Үчүгэйи оҥоруу уратыта

Бука бары бэйэлэригэр туһалааҕы, үчүгэйи оҥосто сатыыр санаалара элбэх. Бу санаалар үчүгэйи оҥорууну өссө элбэтэн иһэллэр.

Дьон былыр-былыргыттан үчүгэйи, туһалааҕы эрэ талан ылан оҥоро сатыылларыттан, онтон куһаҕаны хаалларан, туоратан иһэллэриттэн үчүгэй диэн аһара үксээбит уонна өссө элбээн иһэр. Үчүгэйи туспа арааран билии олус уустугуран биэрэр.

Киһи үчүгэй саҥаны айыыны оҥордоҕуна олоххо үчүгэй өттүгэр уларыйыылар киирэллэр. Арай үчүгэйгэ тириэрдэр саҥаны айыыны оҥоруу олус эрэйдээҕиттэн, үлэтэ өссө элбэҕиттэн уонна табыллара, сатанара уустугуттан биир эмэ олоххо киирэн сайдыыны, тупсууну аҕалара кыаллар. Бу уратыны сахалар арааран билэн айыы диэн элбэх өрүттээх өйдөбүллээх; киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэ-рин уонна өссө тиэтэйэриттэн, ыксыырыттан, сыыһа-халты туттунарыттан куһаҕаны элбэтэрин биллэрэр тылы үөскэппиттэр.

Туох барыта ханнык эрэ кээмэйин аһара бардаҕына атын өрүтүгэр уларыйан хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаах. Бу уратыны саха-лар былыр үйэҕэ арааран билэннэр “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно оҥорон уонна “Аһара барыма” диэн этии-ни үөскэтэн олохторугар туһанан куһаҕаны аҕыйатан иһэллэр.

Өй-санаа бу уларыйан биэрэр уратытын хас биирдии киһи билэн олоҕор туһана сылдьара эрэйиллэр. Арыгыны иһэ сылдьыы киһиэхэ үчүгэйи аҕалар курдуга төһө эрэ кэминэн уларыйан куһаҕаҥҥа, арыгыһыт буолууга тиийэн хааллаҕына содулу үөскэтэр уонна эрэйи, ыараханы аҕалар. Өй-санаа элбэҕин курдук араас үөрэхтэр эмиэ үксээн иһэллэр. Киһи баҕа санаата үгүстүк хатыланан үгэскэ кубулуйдаҕына таҥараны үөскэтэриттэн таҥара үөрэхтэрэ элбэхтэр уонна дьон өйө-санаата сайдан иһиититтэн уларыйан, тупсан биэриилэрэ сайдыыны ситиспиттэрин чуолкайдаан биэрэллэр.

Элбэх таҥаралары билэн, үөскэтэн олохторугар туһана сылдьар сахалар өйдөрө-санаалара олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбытын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйа сылдьар тутаах тутулугун туһана сылдьаллара уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэтэн сайдыы киириитин таба туһаналлара биллэрэр.

Таҥара дьиэтэ диэн туспа тэрилтэ үөскээһинэ өй-санаа үөрэҕин салайааччылар бас билбиттэрин бэлиэтэ буолар. Төһө эрэ кэминэн салайар, тойон киһи бэйэтин “үчүгэйбин” диэн санаата улааппытын атыттарга биллэрэ сатыыр өйө-санаата сайдан улаатар. Бу өй-санаа сайдыытын бэлиэтинэн атын дьоҥҥо үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа тылларынан арааран ааттаан ыйан биэрии үөскээн тахсар.

“Сначало было слово” диэн арҕааҥҥы өй-санаа үөрэхтээхтэрэ тутуһар этиилэрэ тыл өй-санаа сайдыытыгар бастаан иһэрин билинии  буолар. Тыл бастаан иһэрин билинии ким урутаан тугу эрэ эппит барыһырарыгар тириэрдэр. Бу “үчүгэй” диэн этэн биэрии дьон үтүк-тэллэрин үөскэтиэн сөбүн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр туһаналлар.

Аҥардастыы, куһаҕан диэни арааран билбэккэ эрэ, үчүгэйи өрө тутуу үчүгэй аһара барарын үөскэтэн өй-санаа халыйыытыгар тириэрдэр. Үчүгэй аһара барыыта куһаҕан диэн суох буоларын, атыттар оҥороллорун курдук сымыйа өйдөбүлү киллэрэн кэбиһэриттэн дьон бэйэлэрэ куһаҕаны оҥорон кэбиһэллэрэ эбиллэн хааларын үөскэтэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ киһи тоҕус эрэ ахсааннаах дьон оҥорор улахан содулу үөскэтэр куһаҕан быһыыларын билэн, олору оҥорбот буоллаҕына, киһилии быһыылаах буолары ситиһэрин олоххо туһанар. 

Бары үчүгэйи оҥоруохтарын баҕара саныыллар. Аан бастаан куһаҕан диэни туспа арааран билэн олору тупсаран, үчүгэй оҥорон биэрдэххэ үчүгэй элбиирин ситиһии олоххо ордук табыллар.

Улахан таҥара үөрэхтэрэ былыргы кэмнэргэ салайааччылар бас билиилэригэр киирэннэр үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран атын-атын тылларынан ааттыыры туһанан, үчүгэй аһара барыытын олоххо киллэрэн салайааччылар диктатураларын үөскэтэн сылдьаллар.

Православнай таҥара үөрэҕэ диктатураҕа кубулуйбутун куһаҕаны “грех” диэн ааттаан туората, хааллара сатыыра биллэрэр.

Мусульманскай таҥара үөрэҕэ куһаҕаны “харам” диэн ааттаан, бу куһаҕан диэн итэҕэйэр дьоҥҥо ыйан биэриини оҥорор.

Тыл үөрэхтээхтэрэ бу улахан таҥара үөрэхтэрин халыйыыларын билбэт аата быһалыы үтүктэн, диктатураны үөскэтэ сатыылларын “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны арааран ааттыы сатыыллара биллэрэр. Бу дьон сымыйаларыгар, куһаҕан, “аньыы” бу баар диэн ыйан, көрдөрөн биэрэн албынныы сатыылларыгар киирэн биэрбэт буолуу, бу кэмҥэ сахалартан ирдэнэр көрдөбүл буолла.

“Кырдьык хаһан баҕарар кыайар” диэн өс хоһооно олох салгыы баран истэҕинэ албын сымыйата биллэн тахсарыттан кырдьык хайаан да кыайарын биллэрэр. Албын бастаан иһэринэн дьоҥҥо аан маҥнай туһалаах курдук көстөрө баар суол. Сэбиэскэй былаас албыны оҥорон дьадаҥылары “үчүгэйдэр” курдук көрдөрө сатаабыта, 74 сыллар кэннилэриттэн биллэн бэйэтэ эстэригэр тириэрдибитэ.

Саха дьоно “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун билэллэриттэн уонна өс хоһооннорун олохторугар тутуһалларыттан үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйан биэрэрин бэйэлэрэ да билэн олохторугар туһана сылдьалларын айыы диэн тылы икки өрүт-тээх өйдөбүллээҕинэн туһаналлара биллэрэр. 

Сахалыы таҥара үөрэҕэ айыы диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ киһи өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэрин дакаастаан, тыл үөрэхтээхтэрин албыннарын арыйан дьоҥҥо тириэрдэр. 

Дьон омуктарынан арахсан тус-туспа бөлөхтөрү үөскэтэллэр. Сайдыыны ситиһиигэ, тугу эмэ саҥаны айан олоххо киллэриигэ күөнтэһии, үтүрүссүү үөскээн салҕанан баран иһэр. Бу күөнтэһиигэ хаалан хаалбат туһугар сайдыыны ситиһии салҕанан баран истэҕинэ эрэ омук түргэнник киирэр сайдыыттан хаалан хаалбата табыллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ сиэр уонна киһи быһыыта диэн аналлаах хааччахтары үөскэтэн өйү-санааны аһара ыыппат буолууну туһана сылдьыыга тириэрдэн дьоҥҥо улахан туһаны оҥорор. (1,51).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.