Куһаҕан санаалартан ыраастаныы туһата

Ханнык эрэ олус кыра, умнулла сыһа-сыһа кыламнаан ааһар санаа сыыһын туох да суола-ииһэ суох симэлийэн хаалара буолуо диэн дьон үксэ саныыллар, эҥин да араас санаалар бастарыгар киирэ охсон аастахтарына да, умнуллан хаалаллар, сүтэллэр диэн аахайбаттар.

Үгүстүк биири санаатахха, куруук ону саныы сырыттахха санаа мунньуллар, күүһүрэр, сыыйа-баайа үгэскэ кубулуйар. Санаа кытаатар. Санаа чиҥиир, дириҥиир. Кэлин тиһэҕэр кытаанах санаа, биир санаа диэҥҥэ кубулуйуон сөп. Киһи биир санааны ылыннаҕына онтун толорор кыаҕа лаппа улаатар. Биир санаата өйүн-санаатын барытын сабардаатаҕына атын санааларга аралдьыйар кыаҕа сүтэриттэн, бу санааны толорор күүһэ өссө улаатар. Киһи өйүн-санаатын, күүһүн-күдэҕин барытын биир санаатын толорууга түмүөн, олоҕор араас ыарахаттары көрүстэҕинэ даҕаны олору хайаан да кыайыан сөп.

Биир санаалаах буолуу хайысхата сыыһа баран хааллаҕына, халыйдаҕына олус элбэх киһини сыыһа суолга тириэрдиэн сөп. Аһара биир санааланыы дьон олоҕор, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэспэтиттэн кэлин оҥорор содула улаатан тахсарыттан эрдэттэн сэрэнии, икки өрүтээх буолууну тутуһа сылдьыы ирдэнэр.

Сахалар “Киһини санаата салайар”, “Киһи санаа хамначчыта” диэн этэллэр. Бу этиилэр киһи ханнык санаалардаах даҕаны соннук дьыа-лалары, быһыылары оҥорор кыахтанарын чопчу быһаараллар.

Дьон оҥорор быһыылара хайдахтарын быһаарыыга Аан дойду, Сир уонна Күн сүрүн тутулуктарыттан саҕалаатахпытына уонна сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин тутустахпытына ылынар быһаарыыбыт таба буолар кыаҕа улаатар. Сир уонна Күн икки өттүлэриттэн халбаҥнаабат гына тутулуктаахтара хаһан да уларыйбат. Сир Күҥҥэ олус чугаһаан хаалыыта күн уота аһара ититэриттэн тыынар-тыыннаахтар эстиилэригэр тириэрдэр, онтон Сир Күнтэн тэйэн, ыраатан биэриитэ космос тымныыта сабардааһыныгар тириэрдэринэн сиргэ олох эстиитин аҕалар кыахтааҕын билигин үөрэҕи-билиини баһылаабыт дьон билэллэр.

Бу икки өттүттэн тутулук киһи, дьон бары оҥорор быһыылара хайа да өттүн диэки аһара барбакка, икки ардынан, ол аата ортотунан тутуһан баран иһиэхтээҕин быһаарар. Саха дьоно олус былыргыттан маны билэллэрин бэйэлэрэ олорор, үөскүүр сирдэрин Орто дойду диэн ааттыылларыттан, “Туох барыта ортотунан буолуохтаах” диэн этиилэриттэн арааран билэбит. Үчүгэй курдук ааттанар Yөһээ дойду эбэтэр куһаҕанынан аатырар Аллараа дойду тыыннаах киһи олоҕун олороругар уонна оҥорор быһыыларын быһаарыыга сөп түбэспэт эбиттэр.

Киһи, дьон оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар диэннэргэ арахсаллара айылҕаттан, туох барыта икки өрүттээҕиттэн, икки өттүттэн тутулуктааҕыттан үөскээн, арыллан тахсаллар.

Дьон бары оҥорор, сөбүлүүр, ол аата бэйэлэригэр туһалаах быһыыларын үчүгэй быһыылар диэн ааттыыллар, бары оннук быһыылары оҥорорго кыһаналлар, соннук баҕа санаа үөскээн олохсуйар, онтон куһаҕан быһыылар диэҥҥэ дьон оҥорбот, сирэр, сөбүлээбэт, олоххо туһаны аҕалбат, буортулаах быһыыларын барыларын киллэрэллэр.

Yчүгэй быһыы аһара бардаҕына куһаҕан быһыыга кубулуйарын, онтон куһаҕан быһыы үчүгэйгэ уларыйан тупсарын арааран билэр буолуу олох уустуктарын үөскэтэр уонна бу уларыйыылары киһи өйө-санаата баарыттан, субу туһааннаах кэмигэр арааран билэр кыахтанарын быһаарар. Yчүгэйи уонна куһаҕаны, ол аата үрүҥү уонна хараны арааран билбэт киһи, киһи буолууну ситиһэрэ аһара уустук. 

Yчүгэй уонна куһаҕан быһыылар кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэллэрин таба быһааран олоххо туһаныы киһи бэйэтин сайдан иһэр өйүгэр-санаатыгар сүктэриллэр. Ким тугу үчүгэй диэн оҥороро, онтон куһаҕан диэн туоратара бэйэтин дьыалата буолар.

Киһи үгүстүк, субу оҥорор быһыыта кэлин маннык буолан тахсыа диэн сэрэйбэт, санаатыгар оҕустаран көрбөт, сонно буолар үчүгэйгэ үлүмнэһэрин эрэ билэр, “Кэннэ кээнчэ да буоллун” диэбит курдук быһыыланар. Көрүүлээх аска-үөлгэ, баайга-малга үөрэммит киһи, бу олоҕун үчүгэйигэр үөрэнэн хаалан хайдах даҕаны куһаҕан диир кыаҕа суох курдук. Баайга-малга сыстыбыт төрөппүт оҕолорун атаахтатан, маанылаан быстах өйгө-санааҕа үөрэтэн кэбистэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэрэ сайдыылаах олох абылаҥнарыгар киирэн биэрэн-нэр, олоххо тардыһыылара, тулуурдара, дьулуурдара, үлэни-хамнаһы кыайыылара мөлтөөтөҕүнэ, бу аймахтар атыттарга баһыттаран улары-йыылара, симэлийиилэрэ тиийэн кэлэрин таба сыаналыахтара этэ.

Араас куһаҕан түүллэр киһиэхэ куһаҕан санаалар мунньулуннахтарына эбэтэр киирэ сатаатахтарына көстөллөрүн таба сыаналаан сэрэхтээх буолуу улаатыа этэ. Манна киһи куһаҕан диир кыылын эбэтэр тугу эмэни охсуһан дуу, хайаан дуу кыайдаҕына куһаҕан санааларыттан ыраастаммытын, умнубутун бэлиэтэ буолар.

Yчүгэй санаалардаах киһи түүлэ үчүгэй көрүҥнээх, дьүһүннээх, сырдык, бэйэтэ үчүгэйдик сылдьар, үчүгэй дьону, кыыллары көрөр, үчүгэй сиргэ сылдьар. Дьону кытта тапсар, үчүгэйдик саныыр киһи түүлүгэр үгүстүк үчүгэй тыаҕа сылдьар, үчүгэй дии саныыр тииттэрин, үрүҥ дьүһүннээх кыылларын элбэхтик көрөр.

Киһиэхэ куһаҕан санаалара элбээтэхтэринэ түүлүгэр куһаҕан дьо-ну, хара дьүһүннээх кыыллары көрөр, бу дьоно, кыыллара куһаҕаннык быһыыланаллар. Дьону кытта тапсыбат буолуу кэлэригэр олус куһаҕан көрүҥнээх тииттэрдээх сиргэ сылдьыахха эмиэ сөп.

Yлэ-хамнас кыаттарбата, кыаллыбата, олоххо ыарахаттары көрсүү киһи түүлүгэр хараҥа, кыараҕас, куһаҕан дии саныыр сирдэригэр элбэхтик сылдьарыттан, табыллан айаннаабатыттан, аллараа диэки түһэриттэн, үөһээ диэки кыайан ыттыбатыттан быһаарыллар.

Куһаҕан санаа киһиэхэ мунньуллубута, олохсуйбута киһи итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ, ийэ кута салайар кэмигэр киирдэҕинэ дьэ илэ биллэн кэлэр. Итирбит киһи оҥорор быһыыларыттан киниэхэ ханнык санаалар ийэ кутугар иҥэн сылдьалларын, олохсуйбуттарын быһаарыахха сөп. Аныгы үйэҕэ дьон куһаҕан санаалара элбээбититтэн, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥмититтэн арыгы истэллэр, итирдэллэр эрэ охсуһаллара этиһэллэрэ, тапсыбаттара элбэхтик киирэр буолла.

Киһи куһаҕан санаатын куруук өйүгэр тутан, ону саныы сылдьара ордук куһаҕан. “Атын киһиэхэ куһаҕаны санаама, бэйэҕэр кэлиэҕэ” дииллэр сахалар. Бу этии саха дьоно былыр-былыргыттан өйү-санааны олус дириҥник үөрэппиттэрин биллэрэр. Киһи куһаҕан санааны куруук саныы сырыттаҕына, ол санаата хаһан эрэ үгэскэ кубулуйдаҕына, аны бэйэтэ ол санаатын толорон, оҥорон кэбиһэрэ ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Киһини куһаҕаҥҥа тиийэн хааларыттан эрдэттэн сэрэтэргэ аналлаах туттуллар.

Куһаҕан санаалар киһиэхэ үгэс буолан олохсуйдахтарына киһини куһаҕан быһыыны оҥороругар тириэрдэллэр. Арыгы бэйэтэ куһаҕана суох, кыһыл арыгылар бары иһэр битэмииннээх отоннорбут ууларыттан көөнньөрөн, ол аата, өссө тупсаран биэриинэн оҥоруллалларын бары билэбит. Арай арыгыны иһэн киһи өйө көттөҕүнэ, итирдэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥороро эбиллэриттэн арыгы куһаҕан диэн этэбит. Куһаҕан санаалардаах дьон элбээн хаалыыларыттан, арыгыны элбэхтик истэхтэринэ онтулара күөдьүйэн, көөнньөн тахсарыттан, куһаҕан быһыы арыгыттан тутулуктааҕын курдук сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Бу сыыһа өйдөбүл сэбиэскэй былаас кэмигэр дьоҥҥо үгүстэригэр иҥмитэ арыгыны кытта охсуһууга таба быһаарыыны булууну билигин да мэһэйдии, бүөлүү сылдьар.

Куһаҕан быһыылар элбээһиннэригэр куһаҕан санаалаах дьон үксээһиннэрэ ордук улахан сабыдыаллаах. Аан маҥнай өйү-санааны тупсарар үлэлэри дьоҥҥо, ордук оҕолорго, эдэрдэргэ өйдөтө сатааһын, кыра эрдэхтэриттэн үгэс оҥорон иҥэрии оҥоруллара туһалыа этэ. Манна эдэрдэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын билэллэрэ эрэйиллэр. “Бу куһаҕан быһыы, манныгы аны оҥорума” диэн төрөппүтэ быһааран биэрдэҕинэ, үөрэттэҕинэ уонна өссө көрдөрөн биэрдэҕинэ эрэ оҕото олору оҥорбокко үөрэнэрин билбэккэ, сатаан туһаммакка сылдьабыт. 

“Yчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт киһи” диэн тугу барытын оҥоруон сөптөөх, олоххо ситэ үөрэммэтэх, уопута өссө тиийбэт киһини этэллэр. Сахалыы тыллаах хаһыаттар, араадьыйа уонна тэлэбиизэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын суруйбаккалар, кэпсээбэккэлэр, көрдөрбөккөлөр кистии, саһыара сатыылларыттан, дьоҥҥо тириэрдибэттэриттэн эдэрдэр үчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт дьоҥҥо кубулуйдулар, ол иһин билбэттэригэр тэптэрэн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэрин билбэтэҕэ буолаллар.

Улаатан эрэр оҕолор, эдэрдэр, куһаҕан быһыылары билбэтэхтэринэ оҥоруохтара суоҕа диэн биһиги дьоммутугар урукку, сэбиэскэй кэмтэн хаалан хаалбыт сыыһа өй-санаа иҥэн сылдьарыттан ыраастаныы эрэйиллэр. Куһаҕан быһыы диэн тугун арааран билбэт киһи, кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй диэнэ түҥнэри эргийэн куһаҕан диэҥҥэ кубулуйан, эргийэн хаалыытыгар ордук күүскэ оҕустарыан сөбүн аахсыбаппыт. Үчүгэй, минньигэс дии-дии элбэҕи аһаан уойан хаалбыт киһи кэлин уойарыттан эрэйдэнэрэ, арыгыны үчүгэй, үөрүүнү-көтүүнү үксэтэр диэн, элбэхтик испит киһи арыгыһыт буолан хаалара, бэлэмҥэ үөрэммит киһи туга эмэ тиийбэтэҕинэ, дөбөҥнүк атыны була охсоору, уорара, халыыра ордук улахан хомолтолоох.

Өй-санаа үөрэҕин сабыдыала хас да көлүөнэ дьон олоҕун кэнниттэн биирдэ биллэр. Коммунистар өй-санаа үөрэҕин, итэҕэли суох оҥороннор, оҕолору сыыһа хайысхалаахтык үөрэппиттэрин түмүгүттэн билигин кэлэн олус санааргыыбыт. Эдэр ыччаттарбыт, уолаттарбыт атаах, бас-баттах иитиилээх буола улаатаннар түптээх үлэ-хамнас да кыаттарбат, бэрээдэктэрэ быста мөлтөөтө, ону тэҥэ, саҥаны айыыны, ол аата, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору уонна туохха барытыгар аһара бара, аһара туттуна сылдьалларыттан, араас быстах быһыыга түбэһэн хаалаллара олус элбээтэ. Улаатан эрэр уолаттарбыт отучча бырыһыаннара хаайыыга киирэн тахсаллара туттулла сылдьар өй-санаа үөрэҕэ төрдүттэн сыыһа хайысханан баран иһэрин чуолкайдык биллэрэрин салайааччылар билиммэттэр.

Куһаҕан санаалар мунньустан, элбээн хаалыыларыттан киһи өйө-санаата буорту буолар. Куһаҕан санаалара олус үксээн үгэскэ кубулуйдахтарына кэлин куһаҕаны оҥоруу диэки киһи бэйэтэ салаллар кыахтанарын иһин, киһиэхэ өйү-санааны ыраастаныы туһата улаатан тахсар. “Айыы этэн ыраастаныы” туһунан биһиги “Киһи буолуу” диэн үлэбититтэн булуохха сөп. (13,50). Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны сахалар таҥараларын үөрэҕэ күн аайы, киэһэ утуйуох иннинэ оҥоро сылдьарга ыҥырар. Санаа аһара түргэниттэн кылгас кэмҥэ мунньулла, элбии охсоруттан тутулуктанар.

Тууйуллубут, мунньуллубут куһаҕан санаалары атын киһиэхэ этэн, таһыгар таһааран өйү-санааны ыраастаныы аата, айыы этэн ыраастаныы диэн ааттанар. Өйгө-санааҕа хаайан, тууйан элбэхтик саныы сылдьыбакка билэр киһиэхэ этэн, мунньуллубут санааны таһааран кэбистэххэ киһи чэпчиир, өйө-санаата ыраастанар, ол аата куһаҕан санаата тарҕанан, ыһыллан суох буолара ситиһиллэр.

Олоххо элбэх уопуттаах бэйэлэрэ күүстээх санаалаах дьон куһаҕан санаалартан ыраастаныыга дьоҥҥо көмөлөһөр кыахтара лаппа улахан. Кинилэр олохторун уопутунан туһанан уонна үтүө санааларын күүһүнэн дьайан, этэр тылларын атыттарга ылыннарар кыахтара улаханынан эдэр, уопута тиийбэт киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһиитин таба өйдөөн, көннөрүнэригэр көмөлөһүөхтэрэ этэ.

Улаатан эрэр оҕо куһаҕан санааларыттан ыраастанара, олору иҥэриммэтэ улахан туһалаах. Куһаҕан тылы тыллаһар оҕону тохтотон куһаҕан тылы саҥарыма, “Айыы диэмэ” диэн этэн үөрэтии төрөппүттэртэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. “Өлөрүөм”, “Алдьатыам” дии-дии сүүрэкэлии сылдьар кыра уол өйүгэр-санаатыгар ити куһаҕан тылларын куһаҕан суолталара үгэс буолан иҥэн хааллахтарына, улаатан баран ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар киирэн ыллаҕына, аны олорун бэйэтэ толорон кэбиһэр кыаҕа улаатара төрөппүттэрин хомотуон, сыыһа үөрэппиттэрин санатыан сөп.

Өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастааһыны киһи бэйэтэ куруук, утуйарга бэлэмнэнэр кэмигэр оҥоро сылдьара туһалаах. Санаа аһара түргэниттэн, араас элбэх куһаҕан санаалар түргэнник мунньуллан хаалыахтарын сөп. Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны утуйуох иннинэ оҥоро сырыттахха табыллара ситиһиллэр.

Сарсыарда тураат даҕаны тугу оҥорор туһунан уонна киэһэ утуйуох иннинэ хайаан да чуумпуран олоро түһэн өйү-санааны ыраастаан, куһаҕан санаалары умнуталаан, хааллартаан кэбистэххэ, үтүө, үчүгэй санаалары санаатахха, атын дьоҥҥо үтүөнү баҕардахха өй-санаа ыраастанан саҥа үчүгэй санааларынан туолан иһэр кыахтанар.

Сарсыарда уонна утуйуох иннинэ тымныы уунан куттуу эбэтэр таһырдьа тымныыга сылдьа түһүү киһи өйүн-санаатын ордук ыраастыыр, чэбдигирдэр, ол иһин саҥа, үтүө санаалары саныырыгар, олору иҥэринэригэр кыах биэрэр.

Куһаҕан санаалартан ыраастанарга хас да сүрүн ньымалары киһи куруук туһана сылдьара табыллар. Ол ньымалар манныктар:

1.      Куһаҕан санаалары умнуу. “Былыргыны былыт саптын” диэн этии этэҥҥэ ааспыты умнан иһэр туһалааҕын быһаарар. Тулуура улахан киһи куһаҕаны умнан иһэрэ өйө-санаата ыраастаныытыгар тириэрдэн үчүгэй санаалара элбииллэрин үөскэтинэр.

2.      Үчүгэй санаалары саныы сылдьыы. Куһаҕан санааларыттан ыраастаммыт өйү-санааны үчүгэй санааларынан толорон биэрэн истэххэ үчүгэй санаалар элбииллэр, иҥэллэр. Үчүгэй санаалар элбээһиннэрин атын дьоҥҥо үчүгэйи баҕара сатааһынынан ситиһии, бэйэҕэ үчүгэй санаалары үөскэтэн биэрэринэн ордук туһалаах.

Дьон оҥорор аҕыйах куһаҕан быһыыларын, хара айыыларын умуннарбакка, суох оҥорбокко өссө үлүннэрэн, дарбатан үгүс дьон билиилэригэр таһаарар киһи олус куһаҕан быһыыны оҥорор. Киһилии киэбинэн суруллан бэчээккэ таһаарыллыбатах куһаҕан быһыылар бары “Этэрбэс араадьыйатынан” төһө эмэ улаатан, дарбатыллан тарҕанар. Маннык тарҕанар солуннар куһаҕаны оҥороллоро ордук улаханын бэчээт үлэһиттэрэ өссө да билбэттэрэ хомолтолоох.

Дьоҥҥо куһаҕаны оҥоруу, албыннааһын ханнык да суола-ииһэ суох хаалан хаалбаттар. Куһаҕан быһыылары олус дарбатан, үлүннэрэн, үчүгэй курдук көрдөрөн киэҥник тарҕатыы бэйэтэ кэлэр көлүөнэлэрдээх, үтүктүөхтэрин сөптөөх ыччаттардаах киһиэхэ ордук куһаҕаны оҥорор. Дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын киһилии киһи оҕолоругар, сиэннэригэр быһааран биэрэн оннуктары оҥорботугар үөрэтэрэ, бу быһыылар аҕыйыылларыгар аналланар.

Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара аҕыйыылларыгар куһаҕан быһыылар тустарынан мээнэ ахтыбат, элбэхтик кэпсээбэт, эдэрдэр интэриэстэрин аһара тардыбат буолуу туһалыырын бары омуктар билэллэр уонна олохторугар туһаналлар. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын кистээбэккэ бэчээт, араадьыйа, тэлэбиизэр үлэтин көмөтүнэн бары дьоҥҥо үлүннэрбэккэ, дарбаппакка, эппэккэ-саппакка, хайдах баарынан тириэрдэн иһии эрэйиллэр.

Өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын кэпсээбэт, ахтыбат буолууну туһанан сахалар куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйаталлар. Маннык быһыыны еврейдэр эмиэ оҥоро сылдьаллар. Кинилэр өлбүт киһи быһыыларын ахтарга үчүгэйи эрэ оҥорбутун ахтыллыахтаах диэн кытаанах соҕус этиилээхтэр.

Куһаҕан быһыылар аҕыйыылларын туһугар оҥоруллар ити быһыы-лар улахан туһалаахтар. Өлбүт киһи оҥорбут бары быһыыларын икки аҥы арааран үчүгэйдэрин эрэ ахтыы, санааһын үчүгэй быһыылар элбииллэригэр тириэрдэр, онтон куһаҕан быһыылары ахтыбатахха, умуннахха, хара диэн ааттаатахха хаалан симэлийэллэрэ ситиһиллэр.

Дьон бары үчүгэй быһыылар элбииллэригэр, онтон куһаҕан бы-һыылар аҕыйыылларыгар олуһун баҕараллар. Айыы диэн тыл былыргы өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын, билиилэрин быһаарарын таба өйдөөн, икки өрүттээҕин арааран туһаныы хайаан да ирдэнэр.

Үчүгэй быһыылар элбииллэрин туһугар, олору элбэхтик кэпсииллэр, ахталлар, онтон куһаҕан быһыылар тустарынан ахтары, элбэхтик кэпсиири абааһы көрөллөр, сөбүлээбэттэр. Бу абааһы көрүүлэрин үгэс оҥостон өлбүт киһини ахтыыга туһаналлар, бу киһи оҥорбут куһаҕан, хара быһыыларын ахтыбаттар, хаалларан, умуннаран кэбиһэллэр.

Куһаҕан быһыылары аҕыйата сатааһыҥҥа бу быһыылары арбаабакка, өрө туппакка, үлүннэрбэккэ дьон хайдах оҥорбуттарынан билии, олору оҥорбот буолууга улаханнык туһалыыр. Хантан эмэ, хас да киһи нөҥүөлээн, “этэрбэс араадьыйаларынан” билии куһаҕан быһыылар аҕыйыылларыгар көмөлөспөт. Туох эмэ бобуулааҕы булууга, билиигэ эдэрдэр интэриэстэрэ ордук тардылларынан, бу куһаҕан быһыылар элбэх киһини таарыйаллара тарҕаныылара улаатарын, кэҥээн хааларын үөскэтиэн сөп.

Үтүктэн үөрэҕи ылынар таҥарабыт аата Үрүҥ Аар тойон диэн ааттанара, бу былыргы үйэтээҕитэ олорон ааспыт киһи оҥорбут элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, туһалааҕын эрэ, ол аата үрүҥүн талан ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиэххэ диэн өйдөбүллээн, үрүҥ диэн быһаарар тыл туттуллар. Былыргы, өй-санаа ситэ сайда илигинэ, элбэх охсуһуулаах, өлөрсүүлээх кэмнэргэ олорон ааспыт дьон билиилэрэ билиҥҥи сайдыылаах олоххо олорор дьоҥҥо үгүс сөп түбэспэт өрүттэрдээхтэр. Былыргылар билиилэрин, олоҥхолорун улаханнык сиидэлээн, туһалааҕын, сөп түбэһэрин эрэ талан ылыы ирдэнэрин биллэрэн таҥарабыт аата үрүҥ диэн быһаарар тыллаах туттуллар.

Куһаҕаны умнуохха диэн былыргылар үөрэхтэрин таба өйдүөххэ уонна оҕолору иитиигэ-үөрэтиигэ туһана сылдьыахха. (1,91).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Өй-санаа сайдан иһиитэ. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.