Быстах санаа

Санаа олус түргэн, тугу саныыгын да сонно тиийэн иһэр. Киһиэхэ түргэнник киирэн ааһар санаалар элбэхтэр уонна быстах санаалар диэн ааттаналлар. Киһи бу санааларын арааран билэрэ уонна олор соһуччу дьайыыларыгар киирэн биэрэн быстах быһыылары оҥорботоҕуна эрэ олоҕо табылларын билии эрэйиллэр. 

“Быстах санаалаах” диэн быстах санаатын дьайыытыгар киирэн биэрэр киһини этэллэр. Ону-маны мээнэ саҥара сылдьар, баһа босхо баран ылар, олоҕо суохтук тиэрэ-маара көрбүт киһи быстах санаалаах буолуон сөбө быһаарыллар. Быстах санаалар ырааҕы дириҥник кыайан быһаарбакка түргэнник уларыйа сылдьаллар, ол иһин сахалар олору кылгас санаа диэн эмиэ ааттыыллар. 

Быстах санаалаах киһи оҥорор быһыылара “Санаабычча быһыыга” тиийэн хаалаллар. Оҥорор быһыыттан туох содул үөскээн тахсарын быһаарбат буолуу санаабычча быһыыны оҥоруу буолар.

Содул диэн киһи оҥорор быһыыларыттан үөскээн тахсар улахан куһаҕан, ночоот ааттанар. Киһи оҥорор быһыытыттан ханнык эрэ содул үөскээн тахсарын эрдэттэн быһааран суох оҥордоҕуна, туораттаҕына эрэ бу быһыыта табыллан туһалаах буолуон сөп. 

Оҥорор быһыы содулу үөскэппэтин туһугар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын киһи билэрэ хайаан да эрэйиллэр. Куһаҕан быһыылары кистээбэккэ кэпсээһин, дьон олору билэннэр оҥорботторун үөскэтэр уонна оҕолорун олору оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэригэр тириэрдэр туһалаах быһыы буолар. Содулга тириэрдибит быһыыны хатылаан оҥордоххо содул эмиэ үөскээн улаатан тахсыан сөп. 

Тиэрэ сытар кыраабылы алҕаска тииһиттэн үктээтэххэ угунан киһини сүүскэ биэрээччи. Бу уратыны быһааран “Кыраабылы үктээмэ” диэн үөрэх оҥорон дьон сэрэхтээх буолууларын улаатыннара са-тыыллар. Бу этии биллэр куһаҕан быһыыны хатылаан оҥорон сыыһаҕа киирэн биэримэ диэн үөрэтэр аналлаах туттуллар.

Үчүгэй баҕайы киһи биирдэ быстах санааҕа оҕустаран сыыһа туттунууга түбэһэн хаалара өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ улахан туһалааҕын биллэрэр. Таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үөрэтэрэ сыыһа-халты туттунууттан оҕону, киһини харыстааһын, өйүн-санаатын туруктаах оҥорон биэрии буолар. 

Быстах диэн тыл санаа кылгаһын, быс диэн тылтан үөскээбитин,  олоххо туһата суоҕун, таах хаалар быһыылары оҥорууга тириэрдэрин биллэрэр. Киһи оҥорор саҥаны айыыларыттан биир эмэ табыллан, сатанан туһаны аҕалар, онтон атыттара бары быстах быһыыга кубу-луйаннар таах хаалаллар эбэтэр куһаҕаны элбэтэллэр. 

Киһи өйө-санаата сайдан үчүгэй үгэстэрэ үөскээтэхтэринэ, көрсүө, сэмэй майгыланнаҕына быстах санааларга киирэн биэрбэт буолла-ҕына эрэ киһилии быһыылары оҥорор кыаҕа улаатар. 

Олоххо уопута аҕыйах, өйө-санаата ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буола үөрэнэ илик эдэр киһи быстах санааҕа оҕустаран хаалара үөскүөн сөп. Быстах санааҕа киирии араас, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны үөскэтэн сыыһа-халты туттунууну элбэтиэн сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ улаатан эрэр оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн иннэ-кэннэ, туох содулу үөскэтэрэ биллибэт саҥаны айыылары оҥорума диэн үөрэтэр. Саҥаны айыыны, дьон билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун оҥоро сатааһын сыыһа-халты буолан тахсан куһаҕаны элбэтэн кэбиһэриттэн, бу үөрэх оҕону харыстыыр аналлаах.

Санаа хайдаҕа; үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана субу баарынан кыайан быһаарыллан биллибэтэ быстах санааҕа киирэн биэрэри элбэтиэн сөп. Сахалар сиэр диэн аналлаах өй-санаа хааччаҕын үөскэтэннэр аһара барар санааны хааччахтыы сатыыллар. 

Сиэр диэн үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдибит санааны тутуһа сылдьыы, ол быһыылары хатылаан оҥорон туһаныы ааттанар. Сиэри тутуһа сырыттахха оҥорор быһыы сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйыырын сахалар тутуһаллар. (4,35).

Майгы уратылара киһи олорор быһыытыгар дьайаллар. Быстах санааны аһара ыытан элбэтэн кэбиһэр майгы уратылара манныктар:

1. Солумсах буолуу.

2. Киһиргээһин.

3. Кыыһырыы.

4. Көҥүлүнэн барыы.

5. Саҥаны айыыны оҥоро сатааһын.

Солумсах буолуу быстах санааны элбэтэр. Сыыһа-халты туттунуу быстах санааттан үөскээн тахсара элбиир. Киһи санаатыгар туох көтөн түспүтүн оҥорон истэҕинэ сыыһа-халты туттунара элбээн куһаҕаны, сыыһаны оҥороро үксээн хааларыгар тиийиэн сөп. 

Өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэр сахалар солумсах буолууну куһаҕан майгыга киллэрэннэр хааччахтыы сатыыллар. Ол хааччаҕы үөскэтэр солун диэн тыл саҥаны билиини бэлиэтиирэ уонна икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ туһалыыр. Аһара элбэх солуну билэ сатааһын солумсах буолууну үөскэтэрэ өй-санаа хааччаҕын оҥорон туһалыыр.

Киһини ымсыырдар, үгүстүк сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр санаа “Көҥүлүнэн барыы” диэн ааттанар. Киһи ханнык да хааччахтары тутуспакка көҥүлүнэн бара сатыыра хаһан баҕарар баарыттан сахалар “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хо-һоонноро харыстыыр аналлаах туттулла сылдьар. 

Киһиэхэ көҥүлүнэн барыы диэн суох. Олох сайдан иһиитэ араас быраабылалары, саҥа сокуоннары олоххо киллэрэн иһэллэрин билэн тутуһа сырыттахха эрэ олох табыллар буолбута ыраатта. Өй-санаа хааччахтарын тутуспат буолууну көҥүлүнэн барыы үөскэтэр.

“Саҥарыаҥ иннинэ санааҥ көр” диэн өс хоһооно киһи оҥорор быһыытыгар санаата бастаан иһэрин биллэрэринэн киһи үчүгэйи оҥорорун туһугар аан бастаан санаатын тупсарарын эрэйэр. 

“Быстах быһыыга киирэн биэримэ” диэн этии киһи дьон оҥорор үгүс куһаҕан быһыыларын аан бастаан биллэҕинэ уонна олору оҥорботоҕуна үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕа улаатарын биллэрэр. Куһаҕан быһыылары билэр буолуу киһи олору саныы сылдьарын суох оҥорон өйүн-санаатын тупсарарын, ыраастыырын үөскэтэр.

“Күннээҕинэн эрэ сылдьар” диэн этии киһи санаата бу күнтэн ырааҕы кыайан ырыппатын, быһаара сатаабатын биллэрэр. Бу күннээҕи эрэ туһунан саныы сылдьыы киһи санаата кылгаһын быһаарар.

“Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн этии туох эмэ быһыыны оҥоруох иннинэ санааҕа элбэхтик ырытан быһаарыыны оҥостору, оҥорор быһыыны быстах быһыыга кубулуппаты биллэрэр буолан, бу өс хоһооно киһи санаатын үлэтин күүһүрдэн биэрэн оҥорор быһыытын тупсарарыгар улахан суолталаах. 

Киһи үгүс алдьархайа тиэтэйэн, ыксаан оҥорор быһыытын быстах быһыыга кубулутарыттан үөскээн тахсар. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ киһини “Тиэтэйимэ, ыксаама” диэн этэн үөрэтэр. Быстах санаа аһара барыыта быстах быһыыны оҥоруулар элбииллэригэр тириэр-дэрэ сыыһа-халты туттунуу үксээһинин үөскэтэр. Киһи өйө-санаата туруктаах буолан быстах быһыыга киирэн биэрбэтин туһугар сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһа сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолар. 

Сахалар былыр-былыргыттан сиэри тутуһаллара таҥара үөрэҕин билэн олохторугар туһаналларын биллэрэр. Өй-санаа үөрэҕэ таба, олоххо туһалаах буоллаҕына, киһи уһун үйэни ситиһэрэ кыаллар.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Куһаҕан санаалартан ыраастаныы” диэн туому ыытан киһи быстах киирэн кэлэр санааларын умнарын, хаал-ларан иһэрин үөскэтэн, үчүгэй санаалара элбииригэр тириэрдэр. 

Киһи быстах санааҕа киирэн быстах быһыылары оҥорботугар аналлаах көмүскэллээх буоларын ийэ кута үөскэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй быһыылары оҥотторон үчүгэй үгэстэри ийэ кутугар иҥэрэн биэрии сыыһа-халты туттунууттан харыстаныыны үөскэтэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо ийэ кутун Кут-сүр үөрэҕин туһанан үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрэргэ ыҥырар.

Киһи өйүн-санаатын сайыннаран, сиэри тутуһан быстах санааҕа киирэн биэрбэтэҕинэ уонна олору оҥорботоҕуна киһилии быһыыланары ситиһэн уһун үйэлэнэр кыахтанар. (2,17).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

2. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.