Түөрэҥэлээһин

Киһи үс кутуттан бастакылара, саамай сүрүннэрэ буор кут диэн ааттанар уонна оҕо кыра эрдэҕиттэн, хайдах хамсанарыттан сайдан, тупсан, үөрүйэхтэри үөскэтэн, эрчиллэн истэҕин аайы имигэстийэн, сымсатыйан, сыыдамсыйан иһэр. Бу кут өбүгэлэртэн, төрөппүттэртэн эти-сиини кытта оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрэ утумнааһын диэн ааттанан киһи сайдыыны ситиһэрин түргэтэтэр аналлаах кут буолар. 

Биир хаан аймахтар биир буор куттаахтар. Ол аата, бары хаан аймахтар буор куттарын санаа ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Хайа эрэ аймах санааргыыра, туга эмэ табыллыбатыттан хомойоро барыларын бииргэ хаарыйан санааларын түһэрэр.

Киһи сааһыран иһэрэ эмискэ хамсаатаҕына мэйиитэ эргийэн ыларыттан биллэн сэрэхтээх буоларын улаатыннарар. Сыыһа-халты хамсаныы биллэрэ элбээтэҕинэ эбиискэ дьарыктанан биэрии, аналлаах эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥоруу туһалыан сөп.

Кырдьаҕастар бары кэриэтэ хаамалларынан эрэйдэнэллэр, араас торуоскалаах сылдьааччылар билигин уулуссаҕа элбэхтэр. Сааһыран истэххэ атах трамбалара, ыарыылара, сүһүөхтэрэ тоҥмуттара барыта дьайыылара тиийэн имигэстик хамсанарын, хаамарын суох оҥороллор, икки атах тэҥнээн, сөп түбэһиннэрэн хамсыыллара мөлтүүр, кэһиллэр, ону тэҥэ, сүһүөх араас ыарыылара саҕаланан бараллар. 

Киһи этэ-сиинэ эмиэ икки өрүттээҕинэн, уҥа уонна хаҥас диэн тус-туспа арахсалларыттан мэйии икки атах, икки илии хамсааһынын тэҥнээн, дьүөрэлээн биэрэргэ үлэлииринэн кыра да сөп түбэспэт буолуу үөскээһинэ хамсаныы имигэһин, сөп түбэһэрин суох оҥорор.

Сатаан, табан имигэстик хамсаныы киһи буолуу сүрүн бэлиэтэ буолар. Хамсаныылары оҥорору киһи этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар өйө-санаата, үөрүйэхтэрэ, буор кута салайан биэрэр. Киһи бэйэтин санаатынан быччыҥын талбытынан хамсатар кыахтаннаҕына, онно буор кут үөскээбитэ бэлиэтэнэр. Буор кут төһөнөн сайдыылаах, үчүгэй үөрүйэхтэрдээх даҕаны уустук, имигэс, сыыдам, күүстээх хамсаныылары киһи оҥорор кыаҕа улаатан биэрэр.

Бытаан хамсаныылардаах киһини сахалар сыылба, соһуллар, нэс диэн ааттыыллар. Үлэлии үөрэммэтэх оҕо, киһи буор кута үөрүйэхтэрэ суоҕуттан уонна үлэлиэн, хамсыан баҕарбатыттан дьадаҥы диэн буолар. Дьадаҥы киһи хамсаныылары оҥороруттан сүрэҕэлдьиир, сотору сылааргыыр, үлэлиэн баҕата суоҕуттан тугу да оҥороро табыллыбакка хаалар. Манна эбии атаахтык иитилиннэҕинэ төрөппүтүн моонньугар олорор санаата аһара улаатан үлэни сирэрэ элбиир. Бу курдук иитиилээх төрөппүттэрин бэлэмнэригэр олорон эрэ компьютерынан, телефонунан оонньуур эдэрдэр үксээн эрэллэр.

Билигин Саха сиригэр тыаҕа үлэ-хамнас кыаттарбата дьон үксэ дьадаҥы буор кутунан сутулланнар үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан, сүрэҕэ суохтарыттан ордук улахан тутулуктаах. Бу сүрэҕэ суох буолууну сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэхтээһин аһара барыыта үөскэппитин, үөрэх “үчүгэй” диэн этиини тутуһар салайааччылар билигин даҕаны салҕаан ыытан иһэллэр.

Буор кут диэн өй-санаа киһиэхэ этин-сиинин кытта өбүгэлэриттэн, төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр уонна хас да көлүөнэ олоҕун устата сайдыыны ситиһэр. Сайдыылаах буор куттаах аймахтар саамай кыһанан харыстыыр өйдөрө-санаалара буор куттара буоларын билэн сыаналыа этилэр. Буор кут хас да көлүөнэ дьон үлэлииллэриттэн, хамсыылларыттан сайдар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэрилиннэҕинэ аймахтар сайдан иһэллэрин түргэнник үөскэтэр.

Киһи хас биирдии хамсаныыны оҥороро барыта өйүнэн-санаатынан, этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар буор кутунан салаллар. Хас биирдии быччыҥнар кэмигэр хамсаан, уһаан, кылгаан биэриилэрин эккэ-сииҥҥэ иҥэн сылдьар өйө-санаата, буор кута салайар.

Хас быччыҥҥа барыларыгар буор кут иҥэн сылдьар. Уустук хамсаныылары оҥорууга уһуннук үөрэннэххэ, эрчилиннэххэ эрэ табатык оҥоруу кыаллар. Хамсаныыны оҥоруу диэн элбэх быччыҥнар сөбүлэһэн, дьүөрэлээн хамсаан оҥорор уустук быһыылара буолар. Элбэх быһыылартан холбонон хамсаныы үөскүүр. Ханнык эрэ быччыҥ кыайан кэмигэр хамнаан, уһаан, кылгаан биэрбэтэҕинэ оҥоруохтаах хамсааһын сатаммакка мүччү-хаччы буолан хаалар кыахтанара табыллыбаты, сөп түбэспэти үөскэтэр.

Киһи өйө-санаата, буор кута “тып” курдук үлэлиирин хайдах көнөтүк турара, хаамара чуолкайдык быһааран биэрэр. Арыгыны аһара испити билээри биир дуосканан хаамтарыы ону бигэргэтэр. Арыгы дьайыыта киһи өйүн-санаатын, сатаан хамсанарын уларыппыта хайдах хаамарыттан биллэр кыахтанар.

Бэйэтэ баҕарбатар даҕаны соһуччу сууллан түһэр киһи өйө-санаата мөлтөөбүтүн, буккуллан ыларын биллэрэр. Инсульт кэнниттэн киһи кыайан хамсаммат буолар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи этэ-сиинэ эмиэ икки аҥы арахсаллар. Мэйии икки аҥардаах, хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ биллэр. Киһи икки хараҕа икки аҥы көрө сылдьаллара мэйии икки өрүттэрэ тус-туспа арахсан бииргэ кыайан үлэлээбэттэрин биллэрэр.

Өй-санаа туруга киһи оҥорор хамсаныыларыттан, быһыыларыттан чуолкайдык араарыллан биллэрин сахалар билэн олохторугар туһа-налларын түөрэҥэлиир диэн тыл баара биллэрэр. Түөрэҥ диэн туох эрэ кыайан таба турбата, ханан эрэ сыыһа, тиэрэ хамныы сылдьара ааттанар. Өйө-санаата, буор кута мөлтөөбүт, кыайан табан хамсаммакка эрэйдэнэр киһи нэһиилэ түөрэҥэлээн, онтон-мантан тутуһан бытааннык хаамара, бу тыл үөскээһинигэр олук буолбут.

Түөрэҥ – түөрэкэй – түөрэҥэлиир. Түөр диэн тылтан үөскээбит тыллар таба турбаты, хамсыы сылдьары биллэрэллэр. Киһи атаҕар туран көнөтүк, имигэстик хаамара өйүн-санаатын, буор кутун туругун быһаарар. Өй-санаа буккуллуута киһи хаамарыгар буккууру киллэрэн, хамсаныыны оҥорууну бутуйан кыайан чэпчэкитик, сыыдамнык хамсамматын үөскэтиитэ түөрэҥэлиир диэн тылынан бэриллэр.

Кыайан табатык, сымсатык, имигэстик хамсаммат киһи өйө-санаата, буор кутун үлэтэ кэһиллибитин эбэтэр буор кута букатын да сайдыыта суоҕун бэлиэтиир. Буор кут үлэтэ кэһиллиитин санааны бөҕөргөтөн, күүһүрдэн, ол аата өсөһөн уонна элбэхтик, утумнаахтык хамсаныыларынан эрчийэн, дьарыктаан сыыйа көннөрүөххэ сөп. 

Буор кут үлэтин кыратык да кэһиллиитэ киһи хамсаныытын тэтимэ кэһиллэригэр тириэрдэрэ сирэйин-хараҕын олоруутуттан уонна хайдах көнөтүк турарыттан, чэпчэкитик хаамарыттан биллэр. (1,49).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.