open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оломун билбэккэ

**Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ** диэн киһи саҥа оҥорор быһыыларыгар барыларыгар сыһыаннаах өс хоһооно эдэрдэри үөрэтиигэ хайаан да туттулуннаҕына эрэ табыллар. Бу өс хоһооно сахалар үөрэхтэринэн “Айыыны оҥорума” диэн суолталаах. (1,28). Эрдэттэн тугу эмэ оҥоруох иннинэ дириҥник ырытан, сыаналаан көрүү, бу быһыыттан туох содул үөскүүрүн билии сыыһаны-халтыны оҥорууттан харыстыыр аналлааҕын дьоҥҥо быһааран тириэрдии буолар. Ханнык баҕарар саҥаны оҥорууттан, айыыттан туох содул үөскүүрэ уу түгэҕэ көстүбэтин курдук биллибэтиттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыырын бу өс хоһооно биллэрэр.

Куйаас күн сөтүөлүү охсоору тиэтэйэн иһэр оҕо кытылтан умсаары, айыыны оҥороору ыстана охсубута чычаас буолан хаалан, уу түгэҕэр охсулуннаҕына, ыарыыланнаҕына, сыыһа, атын сиринэн, дьон ыстаммат сиринэн ыстаммыппын диэн санааҕа түһүөн сөп. Бу быһыы аһара барбатаҕына, кыратык ыарыыланан баран этэҥҥэ аастаҕына, үөрэх буолан туһалыан сөп. Онтон аһара күүскэ ыстанан, улахан дэҥнэнии, эчэйии буоллаҕына, “Буолар буолбутун кэннэ” диэн этии туттуллар кэмэ тиийэн кэлэр. Оҥоруллан хаалбыт быһыы аны төттөрү барбатынан, кыайан көммөтүнэн, урукку оннугар кыайан түспэтинэн хомолтону билинии эрэ хаалар.

Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоруу аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылааҕыттан ордук улахан сэрэхтээх. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ, элбэхтэ боруобаланнаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллэн тахсар. Туһалааҕа билиннэҕинэ үчүгэй эбит диэн сыаналыыллар, үрүҥ айыы диэн ааттыыллар, онтон куһаҕан буолан таҕыстаҕына хара айыы диэн ааттанар, быраҕыллар, хаалар, умнуллар. Ордук туһалаах диэн ааттыыр саҥаны айыылара, атомнай уоту биэрэр станциялар куһаҕан өрүттэрэ саҥа арыллан иһэллэриттэн, киэҥ сири-дойдуну радиациянан сутуйалларыттан сорох дойдулар аккаастанан эрэллэр.

“Оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ” диэн өс хоһооно билигин правительство ыган-хаайан туттара сатыыр химичэскэй заводтарыгар быһаччы сыһыаннаах. Бары химичэскэй заводтарга кыра да буоллар абаарыйалар дьон сыыһа-халты туттуналларыттан тахса тураллар.  

## Туһаныллыбыт литература

1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
Ытарҕа

**Ытарҕа** — кулгаах эминньэҕэр иилиллэр киэргэл.

## Оҕуруо ытарҕа
Оҕуруо ытарҕа — саамай тарҕаммыт былыргы киэргэл. Былыргы гириэктэргэ эр дьоҥҥо кулут бэлиэтэ этэ. Орто үйэҕэ Арҕаа Европаҕа үрдүкү сословие дьоно эрэ кэтэрэ.

XVIII үйэ бүтүөр диэри сахаларга оҕуруо ытарҕа ыйытыы бэлиэтин курдук дьүһүннээҕэ. Былыргы көмүүлэргэ барытыгар кэриэтэ дьахтарыттан эр киһититтэн тутулуга суох көстөр. Аллараа ыйана сылдьар чаҥ биитэр үрүҥ көмүс үөскэ төгүрүк биитэр хаптаҕайдыҥы дьүһүннээх фарфор оҕуруолар олордуллубут буолаллар, ардыгар муостан биитэр тирииттэн оҥоһуллубут оҕуруо көстөр. Былыргы көмүүлэргэ үс эрэ өҥ туттуллар: халлаан күөҕэ, үрүҥ уонна хара. Орто үйэ айанньыттара суруйалларынан «сахалар үрүҥ, халлаан күөх уонна хара оҕуруону көрдүүллэр, бүрээттэр — кыһылы, тоҥустар — от күөҕү». Бу арааһа туох эрэ суолталааҕа буолуо диэн сабаҕалыыллар. Сахалар сүөһү иитэллэрин быһыытынан үрүҥ өҥү былыргы саха үүт аһы — үрүҥ аһы — кытта дьүөрэлиир. Сүөһү иитээччилэр култуураларыгар үүт Үөһээ дойду си-бэлиэтин быһыытынан ааҕыллар. Үрүҥ өҥ — дьиҥи, кэрэни, ытык ырааһы бэлиэтиир өҥ. Онон баай-тот олоҕу, дьолу-соргуну, ырааһы, ытык төрүт ууһу, үтүө санааны кытта дьүөрэлэһэр.

Оҕуруо өҥө тус-туспатык наардаммыт буолар эрээри, үксүн үрүҥ оҕуруо хара оҕуруолар ыккардыларыгар угуллар. Оҕуруо ахсаана эмиэ куруук биир буолар: биир оҕуруоҕа 7 эбэтэр 9, ардыгар 3 эбэтэр 5.

## Быһаарыылар
Франциска Урсула Радзивилл (Радзивилова)

**Франци́ска Урсу́ла Радзиви́лл** (, ; 1705, олунньу 13, Чарторийскай — 1753, ыам ыйын 23) — суруйааччы уонна драматург, Вишневецкэйдэр уустарын тиһэх удьуора, Польшаҕа уонна Белоруссияҕа бастакы дьахтар суруйааччы.

## Олоҕун олуктара
Краков каштелянын, Вильно бойобуодатын, Краков бойобуодатын, Пинскэй старостатын кинээс Януш Антоний Вишневецкэй (1678—1741) уонна кини ойоҕо Теофила Лещинскайа (1680—1757, хоруол подчашийин, Подлясскай бойобуодатын, Ковельскай уонна Каменецкай старостатын Вацлав кыыһа) соҕотох оҕолоро. 

Дьиэтигэр үрдүк таһымнаах үөрэҕи ылбыт: хас да Европа тылын, аан дойду литэрэтиирэтин үчүгэйдик билэр эбит, хоһоон суруйар эбит.  Вишневецкэйдэр дьиэлэригэр айар-тутар эйгэ баара биллэр: Франциска аҕата талааннаах тыл этээччи уонна литератор эбит, духуобунай трактааттары, панегириктары уонна итэҕэл ырыаларын суруйара биллэр. Черторыйскайга кини салайан олордоҕуна капелла баар эбит, оттон княжна абаҕата, Михал Серваций Вишневецкэй тыйаатырдаах эбит уонна онно, сабаҕалааһын быһыытынан, бэйэтэ пьеса суруйар эбит.

## Айар үлэтэ

### Поэзия
Франтишка Урсула Радзивилл 80-ча араас уһуннаах хоһоон (драманы аахпатахха) ааптара - түөрт устуруокалаахтан сүүс биэс уон устуруокалаахха тиийэ. Жанра уонна уобарастара былыргы гириэк поэзиятыгар олоҕурара (Цицерон, Овидий, Сенека), Арҕаа Европа (бастатан туран Франция) XVII үйэтээҕи поэзияҕа оскуолатыгар тирэнэрэ (Франсуа Молербо, Жан Лабрюер).
Сыт

**Сыт** диэн сыты, сытары, сытыйары биллэрэр саха төрүт тыла.

Саха тылын иччилээх дииллэр. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тылын үөскэтэр дорҕооннорго дириҥ өй-санаа өйдөбүллэрэ иҥэн сылдьалларыттан тыл иччилэнэр. Тыл дорҕооннорун мэйиигэ дьайыыларыттан онно сөп түбэһэр өй-санаа үөскүүр.

“Ы” дорҕоон сахаларга саамай ыарахан дорҕоон. Бары ыарахан тыллар “ы” дорҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ынчык, ыарыы у.д.а.

“Ы” дорҕоон хатыланнаҕына “ыы” диэҥҥэ кубулуйдаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйар, ытааһыны илэ үөскэтэр. “Ыы” дорҕоонунан бүтэр иккилии сүһүөхтээх тыллар бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр.

Улахан кыыллар бары туохтан эрэ кутталлаахтан көмүскэнээри бэлэмнэннэхтэринэ ырдьыгынаан биллэрэллэр. “Р” дорҕоон хатыланнаҕына “рр” диэҥҥэ кубулуйдаҕына ырдьыгынааһыны үөскэтэр. Ыр-р, бар-р, тур-р диэн эттэххэ тыл ураты күүһүрэр.
   
Сыт диэн сыты биллэрэрин тэҥэ, эти-сиини сытыаран сынньат диэн өйдөбүллээх. Сытыы эмиэ кэмнээх-кэрдиилээх буоллаҕына табыллар. Сытыы аһара бардаҕына киһи быһыытын сүтэрэр. Аһара уһуннук сытыыттан ханнык эрэ сыт үөскээн тахсар, сытыйыы буолар.
 
Быһаҕы, биилээҕи, уһуктааҕы сытыы диэн этиллэр. Бу тэриллэр улахан сэрэхтээхтик илдьэ сылдьыллалларын ураты бэлиэтэнэр. Оҕо сытыыттан сэрэнэрин “Чыычый” диэн этэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтиллэр. Сытыыттан, биилээхтэн хайаан да сэрэннэххэ уонна уһуннук сыппатахха эрэ табыллар. (1,453).

Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ сытар. Утуйарга сытан, сынньанан, күүс мунньунуллар. Аһара уһуннук сытыы киһи быһыыта буолбатах, киһи аһара уһуннук сыппакка туран тугу эмэ оҥордоҕуна, үлэлээтэҕинэ, хамсаатаҕына биирдэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанар.

Уһуннук сытыыттан сытыйыы, сыт үөскээн тахсара саха тыла өйтөн-санааттан улахан тутулуктааҕын биллэрэр. Сытыйыы диэн уларыйыы тыыннаах эт-сиин атын көрүҥҥэ кубулуйуута ааттанар.

## Туһаныллыбыт литература

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.
Казахфильм

**Шакен Айманов аатынан «Казахфильм»** — Казахстан уус-уран уонна документальнай киинэлэрин студията. (Алма-Ата).

«Казахфильм» киностудия —  Казахстан саамай улахан киностудията. «Казахфильма» бу кэмҥэ сүрүн дьарыга — сценарий уонна араас проект суруйуу, уус-уран уонна документальнай киинэлэри устуу, Казахстан режиссердарын киинэлэрин прокатка таhаарыы.
Каменка (Молдова)

**Каменка** (, , ) — Молдова (Приднестровье) куората. Каменскай оройуон киин куората.

## Географията
Куорат Днестр өрүс уҥа кытылыгар. 

## Олохтоох дьоно
Олохтоох дьонун ахсаана, бүтэһик 2004 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн:

Омуктарынан:
* молдаваннар — 5 288 (51,23%)
* украинецтар — 3 476  (33,67%)
* нууччалар — 1 305 (12,64%)
* белорустар — 61 (0,59%)
* болгардар — 35 (0,34%)
* гагаузтар — 32 (0,31%)
* ниэмэстэр — 23 (0,22%)
* еврейдэр — 8 (0,08%)
* атын омуктар — 95 (0,92%)

## Куорат билиҥҥитэ
Олохтоохторун үгүс өттө тутууга уонна урбааҥҥа үлэлииллэр, кэтэх хаһаайыстыбалаахтар. Оҕуруот аһын кэнсиэрбэлиир собуот баар. Каменкаҕа биллэр курорт комплекса баар — «Днестр» санаторий. Экэниэмикэ сүнньэ — тыа хаһаайыстыбата, урбаан.

Устуоруйа краеведение түмэлэ үлэлиир.

3 орто уонна биир начальнай оскуола баар. Политехническэй техникум винограды үүннэрэр, сири таҥастыыр, тутуу, плодоводство уонна ойуур хаһаайыстыбатын испэсэлиистэрин үөрэтэн таһаарар.

Приднестровье атын куораттарын кытта Каменка автобус маршруттарынан ситимнээх. Билигин үлэлээбэккэ турар аэропорт баар.

2005 сыллаахтан сылын ахсын алтынньы иккис аҥарыгар Каменка санаторийга «Kam Art» диэн ааттаах худуоһунньуктар симпозиумнара ыытыллар .

## Галерея

Билэ:War memorial Camenca.jpg|
Билэ:Monument to Vitgenstein Kamenka.jpg|
Билэ:Camenca bus station.JPG|
Билэ:Camenca 05.jpg|
Билэ:Nistru Camenca.jpg|
Билэ:Camenca 01.jpg|
Билэ:Camenca 08.jpg
Билэ:Camenca 10.jpg|
Билэ:Camenca 12.JPG|
Билэ:Camenca 19.JPG|
Билэ:Camenca 16.JPG|
Билэ:Camenca 13.JPG|
Билэ:Camenca 06.jpg|
File:Camenca 18.JPG|
.

## Быһаарыылар
Спитакка буолбут сир хамсааһына

**Спитак куоракка буолбут сир хамсааһына** (арм. Սպիտակի երկրաշարժ), атын биллэр аата **Ленинаканнааҕы сир хамсааһына** — 1988 сыллаахха ахсынньы ый 7 күнүгэр Армянскай ССР хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар , үгүс хоромньуну, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыта.

Сир түллэр күүһэ 6,8-7,2 баалга тэҥнээҕэ. Сир хамсааһына олохтоох бириэмэнэн 11 чаас 41 мүнүүтэҕэ буолбута. Биир мүнүүтэ иһигэр өрөспүүбүлүкэ хоту өттүгэр сытар куораттар, дэриэбинэлэр эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир хамсааһынын сүрүн түллүүтэ Спитак куоракка бэлиэтэммитэ. Манна 9-10 баалга тиийбитэ (12 баалынан кэмнэнэр MSK-64 шкалатынан). Спитак куорат сири кытта тэҥнэспитэ, маны таһынан 58 сэлиэнньэлээх пуун эмиэ имири эстибитэ. Ленинакан куорат (билигин Гюмри), Степанаван, Кировокан (билигин Ванадзор) куораттар, 300-тэн тахса сэлиэнньэлээх пууннар эмсэҕэлээбиттэрэ. Сир аннынааҕы хамсааһыны Сир шарын бары муннугар баар станциялар бэлиэтээбиттэрэ.

Бу сир хамсааһына Армянскай ССР промышленнай кыаҕын 40 % суох оҥорбута. Бу сир хамсааһынын түмүгэр 25 тыһыынча киһи өлбүтэ, 19 тыһыынча киһи инбэлиит буолбута, 514 тыһыынча киһи олорор дьиэтэ-уота суох хаалбыта.

Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Армянскай ССР-га Сэбиэскэй Сойуус бары республикалара, ону таһынан 111 омук дойдута араас өрүттээх көмөнү оҥорбуттара.
Нубар-паша

thumb|Нубар Паша
**Нуба́р-паша́** (тохсуньу 1825, Измир, Османскай империя — тохсунньу 14 күнэ  1899, Париж) — Эгиипэт судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, дойду бастакы премьер-министрэ.  

Эрмээн дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Олоҕун устата үс төгүл премьер-министр эбээһинэһин толорбута: 1878 сыл атырдьах ыйыттан 1879 сыл олунньу 23 күнүгэр дылы, , 1884 сыл тохсунньу 10 күнүттэн 1888 сыл бэс ыйын 9 күнүгэр дылы,  1894 сыл муус устар 16 күнүттэн 1895 сыл сэтинньи 12 күнүгэр дылы.

Аҕата Мкртыч диэн атыыһыт. Уолун Тулуузаҕа иезуиттарга үөрэттэрбит, уол онно боронсуус тылын баһылаабыт. 18 сааһын туола илигинэ Эгиипэккэ үлэлии барбыт, Эгиипэт Европаҕа бэрэстэбиитэлистибэлэригэр ситиһиилээхтик үлэлээбит.

## Библиография
* David Crystal, The Cambridge Biographical Encyclopedia, Cambridge University Press 1994, ISBN 0-521-43421-1
Долуханова Зара Александровна

**За́ра Алекса́ндровна Долуха́нова** (Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н, кэргэнинэн — Долуханя́н; кулун тутар 15, 1918, Москва — ахсынньы 4 күнэ, 2007, эмиэ онно) — сэбиэскэй, российскай уонна армянскай ырыаһыт. ССРС народнай артистката (1990). Ленинскэй (1966) и Сталинскай бириэмийэлэр лауреаттара (1951).

## Олоҕун кэрчиктэрэ
Москва куоракка Агасий Маркович уонна Елена Гайковна Макарьяннар дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтэ.

1933—1938 сылларга Гнесиннэр ааттарынан музыкальнай техникумҥа скрипкаҕа үөрэммитэ, бүтэрбэтэҕэ.
1939 сыллаахха, төһө да музыкаҕа үрдүкү үөрэҕэ суох буоллар, Ереваннааҕы опернай театрга киирбитэ.

1944 сылтан сыанаҕа тахсар, Бүтүн Сойуустааҕы араадьыйа уонна тэлэбидиэнньэ солистката, 1959 сылтан Москватааҕы филармонияҕа.
 

1957 сыллаахха Гнесинканы бүтэрбитэ.

1972 сыллаахтан Гнесинкаҕа уһуйааччылаабыта (1983 сыллаахтар — бэрэпиэссэр), музыка күрэстэрин дьүүллүүр сүбэлэригэр көхтөөхтүк кыттара. Член Арассыыйа Тыйаатырын диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ (1977).

Зара Долуханова Д. Россини Золушка оператын Сойууска бастакы туруорууга Золушка баартыйатын толорбута.

2007 сыллаахха ахсынньы 4 күрүгэр өлбүтэ. Москуба эрмээн кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ.

## Быһаарыылар
Бюракааннааҕы астрофизика обсерваторията

**[[Амбарцумян Виктор Амазаспович|В. А. Амбарцумян]] аатынан [[Бюракаан]]нааҕы астрофизика обсерваторията** — Армения Национальнай билим академиятын биир сүрүн тэрилтэтэ. Обсерватория Армения Арагацотн уобалаһыгар  Арагац соҕуруу эниэтигэр 1490 м үрдүккэ Бюракан сэлиэнньэ кырыытыгар баар. Обсерватория дьиэлэрин комплексы архитектуура мэҥэтин быһыытытнан биллэр.

## Обсерватория салайааччылара
* 1946—1988 — Амбарцумян Виктор Амазаспович — обсерваторияны олохтообут киһи, бастакы дириэктэр
* 1988—1993 — Хачикян Эдуард Ефимович
* 1993—1994 — Арутюнян Айк Авакович (дириэктэр э.т.)
* 1994—1999 — Петросян Арташес Рубенович
* 1999—2003 — Хачикян Эдуард Ефимович (иккис болдьох)
* c 2003 — Арутюнян, Айк Авакович

## Устуоруйата

Бюракааннааҕы обсерватория 1946 сыллаахха ол саҕана ССРС НА чилиэн-кэрэспэдьиэнэ Виктор Амбарцумян көҕүлээһининэн олохтоммута. Кини өр сылларга обсерватория дириэктэрэ этэ. Комплексын тутуу ол сыл сааһыгар саҕаламмыта, тутууну  Самвел Сафарян салайбыта. Ол сыл «Сообщения Бюраканской обсерватории» диэн сурунаал олохтоммута. 1998 сыллаахтан обсерватория В. А. Амбарцумян аатын сүгэр. Ол эрээри обсерватория официальнай арыллыыта 1956 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр эрэ буолбута. Обсерватория сиригэр 1961 сыллаахха Соболев В.В. аатынан Астрономический институт (ол иннинэ АО ЛГУ) станцията аһыллыбыта. Станция сүрүн тэриллэрэ: [АЗТ-3]] уонна АЗТ-14 (D=48см). 1988 сыллаахха Карабаахха сэрии буолбута, онон ЛГУ астроном-устудьуоннара сайыҥҥы практикаарыгар барбатахтара. 1993 сыл сэтинньититтэн АО ЛГУ станцията консервацияланан турар.

1980-с сылларга Бюракааннааҕы обсерваторияны ордук үчүгэй астрокилиимэттээх сиргэ көһөрөр былаан баара. Армения илин өттүгэр баар Караглух хайаҕа 2800 м үрдүктээх сири талбыттара.

## Обсерватория тэриллэрэ
Билигин обсерватория биэс тэриллээх. Улахан телескоптара: 1976 сыллаахха тутуллубут 2,65-миэтэрэлээх рефлектор телескоп уонна аан дойду саамай улахан телескоптартан биирдэстэрэ 1-миэтэрэлээх Шмидт телескоба. Атын тэриллэр — 53-см Шмидт телескоба (аналог ВАУ), 50 уонна 40-см рефлектор телескоптар (электрофотометрдаах уонна электрополяриметрдаах).  1950 сыллаахтан радиотелескоп тутуутунан дьарыктаммыттара. 4,2 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир 2 синфазнай антенна, уонна 1,5 м уһуннаах долгуҥҥа үлэлиир эмиэ 2 синфазнай антенна тутуллубуттара. КМЗ урукку филиала эмиэ обсерватория састаабыгар киирэр.

## Обсерватория салаалара
* атмосфера таһынааҕы астрономия лабораторията (*1988 с. баара*)
* 1-м телескоп лабораторията
* 2,6-м телескоп лабораторията
* Бюракааннааҕы оптико-механическай лаборатория
: **Чинчийэр бөлөхтөр**
:* Сулустуҥу эдэр эбийиэктэр
:* Переменнай сулустар
:* Активнай галактикалар
:* Эрмээн Виртуальнай Обсерваторията

## Быһаарыылар
Манджгаладзе Эроси Акакиевич

**Эроси Акакиевич Манджгаладзе** (; 1925–1982) — грузинскай сэбиэскэй артыыс уонна спортивнай  комментатор.  Грузинскай ССР народнай артыыһа (1961).

Эроси Манджгаладзе 1925 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Грузинскай ССР Самтредскай оройуонун Ганири сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Аан бастаан алта саастааҕар сыанаҕа тахсыбыта. 1941 сыллаахха Тбилиситээҕи Ш. Руставели аатынан театральнай институкка киирбитэ. Д.А. Алексидзе кини учуутала этэ. 1942-1943 сылларга үөрэҕин быыһыгар Грузия араадьыйатыгар дикторынан уонна спортивнай комментаторынан үлэлээбитэ. 

1947 сыллаахха театральнай институту бүтэрбитэ. 1948 сыллаахха Ш. Руставели аатынан Грузинскай академическай театр труппатыгар ылыллыбыта.  Гоу уонна Д’Юссо суруйууларыгаргар «Дириҥ силистэр» («Глубокие корни») спектакльга Брет оруолун оонньоон театрга аан бастаан айар үлэҕэ холоммута. 1956 сыллаахха  ССКП кэккэтигэр киирбитэ.  1958 сыллаахха  киинэҕэ аан бастаан уһуллубута. Эроси Манджгаладзе Тбилиси куоракка олорбута. 

1982 сыллаахха тохсунньу 26 күнүгэр өлбүтэ.  

## Театрга Оонньообут оруоллара
* Лопес манаах (Д. Флетчер «Испанский священник») 
* Эдип ыраахтааҕы (Софокл «Царь Эдип») 
* Папаша Жан (Ю. Фучик «Люди, будьте бдительны!»)  
* Зимзимо (Г. Сундукяна «Пэпо» ) 
* Иван Грознай (В. Соловьёв «Великий государь» ) 
* Апракуне (Вакели «Деловой человек» )  
* Живот (Б. Нушич «Доктор философии» ) 
* Тариэль Голуа (Л. Киачели)  
* Кваркваре Тутабари ( П. Какабадзе) 
* Боцо (Г. Хухашвили «Дети моря» ) 
## Киинэҕэ оонньообут оруоллара
* 1959 — Прошедшее лето — Александр
* 1961 — Костры горят — Хосро
* 1962 — Куклы смеются — Севериан Цевцевадзе
* 1965 — Простите, вас ожидает смерть — Датико (главная роль)
* 1966 — Встреча с прошлым — Варден
* 1967 — Как солдат от войска отстал — священник Амвроси
* 1967 — Мой друг Нодар — Савле
* 1969 — Бабушки и внучата — зубной врач
* 1971 — Ожерелье для моей любимой — Дулдурум, дядя Бахадура
* 1973 — Похищение луны — Гвандж Апакидзе
* 1973 — Мелодии Верийского квартала — Ага Геркови
* 1973 — Я и мои соседи — сосед семьи Гоги
* 1974 — Ночной визит — начальник УВД
* 1976 — Городок Анара — Перус Саликашвили
* 1977 — Древо желания — Бумбула
* 1978 — Кваркваре — Какута
* 1981 — Тифлис-Париж и обратно — генерал Шервашидзе
Арараат (хайа)

**Арараат** (( уонна  (Масис), , )) — хайа, Туурсуйа илин өттүгэр баар Эрмээн хайаларын ордук үрдүк чыпчаала. Билигин Түркийэ сиригэр баар. Бу хайа үрдэ куруутун хаардаах буолар уонна үлэлээбэт вулкаан буолар. Иҕдиир провициятыгар сытар, Ираантан 16 километр ыраах сытар, уонна Арменияттан 32 км ыраах сытар.

## Устуоруйата
Урарту бириэмэтигэр манна Армения хоруоллуга сытара. Уруккута курдук 3000 сыллаахтан олоруллубута, 1923 сыллаахтан Лазанья сөбүлэһиитинэн Туркийэ былааһыгар баар буолбута.

## Хаартыскалара

Image:Ararat sil.jpg|Арараат , хайаҕа тахсар суол 4,700 м. үрдүккэ
Image:Ararat vrh1.jpg|Арараат хайа хаарын көстүүтэ 4,900 м.
Image:Ararat dalj5.jpg|Арараат 2700 м
Image:Ararat dalj1.jpg|Арараат
Image:Ararat vrh.jpg|Арараат 
Image:Ararat dalj2.jpg|Арараат 
Image:Ararat.JPG|Арараат Эрмээн сириттэн көстүүтэ

Image:Armenia Khorvirap.jpg|Хор Вирап манастыырыттан көстүүтэ 
Image:Yerewan with Ararat.jpg|Ереван, Эрмээн сирэ 
Image:Yerevan Mount Ararat.jpg|Ереван, Эрмээн сирэ 
Image:Ararat_ast_2002176_lrg.jpg|Арараат
Image:Ararat at sunset.jpg|Арараат киэһэ көстүүтэ


## Быһаарыылар
Врацян Симон

**Симон Врацян** (, 1882—1969) — армян судаарыстыбаннай деятелэ, Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтин бүтэһик премьер-миниистирэ (1920 сыл сэтинньи 25 күнүттэн ахсынньы 2 күнүгэр дылы). Арменияҕа Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ омук дойдутугар тахсыбыт. Францияҕа, АХШ-ка, Ливаҥҥа олоро сылдьыбыт. 1967 сыллаахха алта томнаах «Олох суолларынан» («По дорогам жизни») диэн ааттаах ахтыыларын бэчээттэппитэ. 

## Олоҕун кэпсээнэ

. В последующие годы он преподавал в Гарина некоторых учебных заведениях, редактирование Карин и Европы , опубликованные в нескольких газетах. 1911 - 1913 в США на выходе «Батькивщина» газеты. Во время Второй мировой войны он вернулся в Тбилиси , где он участвовал в организации волонтеров. В 1917 году , после Февральской революции в Тбилиси газете издательства "Горизонт". В 1918 году он был избран в Закавказском сейме , а затем 1919 был членом Бюро АРФД. В 1918 году , Закавказская правительство участвует в Батуми турецко-Южного Кавказа переговоры.

После провозглашения независимости ( 1918 ) , назначенного на Южной России Добровольческой армии во главе дипломатической миссии. В 1919 году он был избран в Республике Армения , член парламента в 1920 году В мае назначен Н. Ohanjanyan во главе с министром сельского хозяйства и труда, 1920 ноября в правительстве премьер - министра.
Большие Салы диэн Екатерина II ыйааҕынан Кырыымтан көспүт эрмээннэр дэриэбинэлиргэр (билигин Ростов уобалаһа) 1882 сыллаахха төрөөбүтэ. Доннааҕы Нахичеваҥҥа эр дьон гимназиятыгар үөрэммитэ. 1906 сыллаахха Эчмиадзииҥҥа духовнай семинарияны бүтэрэн баран Нахичеваҥҥа төннүбүтэ. 1906 сыллаахтан өрөбөлүүссүйэ оҥорооччуларга кыттыбыта. Сойуолаһыыттан тэскилээн Батум, Трапезунд, Константинополь куораттарынан сылдьыбыта. 1907 сыллаахха Венаҕа буолбут дашнаактар 4-с сийиэстэригэр кыттыбыта. 

1908 сыллаахха Врацян Россияҕа төннөн кэлэр. Санкт-Петербург университетыгар юридическай уонна педагогическай факультеттарга үөрэнэр. 1911-13 сылларга АХШ-ка тахсар «Родина» хаһыакка редактордыыр.  
Бастакы аҕа дойду сэриитэ саҕаланарыгар Тифлис куоракка турок сэриитин утары охсуһар армяннар дружиналарын тэрийсибитэ.  

1918 сыллаахха Закавказье сеймын чилиэнинэн талыллыбыта. Армения тутулуга суох көҥүл судаарыстыба буолбутун кэннэ генерал Деникин армиятыгар республика дипломатическай миссиятын салайааччытынан анаммыта.  
1919 сыллаахха Армения парламеныгар депутатынан талыллыбыта. Кэлин Дашнак бырабыыталыстыбатын үлэ уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбитэ. 
1920 сыл сэтииньи ыйыгар премьер-миниистиринэн талыллыбыта. Ый буолан баран РСФСР бырабыыталыстыбатын сөбүлэһиитинэн Врацян бырабыыталыстыбата ууратыллыбыта. 
1921 сыл саҕаланыытыгар «Ийэ дойдуну быыһыыр Комитеты» салайбыта. Сэбиэскэй былааһы утаран өрө турууга кыттыбыта, бастаанньа хам баттаммытын кэннэ дойдутуттан букатыннаахтык барбыта. Бэйэтин кытта Армения бастакы Республикатын былааҕын илдьэ барбыта. 

1951 сылтан Бейруукка армянскай семинария дириэктэринэн үлэлээбитэ. 1969 сыллаахха өлбүтэ..

## Быһаарыылар
Ширакaци Анания

мини|Ширакаци Анания, Ереван
**Анания Ширакаци** (арм. Անանիա Շիրակացի; 610 сыл кэриҥэ — 685 сыл кэриҥэ ) — эрмээн геограба, философ, математик, картограф, историк, астроном уонна алхимик, былыргы армян естествознаниетын төрүттээччи.

Ширак уобалаһыгар төрөөбүтэ. Бэйэтин Ширакаванци диэн  ааттанара, Ширакаван диэн сир аатынан. Аҕатын аата Ованнес диэн этэ. Арменияҕа начальнай үөрэҕи ылан баран, Византияҕа салгыы үөрэнэ барар. IV Армения тыатыгар Кристосатура диэн математикка үөрэнэр. Учууталын «науканы барытын баһылаабатах» диэн сылтаан Трапезунд куоракка барар. Манна кини биллиилээх учуонай Тихиккэ үөрэнэр. Армян суругар-бичигэр киэҥ билиилээх учуонайга аҕыс сыл үөрэнэр. Ол кэннэ Арменияҕа төннөн кэлэн научнай үлэнэн, ону таһынан үөрэҕириинэн дьарыктанар. Квадриум төрүттэригэр олоҕурбут оскуолалары аһан үлэлэтэр. 

## Үлэлэрэ
Анания Ширакаци барыта сүүрбэттэн тахса үлэлээх:
*«Анания Ширакаци математиката — (ыйааһын уонна кээмэй туһунан)»
*«Ыйытыылар уонна суоттар» (арифметика садаачаларын хомуурунньуга)
*Халандаар уонна космография туһунан трактат.
*«География»

«Ыйытыылар уонна суоттар» арифметика садаачаларын хомуурунньуга биһиги кэммитигэр дылы тиийэн кэлбит арифметика үлэлэриттэн биир саамай былыргылара.
Тораманян Торос

мини|Тороманян
**Торос Тораманян** (арм.: Թորոս Թորամանեան; 1864 — кулун тутар 1, 1934) — эрмээн норуотун биллиилээх архитектора, архитектура историга. Кинини «Эрмээн архитектурнай историографиятын аҕатынан» билинэллэр.

## Олоҕо
Торос Тораманян 1864 сыллаахха Османскай империя Шебинкарахисар куоратыгар төрөөбүтэ. Константинополь куоракка, кэлин Парижка архитектураны үөрэппитэ, ол кэннэ орто үйэтээҕи эрмээн архитектурнай пааматынньыктарын сиһилии үөрэппитэ.
Өр сыллаах чинчийэр үлэтин түмүгэр эрмээн архитектурата византийскай, кэлиҥҥи кэмнээҕи Арҕаа Европа архитектуратыгар күүстээх сабыдыалы оҥорбутун бэлиэтээбитэ. Турок-эрмээн сэриитин кэмигэр, 1920 сыллаахха, Тораманян научнай-чинчийэр үлэтин улахан аҥарын сүтэрбитэ. 1934 сыллаахха Ереваҥҥа олорон өлбүтэ, Раздан өрүс кытылыгар көмүллэн сытар.

## Наҕараадалара уонна сыбаанньалара
[250 px|right|thumb|[Бек-Назаров Амбарцум Иванович|Бекназарян, Таманян, Папазян, Таиров, Енгибарян, Даниелян, Амбарцумян, Шагинян, Тороманян ]]
* Армянскай ССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1933).
* 1969 Армения Билимин Акадьыамыйата Тороманян аатынан өйдөбүнньүк мэтээл олохтообута.

## Быһаарыылар
Куурд тыллара

**Куурд тыла** (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî, Зымане Köpди) — куурды омук тылларын бөлөҕө, Ираан тылларын хотугулуу-арҕаа бөлөҕө (индоевропейскай тыллар бөлөхтөрө). Курдистаан диэн аатырар эрэгийиэҥҥэ тарҕаммыттар. Фонетикаларыгар уонна тылларын олоҕор уратылара кыра, ол эрээри морфологияҕа улахан уратылаахтар, онон бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөттөрүн кэриэтэ. Бу көстүү Орто үйэлэргэ ираанныы тыллар үксүлэрэ морфологияларын уларытыыларын кытта ситимнээх. Билигин «куурд тыллара» диэн үксүн түөрт тылы ааттыыллар:
* курманджи, эбэтэр хотугу куурдар тыллара (Турция, Сирия, Ирак, Иран, урукку Сэбиэскэй Сойууска киирэр дойдулар, Европ уонна АХШ);
* сорани, биитэр  киин куурд  (илиҥҥи Ираак, Ираан);
* соҕуруу куурд тыла;
* лаки
Босния уонна Херцеговина былааҕа

**[[Босния уонна Херцеговина]] былааҕа** халлаан күөх полотноттан уонна араҥас треугольниктан турар. Сэттэ маҥан сулус ол треугольник аттыгар уруһуйдаммыт, уонна икки сулус аҥардарара треугольник анныгар уонна үрдүгэр көстөллөр. 

Треугольник Босния уонна Херцоговина үс норуотун көрдөрөр: босниецтары, хорвааттары уонна сербтары. Ону тэҥэ Босния уонна Херцоговина территорията треугольнигы майгыннатар.

## Быһаарыылар
Форман Милош

**Ми́лош Фо́рман** (; дьиҥнээх аата: **Ян Томаш Форман**,  , Часлав, Чехословакия) — чиэх уонна Америка киинэ режиссера уонна сценарииһэ.

«Оскар» бириэмийэ икки төгүллээх лауреата, ол иһигэр режиссер быһыытынан. Маннык аатырбыт киинэлэри туруорбута: «Кэҕэ уйатын үрдүнэн көтөн иһэн», «Амадей», «Вальмон» и другие.

## Олоҕо
Чехословакия Часлав куоратыгар төрөөбүт. Иккис Аан дойду сэриитин кэмигэр аҕата бобуулаах кинигэни тарҕаппытын иһин нациистар тутана Бухенвальд лааҕырыгар өлөрбүттэрэ. Ийэтэ Освенцимҥэ өлбүтэ. Бэйэтин туһунан суруйбут «Тиэрэ эргийии» (Turnaround) диэн кинигэтигэр Форман дьиҥнээх аҕам дьэбириэй архитектора Отто Кон (1887—1965) эбит диэн суруйар, ол киһи 1940-с сылларга АХШ-ка көспүт эбит. 

Форман Подебради интэринээтигэр кэлин Чиэхийэ бастакы бэрэсидьиэнэ буолбут Вацлав Гавеллыын уонна Машиновтары кытта үөрэммит. Аан дойдуга бастаан «Хара Пётр» (1963) диэн киинэтинэн билолибитэ, ол киинэтэ Локарноҕа буолар киинэ бэстибээлигэр көстүбүтэ. Сытыы сатииралаах «Бал пожарных» («Горит, моя барышня», 1967) киинэтэ Прага сааһын өтө көрүү курдук буолбута. Сэбиэскэй сэриилэр Чехословакияҕа 1968 сыллаахха киирбиттэриттэн сылтаан  АХШ-ка көспүтэ.

Яна Брейхова диэн чиэх актрисатын ойох ыла сылдьыбыта.
Милош Форман абаҕата (төрөппүт аҕатын бииргэ төрөөбүтэ) — архитектор Карл Кон (1894—1979). Аҕатынан бииргэ төрөөбүтэ — Джозеф Кон (Joseph J. Kohn, род. 1932) Америка математига.
### Эмиграция
Америкаҕа бастакы киинэлэрэ — «Отрыв» (1971; Гран-при Кааннааҕы киинэ бэстибээлэ) уонна «Баттах» (1979).

## Быһаарыылар
Чехия олимпийскай оонньууларга ситиһиитэ

**[[Чехия]]** олимпийскай оонньууларга 1900 сылтан кыттар. 1912 сылга диэри Богемия диэн  (чеш. Čechy, нем. Böhmen — Бёмен,  лат. Boiohaemum, Bohemia, оҕустар дойдулара) — Киин Европаҕа билиҥҥи Чехия арҕаа эҥэригэр баар историечскай уобалас) ааттанар эрдэҕиттэн. 1920-1992 сылларга Чехословакия.  Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ Чехия туспа судаарыстыба быһыытынан 1994 сылтан кыттар.  
Чехия национальнай олимпийскай комитета (НОК) 1899 сыллаахха тэриллибитэ. 
## Сайыҥҥы олимпийскай оонньууларга

## Кыһыҥҥы олимпийскай оонньууларга
Карловы Вары

**Карловы Вары** эбэтэр Ка́рлови-Ва́ри (), эрдэтээҥи аата — Карлсбад ( — Чехия Республикатыгар баар курорт. Богемия арҕаа өттүгэр Огрже, Ролава уонна Тепла өрүстэр силлиһэр сирдэригэр турар куорат. Нэһилиэнньэтин ахсаана: 49 864 киһи (2014 сыл.) Карловы Вары эмтээх минеральнай ууларынан аатырбыт дьүүктэлэрдээх. Маны таһынан үгүс айанньыт сэргии көрөр тутуулардаах.

## Былыргы тутуулара
### [[Гёте башнята]]
Гёте башнята 1889 сыллаахха тутуллубут Карловы Вары баар саамай былыргы башня.  Башня үрдүттэн Карловы Вары куорат уонна тула сытар кэрэ көстүүлэри кэрэхсии көрүөххэ сөп. 
### [[Бечов-над-Теплой]]
Былыргы замок уонна куорат Чехия арҕаа өттүгэр сытар, Карловы Варыттан 25 биэрэстэ тэйиччи. Романтическай замок уонна былыргы кириэппэс - историческай пааматынньык быһыытынан сыаналанар. 
### [[Гейзернай колоннада]]
Карловы Вары саамай биллэр-көстөр дьүүктэтэ. 2 биэрэстэ дириҥтэн  +72…+73°С итии эмтээх уу өрө тыган тахсар.  
### [[Дворжак садтара]]
Антонин Дворжак аатынан Дворжак садтара — дьоҕус гынан баран олус кэрэ парк Карловы Вары киинигэр баар.  
### [[Ян Бехер]] түмэлэ
«Бехеровка» диэн аатынан биллэр итирдэр утаҕы оҥорбут фармацевт аатынан түмэл.
Чехия почтата

**Чехия почтата** (чиэхтии: *Česká pošta*) диэн Чехия бас билэр почта хампаанньата. Төбө офиһа Прагаҕа баар, хампаанньаҕа 31,887 киһи үлэлиир. Сүнньүнэн Чехия сиригэр үлэлиир, ол гынан баран атын дойдуларга тиэрдэр.
Рейха Антон

thumb|300px|Антон Рейха, 1815
**Антонин Рейха** эбэтэр **Антон Рейха** (1770–1836) — уһулуччулаах чиэх уонна боронсуус композитора, музыка теоретига, педагога.

## Олоҕун кэпсээнэ
Прага куоракка төрөөбүтэ. Музыкаҕа аан бастаан таайыгар Йозеф Рейха (бэйэтин кэмигэр аатырбыт дирижер, виолончелист) сыстыбыта. 1785 сыллаахха Бонн куоракка көһөн кэлбиттэрэ. манна Бетховены кытта ыкса билсибитэ, иккиэн К. Г. Неефеҕэ композицияҕа уруок ылаллара. Антонин Бонн национальнай театрын оркестрыгар флейтаҕа оонньуура, Бетховен альтка оонньуура.
19 үйэ саҕаланыыта Рейха Венаҕа үөрэҕин үрдэтэ барар. Альбрехтсбергер уонна Гайдн кинини үөрэтэллэр. Манна эмиэ Бетховены көрсөр.
Антонин Рейха үтүө музыканын туһунан сурах императорга тиийэ иһиллэр. Кини суруйбут опералара ситиһиилэнэллэрэ. Олоҕун тиһэх күннэрин Рейха Парижка көрсүбүтэ. Париж консерваториятыгар контрапункт уонна фуга инструменнарга оонньуурга үөрэтэрэ.

Киниэхэ үөрэммиттэртэн Адольф Адан, Шарль Гуно, Сезар Франк, Гектор Берлиоз, Ференц Лист.

## Айар үлэтэ
Антонин Рейха элбэх симфоническай айымньылары, инструментальнай концертары, реквиемнары, 20 струннай квартеты, 6 струннай квинтети, духовой инструменнарга анаан 24 квинтети о.д.а. айбыта.
Чехия хоккейнай хамаандата

**Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата** — Чехияны аан дойдутааҕы таһымнаах турнирдарга ааттатар национальнай хамаанда. Чехия хоккейнай ассоциациятын хонтуруолугар сылдьар. 

Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду алта төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1988 сыллаахха буолбут олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ (Канада, Калгари). 1993 сыллаахха Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ сүүмэрдэммит хамаанда. Ол эрэн урукку Чехословакия хоккейга ситиһиилэрин, утумнааччы быһыытынан, илдьэ сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду бастыҥ национальнай сэттэ хамаандатын иһигэр киирэр (Арассыыйа, Канада, Швеция, Словакия, Финляндия, АХШ).
Грузин суруга-бичигэ

**Грузин суруга-бичигэ** Грузин тылыгар  уонна атын картвел тылларгыр тутуллар сурук. Алпабыыты өссө Мхедрули диэн ааттыллар, бастаан 11 үйэҕэ баар буолбута.

Гириэк уонна Арамей тылларын сабыдыаллара көстөр да, ол гынан баран сорох грузин тылын чинчийээччилэр  гириэк тылыгар майгыннатан оҥоһуллубут,  ол гынан баран толору атын диэн этэллэр.

## Аныгы грузин суруга-бичигэ

## Быһаарыылар

## Атын саайтар
* Georgian Website / Portal with info on Georgian culture and language
* Direct transliteration Latin ↔ Georgian 
* Georgian fonts, compliant with Unicode 4.0, also available for MAC OS 9 or X
Шота Руставели

thumb|Шота Руставели
**Шота Руставели** (, 1172–1216 сыллар эргин) — Грузияҕа XII үйэҕэ олоро сылдьбыт поэт, Грузия литературатын классига, судаарыстыбаннай диэйэтэл.

Ордук биллэр үлэтэ — *Баабыр таҥастаах бухатыыр* (Сэмэн Руфов тылбааһыгар «Тиигир таҥастаах бухатыыр»), Грузия национальнай поэмата.

## Олоҕо
Олоҕун туһунан сибидиэнньэлэр аҕыйахтар. «Руставели» диэн хос ааты төрөөбүт сириттэн ылбыт - Рустави. Ол саҕана Рустави диэн ааттаах сир хас даҕаны эбит. Сорох төрүттэр этэллэринэн биллэр аҕа ууһун сыдьаана эбит, Рустави майораатын бас билэрэ.

Поэматыгар киириигэ айымньы Тамаара сарыыссаны хайҕаан айыллыбытын туһунан суруллар. Поэма тиһэх устуруокаларыгар ааптар бэйэтин месх дэнэр .  Грецияҕа үөрэммит, зол кэннэ Тамаара сарыысса хааһынатын харайааччы буолбут (1190 сыллааҕы аактаҕа илии батаааһына баар). Ол саҕана Грузия күүстээх дойду этэ, эдэр сарыысса поэзияны көҕүлүүрэ.

## Үлэлэрэ
thumb|Суруга
«Баабыр таҥастаах бухатыыр» поэма араас тылларга тылбаастаммыта. Бастаан 1712 сыллаахха Тбилиси куоракка бэчээттэммитэ.

## Быһаарыылар
Эсперантида

мини
**Эсперанти́да** эбэтэр **Эспера́нтия** () — эсперанто тылынан кэпсэтэр бөлөх дьон көҥүл түмсүүтэ. Эсперантоны араас кэмҥэ судаарыстыбаннай тыл быһыытынан хас да судаарыстыба тутта сатаабыта (Мореснет уонна  Роза арыыларын Республиката) да Эсперантия диэн аат иҥмэтэҕэ.  

## Сигэлэр
* Esperantujo.directory
Баку-Тбилиси-Чэйхан ниэп турбата

мини|справа
**Баку-Тбилиси-Чайхан гаас трубаата** диэн 1768 км уһун Азербайджаҥҥа баар Азери-Чираг-Гунэшли сиртэн Турция соҕуруулуу-арҕаа баар пуордуогар дылы ниэп турбата. Грузия киин куоратын Тбилиси нөҥүө ааһар. Урукку Сэбиэскэй Сойуус сиригэр иккис ордук уһун турба буолар (бастакыта Дружба). Ниэп 2005 сыллаахха Бакуттан ыытыллар Чейхаҥҥа 2006 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр тиийбитэ.

## Быһаарыылар
Georgian Airways

**Georgian Airways** (), урукку аата *Airzena*, Грузия чааһынай авиахампаанньата. Төбө офиһа Тбилиси куоракка баар. 

## Уструоруйата
Бастаан 1994 сыллаахха **Airzena** диэн ааттаах хампаанньа быһыытынан олохтоммута. Ол бириэмэҕэ чартер уонна араспысаанньалаах сырыылары оҥорор буолбута. Air Georgia диэн хампаанньаны 1999 сыллахха холбоспута, уонна 2004 сыл алтынньы 1 күнүттэн аатын уларыппыта.

2014 сыллаахха Москва уонна Тель-Авив куораттарга көтөрүн саҕалаабыта.

## Көтөр сырдыылара

Georgian Airways билигин Грузияттан Арменияҕа, Австрияҕа, Францияҕа, Израильга, Голландияҕа уонна Россия куораттарыгар көтөр.

## Флота

2015 ыам ыйын туругунан Georgian Airways флота маннык самолеттардан турар:

## Быһаарыылар
Данелия Георгий Николаевич

300px|мини|Георгий Данелия
**Георгий Николаевич Данелия** (1930, атырдьах ыйын 25 күнэ, Тбилиси - 2019) - ССРС норуодунай артыыһа (1989), киинэ режиссера, сценариһа.  «Золотой Овен» бириэмийэ лауреата (1994). ССРС Государственнай бириэмийэтин (1978), бырааттыы Васильевтар ааттарынан (1981), РСФСР Государственнай бириэмийэлэрин лауреаттара (1996).

## Олоҕо
### Төрөппүттэрэ
Аҕата— Николай Дмитриевич Данелия (1902—1981) — тимир суол инженерэ, биригэдьиирэ, шахта начальнига, инженер-путеец, был бригадиром, начальником шахты, ССРС уонна  Москва куорат  "Метрострой" тэрилтэтин кылаабынай инженерэ, генарал-майор.  
Ийэтэ — Мария Ивановна Анджапаридзе (1905—1980) — «Мосфильм»  киинэ студиятыгар ассистенннаабыта, иккис режиссер быһыытынан үлэлээбитэ; кылгас кээмэйдээх хас да киинэни уһулбута.  Бастакы степеннээх Сталин бириэмийэтин Лауреата (1950).

### Дьиэ кэргэнэ
Бастакы кэргэнэ — Ирина Гинзбург (1951-1956 сылларга бииргэ олорбуттара);
Кыргыттара — Светлана Данелия, Нина Данелия
Иккис кэргэнэ— актриса Любовь Соколова (1957-1984 сылларга бииргэ олорбуттара);
Уола— Николай Соколов-Данелия (1959—1985), режиссёр, поэт, художник.
Сиэннэрэ — Маргарита Данелия, Алёна Данелия
Үһүс кэргэнэ — Галина Данелия.

## Айар үлэтэ
### Киинэ режиссерун быыытынан айар үлэтэ
* Василий Лоханкин (1958)
* Тоже люди (1959)
* Серёжа (1960)
* Путь к причалу (1962)
* Я шагаю по Москве (1963)
* Тридцать три (1965)
* Не горюй! (1968)
* Совсем пропащий (1973)
* Афоня (1975)
* Мимино (1977)
* Осенний марафон (1979)
* Слёзы капали (1982)
* Кин-дза-дза! (1986)
* Паспорт (1990)
* Настя (1993)
* Орёл и решка (1995)
* Фортуна (2000)
* Ку! Кин-дза-дза (2013)

### Киинэ сценариһын быһыытынан айар үлэтэ
* Василий Лоханкин (1958)
* Тоже люди (1959)
* Серёжа (1960)
* Тридцать три (1965)
* Джентльмены удачи (1971)
* Совсем пропащий (1973)
* Осенний марафон (1979)
* Слёзы капали (1982)
* Кин-дза-дза! (1986)
* Француз (1988)
* Паспорт (1990)
* Настя (1993)
* Орёл и решка (1995)
* Ку! Кин-дза-дза (2013)

## Быһаарыылар
Хинкали

мини|справа|Буспут хинкали

**Хинкали** ( ) диэн Грузияттан кэлбит ас, нучча пельменыгар майгынныыр. Бастаан Псхави, Мтиулети уонна Хевресути хайа оройуоннарыгар баар буолбут. Хинкали араас көрүҥнэрэ Хапхаас барытыгар тарҕаммыт, Хинкали иһэ ханна оҥоһуллубутуттан атын-атын буолар, ол гынан баран бастакы рецепынан (*хевсурули*) фарштаах (идэһэ эбэтэр баранина), луук, биэрэс, туус уонна тмин туттуллар этэ. Сорох рецептарга кинза уонна петрушка туттаачылар. Азербайджаҥҥа уонна атын муслим тарҕаммыт сирдэригэр идэһэ оннугар баранинаны эрэ тутталлар. Эт оннугар тэллэй, хортуоска эбэтэр сыыр угааччылар.

Хинкалины бэйэтинэн сииллэр, сороҕор бытарытыллыбыт хара биэрэс эбэллэр. Иһигэр баар фарш буһарыллыан иннинэ сиикэй, ол иһин бульона, амтана барыта иһигэр хаалар. Ону өссө улаатыннараары бульон эбээччилэр. Бастаан ыстаан баран ол бульонун иһиэхтээххин уонна кыттаанах өттө тутарга эрэ туттуллар, сиэниллиэ суохтаах. 

Хинкалины сииргэ туттаныы-хаптаныы быраабылата элбэх, ол курдук биилкэнэн сиир көҥүллэммэт.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр

*Хинкали рецептара (нууччалыы, хаартылскалардаах)
*Хинкали рецептара (нууччалыы)
Топурия Кети

**Кетеван "Кети" Топурия** ( 1986 сыл балаҕан ыйын 9 күнүгэр төр) үксүгэр **Кета Топурия** () диэн аатын суруйааччы диэн Грузия ырыаһыта, А-Студио диэн Казаах группатыгар ырыаһыт. Билигин Арассыыйаҕа олорор.

## Олоҕун олуктара
**Андре Топурия** диэн аҕата Грузияҕа биллэр криминал авторитета этэ, онтон ийэтэ - Наталья Топурия химик. 

Кыра эрдэҕиттэн муусуканан дьарыктанара. 1988 сыллаахха Тбилисига баар Гоги Судрадзе музыкальнай оскуолатын вокал кылааһын бүтэрбитэ. 2003 сыллаахха Грузия ил универистетыгар киирбитэ, гынан баран А-Студио группа ырыаһыта буоларын билэн 2005 сыллахха бырахпыта.

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* Official site of A-Studio
Брегвадзе Нани Георгиевна

**БРЕГВАДЗЕ НАНИ ГЕОРГИЕВНА** (; 1938,  Тбилиси, Грузия ССР, ССРС төр.) — эстрада ырыаһыта, Грузия үтүөлээх (1968), Грузия (1974) уонна ССРС (1983) норуодунай артыыската. От ыйын 21 күнүгэр 1938 сыллаахха Тбилисигэ (Грузия) төрөөбүтэ.

## Олоҕун кэпсээнэ
Ийэтэ Ольга Александровна биллэр-көстөр кинээстэр удьуордарыттан төрүттээх, аҕата Георгий Ефремович Брегвадзе артыыс. Ийэтэ ыллыырын таһынан рояльга оонньуура, аҕата да үчүгэй ырыаһыт быһыытынан биллэрэ.

1963 сыллаахха Нани В.Сараджишвили аатынан Тбилиси государственнай консерваториятын Гаянэ Мачутадзеҕа фортепиано кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ.
«Рэра» государственнай оркестрга солисткалаабыта, ол кэннэ «Орэра» ВИА-ҕа ыллаабыта. 70-ус сыллар ортолоруттан ырыаһыт быһыытынан бэйэтэ туспа барбыта.
Нани Брегвадзе 60-ус сылларга аан бастаан нуучча уонна цыган романстарын толорон умнулла быһыытыйбыт эстрада жанрын көрөөччүлэргэ тиэрдибитэ. «Орэра, полный вперед!» музыкальнай киинэҕэ уһуллубута.

## Наҕараадалара
* Грузия Шота Руставели аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтэ (1998)
* Орден Чести (Грузия) (1997)
* Орден Дружбы (Россия) (2008)
* Президентский орден Сияние (Грузия, 2010)
* Золотая медаль «За меценатство» (2003)
* Золотой орден «Служение искусству»
* Звания «Певица века Грузии»
* Почётный зарубежный член Российской академии художеств
* Почётный гражданин Тбилиси (1995)
* Почётный гражданин города Бенальмадена (Испания, 1996)
Лепс Григорий Викторович

**Григо́рий Ви́кторович Лепс** (— Лепсвери́дзе, от ыйын 16 күнэ, 1962, Сочи) — грузин төрүттээх Россия эстрадатын ырыаһыта, композитор, продюсер, эстраднай искусство деятеллэрин Аан дойдутааҕы түмсүүлэрин чилиэнэ. Ингушетия Республикатын үтүөлээх артыыһа (2004), РФ үтүөлээх артыыһа (2011), Карачаево-Черкесия норуодунай артыыһа. «World Music Awards», «Сыл бастыҥ ырыата», «Көмүс Граммофон» музыкальнай бириэмийэлэрин ылбыта. 

## Ситиһиилэрэ
2007 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»).
2008 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Ириной Аллегровой «Я тебе не верю»).
2008 — Премия «Рекордъ-2008» в номинации «Альбом артиста» (за самые большие продажи альбома «Вся жизнь моя — дорога...»).
2008 — Премия «Золотой граммофон» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»).
2009 — Национальная музыкальная премия «Муз-ТВ» в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт со Стасом Пьехой «Она не твоя»).
2009 — Приз Леонида Утесова (получил из рук Валерия Леонтьева на Песне года).
2009 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Я тебя не люблю»).
2010 — Премия «Золотой граммофон» (песня «Уходи красиво»).
2010 — Диплом «Лучшей песни 2010 года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»).
2011 — Первая Русская Премия RU.TV в номинации «Лучший дуэт года» (дуэт с Валерием Меладзе «Обернитесь»).
2011 — Заслуженный артист РФ — за заслуги в области музыкального искусства.
2011 — Две премии «Золотой граммофон» (песни «Настоящая женщина» и «Самый лучший день»).
2011 — Диплом «Лучшей песни 2011 года» (песня «Самый лучший день»).

## Быһаарыылар
Амбарцумян Виктор Амазаспович

**Виктор Амазаспович Амбарцумян** (, , Тифлис — Атырдьах ыйа 12, 1996, Бюракан, Армения) — ССРС уонна Армения астрофизига, астронома, ССРС-ка астрофизика теориятын хайысхатын төрүттээччитэ.

ССРС Билимнэрин Академиятын академига (1953, 1939 — член-корреспондент). Армения ССР Билимнэрин Академиятын академига (1943) уонна президена (1947—1993), Аан дойдутааҕы астрономнар холбоһуктарын президена (1961—1963).

Сулустар уонна сулус системаларын үөскээһиннэрин уонна эволюцияларын теориятынан биллэр. Амбарцумян үлэлээбит хайысхалара сулустар уонна сулус тумарыктарын физиката, сулус астрономията уонна сулус системаларын хамсааһыннара (динамиката), сулустар уонна галактикалар космогониялара, ону таһынан математикаҕа үлэлэрдээх. Бюраканнааҕы астрофизика обсерваториятын төрүттээччитэ.    

Икки төгүллээх Социалистическай үлэ геройа (1968, 1978). Армения национальнай геройа (1994, алтынньы 11). Сталин премиятын икки төгүллээх лауреата (1946, 1950). Армения ССР Ил премиятын лауреата (1988). Россиятааҕы Ил премиятын лауреата (1995). Жюль Жансен премиятын лауреата уо.д.а.

Армения президена С. Саргсян 2009 кини аатынан Аан дойдутааҕы премияны олохтообут. Премияны астрономия уонна астрофизика, ону тэҥэ ити билимнэргэ сыһыаннаах физика уонна математика хайысхаларга үлэлиир гражданствотыттан тутулуга суох учуонайдарга туттарыллар.  Премияны 2010 саҕалаан, икки сылга биирдэ туттарыллар. Премия харчыта — 500 тыһыынча $.

## Тиһиктэр
Сабантуй

**Сабантуй** диэн башкиирдарга, татардарга былыргыттан бэлиэтэнэр сайыҥҥы бырааһынньык. Урут тыа дьоно бырааһынньыктыыр буоллахтарына билигин ил уонна улахан куораттарга бэлиэтэрнэр бырааһынньык буолбута. Бырааһынньык күнэ уларыйыан сөп, ол курдук 2012 сыллаахха бэс ыйын 23 күнүгэр бэлиэтэммитэ

## Ааттара
Татар тылынан саҥарааччылар *Сабантуй* диэн ааттыыллар, элбэх ахсааҥҥа *Сабантуйлар* .

Атын Волга өрүс үрдүгэр олорор түүр норуоттар бырааһынньыгы бэлиэтииллэр. Башкиир тылынан Һабануй , онтон чувааштар Акатуй диэн ааттыыллар.

Бырааһынньык аата "сир хорутуутун" кһнэ диэн тылбаастаныан сөп. 

## Устуоруйата
Сабантуй ислам иннинээҕи устуйруйаҕа баара, ыһыы иннинэ бэлиэтэнэрэ. Сабантуй баарын Ибн Фадлан 921 сыллаахха суруйбута. Ол бириэмэҕэ ылланар ырыалар итэҕэйиигэ сыһыаннаах этилэр.

Кэлин ислам татаардар, башкиирдар, ол курдук чуваштарга христианство тарҕаныытын кэнниттэн итэҕэл бырааһынньыга буолан бүппүтэ. Ороуйоннарынан сыл аайы уларыта-уларыта буолар этэ.

20 үйэ саҕаланыытыгар Сабантуйу татаардар бырааһынньыктара диэн ылыллыбыта. Сэбиэскэй Сойуус бириэмэтигэр бырааһынньыгы өйүүллэрэ, тоҕо диэн тыа киһитин өйө көтөҕөллөрө. Ол гынан баран бырааһынньыгы кыратын ыһыы кэнниттэн буолар курдук саҕырыппыттара

Сабантуйу киhи аймах тыл баайын-дуолун аан дойдутааҕы тиhигигэр киллэрии былаана баарын 2007 сыллаахха биллэриллибитэ.

## Үгэстэр
Сабантуй ордук биллэр элеменнарынан күрэс*[[köräş]]* (татаардар тустуулара), ат сүүрдүүтэ, остуолбаҕа өрө тахсыы, уонна да атын буолаллар.http://www.ogoniok.com/common/archive/1996/4459/28-10-11/28-11-1b.gif .  Ити барыта майдаҥҥа, ол эбэтэр тыа кытыытыгар оҥоһуллубут площадкаҕа буолар.

Ону тэҥэ атын күрэхтэһиилэр, Сөрән; sœˈræn - диэн буолар - онно ас астыыга, араас иистэр уонна атын дьоҕур күрэһэ баар буоалр. 

Кэлин бириэмэҕэ Сабантуйу Татарстан традиционнай ырыа уонна үҥкүү, ону тэҥэ гармонь оонньуутун күрэһин кытта ыытыллар буолан эрэ. 

## Быһаарыылар
Мухтар Кент

**Мухтар Кент** (англ. Muhtar Kent;  1952) — туурак төрүттээх америка урбаанньыта. The Coca-Cola Company президенэ уонна генеральнай директора. Бу дуоһунаска 2008 сыллаахха анаммыта. 

## Олоҕо
Кент Мухтар 1952 сыллаахха Нью-Йорка төрөөбүтэ. Аҕата Недждет Кент АХШ-ка Турция генеральнай консулунан улэлээбитэ. Иккис Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьэбириэйдэри өлөр өлүүттэн быыһаан "туурак Шиндлерэ" диэн ааттаммыта. Кент Мухтар 1971 сыллаахха Турцияҕа Тарсуса орто оскуолатын бүтэрэн баран Великобританияҕа Халл Университетыгар үөрэнэ барар. Экономика факультетын үөрэнэн бүтэрэр. Лондон куораттааҕы университетыгар үөрэнэн магистр дипломун ылан баран ойдутугар байыаннай эбээһинэнһин толоро барар. Сулууспалаан баран АХШ-ка төннөн кэлэн олохсуйар. 

## Үлэтэ-хамнаһа
Мухтар Кент Кока-кола хампаанньаҕа хаһыака биллэриини көрөн үлэҕэ киирэр. Кока-коланы массыынанан сылдьар атыылыыр. Бу сылдьан атыы-эргиэн кистэлэҥнэрин билэр-көрөр, үөрэтэр. 
1985 сыллаахха Кока-кола хампаанньа Турцияҕа, Орто Азияҕа баар салааларыгар генеральнай директорынан ананар. 1988 сыллаахха Coca-Cola International вице-президенинэн ананар. 
1995 сыллаахха  Мухтар Кент  Coca-Cola Europe хампаанньа  салайааччы директорынан ананар.

20 сыл үлэлээн баран дойдутугар Турцияга баран «Anadolu» Efes утаҕы оҥорор хампаанньаны салайар. 
2005 сыл ыам ыйыгар Кока-кола хампаанньаҕа төннөн кэлэн Хотугу Азия, Евразия уонна Ближнэй Востокка эппиэттээх директорынан ананар. 
2008 сыл от ыйын 1 күнүттэн The Coca-Cola Company генеральнай директорын быһыытынан үлэлиир.
Эрдоган Реджеп Тайип

**Редже́п Тайи́п Эрдога́н** ( ; р. , Стамбул)) — туурак политическай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ. Туурсуйа Бэрэсидьиэнэ.

## Олоҕо
Стамбуулга кытылы харабыллааччы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Биир саастааҕар Ризе диэн сиргэ көспүттэр, уол 13-тээҕэр Стамбуулга төннүбүттэр. Уулуссаҕа лимонад уонна буулка атыылыр эбит. 1973 сыллаахха имам-хатыб идэтигэр үөрэтэр лиссиэйи бүтэрбит.

1981 сыллаахха Мармара университетын экэниэмикэ уонна урбаан билимин факультетын бүтэрбит.

## Былааска талаһыы
1994 сыллаахха Стамбул куорат мэринэн талыллыбыта. 2001 сыллаахха от ыйыгар Сайдыы уонна сиэрдээх буолуу баартыйаны тэрийбитэ. 2002 сылга буолбут парламент быыбарыгар бу баартыйа кыайбыта. Эрдоган Туурсуйа бырабыыталыстыбатын салайбыта. 

2014 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр буолан ааспыт Туурсуйа бэрэсидьиэн быыбарыгар кыттан кыайбыта. Атырдьах ыйын 28 күнүгэр бэрэсидьиэн дуоһунаһын сүкпүтэ.

## Быһаарыылар
Turkish Airlines

**Turkish Airlines** (), Түүркүйэ ил авиахампанньата. 2012 сыллаахха 39.0 мөл пассажирдары таспыта. Түүркүйэ араас муннуктарыттан аан дойдуну кытта ситимниир. Еуропа, Азия, Африка, уонна Америкаларга 220 дойду таһыгар уонна 42 дойду иһигэр көтөр, ол аата атын авиакомпаниялартан ордук элбэх сиргэ рейстары оҥорор. Киин хаабынан Стамбул саҥа аэрпорда буолар, ону тэҥэ Эсенбога(ESB)  уонна Анкара(ADB), Измир аэрпуорттарын эмиэ туттар.

2008 муус устар 1 күнүттэн авиакомпания  Star Alliance альянс чилиэнэ буолбута.

## Галерея

File:Thy fcb new aircraft borak.jpg|FC Barcelona уруһуйдаах Boeing 777-300ER, авиахампаанньа 2010 сылтан 2013 сылга дылы спонсор этэ

File:TurkishAirlinesHQIstanbul.jpg|Истанбулга бас офиһа

File:TC-JAV (5920254289) (2).jpg|1973 сыллаахха бастакы уруһуйдаах  DC-10 

File:Turkishairlines.jpg|Истанбул аэропордугар икки Turkish Airlines тайаарата

## Быһаарыылар

## Тас сигэлэр
* 12 Reasons Why The Turkish Airlines Lounge in Istanbul Is A Destination Itself (from Huffington Post)
Лейла Эрбиль

200пкс|мини|Лейла Эрбиль, 2008 c.
**Лейла Эрбиль** (тур. Leylâ Erbil; тохсунньу 12 күнэ,  1931, Стамбул — от ыйын 19 күнэ, 2013, Стамбул) — Турция билиҥҥи кэмнээх биир биллэр суруйааччыта. Дойду дьахтар суруйааччылартан аан бастакынан литератураҕа Нобелевскай бириэмийэни аныырга аан дойдутааҕы ПЕН-кулууп түһэрбитэ. Эрбиль туурак худуоһунньуктарын уонна суруйааччыларын холбоһугун тэрийсибитэ.

## Олоҕун кэпсээнэ
Лейла Стамбулга олорор үс оҕолоох  Эмине Хурие Ханым (Emine Huriye Hanim) уонна Хасан Тахсин (Hasan Tahsin) дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон төрөөбүтэ. Кадыкей диэн ааттаах кыргыттар оскуолаларыгар үөрэммитэ. Стамбул университетыгар английскай тыл уонна литература факультетыгар үөрэммитэ. Иккитэ кэргэн тахса сылдьыбыта, биир кыыстаах. 

## Айымньылара
* 1961: Hallaç / Түү тарааччы, кэпсээннэр
* 1968: Gecede / Түүнүн, кэпсээннэр
* 1971: Tuhaf Bir Kadın / Дьикти дьахтар, арамаан
* 1977: Eski Sevgili / Бывшая возлюбленная, кэпсээннэр
* 1985: Karanlığın Günü / Хараҥа күнэ, арамаан
* 1988: Mektup Aşkları / Таптал суруктара, арамаан
* 1998: Zihin Kuşları / Санаа чыычаахтара, эссе
* 2001: Cüce / Карлик, арамаан
* 2005: Üç Başlı Ejderha / Үс төбөлөөх луо-кыыл, арамаан
* 2011: Kalan / Хаалбыттар, арамаан
* 2013: Tuhaf Bir Erkek / Дьикти киһи, арамаан