Кырдьык уонна сымыйа солбуйсан биэрэллэр

Олоххо кырдьык уонна сымыйа бэйэ-бэйэлэрин кытта тутуһан, хатыһан сылдьаллар, сороҕор солбуйсан биэрэллэрин тэҥэ, сымыйа бастаан иһэриттэн кырдьыгы булуу уустугуран тахсар. Кырдьыгы сымыйаттан арааран ылыы сорох кэмҥэ олус уустугурар уонна олох уопутун туһаннахха эрэ таба быһаарыллан тахсара кыаллар. Сымыйа, ыра санаа курдук, аан маҥнай албынынан, солунунан саптынан үгүстэргэ үчүгэй курдук буолан ыларыттан тутулуктанар.

“Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат” диэн этии кырдьык хаһан баҕарар кыайарын, хайаан да үрдүкү тахсарын биллэрэр. Кырдьык төһө эмэ өр буолан баран кыайыан сөп. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан, саҥаны айыыны оҥорон, саҥа олоҕу саҕалаан 74 сыл устата баһылаан салайан баран, олоххо сымыйа, сыыһа суолу тутуспута, албына арыллан тахсыбытыттан, дьон ону бары билэннэр, сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Олохпутугар бу буолан ааспыт сыыһаны, сымыйаны билигин тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” диэн секталара салҕаан иһэр. Киһи оҥорор бары айыылара “үчүгэйдэр” диэн сымыйанан этэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

Олоххо сымыйа, сыыһа суолу тутуһуу тиэтэйииттэн, ыксааһынтан үөскээн тахсара элбэх. Сэбиэскэй былаас саҕана хаһан да кэлбэт “коммунизмы” тута охсоору, атыннык саныыр өйдөөх-санаалаах дьону туоратыы, хаайыы, репрессийэни ыытыы аһара күүһүрбүтэ. Түргэнник, 10 сылынан көнүө суоҕа дии санаабыт дьоннорун тыаҕа таһааран ытыалааһын, суох оҥоруу олохсуйбута, “Нет человека – нет проблем” диэн этии киэҥник туттулла сылдьыбыта.

Россияҕа олох сайдыыны ситиһиитэ Европа сымнаҕас климаттаах дойдуларыттан хаалан иһэрэ чахчы. Ол барыта халлааммыт тымныыта улаханыттан уонна суолбут-ииспит куһаҕаныттан буоларын атыҥҥа балыйа сатыыбыт. Сайдыыны ситиһэ сатааһыҥҥа куруук тиэтэйэбит, өй-санаа сайдыытын була сатаан түргэтэтии аптаах остуоруйаҕа тиийэн хаалара биһиэхэ олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сылдьар.

Бу быһаарыы табата Россияҕа араас элбэх аптаах остуоруйалары оҕолорго үөрэтииттэн биллэр. Баҕа санааны этэри кытта баар курдук оҥоро охсууга кыһаныы барыга-бары тиэтэйииттэн үөскүүрүнэн быһаарыллар. Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ араас элбэх аптаах остуоруйалары кэпсээн олорго үөрэтэн, үгэс оҥорон кэбиһии тугу барытын аптаабыт курдук түргэнник оҥоро сатыыр кэлэр көлүөнэлэр үөскээһиннэригэр тириэрдэрэ уһуннук, эрэйдээхтик үлэлэнэр үлэни оҥорууну хаалларары үөскэтэр. Манныкка үөрэтии атын дьон бэлэмнэригэр үөрэммит, ону ылаары кэтэһэр киһини иитэн таһаарарыттан үлэни-хамнаһы кыайааччылар аҕыйаан сылдьаллар.

Өй-санаа үөрэҕин тиэтэтээри, түргэтэтээри оҕону кыра эрдэҕинэ бэрээдэккэ, киһи быһыылаах буолууга үөрэтэр кэми хаалларан аҥардастыы олоххо туһата суох оонньуурдарынан оонньото уонна үөрэҕи эрэ ыллара, биллэрэ сатааһын билигин олохсуйбута дьону сымыйаҕа, албыҥҥа ыҥырыы буолар. Дьону аһара үөрэхтээһин, үөрэҕи “үчүгэй” диэн айхаллааһын үлэни-хамнаһы куһаҕаҥҥа кубулутан, сатарытан омугу эстиигэ, симэлийиигэ быһаччы тириэрдэр кыахтааҕын минньи-гэс саҥалаах салайааччылар кистии сатыыллар.

“Уу-хаар тыллаах” диэн этии биир киһиэхэ сыһыаннаах уонна сымыйа өр барбатын, хаар курдук ууллан суох буоларын быһаарар.

“Тыл уҥуоҕа суох” диэн өс хоһооно киһи сымыйанан, була сатаан этэрэ олус элбэҕин, тугунан да кыайан кэмнэммэтин биллэрэр.

“Үрүҥү хара диир” диэн этии сымыйалааһын аһара барыыта үчүгэйи куһаҕан курдук көрдөрүүгэ кытта тиийиэн сөбүн, утарыта туруу тохтуур кээмэйин аһара барбытын биллэрэр. Айыыны оҥоруу киһи олоҕор уларыйыыны киллэрэрэ хаһан баҕарар куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбэҕин билигин да үгүстэр билэ иликтэр.

“Сымыйыаччы туоһулаах” диэн этии сымыйа истэргэ үчүгэйинэн, киһиргэтэринэн, хайгыырынан итэҕэйээччилэр элбэхтэрин курдук көрдөрөргө аналланар. Бу этии сымыйаны этээччи оннук дьону булан туоһу оҥосторо элбэҕин атыттарга тириэрдэр. “Ким эрэ эппитэ” диэн этиини туһаныы хантан эрэ туоһуну була охсору биллэрэр.  

Сымыйа истэргэ үчүгэй, онно эбэн үгүс хайҕабылы эттэхтэринэ өссө минньигэс, иһиттэн истэ туруох курдук таттарыылааҕыттан олох ханнык баҕарар өттүгэр баар буолан иһэр. Олоххо сымыйаны арааран билии улахан уустугу үөскэтэр, өй-санаа сайдыыны ситиһэрин эрэйэр. Бэйэлэрэ итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар саха дьонун барыларын тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны, сымыйа үөрэҕи айаннар албынныы сылдьаллар. Мин бу албыннар ханна баалларын булаттаан бэчээккэ таһаарбытым. (1,8).

Кырдьыгы уонна сымыйаны этии киһи истэригэр тус-туспаларын П.А.Ойуунускай “Александр Македуонускай” диэн кэпсээнигэр дириҥник арыйан суруйар. Онно улахан сэрии тойонугар кырдьыгы сирэйинэн эппит киһи өлөрүллэрэ, онтон сымыйалаан, тупсаран, үчүгэйдик иһиллэрин туһаммыт киһи хайҕанара уус-ураннык суруллар. 

Сымыйа истэргэ минньигэһэ, үчүгэйэ албыҥҥа, сымыйаҕа киирэн биэриини үөскэтэрэ элбэҕин “Албыҥҥа акаары бараммат”, “Албын тыла минньигэс” диэн өс хоһоонноро бигэргэтэн биэрэллэр.

Кырдьык хайдах эрэ кытаанах, хатыылаах, истэргэ хайдах эрэ туруору, сыыһаны-халтыны ыйан биэрэрэ элбэҕинэн туох да үчүгэйэ, минньигэһэ, албына суоҕуттан киһини киһиргэппэт, элбэхтик хайҕаа-бат. Олох кырдьыга “Үлэ-олох үөрэҕэ” диэн этиигэ саһан сылдьарын, үлэ ыараханын, эрэйдээҕин, уһуннук үлэлииргэ тиийиллэринэн тулуур улааттаҕына эрэ кыаллар кыахтанарын билиэхпит этэ. 

Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕиттэн иитиллиэхтээҕин билигин үөрэх-билии тарҕаммыт кэмигэр да кыайан өйдүү иликпит үлэни үлэлээбэт, кумааҕыны эрэ бэрийэр дьон элбэхтэриттэн тутуллар. Айыыны оҥоруу диэн сиэри таһынан барар быһыы, киһилии киһи оҥорбот быһыыта буоларын таба өйдүүрбүт билигин даҕаны уустук эрээри, сэрии саҕаламмытын кэнниттэн куһаҕан айыыны оҥоруу элбээһинэ кырдьыгы быһаарыыга көмөнү оҥорор. Сэриини саҕалааһын диэн олус улахан саҥаны айыы буоларынан “айыы үөрэҕэ” диэн этии албына туохха тириэрдэрин арыйан биэрэр.

Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ дойдуга сылдьалларын бары билэбит эрээри, тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини “айыы буол”, “айыы киһитэ буол” диэн ыҥыраннар өлүүгэ-сүтүүгэ тириэрдэ сатааччы, элбэх өлөрсүүлээх сэриини саҕалааччы сэбиэскэй былаас тобохторо билигин да салайа сылдьаллар.

Бу кэмҥэ кырдьыгы этиини салайааччылар кириитикэ диэн ааттыыллар уонна сыыһаларын-халтыларын арыйалларын, ыйалларын иһин сөбүлээбэттэр. Сыыһаны-халтыны ыйыыны, кырдьыгы этиини сөбүлээн истибэттэриттэн, аҥардастыы кириитикэ туһата суох диэн ааттыыллар, олоххо ханнык суолу тутуһар ордугун билбэттэриттэн, атын сиртэн кэлбит албын салайааччылар бэлэм быһаарыылары биэ-рэр олоххо туһалаах чопчу этиилэри истиэхтэрин баҕараллар. 

Сымыйаҕа балыттарыы хаһан эрэ бүтэрин “Киирбит күн күөрэйиэ” диэн этии быһаарар. “Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат” диэн этии кырдьык хаһан баҕарар кыайарын биллэрэр, арай төһө эрэ кэминэн кэлэрэ биллибэтэ, уустуктары үөскэтэр. Айыыны элбэхтик оҥорор, сыыһа-халты туттунар, быстах быһыылаах киһи олоҕун ситэри олорбокко эрдэлээн өлөн иһэриттэн кэлэр көлүөнэлэр солбуйсууларыгар көрсүө, сэмэй дьон ахсааннара элбээн, бу сыыһаны, халыйыыны көннөрөн биэрэр кыахтаналлар.

“Кырдьыкка хараҕын аалларар” диэн этии кырдьык ураты бэлиэтин, кытаанаҕын, харахха хатанарын чопчулаан биллэрэр.

Кырдьык уонна сымыйа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэллэриттэн олоххо хаһан баҕарар баар буолар аналлаахтар. Ханнык эрэ кэмҥэ хайалара эрэ баһыйан ыларын “Ким күүстээх – ол кырдьык” диэн этии баара быһаарар. Бу этии кырдьык кыайарын туһугар ханнык эмэ күүстэнэрэ наадатын уонна күүс аһара барыыта кырдьыгы уларытарын быһаарар. Дьон бары кырдьыгы биллэхтэринэ, кырдьык элбэҕинэн сымыйаны баһыйдаҕына уонна элбэхтэр сөбүлээн, тутуһа сырыттахтарына “Кырдьыктаах олох” диэн дьэ кэлиэн сөп.

Олох кырдьыга хаһан баҕарар кыайарын көрсүө, сэмэй дьон олохторуттан булан ылыахха сөп. Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй майгылананнар үлэни-хамнаһы кыайаллар, бэрээдэги тутуһалларыттан сыыһа-халты туттубаттар, оҕолорун эмиэ бэйэлэрин курдук иитэллэр, үөрэтэллэр. Бу аймахтар уһун үйэни ситиһэн, ахсааннара эбиллэн омугу сайыннараллар.

“Айыы үчүгэй” диир, элбэх айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунар киһи олоҕун кылгатыан сөбүн тэҥэ, оҕото өссө элбэх айыыны оҥороору сыыһа-халты туттунара эмиэ элбээн, эдэр олоҕун кылгатыан сөп. Олох салгыы баран истэҕинэ, бу аймахтар кэлэр көлүөнэлэрэ суох хааланнар эстиигэ, симэлийиигэ тиийиэхтэрин сөп.

Киһи өйө-санаата сайдан истэҕинэ кырдьыгы сымыйаттан арааран олоҕор туһаныыны ситиһэр. Таҥара үөрэҕэр киирии диэн киһи бары оҥорор быһыыларын өйө-санаата салайарын ситиһиитэ уонна сыыһа, халыйбыт өйү-санааны көннөрөн туһаныыта буолар. Сахалар олус былыргы кэмнэртэн киһини санаата салайарын быһааран “Киһини санаата салайар”, “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэри үөскэтэн олохторугар туһана сылдьаллар. Киһи үчүгэй, туһалаах быһыылары оҥорорун туһугар үчүгэй санаалардаах буоларын быһааран алгыһы туһанан үчүгэй санаалары иҥэрэн биэрэллэр. 

Олоххо кырдьыгы тутуһуу кэлэр көлүөнэлэр олохторугар быһаччы дьайарынан төрөппүттэр хайаан да тутуһуохтара этэ. (2,64).

## Туһаныллыбыт литература.
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с. 

2. Каженкин И.И. Өй уонна күүс. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 112 с.

Категорияларынан көрдөөһүн: Өй уонна күүс.