open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Феб уонна Афина

мини| Феб уонна Афина
**Феб** уонна **Афина** – 2004 сыллаахха Греция Афины куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия Сайыҥҥы XXVIII оонньууларын бигэргэтиллибит ымыыта. 1968 сыллааҕы Олимпия оонньууларын Кыһыл Ягуарын курдук, бу персонажтары хаһыы түмүгүнэн көстүбүт былыргы куукула майгытынан оҥорбуттар. Былыргы гректэр куукулаларын үүт-маас оҥорбуттара – биһиги эрабыт иннинэ VII үйэҕэ сыһыаннаах.

Үһүйээн быһыытынан, Феб уонна Афина — убайдыы балыстыылар. Кинилэри Олимпия таҥарата Аполлон (Феб, Фебос эбэтэр Фивос) уонна сырдык таҥарата Афины, өркөн өй, таҥаратын аатынан ааттаабыттар. Грек Олимпия норуоттар икки ардыларынааҕы кэмитиэтин инспектора Дэнис Освальд бэлиэтээбитинэн, бу ымыыларга «Греция былыргыта уонна аныгыта олус табыгастаахтык дьүөрэлэспит». Маҥнай утаа дьон-сэргэ дьүүллүүр сүбэ быһаарыытын ылымматахтар. Ол эрэн кэмниэ-кэнэҕэс саҥа уобарастарга үөрэммит.
Фува

**Ситиһии оҕолоро** ( [фу́ва́] — туруору. *ситиһиилээх кыралар, ситиһии кыралара*) — 2008 сыллаахха Кытай Пекин куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXIX оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Олимпия оонньуулара саҕаланыахтарын 1000 хонук иннинэ, 2005 сыл сэтинньи 11 күнүгэр кинилэр тустарынан кытайдааҕы классическай литератураны үөрэтиигэ Государственнай холбоһуга аан бастаан биллэрбит.

Ситиһии оҕото биэс: Бэй-Бэй, Цзин-Цзин, Хуань-Хуань, Ин-Ин уонна Ни-Ни. Кинилэр хас биирдии ааттара оҕоны таптыыр тылга маарынныыр, оттон ол тыллары холбоотоххо  [Бэй-цзин хуань-ин ни] — Пекин эһиги эҕэрдэлиир диэн тахсар. Ону таһынан, хас биирдии ымыы Олимпия тиэрбэһиттэн биирин көрдөрөр.

## Майгы-сигили
Венлок уонна Мандевиль

**Венлок** уонна **Мандевиль** — 2012 сыллаахха Улуу Британия Лондон куоратыгар ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара. Кинилэри аан бастаан 2010 сыл ыам ыйын 19 күнүгэр билиһиннэрбиттэр. Ымыылары лондоннааҕы Iris тэрилтэ айбыт. Венлок уонна Мандевиль — Болтоннааҕы ыстаалы кутар собуот ыстаал анимированнай таммахтара. 

## Суолтата

Үһүйээн быһыытынан, Венлок уонна Мандевиль Олимпия стадионун бүтэһик баалкаларын уулларыыга үөскээбиттэр. Килэгир ыстаал тириилэригэр көрсүбүт дьоннорун ис кыахтарын, ис дьиҥнэрин көрдөрөр кыахтаах. Соҕотох харахтара - камера объектива, оттон төбөлөрүгэр баар саһархай уот - лондоннааҕы такси бэлиэтэ.
Константинов Василий Степанович (Айаан сэлиэнньэтэ)

мини|Василий Степанович Константинов. Айаан бөһүөлэгин атта
**Константинов Василий Степанович** (2008 сыллаахха өлбүт) — Айаан сэлиэнньэтигэр олорбут суруналыыс, кэпсээнньит-суруйааччы.
Черняк Инна Николаевна

**Инна Николаевна Черняк** (, 26 Кулун тутар 1988) диэн Украина дзюдо Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
*Національний комітет спорту інвалідів України  
*Стала чемпіонкою попри все – зіркова історія Інни Черняк. Сюжет 1+1
Абааһы өйдөбүлэ

**Абааһы** диэн дьон тугу сөбүлээбэттэрин, сирэллэрин, туораталларын, билбэттэрин ааттыыллар.

Дьон өйө-санаата сайдыыта олоҥхо кэмин саҕана бэрт намыһах этэ. Киһи оҥорор быһыытын үчүгэй уонна куһаҕан диэн араарыы өссө үөскүү, олохсуйа илигэ. Дьон ахсааннара аҕыйаҕа, икки аҥы; айыы уонна абааһы диэннэргэ эрэ арахсаллара:

1. Айыы дьоно. Бэйэ дьонун айыы дьонунан ааттыыллара.

2. Абааһылар. Атын дьону барыларын абааһыларынан ааттыыллара, көрсүстэхтэринэ өлөрсөллөрө, оннооҕор сиэһэллэрэ.

Былыргы кэмнэргэ абааһылар аһара элбэх этилэр. Дьон тугу билбэттэрин; араас сибиэннэри, иччилэри барыларын абааһыларынан ааттыыллара. (1,25). Араас ыарыылары дьоҥҥо абааһылар ыыталлар диэн саныыллара.

Аныгы наука, медицинэ сайдыбыт үйэтигэр абааһылар симэлийэн, суох буолан иһэллэр.

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн оҥорор быһыылара тупсан истэхтэринэ атыттары абааһынан ааттааһын суох буолан иһэр. Дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрсүбэт буолан иһэллэрэ эйэлэһэр санааларын улаатыннарар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

## Өссө маны көр
* Абааһыны көрүү
Гульназ Губайдуллина

мини|Гульназ Губайдуллина, 2017
**Гульназ Радиковна Губайдуллина** (1992 сыллаахха олунньу 14 күнүгэр төрөөбүт) — Арассыыйа пятибориһа.

## Карьерата
Гульназ харбааһынынан алта сааһыттан Саҥа Уренгойго олорон дьарыктанан барбыта. 13 сааһыгар двоеборьеҕа көспүтэ уонна бастакы Куораттааҕы күрэхтэһиигэ тута бастаабыта, устунан многобрьеҕа ылсыбыта. Кэлин Дьобуруопа юниордарга уонна ыччаттарга биирдиилээн бастыыр иһин күрэҕэр түөрт төгүллээн кыайбыта, Аан дойду үрүҥ көмүс призера буолбута. 2010 сыллааҕы ыччаттар сайыҥҥы Олимпиадаларыгар пятиборье күрэҕэр үрүҥ көмүс призер буолбута.

Дьобуруопа 2015 сыллааҕы чөмпүйэнээтигэр төрдүс миэстэни ылан, 2016 сыллааҕы сайыҥҥы Олимпиадаҕа кыттарга мэктиэлэммитэ.

2016 сыллааҕы Олимпиадаҕа пятиборье харбааһыныгар олимпиада рекордун олохтообута (200 миэтэрэни 2:07,94 мүнүүтэнэн кэлбитэ). Ол гынан баран уопсай түмүккэ 15-с миэстэ буолбута.

## Бэлиэтээһиннэр

## Сигэлэр
* Гульназ Губайдуллина
Винисиус уонна Том

мини|Винисус
Винисиус уонна Том (португалиялыы Vinícius e Tom) — 2016 сылга Бразилия Рио-де-Жанейро куоракка ыытыллыбыт Олимпия сайыҥҥы XXXI оонньууларын бигэргэтиллибит ымыылара.

Ымыылар Бразилия көтөрүн-сүүрэрин, айылҕатын сирэйдээн көрдөрөр аналлаахтар. Бразилиятааҕы көтөр-сүүрэр уобараһа (Винисиус) - саһархай өҥнөөх, куоскаҕа ханыылыы быһыылаах, кыылга майгынныыр. Айылҕаны түмэн көрдөрөр уобарас (Том) халлаан күөх уонна от күөх өҥү дьүөрэлэһиннэрэр, мас да, чэчик да майгытын үтүгүннэрибит үүнээйи быһыытынан бэриллибит.

Ымыылар Бразилия аатырбыт музыканнара Винисиус ди Морайс уонна Том Жобим ааттарынан ааттаммыттар.

Ымыылар Бразиялияҕа 1 реал манньыатыгар ойууламмыттара биллэр.
Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ

**Олимпиада хас даҕаны төгүллээх чөмпүйүөннэрэ диэн, аныгы кэмнээҕи [[Олимпия оонньуулара|Олимпиада оонньууларыгар]] үс эбэтэр онтон элбэх көмүс мэтээли ылбыт дьон испииһэгэ. Бу испииһэккэ 1906 сыллааҕы уочарата суох Олимпиада оонньууларын кыайыылаахтара киирбэтилэр. Тэтэркэй өҥүнэн дьахталлар ааттара бэлиэтэннэ**.

Өскөтүн спортсмен хас да дойду аатыттан киирсибит эбэтэр дойдутун аата уларыйбыт буоллаҕына, бу испииһэккэ бүтэһик мэтээлин ылбыт дойдутун аатынан киирдэ.

Аан дойду устуоруйатыгар Олимпиада кыһыл көмүс түөртэн элбэх мэтээлин 180-тан тахса спортсмен ылан турар. 68 спортсмен кырата 5 көмүс мэтээллээх.

## 4-тэн элбэх көмүс мэтээллээхтэр

## 3-тэн элбэх көмүс мэтээллээхтэр

## Өссө көр
Дацко Антон Владимирович

**Антон Владмирович Дацко** (, 24 Ыам ыйын 1983, Буськ, Львовскай уобалас) диэн Украина фехтованиеҕа Паралимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
*Національний комітет спорту інвалідів України
Пидгрушна Елена Михайловна

**Елена Михайловна Пидгрушна** (, 9 Тохсунньу 1987, Легница, Польша) диэн Украина биатлонҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
* biathlonworld.com профиль
Тыллар суолталарынан тигиллэрэ

Суолталарынан көрөн тыллары тус-туҺунан бөлөхтөтөлүөххэ сөп. Оннук бөлөхтөөҺүнү үгэс курдук икки суол бэлиэнэн оңоруллар:

а) суолталарынан ис хоҺоонун уопсай майгытынан,

б) төҺө элбэх суолталаахтарынан.

Суолталарынан ис хоҺоонунан тыллары конкретнай уонна абстрактнай суолталаахтарга араарыллар.

Конкретнай суолталаах тыллар барымтаны уонна көстүүлэри бэлиэтииллэр. Оттон барымтаны уонна көстүүлэри киҺи билгэтинэн (хараҕынан көрөн, истэн, этигэр биллэринэн, сытынан, амтанынан) быҺаччы билэр, а.э. барымта, көстүү киҺибилгэтигэр биллэр. Конкретнай суолталаах тыллар суолталарынан ис хоҺоонун уратыыта итиниэхэ. Бу бөлөххө, холобур, маннык тыллар киирэллэр: мас, уу, салгын, киҺи, дьиэ, ас (пища), тимир (железо), хайа, түннүк, кинигэ, кумах, таңас, түү, суол (барымта өйдөбүллэрэ), тымныы, тыал, сырдык, сыт (запах), уот, аҺыы (кислый), кыҺыл, инчэҕэй (көстүү өйдөбүллэрэ).

Абстрактнай суолталаах тыллар киҺи өйүҺэн эрэ билэр өйдөбүллэрин бэлиэтииллэр. Оннук абстрактнай өйдөбүллэри киҺи тыл эрэ көмөтүнэн ылынар, барымта эбэтэр көстүү курдук бэйэтэ быҺаччы көрөн, билгэлээн билэр кыаҕа суох. Саха тылыгар, холобур, маннык тыллар абстрактнай суолталаахтар: олох (жизнь), үөрэх, туҺа, суолта, күүс, кыах, сана, таптал, үлэ, көмө, улахан, үчүгэй, ыраас, дириң, ыраах, үлэлээ, кыай, тулуй, тубус.
 
ТөҺө элбэх суолталаахтарынан тыллар эмиэ икки бөлөххө арахсаллар – соҕотох уонна элбэх суолталаахтарга.

Соҕотох суолталаах тыл биир эрэ өйдөбүллээх, ол аата биир эрэ өйдөбүлү бэлиэтиир. Оннук тыллар тыл словарнай састаабыгар оччо элбэҕэ суох буолаллар. Саха билиңңи тылыгар, холобур, маннык тыллары соҕотох суолталаах курдук көрүөххэ сөп: сыыр, күл (зола), саа, хотон, чүмэчи, тыы, күкүр, сэмэ, кунах, игии, паас, мутук, туу, ойуур, араҕас, маңан.
 
Элбэх суолталаах тыллар икки эбэтэр онтон үгүс өйдөбүлү бэлиэтииллэр. Тылга тыл үксэ элбэх суолталаахбуолар. Саха тылыгар омос көрөргө кыараҕас да өйдөбүллээх тыллар, холобур: дьиэ, уу, ый, түннүк, тыңырах, күлүүс, муоста, кэлгиэ, күл (смеяться) иккилии эбэтэр хастыы да суолталаахтар. Ордук үгүс суолталаах тыллар холобурдарынан элбэхтик туттар тыл диэн тылбыт буолуон сөп.

## Туhаныллыбыт литэрэтиирэ

Антонов Н.К. «Саха тылын лексиката», якутск 1984с.

Афанасьев П.С. «Саха тыла. Лексикология» 

Васильев Г.М. «Нууччалыы сахалыы поэтическай тылдьыт» 1976с. Дьокуускай

Харитонов Л.Н. «Нууччалыы-сахалыы тылдьыт», якутск 1968-1970с..
Верняев Олег Юрьевич

**Олег Юрьевич Верняев** (, 29 Балаҕан ыйын 1993, Донецк) диэн Украина гимнастикаҕа Олимпия оонньууларын чэмпиона. 

## Өссө маны көр
*sports-reference.com профиль
Саха тылын үөрэтиллиитэ

Саха тыла наукаҕа билиитэ Саха сирэ нуучча государствотыгар киириитин кытта ситимнээх. Европа наукатыгар саха тылын аан бастаан Голландия үөрэхтээҕэ Николо Витзен "Noord en Oost Tartarye" (Север и Восток Татарии") диэн 1692 с. Амстердамҥа тахсыбыт үлэтигэр ыйбыта. Онно автор Саха сиригэр сылдьыбыт дьонтон ылбытынан сахалыы 35 тылы, ахсааны уонна "отче наш" мэлииппэни бэйэтин тылыгар тылбаастаан көрдөрбүтэ. Итинник аҕыйахтыы тылы испииһэктээн көрдөрүү ити кэниттэн атын да үлэлэргэ үгүс этэ. Дэҥ үлэлэргэ саха тылынан атын тыллары кытта тэҥнээн көрдөрөр быстах науснай суруйуулар эмиэ бааллара. Ол гынан баран бу тылы хайа эмэ өттүнэн наукаҕа ситэри арыйан көрдөрөр үлэ хойукка диэри кыайан суруллубатаҕа.

Саха тылын дьиҥнээхтик чинчийиини ХIX үйэ ортотун саҕана Нуучча Академиятын үлэһитэ (кэлин академик) О.Н. Бетлингк (1815-1904) оҥорбута. Кини идэтинэн санскритолог этэ, ол гынан баран Саха сиригэр кэлэн экспедиция оҥорбут А.Ф.Мидденфорд көрдөһүүтүнэн быстах кэмҥэ үлэлээн. "Uber die Sprache der jakuten" (Сахалар тылларын туһунан") диэн уһулуччулаах үлэни суруйбута. Үлэ сүрүн чааһа саха тылын бастакы научнай грамматиката этэ. 1851 с. Петербурга бэчээттэммитэ.

Грамматика автор саха тылын фонетическай уонна морфологическай тиһиллэрин, сиһилии суруйан, киһи сөҕүөн курдук табатык уонна толору арыйбыта. Нуучча алфавитын туһунан оҥорбут сахалыы алфавита саха тылын дорҕооннорун эҥкилэ суох таба көрдөрөрө. Маассабай сурукка анамматах эрээри бу алфавит революция иннинэ сахалыы бэчээккэ, чааһынай суруйсууга киэҥник туттуллубута. ол иһигэр Э.К.Пекарскай тылдьыт оҥороругар эмиэ бу алфавиты туһаммыта.

Синтаксис үөрэҕэ оччотооҕуга ситэ олоҕура илик этэ. Онон синтаксиһы Бетлингк билҥҥи киэбинэн суруйбатаҕа. Ол да буоллар үлэтигэр саха тылын синтаксическай 
тутула эмиэ көстүбүтэ.

"Грамматикаҕа" сыыһыарыы курдук ниэмэстии тылбаастаах сахалыы текстэр (А.Я.Уваровскай "Ахтыылара". "Эр соҕотох" олонхо кылгас сюжета, а5ыйах таабырын, биир ырыа) уонна сахалыы-немецтии тылдьыт бэчээттэммиттэрэ.
Саха тылын тылдьыттара

**Саха тылын тылдьыттара** 

О.Н.Бетлинг – "Сахалар тылларын туьунан"	

Н.Д.Дячковскай – "Сахалыы-Немецтии тылдьыт"

Э.К.Пекарскай – "Саха тылын тылдьыта"

И.П.Будущев – "Русско-якутский словарь, содержащий самые простые слова для разговорной речи" 

С.Н.Донской – "Русско-якутский словарь"

И.Н.Попов – "Сахалыы-нууччалыы тылдьыт"

Л.Н.Харитонов – "Русско-якутский словарь для якутских начальных школ"

П.А.Слепцов – "Советская энциклопедия" 

Г.Ф.Сивцев – "Сахалыы кылгас тылдьыт"

Н.С.Григорьев – "Саха тылын сомоҕо домоҕун тылдьыта" 

Н.А.Ааллааҕыскай – "Саха тылын синонимнарын, омонимнарын уонна антонимнарын тылдьыта" 

П.А.Ойуунускай – "Таба суруйуу уонна тиэрмин тылдбыта"
Сайсары күөлгэ (киинэ)

**Сайсары күөлгэ** () диэн Егор Неймохов кинигэтинэн 2016 сыллаахха тахсыбыт саха детектив киинэтэ. Премьерата Дьокуускай куоракка тохсунньу 27 күнүгэр ааспыта. Россияҕа премьерата сэтинньи 5 күнүгэр туруоруллубута. Режиссера Костас Марсан. Саха киинэтин Арассыыйа таһымыгар таһаарбыта.

## Cүжет
Дьулус диэн ааттаах оперативник кыыс өлөрүүтүн силиэстийэлиир, Сотору буолан баран билинэр киһини булар, ол гынан баран араас-араас тапсыбатын булар. Начальство сөбүлээбэтин да, силиэстийэтин салҕыыр. Сотору буолан баран көмүс хостуур дьон олорор сирдэригэр аҕалар, онно кыыс олоҕуттан саҥа чымпыктар тахсаллар...

## Хайҕаллар
IV Дьокуускай киинэ фестивалыгар гран-при ылбыта. 
38 Москва аан дойдутааҕы киинэ фестивалыгар  "Саҥа Россия киинэтэ" диэн программаҕа кыттыбыта.
Аан дойду Азия киинэ фестивалыгар сүрүн конкурс программатыгар киирбитэ.
Кыһыл көмүс Глобус премия номинацияларын тиһигэр Аан дойду Азия фестивалыттан кииллэриллибитэ.

## Быһаарыылар
Костас Марсан

**Костас Марсан** - (дьиҥ аата Константин Данилов) диэн саха режиссера. 1976 сыллаахха Бэрдьэгистээххэ төрөөбүтэ.

## Үөрэҕэ
1998 сыллаахха Саха государственнай универистетын История факультетын бүтэрбитэ. 2005 сыллаахха Москваҕа сценаристар уонна режиссердар курстарын бүтэрбитэ. 

## Олоҕун Олуктара
Кэлэн Дьокуускайга ВГТРК телехампаанньаҕа программалар дириэктэринэн үлэлээбитэ. 2012 сыллаахтан АРТ Дойду хампаанньаҕа режиссерынан, сценариһынан үлэлии сылдьар.

## Оҥорбут киинэлэрэ
* Айыы уола (2014)
* Сайсары күөлгэ (2016)
Тойон ыҥырыа

**Тойон ыҥырыалар** () — тигээйилэр кэргэннэригэр (Apidae) киирэр перепонкалаах кынаттаах үөннэр уустара.  300-чэ тойон ыҥырыа көрүҥэ Хотугу Евразияҕа, Хотугу Америкаҕа, Хотугу Африкаҕа, уонна атын сирдэргэ бааллара биллэр.

Атын тигээйилэртэн уратыта: тыһытын кэлин атаҕын сотото кылабачыгас, кырыытынан уһун баттахтардаах, атыырын тэрилин хитиинэ күүскэ сайдыбыт, хараҥа өҥнөөх.

## Оҥоһуута
Перепонка кынаттаахтартан орто уонна бөдөҥ кээмэйдээххэ киирэрэ. Тыһытын кээмэйэ 13 - 28 мм, оттон атыыра — 7 - 24 мм.

## Быһаарыылар
Чжу Цзыцин

**Чжу Цзыцин** (Сэтинньи 22, 1898 – Атырдьах ыйын 12, 1948), төрүүрүгэр Чжу Цзыхуа **(Zhu Zihua)**, аатырбыт Кытай бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. Пекин университетыгар үөрэммитэ, 1920-с сылларга үөдүйбүт Ыам ыйын 4 күнүн аатынан хамсааһын кэмигэр Кытайга саҥаны киллэрээччилэртэн биирдэстэрэ. Прозаны да хоһооннору да элбэхтик суруйбута, ол эрээри икки кэпсээнинэн кэпсээнньит быһыытынан ордук биллибитэ: "Төннөр төрүөх" "Retreating Figure" (Chinese&#x3A; 
背影; pinyin&#x3A; *<span lang="zh-Latn-pinyin">Bèiyǐng</span>*) уонна "Эн. Мин." "You. Me." (Chinese&#x3A; 
你我; pinyin&#x3A; *<span lang="zh-Latn-pinyin">Nǐ wǒ</span>*). Саамай биллибит хоһооно "Алдьатыы" эбэтэр *Huimie* (simplified Chinese&#x3A; 
毁灭; traditional Chinese&#x3A; 
毀滅; pinyin&#x3A; *<span lang="zh-Latn-pinyin">Huǐmiè</span>*). 

## Эдэр эрдэҕинээҕитэ
1916 сыллаахха Чжу орто оскуоланы бүтэрэн Пекиин университетыгар киирбитэ. Онно үөрэнэ сылдьан Ву Чон Цын диэн кыыһы таптаан, ойох ылбыта. Биир сыл буолан баран Цзыхуа диэн аатын Цзыцин диэн аакка уларыппыта, ол төрүөтүн дьиэ кэргэнэ дьадаҥытык олорбутунан быһаарбыта. Үөрэҕин 1920 сыллаахха бүтэрэн баран Ханчжоу, Йанчжоу, Шанхай уонна Нинбо орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. Учууталлыы сылдьар кэмигэр хоһоонньуттары кытта алтыспыта, хоһоонноро биллибитэ.

## Academia
Кэлин, 1925 сыллаахха Цинхуа университетыгар Кытай литэрэтиирэтин бэрэпиэссэринэн анаммыта. Онтон 1928 сыл атырдьах ыйыгар кэпсээннэрин бастакы хомуурунньугун "Төннөр төрүөх" диэн ааттаан таһаарбыта. Кинигэ сүрдээх киэҥник тарҕаммыта уонна сотору кэминэн Чжу дьоһуннаах суруйааччы уонна бэйиэт быһыытынан биллибитэ. Сотору кэминэн ойоҕо өлөн хаалбыта, бу киниэхэ улахан охсуу буолбута. 1931 сылтан 1932 сыллаахха диэри Чжу Лондоҥҥа Ааҥыл литэрэтиирэтин уонна тылын үөрэппитэ. Чэнь Чжуинь диэн дьахтары ойох ылбыта. Салгыы Цинхуа университетыгар үлэлээбитэ. 

1937 сыллаахха Иккис Кытай-Дьоппуон сэриитин кэмигэр университетын кытта Чаншааҕа, Куньмииҥҥэ уонна Чэндууга эвакуацияҕа сылдьыбыта. 

## Хойукку олоҕо уонна өлүүтэ
Иккис Аан дойду сэриитин кэнниттэн Куньмин устудьуоннарын Чан Кайшины утары туралларыгар ыҥырбыта.  1946 сыллаахха Пекииҥҥэ төннүбүтэ уонна Цинхуа университетыгар кытай тылын факультетын салайааччыта буолбута. Ли Гоҥпу уонна Вэнь Идо диэн суруйааччылары өлөрбүттэригэр, кутталы аахсыбакка иккиэннэрин көмүүтүгэр сылдьыбыта. 

Чжу 1948 сыллаахха АХШ көмөтүн утары бастаанньаҕа кыттыспыта. Бу сылдьан куртаҕа тэстэн өлбүтэ. Мао Цзэдун "Быраһаай, Лейтон Стюарт" диэн  биллэр ыстатыйатыгар аччыктаан өлбүтэ диэн суруйбута
.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Biography
* Capsule biography from ''Renditions''
* Bilingual edition of Zhu Ziqing's "Retreating Figure" 
* ''Ni wo'', 《你我》 (Trad. Chinese)
* Works by Zhu Ziqing at Project Gutenberg 
* Works by Zhu Ziqing at LibriVox (public domain audiobooks)
Азия дойдуларын тиһилигэ

Бу Азия тутулуга суох уонна тутулуктаах дойдуларын тиһилигэ.

## [[Арҕаа Азия]]

## [[Киин Азия]]

## [[Соҕуруу Азия]]

## [[Илин Азия]]

## [[Хотугу Азия]]

## [[Соҕуруулуу-илин Азия|Соҕуруулуу-Илин Азия]]

## Билиниллибэтэх уонна сорох дойдулар билиммит дойдулара

### Билиниллибэтэх дойдулар

### Сорох дойдулар билиммит дойдулара

## Тутулуктаах сирдэр

## Икки континеҥҥа сытар дойдулар
*  Арассыыйа — сорҕото Европаҕа (сиринэн аахтаахха кыра өттө, олохтоохторун ахсаанынан - улахан өттө).
*  Казахстаан —  кыра өттө Европаҕа.
*  Турция — кыра өттө Европаҕа.
*  Индонезия — кыра өттө Океанияҕа.
*  Йемен — кыра өттө Африкаҕа.
*  Египет — улахан өттө Африкаҕа.
Европа уонна Азия кирбиилэрин Кум Маныч хотоолунан ыытар түгэҥҥэ - бүүс-бүтүннүү Азияҕа, оттон Улахан Хапхааһынан ыытар түгэҥҥэ - сорҕолоро Европаҕа, маннык дойдулар сыталлар:
*  Азербайджан — кыра өттө Европаҕа.
*  Грузия — кыра өттө Европаҕа.

## Быһаарылар
Копетдаг

**Копетда́г** (тюрк. «арҕас хайалар»; перс. کپه‌داغ‎, туркм. Köpetdag) —  Иран уонна Туркмения быысаһыыларыгар сытар сис хайа. Устата  650 биэрэстэ кэриҥэ, үрдүгэ 3117 м тиийэр. Бу биир кэлим сис хайа буолбатах. хочолорунан араарыллыбыт кылгас-кылгас сис хайалар систиэмэлэрэ. Копетдаг хотугу эниэлэрэ туруорулар, соҕуруу эниэлэрэ сытыарылар. Сирин рельебин көрөн Копетдаг бэйэтэ үс часка араарыллар: Арҕааҥы, Киин уонна Илиҥҥи.Саамай үрдүк хайалар Киин Копетдагка бааллар – Чопан хайа (2889 м), Душакэрекдаг (2482 м), Маркау (1530 м). Арҕааҥы Копетдагка Хасардаг хайа (1637 м), Сюнт хайа (1567 м). Илиҥҥи Копетдаг саамай үрдүк точката – Далибулаг хайа (1123 м). Хайалартан отуттан тахса өрүстэр уонна үрэхтэр сүүрүгүрэллэр: Сумбар, Секиз-яб, Гёкдере, Арчабил о.д.а. Туркменистан Республикатын баар айылҕа кэрэ көстүүлээх пааматынньыктара бу манна бааллар. Холобур, сир анныгар баар сероводородтаах уулаах күөллээх Коват хаспаҕа. Бу хайа хаспаҕын уһуна 230 м, үрдүгэ 26 м тиийэр. Күөлүн 72 м, кэтитэ 30 м. Копетдагка сүүнэ күрүлгэннэр бааллар. Олортон саамай улаханнара Нохур күрүлгэнэ. Күрүлгэн 30 м үрдүктэн курулуу-күрүлүү тохтор. Сир хамсааһына бу эргин күүскэ бэлиэтэнэр. 1948 сыллаахха Ашхабад куоракка буолбут сир хамсааһыныгар куорат олохтооҕун үс гыммыт иккитин кэриҥэ киһи өлбүтэ биллэр. 

### Айылҕата
Сис хайалар хаптаҕай, сыгынньах арҕастарыгар хаар да, муус да суох. Манна хайа сөҥүү боруодалара - кумах, таас, туой, испиэскэ таас баһыйаллар. Хайалар эниэлэрэ хайыттыбыт сирдэринэн итии уу паара, гаас тахсаллар.
Сайына хайаларга сөрүүн, сөҥүү кураайы куйаардааҕар эрэ элбэх түһэр, ол иһин арҕастарга, чыпчаалларга хайа истиэптэрэ үөскээбиттэр. Ол эрээри хотуттан хаххалаах: уһун синньигэс итии хочолорго чэлгийэ көҕөрөр оазистар бааллар.
Тянь-Шань

**Тянь-Ша́нь** (тадж. Тиён Шон, кит. трад. 天山山脈, упр. 天山山脉, пиньинь: Tiānshān shānmài, уйг. تەڭرىتاغ, Тәңри тағ, кирг. Ала-ТОО, Теңир-Тоо, каз. Тәңіртау, узб. Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Азия  саамай сөҕүмэр улахан хайалаах системаларыттан биирдэстэрэ, Киин Азия сытар биэс судаарыстыба сирин-уотун хабар (Таджикистан, Кыргыстан, Кытай (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуона), Казахстан уонна Узбекистан).

Тянь-Шань хайалара аан дойду үрдүнэн биир саамай үрдүк хайалар быһыытынан биллэллэр: Кыайыы өргөһө (7439 м), Хан-Тенгри өргөһө (6995 м) бааллар.

Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллор 3000 м үрдүккэ онтон да үөһэ сыталлар. Олору 4000 м үрдүктээх хайалар тулалыыллар. Онно өрүстэр уу ылынар модун ледниктэрэ үөскүүллэр. Хайаларга баар от үүнээйилээх, мэччирэҥ быһыытынан туһаныллар киэҥ, хаптаҕай биитэр кыра оллур-боллур сирдэри олохтоох нэһилиэнньэ сыртар диэн ааттыыр.

Хайалар икки ардыларынааҕы сорох хотооллорго дириҥ күөллэр бааллар. Олортон биир саамай аатырбыттара - Иссык-Куль. Тулалаан турар хайаларыттан күөлгэ элбэх өрүс түһэр, оттон күөл бэйэтэ сүүрүгүрдүбэт.

1700 м-тэн үөһэ хапчааннарга уонна хотугу эниэлэргэ тянь-шань харыйата тыата үүнэр, кураанах эниэлэргэ арча бөлкөйдөрө үүнэллэр. Олорго тыата убаҕас, ол иһин онно күн уота күүскэ ититэр буолан сымала сыта хойуу. Тыаларыгар сибиир туртаһа, сиэгэн олохсуйаллар.

2700 м үрдүккэ эгэлгэ дьүһүннээх оттоох субальпийскай, онтон арыый намыһах оттоох альпийскай ходуһалар кэлэллэр.
Фергана хотооло

**Ферга́на хотооло** (, тадж. водии Фарғона, ) — Тянь-Шань сис хайаларыттан соҕуруу 300 биэрэстэ усталаах, 170 биэрэстэ кэтиттээх  хайалар икки ардыларынааҕы хотоол. Хоту өттүттэн Курамин уонна Чаткаль сис хайалара, илин өттүттэн Фергана уонна Атонай сис хайалара, соҕуруу өттүгэр Алай сис хайалара өтөн киирэллэр.

Бу хотоол устун Сырдарья өрүс устар. Түгэҕин хаптаҕай ньууругар кумах томтордор, такырдар түбэһэтэлииллэр. Хайалар тэллэхтэринээҕи күрүҥ почвалаах, лёсс тутуллаах дэхси сирдэргэ улахан оазистар тарҕаммыттар. Фергана хотооло Орто Азия саамай кэрэ миэстэтинэн ааҕыллар. Бу хотоол Тянь-Шаны уонна Памир-Алай хайаларын араартыыр. 

Фергана хотоолун тулалаан турар хайалар үрдүктэрэ 6 тыһ м. Хотоол дэхси ньуурдаах, улахан өттүн түҥ былыргы Сырдарья өрүс сүнньэ ылар. Хотоол бэйэтин үрдүгэ арҕаа 300-400 м тиийэр, илин диэки 900-1000 м тиийэр. Хотоол кытыытынан ньиэп, гаас, таас чох, тимир, тимир булкаһыдыктаах рудалар, уртуут, сиэрэ, испиэскэ, таас туус хостонор баайдаах. Сир хамсааһына манна сэдэх көстүү буолбатах. Сырдарья өрүс Нарын уонна Карадарья өрүстэр силбэһиилэриитэн саҕаланар. Хотоол өрүстэрэ хаар уутуттан, хайа леднигиттэн ууланаллар, инньэ гынан хотоолу ньүөлсүтэллэр.  

## Килиимэтэ
От ыйын орто температурата арҕаа диэки +230С , киин өттүгэр +280С тиийэр. Саамай үрдүк температурата +430С тиийэр.тохсунньу орто температурата арҕаа диэки -0,90С, илин -2,50С. Сыллааҕы орто сөҥүү 150 мм тэҥ, хайа тэллэҕэр 250-300 мм тиийэр. 

## Нэһилиэнньэтэ
Фергана хотооло Орто Азияҕа саамай хойуу нэһилиэнньэлээх. Киин өттүгэр Узбекистан Ферганскай, Наманганскай, Андижанскай уобаластарынан дойду нэһилиэнньэтин үс гыммыт биирэ олорор, кытыытыгар Кыргыстаан Джалал-Абад, Ош, Баткен уобаластара, ону кытта Таджикистан Согдийскай уобалаһа киирэр. Нэһилиэнньэтин баһыйар үгүс өттө тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар. Ньүөлсүтүллэр сирдэргэ хлопок, ириис, бахчевай культура о.д.а. үүннэрэллэр. Хайа тэллэхтэринэн бурдук ыһыытынан дьарыктаналлар. Балтараа тыһыынча сыл устатыгар Фергана хотоолугар солко таҥаһы оҥороллоро биллэр.
Орто Азия хайалара

**Орто Азия** дэхси сирин соҕуруу кытыыларынан Копетдаг, Памир-Алай, Тянь-Шань хайалара субуһаллар. Орто Азия дэхси сирдэрэ ити хайалаах системалара суохтара буоллар кууруо-хатыа этилэр: үрдүктэн үрдүк сис хайалар Атлантическай акыйаантан кэлэр уонна өрүстэринэн хайалартан дэхси сирдэргэ сүүрүгүрэн түһэр сииги туталлар.
Салгын Орто Азия  үрдүнэн арҕааттан илин балачча үөһэнэн ааһар. Хайалар арҕаа эниэлэригэр, салгын үөһэ күөрэйэр буолан, элбэх сөҥүү түһэр (сылга 800 мм-тэн ордук). Оттон илин эниэлэргэ, хотооллорго сөҥүү аҕыйах, онон манна сотору-сотору кураанныыр. Ити араастаһыы ордук Памирга биллэр. Онно арҕаа 1500 мм тиийэ сөҥүү түһэр буоллаҕына, илин 100 мм тиийбэт. 
Климат усулуобуйата хайаларга үөһэ таҕыстах аайы уларыйан иһэр (турурору курдааһыннаныы). Кыһын хайаларга, ордук 3000 м-тэн үөһэ, тымныы уонна уһун. Үрдүк хайалартан ураты, хайалар бары курдааһыннарыгар тымныы ириэһини кытта солбуһар. Сайын үөһэ таҕыстах аайы температура 00С диэри, оннооҕор да ордук, сыыйа намтааһына үчүгэйдик биллэр. Улахан үрдүккэ сайына кылгас уонна тымныы. 
Орто Азия хайаларыгар 2000-тан тахса ледниктар бааллар (Кавказка 1400 кэриҥэ); олортон Арассыыйаҕа саамай улаханнара – Федченко леднигэ 71 биэрэстэ уһуннаах, 2-3 биэрэстэ кэтиттээх.
Аанчык (киинэ)

**«Аанчык»** — «Сахафильм» 2006 сыллаахха устубут уус-уран киинэтэ. Уһуна 49 мүнүүтэ. Сахалыы тыллаах, нууччалыы субтитрдаах.

Сценарийын Никита Аржаков суруйбут, кини туруоруута.

Оператор-постановщик Юрий Березкин.

Оруолларга оонньууллар: М. Азарова, Е. Ощепков, Т. Мыреева.

Киинэ Суорун Омоллоон кэпсээнинэн уһуллубут. Кыыс таптыырын уонна бэйэтин курус дьылҕатын буолуохтааҕын курдук ылынарын туһунан.

Сайыҥҥы сыаналарын Таатта улууһугар Чөркөөххө, оттон кыһыҥҥыны «Сахафильм» павильонугар Дьокуускайга устубуттар. Мария Азарова киинэ уһалларын кэмигэр Култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үһүс кууруска үөрэнэрэ. Оттон Мычаары оонньообут Егор Ощепков кэллиэһи саҥа бүтэрэ сылдьар кэмэ этэ. 

## Кыттыбыт бэстибээллэрэ
* Semaine de la Sibérie Cinéma et Rencontres, Страсбург (Франция), 2012	
* Festival international du film polaire, Париж / Лион (Франция), 2011	

## Быһаарыылар
Соҕуруу Сибиир хайалара

**[[Соҕуруу Сибиир]] [[хайа]]лара** — Арассыыйаҕа Сибиир уонна Дальнай Восток сиригэр-уотугар тайаан сытар хайалар уопсай иэннэрэ 1,5 мөл км².

## Соҕуруу Сибиир хайаларын тиһилигэ:
* Алтай (Арассыыйа иһинээҕи чааһа)
* Салаирский кряж
* Кузнецкайдааҕы Алатау
* Саяннар (Арҕааҥы уонна Илиҥҥи)
* Танну-Ола
* Байкальск<nowiki/>ай сис хайа
* Хаамар-Дабаан
* Улан-Бургасы
* Баргузинскай сис хайа
* Яблоновай сис хайа
* Витимскэйдээҕи хаптаҕай ньуурдаах хайа
* Становой хаттык хайата
* Патомскай хаттык хайата
* Алдан хаттык хайата
* Становой сис хайа
* Приморскай сис хайа

## Географическай балаһыанньалара
Алтай хайалара, Арҕаа уонна Илин Саяннар, Прибайкалье уонна Забайкалье хайалара, Становой сис хайа. Бу аан дойду саамай бөдөҥ хайалаах ииттэн биирдэстэрэ. Арҕаа Сибиир истиэптэриттэн Чуумпу акыйаан биэрэктэригэр тиийэ 4,5 тыһыынча биэрэстэ кэриҥэ субуллар. Хапхаас хайаларынааҕар иэнэ түөрт төгүл улахан.

Соҕуруу Сибиир хайалара Евразия материгын үөһүгэр бааллар. Бу хайалар Арҕаа Сибиир дэхси сирин, Орто Сибиир хаптал хайатын, Киин Азия үрдүк, кураайы хаптал уонна хаттык хайаларыттан араараллар. Бу территория географическай балаһыанньата климат дьиҥ-чахчы континентальнай буоларын быһаарбыт, айылҕа ураты комплекстара үөскүүллэригэр сабыдыаллаабыт.

## Геологическай тутуллара уонна рельефтэрэ
Бу оройуону үөскэтэр хайа боруодалара ии араас чаастарыгар иҥээһиннэнэн түүрүллүбүттэр уонна хайалар үөскүүр былыргы кэмнэригэр улаханнык өрө көтөҕүллүбүттэр:протерозой бүтүүтэ байкальскай, палеозой саҕаланыыта каледонскай, палеозой иккис аҥарыгар герцинскэй иҥээһиннэнии буолуталаабыт. онтон хайалар сыыйа үлтүрүйбүттэр, онон-манан ордубут массивтардаах үрдүк дэхси сирдэргэ кубулуйбуттар. Мезозойскай эра бүтүүтэ, кайнозойга (альпийскай хайалар үөскүүр кэмнэригэр) хайалар үрдээбиттэр эрээри, саҥа иҥээһиннэммэтэхтэр. Сир хаҕын сүүнэ улахан көһөҥөлөргө араартаабыт быһыттыылар буолбуттар. Итини сэргэ өрө көтөҕүллүүлэр, сиҥнэн түһүүлэр буолуталаабыттар. Билигин хайалар иҥээһин-көһөҥө уонна көһөҥө тутуллаахтар. Хайалар бу иилэрин бүтүннүүтүгэр орто үрдүктээх сис хайалар баһыйаллар. Олор икки ардыларынан үгүс хотооллор сыталлар. Үрдүк хайа рельебин учаастактара оччо киэҥнэрэ суох. Сотору-сотору тэҥнэниллибит ньуурдар (араас үрдүккэ өрө көтөҕүллүбүт былыргы дхэхси сирдэр тобохторо) түбэһитэлииллэр. Арҕааттан илин диэки хайалаах тус-туспа системалар биллэр уратылаахтар. Хайалар иилэрин бүтүннүүтэ үс комплекска араарыллар: Алтай-Саян, ортоку Байкал, илин Алдан Становой хайалара.
Хапхаас хайалара

**Хапхаас хайалара** -  (абх. Кавказаа ашьхақәа, авар. Кавказалъул мугIрул, адыг. Къаукъаз къурш, азерб. Qafqaz dağları, арм. Կովկասյան լեռնաշղթա, груз. კავკასიონი, дарг. Кавказла дубурти, ингуш. Кавказан лоамаш, кабард.-черк. Къаукъаз къурш, карач.-балк. Къапкъаз таўла, лезг. Къавкъаз, осет. Кавказы хæхтæ, рут. Кавказад банбыр, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Илин Европа дэхси сирин соҕуруу өттүнэн иилиир эдэр хайалартан барыларыттан саамай сүдүлэрэ. Хапхаас хайалара Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан бааллар. Хайалар хоту Кума-Маныч хотоолугар тиийэн бүтэллэр. Хапхаас территориятын улахан өттун үрдүк эдэр хайалар , кыра өттүн намталлар ылаллар. Хапхаас хайаларын икки улахан хайа систиэмэтигэр араараллар: Улахан Хапхаас уонна Аччыгый Хапхаас.

## Улахан Хапхаас

Улахан Хапхаас хайалаах систиэмэтэ Хара, Каспийскай муоралар икки ардыларынан сытар. Тамань тумул-арыыттан Апшерон тумул-арыытыгар диэри хотугулуу-арҕааттан соҕуруулуу-илин субуллар. Бэйэ-бэйэлэриттэн хочолорунан араарыллыбыт хас да сис хайалардаах. Сүрүн сис хайа Кылаабынай биитэр Ууну араарар дьирбии сис хайа диэн ааттанар. Хоту диэки, ону кытта кэккэлэһэ, арыый кылгас эрээри үрдүк хас да сис хайа баар. Онтон саамай үрдүктэрэ - 5000 м ордук чыпчааллардаах Ойоҕос хайа уонна Скалистай хайа (3500 м кыра үрдүк). Кылаабынай сис хайаттан арҕаа, соҕуруу, илин хайысханан атын элбэх улахана суох, балачча үрдүк сис хайалар бараллар. Айылҕатын усулуобуйатынан Улахан Хапхаас үс бөдөҥ чааска: Арҕаа, Киин, Илин Хапхааска араарыллар. Киин Хапхаас - бу хаарынан, леднигинэн бүрүллүбүт уһулуттаҕас чыпчааллардаах хайалар модун систиэмэлэрэ буолар. Манна Хапхаас хайаларын саамай үрдүк чыпчааллара - Эльбрус (үрдүгэ 5642 м), Казбек (үрдүгэ 5033 м), 5000 м кэриҥэ үрдүктээх атын үгүс чыпчааллар бааллар. Эльбрус уонна Казбек Киин Хапхаас быыһынан ааҕыллаллар. Эльбрустан арҕаа диэки Арҕаа Хапхаас, Казбектан илин диэки Илин Хапхаас бараллар.
Байкаал хайалаах систиэмэтэ

Байкаал хайалаах систиэмэтигэр Байкаал күөл арҕаа уонна илин биэрэктэрин сис хайалара (Прибайкалье), Байкаалтан соҕуруулуу-илин территория (Забайкалье) киирэллэр. Бу хайалаах систиэмэ олбоҕо хайалар байкальскай иҥээһиннэниилэрин кэмигэр протерозойскай эраҕа үөскээбит. Хайалар үөскээһиннэрин кэнники кэмнэригэр Забайкалье балачча улахан өттө тектоническай хамсааһыннартан күүскэ уларыйбыт. 

## Прибайкалье
Байкаал күөлүн хотунан уонна хотугулуу-арҕаанан иилиир сис хайалар орто үрдүктээхтэр. Ити хайалар чыпчааллара хаптаҕайдар биитэр мүлүгүрдэр. Былыргы кэмҥэ үөскээбит хайалар палеозойскай эра бүтүннүүтүн, мезозойскай эра бастакы аҥарын усталарыгар үлтүрүйэн тэҥнэниллибиттэр. Ол кэнниттэн хайыттыынан, сиҥниинэн доҕуһуолламмыт уопсай өрө көтөҕүллүү буолбута. Прибайкалье сорох сирдэригэр сир хаҕын хамсааһына билигин да буолар. Сир хамсааһына манна 8 баалга тиийэ күүстээх. Прибайкалье климата тосту континентальнай, кыһына тымныы, сайына итии. Сыллааҕы сөҥүүтэ 200-400 мм. Сис хайалар арҕааҥы эниэлэрэ илиҥҥилэрдээҕэр ордук сииктээхтэр. Байкаалга, Ангараҕа түһэр үгүс өрүстэр Прибайкалье сис хайаларыттан сүүрүгүрэллэр. 

## Забайкалье
Забайкальеҕа тас быһыыларынан сүүнэ улахан хопполору санатар, 1800 м диэри үрдүктээх туруору эниэлээх хайалар киэҥ хаптаҕай массивтара баһыйаллар. Сис хайалар кэккэлэһэ бараллар уонна кэтит хаптаҕай хотооллорунан араарыллыбыттар. Манна ордук улахан сис хайаларынан Яблоновай, Борщовочнай буолаллар. Арҕаа, киэҥ сири ылан, Витим хаптал хайата сытар. Забайкалье климата Соҕуруу Сибиир атын чаастарын климаттарынааҕар ордук хаҕыс уонна континентальнай. Кыһынын манна халлаан өрүү ыраас. Тохсунньу орто температурата соҕуруулуу-илин -330С тэн, тымныы арыт -580С буолар. Сайына итии, бэл куйаас даҕаны. От ыйын орто температурата +220С кэриҥэ. Куйаас арыт +400С буолар. Хайаларга сөҥүү 400 мм кэриҥэ түһэр. Хаара чараас, ортотунан 20 см. Забайкалье өрүстэрэ Лена, Амур, сорохторо Енисей тардыыларыгар киирэллэр. Өрүстэр сүнньүнэн сайыҥҥы ардахтартан ууланаллар. Селенга өрүс хочотун, Шилка, Аргунь икки ардыларын быйаҥнаах почвалаах тыа быыстаах истиэп уонна истиэп ылаллар. Манна үүнээйини үүннэриинэн дьарыктанарга климатын усулуобуйата балачча табыгастаах.
Арҕаа Сибиир

**Арҕаа Сибиир** — Азия хоту өттүгэр сытар киэҥ сир. Ураалтан илин диэки Хотугу Муустаах уонна Чуумпу акыйааннар тардыыларын араарар сүрүн дьирбиигэ тиийэ тыһыынчанан биэрэстэлээх сири өрдөөҕүттэн Сибиир диэн ааттанааччы территория сабардыыр. Сирин-уотун иэнэ 2 451,1 тыһ. км². Ити территория Арҕаа уонна Илин Сибииргэ араарыллар. Арҕаа Сибиир Ураалтан илин Енисей өрүскэ диэри сытар намтал. Бу сир саарын саамай улахан дэхси сирдэриттэн биирдэстэрэ.

## Рельебэ, геологическай тутула, хостонор баайа

Арҕаа Сибиир дэхси сирин ньуурун абсолютнай үрдүгэ кыра уонна рельебэ Илин Европа дэхси сирин рельебинээҕэр быдан хаптаҕай. Арҕаа Сибиир дэхси сирин ордук намыһах учаастактара (50-150 м) киин уонна хоту чаастарыгар бааллар. Дэхси сир орто чааһын хаптаҕай ньууругар Ураалтан Енисейгэ тиийэ Сибиир хордоҕойдоро диэн ааттанар үрдэллэр тарҕаммыттар. Арҕаа, илин уонна соҕуруу намыһах үрдэллэр таргаммыттар (200—250 м). Дэхси сир ньуура бүлүүһэҕэ маарынныыр быһыылаах уонна Хотугу Муустаах акыйаан диэки кыра иҥнэри. Арҕаа Сибиир дэхси сирин хаптаҕай ньуура намтал геологическай устуоруйатын уратыларыттан сибээстээх. Манна үрдүк хайалары үөскэппит герцинскэй иҥээһиннэнии бүппүтүн кэннэ сир хаҕын хамсааһына тохтообута. Итинтэн антах герцинскэй хайалар систиэмэлэрэ үлтүрүйэн, Арҕаа Сибиир билиитэтин олбоҕун үөскэппиттэрэ. Тэҥнэммит уонна хотостубут ньууру былыргы муоралар саппыттара. Олорго юрскай, меловой, палеогеновай систиэмэлэр сөҥүү боруодаларын араҥалара дьапталлыбыттар. Дьапталҕалар, олбох ньуурун бүрүйэн, сытыары сыталлар. Неоген периодун саҕаланыытыгар муора чугуйан, түгэҕэ бүтүннүү дэхси сир буола кубулуйбут. Четвертичнэй приодка дэхси сир хоту өттө мууһунан бүрүллүбүт, онон ледник ирбит уута Хотугу Муустаах акыйааҥҥа киирэрэ мэһэйдэммит, сорох ардыгар букатын да тохтообут. Ол иһин ледник дэхси сир ньууругар киэҥник халыйбыт. Четвертичнэй мууһуруу ирбитин кэнниттэн дэхси сир эмиэ кураанах буолбут. Арҕаа Сибииргэ Обь өрүс орто уонна аллараа сүүрүгүнэн ньиэптээх, гаастаах балачча киэҥ иэннэр Самотлорга, Сургуукка, Игримҥэ, ону тэҥэ Конда, Таас үрэхтэр тардыыларыгар булуллубуттара. Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытыыларынан рудалаах хостонор баай саппааһа эмиэ улахан. Дэхси сир соҕуруу өттүн сүүрдүбэт күөллэригэр минеральнай туустар: мирабилит, аһылык тууһа, хлористай магний, суода — мунньуллубуттар. Дэхси сиргэ торфа саппааһа сүҥкэн элбэх. Дэхси сир анныгар өссө биир күндү хостонор баай — сир аннынааҕы итии «муората» баар.

## Өрүстэрэ
Арҕаа Сибиир дэхси сирин үрдэ дэлэгэй уулаах. Бу сиринэн устар өрүстэр үгүстэрэ Обь систиэмэтигэр киирэллэр, ол эрээри хот өттүгэр өрүстэр Карскай муораҕа быһаччы түһэллэр (Надым, Пур, Таас). Илин диэки дэхси сир синньигэс балаһата Енисей тардыытыгар киирэр. Арҕаа Сибиир өрүстэригэр муус хотуттан тоҥор, оттон муус барыыта соҕуруу эрдэ, хоту хойут буолар. Иртыш — бу элбэх уулаах, орто уонна алаараа сүүрүгүнэн дэхси сир өрүһэ.
Азия регионнара

**А́зия** — сирин иэнинэн уонна нэһилиэнньэтин ахсаанынан аан дойдуга саамай улахан континент. Европаны кытта бииргэ силлиһэн Евразия материгын үөскэтэллэр. Азия сирин-уотун уопсай иэнэ 43,4 мөл км2, нэһилиэнньэтин ахсаана  4,2 млрд киһи. Азияҕа уонунан бөдөҥ уонна кыра государство баар. Хас биирдии государство айылҕата, хаһаайыстыбата уратылаах. Айылҕа, хаһаайыстыба уратыларын көрөн Соҕуруулуу-Арҕаа, Соҕуруу, Киин, Орто, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азияны араартыыллар. 
## Соҕуруулуу-Арҕаа Азия
Бу бөлөххө Туурсуйа, Иран, Афганистан, Саудовскай Аравия уонна Аравия тумул арыыга баар кыра государстволар киирэллэр. Итини барытын ардыгар "Чугас Илин дойдулар" уонна "Орто Илин дойдулар" диэн ааттыыллар. Соҕуруулуу-Арҕаа Азия - аан дойду саамай былыргы культурата үөскээбит сириттэн биирдэстэрэ. Биһиги эрабыт быдан иннинэ онно сири оҥоруу, сүөһүнү иитии, үгүс ремесло, сири нүөлсүтүү баара. 
## Орто, Киин Азия
Бу бөлөххө Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистан, Монголия уонна Кытай улахан өттө киирэр.

## Илин Азия
Илин Азия территорията балачча улахан, Чуумпу акыйаан биэрэгин кыйа тыһыынчанан биэрэстэни тайыыр. Материк ити чааһыгар Корея тумул арыытын государстволара, Хотугулуу-Илин уонна Илин Кытай, арыыларга - Япония государствота бааллар. 
## Соҕуруу Азия
Соҕуруу Азия - биһиги планетабыт биир хойуу нэһилиэнньэлээх оройуона. Аан дойду нэһилиэнньэтин 1/5 кэриэтэ буолар. Азия континенын ити чааһыгар территориятын кээмэйинэн, географическай балаһыанньатынан уратылаах сэттэ дойду баар. Саамай сүдү дойдута - Индия. Саамай кыралара - Гималайга баар Бутан королевствота. Ол дойдулар үгүстэрэ акыйааҥҥа тахсыылаах, арай Непал уонна Бутан акыйаантан ыраах сыталлар. 

## Соҕуруулуу-Илин Азия
Соҕуруулуу-Илин Азияҕа Индокитай тумул арыытыгар уонна Малайскай архипелаг арыыларыгар баар дойдулар киирэллэр. Материк ити чааһын бөдөҥ государстволара  Индонезия, Лаос, Вьетнам, Филиппиннэр, Малаккскай силбэһиигэ ити регион саамай кыра дойдута - Сингапур баар.
Содуом

**Содуом** диэн аһара туттуу, киһи быһыытын таһынан барыы, алдьатыы ааттанар.

Саха дьоно киһилии быһыыны тутуһаллар, көрсүөлэр, сэмэйдэр, сиэри хаһан да кэспэттэр, аһара барбаттар. Киһи быһыыта уонна содуом утарыта турар өйдөбүллээхтэр уонна киһи туттунар күүһэ баарын, улаханын эбэтэр суоҕун, аҕыйаҕын быһаараллар. Киһи быһыыта суох киһи содуому оҥорор кыаҕа улаатар.

Туохтан эмэ сылтаан дьону уонна атын малы даҕаны харса суох кырбаан үлтү сынньан барыы содуом диэн ааттанар. (1,406). Киһи бэйэтин туттунар күүһэ суох буоллаҕына эбэтэр арыгы иһэн итирдэҕинэ содуому оҥоруон сөп.

Оҕону кыра эрдэҕинэ атаахтатыы, бары баҕатын толоро сатааһын туруга суох, мин эрэ диэн өйдөөх-санаалаах уонна тулуура суох буолуутун үөскэтэр. Маннык иитиилээх киһи тоҕута түһэр, айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорууга аһара барыыта сыыһаны-халтыны, алдьатыыны оҥорорун элбэтэн кэбиһэр.
 
Бэйэтин туттунар күүһэ аҕыйах киһи кыраттан сылтанан киһи быһыытын, сиэри таһынан быһыыланыыта, ону-маны алдьатыыта содуом диэн буолар. Арыгы иһиитэ киһи туттунар күүһүн мөлтөтөрүнэн итирбит киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын, арааһы алдьатыытын содуомнаата диибит.

Содуомнаах диэн киһи быһыытын аһара барар, содуому оҥорор киһини ааттыыллар. Арыгы иһэн баран аһара туттунар, ону-маны алдьатар киһиэхэ содуомнаах диэн ааты иҥэрэллэр.

Библияҕэ ахтыллар Содом диэн ууга тимирбит куорат дьоно оҥорбут куһаҕан быһыыларын уонна сахалыы содуом диэн тыл суолтатын тэҥнээтэххэ олус сөп түбэһэллэр. (2,575). Содом уонна содуом диэн тыллар биир суолталаах өйдөбүллээхтэрин тэҥэ, дорҕоонноро биирдэр.

## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

2. Иллюстрированный энциклопедический словарь Ф.Брокгауза и И.Ефрона. – М.: Эксмо; Форум, 2007. – 960 с.
Хотугу Хапхаас норуоттара

Хотугу Хапхааска  18 мөлүйүөн кэриҥэ киһи олорор. Ити Арассыыйа нэһилиэнньэтин 12% ылар. Краснодарскай кыраайга уонна Ростов уобалаһыгар нэһилиэнньэ 3/5 олорор.  50-ҥа тиийэ араас омук олохсуйан олорор. Предкавказье хочотугар сүрүннээн нууччалар олороллор. Бастаан хаһаахтар көһөн кэлэн Доҥҥа, Тереккэ, ону тэҥэ Кубааҥҥа олохсуйбуттара. Хаһаахтар төрүт дьарыктарынан булт, балыктааһын, тойон ыҥырыаны иитии буолара. Кэлин сүөһү иитиитэ, сир оҥоруута баар буолбута. Кубаан, Терек хаһаахтарын удьуордара билигин да Предкавказье нэһилиэнньэтин балачча өттүн ылаллар. Хайаҕа нэһилиэнньэ үгүс өттө - хапхаас тыллаах норуоттар олохсуйан олороллор. Арҕаа өттүгэр - абхаас-адыг бөлөҕөр киирсэр норуоттар - адыгтар, черкестэр, кабардинецтар, ону тэҥэ абазиннар, илин өттүгэр - нахскай-дагестанскай бөлөх норуоттара бааллар. Нахскай хос бөлөххө чеченнэр, ингуштар; дагестанскай бөлөххө авардар, даргиннар, лезгиннэр, лактар о.д.а. кыра ахсааннаах норуоттар киирэллэр. Адыгейскай норуоттартан соҕуруу диэки Хапхаас хайатын эниэтигэр манна хойутуу көһөн кэлбит түүрк тыллаах омуктары кытта булкуспут норуоттар олороллор. Кинилэргэ карачаевецтар, балкардар уонна ногаецтар (Куматтан соҕуруу диэки кураайы истиэпкэ олороллор) киирсэллэр. Хотугу Хапхаас хайалаах оройуоннарын киин оттүгэр иранскай бөлөххө киирсэр норуот - осетиннар бааллар. Осетиннар сорохторо Хапхаас сис хайатын кэтэҕэр Грузияҕа киирэр Соҕуруу Осетия автономнай уобалаһыгар олороллор. Хотугу Хапхаастааҕы хайа норуоттара европеоиднай араас хапхаастыы тиибигэр киирсэллэр. Ити норуоттарга барыларыгар мусульманскай итэҕэл баһыйар, арай осетиннар православнай итэҕэллээхтэр. 

## Олохторо-дьаһахтара
Ааспыт кэмҥэ олохтоох дьон дьарыга үкугэр айылга усулуобуйатыттан тутулуктаах буолара. Хайа иннинээҕи оройуоҥҥа, намыһах хапталга олорбут норуоттар (холбур, адыгтар) сир оноһуутунан дьарыктаналлара - сэлиэһинэй, кукуруза ыһаллара, саад үүннэрэллэрэ. Хайалаах оройуон олохтоохторо хорутуллар сирдэрэ тиийбэт этэ, хайа эниэтигэр кыракый бааһына оҥостоллоро, сороҕор онно буору атын сиртэн аҕвлвн куталлара. Күүстээх ардахтан үүнээйи өлүөн, бааһына буора бүтүннүү суураллан хаалыан сөптөөҕө. Хайа үгүс олохтооҕун сүрүн дьарыга сүөһү иитиитэ буолара. Сүрүннээн барааны, козаны иитэллэрэ, олор хайаҕа мэччийэн аһыыллара. Тыа сирин сэлиэнньэтэ - аул - дэхси сирдээх учаастакка ордук хойуу. Онно улахан симии буор эбэтэр саман (соломолоох туойтан оҥоһуллубут сиикэй кирпииччэ) дьиэлэр бааллар. Хайа олохтоохторун дьиэлэрин үксэ - сакля - таас истиэнэлээх, хаптаҕай сарайдаах тутуу буолар. Сороҕор итинник сарайы кыра олбуор курдук туһаналлара. Хапхаас норуоттара былыр-былыргыттан маһы, тааһы кыһан, тимири эллээн оҥорор, тириини таҥастыыр, көбүөр өрөр, оһуордуур дьарыктаахтар.
Лавернова Раиса Еремеевна

**Лавернова Раиса Еремеевна** - Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ култууратын туйгуна.

1965 сылллаахха сэтинньи 18 күнүгэр Өлүөхүмэ улууһун Кыыллаах арыы нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

Кыыллаах оскуолатын иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы, муусука учуутала, кылаас салайааччыларын мэтиэдикэҕэ түмсүүлэрин салайааччыта, «Симэх» муода тыйаатырын салайааччыта, «Тэтим» саха муусука үстүрүмүөннэрин оркестрын салайааччыта.
Үрдүкү квалификациялыыр категориялаах.

2013 сыллаахха нэһилиэк дьокутаатынан талыллыбыт. 2017 сыл күһүнүгэр нэһилиэк баһылыгынан талыллыбыт.

## Наҕараадалара
«Өлүөхүмэ оройуонун сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ, «Өлүөхүмэ улууһун туйгун учуутала», Ил Түмэн Бочуоттаах суруга.
Памир-Алай уонна Памир

**Памир-Алай** - кэрдиис курдук эгэлгэ арҕастардаах, уһулуттаҕас чыпчааллардаах, туруору эниэлэрдээх сис хайалар тарҕаммыт үрдүк хайалаах дойду. Манна Алай, Зеравшан сис хайалара, онтон да атыттар киирэллэр. Хайаларын үрдүгэ 4000 м үрдүк. Ледниктэр уонна ледниктэн үөскээбит рельеф көрүҥнэрэ үгүстэр. Памир бэйэтэ Алай хочотуттан соҕуруу сытар. Ити хочо Алай уонна Заалай сис хайаларын араарар. Заалай Памир систиэмэтигэр киирэр. 
**Памир**  хайалара Таджикистан (Горно-Бадахшанскай автономнай уобалаһа), Кытай, Афганистан уонна Индия сиригэр-уотугар тайаан сыталлар. Хайалар бу сүҥкэн түмсүүлэригэр Азия хайалаах улуукан систиэмэлэрэ холбоһоллор. Бу сөҕүмэр үдүк суорба хайалар кыраайдара. Памир сорох чыпчааллара 7000 м үрдүктэр. Саамай хотугу сис хайаҕа, Заалайга, Ленин өргөһө (7134 м) (Ленин өргөһүн 2006 сыл от ыйын 4 күнүгэр Таджикистан бырабыыталыстыбата Абу Али ибн Сина аатынан уларытан ааттаабыта), оттон Наукалар академияларын сис хайатыгар Коммунизм өргөһө (7495 м)  (Таджикистан бырабыыталыстыбата 1998 сыллаахха бу өргөһү таджик бастакы судаарыстабытын төрүттээбит Исмаил Самани аатын иҥэрбитэ) бааллар. Манна билиҥҥи мууһуруу уһулуччу киэҥник тарҕаммыт. Федченко леднигэ мантан чугас сытар. Памир хайалара граниттан, кристаллическай сланецтан, сөҥүү боруодалартан туруктаахтар. Памир арҕааҥы, илиҥҥи чаастара чуолкайдык араарыллар. Арҕаа Памир үрдүк суорба сис хайалардаах, олору дириҥ хочо-хапчааннар араартаабыттар. Хапчааннар дириҥнэрэ сорох сиринэн 2000-3000 м. Онно куйаас да күн тымныы, хараҥа уонна сыырастаах. Ледниктэр анныларыттан тахсар дьулусхан өрүстэр курулуу-харылыы усталлар. Хочолор 1700-2500 м үрдүккэ сыталлар, сис хайалар 5000 м да үрдүктэр.
Илин Памир ньуура оччо быһытталамматах: сис хайалара сытыарылар, хочолорго сырыынньа түһэллэр. 3500-4000 м үрдүккэ тэҥнэммит ньуур баһыйар. Олор үрдүлэринэн 6000 м тиийэр үрдүктээх сис хайалар өрө үүнэн тураллар.
Илин Памир климата тымныы уонна кураанах. Онон манна үрдүк хайа куйаара үөскээбит. Ити куйаар курас ньууругар хайыр таастаах почваҕа полынь, солянка, терескен иинэҕэс сэппэрээгэ үүнэллэр. Терескени уонна ити оттору сүөһү үчүгэйдик сиир. Терескен оту оттук быһыытынан эмиэ туһаныллар. 
Памирга нэһилиэнньэ үрдүк хайаҕа олус табыгастаах ындыыланар көлөнү - ягы иитэр.
Дарии

**Дарии** (دری *дари*; фарси́-кабули́, кабули́, афган-перс тыла) — Афганистаан таддьыыктарын  Афганистаан таддьыыктарын, хазараалар, чараймаактар уонна да атын омуктар тыллара. Афганистаан икки судаарыстыбаннай тылыттан биирдэстэрэ. Дойду хоту уонна киин өттүгэр ордук тарҕаммыт, ону таһынан хотугу Пакистааҥҥа, уонна илин Ирааҥҥа туттуллар. Афганистааҥҥа омуктар ыккардыларынааҕы тыл суолталаах. Саҥарар дьон ахсаана 12 мөлүйүөнтэн тахса  (2011, сыанабылынан). Афганистаан олохтоохторун 50 % бу тылы төрөөбүт тылынан билинэр.

Тыл үөрэхтээхтэрин үксэ таддьыык, перс тылын Афганистааннааҕы көрүҥүн курдук көрөллөр. Перс тылын ирааннааҕы барылыттан сүнньүнэн дорҕоонун тутулунан (вокализмынан), кыратык лиэксикэтинэн уонна кырамаатыкатынан уратылаах. Таддьыык тылын кытта толору сөп түбэһэрин кэриэтэ, суруга-бичигэ эрэ уратылаах, таддьыык тыла кириллицаны туһанар буоллаҕына, дарии бэйэтин суругун-бичигин туһанар (араап-перс суругуттан кыра уратылаах). Дарии, перс уонна таддьыык тылын билээччилэр бэйэ-бэйэлэрин судургутук өйдүүллэр. 

## Тыл аатын төрүтэ
Хас да санаа баар. Билимдьилэр үгүстэрэ перс *дарбар* (دربار) диэн «ыраахтааҕы тиэргэнэ» диэн өйдөбүллээх тылга сыһыараллар, тоҕо диэтэххэ Сасанид ыраахтааҕылар бу тылынан саҥараллара. Бу санаа орто үйэтээҕи төрүттэргэ уонна ислаам устуоруктарын эрдэтээҥҥи үлэлэригэр олоҕурар. Ол да буоллар *«дар»* диэн тыл орто үйэ саҕаланыытыгар «**ил дьаһалтата, кэнсэлээрийэ**» диэн суолталаах этэ, онон «*дарии*» диэн даҕааһын аата «*дар*» диэн аат тылтан тахсыбыт буоллаҕына «дьыала-куолу тыла» диэн буоларыгар тиийэр, ол аата «официальнай тыл», «ил тыла». Аныгы перс тылыгар бу өйдөбүллэр араабтан киирбит тылынан бэриллэллэр رسمی (rasmi) уонна دولتی (dowlati), бу тыллар, биллэн турар, ислаам киириэн иннинэ суох этилэр.

## Аһаҕас дорҕооннор
Литэрэтиирэлии тыл вокализма 8 аһаҕас дорҕоонноох. Бу дорҕоонноро уһатыылаах уонна кылгас диэн арахсар эрээри дьиҥэр бу араарыы суолтата намтаабыт. Ол оннугар аһаҕас дорҕооннор көтөҕүүлэринэн (по подъёму) арахсаллар, ону таһынан сорох дорҕооннор /ī ē ū ō ā/ олохсуйбут туруктаахтар (устойчивые), оттон сорох дорҕооннор /e o/  — халбаҥ туруктаахтар (неустойчивые).

## Быһаарыылар
Удалянчи

**Удалянчи** куорат Кытай хоту өттүгэр сытар дьоҕус куорат. Хэйлунцзян провинция Хэйхэ округун куората буолар. 9800 кв.км. иэннээх. 2010 сыл биэрэпиһинэн 326390 киһилээх

Удалянчи - 5 улахан күөл холбоһуга диэн өйдөбүллээх. Куорат бэлиэ сирдэринэн  биэс сойбут вулкаан күөллэрэ буолаллар. Удалянчи куорат уезда 1 уулусса комитетыгар, 3 бөһүөлэккэ уонна 10 буоласка арахсар.
 
Удалянчи кэрэ бэлиэ сирдэринэн буолаллар, бу биһиэхэ баар курдук муустаах хайа хаспаҕа баар. Онно 5 кыраадыс тымныы турар төгүрүк сыл. Куорат үрдүгэр Чжун Лин диэн былыргыттан турар буддистар храмнара турар. Онно сатыы тахсаҕын. Сатыы тахсар суолуҥ иннигэр харах уута диэн ааттаах дьүүктэ сүүрэ сытар, таҕыстахха Гуаньинь диэн кытайдар дьиэ уотун араҥаччылыыр айыыларын статуята турар. 280 сыл анараа өттүгэр вулканнар эстэннэр оҥорбут күөллэрин быыһыгар Хара дракон диэн хайа 18 үйэҕэ үөскээбит. Онно туран көрдөххө биэс күөл барыта көстөр. Куорат ортотунан тоҥон хаалбыт вулкан магмалалара үрэх курдук үөскэппиттэрэ сытар. Дьүүктэлэр Сүрэх эмтиир, харах эмтиир, куртах эмтиир диэн арахсаллар, ол таһынан кыра ванна курдук таас хаспахтарга уу мустар ол ону тирии ыарыытын эмтиир дииллэр.

Сүрэх эмтиир дьүүктэ үрэх буолан бэйэ оҥоһуу бассейыҥҥа мустар. Ол уу үс эрэ кыраадыс, иһигэр киирэн киһи өр тулуйан олорбот. Уҥуох тоҥуор дылы нэһиилэ тулуйа  сатаан баран таһырдьа таҕыстахха күн уотугар ип итиинэн, хартыыһа ууруллубутун курдук ититэр. Дьэ ол тымныы итии уларыйыытыгар киһи сүрэҕэ бөҕөргүүр диэн ааттыыллар. Ити дьүүктэлэр бары араас састааптахтар. Харах эмтиир дьүүктэ үрүҥ көмүһэ элбэх дииллэр. Харах сууннахха олус туһалаах киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүн чөлүгэр түһэрэр диэн ааттыыллар кытай эмчиттэрэ.

Удалянчи куорат ити эмтээх дьүүктэлэри туһанан курорт систематат олус сайдыбыт. 

## Устуоруйата

## Быһаарыылар