open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Степанова Елизавета Ксенофонтовна

**Степанова Елизавета Ксенофонтовна**, (1934с. от ыйын 1 күнэ - 2018с. муус устар 28 күнэ) педагогическай үлэ ветерана. 

## Олоҕун олуктара

* 1960 с. - Ленинградтааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн учуонай-зоотехник идэтин ылбыта, "Жданов" колхуос кылаабынай зоотехнигынан үлэлээбитэ
* 1964с. - Саха государственнай университетын кэтэхтэн бүтэрэн биология, химия учууталын идэтин ылан 24 сыл устатыгар Бордоҥ орто оскуолатыгар химия учууталынан үлэлээбитэ, ону таһынан животноводство уруогун үөрэппитэ.  Үөрэнээччилэри үлэнэн иитиигэ болҕомтотун ууран үлэлээбитэ. Бордоҥ орто оскуолатыгар  практическай хабаанынан  «Смена» үлэ-сынньалаҥ лааҕырын тэрийэн үлэлэлэтиигэ кылааттаах 

## Наҕараадалара
- Саха АССР Верховнай Сэбиэтин президиумун бочуотунай грамотата

- Тыыл, педагогическай үлэ ветерана

- "1941-1945 ссАҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин" мэтээл

- Бордоҥ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

- Сунтаар совхоһун юбилейнай бэлиэтэ

## Сигэлэр
Туймаада ыһыаҕа

**Туймаада ыһыаҕа** — сылын ахсын Дьокуускай куорат аттыгар Үс Хатыҥ диэн сиргэ ыһыллар ыһыах.

Саҥа кэмҥэ бастакы Дьокуускай ыһыахтара 1990 сыллаахтан саҕалаан куорат иһигэр, ипподромҥа ыытыллыбыттара. Кэлин ыһыах улаатан, онно ыытыллара сатабыла суох буолбута, онон 1998 сыллаахха оччотооҕу куорат баһылыга Илья Михальчук ыам ыйын 29 күнүгэр тахсыбыт 148 нүөмэрдээх дьаһалынан куорат ыһыаҕа Намныыр суолунан Тулагы Киллэм сиригэр-уотугар Үс Хатыҥҥа ыытыллар буолбута. Оннук маҥнайгы ыһыах бэс ыйын 27-28 күннэригэр буолбута. Бастакы ыһыахтар Күнү көрсүү сиэриттэн саҕаланаллар этэ.

### 1990 сыллааҕы ыһыах
Дьокуускай куоратын дьаһалтатын култуураҕа отделын начаалынньыга Ольга Харайбатова көҕүлээн Дьокуускай оччотооҕу баһылыга Павел Бородин дьаһалынан тэриллибитэ. Ис хоһоонун сүрүн оҥкулун Лазарь Афанасьев-Тэрис оҥорбута. Бастакы ыһыах тэрийэччи дириэктэринэн култуура отделын үлэһитэ Татьяна Протасова ананан үлэлээбитэ. Учуонайдар Василий Илларионов, Константин Уткин-Нүһүлгэн, Тэрис ыытыллар сир былаанын оҥорбуттар. О.М. Харайбатова Егор Шишигины кытта сүбэлэһэн Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ сэргэ күрэһин тэрийэн ыһыах бастакы сэргэлэрин оҥотторбуттар. Бастакы ыһыах алгысчытынан артыыс Лааһар Сергучев буолбута.

## Быһаарыылар
Солун

Саха тыла иччилээх диэн этиини бары билэбит. Ол аата тылга ханнык эрэ өй-санаа үгэс буолбута иҥэн сылдьар. Бу өй-санаа саха тылын дорҕоонноругар саһан сылдьар. Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнааһыны үөскэтэр. 

"Кыы" диэн кычыгырыыр тыаһы үгүстэр тулуйан истибэттэр, сонно тохтотоллор эбэтэр куоталлар. 

"Ыы" диэн ытааһыны үөскэтэр дорҕоон. Кыра оҕо "ыы" диэн саҥара оонньоотоҕуна сотору ытыыра кэлэр, киһи тулуйан истибэт дорҕооно буолар. "Ыы" диэн дорҕоонунан бүтэр икки сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Айыы диэн тыл куһаҕана кистэнэ сылдьар тыл буолар. Бу тылы элбэхтик туһаныы, улаханнык дорҕоонноохтук саҥарыы сэти үөскэтэн эрдэлээн өлүүгэ тириэрдэр. Оҕолор саҥаны айыыны оҥорон бэйэлэригэр тиийинэллэр.

"Рр" дорҕоону тылыгар элбэхтик туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара быһаарыллар. Кыыһыра охсон ырдьыгынаан иһэр киһиттэн атыттар тэйэллэр, сыыһа-халты туттунан кэбиһиэ диэн сэрэнэллэр. 

Солун диэн тыл сол уонна уун диэн тыллартан холбонон үөскээбит. Ол аата солуҥҥуттан бэрис диэн быһаччы өйдөбүллээх. Солун диэн тылтан солумсах диэн саҥаны билэ сатыыра аһара барбыт киһи ааттанар. Солумсах буолууну сахалар сөбүлээбэттэр. Аһара баран ол-бу туһата суох саҥаны, солуну билэ сатааһын киһини солумсах оҥорор. Солумсах диэн киһи биир куһаҕан майгына, хаачыстыбата буолар.  

Солун диэн тыл киһи солумсах буолан хааларыттан харыстыыр аналлаах. Тыл үөрэхтээхтэрэ "сонун" диэн сахаларга суох тылы буланнар солун диэн тыл солбуйан, суох оҥоро сатаан дьон солумсах буолууларын улаатыннаран кэбиһэн сахаларга куһаҕаны оҥорор буоллулар. Бу дьон албыннарыттан босхолонуу ирдэнэр буолла. 

Эдэрдэр ыал буолан баран сотору арахсаллара солумсах, бииртэн-бииргэ көтүөккэлии сылдьар майгыламмыттарыттан тутулуктаах. "Айыы үчүгэй" диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан этэллэрэ эдэрдэр айыыны оҥоро сатаан солумсах буолууларын улаатыннарар. 

Солун диэн улахан туһалаах тылы тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмиттэн, солумсах буолууну суох оҥорор сыыһа санааларыттан "сонун" диэн сахаларга суох тылынан солбуйа сатыыллар. Ону баара солумсах буолуу өссө эбилиннэ. Тыа сирин ыарахан олоҕуттан солумсах буолан хаалбыт эдэрдэр барыылара эбиллэн иһэр. (1,5).

## Туһаныллыбыт литература.
1.Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. - Дьокуускай: ГБУ РС(Я) "Бизнес-инкубатор", 2013. - 108 с.

:Категория: Тыл үөрэҕэ
Юлия Щербакова

**Юлия Андреевна Щербакова** (Кулун тутар 3, 1994, Сангаар) - Арассыыйа ырыаһыта. Кини Саха сирин биир биллэр ырыаһыта буолар.

## Быһаарыылар

* Биография Юлии Щербаковой: личная жизнь, фото, новости, певица, песни, Ютьюб-канал 2023 (uchastniki-biography.ru)
* Популярная певица-блогер поздравила родной Сангар с юбилеем (sakhalife.ru)
Арбугина Светлана Семеновна

**Арбугина Светлана Семеновна**, (1939 с. атырдьах ыйын 2 күнэ, Еловка с., Ɵлүөхүмэ оройуона, Саха АССР). 

## Олоҕун олуктара
·              1939 сыллаахха атырдьах ыйын 2 күнүгэр Саха АССР Ɵлүөхүмэ оройуонун Еловка нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

·              1965 с. Кириэстээх госинтернатыгар педагогическай үлэтин саҕалаабыта

·              1969-1972 сс. Бүлүү училищетын бүтэрэн баран Тойбохой оскуолатын интернатыгар баспытааталлаабыта. 

·              1972 с. Кириэстээх аҕыс кылаастаах оскуолатыгар уһатыллыбыт бөлөх баспытааталынан үлэлээбитэ. 

·              1977 с. Саха Государственнай университетын нуучча тылын уонна литературатын салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.

·              1978 с. Кириэстээх оскуолатыгар кылаас тас өртүнэн үлэ уонна иитии салайааччытынан анаммыта.

·              1989 с.   Кириэстээх орто оскуолатын алын сүһүөх учууталынан үлэлээбитэ. Светлана Семеновна үрдүкү категориялаах учуутал. Ɵр сыллаах үлэтэ сыаналанан Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, «Үлэ бэтэрээнэ», «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээллэр кавалердара, үгүс Саха АССР үөрэҕирии министиэристибэтин, оройуоннааҕы үөрэҕирии салаатын бочуотунай  грамоталарынан наҕараадаламмыта

## Наҕараадалара
-         Российскай Федерация үөрэҕириитин туйгуна, 

-         «Үлэ бэтэрээнэ»

-         «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл

## Быһаарыылар
Андреев Семен Михайлович

**Андреев Семен Михайлович,** (1949 сыл балаҕан ыйын 24 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона,  Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
·     1949 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун  Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·     1972-1977сс. - Магаданнааҕы судаарыстыбаннай педагогическай институкка физик-математик идэтин үөрэнэн бүтэрбитэ. 

·     1977-1978 сс. - Сунтаар орто оскуолатыгар математика учууталынан үлэтин саҕалаабыта.

·     1978-2022 сс. - А.А.Иванов-Күндэ аатынан Кутана орто оскуолатыгар бастаан математика учууталынан, НВП преподавателинэн, кылааһы таһынан үлэҕэ педагог-организаторынан үлэлиир.

·     1997-2004 сс.- иитэр үлэҕэ директоры солбуйааччынан, ОБЖ, ОВС учуутала

·      2004-2022 cc. ОБЖ, ОВС учууталынан үлэлээбитэ. Үлэтин ыстааһа: 45 сыл.

## Наҕараадалара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,

-“Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ 

- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ 

- «Физкультура уонна спорт сайдыытыгар өҥөтүн иһин» бочуотунай бэлиэ, 

- Адмирал Кузнецов аатынан мэтээл, 

- “Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун сайдыытыгар үтүөтүн иһин” бэлиэ,  

- Педагогическэй үлэ бэтэрээнэ 

-“Үлэ бэтэрээнэ” 

-“Урожай уопсастыба 50 сылынан” бэлиэ

## Быһаарыылар
Никифоров Капитон Николаевич

Никифоров Капитон Николаевич (1949 с. ыам ыйын 1 күнэ, Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
·        1949 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр  төрөөбүтэ

·        1958 сыллаахха маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбитэ

·        1966 с Кутана аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ

·        1966 – 1968 сс. Бүлүүчээн орто оскуолатын бүтэрэр

·        1969-1973 сс. Хабаровскай физкультурнай институтун устудьуона

·        1973-1987 – Кутана оскуолатыгар физкультура учуутала

·        1987-2018 – Кутана орто оскуолатын дириэктэрэ

·        2018 сылтан А.А. Иванов-Күндэ музей дьиэтигэр педагог-организаторынан үлэлиир.

## Наҕараадалара

* **-** Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа – 1976 с.
* - «Старшай учуутал» - 1982 с
* - СӨ “Методист учуутал”
* -“Холбос” потребительскай кооперация I сийиэһин дэлэгээтэ – 1988с
* -РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна – 1991с
* - В.Г. Павлов аатынан бириэмийэ лауреата – 1999 с
* -“Оскуола бастыҥ дириэктэрэ-2000с» мэтээллээх, 
* -«Чөл олоҕу бөҕөргөтүүгэ кылаатын иһин» мэтээл – 2002с.
* - «Саха сирэ Россиялыын 370 сыл” үбүлүөйүнэй бэлиэ – 2003с.
* -«Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара” бэлиэ – 2004с.
* -СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ – 2005с.
* -Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо – 2009с.
* -Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо- 2010с.
* -ИПКРО махтал суруга – 1999с, 2002с, 2005 с.
* -СӨ үөрэҕириитин Бочуотунай грамотата – 1992с, 1998с, 2002с, 2005с.
* -Грамота  ФГОУ, ДПО, АПК и ППРО – 2009г. Москва.
* -IX, XI, XII, XIII учууталлар сийиэстэрин дэлэгээтэ.
* -СӨ спордун бэтэрээнэ – 2009с
* -Сунтаар улууһун волейболга бочуоттаах бэтэрээнэ – 2010 с.
* -СӨ Ил Түмэн мунньаҕын Бочуоттаах грамотата – 2010 с.
* -СӨ муниципальнай тэриллиилэрин депутаттарын I съезтэрин дэлэгээтэ – 2017г.
* -«2017 сыл Россия бастыҥ дириэктэрэ» бэлиэ – 2017с.
* -СӨ «Гражданскай килбиэн» бэлиэ – 2017с.
* -«Сунтаар улууһун үөрэҕириитэ сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2017с.
* -«Сунтаар улууһун физическэй культуратын уонна спорт сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2018с.
* - Сунтаар улууһун бочуоттаах дириэктэрэ – 2019с.
* -«Кутана нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин» бочуоттаах бэлиэ – 2019с.
* -СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ – 2020с.
* -СӨ «САССР 100 сыла» бочуоттаах бэлиэ – 2022с.
* -СӨ «Килбиэннээх дьиэ кэргэн» бочуоттаах бэлиэ -2022с.
* - СӨ «Физкультурнай хамсааһын 100 сыла» бочуоттаах бэлиэ -2023с. 

## Быһаарыылар
Николаева Розалия Семёновна

Николаева Розалия Семёновна – Уйулҕаана (1948 с. Муус устар 10 күнэ, Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэ) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ, Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
·        Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгэр 1948 с муус устар 10 күнүгэр төрөөбүтэ

·        1955 с. Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатын бэлэмнэнии кылааһыгар киирбитэ.

·        1960 – 1964 сс. Элгээйи оскуола интэринээтигэр аҕыс кылааһы бүтэрэр

·        1964-1968 сс. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа киирэн, алын кылаас учууталын идэтин ылбыта.

·        1968-1970 сс. Күндэйэҕэ икки сыл учууталлаабыт

·        1970-1975 сс. Саха государственнай университетын саха салаатын устудьуона.

·        1975-1980 сс. Кутана орто оскуолатыгар кылаас таһынааҕы үлэни тэрийээччинэн (директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччынан) ананар.

·        1980-1987 сс. уһатыллыбыт күн иитээччитэ 

·        1993-2009 сс. «Алгыс» айар-литературнай куруһуок салайааччыта.

·        1987-2009 сс. психологынан үлэлээбитэ

·        2009 сылтан сынньалаҥҥа тахсан баран оҕолорго аналлаах кинигэни элбэҕи бэчээттэттэ.

Розалия Семеновна билигин Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Сунтаар айар талааннаахтарын «Ньургуһун» литературнай түмсүү көхтөөх чилиэнэ, нэһилиэк бэтэрээннэрин салайааччыта. Төрөөбүт тыла сайдарын туһугар оҕолорго анаан элбэх кинигэни бэчээттэттэ. 

## Суруйуулара
1. Кутана кыымнара : [Кутана орто оскуолатын үөрэнэччилэрин уонна учууталларын хоһоонноро] /хомуйан оҥордулар Р. С. Николаева, Н. К. Новикова. – Дьокуускай : Бичик, 2008. – 104 с 

2. Сиэри -туому кэьии сэттээх-сэмэлээх (кэпсээн) / Ыра санаа : [хомуурунньук / хомуйан онордо, киирии тыл авт. В. Г. Дьячковская-Хара Көмүс]. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2018. - 60 с.

3. «Ойор күннээх оҕо сааһым», 2010 с.

4. Саха саллаата Сэмэн Кондратьев / [ хомуйан оҥордулар: Р. С. Николаева, Г. С. Кондратьева, Л. С. Львова уо. д. а.]. – Дьокуускай : Көмүөл, 2015. – 120 с. - Николаева-Уйулҕаана, Розалия Семеновна.

5. Оҕо мичээрэ : [хоһооннор] / Розалия Николаева-Уйулҕаана. - Дьокуускай : Дани-Алмас, 2018. - 43 с. -«Хагдарыйбыт Ньургуһуннар» хомуурунньук, 2020 с.

6. «Эдэртэн эйэтин, кырдьаҕастан алгыһын ыл», 2022 с. 

7. «Дьолуҥ бэйэҥ илиигэр», 2023 с.

## Наҕараадалара
      - “СӨ үөрэҕэриитин бочуоттаах үлэһитэ”  анал бэлиэ

     - Кутана нэһилиэгин  бочуоттаах олохтооҕо.

     - СӨ үөрэҕириитин Хайҕал суруга, 2012с.

     - СӨ бэтэрээннэрин хамсааһынын Бочуотунай грамотата,        

     - Кутана баһылыгын Грана, 2015с.

## Быһаарыылар
Панфилова Фаина Владимировна

Панфилова Фаина Владимировна (1945 с. балаҕан ыйын 30 күнэ, Гусь-Хрустальный куорат, Владимирскай уобалас), Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1967 сыллаахха Владимирскай куорат пединститутун нуучча тылын уонна литературатын бүтэрэр

·         1975-2000 сс. Саха Сиригэр, Сунтаар улууһун Кутана орто оскуолатыгар кэлэн нуучча тылын уонна литературатын учууталынан, дириэктэри үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан, педагог-тэрийээччинэн үлэлээбитэ.

·        2001-2006 сс. Сербия Белград куоратыгар нуучча оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэ сылдьыбыта. 

·        Билигин төрөөбүт дойдутугар, Гусь-Хрустальный куорат 2 нүөмэрдээх орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлии сылдьар.

## Наҕараадалара
- Саха АССР үтүөлээх учуутала,

-  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

-  Норуоттар икки ардыларынааҕы «Дети Азии» фонда стипендиата. 

## Быһаарыылар
Key Food

**Key Food** - Бруклин сиригэр үөскээбит кооперативнай сетевой супермаркеттар. Арыый чэпчэки сыаналаахтарынан биллэллэр.
Кондакова Маргарита Ивановна

Кондакова Маргарита Ивановна, (1943 с. кулун тутар 3 күнэ,  Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона Саха АССР), үлэ бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
·        1943 с. кулун тутар 3 күнүгэр Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

·        1949 - 1960 сс. -  Кутана оскуолатыгар үөрэммитэ. 

·        1960-1963 сс. оскуоланы бүтэрэн баран совхозка, фермаҕа үлэлээбитэ. 

·        1963 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ, 

·        1965 сылга ситиһиилээхтик бүтэрэн Сунтаар оройуонун Күндэйэ оскуолатыгар  алын кылаас учууталынан ананан үлэлии кэлбитэ. Ити сылтан ыла Күндэйэ оскуолатыгар 2000 сылга диэри үлэлээбитэ. 

·        1976-1981 сс. Магаданннааҕы педагогическай үнүстүтүүккэ кэтэхтэн үөрэммитэ.

## Наҕараадалара
-         Үлэ бэтэрээнэ

-         «Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа» бэлиэ

-         «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ

-         «Улуу Кыайыы 75 сыла» мэтээл

-         «Сэрии сылын оҕото» мэтээл
Кюндяйцев Михаил Никифорович

Кюндяйцев Михаил Никифорович **(**1905 с. сэтинньи 2 күнэ, Чакыр нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона - 1968 с.) Саха АССР оскуолатын үтүөлээх Учуутала, Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
·      1905 с. сэтинньи 2 күнүгэр Сунтаар оройуонун Чакыр нэһилиэгэр  (Күндэйэ) төрөөбүтэ. 

·      1932 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училищены үөрэнэн бүтэрэн баран Алдан, Садын оройуоннарыгар учууталынан, дириэктэринэн үлэлээбитэ. 

·      1941 сыллаахха Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыт, Ленинград куорат блокадатын үлтүрүтүүгэ кыттыбыт. 

·      Сэрии кэнниттэн Күндэйэ оскуолатыгар үлэлээбитэ. Оҕолорго аналлаах хас да ырыа ааптара. Бэйэтэ баяҥҥа, фортепианаҕа оонньуура

Михаил Никифорович сельсовет депутата, солбуллубат пропагандист, коммунист этэ. 1958 сыллаахха «Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала” аат иҥэриллибитэ

## Наҕараадалара
-         Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала

-         «Ленинград оборуонатын иһин» икки төгүл мэтээл

-         «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Аҕа дойду сэриитигэр Кыайыы 20 сыла” мэтээллэр

## Аатын үйэтитии
·        М.Н.Кюндяйцев аатын үйэтитэн оҕолоро, сиэннэрэ кини аатынан стипендия олохтообуттара.

·        Күндэйэтээҕи “Албан Аат” скверигэр кини аатын үйэтитэн мемориальнай дуоска ыйаабыттара.

·        Хорсун саллаат, үтүөлээх учуутал : [Кюндяйцев Михаил Никифорович туһунан ахтыылар] / (хомуйан оҥордо М. С. Аввакумов) ; [лит. ред. Александр Васильев-Көрдүгэн ; нотаҕа түһэрдэ И. Иванов ; муз. ред. К. Герасимов]. – Дьокуускай : [и. с.], 2007. – 40 с. 

## Суруйуулара
·        Кюндяйцев М., Ааҕааччыбар - : , //Бэлэм буол. . - 1964. - Балаҕан ыйын 22 күнэ-С. 4;

·        Кюндяйцев М., Баай оҕо - : , //Бэлэм буол. . - 1965. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 4;

·        Кюндяйцев М., Маҕаас ньирэй - : , //Бэлэм буол. . - 1965. - Атырдьах ыйын 26 күнэ-С. 3 

·        Кюндяйцев, М**.** Хорсун буойун Иван Кириллов : [Күндэйэ] / М. Кюндяйцев // Ильич уоттара. – 1967. – Ыам ыйын 6 к

·        Кюндяйцев М. Н., Уот буулдьа аннына. [Ленинград өстөөх ытарчатыттан босхоломмута 71 сыла] - : , //Кэскил. . - 2015. - Тохсунньу 27 күнэ-С. 6

## Быһаарыылар
Кюндяйцева Анна Афанасьевна

Кюндяйцева Анна Афанасьевна (1956 с. балаҕан ыйын 2 күнэ, Түмүк нэһилиэгэ, Ленинискэй оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
· 1956 с. балаҕан ыйын 2 күнэ Саха АССР Ленинискэй оройуонун (билиҥҥитэ – Ньурба улууһа) Түмүк нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

· 1963 с. Сунтаар оройуонун Кутана аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ.

· 1975 с. Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогическай училищены ситиһиилээхтик бүтэрэн, Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар алын кылаас учууталынан анаммыта. Ол сылтан күн бүгүҥҥэ диэри бу оскуолаҕа үлэлии сылдьар.

· 1984 с. Магадааннааҕы педагогическай үнүстүтүүтү кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. 9 выпуһу үөрэтэн, үөһээ кылаастарга атаарбыта. Кини үөрэппит оҕолорун ортотугар бааллар: учууталлар, врачтар, инженердэр, иитээччилэр о.д.а.

## Наҕараадалара
-  Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна;

-  «Саха Сирин методиһа» бэлиэ хаһаайката;

-  “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ;

-   “Ийэ Албан Аата” 1, 2 истиэпэннээх мэтээл

-  «Семейная доблесть» (Дьиэ кэргэн Албан аата) бэлиэ

## Быһаарыылар
Максимова Антонина Прокопьевна

Максимова Антонина Прокопьевна, (1957 с. ахсынньы 13 күнэ Күндэйэ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР). РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1973 с. Күндэйэ аҕыс кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 

·        1975 с. Сунтаар 2-с нүөмэрдээх оскуолатын бүтэрбитэ.

·        1982 с. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын зоотехническай отделениетын бүтэрэн зоотехник идэтин ылбыта. 

·        1982-1984 сс. Күндэйэ отделениетыгар биригэдьииринэн үлэлээбитэ. 

·        1984-1989 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай үнүстүүтүүккэ үөрэммитэ. 

·        1989 сылтан Күндэйэ орто оскуолатын алын кылаас учууталынан үлэлиир. Педагогическай үлэтин ыстааһа 34 сыл, 7 выпустаах. Сыл бастыҥ учуутала - 2003” күрэх номинана, 1995 сылтан Сунтаар улууһун депутата, Күндэйэ нэһилиэгин 4-с ыҥырыылаах депутата. Саха АССР үтүөлээх учуутала М.Н.Кюндяйцев, Саха Сирэ, Комсомол, Пионерия 100 сыллардаах, В.И.Ленин орденнаах Элгээйи совхоз 65 сыллаах үбүлүөйүнэй мэтээллэр хаһаайкалара 

## Наҕараадалара
-         РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Ил Түмэн» грамотата

## Аатын үйэтитии
-         Күндэйэ орто оскуолатын 100 сыллаах үбүлүөйдээх кинигэтэ Дьокуускай 2019 с. (319 стр)

-         «Педагоги мастера» Сунтаар 2006 с. (84 стр)

-         «Сунтаар сонуннара» «Учуутал мэлдьи учуутал» (2 стр, 06.09.2011с.)

-         Педагогическая энциклопедия / Министерство образования Республики Саха (Якутия) ; [научные редакторы: Михайлова М. Г., Петрова С. М. ; составитель Иванова В. С.]. - Якутск, 2000 -. - 27 см. Т. 4. - 2010. - 456 с.

## Быһаарыылар
Аммосова Людмила Саввична

Аммосова Людмила Саввична, (1961 с. тохсунньу ый 21 күнэ). 

## Олоҕун олуктара
·        1961 с. тохсунньу ый 21 күнүгэр төрөөбүтэ

·        Магаданнааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн 1985 сыллаахтан Кириэстээх орто оскуолатыгар үлэтин саҕалыыр 

-        Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала

## Быһаарыылар
Васильева Мария Васильевна

Васильева Мария Васильевна (1965 с. ахсынньы ый 8 күнэ, Элгээйи нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
·          1965 с. ахсынньы 8 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун, Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·          1988 с. Саха государственнай университет математика факультетын бүтэрэн Сунтаардааҕы 2 нүөмэрдээх оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир. Оҕону иитэр-үөрэтэр үлэҕэ ИКТ, бырайыактыыр технологиялары туһаныы – учуутал үлэтин сүрүнэ буолар. Сунтаар улууһун информатика учууталларын программированиеҕа хамаандатын чилиэнэ

## Наҕараадалара
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

## Быһаарыылар
Третьякова Изабелла Николаевна

Третьякова Изабелла Николаевна (1953 с. тохсунньу 31 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона. Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
·               1953  сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун  Кутана нэhилиэгэр төрөөбүтэ. 

·              1970 с. Кутана орто оскуолатын бүтэрбитэ

·              1970-1972 сс - Томпо улууһугар Хаандыгаҕа Пионердар дьиэлэригэр куруһуок салайааччытынан үлэлээбитэ

·              1972-1974сс. - Сунтаардааҕы Пионердар дьиэлэрин директора

·              1979 с. Магадаҥҥа  МГПИ, литературнай факультеты бүтэрэн, нуучча тылын учууталын идэтин ылар

·              1974-2000 сс - Кутана орто оскуолатыгар нуучча тылын учуутала

·              2000-2018 сс. дириэктэри научнай-методическай үлэҕэ солбуйааччынан ананар

·              2018 сылтан методист уонна педагог –библиотекарь

## Наҕараадалара

*   Старшай учуутал, 1991 с.
*   РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 2017 с. 
*   Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, 1998с.
*  Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала, 2001с.
*  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа” бэлиэ, 2017с.
*  Кутана нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, 2023 с.
*  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин XXI  үйэ учуутала” бэлиэ, 2005с. 
*  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтарын династиялара” бэлиэ, 2015 с. 
*  “Кутана нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин” бэли, 2023 с. 

## Аатын үйэтитии
·              Династия “Трудовая Слава Якутии”/ (М.П. Габышев, К.Е. Павлов.Книга –мемориал о Почетных гражданах РС (Я) и улусов. Якутск.2003. – (с 327)

·              Николай Иннокентьевич Иванов- Куола Учуутал (1915-1999 сс) «Кэм кэрдии кэрэhиттэрэ» (Сунтаар үөрэҕириитин историятын страницалара) Дьокуускай:Бичик- (299-302с)

·              «Кутана кырдьаҕас учууталлара» / «Сунтаар улууhа .Кутана-2**».** Якутск.РИО.медиа холдинг

·              Учууталбытынан киэн туттабыт. Саха сирин үтүөкэн дьоно. Полина Гаврильевна Павлова. Дьокуускай: Алаас.2016 480с. 

·              2015 сылтан Ивановтар педдинастиялара «Куола Учуутал Гранын» оскуола биир бастыҥ үөрэнээччитигэр сыл аайы туттарар.

·              1999 сылтан республиканскай “Иванов НИ-Куола Учуутал педагогическай ааҕыылара ”  буолаллар

·              Педагогическая энциклопедия / Министерство образования Республики Саха (Якутия) ; [научные редакторы: Михайлова М. Г., Петрова С. М. ; составитель Иванова В. С.]. - Якутск, 2000 -. - 27 см. Т. 4. - 2010. - 456 с.

## Суруйуулара
·    Публикация статьи «Цифровая компетентность педагога-библиотекаря в современных условиях» «Народное образование Якутии» №4, 2020

## Быһаарыылар
Тимофеев Никандр Прокопьевич

**Тимофеев Никандр Прокопьевич** (1934 с. муус устар 6 күнэ, Кутана нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), олоҥхоҕо уһуйааччы, Олоҥхо тыйаатырын үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин  культуратын туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        Сунтаар улууһун Кутана нэһилигэр 1934 с. муус устар 6 күнүгэр төрөөбүтэ

·        1956-1957сс. - Элгээйитээҕи МТС тракториһа

·        1959-1961 сс. - Миирнэй к. штукатур-маляра

·        1970 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищетыгар үөрэнэн «алын кылаас учуутала” идэни ылар

·        1961-2000 сс. - Кутана орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир

·        2000-2005 сс. - Күүкэй оскуолатыгар учуутал, куруһуок салайааччыта

·        2005-2016 сс. - Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар кииҥҥэ фольклор куруһуогун салайааччыта 

·        2017 с. билиҥҥэ диэри Олоҥхо тыйаатырын уһуйааччыта

## Наҕараадалара
1.     Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

2.     Саха Өрөспүүбүлүкэтин  үөрэҕириитин туйгуна

3.     “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара” бэлиэ

4.     Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна

5.     Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун бэтэрээнэ 

6.     «Урожай» уопсастыба бочуоттаах үлэһитэ

7.     Кутана нэһилиэгин, Сунтаар улууһун бочуоттаах бэтэрээнэ

8.     Үлэ, тыыл бэтэрээнэ

## Быһаарыылар
Герасимов Афанасий Афанасьевич

Герасимов Афанасий Афанасьевич, (1959 с. бэс ыйын 30 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1959 с. бэс ыйын 30 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·        1984 с. Саха государственнай университетын бүтэрэр

·        1984 с. Сунтаардааҕы ЫБСЛКС оройуоннааҕы комитетын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир

·        1986 с Сунтаардааҕы 2-с нүөмэрдээх оскуола директорын иитэр үлэҕэ солбуйааччытынан үлэлиир кэмигэр үөрэтэр уонна оҥорон таһаарар (учебно-производственнай) мастарыскыай аһан дуогабарынан үөрэнээччилэр миэбэл оҥорон таһаараллар.

·        Сунтаардааҕы политехническай лицей иһинэн аһыллыбыт тааһы кырыылыыр учебно-производственнай мастарыскыайын маҥнайгы сэбиэдиссэйинэн үлэлиир

·        1999 сылтан – Сунтаардааҕы политехническай лицей дистанционнай үөрэхтээһин уонна информационнай киинин директора

·        2000-2008 сс. – улууска маҥнайгынан цифровой хаартыскаҕа түһэрэр уонна бэчээттээн таһаарар өҥөнү оҥорор урбаанньыт

·        2008 -2010 сс. – Сунтаардааҕы 2-с нүөмэрдээх оскуола директора

## Наҕараадалара

* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

## Быһаарыылар
Данилова Елизавета Петровна

Данилова Елизавета Петровна, (1950 с. ахсынньы 14 күнэ, Сунтаар нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1950 с. ахсынньы 14 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

·        1973 - 1975 сс. - Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи пед.училищены бүтэрэн Сунтаар оройуонун Хоро аҕыс кылаастаах осуколатыгар алын сүһүөх учууталынан ананан үлэлиир

·        1975 -1989 сс. – Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуола алын сүһүөх учуутала

·        1982 с. - Магаданнааҕы пед. үнүстүтүүт алын сүһүөх үөрэхтээһинин педагогатын уоннат методикатын факультетын бүтэрэр

·        1987-1988 сс. - Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуола директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччыта

·        1989 с – В.П.Павлов аатынан Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала

## Наҕараадалара
-         РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         РФ президенин гранын хаһаайына

-         «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата 

-         “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ

## Быһаарыылар
Евсеева Любовь Егоровна

Евсеева Любовь Егоровна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала.

## Олоҕун олуктара
· 1980 г. Морис Торез аатынан Москватааҕы  государственнай линг­вистическэй университеты үөрэнэн бүтэрэн Үөһээ Бүлүү оройуонун Нам орто оскуолатыгар педагогическай үлэтин саҕалыыр.

· 1987 с. Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа омук тылын учууталынан үлэлиир. Французскай тылы үөрэтэрин таһынан английскай тылы үөрэтиини оскуолаҕа киллэрэр.

· 1992 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ французскай тыл учууталынан, омук тылын кафедратын салайааччытынан үлэлиир

· 1999 с. - Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуолаҕа омук тылын учууталынан, директоры гуманитарнай үөрэхтээһиҥҥэ солбуйааччытынан үлэлиир. Саха гуманитарнай гимназия аһыллыытын бырайыага олоххо киирэригэр үлэлэһэр.

· 2009 с. – Сунтаардааҕы гуманитарнай гимназия директора  

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, 

·        РФ президенин гранын хаһаайына

·        «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата 

·        “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ

·        “Барҕарыы» пуонда стипендиата

## Быһаарыылар
Егорова Мария Егоровна

Егорова Мария Егоровна (1954 с. ыам ыйын 1 күнэ, Илбэҥэ нэһилиэгэ, Бүлүү оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
·        1954 с. ыам ыйын 1 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Илбэҥэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·        1971 с. Бүлүү оройуонун Баппаҕаайытыгар оҕо уһуйааныгар баспытаатал көмөлөһөөччүтүнэн, онтон оскуола интернатыгар баспытааталынан үлэлиир

·        1978 – 1981сс. Магаданнааҕы государственнай педагогическай үнүстүтүүтүн бүтэрэн Горнай оройуонун Маҕаны 8 кылаастаах оскуолатыгар математика учууталынан үлэлиир

·        1994-1997 сс - Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуола директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччы

·        1981 с. - Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуола математика учуутала

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, 

-         “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенин Гранын хаһаайына

## Быһаарыылар
Иванова Вера Семеновна

Иванова Вера Семеновна, (1960 с., II Дьөппөн, Орджоникидзевскай оройуон, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·      1960 с. Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонун II Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·      1984 с. Дьокуускайдааҕы государственнай университетын бүтэрэн «математика учуутала” идэни ылар

·      1984 с.  Сунтаар оройуонун Кутана орто оскуолатыгар учууталынан үлэлиир 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-               Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-               РФ үөрэҕириигэ уонна наукаҕа министерствотын бочуоттаах грамотата

## Быһаарыылар
Иванова Надежда Егоровна

Иванова Надежда Егоровна, (1960 с. тохсунньу ый 28 күнэ, Тааһаҕар с., Бүлүү оройуона, Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна.

## Олоҕун олуктара
· 1960 с. тохсунньу  28 күнүгэр Саха АССР Бүлүү оройуонун Тааһаҕар нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·  1982 с. – Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэр

· 1982 с. саҕалаан Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолаҕа химия, биология учууталынан үлэлиир

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

·        РФ президенин гранын хаһаайына

## Быһаарыылар
Колесникова Лилия Иннокентьевна

Колесникова Лилия Иннокентьевна (1933 с. алтынньы ый 28 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
·        1933 с. алтынньы 28 күнүгэр Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

·        1954 с. – Сунтаардааҕы 1№-дээх оскуоланы бүтэрэр

·        1960 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын нуучча салаатын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр

·        1957 с. – Ньурба оройуонун Акана, онтон Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолаларыгар үлэлиир

·        1963-2010 сс. – А.П.Павлов аатынан Сунтаардааҕы 1 №-дээх оскуолаҕа нуучча тылын уонна литературатын учуутала 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-         РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара бэлиэ

-         “Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогтарын династиялара” бэлиэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин бочуоттаах бэтэрээнэ

-         Сунтаар нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар
Лекяева Розалия Николаевна

Лекяева Розалия Николаевна, (1948 с. алтынньы 24 күнэ, Сунтаар с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1948 с. алтынньы 24 күнүгэр  Саха АССР Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·        1981 с. Саха государственнай университетын биолого-географическай факультетын бүтэрэр

·        1981 с. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа химия учууталынан үлэлиир 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларын учууталларыгар Гранын хаһаайына

## Быһаарыылар
Данилова Ирина Еремеевна

Данилова Ирина Еремеевна, (1963 с. бэс ыйын 10 күнэ Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1963 с. бэс ыйын 10 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ 

·        1994 с. Новоси­бирскайдааҕы педагогический университет художественно-графическай факультетын үөрэнэн бүтэрбитэ

·        1982 с. – Сунтаардааҕы 2 №-дээх оскуолатыгар учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччытынан үлэлиир 

## Наҕараадалара
-         РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         Ил Түмэн бочуоттаах грамотата

## Быһаарыылар
Дормидонтова Татьяна Даниловна

Дормидонтова Татьяна Даниловна (1938 с. Уһун- Күөл, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2002 с.) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·              1938 с. Саха АССР Сунтаар оройуонун Уһун -Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·              1959 с. Тойбохой орто оскуолатын бүтэрэн, хомсомуол путевкатынан колхозка ыанньыксытанан үлэлиир 

·              1962-1964 сс – Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи пед.училищеҕа үөрэнэр 

·              1964 с Таатта оройуонун Чымнаайы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар алын сүһүөх учууталынан үлэлиир

·              1965 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр оҕо саадын сэбиэдиссэйэ

·              1967-1972 сс. Саха государственнай университетын саха тылын салаатыгар үөрэнэр. Үөрэҕин бүэрбитин кэннэ Хадан аҕыс кылаастаах оскуоалтын дириэктэринэн ананан үлэлиир.

·              1973 сылтан саҕалаан 30 сыл Маар-Күөл оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        Үлэ бэтэрээнэ

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

·        «Старшай учуутал» аат 

## Быһаарыылар
Матвеева Раиса Семеновна

Матвеева Раиса Семеновна, (1958 с. от ыйын 24 күнэ, Сунтаар с., Саха АССР), РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1958 с. от ыйын 24 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ

Мирнэй к. оскуолатын бүтэрбитэ

1979 с. Магаданнааҕы пед.институту үөрэнэн бүтэрэр

1979 с. - Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа алын кылаас учууталынан ананан педагогическай үлэтин саҕалыыр

1989 с. билиҥҥэ диэри – Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолатын учуутала 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-         РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-         2006 с. Сунтаар улууһун баһылыгын гранын кыайыылааҕа

-         Өрөспүүбүлүкэтээҕи IX учууталлар уонна педагогическай уопсастыба сийиэһин кыттыылааҕа 

## Быһаарыылар
Попова Изабелла Ильинична

Попова Изабелла Ильинична, (1944 с. от ыйын 11 күнэ, Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала. 

## Олоҕун олуктара
· 1944 с. от ыйын 11 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ

· 1964 с. Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын үөрэнэн бүтэрэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала идэни баһылыыр

· 1963 с. Сунтаар оройуонун Устьетааҕы оҕо уһуйаанын иитээччитэ

· 1964 с. – Сунтаардааҕы киэһээҥҥи оскуола учуутала

· 1971 с. саҕалаан биэнсийэҕэ тахсыар дылы - Сунтаар 2 №-дээх оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын учуутала

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна,

-  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ

-  Саха Өрөспүүблүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ

-  Норуот маастара

-  “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын династиялара» бэлиэ

## Быһаарыылар
Саморцева Ирина Васильевна

Саморцева Ирина Васильевна (1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Бэчинчэ с., Ленскэй оройуон, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
·              1940 с. ыам ыйын 18 күнэ, Саха АССР Ленскэй оройуонун Бэчинчэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·              1959 с. Бэчинчэ орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэр

·              1964 с. Хо Ши Мин аатынан Иркутскайдааҕы омук тылын пединститутун үөрэнэн бүтэрэн «Немец уонна француз тылын учуутала» идэни ылар

·              1964 с. – Уус-Ньара оскуолатыгар омук тылын учуутала

·              1965-1972 сс.  Н.Г.Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилищеҕа омук тылын преподавателинэн үлэлиир

·               1972 с. – Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуола омук тылын учуутала. Оройуоҥҥа маҥнайгынан английскай тылы иккис омук тылын быһыытынан үөрэтиини саҕалыыр. 1974 -76 сс. оскуолатааҕы КИД (Клуб Интернациональной Дружбы) үлэтин салайар.

·              2002-2007 сс. Сунтаардааҕы 1 - №дээх оскуолаҕа социальнай педагогунан үлэлиир.

Ирина Васильевна оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ 47 сылын анаабыт үлэтэ  РайОНО, үөрэхтээһин эйгэтин үлэһиттэрин сойууһун, учууталлар таһымнарын үрдэтэр институт, Саха АССР норуот үөрэҕириитин министиэристибэтин бочуоттаах грамоталарынан бэлиэтэммитэ

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ

## Быһаарыылар
Тимофеева Мария Иннокентьевна

Тимофеева Мария Иннокентьевна, (1956 с. муус устар 20 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
· 1956 с. муус устар 20 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Элгээйи с., төрөөбүтэ.

· 1981 с. Благовещенскайдааҕы государственнай пед.институту үөрэнэн бүтэрэр

· 1981-1984 сс - Үөһээ Бүлүү Тамалакаан аҕыс кылаастаах оскуолатыгар  немец тылын учууталынан педагогическай үлэтин саҕалыыр

· 1984 - 1992 сс. – Сунтаардааҕы 1 №дээх оскуолаҕа француз тылын учууталынан, директоры үөрэх чааһыгар солбуйааччынан, оройуоннааҕы методическай кабинет специалиһынан үлэлиир. 

· 1992 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейгэ француз тылын учууталынан үлэлиир

## Наҕараадалара, ытык ааттара
-  РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ

-  Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

-  РФ президенин гранын хаһаайына 

## Быһаарыылар
Яковлева Альбина Петровна

Яковлева Альбина Петровна, (1958 с. муус устар 17 күнэ, Кутана с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
·        1958 с. муус устар 17 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Кутана нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·        1975 с. – Арыылаах орто оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэр

·        1980 с. – Саха государственнай университетын омук тылын факультетын бүтэрэн «француз уонна английскай тыл учуутала” идэни ылар

·        Маар-Күөл, Арыылаах оскуолаларын французскай тыл учуутала

·         1995 – 2002 сс – Сунтаар 1№дээх оскуола английскай тылын учуутала

·        2002 с. – Сунтаардааҕы политехническай лицейга омук тылын учуутала 

## Наҕараадалара
-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна 

## Быһаарыылара
Сидоров Валерий Ионович

Сидоров Валерий Ионович (1948 с. алтынньы 23 күнэ, Бордоҥ с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна, нуучча дуобатыгар маастарга кандидат. 

## Олоҕун олуктара
·      1948 с. алтынньы 23 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Бордоҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ 

·      1973 с. Дьокуускайдааҕы 1№-дээх педагогическай училищеҕа үөрэнэн “физкультура учуутала» идэни ылар.

·      1973 -1975 cc. - Сунтаар улууһун Кэмпэндээйи оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир.

·      1997 – 2017 сс. Сунтаардааҕы оҕо дьоҕурун сайыннарар киин  "Дебют" дуобат куруһуогун салайан үлэлэтэр. Дуобат тренерин быһыытынан 12 нуучча дуобатыгар спорт маастарыгар кандидаты бэлэмнээн таһаарар. 2006 с. икки үөрэнээччилэрэ Федорова Таня уонна Николаев Дьулус Саха Өрөспүүбүлүкэтин президенин бириэмийэтин лауреаттара буолбуттара. 

## Наҕараадалара
·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна 

·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй культуратын уонна спордун туйгуна

·              «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда махтал суруга

·              Российскай Федерация, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕирии министиэристибэтин бочуоттаах грамоталара

·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин призиденин В.А.Штыров Гранын кыайыылааҕа

·              Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуобакка федерациятын грамоталара

·              Сунтаар улууһун “Бастыҥ тренер” (2001, 2003, 2004, 2006 сс.) гранын хаһаайына

## Быһаарыылар
Яковлева Наталья Ильинична

Яковлева Наталья Ильинична, (1952 с. сэтинньи 28 күнэ, Хадан с., Сунтаар оройуона, Саха АССР) Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ . 

## Олоҕун олуктара
·        1952 с. сэтинньи 28 күнүгэр  Саха АССР Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·        1976 с. Саха государственнай университетын үөрэнэн бүтэрэн “математика учуутала” идэни ылар

·        2000 - с. – Хадан орто сокуолатын директора

## Наҕараадалара
- Российскай Федерация уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ

## Быһаарыылар
Maytag

**Maytag** - таҥас сууйар уонна иһит сууйар автомат массыыналары оҥорор АХШ тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир бөдөҥ. Whirlpool конгломератка киирэр 2006 сылтан.
Трофимова Варвара Алексеевна

**Трофимова Варвара Алексеевна** (1949 с. ыам ыйын 18 күнэ, Күүкэй с., Сунтаар оройуона, Саха АССР)

## Олоҕун олуктара
·     1949 с. ыам ыйын 18 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэй бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. 

·     1968 с. Сиэйэ орто оскуолатын бүтэрбитэ, ол кэннэ Бүлүү педучилищетын бүтэрэн алын кылаас учууталын идэтин ылбыта. 

·     1978-1987 сс. Кириэстээх орто оскуолатыгар старшай баһаатайынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Дружина Павлик Морозов аатын сүгэрэ. Бу сылларга тимуровскай хамсааһын күүскэ сайдыбыта. Оройуоӊӊа дружина үлэтэ үрдүк ситиһиилэрдээх буолан, “уӊа флангалаах дружина” аатын чиэстээхтик сүкпүттэрэ. Варвара Алексеевна пионер баһаатайдыыр кэмигэр элбэх оҕо Бүтүн Сойуустааҕы “Артек”, “Орлёнок”, “Океан” лааҕырдарыгар сынньанар чиэскэ тиксибиттэрэ. Баһаатайдар куурустарыгар “Орлёнок” лааҕырга үөрэнэ бара сылдьан инструктор буолан кэлбитэ.

·     1987-1990 сс. алта саастаах оҕолорго, оскуола иһинэн кылаас тэриллибитэ. Онно баспытааталынан, онтон 9 сыл алын сүһүөххэ учууталынан үлэлээбитэ. 

·      Үлэлиир сылларыгар кини үлэтэ сыаналанан “За активную работу с пионерами” уонна Комсомол киин комитетын бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта.

## Быһаарыылар
Алексеева Анастасия Иннокентьевна

**Алексеева Анастасия Иннокентьевна**, (ахсынньы 26 күнэ, 1971 с, Тойбохой нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ

## Олоҕун олуктара
·                    1971 с ахсынньы 26 күнүгэр Саха АССР Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ

·                     1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Мэҥэ-Хаҥалас Тыллыма орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.

·                    1997 с. - Дьокуускайдааҕы 16 нүөмэрдээх ГПТУ, иитээччи

·                    1999-2018сс. – Сунтаар улууһун Уустуйа орто оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ, 

·                    2005 с. - Саха государственнай университетын «Культурология» салаатын бүтэрбитэ

·                    2018 с. - дириэктэри үөрэтэр-иитэр үлэҕэ солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар

·                    2022 с. Уустуйа нэһилиэгин Сэбиэтин дьокутаата 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна,

·        РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ.

·        Үрдук категориялаах история уонна общество предметтэрин учуутала 

## Быһаарыылар
Абрамович Валентина Федотовна

**Абрамович Валентина Федотовна**, (1946 с, олунньу 2 күнэ, Целинное сэл., Алтайскай кыраай), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ, Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара.

## Олоҕун олуктара
·                    1946 с. олунньу 2 күнүгэр Алтайскай кыраай Целинное сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ

·                    1968 с. - Ярославскайдааҕы К.Д.Ушинскай аатынан пединститут ньиэмэс тылын учуутала салаатын бүтэрэн Кострома куорат орто оскуолатыгар ньиэмэс тылын учууталынан үлэтин саҕалаабыта.

·                    1974 с. - Сунтаар оройуонугар Уустуйа нэһилиэгэр геофизическай экспедицияҕа суоттуур топограбынан үлэлээбитэ.

·                    1980-1992 с. Кэппэндээйи нэһилиэгин дьокутааттарын Сэбиэтин дьокутаата 

·                    1976 - 2019 с. - Уустуйа орто оскуолатыгар дириэктэринэн ананан 41 сыл үлэлиир. Билигин  Новосибирскай куоракка бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.

## Наҕараадалара, ытык ааттара
·        РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

·        РФ үөрэҕириитин систиэмэтин бочуоттаах үлэһитэ

·        «Саха Сирин үөрэҕириитин үтүөлээх улэһитэ»

·        Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна

·        «Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара» бэлиэ

·        “Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин»  бэлиэ

·        Үлэ бэтэрээнэ 

## Быһаарыылар
Егорова Евдокия Афанасьевна

**Егорова Евдокия Афанасьевна**, (1976 с. олунньу 13 күнэ), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, педагогическай үлэ бэтэрээнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, «Саха-Азия оҕолоро” пуонда стипендиата.

## Олоҕун олуктара
·                    1976 с. олунньу 13 күнүгэр төрөөбүтэ

·                    1996 с. - Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн Тэҥкэ оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.

·                   1997 с. - күн бүгүнүгэр дылы Уустуйа орто оскуолатыгар алын кылаас учууталынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар 

## Наҕараадалара, ааттара
-         РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учууталлара, 

-         педагогическай үлэ бэтэрээнэ, 

-         Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, 

-         «Саха-Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы пуонда стипендиата.

-         Үрдүк категориялаах учуутал 

## Быһаарыылар