open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мэҥкэрэ (өрүс)

400px|thumb|right|Мэҥкэрэ өрүс куйаартан
**Мэҥкэрэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 402 км, тардыытын иэнэ 15900 кв.км. Баһа Орулҕан сискэ баар.

Тардыытыгар 60 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 100 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара *Нөлөн* (179 км) уонна *Дьүөдьэсиҥдэ* (98 км).

Тардыытыгар Улахан диэн ааттанар күөл баар, иэнэ 265 кв.км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Хоруоҥка

**Хоруоҥка өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 377 км., тардыытын иэнэ 8330 кв. км. Баһа *Бэдьэли* күөлгэ баар, сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга. 

Тэрдыытыгар күөл дэлэй. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Хаҥас өртүттэн икки бөдөҥ салаалаах: *Күндэрими* (82 км.) уонна *Самалдьыкаан* (155 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Нимиҥдэ

**Нимиҥдэ өрүс** - Соболоох Майаан өрүс уҥа салаата. Уһуна 254 км., тардыытын иэнэ 3680 кв. км. Баһа Орулҕан сис арҕааҥҥы эниэтигэр баар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн биир бөдөҥ салаалаах *Судьандалхан* (54 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Соболоох Майаан

**Соболоох Майаан өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 411 км., тардыытын иэнэ 13300 кв. км. Верхоянскай сис арҕааҥҥы эниэтигэр бастаах.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн бөдөҥ салаата *[[Нимиҥдэ]]* (254 км.)

Тардыытыгар 40 тарыҥ баар уопсай иэннэрэ 56 кв.км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
1831

**1831** сыл.

## Туох буолбута
### Кулун тутар
* Кулун тутар 9 — Алжирга Франция *Омук легиона* тэриллибит. Алжир тутулуга суох буолбутун кэнниттэн (1962) ыстаап-кыбартыырата Парижка көспүтэ.
* Кулун тутар 18 — АХШ Үрдүкү суута индеецтэр федеральнай суукка үҥсүү киллэрэр бырааптара суоҕун туһунан быһаарыы ылбыт.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 29 — Англия учуонайа Майкл Фарадей элэктирэ маҕыньыыт көстүүтүн индукцияны арыйбыт, о.э. магнетизм элэктириичистибэни үөскэтэрин булбут. Бу айылҕа көстүүтэ элэктирэтиэхиньикэҕэ киэҥник туттуллар: элэктирэмотуорга, гэньэрээтэргэ, трансформаторга уо.д.а.

### Ахсынньы
* Ахсынньы 27 — Чарльз Дарвин «Бигль» хараабылга олорон Эволюция түөрүйэтин айбыт айанын саҕалаабыт.

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 16 — Николай Лесков (1895 өлб.), нуучча тылын сыыһырдар киирии тыллар утары охсуспут биллиилээх нуучча суруйааччыта. "Левша" туһунан айымньы ааптара.

## Өлбүттэр
1834

**1834** сыл.

## Туох буолбута

## Төрөөбүттэр
* Олунньу 8 — Дмитрий Менделеев — нуучча улуу учуонайа, аатырбыт хиимийэ элэмиэннэрин периодтаах таабылын оҥорбут хиимик.
* От ыйын 19 — француз худуоһунньуга Эдгар Дега.

## Өлбүттэр
* Ахсынньы 23 — Томас Роберт Малтус, Британия экономиhа
1835

**1835** сыл.

## Туох буолбута
Боотурускай улууска 2-с Хайахсыт нэһилиэгэ баар буолбут.

* Олунньу 1 — Маврикийга кулуттааһын суох буолбут.
* Олунньу 28 — «Калевала» диэн карел уонна фиин омуктарын эпоһын (олоҥхотун) бастакы барылыгар Элиас Лённрот күнүн-дьылын туруорбут, илии баттаабыт.

* Атырдьах ыйын 15 — Эргийэр барабаннаах таҥас сууйар массыынаҕа патент ылыллыбыт.

## Төрөөбүттэр

## Өлбүттэр
1832 сыл

**1832** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 27 — Льюис Кэрролл — Англия суруйааччыта, математик уонна бөлүһүөк, «Алиса аптаах дойдуга» ааптара.
* Олунньу 26 — Арассыыйа былааһын утары өрө туруу хам баттаммытын кэннэ Польша бэйэтин аармыйата уонна сеймэ (түмэнэ) суох хаалбыт.
* Муус устар 11 — Арассыыйа Ытык (Бочуоттаах) гражданина диэн аат баар буолбут (мещаннарга уонна духовнай сословие дьонугар иҥэриллэр сыбаанньата, 1917 сыллаахха сословиелары суох гынар ВЦИК дэкириэтинэн суох буолбута).
* Муус устар 22 — Николай I ыраахтааҕы бочуоттаах гражданин туһунан Манифест таһаарбыт. Дворяннартан атын сословияҕа киирэр дьоҥҥо бу сыбаанньа иҥэриллэр этэ. Саха сириттэн, холобур, атыыһыт Яков Санников бочуоттаах гражданин аатын ылбыт эбит.

* Бэс ыйын 4 — Саха уобалаһын салайа Василий Щербачев кэлбит. Аҕыйах ый уобалаһы салайбыт Иван Веригини солбуйбут. Сылтан эрэ ордук олорон баран 1833 с. балаҕан ыйын 18 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт.

## Чопчуланыахтаах
* Арассыыйа уонна АХШ ыккардыларыгар атыы-эргиэн уонна байҕалынан устуу туһунан сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Бу сөбүлэҥ 1911 сыллаахха АХШ Кэнгириэһин өттүттэн денонсацияламмыт (Арассыыйаҕа "черта оседлости" диэн бэрээдэк баара АХШ дьэбириэйдэрин быраабын күөмчүлүүрүн иһин).

## Төрөөбүттэр
* Балаҕан ыйын 5 — Сергей Боткин (өлб. 1889) — Арассыыйа аатырбыт бырааһа.

## Өлбүттэр
* Кулун тутар 22 — Гете (Johann Wolfgang von Goethe, 1749.08.28 төр.) — ньиэмэс улуу суруйааччыта.
* Балаҕан ыйын 21 — Вальтер Скотт, Шотландия суруйааччыта, драматург уонна бэйиэт (1771 төр.)
1836

**1836** сыл.

## Туох буолбута
### Олунньу
* Олунньу 25 — Сэмюэл Кольт револьверга АХШ патенын ылбыт.

### Алтынньы
* Алтынньы 2 — Чарльз Дарвин «Бигль» хараабылынан 5 сыл кэриҥэ устубут айаныттан дьиэтигэр төннүбүт, кини бу айан кэмигэр муспут билиитэ эволюция түөрүйэтин олохтууругар олук буолбута.

### Муус устар
* Муус устар 23 — сыллаахха А. С. Пушкин тэрийбит «Современник» сурунаалын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт.

* Муус устар 24 - сыллаахха А.С. Пушкин тэрийбит «Современник» сурунаалын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт.

### Сайын
* От ыйын 29 — Парижка *Триумф аркатын* үөрүүлээхтик аспыттар. Бу арканы 1806 сыллаахха Наполеон кыайыыларын уруйдаан тутан саҕалаабыттар эрээри, 20 сылынан биирдэ бүтэрбиттэр.

## Төрөөбүттэр
* Голубев Александр Ефимович - медицина доктора, гистология профессора, Саха сиригэр XIX үйэҕэ быраастаабыт киһи.

## Өлбүттэр
1838

**1838** сыл.

## Туох буолбута
* Кулун тутар 10 — Манчаары Баһылай отут охсуунан куорат болуоссатыгар таһыллан, Иркутскайдааҕы туус оргутар собуокка хаатырга үлэтигэр ыытыллар.
* Ыам ыйын 4 — Нуучча суруйааччылара Тарас Шевченкоҕа помещиктан көҥүл атыыласпыттар.

## Төрөөбүттэр
* Порядин Прокопий Филиппович (1838 - 1884), бастакы Сахалыы - нууччалыы тылдьыт ааптара.

## Өлбүттэр
Туймаада (суолталара)

Туймаада хас да суолталаах:

* Туймаада хочото
* Туймаада — Дьокуускай куорат иккис аата
* Туймаада лизинг — Кытай тракторын Саха Сиригэр экспорт онорон тэрилтэ
* Туймаада нефть — Саха Сирин биир улахан нефтяной корпорацията
* «Туймаада» — Дьокуускай куоракка турар стадион.
Балаҕан ыйын 3

**Балаҕан ыйын 3** диэн Григориан халандаарыгар сыл 246-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 247-c күнэ). Сыл бүтүө 119 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Былаах күнэ
*  — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр)
*  — Леви Мнавас күнэ
*  — Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ
*  — Эргиэн флотун күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут)
*  — Японияны кыайыы күнэ
*  — Японияны кыайыы күнэ, Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ
*  — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ)
*  — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ
*  — Эргиэн флотун күнэ

## Түбэлтэлэр

* 301 — Сан-Марино олохтоммут — Европа саамай кырдьаҕас судаарыстыбата уонна аан дойду саамай кырдьаҕас өрөспүүбүлүкэтэ. Сан-Марино нэһилиэнньэтин ахсаана 33 422 (2019 сылга) киһи, сирин иэнэ 61 км² (аан дойдуга бүтэһиктэн төрдүс).
* 1260 — Эгиипэккэ сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, *мамлюктар*, Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар монгол аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит.
* 1783 — Америка тутулуга суох буолуутун иһин сэрии: Холбоһуктаах Штааттар уонна Улуу Британия ыккардыларыгар Парижтааҕы сөбүлэҥ түһэрсиллэн сэрии түмүктэммит.
* 1904 — Ляоян (Хотугу Кытай) таһыгар дьоппуон сэриитэ нуучча сэриитин үлтү сынньыыта түмүктэммит.
* 1915 — Борис Вилькицкэй салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу муора суолунан икки хараабыл барбыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»).
* 1917 — Ньиэмэс сэриитэ Рииганы ылбыт, Петрограадка суоһаабыт.
* 1918 — Ленини өлөрө сатаабыт Ройтблат (Каплан) Фанни ытыллыбыт.
* 1928 — ВЦИК Президиума Лаамы байҕал кытылын Саха АССР-га сыһыарыы туһунан ходатайствоҕа аккаас биэрбит.
* 1933 — Евгений Абалаков Сэбиэскэй Сойуус саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин Таджикистааҥҥа баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м).
* 1941 — Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр.
* 1945 — ССРС-ка Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит.
* 1967 — Швеция суол уҥа өттүнэн сырыыга көспүт.
* 1996 — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай хранилищетын тэрийии туһунан" СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. 
* 2015 — "Мечел" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут.

## Төрөөбүттэр
* 1916 — Вера Чиряева — Саха АССР үтүөлээх учуутала, Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо.
* 1960 — Роман Готовцев — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа.
* 1960 — Наталья Охлопкова — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара.
* 1971 — Александр Николаев — саха устуоруйатыгар сыаркап дьайыытын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.

## Өлбүттэр
* 1976 — Исай Никифоров (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
1840 сыл

**1840** сыл.

## Туох буолбута
* Тохсунньу 3 — Cаха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта Афанасий Уваровскай Санкт-Петербурга баалга сылдьан аан бастаан Николай I ыраахтааҕыны көрбүтүн суруйар.
* Олунньу 6 — Саҥа Зеландияҕа Британия уонна олохтоох маори тойотторо Вайтанги дуогабарын түһэрсибиттэр. Саҥа Зеландия Улуу Британия колонията буолбут.
* Ыам ыйын 21 — Британия Импиэрийэтэ Саҥа Зеландияны бэйэтин холуонньатынан биллэрбит.

* От ыйын 23 — Британия Канаадаҕа бэйэтэ салайынар сир стаатуһун биэрэрин туһунан биллэрбит.
* От ыйын 30 — Николай I «Белоруссия» диэн тылы туттары боппут, ол оннугар «Хотугулуу-Арҕаа кыраай күбүөрүнэлэрэ» диэн тиэрмини киллэрбит.

* Атырдьах ыйын 7 — Англияҕа оҕолор оһох ураатын ыраастыллара бобуллубут.

## Төрөөбүттэр
* Догойуков, Иван Павлович — Догойук уола (1840 — 1930), аатырбыт олоҥхоһут, ырыаһыт.

* Ыам ыйын 7 — Чайковскай Пётр Ильич (1893 өлб.), нуучча композитора, педагог, дирижёр, муусука кириитигэ.

* Сэтинньи 4 — Дмитрий Каракозов (1866 с. суутунан өлөрүллүбүт), өрөбөлүссүйэниэр, Александр II ыраахтааҕын өлөрө сатаабыта.

## Өлбүттэр
* Олунньу 3 — дьиҥ статскай советник, Сенат 3 департаменын 1 отделениетын обер-прокурора, французтары утары Аҕа дойду сэриитин дьоруойа, масон, декабристар бастаанньалырын бэлэмнэспит киһи Саха сиригэр көскө ыытыллыбыт Семён Краснокутскай. Битиимҥэ олорбута. Бырааттарын уонна балтын көрдөһүүтүнэн Тобольскайга көһөрүллүбүтэ (арамачыыстаан босхоҥ этэ).
1839

**1839** сыл.

## Туох буолбута
### Тохсунньу
* Тохсунньу 19 — Британия Ост-Ииндийэ хампаанньата Адены баһылаабыт.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 18 — Кытай ыраахтааҕыта дойдуга опиуму киллэрэн атыылыыры боппут. Мантан сылтаан Британия Кытайга саба түспүтэ, Бастакы Опиум сэриитэ саҕаламмыта. 

### Муус устар

* Муус устар 17 — Киин Америка өрөспүүбүлүкэлэрин федерацията суох буолбутун кэннэ Гватемала өрөспүүбүлүкэтэ тэриллибит.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 3 — Кытайга Улуу Британия атыыһыттарыттан былдьаммыт 1,2 мөлүйүөн киилэ опиуму суох гыммыттар. Онтон сылтаан Улуу Британия Кытайга сэрии биллэрбит, устуоруйаҕа бы сэрии Опиум Бастакы сэриитэ диэн ааттаммыта. Бу сэриигэ Кытай кыайтарбыт, атын сайдыылаах дойдулартан "атаҕастаныы үйэтэ" саҕаламмыт.

* Бэс ыйын 22 — АХШ бырабыыталыстыбатын кытта черокилары арҕаа көһөрөр *Саҥа Эхота сөбүлэҥэр* илии баттаабыттарын иһин Майор Ридж, Джон Ридж уонна Элиас Будино диэн биис уустарын баһылыктарын черокилар бэйэлэрэ өлөрбүттэр. Бу көһөрүү кэлин *Харах уулаах суол* диэн ааттаммыта. "Харах уулаах суол" билиҥҥи тоҕус штаат сирдэринэн ааһар, устата 2200 миилэ (3500 км). Черокилары күүһүнэн көһөрүүгэ буруйу АХШ Кэнгириэһэ 1987 сыллаахха билиммитэ, АХШ Сената 2008 сыллаахха индеецтэртэн "АХШ салалтатын толкуйдамматах бэлиитикэтин" иһин бырастыы гыналларыгар көрдөспүтэ.

### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 19 — Франция бырабыыталыстыбата Нисефор Ньепс уонна Луи Дагер айбыт хаартыскаҕа түһэрии бастакы ньымаларын аан дойду бас билиитинэн биллэрбит. Дагерротип кистэлэҥэ аһылларын хааччыйаары Дагерга уонна Ньепс уолугар Исидорга (Ньепс бэйэтэ ол кэмҥэ өлбүт этэ) өлүөхтэригэр диэри биэнсийэ төлүүргэ быһаарбыта.

## Төрөөбүттэр
* От ыйын 18 — Иван Куратов (1875 өлб.), коми бэйиэтэ, лингвист, тылбаасчыт, коми литэрэтиирэтин олохтооччу.

## Өлбүттэр
Балаҕан ыйын 21

**Балаҕан ыйын 21** диэн Григориан халандаарыгар сыл 264-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 265-c күнэ). Сыл бүтүө 101 күн баар.

## Бэлиэ күннэр

*  — Эйэ аан дойдутааҕы күнэ. Международный день мира (A/RES/36/67 & )

* Дойдулар ардыларынааҕы Альцгеймер ыарыытын туһунан информация тарҕатыы күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан)
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (1981, Британияттан)
*  — Устудьуон күнэ
*  — Мас олордуу күнэ
*  — Олохтооччулар күннэрэ. Гаана тутулуга суох буолуутугар сүдү кылааты киллэрбит алта киһини ахталлар, олортон биирдэстэрин — Гаана бастакы бэрэсидьиэнин Кваме Нкрума — төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр. Ону таһынан бүгүн Гаанаҕа Волонтер күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (1964, Британияттан)
*  — Таможня сулууспатын күнэ
*  — Арассыыйа байыаннай килбиэнин күнэ. Куликово хонуутугар кыргыһыыга кыайыы күнэ (1380 сыл). Арассыыйа судаарыстыбаннаһа төрүттэммит күнэ (862 сыл)
*  — Коллекционер күнэ

## Түбэлтэлэр
* 862 — Новгород олохтоохторо бэйэлэригэр кинээһинэн Рюрик, Синеус уонна Трувор диэн варягтары ыҥырбыттар.
* 1217 — Вильянди аттынааҕы кыргыһыы. Ливон уордьанын аармыйата эстар аармыйаларын (билиҥҥи эстонецтар өбүгэлэрэ) кыайбыт. Христианизация түргэтээбит.
* 1799 — Александр Суворов хамаандалаах нуучча уонна Австрия сэриилэрэ Швейцария Альпаларын туорааһыннара саҕаламмыт.
* 1857 — Ииндийэтээҕи өрө турууну хам баттааһын кэмигэр Улуу Британия сэриилэрэ Делини штурмалаан ылбыттар. Уруккута Ииндийэни бас билэн олорбут Улуу Моҕол импиэрийэтэ ыһыллыбыт.
* 1878 — Дьокуускайга бастакы паарынан хамсыыр «Лена» борохуот кэлбит.
* 1860 — Опиум иккис сэриитин кэмигэр Балицяо күргэтин аттынааҕы быһаарыылаах кыргыһыы буолбут. Кыайбыт англичааннар уонна французтар Пекиҥҥэ киирбиттэрэ.
* 1898 — Кытайга огдообо императрица Цыси переворот оҥорон былааһы бэйэтигэр ылбыт. Кини 1908 сыллаахха диэри Кытайы салайан олорбута.
* 1991 — референдумҥа дьон 99 % Армения тутулуга суох буолуутугар куоластаабыттар.
* 1993 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Үрдүкү Сэбиэти ыһар туһунан ыйаах таһаарбыт. Ол кэнниттэн Үрдүкү Сэбиэт бэйэтэ бэрэсидьиэни солотуттан устубут. Бу былаас былдьаһыытыгар улахан миитиҥнэр буолбуттара, Москубаҕа тааҥкалардаах аармыйа киллэриллибитэ, тааҥкалар Үрүҥ дьиэни ытыалаабыттара.
* 1996 — АХШ Конгреһа *Дьиэ кэргэни харыстааһын туһунан* сокуон ылыммыт. Бу сокуоҥҥа эр киһи уонна дьахтар холбоһуулара эрэ дьиэ кэргэн диэн буолара этиллибитэ. Ол эрэн кэлин АХШ Үрдүкү Суута сокуону сүрүннээн көтүрбүтэ.
* 2003 — Юпитеры чинчийбит Галилео хараабыл үлэтин тохтоппут.
* 2022 — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин дойду устуоруйатыгар бастакы мобилизацияны биллэрбит (бүтэһик мобилизация Сэбиэскэй Сойуус саҕана биллэриллэ сылдьыбыта — 1941 сыллаахха).

## Төрөөбүттэр
* 1914 — Александр Силин — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сирин уһун үйэлээх олохтооҕо.
* 1928 — Олег Ковалевскай — худуоһунньук, график, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

## Өлбүттэр
* 1832 — Вальтер Скотт, Шотландия суруйааччыта, драматург уонна бэйиэт (1771 төр.)
* 1860 — Артур Шопенгауэр, ньиэмэс бөлүһүөгэ уонна суруйааччыта (1788 төр.)
Балаҕан ыйын 24

**Балаҕан ыйын 24** диэн Григориан халандаарыгар сыл 267-с күнэ (ордук хонуктаах сылга 268-c күнэ). Сыл бүтүө 98 күн баар.

## Бэлиэ күннэр
*  — Саха Өрөспүүбүлэктигэр Урбаанньыт күнэ. Балаҕан ыйын төрдүс баскыһыанньататыгар 2001 сыллааҕы ахсынньы 13 күнүгэр тахсыбыт СӨ Бэрэсидьиэнин № 1626 ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
* Дойдулар ардыларынааҕы караванщик күнэ
*  — Конституция күнэ
*  — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
*  — (култуураҕа) Нэһилиэстибэ күнэ
*  — Тутулуга суох буолуу күнэ (1973, Португалияттан)
*  — Саҥа Каледония күнэ
*  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ

## Түбэлтэлэр
* 1852 — Дирижабль бастакы көтүүтэ. Француз Анри Жиффар көппүт.
* 1853 — Контр-адмирал Огюст Фебврье-Деспуант Чуумпу далайга баар Саҥа Каледония арыытын Франция бас билиитинэн биллэрбит. Французтар манна хаайыы тэрийбиттэрэ.
* 1932 — Индияҕа Махатма Ганди уонна Бабасахиб Амбедкар "тыытыллыбаттар" касталарыгар парламеҥҥа туспа квота көрүллэрин туһунан сөбүлэҥ түһэрсибиттэр.
* 1936 — Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин бастакы быыстапката аһыллыбыт.
* 1948 — Дьоппуоҥҥа механик Соитиро Хонда Honda Motor хампаанньаны тэрийбит.
* 1960 — Аан дойдуга бастакы атомнай авианосец USS Энтерпрайз ууга түһэриллибит. Билигин маннык авианосецтар АХШ аан дойду далайыгар баһыйар күүс буоларын хааччыйаллар.
* 1970 — ССРС «Луна-16» автоматическэй станцията Ый буорун Сиргэ аҕалбыт. Бу иннинэ Ый буорун АХШ астронавтара «Аполлон-11» уонна «Аполлон-12» миссияларыттан аҕалбыттара.
* 1996 — ХНТ-га 71 дойду ядернай дэлби тэбии тургутуутун ыытары бобор туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар.
* 2014 — *Мангальян* диэн Ииндийэ атын планетаҕа ыытыллыбыт бастакы станцията Марс орбитатыгар тиийбит.

## Төрөөбүттэр
* 1902 — Рухолла Хомейни (аятолла Хомейни) — Иран итэҕэлин лиидэрэ уонна бэлиитигэ, 1979 сыллааҕы Ислам өрөбөлүүссүйэтин тэрийээччи уонна Ислам өрөспүүбүлүкэтин олохтооччу.
* 1911 — Константин Черненко — 1984-1985 сылларга ССКП КК Генеральнай сэкиритээрэ.
* 1914 — Андрей Сивцев — Бүлүүтээҕи педагогика училищетын уонна Саха государственнай университетын преподавателэ. Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар литературнай куруһуок тэрийэн устудьуоннарга бобуулаах сахалыы уус-уран айымньылары аахтарбытын иһин 10 сылга хаайыллыбыт. Ол куруһуокка үөрэммиттэрэ: бэйиэт Иван Гоголев - Кындыл, суруйааччы Афанасий Федоров, кыраайы үөрэтээччи Багдарыын Сүлбэ, суруналыыс Нина Протопопова уо.д.а.
* 1927 — Виль Якупов — Саха государственнай университетын профессора, РФ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, геология-минералогия билимин доктора, РАЕН уонна Нью-Йорктааҕы Академиялар чилиэннэрэ.

## Өлбүттэр
* 1943 — Клавдий Краснояров (12.06.1907 төр.) — 1931 сылтан сэриигэ ыҥырыллыар диэри Дьокуускайга олорбут Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944).
* 1944 — Семён Достовалов — сэрии иннинэ Алдаҥҥа көмүс хостуур приискаларга горнягынан үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1945).
Ангола

**Ангола** (*Angola*) диэн соҕуруулуу-орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Намибиялыын соҕуруу, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын хоту уонна Замбиялыын илин. Атлантик океан арҕаа баар. Кабинда диэн эксклав провинцията Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын кирбиилэhэр. Ангола XVI үйэттэн ыла 1975 дылы Португалия байҕал уҥуордааҕы сирэ этэ. Африка Саhаараттан соҕурууҥҥу дойдуларыттан иккис нефть уонна алмаас хостооччу, ол гынан баран олохтоохторо континеҥҥа ордук дьадаҥыларга киирсэллэр.

## Ангола бэлиэ күннэрэ
* Атырдьах ыйын 1 — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
* Балаҕан ыйын 17 — Дьоруойдар күннэрэ
* Сэтинньи 11 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан 1975 сыллаахха)
Бурунди

**Бурунди** (*Burundi*) диэн Илин Африкаҕа Улуу күөллэр регионнарыгар баар кыра дойду, кирбиилэhэр Руандалыын хоту, Танзаниялыын соҕуруу уонна илин уонна Конго Демократ Республикатыныын арҕаа. Соҕуруулуу-арҕаа Танганьика күөл баар.

## Бурунди бэлиэ күннэрэ
* От ыйын 1 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1962 сыллаахха)
* Алтынньы 13 — Рвагасоре күнэ. Луи Рвагасоре диэн ыраахтааҕы уолун 1961 сыллаахха өлөрбүт күннэригэр бэлиэтэнэр
* Алтынньы 21 — Ндадайе күнэ. Мельхиор Ндадайе диэн Бурунди бэрэсидьиэнин 1993 сыллаахха бу күн былааһы былдьыыр соруктаах өлөрбүттэрэ
* Сэтинньи 28 — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
Конго

**Конго:**
*Конго өрүс
*Конго Республиката
*Конго Демократ Республиката
Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ

**Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтэ** (*République démocratique du Congo*) диэн Орто Африка дойдута. Иэнинэн континеҥҥа үһүс улахан дойду. Кирбиилэhэр Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын уонна Суданныын хоту, Угандалыын, Руандалыын уонна Бурундилыын илин, Замбиялыын уонна Анголалыын соҕуруу уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын арҕаа, илин Танганьика күөл баар. Атлантик океаҥҥа 40 км уhуннаах кытыл линиялаах.

1998 саҕаламмыт Иккис Конго сэриитэ дойдуга улаханнык охсубута. 2003 эйэлэhии буолбутун да иhин, дойду илин өттүгэр сэбилэниилээх кыргыhыы бара турар. Бу сэриигэ 5.4 млн киhи өлбүт, ол курдук Иккис аан дойду сэриитин кэнниттэн ордук элбэх өлөрүүлээх буолар.

## Дойду бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 30 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1960 с.)
* Атырдьах ыйын 1 — Төрөппүттэр күннэрэ
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Киншаса

**Киншаса** (*Kinshasa*) диэн Конго Демократ Республикатын киин уонна ордук улахан куората. Конго өрүскэ турар. Олохтоохторун ахсаана 8 млн (2007). Киншаса Африка континеҥҥа Каир уонна Лагос кэннилэриттэн үһүс улахан куорат.

[left|220px|thumb|Киншаса [La Gombe оройуона, Boulevard du 30 Juin.]]
Конго Өрөспүүбүлүкэтэ

**Конго Өрөспүүбүлүкэтэ** (; конго: *Repubilika ya Kongo*; лингала: *Republiki ya Kongó*) диэн Орто Африка дойдута. Кирбиилэhэр Габоннуун, Камеруннуун, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын, Конго Демократ Өрөспүүбүлүкэтыныын, Кабинда диэн Ангола эксклавыныын уонна Гуинея хомотунуун. 

Өрөспүүбүлүкэ уруккута Франция колонията. 1960 тутулуга суох буолбута.

## Конго Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ
* Бэс ыйын 22 — Аармыйа күнэ 
* Бэс ыйын 24 — Балык күнэ
* От ыйын 31 — Өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыт күнэ
* Атырдьах ыйын 15 — Тутулуга суох буолуу күнэ. Францияттан 1960 сыллаахха
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Габон

**Габон** (*Gabon*) диэн Орто Африка арҕаа өттүгэр баар дойду. Кирбиилэhэр арҕаа Гуинея хомотунуун, Экуатор Гуинеятыныын хотугулуу арҕаа, Камеруннуун хоту уонна Конго Республикатыныын илин уонна соҕуруу. Иэнэ 270,000 km², олохтоохторун ахсаана 1,500,000. Киин уонна ордук улахан куората Либревиль.

## Габон бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 6 — Толук буолбут дьон күнэ. Ливан уонна Сирия эмиэ бу күн бэлиэтииллэр.
* Атырдьах ыйын 17 — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1960)
* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Камерун

**Камерун Өрөспүүбүлүкэтэ** (ааҥл. *Republic of Cameroon*, француз. *République du Cameroun*) диэн Орто Африка арҕаатыгар баар дойду. Кирбиилэhэр Нигериялыын хоту, Чадтыын хотугулуу илин, Киин Африка Өрөспүүбүлүкэтыныын илин, Экуатор Гуинеятыныын, Габоннуун уонна Конго Өрөспүүбүлүкэтыныын соҕуруу. Камерун Бонни хомотун, Гуинея хомотун уонна Атлантик океан кытылларыгар турар. Дойду иhигэр геология уонна култуура өттүлэринэн араастардаах буолан "Кыра Африка" диэн ааттанар. Айылҕа араастара диэн сөтүөлүүр кытыллар, кумах куйаардар, хайалар, ардахтаах тыалар уонна саванналар. Дойду ордук үрдүк чыпчаала Камерун хайа соҕуруулуу арҕаа баар. Ордук улахан куораттар Дуала, Яунде уонна Гаруа. Камеруҥҥа 200 тахса омуктар уонна тыл бөлөхтөрө бааллар. Дойду макоса уонна бикутси диэн төрүт музыка көрүҥнэринэн уонна бэрт ситиhиилээх футбол ил хамаандатынан биллэр. Ил тылларынан буолаллар ааҥл уонна француз тыллара.

## Камерун бэлиэ күннэрэ
* Ыам ыйын 20 — Дойду биллэриллибит күнэ (1972)

* Ахсынньы 25 — Оҕо көмүскэлин күнэ
Лииндэ (өрүс)

400px|thumb|right|Лииндэ ортоку сүүрээнин күөллээх уонна тукуланнаах сирэ
**Лииндэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 804 км., тардыытын иэнэ 20000 кв.км. 

Баһа Орто Сибиир хаптал хайалаах сир илиҥҥи уһугар баар. Сүүрээнэ үксүнэн Саха сирин ортоку намталынан. 

Тардыытыгар 780 үрэх, 6000 күөл (уопсай иэннэрэ 606 км.) уонна элбэх тукулан баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: *Сэбирдэх* (148 км.), *Сэрки* (209 км.) уонна *Дьэлиҥдэ* (201 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Үндүлүҥ

**Үндүлүҥ өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 414 км., тардыытын иэнэ 5250 кв.км. 

Баһа Орулҕан сискэ сытар. Аллараа сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар. 

Тардыытыгар 25 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 23 кв.км. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. 

Сүрүн салаалара: уҥа өртүттэн *Бүкээх* (91 км.), *Тирэхтээх* (140 км.); хаҥас өртүттэн *Дабдьа* (81 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Тымпылыкаан

**Тымпылыкаан өрүс** - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 357 км., тардыытын иэнэ 5130 кв.км. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара *Аччыгый Тымпылыкаан* (74 км.), *Көҥкүс Мандэ* (66 км.) уонна *Өгдөҥү* (52 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Дээнискэ

**Дээнискэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 3320 км., тардыытын иэнэ 13300 кв.км. Баһа Эчий массивка сытар, Орулҕан сиһи быһа охсон ааһар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 40 тарыҥ баар, уопсай иэннэрэ 28 кв.км.

Сүрүн салаата хаҥас өртүттэн *Саҕандьа* (179 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Эчий массив

400px|thumb|right|Эчий массивы Дээнискэ өрүс быһа охсор
**Эчий массив**. Верхоянскай сис систематыгар туспа хайалар группалара. 

Өлүөнэ уҥа салаалара Дээнискэ уоннна Үндүлүҥ, Дьааҥы хаҥас салаалара Бытантай уонна *Эчий* быһа охсон ааһаллар.

Иэнэ 5000 кв.км, Ордук үрдүк хайата 2081 м. тиийэр.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Лээпискэ

**Лээпискэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна  299 км, тардыытын иэнэ 10300 кв.км.

Баһа Верхоянскай сискэ баар. Сүүрээнэ түөрт улахан сиһи быһа охсор: Тэгиндьээн, Муоһучаан, Кутурҕа уонна Уус Бүлүү.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн бөдөҥ салаалардаах: *Буруолаах* (106 км.) уонна *Муоһучаан*(91 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Кыһыҥҥы суол

400px|thumb|right|Кыһыҥҥы суол
**Кыһыҥҥы суол**. Кыһын эрэ сырыылаах массыына суола. Эуразия уонна Эмиэрикэ хотугу өртүгэр кыһын сырыылаах суоллар. 

Тоҥ өрүһү туорааһын буолуон сөп. Ситимнэри тутууга эмиэ туттуллар.

Саха сиригэр өрөспүүбүлүкэ суолталаах маннык кыһыҥҥы суоллар бааллар:

* Удачнай - Өлөөн - Сааскылаах - Үрүҥ Хайа.
* Тополинай - Эмандьа - Баатаҕай - Нижнеянскай.
* Түбэ - Сангаар.
* Амма - Уус Маайа.
* Уус Ньара - Хонуу - Белая Гора - Чокуурдаах.
* Уус Ньара - Сааһыр - Зырянка - Орто Халыма.

## Сигэлэр

* Зимние дороги России
Якутия (авиакомпания)

**[[ААУ]] «Авиакомпания „Якутия»** диэн Саха Республикатын авиакомпанията. Салалтата Дьокуускайга баар. Сүрүн сырыылара Дьокуускайтан уонна Москватааҕы Внуково портан.

## Остуоруйата

«Якутия» авиакомпания 2002 сыллаахха төрүттэммитэ «Сахаавиа» и «Якутские авиалинии» компаниялар оннуларыгар.

Внуково портка «Якутия» авиакомпания биир улахан Россия иһинээҕи пассажирдары таһааччы буолар. Өҥөтүн мэлдьи тупсарар уонна сылдьар куораттар ахсааннарын элбэтэр.

2008 сыл түмүгүнэн 547 475 киһини таста, ити көрдөрүүнэн Россия компанияларын иһигэр 21-с миэстэни ылар.

2009 сыл түмүгүнэн 661 817 киһини таста.

2010 сыл ахсынньы 20 күнүнээҕи туругунан 908 тыһ. киһини таста.

## Көтөр пууннара
thumb|Сухой Суперджет 100
thumb|Ан-140 көтөр аал Хабаровскай авиапордугар
[thumb|Боинг-757 көтөр аал [Камчаткатааҕы Петропавловскай Елизово аэропордугар]]
thumb|Боинг-737-700NG көтөр аал
2010 сыл олунньутааҕы туругунан авиакомпания маннык пууннарга сырыылаах:
 
### Расписаниеҕа киирбит көтүүлэр:

**[[Саха сирэ]]**
: Бүлүү, Депутатскай, Дьокуускай, Зырянка, Ленскэй, Муома, Нүөрүҥгүрү, Ньурба, Орто Халыма, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Полярнай, Сааскылаах, Сунтаар, Тиксии, Уус Ньара, Үhүҥ Хайа, Үөһээ Бүлүү, Черскэй, Чокуурдаах, Эдьигээн.
 
**[[Арассыыйа]]**:
: Анадырь, Астрахань, Благовещенскай, Братскай, Владивосток, Иркутскай, Кепервеем, Краснодар, Красноярскай, Магадан,  Москва, Новосибирскай, Ноябрьскай, Камчаткатааҕы Петропавловскай, Оха, Певек, Санкт-Петербург, Саҥа Уренгой, Сочи, Сургут, Улан-Удэ, Хабаровскай, Чита, Эвенскай.

**[[АХШ]]**
: Анкоридж

**[[Азербайдьан]]**
: Баку
: Гянджа

**[[Германия]]**
: Ганновер

**[[Кытай]]**:
: Пекин
: Харбин

**[[Тадьикистан]]**:
: Душанбе
: Худжант

**[[Соҕуруу Кэриэйэ]]**:
: Сеул

**[[Узбекистан]]**
: Ташкент
: Фергана

**[[Украина]]**
: Киев

**[[Франция]]**
: Париж

**[[Чехия]]**
: Прага

### Чартер көтүүлэр:

**[[Арассыыйа]]**:
: Сочи.

**[[АХШ]]**
: Сайпан

**[[Вьетнам]]**
: Хошимин

**[[Дьоппуон]]**
: Ниигата

**[[Италия]]**
: Римини

**[[Кытай]]**:
: Далянь, Циньхуандао, Санья, Тяньцзинь

**[[Монголия]]**
: Улаанбаатар

**[[Тайлаан]]**
: Утапао

**[[Түркийэ]]**
: Анталья

**[[Эрмээн Сирэ]]**
: Ереван

## Code Share сөбүлэһиилэр

Якутия авикомпания маннык авиакомпаниялары кытта Code Share сөбүлэһиилээх:

* S7
* Урал авиалиниялар
* Полярнай авиалиниялар

## Көтөр аал иһинээҕи сурунаал

Авиакомпания ыйга биирдэ тахсар "Якутия" диэн сурунааллаах. Сурунаал пассажирдарга тарҕанар

## Көтөр аалын флота
2013 сыл муус устар ый туруганан 32 көтөр ааллаах,:





## Сигэлэр
↑ http://www.tch.ru/doc/1460/30_AK_pass_ITOG_1-12-2008.pdf?PHPSESSID=5da9bd6ee818e8781ee5eaf6ffdebb53 

↑ http://www.avia.ru/news/?id=1235117012
Полярнай авиалиниялар

**Полярнай авиалиниялар** (Полярные авиалинии) Дьокуускайга базалаах авиакомпания. Пассажирдары уонна таһаҕаһы таһар.

## Остуоруйата

1988 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта. Састаабар киирбиттэрэ Аэрофлот компания Баатаҕайдааҕы, Халыма-Индигир, Чокуурдаахтааҕы уонна Тиксиитээҕи салаалара киирбиттэрэ.

## Сылдьар пууннара
400px|thumb|right|Полярнай авиалиниялар Ан-3 көтөр аала
2009 сыл от ыйынааҕы туругунан **[[Дьокуускай]]** уонна **[[Маҕан]]** аэропордаттан маннык пууннарга сылдьар:

Баатаҕай, Баатаҕай Алыыта, Бүлүү, Депутатскай, Зырянка, Муома, Ньурба, Орто Халыма, Өлөөн, Өлүөхүмэ, Сангаар, Сааскылаах, Сунтаар, Тиксии, Уус Куйга, Уус Ньара, Уус Маайа, Үрүҥ Хайа, Үөһээ Бүлүү, Черскэй, Чокуурдаах.

Нүөрүҥгүрү куорат **[[Чульман]]** аэропордуттан Хабаровскай, Благовещенскай уонна Иркутскай.

Ону таһынын улуус иһинээҕи линиялары хааччыйар

**[[Аллараа Халыма улууһа]]**
: Андрюшкино, Колымскай, Походскай.
**[[Бүлүү улууһа]]**
: Кыргыдай, Хаҕын, Балаҕаччы, Тылгыныы, Уһун, Күбэйиҥдэ, Күлэкээн.
**[[Кэбээйи улууһа]]**
: Кэбээйи, Сииттэ, Чагда, Арыктаах, Баҕадьа, Мукучу, Тыайа, Куокуй, Мастаах, Сэбээн Күөл, Сиэгэн Күөл.
**[[Муома улууһа]]**
: Буор Сыһыы, Сааһыр, Чуумпу Кытыл, Соболоох, Сайдыы.
**[[Ньурба улууһа]]**
: Хорула, Маалыкай, Өҥөлдьө, Чукаар.
**[[Өймөкөөн улууһа]]**
: Томтор.
**[[Өлүөхүмэ улууһа]]**
: Токко, Дельгэй, Маача, Чапаево, Бэс Күөл, Куду Күөл, Тээнэ, Урицкай, Саныйахтаах, Торҕо, Заречнай.
**[[Орто Халыма улууһа]]**
: Ойууһардаах, Сылгы Ыытар, Березовка, Сыбаатай, Суччун, Эбээх, Өлөөкө Күөл, Арҕахтаах, Хатыҥнаах, Роман.
**[[Уус-Алдан улууһа]]**
: Кылаайы, Бороҕон.
**[[Уус-Маайа улууһа]]**
: Элдьикээн, Күп, Уус Мил, Бэлькичи, Солнечнай, Эдьээн.
**[[Усуйаана улууһа]]**
: Хаһаачыйа, Тумат, Хайыыр, Уус Куйга, Силээннээх, Дьүкээгир, Нижнеянскай.

## [[Code Share]] сөбүлэһиилэр

**Полярнай авиалиниялар** Якутия авиакомпанияны кытта Code Share сөбүлэһиилээх

## Көтөр ааллар

2007 сыл ыам ыйынааҕы туругунан маннык көтөр ааллар бааллар: 

*17 Антонов Ан-2
*3 Антонов Ан-3
*3 Антонов Ан-24
*6 Антонов Ан-26
*1 Антонов Ан-74
*26 Миль Ми-8

## Сигэлэр
* Polar Airlines official website
Луҥха

**Луҥха өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 538 км., тардыытын иэнэ 10300 кв.км. 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугу уһугар баар. Сүүрээнэ бүттүүн Саха сирин ортоку намталга сытар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Уҥа өртүттэн *Хатыҥ Үрэх* (315 км.) бөдөҥ салаалаах.  

1950 - 60 сыллардаахха сааскы халаан уутугар аал сырыыта Кэбээйиттэн чугас устар *Саадах* диэн үрэххэ дылы баар этэ.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Белянка

**Белянка өрүс** — Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 217 км, тардыытын иэнэ 4560 кв.км. Баһа Верхоянскай сискэ сытар. Хас да сиһи быһа охсон ааһар.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн *Мунньи* (103 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Фииннэр

**Фииннэр** () диэн Финляндия омуга, кини олохтоохторуттан 71% ылар омук. Финляндия5а 4,7 миллион финн омуга олорор, ону таhынан АХШ (1 000 000), Канада (780 000), Швеция (300 000) Финнэр олороллор. Азияҕа ордук элбэх финн омуга Дьоппуоҥҥа (128 000) олорор. Ону таhынан Саха Сиригэр 100 финн дьоно баар.

## Фииннэр Саха сиригэр
ДПНИ

**Движение против нелегальной иммиграции (ДПНИ), Сиэрэ суох иммиграция утары хамсааhын** диэн нуучча националист хамсааhына. Кыттар дьоно - Александр Белов (Поткин). "Россия для Русских" ("Арассыыйа нууччаларга") диэн лозуҥнаахтар. Единая Россия партияҕа бааллар. Владимир Путин өйөөһүнүнэн тахсыбыт тэрилтэ. 

## Сыаллара уонна соруктара
ДПНИ сыала соруга нуучча омугун таhаарыы уонна атын омуктар статустарын түhэрии. Саха Республикатын суверенитетын суох оҥорорго. Сепаратизм дииллэр.

## ДПНИ Татарстан Республикатын суох оноруон ба5арар

http://news.km.ru/tatarskij_separatizm_dostig_vyss 
----------------------------------------------------------------
Татарстан, Башкортостан, Коми, Саха, Красноярский край, Хакасия, Тыва, Свердловскай область, Карелия, Ингушетия, Дагестан, Чечня, Чукча, Приморский край - Россияттан туспа арахсан барыахха диэн 2008 сыллаахха ООН унсубуттэрэ. ООН ити ыйытыыны - 2012-2014 сыллаахха куруэппут диэбитэ.

## ДПНИ чилиэннэрэ

Билигин ДПНИ куускэ сайдан эрэр, онон сибээстээн Саха Республикатын суверинетета "под угрозой" киирэн эрэр! ДПНИ дьоннорун ахсаана - 20 000. ДПНИ улахан чилиэннэрэ - Владимир Путин, Жириновскай, Геннадий Зюганов, Аркадий Дворкович уонна элбэх биллэр ырыаhыттар - Алла Пугачева, Филипп Киркоров, Герман Греф.

## Филиаллара
Москва (Арассыыйа), Нью Йорк (АХШ), Токио (Дьоппуон), Таллинн (Эстония), Дьокуускай (Саха Сирэ).

## Сигэлэр
http://www.dpni.org
Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир

**Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир**. Киэҥ намыһах хайалаах уонна намталлаах сир. 

Арҕаа Аллараа Тунгускаттан саҕаланар уонна илин диэкки Өлүөнэ ортоку сүүрээнин батыһан Амма өрүскэ дылы тиийэр. 

Геология өртүнэн былыр үйэтээҕи көнөтүйбүт сир. Арҕааттан илиҥҥэ диэри 1200 км. 

Ордук үрдүк сирдэр муора таһымыттан 626 м. тиийэллэр. Хоту диэкки Саха сирин ортоку намталыгар кубулуйар. Соҕуруу диэкки хайаларга кубулуйар.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Казахтар

**Казахтар** (казах. *Қазақтар*) диэн Орто Азия хоту өттүгэр олорор түүр омук. Казахстаан сүрүн омуга, дойду олохтоохторун 66%. Бүтүн ахсааннара 16 миллион.

## Казахтар Саха сиригэр
Узбектар

**Узбектар** (, ол эбэтэр "Өзбэклар") диэн Орто Азия түүр омуга. Узбекистан сүрүн омуга. Элбэх узбектар олорор дойдулара Афганистан, Тадьикистан, Кыргызстан, Түркменистан, Казахстан, Арассыыйа уонна Кытай Синдьээн-Уйгур провинцията. Кэнники сылларга элбэх узбек Америкаҕа, Канаадаҕа, Соҕуруу Кореяҕа, Японияҕа көһөр. Сүрүннээн Америкаҕа элбэх диаспора үөскээһин процеһа бара турар.

## Узбектар Саха Сиригэр
Узбек диаспоралара Мэҥэ-Хаҥаласка, Дьокуускайга уонна Нүөрүҥгүрүгэ бааллар.
Эрмээннэр

**Эрмээннэр** (эрм. Հայեր *hayer* ) диэн Хапхаастан төрүттээх омук. Эрмээннэр Эрмээн Сиригэр олороллор (3 мөлүйүөн), ону таhынан 200 араас атын омук дойдуларыгар олохсуйан олороллор.

## Эрмээннэр Саха сиригэр
Монгуоллар

**Монгуоллар** (**Моҕоллор**) диэн Моҕол сирин сүрүн омуга, олохтоохторуттан 89%. Кытай олохтоохторун 2% буолар. Бүтүн ахсааннара 10 мөлүйүөн, олортон Кытайга (6 000 000) уонна Моҕол сиригэр (3,400,000). Америкаҕа 1 мөлүйүөн монгол олорор.

## Моҕоллор Саха сиригэр
Тадьиктар

**Тадьик** (перс. تاجيک *Tājīk*, тадьик. *Тоҷик*) диэн Афганистаҥҥа, Тадьикистаҥҥа, соҕуруу Узбекистаҥҥа, хотугулуу арҕаа Пакистаҥҥа уонна арҕаа Кытайга олорор перс тыллаах иран омук бүтүн аата. Тадьиктар тыллара, култууралара уонна историялара Иранныын киэҥ ситимнээх. Саха сиригэр 1 105 тадьик олорор (2002 сыл).

## Тадьиктар Саха сиригэр
Кэриэйдэр

**Кэриэйдэр** (кэр. 한민족 эбэтэр 韓民族) диэн Илин Азия омуга. Соҕуруу Кэриэйэ (79%) уонна Хоту Кэриэйэ (91%) сүрүн омуга. Киннэр Сахалар, Дьоппуоннар, Кытайдар курдук биир улахан Монголоид арааса буолаллар. Бүтүн ахсааннара 100 миллион. Саха сиригэр 1 815 кэриэй олорор (2002 ).

## Кэриэйдэр Саха сиригэр
Үөһээ Дьааҥы сис хайата

**Верхоянскай сис**. Азия биир улахан хайа системата. Өлүөнэ уонна Дьааҥы билирэ буолар. Өлүөнэ дельтатыттан Томпо өрүскэ дылы 1200 км. усталаах.

Соҕуруу диэкки Верхоянскай сис салҕааһынынан буолаллар Сунтаар Хайата уонна Сэттэ Дабаан.

Ордук үрдүк хайата Орулҕан сискэ баар, муора таһымыттан 2389 м. Өрүстэр хочолоро дьириҥнэр уонна кыараҕастар. Мууһуруу үйэ кэминээҕи структуралардаах. 

Ирбэт тоҥ киэҥник тарҕаммыт. Хочолорго тиит мастаах ойуурдар, арыый үрдүк диэкки болбукта, онтон үөһээ туундара.

## Верхоянскай сис систематыгар киирэр систэр уонна хайалар
* Хара Уулаах
* Куҥа томтороот
* Ньаайба томтороот
* Туора Сис
* Хайыырдаах томтороот
* Дьардьаан
* Сиэтэндэ
* Орулҕан
* Бырандьа
* Күөллээх
* Үндүлүҥ
* Кулар
* Арчакаан хаптал хайалар
* Хабах томтороот
* Тагындьа
* Муоһучаан
* Быгын
* Кутургу
* Уус Бүлүү
* Чочум
* Мунньи
* Суоркун
* Кэлтэр
* Сордоҕун
* Хунхаады

## Өссө маны көр
* И.И. Биллингс география уонна астрономия экспедицията (1785 - 1795)

## Ылыллыбыт сирэ
* *Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Ванкувер

**Ванкувер** (*Vancouver*) диэн Канада куората, Британия Колумбиятын соҕуруулуу арҕаатыгар баар. Дьордь Ванкувер диэн британ айанньытын аатынан ааттаммыта.

Ванкувер олохтоохторун ахсаана 578,041, Ванкувер Метро олохтоохторун ахсаана 2,116,581. Элбэх омук олорор. "Чохороон" диэн сахалар диаспората үлэлиир.

Ванкувер турар сиригэр дьон аан бастаан 1860-с сс. Фрейзер өрүскэ кыhыл көмүс булуллубутун кэннитэн кэлэн олохсуйбуттара. 1887 Канада Чуумпу океаннааҕы тимир суола тутуллубутун кэннэ куорат улааппыта. Ванкувер порда 1920-с сс. Панама ханаала тутуллан бүппүтүгэр омуктар икки ардыларынааҕы суолталаммыта.

Ванкувер экономикатын төрүкү сайдыбыт сектордарынан буолаллар мас, сир хаhыы, балыктааhын уонна агрикултуура. Онтон таhынан сервис уонна туризм индустриялара сайдаллар.

Ванкувер аан дойду ордук олохтоох куораттарыттан бастыҥ үс ахсааҥҥа киирсэр. 2008 сылга Mercer Human Resource Consulting кэтээн көрүүтүнэн, аан дойду куораттарыттан олох таhымынан төрдүс миэстэҕэ баар.

2010 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара Ванкуверга ааhыахтаахтар.
Афроамериканнар

**Афроамериканнар** () эбэтэр **Хара американнар** () диэн Африкаттан төрүттээх АХШ олохтоохторо. Үксүлэрэ кулуттартан төрүттээхтэр.
Лос Андьелес

**Лос Андьелес** () диэн Калифорния ордук улахан куората. АХШ иккис улахан куората. Кылгатан **L.A.** дэнэр. Куорат олохтоохторун ахсаана 3.8 млн, иэнэ 1,290.6 км2. Лос Андьелес метрополия зонатыгар 12.9 млн киhи олорор, 224 тылынан саҥараллар.

Лос Андьелеhы балаҕан ыйын 4 1781 Испания губернатора Фелипе де Неве тэрийбитэ. 1821 Мексика чааhа буолбута. 1848 бүппүт Мексика-Америка сэриитин түмүгүнэн, Лос Андьелес уонна Калифорния Холбоhуктаах Штаттарга киирбиттэрэ.

Лос Андьелес аан дойду биир эргиэн, аралдьыйыы, култуура, масс медиа, мода, үөрэх, технология уонна үөрэҕирии киинэ буолар. Холбоhуктаах Штаттар экономикаларын сүрүн күүс сирдэриттэн биирдэстэрэ. Aан дойдуга аатырар киинэ, видео оонньуу, телевидение уонна музыка индустриялара бааллар.
Торонто

**Торонто** (*Toronto*) диэн Канада ордук улахан куората уонна Онтарио улуус киинэ. Онтарио күөл хотугулуу арҕаа кытылыгар турар. Куоракка бэйэтигэр 2.5 млн киhи олорор. Улахан Торонто сирин киинэ. Соҕуруу Онтарио олохтоох регионыгар киирсэр. Онно 8.1 млн киhи олорор (дойду олохтоохторун 25%).

Канада экономикатын киинэ буоларын быhыытынан, Торонто глобал куорат буолар уонна аан дойду бастыҥ үп кииннэрин ахсааннарыгар киирсэр. Торонто экономикатын сайдыылаах сектордарынан буолаллар үп, эргиэн сервистара, телекоммуникациялар, аэрокосмонаутика, транспорт, масс медиа, дьоҕур, киинэ, телевидение оҥоhуута, бичик таhаарыы, софтуэр, медицина чинчийиилэрэ, үөрэҕирии, туризм уонна спорт индустриялара. Канада сүрүн компанияларын салалталарын ыстааптара бааллар.

Торонтоҕа араас элбэх омук олорор. Иммиграннар ахсааннара элбэх.

## Экономиката

## Һисторү

## Дьоно сэргэтэ

Торонто - элбэх омуктартан куорат, биир интернационал куораттарыттан биирдэстэрэ. Торонто куоратка 5000 араас омук олорор, 300 араас тылынан саҥараллар. Бары омуктар Канадиан инглиш тылынан чопчу үчүгэйдик саҥараллар. Куорат нэһилиэнньэтэ сыл ахсын 300 тыыһынча киһинэн элбии турар. Билигин куоратка 6 мөллүйүөн киһи олорор. Куорат олохтоохторуттан 67% кэлии омуктар буолаллар.

Торонто төрүт олохтоохторо:

* Канаадалар - 700 тыһ (кыччыы турар)
* Индиэйэстэр - 20 тыһ

Торонто куоратка кэлии омуктар:

* Кытайдар - 800 тыһ (элбии турар - сыл аайы 87 тыыһынчанан)
* Англичаннар - 779 тыһ (кыччыы турар)
* Индиалар - 621 тыһ (элбии турар)
* Ниэмэстэр - 449 тыһ
* Эрмээннэр уонна атын Кавказ омуктара - 250 тыһ
* Нууччалар - 230 тыһ
* Узбектар - 100 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Американнар - 78 тыһ
* Украиннар (Хохоллар) - 50 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Дьоппуоннар - 32 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Кэриэйдэр - 21 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Казахтар - 17 тыһ
* Афганнар - 13 тыһ (түргэнник улаата турар)
* Татаардар - 7 тыһ
* Монголлар - 4 тыһ
* Сахалар - 2 тыһ (элбии турар - сыл аайы 280 киһи курдук)
* Индонезиалар - 700 киһи (олох түргэнник улаата турар - 2050 сыллаахха Индонезиялар ахсааннара 2 мөл тахсыахтаах)
* Малайдар - 1 тыһ (элбии турар)

Атыттар - 300 тыһ

* Торонто уопсайынан түргэнник улаата уонна сайда турар куорат, аны 2014 сыллаахтан Торонто Аан Дойду биир бастыҥ улахан куораттарыгар киирсиэхтээх (Токио, Нью-Йорк тэҥэ)

## Сахалар суоллара Торонтоҕа
Торонто куоратка Сахалар 2000 курдуктар.

Саха иммиграннара Торонто куоратка биллэр суол хааллардылар:

* Саха маҕаһыыннара
* Торонто метротугар Саха тылынан таблица
* Торонто университетыгар Саха тылын үөрэтии

## Торонто биллэр сахалара
* Чоросова Айталина Афанасьевна - биллэр художница.
* Чоросов Айтал Уильям - Торонто куорат думатын депутата
* Туйаара Бэйкер - Торонто куорат архитектора (1955 - 2007)
* Сахаайа Миллер - Саха тылын учуутала
* Иннокентьева Сардаана Дмитриевна - Саха култууратын бастакы Канаада сиригэр аҕалбыт (1943 - 2001)

уонна да атыттар
Сиэтл

**Сиэтл** (*Seattle*) диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.
Буотама

**Буотама өрүс** - Өлүөнэ уҥа салаата. Уһуна 418 км., тардыытын иэнэ 12600 кв.км. 

Алдан үрдэлин уонна Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир икки ардынан сүүрэр. 

Төрдүттэн 22 км. *Бырыылаах* диэн гидрология пуоһугар уу орто орскуота сөкүүндэҕэ 43 м³. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Тардыытыгар 200 күөл баар. Сүрүн салаалар: хаҥас *Талаалаах* (57 км.), уҥа *Харыйа Үрэх* (60 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Туолба

**Туолба өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. уһуна 395 км., тардыытын иэнэ 15800 км². Баһа Алдан үрдэлин хотугулуу-арҕаа уһугар баар.

Төрдүттэн 43 км. *Алексеевка* диэн гидрология пуоһугар уу орто ороскута сөкүүндэҕэ 63 м³. Тардыытыгар 100 күөл баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа *Сыалыһардаах* (95 км.), хаҥас *Сытыган* (58 км.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сиинэ

**Сиинэ өрүс** - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 597 км., тардыытын иэнэ 30900 км³. Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар.

Тардыытыгар 1098 үрэх уонна 3300 күөл баар. Төрдүттэн 38 км. уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 40,6 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Бөдөҥ салаалар: уҥа *Чына* (240 км.), *Хаҥдарыма* (175 км.), хаҥас *Матта* (195 км.), *Чыыра* (181 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Түгүөнэ

**Түгүөнэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 492 км., тардыытын иэнэ 8740 кв.км. 

Баһа Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир хотугулуу-илин өртүгэр баар. Сүүрээнэ Саха сирин ортоку намталга баар. 

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: хаҥас өртүттэн *Чүөлү* (78 км.) уҥа өртүттэн *Олом* (71 км.) уонна *Лампара* (70 км.).

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Сииттэ (өрүс)

**Сииттэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 431 км., тардыытын иэнэ 8250 кв.км. Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сир кытыытынан уонна Саха сирин ортоку намталынан сүүрэр.

Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Хаҥас өртүттэн *Дьүктүөнэ* (108 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Өлүөхүмэ (өрүс)

**Өлүөхүмэ өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата. Уһуна 1436 км., тардыытын иэнэ 210 тыһ. км³. Баһа Чита уобалаһыгар *Мурой* сискэ баар.

Үөһээ сүүрээнигэр хайалар икки ардыларынан киэҥ хочолоох. Амуур уобалаһыгар хоту диэкки Удокаан уонна Становой сис хайаларын быыстарынан устар. 

Уута сүрүннээн хаар ууллуутуттан. Уу орто ороскуота сөкүүндэҕэ 1950 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сорох сиринэн олунньу уонна кулун тутар ыйдарга түгэҕэр диэри тоҥор. 

Тардыытыгар 21 тыһ. өрүс уонна үрэх баар, уонна 9,2 тыһ. күөл баар.

Сүрүн салаалара: уҥа *Тунгир* (502 км.), *Ньүүкдьэ* (583 км.); хаҥас Чаара (851 км.)

Аал сырыыта *Өнүүкэ* диэн сиргэ дылы (төрдүттэн 406 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Аал сырыыта

**Аал сырыыта**. Уу транспора сылдьар кыахтаах өрүстэр, күөллэр, каналлар.

Сүрүн тэрилинэн буолаллар ааллар: катердар, борохуоттар, баржалар.

Мэлдьи сырыылах буолуон сөп эбэтэр сезонунан (сайын, халаан уу кэмигэр).

Туһаныллар акваториялар тииптэринэн Н.:

* Өрүс транспорда (күөллэринэн өрүс транспорыгар, ордук улахан күөллэртэн ураты — Каспийскай муора курдук улахан күөллэртэн ураты));
* Муора транспорда.

Муора дьүүлэ муора суднолара муоралаах буолуохтаахтар, ол аата кини аймалҕана суох урусхалланыа, долгуйуо суохтаах; муора дьүүлэ муора суднолара ордук.

Таһаҕаһы тиэйиигэ уонна таһыыга портар (муора уонна өрүс) сулууспалыыллар; пассажирдары муора уонна өрүс вокзалларын туталлар.

Уу транспорда үрдүк таһаҕастаах уонна олус намыһах себестоимоһынан уратылаах, ону таһынан ханнык баҕарар улахан габариттаах таһаҕаһы таһар кыаҕы биэрэр. Салгыы уу транспорда, манна континеннар, арыылар икки ардыларыгар, ону тэҥэ мөлтөх оройуоннарга тиэйии кыаллыбат суол. Уу транспорын биир дьоһун суолтатынан паромнар буолаллар.

Уу транспорын сырыытын түргэнэ намыһах, онон билигин пассажирдары таһыыга туһата суох. Ол оннугар туристарга, уопсайынан көхтөөх сынньаланы сөбүлүүр дьоҥҥо олус биллэр. Улахан туристическай суднолар, араас катералар, яхталар уонна оҥочолор туһаныллаллар.

Уу транспорын ураты көрүҥэ-буер-уу ньуурун үрдүнэн хаҥкынан тыал күүһүн аннынан сыҕарытар.

## Быһаарыылар
Марха (Өлүөнэ салаата)

**Марха өрүс** - Өлүөнэ хаҥас салаата. Уһуна 346 км., тардыытын иэнэ 8910 км². Сүүрээнэ бүүттүүн Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. 

Баһын диэкки алта күөлү курдары ааһар. Төрдүгэр уу ороскуота сөкүүндэҕэ 21 м³. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ.

Тардыытыгар 800 күөл баар. Уҥаттан *Намылдьылаах* (184 км.) диэн бөдөҥ салаалаах.

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Витим (өрүс)

**Витим өрүс** - Өлүөнэ өрүс уҥа салаата, Илин Сибиир улахан өрүстэриттэн биирдэстэрэ. Уһуна 1837 км. Баһыгар *Витимкаан* уонна *Чина* үрэхтэр холбоһон Витим үөскүүр. 

*Икат* сис эниэтиттэн саҕаланар. Витим хаптал хайатын эргийэ көтөр, Хотугу Мууйа уонна Соҕуруу Мууйа систэри быһа охсор. Өрүс уһуна 1837 км (Витимкааны аахтаахха — 1978 км).

Бастаан Бурятия Баунтовскай оройуонунан, онтон Муйскай оройуон Чита уобалаһын кытта кыраныыссатынан, аллараа сүһүөҕэ Иркутскай уобалаһынан (Бодойбо уонна Маама-Чууйа оройуоннара) устар.  Бүтэһик 52 км — Саха сиринэн устар уонна Өлүөнэҕэ түһэр..
Үөһээ өттүгэр элбэх таас харгылаах.

Өрүскэ Бодойбо куорат турар. Уҥа салаалара: *Конда*, *Каренга*, *Калар*, *Бодайбо*. Хаҥас салаалар: *Ципа*, *Мууйа*, *Мамакаан*, *Мама*.
[400px|thumb|left|[БАМ **Витимы** туоруур күргэтэ. Хаҥас өттө Бүрээтийэ, уҥа өттө Забайкальскай кыраай]]
Намана

**Намана өрүс** - Өлүөнэ өрүс хаҥас салаата. Уһуна 444 км., тардыытын иэнэ 16900 км². 

Баһа уонна сүүрээнэ Өлүөнэтээҕи хаптал хайалаах сиргэ баар. Төрдүттэн 35 км. сиргэ уу ороскуота сөкүүндэҕэ 30 м³ тэҥнэһэр.

Тардыытыгар 1000 тахса күөл баар. Алтынньыттан ыам ыйыгар диэри тоҥ. Сүрүн салаалара: уҥа *Сарсан* (84 км.), *Үлэгир* (90 км.); хаҥас *Кэйиктэ* (276 км.)

## Ылыллыбыт сирэ

*Якутская АССР*, словарь-справочник, Якутск, 1980 г.
Биир ньыгыл Арассыыйа

**Биир ньыгыл Арассыыйа** () диэн Арассыыйа сүрүн уонна ордук улахан политика партията. Владимир Путин партия бэрэссэдээтэлэ ол да буоллар партыыйнай буолбатах, Дмитрий Медведев салаайаччылара кини барытын быhaaрар.

Саха Сиригэр партия политсоветын Бэрэсидьиэн уонна Бырабыыталыстыба администрациятын баһылыга Николаев Айсен Сергеевич салайар.

Уоруйахтар паартыйалара буоларынан биллэр уонна сэриини өйөөччү өлөрүөхсүттэр паартыйалара, ону таһынан буодар буолбат шоу бизнес уонна карьеристар паартыйалара.