open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шафер Юрий Георгиевич

**Шафер Юрий Георгиевич** — Дьокуускайдааҕы Космофизическэй чинчийии уонна аэрономия институтун төрүттээбит физика-математика билимин дуоктара, ССРС билимҥэ уонна техникаҕа Государственнай бириэмийэтин лауреата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кытыылааҕа.

1909 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр төрөөбүттэр.
Kaiser Permanente

**Kaiser Permanente** (*Кайзер Перманенте*) — АХШ саамай бөдөҥ чааһынай балыыһата, сетевой балыыһа буолар. Уопсайа 953 балыыһалаах уонна 12 штаттарга үлэлиир, сүрүннээн үгүс точкалара Калифорнияҕа (Окленд) баар. 

Америка таһынан филиаллара Соҕуруу Кореяҕа, Мексикаҕа, Канаадаҕа, Германияҕа, Кытайга, Дьоппуон дойдуларга үлэлиир. 

Уопсайа Америкаҕа 22 мөллүйүөн клиеннардаах, сир шаарын үрдүнэн 31 мөллүйүөн. 

Kaiser Permanente сетевой балыыһалара харысхал систематынан үлэлииллэр, ол курдук Medicaid (Fidelis Care, EmblemHealth), Medical, Medicare, WellCare программа кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр. 

## Тарифтара
Босхо эмтэнэр уонна көрдөрүнэр программаҕа хабыллыбат буоллаххына, төлөбүрэ 2022 сыллаахха:

*Быраастан ыйытыы - 150$
*Быраас бириэмэтин бараабытын иһин эйиэхэ - 80$
*Тиис туурдарыы - 150$
*Тиис пломбированията - 1200$
*Араас анализтар - 470$
*Араас хирургическай операция оҥоруу - 70000$
*Онкология эмтэнии - 90000$ + 800$ күҥҥэ палатаҕа сытаргын иһин
*Өллөххүнэ - 0$ босхо, ол иһин харчы ылаарылар эмтии сатыыллар.

Kaiser Permanente Аан Дойдуга биир лидер дьону эмтииринэн уонна саамай кыра көрдөрүлээх дьон өлүүтүнэн. Премиум балыыһалар ахсааннарыгар киирэр.
Кремний

**Кремний** диэн химия ууһуга, бэлиэтэ **Si**, атом нүөмэрэ 14. Кремний кытаанах, кэбирэх кристаллыҥы сэк, күөх-бороҥ килбэҥнээх. Металлоид уонна аҥар аһардааччы. Периодтаах таабыл 14 бөлөҕөр киирэр. Йенс Якоб Берцелиус 1823 сылга кремнийы аан-бастаан ыраас быһыытынан арааран таһааран дьүһүннээбитэ. Кремний оксидтара силикат диэн ааттаах анион кэргэнин үөскэтэллэр. Кремний ууллар температурата 1414 °C, оргуйар температурата 2355 °C. Кремний кудай куйаарыгар ахсыс ордук дэлэй ууһук буолар. Космос быылыгар, планетоидтарга, планеталарга араас быһыыларынан киэҥник тарҕаммыт. Сир хаҕа 90% силикат минералларыттан турар. Кремний Сир хаҕар абалык кэнниттэн иккис дэлэй ууһук буолар. Кремнийдаах материаллары экономика араас эйгэлэригэр туһаналлар: туой, кумах, таас, хайыр таас, керамика, фарфор, өстүөкүлэ. Карборунд курдук кремний холбоһуктарын чочуйар уонна бөҕөргөтөр компоненнар быһыытынан туһаналлар. Кремний силикон диэн биллэр синтетик полимердар олохторо буолар. Бүгүн аан дойду экономикатыгар кремний улахан сабыдыаллаах. Күүскэ ыраастаммыт ууһук кремнийы электроникаҕа туһаналлар. Смартфон уонна көмпүүтэр курдук аныгы технологиялаах тэриллэр транзистордара уонна чиптара бары кремнийтан тутулуктаахтар.
Химия бэлиэтэ

**Химия бэлиэлэрэ** химия ууһуктарын, функциялыыр бөлөхтөрүн уонна холбоһуктарын бэлиэтииргэ туттуллаллар. Ууһук латыын алпабыытын биир-икки бичигинэн бэлиэтэнэр, бастакы бичигэ улахантан суруллар.
Victory Clinic

**Victory Clinic** — Саха Сирин саамай бөдөҥ чааһынай медицинскай клиниката, улахан сетевой балыыһалар хас даҕаны.  

мини

Саайта https://www.victory-clinic.ru/
Сахамедстрах

**Сахамедстрах** () — Саха Сирин саамай бөдөҥ доруобуйа харысхал сфератыгар үлэлиир тэрилтэ. 

мини

Саайта https://sakhamedstrakh.ru/
Medical

**MediCal** (толорута **Medicine of California Insurance**), Калифорния штатын штат олохтоохторун босхо медицина өҥөтүнэн хааччыйар программата. Сүрүннээн сылга 50000$ кыра дохуодтаах буоллахха бу программаҕа хабыллаҕын.
Atomic Monster Productions

**Atomic Monster Productions** — Америка абааһылаах киинэлэри уонна фэнтези киинэлэри устар тэрилтэтэ, 2014 сыллаахха төрүттэммит.

Салалтата — Лос Андьелес, АХШ.
Medicare

**Medicare** (сахалыы *Медикер*) — АХШ федеральнай программата, +65 саастаах дьон босхо медицинаны уонна босхо көмө көрүү истии тугунн хааччыйар программа.

Medicaid ханнык эрэ өттүнэн майгынныыр.
Ола оройуона

**Ола оройуона** (О́льский райо́н) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын биир оройуона. Киинэ Ола хото типтээх бөһүөлэк.

1926 сыл тохсунньу 4 күнүгэр тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 8601 (2021).

## Олохтоох оруннара
* Армань
* Балаганное
* Гадля
* Клёпка
* Толоон
* Тауйск
* Ямск
* Тахтоямск
* Яна
* Янский
* Радужный
Армань

**Армань** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань өрүс тамаҕар турар. 1717 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 821 (2021). Олаттан ырааҕа 54 км.
Балаганное

**Балаганное** (сахалыы **Балаҕаннаах**) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Тауй өрүс тамаҕар турар. 1920 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 187 (2021).
Гадля

**Гадля** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1893 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 395 (2021). Ола өрүс алыныгар уҥа кытылыгар баар. Олаттан ырааҕа 9 км, Магадантан 44 км.
Blumhouse Productions

**Blumhouse Productions** — Америка киинэ уонна мультик уһулар тэрилтэтэ, 2000 сыллаахха төрүттэммит тэрилтэтэ. Тэрилтэ сүрүннээн кыра бүджеттээх киинэлэри устарынан биллэр, онтуктара элбэх харчыны оҥорорунан биллэр.
Клёпка

**Клёпка** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 472 (2021). Ола өрүс кытылыгар баар. Магадантан ырааҕа 54 км.
Medicaid

**Medicaid** (сахалыы **Медикейд**) — АХШ босхо дьон медицинаны туһаннын диэн федеральнай программата, 2022 сыллаахха 43% Америкаҕа олохтооҕо босхо медицинаны туһаммыттар.

Medicaid программа хапсарга маннык ирдэбиллэр:

* сыллааҕы барыһын 70000$ кыра
* 3 эбэтэр онтон элбэх оҕолоох ыаллар
* учууталлар, быраастар, полицейскайдар, военнайдар
* политическай куотуу көрдөөччүлэр
* кырдьаҕастар 60+ саастаахтар
* оҕолор 21 саастарыгар дылы
* студеннар

Medicaid нөҥүө провайдердар элбэхтэр, холобура Нью Йорк куорат уонна кини аттынааҕы штаттарга HealthFirst, Fidelis Care, EmblemHealth уонна да атыттар.

Америкаҕа чааһынай даҕаны (холобура Кайзер Перманенте) эбэтэр государственнай даҕаны балыыһалар бары Medicaid программа кыттыылаахтара буолаллар. 

Медикейд кыттыылаахтара абсолютно босхо буолар эмтэнэллэрэ.

Medicaid курдук WellCare, Medical, Medicare диэн туспа босхо медицина программалара бааллар.

Medicaid нөҥүө медицина эрэ үбүлэммэт. Дьадаҥыларга босхо ас уонна таҥас тарҕатааһын баар, ону таһынан босхо сибээс, холобура Safelink Mobile.
Толоон (Магадаан уобалаһа)

**Толоон** (Талон) диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 210 (2021).
Тауйск

**Тауйск** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1653 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 319 (2021). Олаттан ырааҕа 150 км, Магадантан 103 км.
Ямск

**Ямск** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 111 (2021).

Лаамы байҕал Переволочнай хомотун кытылыттан чугас Дьааҥы өрүс тамаҕар турар.
Ола

**Ола** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын хото типтээх бөһүөлэгэ. Ола оройуонун киинэ уонна ордук улахан олохтоох оруна. Дьонун ахсаана 5704 (2021). 1716 сылга тэриллибитэ. Магадантан 33 км илин баар. Лаамы байҕал Тауй хомотун кытылыгар Ола өрүс тамаҕар баар.
Радужный (Магадаан уобалаһа)

**Радужный** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Армань бөһүөлэктэн 3,5 км хоту, Магадантан 40 км арҕаа баар. Дьонун ахсаана 96 (2021).
Янский

**Янский** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар бөһүөлэк. Олаттан ырааҕа 100 км, Магадантан 73 км. Дьонун ахсаана 29 (2021).
Хото типтээх бөһүөлэк

**Хото типтээх бөһүөлэк** (, кылгатан ПГТ) диэн олохтоох орун биир көрүҥэ. Сүрүннээн Арассыыйаҕа уонна урукку СССР дойдуларыгар тарҕаммыт. Хото типтээх бөһүөлэк олохтоохторун ахсаанынан хото уонна ыал икки ардыларыгар баар.
Гуам

**Гуам** (, ) — Чуумпу океаҥҥа баар арыы, АХШ бас билиитигэр киирэр туспа көҥүл дойду, Америка корпоративнай сиригэр холбоммот. 

## Гуам бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 21 — Көҥүл күнэ
Тахтоямск

**Тахтоямск** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. 1739 сылга тэриллибитэ. Дьонун ахсаана 201 (2021). Эбээннэр уонна нууччалар олороллор.

Тахтоямск сэлиэнньэ Ола оройуонун хотугулуу-илинигэр, Лаамы байҕал Шелихов хомотун кытылыгар, Тахтояма өрүс тамаҕыттан 5 км соҕуруулуу-арҕаа баар.
Яна (Ола оройуона)

**Яна** диэн Арассыыйа Магадан уобалаһын Ола оройуонугар баар сэлиэнньэ. Дьонун ахсаана 56 (2021). Лаамы байҕал Амахтон хомотун кытылыгар Дьааҥы уонна Устьевая өрүстэр тамахтарын аттыгар баар. Олаттан ырааҕа 109 км, Магадантан 82 км.
Металлоид

**Металлоид** диэн химия ууһуга. Металлоидтар химия саҥнарынан металлар уонна метал буолбатахтар икки ардыларынан буолаллар. Металлоид диэн тугуй уонна ханнык ууһуктар металлоид буолалларын туһунан биир кэлим быһаарыы суох. Ол эрээри химия литературатыгар металлоид термин син биир туттуллар. Бу алта ууһугу металлоид быһыытынан үксүн билинэллэр - бор, кремний, германиум, күһэл, сүрмэ, теллур. Бу биэс ууһугу металлоид быһыытынан ардыгар билинэллэр - харыалык, алюминий, селен, полониум, астат.

Тэгил металлоид металлыҥы көстүүлээх, ол эрэн кэбирэх, чаҕылыманы үчүгэйдик аһарар. Металлоид химиятынан метал буолбатахтар курдук майгылаах. Металлардыын буккуһан уһаарык буолуон сөп. Металлоидтар химия уонна физика саҥнара төрүкү ортокулар. Металлоидтар тутул буоларга аһара кэбирэхтэр. Металлоидтары уонна кинилэр холбоhуктарын бу эйгэлэргэ туһаналлар - уһаарыктар, биология агеннара, катализ, антипирен, өстүөкүлэ, оптика хараана, оптоэлектроника, пиротехника, аҥар аһарааччылар, электроника.
Аар Айыы Итэҕэлэ

ААР АЙЫЫ ИТЭҔЭЛЭ.

Саха норуотун историятыгар көмус бууккубанан суруллар улахан ситиһии олугун уурбут киһинэн билиҥҥи кэм Айыы Ойууна Владимир Алексеевич Кондаков буолар. Дьэ, кырдьык, бу улуу Kиһи сүдү үлэтинэн ситиһилиннэ!

Дьокуускай куораттааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2011 сыл ахсынньы 16 күнүгэр,

Сунтаардааҕы Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2012 сыл тохсунньу 13 күнүгэр,

Хатыҥ Сыһыы. Ньурба. Aap Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2О12 сыл бэсыйын 20 кунугэр тэриллибиттэрэ.

Саха Республикатын Аар Айыы итэҕэлин тэрилтэтэ —2014 сыл муус устар ый 17 күнүгэр Россия Федерациятын Саха Сиринээҕи юстиция министерствотынан бигэргэммитэ. Онон caxa итэҕэлэ — Aap Айыы итэҕэлэ 1696 сыллаахха бобуллан баран иккистээн норуотугар төнуннэ.

Владимир Алексеевич Аар Айыы итэҕэлин сүрүн төрүтүн, философиятын, историятын 6 чаастаах «Aap Айыы итэҕэлэ» диэн сурун үлэтигэр түмэн сурукка киллэрбитэ.

Хайа баҕарар итэҕэлгэ баарын курдук саха итэҕэлин Аар Айыы итэҕэлин Tyhyнaн сүрүн суруйуута тумуллэн 532 страницалаах «Аар Айыы итэҕэлэ» диэн кинигэ бэчээттэммитэ.

Манна итэҕэл бары каноннара:

 Космологията,

 Ытык сэһэннэрэ,

 Ытык дьонноро: Aap Айыы итэҕэлин 12 Айыы ойууннара, Уhyн Ойуун баһылыктаах Айыы Боотурдара,

 Аар Айыыларга үҥүү—cүгүpүү Алгыстара, Айыы ойууна ыытар улахан Доммо — «Ыһыах Алгыһа».

 Улахан Алгыс Доммнор.

 Саха төрүт итэҕэлин сиэрдэрэ—туомнара.

 Оҕону, ыччаты иитии үөрэҕэ.

 Харысхал үөрэҕэ.

 Духовнай литература: «Айыы ойууна» эзотерическай роман.

 Алгыстары чочуйан Духуобунай поэзия үрдүк чыпчаалыгар таһаарбыта:

«Аар Айыыларга айан» духуобунай поэма.

Духовнай музыка, итэҕэл ырыата тойуга: композитор В.В.Ксенофонтовтыын айбыт «Аар Тойоҥҥо Алгыс» опера 2012 сыл күһүн туруоруллубута

Сахалар онон Үрдүк Таҥараны Үрүҥ Aap Тойону сахалыы уруйдуур—айхаллыыр музыкалаахпыт.

 Aap Айыы итэҕэлин ыытар Дьону - улахан Алгысчыттары бэлэмнээһини 1998 сылтан саҕалаабыта. Айыы ойуунун дьиҥнээх духуобунай уөрэҕин барбыт, көҥул ылбыт Aap Айыы итэҕэлин ыытар идэлээх дьон — Алгысчыттар бааллар. 

Аар Айыы итэҕэлин Алгысчыта анатыылаах идэ.

 Аар Айыы итэҕэлин Улахан алгыстара ыытыллар Дьиэтэ — Айыы Арчыта Саха сиригэр aaн бастакынан Сунтаарга 1999 сылга тутуллан, В.А.Кондаков алҕаабыта.

 2004 сыл 12 сэргэлээх Айыы Аартыга, Аар Айыыларга анал улахан алгыс ыытыллар түһүлгэтэ оҥоһуллубута. Айыы Аартыгын сэргэлэрин Айыы ойууна В.А.Кондаков бырайыагынан caxa улахан yyha Дорофей Харлампьевич Яковлев чочуйан оҥорбута.

Бу барыта Улуу Айыы ойууна Владимир Алексеевич Кондаков сүдү үлэтэ.

Саха омук саргыта сайдар суола—ииһэ:

Биир итэҕэл, 

Ийэ тыл аба-хомуһуна,

Үтүө сиэр—туом,

биир эйгэ,

биир туһаайыы

биир өй-санаа,

биир сомоҕо туохха да кыайтарбат кэтит кэскиллээх биир куттаах—сүрдээхи омук.
Конфедералистар

**Конфедералистар** () — Павел Ксенофонтов салайан сылдьар партията этэ. Саха Сирин стаатуһун союһунай өрөспүүбүлүкэҕэ диэри үрдэтэ сатаабыттара. 1927–1928 сыллардаахха Конфедералистар өрө туруулара () буолар. 300 тахса киһи кыттыбыта.
Иккинньик

**Иккинньик** (оптуорунньук) диэн чук биир хонуга. Бииринньик уонна үһүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун иккис күнэ. Христиан халандаарынан чук үһүс күнэ.

Былыргы аата **Уот хонуга**. Хатааһын чолбон одону кытта ситимнээх.
Үһүнньүк

**Үһүнньүк** (сэрэдэ) диэн чук биир хонуга. Иккинньик уонна төрдүнньүк икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун үһүс күнэ. Христиан халандаарынан чук төрдүс күнэ.

Былыргы аата **Уу хонуга**. Мэндэҥэ одону кытта ситимнээх.
Төрдүнньүк

**Төрдүнньүк** (чэппиэр) диэн чук биир хонуга. Үһүнньүк уонна бэһинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун төрдүс күнэ. Христиан халандаарынан чук бэһис күнэ.

Былыргы аата **Мас хонуга**. Сэндэли одону кытта ситимнээх.
Бэһинньик

**Бэһинньик** (бээтинсэ) диэн чук биир хонуга. Төрдүнньүк уонна быыһык икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бэһис күнэ. Христиан халандаарынан чук алтыс күнэ.

Былыргы аата **Тимир хонуга**. Дьэллэҥэ одону кытта ситимнээх.
Быыһык

**Быыһык** (субуота) диэн чук биир хонуга. Бэһинньик уонна өрөбүл икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун алтыс күнэ. Христиан халандаарынан чук сэттис күнэ.

Былыргы аата **Буор хонуга**. Буор сулус одону кытта ситимнээх.
Бииринньик

**Бииринньик** (бэнидиэнник) диэн чук биир хонуга. Өрөбүл уонна иккинньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун бастакы күнэ. Христиан халандаарынан чук иккис күнэ. 

Былыргы аата **Ый хонуга**.
Мыҥ сыл

**Мыҥ сыл** (мыҥылык, тыһыынча сыл, миллениум) диэн кэм кээмэйэ. 1000 сылга эбэтэр 10 үйэҕэ тэҥнээх.
Өрөбүл

**Өрөбүл** (баскыһыанньа) диэн чук биир хонуга. Быыһык уонна бииринньик икки ардыларыгар баар. Үлэ чугун сэттис күнэ. Үгүс дойдуларга сынньалаҥ күн. Христиан халандаарынан чук бастакы күнэ.

Былыргы аата **Күн хонуга**.
Cathay Pacific

**Cathay Pacific** — Гонконг флагман көтөр ааллары көтүтэр тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ буолар. Swire Group конгломератка киирэр.
Swire Group

**Swire Group** — Улуу Британия уонна Кытай конгломерат тэрилтэтэ, Кытайга, Улуу Британияҕа, Америкаҕа үрдүк капиталлаах активтары бас билэр. Кини бас билиитигэр — Гонконг бастыҥ авиахампаанньата Cathay Pacific.
Жэрдь (Десна түһэр)

мини|уҥа
**Жэрдь** () диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 21 км, тардыытын иэнэ 121 км². Десна (Соҕуруу Буг) түһэр.

## Сигэлэр
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;57.&nbsp;— (№&nbsp;833).
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 195
Уһаарык

**Уһаарык** диэн химия ууһуктарын булкааһа. Булкааска киирэр ууһуктар барылара эбэтэр сорохторо металлар. Уһаарыктар ыраас металлардааҕар ордуктара диэн быдан бөҕөлөр, дьэбиҥҥэ тулуйумтуолар, чэпчэки сыаналаахтар. Араас металлар үчүгэй өттүлэрин холбоон тупсараллар диэххэ сөп. Уһаарыктар биир сүрүн тутуу материаллара буолаллар. Тимир уонна алюминий уһаарыктара ордук суолталаахтар. Техникаҕа 5000 тахса уһаарык туттуллар.

## Алтыкка туттуллар уһаарыктар
Уһаарыктары анабылларынан манныктарга араараллар: тутуу уһаарыктара, сэп уһаарыктара, анал уһаарыктар.

Тутуу уһаарыктара:
* болот
* чугуун
* дуларумин

Анал саҥнардаах тутуу уһаарыктара:
* чаҥ
* алтан дьэс

Моой тирэхтэри кутар уһаарыктар:
* баббит

Кээмэйдиир уонна сылытар тэриллэр уһаарыктара:
* манганин
* нихром

Быһар сэптэри оҥорорго туһаныллар уһаарыктар:
* победит
Коммунарка (өлөрөр сир)

**Коммунарка** — XX үйэ 30-40-с сылларыгар ССРС НКВД-тын уорганнара үрдүкү миэрэҕэ бириигибэрдэммит дьону өлөрөр сирдэрэ, аныгы Москуба куорат Саҥа Москуба уокуругун Сосенское сэлиэнньэтигэр баар. Манна политбюро чилиэннэрэ Н. Бухарин, А. Рыков, Ленини харабылын начаалынньыга А. Беленькай, Джержинскэй солбуйааччыта Я. Петерс, суруйааччы Б. Пильняк, суруналыыс С. Эфрон (Марина Цветаева кэргэнэ), элбэх байыаннайдар, аҕабыыттар ытыллыбыттара, олор истэригэр, ааттара туоһуламмытынан 8 Саха сиригэр төрөөбүт дьон бааллара: салайааччылар Аммосов М.К., Барахов И.Н., Гаврилов К.О., Донской-II С.Н., Шараборин Х.П., учуонай Ксенофонтов Г. В., Бокий-Москвина С. А., Терновская Е.П. Эмиэ манна Германия, Латвия, Румыния, Франция, Турция, Финляндия уо.д.а. 11 дойду хомуньуустара ытыллыбыттара, 1941 сыллаахха Монголия бырабыыталыстыбата бүттүүнүн кэриэтэ ытыллыбыта.

1937 сыллаахха диэри бу сир ОГПУ (кэлин НКВД) бэрэстээтэлэ Генрих Ягода даачата (сайылыга) этэ. 1937 сыл балаҕан ыйын 2 күнүттэн ытан өлөрөр полигоҥҥа кубулуйбута. 1993 с. Куттал суох буолуутун министиэристибэтэ бэчээттээбитинэн бу полигоҥҥа 10-тан 11,4 тыһыынчаҕа диэри киһи ытыллыбыта уонна көмүллүбүтэ.

Билигин бу анал эбийиэк мемориальнай кылабыыһа буолан турар. 2002 сыллаахха балаҕан ыйын 27 күнүгэр СӨ бэрэсидьиэнин уурааҕынан Саха сирин аатыттан мэҥэ бэлиэ туруоруллубута.
Ысхаак

**Ысхаак** () диэн Ыһыраайыл иккис аҕа баһылыга. Абыраам уонна Саара уола. Дьаакып уонна Ысаап аҕата. 180 сыл олорбут үһү. Абыраам итэҕэллэригэр алыс ытыктанар киhи.
Саара

**Саара** () диэн Биибилийэҕэ ахтыллар хатын ийэ. Абыраам аҕатынан балыһа уонна ойоҕо. Ысхаак ийэтэ. Абыраам итэҕэллэрин биир сүрүн ытыктанар киһитэ.
Ребекка

**Ребекка** () диэн Биибилийэҕэ ахтыллар биир хатын ийэ. Ысхаак ойоҕо. Ысаап уонна Дьаакып игирэ уолаттар ийэлэрэ.
Кобыльня (өрүс)

**Кобыльня** ()&nbsp;— диэн Украина (Винница уобалаһа) өрүһэ. Уһуна 24 км, тардыытын иэнэ 308 км². Десна түһэр (бассейна Соҕуруу Буурҕа). 

Салаалар: Хомушня.


Билэ:Kobyl'nya 1.jpg
Билэ:Kobyl'nya River 01.jpg
Билэ:Kobyl'nya River 02.jpg
Билэ:Pryborivka16.JPG
Билэ:Pryborivka17.JPG
Билэ:Kobyl'nya River 04.jpg
Билэ:Kobyl'nya River 06.jpg
Билэ:Kobyl'nya River 05.jpg


## Источниктар

* 
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 257 (Кобильня № 4)
724

**724 сыл**

* Кулун тутар 3 — Гэнсё дьахтар ыраахтааҕы бүрүстүөлтэн батыммыт, Япония импэрээтэринэн кини аймаҕа Сёму буолбут.
Дьаакып

**Дьаакып** () диэн Ыһыраайыл үһүс аҕа баһылыга. Аанньалы кытта тустан баран **Ыһыраайыл** диэн ааттаммыта. Ысхаак уонна Ребекка уола. Ыһыраайыл уон икки биистэрин төрүттээччитэ. Абыраам итэҕэллэрин биир тутаах киһитэ. 

Үөскээһин битигэ кэпсииринэн, Ысхаак уонна Ребекка холбоһон баран сүүрбэ сылынан Дьаакып уонна Ысаап диэн икки игирэ уолаттары төрөппүттэр. Ребекка хат сылдьан ыалдьан муҥнанар эбит. Ребекка Таҥараттан ыйыппыт - мин туох иһин маннык эрэйдэнним? Таҥара киниэхэ биллэрбит - эн искэр баар игирэ уолаттар бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһаллар; төрөөн да баран олохторун тухары охсуһуохтара; игирэлэртэн икки туспа омук төрүттэниэҕэ; кинилэр эмиэ бэйэ бэйэлэрин кытта охсуһуохтара; кэмниэ кэнэҕэс ини игирэттэн төрүттээхтэр күүһүрэннэр бии игирэттэн төрүттээхтэри бас билиэхтэрэ. Ребекка сотору Таҥара эппитин курдук икки игирэ уолу төрөппүт. Уолаттар майгыларынан да дьарыктарынан да атын-атын буолан улааппыттар. Ысаап сатабыллаах булчут хонуу киһитэ буолбут; онтон Дьаакып көрсүө майгылаах отуу киһитэ буолбут. Ысхаак Ысаабы ордук таптыыра, Ысаап бултаабыт таба этинэн аҕатын аһатара; Ребекка буоллаҕына Дьаакыбы ордук таптыыр эбит. Дьаакып ийэтин сүбэтинэн Ысааптан бастаан төрөөһүн төрүнүн "кыһыл симэһиннээх аска" атастаһан ылбыт. Уонна Ысаап буолан кубулунан өлөөрү сытар көрбөт аҕатыттан алҕааһынын ылан дьэбэриэй омугун төрүттээччитэ буолбут. Ысаап албыннаппытын билэн баран кыыһыран Дьаакыбы өлөрүөм диэн сааммыт. Дьаакып Харран диэн хотоҕо куотан барар. Харраҥҥа Ребекка суруһа Лабаан олорор эбит. Дьаакып кини дьиэтигэр кэлбит. Лабаан элбэх сүөһүлээх эбит. Дьаакып киниэхэ маныыһыт буолбут. Лабаан икки кыыстааҕа - аҕаһа Лиэйэ, балыһа Рахил. Дьаакып Рахилы таптыы көрбүт уонна Лабааҥҥа эппит - мин эйиэхэ сэттэ сыл үлэлээтэхпинэ Рахилы миэхэ ойох биэр. Лабаан сөбүлэспит. Ол эрэн сэттэ сылынан эппит тылыгар турбакка Рахил оннугар Лиэйэни биэрбит. Хорум сэттэ сыл үлэлээтэххинэ Рахилы биирдэ биэриэм диэбит. Сэттэ сылынан Дьаакып Рахилы дьэ ойох ылбыт уонна дойдутугар Ханааҥҥа төннүөн баҕарбыт. Ону Лабаан кинини ыыппатах. Онон Дьаакып Харраҥҥа хорум алта сыл олорбут. Бу кэннэ Дьаакып Лабаанныын этиһэн баран ойохторун оҕолорун ылан Ханааҥҥа төннүбүт. Хас да сыл ааспытын кэннэ Дьаакып Бэт-Эл диэн сиргэ барар. Арай биир түүн айан суолугар киниэхэ Аанньал көстүүлээх Таҥара кэлбит. Дьаакып киниттэн алҕааһын көрдьөөн халлаан сырдыар дылы тустубуттар. Таҥара Дьаакып дьулуурун билинэн кинини алҕаабыт уонна "Ыһыраайыл" (Таҥаралыын тустааччы) диэн саҥа аат биэрбит. Кэлин Ханаан сиригэр сэттэ дьыллаах улуу кураан буолар. Дьаакып дьонун кытта Эгиипэккэ көһөн бараллар. Манна 147 сааһыгар өлбүт.

## Дьаакып удьуордара
Дьаакып түөрт дьахтартан уон икки уолламмыт. Ойохторо Лиэйэ уонна Рахил. Нүһэйдэрэ Билха уонна Зилпа. Лиэйэттэн Дина диэн биир соҕотох кыыстаммыт.

* Лиэйэ уолаттара: Рувим, Симеон, Леви, Иуда, Иссахар, Забулон.
* Рахил уолаттара: Дьуоһуп, Биньямин; Рахил Биньямины төрөтөн баран өлбүтэ.
* Билха уолаттара: Дан, Нафтали.
* Зилпа уолаттара: Гад, Ашер.

Бу Дьаакып уон икки уолун удьуор биистэриттэн дьэбэриэй омуга үөскүүр.
Ысаап

**Ысаап** () диэн Ысхаак уонна Ребекка улахан уола. Кини Үөскээһин битигэр, Абаадьыйа уонна Малахи көрбүөччүлэр битиктэригэр ахтыллар. Ысаап игирэ инитигэр Дьаакыпка бастаан төрөөһүн төрүнүн былдьаппыта.
Лебедев Георгий Иванович

**Лебедев Георгий Иванович** — Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр "кыһыл террор" идеолога, уобалас губчекатын бэрэстээтэлин Агеевы уонна Губревтрибунал бэрэстээтэлин Козловы кытта былааһы бэйэлэрин илиилэригэр түмпүт уонна ону кэрээнэ суохтук туһаммыт "триумвират" чилиэнэ, ол саҕана Саха уобалаһын ВКП(б) Губбюротун сэкиритээрэ.

1886 сыллаахха Липецкэйгэ төрөөбүт, орто үөрэхтээх. 1905-06 сс. Петербурга аптекаҕа провизор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит, бастакы өрөбөлүүсүэ кэмигэр меньшевиктэри кытта чугаһаспыт. 1906 сыллаахха Иркутскайга көспүт, онно областниктарга кыттыспыт, суруналыыстаабыт. 1910 сыллаахха Петербуурга төннүбүт, 2012 сыллаахха кэтэхтэн Москубатааҕы университет фармацевтикаҕа салаатын бүтэрбит. Бастаан сурунаалга, онтон Мурманскай тимир суолун тутар управлениеҕа  үлэлээбит. 1917 сыллаахха меньшевиктэртэн тэйэн эсердэр партияларыгар киирбит. 1918 сыллаахха аҕыйах ый Петербуурга тахсар "Вольная Сибирь" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит, онтон сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэлээбит.

Дьокуускайга 1921 сыл бэс ыйыгар өрөпкүөм бэрэстээтэлэ Максим Аммосов көрдөһүүтүнэн хомуньуус баартыйа киин кэмитиэтэ тэрийбит 44 киһилээх хомуньуустар бөлөхтөрүн састаабыгар кэлбит. Бу бөлөх олохтоох баартыйа тэрилтэтин күүһүрдэр соруктааҕа. Бэс ыйын 22 күнүгэр РКП(б) губбюротун бөрөсүүдьүмэ тэриллибит, онно үс киһи киирбит: Лебедев бэрэстээтэл, Агеев, Козлов чилиэнэр. Былааска кэлээт кинилэр бэлиитикэлэрин кытта сөбүлэспэт олохтоох сахалары национализмҥа буруйдаан барбыттара, "уезд үлэһиттэрин саҥардар" сылтахтанан Бараховы Бүлүүгэ, Ойуунускайы Өлүөхүмэҕэ ыыппыттара.
Consolidated Edison

**Consolidated Edison** (кыччатан **conEdisson**), АХШ биир бөдөҥ консолидированнай энергия тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Нью Йорк куораты уонна Америка илиҥҥи штаттарын уотунан гааһынан хааччыйар тэрилтэ.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор

## Акционердар
* Нью Йорк куорат муниципалитета - 30%
* ConEdisson бэйэтэ - 30%
* BlackRock - 1%
* NationalGrid - 1%
* Sumitomo Group - 1%
* Mitsubishi - 1%
* Bank of America - 1%
* 35% акцията көҥүл эргийэр араас миноритарий тутааччыларга
NationalGrid

**NationalGrid** — Улуу Британия энергетическай тэрилтэтэ, гааһынан уотунан Лондон куораты уонна Нью Йорк (АХШ) куораты хааччыйар.

Нью Йорк куоратка ConEdison конкурена буолар. 

мини
AutoZone

**AutoZone** — АХШ сетевой маҕаһыына, 1979 сыллаахха массыынаҕа аналлаах табаардары атыылыыр. Мексикаҕа, Бразилия, Канаадаҕа эмиэ филиаллаах. Уопсайа планета үрдүнэн 10000 тахса атыылыыр точкалаах.

Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

мини

## Акционердар
* BlackRock - 7%
* Mitsui Group - 6%
* Ford - 6%
* Chase - 4%
* AutoZone бэйэтэ - 70%
* көҥүл NYSE биржаҕа - 7%
Саха сирин Истиэпэннээх дуумата

**Саха сирин Истиэпэннээх дуумата** (Истиэпэн Дуумата, Степной Дуума) — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр 1827 сыллаахха баар буолбут тэриллии. 

1827 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр Саха уобалаһын начаалынньыга Николай Мягков салалтатынан «Туора урдустары салайыы устаабыгар» уонна 1824 сыллаахха Саха сирин дьокутааттара оҥорбут матырыйаалларыгар олоҕуран «Правила для единообразного учреждения порядка по управлению родовых и инородных управ Якутского округа» диэн докумуон тахсыбыт. Бу күн Саха сирин Истиэпэннээх дуумата — бастакы түмэнэ — тэриллибит күнүнэн ааҕыллар.

1830 сыллаахха от ыйын 3 күнүгэр бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
Amblin Entertainment

**Amblin Entertainment** — АХШ киинэ туруорар тэрилтэтэ, Голливудка базаланан олорор тэрилтэ, Стивен Спилберг төрүттээбит тэрилтэтэ.
Туора сиртэн (киинэ)

**Туора сиртэн** () — 1982 сыллаах АХШ уонна Соҕуруу Корея тэҥҥэ уһулбут киинэлэрэ, Стивен Спилберг идеятынан уонна Universal Pictures техническай көмөтүнэн уһуллубут. 1980–90 сыллардаахха блокбастер буолбут киинэ. 

Киинэҕэ улахан көмө оҥорбут Amblin Entertainment тэрилтэ буолар.
Саха мелодист дьахталлара

29 киһиттэн турар испииһэк Виталий Андросов 1993 сыллаахха тахсыбыт "Күөх түүл ырыалара" ырыанньыгыттан ылылынна
# Захарова Екатерина Афанасьевна
# Егорова Анна Ивановна
# Гоголева Ольга Ивановна
# Клещева Антонида Николаевна
# Иванова Ольга Петровна
# Онуфрьева Клавдия Никитична
# Константинова Мария Игнатьевна
# Данилова Марфа Тихоновна
# Иванова Полина Николаевна
# Васильева Матрена Егоровна
# Кудрина Светлана Николаевна
# Пахомова Калиста Афанасьевна
# Зырянова Мария Прокопьевна
# Самойлова Мария Степанова
# Петрова Светлана Дмитриевна
# Бурнашова Анна Николаевна
# Олбутцева Елена Дмитриевна
# Шахурдина Галина Никитична
# Апросимова Тамара Константиновна
# Варламова Анастасия Николаевна
# Мончурина Дора Дмитриевна
# Константинова Светлана Афанасьевна
# Канина Надежда Ивановна
# Колтовская Надежда Афанасьевна
# Мамонтова Галина Гаврильевна
# Тихонова Розалия Михайловна
# Крылова Лина Николаевна
# Угарова Ньургуйаана Иннокентьевна
# Докалова Надежда Петровна

## Быһаарыылар
363

**363** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 5 — Рим импиэрийэтин ыраахтааҕыта Юлиан 90 тыһыынчалаах аарымыйаны Сасанидтар импиэрийэлэригэр сэриинэн ыыппыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1046

**1046** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 5 — Перс бэйиэтэ, бөлүөһүгэ уонна учуонайа Насир Хусрав сэттэ сыллаах айанын саҕалаабыт. Бу уонтан тахса куораты кэрийбит айанын туһунан «Сафарнама» (айан кинигэтэ) диэн кинигэни суруйбута.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Б.э.и. 12 сыл

* Кулун тутар 6 — Рим импэрээтэрин Авгуһу Улуу Понтифик диэн ааттаабыттар.
Senior Care

**Senior Care** — Нью Йорк локальнай кырдьаҕастары уонна ороҥҥо сытар ыарыһахтары көрөр медицинскай сервиһэ, Нью Йорк муниципалитетыттан үбүлэнэр.

Medicare кыттар дьоҥҥо босхо буолар.

Саайта https://seniorcareems.com/
1010

**1010** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 8 — Фирдоуси «Шахнаме» бэйиэмэни бүтэрбит.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр

## Ылыллыбыт сирэ
Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)

**Никифоров Дмитрий Иванович (Ырыа Миитэрэй)** — Уус-Алдан биллиилээх ырыаһыта, хомус ууһа.

1913 сыллаахха Дүпсүн улууһугар төрөөбүт. Аҕата Иван Константинович аатырбыт Күлүмнүүр улахан убайын уола, ааҕар-суруйар эбит. Ийэтэ Марфа Гоголева.

Сэттэ кылаас үөрэхтээх, эбии учууталлар куурустарын бүтэрэн Найахыга учууталлаабыт. 1939 сыллаахха Сивцева Елена Яковлевналыын холбоспуттар, үс оҕоломмуттар.

1977 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр ыалдьан өлбүт.

## Быһаарыылар
Maimonides Medical Center

**Maimonides Medical Center** (*Меймонайд Медикал Сентер*, биитэр *Меймонид Медицина Киинэ*) — Нью Йорк куоратка базаланан олорор АХШ биир бөдөҥ чааһынай балыыһата, премиум клиникаларга киирэр (Kaiser Permanente тэҥэ). Америка үрдүнэн 9 штатка филиаллаах, сүрүн салалтата Лос Андьелеска уонна Нью Йорка баар.

## Төлөбүрэ

* тиис көрдөрүүтэ - 80$
* тиис пломбированията - 2500$
* тиис туурдарыыта - 110$
* быраас бириэмэтин бараабытын иһин - 190$
* муҥурдааҕы быһыы - 28000$
* араас атын операциялар (онкологияттан ураты) - 18000$
* онкология эмтээһинэ уонна операцията - 170000$
* окулист - 50$
* консультация - 7$
* emergency room (экстреннай, 911 ыҥырыы) - 1200$
* инсульт - 5000$

Fidelis Care уонна HealthFirst , уонна федеральнай Medicaid, Medicare кыттыылаахтара босхо көрдөрүнэллэр уонна эмтэнэллэр. 

Саайта https://maimo.org/
Б.э.и. 141 сыл

* Кулун тутар 9 — У Хань диэн аатынан биллибит Лю Че импэрээтэр Кытайга Хань династиятын ыраахтааҕыта буолбут.
1009

**1009 сыл** — XI үйэ сыла.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 9 — Литва туһунан аан бастаан сурукка — Кведлинбург манастыырын хроникаларыгар — ахтыллыбыт.
Никаноров Виктор Иванович

**Никаноров Виктор Иванович** — саха мелодиһа, дыраама артыыһа.

1934 сыллаахха төрөөбүт. Ийэтэ үс саастааҕар, аҕата сэриигэ өлөннөр аҕатн бииргэ төрөөбүт убайыгар Антон Павлович Никаноровка иитиллибитэ. Наахара сэттэ кылаастыаах оскуолатын бүтэрэн баран Майаҕа орто оскуоланы бүтэрбитэ. 1957 сыллаахха Дьокуускайга музыка-дыраама тыйаатырыгар бастаан хуор онтон дыраама артыыһынан үлэлээбитэ.

1958 с. М. Ефимов "Табалаах" диэн хоһоонугар бастакы ырыатын айбыта. Б. Тобуруокап "Морус оҕонньор" диэн остуоруйатыгар хас да хоробуот, кыыллар-көтөрдөр ыраларын мелодияларын суруйбута. 1977 с. көрбөттөр уопсастыбалырын Култууратын дьиэтигэр дириэктэрдээбитэ. 1989 с. биэнсийэҕэ барбыта.

5 ырыата "Мелодия" фирма таһаарар грампластинкаларыгар тахсыбыттара. Дьокуускайдааҕы телерадио пуондатыгар үгүс ырыалара суруллубуттара.

1994 сыллаахха 60 сааһын туолуутугар "Аргыстарым — айар ырыаларым" диэн дьоҕус ырыанньыга 3 тыһ. экз. тахсыбыта.
Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ

**Иккис Мөҥүрүөн нэһилиэгэ** — Мэҥэҕэ баар буола сылдьыбыт нэһилиэк.

1912 сыллаахха Иван Егорович Скрыбыкин оскуола арыйбыта.

Догдоҥо (Бөкө) сиригэр Сотоҕо аһыллыбыт Быдай оскуолата.
Ханс Кристиан Андерсон

**Ганс Христиан Андрерсен** (, муус устар 2 күнэ 1805 – атырдьах ыйын 4 күнэ 1875) — датскай суруйааччы.

Андрерсен Оденcаҕа (), Данияҕа төрөөбүтэ. Аҕата саппыкыһыт этэ, оттон ийэтэ таҥас сууйааччы этэ. Ыал дьадаҥы этэ. Андрерсен 11 саастаах эрдэҕинэ аҕата өлбүтэ. 14 саастааҕар Андрерсен ийэтин уонна дьиэтин хаалларан Копенгаген куоракка көспүтэ.

Король үөрэҕин бүтэрэригэр көмөлөспүтэ. Андерсен артыыс эбэтэр үҥкүүһүт буолуон баҕарара. Ол гынан баран кини иккиэннэригэр талаана суох этэ. Романнары, пьесалары, хоһооннору, кылгас кэпсээннэри уонна айан туһунан кинигэлэри суруйар буолбута. 1835 сыллаахха ааҕааччылары сөбүлээбит түөрт остуоруйаны бэчээттэппитэ. Ити ситиһии кэнниттэн өссө остуоруйалары суруйуон баҕарара улааппыта.

Андрерсен остуоруйалара Европа үрдүнэн биллэр буолбуттар. Баай уонна сабыдыаллаах дьон дьиэлэригэр ыҥырбыттара. Хас да эр киһини уонна дьахтары таптыы сылдьыбыта. Кини Дженни Линд диэн ырыаһыты уонна Харальд Шарфф диэн балеруну таптаабыы сылдьыбыта.

Анерсен дьоллоох уонна кыһалҕата суох киһи этэ. Кини Европа үрдүнэн айанныыра. Дьэҥкэтик көрөр баҕалааҕа. Өссө дьоллоох буолаары айанныан баҕарара. Кини куруутун быатын илдьэ сылдьара. Кини бу быаны баһаарынай кирилиэс быһыытынан туһанарга былааннаабыт, наада буоллаҕына. 1872 сыллаахха 70 сааһыгар Андрерсен бэйэтин оронуттан түһэн улахан эчэйиини ылбыта. Кини ол кэнниттэн үтүөрбэтэҕэ. Сотору буолаат Андрерсен быар рагын бэлиэлэрэ көстүбүттэрэ. Кини атырдьах ыйын 4 күнүгэр 1875 сыллаахха быар рагыттан өлбүтэ.

## Үлэлэрэ
* Куорат принцессата (1835)
* Трутница (1835)
* Дюймовочка (1835)
* Русалочка (1837)
* Император саҥа таҥаһа (1837)
* Бөҕө холҕолдьун солдатик (1838)
* Дьиикэй хаастар (1838)
* Оле Лукойе (1841)
* Свинопас (1841)
* Аанньал (1843)
* Соловей (1843)
* Сэрэбиэй кус (1843)
* Испиискэлээх кыра кыыс (1845)
* Кыһыл башмачкалар (1845)
* Пастухчаан уонна турба ыраастааччы (1845)
* Хаар королева (1845)
* Елка (1845)
* Күлүк (1847)
* Ийэ историята (1847)
Клещева Антонида Николаевна

**Клещева Антонида Николаевна** (1909-1962) — сэрии сылларыгар Саха сиригэр Саха араадьыйатыгар үлэлээбит консерватория үөрэхтээх ырыаһыт, РСФСР үтүөлээх артыыһа.

Эллэй тылларыгар "Өкүлүүн" уонна Чаҕылҕан тылларыгар "Дьоллоох оҕо саас" ырыалары айбыта киэҥник тарҕаммыттара. Сэрии кэнниттэн Бүтүн Сойуустааҕы араадьыаҕа солистканан үлэлээбитэ.

## Эбии көр
*Саха мелодист дьахталлара
Гоголева Ольга Ивановна

**Гоголева Ольга Ивановна** (1919-1993) — ырыаһыт, ырыа айааччы, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.

Өлүөхүмэ оройуонун Еловка дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. 1938 с. Майаҕа саҥа тэриллибит бастакы государственнай холкуос тыйаатырыгар солистканан ылыллыбыта.

Таллан Бүрэ тылларыгар "Марфа ырыатын" айбыта. Бу ырыата киэҥник тарҕаммыта. Кэлин Саха дырааматын тыйаатыырыгар, аарадьыйа хуоругар солистканан үлэлээбитэ.
538

**538** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 12 — Остготтар хоруоллара Витигес Римы төгүрүктээһинин тохтотон Равеннаҕа төннүбүт, куорат кыайыылаах полководец Велизарий илииитигэр хаалбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
Барык түөлбэ

**Барык түөлбэ** () диэн АХШ телесериала. Айааччыта Род Серлинг. Антология тутуллаах, ол эбэтэр эпизодтара бэйэ бэйэлэрин кытта быһа ситимнэрэ суох, тус туспа ис хоһоонноохтор уонна персонажтардаахтар. CBS ханаалга 1959-1964 сылларга 5 сезоннаах көрдөрүллүбүтэ. Хас биирдии эпизодка геройдар өйдөммөт дьикти долгутуулаах түбэлтэлэри кытта алтыһаллар. Үксүгэр соһуччу түмүктээх уонна сигилилээх буолар. Бу "Барык түөлбэҕэ киирии" диэн ааттанар. Сериал жанра сүрүннээн билим ыра эрээри, фэнтези уонна хоррор өрүттэрэ эмиэ бааллар. Барык түөлбэ бары кэмнэрдээҕи биир улуу телесериал быһыытынан киинэ критиктарыттан уонна көрөөччүлэртэн киэҥ билиниилээх. Америкаҕа уонна атын дойдуларга телевидение-киинэ эйгэтин сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах.

Барык түөлбэ сериалга уһуллубут актердар ортолоругар ол кэмнээҕи ситиһиилээх киинэ сулустара да, кэлэр сылларга биллибит эдэр актердар да бааллара. Род Серлинг сериал оҥорооһунугар хас да тутаах оруннааҕа - толорооччу продюсер (executive producer), сүрүн сценарист, шоу ыытааччыта уонна кэпсээнньит. Кэпсээнньит быһыытынан хас эпизод саҥатыгар уонна бүтүүтүгэр тыл этэр. Манна кини эпизодка буолбут түбэлтэлэр ис хоһооннорун түмүктүүр уонна бас герой (геройдар) тоҕо Барык түөлбэҕэ киирэн хаалбыттарын быһаарар.

TV Guide сурунаал 1997 сылга "100 Greatest Episodes of All Time" тиһилигэр "To Serve Man" (режиссера Ричард Л. Бейр) уонна "It's a Good Life" (режиссера Джеймс Шелдон) эпизодтары 11 уонна 31 оруннаабыта. Род Серлинг бэйэтэ "The Invaders" (режиссера Дуглас Хейз) уонна "Time Enough at Last" (режиссера Джон Брам) эпизодтар ордук сөбүлүүллэрим диэбитэ.

## Эпизодтара

## Салҕааһына
Барык түөлбэ үс саҥа хатылааһыннаах:

* Барык түөлбэ (1985)
* Барык түөлбэ (2002)
* Барык түөлбэ (2019)

1983 сылга Барык түөлбэ: Киинэ тахсыбыта.

## Литэрэтиирэ
*DeVoe, Bill. (2008). *Trivia from The Twilight Zone.* Albany, GA: Bear Manor Media.
*Grams, Martin. (2008). *The Twilight Zone: Unlocking the Door to a Television Classic.* Churchville, MD: OTR Publishing.
*Presnell, Don and Marty McGee. (2008). *A Critical History of Television's The Twilight Zone, 1959–1964.* Jefferson, NC: McFarland.
* Sander, Gordon F. *Serling: The Rise and Twilight of Television's Last Angry Man.* New York: Penguin Books, 1992.
* Stanyard, Stewart T. *Dimensions Behind The Twilight Zone.* ECW Press, 2007.
* Zicree, Marc Scott. *The Twilight Zone Companion.* Sillman-James Press, 1982 (second edition).

## Сигэлэр
* IMDb
Костин Андрей Филиппович

**Костин Андрей Филиппович** (1893-1968) — Саха сиригэр үлэлээбит музыкант-педагог, Анегина Ильинаны, Александр Самсоновы, Ая Яковлеваны уо.д.а. биллиилээх ырыаһыттары үөрэппитэ. "Ах, Самара-городок" уонна "Хайыһар" ырыалар ааптардара. 

Липецкэй уйуоска Шахманка дэриэбинэҕэ 1893 сыллаахха алтынньы 3 күнүгэр төрөөбүтэ, омугунан нуучча. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Москубатааҕы консерваторияны бүтэрбит. Кэлин Москубаҕа пединститукка үөрэммит, 1939 сыллаахх музыка учууталын дипломун ылан, педагог идэтин баһылаабыт. 1941 сыллаахха Дьокуускайга кэлэн, Саха государсвтеннай музыкальнай тыайаатырыгар музыка-вокал салаатын салайааччытынан, педучилищеҕа вокалист-педагогунан үлэлээбит.

1942 сыллаахха Чаҕылҕан тылларыгар номоххо киирбит "Хайыһар" ырыаны суруйбута.

## Быһаарыылар
Филиппов Иван Иванович (1916-2001)

**Филиппов Иван Иванович** (1916-2001) — музыкант, Саха музыкальнай тыйаатырыгар, хуоругар музыкальнай салайааччы.

Өлүөхүмэ улууһугар 1916 сыллаахха төрөөбүтэ.

А. Бэрияк тылларыгар "Бардыбыт бойобуой походка", Б. Тобуруокап тылларыгар "Туллуктуура Маарыйа" ырыалара Аҕа дойду сэриитин сылларыгар норуокка киэҥник тарҕаммыттара.
Гоголев Серафим Иванович

**Гоголев Серафим Иванович** (1920-1997) — мелодист, үгүс талааннаах мелодистары ырыа эйгэтигэр көҕүлээбит уһуйааччы учуутал.

1920 сыллаахха Усуйаана улууһун Хаһааччыйа бөһүөлэгэр төрөөбүт.

Дьокуускайдааҕы педучилищены, учууталлар институуттарын бүтэрбит.

Үгүс оройуоннарга учууталынан, кулууп сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

С. Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" Г. Никифоровы, Н. Бойлоховы кытта суруйбута.

Ырыаларын хомуурунньуктара: "Кини кырыымпата — олоҕун олуга, айанын аргыһа" (1990), "Эн бүгүн дьиэрэтэ ыллаарыый!" (1990).
Род Серлинг

**Родман Эдуард Серлинг** (Rodman Edward Serling) диэн АХШ сценариһа, драматурга, телевидение продюсера, ыытааччыта, кэпсээнньитэ. **Род Серлинг** (Rod Serling) диэн аатынан биллэр. 1950-c сылларга телевидение драмаларынан аатырбыта. Ордук уһулуччулаах үлэтэ Барык түөлбэ телесериал буолар. Серлинг политиканан көхтөөхтүк дьарыктанара, телевидение халыыптарын бодолуурга көмөлөспүтэ. Кини Холливуд "кыыһырымтаҕай ыччата" диэн биллэрэ. Телевидение тойотторун уонна үбүлээччилэрин кытта араас мөккүөрдээх ыйытыктар тула харсыһара, олор ахсааннарыгар цензура, расизм, сэрии. Род Серлинг Emmy Awards бириэмийэ алта төгүллээх кыайыылааҕа, Барык түөлбэ телесериал иһин 1962 сыллааҕы Golden Globe Awards бириэмийэ кыайыылааҕа.

## Фильмографията
* 1953: Old MacDonald Had a Curve (Kraft Television Theatre)
* 1955: Patterns (Kraft Television Theatre)
* 1955: The Rack (The U.S. Steel Hour)
* 1956: Patterns (киинэ)
* 1956: The Arena (Studio One)
* 1956: Requiem for a Heavyweight (Playhouse 90)
* 1957: The Comedian (Playhouse 90)
* 1958: Bomber's Moon (Playhouse 90)
* 1958: A Town Has Turned to Dust
* 1958: Saddle the Wind
* 1958: The Velvet Alley
* 1959–64: The Twilight Zone (телесериал)
* 1960: The Man in the Funny Suit
* 1962: Ichabod and Me (актер, "The Celebrity" эпизод)
* 1962: Requiem for a Heavyweight (киинэ адаптация)
* 1963: The Yellow Canary
* 1964: Seven Days in May
* 1964: A Carol for Another Christmas (телефильм)
* 1965–66: The Loner (телесериал)
* 1966: The Doomsday Flight (телефильм)
* 1968: Planet of the Apes (Майкл Уилсоннуун сценаристар)
* 1968–75: The Undersea World of Jacques Cousteau (телесериал; кэпсээнньит)
* 1970–73: Night Gallery (телесериал)
* 1972: The Man (сценарист)
* 1972: Ironside (актер, "Bubble, Bubble, Toil, and Murder" эпизод)
* 1973: Encounter with the Unknown (кэпсээнньит)
* 1974: UFOs: Past, Present, and Future (документал киинэ)
* 1974: Phantom of the Paradise (кэпсээнньит)
* 1994: Rod Serling's Lost Classics (өлбүтүн кэннэ тахсыбыт телефильм)
* 2000: A Storm in Summer (1970 сыллааҕы сценарийынан)

## Литэрэтиирэ
*Parisi, Nicholas. (2018) *Rod Serling: His Life, Work, and Imagination*. University Press of Mississippi.
*DeVoe, Bill. (2008) *Trivia from The Twilight Zone*. Albany, GA: Bear Manor Media.
*Engel, Joel. (1989) *Rod Serling: The Dreams and Nightmares of Life In the Twilight Zone*. Contemporary Books.
*Grams, Martin. (2008) *The Twilight Zone: Unlocking the Door to a Television Classic*. Churchville, MD: OTR Publishing.
*Nicholls, Peter (1979) *Encyclopedia of Science Fiction* Granada.
*Zicree, Marc Scott. (1992) *Twilight Zone Companion* Silman-James Press.

## Сигэлэр
* IMDb
Земфира

thumb|Земфира (2009)
**Земфира** (26.8.1976–) — Арассыыйа биир биллэр ырыаһыта, 2022 сыллаахха сэриини утарбытын иһин 2023 сыллаахха Путин өлөрөөрү кынар.
Павлов Серафим Филиппович

**Павлов Серафим Филиппович** (1929-1990) — саха биллиилээх ырыа айааччыта.

Хаҥалас улууһун Эргис нэһилиэгэр 1929 сыллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы муусука-уус-уран училищетын түөрүйэ уонна композиция салаатыгар Грант Григоряҥҥа үөрэммитэ. Нам, Кэбээйи оройуоннарыгар ырыа учууталынан, араадьыйа хуоругар, концертыыр-эстрада бюротугар үлэлэлээбитэ. 1957 с. Москубаҕа ыытыллыбыт Саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэрин кыттыылааҕа. Күннүк Уурастыырап тылларыгар "Үрүмэччи маҥан ат" диэн бастакы ырыатынан норуокка киэҥник биллибитэ.

1966 с. "Сааскы ырыалар" диэн хомуурунньуга тахсыбыта.

## Быһаарыылар
Барык түөлбэ (франшиза)

**Барык түөлбэ** () диэн Род Серлинг айбыт АХШ медиафраншизата.

* Барык түөлбэ (Original Series) — 1959-1964 сыллардааҕы сериал. 156 сериялаах.
* Барык түөлбэ (1985) — 1985-1989 сыллардааҕы сериал. 65 сериялаах.
* Барык түөлбэ (2002) — 2002-2003 сыллардааҕы сериал. 22 сериялаах.
* Барык түөлбэ (2019) — 2019 сылтан ыла тахса турар сериал.
* Барык түөлбэ: Киинэ — 1983 сыллааҕы киинэ.
Никифоров Георгий Максимович (1926-1977)

**Никифоров Георгий Максимович** (1926-1977) — биллиилээх ырыа айааччы.

Үөһээ Бүлүү улууһун Нам нэһилиэгэр 1926 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище байаан кууруһугар, муусука-уус-уран училищеҕа композитор Грант Григорян кылааһыгар үөрэммитэ. Өр сылларга Үөһээ Бүлүүтээҕи норуот айымньытын дьиэтин иһинэн үлэлиир музыкальнай-фольклорнай түмсүүнү салайбыта.

С. Тимофеев хоһоонугар "Эйэ-дьол иһин" диэн бастакы ырыатын айбыта ("Суох буоллун сэрии, Суох буоллун өлүү!"). Степан Дадаскинов либреттотыгар "Уот туһунан тойук" ортаорияны хос ааптар быһыытынан, оҕолорго Бүөтүр Тобуруокап остуоруйатыгар "Моруос оҕонньор" диэн операны композитор Л. Вишкаревтуун айбыта.
"Саха сирэ ыллыыр" хомуурунньукка (1956 с.) хос ааптар быһыытынан үлэлэспитэ. Олоҕун уонна айар үлэтин туһунан "Ыра санаам ыллана туруо" (2006) кинигэ тахсыбыта.

Ырыаларын хомуурунньуга "Көтөн тахсыҥ, кыталыктар" (1995).
Луҥха Өлөксөй

Алексей Кириллович Калининскай-Луҥха Өлөксөйө – биллиилээх ырыа айааччы, саха ырыатын үйэтитээччи уонна сырдатааччы.

## Олоҕун кэпсээнэ
1953 сыллаахха Кэбээйи улууһун Арҕас нэһилигэр төрөөбүтэ.
1977 сыллаахха С.Данилов тылларыгар "Аан дойду – Саһыл Сыһыы" бастакы ырыатын айбыта.
1991 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ырыа айааччыларын ассоциациятын тэрийсибитэ, салайбыта. "Саха ырыата кэм-кэрдии тэтиминэн" кинигэ ааптара.

## Ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Ырыаларын хомуурунньуктара
* "Ыллаһыый, Луҥхам долгуна" (1994).
* "Дьылҕам миигин эрэн" (1995).
* "Кэрэҕэ аналбыт" (2000).
* "Кэрэ хаалар сүрэххэ" (2006).

## Туһаныллыбыт сирдэр
Томскай Арсен Григорьевич

**Томскай Арсен Григорьевич** (20 cэтинньи 1973 с, Дьокуускай, Саха Сирэ) — технологическай тэрилтэлээх урбаанньыт, филантроп, международнай технологическай хампаанньыйа inDrive төрүттээччитэ уонна генеральнай исполнительнэй дириэктэрэ, Арассыыйаҕа бастакы тутулуга суох интернет-издание — Ykt.Ru төрүттээччитэ, *«inDriver: От Якутска до Кремниевой долины. История создания глобальной технологической компании» кинигэ автора.*

## Олоҕун олуктара
1973 сыллаахха сэтинньи 20 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ. Аҕата Томскай Григорий Васильевич.

### Үөрэҕэ
Дьокуускайга Өрөспүүбүлүкэ физмат оскуолатын (РФМШ) бүтэрбитэ. 1995 сыллаахха Саха государственнай университет математическай факультетын бүтэрбит. 2021 сыллаахха Стэнфордскай высшай бизнес оскуолаҕа салайааччыларга аналлаах Стэнфордскай программаларын ааспыт.

### Үлэтэ
1994 сыллаахха Саха Сиригэр урбаанньыт үлэтин саҕалаабыт, кини үп индустриятыгар программалары оҥорон саҕалаабыта [источник]. 1999 сыллаахха SakhaInternet хампаанньыйа төрүттээбитэ, кэнники Sinet Group диэн буолбута уонна Ykt.ru сайтын саҕалаабыта.  2013 сыллаахха Дьокуускайга Арсен Томский inDriver хампаанньыйаны арыйбыта (Independent Drivers диэн этии кылгатыыта — тутулуга суох суоппардар).  inDrive пассажирскай перевозка сервиһын үлэтин саҕалабыта. Уонна атын сервистэр эбиллэннэр, аҕыйах кэм иһигэр хампаанньыйа улахан грузовой перевозкалары саҕалабыта уонна куораттар ыккардыларынааҕы айаннары, курьер уонна куорат иһигэр өҥөлөрү оҥорон саҕалаабыта. 

Тохсунньу 2020 сыллаахха inDrive 72 мөлүйүөн доллардаах аан бастакы бөдөҥ инвестицияларын ылан, 472 мөлүйүөн долларга сыаналаммыта, онуоха Bond Capital сүрүн инвестор быһыытынан кыттыбыт. 2021 сыл саҕаланыытыгар inDrive единорог-хампаанньыйаннан билиниллибитэ, Insight Partners, General Catalyst уонна Bond Capital, курдук фондалар 150 мөлүйүөн доллар инвестициялаабыттар, кинилэр хампаанньыйаны 1,23 миллиард долларга сыаналаабыттара.

Билигин компания өҥөтө 700-тэн тахса куоракка, 47 дойдуга баар, оттон inDrive штаб-квартирата Маунтин-Вью, Калифорния баар.

2022 сыллаахха Арассыыйа Украинаҕа байыаннай киириитинэн сибээстээн, Арсен Томский inDrive үлэһиттэрин cыл бүтүөр диэри толору релокациялааһын туһунан уурааҕы ылыммыт.

## Быһаарыылар
Анафора

**Анафора** диэн истиил бөгүүрэтэ уонна хоһоон суолтатын ордук бэлиэтиир ньыма.

Холобур, сырдык харахтаах, сырдык санаалаах, сырдык куоластаах, кэрэ-нарын саха кыыһа. (Айыы Кыһатын 7в кылааһын үөрэнээччилэрин үлэтиттэн) хара харахтаах, хара баттахтаах, хара таҥастаах уол оонньуур уонна аһыыр.

## Быһаарыылар
Аргунов Федот Семенович

**Аргунов Федот Семенович** (1928-2008) — теоретик-музиковед, саха муусукатын култууратын тарҕатааччы.

Тааттаҕа Бастакы Игидэй нэһилиэгэр 1928 сылллаахха төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы учуутула институтун уонна музыка училищетын түөрүйэҕэ салаатын Грант Григорян кылааһын бүтэрбитэ.

"Музыкальнай грамота" диэн 1960 сыллаахха сахалыы тылынан бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэ ааптара. "Саха бастакы ырыалара" (1969). "Саха сирэ ыллыыр" (1956), Эдэр саас ырыалара" (1965) нуоталаах хомуурунньукатры хомуйан таһаартаабыта. Саха муусукатын култууратын сайыннарыыга аналлаах. түөрүйэҕэ да, мэтиэдикэҕэ да сыһыаннаах үгүс ыстатыйалары өрөспүүбүлүкэ уонна дойду үрдүнэн бэчээттэппитэ. ССРС Композитордарын сойууһун чилиэнэ.

РСФСР уонна Саза АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Быһаарыылар
Серго Орджоникидзе

**Григо́рий Константи́нович Орджоники́дзе** (, баартыйаҕа хос аата **Серго́** (; , Гореша сэл., Шорапанскай уезд, Кутаиси күбүөрүнэтэ, Арассыыйа импиэрийэтэ — , Москуба, ССРС) — Грузияҕа төрөөбүт өрөбөлүссүйэниэр (бассабыык), дворяннартан төрүттээх; ВКП(б) уонна Сэбиэскэй судаарыстыба үрдүкү салайааччыларыттан биирдэстэрэ.
Klasky Csupo

**Klasky Csupo** — Голливудка баар мультиктары айар уонна устар тэрилтэ, Viacom конгломератка холбонор.

Klasky Csupo мультиктара Саха Сиригэр ТНТ телеканалларга көстүбүттэрэ 1997–2022 сыллардаахха.

## Айымньылара
* Оһ, ити оҕолор
* Дьиндьэр хайдах саҥарара
* Дьуманджи
* Торнберри дьиэ кэргэнэ
уонна да атыттар.