open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никифорова Надежда Митрофановна

**Никифорова Надежда Митрофановна** (1931 с.).  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. Саха АССР  оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
1931 с. төрөөбүтэ. Сиэйэ сэттэ кылаастаах оскуолатын ,  Бүлүүтээҕи педагогическай училищены  ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Учуутал идэтин ылан, бастаан Бүлүү оройуонугар алын кылаас  учууталынан үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха Благовещенскай куоракка пединституту бүтэрэн, төрөөбүт оройуонугар эргиллэн, Элгээйи орто оскуолатыгар 40-ча сыл тохтоло суох үлэлээбитэ. Географ учуутал үөрэтэр үлэтин ыччаты төрөөбүт кыраайы таптыырга, араас туристическай айаннары тэрийэн, айылҕаны харыстыырга систиэмэлээх үлэни ыыппыта, нэһилиэккэ бастакы географическай площадка, оскуолаҕа бастайааннайдык үлэлиир туристическай куруһуок үлэлээбитэ. Надежда Митрофановна «ССРС Туриһа» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта, ССРС Географическай обществотын дьиҥнээх чилиэнинэн быыбардаммыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх географтара С.Е. Мостаховтыын, В.Л. Сенькинниин өрөспүүбүлүкэ устун үөрэнээччилэри үөрэтэр-сайыннарар, биллэрэр сыаллаах айаннарын сыллата тэрийсибитэ. 1976 с. Москваҕа Аан дойду Географическай Обществотын конгреһыгар кыттыбыта, онтон Ленинградка Бүтүн Сойуустааҕы географтар түмсүүлэригэр Саха сирин географтарын үлэлэрин опытын туһунан дакылаат аахпыта. Ноосфернай-экологическай үөрэтии ньымалара диэн методическай үлэтэ географ-учууталларга күннэтэ туттуллар пособиенан буолла.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.

## Суруйуулара, кинигэлэрэ
Никифорова Н. М., Учуутал - олоххо саамай туһалаах идэ. [ахтыы] - : , //Забота-Арчы. . - 2020. - Ахсынньы 21 күнэ-С. 21;

## Кини туһунан
Сказ о славной сельской учительнице. [Об отличнике народного образования РСФСР, заслуженном учителе РС (Я), учителе Эльгяйской средней школы Надежде Митрофановне Никифоровой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Балаҕан ыйын 5 күнэ-С.3;

## Сигэлэр
Николаева Римма Александровна

**Николаева Римма Александровна,** (1935 с. Сунтаар нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР – 2017 с.).  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 

Үөрэҕэ - Сунтаар орто оскуолата, Бүлүү педагогическай училищета уонна Магаданнааҕы педагогическай институт.

Педагогическай үлэтэ: Илимниир, Бордоҥ, Сунтаар 2 №-дээх орто  оскуолаларыгар учуутал уонна пионер баһаатай, Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар математика уонна алын кылаас учуутала,  В.Г.Павлов аатынан Сунтаар алын сүһүөх  оскуолатыгар алын кылаас  учуутала, социальнай педагог, оскуола музейын салайааччыта.  

Римма Александровна оҕону алын сүһүөх кэрдиискэ үөрэтиигэ уһулуччу бэлэмнээх, баай методическай опыты мунньуммут, үөрэтии хаачыстыбатын үрдэтиигэ сыламтата суох саҥаттан саҥа ньымалары көрдөөн булан, практикаҕа сатабыллаахтык туттар педагог быһыытынан биллэр.

Римма Александровна оройуон, нэһилиэк общественнай олоҕор мэлдьитин саамай активнай кыттыыны ылан кэлбитэ: оройуон Сэбиэтин дьокутаатынан, партийнай тэрилтэ сэкиритээринэн 10-ча сыл, оройуон уонна нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн 21 сыл үлэлээбитэ. Дьахталлар VIII сийиэстэрин делегата. Үгүс сылларга народнай суут сэтээтэлэ, «Народнай суут Бочуоттаах сэтээтэлэ», хас да сыл оскуола үлэһиттэрин идэлээх Сойуустарын олохтоох тэрилтэтин бэрэссэдээтэлэ.  

Норуот үөрэҕириитигэр сүдү кылааты киллэрбит, общественнай үлэлэргэ активист, убаастанар методист-учууталбыт  .Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлиир сылларыгар "Төрөппүт", "Дьиэ кэргэн" диэн ааттаах оскуолаҕа үлэлиир программалар ааптардарынан буолбута. Үлэтин элбэхтик улуус социальнай педагогтарыгар, учууталларыгар семинардарга, маастар кылаастарга тарҕатара.  

В.Г.Павлов аатынан  Сунтаар алын сүһүөх оскуолатыгар Владимир Гаврильевич Павловка анаммыт мусуойу хомуйан, тэрийэн, улэлэтэ сылдьыбыта. В.С Николаев аатынан Сунтаардааҕы народнай театр попечителэ этэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үөрэ5ириитин туйгуна.
* "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Учууталларын учуутала" анал бэлиэ. 
* Методист-учуутал . 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Махтал суруга. 
* Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
Николаева М., Өйөһөн-Өйдөһөн олоруоҕуҥ. [улуус бочуоттаах гражданина, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, дьахтар сэбиэтин чилиэнэ, Сунтаар начаальнай оскуолатыгар социальнай педагог Римма Александровна Николаева туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Олунньу 10 күнэ-С.3;

Кулууп уола - норуот уола / Сост. Михалева Н.В. - Якутск; Смик Мастер полиграфия, 2012.- 207 с.

## Сигэлэр
Подрясова Фатима Никифоровна

**Подрясова Фатима Никифоровна,** (1938 с. атырдьах ый 7 күнэ,  Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр Подрясов Никифор Кириллович уонна Данилова Татьяна Васильевна дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээҥҥэ сэттис кылааһы бүтэрэн баран, Дьокуускайга эдьиийин Евдокия Никифоровналыын барсан, 1959 сыллаахха 2 №-дээх оскуоланы бүтэрбитэ. Онтон кылааһынан Мирнэй куорат тутуутугар барбыта.

1959-1963 сс. алмааһы байытар фабрикаҕа үлэлээбитэ. 1963-1965 сс. Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэммитэ. 1965-1966 сс. Маттаҕаҕа ,  онтон төрөөбүт нэһилиэгэр , Бүлүүчээн  оскуолатыгар  2011 с.  бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри учууталынан үлэлээбитэ.  1979 сыллаахха кэтэхтэн Саха государственнай  университетын историческай салаатын бүтэрэн история учууталынан үлэлээбитэ.

Өр сыллаах сыралаах үлэтэ Саха Өрөспүүбүлэктин үөрэҕириитин туйгуна, учууталлар учууталлара, Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун Бочуоттаах бэтэрээнэ ааттарынан бэлиэтэммитэ. Ол эрэн бэйэтэ, үөрэппит ыччаттарын тапталларын, кинилэр төрөппүттэрин махталларын учуутал быһыытынан саамай үрдүк наҕараадатынан ааҕар.

Нэһилиэк олоҕор актыыбынай позицияны тутуһар – Дьахталлар советтарын бэрэссэдээтэлинэн, оскуолаҕа партийнай тэрилтэ сэкэритээринэн, агитзона начальнигынан, табаарыстыы суут сэтээтэлинэн, кэлиҥҥи кэмҥэ кырдьаҕастар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданан үлэлээбитэ.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* “Гражданскай Килбиэн» бэлиэ
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ
* Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ,
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо
* Педагогическай үлэ бэтэрээнэ

## Кини туһунан
* Кириллин А., Кини өрүү учуутал. [Фатима Никифоровна Подрясова түһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2018. - Атырдьах ыйын 7 күнэ-С. 3;
* Сивцева-Мигалкина С., От судьбы не убежишь. [о председателе совета ветеранов, Почетном гражданине с. Вилючан Сунтарского улуса Фатиме Никифоровне Подрясовой] - : , //Молодежь Якутии. . - 2004. - 3 декабря-C. 17;

## Быһаарыылар
Иванова Инна Владимировна

**Иванова Инна Владимировна** (1955 с, Кэмпэндээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Кэппэндээйи нэһилиэгэр 1955 с. төрөөбүтэ. 

Сунтаар 1 №-дээх орто оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, Саха государственнай университетыгар үөрэнэн, математик идэтин ылан, бастаан Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар, онтон Сунтаар политехническай лицейигэр математика учууталынан үлэлиир. 

Математика предметин үөрэтии процеһыгар саҥаттан саҥа ньымаларын айан, күннээҕи үлэтигэр сатабыллаахтык туттар, онон үөрэнээччилэр бу предмеккэ интэриэстэрин үрдэтэн, уруок таһынааҕы бириэмэлэргэ араас математическай олимпиадалары, викториналары о.д.а. толкуйдаан ыытар. Оҕолор өрөспүүбүлүкэтээҕи олимпиадаларга кыттан, үгүстүк бастакы миэстэлэри ылаллар. Инна Владимировна өрөспүүбүлүкэтээҕи «Дьоҕур» уонна «Туймаада» олимпиадаларга жюри чилиэнэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин туйгуна.
* «Россия бастыҥ учууталлара» күрэх кыайыылааҕа.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин маҥнайгы президенин М.Е.Николаев «Знанием победишь» пуондатын лауреата.
* Дмитрий Зимин «Династия» пуондатын «Кэлэр кэм учуонайдарын наставнига» номинация 2 төгүллээх кыайыылааҕа.
* Сорос пуондатын бириэмийэтин 4 төгүллээх лауреата

## Кини туһунан
- Иванова Т., Учитель - профессионал, энтузиаст, наставник. [Об учителе математики СРПТЛ, отличнике образования РС (Я) Инне Владимировне Ивановой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Олунньу 5 күнэ-С. 3;

- Рахлеев Ф. Ф., Инна Владимировна. [Лицей математикаҕа учуутала И. В. Иванова туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1998. - Кулун тутар 7 күнэ-С. 2;

- Сосин О., Учитель с большой буквы. [отличник образования РС (Я), Почетный работник образования РФ, четырежде Соросовский учитель, учитель математики в политехническом лицее Инна Владимировна Иванова] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2005. - Олунньу 5 күнэ-С. 3;

## Сигэлэр
Иванова Тамара Доржиевна

**Иванова Тамара Доржиевна** (1954 с., Арбузово с., Селенгинскай аймаг, Бурятскай АССР), Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1954 с. Бурятскай АССР Селенгинскай аймагын Арбузово сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 

1976 с. Бурятскай государственнай университеты туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн, Саха Сиригэр ананан, Кутана орто оскуолатыгар математика учууталынан, онтон салгыы Сунтаар 2 №-дээх орто оскуолатын дириэктэри үөрэтэр үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбитэ. Ол кэннэ Сунтаар политехническай лицейин дириэктэри научнай-чинчийэр үлэҕэ солбуйааччынан ананар. Үөрэнээччилэр актыыбынастарын, «толкуйдуур ньымаларын сайыннарыы» диэн теманан салайтаран, үөрэтэр үлэтин ыытар. «Инникигэ хардыы» НПК тематынан оҕолорго үөрэтэр-чинчийэр үлэлэрин дириҥэтэн, сайыннарар. Оҕолор программаллаах матырыйаалга хаайтарбакка, математическай цикллаах предметтэргэ интэриэстэрин күөдьүтэн, үөрэх бу салаатыгар үрдүк үөрэхтэргэ киириигэ бэлэмнээһин сиэринэн үөрэтии процеһын ыытар. Д. Зимин аатынан Бүтүн Россиятааҕы научнай-практическай конференцияҕа кыттан дакылаат аахпыта, үрдүктүк сыаналаммыта. Тамара Доржиевна элбэх ахсааннаах ыстатыйалара, научнай көрүүлэрэ Россия таһымнаах научнай, учебнай сурунаалларга бэчээттэммиттэрэ. 

Иванова Т.Д. СПТЛ-и үлэлии сылдьан, меценат-учуутала буолан, бэйэтин анал стипендиятын туйгуннук үөрэнэр оҕолорго (математика салаатыгар) аныыра. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ М.Е. Николаев Гранын хаһаайката.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* *Российскай Федерация үтүөлээх учуутала.*
* *Российскай Федерация норуотун үөрэҕириитин туйгуна.*
* *“Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала” бэлиэ.*
* *"Саха Өрөспүүбүлүкэтин методиһа” бэлиэ.*
* «Россия бастыҥ учууталлара-2006» күрэх кыайыылааҕа.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин Гранын хаһаайына (2011с). 
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин маҥнайгы Президенин М.Е.Николаев «Знанием победишь» пуондатын лауреата.
* Дмитрий Зимин «Династия» пуондатын «Кэлэр кэм учуонайдарын наставнига» номинация кыайыылааҕа 

## Суруйуулара, кинигэлэрэ

* Методы решения иррациональных неравенств : практикум по решению задач / М-во образования РС(Я), АОУ РС(Я) ДПО "Ин-т развития образования и повышения квалификации", Каф. физ.-мат. образования ; [сост. Т. Д. Иванова]. - Якутск : Изд-во ИРОиПК, 2012. - 93, [3] с. 

## Кини туһунан

* Учитель - виртуоз : [Заслуженный учитель РФ Т. Д. Иванова] / Коллектив Сунтарского политехнического лицея-интерната // Сунтаар сонуннара. - 2010. - Алтынньы 7 күнэ. - С. 3.
* Николаева М., Учууталбыт кыһамньытынан математиканы сөбүлүүбүт. [РФ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ учууталларын учуутала, Сунтаардааҕы политехническай лицей математикаҕа учуутала Тамара Доржиевна Иванова туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2006. - Балаҕан ыйын 26 күнэ-С. 2;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Кириллин Александр Моисеевич

**Кириллин Александр Моисеевич** (1952 с., Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр 1952 с. төрөөбүтэ. Бүлүүчээн оскуолатын бүтэрэн, сопхуоска ыанньыксыттаабыта, кочегардаабыта. 1971-1976 сс. СГУ омук тылын учууталын идэтин ылан, Чөркөөххө учууталлаабыта. Онтон нөҥүө сылыгар Бүлүүчээн оскуолатыгар кэлэн, учууталлаан, билиҥҥэ диэри үлэлиир. Студенныы сылдьан «Сэргэлээх уоттара», «Сарыал» диэн университет ансамблларыгар ыллаабыта, араас конкурустарга кыттан элбэх төгүл дипломант, кыайыылаах буолбута. Учууталлыыр үлэтин таһынан нэһилиэккэ «Хартыына галереята» арыйарга күүскэ үлэлээбитэ. Галерея  байытыллан , билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай художественнай Түмэлин филиала, Россия култуурунай нэһилиэстибэтин реестиригэр киллэриллэн, үлэлии турар. Маны общественнай сорудах быһыытынан Александр Моисеевич салайан үлэлэтэр.

Кириллин А.М. үөрэтэр-иитэр үлэтигэр саҥа ньымалары, педагогика бүгүҥҥү ситиһиилэрин олоххо киллэриигэ дьоһун үлэлэрдээх. 1999 с. «Тыа оскуолатын сайыннарыы кэлим тэриллиитэ» диэн бырайыакка «1999 сыл Бастыҥ учуутала». «Оскуолатааҕы айар группа үлэтэ», «Төрөөбүт алааскын эн таптаа» диэн дакылааттара биһирэммиттэрэ. Сүрүн үлэтин таһынан, Бүтүн Россиятааҕы норуоттар уус-уран айымньыларын конкурсугар бастакы миэстэни ылбыта, 1974-1975 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин конкурстарын лауреаттара, 1992 с. Мирнэй к. ыытыллыбыт Бүтүн Россиятааҕы «Оонньоо, гармонь!» фестиваль лауреата буолбута.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала. 

"Гражданскай килбиэн" анал бэлиэ хаһаайына.  

Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан

* Намылова А. , Александр Кириллин - республикатааҕы конкурс дипломана. [Бүлүүчээн орто оскуолатын төрүт культураҕа уонна омук тылыгар учуутала Александр Моисеевич Кириллин "Бастыҥ бырайыак иһин" номинацияҕа "Тыа оскуолатын модела" диэн темаҕа дипломант буолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Муус устар 20 күнэ-С. 2
* Никифорова С. П., Нэһилиэк духовнай сайдыытын түсчүтэ. [Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын, үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала Кириллин Александр Моисеевич туһунан] - : , //Саха сирэ. . - 2020. - Атырдьах ыйын 6 күнэ (N 31)-С. 15; 

## Суруйуулара, кинигэлэрэ
Кириллин А. М., Болотуна былаат : (дьиҥ олохтон). [уус-уран кэпсээн] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2020. - От ыйын 14 күнэ (N 52)-С. 4-5;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Константинова Дария Алексеевна

**''Константинова Дария Алексеевна**, (1927 с. Тойбохой с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1993 с.). Саха АССР үтүөлээх учуутала.'' 

## Олоҕун олуктара
1927 с. Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээҥҥэ 7 кылааһы, 1946 сыл Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэр. Тойбохой оскуолатыгар учууталынан ананар. Дария Алексеевна бэйэтин сатабылынан, методическай бэлэмнээһининэн, үлэлээбит сылларын устатыгар оскуолатыгар методическай холбоһук солбуллубат салайааччытынан үлэлиирэ. Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт иһинэн тахсар методическай дакылааттара үрдүктүк сыаналаналлара. 

Дария Алексеевна төрөппүтэргэ аналлаах лекторийы элбэх сылларга салайбыта. Үөрэппит оҕолоро үрдүкү кылаастарга тахсан куруутун үчүгэйдик үөрэнэллэрэ.

Константинова Д.А. нэһилиэк, оскуола общественнай олоҕор активнай кыттыыны ылара. Партия оройуоннааҕы кэмитиэтин Пленумун чилиэнинэн, нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаатынан, лекторскай бөлөх чилиэнинэн үлэлээбитэ. Дария Алексеевна дьиҥ чахчы тыа сирин култуурунай олоҕун сырдатааччы, педагог этэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Маркова Анфиса Иннокентьевна

**Маркова Анфиса Иннокентьевна,** (1941 с. Күүкэй с. Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2017 с.), Саха АССР үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Күүкэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Иннокентий Иванович 1942 сыллаахха Москва оборонатыгар охтубута. Анфиса Сунтаар орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, «Оскуола-производство-үрдүк үөрэх» диэн девиһинэн салайтаран, икки сыл ыанньыксыттаабыта, онтон Саха государственнай университетыгар биолого-географическай факультекка үөрэнэ киирэн, биолог идэтин ылбыта.  Сунтаар 1№-дээх орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта. 1992 сылтан Сунтаардааҕы политехничэскай лицей-интэринээккэ көһөрүллүбүтэ. 40-ча сыл учууталынан үлэлээбитин устатыгар Анфиса Иннокентьевна оройуоҥҥа биир уопуттаах, үрдүк квалификациялаах педагог быһыытынан киэҥник биллибитэ. Политехническай лицейи бүтэрбит оҕолор үрдүк уонна орто үөрэх заведениеларыгар киирэллэрэ, мэлдьи үрдүк – 92-95 быраһыаны ылаллара, ити оройуоҥҥа бастыҥ көрдөрүү буолар. Лицей кыһыл, үрүҥ көмүс медалистарын ахсаанынан оройуоҥҥа да, өрөспүүбүлүкэҕэ да тэҥнээҕэ суоҕа. Манна барытыгар педколлектив, ол иһигэр бастыҥ педагог Анфиса Иннокентьевна киллэрбит кылаата уһулуччу үрдүк. 

Сүрүн үлэтин таһынан Маркова А.И. общественнай олоххо актыыбнайдык кыттара, олохтоох Сэбиэт дьокутаата этэ. 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* “Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларын учуутала» бэлиэ.
* Сорос пуондатын бириэмийэтин лауреата

## Кини туһунан
Мазина И. Н., Ведущий биолог улуса. [об учителе биологии в Сунтарском политехническом лицее Анфисе Иннокентьевне Марковой] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;

Степанова Р., Эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна кылаас салайааччытынан үлэлээбитэ 25 сыла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 2;

Тимофеева М., Ийэ барахсан бүөбэйинэн. [Сунтаардааҕы политехническай лицей биологияҕа учуутала Маркова Анфиса Иннокентьевна туһунан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1995. - Кулун тутар 11 күнэ-С. 5;

## Сигэлэр
Васильев Эдуард Львович

**Васильев Эдуард Львович**, (1944 с. Бүлүүчээн с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин бэтэрээнэ, Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1944 с. Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн орто оскуолатын бүтэрэн, производствоҕа үлэлээбитэ. 1964 с. Ленинград куоракка пединститут математика отделениетын бүтэрбитэ уонна Бүлүүчээн орто оскуолатыгар математика учууталынан ананан үлэлии кэлбитэ. Учууталлыыр үлэтин таһынан комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээринэн, профком бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 

1978 с. үүнэн, опытыран иһэр учууталы Арыылаах оскуолатыгар дириэктэринэн ыыппыттара. Манна үс сыл ситиһиилээхтик үлэлээн баран, Бүлүүчээн нэһилиэгин Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, онтон 4 сыл буолан баран, Бүлүүчээн оскуолатын дириэктэринэн ананар. 

1987 с. Бүлүүчээн сопхуос Бүлүүчээннээҕи отделениетын управляющайынан, салҕыы сүөһү аһылыгын бэлэмниир сыах начальнигынан ананар. Сопхуоһу ыһыахтарыгар диэри «Бүлүүчээн» сопхуос дириэктэринэн үлэлии олорбута, кэлин оскуолатыгар учууталынан үлэлии төннүбүтэ.

Эдуард Львович оройуон норуотун үөрэҕириитин үлэһиттэриттэн биир уопуттаахтара. Маны таһынан, тыа сирин уратыларын ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэр буолан, элбэх сылларга хаһаайыстыба, олох-дьаһах салайааччытынан үлэлээбитэ да туоһулуур. 

Сүрүн үлэлэрин таһынан, Васильев Э.Л. «Билии» общество активнай чилиэнэ, лектор, элбэх төгүл народнай дьокутаатынан быыбардаммыта. Социалистическай куоталаһыы, хас да пятилеткалар кыайыылааҕа 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун үөрэҕириитин бэтэрээнэ.
* Сунтаар оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Иванов Иван Кузьмич

**Иванов Иван Кузьмич** (1933 с. Бордоҥ нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), үлэ бэтэрээнэ.

## Олоҕун олуктара
1933 с. Бордоҥ нэһилиэгрэ төрөөбүтэ. 1958 с. Элгээйи орто оскуолатын бүтэрэр. 1963 с. Бүлүүтэҕи педагогическай училищатын бүтэрэн баран педагогическай үлэтин Элгээйи оскуолатыгар алын кылаас учуталынан уонна интернат иитэччитинэн саҕалыыр. Иван Кузьмич Дьокуускайдааҕы государственнай университеты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэн, саха тылын учуутала идэтин баһылыыр. Педагогическай ыстааһа 45 сыл, үрдүк категорялаах учуутал.

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* “Үлэ бэтэрээнэ».
* «Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээл.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Иванов Юрий Егорович

**Иванов Юрий Егорович** (1946 с., Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР), учуутал, педагогическай үлэ бэтэрээнэ. 

## Олоҕун олуктара

* 1946 с. Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1963 с. Хадан 8 кылаастаах оскуолатын, 1967 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай училище музыка отделениетын бүтэрбитэ. Үлэтин Сиэйэ оскуолатыттан саҕалыыр. 1968 с. Бордоҥ орто оскуолатыгар музыка, үлэ, черчение учууталынан пенсияҕа тахсыар дылы үлэлиир.
* Юрий Егорович нэһилиэк ыччатын уус-уран самодеятельноһа культура дьиэтигэр кииннээн сайдарыгар, культура үлэһиттэрэ ити соругу толорор үлэлэригэр элбэхтик көмөлөспүтэ. Духовой оркестр, хоровой коллектив, уолаттар уонна кыргыттар вокальнай ансамблларын, үҥкүү куруһуоктара үлэлээбиттэрэ.
* С.А.Зверев-Кыыл Уолун ансаамбылын кыттыылааҕа.
* Бордоҥ оскуолатыгар муусука учууталынан 35 сыл үлэлээбитэ 

## Наҕараадалара уонна ытык ааттара

* «Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун айымньытын сайдыытыгар кылаатын иһин».
* «Сунтаар улууһун үөрэҕириитин сайдыытыгар кылаатын иһин» бэлиэ.
* «Семейная доблесть» бэлиэ.
* Бордоҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Сөрфсайд

**Сөрфсайд** (сороҕор **Сёрфсайд**, **Сарфсайд**, биитэр **Сүрфсайд**, ) — Флорида штатыгар баар куорат, Майами куорат кытыытыгар сытар. Элбэх сахалар мустан олорор сирдэрэ.

Аттыгар өссө биир сахалар олорор сирдэрэ баар — Сани Айлс.
Сани Айлс

**Сани Айлс Бич** () — Флорида штатыгар баар куорат, Атлантика океан кытылыгар сытар, Майами пригороднай зоната, аттыгар Сөрфсайд эмиэ баар.

Сани Айлс Бич куорат элбэх сахалар олороллорунан биллэр, сүрүннээн Саха Сирин тойотторо хотуттара норуоттан кистээн дьиэлэрэ, оҕолоро сиэттэрэ олороллор.

2022 сыл кэминэн сүрүннээн Сани Айлс сиригэр 297 саха олорор, сүрүннээн өссө элбэх саха кыргыттара оҕо төрөтөр сирдэрэ. Оҕолоро по праву рождения граждане США буолаллар.

Сани Айлс Бич ону таһынан элбэх нууччалар, узбектар, казахтар, украиннар олороллорунан биллэр.

Сани Айлс Майами пригорода буоларын быһыытынан сүрүннээн баайдар уонна элиталар олорор сирдэрэ.
Майами Бич

**Майами Бич** () — Флорида штатыгар баар куорат, Майами куорат пригорода. Элбэх сахалар олорор сирдэрэ. Аттыгар ыаллыы сытар куораттар — Сани Айлс, Сөрфсайд.

PS: Майами уонна Майами Бич тус туһунан куораттар, ону буккуйуман!
Акимов Василий Гаврильевич

**Акимов Василий Гаврильевич,** (1925 с. Бүлүү к. Саха АССР – 2009 с.), РСФСР уонна ССРС үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Бүлүү куоратыгар төрөөбүтэ. Орто оскуоланы, салгыы Дьокуускай куорат педагогическай институтун 1950 сыллаахха бүтэрэн, Элгээйи оскуолатыгар түөрт сыл саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Ити кэнниттэн үүнэн иһэр, салайар, тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдааҕын таба көрөннөр, кинини Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн анаан ыыталлар. Бу оскуолаҕа Василий Гаврильевич 1958-1983 сс. тохтоло суох үлэлээбитэ. Оскуола педколлектива үөрэтии процеһын олоҕу кытары ыкса сибээстиир сыалтан, кабинетнай систиэмэни киллэрэн, оскуоланы бүтэрээччилэр суоппар, тракторист, столяр, болуотунньук, слесарь, иистэнньэҥ о.д.а. идэлээх буолан тахсалларын хааччыйыы соругун туруоран, оскуола материальнай-хаһаайыстыбаннай базатын бөҕөргөтүүгэ 20-чэ объектары педколлектив, нэһилиэк олохтоохторун күүһүнэн туппуттара. Үлэ-сынньалаҥ лааҕыра оҕолор сайынын сопхуоска быһаччы үлэлэһэр усулуобуйаларын тэрийэр кыаҕы биэрбитэ.

Оскуолаҕа сөптөөх үөрэх базатын тэрийии түмүгэр, 1962 үөрэх сылыгар оҕону үөрэммит кылааһыгар иккис сыл хаалыытын муҥутуурдук кыччатыыга педколлектив оройуон оскуолаларыгар ыҥырыы таһаарбыта, киэҥ өйөбүлү ылбыта. Педколлектив аҕыйах сыллар истэригэр оскуолаҕа үөрэҕи билии хаачыстыбатын 90 бырыһыаҥҥа тиэрдибитэ. Оскуола үлэтин уопутун үөрэх министерствота Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕаппыта. Оччолорго тэриллибит базаҕа тирэҕирэн, билигин Бүлүүчээн лицейэ ситиһиилээхтик үлэлии турар.1983 с.  А.П.Павлов аатын сүгэр Сунтаар 1 №-дээх дээх орто оскуолатыгар директорынан ананар.  1983-1990 сс. оскуола саҥа таас дьиэтэ тутуллар, 15 араас варианнаах үөрэх былаана ылыллар, производственнай  үөрэхтээһин күүһүрэр, оскуола материально-техническай базата бөҕөргүүр. 1990 сылтан Бүлүчээҥҥэ нэһилиэк сэбиэтигэр , оскуолаҕа  үлэлиир. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР оскуолатын үтүөлээх учуутала
* Саха АССР үтүөлээх учуутала, 
* ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ
* “Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан 2 төгүллээх кавалера
* «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл 
* Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо 
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
- Акимова Н., Учуутал Династията. [учуутал, кэлэр үйэҕэ сирдээччи Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһыгар анаан] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Ахсынньы 12 күнэ-С. 5;

- Далааһыннаах салайааччы,ирдэбиллээх тэрийээччи : [Василий Гаврильевич Акимов, Бүлүүчээн] /[хомуйан оҥордо В. В. Акимов]. – Дьокуускай : Бичик, 2007. – 160 с.

- Самойлова С. , Учууталым туһунан үчүгэй өйдөбүл. [РСФСР, Саха АССР үтүөлээх учуутала, "Үлэ Кыһыл знамята" орденнар кавалердара, улуус бочуоттаах гражданина Василий Гаврильевич Акимов 70 сааһа] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1999. - Бэс ыйын 29 күнэ-С. 3

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Аргунов Иннокентий Корнилович

**Аргунов Иннокентий Корнилович,** (1911 с. алтынньы 2 күнэ Игидэй с., Таатта оройуона, Саха АССР – 1996 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
1911 сыллаахха Таатта оройуонугар төрөөбүтэ. Кыра кылаастарга үөрэнэ сырыттаҕына биир бириэмэҕэ суруйааччы Николай Денисович Неустроев кинини үөрэппит түгэннээх эбит. Чөркөөххө, 5 кылааска Суорун Омоллооҥҥо үөрэммит. Иннокентий Корнилович бэйэтэ ахтарынан , 1930 сыллаахха үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ ликбезкэ учууталлаабыт, 7 кылааһы бүтэрбит эдэр киһини 2 ыйдаах учуутал куурсугар ыытан үөрэттэрбиттэр, ол кэннэ Даркылаахха иккис кылааска 30 оҕону үөрэппит.

1937-1938 сс. -учууталлыыр үлэтин салҕыырын быыһыгар, учительскай институту үөрэнэн бүтэрбитэ. 

!;ҥө сыл - Иннокентий Корнилович Сунтаар оройуонугар көһөн кэлбитэ, сити кэмтэн ыла пенсияҕа тахсыар диэри, 55 сыл устатыгар үүнэр көлүөнэни үөрэтиигэ-иитиигэ туох баар билиитин, сатабылын ууран үлэлээбит.

1946-1953 сылларга - Сунтаар орто оскуолатын завуһа.

1953 сыл - Сунтаардаа5ы районо сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

1954-1957 сс. - Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатын дириэктэринэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Бэ кэмҥэ оскуолаҕа сибэкки уонна оҕуруот аһын үүннэрэр учаастак олус үчүгэйдик үлэлээбитэ (учуутал Павлов Н.Е.). Кыраайы үөрэтэр музей үлэтэ саҕаламмыта. Музейга анаан сэдэх, сыаналаах экспонаттар хомуллубуттара, ол иһигэр сайыҥҥы ат толору көмүс сэбиргэлэ. Кини үлэлээн ааспытын туһунан бу оскуолаҕа харалла сытар музейнай матырыйааллар толорутук кэпсииллэр. Сунтаар 1 №-дээх оскуолаҕа үлэлээбит аҕа көлүөнэ педагогтар ортолоругар Аргунов И.К. уһулуччу уонна ураты миэстэни сокуоннайдык ылар

1958 с. - госинтернакка иитээччи. 

1966-1987 сс - Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччи.

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

- «Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл 

- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
- Аргунова С., Кини олоҕо - Саха сиригэр үөрэҕирии сайдыытын кэрэһитэ. 100 сыллаах үбүлүөйүгэр. [СӨ үтүөлээх учуутала Аргунов Иннокентий Корнилович туһунан] - : , //Кыым. . - 2011. - Алтынньы 6 күнэ-С. 14;

- Бэлиэ Бичик, Саха саарыннарыттан кынаттанан. [өр сылларга үөрэх эйгэтигэр үлэлээбит Иннокентий Корнилович Аргунов туһунан, Сунтаар улууһа] - : , //Саха сирэ. . - 2020. - Тохсунньу 16 күнэ (N 2)-С. 42**;**

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Данилова Татьяна Павловна

**Данилова Татьяна Павловна,** (1932 с. Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала.  

## Олоҕун олуктара
1932 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1956 с. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ уонна педагогическай үлэтин Эбээн-Бытантай (Саккырыыр) оройуонугар саҕалаабыта. 1959-1962 сс. Хадан оскуолатыгар, онтон Илимниир алын сүһүөх оскуолатыгар үлэлээбитэ. 

1970 сылтан Татьяна Павловна оройуон киинигэр иккис нүөмэрдээх орто оскуолаҕа үлэтин салҕаабыта. Манна үлэлии олорон Липецкай уобалас учууталларын бастыҥ опыттарын туһаныы сиэринэн кабинет-кылааһы арыйан үлэлэтэр. Үлэ саҥа көрүҥэ оройуоҥҥа киэҥник биһирэнэр, кини үөрэтэр кылааһыгар тирэхтэнэн, өрөспүүбүлүкэ учууталларын семинардара тэриллэр, бастыҥ опыт быһыытынан тарҕанар. Кабинет-кылааска оҕолор 6 саастарыттан үөрэниилэрэ олохтонор. Татьяна Павловнаны өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт штаты таһынан методиһынан аныыллар.

1993 сылтан Данилова Т.П. Дьокуускай куорат «Эрэл» диэн мөлтөх доруобуйалаах оҕолор анал оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии программатын, оҕону эбии аахтарыы ньымаларын ырытан оҥорон бигэргэттэрбитэ. Үөрэтэр Киинин базатыгар пединститут студеннара практикаларын бараллара. Оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ элбэх новаторскай ньымалары хорсуннук киллэрсибит педагогунан буолар. 

## Наҕараадалар, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала

## Кини туһунан

## Сигэлэр
Егоров Егор Константинович

**Егоров Егор Константинович** (1925 с, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1986 с), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Бүлүүчээн 7 кылаастаах, Сунтаар орто оскуолатыгар 8 кылааһы, Бүлүү педучилищетын бүтэрбитэ. Үөһээ Мэйик алын сүһүөх оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта.

1947 с. - Бүлүүчээн оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлиир. 

1951-1953 сс. Дьокуускайга учительскай институту бүтэрэр. Онтон Бүлүүчээн оскуолатыгар дириэктэринэн, салгыы физика, математика учууталынан үлэлиир. Бу сылларга оскуола коллектива материальнай базаны кэҥэтиигэ элбэх кээмэйдээх үлэни ыыппыта: үөрэнэр иккис корпус, мастарыскыай, гараж, машиноведение дьиэтэ, 4 квартиралаах уопсай дьиэ, остолобуой тутуллубуттара. Манна барытыгар Е.К. Егоров актыыбынай кыттыыны ылбыта. Материальнай база бөҕөргөөһүнүн түмүгэр бу оскуола кэлин лиссиэй буола улааппыта. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Егоров Михаил Иванович

**Егоров Михаил Иванович** (1935 с., ахсынньы 29 күнэ, Элгээйи с., Сунтаар оройуона, Саха АССР – 2012 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонугар Элгээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1957 с. Благовещенскайдааҕы педагогическай институкка физика уонна астрономия учууталын идэтин ылан, Элгээйигэ кэлэр. Оскуолаларга политехнизацияны киллэрии соруктарыгар сөп түбэһиннэрэн, эдэр учуутал оскуолаҕа бастакы физика кабинетын тэрийбитэ. Кабинекка автолюбителлэр, фотографтар, киномеханиктар дьарыктанан барбыттара. Оскуола бэйэтэ модульнай электростанциялаах, радиоузеллаах буолбута. Элгээйилэр опыттара оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник тарҕанан барбыттара.

1960-1965 сс. Егоров М.И. райОНО сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Оскуолалар материальнай-хаһаайыстыбаннай базаларын, салайар кадрдарын бөҕөргөтүүгэ үлэ күүскэ ыытыллар. 

1965-1983 сс. компартия Сунтаардааҕы райкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн, онтон салгыы үөрэх министрин солбуйааччынан ананар. Манна Михаил Иванович өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар үөрэх программаларын, учебниктары, үөрэтэр пособиелары ситэрэн оҥорууга сүрүн кыһамньытын уурар. Биирдии сүрүн предметтеринэн научнай-практическай конференциялар тэриллэллэр. Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар оскуолаларын үлэлэрин уларыта тутууга киэҥ өрүттээх үлэ саҕаланар, кини инициативатынан Дьокуускай куоракка Сибиир уонна Уһук Илин зоналарын үөрэнээччилэрин олимпиадалара хаста да ыытыллыбыта.

Михаил Иванович кэлин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин уонна Правительство кылаабынай управлениеларын уопсай отделын начальнигынан, административнай-хаһаайыстыбыаннай управлениетын генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Оройуон общественноһа киэн туттар киһитэ

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала,

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

- Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
- Михаил Иванович Егоров: учуутал, салайааччы, үтүө киһи / [хомуйан оҥордулар Э. М. Максимова, М. М. Дмитриева, В. П. Николаева ; эппиэт. ред. В. П. Николаев]. - Дьокуускай : Компания "Дани АлмаС", 2012.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Егоров Прокопий Иванович

**Егоров Прокопий Иванович** (1928 с. олунньу 5 күнэ, Наахара нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР), Педагогическай наука кандидата, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун Кириэстээх нэһилиэгин Наахаратыгар төрөөбүтэ. 1946 с. орто оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, кинини Тойбохойдооҕу Оҕо дьиэтигэр иитээччинэн анаабыттара. Онтон оскуолаҕа нуучча тылын, литературатын учууталынан, салгыы завуһунан үлэлээбитэ. Үлэлии сылдьан, Прокопий Иванович Дьокуускайдааҕы пединститут нуучча тылыгар, литературатыгар отделениетын үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэнниттэн кинини үөрэх оройуоннааҕы салаатын инспекторынан анаабыттара. 

1960-1968 сс. Өрөспүүбүлүкэтээҕи учууталлар билиилэрин үрдэтэр институттарыгар дириэктэринэн ыҥыраллар. Ити бириэмэҕэ Прокопий Иванович Москватааҕы В.И. Ленин аатынан пединститут аспирантуратын бүтэрэн, педагогическай наука кандидатын степенин көмүскүүр. 

Учууталлар билиилэрин үрдэтэр институт дириэктэринэн олорон, 8 уонна 11 кылаастаах оскуолаларга үлэ уруоктарын, ону ааһан, производственннай үөрэхтээһин акылаатын түһэрсибитэ, оскуолаларга үлэ уруоктарын, массыынаны, тракторы ыытыы уруоктара оскуолаларга киллэриллибиттэрэ. Ыытыллыбыт үлэлэр уопуттарын түмэн «Орто оскуолаларга үлэ уруоктарын тэрийии» диэн Прокопий Иванович редакциялааһынынан хомуурунньук бэчээттэнэн тарҕаммыта. Институт иһинэн бэйэ билиитин үрдэтиниигэ сыллата ортотунан 600-700 учуутал үөрэнэн ааһар буолбута. 113 оскуола бастыҥ уопуттарын арыйан көрдөрөр «Педагогическай үлэ маастардара» диэн улахан хомуурунньук бэчээттэнэн тахсыбыта. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ киэн туттар учууталлара Г.Е. Бессонов, М.А. Алескеев, В.П. Рыжов, Д.М. Чумаченко, М.П. Дьяконова, Б.Н. Андреев о.д.а үлэлэрин туһунан матырыйаал элбэх тираһынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатыллыбыта

## Наҕараадалара, ытык ааттара
- Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала

- РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна

## Суруйуулара, кинигэлэрэ

## Кини туһунан

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна

**Зедгенидзева Зоя Иннокентьевна** (1926 с., кулун тутар 5 күнэ, Бүлүүчээн нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1998 с.), Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
Хочо улууһун Бүлүүчээн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, Бүлүүтээҕи педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Сэрии ыар сыллара буолан, ыал улахан оҕото буоларынан, ийэтигэр көмөлөһөөрү үөрэммит оскуолатыгар 1943 сылтан учууталынан киирбитэ уонна 1952 сыллаахха үөрэҕин кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити кэмтэн ыла бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Сунтаардааҕы алын сүһүөх оскуолаҕа ханна да халбаҥнаабакка үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ.

Оройуоҥҥа начаалынай үөрэхтээһиҥҥэ үөрэтии саҥаттан саҥа ньымаларын булан, үөрэтэн, олоххо киллэриигэ энтузиаст-учуутал. Үлэлиир сылларыгар дойду үрдүнэн Липецкэй уобалас учууталлара Эльконин, Давыдов о.д.а. саҥа ньымаларын олоххо киллэриигэ киэҥ далааһыннаах хамсааһын саҕаламмыта. 

Зоя Иннокентьевна оройуон начаалынай кылаастарга үлэлиир учууталларын түмсүүлэрин салайан, сыллата семинардар, аһаҕас уруоктар былааннаахтык ыытыллаллара. Үөрэтии-иитии хаачыстыбата биллэрдик тупсубута, учуутал эппиэтинэһэ улааппыта. Начаалынай оскуолаҕа үөрэтии программаларыгар учууталлар методическай түмсүүлэрэ элбэх уларытыылары, тупсарыылары киллэрбиттэрэ учууталлар билиилэрин үрдэтэр институтунан биһирэммитэ. Зоя Иннокентьевна курдук үлэлиир Өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учууталларын уопуттара учууталлар IV съезтеригэр туспа боппуруос быһыытынан турбута, онно кини информационнай дакылаата истиллибитэ. Үчүгэй уопут быһыытынан Өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар тарҕатарга рекомендация оҥоһуллубута

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала
* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна
* “Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл
* “1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээл
* Үлэ, тыыл бэтэрээнэ
* Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо

## Кини туһунан
- Спиридонов Н., Саҥа ньыма автора. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;

- Исаева А., Учуутал династията салҕанар. [Саха Республикатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, оройуон Бочуоттаах гражданина Зоя Иннокентьевна Зедгенидзева 70 сааһын туолла] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 1996. - Кулун тутар 5 күнэ-С.3;

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Манһэттан

**Манһэттан** (өссө биллэринэн **Манһаттан**, , ) — Нью Йорк куорат саамай центральнай макрокварталын ааттыыллар (макроквартал бэйэтэ микрокварталларга хайдар).

Манһэттаҥҥа аатырбыт уһулуччу үрдүк дьиэлэр бааллар, халлааҥҥа өндөспүт. Ол эрэн Манһэттаҥҥа Чайнатаун, Мидтаун, Гарлем, Челси Нью Йорк, Кирдээх кухня курдук биллэр микрокварталлар бааллар. Манһэттаҥҥа Аан Дойдуга биллэр уонна элбэх киинэҕэ уһуллар Нью Йорк киин паарката баар. 

Манһэттан дьонун ахсаана 5-9 мөллүйүөн киһи, ол эбэтэр Нью Йорк куорат 60% дьоно олорор. Күнүһүн Нью Йорк атын макрокварталларыттан уонна аттыынааҕы штаттартан Манһэттаҥҥа дьон үлэлии кэлэр — оччоҕо дьонун ахсаана 25 мөллүйүөн буолар.

Манһэттан Аан Дойдуга биир "густонаселённай" точка буолар, онон сир сыаната олох үрдүк. Биир хостоох дьиэ арендата 4500$ кыччаабыта, Мидтаун диэки 9000$ саҕаланар.

## Нью Йорк атын макрокварталлара
* Бруклин
* Куинс
* Бронкс
* Стэйтен Айленд
* Лонг Айленд
Куинс

**Куинс** () — Нью Йорк биир бөдөҥ макроквартала уонна саамай индустрия сайдыбыт района буолар. Куинска JFK аирпорда базируйся буолар.
Нью Йорк киин паарката

**Нью Йорк киин паарката** (, кыччатыллан ) — Нью Йорк куорат, Манхэттен макрокварталга баар Аан Дойдуга биир биллэр парк.
Бруклин

**Бруклин** () — Нью Йорк биир улахан макроквартала, сүрүннээн дьон олорор спальнай района буолар. Бруклиҥҥа аатырбыт нууччалар уонна узбектар олорор микроквартала баар Брайтон Бич диэн.
Spirit Airlines

**Spirit Airlines** (*Спирит Аэрлайнс* эбэтэр *Спайрет Аэрлайнс*) — АХШ бүджетнай чэпчэки авиабилетынан дьону таһар авиахампаанньа.
Бронкс

**Бронкс** — Нью Йорк биир улахан макроквартала уонна саамай дьадаҥы, депрессивнай сирэ буолар. 82% криминал уонна өлөрсүү, 97% охсуһуу Нью Йоркаҕа сүрүннээн Бронкска буолар.
Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт

**Ньюарк Либерти Интернешнл Аирпорт** () — Ньюарк куоратка баар интернециональнай аирпорд, Аан Дойдуга биир улахан. Сүрүннээн Нью Йорк куорат дьонун таһар өҥөлөөх, тоҕо диэтэххэ Манһэттан сириттэн 24 км сытар.
Мидтаун

**Мидтаун** () — Манһэттан макрокварталга баар микрокварталы ааттыыллар, сүрүннээн Нью Йорк куорат саамай киин сирин.

Мидтауҥҥа аатырбыт үрдүк небоскрёбтар, улахан финансовай институттар, аатырбыт Корея, Япония, Америка, Швейцария, Германия, Кытай тэрилтэлэрин офистара уонна филиаллара, аатырбыт биржалар, конгломераттар баар сирдэрэ. Онон Мидтаун густонаселённай буолар.

Мидтаун сиригэр Нью Йорк киин паарката хабыллар.

Мидтауҥҥа аатырбыт Таймс Сквер баар, Нью Йорк куорат центральнай уулусата уонна болуоссата. Мидтауҥҥа Penn Station баар, Аан Дойдуга иккис улахан вокзал. Мидтауҥҥа ону таһынан Гранд Централ баар, планета саамай улахан вокзала.

Мидтауҥҥа бары метро станциялара харбыһар сирдэрэ.

Мидтауҥҥа Отель Плаза баар (Один Дома киинэ уһуллубут сирэ).
Таймс Сквер

**Таймс Сквер** () — Нью Йорк куорат киин уулуссата уонна болуоссатын ааттыыллар, Мидтаун микрокварталга баар. Аан Дойдуга биир биллэр сир, элбэх туристар, реклама тарҕанар сирэ, элбэх международнай тэрилтэлэр офистара баар.

Таймс Сквер метро станциалара Аан Дойдуга биир загруженнай буолаллар, күҥҥэ 15-24 мөллүйүөн киһини эргитэллэр.
Максимова Рея Павловна

**Максимова Рея Павловна,** (1928, Мочууһун нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР) — Саха АССР үтүөлээх учуутала. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар оройуонун урукку Мочууһун нэһилиэгэр 1928 с.төрөөбүтэ.

1939 с. Хаҥалас начаалынай, онтон Элгээйи оскуолатыгар 7 кылааһы бүтэрэр. 

1943-1946 сс. Бүлүү педагогическай училищетын үөрэнэн бүтэрбитэ. 

1946-1948 сс. Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.

1948-50 сс. Дьокуускайга учительскай институтка үөрэммитэ, салгыы Элгээйи орто оскуолатыгар завуһунан уонна учууталынан үлэлээбитэ. 

1951-53 сс. педагогическай институту бүтэрбитэ уонна Элгээйи оскуолатыгар завучтаабыта. 

1954-56 сс. пединститут саха тылыгар уонна литературатын кафедратыгар преподавателлиир.

1956 сыллаахха -  кэргэннэнэн  Уус Алдан оройунугар көспүтэ. Найахы уонна Дупсун оскуолаларыгар саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлиир.

1960-61 сс. Кутана орто оскуолатын учуутала.

1961-64 сс. Элгээйи интэринээт-оскуолатыгар иитээччи

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Петров Михаил Николаевич

**Петров Михаил Николаевич,** (1905 с  Кутана с.,  Сунтаар оройуона , Саха АССР] – 1974с.), РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһугар Кутанаҕа төрөөбүтэ. 1916 сылаахха Кутана церковнай-приходскай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Сайын баай дьоҥҥо хамнаска үлэлиирэ. 1918-1919 сс. 4 сыллаах үөрэҕи үс сыл үөрэнэн бүтэрбитэ уонна Элгээйи икки кылаастаах училищетыгар А.А. Иванов-Күндэ көмөтүнэн үөрэммитэ. Элгээйи оскуолата, кини бүтэрэригэр, үлэ сэбиэскэй оскуолатыгар уларытыллан  тэриллибитэ. Бу оскуоланы туйгуннук бүтэрээт, Ньурба оскуолатыгар киирэр. Үлэтин улуус дьаһалтатын дьыалаларын дьаһайааччынан, исполком сэкиритээринэн, кооператив атыыһытынан, ликбез учууталынан саҕалаабыта.

1925 с. Ленскэй уокуругар үс кылаастаах Захаровскай оскуолаҕа учууталлаабыта. Ленскэйтэн доруобуйатынан төрөөбүт дойдутугар эргиллэр уонна Мочууһун нэһилиэгин бэрэссэдээтэлинэн быыбарданар, 1927 с. улуус исполкомун чилиэнинэн уонна үп дьыалатын сэбиэдиссэйинэн ананар.1928 сыллаахха учууталлыырын көҥүллүүллэр. Бастаан Кутанаҕа, онтон олоҕун устата Сиэйэ оскуолатыгар үлэлиир, 5 сыл дириэктэрдиир, 18 сыл нуучча тылын уонна литературатын биэрэр, физиканы, географияны үөрэтэр.

1934 с. Петров М.Н. үөрэхтээһин ударнига буолар, ударник-учууталлар өрөспүүбүлүкэтээҕи слеттарыгар кыттыыны ылар. 1937 сыллаахха ыытыллыбыт аттестация түмүгүнэн Михаил Николаевичка начаалынай оскуола учууталын аатын иҥэрэллэр 

## Наҕараадлара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.
* Сиэйэ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Попов Владислав Гаврилович

**Попов Владислав Гаврилович,** (1927 с. Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1971 с.).  РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР  үтүөлээх учуутала. 

## Оло5ун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ньурба орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрэн, Дьокуускайга педагогическай институкка киирбитэ. Физико-математическай факультеты бүтэрэн, физик-математик идэтин ылбыта. Бастаан Бүлүүчээн сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон Сунтаар бастакы нүөмэрдээх оскуолатыгар физика, математика учууталынан үлэлээбитэ. Владислав Гаврильевич уруоктара наука төрүттэригэр олоҕурбут, программалаах матырыйаалы дириҥэтэн үөрэтиигэ,  үөрэнээччилэр теоретическай, практическай билиилэрин ситимнээн, эргиччи сайдыыларыгар туһуланар буолан, оҕо толкуйдуур, арааран өйдүүр дьоҕурдарын сайыннарара, үөрэтии  учебник араамкатынан хаайтарарын учуутал төрүт ылыммата.

Владислав Гаврильевиһы райОНО систиэмэтигэр ылан, методист-инспекторынан анаабыттара. Владислав Гаврильевич инициативатын Сунтаарга, Тойбохойго, Бүлүүчээҥҥэ математиканы үөрэтии тирэх пууннара тэриллэн үлэлээбиттэрэ.

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.

## Сигэлэр
Попов Гаврил Спиридонович

**Попов Гаврил Спиридонович,** (1989? с Хадан нэһилиэгэ Сунтаар оройуона Саха АССР- 1959 с.) , РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо. 

## Олоҕун олуктара
Сунтаар улууһун Хадан нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1937 сылтан олоҕун тиһэх күнүгэр диэри Бүлүүчээн оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, дириэктэринэн үлэлээбитэ. Үрдүк квалификациялаах, уһулуччу талааннаах учуутал нэһилиэнньэҕэ, үөрэнээччилэр ортолоругар  үрдүк ытыктабылынан туһанара. Үлэтэ, ирдэбилэ эмиэ биир оннуга. Сэрии суостаах сылларыгар Гаврил Спиридонович тиийиммэт ыаллар оҕолорун интернакка олордууну мэлдьи сааһылыыра, быстар олохтоох ыалларга нэһилиэнньэ көмөтүн тэрийсэрэ. Тус бэйэтинэн нэһилиэнньэ уопсай мунньахтарын тэрийэн, күннээҕи кыһалҕалары дьүүллэһэрэ. Оскуолаҕа үлэ уруога киллэриллэн, оҕолор пришкольнай учаастакка, тыыннаах муннукка үлэлииллэрэ, үүнээйи олордоллоро, үүннэрбиттэрин кыһын интэринээт оҕолоругар бэриллэрэ. Гаврил Спиридонович оҕолору кытары сайын аайы төрөөбүт кыраай устун айаннаан, олорор дойдубут былыргытын, үүнээйитин, хамныыр харамайы үөрэтэллэрэ. Оскуолаҕа үөрэнээччилэр сайыҥҥы производственнай биригээдэлэрин аан бастаан Бүлүүчээҥҥэ тэрийбит үтүөлээх. Онон оҕолор сайыҥҥы өттүгэр дьарыга суох сылдьыылара суох оҥоһуллубута.

Оскуола завуһунан олорон, ССРС киин уобаластарын учууталларын бастыҥ опыттарын тустарынан методическай холбоһуктарга дакылаат оҥороро. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.
* Саха АССР үтүөлээх учуутала.
* Бүлүүчээн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр
Попов Илья Андреевич

**Попов Илья Андреевич,** (1910 с. бэс ыйын 20 күнэ Уһун Күөл нэһилиэгэ, Сунтаар оройуона, Саха АССР – 1970 с.) , Саха АСС  үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна. 

## Олоҕун олуктара
1910 сыллаахха бэс ыйын 20 күнүгэр Сунтаар улууһун  Уһун Күөл нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1919-1920 сс. -  Кутана биир кылаастаах оскуолатын үөрэнээччитэ. Оскуола 7 кылааһын бүтэрэн баран, Бүлүү куоратыгар педтехникумҥа үөрэммитэ.

1929 сыллаахха - Бүлүүчээн трудовой оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Оҕолору үөрэтэрин таһынан, нэһилиэккэ политическай бэсиэдэлэри ыытара, драматическай куруһуогу үлэлэтэрэ. 

1932 с. - Үөһээ Мэйик оскуолатын директора.

1935 с. - Тойбохой оскуолатыгар саха тылын, географияны үөрэппитэ. Бу оскуолаҕа Илья Андреевич оройуоҥҥа бастакы саха тылын уонна литературатын кабинетын тэрийбитэ. Манна үөрэтии араас ньымаларын туһунан брошюралар, хаһыаттартан ыстатыйалар, научнай-методическай дакылааттар мунньуллубуттара. Илья Андреевич саха тылын учууталларын оройуоннааҕы түмсүүлэрин холбоһугун салайара. 

1936-1939 сс. – Тойбохой оскуолатын завуһа. 

1936 с.-  Г.Е. Бессоновы кытары оскуолаҕа краеведческай үлэни сүрүннэспитэ, кыраайы үөрэтэр походтарга сылдьыһара, араас былыргы сэһэннэри хомуйара. 

1941 с. - Дьокуускайдааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрэр.

1947-1954 сс. - Тойбохойдооҕу оҕо дьиэтин үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ.

1959 сылтан -  Сунтаардааҕы санаторно-лесной оскуолаҕа иитээччинэн, завуһунан үлэлиир.

Попов И.А. аҕатын – народнай учуутал Андрей Николаевич Попову утумнаан, дьиҥнээх мындыр, талааннаах, оҕоҕо олус чугас учуутал эрэ буолбакка, дьиҥнээх аҕа табаарыс, сүбэһит этэ. 

## Наҕараадалара, ытык ааттара

* Саха АССР оскуолаларын  үтүөлээх учуутала.
* РСФСР норуот үөрэҕириитин туйгуна.

## Кини туһунан

* Үтүөкэннээх киһи, уһулуччулаах учуутал үйэлээх суола / хомуйан оҥордо : И.И.Попова. – Дьокуускай : Дани-Алмас, 2021 – 280с.

## Быһаарыылар

## Сигэлэр