Биир киһи салайар былааһа

Дьон олохторун сайдыытыгар ханнык көрүҥнээх салайар былаас ордук туһалааҕын быһаарыы билигин даҕаны чуолкайдана илик. Аан дойдуга тоталитарнай уонна демократичнай салайар былаастаах дойдулар төһө сайдыыны ситиспиттэринэн ааҕан быһаардахха, демократичнай салайар былаас ордуга биллэн тахсар.

Бу кэмҥэ Аан дойду үрдүнэн үрдүк сайдыыны, үлэ тупсуутун ситиспит дойдуларынан демократия былааһа салайар дойдула­ра ааҕыллаллар. Дойдуну салайыыга демократия былааһа ордук ситиһиилэри оҥорор уонна дьон-норуот көрдөбүллэригэр, байыахтарын баҕарар баҕа санааларыгар сөп түбэһэр диэн этэллэр.

Тоталитарнай диэн ааттанар былаас олус күүстээх диктатура күүһүнэн үөскээн сайдар. Дьон бары маннык көрүҥнээх олоххо хаһан эрэ олоро сылдьыбыттар. Араас хааннар, короллар, султаннар, ыраахтааҕылар диэн ааттанан биирдиилээн дьон салайа сылдьыбыт уһун кэмнэрэ бары норуоттарга кэлэн ааспыттар. Бу былаас салайар кэмигэр элбэх ситиһиилэри оҥорбуттара биллэр. 

Билигин сайдыылаахпыт дии сананар дьон өйдөрүгэр-санаалары-гар тоталитарнай былаас диэн ааттанар биир киһи салайар былааһа куһаҕан, хаалыылаах өйдөбүллэнэн сылдьар. Төһө эрэ кэминэн бу былаас салайааччылара уһуннук олорууну ситиһэннэр үгүстэри бэйэ дьонугар кубулутаннар үлэни хаалларалларын тэҥэ, коррупцияны улаатыннаран кэбиһэллэрэ хаалыыга тириэрдэр. Демократия сайдыбыт дойдулара маннык тутулуктаах былааһы сөбүлээбэттэр уонна букатын да суох оҥоруохтарын, демократияны күүһүлээн да буоллар киллэриэхтэрин баҕаралларын аһара ыытыахтара суоҕа этэ.

Биһиги тоталитарнай былаас хаһан баҕарар үчүгэй диэ­бэппит эрээри, хас биирдии сайдан иһэр омуктарга былаас уларыйыыта кэлэн ааһар кэмнэрдээх диэн этэбит. Бу этиибит сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэригэр олоҕурар уонна тоталитарнай былаас демократияҕа уларыйан биэриитэ омуктар сайдар, үүнэр кэмнэрэ ааһан мөлтөөн-ахсаан истэхтэринэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэрин быһаарар. Омук бары күүһүн-күдэҕин сайдыыны-үүнүүнү ситиһии диэки туһаайан салайыыга, түмүүгэ тоталитарнай былаас ордук тэтимнээхтик ылсарынан сайдыыны ситиһиини кылгас кэмҥэ түргэтэтэр кыаҕы биэрэр.

Биһиги ити этиибитин быһаарыыга, омуктар сайдан иһиилэрин холобурдаан көрдөрүүгэ, биир киһи олоҕун ыламмыт ырытан көрүөхпүт. Хас биирдии киһи олоҕуттан хомуллан омук олоҕо үөскээн тахсар. Киһи олоҕун биир кэрдиис кэ­мигэр, бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕинэ, аан маҥнай өйө-санаата сайдан, этэ-сиинэ ситэр улаатан эрэр кэмигэр кытаанах тоталитарнай былааска түбэһэр диэн этэбит.

Оҕо кыра эрдэҕинэ сүнньүнэн биир киһи, ийэтин эбэтэр иитээч-читин көрүүтүнэн-истиитинэн иитиллэн, үөрэнэн улаатар. Оҕо айылҕаттан үтүктэр күүһэ дьайан төрөппүттэрин эбэтэр иитэр дьонун көрөн, кинилэри үтүктэн улаатар. Ийэтин эбэтэр кинини солбуйар киһи оҕону куруук көрөн-истэн, батыһыннара сылдьан бэйэлэрин үтүгүннэрэн үөрэтэннэр, өйдөрө-санаалара оҕолоругар бэриллэн иһэрин Кут-сүр  үөрэҕэр быһаар­ан чуолкайдаабыппыт. Өй-санаа аҥардастыы биир киһиттэн бэриллиитэ, биир киһи салайыытын былааһын көстүүтэ буолар. Оҕо төрөппүттэрин үтүктэн, батыһан үөрэннэҕинэ, кинилэр курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатара быһаарыллар.

Уол оҕо улаатан истэҕинэ аҕатын үөрэҕин ордук баһылаан батыһар. Аҕатын көрдөбүлэ үрдүк уонна бэйэтин көрүүлэрин оҕотугар тириэртэҕинэ, оҕото кини курдук өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар олук ууруллар. Аҕатын өйө-санаата ханнык да буолбутун иһин оҕотугар бэ­риллэн иһэрин сахалар “Уол оҕо аҕатын туйаҕын хатарар” диэн быһааран этэллэр. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханыттан төрөппүтүн хас биирдии этиитин, көрүүтүн, хамсаныытын, саҥатын-иҥэтин, майгынын уратыларын барытын сүһэн ылан үтүктэр кыахтааҕа, итинник этии үөскүүрүгэр уонна олоххо киириитигэр тириэрдибит.

Ыалларга хайалара, ийэлэрэ дуу эбэтэр аҕалара дуу баһылыыр оруолу ыларын оҕолоро кыра эрдэҕиттэн хата билэ сылдьар. Дьиэҕэ-уокка ийэтэ баһылаан, аҕаларын тылын аахайбата, улахаҥҥа уурбата билиннэҕинэ, оҕолоро эмиэ ийэлэрин үтүктэн аҕаларын хаһан да сыаналаабакка, үрдүктүк туппакка, этэр тылын истибэккэ үөрэнэллэр. 

Оҕо аҕатын анньа ахтыбата ким диэн ааттаан ыҥырарыттан быһаччы тутулуктаах. Аҕаны “па-па” диэн куһаҕан, сирэр өйдөбүллээх дорҕоонунан ааттаан ыҥырыы оҕото аҕатын ытыктаабатыгар, аанньа ахтыбатыгар тириэрдэр. Тоҕо диэтэххэ, киһи өйүгэр-санаатыгар дорҕоон охсуута, дьайыыта, бу дорҕоонтон үөскүүр өй-санаа, хаһан да уларыйбаттар. “Па” диэн дорҕоон сахаларга уонна нууччаларга эмиэ сирэр, сиргэнэр өйдөбүлү үөскэтэр. Нууччалар эр дьонноро күүстэрэ-кыахтара мөлтөөһүнүгэр, ахсааннара аҕыйааһыныгар, бу “па” дорҕоон ордук улахан куһаҕан оруолу ыларын мин чуолкайдыыбын уонна төрөппүттэри бу куһаҕан дорҕоонноох тылы аны туттубаттарыгар, хаалларалларыгар ыҥырабын.

Аҕа диэн тыл оҕо өйө-санаата сайдарыгар улахан туһалаах. Оҕо үлэҕэ үөрэнэригэр саастаах, уопуттаах киһини үтүктэр күүһэ улаханыттан аҕатын үөрэҕин ылынар кыаҕа, бу аатыттан улаатан биэрэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ биир киһи баһылыыр былааһыгар иитиллэр уонна улаатар. Кэлин улаатан истэҕинэ этэ-сиинэ ситэн барыытыгар бэйэтин көрдөбүллэрэ эмиэ элбээннэр, төрөппүттэрин санааларыгар сөп түбэспэккэлэр, дьиэ­тин иһигэр былааһы уларытар туһугар турунар кэмэ кэлэр. Улааппыт, бэйэтин бэйэтэ бас билинэр киһиэхэ, аҕатын дуу эбэтэр ийэтин дуу аһара баһылыыр былааһа чахчы сөп түбэспэтэ үөскүүр. Этэ-сиинэ ситэн кэргэн ылан саҥа ыалы тэрийэр кэмэ тиийэн кэлиитэ өйүн-санаатын уларытан, бэйэтэ баһылаан салайыан баҕатын улаатыннарар.

Маннык кэм тирээн кэллэҕинэ дьиэ иһигэр, ыалга кыра перестройка эбэтэр уларыта тутуу хамсааһына наада буолар. Советскай былаас кэминээҕи төрөппүттэр оҕо итинник майгына уларыйыытын үчүгэй баҕайытык “Переходная возрасть” диэн тупсаран ааттыыллар этэ. Улааппыт оҕо, улахан киһи буолуутугар бу дьон туһанар бары бырааптарынан толору туһаныан баҕата эбиллэр, ким да кинини маныы, кэтии, куруук ыйан биэрэ сылдьарын сөбүлээ­бэт, кыайар суолларын бэйэтэ тутан-хабан оҥоруон баҕата улаатар. Оҕо уларыта тутуулары оҥоро сатыырыгар этэ-сиинэ ситэн иһиитэ уонна өйө-санаата сайдыыта сүрүн хамсатар күүһүнэн буолаллара быһаарыллар.

Улаатан этэ-сиинэ ситэн иһэр киһиэхэ дьиэтин иһигэр биир киһи баһылыыр былааһа сөп түбэспэт кэмэ кэлэр. Киниэхэ демократия былааһа, ол аата дьаһайар былааһы үллэстии эрэйиллэр. Бу оҕо улаатан, төрөппүттэриттэн туспа баран, атын ыалы бэйэтэ тэрийэр, үөскэтэр кыахтаммы­тын бэлиэтиир көстүү буолар. Туспа ыалы тэриммэтэҕинэ даҕаны киниэхэ дьиэ иһигэр былаас уларыйара сөп түбэһэр. Сэбиэскэй былаас ордук тоталитарнай эрдэҕинэ, төрөппүттэр оҕолорун эрдэттэн улахан киһи буолууга ииппэккэ, үөрэппэккэ, бэлэмнээбэккэ эрэ, өйө-санаата ситэ илик, өссө да кыра диэн ааттаан баһылыыр былаастарыттан босхолоон, көҥүлүнэн ыытан биэрбэттэр этэ. Ийэлэр оҕолорун улахан киһи буолууга, улахан киһи салайар, дьаһайар, быһаарыыны ылынар, үлэлиир-хамсыыр оруолугар үөрэп-пэккэ эрэ, куруук кыра, кыаммат курдук саныыллара уонна бэйэтигэр оннук этэ сылдьаллара олук буолара. 

Оҕо барыта биир тэҥҥэ өйдөрө-санаалара сиппэтин, биир эмэ оҕо киһилии өйө-санаата хойутаан киирэрин “Отох киһи отутугар биирдэ өйдөнөр” диэн өс хоһооно баара бигэргэтэр. Бу өс хоһооно атаахтык иитиллибит, атыттар бэлэмнэригэр үөрэммит, үлэлии-хамсыы үөрүйэҕэ суох киһини быһаарыыга эмиэ сөп түбэһэр.

Оҕолоро улаатан арахсар, туспа ыал буолар кэмэ кэлбит ыаллар өйдөрө-санаалара тус-туспа арахсаннар “Үс аҥы бараары гыннылар” диэн этиигэ сөп түбэһэллэр. Yс аҥы барыы атырдьах салаатын курдук арахсыыны бэлиэтиир. Улааппыт оҕолоох ыаллар дьиэлэрин иһигэр өйдөрө-санаалара тус-туспа арахсарыттан сөбүлэспэт түгэннэрэ элбээ-тэҕинэ арахсыы эрэ туһалыыр. Yс ахсаан үс буолууну бэлиэтээтэҕинэ үс аҥы арахсыыны, тус-туспа барыыны быһаарарынан түмсүүнү үөскэтиигэ куһаҕан суолталаах ахсааҥҥа киирсэр.

Ыалга маннык кэм кэллэҕинэ улааппыт оҕону бэйэттэн арааран тус­па ыал оҥорон, буруо таһаарыы эбэтэр туспа ыытыы ирдэнэр. Оҕо уонна төрөппүттэр икки ардыларыгар сыһыан уларыйан, тэҥнээх дьон, ол аата демократия сыһыаннара үөскүүллэрэ тиийэн кэлэрэ табыллар. 

Улааппыт оҕоҕо улахан киһиэхэ курдук сыһыаннаһыы хайаан да эрэйиллэр. Ыалга эйэлээх сыһыан демократия сокуоннарыгар олоҕур-дахха ордук түргэн­ник уонна улахан уларыйыыны оҥорбокко эрэ ситиһиллэр. Эйэлээх сыһыан олоҕу­руутугар арай оҕо иитиитэ уонна үөрэтиитэ этэ-сиинэ ситэн, улаатан иһэр кэмигэр сөп түбэһэрэ хайаан да ирдэнэр. Оҕо улахан киһи буоларыгар улахан киһи оҥорор дьыалаларын, үлэтин барыларын бэйэтэ оҥорорго, сатыырга үөрэнэрэ эрэйиллэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн киһи оҥорор бары дьыалаларын бэйэтэ оҥорорго үөрэнэрэ, киһи буолуу­ну ситиһэрэ, ити уларыйыы сыыйа-баайа, улахан хамсааһына суох киирэн иһэрин хааччыйар.

Дьон уһун кэмнээх олохторун устатыгар салайар былаастара сөп буола-буола уларыйан биэрэн иһэллэр. Былыргы кэмнэргэ, олус уһун үйэлэр усталарыгар Аан дойду үрдүнэн биир киһи салайар былааһын сөбүлээн олорбуттара. Омуктарга хаан, король, ыраахтааҕы, султан, диэн тус-туспа да ааттанналлар даҕаны, салайааччылар, бас билээччилэр биирдиилээн дьон баар буола сылдьыбыттара.

Биир киһи салайар былааһа мөлтөөн, былаас бэйэтин; салайааччылар, тойоттор эрэ тустарыгар элбэхтик үлэлээн, үгүс дьоҥҥо сөбүлэппэт буолан бардаҕына - тота­литарнай режим диэн ааттаан сөбүлээбэттэрин биллэрэн бараллар. Былаас салайар көрүҥэ маннык кэмҥэ тиийэн хааллаҕына сэрии, байыаннайдар көмөлөрүнэн былааһын тутан олорор кыахтанар. Биир диктатор үгүс дьон сөбүлээ­бэттэрин үрдүнэн былааһын уларыппакка, атыттарга туран биэрбэккэ, саллааттар, полиция көмөлөрүнэн норуотун дьаһайарга киириитэ то­талитаризм муҥур уһуга буолар.

Холобурга, Улуу Өктөөп өрө туруутун иннинэ ыраахтааҕы былааһа аҥардастыы баһылаан салайара, ону сөбүлээбэтэх оробуочайдары саллааттарынан ытыалатара. Маннык саа-сэп, сэрии күүһүнэн салайар былаас уһаабатаҕа, сотору ыраахтааҕы бэйэтэ ытыллыбыта.

Былаас уларыйар кэмин биир ыал олоҕор тэҥнээн көрдөххө, сөп түбэһии майгы­лара арыллан тахсаллар. Улааппыт оҕолорун аһара көрө-истэ, маныы сатыы сылдьар төрөппүттэр оҕолоро үгүстүк арыгыга ылларыылара, бэрээдэги элбэхтик кэһиилэрэ бэлиэ­тэнэр. 

Төрөппүттэр оҕолорун аһара көрөн-истэн, маанылаан аны атаахтатан кэбистэхтэринэ, оҕолоро туруга суох өйдөөх-санаалаах буола улаатан кинилэр тылларын истибэтиттэн, аанньа ахтыбатыттан быстах быһыыга түбэһэрэ, сыыһа-халты туттунара үксүүр. Оҕолор улаатан бэ-йэлэрин билинэр кэмнэригэр тиийиилэригэр ыалга биллэр хамсааһын үөскээн, былаас уларыйыытыгар, арахсан “Yс аҥы барыыга” кытта тиийэллэр. Yс буолуу–арахсыы, тус-туспа барыы бэлиэтэ буолар.

Салайар былаас кыайан салайбат буола мөлтөөһүнүн сахалар: “Бил баһыттан сытыйар”,- диэн ааттыыллар. Бу этии олус табатын элбэх дойдулар салайар дьоннорун олохторо көрдөрөллөр. Салайар дьон бэйэлэрин былаастарыгар олус үөрэнэн хааланнар ханнык да ула­рыйыылар тахсыахтарын баҕарбаттара, былаастарын, сыыһа-халты туттаран муспут баайдарын сүтэриэхтэрин кут­таналлара улаатар. 

Россия ыраахтааҕытын олус мааны, баай олоҕо, оччотооҕу тойот­тор олус байыылара бэйэтэ быстар дьадаҥы үлэһиттэрдээх дойдуга сөп түбэспэти үөскэтэриттэн, ордук санааһыны күүһүрдүүтэ улахан өрө турууга, революцияҕа тириэрдэн былааһы уларыппыта “Бил баһыттан сытыйар” диэн этии табатын дакаастабыла буолар.

Москва княжествотыттан сайдан Россия дойдута хара үөс­күөҕүттэн ыла саар, ыраахтааҕы былааһыгар олорбута. Биир аймах, хаһан эрэ ыраахтааҕы буолбут дьон бэйэ-бэйэлэрин солбуһа сылдьан дойдуну салайбыттара. Биир аймах дьон истэригэр кэмиттэн кэ­мигэр кэтэҕинэн ыытыллар былаас былдьаһыыта, ыраахтааҕылар улары­йар кэмнэрэ син-биир кэлэн ылыталыыллар этэ эрээри, салайар былааһы уларыппаттара. Бу кэмҥэ Россия сайдан иһэр, улаатар, киэҥ сирдэри баһылыыр, дьоно эбиллэр, экономиката күүһүрэн иһэр кэмэ буолан биир киһи баһы­лыыр былааһын ордороллор этэ.

Арҕааҥҥы дойдуларга короллар баһылыыр кэмнэригэр сайдыыны эл­бэхтик ситиспиттэрэ. Илиҥҥи дойдуларга хаан, султан, шах баһылыктаах дойдулар элбэх сэриилэр, кыайыылар-хотуулар кэннилэриттэн саҥалыы үөскээбиттэрэ. Дойдулар аан маҥнай үөскээн сайдар, күүһүрэр, ол аата улаатар, киэҥ сирдэри баһылыыр, үлэни сайыннарар кэмнэригэр, син-биир кыра оҕо улаатан сайдарын курдук, биир киһи баһылыыр былааһын ордук сөбүлээн туһаналлар.

Биир киһи салайар былааһа, ити ааттанарын курдук биир киһиттэн олус улаханнык тутулуктанар. Үчүгэй, үөрэхтээх, сайдыы диэки тар-дыһыылаах тойон түбэстэҕинэ, дойду сайдыыта төһө эмэ эбил­лэн олохтоохтор байан-тайан барыылара баар буола сылдьыталаабытта­ра, былаас итинник көрүҥэ билигин да хаала илигин бэлиэтиир. 

Бу быһаарыыны эмиэ дьиэ кэргэн олоҕор тэҥнээн көрдөхпүтүнэ, төрүт маа­ны, үлэһит ыал оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин курдук үтүө, үлэһит дьон буола улаа­тар кыахтаналлар. Ыал оҕолоро улаатан сиппиттэрин кэнниттэн туспа ыал буо­лан, саҥа хаһаайыстыбаны тэринэн барыахтаахтарын хас биирдии киһи барыта билэр суола. 

Саҥа омук үөскээн сайдан тахсыы­тыгар, ханнык да кырдьаҕас омуктар киһилии сыһыаннаспыттара баара биллибэт. Саҥа омук бэйэтин дойдутун үөскэтиитэ саҥалыы сири-дойдуну үллэстиигэ тириэрдэн элбэх дойдулар интэриэстэрин таарыйар. Арай перестройка кэнниттэн Россия саҥа салайар былааһа уһун, киэҥ санааламмытыттан ССРС үрэллиитигэр саҥа дойдулар бары эйэлээхтик арахсан үөскээбиттэрэ. Бу дойдулар эйэ-нэмнээхтик арахсыылара, кыраныыссаларын быһаарсыылара билиҥҥи эйэлээх олохторугар төрүт буолар этэ эрээри, уларыта, бэйэлэригэр эбинэ сатааччылар баар буоллулар.

Билигин биир киһи салайар былааһа уһун кэмҥэ уларыйбатыттан, олох бары хайысхаларыгар “застойу” үөскэтэринэн үгүс дьоҥҥо үчүгэйи оҥорбот, тэҥнэһиини тутуспат диэннэр дакаастаан, быһааран тураллар. ССРС-ка салайар былаас “застойу” үөскэтэн эстибитэ. Билиҥҥи, демократия тарҕанар кэмигэр биир киһи салайар режимнэрэ бүтэр уһуктарыгар кэлэн олороллорун биллэрэллэр. Биһиги эмиэ ити режимнэри үчүгэйдэр диэбэппит. Арай дьон-аймах өйдөрө-санаалара ситэ сайдан, үөрэх-билии тарҕана илигинэ уонна омук сайдан үүнэн, күүһүрэн эрэр кэмигэр биир киһи салайар бы­лааһын ордук сөбүлүүр эбиттэр диэн быһаарабыт. Сайдыыны-үүнүүнү ситиһии кэмигэр наадалаах, субу тирээн кэлбит ордук туһалаах быһаарыыны түргэнник, тэтимнээхтик ылыныы уонна олоххо быһаччы киллэрии дьайар күүһэ улаханыгар тирэҕирэр.

Үөрэх-билии суох кэмигэр киһи билиини-көрүүнү ситиһиитэ барыта үтүктэн, батыһан үөрэниинэн ситиһиллэр этэ. Бу үөрэххэ көрдөрөн биэ­рии, бу курдук оҥор диэн үтүгүннэрии бастакы миэстэни ылара. Бу кэмҥэ үтүгүннэрэр киһи үчүгэй сабыдыала, үчүгэйгэ үөрэтиитэ дьоҥҥо дьайар күүһэ улаатарын туһаналлар этэ.

Былыргы саха ыалларыгар аҕалара, эр киһи муҥур тойон буолар этэ диэн этэллэр, суруйаллар, ол кэмҥэ аҕа уустара салайыыга кыттыһаллар этэ. Биир киһи салайар былааһа бэйэтигэр ти­рэх, көмө буолар элбэх ахсааннаах дьоннооҕо эрэ табыл­лара. Биир киһи салайар былааһа, биир киһи салайар ыалла­рыгар тирэҕирэрэ саарбаҕа суох. Ыраахтааҕы былааһа салайар кэмигэр эр дьон ордук элбэх былаастаахтара эмиэ биллэр. Саха сиригэр сири үллэс­тиигэ уол оҕоҕо, эр киһиэхэ эрэ анаан өлүү сири аныыллара эр дьон баһылыыр оруолу ылыыларыгар сүрүн тирэх буолара. Ол кэмҥэ баайы-малы бас билээччи тойон баһылаан салайар кэмэ итинник тутулуктаах этэ.

“Кыыс оҕо омук анала” диэн өс хоһооно былыргы кэмнэргэ кыыс оҕо бырааба кыратын эмиэ быһаарар. Былыргылар кыыс оҕо ханна эрэ, атын ыалга кийиитии барыахтааҕын эрдэттэн билэннэр ханнык да улахан баай, сир, ту­туу үллэстиитигэр кыттыһыннарбаттар этэ. Оччотооҕу кэмҥэ ыаллар олохторо эмиэ биир, эр киһи, аҕа тойон толору баһылааһынынан баран иһэрэ. Ыал аҕата - муҥур тойоно баайы-малы бас билииттэн үөскээн тах­сара эмиэ итинэн табатык быһаарыллар.

“Төрүт-уус киһи оҕото” диэн этии оҕо төрөппүттэрин курдук өйдөөх-санаалаах, үлэһит, уус буо­ларын эмиэ быһаарар. Бу этии оҕо төрөппүттэрин утумнуурун тэҥэ, кыра эрдэҕинэ хайдах иитил­либитин, туохха үөрэммитин барытын, холбуу ылан биллэрэр.

Эр киһи үлэтинэн-хамнаһынан, өйүнэн-санаатынан кэргэннэрин  баһыйдаҕына ыал аҕата, тойон, баайы-малы бас биллэҕинэ, хаһаайын диэн ааттанар кыахтанар. Уол оҕону иитиигэ, үөрэ­тиигэ аан маҥнайгыттан хаһаайын, тугу барытын харыстааһын, ыал аҕата буолуу, үлэни сайыннарыы өйдөбүлэ иҥэрил­лэрэ эрэйиллэр.

Оҕо улаатан истэҕинэ иитии-үөрэтии үлэтигэр чуолкай биллэр уларыйыылар тахсаллар. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитии уонна үөрэтии тоталитарнай быһыыга, төрөппүттэр баһыйар, салайар өйдөрүнэн-санааларынан саҕаланан баран, оҕо улаатан истэҕинэ демок­ратичнай өйүнэн-санаанан, тэҥнэһиини тутуһуунан солбуллан биэриитин ситиһии эрэйиллэр. Бу быһаарыы “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх”,- диэн этиигэ олоҕурар уонна кэмэ кэллэҕинэ туох барыта ортотун тутуһууга уларыйан биэриэхтээҕин уонна саҥалыы таҥыллан олоҕун булунан салгыы сайдыахтааҕын биллэрэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр төрөппүттэр, бу уларыйыы кэлэрин табан сыаналаабаккалар оҕолорун барыларын кэриэтэ “Трудные подростки”, маргиналлар диэннэргэ кубулуппуттара. Уһун сыллар усталарыгар салайа-баһылыы үөрэммит төрөппүт оҕотун куруук кыра оҕо курдук саныыра уларыйара төһө да уустугун иһин, оҕо улааттаҕына хайаан да кэлиэхтээх уларыйыыны билиниэхтэрэ этэ.

Дьон-аймах сайдан-үүнэн иһиилэрин быһаарар биир бэлиэ кэминэн Улуу Өктөөп өрө туруута уонна кыайыыта буолар. Бу кыайыы кэннит­тэн үлэһит дьон бэйэлэрэ былааһы саа-сэп күүһүнэн илиилэригэр ылбыттара, атын дойдулар саба түһүүлэриттэн көмүскээбиттэрэ. Оччотооҕу кэмҥэ үлэһит дьон өйдөрө-санаалара, үөрэхтэрэ кыайан тиийбэккэ диктатура, тоталитарнай салайыы диэки салаллан хаалбыт­тарын “перестройка” кэмэ кэлэн көннөрүү кыаллыбыта.

Дьон үгүс өттүлэрэ үлэһиттэр. Бэйэлэрэ үлэлээн-хамсаан, тутан-оҥорон олохторун оҥостоллор. Коммунистар биирдиилээн үлэһит, хаһаайын дьону кытта кыайан тапсыбаккалар, өйдөспөккөлөр барыны-бары уопсай­дааһыҥҥа киириилэрэ сүрүн сыыһаларынан буолбута. Дьон сайдыылаах, олоххо тупсууну киллэрии, саҥаны оҥоруу диэки тардыһыылаах араҥаларын бэйэлэриттэн тэйитэн кэбиспиттэрэ. Кэлин бу дьону сүүлүктэринэн, үспүкүлээннэ­ринэн ааттаан, аһара баайдарга тэҥнээн кулаакка кубулутан букатын да суох оҥорууга ту­руммуттара сайдыыны аҕалар кыахтаахтар быста аҕыйыылларыгар тириэрдибитэ.

Марксизм - үлэ-хамнас үөрэҕэ. Үлэни хайдах үлэлээн баайы-малы оҥорор туһунан үөрэх. Коммунистар марксизм үөрэҕэр дьон өйдөрүн-санааларын үөрэҕин – сахалыы Кут-сүр үөрэҕин холбообуттара, бииргэ туһаммыттара эбитэ буоллар олус улаханнык күүһүрүө этилэр. Оччоҕо коммунистар үлэни оҥоруу туһунан үөрэхтэрэ үгүс дьон олохторун толору хабар, дириҥ үөрэххэ кубулуйуон сөп этэ.

Омуктарга сайдыыны-үүнүүнү түргэн соҕустук аҕалар тоталитарнай былаас мөлтөөтөҕүнэ, кыайан үүммэт, сайдыбат кэмҥэ киирдэҕинэ, уларыйар, демократия былааһыгар кубулуйар кэмэ тиийэн кэлэр. Дьон-аймах баһылаан иһээччи араҥалара, бу кэм кэлбитин сылыктаан, үөрэтэн билэн улахан эрэйэ, сиэртибэлэрэ суох демократия, ол аата бары тэҥҥэ салайыныыга көһүүгэ көмөлөһөллөрө эрэйиллэр.

Омук олоҕор тоталитарнай былаас эргийэн кэлиитэ уонна ордук күүһүрүүтэ урут сайдыыны-үүнүүнү ситиспит омук экономиката мөл-төөн-ахсаан барыытыгар, атыттарга, саҥа сайдан иһээччилэргэ ахсаан өттүнэн баһыттаран, үтүрүттэрэн, туоратан барыыларыгар түбэстэҕинэ эмиэ хаттаан эргийэн кэлиэн сөп. Бу былаас эргийэн кэлиитэ мөлтөө-бүт омугу “күүһүрдэр”, “улуу омукка” түргэнник кубулутар өйүнэн-санаанан доҕуһуолланнаҕына, таҥара үөрэҕинэн айхалланнаҕына уонна сэрии сэбинэн, армиянан күүһү-уоҕу аахсыыга тиийэр кыахтаннаҕына, тула олорор омуктарга улахан уустук кэмнэр кэлиэхтэрин сөбүн тэҥэ, олорор сирдэрин былдьаһан сэриини саҕалыахтарын сөп. 

Билигин саҥа сэрии сэптэрин аһара элбэҕи оҥосто сатыыр Россия сайдыыта ааспыт, 20-с үйэҕэ Германия националистара солообут суол-ларынан олуктан олукка үктээн баран иһэрэ билиннэ.

Үөрэх, билии-көрүү сайдыыта, омук кыаҕа-күүһэ, экономиката мөлтөөһүнүн кэмэ кэлиитигэр атыттар, кыахтаахтар туораппаккалар, көмөлөөн сойуолаабаккалар салайар былааһы аһара тоталитаризмҥа кубулуйарыгар тириэрдибэтэхтэринэ, эйэлээхтик олоруу ситиһиллэрэ уустук да буоллар кыаллыа этэ. Омук олоҕор “Туох барыта икки өрүттээх” диэн демократия өйүн-санаатын киллэрэн, иҥэрэн биэрии хаһан даҕаны суох буолан, быстан хаалбата ордук. Тоталитарнай да салайыы кэмигэр демократия үөрэҕэ, ырыынак сокуоннара олоххо туттулла сырыттахтарына, киһи бырааба кэһиллибэтэҕинэ дойду олоҕо туруктанан сайдыыны ситиһии диэки хайысхаланан барыан сөп. 

Кэмэ кэллэҕинэ былыргы кэмнэргэ үөскээбит тоталитарнай салайар былаас айылҕа уларыйан биэрэр тутулуктарын тутуһа сылдьар, демократия үөрэҕинэн солбуллан биэрэрэ тиийэн кэлэр. (1,29).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.