open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уhук хоту дойду медицинэтэ

**Уhук [[хоту]] дойду (Арктика) [[Медицина|медицинэтэ]]** — киhи өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ Уhук Хоту Дойду (Арктика) айылђатыгар уратытык үлэлиирин үөрэтиигэ олођуран күүстээх дьайыылаах, туттарга сатабыллаах эмтиир ньымалары уонна эми-тому, ыарыыны сэрэтэргэ, билэргэ уонна эмтииргэ анаан оҥорон олоххо киллэрэр соруктаах медицинскэй наука тиһилигэ  . Уһук Хоту дойду (Арктика) медицинэтэ дириҥ билиигэ уонна эмтииргэ сыһыаннаах медицинэ араас салааларын, ол иһигэр киһи Хоту сиргэ физиологиятын (этин сиинин улэтин) уонна экологиятын (дьиэтин-уотун айылхатын), биориитимнэрин (дьылхатын-хаанын эргиирин), географияттан (тулалыыр айылхаттан) сыһыаннаах ыарыыларын төрдүн-төбөтүн уөрэтэр салаалар ситиһиилэрин түмэр.

Уhук хоту дойду медицинэтин сүрүн соруктарынан буолаллар: киһи Хоту сир кутталлаах дьайдарыгар, ордук тымныыга, түүн-күнүс солбуллуутун хотугу уратыларыгар уөрэниитин дириҥ силистэрин чинчийэн билии; киһи өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ уонна кинилэр тиһиктэрин ыарыыларын тас дьүһүннэрин, төрдүлэрин-төбөлөрүн, силистэрин-мутуктарын үөскүүр, тэнийэр-тарђанар уратыларын билиигэ олођурбут эмтиир ньымалары айан олоххо киллэрии.

Чинчийии бу хайысхата Аан дойду үөрэхтээхтэринэн, бүтүн Сир үрдүнэн мунньуллубут, сыныйан дириҥник үөрэтиллибит билиилэргэ уонна бу аллара ааттаммыт тумуктэргэ олођуран кэккэ сылларга ордук күүскэ уөрэтиллэр: 

• Уһук Хоту дойдуга киһи ыарыытын ахсаанын тарђаныыта уратылаах, ол уратыта, ордук, кини олохтоох дьиэтин айылхатын дьайдарын охсуутуттан, уонна өйүн-санаатын, этин-сиинин, иһин-үөһүн туруга бу дойдуга уөруйэхтээђиттэн тутулуктаах;

• Бу дойду кытаанах сиригэр-уотугар киһи ыарыыта, кини өйө-санаата, этэ-сиинэ, иһэ-үөһэ уйурђаабыт турукка сылдьар кэмигэр үөскүүр-сайдар: ураты аһылык, битэмииннэр тиийбэт туруктара, өй-санаа, эт-сиин, ис-үөс улэлэрин тиһилигэ уйурђаабыт кэмэ;

• Хоту, ыарыылар киһи барыта билэр төрүттэриттэн-үөстэриттэн ураты, бэйэлэрэ ханна да хатыламмат уонна Хоту сиргэ эрэ биллэр дьайдардаах. Төһөнөн өр хоту олорођун да соччонон "сахалыы" (уһуннук киэҥник, салгымталаахтык аалларан ыарытыйыы) ыарыы ахсаана элбиир. Ыарыы тас дьүһүнэ "сахатыйар" уонна уһуннук киэҥник, салђамталаахтык аалан ыалдьар көруҥнэнэр.

• Хоту, доруобуйа харыстабылын туһатын көдьүүһэ намыһађа, эмчиттэри хоту сир уратытын аахсыбакка үөрэтии, ону тэҥэ дьоҥҥо-сэргэђэ охсуулаах ыарыылар үөскүү-сайда иликтэринэ, эбэтэр кинилэр олохсуйбуттарын да кэннэ, дириҥник үөрэтиллибит, чопчутук ыйыллыбыт, хардыылаах-хаамыылаах сэрэтэр дьаһаллар суохтарынан быһаарыллар.

Хоту дойду медицинэтин туспа салаа оҥорон араарыы, билиҥҥи медицинэ науката сүрэх-тымыр, тыҥа, ис-үөс, эттиктэр киириилэрин-тахсыыларын салайыы уонна да атын уорганнар тиһиликтэрин ыарыыларын уөрэтии ситиһиилэрин түмүгэр оҥоһуллар кыахтанна .

## Туһаныллыбыт сирдэр
Озаску

** Озаску ** (*Osasco*) диэн Бразилия уонна бүтүн Соҕуруу Америка. 
Олохтоохторун ахсаана 718,646 уонна иэнэ 65 км2. Сан Паулу метрополитен сирин (Улахан Сан Паулу) олохтоохторун ахсаана 21,616,060 уонна иэнэ 7,944 км2.
Бичик

[мини|400px|справа|[ПТ бичиктэрэ|ПТ Сериф бичик]]
**Бичик** — буукубалар уонна атын бэлиэлэр биир истиилинэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта дьүөрэлэһэр гына оҥоһуллубут ойуулара, биир дьүһүннээх уонна улаханнаах бэлиэлэр набордара. 

Типографияҕа бичик (шрифт) диэн *литералар кэмпилиэктэрин* ааттыыллар. 

Хас да бичик бөлөҕө, биир дьүһүннээх (начертание), биир истииллээх уонна ойуулаах буоллаҕына *гарнитура* диэн ааттанар.

## Бичик сүрүн характеристикалара

* **суруллуута (начертание):** туруору, иҥнэри; 
* **толорута (насыщенность):** сырдык, орто, модьу (штрииҕын кэтитэ буукуба иһинээҕи аһаҕаска сыһыана); 
* **кэтитэ:** орто, синньигэс, кэтит, уларыйбат кэтиттээх;
* **улахана ([[кегль]])** в пунктах (1 пункт = 1/72 дюйм);
* **чуолкайа**;
* **контрааһа**;
* **различимость**;
* **ааҕыллара**;
* **иэнэ**;

## Сигэлэр

* Словарь шрифтовых терминов
* Классификация шрифтов 
* Разнообразные шрифты, бесплатно 
* История шрифтов. Что такое шрифт?
Ан-2

**Ан-2** — чэпчэки ыйааһыннаах икки кынаттаах (биплан) көтөр аал. Биир 1000 ат күүстээх "АШ-62ИР" мотуордаах. Көтөр ыйааһына — 5250 кг.

## Устуоруйата
"Ан-2" Антонов КБ-та оҥорон таһаарбыта. 1947 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр Володин П.Н. летчик-испытатель бастаан көтүппүтэ.
*Кукурузник* диэн ааты 50 сыллардаахха тыа хаһаайыстыбаҕа туһаннылларын иһин ылбыта. 
ССРС-ка барыта 5 тыһ. аал оҥоһуллубута. 1960 сыллардаахха Кытайга лицензияннан оҥоһуу саҕаламмыта. Барыта 1992 сылга диэри 950 Y-5 диэн ааттаах аал оҥоһуллубута. Ону таһынан Польшаҕа оҥоһуллар этэ. Уопсайынан 1992 сылга диэри 12 тыһыына аал оҥоһуллубута.

Саха сиригэр билиҥҥэ дылы киэҥник туттулла турар.  
 
## Кээмэйдэрэ

* Уһуна: 12,4 м
* Үрдүгэ: 5,35 м
* Үөһээҥҥи кынаттарын: 18,17 м
* Алларааҥҥы кынаттарын кэтитэ: 14,23 м
* Кынаттарын иэнэ: 71,52 м²
* Кабинатын кээмэйдэрэ:
:* устата: 4,1 м
:* үрдүгэ: 1,8 м
:* кэтитэ: 1,6 м
* Кураанах аал ыйааһына: 3400-3690 кг
* Көтөн тахсар ыйааһына: 5500 кг  
* Таһаҕас ыйааһына: 1500 кг (эбэтэр 12 пассажир)
* Уматыга: ≈1240 л
* Түргэнэ: чааска 150—190 км.
* Көтөр ырааҕа: 990 км.
* Көтөр үрдүгэ: 4500 м.

## Сааххаллар
2009 сыл туругунан уопсайа 300 аал сааххалланна . Ол иһигэр Саха сиригэр:

## Быһаарыылар

## Ссылки

* Самолёт Ан-2. Инструкция по эксплуатации, 2 изд., Оборонгиз, 1959, 178 с.
* Сайт, посвященный АН-2 
* Список потерянных самолетов Ан-2 (с 1958 года)
* Фотоальбом об испытаниях Ан-2В на пластиковых поплавках 
* Ан-2  на сайте «Сервис и Технологии»
* Фотографии Ан-2 
* Фотографии Ан-2 из Соколовой Балки, Полтавская обл.
* Фотографии Ан-2СХ из Кыргызского Авиационного колледжа
PayPal

**PayPal** (*Пэйпэл* эбэтэр *Төлүүргэр көмөлөһүөм*), АХШттан төрүттээх вебсайт. Харчыны электроннай почтаҕа ыытар кыаҕы биэрэр, ону баан счетыгар таһаарар. Тутан олорор хампаанньата - Ebay. 

## Тас сигэлэр
* PayPal.com

## Быһаарыылар
Amway

**Amway** (*Америка олоҕунан олоруу*), АХШ улахан тэрилтэтэ, биир динамично сайда турар тэрилтэ буолар. 200 араас омук дойдуларыгар стабильно үлэлиир, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр үлэлээбитэ 6 сылыгар барда.

## Быһаарыылар
Сбербаан

**Сбербаан** ( / ) (, "сберегательный банк" кылгатыллыбыта — Россия уонна Илин Европа саамай бөдөҥ баана. Хампааньа дьаһалтата Москваҕа баар, историята Канкрин 1841 сыл финансовай реформатыгар саҕаламмыта Сорох регионнарга Сбербаан баан өҥөтүн туһанарга соҕотох баан буолар.

## Быһаарыылар

## Өссө маны көр
* Sber Mobile
Романова Евдокия Петровна

**Романова Евдокия Петровна** — саха живописеһа .

1960 сыллаахха Дьокуускайга төрөөбүт.
1982 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены. 1988 сыллаахха Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутууту бүтэрбит.

## Быһаарыылар
Таатта банк

**Таатта Банк** (Taatta Bank), Саха Сирин биир бөдөҥ баана этэ. Дьокуускайга, Ытык-Күөлгэ, Красноярскайга уобалаһыгар баар Канскай куоракка, Ростов-на-Донуга уонна Севастопольга филиаллардаах этэ. 2018 сыллаахха баан Арассыыйа Киин баана Таатта бааны саппыта.

## Быһаарыылар
Окоемова Галина Егоровна

**Окоемова Галина Егоровна** - саха живописеһа.

1963 с. Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1989 с - Уһук Илиннээҕи уус-уран институуту бүтэрбит.

## Быһаарыылар
Попова Лилия Леонидовна

**Попова Лилия Леонидовна** - саха живописеһа.

1960 с. муус устар 11 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1990 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит, Угаров профессор мастырыскыайа.

Үлэлэрэ Арассыыйа, Австрия, Англия, Германия, Италия, Хорватия, Словения, Турция, Соҕуруу Кэрийэ, АХШ уонна Япония чааһынай кэллиэксийэлэригэр бааллар.

## Быһаарыылар
Лукина Марианна Михайловна

**Лукина Марианна Михайловна** - саха живописеһа.

1961 с. олунньу 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1981 с. Москубатааҕы 1905 сыл кэриэһин аатынан уус-уран училищены, 1991 с - Москубатааҕы Суриков аатынан  уус-уран институут станковай живопиһын салаатын бүтэрбит.

## Быһаарыылар
Николаева Наталья Васильевна

**Николаева Наталья Васильевна** - саха живописеһа, АГИКИ старшай преподавателэ.

1964 с. муус устар 9 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. 1983 с.  Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1991 с - С-Петербурдааҕы Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура академическэй институутун бүтэрбит.

1992-1995 сс А.П. Левитин айар мастарыскыайыгар үлэлээбит.
Чикачев Андрей Васильевич

thumb|left|px300|Чикачев Андрей Васильевич
**Чикачев Андрей Васильевич** — саха живописеһа, Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Олоҕун олуктара

1967 с. муус устар 24 күнүгэр Ньурба улууһун Марха бөһүөлэгэр төрөөбүт.

1987 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены, 1994 с. Уһук Илиннээҕи уус-уран инстутут живописнай салаатын бүтэрбитэ.

## Айар үлэтэ
thumb|left|px400|Ыра санаа
thumb|right|400px|Три грации
Худуоһунньук куруук көстөр олоҕу хайдах эрэ кэтэһиллибэтэх өттүттэн көрдөрөр дьоҕурдаах.
Бастакы тус быыстапката «Күн дьоно» («Люди Солнца») 2012 сыллаахха Ясная Полянаҕа, ол кэннэ Москваҕа РФ Государственнай Думатыгар, Санкт-Петербурга Гостинай Дворга, Россия киин куораттарыгар Саха Сирин Күннэрин чэрчитинэн көрдөрүллүбүттэрэ.
2013 сыл тохсунньу 17 күнүгэр Дьокуускайга  быыстапкатын залыгар үлэлэрин тус быыстапката аһыллыбыт.

##### Үлэлэрэ
*Күһүн (1996)
*Сайын (1996)
*Ыра санаа (1997)
* «Одуванчики. Три грации» (2002)
* «Эбэ о5ото» (2004) 
* «Бэрт Бэргэнчэ» (2006)
* «Мунду бухатыыра» (2008)
* «Коббойдар»
* «Кемyс ардах» (2012)

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ (2002)

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
SakhaLife 14.01.2013:В Якутске открывается первая персональная выставка Андрея Чикачева
Тим Бернерс-Ли

Сэр **Тимоти Джон Бернерс-Ли** OM, KBE (;1955  От ыйын 8 )  күнүгэр төрөөбүт — ааҥылыйа учуонайа, URI, URL, HTTP, HTML айбыт учуонайа, Роберт Кайоны кытта  World Wide Web айбыт уонна билигин  Аан дойдутааҕы холбоһууситимин консорциумун тойоно. семантическай паутина концепциятын ааптара. Ону тэҥэ информационнай технология атын да чинчийиилэрин ааптара.

## Быһаарыылар
Deutsche Bank

**Deutsche Bank** (Дойче Банк), Германия саамай баай уонна улахан тэрилтэтэ буолар, ону таһынан Европа саамай бөдөҥ тэрилтэтэ буолар, Аан Дойду иккис улахан баай тэрилтэтэ, аан дойду 13% харчытын хонтуруоллуур тэрилтэ. Уопсайа 80 тыыһынча үлэһиттэрдээх 72 дойдуларга, олор ахсааннарыгар Саха Сиригэр.

## Быһаарыылар
Дунаай

**Дунаай** (, , , , , , , , , ) —  Европа бөдөҥ өрүстэриттэн биирдэстэрэ, уһунунан Волгаттан иккис миэстэҕэ турар. Элбэх омук олорор сиринэн устар.

### Саҕаланыыта
thumb| left||350px|Брег уонна Бригах үрүччэлэр силбэһэр сирдэрэ
Германияҕа Шварцвальд хайаларыттан  Донауэшинген таһыгар муора таһымыттан 678 м үрдүктээх сиргэ икки үрүйэ холбоһор сирдэригэр саҕаланар: Брег (уһуна 48 км) уонна Бригах (уһуна 43 км). Олохтоох заамокка Дунаай мантан саҕаланар диэн суруктаах үрүччэни көрдөрөллөр.

### Дунаай сир аннынан устуута
Иммендинген таһыгар, саҕаламмыт сириттэн отучча килэмиэтирдээх сиргэ Дунаай сир анныгар сүтэр, уутун улахан аҥаара испиэскэ боруодалар быыстарынан сүүрүгүрдэр. 

Онтон 12 км соҕуруу Германия саамай бөдөҥ дьүүктэтэ сир анныттан тахсар. Ол дьүүктэ сөкүүндэҕэ 25 тонна ууну таһаарар эбит. Бу дьүүктэттэн  А-ах диэн Боден күөлүгэр түһэр өрүс саҕаланар (бу күөлтэн Рейн өрүс тахсар).
Дьокуускайдааҕы уус-уран училище

**Дьокуускайдааҕы уус-уран училище** ()

1945 сыллаахха Саха АССР Совнаркомун 233 №  кулун тутар 2 күнүнээҕи уурааҕынан тэриллибитэ. Тэрийиини саҕалаабыт киһинэн Саха норуодунай худуоһунньуга  П.П. Романов буолбута. Кини аатын училище кэлин 1995 сыллаахха сүкпүтэ.

Кыһа таһаарбыт бастакы көлүөнэ худуоһунньуктара өрөспүүбүлүкэ таһыгар биллибиттэрэ:  М. Лукин, Э. Сивцев, Е. Шапошников, В. Петров, О. Ковалевский, искусствовед И. Потапов.

1950 с. скульптура салаата арыллыбыта, онтон тахсыбыттара кэлин аатырбыт: С.А. Егоров, К.Н.Пшенников, Е.Н. Винокурова, П.А.Захаров уонна муосчуттар С.П.Заболоцкай, К.Ф. Герасимов. 1958 с. аатырбыт муосчут С.Н. Пестеров салалтатынан туспа муос салаата арыллыбыта. 

1962 с. училище дириэктэрэ Леонид Ким мастан кыһыы уонна уус-уран оформление салаатын арыйбыта. 1981 с. ол баазатыгар  В.Д. Иванов салалтатынан театральнай-декорационнай ускуустуба специалистарын соҕотох выпуһа тахсыбыта. Училище выпускниктара С.В. Иванова уонна Л.И. Гоголева билигин биллэр тыйаатыр худуоһунньуктара.

Училищеҕа өр кэмнэргэ  50-70-с сылларга Л.А.Ким, С.Л.Александров, М.В.Новиков, З.И.Иванова үлэлээбиттэрэ. Араас сылларга живописецтар: А.Н.Осипов – билигин Арассыыйа Уус-уран Академиятын чилиэнэ, З.К.Курчатова, Г.У.Кравченко, графиктар А.П.Мунхалов – Арассыыйа норуодунай худуоһунньуга, билигин АГИКиИ ойуулуур ускуустубатын декана, Э.С.Сивцев, В.Р.Васильев, Ю.И.Вотяков, М.А.Рахлеева – билигин АГИКиИ дассыана. Балартан сорохторо араас сылларга училищены бэйэлэрэ бүтэрбиттэрэ. Дириэктэрдэринэн эмиэ урукку выпускниктар А.И.Филиппов, И.А.Маччасынов, В.Д.Артамонов буола сылдьыбыттара. 1997 сылтан дириэктэринэн Гаврильев К.П. анаммыта – живописец, эмиэ училище выпускнига.

Билигин училищеҕа отучча урукку выпускниктар үөрэтэллэр, олор истэригэр СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэллэрэ  Николай Иннокентьев, Людмила Слепцова, Вячеслав Артамонов, СӨ норуодунай худуоһунньуга Петр Захаров, СӨ култууратын туйгуннара Наталья Николаева, Евдокия Романова, Ирина Мекумянова уо.д.а.

Саайта: http://www.izoyahu.ru/ 

## Быһаарыылар
Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай тыа хаһаайыстыбатын академията

Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията

Дьокуускайдааҕы ил тыа хаһаайыстыбатын академията Арассыыйа Федерациятын хотугулуу илинҥи тирэх тыа хаһаайыстыбатын үрдүкү үөрэх тэрилтэтэ.
Суохапчы

**Суохапчы** — тимиртэн тоһоҕо оҥорорго аналлаах тимир ууһа туттар мала.

Дьоҕус соҕус хаптаҕай тимир буолар. Онно тоһоҕо сэлтэкэтин оҥорор хайаҕастар баар буолаллар. Бу малы итэҕэл үлэһиттэрэ ытык мал дииллэр. Улахан уустар суохапчылара тоҕус хайаҕастаах, орто уус киэнэ сэттэ буолар эбит.

## Быһаарыылар
Егоров Семен Афанасьевич

**Егоров Семен Афанасьевич** — Дьокуускайга, Читааҕа үлэлээбит саха скульптора. Мраморга, граниикка, маска, бетоҥҥа, терракотаҕа үлэлээбитэ.

1931 сыллаахха кулун тутар 24 күнүгэр Хаҥалас Хачыкаатыгар төрөөбүт. 1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбит (учуутала Елена Посядо). Онтон Москубатааҕы Суриков аатынан уус-уран институукка үөрэммит (учууталлара Матвей Манизер уонна Дмитрий Шварц). Устудьуоннуур сылларыгар оҥорбут үлэлэлэрэ рецензияҕа тиксэллэрэ, кини туһунан хаһыаттарга, сурунаалларга суруйаллара.  1962 сыллаахха биллиилээх саха муосчутун Василий Попов мэтириэтин суруйбута 1963 сыллаахха буолбут Бүтүн сойуустааҕы худуоһунньуктар быыстапкаларыгар биһирэбили ылбыта. Дьокуускайга квартирата, мастарыскыайа суох буолан дьиэ кэргэнин кытта Читааҕа көспүтэ. Уобалас элбэх сирдэригэр гражданскай сэрии уонна Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар аналлаах элбэх скульптураны оҥорбута биллэр. 1972 сыллаахха дойдутугар төннүбүт, ол эрээри ыалдьан толору үлэлиир кыаҕа суох буолар. 

1974 сыллаахха атырдьах ыйын 11 өлбүт.

Кыттыбыт быыстапкалара:  САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1957), САССР ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын быыстапката (Москуба, 1963), «Сэбиэскэй Уһук Илин» быыстапкалар (Владивосток, 1967, 1974; Улан-Удэ, 1969), Декоративнай-прикладной ускуустуба быыстапката (Ленинград, 1963), Ураал, Сибиир уонна Уһук Илин худуоһунньуктарын айымньылара (Москуба, 1971–1972), «Сэбиэскэй Россия» (1965, 1970), бүтүн сойуустааҕы быыстапка (Москуба, 1970). Персональнай быыстапкалар.

Үлэлэрэ СӨ Национальнай уус-уран түмэлигэр бааллар (2006 сыллаахха бииргэ төрөөбүтэ Нина Яковлева кини графическай үлэлэрин бэлэхтээбитэ).

## Быһаарыылар
Таркай Уус

**Таркай Уус**, **Савва Таркаев** - XX үйэ бастакы аҥаарыгар Үөһээ Бүлүү Кэнтигэр олорбут тимир ууһа. Чап уустарыттан төрүттээх.

Кини төрөппүт уола - Күөх Уус (Яков Таркаев) - билигин Үөһээ Бүлүү улууһугар олорор.
Иһэх

**Иһэх** — ат туйаҕар чопчулана тоҥмут муус. Аналлаах өтүйэнэн тоһута охсоллор эбит — иһэхтииллэр.

## Өссө маны көр
* Кырыаччы
Архитектура

мини|Архитектура
**Архитектура** ( бу тыллартан турар:  — сүрүн,  — тутааччы, уус) — дьиэлэри бырайыактааһын уонна киэргэтии, тутуллуохтаах дьиэ истиилин быһаарыы, айыы.

Былыргы гириэктэр уонна риимляннар "классика" диэн кэлин ааттаммыт истиили олохтообуттара. Дьиэлэри таас колонналарынан киэргэтэллэрин сөбүлүүллэрэ. Ол колонналар үс көрүҥҥэ - ордерга - арахсаллара. Былыргы риим архитектордара аан бастаан аарка сабыылары, кууполлары уонна сводчатай өһүөлэри туттубуттара. Риим империята 476 с. сууллубутун да кэннэ элбэх сүүһүнэн сылларга бу истиилинэн дьиэлэр тутулла турбуттара.

Улам уларыйан византия истиилэ, онтон готика истиил баар буолбуттара. Онтон XV-XVII үйэлэргэ Барҕарыы (Возрождение, Ренессанс) эпохатын истиилэ баар буолбута. Бу истиил төттөру классикаҕа төннүбүтэ (неоклассицизм). 

Онтон XVI-XVIII үйэлэргэ Европаҕа барокко уонна рококо истииллэрэ үөдүйбүттэрэ.

Аныгы үйэҕэ архитектуураҕа араас истииллэр сайдаллар. Конструктив истиил диэн судургу, көнө муннуктардаах, хаптаҕай эркиннэрдээх таас, бетон, өстүөкүлэ дьиэлэри ааттыыллар. Онтон арыый сэргэх саҥа сүүрээнинэн холобур "хай-тек" истиил буолар.
Пугачев Емельян

**Пугачев Емельян** (1742 — тохсунньу 10 (21), 1775, Москуба) — Дон хаһааҕа, 1773—1775 сс Арассыыйаҕа ыраахтааҕыны утары бааһынай бастаанньатын салайааччыта. Петр III ыраахтааҕы тыыннаах үһү диэн сураҕы туһанан кини аатын ылына сылдьыбыта.

1775 сыллаахха суут уурааҕынан өлөрүллүбүтэ.
Ишниязов Ибрагим Михайлович

**Ишниязов Ибрагим Михайлович** - «Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын» Саха сиринээҕи салаатын бэрэстээтэлэ. 

1939 сыллаахха тохсунньу 23 күнүгэр төрөөбүт.
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара

thumb|Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбаларын эмблемата
**Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара** — Арассыыйаҕа мөлтөхтүк көрөр уонна отой көрбөт имбэлииттэри түмэр тэрилтэ. ССРС-ка  1923 сыллаахха балаҕан ыйын 8 тэриллибит.

Тэриллиэҕиттэн: «Тэҥ быраап — тэҥ кыах» диэн девизтаах үлэлиир, ол аата сүрүн соругунан чилиэннэрин атын дьон тэҥэ буолалларын уонна уопсастыбаҕа туһаны аҕалалларын туруорунар. 

2007 сыл муус устар 1 күнүгэр тэрилтэ 210 645 тыһыынча чилиэннээх этэ (~ Арассыыйа хас 665-с олохтооҕо) уонна РФ 86 субъектарыгар 810 олохтоох тэрилтэлэртэн, 74 регионнааҕы тэрилтэлэртэн (өрөспүүбүлүкэ - 20, уобалас - 47, кыраай - 7) турара. Салайар офиһа Москубаҕа, Новая площадь, 14-гэр баар.

Саайта — http://www.vos.org.ru/

Тэрилтэ Саха Сиринээҕи салаатын Ишниязов Ибрагим Михайлович салайар.
Кээрэкээн ойуун

**Кээрэкээн ойуун** - Дьохсоҕоннор өбүгэлэрэ. Кини туһунан сэһэннэр, кэпсээннэр Тааттаҕа киэҥник тарҕаммыттар.

XVII үйэҕэ нууччалар Өлүөнэ өрүс сүнньүн булалларыгар билиҥни Ойуун ууһа нэһилиэк сиригэр Тохтобул диэн алааска көһөн тиийбитэ кэпсэнэр.

Уолаттара: Долгуйбат Тугулай, Хатан Хатамалай, Үөдэн Төлөннөөх уонна Буругу Боотур.

## Өссө маны көр
## Быһаарыылар
Бырадааһап ойуун

**Бырадааһап ойуун - Протасов Николай Николаевич** - XIX уонна XX үйэлэр кирбиилэригэр үөскээн ааспыт, тыыннааҕар уос номоҕо буолбут дьикти дьылҕалаах киһи.

Кэрэ куоластаах ырыаһыт, импровизатор-тойуксут, хомусчут, уус, мындыр өйдөөх киһи. 1925 сыллаахха ойууннууруттан "Кыым" хаһыатынан аккаастаммыт, аналлаах куурустары бүтэрэн тырахтарыыс буолбут.

Бэйэтиттэн туох да суруллан хаалбатах эрээри кинини кытта бииргэ үөскээбит, киниэхэ хаһан эрэ кутуруксутунан сылдьыбыт Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгин киһитэ Иванов Михаил Яковлевич (мелодист-ырыаһыт Ольга Иванова абаҕата) 1969 сыллаахха Бырадааһап ойуун биир кыырыытын магнитофоҥҥа суруттарбыта архыыпка баар.

## Өссө маны көр
## Быһаарыылар
Уйгурдаах

**Уйгурдаах** (эбэтэр **Уйгурдаан, Уйгуурдаанап Хабырылла**), **Слепцов Гаврил Николаевич** - Үөһээ Дьааҥыга XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт ойуун. Күүстээх гипнозтаах киһи. 

1909 сыллаахха Үөһээ-Дьааҥы улууһун Сартаҥ нэһилиэгэр төрөөбүт. Сэбиэскэй былаас кэмигэр куолаһын быһа сылдьыбыттар. Онтон ойууннууртан аккаастанан, гражданскай быраабын төннөрбүттэр, ликбезка сылдьан бэлиэтэнэр, ааҕар буолбут. Онтон кооперативка сыарҕа агена буолан ыраах олорор табаһыттарга ас-таҥас тиэрдээччинэн үлэлээбит. Түүлээх хомуйар эбит. Онтон Сартаҥҥа кооператив лааппытыгар сэбиэдиссэйдээбит. Ол кэннэ маҕаһыына арастараатаҕа түбэһэн 4 сыл хаайыыга олоро сылдьыбыта биллэр.
Уйгуурдаанап Таатта кыыhа Арыпыана, Балбаара уонна Быар кыыhа Мааса диэн үс кэргэннэнэ сылдьыбыт. Арыпыананы кытта өр олорор. Онтон 15-16 саастаах Балбаара диэн кыыс оҕону кэргэн ылар. Ол кыыс сэрии саҕана олус  аччык-эрэйдээх олоххо олорон, арахсан барар. Уйгуурдаанап букатын кырдьарын саҕана Мааса диэн сааһырбыт дьахтары кэргэн ылар. 
Уйгурдаах сураҕа, сэрии саҕана дуу, кэнниттэн дуу ѳлбvт. Кинини тѳрѳѳбvт-vѳскээбит сиригэр, Сартаҥ үрэҕэр Арыылаахха кистээбиттэр.                                                          

## Өссө маны көр
## Быһаарыылар
Виттенбург Павел Владимирович

**Виттенбург Павел Владимирович** (1884–1968) - геолог, хоту дойдуну үөрэтээччи, 1925-30 сс. Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйа (КЯР) учуонай сэкэрэтээрэ.

Владивостокка көскө ыытыллыбыт поляк кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1905 сыллаахха реальнай училищены бүтэрэн баран Риигатааҕы политехническэй институукка киирбитэ, ол эрээри, устудьуоннар хамсааһыннарыттан сылтаан үөрэх тохтообута, ол иһин Германияҕа баран Тюбенген университетыгар киирбитэ. 1908 с. үчүгэй үөрэҕин иһин Уссурийскай кыраайга геологическэй матырыйаал хомуттара ыыппыттара. 1909 с. естественай наука докторун дипломын ылан Арассыыйаҕа төннүбүтэ. Петербурга үлэлээбитэ.

1925 сыллаахха Саха сирин бырабыыталыстыбатын көрдөһүүтүнэн ССРС наукатын академията Саха өрөспүүбүлүкэтин үөрэтэр Хамыыһыйаны (КЯР) тэрийбитэ. Бу хамыыһыйа учуонай сэкиритээринэн Виттенбург буолбута. Биэс сыл тухары хамыыһыйа бэрэстээтэллэрэ хаста да уларыйбыттара, онон Виттенбург сүрүн тэрийээччи быһыытынан сылдьыбыта. КЯР үлэһитэ Р. Ф. Геккер ахтыытынан  «Павел Владимирович… суоҕа буоллар экспедиция үлэтэ итинник киэҥ далааһыннаах уонна өлгөм туһалаах буолуо суох этэ».

1930 с. "Наука академиятын дьыалатыгар" киллэриллэн хаайыыга быраҕыллыбыта, бастакы бириигэбэрэ ытан өлөрүү, кэлин 10 сылга солбуллубута. Бастаан Беломор канаал тутуутугар үлэлээбитэ, онтон геолог буолан Вайгач арыыга ОГПУ геологическэй экспедициятыгар киллэриллибитэ. Хоту сылдьыбыт буолан эрдэ, 1935 с. босхоломмута. 

Кини аатынан Арҕаа Шпицберген арыыга хайа ааттаммыта (1913 с. норвегиялар экспедициялара ааттаабыт) уонна Ли-Смит арыытын соҕуруу өттүгэр тумул кини аатын сүгэр (30-с сс. сэбиэскэй картографтар ааттаабыттар).

## Быһаарыылар
Пегаас

[мини|[Познань куоракка опера дьиэтин үрдүгэр турар Пегаас]]

**Пегаас** () былыргы гириэктэр миифтэригэр — кынаттаах ат, муузаллар таптыыр харамайдара.

Биир барылынан Горгона Медуза Посейдонтан төрөппүт. Иккис барылынан Медуза сиргэ таммалаабыт хааныттан үөскээбит.

Ат акыйаан кытылыгар төрөөбүтүн иһин Пегаас диэн ааты иҥэрбиттэр (гириэктии «дохсун сүүрүк»). Тыал курдук үргэнник көтөр дииллэр эбит. Үһүйээн быһыытынан турар сирэ Коринф куоракка баар үһү; хайаларга олохтоох эбит, үксүн Фокидаҕа Парнаас хайатыгар уонна Беотияҕа Геликон хайаҕа баар буолар эбит.

## Быһаарыылар
Былыргы гириэк тыла

**Былыргы гириэк тыла** () — гириэк тылын өбүгэтэ, индоевропейскай тылларга киирэр, биһиги эрабыт иннинээҕи 2 тыһыынча сыллар бүтэһиктэриттэн V үйэҕэ дылы ойкуменаҕа баар буола сылдьыбыта. 

Сайдыыта хас да кэрчиктэрдээх: протогириэк (б.э.и. XX үйэ-б.э.и. XVII үйэ), микиэн (б.э.и. XVI үйэ-б.э.и. XII үйэ), постмикиэн (б.э.и. XI үйэ-б.э.и. IX үйэ), архаика (б.э.и. VIII үйэ-б.э.и. VI үйэ), классика (б.э.и. V үйэ-б.э.и. IV үйэ), эллин (б.э.и. III үйэ — IV үйэ); хас кэрчик аайы бэйэ бэйэлэриттэн уратылаах түөлбэ тыллар бааллара биллэр.

## Өссө маны көр
* Былыргы Греция
Пегаас (суолталара)

Бу аат хас да суолталаах
* Пегаас - былыргы гириэктэр миифтэригэр баар харамай
* Пегас (сулустар бөлөхтөрө)
Элэмиэн атомун нүөмэрэ

**Элэмиэн атомун нүөмэрэ** (синонимнара: атом зарядын чыыһылата, атом чыыһылата, химия элэмиэнин нүөмэрэ)  — атом ядротун протоннарын ахсаана. Элэмиэн атомун нүөмэрэ ядро зарядыгар тэҥ уонна элэмиэн Менделеев табылыыссатыгар нүөмэрин кытта сөп түбэһэр.
Атом

thumb|250px|Гелий атома

**А́том** ( — бытарыйбат) диэн сэк өлүүскэтэ, химия ньымаларынан кыайан бытарыйбат химия элеменын саҥнарын илдьэ сылдьар кини саамай кыра сорҕото . Атом үөскэхтэн уонна кинини тулалыыр электрон былыттан турар. Атом үөскэҕэ протонтан уонна нейтронтан турар. Үөскэххэ биир эбэтэр бииртэн элбэх протон, хас да ахсааннаах нейтрон баар буолар. Уулук эрэ нейтроннара суох буолар. Кытаанах, убаҕас, гаас, плазма туруктаах бары сэктэр нейтрал эбэтэр ионнаммыт атомнардаахтар. Атом кээмэйэ 100 пикометр кэриэтэ буолар. Атом маассатыттан үөскэҕэ 99.94% тахса буолар. Протоннар эбил чаҕыл иитиктээхтэр, электроннар мэлдьэх чаҕыл иитиктээхтэр, нейтроннар чаҕыл иитигэ суохтар. Протон уонна электрон ахсаана тэҥ буоллаҕына атом чаҕылынан нейтрал буолар. Атом электрона протонтан аҕыйах буоллаҕына кини эбил эбэтэр мэлдьэх иитиктээх буолар, маннык атомнар ион дэнэллэр. Атом электроннара үөскэххэ баар протоннарга электромагнетизм күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэххэ баар протоннар уонна нейтроннар бэйэ бэйэлэригэр үөскэх күүһүнэн тардыллаллар. Үөскэх күүһэ үксүгэр электромагнетизм күүһүнээҕэр улахан буолар. Электромагнетизм күүһэ эбил иитиктээх протоннары бэйэ бэйэлэриттэн тэйтэрэр. Ардыгар бу тэйтэрэр күүс үөскэх күүһүнээҕэр улаатыан сөп. Маннык түгэҥҥэ үөскэх үллэстэн араас ууһуктары (элеменнары) ордорор. Бу үөскэх хайдыытын биир кэлимэ буолар. Үөскэх хас протоннааҕа атом нүөмэрэ дэнэр, кини атом ханнык химия элемена буоларын быһаарар. Холобур, 29 протоннаах атом алтан буолар. Нейтрон ахсаана ууһук изотопун быһаарар. Холобур, 34 нейтроннаах алтан атома "алтан-63" (29+34), онтон 36 нейтроннаах "алтан-65" диэн ааттаналлар. Атомнар бэйэ бэйэлэригэр химия ситиминэн сыстыһаннар химия холбоһуга буолуохтарын сөп. Химия холбоһуктарын холобурдара молекула уонна кристалл. Айылҕаҕа баар үгүс физика уларыйыылара атомнар сыстар-хоҥнор майгыларыттан тутулуктаахтар. Бу уларыйыылары химия билимэ чинчийэр.

## Быһаарыылар
Электрон былыт

[right|thumb|350px|[Атом орбитааллара|Атом уонна молекула электрон орбитааллара]] 

**Электрон былыт** (**Электрон конфигурация**) — атом иһинээҕи эбэтэр молекула электроннара хайдах сылдьалларын көрдөрөр формула.
Хонуу

*Бу тыл атын эмиэ суолталардаах [[Хонуу (суолталара)]]*

**Хонуу** - хаптаҕай ньуурдаах, маһа суох, оттоох киэҥ сир.
Чуускуннуҥулар аймахтара

**Чуускуннуҥулар аймахтара** (, ) — аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт, бэйэ бэйэлэриттэн улахан уратылаах уу уонна уу кытыытынааҕы көтөрдөр саамай улахан аймахтарыттан биирдэстэрэ.

* **Чуускуннуҥулар** аймах (*Charadriiformes*)
** ***Scolopaci*** аймах үөдүҥэ (подотряд)
*** Үгүрүөтүҥүлэр кэргэннэрэ (*Scolopacidae*)
** **[[Thinocori]]** аймах үөдүҥэ (подотряд)
*** Цветные бекасы кэргэннэрэ (*Rostratulidae*)
*** Якановые кэргэннэрэ (*Jacanidae*)
*** Зобатые бегунки кэргэннэрэ (*Thinocoridae*)
*** Австралийские странники кэргэннэрэ (*Pedionomidae*)
** **[[Lari]]** аймах үөдүҥэ
*** Хоптотуҥулар кэргэннэрэ (*Laridae*)
*** Водорезовые кэргэннэрэ (*Rhynchopidae*)
*** Крачковые кэргэннэрэ (*Sternidae*)
*** Чистиковые кэргэннэрэ (*Alcidae*)
*** Курахаллыҥылар кэргэннэрэ (*Stercorariidae*)
*** Тиркушковые кэргэннэрэ (*Glareolidae*)
*** Рачьи ржанки кэргэннэрэ (*Dromadidae*)
** **[[Turnici]]** аймах үөдүҥэ
*** Трёхпёрстки кэргэннэрэ (*Turnicidae*)
** **[[Chionidi]]** аймах үөдүҥэ
*** Авдотки кэргэннэрэ (*Burhinidae*)
*** Белые ржанки кэргэннэрэ (*Chionididae*)
*** Магеллановы ржанки кэргэннэрэ (*Pluvianellidae*)
** **[[Charadrii]]** аймах үөдүҥэ
*** Серпоклювы кэргэннэрэ (*Ibidorhynchidae*)
*** Шилоклювковые кэргэннэрэ (*Recurvirostridae*)
*** Кулики-сороки кэргэннэрэ (*Haematopodidae*)
*** Чуускуннуҥулар кэргэннэрэ (Charadriidae)
Курахаллыҥылар кэргэннэрэ

**Курахаллыҥылар кэргэннэрэ** (, ) - Чуускуннуҥулар аймахтарыгар киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө.

Саха сиригэр икки көрүҥ киирэр Курахал уонна Тэрбэй.
Токок тыыраахы

250px|thumb|right|Токок тыыраахы

**Токок тыыраахы** (, ) — хотугу муустаах муора кытылын кыйа олохсуйар көтөр. Тыыраахылар уустарыгар киирэр.

Өҥө үрүҥ, хара баттахтаах, кутуруга кыптыый курдук. Тумса сайын, саас кыһыл. Атахтара кылгас буоланнар содьороҥноон хаамар.

Европаҕа, Сибииргэ, Хотугу Америкаҕа тарҕаммыт көрүҥ.

Бу көтөр хотугу полярнай эргимтэ таһыгар уйаланар (сорох ааптардар суруйалларынан ареалын соҕуруу кыраныыссата Дьокуускайга тиийэр). Ыйааһына көннөрү көннөрү тыыраахытааҕар кыра буолар, ол оннугар кутуруга уһун.

250px|thumb|right|Токок тыыраахы миграцията Токок тыыраахы — Арктикаттан Антарктикаҕа сыл сезонуттан көрөн көһө сылдьар соҕотох көтөр. Ол сылдьан кини 70 тыһыынча километры ааһар.. Бу көрүҥ сорох бэрэстэбиитэллэрэ сылга 80 тыһыынчаттан тахса километры бараллар.

## Өссө маны көр
* Хара баттах
* Оччугуй хара баттах
* Хопто

## Туһаныллыбыт сирэ

## Быһаарыылар
Билгэлээһин

**Билгэлээһин** - туох эмит ньыманан инникини өтө көрүү, туох буолуохтааҕын билэ сатааһын. Былыргыттан билиҥҥигэ дылы ханнык баҕарар омук култууратыгар баар көстүү. Араас, атын-атын эйгэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта туох эрэ ситимнээхтэр, онон биир эйгэҕэ буолар көстүү эбэтэр дьайыы атын эйгэҕэ эмиэ атыылыы көстүүллээх, дьайыылаах буолуохтаах диэн санааҕа олоҕурар.

[250px|thumb|«[Святочные гадания». Маковскай К. Е. 1900-е.]]

Сахаларга Билгэ Хаан диэн айыылартан биирдэстэрэ.

Ааспыт олох-бу киһи төрөөбүт дойдутугар диэри олохсуйбут олох. Дьиҥинэн, ааспыт олох суох.

Хаарты оонньуулларыгар Европа араас чаастарыгар (итальянскай тарыып, француз тывата уонна Австрия Түөрүйэлэрэ) туттуллар Таро- колода каарталара үгүстэр күн бүгүн да оонньууллар. XVIII үйэ бүтүүтүттэн тарио туттуллубута уонна сэрэбиэйгэ туттуллубута.

## Билгэлээһин көрүҥнэрэ
*Хаартынан билгэлээһин
* Хиромантия - илии ньуурунан билгэлээһин

## Быһаарыылар
In Flames

**In Flames** () — шведскай, мелодичный дэт-метал жанрга оонньуур группа.
Терешкова Валентина Владимировна

мини
**Терешкова Валентина Владимировна** (1937) - аан бастаан космос куйаарыгар тахсыбыт дьахтар, сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, генерал-майор.[thumb|250px|Валентина Терешкова уонна Юрий Гагарин — футболга (матч [ГДР-Венгрия), 1963 сыл]]

## Коомдук активдүүлүк
2011-жылы Ярославль облустук тизмеси боюнча "Бирдиктүү Орусия" партиясынан Орусиянын Мамлекеттик Думасына депутат болуп шайланган. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая жана Андрей Скоч  менен бирге христиандык баалуулуктарды коргоо боюнча фракциялар аралык депутаттык топтун мүчөсү; бул кызматта ал Орусиянын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү колдоду, ага ылайык, "Православие Россиянын улуттук жана маданий өзгөчөлүгүнүн негизи болуп саналат". 2011-жылдын 21-декабрынан тартып Мамлекеттик Думанын Федералдык түзүлүш жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
Түүлээх (суолталара)

* Түүлээх (нэһилиэк)
* Түүлээх - күндү түүлээх - киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ
Хиромантия

[thumb|340px|Француз худуоһунньуга [Николя Ренье (1620—1622) ойуулаабыт цыгаанката]]
**Хирома́нтия** ( — илии уонна  — билгэлээһин, өтө көрүү) — былыр-былыргаттан баар билгэлээһин көрүҥэ. Илии ньуурунан, мыччыстаҕастарынан, капиллярнай уруһуйунан киһи майгытын-сигилитин, олоҕор буолбут уонна буолуохтаах түбэлтэлэрин билии.
Түүлээх (табаар)

**Түүлээх**, эбэтэр **күндү түүлээх** — таҥас тигэргэ туттуллар киис, саһыл, атын кыыллар сыаналаах тириилэрэ. Былыр харчы оннугар туттуллара. Нууччалар Сибиири, Европа омуктара Хотугу Американы сэриилииллэригэр түүлээх суолтата улахан этэ.

## Күндү түүлээх кыыллар
* буобура
* нуорка
* нутрия
* кырынаас
* киис
* кырса
* андаатар
* калан
* выдра

## Сигэлэр
* БСЭ «Пушнина»
Сымыыт

Көтөрдөр уонна кыыллар сымыыттара|right|thumb
**Сымыыт**, эбэтэр **ооци́т**— харамайдар яйцеклеткалара эбэтэр зародыштара. Улаханнара араас буолар, холобур кутуйах яйцеклетката 0,06 мм кэриҥэ диэметрдаах буоллаҕына, страус гиэнэ 15—18 см буолуон сөп. Сымыыт үксүн төгүрүк эбэтэр ньолбуһах формалаах буолар, ол гынан баран сороҕор уһун синньигэс сымыыттар эмиэ баар буолаллар, холобур үөннэр гиэннэрэ.
Лаптев Дмитрий Яковлевич

**Лаптев Дмитрий Яковлевич** (1701 — тохсунньу 20 (31) күнэ, 1771) - нуучча хотуну чинчийээччитэ, дворянин.

Илин Сибиир байҕалын чинчийэ сылдьан хомо кытылыгар ампаар туппута өр сылларга турбута биллэр, ону кэрэһэлээн ол хомо аата билигин Амбарчик диэн буолан турар.

Кини аатынан пролив, оттон кини уонна кини тастыҥ быраатын Лаптев Харитон Прокофьевич ааттарынан Лаптевтар муоралара ааттаммыттара.

## Сигэлэр
* Биография Дмитрия Лаптева
Экзоскелет (суолталара)

Бу тыл хас да суолталаах.

*Экзоскелет - киһи былчыҥын кыаҕын күүһүрдэр механизм
***Экзоскелет** - имбэлииттэргэ аналлаах механизм
*Экзоскелет (биология) - үөн-көйүүр тас дьардьамата
Павлов Иван Тимофеевич

**Павлов Иван Тимофеевич** - атыыһыт, "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэ салайааччыта, ВЯОНУ чилиэнэ.

1886 с. Арҕаа Хаҥалас улууһун Одуну нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аатырбыт атыыһыт Яков Санников кыыһын ойох ылбыта. Кинини кытта бииргэ үлэлээбитэ. Кэлин өлбүтүн кэннэ "Я.Ф. Санников нэстилиэнньиктэрэ" диэн тэрилтэни салайбыта. 1922 с. ВЯОНУ чилиэнинэн талыллыбыта (мунньахха бэйэтэ суоҕа). Гражданскай сэрии кэмигэр "Холбос" кооперативка үлэлээбитэ. Түүлээх улахан баартыйатын Саха АССР бырабыыталыстыбатыгар туттарбыт өҥөлөөх. 1932 с. үс сылга уураахтанан Омскай уобаласка көскө ыытыллыбыта, онно булгаахтырдаабыта.

1940 сыллаахха өлбүт.

Улахан кыыһа Татьяна Ивановна Крылова - саха дьахталларыттан бастакы медицина дуоктара, Саха судаарыстыбаннай университетын төрүттэспит дьоннортон биирдэстэрэ.

## Быһаарыылар
Слепцов Дмитрий Иванович

**Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола** (1867-1933) - Мэҥэ улууһун кулубата, уопсастыбаннай диэйэтэл, телеграф линиятын тутааччы уонна балыгынан эргиммит атыыһыт. Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.

Мэҥэ улууһун Үһүс Мэлдьэхси нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы прогимназияны бүтэрбит. Бастаан Мэҥэ улууһугар суруксуттаабыт. Мэҥэ улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Сахалар сийиэстэрэ буолуон эрэ иннинэ иккистээн талыллыбыт. Тулагы баайа Эверстов күтүөтэ. Дьокуускай - Охуоскай телеграф линиятын тутууга бэдэрээт ылан дьону улэлэппитэ биллэр. Өлүөнэ дельтатыгар дьону балыктатан эргинэр эбит.  1906 сыллаахха Сахалар Сойуустарын тэрийсибит киһи, Мэҥэ улууһугар сойуус бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит-хамсаабыт, Киин кэмитиэтин чилиэнэ буола сылдьыбыт. Бэйэтин улууһугар тэрилтэ салаатын тэрийбит, нэһилиэктэргэ эмиэ оннук салаалары тэрийтэлээбит. 1906 сыл тохсунньу 19 күнүгэр сойуус атын чилиэннэрин кытта хаайылла сылдьыбыт, ол эрээри 1906 сыл балаҕан ыйын 15 күнүгэр сууттанан "дакаастабыл суоҕунан" хас да киһини кытта көҥүл ыытыллыбыт.

1913 с. Романовтар династиялара 300 сылын туолуутугар Санкт-Петербурга бара сылдьан сахалар араас кыһалҕаларын биэдэмистибэлэргэ туруорсубут киһи.

1921 с. икки сылга күһэйиилээх үлэҕэ ыытыллыбыт. Онтукатын 1991 сыллааха реабилитациялаабыттара

1933 сыллаахха өлбүт.

## Быһаарыылар
Дьокуускай уокуругун улуустара

**Дьокуускай уокуругун улуустара**. 1896 с. каартаҕа олоҕуран оҥоһуллубут тиһилик.

### [[Илин Хаҥалас улууһа]]
**Хачыкаат нэһилиэгэ
**I Дьөппөн нэһилиэгэ
**II Дьөппөн нэһилиэгэ
**Хаптаҕай нэһилиэгэ
**Нөөрүктээйи нэһилиэгэ
**I Наахара нэһилиэгэ
**II Наахара нэһилиэгэ
**Алтан нэһилиэгэ
**Дьабыл нэһилиэгэ
**II Мэлдьэхси нэһилиэгэ
**Хадаар нэһилиэгэ

### [[Арҕаа Хаҥалас улууһа]]
**Одуну нэһилиэгэ
**I Маалтааны нэһилиэгэ
**II Маалтааны нэһилиэгэ
**Хахсык нэһилиэгэ
**Өктөм нэһилиэгэ
**Нөмүгү нэһилиэгэ
**Суотту нэһилиэгэ
**I Маалдьаҕар нэһилиэгэ
**II Маалдьаҕар нэһилиэгэ
**III Маалдьаҕар нэһилиэгэ
**IV Маалдьаҕар нэһилиэгэ
**V Маалдьаҕар нэһилиэгэ
**Мытаах нэһилиэгэ
**Өргүөт нэһилиэгэ
**
### [[Нам улууһа]]
**Хатыҥ Арыы
**Хамаҕатта
**Куһаҕан ыал
**Ойуун Ууһа
**Хатырык
**Атамай
**Көдөһү
**Хомустаах
**Таастаах
**I Үөдэй
**II Үөдэй
**I Модут
**II Модут (Куокуй)
**I  Баҕадьаһы
**II Баҕадьаһы
** Бөтүҥ
** Түбэ
### [[Мэҥэ улууһа]]
### [[Бороҕон улууһа]]
**I Суотту
**II Суотту
**Саһылыкаан (1908 с. Суоттуттан арахсыбыт)
**Сыҥаах ууһа (Бэс Бороҕон)
**Курбуһах
**Ойуун ууһа
**I Лөгөй (1866 с. Ойуун Ууһуттан арахсыбыт)
**Бэрт ууһа
**I Өлтөх
**II Өлтөх
**Өнөр
**Сабарай
**Хоро

### [[Байаҕантай улууһа]]
*I Дьохсоҕон
*II Дьохсоҕон
*IV Дьохсоҕон
*Дьүлэй
*Тыараһа
*I Игидэй
*II Игидэй
*Маҕаас
*Баайаҕа
*Саһыл
*III Дьохсоҕон
*Өймөкөөн Бороҕон

### [[Боотуруус улууһа]]
### [[Дүпсүн улууһа]]
**I Өспөх
**II Өспөх
**Чээриктээйи (Чэриктэй)
**Найахы
**Түүлээх
**Тэбиик (1826 с. Тэбииктэн арахсыбыт)
**Баатаҕай
**Өнөр

## Өссө маны көр
Бүлүү уокуруга

## Быһаарыылар
Экзоскелет

**Экзоскелет** ( — тас уонна σκελετος — дьардьама) — киһи күүһүн төгүллүүр мотуордаах тас дьардьама. 

Экзоскелет киһи хамсаныытын батыһа хатылыыр. Инньэ гынан хамсаныыны, дьайыыны оҥорорго көмө буолар. Бу ыарахан үлэни оҥорорго, халыҥ скафандрдаах сылдьан чэпчэкитик хамсанарга, күүһү-кыаҕы харыстыырга туттуллуон сөп. Өссө ортопедияҕа инбэлииттэри реабилитациялааһыҥҥа туттуллуон сөп. Бэчээт биллэрэринэн, үлэлиир экзоскелеттар Японияҕа уонна АХШ-ка оҥоһуллубуттар. 

«Аватар» диэн киинэҕэ Сир олохтоохторо экзоскелеттары атын планетаҕа үлэлииргэ уонна сэриилэһэргэ тутталлар.

## Быһаарыылар
Зиновьев Петр Петрович

**Зиновьев Петр Петрович** - стольник, 1687 сылтан  1691 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Кровков Матвей Осипович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Гагарин Иван Михайлович

**Гагарин Иван Михайлович** - стольник, кинээс, 1691 сылтан  1695 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын анаммыттар.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Арсеньев Михаил Афанасьевич

**Арсеньев Михаил Афанасьевич** - стольник, уолун Арсеньев Андрей Михайловичтыын 1695 сылтан  1698 сылга дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи. 

1696 сыллаахха ойууннаһыны бобор ыйах таһаарбыт. Улахан ойууннары хаайыыга олордор уонна таҥастарын былдьыыр буолбуттар

Бу дьон иннинэ бойобуоданан Гагарин Иван Михайлович олорбут. Кинилэр кэннилэриттэн бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Приклонскай Иван Васильевич

**Приклонскай Иван Васильевич** - 1681 сылтан  1984 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи, стольник. 

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Бибиков Фома Иванович олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Кровков Матвей Осипович анаммыт.

Приклонскай 1680 сыллаахха Арассыыйаҕа саҕаламмыт реформаны Саха сиригэр ыыта кэлбитэ. Сүрүн соруга - Дьокуускай остуруогун байыаннай-административнай уокурук киинигэр - куоракка - кубулутуу. Бу киһи Дьокуускайга 1684 сыл ыам ыйын 24 
күнүгэр дылы үлэлээбитэ.

1682 сыллаахха хаҥаластар Дьэнник салалталаах түмүллүүлэрин үлтү сынньар. Дьэнниги бэйэтин куоракка аҕалан өлөттөрөр.

1685 сыллаахха сиэри-майгыны аһара кэспитин иһин кинини митрополит Павел сууттатан турардаах.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Кровков Матвей Осипович

**Кровков Матвей Осипович** - генерал, 1684 сылтан  1687 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи.  Арассыыйа бастакы генералларыттан биирдэстэрэ. Туох эрэ буруйун иһин Дьокуускайга ыытыллыбыт.

Бу киһи иннинэ бойобуоданан Приклонскай Иван Васильевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Зиновьев Петр Петрович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Траурнихт Дорофей Афанасьевич

**Траурнихт Дорофей Афанасьевич** - стольник, 1698 - 1705 сс. уонна 1709 - 1712 сс. Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу киһи иннинэ бойобуодаларынан Арсеньев Михаил Афанасьевич уолунаан Арсеньев Андрей Михайловичтыын олорбуттар. Иккитэ бойобуодалаабыт буолан быыһыгар Шишкин Юрий Федорович уолунаан Михаиллыын олорбуттар. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Ельчин Яков Агеевич

**Ельчин Яков Агеевич** - полковник, 1712 сылтан  1715 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Кини иннинэ Траурнихт Дорофей Афанасьевич, оттон кэннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Немтинов Петр Афанасьевич

**Немтинов Петр Афанасьевич** - дворянин, 1715 сыл от ыйыттан 1716 сыл балаҕан ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодаларынан ананан үлэлээбит киһи. 

Кини иннинэ бойобуоданан Ельчин Яков Агеевич олорбут. Кини кэнниттэн бойобуоданан Ракитин Иван анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Ракитин Иван

**Ракитин Иван** - ландрат, 1716 сыл балаҕан ыйыттан 1720 сыл кулун тутарыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. 

Кини иннинэ бойобуоданан Немтинов Петр Афанасьевич олорбут. Ууратыллыбыт. Кини кэнниттэн бойобуоданан дворяннар Лосев Никита уонна Вытин Василий анаммыттар.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Лосев Никита

**Лосев Никита** - дворянин, 1720 сыл кулун тутарыттан ол сыл ыам ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан Василий Вытинныын ананан сулууспалаабыт киһи. 

Кинилэр иннинэ бойобуоданан Ракитин Иван олорбут, тоҕо эрэ ууратыллыбыт, ол кэнниттэн бу дьон бэрт кылгас кэмэ былааһы ылан олорбуттар. Ыам ыйыгар лейб-гвардия капитан-порутчига Измайлов Михаил Петрович бойобуоданан ананан кэлбит.

Лосев Дьокуускайга өлбүт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Измайлов Михаил Петрович

**Измайлов Михаил Петрович** - лейб-гвардия капитан-порутчига, 1720 сыл ыам ыйыттан 1724 сыл атырдьах ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. 

Кини иннинэ бойобуоданан Лосев Никита уонна Вытин Василий быстах кэмҥэ олорбуттар. Измайлов Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Кини кэнниттэн Трифонов Степан бойобуоданан анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Шишкин Юрий Федорович

**Шишкин Юрий Федорович** - стольник, уолун Михаиллыын 1705 сылтан  1709 сылга дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан үлэлээбит киһи. 

Бу дьон иннинэ уонна кэннинэ бойобуоданан Траурнихт Дорофей Афанасьевич олорбут.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Трифонов Степан

**Трифонов Степан** - дворянин, Дьокуускай олохтооҕо, 1724 сыл атырдьах ыйыттан 1725 сыл бэс ыйыгар дылы Саха сирин бойобуодатынан  ананан сулууспалаабыт киһи. 

Кини иннинэ бойобуоданан Измайлов Михаил Петрович олорбут, онтон Иркутскайга провинция бойобуодатынан ананан барбыт. Трифонов кэнниттэн бойобуоданан стольник Полуектов Иван Иванович анаммыт.

## Өссө маны көр
*Бойобуода

## Быһаарыылар
Карамзин Владимир Семенович

**Карамзин Владимир Семенович** — саха графига.

## Олоҕун олуктара
* 1930 сыллаахха тохсунньу 31 күнүгэр Хатаска төрөөбүтэ.
* 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Семен Александровка үөрэммитэ.
* 1967 с. — Россия худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.

## Айымньылара
*Саха ырыалара (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
*Тыа пейзааһа (1968)
*Саха олоҥхото (1969), офортар сиэрийэлэрэ
*От үлэтэ (1970), офортар сиэрийэлэрэ
*Сайын бырааһынньыга (1976), сиэрийэ
*Ыһыах (1968), сиэрийэ
*Кымыстаах чороон (1973), сиэрийэ

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
* Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ (1979)
* РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга (1982)

## Сигэлэр
* Национальный художественный музей РС(Я):Архив выставок с 08.04.10 по 13.05.10
Муҥха

**Муҥха** эбэтэр **[[баҕадьы]]** — элбэх буолан балыгы бултуурга аналлаах тэрил, ийэлээх, уһун, эркинэ кэтит илим. Былыр кылынан өрөн таҥаллар эбит. Былыр таастыганын ынах туйаҕыттан оҥороллор эбит, оттон хотоҕоһун бэс мас хаптаһынтан оҥороллор эбит.

Муҥха ийэлээх — ол аата кынаттарын ыккардынан балык хааланарыгар аналлаах хааһахтаах. Тыа кыната кылгас, үөс кыната уһун буолар. Кынаттарын баһыгар үтүмэх диэн 10-20 м уһуннаах ураҕас мас баайыылар, кини муҥханы муус аннынан соһорго аналлаах. Үтүмэхтэри атырдьах диэн маһынан ойбонтон ойбоҥҥо сыҕарыталлар. Көхө диэн тордуоктаах мас онно көмө буолар, үтүмэх төбөтө ойбоҥҥо быгарын көхөлөөх киһи (көхө тоһуйааччы) кэтэһэр. Көхө эрбэх - муҥха быатын элбэх буолан тардарга аналлаах тэрил. Мууһу алларарга анньыы туттуллар. Лиэкэр - туорайдаах мас, килиэс, ситим мууска иҥнибэтин диэн кыратык туорай мас балтыһаҕынан баттыалаан биэрэллэр. Чардаат мууһун ыраастыырга сүүр диэн сиидэ күрдьэҕи (сиидэлээх улахан хамыйах курдук) тутталлар. Маны таһынан хаары күрдьэргэ туора күрдьэх туттуллар.

Балыгы үүрэргэ *нырыы* диэн маһы тутталлар, мутуга соломмут хахыйах буолар. Нырыыны ойбоҥҥо уган, кыһарыйа анньыалаан, тыаһатан, былыыгы булкуйан балыгы үргүтүллэр. Маны таһынан *нырыы ураҕастара* диэн баар буолаллар, арыый бөдөҥ эдэр хатыҥынан 2,5-3,5 м уһуннаах гына оҥостоллор, маны муус аннынан тыас үөскэтэргэ тутталлар.

Балыгы баһан ыларга, үллэрэргэ *кыл хамыйах* туттуллар. Муҥха кыната тахсан истэҕинэ буорун-ссһһын, отун-маһын ыраастыырга *кыллыыр мас* диэн туттуллар (кыллааччы ыраастыыр).



## Тыл туттуллуута

#### Тыл номохторо
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит *баҕайы (обургу*
Таастыган

**Таастыган** - муҥха уонна илим эркинэ ууга туруору турарын хааччыйар ыарык (ыйааһын). Былыр тааһы туоска эрийэн, эбэтэр ынах туйаҕынан оҥороллор эбит. Билигин тимир борубулуоханнан төгүрүк гына баайаллар, эбэтэр керамика цилиндрдары баайаллар.

## Өссө маны көр
Хотоҕос
Хотоҕос

**Хотоҕос** - илим эбэтэр муҥха ууга туруору турарын (дагдайарын) хааччыйар оҥоһук. Былырыгы сахалар хотоҕоһу туостан эрийэн уонна мас хаптаһыннарынан оҥороллоро. Билиҥҥи хотоҕос үксүн пеноплаастан оҥоһуллар.

## Өссө маны көр
Таастыган
Буора күөлэ

**Буора күөлэ** — Эбээн Бытантай улууһугар баар күөл. Бу күөл эмтээх уулаах бадарааннаах.
Азиа Чуумпу баанката

**Азиа Чуумпу баана** (Азиатско-Тихоокеанский Банк, АТБ), Арассыыйа биир динамично сайда турар баанката буолар. Штаб-квартирата - Благовещенскай.
Восточный (баан)

**Восточный  баан** (), урут федеральнай суолталаах федеральнай баан баар этэ. Розничнай кредиттээһиҥҥэ идэтийбитэ уонна предпринимателлэргэ өҥө толору комплексын тэрийэрэ. Ордук илин Сибииргэ, Дальнай Востокка уонна Илин Сибииргэ баара. Баан страховкалааһын ситимигэр кыттара уонна Арассыыйа Баана төлүүр өҥө ырыынагар улахан суолталаах кредитнэй тэрилтэлэр реестригэр киллэриллибитэ. Бааны 2021 сыллаахха Совкомбанк атыыласпыта, уонна 2022 сыллахха аатын уларыппыта.
Билэҕит дуо/Рубрика архыыба/2011-01

150px|thumb|right|Күөх тоҥсоҕой
* Чаҕылхай дьоҕурдаах саха худуоһунньуга Зинаида Курчатова төрөөбүт сирэ Большой Патом — Иркутскай уобаласка баар эрээри Чапаево диэн Өлүөхүмэ нэһилиэгиттэн 18 км сиргэ сытар.
* Аатырбыт Мытыйыкы 15-с оҕото Саха сиригэр бастакы география кафедратын олохтообута, кини сиэннэрэ уонна хос сиэннэрэ билигин аан дойдуга тарҕанан олороллор.
* Саха сиригэр Күөх тоҥсоҕой эмиэ үөскүүр (ойууга).
* Саха сиригэр аҕатын хартыыналарын кэллиэксиэйтин бэлэхтээбит Лев Габышев биир кыыһа Ускуустуба түмэлин дириэктэрэ.
Васильев Валериан Романович

thumb|200px|right|Васильев Валериан Романович**Васильев Валериан Романович** — саха графига, Саха Өрөспүүбүлүкэтин литератураҕа, искусствоҕа уонна архитектураҕа бириэмийэтин лауреата.

## Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүтэ.
1962 сыллаахха Москубатааҕы үрдүкү уус-уран бырамыысыланнас училищетын бүтэрбитэ. Б. Н. Лангеҕа уонна В. Е. Егоровка уонна үөрэммитэ.

thumb|300px|left|Васильев В. Р. айымньыта
Саха Сиригэр кинигэ графикатын олоҕун уурбут дьоннортон биирдэстэрэ.

## Айымньылара
«Саҥа уонна эргэ» (1965—1966), линогравюралар сиэрийэлэрэ
«Саха былыргы уустара» (1967), линогравюралар сиэрийэлэрэ
«Кинигэ ааҕа олорон» (1970)
«Дьулуруйар Ньургун Боотур» (1969), триптих
Бородин Павел Павлович

thumb|250px|right|Бородин Павел Павлович
**Бородин Павел Павлович** — сэбиэскэй уонна Арассыыйа судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Дьокуускай куорат бастакы мэра. Политика билимин дуоктара, экэниэмикэ бэрэпиэссэрэ.

## Олоҕун олуктара
* 1946 сыл алтынньы 25 күнүгэр Горьковскай уобалас *Шахунья* куоратыгар төрөөбүтэ.
* 1972 сыллаахха Ульяновскайга тыа хаһаайыстыба институтун бүтэрбитэ.
* 1973 сыллаахха Саха Сиригэр кэлэр.
* 1973—1985 сыллардаахха Үөһээ Индигир геология экспедициятыгар экономист, тутуу салаатын салайааччыта. «Якутскгеология» ПГО солбуйааччы генеральнай дириэктэрэ.
* 1985—1987 сыллардаахха Бүлүү улууһугар партийнай-сэбиэскэй үлэҕэ.
* 1988—1992 сыллардаахха Бүлүү оройуонун райсоветын бэрэссэдээтэлэ.
* 1992—1993 сыллардаахха Дьокуускай куорат мээрэ.
* 1993—1999 сыллардаахха Арассыыйа Бэрэсидьиэнин дьыалатын салайааччы.
* 1999 сылтан 2011 сыллаахха диэри Арассыыйа уонна Белоруссия холбоһуктаах дойдутун судаарыстыбаннай сэкиритээрэ.

## Наҕараадалара уонна ааттара
* Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо

## Быһаарыылар