССР  1989 сыл — ;
* Чемпионат СССР по самбо 1990 сыл — ;
* Чемпионат СССР по самбо 1991 сыл— ;

## Хос быһаарыы


## Ссылкалар

* 
*
Аватар: Уу Аартыга

**Аватар 2 чааһа: Уу Аартыга** () — АХШ киинэтэ, Ахсынньы 16 күнүгэр 2022 сыллаахха тахсыбыт, урукку Аватар киинэ салҕааһына буолар. 

Украинаҕа буолар сэрииттэн сылтаан санкциаларынан сибээстээн Арассыыйаҕа көстүбэт, ол эрэн Туймаада киин киинэ театра көрдөрүөх буолбутун туһунан Telegram канаалга тахсыбыта!

## Өссө маны көр
* Weta Digital
Бадаева Марфа Сергеевна

**Марфа Сергеевна Бадаева** — улууска эрэ буолбакка, республикаҕа биллэр хомусчут-импровизатор, ити аатын 1988 сыллаахха ылбыта. Оhуохайы этээччи, тойуксут, алгысчыт, уус-уран самодеятельность  кыттыылааҕа. Кини саха фольклорун хас да көрүӊүн пропагандалаабыта, кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолар. Кини кыра сааhыттан хомуска оонньуура, эдэр эрдэҕиттэн куоракка ыытыллар араас тэрээhиннэргэ көхтөөхтүк кыттара, араас күрэстэр кыайыылаахтара.

Марфа Сергеевна балаҕан ыйын 10 күнүгэр 1921 сыллаахха Уотту нэhилиэгэр Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. 

Аҕата Сергей Константинович Бадаев мас, тимир ууhа, ийэтэ Ирина Егоровна иистэнньэҥ, хомусчут эбит.

Бадаевтар түөрт оҕолоохторо, саамай улаханнара Бүөтүр диэн уол 13 саастааҕар өлбүт, кини кэнниттэн балтылара Өлөксөөндөрө уонна Кэтэриинэ.

Уоттуттан 8 көстөөх Бэс Көлүйэ диэн сиргэ үөрэнэ киирбит. Ийэтэ ыалдьар буолан уонна аҕата эрдэ өлөн оскуолаҕа салҕыы үөрэммэтэҕэ, 13 саастааҕар Бүлүү куоратыгар киирэр. Кини эдэр сааhыттан араас үлэҕэ эриллэн үлэлээбитэ. Сүрдээх сытыы-хотуу эбит. Пенсияҕа тахсыар диэри улахан киhи санаториятыгар үлэлээбитэ.

Кини ситиһиилэрэ:

- 1988 сыллаахха – I Бүтүн Союзтааҕы (варган) хомус конференциятыгар дьиэ кэргэн хомуhу тардыыга ансаамблынан, кыыhынаан, күтүөтүнээн, сиэннэринээн кыттан, дипломан урдук аатын ылбыттара.

- 1991 сыллаахха – Дьокуускай куорат II Аан дойдутааҕы хомус (варган) конгреhыгар кыттыыны ылбыта.

- 1994 сыллаахха – Дьокуускай куорат дьиэ кэргэн күрэһигэр фольклор араас көрүннэригэр кыттан I миэстэни ылбыттара.
Үстээх

**Үстээх** () диэн Христиан итэҕэлин киин догмата. Биир Таҥара үс тэҥ, мэҥэ, бииргэ баар сирэйдээх - Аҕа Таҥара, Уол Таҥара, Ытык Тыын Таҥара. Бу үс ураты сирэй бары биир бүтүн Таҥара буолаллар. «Үстээх» термин Эргэ уонна Саҥа Ыйаах битиктэрин суруктарыгар суох. Үстээх үөрэҕин эрдэтээҥҥи христианнар Таҥара Исустуун сыһыанын туһунан толкуйдаан ырытан сыыйа айан таһаарбыттар диэххэ сөп. Бу термины аан бастаан 2 үйэҕэ Антиохиятааҕы Теофил "Автоликка сурук" диэн айымньытыгар туттубута. Үстээх догматын Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтара бигэргэппиттэрэ. Үстээх үөрэҕин бүгүн үгүс Христиан салаалара билинэллэр. Үстээҕи утарааччылар эмиэ бааллар.
Нуучча (киинэ)

**Нуучча** диэн Владимир Мункуев 2021 сыллааҕы драма киинэтэ. Карловы Вары омуктардааҕы киинэ фестивалын "Илин-Арҕаа" салаатын гран-притын ылбыта. Киинэ сценарийа Вацлав Серошевскай "Хайлак" диэн айымньытыгар олоҕурар. Саха Сирэ 19 үйэ бүтүүтэ. Саха тыа ыала Хабдьый уонна Кэрэмэс ыарахан дьылҕалаахтар, соторутааҕыта иккис оҕолоро өлбүтэ. Уһун кырыыс кыстыкка бэлэмнэнэллэр. Арай биир күн олохтоох кинээс кинилэргэ Костя диэн нуучча хаайыылааҕын дьукаахтата аҕалар. Костя дьиэ саҥа хаһаайына буоларга сананар. Киинэ Саха историятын аһаҕастык кэпсэммэт хараҥа өрүттэрин көрдөрөр. Саха Сиригэр билигин бобуулаах кистэнэр расизм уонна колониализм темаларын таарыйар.

## Оруолларга
* Павел Колесов — *Хабдьый*
* Ирина Михайлова — *Кэрэмэс*
* Сергей Гилёв — *Костя*
* Иннокентий Луковцев — *кинээс*
* Данил Осипов — *Пётр*
* Зоя Багынанова — *кинээс ийэтэ*
* Николай Протасов — *Түспүт*
* Ньургуйаана Шадрина — *кинээс ойоҕо*

## Сигэлэр
*IMDB
Guess

**Guess** (Гэс) — АХШ тэрилтэтэ, таҥас сап тигээччи уонна парфүм атыылааччы.
GAP

**GAP Factory** — АХШ таҥас оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ.

## Өссө маны көр
* Banana Republic
Weta Digital

**Weta Digital** — Саҥа Зеландия киинэҕэ анаан эффектары оҥорор тэрилтэтэ. 2022 сыллаахха Аватар 2 киинэҕэ кыттан спецэффектары оҥорор биллибитэ.
Levi Strauss & Co.

**Levi Strauss & Co.** (Леви Штраусс энд Компани) — Америка джинсы соннору уонна таҥастары тигэр тэрилтэ, Аан Дойдуга саамай аатырбыт.
Wrangler

**Wrangler** — Америка джинсы таҥаһын тигэр тэрилтэ, бастакы ковбойскай джинсылар буолалларынан биллэр.
Үстээҕи утарааччылар

**Үстээҕи утарааччылар** диэн Үстээх үөрэҕин билиммэт Христиан салааларын бүтүн ааттара. Бу салаалар Реформация кэмигэр элбээбиттэрэ. Кинилэр Уол Таҥараны уонна Ытык Тыыны Аҕа Таҥараҕа тэҥнээбит Никея (325) уонна Константинополь (381) мунньахтарын дьаһалларын утараллар. Үстээҕи утарааччылар ордук улахан биллиилээх бөлөхтөрө Тиһэх күннэр Ытыктарын Исус Христос Таҥара Дьиэтэ уонна Иегова көрөөччүлэрэ буолаллар.
Владимир Мункуев

**Владимир Мункуев** (1987 алтынньы 26, Дьокуускай) диэн Саха киинэ режиссера уонна сценариһа. Арктика култуура уонна дьоҕур ил институтун бүтэрбитэ, идэтэ театр режиссера. 2017 сылга Москва киинэ оскуолатын бүтэрбитэ.

## Фильмографията
* Уол оҕото (2017)
* Дьол (2018)
* Нуучча (2021)

## Сигэлэр
*IMDB
The Timberland Company

**The Timberland Company** — Америка атах таҥаһын оҥорор тэрилтэтэ, 90 сыллардаахха киэҥник биллибитэ Саха Сиригэр.
Banana Republic

**Banana Republic** — GAP бас билэр брендовай таҥас тигэр тэрилтэтэ сафари стиллээх.

* банан республикалара - географияҕа сыһыаннаах термин
Бриттни Грайнер

**Бриттни Грайнер** () — Америка биир бастыҥ баскетболисиката. Кинини сфабрикованнай дьыаланан Владимир Путин ыйааҕынан туппуттара, Виктор Бут диэн өлөрүөхсүткэ атастаһыннараарылар.
Виктор Бут

**Виктор Анатольевич Бут** — Арассыыйа өлөрүөхсүтэ, сэрии сэбинэн эргиммит киһи, Колумбияҕа террористары өрө туппут киһи, Америкаҕа 2008-2022 дылы хаайыыга олорбута. Бриттни Грайнер диэн киһини кытта Арассыыйа атастаспыта. ЛДПР паартыйаҕа киирбитэ.
Оксюморон

**Оксю́морон**, **окси́морон,** ону тэҥэ **оксюморо́н, оксиморо́н** —  утарыта суолталаах тыллары биир ситимҥэ киллэрэн, сомоҕотуйбут суолталаах уобараһы үөскэтэргэ туттуллар ньыма. Үксүн айымньы аатыгар, хоһооҥҥо туттуллар: «Маленький большой человек», «Что за умница дурак!». Саха тылыгар оксюморон сомоҕо домоххо көстүөн сөп: илини-арҕааны билбэт / үрүҥү-хараны араарбат. Маннык тылынан тугу да илдьиритэн өйдөөбөт, акаары киһини этэллэр. Эбэтэр: баһа-атаҕа биллибэт — олус киэҥ диэн суолтаҕа туттуллар.

## Быһаарыылар
Herbalife

**Herbalife** (*Һэрбалайф*) — АХШ тэрилтэтэ, дьону ырыган оҥорорго үлэлэһэр уонна онно анаан биологическай коктейл оҥорор тэрилтэ.
Ашваганда

**Ашваганда** (, ) — үүнээйи, Индияҕа үүнэр. Киниттэн таблетка эмнэри оҥороллор, эр киһи тестостеронун элбэтэригэр. Секска туһалаах от.
Kirin Company

**Kirin Company** — Дьоппуон тэрилтэтэ, конгломерат, бас билиитигэр элбэх фармацевтика уонна арыгы оҥорор тэрилтэлэр киирэллэр 37 омук сиригэр.
Саха сирин күбүрүнээтэрдэрин испииһэгэ (1852-1917)

1852 сылтан 1917 сыллаахха диэри күбүөрүнэ бырааптаах Саха уобалаһыгар 13 күбүрүнээтэр ананан үлэлээбитэ:
# 1852—1856 — Григорьев Константин Никифорович
# 1856—1864 — Штубендорф Юлий Иванович
# 1865—1868 — Лохвицкай Аполлон Давыдович
# 1868—1869 — Бодиско Василий Константинович
# 1869—1876 — Витте Виктор Павлович
# 1876—1885 — Черняев Георгий Федорович
# 1885—1889 — Светлицкай Константин Николаевич
# 1889—1892 — Коленко Владимир Захарович
# 1892—1903 — Скрипицын Владимир Николаевич
# 1903—1906 — Булатов Виктор Николаевич
# 1906—1913 — Крафт Иван Иванович
# 1913 (балаҕан ыйа)—1913 (ахсынньы) — Пономарев Михаил Александрович
# 1914—1917 — Витте Рудольф Эвальдович
# 1917 — Иконников Иван Софронович (анаммыт, ол эрээри кэлбэтэх)
HealthFirst

**HealthFirst** (*ҺэлтФөрст*, ол эбэтэр **Доруобуйаҕа бастыҥ**) — Саҥа Йорк куорат муниципальнай дьону босхо межицина өҥөтүнэн хааччыйар харысхал (инчуренс) пповайдер. Сүрүн үбүлээһинэ Саҥа Йорк куорат доруоьуйп харыстабылын департаменыттан.

Саайта https://healthfirst.org/

## Атын босхо [[медицина]] өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатар харысхабыллар

* Fidelis Care - Саҥа Йорк муниципалитет үбүлүүр
* MetroPlus - Нью Йорк штатын босхо харысхабыла
* EmblemHealth - Medicaid үбүлүүр харысхабыла

* Medical - Калифорния штатын босхо медицинанан хааччыйар программата.
EmblemHealth

**EmblemHealth** — Саҥа Йорк куорат харыстабыл департаменыттан үбүлэнэр саамай бөдөҥ профита суох инчуренс (харысхабыл) тэрилтэ. Сылга 300 мөллүйүөн доллар эргинэр уонна 5 мөллүйүөн клиеннардаах харысхабыл провайдер. Биир босхо медицина өҥөтүн дьоҥҥо тарҕатааччы. 

Саайта https://www.emblemhealth.com/
Сырдык

**Сырдык** диэн киһи хараҕа көрөн араарар электромагнит сырала. Көстөр сырдык долгуннарын уһунун далаана 400-700 нанометр, тыбыла 750–420 терагерц, ол эбэтэр инфракыһыл уонна ультрафиолет икки ардыларыгар баар. Физика билимигэр "сырдык" терминынан быдан киэҥник араас долгун уhуннаах көстөр-көстүбэт бары сыраллары ааттыыллар. Холобур - рентген сардаҥалара, гамма сардаҥалар, микродолгуннар, радиодолгуннар. Сырдык сүрүн саҥнара - тэтим, хайысха ыһыыта, спектр тыбыла, поляризация. Сырдык вакуумҥа түргэнэ сөкүүндэҕэ 299 792 458 метр, бу айылҕа биир төрүт бигэтэ буолар. Сырдыгы үөрэтэр физика салаата оптика дэнэр. Сиргэ сырдык сүрүн төрүттэрэ Күн, уот, чаҕылыма.
Чаҕылыма

[thumb|right|Дьиэлэр чаҕыл уоттара уонна халлааҥҥа чаҕылҕан, түүҥҥү [Денвер]]

**Чаҕылыма** (кылгастык **Чаҕыл**; омуктуу аата Электр ) диэн материя биир көстүүтэ, чаҕыл иитиктэр хамсааһыннарыттан үөскүүр. Чаҕылыма магнетизмы кытта быһа ситимнээх. Чаҕылыма уонна магнетизм иккиэн электромагнетизм дьайсыытын сорохторо буолаллар. Эбил уонна мэлдьэх чаҕыл иитиктэрэ баар буоллахтарына чаҕыл хонуута үөскүүр. Чаҕыл иитиктэрин хамсааһына чаҕыл сүүрээнэ дэнэр. Бу сүүрээн магнит хонуутун үөскэтэр. Иитик нуула суох чаҕыл хонууга оруннаннаҕына киниэхэ күүс дьайар. Бу күүс кэриҥин Кулон сокуона быһаарар. Иитик чаҕыл хонуунан хамсааһына үлэ дэнэр. Бу үлэ ахсааннааһына чаҕыл уох дэнэр, кини вольтунан кээмэйдэнэр. Чаҕыл сүүрээнэ ханна эрэ тиийэн иҥиннэҕинэ бу сиргэ статик чаҕылыма үөскүүр. Чаҕыл сүүрээнэ барарыгар аһарааччы сэктэр ирдэнэллэр. Алтан курдук металлар чаҕылыманы үчүгэйдик аһараллар. Чаҕылыманы аһардыбат сэктэр диэлектрик дэнэллэр. Чаҕылыма айылҕаҕа биир биллэр көстүүтэ чаҕылҕан буолар. Дьон чаҕылыманы (чаҕыл энергиятын) олох-дьаһах бары эйгэлэригэр киэҥник тутталлар - транспорт, оттуу, сырдатыы, телекоммуникация, электроника. Чаҕыл энергиятын генератор уонна химикаттар ньымаларынан оҥорон таһаараллар.
Чаҕыл иитик

**Чаҕыл иитик** диэн материя саҥа. Электромагнит хонууга баар эттик төһө күүстээҕин быһаарар физика скаляр кэриҥэ. Бу термин аан бастаан 1785 сылга Кулон сокуонугар суруллубута. Кээмэйдэнэр биирдигэ кулон. Биир кулон аһардааччы туора быһыытынан 1 сөкүүндэҕэ 1 А күүстээх сүүрээннээх ааһар чаҕыл иитиккэ тэҥнэһэр. Чаҕыл иитиктэр эбил уонна мэлдьэх буолаллар.
Ykt

**Ykt** (*Yakutsk*, ол онно холбонор табаарнай знак *Ykt.Ru*) — Саха Сирин интернет тэрилтэтэ, улахан медия конгломерат уонна итинник же ааттаах сайт. Синет конгломератка киирэр. 1995–2022 сыллаахха дылы үлэлээбитэ. Арассыыйа Украина сэриитэ фонугар политическай репрессиалар уонна дьон көҥүлүн хааччахтыыр фонугар үлэтин тохтоппута, үлэһиттэрэ үгүстэрэ Арассыыйаттан эмиграция барбыттара.

Ykt.Ru форумнарынан биллэр этэ "психологический», «кому за», «кэпсээ» уонна да атыттар. 

2018 сылтан ыла ФСБлар саайты атакалыы сатыыллара, тоһутан "провластнай" оҥоро сатыыллара, ол эрэн 2022 сыллаахха дылы сайт тостубатаҕа. 

Арсен Томский саха биир бизнесменыгар уонна филантропугар сыһыаннаах буолар. 

Урукку саайта https://ykt.ru/
Фан группа Instagramҥа https://instagram.com/ykt.ru
Синет

**Саха Интернет** (кыччатан *Синет*) — Саха Сирин IT быһаарылары оҥорор уонна айар конгломерат тэрилтэтэ, конгломератка 30 тэрилтэ киирэр, олортон арыый биллэллэрэ Ykt, InDrive, Sinet Spark Foundation, Smart Sakha Education, Sakha Marathon.

2022 сыллаахха Украина Арассыыйа сэриитинэн сибээстээн үлэһиттэрин Казпхстаҥҥа, Сингапурга, Саҥа Зеландияҕа, АХШ, Канаада курдук дойдуларга күрэттэрэр, сыыйа толору Арассыыйаттан куотар сыаллаах соруктаах. 

Синет Арсен Томский сыһыаннаах.

Саайта https://sinet.team/ru/ 

## Саха Сирин атын IT тэрилтэлэрэ
* MyTona
* Fntastic
InDrive

мини|inDrive логотииба
**inDrive** — бүтүн аан дойдутааҕы пассажирдары таhар сервис. Бу сервис сүрүн ордугунан айан усулуобуйатын суоппар уонна пассажир бэйэлэрэ быhaaрсаллара буолар. 

Араас смартфон платформаларыгар үлэлиир (Android, iOS). Бу сервиһи туһанааччылар ахсааннара 360 мөллүйүөн тиийэр 1065 куоракка 48 омук сиригэр.

## Cервис төрүттэниитэ
Кыhын 2012 сылга Дьокуускай куоракка саҥа дьыл бырааhынньыктарын кэмигэр -45°C кыраадыска дылы тымныйан, суоппардар бары тэҥҥэ айан сыанатын икки төгүл үрдэппиттэрэ. Ону утаран, олохтоох дьон "Вконтакте" социальнай ситимҥэ "Независимые водители" диэн бөлөх оҥорбуттара. Бу бөлөх кыттааччылара айан сайаапкаларын уонна бэйэлэрин сыаналарын хааллараллара. Ол сайаапкалары суоппардар көрөн ылаллара. Сыл аҥаарын иhигэр бу бөлөххө 60 тыыьынча кыттааччы киирбитэ.

## Сервис сайдыыта
2013 сылга сакаастары тэрийэр мобильнай сыhыарыы оҥоруута саҕаламмыта. 2017–2018 сыл кыhыныгар сервиса хабыыта  70 куорттан 120 дылы тиийбитэ. 2018 сылга оҥоhуллубут айан уопсай харчытын эргиирэ 300 мөлүйүөн дуолларга тиийбитэ. 2018 сыл муус устар ыйыгар inDrive аан дойду ырыынагыгар тахсыбыта - бу сыhыарыынан Ортоку уонна Соҕуруу Америка дойдулара туттан саҕалаабыттара. 2018 сыл от ыйыгар бастыҥ офистара Нью-Йорк куоракка көспүтэ. Итиэннэ бу ыйга мал таhар сакаастары Арассыыйа 18 куораттарыгар ылар буолбуттара. Тэрилтэ этиитинэн, 2019 сыл бүтүөҕэр дылы бу сервиhы өссө да 300 куоракка киллэрэр былааннаахтар этэ. 2018 сыл сэтинньи ыйыгар inDrive Африка ырыынагыгар тахсыбыта - Танзания уонна ЮАР дойдуларга үлэтин саҕалаабыта. 2018 ахсынньытыгар АХШ ырыынагыгар тахсыбыта. Бастакы куоратынан Нью-Йорк буолбута, ол эрээри 2020 сылга бу куоракка үлэтин тохтоппута. Итиэннэ бу ыйга сервис Бразилияҕа уонна Эквадорга үлэтин саҕалаабыта.  2019 сылга элбэх дойдуга inDrive сыhыарыыны туттар буолбуттара, ол иьигэр киирбиттэрэ: Коста-Рика, Панама, Гондурас, Боливия, Ииндийэ, Индонезия, Никарагуа уонна Тайлаан.

COVID-19 пандемиятыттан сылтаан 2020 сыл сааhыгар тэрилтэ саҥа дойдуларга тахсыы былаанын тохтоппута. Итиэннэ пандемия кэмигэр «Медработник в пути» диэн программа тэрийбиттэрэ, аан дойду быраастарыгар анаан. Карантин кэмигэр, 2020 сыл бэс ыйыгар inDrive туhанааччытын ахсаана 50 мөлүйүөҥҥэ тиийбитэ.

2025 сылга дылы Бразилия, Эквадор, Египет, Индия, Мексика, Перу, Пакистан, Соҕуруу Африка, Колумбия, Казахстан, Нигерия уонна да атын дойдуларга курьер өҥөтүнэн туттааччыларга уонна дьоҕус урбаанньыттарга анаан inDrive курьер сулууспата үлэҕэ киирбитэ. 

Итини таһынан, 2025 сылга inDrive куораттар икки ардыларынааҕы сырыы (межгород) сервиһэ Индия, Пакистан, Бразилия, Колумбия, Египет, Марокко, Казахстан уонна да атын дойдуларга үлэтин саҕалаабыта.

## Наҕараадалара
2019 сылга inDrive Бразилияҕа бастыҥ сыhыарыы аатын ылбыта.

## Сыылкалар
* https://indrive.com/ — inDrive официальнай саайта

## Өссө маны көр
* Арсен Томский
Уэнсдей (сериал)

**Уэнсдей** (, ол эбэтэр **Сэрэдэ**) — Вермонт штатыгар уһуллубут сериал, Тим Бөртон туруоруутунан Netflix уонна Metro Goldwyn Mayer (Sony конгломерат) үбүлээһининэн уһуллута 2021–2022 сыллардаахха. Сүрүн оруолга Уэнсдей Аддамс уонна элбэх киинэҕэ туттуллар франшиза Аддамс ыала. 

Саха Сиригэр уонна Америкаҕа бэс ыйын 24 күнүгэр 2022 тахсыбыта, Аан Дойдуга 26 бэс ыйыгар 2022.
DigitalGlobe

**DigitalGlobe** — АХШ тэрилтэтэ, араас спутниктарынан сири үрдүк хаачыстыбалаахтык хаартыскаҕа түһэрэр, Maxar Technologies спутниктарв бас билэр конгломератка киирэр. Сүрүн һакааһы Google каартатыгар туттар.
Петров Степан Никифорович

**Петров Степан Никифорович** — саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Саха АССР ускуусутбатын үтүөлээх дьайыксыта.

Степан Никифорович Хаҥалас улууһун I Маалтааны нэһилиэгэр 1938 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр төрөөбүтэ. 1962-1963 сс. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищеҕа муосчуттар салааларыгар үөрэммитэ. 1964 сыллаахтан ССРС худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. «Сардаана» норуот уус-уран оҥоһуктарын фабрикатыгар үлэлээбитэ. 1972 сыллаахха РСФСР худуоһунньуктарын III сийиэһин дэлгээтинэн талыллыбыта. Мэтээллэринэн, САССР Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн грамотатынан наҕараадаламмыта, 1976 сыллаахха РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта.

### Аатын үйэтитии
Хаҥалас улууһугар Ой сэлиэнньэҕэ кини аатын уулусса сүгэр.
Алиса аптаах кэрэ дойдуга (киинэ, 2010)

**Алиса аптаах кэрэ дойдуга** () — Walt Disney уһулбут киинэтэ, 2010 сыллаахха. Дьиҥнээхтии олоххо олоро сылдьыбыт Алиса олоҕор анаммыт. 

Иккис чааһа Алиса сиэркилэҕэ.
Алиса сиэркилэҕэ

**Алиса сиэркилэҕэ** () — Walt Disney 2016 сыллаахха устубут киинэтэ, аатырбыт остуоруйа айааччы айымньытыгар олоҕуран - Льюисс Кэрролл ().

## Өссө маны көр
* Алиса аптаах кэрэ дойдуга (киинэ, 2010)
Stanley Black & Decker

**Stanley Black & Decker** — Америка тутууга сыһыаннаах маллары уонна таҥастары оҥорор тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Fortuna 500 компонеҥҥа киирэр. Аатырбыт тутууга сыһыаннаах маллар бреннара DeWalt киниэхэ киирэр.
DeWalt

**DeWalt** — Америка тутууга туттар маллары оҥорор тэрилтэтэ.

## Өссө маны көр
* Stanley Black & Decker
Һантер Дуэн

**Һантер Дуэн** () — АХШ актёра, саҥа тахсан эрэр сулус, 1994 сыллаахха Арканзас штатка төрөөбүтэ. Уэнсдей диэн сериалга биир сүрүн оруолга оонньуур. Личнай олоҕор араас хоп сип тарҕанар, кэнники биллэн көстөн иһиэ.
Хоп сип

**Хоп Сип** (ол эбэтэр *хобу сиби тарҕатааһын*, нууччалыы өйдөбүлэ *сплетня*, ) - икки атахтаахтар, дьоннор тылларынан оонньоон атын дьон олоҕун ырытыылара буолар. Сүрүннээн дакаастаммат факталара суох дьону холуннарыы буолар. 

Билиҥҥи аныгы үйэҕэ интернет ситим (Instagram, WhatsApp, Twitter) хобу сири түргэнник тарҕаталлар. Сонун планета биир муннугвттан биир муннугар аҕыйах мүнүүтэнэн тиийэр кыахтаах.

Эр дьон дьахталлары хобу сиби тарҕаталлар диэн буруйдууллар, ол эрэн эр дьон учуонайдар үөрэтиилэринэн өссө күүскэ хобу сиби тарҕаталлар эбит.

Сүрүннээн хобу сиби тарҕатыы эбэтэр онно олоҕуран дьон олоҕун ырытыыта:

* 25% - атастарын уонна доҕотторун/дьүөгэлэрин
* 11% - бииргэ үлэлиир коллегаларын
* 11% - аймахтарын
* 9% - билэр дьоннорун
MGM Television

**MGM Television** — киинэ устар студия уонна оннук же ааттаах телевидение канаала, аатырбыт Metro Goldwyn Mayer медия конгломератка киирэр, Sony бас билиитигэр. 1959 сыллаахтан үлэлиир.
Groupe SEB

**Groupe SEB** — Франция тимир уһаарар тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Кини бас билиитигэр элбэх тэрилтэлэр киирэллэр, холобура Rowenta, Tefal, Moulinex, Lagostina, Krups уонна да атыттар. 

Салалтата — Дижон (, Франция).
Rowenta

**Rowenta** (*Ровента*) — Германия тэрилтэтэ, сүрүннээн дьахталларга уонна дьиэҕэ аналлаах сээкэйдэри оҥорор, холобура үтүүк игин. Groupe SEB конгломератка киирэр.
Tefal

**Tefal** (*Тефаль*, Teflon уонна aluminium диэн тыллартан) — Францияҕа төрүттэммит аан дойду таһымнаах тэрилтэ, иһит хомуос уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор. 1959 сыллаахха төрүттэммит. 1968 сыллаахтан ыла сүрүн акцияларын Groupe SEB атыылаһан ылбыта (ол хампаанньа Rowenta уонна Moulinex бреннэринэн биллэр). 

Саха сиригэр Тефаль сүрүннээн хобордооҕунан биллэр. 1954 сыллаахха аан бастаан иһиккэ хоруо сыстыбат бүрүөһүнүн туһаммыта. Арассыыйа ырыынагар 1992 сыллаахха киирбитэ. 2009 сыллаахха Tefal 1 миллиард хобордооҕу оҥорон таһаарбытын туһунан биллэрбитэ.

## Быһаарыылар
Moulinex

**Moulinex** (*Мөүҕүлинекс*) — Франция иһити хомуоһу уонна кухняҕа сыһыаннаах тэриллэри оҥорор тэрилтэ, 1922 сыллаахха төрүттэммит. 2001 сылтан ыла Groupe SEB бас билиитигэр киирэр.
Carhartt

**Carhartt** (*Карһартт*) — АХШ таҥас тигэр уонна оҥорор тэрилтэтэ, үлэҕэ аналлаахтаҥастары оҥорор.
Бикипиэдьийэ тыл испииһэгэ

**[[Бикипиэдьийэ]]** - босхо элбэх тыллаах онлайн-энциклопедия Вик с. олоҕуран аһаҕас түмүк кодом, редакциялыыр уонна өйүүр редактордар обществолара-добровольецтар обществолара олохтоммут, олохтоммут ... хайдах курдук английскай энциклопедия. Сотору ис хоһооно суох таһаарыылар оҥоһулуннулар: немецкэй и каталон таһаарыыта айыллыбыттар  Кулун тутар 16 күнэ, французскай таһаарыы кулун тутар 23 күнүгэр тэриллибитэ, а? швед таһаарыы ыам ыйын 23 күнүгэр тэриллибитэ. Билиҥҥи туругунан   Бикипиэдьийэ ыстатыйалара ыйыллыбыттар  изданиях, изданиях  билигин көхтөөх уонна көхтөөх  сабылынна.

Тыл комитета  бэлиитикэни саҥа оҥорон таһаарыы политикатын салайар Викимедиа бырайыактара. Ирдэбилгэ сөп түбэһэр туһугар тыл дьиҥнээх кодтаах буолуохтаах ISO 639, будет "достаточно" и имеет "достатное количество свободно владеющих пользователей".

## Быһаарыылар
Захаров Федот Федотович

**Захаров Федот Федотович** (1929-2005) — кэпсээнньит суруйааччы, Боотуруускай улуус сахаларын төрүттэрин туһунан кинигэни суруйбут киһи.

1929 сыллаахха II Игидэй нэһилиэгэр төрөөбүт. Кинномеханиктар куурустарын бүтэрэн баран Ньурба уонна Чурапчы улуустарыгар уонча сыл үлэлээбит. Онтон киэһээҥҥи оскуоланы бүтэрэн баран 1963 сыллаахха Киевтээҕи авиация институтугар үөрэххэ киирбит. Дьокуускайдааҕы авиатэрилтэҕэ үлэлээбитэ. 

Бастакы "Үс хатыҥ" диэн кэпсээнэ 1977 сыллаахха "Хотугу сулус" сурунаалга бэчээттэммитэ.
Чэбдик

**Чэбдик** (доруобуйа) диэн киһи туох да ыарыыта эчэйиитэ суоҕа, эт-хаан, сүр, түмэт бары өттүлэринэн үчүгэй соргулаах туруга. Чэбдик буоларга сөптөөх кэмнээх эрчиллии, аһааһын, утуйуу ирдэнэр. Табахтааһын, арыгылааһын, стресс чэбдиккэ куһаҕан дьайыылаахтар. Чэбдик туругар атын төрүөттэр эмиэ дьайаллар - олохтоох түмэккэ чэбдик харыстабылын таһыма, тула эйгэ киртийиитэ, удьуор ыарыылара. Чэбдик харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ чэбдик харыстабылынан одон таһымыгар дьарыктанар.

Чэбдик аан дойдутааҕы күнэ муус устар 7, Сүр чэбдик аан дойдутааҕы күнэ алтынньы 10.
Алын тутул

**Алын тутул** (инфраструктура) диэн тутумтаны үлэлэтэр ситимнээх тутуллар уонна барымталар хомуурдарын бүтүн аата. Алын тутул дойду, хото, түөлбэ экономиката, тэрилтэлэрэ, дьиэ кэргэттэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта дьайсыыларыгар, эргиэн-өҥө үлэтигэр, олох кэрэхтэрин хааччыйааһыҥҥа тутаах суолталаах. Алын тутул барымталара түмэт уонна кэтэх бас билиилээх буолаллар. Алын тутул сорох барымталара - суол, тимир суол, күргэ, туннель, уулааһын, канализация, чаҕыл ситим, телекоммуникация.
Тутумта

**Тутумта** (система) диэн бэйэ бэйэлэрин кытта ситимнээх биир бүтүн буолар баһаам ууһук бөлөҕө. Тутумта ураты быыстардаах, тутуллаах, функциялаах, соруктаах, майгылаах, ситимнэһиилээх. Тутумтаны чинчийэр билимнэр: тутумта үөрэҕэ, тутумталар теорията, тутумта ыралааһына, кибернетика уо.д.а.
Ууһук

**Ууһук** (элемент) диэн туох эрэ бүтүн үллэстибэт сороҕо, тутумта эбэтэр баһаам сороҕо.

* Химия элемена
* Төрүт ууһук
Тутул

**Тутул** диэн барымта эбэтэр тутумта иһигэр киирэр ситимнээх ууһуктар олохтооһуннара уонна тэрээһиннэрэ. Баар тутуллар холобурдара - киһи оҥорбут тутуулара уонна тэриллэрэ; айылҕа тутулларын холобурдара - тыыннаахтар, минераллар, сэктэр. Билии тутулларын холобурдара - бэриллибит тутуллар информатикаҕа уонна музыка форматыгар.
Lyca mobile

**Lyca Mobile** (*Лайка Мобайл*), Улуу Британия виртуал сотовой оператора, 34 омук сиригэр үлэлиир, сүрүннээн Америкаҕа, Канаадаҕа, Украинаҕа, Ирландияҕа, Казахстаҥҥа, Аустралияҕа уонна Улуу Британияҕа бэйэтигэр. Аан Дойдуга саамай бөдөҥ виртуал оператор буолар. Бэйэтин Lyca диэн экосистематын сайыннара сатыыр. 

Салалтата — Лондон.
Checkers and Rally's

**Checkers and Rally's** — АХШ биир биллэр фастфуд сетевой кафелара уонна рестораннара. 
Бургензилло диэн гамбургердара минньигэһинэн биллэр.
Арассыыйа Украинаҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис

**[[Арассыыйа]] [[Украина]]ҕа саба түһүүтүнэн миграционнай кризис** — улахан Иккис Аан Дойду сэриитин кэнниттэн буолбут улахан миграционнай кризис. Быһа холоон 18 мөллүйүөн киһи дьиэтэ уота суох хаалла.
Planet Fitness

**Planet Fitness** (*Планет Фитнесс*) — АХШ тэрилтэтэ, франчайзиҥ нөҥүө үлэлиир. 1992 сыллаахха Хэмптон () куоратка, Нью Һэмпшир штатка төрүттэммитэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир улахан түргэнниа сайда турар фитнесс зал сетевой тэрилтэтэ, Аустралияҕа, Канаадаҕа, Америкаҕа, Мексикаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Доминика Республикатыгар, Улуу Британияҕа үлэлиир.
Тэтим (Айар түмсүү)

**Тэтим** - диэн 2020 сыллаахха тэриллибит айар түмсүү буолар. Сүрүн үлэлэрэ Тиэтэйбит диэн киинэҕэ көстөр.
Mount Sinai Health System

**Mount Sinai Health System** (*Маунт Сайнай доруобуйа харыстабылын системата*) — Нью Йорк куорат чааһынай сетевой һоспиталлара, 43000 быраас үлэһиттэрдээх уонна 700 түргэн көмө массыыналаах.




мини
Lucky Truck Rental

**Lucky Truck Rental** — Саҥа Йорк куорат иһинэн түргэнник сайда турар трактары ренталыыр тэрилтэ. 

мини

## Атын траковай бизнестар
* Penske
* U-Haul

Саайта https://luckytruckrental.com/
Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы

**Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы** — Тохсунньу 1 күнүгэр 2023 сыллаахха буолбут түбэлтэ, Украина Арассыыйа сэриитэ биир сүрүн чааһа буолар. Сүрүннээн 350–600 Арассыыйа саллааттара өлбүт диэн, сүрүннээн Саратовскай уобалас дьоно. Макеевка куоратка, урукку 19 нүөмэрдээх ПТУ дьиэтигэр.
Макеевка

**Макеевка** — Украинаҕа баар куорат, Донецк уобалаһыгар. 2014 сыллаахтан ДНР оккупациялаабыта, 2022 сыллаахха Арассыыйа оккупациялаабыта.

## Өссө маны көр
* Макеевкаҕа мобилизованнай саллааттары ракетанан ытыы
Одон

**Одон** диэн геометрия эттигэ, сфера иһигэр баар куйаар. Одон сабыылаах уонна аһаҕас буолар. Сабыылаах одоҥҥо сфераны быһыылыыр чэрчи чоптор киирэллэр, аһаҕас одоҥҥо кинилэр киирбэттэр. Одон кииниттэн ньууругар баар чопко дылы барар кэрчик радиус дэнэр. Одон киинин нөҥүө баран ньууругар баар икки чобу холбуур кэрчик диаметр дэнэр.
Сфера

**Сфера** ( - Одон) диэн геометрия барамайа. Сфера эргимтэ үс кээмэйдээх холото буолар. Сфера үс кээмэйдээх куйаарга баар чоптор оруннара буолар, кинилэр бары биир бэриллибит чоптон тэҥ ыраахха бааллар. Бу бэриллибит чоп сфера киинэ дэнэр.
Ямайка бырааһынньыктара

* Тохсунньу 6 — Маруннар күннэрэ. Маруннар диэн Ямайка көҥүл буоларын туһугар Британия сэбилэниилээх күүстэрин утары сэриилэспит дьон.
* Атырдьах ыйын 17 — Маркус Гарви () күнэ. 2012 сыллаахтан Ямайкаттан төрүттээх панафриканист, хара националист Маркус Гарви төрөөбүт күнүгэр (1887–1940) бэлиэтэнэр
Метал

**Метал** диэн материал, химия ууһуктарын бөлөҕө. Метал сүрүн саҥнара - чаҕылыманы уонна сылааһы ыытааһын, килбэйии, кумуктуйуу, охсуллуу. Бу саҥнар метал атомнарын уонна молекулаларын метал ситимиттэн тутулуктаахтар. Металлар көрүҥнэрэ - химия ууһуга (тимир), уһаарык (дьэбиннирбэт болот), молекула холбоһуга (политиазил). Физика быһаарыытынан, метал диэн тамты нуул температураҕа чаҕылыманы ыытар кыахтаах сэк. Үрдүк батталга элбэх ууһуктар уонна холбоһуктар метал буолаллар. Холобур, метал буолбатах йод 40-170 мыҥ төгүл атмосфера батталыгар сыыйа метал буолар. Төттөрүтүн, сорох метал дэнэр материаллар метал буолбатахтарга кубулуйуохтарын сөп. Холобур, натриум 2 мөлүйүөн төгүл атмосфера батталыгар метал буолбатахха кубулуйар. Химия периодтаах таабылыгар баар 118 ууһуктан 95 металлар. 6 ууһук металлоид бөлөҕөр киирэр. Металлоидтар химия тутуллара металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларыгар баар. Металлоид холобурдара - күһэл уонна сүрмэ. Астрофизикаҕа метал диэн сулус иһигэр баар гелийтан ыарахан химия ууһуктара буолаллар. Бу курдук сулус үөскэҕэр баар түөрт бастакы металлар - харыалык, азот, абалык, неон. Химияҕа бу ууһуктар метал буолбатахтар. Сулус үөскүүр кэмин тухары чэпчэки атомнары (үксэ уулук уонна гелий) ыарахан атомнарга уһааран кубулутар. Метал химия ууһуктара Сир хаҕын 25% буолаллар. Дьон металлары олох-дьаһах араас эйгэлэригэр киэҥник туһаналлар - тутуу, көлө, дьиэ тэриллэрэ, сэптэр. Күндү металлартан манньыат оҥороллор.

## Кылаастааһын
### Металлар Сир хаҕын тутулугар

Атын металлар холбоон өлүүлэрэ 2% тахсыбат.

### Металлар алтык салааларыгар

Алтык (индустрия) салааларыгар туттуллар металлары маннык бөлөхтөргө араараллар:
* **[[хара металлар]]**&nbsp;— тимир, марганец, хром&nbsp;— хара металлургия оҥорооһунугар туттуллаллар, кинилэр уһаарыктара массыыналааһыҥҥа киэҥник туттуллаллар;
* **күндү металлар**&nbsp;— көмүс, үрүҥ көмүс, платина&nbsp;— ювелир оҥорооһунугар, электроникаҕа, электротехникаҕа, химия алтыгар туттуллаллар;
* **ыарахан металлар**&nbsp;— алтан, сыынка, хорҕолдьун, хорҕос&nbsp;— массыыналааһыҥҥа, электротехникаҕа, энергетикаҕа туттуллаллар;
** **дэҥ ыарахан металлар**&nbsp;— никель, кадмиум, вольфрам, молибден, марганец, кобальт, ванадиум, бисмут&nbsp;— ууллугуһа суох тутуу материала уонна хара металлардыын уһаарыктарга чэпчэтэр ууһук курдук туттуллаллар;
* **чэпчэки металлар**&nbsp;— алюминий, титаниум, магний&nbsp;— авиацияҕа, космос алтыгар, көлө оҥорооһунугар туттуллаллар;
* **[[солох металлар]]**&nbsp;— калиум, натриум, литиум&nbsp;— холбоһуктарга туус уонна электролит курдук туттуллаллар;
* **[[солох сир металлар]]**&nbsp;— калсиум, бариум, стронсиум&nbsp;— химия алтыгар туттуллаллар.
CityMD

**CityMD** (Сити МД) — чааһынай Нью Йорк куоратка баар түргэн көмө оҥорор сетевой балыыһалар, уопсайа 165 точкалаах Нью Йорк куоратка уонна Нью Дьэрси штатыгар. Харчыга көмө оҥорор эрээри, Fidelis Care уонна MetroPlus программаҕа кыттар дьоҥҥо босхо көмө оҥорор.
Citizens Financial Group

**Citizens Financial Group** (*Ситизенс Файнэншнл Групп*) — АХШ биир улахан баана, үп харчы киинэ.
Cathay Bank

**Cathay Bank** — АХШ баана, кытай эмиграннара Америкаҕа төрүттээбит баана. Билиҥҥи кэмҥэ биир түргэнник капитализациата улаатар баан. 

Салалтата — Лос Анджелес (961 точка).

Улахан филиаллара — Нью Йорк (353 точка), Пекин (765 точка), Сеул (32 точка), Гонконг (639 точка), Шанхай (997 точка), араас куораттарга штат Мэриленд (1644 точка), Токио (6 точка), Тайвань (65 точка), Канаадаҕа (21 точка), Аустралиаҕа (22 точка), Мексикаҕа (1 точка).
M3GAN

**M3GAN** (*Мэган*) — АХШ киинэтэ, 2023 сыллаахха Тохсунньу 6 күнүгэр Лос Анджелеска көстүбүтэ. 

## Сүжета
Робот кукла туһунан, сүрүннээн киһи курдук толкуйдуур буолбутун туһунан.

Universal Pictures үбүлээһининэн уһуллубут киинэ.