Нэми билэн туттунуу сайдыыта

Үлэни оҥоруу тупсан иһиитэ сайдыыны, уларыйыылары аҕалан иһэр. Омукка сайдыы, тупсуу кэлиитэ үлэни хайдах; үчүгэйдик эбэтэр куһаҕаннык оҥорууттан улаханнык тутулуктанар. Үлэни үчүгэйдик оҥорууну баһылаабыт, элбэх талааннаах үлэһиттэрдээх омук атыттар сайдыыны ситиһэллэрин сирдээн иһэр кыахтанар.

Киһи күүстээх буолан араас үлэни барытын оҥорон бэйэтигэр үчүгэйи оҥосторо мунньуллан сайдыыны аҕалан иһэллэр. Олус былыргы кэмнэргэ күүстээх, кыахтаах эр дьон аҕа ууһун үөскэтэн, баһылаан салайыылара үлэни кыайа-хото үлэлииртэн тутулуктанан олоххо киирбит.

Кыра да үлэни оҥоруу эрэйдээх, элбэх уустуктардаах. Кыра, чэпчэки үлэни оҥорууга киһи күүһүн кэмнээн, сэрэнэн туһанар буоллаҕына, ыарахан үлэни үлэлииригэр күүһүн барытын туһаннаҕына эрэ үлэтэ табыллара ситиһиллэр.

Киһи улахан, элбэх күүстээх, ол иһин ханнык баҕарар үлэни оҥороругар күүһүн кэмнээн, мээрэйдээн туһанара эрэйиллэр. Үлэ хайдаҕыттан көрөн онно сөптөөх күүһү туһаннахха эрэ үлэ табыллар, туһаны аҕалар кыахтанар. Күүһү аһара туттунан кэбистэххэ оҥоруу оннугар алдьатыы үөскээн тахсара куһаҕаҥҥа тириэрдэр.

Олус былыргы кэмнэргэ сахалар үлэни табатык оҥорорго баҕа санааны үөскэтиммиттэрэ таба таҥараны үөскэтэн тугу барытын табатык оҥоро үөрэнэллэригэр тириэрдибитэ. Кэлин бу үөрэх Аан дойдуга киэҥник тарҕанан элбэх омуктарга сайдыыны ситиһэллэригэр улаханнык көмөлөспүтэ туһана сылдьыбыттарынан быһаарыллар.

Үлэни оҥоруу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар, киһи күүһүн тэҥэ, хамсаныылары оҥорорун тэҥнээн туһанарын үөскэтэн, өйө-санаата үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүккэ арахсарыгар сөп түбэһэн икки өрүттэммит. Бу икки өрүттэр икки ардыларыгар, ортолоругар туһалаах үлэни оҥоруу үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын элбэх үлэлэри үлэлээбит сахалар быһааран нэми билэн туттунуу диэн ааттаабыттар:

1. Табыллыбыт, туһаны аҕалар, барыһы киллэрэр үлэ. Күүһү уонна хамсаныылары оҥорууну табан, сатаан туһаннахха үлэ табыллара, туһалаахха кубулуйара ситиһиллэр.

2. Куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр эбэтэр табыллыбатах үлэ. Үлэни оҥорууга күүс эбэтэр хамсаныылары оҥоруу тиийбэккэ хаалыыта, аҕыйах эбэтэр бытаан буолуута үлэ табыллыбатыгар тириэрдэр.

3. Нэми тутуһан икки өрүттэр икки ардыларынан, ортолорунан түбэһиннэрэн оҥоруллубут үлэ туһалаахха кубулуйар.

Дьон өйө-санаата хаһан баҕарар икки өрүккэ арахсан иһэрэ букатын уларыйбат уонна ханнык сыалы ситиһэ сатыылларыттан тутулуктанан уларыйан биэрэр. Үчүгэйи оҥорор баҕа санаалаах киһи үчүгэйи оҥорор кыахтанар эбэтэр куһаҕаны баҕарар киһи онтун оҥорон кэбиһиэн сөп, ону тэҥэ, майгы уратылара мэһэйдээннэр киһи үчүгэйи да куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ элбиир. Үлэ ханнык сыалга аналланарыттан тутулуктанан икки өрүккэ арахсара үчүгэй уонна куһаҕан диэн быһаарыылар уратыларын үөскэппит.

Үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан улаханнык уларыйан, икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын үлэһит сахалар быһааран туһаммыттара ырааппыт. Бу икки өрүттэри тэҥэ, олор икки ардыларыгар үһүс өрүт үөскээн тахсарын төһө кыайарбытынан ырытан көрүөхпүт:

1. Үлэни оҥоруу табылыннаҕына эрэ туһалаахха кубулуйан барыһы киллэрэр уратылаах. Табыллыбакка хаалбыт үлэ таах хааларын тэҥэ, куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалыан сөп. Дьон үлэни табатык оҥоро сатааһыҥҥа дьулуһар баҕа санаалара уһун кэмҥэ сайдыбыт уонна таба таҥараны үөскэтэн олоххо киллэрбит. Киһи үлэни оҥороруттан өйө-санаата сайдыбытын бары билинэллэр.

Үлэни оҥорууга күүһү эбэтэр хамсаныылары оҥорууну аһара ыытан кэбиһии үлэ куһаҕаҥҥа кубулуйарыгар тириэрдиэн сөп. Буор хаһаары күрдьэх угун тосту олуйан кэбистэххэ үлэ улаханнык атахтанан хаалыан сөп. Аһара күүскэ туттунуу, эмискэ хамсаныы алдьатыыны оҥорон кэбиһиигэ тириэрдэрэ биллэр. Үлэ табыллыыта, сатаныыта күүһү хайдах туһанартан улахан тутулуктаах. “Бери больше, кидай дальше” диэн этии улахан өйө-санаата суох күүһүнэн эрэ үлэлэнэр үлэни биллэрэр.

Үлэни оҥоруу уустугуран, сайдан элбэх өйү-санааны, толкуйу, таба быһаарыыны ылынан таба туттунууну эрэйэр кэмэ кэлбитигэр Сэбиэскэй Сойуус дьадаҥылара өйдөрө-санаалара тиийбэтиттэн үлэни куһаҕаннык үлэлииллэриттэн кыайбат кэмнэрэ кэлэн хаалыыны үөскэтэннэр сэбиэскэй былаас үрэллибитэ, ыһыллыбыта.

2. Кыратык да туга эмэ сатамматар эрэ үлэ халы-мааргыга, куһа-ҕаҥҥа кубулуйан таах хаалара үлэни оҥоруу уустугун биллэрэр. Анаан-минээн куһаҕаны оҥорууга аналлаах үлэлэр эмиэ элбэхтэр. Элбэх дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тириэрдэр үлэлэргэ саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу киирсэр. Сэрии бэйэтэ олус куһаҕаҥҥа киирэринэн сэрии сэбин оҥостуу, атыттартан атыылаһыы саҥа сэрии саҕаланыытыгар эрдэттэн бэлэмнэниини үөскэтэр.

Дьон өйө-санаата икки аҥы арахсан тахсара уларыйар кыаҕа суоҕуттан үчүгэйи оҥорууну тэҥэ, куһаҕаны оҥорооччулар эмиэ бааллар. Арай дьон өйө-санаата сайдан, тупсан иһэринэн анаан-минээн куһаҕаны оҥорооччулар аҕыйаан иһэллэр. 

Куһаҕаны оҥорууну киһи сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ элбэтэ-рин үгүстэр өссө билэ иликтэр. Бэйэтэ туһалаах үлэнэн дьарыктаммат киһи үлэни оҥоруу туга эрэ табыллыбатар, сатамматар эрэ куһаҕаҥҥа уларыйан хаалар уратытын билбэтиттэн үлэни барытын “үчүгэй” курдук, сыыһа сыаналааһыҥҥа киириэн сөп.

Үлэни ээл-дээл, буоллар эрэ диэн үлэлээбитэ буолууну дьадаҥы дьон туһаналларыттан аанньа табыллыбатыгар тириэрдэн оҥорон та-һаарыытын аҕыйатан түмүгэр куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Табыллыбакка, сатаммакка хаалбыт үлэ үксүгэр туох да туһаны аҕалбакка таах хааларын тэҥэ, ночооту аҕалыан сөп. Маннык үлэлиир үлэһиттэр элбээн хаалыылара Сэбиэскэй Сойуус курдук импиэрийэ аһа-таҥаһа суох буолуутуттан эстиитигэр тириэрдибитэ. 

Үлэни оҥорууга күүһү тиийбэт гына туттунуу үлэ табыллыбатыгар тириэрдэр. Табыллыбатах үлэ таах хаалар эбэтэр куһаҕаҥҥа кубулуйан быраҕыллар. Куһаҕан, хаалар үлэни оҥорооччулар олохтон туораан, быраҕыллан иһэллэриттэн үчүгэйдик, сатабыллаахтык үлэлээччилэр ордон хааланнар сайдыыны аҕалаллар.

3. Нэми билэн туттунуу. Үлэни оҥоруу уустугуттан, табыллан, сатанан биэрбэтиттэн киһи күүһүн уонна хамсаныылары оҥорорун эрдэттэн таба суоттаан туһанара эрэйиллэр. Нэми билэн оҥоруллар үлэ үчүгэй буолара аҕыйаҕын да иһин, сыыһа-халты буолан тахсыбатыттан туһаны оҥороро элбиир.

Үлэни оҥоруу икки өрүттэрин икки ардыларыгар, ортолорун диэки үлэни нэмин билэн оҥорууну биллэрэр үһүс өрүт үөскээн тахсар. Сахалар үлэни оҥоруу уустугун, киһи күүһүн уонна хамсаныылары оҥорууну хайдах туһанарыттан тутулуктанан икки өрүттэнэн хааларын арааран билэннэр нэми билэн туттунуу диэн аналлаах, үһүс өрүтү булан туһанар үөрэҕи оҥорон үлэни тупсарбыттар. Үлэни оҥорууга туһалыыр нэм диэн тылы тыл үөрэхтээхтэрэ "дэм" диэн киһиргэтэр, дэбдэтэр тылга уларытаннар дьон куһаҕан майгыланыыларын үөскэппиттэрин таһынан  үлэни табатык оҥорууну суох оҥорон эрэллэр.

Үлэни оҥорууга киһи күүһэ аһара элбээтэҕинэ уонна хамсаныылара түргэтээтэҕинэ туһаны аҕаларын оннугар алдьатыыга тириэрдэр. Бу уратыны харандааһы быһаҕынан уһуктуур үлэттэн булан ылыы табыллар. Сыыһа тутуннахха харандаас уһуга тостон хаалара улахан сэрэниини тэҥэ, күүһү табан туһаныыны эрэйэр уустук үлэ буолар.

Күүс үлэни оҥорууга тиийбэтэҕинэ үлэ табыллыбат, кыаллыбакка хаалан хаалыан сөп. Ону-маны көтөҕүү, сыҕарытыы кыаллыбатаҕына, бу ураты үөскээн тахсара сонно быһаарыллар. (1,33).

Элбэх араас үлэни оҥорууну баһылаабыт сахалар хамсаныылары оҥорууну түргэтэтэн, сыыдамсытан биэрии туһаныллар күүһү эмиэ улаатыннарарын олус былыргы кэмнэргэ үөрэтэн баһылааннар нэми билэн туттунуу диэн үөрэҕи арыйбыттар.

Үлэни оҥоруу бу икки өрүттэрин икки ардыларыгар, ол аата ортолоругар күүһү нэмин билэн туһаныы үһүс өрүтэ үөскээн тахсар уонна туһана сырыттахха эрэ үлэ табылларыгар тириэрдэр. 

Олус былыргы кэмнэртэн үлэни оҥоруу маннык уратытын, икки өрүккэ арахсарын уонна үһүс, нэми билэн туһаныы өрүтэ үөскээн тахсарын сахалар быһааран туһаналларыттан бары үлэлэри талааннаахтык оҥорууну олус былыргы кэмнэртэн ситиспиттэр. 

Үлэни табатык оҥорууга дьулуһуу дьон өйө-санаата сайдыытын үөскэтэн иһэрин билинэн “Үлэ киһини айбыта”, “Үлэ – олох үөрэҕэ”  диэн этиилэри оҥорон туһана сылдьаллар.

Үлэ табыллара, табыллыбата күүһү хайдах туһанартан улахан тутулуктааҕын сахалар арааран билэннэр нэми билэн туттунуу диэн аналлаах үөрэҕи үөскэтэн үлэни сайыннарбыттар. (2,39).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2023. – 108 с.

2. Каженкин И.И. Туох барыта үһүстээх. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 108 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.