2022 сыл

**2022 сыл**

## Туох буолбута
Холобоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэрэ 2022 сылы биирдиилээн киһи балыктыыр уонна аквакултуура сылынан биллэрбитэ.
* Арассыыйа омуктарын култуураларын утумун  сыла;
* Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Ийэ сыла;

* Беларуська устуоруйаны өйдүүр-саныыр сыл;
* Азербайджааҥҥа Шуша куорат сыла;
* Узбекистааҥҥа Норуот интэриэһин хааччыйыы сыла;
* Казахстааҥҥа Оҕо сыла.

### Түбэлтэлэр

#### Тохсунньу
* Тохсунньу 7: 
** COVID-19 вирус сутуйбут дьонун ахсаана 300 ммөл. киһини куоһарбыт;
#### Олунньу
* Олунньу 24:
** Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Украинаҕа киирбиттэр;
* Көмпүүтэр оонньуутун оҥорор «Майтона» хампаанньа үлэһиттэригэр суруйбут суругар ыарахан кэмнэр саҕаламмыттарынан уонна Сингапур Арассыыйа судаарыстыбатын утары санкцияны биллэрбитинэн (холдинг сүрүн хампаанньата MYTONA PTE LTD онно аадырыстаах), Арассыыйаҕа үлэтин хааччахтыырын туһунан суруйбут.

#### Кулун тутар

* Кулун тутар 9 — Ол саҕана Саха сиригэр саамай улахан информационнай ситим-сир Ykt.Ru портаал бэйэтэ сабылларын туһунан биллэрбит. Ол туһунан портаал сүрүн сирэйигэр бырайыагы төрүттээччи Арсен Томскай суруйбут. Кини сабыллыы бастакы төрүөтүнэн биллэрэр-иһитиннэрэр таһаарыыларга сокуон тыйыһырыыта буолбутун ааттаабыт.
* Кулун тутар 11 — АХШ минфинэ сорох Арассыыйаҕа оҥоһуллубут табаардары дойдуга импортыыры боппут, ол иһигэр алмаас бары көрүҥнэрин (техническэй алмаастан ураты).
* Кулун тутар 15 — Европа Сойууһа экэниэмикэҕэ Арассыыйаны хаааччахтыыр 4-с пакеты ылыммыт, онно бриллианнары уонна көмүс оҥоһуктары киллэрбит.

#### Муус устар
* Муус устар 8 — АХШ минфинэ (OFAC) Саха сиригэр алмааһы хостуур "АЛРОСА" хампаанньаны хааччахтыыр испииһэккэ () киллэрбит. Испииһэккэ  киирбит хампаанньалар баайдара-дуоллара АХШ сиригэр-уотугар баар буоллаҕына туһаныллыбат буолар () уонна АХШ тэрилтэлэрэ уонна дьоно бу хампаанньалары кытта үлэлииллэрэ бобуллар.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 5 — Казахстааҥҥа бырабыыталыстыбаны утары дьалхаан кэнниттэн конституцияҕа уларытыы киллэрэр туһунан референдум буолбут. Референдум түмүгүнэн сүрүн сокуон 98 ыстатыйатыттан 33-гэр уларытыы киирбит. Толорор былаас боломуочуйата кыччатыллыбыт, ол оннугар түмэн күүһүрэн биэрбит.
* Бэс ыйын 14 — АХШ уонна кини 15 партнер дойдута (ол иһигэр Дьобуруопа Сойууһа, Австралия, Британия, Канаада, Ииндийэ, Япония, Соҕуруу Кэриэйэ уо.д.а.) "Хостонор баай куттала суох буолуутун хааччыйар партнерствону" (MSP) олохтообуттарын биллэрбиттэр. Хас да бииргэ үлэлиир бырайыактаахтарын (ол иһигэр сэдэх сир-элиэмиэннэри хостуур уонна таҥастыыр) туһунан эппиттэр.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 11 — Нижнеянскайтан Николай Находкин салайааччылаах эспэдииссийэ Беннет арыытыгар устуутун саҕалаабыт. Айанньыттар 9 киһи икки үрдэриллэр тыынан айаннаабыттара, айаннарын тухары билим чинчийиитинэн дьарыктаммыттара.
* Атырдьах ыйын 22 — Булуҥ улууһун саамай хотугу арыытыгар сэргэ туруорбуттар. Хотугу Муустаах далай Де-Лонг архипелагыгар баар Беннет арыытыгар учуонай полярник Николай Находкин эспэдииссийэтэ 2022 сыллаахха баран кэлбитэ, бу айан туһунан кинигэ суруйбута. 

#### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 7 — Беннет арыытыгар сылдьыбыт Николай Находкин салайааччылаах эспэдииссийэ Нижнеянскайга төннөн кэлбит.
* Балаҕан ыйын 21 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дойду устуоруйатыгар бастакы мобилизацияны биллэрбит (бүтэһик мобилизация Сэбиэскэй Сойуус саҕана биллэриллэ сылдьыбыта — 1941 сыллаахха).

* Балаҕан ыйын 25 — Дьокуускайга "Дьахталлар оһуохайдара" буолбут.

#### Алтынньы
* Алтынньы 8 — Виктор Потаповка Саха сирин олохтоохторуттан бастакынан (уонна Арассыыйаҕа 2022 сыллаахха соҕотох киһиэхэ) «Арассыыйа Федерациятын норуодунай учуутала» сыбаанньа иҥэриллибит.

#### Сэтинньи
* Сэтинньи 15 — Дьокуускай олохтоохторун Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр кыайыыга сүдү кылааттарын билинэн Дьокуускайга "Үлэ килбиэнин куората" ытык аат иҥэриллибит.
* Сэтинньи 18 — "Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тылбаас туруга уонна кыһалҕата" диэн кэпсэтии түһүлгэтин ХИФУ Саха тылын уонна истиилин хаапыдырата тэрийэн ыытта.
* Сэтинньи 21 — Тыллары сайыннарар сүбэ мунньаҕар Ил Дархан Айсен Николаев саха тылын бөҕөргөтүүгэ кэккэ этиилэри киллэрэр.
* Сэтинньи 22 — Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ аһыллыбыт.
* Сэтинньи 23 — Дьокуускайга "Үлэ кыбартаала" диэн ааттаах айар-тутар дьоҥҥо уонна тэрилтэлэргэ аналлаах уораҕай аһыллыбыт. Манна IT, киинэ, анимация, муода, дизайн, музыка, көмпүүтэр графиката, ойуулуур ускуустуба, хаартыска уонна видеопродакшн эйгэлэригэр үлэлиир резиденнэргэ айарга-тутарга усулуобуйа тэрийэллэр.

#### Ахсынньы
* Ахсынньы 2 — С-Петербург аттыгар Нева кытылыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин аатыттан Ленинграады көмүскээбит Саха сирин буойуттарыгар мэҥэ таас турбут. Улуу сэрии кэмигэр ити Нева тилэхчээнэ (Невский пятачок) диэн ааттанар үрдэли баһылыыр иһин кыргыһыыларга сэттэ ый иһигэр 50-85 тыһыынча сэбиэскэй саллаат өлбүт.  Ол иһигэр сүүстэн тахса Саха сириттэн сылдьар дьон.
* Ахсынньы 23 — Татарстан түмэнэ өрөспүүбүлүкэ конституциятыгар уларытыы киллэрэн Татарстан өрөспүүбүлүкэтин баһылыгын солотун аатын уларыппыт, саҥа талыллар баһылык "бэрэсидьиэн" оннугар "раис" диэн ааттанар буолбут (сокуон ылыллыбыт кэмигэр олорор бэрэсидьиэн солотун аата оннунан хаалыахтаах, ол аата 2025 сылга буолуохтаах быыбарга диэри).
* Ахсынньы 31 — Татарстан Конституциятын суута үлэтин тохтоппут, бу туһунан сокуоҥҥа Татарстан бэрэсидьиэнэ Минниханов 2022 сыл алтынньы 21 күнүгэр илии баттаабыта.

### Өлбүттэр
* Тохсунньу 20 — Иван Иннокентьев (1957 төр.) — нууччалыы суруйар саха суруйааччыта, суруналыыс, тылбаасчыт, драматург. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, РФ Литэрэтиирэ Улахан бириэмийэтин лауреата (2012).
* Атырдьах ыйын 10 — Максим Сибиряков (89), Саха аатырбыт бөҕөһө. Сэбиэскэй-партийнай, хаһаайыстыбаннай салайааччы, үс оройуон, биэс нэһилиэк Бочуоттаах олохтооҕо, Саха сирин көҥүл тустууга сэттэ, хапсаҕайга икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, ССРС уонна Саха АССР спордун маастара.
* Сэтинньи 16 — Василий Рожин, сахалыы уонна нууччалыы суруйбут бэйиэт, СӨ эдэр литератордарын түмсүүлэрин чилиэнэ.

## Быһаарыылар