1935 сыл

**1935** сыл.

## Туох буолбута
* Артыыс Табунасов Никон Семенович сахалартан аан бастакынан уус-уран киинэҕэ уһуллубут.
### Тохсунньу
* Тохсунньу 1 — Турцияҕа араспаанньалар киллэриллибиттэр уонна ытык титуллар ууратыллыбыттар.
* Тохсунньу 7 — Бенито Муссолини уонна Франция тас дьыалаларын миниистирэ Пьер Лаваль Франция уонна Италия ыккардыгар сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар.
* Тохсунньу 28 — Исландия мэдиссиинэ абортун сокуонунан көҥүллээбит бастакы арҕаа дойдунан буолбут.

### Олунньу
* Олунньу 1 — Истанбулга Айя-София собора түмэл буолан дьон-сэргэ көрүүтүгэр аһыллыбыт.
* Олунньу 10 — Бүлүү улууһуттан араарыллан Үөһээ Бүлүү улууһа тэриллибит.

### Кулун тутар
* Кулун тутар 3 — Главсевморпуть лүөччүктэрэ Виктор Галышев уонна Карл Неронен Дьокуускайтан Тиксиигэ "ПС-4" сөмүлүөтүнэн көтөн иһэн Сангаарга түспүттэр, халаан тупсарын кэтэһэн 6 хоммуттар. Миитиҥҥэ Галышев "Сангаар уонна Дьокуускай ыккардынан куруук сылдьар салгын суола аһылынна" диэбит.

* Кулун тутар 22 — Персия Ираан  диэн ааттанар буолбут.

* Кулун тутар 23 — ССРС Арассыыйа импиэрийэтэ туппут КВЖД-тын уонна ол тимир суол тула баар сири барытын дьоппуоннар хонтуруоллуур Манчжоу-Го судаарыстыбаларыгар атыылаабыт. Бу тимир суол Владивостогу уонна Порт-Артуру Читааны кытта ситимниирэ. Тимир суолга үлэлээбит сэбиэскэй гражданнар сорохторо ССРС-ка көспүттэр, сорохторо Манчжурияҕа хаалбыттар. ССРС-ка төннүбүттэртэн үксүлэрэ икки сылынан 1937 сыл сайыныгар уонна күһүнүгэр "дьоппуон үспүйүөннэрин" быһыытынан Ежов кистэлэҥ бирикээһинэн хаайыыга быраҕыллыбыттара, 4500-кэ тиийэр киһи хаайыллыбыта биллэр, эр дьон үксүлэрэ ытыллыбыттара уонна хаайыыга өлбүттэрэ. Оттон Манчжурияҕа хаалбыттара 1945 сыллаахха диэри ССРС-тан биэнсийэ ылбыттара биллэр.

### Ыам ыйа
* Ыам ыйын 11 — Абалаахха куруорт тэрийэргэ диэн уураах ылыллар.
* Ыам ыйын 15 — Москубаҕа метрополитен бастакы линията аһыллыбыт.
 
* Ыам ыйын 20 —  Саха сиригэр Буотама үрэххэ үрүҥ эһир көтөн кэлэ сылдьыбытын көрбүттэр.

* Ыам ыйын 27 — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар Илин Сибиирдээҕи байҕал аата бигэргэммит. Урукку ааттара: Муустаах байҕал, Индигир байҕала, Хоту байҕал, Сибиир байҕала.
* Ыам ыйын 31 — Аныгы Пакистаан сиригэр баар Кветта диэн Белуджистаан провинциятын киин куоратын 7,7 балл магнитудалаах сир хамсааһына урусхаллаабыт. 40 000 киһи өлбүт.

### Бэс ыйа
* Бэс ыйын 11 — Америкаҕа  Эдвин Армстронг FM-араадьыйа айааччыта, бастакы көрдөрүүтүн, иһитиннэриитин оҥорбут.
* Бэс ыйын 15 — Бүлүү сүнньүгэр алмаас хостонуон сөбүн билгэлээбит Бүлүү куоратын учууталыгар Пётр Староватовка "Үлэ Дьоруойа" аат иҥэриллэр.

### От ыйа
* От ыйын 21 — Осетровоҕа өрүс пордун тутарга уонна онно мас ааллары тутарга диэн ВКП(б) Саха обкомун уурааҕа тахсар.
### Атырдьах ыйа
* Атырдьах ыйын 5 — Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Абалаах күөлүгэр бадараанынан эмтиир 12 койкалаах курорт аһыллыбыт. Бу курорт биэлсэр Тит Сосин көҕүлээһининэн тэриллибитэ.

* Атырдьах ыйын 23 — Москубаҕа Кириэмил башняларын икки бастаах хотойдорун биэс салаалаах сулустарынан солбуйарга Политбюро дьаһайбыт.

* Атырдьах ыйын 31 — Стаханов рекорд олохтообут — биир симиэнэҕэ (5 чаас 45 мүнүүтэ) 102 туонна таас чоҕу хостообут, нуорманы 14 төгүл куоһарбыт.

### Балаҕан ыйа
* Балаҕан ыйын 17 — Тыл, култуура наука-чинчийэр институуту тэрийэгэ диэн Саха АССР Совнаркомын уурааҕа тахсар. Билигин Саха сирин Наукаларын Академиятын Гуманитарнай чинчийии института.
* Балаҕан ыйын 22 — ССРС совнаркомун уурааҕынан Кыһыл аармыйаҕа байыаннай сыбаанньалар киллэриллибиттэр.

### Алтынньы
* Алтынньы 1 — Өлөөн культбазатыгар кииннээх Өлөөн оройуона тэриллибит. Оройуон састаабыгар Анаабыр оройуонуттан *[[Дьилиндэ]], [[Кирбэй]], [[Өлөөн (нэһилиэк)|Өлөөн]]*, уонна Мэгэдьэк оройуонуттан *[[Солоҕоон (Өлөөн)|Солоҕоон]]* сэбиэттэрэ киирбиттэрэ.

* Алтынньы 19 
** Наассыйалар Лиигалара Италия Эфиопияҕа саба түспүтүн иһин бу дойдуну утары санкция биллэрбит.
** Жатайга затон тутарга диэн ВКП(б) Саха сиринээҕи обкуомун уурааҕа тахсыбыт.
* Алтынньы 24 — Москуба Кириэмилин Спасскай башнятын чыпчаалыгар икки бастаах хотой оннугар биэс салаалаах кыһыл сулус анньыллыбыт.

## Төрөөбүттэр
* Михеев Михаил Алексеевич — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

* Тохсунньу 8 — Элвис Пресли — Америка биир биллэр ырыаһыта, музыка суруйааччыта уонна артыыһа. Рок-н-ролл музыкатыгар биир бастакы киэҥник биллэр ырыаһыт.

* Тохсунньу 10 — Чурапчы Күндэлитигэр Мунхалов Афанасий Петрович төрөөбүт — РФ норуодунай худуоһунньуга, график

* Олунньу 2 — Аркадий Филиппов — Чурапчыга улуус таһымыгар сэбиэскэй, партийнай уорганнарга өр үлэлээбит салайааччы, Чурапчы улууһун Ытык киһитэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.
* Олунньу 4 — Карл Новиков-Быйаман, бэйиэт, сэһэнньит-суруйааччы, ССРС кинематографиятын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС кинематограыиятын туйгуна, Арассыыйа ытык кинематографиһа, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Суруйааччылар Аан дойдутааҕы  түмсүүлэрин чилиэнэ.
* Олунньу 10 — Иван Жараев — бастакы «Күн Дьөһөгөй» киинэ күрэһин лауреата, Арассыыйа бочуоттаах кинематографииһа,  РСФСР уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
* Олунньу 13 — Александр Захаров — Саха сирин үтүөлээх тутааччыта, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Амма улууһун уонна Абаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
* Олунньу 24 — Рыгор Бородулин — Беларуус бэйиэтэ, эссэиһа, суруйааччыта уонна тылбаасчыта.

* Кулун тутар 1 — Уткин Ксенофонт Дмитриевич - Нүһүлгэн, Философия доктора, профессор, поэт уонна литература критига.
* Кулун тутар 14 — Самыров Афанасий Васильевич (14.03.1935—16.09.2001) — идэлээх сойуустар диэйэтэллэрэ.
* Кулун тутар 15 — Парников Василий Семенович (Сэксэй) (15.03.1935—2000) — саха худуоһунньуга, график,
* Муус устар 19 — Лебедева Жанна Карувна (19.04.1935—04.07.2002) — [эбээн]] уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ.
* Муус устар 19 — Сунтаар оройуонун Тойбохой нэһилиэгэр «Сахателеком» генеральнай дириэктэрэ Николай Николаев төрөөбүт.
* Муус устар 29 — Андрей Зализняк (2017 өлб.), биллиилээх лингвист, РАН академига.

* Ыам ыйын 1 — Иванов Василий Николаевич - история билимин доктора, профессор.
* Ыам ыйын 11 — Самсонов Александр Парфеньевич — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа.
* Бэс ыйын 2 — Харитонов Николай Иванович (Чуор) (02.06.1935—09.09.2010) — поэт, литератураны ырытааччы.
* От ыйын 1 — Ширина Данара Антоновна — история билимин доктора, профессор
* От ыйын 6 — Данара Ширина — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, СӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
* От ыйын 12 — Гаврил Александров — СӨ култууратын туйгуна, Горнай улууһун уонна Бэрдьигэстээх нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
* От ыйын 13 — Раиса Антонова төрөөбүт, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ.
* От ыйын 19 — нуучча артыыһа Василий Ливанов.

* Балаҕан ыйын 9 — Слепцов Спартак Иванович - СӨ үтүөлээх артыыһа.
* Балаҕан ыйын 9 — Курилов Семен Николаевич — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта

* Балаҕан ыйын 19 — Захарова Евдокия Гаврильевна — СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.

* Сэтинньи 15 — Дмитрий Данилов (Ньурба Андайбыт сэл.) — учуонай, СӨ наукаҕа уонна техникаҕа судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, педагогика билимин дуоктара, РАО академига, СӨ наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ. 

* Сэтинньи 29 — Емельянов Степан Иннокентьевич — артыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа.
* Ахсынньы 8 — Яковлева Варвара Николаевна (Ая Яковлева), РСФСР уонна Саха АССР норуот артыыһа.
* Ахсынньы 24 — Сосин Спиридон Спиридонович, Саха сирин общественнай деятелэ.

## Өлбүттэр

* Тохсунньу 15 — Винокуров Иван Николаевич, Саха АССР ВЦИКка бастйааннай бэрэстэбиитэлэ.

* Ыам ыйын 12 — сөргүтүллүбүт Польша бастакы баһылыга Юзеф Пилсудскай. Бу киһи соратнигынан сахалары чинчийбит учуонай Вацлав Серошевскай буола сылдьыбыта.

* От ыйын 6 — Иван Мичурин (1855 — 1935) өлбүт, биолог учуонай уонна селекционер.
* Алтынньы 24 — Алампа (Cофронов Анемподист Иванович) өлбүт — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ.
* Ахсынньы 10 — Пономарев Алексей Тимофеевич, Мэҥэ-Хаҥалас Мэлдьэхситин олохтооҕо, 128 саастах ытык кырдьаҕас.

## Быһаарыылар